·ભજન
તારી અપાર લીલા
ઘટઘટ વસેલ તું, તારી અપાર લીલા
તારી અપાર લીલા, તારી અપાર લીલા
(ટેક)
તું ને તું લીલી વાડી, તું ને તું સૂકું વન
જડ પણ બનેલ તું ને તું; તું ને તું મહાચેતન,
તારી
માં
તારી અપાર લીલા, તારી અપાર લીલા
ઘટઘટ વસેલ તું, તારી અપાર લીલા
તું ને તું જિવાશેગી, તું ને તું જુએ નયન
લયકર્તા પણ તું ને તું, તું ને તું સજવન,
તારી અપાર લીલા, તારી અપાર લીલા
ઘટઘટ વસેલ તું, તારી અપાર લીલા
તારી
તું ને તું હું માં વિકસે, તું ને તું મમ જીવન
ખેલવે મને તું ને તું; તું ને તું રસઘન
તારી અપાર લીલા, તારી અયાર લીલા
ટાર સેલ તું, તારી અર લીલા
i

·એક વ્યક્તિ યા વ્યકિતઓને એક સમૂહ- બીજી યા બીજી વ્યક્તિઓના સમૂહના ભેગે શકમુક્ત જીવતા હોય તે માને કે તેનો યા તેમને એક દિવસ નાશ થવાનો છે શોકમુક્તિ આવે છે સ્વાવલ બી સાધનારા, સ્વસ્વરૂપદર્શનવડે ઉપાર્જિત કરેલી પરમાત્મા સાથે ઐક્ય કરેલી આત્મસિદિથી આત્મસિદ્ધિ આવે છે ભગવતી ગીતામાતાના પઠથી આત્મસિદ્ધિ આવ્યાથી માનવી ધન-દોલત અને વૈભવવિલેણે બને નથી ધન-દોલત અને વૈભવ તે આવે છે પુષ્ય અને દાનના ફળ-પરિપાક થયેલા સમયે અને ઉદ્યોગથી, અને કાયમની શોકમુક્તિ આવે છે સખ્ત સ ગરહિતપણાથી, જેને પરમબ્રાનિર્વાણ કહેવામાં આવે છે–એ પદની પ્રાપ્તિ થયા પછીથી મુમુક્ષુઓ! ગીતાને ભણે! ભારદ્વાજ, ·પૂજ્યપાદ મુનિ મહારાજશ્રી ભારદ્વાજજી (વાનપ્રસ્થી) ·પ્રસ્તાવના પૂજ્યપાદ મુનિ મહારાજશ્રી ભારદ્વાજજી વિરચિત- “ગીતા-ધ યાને વ્યવસ્થિત વાર્તાલાપ” નામનું આ પુસ્તક ગીતાપ્રેમી જનતા સમક્ષ મૂકતાં અને હર્ષ થાય છે. આ પુસ્તક આપના હાથમાં આવતાં આપને સહજ પ્રશ્ન થશે કે-અત્યારસુધીમાં શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા ઉપર દરેક ભાષાઓમાં કાંઈ કેટલીએ ટીકાઓ, વિવરણે અને ભાવાર્થો પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યાં છે તે, આ પુસ્તકની જરૂર શી? એમાં કાંઈ વિશેષતા છે? ઈત્યાદિ, એને ઉત્તર પણ એટલા જ સહજ અને સરળ છે–ગીતા એ અખિલ વિશ્વના માનવમાત્રના કલ્યાણાર્થે હેઈ એને બોધ વધુને વધુ વ્યાપક બને, એનું પુસ્તક માનવમાત્રના હાથમાં રમતું રહે અને એની અંદરના બધથી સર્વેનો આત્મા ઓતપ્રોત બને-આ હેતુથી ગીતાનો પ્રચાર, ગીતાનો બેધ અને એને અંગેનું જે સાહિત્ય પ્રકાશિત થાયએ વધુ પડતું નહીં બલકે જ્યારે ત્યારે ઉણુંજ લેખાય. વળી આ પુસ્તકની વિશેષતા પણ જણાવવીજ રહી, ગીતાપ્રેમી વાંચકને આ ગીતા-બોષ” માં કાંઈક ગુચવાડાભર્યું લાગશે –આમાં ઘર કુરુક્ષેત્રે-થી શરૂઆત થઈ નથી, પણ પાક gs જોઇ g-થી થઈ છે અને કલેકે બધા વેરવિખેર કરેલા લાગશે. વળી પ્રથમ લેક અને નીચે તેનો ભાવાર્થએ પ્રણાલિ પણ ઉલટાયલી જણાશે; છતાં નવું કાંઈજ નથી. પૂજ્યપાદશ્રીએ એમાં પિતાનો એકે ના કલેક ઉમેર્યો નથી. ભગવતી ગીતાનાજ ઉ૦૧ કલેક (જુની પદ્ધતિ પ્રમાણે, તેરમા અધ્યાયના ૩૪ નહીં, પણ ૩૫ કલેક ગણતાં) એમાં લેવાયા છે. કદાચ કઈક લેક બે વાર

·આવ્યો હશે, પણું તે તે અપવાદરૂપે, બાકી પૂજ્યપાદશ્રીના સત્સંગ
ગાથેના પરિભ્રમણમાં મળેલા અનુભવોનુઢાર ગીતા–પ્રેમી પુરૂષ
જે વખતે, જે ઉંમરનાં હોય અને ગીતામાં તે વખતે જે બાધ
તેમને ખપ લાગે તે હોય તે પ્રમાણેને લોકોને છૂટા પાડી
ગ્ય વિભાગમાં વહેંચી, વાંચક ગીતાનો બેધ સમજી આચારમાં
મૂકી શકે એ દષ્ટિએ આ પુસ્તક તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
વળી બંધ એજ મુખ્ય વિષય હેઈ, બેધ ઉપર આપી તેને
અનુસરતા લેકે તેની નીચે આપ્યા છે, જે સુજ્ઞ વાચકને બરાબર
સમજી શકાશે
આશા છે કે જનતા આ નવા જણાતા બેધ-માર્ગને અપનાવશે
અને તેજ પૂજ્યપાદશીએ પરાર્થે ઉઠાવેલો આ શ્રમ એગ્ય દિશામાં
થયેલે ગણાશે, જેનો લાભ તે જનતા જનાર્દનનો જ છે.
ગીતા વાર્તાલાપ” ગ્રથના પાંચ ભાગે અને ત્યારપછી
ઉપનિષત્ વાર્તાલાપ” ને પ્રથમ મણકે, જેમ “ગીતા વાર્તાલાપ
વ્યવસ્થાપક સમિતિ” દ્વારા પ્રકાશિત થયાં છે, તે જ પ્રમાણે આ
આ પુસ્તક પણ સદર સમિતિ દ્વારા પ્રકાશિત થાય છે અને ભગવતી
ગીતામાતાને પ્રચાર બને તેટલી સસ્તી કિંમતે પુસ્તક દ્વારા કરવાનો
અને ગુજરાતી પ્રેમી જનતાને ગામડેગામડે અને ઘેરઘેર એનો
પ્રચાર કરવાનો ઉદ્દેશ ઉપરોક્ત સમિતિ જાળવતી આવી છે જે
ઉદારહુથી દાનવીનાં દાનોને આભારી છે ઉપરોક્ત સર્વે પ્રકાશનો
માટે તેમજ આ “ગીતા-બોધ” ના સસ્તુકરણ માટે અમને
નાણાકીય મદદ મળી છે અને મળતી રહી છે, તે બદલ અમે
તેઓ સર્વે ભાઈબેનોનો આભાર માનીએ છીએ અને અંતમાં
પરમકૃપાળુ પરમાત્માને વિનવીએ છીએ કે -
Kk
सर्वेऽत्र सुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः ।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुखमाप्नुयात् ॥
૩૪ કિર:1 શાન્તિ: શાન્તિઃ

·“ગીતા–ધ” પ્રેમી મુમુક્ષુ દંપતિ.

·અનુક્રમણિકા વિષય પૃષ્ઠ ભૂમિકા નિત્યનિયમ ગીતામંત્રના ન્યાસ, ધ્યાન-વંદન. યુવાવસ્થા ગ-અધ્યાય પહેલા બીજે ત્રીજો થે પ્રૌઢાવસ્થા ગ પાચમે ૧ ૧૦ ૨૧ ૪૧ ૬૭. ૭૬ ૧૦૪ D ૧૩૧ ૧૪૯ ૧૬૫ સાતમ આઠમાં નવમે વૃદ્ધાવરધા છે. દશમો અગિયારમે ત્યાગ વેગ બારમે સન્યાસ એગ તેરમે ચૌદમે પંદરમ સેળમાં સત્ત પરમબ્રા ચેગ અઢારમે. ગીતા માહાતમ્ય, સમર્પણ. આરતી ઉપસંહાર ૧૯૧ . ૨૦૩ જ્ઞાન યુગ ' ૨૧૨ 1) ૨૨૨ 1) ૨૩૫

·ગીતા–બોધ
યાને
(વ્યવસ્થિત વાર્તાલાપ)
ભૂમિકા.
મુમુક્ષુઓ! આ વિશ્વઉપર્યું છે, તે જીવેના સુખ માટે,
આરામ માટે અને આનંદને માટે. ગયા પ્રલય પૂર્વે પણ આ
હેતુથી જ વિશ્વ ઉપર્યું હતું અને હવે પછી ફરીને પ્રલય થયા
પછી પણ વિશ્વ ઉપજશે. આ પ્રમાણેનું વિશ્વનું ઉપજવું,
સ્થિતિમાં રહેવું અને લયને પામવું એમ થયાંજ કરે છે અને
જીના શરીરનું જન્મવું, જીવવું અને મરવું- એમ આ વિશ્વમાં
થયા કરે છે. આ કારણથી વિશ્વના અને એના શરીરના
રૂપાંતરનું અને એકમાથી બીજા શરીરમાં જવાનું કર્મ સતત
ચાલુજ રહે છે. તેથી તેને સંસારચક્ર કહેવામા આવે છે.
આ કિયા સતત ચાલુ રહ્યાથી સંસારચકને અવિનાશી
કહેવામાં આવ્યું છે. એમાં બને છે બધુ સમય આવે ત્યારે.
આ નિયમને નહિ જાણનારાં માનવીઓ માત્ર કામનાથી ઉતાવળાં
થાય છે. ધીરાં પણ તેઓ કામનાથી જ થાય છે. શેકમાં જીવવાનું
કારણુજ-આ પ્રમાદ, વિલંબ અને ઉતાવળ છે. કામનાથી કર્મશીલ
બનેલા માનવીઓ જ્યારે નિષ્ફળ બને છે, ત્યારે ત્યાગી અને
સંન્યાસી થાય છે. છતાયે એમની કમુક્તિની ભાવના મટતી
નથી. એનું કારણ પણ સાધન સાધવામાં પ્રમાદ અને સાધનાના
ફળરૂપ શુકમુક્તિની અધીરાઈ છે. આ બધાનું કારણ અપૂર્ણજ્ઞાન
અને અપૂર્ણ વૈરાગ્ય છે.

·[ 2 ]
કેટલાંક એમ માને છે કે જે માનવી તંદુરસ્ત અને
દ્રવ્યપૂર્ણ દેય, તે તે મુક્ત જીવી શકે, પણ એ સત્ય પાછળ
અપવાદ છે. એ અપવાદના કારણે આમ મુક્ત જીવવાની
શકયતા ઓછી છે. જુઓ ! એથી સુખી હાલતમાં લેભ ઉભે
થાય છે, અને તેથી શ્રમ વધે છે. આમ શ્રમનું દુઃખ, અમાપનું
દુઃખ અને તેથી શરીર પર થતી અસરથી શરીર તંદુરસ્ત રહી
શકતું નથી તેથી રોગને દુઃખથી માનવી તંદુરસ્ત ન રહેતાં,
તેની કમુકિત બગડી જાય છે.
અત્રે ઘટતા ઉદ્યમ કરતાં અધિક ઉદ્યમ કરવાપણાને શ્રમ
કહેવામાં આવ્યું છે. અધિક ઉદ્યમ તૃષ્ણાથી થતા હોવાથી તેમાં
નિષ્ફળતા મળતાં શોક થાય છે, તેમજ અધિક ફળેચ્છાથી પણ
નિષ્ફળતા મળે છે. આ બધું જોતાં સમયને જ કામ કરવા દેવું,
શ્રમિત થયા વિના ઉદ્યમી રહેવું અને ઉદ્યમી રહેવું, એ મારી
ફરજ છે' એમ માનવું એમાં બુદ્ધિમત્તા છે.
જુઓને! સમય આવે છે ત્યારે અહિ થાય છે, સમય આવે
છે ત્યારે વૃદ્ધિ થાય છે અને સમય આવે છે ત્યારે શરદીગરમીના
દિવસે પણ આવે છે. સમય આવે છે ત્યારે જડ પણ જન્મ
છે, ખીલે છે અને ફળે છે, તે પછી આ કાયદો માનવીઓને
કેમ લાગુ ન પડે? અરે, એમને પણ જરૂર લાગુ પડે છે.
જુઓ! સમય આવે છે ત્યારે માનવીઓ જન્મે છે, પિવાય છે,
ખીલે છે, યુવાન થતાં લગ્ન કરે છે અને સમય આવે છે ત્યારે મરે છે.
શરીરને પણ સઘળું સમય આવે છે ત્યારે મળે જ છે. શોકમાં
ડૂબવાનું કારણ અધીરાઈ, સમય વિરૂદ્ધનું વર્તન અને સુખપ્રાપ્તિના
સાધનની અનઆવડત છે. જેટલી કામનારહિતપણાની જરૂરીયાત
છે, તેટલી જ જરૂરીયાત ઘટતા પુરૂષાર્થની અને સંતોષની છે.

·[ 3 ]
તમારા હૃદયને પૂછેને? શુ જુવાની આવ્યા વિના માનવી
પ્રજોત્પત્તિ કરી શકે છે? આ શરીર ભેગે માટેજ બનેલુ છે
સમય આવતા આરામ અને આન દે એમને મળે જ છે
શુ
ભૂખ્યાઓ ભૂખ્યા રહે છે? જરૂર તેના શરીરની જરૂરીયાત
પ્રમાણે તેને સઘળું આવી મળે જ છે કામના ન કરે
તમે આત્મા છે. તમારે માટે શરીર અને વિવું તથા
સ સારચના–એવા રૂપાતરે અને નવાનવા શરીરો વડે ભેગે,
આરામ અને આન દે ઉત્પન્ન થયા છે તમે આત્મા જ છે
એવી સમજમાંજ કાયમ રહે. અનુભવીઓના બેધને
અનુરો, કામનારહિત પુરૂષાર્થ કરે એની મેળે તમને આ
જીવનમાં શુકમુકિત પર દુનિયામાં બહુ લાબા સમય સુધી ભુકિત,
મુકિત અને સમાર ધમુકિત અને નિર્વાણતિ અવસાન બાદ
સ્વય આવી મળશે શોકનું મૂળ કામનામાં જ છે.
આત્મા સ્વય સુખરૂપ છે. વિશ્વમાત્ર આત્માજ
છે તમેજ આ બધુ એ આત્મા છે. શોક મટે છે
કામનારહિતપણુવડે મેળવેલા સ્વરૂપજ્ઞાનથી. સ્વરૂપજ્ઞાન
આવે છે તૃમિથી, ત્યાગથી, સન્યાસથી, અને બ્રહ્મનિ
છાથી. આ વાત સમજાય છે સુબુદ્ધિથી, સમભાવથી અને
નિત્યસુખપ્રાપ્તિની શ્રદ્ધાથી પણ એની સમજ થોડા વિદ્વાન
સન્યાસીઓ અને સાધુમા હોય છે ગૃહસ્થમા તે એ કવચિજ
દેખાય છે અતુ
તે આ બધા પાછળ રહસ્ય શું છે? દરેક માનવી ગૃહસ્થનું
જીવન શકમંત હેવુ જ જોઈએ, તે કેમ નથી? તેઓ શોકમગ્ન
કેમ હોય છે? દરેક માનવી અશાત કેમ છે? આનું કારણ
કેઈને જડતુ નથી વિચારશીલ માનવી સદાયે એને તોડ કાઢવા
વિચાર કરે છે, છતા એને કશો ઉકેલ આવતાજ નથી મનને

·[ 8 ]
પુછાય છે અને અનુભવીઓને પણ પુછાય છે, છતાં પ્રમાદી,
આળસુ, લેણુપ અનુભવીઓ આ જ્ઞાન અને માયાને દોષ આપનારાઓ
બીચારાં શોકમગ્ન લોકોના સવાલોના ઉત્તર આપતાં ગુંચવાય છે.
આમ મુંઝાયેલાં માનવીઓને ભિન્ન ભિન્ન ઉત્તરે મળે છે.
અનુભવીએ પિતાની સગવડતાના ઉત્તર આપે છે અને પ્રશકર્તાની
હાલતના અજાણ્યા રહે છે પરિણામે એવા સુખના શોધકને વધુ
ને વધુ ગુંચવાડો આવતા જાય છે. આથી એ સુખશોધક નથી.
સતેષ પામતા અનુભવીઓના ઉત્તરોથી કે નથી જડતે ઉપાય
એને શાસ્ત્રોના વાંચનથી કે નથી પ્રેરાતો એ જીવ સુખવિલાસલીલા
માટે પિતાને પેદા કરનાર પરમાત્માની પ્રાર્થના કરવાને, વળી એ
નથી પ્રેરાતે સુખપ્રાપ્તિનું જ્ઞાન સંપાદન કરવાને અને છેવટે સંસારમાં
આધળાની પેઠે ભટકાય છે. પરિણામે જ્યારે એ કોઈ નિર્ણય પર
નથી આવતું ત્યારે એની મુખેચ્છા યા શુકમુકિતની ભાવના વધુ
ઉગ્ર બની જાય છે.
છેવટે પરિણામ એ આવે છે કે એ માનવી કામનાના વેગથી
અને સુખેચ્છાના આવેશથી-ન્હાવરે, છળકપટી, લૂંટ, ચોર,
દભી, કૂર અને માનવીમાત્રને ત્રાસદાયક અને અશાંત બને છે
એક માનવીનું બીજા માનવી સાથેનું અત્રિીનું અને એક દેશના
માનવીઓનું બીજા દેશના માનવીઓ સાથેનું કારણુજ કામના છે;
બીજું કશું નથી. મેટાં યુદ્ધોનું કારણ પણ આ કામનાજ છે.
તે આ હાલતમાં તમે મને જેવા પ્રશ્નો પૂછી શકે અને
તેના ઉત્તર હું તમને જેવી રીતે આપી શકું એવી પ્રશ્નમાળા
અને તેના ઉત્તર રૂપી વાર્તાલાપ મેં જી મુળે છે, જે વાંચવાથી
તમને સુગમતા થઈ પડશે –
પ્રશ્ન-“અમારે આ હાલતમાં શેકમુકિત માટે શું કરવું?”

·[ પ ]
ઉત્તર –“શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનુ–પઠન, મનન, નિદિધ્યાસન
અને બધાનુસાર આચરણ કરે ”
પણ એમાં
અમારૂ રીલજ ચોટતુ નથી તેનું શુ
ઉત્તર પ્રભુનું ભજન, સેવન, કીર્તન ઈ એકાતમાં બેસીને
કરે મનની એકાગ્રતા પ્રાપ્ત થતા ગીતાજી પ્રત્યે તમને ખૂબ
ભાવ વધશે »
પ્રશ્ન –“ભજન કેમ કરવુ? વળી ગીતા વાચીએ ત્યારે
કવીન ઈનની ગોળી જે એને સાખ્ય ચગજ ન સમજાય તેનું
આ બધુ સમજાતુ જ નથી તેનું
આ
ઉત્તર «મારા આ બધા પ્રશનોને સમજાવવા તેને ઉત્તરરૂપે
“ગીતાબેધ” યાને “જે સુખી થવું હેય ને
* વ્યવસ્થિત વાર્તાલાપ” લખાયો છે, જે તમને ગીતાજ્ઞાન
સમજવાને ઉપગી થઈ પડશે અતુ
ભારદ્વાજ,

·[ ૬ ]
નિત્ય નિયમ રાખે.
પર,
યાચતા
મુમુક્ષુઓ ' જો તમે વૈષ્ણવ છે, તે તમારા ઈષ્ટદેવનું શરણ
“Wor' કાર મમ !
* એલત એગ્ય આસન
હાથપગ–મહેડુ ધોઈ દાતણ કરીને બેસે બેઠા પછી વ્રજવિહારીની
છબીને સારી રાખેલીને હૃદયમાં ઉતારો અને ઉપર્યુક્ત મત્રની
પાચ માળા કરે. એજ જાપ ચાલુ રાખે પછી સ્નાન કરે,
દેવસેવા કરી. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની વ્રજલીલાના સુસ્વરથી પાચ ગીત
ગાઓ પછી શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના ખ્યાન, ધ્યાન, વાદન-કરીને
એક લેકનું, વધુનુ કે એક અધ્યાયનું કે અઢારે અધ્યાયોનું,
આ ગીતા-બેધનું પઠન-કરો અને પછી માહાસ્ય વાચીને
તમારા સર્વકર્મોને શ્રીકૃષ્ણસમર્પણ કરો
જે તમે શેવ છે, તે “ ૩૪ જજ શિવા” બેવતા, હાથપગ,
મહેડુ ઈ–દાતણ કરી, એગ્ય આસન પર બેસી, ભગવાન
શકરની બે યા ચાર હાથવાળી મૂર્તિનું કે આત્માનું ધ્યાન કરી
મનને સિચર કરવાને અભ્યાસ અધે કલાક કરે
બા, અભિષેક વગેરે કરે પછી શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના ન્યાસ,
ધ્યાન, વાદન-કરીને એક યા વધુ લેકનું કે એક કે અઢારે,
અધ્યાયનું આ ગીતા-બેધનું પઠન-કરો અને પછી માહાભ્ય
વાર્થને તમારા અને બહાર્પણ કરે
પછી મેન,
સ્નાન અને સાફસુફી કરતા સૂર્યોદય થઈ જાય છે, માટે
બીજું બધું પૂજન, દેવસેવા, અભિષેક ઇત્યાદિ પછી કરો, પણ
મનની એકાગ્રતા આણવા માટે સૂર્યોદય પહેલાનું શાક અને એકાત
વાતવરણ વધુ ઠીક થઈ પડશે ગીતાનું પઠન સ્નાન પછી કરે

·[७] તમે વૈષ્ણવ છે યા દેવ છે–પણ આસન પર કમવાસન કરીને બેસો ત્યારે અકલ્પ કરે કે-“મારા સવે આ ગે, હું જીવું ત્યાસુધી દઢ રહે, હ કેની નિદા ન કરૂ કે ન સાભળ, મારી વાણી મીઠી થાઓ, તુ સત્યવક્તા થાઉં, મારૂ મન આનદમાં રહે, સર્વે પ્રાણીમાત્ર પર મારી પ્રીતિ થાઓ અને મારા સર્વે કમેં પ્રભુપ્રીત્યર્થ થાઓ ” ૧૪ श्री गीतामंत्रना न्यास, ध्यान इत्यादि पि, ७६, हेवता, मी, शति सने :- ॐ अस्य श्रीमद्भगवद्गीतामालामनस्य भगवान्वेदव्यास ऋपि ॥ अनुष्टुप् छद ॥ श्री कृष्ण परमात्मा देवता ।। अशोन्यानन्वशोचस्त्व प्रज्ञानादाश्च भापसे इति वीनम् ॥ सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेक शरण व्रजेति शक्ति । अह वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच इति कीलकम् ।। કરન્યામ - नैन छिन्दन्ति शस्त्राणि नेन दहति पावक' इत्यगुष्ठाभ्या नम ।। 'न चैन उदयत्यापो न गोपयति मारत' इति तर्जनीभ्या नम ॥ 'अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमद्योऽशोप्य एव च' इति मध्यमाभ्या नम ॥ 'नित्य सर्वगत स्थाणुरचलोऽय सनातन ' इत्यनामिकाभ्या नम ॥ पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहाय' इति कनिष्ठिकाभ्या नम । 'नानाविधानि दिव्यानि नानावणाकृतीनि च' इति करतलकर- पृष्ठाभ्या नम ॥

·[८]
દયાદિ અગન્યાસ–
'नेन छिन्दन्ति शस्त्राणि नैन दहति पावक' इति हृदयाय नम ।।
'न चैन छेदयत्यापो न शोपयति मारत ' इति शिरसे स्वाहा ।।
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमहेद्योऽशोध्य एव च' इति शिखायै वपट् ।।
नित्य सर्वगत स्थाणुरचलोऽय सनातन ' इति क्वचाय हुम् ॥
मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रश ' इति नेनत्रयाय चौपट ।।
'नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृती नि घ' इति अस्त्राय फट् ॥
વિનિગ –
-
पश्य
श्रीकृष्णप्रीत्यर्थे पाठे विनियोग ' इति सकल्प
।।
ધ્યાન વ દત.
ॐ पार्थाय प्रतियोधिता भगवता नारायणेन स्वय ।
व्यासेन प्रधिता पुराणमुनिना मध्ये महाभारतम् ।।
अद्वनामृतवर्पिणी भगवतीमष्टादशाध्यायिनी- ।
मव स्वामनुमदधामि भगवद्गीते भवपिणीम् ।।
नमोऽस्तु ते व्यास विशालबुद्ध फुहारविदायतपत्रनेत्र ।
येन त्वया भारततैरपूर्ण प्रज्यालितो ज्ञानमय प्रदीप ।।
वमुदेवमुत देव
क्स चाणूरमर्दनम् ।
देवकी परमानद कृष्ण पदे जगद्गुरुम् ॥
य ब्रह्मा परणेंद्ररद्रमस्त स्तुन्वति दिव्य स्तये ।
वेदै सागपामोपनि पदैर्गायति य सामगा ॥
ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यति य योगिनो ।
यस्यात न विदु मुरासुरगणा देवाय तस्मै नम
।

·ॐ श्रीकृष्ण परमात्मने नमः
ગીતા–બોધ
યાને
(વ્યવસ્થિત વાર્તાલાપ)
યુવાવસ્થા ગ
यो देयो अग्नौ यो अप्सु यो विश्वंभुवनमाविवेश ।
य ओपधिपु यो वनस्पतिषु तस्मै देवाय नमोनमः ।।
જે દેવ અગ્નિમાં છે, જે દેવ પાણીમાં છે, જે દેવ વિશ્વમાં
પ્રવેશેલા છે, જે દેવ વનસ્પતિઓમાં છે, જે દેવ ઔષધિઓમાં
છે, તે દેવને નમસ્કાર છે.
વળી આ દેવે માયાવડે અગીયાર લાખ વર્ષો પહેલાં “રામ”
નામથી આવિર્ભત થઈને ધર્મનું રક્ષણ કર્યું અને ત્યારપછી તેજ
દેવે દ્વાપરના અંતમાં પાંચ હજાર અને સીત્તેર વર્ષો પહેલા
કૃષ્ણ” નામથી આવિર્ભત થઈને ધર્મોપદેશ કર્યો, એવા ભગવતી
ગીતાના ગાનારા દેવકીસુત અને યશદાનંદનને નમસ્કાર છે.
ગીતાપ્રેમી! હે પ્રભુપ્રેમી! હે મુમુક્ષુ! જે તું પુરૂષ છું
અને પચ્ચીસ વર્ષનો છું ત્યારે જો તું સ્ત્રી છું અને અઢાર વર્ષની
R

·[ 2 ]
ગીતા-બોધ
-
વયની છું, તે આ જીવનમાં શકમુક્ત છવષા, પ્રયાણ પછી
સંસારબંધમુક્ત થવા અને પરમપદ પામવાને બોધ આપતી
ભગવદ્દગીતાને તમારે સારી રીતે ભણવી જોઈએ. તમે ન સમજશે
કે આ જગત તમને દુઃખ આપવાનેજ અને અપરાધને
દંડ દેવાનેજ બનેલું છે. અરે! એ તે આનંદને માટેજ
બનેલું છે.
આનંદનો અનુભવ સંન્યાસથી થાય છે અને ત્યાગથી પણ થાય
છે. સંન્યાસી થવું વા ગૃહસ્થી થવું એ તમારી મુન્સફીની વાત છે.
જે તમને શારીરિક ભેગવિલાસની ઇચ્છા થતી નથી તે,
અને આમરણાંત તમે બ્રહ્મચર્ય પાળી શકે તેમ છે, તે તે
ચિદાનંદ-ચિતન વિના તમને કશું કર્મ ઉપસ્થિત થતું નથી;
પરંતુ જો તમે તેથી ઉલટા છે, તે તમે સંન્યાસને માટે લાયક
નથી, એવું તમારે ચોક્કસ સમજી લેવું ઘટે. આ સ્થિતિમાં તમારે
ગ્ય ગૃહસ્થી થવું ઘટે. ગૃહસ્થાશ્રમી થવા તમારે લગ્ન કરી ઘર
માડવું જોઈએ અને ત્યારબાદ જે સંતતિના માતાપિતા થાઓ તે
સંતતિ પ્રત્યે અદા કરવાનાં ઘણું કમૅમાં એક કર્મ જે મુખ્ય
છે, તે એ કે તમારી સંતતિ કામના વિનાની અને કોધ વિનાની
બને, એટલા માટે તમારે એ કર્મ કરવાની વિદ્યા અગાઉથી શીખી
લેવી ઘટે. યાદ રાખે કે તમારા સંસ્કારનું પ્રતિબિંબ તમારાં
બાળકમાં પડવાનું છે, માટે આ વાત તમારે તમારા જીવનમાં
ઉતારવાની જરૂર છે. તમારે પુત્ર પચ્ચીસ વર્ષને અને પુત્રી
અઢાર વર્ષનાં થાય ત્યાં સુધી તમારે આ પ્રયત્ન ચાલુ રહેશે
જોઈએ. તમારા ઉત્તમ સંસ્કારબીજથી તમારા આખા વંશનું વૃક્ષ
એજ મુસંસ્કારોથી ફાર્યુંરૂહ્યું બનશે. જુઓ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ
કહે છે કે-

·યુવાવસ્થા વેગ
[ ૩ ]
काम
(
एप क्रोध एप रजोगुणसमुद्भव ।
महाशनो महापाप्मा विदयेनमिह वेरिणम् ।। (૩૭)
'આ કામ અને આ કામથી ઉપજતે કોઈ--બેઉ રજોગુણ
વડે ઉપજે છે, તે બેઉ ભૂખાળવા છે, તે બે મહાપાપીઓ છે,
તે બેઉ માનવીઓના વેરી છે ' અહીં કામ એટલે વીર્યને દુરુપયોગ
અને રક્ષણને અભાવ સમજે ઘટે
काममाश्रित्य
दभमानमदान्विता ।
मोहाद् गृहीत्वाऽसद् ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिता ॥ (१६-१०)
જેનુ પુરૂ થઈ શકે જ નહિ એવા આ કામક્રોધને આકાર
કરીને માનવીઓ દલીએ, માનત ગીઓ, મદમસ્ત અને મૂખ
બનીને અસતુ ગ્રહણ કરીને દુરાચરને કરવા લાગી જાય છે.”
અહીં કામ એટલે લેવુપતા સમજવી ઘટે
फामात्मान स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
मियानिशेपमहुला भोगेश्वर्यगति प्रति ॥ (૨–૩)
ભેગે અને એ માટે આ દુનિયામાં અને પરદુનિયામાં
આ કામી માનવે બહુ બહુ કર્મોને કરીને વાર વાર કરે છે અને
જન્મે છે ” અહીં કામ એટલે મમતા અને સ ગ સમજે ઘટે
તૈૉતાના प्रपद्यन्तेऽन्यदेवता ।
त त नियममास्थाय प्रकृत्या नियता घया। (૭-૨૦)
જે કામના સફળ કરવાની હોય તે સફળ કરનાર દેવની
આ કામી માનવ સેવા કરે છે અને તે તે નિયમેને આસ્થાથી
પાળીને પિતાની પ્રકૃતિથી નિયત થયેલા તેઓ તે તે દેવને પામે
છે. અહીં કામ એટલે ફલેચ્છા અને અસ તેષ સમજ ઘટે.

·( ૪ ]
શીતા-બાધ
મુમુક્ષુઓ! આ કામનાજ જગતને દોજખ બનાવે છે અને
માનવીઓ શોકમગ્ન જીવે છે. અલબત્ત, સંન્યાસથીજ છેવટે
માનવજીવને શાંતિ છે, તે પણ સંન્યાસ અને ત્યાગ-બેઉ આનદ
આપનાર હોવાથી મુમુક્ષુઓને તેમના રહસ્યને જાણવું ઘટે, તેથી
અર્જુન શ્રીકૃષ્ણને પુછે છે કે –
त्यागस्य
संन्यासस्य महायाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
ફર્વા વૃશિનિપૂન ! (૨૮-૨)
હે મહાબાહ! હે કેશિ દૈત્યને નાશ કરનાર ! હે ઇદ્રિના
નિયંતા! સંન્યાસનું અને ત્યાગનું તત્વ હું જુદું જુદું જાણવા
ઈચ્છું છું.' ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે-
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
નર્મદા gિવામાં વિપક્ષr: it (૨૮-૨)
વિદ્વાને કામનયુકત કર્યો નજ કરવાં એવું કહે છે અને
વિચક્ષણ પુરૂ સર્વકર્મના ફળના ત્યાગને ત્યાગ કહે છે ”
વારૂ. તમે સંન્યાસને લાયક નથી અને તમે ત્યાગને પણ
લાયક નથી. આ હાલતમાં તમારે શેકમુકત જીવન ગુજારવા આનંદ
અને સુખને અનુભવવા અને છેવટે અખંડાનંદ અને પરમાનંદ
અનુભવવા તેમજ કૈવલ્યાનુભવ લેવાને અને પરમપદ પામવાને
ઇશ્વરનું આરાધન કરવું ઘટે. સગુણ બ્રહ્મને ઈશ્વર કહેવામાં આવે
છે. તમે નિર્ગુણદાની ઉપાસના કરવાને-તમારામાં વૈરાગ્ય ન આવે
અને કામના નખ ન થાય ત્યાંસુધી-લાયક બની શકતા નથી.
કારણકે તે ઉપાસના કરવામાં નિષ્ક્રિયપણું અપેક્ષિત છે. નિષ્ક્રિયપણું
આવે છે કામનાને નાશ થયા પછીથી. જુઓ શ્રીકૃષ્ઠ કહે છે કે -

·યુવાવસ્થા પગ
केशोऽधिकतरस्तेपामध्यक्तासक्तचेतसाम् ।
અદિતિ ફેરિયા (૧૨-૧)
સાકારાની ઉપાસના કરવામાં જેકે કલેશ છે, પણ
નિરાકાર બ્રહ્મની ઉપાસના કરનાર ચિત્તવાળાને અધિકાધીક કલેશ છે.
કારણકે એ ઉપાસના કરવામાં દેહધારી માનવજીવને ઉપાસના માટે
કાંઈ અવલ બન નથી.”
સાકારબ્રહ્મની ઉપાસનામાં વિરા, સૂર્યનારાયણ, શંકર,
ગણેશ, દેવી, રામ, કૃષ્ણ-વગેરેની ઉપાસના કરવાની રીત હોય
છે. ગૃહસ્થ ઘર માંડીને બેઠો છે અને તેણે સીપુત્રાદિનું વિણ
કરવાનું છે, માટે એણે યજ્ઞ-દાન-તપ-નિત્ય નૈમિત્તિક કર્મો કરવાના
છે. મહેનત કરીને મેળવવું અને એમાંથી અછતવાળાને આપવું
-એ બધુ કલેશમય તે છે જ, પરંતુ જો તેમ થતું નથી તે તે
સુખેથી ભગવાનું નથી. એવા ગૃહસ્થનું મેળવેલું લટાય છે,
શેરાય છે, અમિથી ભસ્મ થાય છે કે રાજ્યદંડમા જાય છે.
નિરાકારબ્રહ્મની ઉપાસનામાં શારીરિક બેગો, આરામ અને
વિષયાનને ઈચ્છાતા નથી, પરંતુ ભેગોને જેવા મનને મારવું
એ મેટે કલેશ છે. ગૃહસ્થી નિર્ગુણ-નિરાકાર બ્રહ્મની ઉપાસનાને
લાયક નથી જ,
મુમુક્ષ દંપત્તિ! જુઓને શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે-
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते।
सर्वत्रगमचियं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ।।
संनियम्यद्रियप्रामं सर्वत्र समबुद्धयः।
ते प्राप्नुवंति मामेव सर्वभूतहिते रताः ।। (१२-३, ४)

·ગીતા-બાધ
પરંતુ જેઓ ન બતાવી શકાય એવા નિરાકાર બ્રહ્મની
ઉપાસના કરનારાઓ ઇટિયામ યા ઈદ્રિયસમૃડને જારી રીતે સંયમ
કરે છે અને સર્વત્ર મમબુદ્ધિ રાખે છે, તેથી તેઓ મારા અાર,
અવ્યક્ત, સર્વત્ર-અચિંત્ય, ટસ્થ, અચળ અને પ્રવતત્વને પામે છે;
કેમકે તેઓ સર્વે ઉપજેલાં પ્રાણીઓ અને માનવીઓના ભલા માટે
યત્ન કરવાને પ્રીતિવાળા હોય છે.
શું એકદમ તમે તમારાં બાળકો, સગરનેહિઓ અને
મિત્રોનું અને સાથેસાથે બધાં પ્રાણીઓનું હિત કરવામાં પ્રીતિવાળા
થઈ શકશે કે? આ કાર્ય તે નિર્ગુણ બ્રહ્મની ઉપાસના કરનારા
સંખ્યામી સાધક મુમુક્ષનું છે.
વારૂ, મુમુક્ષ દંપતિ' તમે આજીવન કમુક્તિ અને સુખ
તે ઇ જ છે, અને એટલાજ માટે મેં તમને અભ્યાસ કરવાનું
અને બોધ પ્રમાણે આચરણ કરવાનું કહ્યું છે. આ વાર્તાલાપ
હેતુ પણ આ જમાનામાં જન્મેલાં, આર્ય સંસ્કૃતિથી બહુ દૂર
યેલા અને અનાર્ય સંસ્કૃતિના સંપર્કમાં આવેલા, તેમજ પાશ્ચાત્ય
કેળવણી લઈ તેમાંના અનિષ્ઠાને જ આર સમજનારાઓ માટે જ
છે, “ અત્યારની પ્રચલિત ગીતાના બોધનો ક્રમ તમારી સમજમાં
ન આવે તે અગમ છે –એવું મેં તમારા જેવા જુવાને પાસેથી
બભળ્યું છે અને મેં અનુભવ્યું પણ છે.
‘આપણે અજન નથી તેમજ અર્જુન જેવી આપણી હાલત
પણ નથી; વળી આ દ્વાપરયુગ પણ નથી. તે અર્જુનને તે વખતે
આપેલા ઉપદેશ આપણને શું કામ લાગે? 'આવી તમારી શંકાને
સ્થાન નથી. જગજાહેર વાત છે કે શ્રીકૃષ્ણ ધર્મની પુનઃ સ્થાપના
કરવાને માટે અવતરેલા હતા. અને એ ધર્મોપદેશને અધિકારી
તે. એ દક્તિ થયેલા હતા કે એને મારફત જ
ધર્મોપદેશ થઈ શકે, અત્યારે તમે યુવાને માટે પણું એવાજ

·યુવાવસ્થા છે. [ 9 ] સંગે ઉપસ્થિત થયેલા છે. વિચારી જુઓ ! આ સંવત ચાલે છે ૨૦૦૫ અને ઈસ્વી સન ૧૯૪૮. માણસજાત અગતિ તરફ ચાલી જાય છે. યુરોપ, એશિયા અને અમેરિકા તેમજ આક્રિક- એમ ચારે ખેડા એમાં સડેવાયેલા છે. વ્યક્તિગત સ્વાર્થથી, પરસ્પર ન સમજાય, એવું વૈમનસ્ય ઉભું થયું છે. ભગવતિ ગીતા તમને તમારા પૂર્વજો તરફથી વારસામાં મળેલી છે. આ ગીતને તમે તત્વજ્ઞાનની દ્રષ્ટિથી આ પ્રમાણે સમજો -“તમારું શરીર ધર્મક્ષેત્ર છે અને કુરુક્ષેત્ર છે. શરીરવડે જ ધર્મ ધારણ કરી શકાય છે અને શરીરવડેજ કર્મ કરી શકાય છે. તમે અર્જુનરૂપ જીવ છે ધૃતરાષ્ટ્ર જીવ છે, પણ ધર્મરૂપ ચક્ષુ વિનાને આધળે છે. આ શરીરમાં ધમધર્મ-શુભાશુભ-જ્ઞાનાશાન-એમ બે બળે પરસ્પર લડ્યા જ કરે છે. અર્જુન ઘામી ક જીવ છે, છેતરાષ્ટ્ર અધામક જીવ છે. એક જ જીવ આ શરીરમાં બે રૂપવાળે છે. શારીર૩૫ રથને સારથી સુબુદ્ધિરૂપિશ્રીકૃષ્ણ છે. કુબુદ્ધિરૂપ સારથી શકુની છે. ભીષ્મ અને કોણ તેમજ વિકર્ણ અને કર્ણ મહાનુભાવ છતા અધર્મથી પિવાય છે. બીજા લડવૈયાઓનું તે શું કહેવું ? ધાર્મીક જીવના શરીરને સારથી શ્રીકૃષ્ણ છે. લડવૈયા યુધિષ્ઠિર, ભીમ, સહદેવ, નકુલ-ધમંથી પાયેલા સત્ય, દાન, દયા, તપ૩૫ છે. અધર્મી પિવાયેલા ધારાષ્ટ્રના લડવૈયા-કામ, ક્રોધ, લેભ, મેહુ, અભિમાન, કૃષિ અને બીજા ને કડે છે સજય વ્યાસજીનો યેગી શિષ્ય હતું, જે દથી સાભળી અને જોઈ શકતો હતો અને યુદ્ધનું વર્ણન તેજ ધૃતરાષ્ટ્રને કરતા હતા. આ બધું આપણું શરમાજ છે એમ સમજે અને માની લે. હવે ધૃતરાષ્ટ્ર, કહે છે કે – धर्मक्षेत्रे कुरक्षेत्रे ममवेता युयुत्मवः । मामकाः पांडवाश्चैव किमकुर्वत संजय ।। (૨–૧)

·[ ૮ ]
ગીતા-બેધ
એ ધર્મક્ષેત્ર એવા કુરુક્ષેત્રમાં મારા અને પાડુના પુત્રએ,
જે મામસામા લડવા તૈયાર થયા છે, તેમણે શું કર્યું તે, હે
સ જય! મને કહે ”
આ ઉપરાંત પહેલા અધ્યાયના બીજા સત્તાવીસ લે કે તમને
કશા કામના નથી, કારણકે તમે રણભૂમિમાં ઉભેલા નથી અને
જીવન ગ્રામ જેમ ખેલાય છે એવી આ જગતરૂપી રણભૂમિમાં
તમે છતા તમારે લડવાનુ જ નથી, કેમકે તમે લડાયક કોમના
ક્ષત્રિય-નથી તમે તે શેકમુક્તિ ચાહે છે, સુખ ચાહે છે અને
શાતિ ચાહે છે તેથી આ પ્રથમના સત્તાવીસ અને ફુવા રાત્રિ
વાળે શ્લેક પણ તમને કામને નથી
છતા અર્જુનની માફક તમને દુચિતા થવાની જ તે કહે છે
કે “ભલ ધૃતરાષ્ટ્ર અને એના પુત્રે શત્રુઓ છે, પણ અમે તે
પિતરાઈઓ છીયે ?? તે તમને પણ તેવા પ્રશ્ન થશે કે-“કામ,
ક્રોધ, લેભ, મોહ, ઈષા, અભિમાન-શોકમુકિતના શત્રુઓ છે, એ
ખરૂ પણ કામના કર્યા વિના, ભેગે માટે કર્મ કર્યા વિના કેમ
ચાલે કે ન કરીએ તે આસપાસના લોકો કચરીદબાવી નાખે
લેભ કર્યા વિના વ્યવહાર કેમ નભે? મમતા કર્યા વિના રક્ષણ
કેમ થાય? ઇર્ષા કર્યા વિના ઉદ્યમ કેમ થાય? અભિમાન રાખ્યા
સિવાય સ્વમાન કેમ જાળવી શકાય? આવા વિચારો તમને થતા
મનમા બડભાજ થયાજ કરે
તમે ધામક જીવ હોવાથી તમને ગભરાટ થાય કર્મ કરવાથી
પાપ થાય, એવા ભયથી અને જીવનસ ગ્રામરૂપ ઘરવ્યવહાર નહિ
નભતે હેવાના ભયથી તમે કાપવા લાગે તમને કઈ રસ્તેજ ન
સૂએ તમારાથી ઘ છે થઈ શકે નહિ અને એનું પરિણામ તમારી
સમક્ષ બે રૂપ દેખાય. કર્મ કરવાથી પાપને ભય, કર્મ નહિ

·ગુવાવસ્થા યોગ
[ ૯ ]
કરવાથી સંસારને બધે વ્યવહાર અટકી પડવાને ભય અને
શારીરિક મેગે, આરામ અને વિષયાનને અભાવ આવી પડવાને
ભય–તમારી નજરે તરી આવ્યા વિના રહે નહિ. આખરે તમને
એવું થઈ આવે છે, કે બધું મારે તે કશું જોઈએ નહિ. જે
શરીરને માટે હું આ બધું ઇચ્છું છું તે શરીર તે છે નાશવંત.'
છતાં પણ આ શરીર વિના ચાલેજ કેમ ? શરીરમાં રહેલા સત્વ
-રજ-તમ–ત્રણે ગુણે અને તેમનાથી ઉપજતા કામાદિ છ વિકારો
બધા મનુષ્યની માફક તમને વહાલા લાગે છે. તેમને નાશ થતાંની
સાથે બધે ઘરવ્યવહાર ગબડી પડવાનું પાપ લાગવાને વિચાર
આવે છે. ના, ના, તેમને ત્યજાય નહિ તેમજ મારી પણ નખાય
નહિ. એમના પર તે મુખને આધાર છે”—આ વિચાર જરૂર
આવ્યાજ કરશે. “ભલે આ બધાં પાપને મૂર્ખ ન સમજે,
પણ હું વ્યવહાર, નીતિ, ધર્મકુશળ માનવી છું. આવા ત્યાગ અને
સંન્યાસરૂપ કર્મ કરવાથી મારે પાછું હઠવું જોઈએ. અરે! બધે
સંસાર નષ્ટ થઈ જાય. માનવજાત જંગલી બની જાય. સ્ત્રી પુરૂ
લગ્નગ્રંથીથી ન જોડાય તે કેટલે બધે અનર્થ થઈ જાય? અરે,
તેઓ પશુઓ જેવા વ્યભિચારીઓ થઈ જાય, અને આમ સારાયે
જગતની વ્યવસ્થા ખોરવાઈ જતા, આખુંયે જગત નરક સમાન
બની જાય, જગત સુખને માટે અને આનંદને માટે બનેલું છે.
ત્રણ ગુણે અને કામાદિ વિના સુખ અને આનંદ અનુભવીજ કેમ
શકાય? ભલે એ કામનાથી-કોધથી–મેહથી-ઇર્ષાથી કે અભિમાનથી
માત આવે અને પરિણામે ફરીને માનવદેહ ન પણ મળે, તોયે
એમને ત્યાયજ કેમ ?
?
આ પ્રમાણે, હે મુમુક્ષ દંપતિ! જેમ શેખચલ્લીના જેવા
વિચાર કરતાં અર્જુન પિતાનું કર્મ કરતા અટકી ગયેલ અને
અકિય થઈ ગયે, તેમ જે જીવોને ભગવાન પિતાના કરવાને

·[ 10 ]
ગીતા-બોધ
ઈચ્છે છે, તેવા જીવની પણ આવી દશા એક વખત આવે છે.
એવું તમને પણ થાય જ, પરંતુ તમે તે મુમુક્ષ છે. આ ગીતા
–બોધ તમને અવશ્ય સચેત કરશે એની મને ખાત્રી છે. બાકી
બીજા માનવીએ તે આધળાઓની માફક છતી આંખે પાટા બાંધી
આ જગતમાં ભમે છે. પહેલા અધ્યાયના ૨૯ થી ૪૭ સુધીના
બધા કલેકે, જે અર્જુનની મને દશા સમજાવે છે, તેવી જ
મનેદશા તમારે તમારી પિતાની સમજી લેવી ઘટે છે. ૩૪
અધ્યાય પહેલે સંપૂર્ણ
: અધ્યાય ૨ જે રીત
યુવાન દંપતિ! માની લે કે અર્જુન સમાન તમે પણ
પરમાત્માને પ્રિય છે. તમારી આવી દશા જોઈને એ પરમાત્માજ
શ્રીકૃષ્ણ તમને કહે છે કે:-
: ઇમમાં જ શોતિ રા
ममः सर्येषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम ।। (૨૮-૧૪)
નું બ્રહ્મ છું, તું સુખરૂપ આત્મા છું, તારે શોચ કરવાને
કે કોઈ આકાક્ષા કરવાની ન હોય. તું જેમાં સમાન છું. તારે
તે મારી ઉત્તમ ભક્તિ કરવાની હોય.’
(
ખરેખર, આ જગત પરમાત્માને વિલાય છે. આપણે બધા
એનાજ રૂપ છીએ. આપણને શેક કરવાને શું છે? એમના
ઉપદેશને આપણે શ્રદ્ધાથી માની લેવો ઘટે. કર્મો તે જરૂર કરવાનાં જ
છે. પ્રમાદ–આળસ-કામના અને ક્રોધને અવકાશ આપ ન થટે.
જુઓ શ્રીકૃષ્ણનું કહેવું લક્ષમાં - :

·ગુવાવસ્થા પગ
[ ૧૧ ]
मक्त था मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।
તો માં તરતો દૌલ્ય વિફા તનત (૨૮-૧૧)
જે ભક્તિ વડે મને-હું જેવો છું તે તત્વથી જાણે છે,
તે મારા તને શકમુક્ત સમજીને મારા જેવો થઈને મને પામે
છે એટલે સુખી થાય છે.”
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादादयाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ (૨૮-૧૬)
જે કોઈ સદા સર્વે કર્મો માટે આશરે રહીને-એટલે
અભિમાન વિના, ફલેરછા વિના, ભગવાનના નેકર બનીને, ભગવાનને
રાજી રાખવાને માટે કરે છે અને ભગવાન નારાજ ન થાય એવાં
કરશે, તેના પર હું પ્રસન્ન થઈશ અને તે મારા જેવો થઇને
સદા શોકમુકત થશે.”
યાદ રાખે કે માનવીઓએ પિતાના મનમાં
કરું છું' એવું અભિમાન કર્યા વિના સર્વે કર્મો
પરમેશ્વરની દયાથીજ કને હું સુખી થાઉં છું' એવી
ભાવના કરીને પરમાત્માને જ પરાયણ રહેવું જોઈએ.
પરમાત્માને જ ચિત્તમાં, મુનાં, બેસતાં, હરતાફરતા, અ ચેષ્ટા
કરતા–રાખવા જોઈએ, કેમકે એવા બુદ્ધિને વેગથી શેકમુક્ત
થવાય છે. જુઓ -
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्पर ।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मञ्चितः सततं भव ।। (૨૮-૧૭)
વળી પરમાત્મામાં ચિત્ત રાખવાથી જગતની જ જાળની
મુશ્કેલીઓથી, એમની પ્રસન્નતાને લીધે, તમે મોકળા રહેશે અને

·[ ૧૨ ]
ગીતાબેથ
જો તમે તેમ નહિ કરો તે અહંકારના કારણે તમારો નાશ થશે.”
આવું અજુન દ્વારા સર્વ જીવોને સમજાવવા શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે –
मञ्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
अथ चेत्त्वहंमकारान्न श्रोप्यसि विनंक्ष्यसि ॥ (१८-५८)
તમારે દંપતિએ, શેકમુક્ત રહેવાની ઈચ્છાવાળાઓએ, ઉપરની
બંધ રૂપી આજ્ઞા માનવી ઘટે. જે પ્રમાદ, આળસ અને મૂર્ખાઈથી
ધ ધ ન કરતાં બેસી રહેશો કે બેઘડી મનમાં ધ ન કરવાને
વિચાર પણ કરશે તમે કશું કર્યા વિના રહી શકવાનાંજ
નથી. કારણકે તમારા શરીરની રચના જ એવી છે કે જે કર્મ
કર્યા વિના જ ન રહે. શરીરને સ્વભાવજ એ છે; પરંતુ કરવા
લાયક કે ન કરવા લાયક ને વિવેક ન રહે ભલે, પણ કર્મ તે કરેજ
કરે. માનવસ્વભાવજ એવે છે, જેને માટે ભગવાન કહે છે કે –
यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिध्यैप व्यवमायस्ते प्रकृतिस्त्वां, नियोक्ष्यति ।। (१८-५९)
વળી એ વિષે આગળ પણ શ્રી ભગવાન કહે છે કે-
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
फतुं नेन्छसि यन्मोहात्करिष्यवशोऽपि तत् ॥ (१८-६०)
પૂર્વ જન્મમાં કરેલા કામની ટેવ આ જન્મમાં કાયમ
રહેતી હોવાથી, એવા કર્મોથી બંધાયેલાં તમે, તમારી મરજી ન
હોય છતા કારણશરીરની એ ટેવથી રાતુ આ પૂલારી એની
સ્થલતાના કારણે, તમારી ઈચ્છા ન હોય છતાપણ કર્મ કરે છે
અને એના સંગથી તમે કર્મ કર્યા વિના રહેતા જ નથી. માટે
શાક્ત રીતે આજીવિકા માટેનાં આજ્ઞા કરાયેલા કર્મો અવશ્ય
કરવા ઘટે અને પરોપકારનાં કર્મો પણ કરવા ઘટે.
-

·યુવાવસ્થા યોગ
[ ૧૩ ]
આમ મનુષ્યમાત્રની કર્મ પ્રત્યેની અવશતા જણાવી, એ
આખા યંત્રની શક્તિ અને એનો શક્તિદાતા કોણ છે તે બતાવવા
ભગવાન અર્જુનને કહી તમે મને લાગુ પડે છે કે –
ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यंत्रारूदानि मायया ॥ (૨૮-દ?)
આ વિશ્વરૂપ થઈને, પિતાનામાં જ વિશ્વને આશરો આપીને,
સર્વે નામરૂપ પ્રાણુઓ અને માનવીના શરીર મધ્યે પ્રવેશેલા
થઈને, જે ચેણ કરાવાતી પ્રતીત થાય છે, તેને ઇશ્વર કહેવામાં
આવે છે, જે પિતાની યેગમાયાવડે રંટમાળની પેઠે બધા ઉપજાવેલાં
માનવીઓ વગેરેને ભમાવે છે. એ સગુણદા છે, એ ગૃહસ્થના
ઉપાસ્ય દેવ છે.” એવા શક્તિવાળા ભગવાનનું જ શરણું લેવું એ
સાચા શોકમુક્ત, સુખી અને આનંદમય જીવનની ચાવી છે, એ
બતાવવા શ્રીભગવાન કહે છે કે –
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन
तत्प्रसादात्परां शांति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ।। (૧૮-૬૧)
“સંસાગ્ના કલેશોથી બચવાને અને સુખી થવાને તેનું જ
(ઈશ્વરનુ જ) શણું લેવું જોઈએ. તમે દ પતિએ આ ઈશ્વરનુ જ
નામસ્મરણ, કીર્તન, કથાશ્રવણ ઈત્યાદિ પુરી શ્રદ્ધાથી કરવું ઘટે.
એની પ્રસન્નતાથીજ પુરી શાતિ મળે છે એ ઈશ્વરનું આરાધન
કરીને એના જેવા થવાય છે, જે ઈશ્વર કમુકત, સુખ અને
આનંદ છે.
મુમુક્ષ દંપતિ! ગૃહસ્થ તરીકે મુકત જીવન ગુજારવા
માટે તમને જ્ઞાનની જરૂર છે. તે સમજીને બહુ જતનથી હૃદયમાં
સાચવી રાખવા જેવું છે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે હે માનવજી!
મ

·[ ૧૪ ]
ગીતા-બાધ
પુરેપુરે નિર્ણય કરી એક નિશ્ચય પર આવી જાઓ. મારે કાઈ
આગ્ર નથી. તમારી મરજી પ્રમાણે વર્તી શકે છે. પરમાત્માને
તે બધું સરખું છે; સુખદુખ તમારી બુદ્ધિમાં છે, શેકનિક
તમારા મનની દશામા છે. જે તમને ચોકમુનિ જોઈએજ છે,
તે આ રસ્તે તમે પકડે-એ બધધ્વનિ શ્રીકૃષ્ણના કથનમાંથી
નીકળે છે કે --
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गृह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेपेण यथेच्छसि तथा पुरु ।। (૨૮-૩)
વળી શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે –
सर्वगुह्यतम भूयः वृणु मे परमं वचः ।
इष्टोऽसि मे दृढ मिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ (१८-६४)
આ ગુહ્યજ્ઞાન તે મેં કહ્યું, પણ તદુપાંત અધિકાધિક ગદ્ય
જ્ઞાન હું તમને કહું છું. તે સાભળે, કારણ કે તમે મારા અશે.
હેઇને મને વ્હાલા છે. વળી તમે મારી સાથે પ્રીતિ કરે છે,
તેથી તમારું દઢ હિત થાય તેવું કહું છું તે સાંભળોઃ-
मन्मना भव मद्दो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवप्यसि सत्यं ते प्रतिज्ञाने प्रियोऽसि मे ॥ (१८-६५)
બમ (મારામાજ) પ્રભુમાંજ મનને તમારે પવી રાખવું
ઘટે, પ્રભુના સંક૯પે મનમા કરવા ઘટે, પ્રભુનું ભજન કરવું
ઘટે. હે મુમુક્ષ દપતિ! આમ કહીને શ્રીભગવાન પ્રત્યેક જીવને
બધ આપે છે કે-તમારે તમારે ઘરે છે ગાણુ ગણ, કેવળ
પરમાત્મામાજ મનને લગાડી દેવું જોઈએ તેમાયે રામ-કૃષ્ણ-શકર
છે જે તમારા ઈષ્ટદેવ તમે માન્યા હોય તેમનું પૂજન, ભજન,

·ગુવાવસ્થા યોગ
[ ૧૫ ]
૧
સેવન અને ઉપાસના કરવું જોઈએ. એ બધાં બ્રહ્મનાંજ રૂપે છે
એવું સમજવું ઘટે. દેખાદેખી કરતાં ન આવડતું હોય તે કે
જાણકાર બ્રાહ્મણ પાસેથી શીખી લેવું વધુ ઠીક થઈ પડશે. પ્રતિજ્ઞા
કરીને પ્રભુ કહે છે કે “હે મને વહાલાં છે; હે દંપતિ! તમે
મારા જેવા શોકમુક્ત થશે; હું સાચું કહું છું.”
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं अज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥ (१८-६६)
તારા સ્વભાવવાળાં કર્મ અને ધમે, એટલે તારા ગુણેને
એકબાજુ મુકી દઈને મારી નીકટ આવ; મારા જે થા, મારૂં
શરણે સ્વિકા; તારે કેઈ જાતનો શેક કરવાનો છેજ નહિ. મતલબ
તને કે શેક કરવા જેવું દુઃખ નહિ આવી પડે. આમ કરવાથી
તું દુષિત યાને પાયર્મ કરતે અટકી જશે. હું તને સર્વ પાપોથી
છેડાવીશ.” આ કથન તમને બધાને કહે છે એમ સમજવું ઘટે.
મુમુક્ષ દંપતિ! આ બોષ તમે જુવાનને નાદાન હાલતમાં
હો ત્યા સુધીનો છે. તમે જે એ પ્રમાણે વર્તશે, તે જરૂર તમને
આ જગતના જીવનના કહેશે, જે અભક્તોને થાય છે, તેવા થશે
નહિ. આજીવિકાને માટે ઘ છે તે અવશ્ય કજ જોઈએ. તમે
બધા ક્ષત્રિય નથી, જ્યકર્તા નથી, તમારે તમારી આજીવિકા
માટે કઈ સાથે લડવાનું નથી. તકરાર અને ટટફિસદથી તમારે
વેગળા રહેવું ઘટે. તમારે કાયદે હાથમાં લેવાનું નથી. જે કંઈ
તમને પજવે તે તમારે રાજ્યવ્યવસ્થાના શાતિ તેમજ કાયદાના
અધિકારીઓને ફરિયાદ કરી ન્યાય મેળવા જોઈએ. તમારા રક્ષણ
માટે તમે સરકારને કર આપે છે.
જેમ તમે બીજાની ફરિયાદ કરે છે તેમ તમારા આચરણે
માટે બીજાઓને તમારી વિરૂદ્ધ ફરિયાદ કસ્વાનું કારણ હોય છે.

·ગીતા-બોધ
[ ૧૬ ]
સમજય
એવી ફરિયાદ કરવી પડે તેવા તમારા આચનુ મૂળ તમારી
હદ ઉપરાતની કામના અને ક્રોધ હોય છે આ કામ અને કોલ
વડે વ્યવહાર કરવા છતા જ્યારે તમે ફાવતા નથી ત્યારે પરિણામે
તમે પસ્તા કરે છે ત્યારે કર્મોની ક્રિયાઓને શ્રમ તમારાથી
સહન થતું નથી ત્યારે અને અધુરા આત્મજ્ઞાન, અધુરા કમુક્તિના
જ્ઞાન અને અધુરા વૈરાગ્યથી તમને મુઝવણ, કટાળે, ભય અને
દુચિતા થાય છે પરિણામે તમને ખેદ થાય અને ન
તેવુ દુ ખ થાય છે અને અર્જુનને થયું હતું તેમ તમારી પણ
અકવ બહેર મારી જાય છે જુઓ કૃતરાષ્ટ્રને અર્જુનની
સ્થિતિ કહી અને ભગવાને તેને બોધ આપવાને આર ભ કર્યો
એમ કહેવા કહ્યું કે –
તથા જામિથુકૂલિમ્ ા
विपीदतमिद वाक्यमुवाच मधुसूदन ॥ (૧-૨)
દયામ બેલા, દુખી થયેલા અને આખમાથી આસુ સારતા
અર્જુનને, શ્રીકૃષ્ણ કે જેમનું એક નામ મધુસૂદન છે તેમ કહ્યું કે
फुतस्त्या कश्मरमिद विपमे समुपस्थितम् ।
अनार्य नुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमन
(૨-૨)
' આવા અણછાજતા સમયે આર્યમાનવીને ન છાજે તેવું
દુષિત અને માનવદેહ તેમજ ગૃહસ્થાશ્રમને પામ્યા પછી “
ધ છે નહિ કરુ ” એવુ અપયશ આવે એવું, વિપરીત મતવાળું
અને અધ પતન આને એવુ મતવ્ય તારામાં કયાથી આવ્યું ?'
ત
છે દ પતિ ! તમને આ શોભે નહિ તમારામાં આવી મલીનતા
ન આ કમ નજ કરવુ એ તે તમારા મનની દુર્બળતા છે
છેડી દે એ દુર્બળતાને અને કમ્મર કો કમુક્તિ અને સુખ

·યુવાવસ્થા જેમ
[૭]
તે તમને જોઇએ છે, તે તે કયાં વિના મળી શકશે નહીં.
તમે પૃવીમાથી પરત થયા છે અને પૃથ્વીની જડતા કમંરૂપ તપ
કર્યા વિના જતી નથી. એ જડતા ને ન જાય, તે શકમુકત
થવાય ન પરાર્થરૂપ ધ વે જ પડે અને તે પણ પ્રgિ
કતાથી, જુએ શ્રી અર્જુનને એજ મનાબનું કહે છે કે -
देख्य मा ग गम पार्थ गारप्युपगते ।
૧૮ કાન રાજના
૧ars W (૧-૨)
અના જવાબમાં અને જે " હતુ તેવુ જ તમારા
મનમાં આવવાનું કે –
કપ જીદ પુના
पुभिः प्रतियो स्यामि पुमायरिम्दन ।।
શીખ અને દ્રો કે જે પૂજા કરવા છે, તેમની
સામે હું બાથી કેવી રીતે તક ?' છે મુમુક પતિ! તમે
પણ આવે. મન કરે છે કે “ભીમ અને દાન ગમ ન કામ અને
ક્રોધ સામે બી શેમુ – રવા તે અમારાથી બની શકે
ન. અરે, એમને આદર, મન, પૂજન કર્યું નહીં તે અમારી
પરવી જીદગી મા વિનાની થઈ બરબાદ થઈ જાય.' અર્જુન
પિનની વાત વધુ ઠસ ન કહે છે કે-
અને દિ ગુમાવાનું છે મારા રોજ
દવાનુ મન મુકત મળrarzથાન (૨-૧)
જગતમાં કિંમન, ધનવાન, બળવાન ને મહાન
માનવીએ મા કામ અને કોય હોય છે. માટે જીમ અને દોર
મા રો બે- મ અને ધિ-ગુએ છે. એમની બાથે વવા
અગર એમને મારા કરતા તે ભિખારી થઈને બટાવું છે કે

·[ ૧૮ ] ગીતા-બેધ છે, કેમકે ધંધે કર્યા વિના મળેલા છે. ઈતર પ્રયાસ જેવાકે ચોરી, લુટકે ખૂનથીજ મળેલા હોઈ શકે. એવા રુધિરથી ખરડાયેલા ભોગે કરતા કામ-કોધથી કરીને હેરાન થવા કરતાં ધ ન કરવામાં અર્જુન શ્રેય માનતે હતો તેથી તે ઉપલે કર્લોક કહ્યો.” તમે પણ એવું માનશે પણ એ કર્મ કરવાની રીતના અજ્ઞાનથી તમને દુચિતા થાય છે. જુઓ અર્જુનને કેવી દુચિતા થાય છે તે દિ. તો જો ઘા કોમ પર વાત કરીશુ ! यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिता. प्रमुख धार्तराष्ट्रा ॥ (२-६) શુ ખબર પડે કે કામ અને કોઈને મારીને જગતમાં સુખેથી જીવાશે? ભેગે ભગવાશે? શોકમુક્ત જીવાશે? એમના વિના કેમ જીવી શકાય? એમના વિના અમારે ઘરવ્યવહાર કેમ ચલે ? એવું તે શું ન બને કે સુખેથી કે કરહિતપણુ થી ન છવાય પણાને હા ન લેવાય અને ગધાની માફક મજુર જીવન ગુજારવાનું થાય? શું છે તે સમજાતુ જ નથી ” મુમુક્ષ દ પતિ ! અર્જુનના એટલે સર્વ ને આવા તર્ક- વિતકેમાથી મુંઝવણ પેદા થાય છે. અને માર્ગદર્શન યાને ગુરૂને પિતાનું શ્રેય શું છે તે પુછવા માટે તેમને શરણે જવું પડે છે જુઓ અને તેમજ કર્યું હતું કે – वार्पण्यदोपोपहतस्वभाव. पृच्छामि त्या धर्मसमूढचेता । यच्छ्य' स्यान्निश्चितं हि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाघि मा त्वां प्रपन्नम्।। (૨-૭) હે પરમાત્મન ! શારીરિક ભેગવિલાસની ભાવનાથી લાલચ બની ગયેલ અમારે શું કરવું, કેમ ચાલવુએ માર્ગજ સૂઝ ·યુવાવસ્થા વેગ [ ૧૮ ] નથી. માટે જેમાં અમારું કલ્યાણ હેય તે નક્કી કરીને બતાવો! તમારાથી મહાન ગુરૂ બીજો કોણ હોય? અમે તે તમારાજ ચરણોમાં પડીયે છીયે. અમને શરણે આવેલા તમારા શિ તરીકે સ્વીકારો અને શેકમુક્ત જીવનને માર્ગ બતાવે.” હવે જો કોઈ વખતે તમારી પાસે અઢળક ધન એક થયું હોય, સત્તા પણ ખૂબ મળી હોય અને પુષ્કળ માનવીઓના બહુમોટા પક્ષવાળા તમે બને, તે તમારા મનમાં એક મોટી ચિતા યા દુઃખ હોય, હોય ને હોયજ છે. તમને તેમાંથી શોક- મુક્તિને કેઈ માર્ગ જડતેજ નથી. અજુનને પણ આવું જ મનમાં આવ્યું હતું કે- 'न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोर मुन्छोपणमिद्रियाणाम् । વાણ ગુમાવત્તપમુદ્ર પાચં સુરાગામજિ વાઘચમ્ (૨-૮) આ પૃથ્વી અગર ત્રિલોકીના રાજ્ય માલ્યાની કલ્પના કરીને પણ મારા શકને સમાવે એ માર્ગ મને જડતા નથી.' લોલુપતારહિત, કામ ક્રોધરહિત, અહંકારરહિત થઈને ધ ધ કરીને ઘરવ્યવહાર ચલાવવાની તમારામાં સમજ આવવી અને તેમ થયે શોકમુક્ત થવું એ તમારે માટે બહુ કઠણ છે આ બધી વાત જે સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને કહેતા હતે તેણે આગળ કહેવા માડયું કે, હે રાજન્ ' एवमुस्त्वा हपीकेश गुडाकेश परतप । न योत्स्य इति गोविंदमुक्तमा तूष्णीं वभूव ह ।। (૨-૧) “તે શત્રુઓને તપાવનાર અને-મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણને “હે ગોવિંદ! હું નહીં લડું' એમ કહી પિતે મૌન રહ્યો.”

·[ ૨૦ ]
ગીતા-બોધ
યુવાન દપતિ! તમે પણ બમ અને ક્રોધ પાશમાં ફસાયેલા
-બન્યું ? કોણ વૈતરાં કરે” એવું મનમાં લાવીને તમારા તે
શત્રુને જીતવાની તમારી શક્તિ છતાં અર્જુનની માફક પિતાના
યુદ્ધધર્મને ભૂલી જાઓ છે. જે કજ જોઈએ તે ઘરો
કરજ જોઈએ, છતાયે લંડન, મુંબઈ અને એવા બીજા વૈભવી
શહેરમાં વૈભવમાં ડુબી ગયેલાં માનવીઓની માફક તમને
તમારૂં સાચું કર્તવ્ય સમજાતું જ નથી. આવું થાય છે છતાં તમારો
એ નિશ્ચય પણ ટકો નથી, કેમકે તે નિશ્ચયથી પણ તમારે
ઘરવ્યવહાર અને ભેગવિલાસ ટકતાં નથી. માત્ર તમે તે “સુખ
નથી, સુખ નથી” એમ બબડયાજ કરવાના,
આ પ્રમાણે જેમ અજુનને તેમ તમને પણ થાય છે, ત્યારે
તમારા શેખચલ્લીન જેવા તર્કવિતર્કો સાભળે છે ત્યારે ભગવાન
કે જેનું તમે શરણું લીધું છે અને ગુરૂ માન્યા છે, તે તમને
આનદ આપવા માટે, શોકમુક્ત જીવવા માટે...આ જગત કે જે
તમારા માટે જ રચેલું છે, જેની તમને યાદદારત રહી નથી, તે સમી
આ શુભૂમિમાં, જેવી રીતે કુરૂક્ષેત્રની રણભૂમિમાં અર્જુનને-તેમ
તમને કહે છે. જુઓ સ ય આજ વાતને કહેતાં કહે છે કે –
तमुराच हपीरेश प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विपी तमिदं वचः।। (૨-૨૦)
હવે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને તથા તેને સર્વે ને
બધ અપવાની જે શરૂઆત કરે છે, તે ખાસ લક્ષમાં લઈ
આચરવા જેવું છે –
अशोच्यानन्यशोवस्त्वं प्रज्ञावादांश्च मापसे ।
गतासूनगतातूंश्च नानुशोचति पंडिता. ॥ (૨-૨)
યુવાન દંપતિ! આ બધને મર્મ સમજવા જેવો છે, જુઓ
-બ્રામ અને દ્રાણરૂપ કામ અને ક્રોધ એ બેઉનો નાશ થાય તેની

·ગુવાવસ્થા ગ
[ 1 ]
ફિકર તમારે કરવાની જ નથી. એ ભીમ અને દ્રોણનાં શરીર
-પ્રકૃતિનાં કાર્યો અવિદ્યાથી ઉપજેલાં છે. એવી જ રીતે કામ અને
કોઇ પણ પ્રકૃતિથી પેદા થયેલા અવિદ્યાના ગુણે છે. તેને નાશ
થાય તેની ફિકર તમારે કરવાની જ નથી. શરીરે અને કામ-ક્રોધ
નાશ થવાનાજ સ્વભાવવાળા છે. તેઓ નાશવંત છે, તે જેઓ
નાશ થવાનાજ છે, જેમને નાશ અનિવાર્ય છે, તેને શોક
કરવામાં બુદ્ધિમતા શી ? અરે, એમા બુદ્ધિમતા નથી જ નથી.
જુઓ! જેમ અર્જુનને કહ્યું તેમ પરમાત્માએ તમને કહ્યું છે. તમારી
બુદ્ધિ ખેડવાની છે. તમારામાં ખાટાનું, સત્ અસનું, ધર્મ
અધર્મનું પારખું કરવાને વિવેક નથી. વિવેક વિનાની બુદ્ધિવાળાં
માનવીઓ પંડિતે યા વિદ્વાન કહેવાય જ નહીં. જેનામાં વિદ્વત્તા
નથી, એવા માનવીઓએ પિતાની બુદ્ધિમાં આવે તેમ વર્તવું ન
ઘટે. ખેડવાળી, પરિપકવ જ્ઞાન વિનાની, ગુરૂના સત્સંગ વિનાની
બુદ્ધિ હાનિ કરે છે. પરિપકવ બુદ્ધિવાળા વિદ્વાન પંડિત મુએલાં
અને મરવાનાજ એવાં નાશવત શરીરે, નામે તથા રૂપને જરાયે
શેક કરતા નથી. તમારે પણ કામાદિ વિકારે મરી જાય તેની
ચિંતાજ કરવાની નથી. ૩૪
અધ્યાય બીજો સંપૂર્ણ
અધ્યાય ૩ જે
મુમુક્ષુ દંપતિ! પહેલા અને બીજા અધ્યાયમાં જગતમાં
શકમુક્ત જીવન ગુજારવાને ઉપાય તમને એ બતાવ્યું કે તમે
તમારી સંતતિને કામ, ક્રોધ વિનાની બનાવીને ઉછેરવા તમે પણ
પ્રથમ તેવા થયા વિના તમારા બાળકને તેવાં જ બનાવી શકે

·( ૨૨ ] ગીતા-બોધ નહીં માટે તમને પણ કામ, ક્રોધથી સાવધાન રહેવાનું કહ્યું. સાથે સાથે તમારે ઘરે છે પણ જરૂર કરવાનું કહ્યું છે, આળસ, પ્રમાદ, કામ અને ક્રોધ ત્યાગવાનું, પ્રભુભક્તિ કરવાનું અને પ્રભુ રાજી રહે તેવા કર્મો કરવાનું કહ્યું છે ઘર છે કરતા પણ કામ, ક્રોધને અળગા રાખવાનું કહ્યું, પરંતુ તમે ભજન-ભત્સ ગ જ્યા સુધી કરો નહીં અને તમને જ્ઞાન ન હોય ત્યા સુધી તમે સાચા સુખને અનુભવ કરી શકતા નથી. અલબત્ત, તમે અહીં શેકમુત રહી શકો છો વારૂ? તમે આમ શોકમુખ તે રહી શકે છે, પણ કોઈએક દિવસ તમને મરણ પ્રાપ્ત થવાનું છે, તે એ મેત પછી ભલે તમે કેઈ ઉત્તમ દુનિયામાં શરીર ધારણ કરવા માટે, લાબું આયુષ્ય અને ઉત્તમ સુખ મેળવવા અને જ્યાં શેકને અભાવ હેય એ દેહ મેળવવા માટે, વૈકુઠ-બ્રહ્મલેક-શિવલેક-સાકેત વગેરે લેકમા જવાને અધિકાર મેળવવા માટે જે તમારે આ જન્મને પુરૂષાર્થ પર ન હોય, અગર તે ઈશ્વરપ્રાપ્તિ અને પરમપદપ્રાપ્તિ માટે પુરૂષાર્થ ન કરી શકયા હે, છતાપણ હવે પછીને જન્મ માનવદેહમા થાય એ પુરૂષાર્થ તે તમારે જરૂર કરવા ઘટે. આ પુરૂષાર્થમાં પ્રભુનું આરાધન, આપાસના, રવસ્વરૂપ જ્ઞાન, જગતનું ઈશ્વરનું -પરમાત્માનુ -બ્રાનું જ્ઞાન અને બ્રહ્મપ્રાપ્તિ માટેની ક્રિયાઓ કરવાનુ તે તમારે જરૂર જાણવું જોઈએ એ જ્ઞાન તમને આ તે ઠીક પણ બીજા જન્મમ પણ બહુ ઉપયેગી થઈ પડશે તમારામાં અને અર્જુનમા ફરક છે અર્જુન છીણને સગે, સખે પરમભકત હતે છતા એને જ્ઞાનની જરૂર પડી અને એ જ્ઞાન એને મળ્યું એની બાવન વર્ષની ઉમરે અને કામમાં આવ્યું કૃષ્ણના વિગ પછી પાછળની અવસ્થામા, જ્યારે તમારે તે તે અત્યારથીજ સાથે સાથે જાણી લેવુ ઘટે ઈશ્વરપ્રાપ્તિ અને પરમ- સ્ટમિ માટે વાર્તાલાજ હવે આપ શરૂ કરી. ઘરધ છે જમા ·યુવાવસ્થા યે [ ૨૩ ] ?? કરતા જાએ, સાથે સત્સંગ પણ કરતા જાઓ અને એ સત્સંગ તમને ઈશ્વરપ્રાપ્તિ અને પરમપદપ્રાપ્રાપ્તિ માટે રૂચિ પેદા કરશે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે-“નિત્ય શુકમુક્તિ, નિત્ય ગુખાનુભવ અને પરમાનંદ-એ શરીરથી અનુભવાતાં નથી પણ આત્માથી અનુભવાય છે. તમે આત્મા છે- એ આત્માને તમારે સાક્ષાત્કાર કરવો ઘટે. જેમ અર્જુનને કહ્યું તે તમને જ કહે છે એમ સમજી, એમાં તમે, હું અને બીજા–રક, રાજા-બકે માનવીમાત્ર બધા એક આત્મા છીએ અને આપણે કદાપિ ન હતાં એમ નથી અને હઈશું નહીં એમ પણ નથી. મતલબ કે શ્રીકૃષ્ણ પરં બ્રહ્મતત્વ રૂપે એક જ આત્મા છે, નિત્ય છે, પરમ સુખરૂપ છે. જેમ હજારે પાણીનાં ભરેલાં ફૂડમાં હજારે સૂર્ય દેખાય અને પ્રત્યેકમાં એકાએક દેખાય, છતાં જેમ સૂરજ એકજ છે તેમ પ્રત્યેક શરીરમાં આત્મા જુદા પ્રતીત થતે જુદો ન હેતાં એકજ છે તેમ સમજવું. પરબ્રહ્મ તેજ પરમાત્મા, ઈશ્વર, આત્મા અને શ્રીકૃષ્ણ-માયિક ઉપાધિ ચા શરીર વડે જુદા દેખાય પણ એક છે. અનેક નથી. તમે આત્મા છે એમ બરાબર દઢતાથી માનો ! આ વાત તમારાથી પહેલા પહેલાં સમજાશે નહીં, પણ સત્ય છે. તમે આત્મા છો એવું તમને સમજાતું નથી એ તમારી વિસ્મૃતિ છે, ભૂલ છે, તમારું અજ્ઞાન છે. આ અજ્ઞાન દૂર કરવા માટે જ પરમાત્માની અનન્ય ભક્તિ કરવી ઘટે. જપ-તપ-વૃત-યજ્ઞ-ગ-પુય--દાન અને એવાં પારમાર્થિક અને ઉપકારક કમેં પ્રભુને પ્રસન્ન કરવાને માટે કરવા ઘટે. જુઓ - न त्वेवाहं जातु नासं न व नेमे जनाधिपाः। ૨ ૨ ૨ મવિશ્વા: સર્વ સામત: (૧-૨) હવે તે એ આત્મા સંબંધી તમારે બધું જ જાણવું જોઈએ. ઉપર તે ભગવાને બધાને આમા કહ્યા, પણ દરેકના શરીરમાં

·[ ૨૪ ]
ગીતા-બેધ
છે તેમ તમને તમારા શરીરમા એ આત્મા ચેષ્ટા ક ભાસે છે
તે જે તમે શરીર શબ્દથી ઓળખે તે એ ચેષ્ટા કરતે આમ
શારીરી અને દેહ તરીકે ઓળખે તે દેહી-એવી સત્તા અપાય
છે હવે જેમ દેડ કુમારાવળ્યા ત્યાગી યુવા અને યુવા પછી
વૃદ્ધાવસ્થામાં આવે છે તેવીરીતે આ દેહી એક દેહમાથી બીમા,
બીજીમાથી ત્રીજામાં અને પછી થા–પાચમા- એમ દેહ ત્યજીને
આવું હેવાથી બુદ્ધિવાન મનુષ્યને એ બાબતમાં કઈ
કવેશ થતો નથી, એવું સમાવવા ભગવાન કહે છે કે :
જય
નિરમા રે માર ચૌવન સTI
तथा देहातरप्राप्तिर्धारस्तत्र न मुह्यति । (૨-૨૩)
હે દ પતિ' “, દેડ નથી, પણ આત્મા છુ” એવું
જ્ઞાન જે દંપતિને હેય છે તેઓ સુખ અગર દુ ખ પડતા એ તે
શરીરને જ થાય છે એમ બરાબર સમજે છે અને પતે
આ મા છે તેઓને સુખદુખની વ્યથા થતી નથી વળી ધીરજ
વાળા હેવાથી તેઓ શુકમુનિ યાને કયાણ પામવાને સમર્થ થાય
છે યાદ રાખો જે પતિ પિતાને આત્મા માને છે તેઓ વડે
શરીરને કે મનને વ્યથા થાય તેવા કર્મો થતાજ નથી તેમના
કમેં તે નિર્દોષ અને પ્રભુને પ્રસન્ન કરનારા હેવાથી તેમના
શરીરને દુ ખ૩૫ ફળ આપના ઘતુજ નથી એને માટે જુઓ *
ભગવાન કહે છે -
यहि म व्यथयत्येते पुरष पुरपर्षभ ।
समदु ग्यसुम धीर सोऽमृतत्वाय कल्पत ॥ (૨-૨૫)
હવે જે જ્ઞાન વડે સર્વવ્યાપક આત્મા નિર જન, નિરાકાર છે
એવુ મજાવનારા પ્રથને વેદાન્ત કહેવામાં આવ્યું છે, જેમાં એ
જ્ઞાનને સત્ નામથી સમજાવવામાં આવ્યુ છે સત્ એવે તે જ્ઞાન

·યુવાવસ્થા પિંગ [ પ ] કે જે કંઈપણ કાળે ન હતું એવું છે જ નહીં, અને એનાથી ઉલટું જે છે તે બધું જ અસત્ કહેવામાં આવ્યું છે આ અસત્ લક્ષણ- વાળું જગત છે, મતું નથી અને તેની સત્તા જ નથી. આમ અતુ એ જે આતમા અને અસત્ એવું જે જગત-એ બેઉના સ્વરૂપને તત્વજ્ઞાનીઓએ જાણવાં છે. તમારે-મુમુક્ષુઓએ પણ એ વરૂપને જાણવાં ઘટે. જુએ અર્જુનને પણ આ જ ઉપદેશ મળે છે કે – नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृयोऽन्तस्त्यनयोत्तत्त्वदार्शमि ।। (૨-૨૬) એ આત્માને તે તમોએ અવિનાશી જ જાણ ઘટે. એ આત્મા ન હોય તે આ દેખાતું આખુ જગત પણ હેય નહી. કારશકે બીજ વિના વૃક્ષ હોય શકે જ નહીં. તેમ એના વડેજ આ જગત ઉપજ્યુ છે. વળી એ અવિકારી છે અને અધિકારી હોઈ એનું અવિનાશીય સિદ્ધ છે. ભગવાનને ઉપદેશ પા! હે અર્જુન ! अविनाशि तु तद्विद्धि येन मर्पमिद तनम । વિના મારાજ કરવું . (૨-૧૭) આમ આત્મા સ બ ધી જાય પછી તે સંબધી જાણવું પણ અગજનુ હે ભગવાન કહે છે કે-પ્રાણીમાત્રના, માનવીઓ- દે-દાન–અરે, ખુદ ભગવાનના અવતારે અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા મહેશ-ના રેહે ભલે એક ક્ષણથી માઠી અબજો વર્ષ સુધીની આવરદાવાળા હેય પણ આખરે દેટી યાને શરીરી જેને જુદાજુદા ભૂલથી પિતાના માનેલા એવા આખરે અંત વખતે મૃત્યુ પામનાર ઈ તવાળા જ છે. દેહી યા શરીરી એટલે તમે તમારા શરીરમાં રહેલુ ચેતન-તમારે જીવવાને તમારે આત્મા એકજ છે. એ ·[ ૨૬ ! ગીતા-બોધ કદાપિ નાશ પામતું નથી એટલે કે એ અવિનાશી છે વળી તે એટલે બધા માટે છે કે એનું કઈ માપ-ઉચાઈ-લાઈ- જાડાઈ- પહોળાઈ કાઢી શકાતું નથી. આમ આત્માનુ અવિનાશી- પણુ નિદ્ધ થાય છે ત્યારે શરીરનું વિનાશીપનું પણ સિદ્ધ છે જ એટલે જેવા શરીરની તમારી ભાવના થાય તેવુ નવુ શરીર પણ તમને મળે છે, તે પછી નાશ પામવાના સ્વભાવવાળા શરીરના મૃત્યુને ભય તમારે કરવાનેજ નથી આ પ્રમાણેનું જ્ઞાન આપી જેમ ભગવાને અર્જુનને યુદ્ધ કરવાનું કહ્યું તેમ તમારે સમજીને નિર્દોષ, ઉપકારક અને બીજાને હાનિ ન થાય તેવી રીતના કર્મ કરી તમારી આજીવિકા માટેના, ઈશ્વરપ્રાપ્તિના, શોકમુખ્તિના અને પરમપદપ્રાપ્તિના કર્મો કરવાનું કહે છે એમ બમજવું ઘટે જુઓ – अतवत इमे देहा नित्यस्योक्ता शरीरिण । अनागिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्ध चस्व માત (૨-૨૮) આમ તમારે આત્મભાવ કેળવવા આત્માના બધા ગુણે જાણવાજ જોઈએ કે જેથી કોઈપણ જાતના સશય વિનાના થઈ તમે “આત્મા છે' એવુ દઢ જ્ઞાન કરાવવા ભગવાન અર્જુન દારા પાછુ કહે છે કે એ તમારે અથવા બીજાને આત્મા કેઈથી હણને નથી કે તે કોઈને હતો નથી. આવુ નિરર્થક સમજ્યા વિનાનું કહેનારની માન્યતા સાવ બેટીજ છે. તેઓ પોતાના સ્વરૂપને જાણતાજ નથી અને તે માટે કહે છે કે य गन चेत्ति हतार यचैन मन्यते इतम् । उभौ तौ न विजानीतो नाय हन्ति न हन्यते ।। (૨–૧) હવે કદાચ તમને આત્મા વિષે બીજો પ્રશ્ન થાય કે એ આત્મા હણુ કે હણાતું નથી એ તે ઠીક, પણ એ કઈ દિવસ મરતે તે ને? તે એના જવાબમાં ભગવાન કહે છે કે એ ·યુવાવસ્થા જોગ [ ૨૭ ] આત્મા કદાપિ મરતે નથી, તેમજ જન્મ લઈને તે મરતે નથી કે મરીને તે પાછે જન્મ લેતું નથી. આમ એ આમા જન્મ- મરણથી મુક્ત હેઈ નિત્ય કહેવાય છે અને એકજ સ્વરૂપમાં રહેતા હોવાથી એને શાશ્વત પણ કહેવામાં આવે છે. વળી એનામાં વૃદ્ધિ, કે ક્ષયના લક્ષણે વિનાને, સદા નવિન ડેઈ એને પુરાણ ૫૭ કહેવામાં આવે છે. જે શરીરના ટુકડા કરી નાખવામાં આવે તે તે આત્માના ટુકડા થતા નથી. વળી તે સૌથી જૂનો હોઈને પણ તેને પુરાણ કહેવામાં આવે છે. ટૂંકાણમાં આત્મા ભાવવિકારરહિત, જન્માતરમમિરહિત, વિપરિવામપણારહિત, સદા બહુરૂપથારહિત, માતપિતારહિત-આવા -આવા છ વિકારે રહિત છે અને દયા-શાતિ- ઈશ્વરહિત-પવિત્રતા-અનાયામા-માગશ્યપણુતારહિત-અસહિ- આવા આઠ ગુણવાળે છે. આવું સમાવવા કહે છે કે – न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा वा न भूयः । વો નિ: જોડવં પુજે ૪૬ન્ય રામને રે ) (૨-૨૦) એ આત્મા-અવિનાશી, નિત્ય, અજન્મા અને અવિકારી છે, તે પુરૂષ છે, તે કેને મારી નાખે અગર તે એને કોણ મારી નાખે? દરેક દેવને વિષે એ આમાજ પુરૂવ થઈને રહે છે એ પિતાને ઘાત કેમ કરે ? वेदाविनाशिन नित्य य एनमजमव्ययम् । कथ स पुरुष पार्थ क पातयति हन्ति कम्।। (૨૨) તા પછી દેહનું શું અને આત્માનું શું? એ બે વચ્ચે સબંધ છે? આવા પ્રશ્નના જવાબમાં ભગવાન ઉપમા આપી સમજાવે છે કે “જેમ તમે જૂના વસ્ત્રો ઉતારીને નવા વસ્ત્રો પહેરે છે, તેમ તમે (આત્મા) જૂના શરીરરૂપી વસ્ત્રો બદલી (ત્યજી) બીજા નવાં શારીરે જાએ છે (પહેરે છે).

·[ ૨૮ ]
ગીતા-બોધ
वासासि जीणी नि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीणान्यन्यानि सयाति नवानि देही।। (२-२२)
}
હું ખ
આમ છેક મરી જવાના, મારી નાખવાના, જન્મવાના, આદિ
અતવાળા પરિણામેની વાત તે કહી, પણ માણસને પિતાના
જીવનમાં જાતજાતના પરિણામ ભોગવવા પડે છે, જેને
તરીકે સમજાવાય છે તે આત્માને તે એ પરિણામે અડકી પા!
પાકતા નથી એ સમજાવવા ભગવાન કહે છે કે એ આત્મા કાઈ
હથિયારથી કાપી, છેદી કે છ દી શક્તો નથી, અગ્નિથી બાળ
શકાતું નથી, પાણીથી ભીંજવી શકાતું નથી કે પવનથી મૂકવી
શકાતું નથી –
જૈન પતિ રાજાના સૈન વતિ વયદા
न चन वदयत्यापो न शोपयति मामत । (૨-૩)
કાકે એ આત્મા છેદાય નહીં- બાળી શકાય નહી –ભીજવી
શકાય નહી સૂકવી શકાય નહી એ, નિત્ય, સર્વગત, સ્થિર
સ્વભાવવાળે, જે વડે ક્રિયાશક્તિ ઉત્તેજીત થાય છે એ અને
સનાતન છે -
अच्छेद्योऽयमदायोऽयमवेद्योऽशोप्य एव च।
नित्य सर्वगत स्थाणुरचरोऽय सनातन ।।
(૧-૨)
હે જિજ્ઞાસુ દપતિ ' આ આત્માના વધુ ગુણે સાભળો ' એ
દેખાય નહીં તેવે, બુદ્ધિમાં પણ આવે નહીં તે અને વિકાર
વિનાને કહેવા દેવાથી એને એ જાણ્યા પછી તમારે શેક
કર એગ્ય નથી અવબત્ત, એને એ જાણવાને નાતે તે જરૂર
કર પડે છે જુએ ભગવાન પણ અર્જુનને એજ કહે છે –

·યુવાવસ્થા યે
[ ૨૯ ]
-
अन्यतोऽयमचियोऽयमयिकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेव विदित्वैन नानुशोचितुमईसि ।। (૨–૧)
આટનુ જાણ્યા પછી પણ જો તમારી બુદ્ધિમા આત્મા
સબ ધીનુ સત્ય કદાચ ન કશે અને તમે કદાચ એને સદા જન્મતે
અને મસ્ત માની લે તે પણ એને માટે તમારે શેક કરે ઘટતે.
નથી તમારા મરી ગએલા સ બ ધીઓને આત્મા પા પેદા થાય
છે એવું સમજીને પણ તમારે શેક કર ઘટ નથી ભગવાન
શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને આ મતલબનુજ સમજાવ્યું છે જરૂર જરૂર
જરૂર સમજો ! તમારૂ અજ્ઞાન ગયું અને તમારા સ્વસ્વરૂપનું જ્ઞાન
થયુ કે તમે કમુક્ત જીવન ગુજારવા લાગશો જુઓ -
अथ चैन नित्यजात नित्य वा मन्यसे मृतम् ।
તથા ૨ મદાવાદ જૈન શોસ્લિમણિ (૨-૨૬)
ઉપરના કથનના પ્રમાણરૂપે ભગવાન કહે છે કે “જે જમ્મુ
છે તે જરૂર મરવાનુજ છે અને મૃત્યુ પામ્યુ ત જરૂર જમવાનું
* જે તમને પ્રત્યક્ષ જ છે હવે જે એમ ન હોય તે પ્રલયને
સમય થયા પહેલા જગત અદશ્ય થઈ જાય માટે આવા અનિવાર્ય
નિયમ માટે તમારે શેક કર ઘટે નહીં આવુ બધા પ્રકારનું જ્ઞાન
તમારે સપાદન કરવું ઘટે એ જ્ઞાન વિના તમે શોકમુનિને
અનુભવ કરી શકે નહીં તમે કદાચ એમ માનશે કે- આવી
વાત માની લેવા માટે છે અને તમે શોકમુન છા એ પણ માની જ
લેવાનું છે? – એવુ ખોટુ માનશે નહીં આવી તે બી ની
કહેવી મારીમચડી મનથી માનવા માટેની નથી, પણ જ્યારે
તમને એ જ્ઞાન ઉપજશે ત્યારે તમારા ચિત-પ્રારબ્ધ કર્મો
નષ્ટ થઈ જતા તેના ફળથી તમે મુક્ત થઈ જાઓ છે અને
ત્યારે જ તમે નવા કર્મ એવા કરે છે કે જેનાથી તમને શોક થતજ
નથી આ છે જ્ઞાનનુ મહાસ્ય એને માટે ભગવાને કહ્યુ છે કે –

·[ ૩૦ ]
ગીતા-બાધ
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युधुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ (૩-ર)
વળી અવ્યક્ત એવી માયા--જે નામરૂપ વડે પ્રકારાતી નથી
પણ એના વડે જેમને જન્મ છે, એવાં અવ્યો-ન દેખાય તેવાં
અને દેખાય તેવા શરીરે-ભૂત, અને બેઉની મધ્યેના દે-મનુ
-પશુપક્ષીઓ વગેરે–જેના આભાસની મથે મળી આવતાં રૂપ,
જે બધા માથામાંજ સમાઈ જનારાં છે અને જેમને સ્વભાવજ
દેખાવ અને નષ્ટ થવાને છે ત્યાં શોક કરે શું કામ?
મીનેમાના સફેદ પડદા પર રાત્રે દેખાતા દેખાવે જે આ એક
વિશ્વરુપ યા જગતરૂપે પ્રપંચ છે, તે તેને શોક શું ?
તે માટે ઉપદે છે કે -
ભગવાન
1
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥ (૨૮)
મુમુક્ષુ દંપતિ ' આ આત્માની મનાતી અજબ વિચિત્રતા
સંબંધી ભગવાનજ અભિપ્રાય આપે છે કે આ આત્માને કેટલાક
વિદ્વાને અદભૂત અને અજાયબ જે સમજે છે. વળી કેટલાક
એ આત્માની વાત બીજને કહે છે અને તે જાણે કે આમા
એક અજાયબ પમાડનારી વસ્તુ હોય તેવું બોલતા દેખાય છે,
કેટલાક આવી વાત સાંભળનારાએ જાણે કે કેઈ અદ્દભૂત અને
અજાયબ વસ્તુને સાંભળતા હોય તેવા દેખાય છે. આમ એ આત્માને
સાંભળીને પણ કેટલાક સાંભળનારાઓમાંથી પણ તેમને કેઈ એ
આમાને માક્ષાત્કાર કે અનુભવ કરતે હેતું નથી. જુઓ –
ફત માર્ગદર્શન તથા વાચ:
आश्चर्यवधनमन्य; शृणोति श्रुत्यायेनं वेद न धैव कश्चित् ।।

·યુવાવસ્થા છે.
( ૩ )
આ આત્મા તમે પોતે તમારા શરીરમાં છે. તેને દેહી
કહેવામાં આવે તે જેમ અવશ્ય એટલે કે વધ-નાશ કરી
શકાય નહીં એવે છે, તેમ બધાને એક આત્મા પણ તેજ છે
છે અને તેને દેહી-શરીરી-જીવ-પુરૂષ અને ક્ષેત્રજ્ઞ એવા નામોથી
ઓળખાવવામા આવે છેઆ તમારું સ્વસ્વરૂપ છેતમે જ્યાસુધી
એને બરાબર ન ઓળખે ત્યાસુધી તમે શોકમુખ થઈ શકશે
નહીં. એવી જ રીતે જે ઉપજેલા શરીરે-નામરૂપે માત્ર નાશ
પામવાને જ જન્મેલા છે તેમને પણ શેક કરે તો પતિને
ગ્ય નથી. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ આ ઉપદેશ દેતાં કહે છે કે -
देही नित्यमवभ्योऽय देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्माणि भूतानि न त्व शोचितुमर्हसि ।।
હે શ્રેષ્ઠ પતિ આગલ ચાલતા શ્રી ભગવાને અર્જુનને
એને સ્વધર્મ સમજાવતા કહ્યું કે ધર્મનુ એટલે ન્યાયી યુદ્ધનું
લડવુ એ ક્ષત્રિય, રાજકર્તાઓને અને ક્ષણની ફરજ અદા
કરનાર સિપાઈઓનો ધર્મ છે, બીજા એને નહીં માટે જેમ
અર્જુનને આજીવિકા સંપાદન કરવાને માટે ન્યાયી યુદ્ધ લડવું એ
વધર્મ કહ્યો તેમ તમારે દ પતિએ પણ સમજવું ઘટે ક-ઘર છે
કરવામાં પાપ લાગતુ નથી જેમ લડાયકને મનુષ્યહિંસા કરવી પડે
છે તેમ તમારા ધંધામાં પણ બારીકીથી વિચારી લેતા હિમાં રહેલી
છે, પણ તે શ્રમનિય ગણાયેલી છે અને એ પાપમાથી મુક્ત થવા
માટે આગળ તમને પાચ મહાય કરવાનું ગૃહસ્થ તરીકે ફરમાન
થયું છે. તેથી અને આત્મરક્ષણ માટે બચાવનું યુદ્ધ કરતા હિંસા
થાય તો તેવા પાપથી તમારે ડરવાનુ નથી જુઓ -
स्वधर्ममपि चापेक्ष्य न विकर्पितुमर्हसि ।
धाद्धि युद्धाच्योऽन्यत्मनियम्य न विद्यते।। (-३१)

·[ ૩૨ ] ગીતા-બે બધા જેમ અર્જુનને અચાનક ધર્મયુદ્ધ કરવાનું આવી મળ્યું છે, તેમ તમે દપતિને, તમારા પૂર્વજન્મમાં પણ નહીં આ હેય એ, આ માનવદેહ ભગવાને કૃપા કરીને આપે છે અને એમાં તમારે પણ (એચિત, અણચિંત) જીવનસ ગ્રામજ ખેલવાને સમય મળી આવ્યો છે. આ સંગ્રામ વડે તમારે શુકમુનિ, સ સાબ ધમુક્તિ અને પરમપદની પ્રાપ્તિ માટે તમારા શત્રુઓ- કામ અને ક્રોધ-ની સામે લડવાનું છે એટલે સાધના કરવાનું કર્મરૂપ અને પોષણ માટેનું કમંરૂપ યુદ્ધ કરવાનુ છે આવા પ્રકારનું યુદ્ધ જેમ ક્ષત્રિયને તેમ બુદ્ધિવન તમો જેવા મુમુક્ષુ દપતિઓને કરવાનો પ્રસંગ આવે છે ત્યારે તેઓ સુખેથી લડે છે ક્ષત્રિયને અને માનવજીવ વિના બીજા પ્રાણીઓને (જટાયુ અને ગજરાજના અપવાદ વિના) આવી તક કવચિત જ મળે છે જુઓ : याच्छया चोपपन स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिन धनिया पार्थ लभते युद्धमीरशम् ॥ માનવદેહમાં આવ્યા છતા હજ મળેવી આ તક કર્મરૂપી યુદ્ધ કરવાની મળી છે એ સમયે ઘર પે કરવાની સાથે મોક્ષપ્રાપ્તિ અને આ જીવનમાજ શોકમુક્તિ મેળવવાને શાસ્ત્રીય કર્મોરૂપ યુદ્ધ ખેલવાના યત્ન કરવાની તક ગુમાવશે તે તમને અપયશ અને પાપ લાગશે એવુ તમે પતિને સમજાયા વિના નહીં રહે પિટ ભરવાને, કુટુંબનું પિષણ કરવાને તમે ધ કરવાનું તે દેખાદેખી સમજી ગયા છે પરંતુ બીજાના ક્ષેત્રે અને ન્યાયથી દ્રવ્ય ને પાદન કરવાનું તમારા જેવા પતિ બધા સમજતા નથી તે સમજવું ઘટે છે ધ ધ નડી શેધી કાઢનારાઓએ, પ્રમાદી-આળસુઓએ બીજના પર આધાર અને બેજે નહી રાખવું જોઈએ સ્વય ઉધમ શોધી ઉદ્યમશીલ થવું જોઈએ જે તેમ નથી કરતા તે આવા નિવમીએ પ્રભુની આજ્ઞાનુ-કર્મ કરવાનુ-ફરમાન નહીં માનવાનુ મેટ પાપ કરે છે જુઓ ભગવાન કહે છે કે – ·યુવાવસ્થા વેગ ( ૩ ) अथ चेत्त्वमिम धम्य संमाम न करिष्यसि । ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्या पापमवाप्स्यसि ।। (૨–૨૨) કવા વળી ભગવાન અર્જુનને કહે છે કે “વધર્મને ત્યાગ કરવાથી તારી અપકીતિ થશે.' અલબત્ત, અહીં સ્વધર્મનું પાલન જતાં સગાઓ અને બ્રાહ્મણને વધ થવાને છે, પરનું પાપીઓને પક્ષ કરીને આવેલા એ સગાઓ અને બ્રાહ્મણે હાથમાં હથિયાર લઈને લડવા આવ્યા છે તેઓ આતતાધિએ છે ધર્મયુદ્ધ કરવું એ અજુનને ધર્મ છે. તેથી તે કર્મ પ્રભુપ્રાપ્તિનું હોવાથી દૂષિત થતું નથી–એ દષ્ટિએ યુદ્ધ ન લડવું એ ક્ષત્રિય માટે અને રાજકતા માટે ધર્મત્યાગને દેશ પાયમાન અને જનતામાં અપકીતિ પામવા સમાન મનાય છે, માટે સ્વધર્મ ત્યાગ કરીને પાપ અને અપયશ મેળવ્યા કરતા મરી જવું એ ધર્મિષ્ઠ માનવીને માટે ઉત્તમ ગણાયુ છે. માટે શાસ્ત્રકારેવડે આજ્ઞા કરાયધુ ક્ષત્રિય અને રાજકર્તાઓએ ધર્મયુદ્ધ જરૂર કરવું જ જોઈએ વારૂ, દંપતિ તમે તે મુમુક્ષુ છે. તમને યુદ્ધને પ્રસંગ આવતું નથી. તમે ક્ષત્રિય કે રાજકર્તા નથી. તે લોકોને બેધ તમને આત્માના ધર્મને, માનવધર્મમા અને લોકશાસ્ત્રના ધર્મમા સ્થિત રહીને કામ-ક્રાદિ વિકારની સાથે લડવાનું કહે છે. જે તમે નથી લડતા તે જરૂર તમે પાપી જીવન ગુજારો છે અને શુકમુક્ત રહી શકતા નથી પાપી જીવનથી સનેમા તમારી અપકી' અને અનાદર થાય છે આત્માના ધર્મમા સ્થિત ન રહેવાથી તમે અવગતિને પામે છે. મનુષ્ય- જન્મમાં આવીને આવું કરવું એ કરતા મરી જવું ઉત્તમ છે ભગવાને આ અર્થને બંધ બેસતે ક કહ્યું છે કે – -- अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यति तेऽव्ययाम् । मंभावितस्य પીર્તિવિuિ (૨-૨૪) ·[ ૩૪ ] ગીતા-બાધ એના અનુસંધાનમાં જ ભગવાન કહે છે કે માનવ દેહને સદુપયોગ ન કરે એ અધમતા છે, પિતાના સામર્થને ન જાણવું એ મુકતા છે. જુઓ – भयाद्रणादुपरतं मंस्यते त्वां महारथाः। येपां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाचवम् ।। (२-३५) अवाच्यवादांश्च बहून्यदिप्यंति सवाहिवाः । निन्दन्तस्तव सामथ्र्य ततो दुःसतरं नु किम् ॥ (२-३६) મુમુક્ષુ દયતિ' તમારા ધારોજગારનાં, પરોપકારનાં, પરમા- થનાં અને પ્રભુપ્રીતિ માટેનાં કર્મો કરતાં કરતાં દેખીતે લાભ ભલે તમને ન સમજાય, પણ કર્મ કરવાં જ જોઈએ એવી શ્રદ્ધાથી કર્મો કરતાં કરતા તમે મૃત્યુ પામે છે, તે જરૂર આ લેખમાં અગર ઉત્તમ કેમાંના કેઈએક લોકમાં તમે ઉત્તમ શરીર ધારણ કરે છે. તમે રાજા, અમીર અગર દેવ બને છે યા વૈકુંઠમાં વસે છે અને જે બ્રહ્મજ્ઞાન થયું હોય તે નમે કેવલ્યને પામે છે. જુઓ – हतो वा प्राप्स्यसि स्वगं जित्वा या भोक्ष्यसे महीम। तस्मादुत्तिष्ठ कौतेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥ (२-३७) પૂર્વોક્ત કર્મો કરતાં કરતાં નફાટાને-કીતિ અપકીતિને અને કમેના શ્રમથી અને કર્મની આસાનીથી અનુભવાતા સુખ- દુખને કશો વિચારજ તમારે મનમાં ન લાલ ઘટે. “ ‘હું મનુષ્ય છુ, ગૃહસ્થ છુ, શોકમુક્તિ ઈચ્છું છું, મારે તે કર્મ કરવા જોઈએ” એવી સમજ રાખવી ઘટે. કારણકે બ્રહ્માણ થયેલા કર્મો કરવાથી તમને પાપ લાગતું નથી. આવાં કમે તમારી ચિત્તશુદ્ધિ કરનારા છે. તમારું ચિત્ત બ્રહ્મજ્ઞાન સંપાદન કરનારું થાય છે.

·યુવાવસ્થા યોગ
[ ૩૫ ]
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयो।
ततो युदाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ।। (૨-૨૮)
વળી કર્તાપણાનું અભિમાન છેડીને કર્મોને બ્રહ્માર્પણ કરે
છે તેને સાંખ્યશાસ્ત્રની બુદ્ધિવાળે કહેવામાં આવે છે. કોને
બ્રહ્માર્પણ કરનાર પતિને કર્મોના ફળ ભોગવવાં પડતાં નથી.
આ મતલબનું શ્રીભગવાન કહે છે કે -
एपा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धियोगे विमांशृणु।
યુવા ગુ થવા દાર્થ વર્મવંઘ પ્રદર્શન , (૨–૩૧)
મુમુક્ષુ દંપતિ ! તમે તે ગૃહસ્થ છે. ઘબાર વિનાના સાધુઓ
અને સંન્યાસીઓને પણ તમે કઈ એક કર્મ કરતા જરૂર જુઓ
છે, તે પછી કર્મ કર્યા વિના તમારે ઘરવ્યવહાર તમે કેમ નિભાવી.
શકો? કઈપણ દેહધારી ઉત્તમ બ્રહ્મનિષ્ઠ હોય છતા તે કાઈ
પણ કર્મ કર્યા વિના રહેતો નથી જ. શરીરની સાથે કર્મ લાગેલુજ
છે. શરીર કર્મ કર્યા વિના રહેતું જ નથી. કર્મના આરંભને નાશ
થતો જ નથી. જ્યાં પરમાત્માન પતે કર્મરૂપે આ શરીરમાં છે,
કર્મના આરંભને નાશ હાથ કેમ ?
પરતું કર્તાપણાના અભિમાન
વિનાના કરાયેલા કર્મોથી તમને કઈ પ્રકારની અડચણ આવતી
નથી. જે વ્યક્ત કર્મો માળેગવાળી બુદ્ધિથી કરવામાં આવે
તે તેવા કર્મો ધર્માનુસાર ગણાય છે અને તેમ હાથી ભલે
તમારાથી ડુ પણ ધર્મનું પાલન થયું હોય તો એ તમને મહાન
શકમાંથી, જન્મમરણના પ્રવાહમાં તણાઈ જવાના ભયથી અને
નકયાતનાના ભયથી તમને બચાવે છે જુઓ –
नेहाभिकमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य नायते महतो भयात |
(૨-૪૦)

·[ ૩૬ ] ગીતાબા મુમુક્ષુ પતિ! “ઈશ્વરજ અમારી ગતિ છે, ઈશ્વરજ અમારૂં શકું છે, અને ઈશ્વરનાં જ છીએ અને સર્વ કર્તાહર્તા ઇશ્વરજ છે, અને તે તેના સેવકજ છીએ ” આવી બુદ્ધિ તમને શેકમુક્ત કરનારી છે. યાદ રાખે' પરન્તુ આનાથી ઉલટી બુદ્ધિ અવ્યવ- સાયીઓની હોય છે. તેમની બુદ્ધિમાં અનેક મરથો, અનેક આશાઓ અને અનેક પ્રવૃત્તિ ભ્રમ ઉપજાવનારી, ઈશ્વરના મહત્વને નહીં ઓળખવા દેનારી, જે તમારી હોય તે તમે બાવરાં બની જાઓ છે, કે તમારાથી ડરે છે, તમે લેકેને વિશ્વાસ ગુમાવે છે અને તમારે કઈ મિત્ર બનતું નથી. અરે! તમે બન્યાઝળ્યા માનવીનું જીવન ગુજારે છે જયારે પૂર્વોક્ત વ્યવસાયી બુદ્ધિવાળાં તમે હેવ છે ત્યારે તમારામાં ઐશ્વર્ય, ઉદારતા, અજનતા, પ્રભુ ભક્તિ અને સ્વસ્વરૂપાન આવે છે અને તમે એકમુક્ત બને છે.…- व्यवसायास्मिका युद्धिरेकेट યુનના बटुशाग्या ह्यनंताश्च युद्धयोऽव्यवसायिनाम् ।। (૨-૪૧) જે માનવીઓની બુદ્ધિ અત્યવસાયી હોય છે ત્યારે તેઓ બહુ બોલનારા, કર્મના ફળથી અગાઉથી ઈચ્છા કરનારા અને પ્રોત્સાહન આપતા તેમજ “આટલુજ કર્તવ્ય છે” એમ માનનારા, પરમાર્થ કે પરોપકારને મનમા નહીં લાવનાર, શારીરિક ભાગ-ઈન્દ્રિયારા અને વિષયાન દોને જ મહત્વ આપનારા હેય છે કારણકે તેઓ સ્વસ્વરૂપથી અજ્ઞાત, શાસ્ત્રજ્ઞાનથી અજ્ઞાત અને મુક્તિની ભાવના વિનાના હોય છે. એ અવિદ્વાન હોય છે. વેદના આવા અને આટલાજ' ઉપદેશને ગ્રહણ કરનાર હોય છે. આ વિના વેદમાં બીજે કઈ બધજ નથી' એમ કહુને વિશ્વમાં સ્વછંદ વર્તન કરનારા હોય છે. તેમની વાણી મીઠી પણ મન છે કાળું હોય છે ·યુવાવસ્થા પૈગ [ ૩૭ ] यामिमां पुटिपतां याचं प्रवदंत्यविपश्चितः। वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति यादिनः ।। (૧-૨) મુમુક્ષુ દપતિ! શારીરિક ભેગે અને ઐશ્વર્યોમાં જેઓની આસક્તિ હોય છે તેઓનાં ચિત્ત હણાઈ ગયેલાં હેય છે. તેઓના વિચારો પણ ભોગે અને એને લગતાજ હોય છે. તેઓ ચિત્તને રિયર કરવા સમાધિ નામની ક્રિયા કરવા બેસે છે ત્યારે પરમાત્મા તરફ તેમનું ચિત્ત ન જતાં જગત તરફ જાય છે અને તેથી તેમને સમાધિ લાગતી નથી. વ્યવસાયવાળી બુદ્ધિ “હું આમા ” એવા રોગમાં પ્રવેશતી નથી અને તેથી તેઓ શેકમુક્ત થતાં નથી. જુઓ ભગવાન શું કહે છે તે – भोगेश्वर्यप्रसताना सयापहतचेतसाम् । રાજા યુદ્ધિ સમાપ = વિધી છે (૨-૪૪) આમ જ્યારે તેઓ શુકમુકત થતા નથી એટલે તેમને વારંવાર જન્મમરણ થયા કરે છે અને આવા સંસારની વૃદ્ધિ, વેદો કર્મ કરવાની રૂચિ ઉત્પન્ન કરીને કરે છે આ વેદ સવ-૨જ અને તમ એવા ત્રણ ગુણોના વિષયરૂપ છે. માટે કર્મના ફળની ઈચ્છા કર્યા વિના એ વેદના બેધને માનીને કર્મો કરવા ઘટે છે નામ- રૂપવાળા વિશ્વ તફર નહીં આકર્ષાઈને નિત્ય અ ત કરણમાજ સ્થિતિ રાખવી ઘટે અને મનને બહાર જવા દઈને ભેગનું લેબી બનવા દેવું ન ઘટે. સ પાદન ઈરછાને ત્યજવી ઘટે પ્રાપ્ત થયેલા વિયેગના ભય વિનાના થવું ઘટે. વેદેના ઉપદેશેલા કર્મો, જેવા કે શ્રવણ, ધ્યાન, કીર્તન વગેરેમાં સ્થિરતા રાખીને આત્મવાન બનવું ઘટે યા સર્વ કર્મોને બ્રહ્માર્પણું કરવા ઘટે – गुण्यविपया वेदा निम्नैगुण्यो भवार्जुन । निद्ववो नित्यसत्वस्थो नियोगक्षेम आत्मवान् ॥ (२-५५)

·૪૦ ]
ગીતા-બોધ
अनन्याश्वितयंतो मां ये जनाः पर्युपासते।
तेषां नित्यामियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ (૬–૨૨)
હું કશું કરતું નથી, બધું ભગવાન કરે છે” એવી
સાંખ્યશાસ્ત્રોમાં ઉપદેશેલી બુદ્ધિવાળાં થઈને તમે દંપતિએ ભલાંબૂરાં
કર્મોની જવાબદારી તમારે માથે લઈને અને કર્તાપણાનું અભિમાન
નહીં કરીને તમારા આત્માને એગ પરમાત્મા સાથે જ કરી રાખ
ઘટે, અર્જુનને ભગવાને ધર્મપાલનનું કર્મ કરવાને યુદ્ધ કરવાની
આજ્ઞા આ સિદ્ધાંત પ્રમાણે જ આપી હતી. આ એક કર્મો કરવાની
ચતુરાઈ છે. પરન્તુ યાદ રાખે કે આ કથનમાં જાણીબૂઝીને કરાતાં
દુષિત કર્મોને સમાવેશ થતો નથી જ નથી—
बुद्वियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ (२-५०)
જેઓની બુદ્ધિમા કર્મોને ત્યાગ કરવાનું આવ્યું નથી, એટલે
કે જેમની કૃપણુતાજ મટી નથી, કારણકે તેમના કામ અને કોપ
ન થયા નથી, તેવાઓએ શેમુક્તિ, સંસારબંધમુક્તિ અને
શાંતપદની પ્રાપ્તિ કરવાની ભાવનાને સિદ્ધ કરવા માટે ફળેચ્છા
રાખ્યા વિના પ્રીતિપૂર્વક સતત આળસ અને પ્રમાદ વિનાના થઈને
કર્મો કરવાં ઘટે. શ્રીભગવાન કહે છે કે –
कर्म बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनी पिणः ।
जन्मवंधविनिर्मुसाः पदं गच्छन्त्यनामयम् ।। (૨૨)
તમે દંપતિને ફળછા વિના કર્મ કવાનું એકદમ સમજાય
તેમ નથી. “યવહારજ કેમ ચાલે ? જે કુળજ નથી જોઈતું તે પછી
કર્મજ શામાટે કરવું? આવા બે પ્રશ્ન તમારા અંતકરણમાં
એક જાતને ગુંચવાડે ઉભો કરે છે. વ્યક્તિગત સ્વાર્થ તમારા

·યુવાવસ્થા યોગ
[ 1 ]
આત્મધર્મની આડે આવી ઉભા રહે છે ત્યારે તમારામાં દુચિત્તતા,
મવિશમતા અગર બ્રમણ તમારી બુદ્ધિમા આવે છે એ જે
તમે સત્સગ અને ઉપાસના કરીને મટાડે તેજ તમારી એ નારાવત
પદાર્થો અને શરીર પરની મમતા મટી, તમને તેમના ઉપર વિશગ
આવે છે પ્રભુના નામનું મરણ, પ્રભુના મહિમાનું કેન અને
પ્રભુના સ્વરૂપ અને મહત્તાની કથાઓ તમારે જ સાભળવા ટેવ
પાડવી જોઈએ સત્ય અને મહિમા મેટ છે અને એક દિવસ
તમને એ શોકમુક્ત કરે છે અને તમારા જીવનની મુશ્કેલીઓ
મટાડે છે મેજમજામાજ વખત વીતાવવાથી જીવનની સમતા
જળવાતી નથી --
यदा ते मोहक लिल बुद्धिय॑तितरिच्यति ।
तदा गतासि निर्वेद श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ (૨૦૧૨)
અધ્યાય થી સંપૂર્ણ
અધ્યાય ૪ થે
મુમુક્ષુ દપતિ ' ત્રીજા અધ્યાયના છેવા વાર્તાલાપમા ઉપદેશેલા
ધ ઉપરથી તમને સ્વાભાવિક શક થાય તેમ છે કે “જ્યારે
બધા કમૅ ભગવાનથી જ થાય છે, ભનાનો વ્યવાર ભગવાન ચલાવે
છે અને અક્રિય એવા આત્મા સાથે ન ચાલુ રાખવાને બંધ
આપવામાં આવે છે તે પછી કર્મજ શામાટે કરવા જોઈએ છે તે
કર્મ કરવા અને જવાબદારી ભગવાન પર ઢાળી દેવી-એ શામાટે
જોઈએ ? ભગવાન તે વળી ઘોર અને હિંસાત્મક કર્મ કરવાને પ્રેરે
ખરા કે ?” આવી ભ્રમણા જેમ અર્જુનને થઈ હતી તેમ તમને
પણ થવાની. એને વિચાર કર ઘટે અને અર્જુને જેમ ભગવાનને

·[ ૪૨ ] ગીતા-બાધ પૂછ્યું હતું તેમ નહીં પુછવા તમારે તે તમારી બુદ્ધિજ ભગવાનને અર્પણ કરી દેવી જોઈએ. અગાઉના બેય પ્રમાણે તમારે કર્મ કરતા પાપ કે બ ધનને વિચારજ ન લાવ ઘટે અને પ્રાર્થના કરવી ઘટે કે એ ભગવાન તમને બુદ્ધિ આપે જુએ અને પુછયુ હતુ કે - ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता युद्धिजनार्दन । तरिक कर्मणि घोरे मा नियोजयसि केशव || (૩-૧) આટલુ કહ્યા છતા પણ તમને શેકા થાય એ સ્વાભાવિક છે અર્જુનને પણ સ્પષ્ટ સમજી શકાયવુ નહીં કારણકે તમારું ચિત્ત દુન્યવી મજમજામાં લાગ્યું હોય છે બધાના વા અટપટા અને સેળભેળિયા લાગે છે કે તમે તે શેકમુક્તિ ઈચ્છે છે, છતા અસાવધાન શોતાની પિડે, અર્જુનની પેઠે તમે જરૂર જાણવા ઈનો કે કર્મ કરવા કે ન કરવા ? ” એટલે તમે બધી વાતની એક વાત કરી કહેવા મને કહેવાના અને પણ શ્રીભગવાનને અનુજ व्यामिश्रेणैव वाक्येन थुद्धिं मोहयमीव मे। तदेव चद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ।। (૨–૨) મુમુક્ષુ દપતિ ' શાએ કહેલા, અનુષ્ઠાન કરવા એગ્ય અને ધર્મનુ ન કર! ન થાય એવી વ્યવસ્થા, નિયમવડે આ લોકમાં પૂર્વે પરમાત્માએ ઉપદેશેલી છે. એમની એક તે સાશાજવડે જ્ઞાનગીની વ્યવસ્થા ચા નિષ્ઠા, અને બીજી યેગીઓની કર્મઠશાસ્ત્ર- વડે સ્મૃગની વ્યવસ્થા યા નિષ્ઠા, અને એને માટે શ્રીભગવાને સ્વય કહ્યુ છે કે -- रोकेऽस्मिद्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ। ज्ञानयोगेन साख्याना कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ (૩-)

·યુવાવસ્થા છે.
[ ૮૩ ]
ઠીક, હવે જુઓ જ્ઞાનગની નિષ્ઠાને તે તમે લાયક નથી
એટલે તમારે તે કર્મવેગને આશરે લેવું જરૂરી છે. આથી
તમારે સાવધાનીથી લામા લેવું ઘટે કે બીલકુલ કર્મ જ નહી
કરવાથી તે તમારા ઘરવ્યવહાર નભરોજ નાડ વળી શુકમુક્તિની
ગાધના માટેનું ભજનનુ કર્મ તમે ન કરે, તે તેથી તમે કમુક્ત
થઈ શકશો નહીં તમે માને તેમ જે તમારૂ શરીર કમ ન કરે
એટલે તમે કર્મ કરતા નથી એમજ માનવાના, પણ તમારું અ ત -
કરણ તે વાસનાત્મક ને કલ્પની ક્રિયા કરતુજ હેય છે
કરેલા કર્મોનું ફળ પણ મળ્યા વિના રહેતુ નથી, જ્યારે શુકમુનિ
માગે છે તમારી પાસેથી નિષ્ક્રિયતા. આ નિષ્ક્રિયતા વિના કમુનિ
મિ ત થતી નથી. આ હાલતમાં કર્મને અન્યાય યાને અનાર ભ
-આ બેઉથી મસિદ્ધિ મળતી, જ્યારે તમને પ્રથમ તે જોઈએ
છે-આ વર્તમાન સમયમા, આ દેવટે શોકમુક્તિ યાદ રાખે કે
નિક્રિયતા એટલે ફળસ ગરહિતપણે જુએ ભગવાને આ ઉપદેશને
સ ૩૫
અનુગતુ કહ્યુ છે કે –
कर्मणामनारमानरम्य पुरपोऽश्नुते।
न च सन्यसनादय सिद्धि समधिगर छति ॥
કોઈપણ દેહધારી કદાપિ એક પણ પણ કર્મ કર્યા વિના
રહી શકતું નથી, કારણકે પ્રકૃતિથી ઉપજેલા ગુવડે ધારી
પરવશ બને છે અને તેથી કર્મ થયાજ કરે , એ -
न हि पशिक्षणमपि जातु तिष्टयर्मा।
कार्यते यश नर्म म प्रतिजेर्गुणे ।। (૨–૧)
કાચા જ્ઞાનગીઓમાના કેટલાક એવા દેય છે કે બાલાની
પડે શરીરને સ્થિર કરીને ધ્યાન ધરતા બેઠા હોય છે, પણ
તેમનુ ચિંતન તે મનમા વિવેનુ ચવા કરે છે આવા કાચા

·[૪]
ગીતા-બેધ
જ્ઞાનગીઓ મૂઢ મિથ્યાચારી, દલી દેગી કહેવાય છે. આ
મતલબ કલેક શ્રી ભગવાન કહે છે -
मंद्रियाणि सयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इद्रियान्विमूढात्मा मिथ्याचार स उच्यते ।। (૩-૬)
આવા દશી જ્ઞાનગીઓ કરતા તમે દધતિ, જે મન અને
ઈન્દ્રિયને કાબુમાં રાખીને નિર્દોષ કર્મો કરે તે તમે કર્મ—ગીની
કક્ષામાં તે જરૂર આવી શકે છે અને ઉપર જણાવેલા ભી
જ્ઞાનગીઓ કરતા વધે છે, કારણ કે તમે આસક્તિ વિનાના છે
જુએ શ્રી ભગવાન કહે છે કે –
यरित्वद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन
कमंद्रिय कर्मयोगमसक्त स विशिष्यते ।। (૩–૪)
મુમુક્ષુ દપતિ બીલકુલ કમ નહીં કરવા કરતા તમા
ગૃહસ્થને માટે શામા જે કર્મો નિયત થયેલા છે તે પ્રમાણે જે
કર્મો કરે તે જરૂર તમે મેકના અધિકારી થઈ શકે છે અને
વર્તમાન જીવનમાં પણ તમે શોકમુનિને અનુભવ કરે છે
પરંતુ જો તમે કર્મ નથી કરતા તે તમારે ઘરવ્યવહાર પણ
નથી ચાવતે. જુઓ –
नियत कुर फर्म त्व कर्म ज्यायो ह्यकर्मण ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेदमण ।।
(૩-૮)
જે ગૃહસ્થે પચમહાય માટેના કર્મો કરે છે, તે તે કર્મો
શાએ આજ્ઞા કરેલા હોવાથી તેમને બ ધનકર્તા થતા નથી અથત.
તેવા કર્મોમાની હિંસા તેમજ બીજા દેવે તેમના મિક્ષને બગાડતા
નથી, પણ ઉલટા શેકમુક્તિને ઉપકારક ગણાય છેઆમ છતાં પણ
એ મા પણ જરા જેટલી આદિન નજ રાખવી જોઈએ

·યુવાવસ્થા પગ ! ૪૫ } આ પંચમહાનાં કર્મો શામાંથી શોધી કાઢીને બરાબર આચરણમાં મૂકે તે શોકમુક્તિ માટે બીજું કશું કરવા જેવું રહેતું નથી. જુઓ यन्नात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबंधनः । तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसंग: समाचर ।। (૩-૨) હે મુમુક્ષુ પતિ ! આ ય અને તેને માટે કરવાનાં કર્મો વિષે તમને જરાયે શંકા ન રહેવી જોઈએ, કારણકે આ બધું કાઈ કોઈએ ઉપજાવી કાઢયું નથી અને તેથીજ અહીં શ્રીભગવાન તેની ઉત્પત્તિ માટે બરાબર કહે છે કે-આ જગતની ઉત્પત્તિના આરંભમાં પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ માનવીઓને અને યોને–ચ કરવાનાં સાપને સહિત ઉત્પન્ન કરીને બોધ આપે છે કે “પવન–અગ્નિન્તેજ- પાણ-પૃથ્વી વગેરે તેમજ દે, દેના રાજા ઈન્દ્ર, વિષ્ણુ વગેરેનું પૂજન કરે અને તેથી તેઓ તમારે તેઓ તરફના ભાવને જોઈને તમારું પરમ કલ્યાણ સિદ્ધ કરશે અને તમારે અને તેઓનો પરસ્પરને ભાવ બહુ અપેક્ષિત છે. વળી યજ્ઞો કામધેનુ સમાન તમારી ઈ વસ્તુઓને આપનાર છે. કારણકે યોદ્વારાજ દેવે પ્રસન્ન થઈને તમને ભેગે આપે છે અને તે તમે ભેગવે છે. આ પ્રમાણે દેવેએ આપેલા ભેગો જ્યારે તમે મેળવવાને આરંભ કરો ત્યારે તમારે ઉપકારની લાગણી વ્યક્ત કરવી ઘટે અને તેટલા માટે ખાતાં, પીતા, ઓઢતા, પહેરતા તમારે તેમને યાદ કરી ઉપકાર માનવે જોઈએ. જે આમ તમે નથી કરતા તો તમારું ખાધેલું, પીધેલું, પહેરેલું વગેરે ચોરી કરીને મેળવેલું મનાય છે અને તમે અપકારી-ચેર એવા મનાઓ છે, જે કર્મ તમારી શેકમુક્તિને આડે આવે છે, ભગવાનનુજ આ કથન જુઓ કે – સવજ્ઞr: પ્રજ્ઞા વૃક્ષા પુરવાર કરાવતિઃ | अनेन प्रसविष्य वमेष योऽस्त्विष्टकामधुक् ।। (૨૦) ·[ ૪૬ ] ગીતા-બોધ देवान्भावयतानेन ने देवा भाक्यंतु वः। परस्परं भावयतः श्रेयः परमवाप्स्यथ। (૩-ર) इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यते यज्ञभाविताः। તૈરાનમા ચો મુ તેના ઘર મા II (૩–૨૨) શ્રી ભગવાનને ઉપને ઉપદેશ તમારે બહુ સમજવા જેવું અને બરાબર આચારમાં મુકવા જેવું છે. આ ઉપદેશથી તમે સાવ અજ્ઞાત રહ્યા હોઈ તમારામાં ભારે વિષમતા આવી છે અને અત્યારે તમને પંચમહાયોમાંના મનુષ્યયજ્ઞની ભાવના પેદા કરવા હવે કેટ- લાક સમજુઓએ સહકારની and Co-Operative 4*8171 કાઢવા માંડી છે, પણ વયજ્ઞ અને પિતૃયજ્ઞથી તો હજી તમે ઘણાજ દૂરદર છે. શ્રી ભગવાનને પશુ આને માટેજ ઉપદેશ છે કે જે બધું તમે કમાઓ છે અને તેનાથી તમારૂ જ બધું માનીને ખાઓ છે, પીએ છે, એ છે પહેરે છે વગેરે તે તેમ જ થવું જોઈએ. આમ કરવાથી તે તમે ફન પાપજ વહોર છે અને પાપનુંજ ખાઓ છે. માટે તમારે તે વિદ્વાન–સંખ્યામ-મદુરાણ - સાધુ-સદાચારી-બ્રહ્મચારી એવા અતિથિ તેમજ ગાય, તો અને કેઈ ગરીબ ભિખારી માટે થોડું વધારે રાંધવું જોઈએ. આવા અતિથિયા ઉપરાંત દેવયજ્ઞ કરવા દેવતાને અને પિતૃઓને જમાડવા, દેવદર્શને જવું, દેવને નૈવેદ્ય અર્પણ કરે, કથા સાંભળવી અને ગા, ઉપનિષદો, ભાગવત, રામાયણ કે વિષ્ણુસહસ્ત્રનામને પાઠ કરે, શક્તિ પ્રમાણે હેમ કરવો વગેરે બ્રહ્મયજ્ઞ કહેવાય છે તે કરવું. જો તમે આ બધું નથી કરતા તે ઘર ધાના કર્મથી થતા પાપથી તમે મુક્ત થતાં જ નથી. અહીં તમને એક પ્રશ્ન થશે કે યુરોપના દેશની જેમ આપણે ત્યાં બેકારે અને સાધુસંન્યાય- એને સરકાર નિભાવે તે અમારે આવા ચ કરવાનું બંધ થાય કે નહીં ?” તે એને જવાબ એ છે કે “તા! તેમ કરવામાં તમે ·સુવાવસ્યા યોગ ૪૭ ] એક વધુ પાપ વહેરે છે અને તે આડકતરી રીતે. દાખલા તરીકે સરકારના નિભાવેલા, પરતંત્ર બનેલા ધર્માચાર્યો અને સત- સંન્યાસીએ પ્રસંગ આવ્યે સરકારનાં બણગાં ફૂંકતાં સત્યથી અવળે પથે ચઢે છે અને પ્રજાને બેકાણું પર ચઢાવે છે. માટે પ્રજાએજ એમને નિભાવવા જોઈએ.' આ મતલબના ઉપદેશ માટેજ જુઓ - यज्ञशिष्टाशिन संतो मुच्यते सर्व किल्विषैः । sો તે વધું sign જે ઘંસાર છે (૩-૩) મુમુક્ષુ દંપતિ! પ્રાણીમાત્રના જીવનમરણનું ચક્ર જે બારિકાઈથી તપાસશે તે તમને સહેજે માલમ પડશે કે તમે સુદ્ધાં આ આ જગતના સર્વપ્રાણુઓની ઉત્પત્તિ અન્નમાથી થઈ છે અને એ અન્નની ઉત્પત્તિ વરસાદથી થાય છે, જ્યારે વરસાદ એ યજ્ઞનું જ પરિણામ છે અને યજ્ઞો એ તમારા કર્મોનુજ પરિણામ છે. એટલે ટૂંકાણમાં તમારા કર્મો થકી તમારી ઉત્પત્તિ થાય છે એ નિશ્ચય છે. અત્રે એવી શંકા ન કરશો કે હિન્દુસ્તાન સિવાય બીજી દેશે તે યજ્ઞો કરતા નથી અને ત્યાં વરસાદ તે ખૂબ પડે છે તેનું શું ? એને ઉત્તર એ છે કે તમારી શંકા અસ્થાને છે જે કે તે લોકે યજ્ઞને યજ્ઞ તરીકે માનીને ય નહીં કરતાં હોય, છતાં જાયેઅજાયે પણ તેમનાં કર્મો થકી યજ્ઞ થાય જ છે અને પ્રકૃતિ જડ હેઈ એક યા બીજા રૂપ પણ ત્યાં વરસાદ વરસેજ છે. કેઈક ઠેકાણે બારે માસ વરસાદ સરસે છે તે કઈક ઠેકાણે ન જોઈએ ત્યારે વચ્ચે છે અને આવી વિષમતા પિદા કરે છે. એ વિષમતા મટાડવા અને સાચું નિયમન કરવા યજ્ઞોની જરૂર છે અને એ થશો તમારા કર્મો વડેજ થાય છે જુએ શ્રીભગવાન કહે છે કે – अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः। यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्गवः ।। (૩-૧૪) ·[ ૪૮ ) ગીતા-બેધ અહીં તમને પાછો પ્રશ્ન થશે કે તમે તે પાછા કર્મની વાત પર આવ્યા, તે એ કર્મ શાથી ઉત્પન્ન થયું? તે ભગવાન પણ એને માટે કહે છે કે કર્મ બ્રહ્મમાંથીજ ઉપર્યું છે અર્થાત્ પરમાત્મા તેિજ કર્મરૂપ બને છે, યાને અક્ષર બ્રહ્મ એટલે જે વેદ છે તેજ એ કર્મ છે. તેથી બ્રહ્મરૂપ કર્મ સર્વમાં છે. એવી કોઈ નામરૂપ વસ્તુ નથી કે જેમાં કર્મ ન થતું હોય. દાખલા તરીકે બીજમાં કમ છે તેથીજ શાક, ફળ, અન્ન અને ઔષધીઓ ઉપજે છે. માટે બ્રહ્મરૂપ કર્મ-સર્વવ્યાપક પરમાત્મા-નિત્ય યજ્ઞમાં રહેલા છે જુઓ - कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तम्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्टितम् ।। (૩–૧૧) આ પ્રમાણે અન્નથી જ વિશ્વ નામરૂપમાત્ર ઉપજે છે. અને એ અન વાદથી, વરસાદ યજ્ઞથી અને યજ્ઞ–એ કર્મથી થાય છે, એવું આ ચક્ર નિન્ય ગતિમાન છે. તેને અનુફલ અને તેને અનુરૂપ જે ગૃહસ્ય દંપતિ નથી વર્તતાં તેઓ પાપીજીવન ગુજારે છે. તેઓ શારીરિક ભેગે, ઈન્દ્રિયારા અને વિષયાન દે ભગવે છે. આવું મફતિયાપણું ભલા કયાઈ ચાલે ખરું કે ? આ ચક્રને ગતિમાં રાખવા માટે અને વ્યવસ્થિત રીતે ગતિમાન રહેવા માટે જેઓ ય કરતા નથી તે માનવીઓ તરીકે મિથ્યા જનમ્યા છે એવું સમજવું ઘટે. આ વિશ્વમાં એવું કશું નથી કે જેને પગ કરવા માટે તમારે કેઈપણ પ્રકારની કિંમત આપવી ન પડે. તમે પવન અને તેને ઉપગ કરે છે.આ બેઉની કિંમત તમારે તમામ શરીરમાં અજીર્ણ ન રહે તેટલે અને તે આહાર કરવા રૂ૫ કિમત આપવી પડે છે. તમારા શરીરની અંદરની અને બહારની શુદ્વિપ કિંમત તમારે કસરત કરીને પવન માટે આપવાની છે. છે, પેટ ભરવાની, પાણી પીવાની અને કપડાં પહેરવાની કિંમત ·યુવાવસ્થા વેગ ( ૪૯ ] તમારે યજ્ઞ રૂપી કર્મ કરીને આપવાની હોય છે એ તમે સમજી શકે છે વિચારો અને અતરમાં ઉતારે આ તે તમને બે દાખલાઓ આપ્યા છે બાકી જે જે વસ્તુઓ તમે ભગવે છે તેની કિંમત તમારે શું આપવી પડે તે વિચારે' શોધી કાઢે. રવય તમારે ભેગવવાની વસ્તુની કિંમત શોધી કાઢો ' તમને ફાયદે થશે નહીં તે જીવન વ્યર્થ જશે પાયી થશે અને વાસનાના કડા બનશે જુએ શ્રી ભગવાન સ્વય કહે છે કે - एव प्रवर्तित चक नानुवर्तयतीह જ | अघायुरिद्रियारामो मोघ पार्थ स जीवति ।। તા છે દપતિ તમને પ્રશ્ન થશે કે કે કેવી રીતે કરવા ? જુએ શ્રી ભગવાન કહે છે કે તમારે એ બધા કર્મો આસક્તિ વિના ઠીકઠીક કરવા જોઈએ જે ગૃહસ્થ પતિ કને આસક્તિ વિના કર છે તેમાં ઈશ્વરી ભાવ આવે છે અને તેઓ શરીરમાં રહેલા શુદ્ધ પુરુષ રૂપે પ્રકાશવા માડે છે પુરુષ એટલે આત્મા-પિતાના વરુપને ત્યજીને સ્વસ્વરૂપે એટલે–પરમેશ્વરરૂપને तस्मादसक्त सतत कार्य क्म समाचर। असत्तो ह्याचरन्कर्म परमानोति पूरुप ॥ (૨-૧૬) વળી દુનિયામાં એક એ ધારે પડી ગયા છે કે શ્રેષ્ઠ માનવીઓ જે કાઈ કરે છે તેનું કનુકરણ બધા માનવીઓ કરે છે ઓછી બુદ્ધિવાળા અને પામર માનવીઓને ત્વય કરી સાધન શોધી કાઢવાનુ પિતાનું કર્તવ્ય સૂઝતુ નથી – શાસ્ત્ર અયાન - यद्यदाचरति अष्टस्तत्तवेतरो GR ? स यत्प्रमाण पुरते रोकस्तदनुवर्तते ॥ (૧-૨)

·[ પ ]
તા-બેધ
આવા શ્રેષ્ઠ માનવીઓ-વિદ્વાનોના આચરણે પણ બજ
વિચારપૂર્વકના હેવા જોઈએ—એટલા માટે શ્રી ભગવાન કહે છે કે
-જેઓના આત કરણમાથી ભોગ વિલાસની ભાવના ઓછી થઈ
નથી તેઓમા સાનગ પેદા ન કરવું જોઈએ અને તેવા માણસે
પણ તેને સમજીને આશરો લેવો ન જોઈએ જેઓ વરાગ્ય વિના
જ્ઞાનગના સાધન કરવામાં કર્મવેગને છેડે છે તેઓની સ્થિતિ
અને ઝg aો મg જેવી થઈ જાય છે જેમાં વિદ્ધાને છે તેઓ
આવા વૈરાગ્ય વિનાના પતિના મનમાં અને બુદ્ધિમા એ સારનું
મિથ્યાપા! અને કર્મોને અન્યાસ કરવાનું સમજાવતા નથી
પ્રમાણેને તેઓની બુદ્ધિમાં ભેદ આવે અને એવા કર્મના ફળના
સ ગીને જ્ઞાનગની વાત કરીને તેમના કર્મોને છોડાવી એવા
ભોગભિયાને આડે તે દેરવવા એવુ વિદ્વાનેએ પોતે પણ ન
આચરવું જોઇએ કે એવા રાગ માનવીઓ જેવી ચીબુટથી
કામકર્મો કરતે હેય તેવીજ શીધ્વટથી તે માહિત કર્મો કરે તે
જેવુ અને તેવી પ્રેરણા કરવી એને માટે કહે છે કે,
न बुद्धिभेद अनयेदज्ञाना कर्मसगिनाम् ।
जोपयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्त समाचरन् ।। (३-२६)
સુમુબુ પતિ' કર્મ વિષેના ઉપદેશમા ઘણુ ઘણુ સમજવાનું
રહે છે જુઓ ઉપર તમને વિદ્વાનોએ આચરવાની વાત કરી,
પણ એવા સર્વ કર્મ કરનારાઓ એક મુખ્ય વાત ભૂલી જાય છે
તમે તે ગૃહસ્થ મુમુક્ષુ છે એટલે તમારે પણ આ વાત ધ્યાનમાં
તે રાખવાનીજ છે, છતા અહીં શ્રી ભગવાન જે કહે છે તે અહકારી
અને મૂઢ માનવીઓ માટે કહે છે કે જે કે પ્રકૃતિના ગુણો વડેજ
સર્વ કર્મો થાય છે, છતાં આવા માનવીઓ “હું કર્તા છુ” એવી
ભૂલ કરે છે અને પિતાનેજ કર્તા માની અભિમાનમાં ફૂલાઈ જાય
છે પણ આવી રીતે જો તમે પિતાને કર્તા માને તે કદાચ પહેલા

·યુવાવરથા છે.
[ પ ]
તમને ગમે તેવા તમારા કર્મોના ફળ મળે, પરંતુ જ્યારે તમને ન ગમે
એવા ફળ ભેગવવાનુ થાય છે ત્યારે તમને અસહ્ય દુખ થાય છે
મેં તમને ઉપર કહ્યું છે કે “ગુણે વડે કર્મ થાય છે, પણ પરમાત્માના
સાનિધ્ય વિના એ જડ એવા ગુણવડે એકલાથી કર્મ થતુ નથી
આ વાત સત્ય છે તથાપિ આવા જ્ઞાન વિના અને વન્વરુપના
જ્ઞાન વિના “હુ કર્તા નથી' એવુ બેચાથી પણ શેકમુક્ત થવાતુ
નથી કમુક્ત થવાય છે પરમેશ્વરના મહત્વને જાણ્યાથી
પરમેશ્વરની ભકિતથી, “હું આમા છું' એવા દઢ
જ્ઞાનથી, પરમેશ્વરનેજ સર્વના કર્તાહર્તા-પૂજ્યભાવવડે
માન્યાથી અને આત્માને અકિય માન્યાથી. જુઓ એજ
ઉપદેશ છે કે –
J
प्रकृते क्रियमाणानि गुण क्माणि मर्वश ।
अहकारविमूढात्मा कर्माहमिति मन्यते ॥
મુમુક્ષુ દ પતિ પ્રકૃતિના ગુણેના સંગી ભૂખ અને અભિમાની
માનવીએ ગુના અને કર્મના સાથી રાગી બની જાય છે, જ્યારે
પ્રભુના ભક્તા એવા રાગી અને ચલાયમાન થતા નથીતમારે
પણ સરળતાથી માનવું ઘટે કે પરમેશ્વર વિના પાદડુ પણ હાલી
શકતું નથી. આવી દઢ માન્યતાથી તમારે નિરાભિમાની થઈ જવું
ઘટે અને તે જ તમે મુક્ત બની શકે છે જુઓ -
प्रकृतेर्गुणममूढा सञ्जते गुणकर्मसु ।
तानह नविदो मदान्कृत्लविन्न विद्यालयेत ।। (૩-૦૨)
જે ગૃહન્જ આશાએ માત્ર ભગવાનને અર્પણ કરીને સર્વ
કર્મો કરે છે અને “હુ આત્મા છું” અગર “હુ પરમેશ્વરને અશ
છુ” એવું માનીને કર્મ કરે છે તે કર્મના બ ધનને પામતે નથી
અને કમુક્ત રહે છે તથા પરમેશ્વરને ચા બને છે
મુમતા

·[ પર)
ગીતાબાધ
અને ફળની આશા ત્યાગવી ઘટે અને ભયરહિત થઈને કમેને, શકા
વિનાના અને સંકોચ વિનાના થઈને બહુ ટ અને ઉત્સાહથી કરવા
ઘટે આવુજ અને પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ વડે આજ્ઞા કરાયેલુ
मयि सर्वाणि कर्माणि सन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीनिर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतन्वर ॥ (૩-૨૦)
ઉપરોક્ત કો ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કૃતિઓના ગાયેલા છે
અને એ કથને માથે એ પિતાની અનુમતિ આપે છે અને કહે
છે કે આ મત મારો છે એ મતને નિત્ય જે કોઈ માનશે અને
આચરણમાં મૂકશે તે મને પ્રિય લાગશે અને એવાજ મારા પ્રિય
ભક્તો છે તેઓ ઈરહિત અને શ્રદ્ધાવાન છે તેઓ પણ બધાશે
નહીં અને શુકમુક્તિ પામશે--
ये मे मतमिद नित्यमनुतिष्ठति मानवा ।
भद्धारतोऽनसूयतो मुच्यते तेऽपि कर्ममि ॥ (૩-૩૨)
મુમુક્ષુ દંપતિ' આનાથી ઉલટા આચરણ કરતા માનવીને
માટે શ્રીભગવાન કહે છે કે જેઓ મારી ઈર્ષા કરે છે અને મારે
મનની અવગણના કરે છે તેમને કોઈ પ્રકારનું જ્ઞાન થતુ નથી
એવા મૂખની બુદ્ધિ બહેર મારી જાય છે અને શેકમગ્ન
જીવન જીવી નાશ પામે છે ?
ये वेतदभ्यसूयतो नानुतिष्ठति में મત !
सर्वज्ञानविमूढास्तान्विद्धि
નgવેતર !
(૩-૩૨)
હવે પ્રાણીમાત્ર પ્રકૃતિને સ્વાધીન છે એ સમજાવવા શ્રીભગવાન
કહે છે કે માનવીએ માત્ર પોતાની પ્રકૃતિથી બધાયેલા પ્રધાનગુણને
અનુસરીને જ કર્મો કર્યા જય છે અરે ! ગમેતે જ્ઞાની હેય છતા
તે પણ પ્રકૃતિને વશ થઈને ચકાઓ કરે છે શરીર એજ પ્રકૃતિનું

·યુવાવસ્થા છે [ ૫૩ ] કાર્યું છે અને એને નાશ થાય પછી પણ પરમાણુરૂપે થઈને પ્રકૃતિમાંજ સમાઈ જાય છે. તે પછી એના નિગ્રહની (કાબુન) વાત જ શું કરવી? તમારે પિતાને જ નિડ કરે જોઈએ અને શરીરની ચેષ્ટાના સહયેગી થવું ઘટતું નથી.” જુઓ - सदृशं चेटते स्वस्याः કક્ષાનવાન प्रकृति योति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ।। (૩-૨૩) ટૂંકાણમાં તમારી ઈન્દ્રિય માટે વ્યવસ્થા એવી છે કે તેઓ અર્થો તરફ જ તમને ખેંચી જશે અને રાગ અને દ્વેષથી ભરપૂર હિઈ તમારે તેમને વશ થવું ન જોઈએ શુકમુક્તિ ચાહકોએ તે તેમનાથી સાવધાન રહેવું ઘટે- इंद्रियस्येद्रियस्यायें रागद्वषो व्यवस्थिती। तयोर्न वशमागच्छेत्ती ह्यस्य परिपंथिनौ।। (૩-૪) મુમુક્ષુ દંપતિ તમારે તે આત્માના ધર્મમા ય સેવાધર્મમાજ સ્થિતિ રાખવી ઘટે “હું શરીર છું' એવુજ માનવું છે તે તમારે પ્રાણીમાત્રની સેવા કરવી ઘટે અને જે “હું આત્મા છુ” એવુ માને છે તે આત્માની ઉપાસના કરવી ઘટે અવગણના કરવી ન ઘટે. સેવાધમીએ શરીરની સારી સંભાળ રાખવી જોઈએ. તમારે માટે આપાસન સ વિનાનું છે અને જો તમે સેવાધમી બનતા નથી, તે તમારૂં ઈતર આચરણ તમારે બગાડનારૂ છે. જો તમે વૈષ્ણવ છે, ઓછા એશ્વર્યવાળા અને ઓછી આવક- વાળા છે, તે તમને બીજા ધર્માએ તમારાથી ચઢિયાતા દેખાતા તમે નજીવા કારણસર બીજા-શવ, કબીર, ગ્યાની, પ્રીતિ, બદ્ધ, મુસલમાની, જરાતી-એવા ધર્મોમા પલટાઈ જવા ઈ છે તે તે તમારી મેટામટી જીવનની ભૂલ છે એમ wય માને. બરાબર સમજે કે “પારકે ભાણે લાડુ મોટો દેખાવજ, પણ તે માટે

·તમારા
[ ૫૪ ]
ગીતા-બેક
નથી જ.” જે ઈતર ધમીઓ તમને તમારાથી શ્રેષ્ઠ સમજાયાથી
તમે તેનું આચરણ કરે છે, તે તમારી નાલાયકાતને લીધે,
અવ્યવસ્થિત મગજના કારણે તમે તમારે મેક્ષ બગાડે છે કારણ કે
તમે સ્વધર્મ પાળતા નથી અને પરધર્મને માટે નાલાયક હે છે.
માટે ભલે તમને તમારો ધર્મ ઓછા ગુણવાળે લાગે છતા તેને
જે ઘટતું નથી. સ્વધર્મને ત્યજવા કરતાં મૃત્યુને શરણે જવું
ઉત્તમ છે જુઓ -
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्टितात् ।
म्वधर्मे निधनं श्रेय' परधर्मो भयावहः ।। (૨-૨)
આ પ્રમાણેનું જ્ઞાન મળ્યા પછી એકાદ શંકા તો જરૂર
થવાની જ અર્જુનને એવી શંકા થઈ હતી અને એ શંકા એવી
હોવી જોઇએ કે “માનવી પોતાના મનથી કોઈ પાપ ન કરવાનું
છે છતાં એનાથી પાપકર્મ થઈજ જાય છે. તે આવું પાપકર્મ
કરવાની પ્રેરણા કોણ કરે છે? જુઓ અર્જુને પણું આવું જ
પૂછ્યું હતું કે-
अथ केन प्रयुचोऽयं पाप चरति पूरुष ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ।। (૨૬)
પ્રભુપ્રેમીએ' જે તમને પણ આવી શંકા થતી હોય તે
શ્રીભગવાને અર્જુનને એને જે જવાબ આપે તે તે તમને આ
ગીતા-બેધ' ના પહેલા અધ્યાયમાં આપી ચૂક છું અને તે
માનવમા રહેલા કામ અને કોષ જે રજોગુણથી ઉપજે છે તેના
બળથી તમે પાપકર્મ કરે છે એવું કહ્યું છે એને વધુ ખુલાસો
નીચે પ્રમાણે છે –
જેમ અગ્નિ ધૂમાડાથી ઢંકાયેલું છે અને અરીસે કચરાથી
મલિન થયેલે હેઈ છાયાને બનાવતું નથી, તેમ કામ અને ક્રોધ

·યુવાવસ્થા છે. ૫૫ ] તમારા આત્માને ઢાંકી દેતા આત્મા શુદ્ધ સ્વરૂપે પ્રકાશિત નથી. આથી જ પાપકર્મ થાય છે. તમારે આત્મા પણ શરીરથી ઢંકાયેલે છે. જેમ ઔરથી ઢંકાયેલું બાળક નર છે કે માદા છે એ સમજાતું નથી તેમ આત્મા ઢંકાય છે. આ કારણથીજ તમારે કામ-ક્રોધ વિનાના થવાની જરૂર છે, તેમજ ભજનરૂપ યા ધ્યાનરૂપ સાપને કરવાં ઘટે છે આ કામ અને કોધ માનવીઓના અને ખાસ કરીને મુમુક્ષ- એના અને જ્ઞાનીઓના સદા વેરીએ છે. જેમ અમિમાં ગમે તેટલું નાંખે પણ અગ્નિ ધરાતો નથી, તેમ આ કામ-ક્રોધ કદી તૃપ્ત થતાજ નથી. તેઓ “હું આત્મા છું-હું અંશ છું-હુ પ્રભુનો સેવક છું” એવા જ્ઞાનને પ્રકાશવા દેતા નથી. જુએ શ્રીભગવાન કહે છે કે- धूमेनानियते वतियथाऽऽदर्शो मलेन यथोल्वेनातो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ।। (૩-૩૮) आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्य वैरिणा। कामरूपेण कौतेय दुप्पूरणानलेन च ॥ મુમુક્ષુ દંપતિ' પૂર્વોક્ત કામ અને કાનું સ્થાન તમારી ઇન્દ્રિમા, મનમાં અને બુદ્ધિમાં છે અને એમના વડે આ કામ તમારા દેહમા રહેલા દેહીને (જે તમે છે તેને) મિહ પમાડે છે અને “હું આમા છું' એવા તમારા જ્ઞાનને ઢાકી દે છે- इंद्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्टानमुन्यते । एतर्विमोहयत्येप ज्ञानमावृत्य નિમ્ H (-) આ કામ પતે ફોધ બને છે એ લક્ષમાં લેવું ઘટે છે. એકજ વસ્તુનાં બે નામ-રૂપ અને બે ક્રિયા છે. પૂર્વજન્મના સંસ્કારથી આ જન્મમાં તમારા અંતઃકરમાં વાસના ઉપજે છે, ·[ ૫૬ ] ofીતા-જોધ જે વડે તમને કામના ઉપરે છે કામના કરવી એ કામનું કર્તવ્ય છે કામના ઉ૫જવાથી કિયા થવા લાગે છે ત્યારે કામ ક્રોધનું રૂપ ધારણ કરે છે અને કર્મની પૂર્ણાહુતિ થતાની સાથે ક્રોધ પાછે કામ થાય છે આ કારણથી આવા કામને તમારા મનમાથી હઠાડી દેવે યા એ કામને પ્રભુને સાક્ષાત્કાર કરવામા પ્રત્યેજ ઘટે. એ પાપી છે અને તમારા જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનને નાશ કરે છે માટેજ ઈન્દ્રિયે, મન અને બુદ્ધિને તમારા કબજામાં રાખીને તેમને અતિ ઉપરોગ, દુરૂગ અને પયાઁમા ઉપગ નહીં કરતા તેમને નિયમિત બનાવવા ઘટે અને તેમ કરીને પ્રભુની પ્રીતિ તમારા પ્રત્યે ઉતરી આવે તેવા કમેને કરવાને કામને ઉપયોગ કરવો ઘટે. આ વાત થઈ છે તમે યુવાન યુવતીઓની પણ જ્યારે તમારી ઉમર વધતી જાય અને જેમ જેમ તમે પ્રૌઢાવસ્થામાં આવતા જાઓ તેમતેમ કર્મોના ફળની ઈચ્છાને સદતર ત્યાગ કરવાનું તમારે ખવું ઘટે ત્યાર પછી તમે વૃદ્ધાવસ્થામાં આવે ત્યારે એ કામને સદ તર નાશ કરવા ઘટે જુઓ - યુવાન દંપતિ ! तस्मास्वमिद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ। पाप्मान प्रजहि हैन ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥ (३-४१) જીવનના સાચા ધ્યેયને પહોંચવાની સીડી તમને બતાવી છે. તમારે તમારી આ જુવાની વિતાવી પ્રૌઢાવસ્થામાં અને પછી વૃદ્ધાવસ્થા સુધી પહોંચવાનું છે ત્યારસુધીમાં તમારૂ દયેય મોક્ષપ્રાપ્તિનું ન મળે ત્યાસુધી તમારે બચ્ચા -હેવાનું છે મેક્ષનું કારણ બ્રહ્મપ્રાપ્તિ છે એવું જાણીને તમારે તમારા ચિત્તની શાન માટે સાધન કરવાને અભ્યાસ ક ઘટે તમારી ઈન્દ્રિયથી જમ તમારુ મન છે, મનથી ઉત્તમ બુદ્ધિ છે અને બુદ્ધિથી ઉત્તમ- તમારા કારણુશરીરમાં પ્રતીત થતે પુરુષ તમારા શરીરને સારા -શેત્રજ્ઞ–આભાસિક આત્મા-જે સર્વગત, સર્વસાક્ષી, સર્વવ્યાપક છે

·યુવાવસ્થા યોગ
[ પ૭ ]
- - -
તે પરબ્રહ્મ છે અને જાણવા માટે ભક્તિમાર્ગ, મૂર્તિપૂજા અને
ગુરુને આશરે તમારે આરંભમાં લેવું જોઈએ કે એક આવી
ચા વૈષ્ણવી સ પ્રદાયમાં તે તમારે જોડાઈ જવુ ઘટે શ્રી ભગવાન
અન
इद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्य पर
मनसस्तु परा धुद्धिर्यो बुद्ध परतस्तु स ॥ (3–કર )
આ પ્રમાણે બુદ્ધિથી પરે પર બ્રહ્મતત્વને સમજીને તમામ
ત્રણે શરીરને તમારા કબજામાં રાખીને તમારા કામરૂપ શત્રુને
હિંમતથી, નીડરતાથી, મિક્ષસાધનતત્પર થઈને, પ્રભુભક્ત બનીને
અને દઢ મિક્ષાર્થી બનીને એ દુર્જય એવા શત્રુને નાશ કરે
ઘટે વિશ્વના નામરૂપમાત્ર ભગવાનના છે તમારા નહી–એવી
ભાવનાથી અગર બ્રહ્મ છે એવી ભાવનાથીજ અને પરમબ્રહ્મપ્રાપ્તિની
કામના મેવવાથી એ કામ નઈ થાય છે ન ડરશો આ ભાવનાથી
તમને ખાવાપીવાનુ કે ઓઢવા પહેરવાનું અને આનદ માણવાનુ
નહીં જ મળે એ ભય ન રાખશે " તમને ઘર ન કરવાનું
કે ઉદ્યમ ન કરવાનું તે કહેવામાં આવતુજ નથી આ કથનમાં તે
ફક્ત તમને લેલુપતા નહીં રાખવાનું સૂચન ભગવાને જે કર્યું છે
તેજ હુ તમને કહુ છુ જુઓ -
एव बुद्ध पर बुद्ध्वा सम्न-यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रु महावाहो कामरूप दुरासदम् ।। (૩-૪૩)
મુમુક્ષુ દંપતિ! આ આખાયે કમળની ઉત્પત્તિ જાણવી
તમને જરૂરી છે કાઈ ટાઢા પહોરના કે ઉપજાવી કાઢેલા ગપ્પા
નથીજ આ કમળ તે પરમાત્માએ વિવસ્વત મનુને એટલે
સૂર્યને, જે મનુને અને મનુએ ઈશ્વાકુને કહ્યો હતે, જે કદી

·[ ૧૮ ]
ગીતા-બોધ
પણ નાશ પામે નહીં તે છે, એવી શ્રીભગવાનના પ્રમુખનીજ
વાણી છે કે –
-
एव
इम विवस्वत योग प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिदवाकयेऽनवीत् ।। (૪-૧)
આગલ આ એગ ચાલતા રૂષિઓએ અને રાજર્ષિઓએ
જાયે હતું અને ગુરૂએ શિષ્યને, પિતાએ પુત્રને એમ પરંપરાવડે
ચાલતું હતું, પણ એ યોગ લાબા કાળથી, આ ગીતા-બેય આપવાના
સમય સુધી નષ્ટ થયેલ હતે-
परपराप्राप्तमिम रातर्पयो विदु ।
स कालेनेह महता योगो नष्ट gravi
આ રોગને જ શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહ્યો છે અને એ તમને
કહે છે એવુ તમારે સમજવું ઘટે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે તેમ હું તમને
કહુ છુ કે આ પ્રષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ ત્યારથી પસ્માત્માએ દ્વારા
આકાશવાણીથી બ્રહ્માને આ યુગ બધેલ હતે અર્જુન ભન્ન છે
અને પિતાને સખા છે તેથી તેને આ કર્મવેગનું ઉત્તમ રહેચ
શ્રીકૃષ્ણુ-પરમાત્માનું આવિર્ભત રૂપ–કહે છે તે કારણથી જ આ
કર્મચેગને પુરાતન કહ્યો છે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને નિમિત્ત
કરીને ગીતાદારા તમે જીવેને-મુમુક્ષુ પતિએને-કહે છે, એવુ
સમજવુ ઘટે જુઓ –
स एवाय मयातेऽद्य योग प्रोक्त पुरातन ।
भत्तोऽसि मे सखा चेति रहस्य ह्येतदुत्तमम् ॥ (૪–૨)
પ્રભુપ્રેમીઓ ! જ્યાસુધી પરબ્રહ્મ પરમાત્મા પ્રકૃતિને આશ્રય
લઈ સગુણ અવતાર ધારણ કરે છે અને એવા એમના ઘણા
અવતારે થઈ ગયા છે, એવું તમે બરાબર સમજતા નથી અને

·યુવાવસ્થા એમ [ પ ] તેમાંયે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તે પૂર્ણબ્રહ્મ અવતાર છે એવું તમારા મગજમાં બરાબર કસતું નથી ત્યા સુધી તમે, અર્જુનને જેવી શંકાઓ થઈ હતી તેવી શકાએ કર્યા કરવાના–કે “સૂર્યભગવાનનો જન્મ તે અનાદિ છે જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ તે છેક દ્વાયરયુગમાં વિભર્ત થયા–તે પછી એમણે સૂર્યને આ કમગ કહ્યો તે વાત સાચી કેમ મનાય ?' પણ હવે તમે આવી શંકા કરી ન શકે. તમે મુમુક્ષુ દંપતિ છે; પ્રભુપ્રેમીઓ છે; તમને જોઈને બધા ખુલાવ્યો તમે આ ગીતા-બોધદ્વારા મેળવી લીધું છે. અર્જુનને માટે સમજ- વાનું આવું સાધન ન હતું. જુઓ અને શી શકો કરી હતી તે -- अपर भवतो जन्म पर जन्म वियम्वत । कथमेतद्विजानीयां त्वमादी प्रोक्तवानिति ।। જેમ અર્જુનને તેમ તમારા જેવા બીજા શ કાલિને શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે -- “મેં તો ઘણું જન્મ લીધા છે, એટલે શરીર ધારણ કર્યા છે. હું તે બધું જાણું છું, પણ તમે તમારા પૂર્વના શારીને જાણતાં નથી ” તમારા અને શ્રીકૃષ્ણને શરીરે પરવાના કારણે જુદાજુદાં છે. તમે તમારા કરેલા કર્મોને ભેગવવાને માટે શરીરને ધારણ કરે છે જયારે ભગવાન સૃષ્ટિનું અને ભનાનુ કામ કરવાને શરીર ધારણ કરે છે અને એ જ આશયનુ પિતે કહે છે કે – वहनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद मर्याणि न त्वं वेत्थ परत५ ।। મુમુક્ષુ પતિ “ અલબત્ત સ્વરૂપે તમે આત્મા છે, પણ તમારે માયા સાથે અને માયાના કાર્યો-જે નામરૂપ-ભંગિક પદાર્થો છે તેમની સાથે અને શરીર સાથે ગાઢ સંબંધ છે, જયારે મારે સંગ માયા સાથે નથી” એમ શ્રીકૃષ્ણ કહે છે તે બરાબર છે,

·[ ૬૦ ]
ગીતા-બેક
પરમાત્મા ઉપજેલાના ઈશ્વર છે, પિતે અજન્મા છે, અવિનાશી છે,
અવિકારી છે અને આત્મા પણ છે, જે તમારૂ ખરૂ સવરૂપ છે
પરમાત્મા માયાવડે શરીરી થાય છે આ માયા એજ પ્રકૃતિ છે,
તે પ્રકૃતિ પર બ્રહ્મ પરમાત્મતત્વની છે શ્રી ભગવાન પોતે આ
વાન કહે છે કે –
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपिसन् ।
प्रकृति स्वामधिष्ठाय सभवाम्यात्ममायया ।। ( ૬)
મુમુક્ષુ પતિ શંકાશીલેની શાઓના જેમજેમ જવાબ
અપાતા જાય, તેમ તેમ તેઓને જરા જેટલી પણ શકા હે તે
તેમના મનમાં ડગ રહ્યા કરે છે એટલે સમજુ ઉપદેશકો અને
ગુરુઓ પિોતાના પ્રિય શિષ્યને માટે જરા જેટલું પણ પૂછવા પડે
રહેવા દેતા નથી. આપણા આ વાર્તાલાપમા તે સાક્ષાત્ શ્રીભગવાનજ
જગદ્ગુરૂ સ્વરૂપે શિષ્ય અર્જુનને બેલ આપે છે, તેમાં અને
શ્રી ભગવાનને અવતાર લેવાનું કારણ પૂછે તે પહેલાજ ભગવાન
શ્રીકૃણ કહે છે કે “જ્યારે જ્યારે ધર્મની પ્લાનિ થાય છે, એટલે
ત્યારે માનવીઓ ધર્મને અધર્મ અને અધર્મને ધર્મ સમજવા
લાગે છે ત્યારે ધર્મના જ્ઞાની અને ભક્નોની સંખ્યા ઓછી થઈ
જાય છે અને એ સમયે જ્યારે માનવીઓ પરસ્પર વિરુદ્ધ વર્તન
કરી એકબીજાનો નાશ કરે છે ત્યારે ભનોનુ અને ધમપદેશને નુ
રક્ષણ કરવા, ધર્મની પુનઃ સ્થાપના કરવા અને દુષ્ટનો નાશ કરીને
જગતમાં શાતિ સ્થાપવા દરેક યુગેયુગમાં જરૂર પ્રમાણેનું શરીર
ધારણા કરૂ છુ
આ પ્રમાણે દરેક યુગના અને ભગવાનને
અવિર્ભાવ થાય છે શ્રી ભગવાનનાજ ના બોલ છે કે –
बदा यदा हि धर्मस्य ग्रानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मान सृजाम्यहम् ।।

·યુવાવસ્થા પેણ
[ 1 ]
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनाीय संभवामि युगे युगे। (૪-૮)
ભગવાનના અવતાર દિવ્ય એટલે સ્વયં મહત્તાથી પ્રકાશ નારા
થાય છે. એ જન્મે તમારા જન્મના જેવા હોતા નથી કારણકે
તે માથાના સંગથી રહિત હોય છે. પરબ્રાતત્વમાંથી ભગવાનના
જન્મ થયા હોય છે, માટે તમારે એ દરેક અવતારના તત્વને
શોધી કાઢવું જોઈએ. જે અવતારના તત્વને જાણે છે તેને ફરીને
શરીર ધારણ કરવું પડતું નથી, પરંતુ તે તે તત્વને પામીને
શેકયુક્ત થાય છે. જુએ શ્રી ભગવાન જ એ વાત કહે છે કે -
जन्म कर्म च मे दिव्यमेयं यो वेत्ति तत्वतः ।
त्यक्त्या देहं पुनर्जन्म नति मामेति सोऽर्जुन ।
મુમુક્ષુ દંપતિ અત્યારસુધીમાં જે જે તમારા જેવા માનવીઓ
સત્સંગ કરીને ગૃહસ્થઘર્મનું પાલન કરતા થકા પરમાત્માને આશરો
લઈને, પરમાત્માનું આરાધન કરીને, નિત્ય નૈમિત્તિક કર્મો તથા
યજ્ઞ-દાન-તપ-ક કરીને, પ્રભુમય થઈને, રાગદ્વેષ વિનાના-કામક્રોધ
વિનાના બનીને, બીજાને ભય નહીં આપનારા થઈને, જાનમાલના
ભય વિનાના ખી ગયેલા હતા, તેઓ બધા જ્ઞાન અને પવડે
પવિત્ર થયેલા હતા અને તેમા ઈશ્વરી ભાવ હતે શ્રી ભગવાન
આ વાતને અનુમોદન આપતા કહે છે કે –
વરામજોધા મન્મચા मामुपाश्रिता.।
पहनो ज्ञानतपसा पूता માય માતા:
આ પ્રમાણે શ્રીભગવાનના “મદાવ' ના શબ્દને વધુ ખુલા
આપતાં શ્રીભગવાન કહે છે કે “માનવીએ માત્ર મારા બતાવેલા
માર્ગનું અનુસરણ કરે છે. મારૂ–પરમાત્માનું ૩પ બે પ્રકારનું છે

·[ ૬૨ ] ગીતા-ધ –દેખાય તેવું અને ન દેખાય તેવું. આ બેમાંના જે એકને જે ભજે-વ્યક્તને ભજે તે વનને અને અવ્યક્તને ભજે તે અવ્યક્તને પામે છે " મુમુક્ષુ દ પતિ' પણ મને માટે તે પરબ્રહ્મતત્વને ઉપાસવું તેજ ચગ્ય છે. તમે જે હેતુથી તત્વના જે આવિર્ભુત અવતારને ભજે તે પ્રમાનુ ફળ તમને એ તત્વથી મળે છે જુઓ – ये यथा मा प्रपद्यते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम यत्मीनुवर्तन्ते मनुष्या पार्थ मर्वश.।। (2 ૧૬) જે માનવીઓ કમલેગને આશરો લઈને ફળની ઈચ્છા કરે છે તેઓ દેવતાઓને આવે છે કારણકે આ મનુષ્યલેકમાં એ દેવતાઓ શીધ્ર પ્રસન્ન થાય છે અને તેનું શીઘ્ર ફળ આપે છે – काक्षत कर्मणो मिद्धि यजत इस देवता। क्षिप्र हि मानुपे लोके मिद्धिर्भवति कर्मजा।। (૪-ર) જો કે પરમાત્મા પિતે અક્રિય છે પણ એમના સાન્નિધ્યથી મૂળ પ્રકૃતિ-(ઈશ્વર) કતાં બની એના વડે આ ચરાચર વિશ્વ -ક્ષત્રિય-વૈશ્ય-શૂદ્ર-ચાર વર્ણ ઉત્પન્ન થયા છે, તેથી તે કર્તા કહેવાય છે. છતા તમારે પરમાત્માને તે અકર્તા અને અધિકારી જ માનવા ઘટે શ્રી ભગવાનને પણ આવેજ ધ છે કે – અને બ્રાહ્મણ- મા પૂછું ગુજાિમmશ ? तस्य पतीरमपि मा विद्ध चतारमव्ययम् ।। મુમુક્ષુ પતિ' શંકાશીલેને જરાપણ શંકાનું સ્થાન ન રહે તેટલા માટે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન પોતાના કાનમાં આગળ કહે છે કે મને લેપતા નથી અને તેનું કારણ એ છે કે મને કર્મના ફળની પૃહા નથી " ત્યારે આ કર્મનુ બંધન કોને થાય?

·યુવાવસ્થા યોગ
[ ૬૩ ]
જેઓ પિતાને શ્રીકૃષ્ણ યાને આત્મા સમજતા નથી તેવાઓને
કર્મના ફળની સ્પૃહા થાય અને કર્મોનું બ ધન પણ થાય
ધ ધો કર્યા વિના તમને ચાલે તેમ પણ નથી તે આ સ્થિતિમા
તમે શું કરી શકે? જવાબ એ છે કે પૂર્વના મુમુક્ષુઓએ જેવી
સમજથી અને જેવા પ્રકારથી કર્મોને કર્યા હોય તેની સમજથી
અને તેવાજ પ્રકારથી તમારે કર્મો કરવા ઘટે, એ શ્રીભગવાનને
અભિપ્રાય છે –
न मा कर्माणि स्पिति न मे कर्मफ्ले स्पृहा।
इति मा योऽभिजानाति कर्ममिन स पद्धयते ।। (૪-૧૪)
एव ज्ञात्वा कृत कर्म पूरपि मुमुधुमि ।
कुरु कर्मय तस्मात्र पूर्व पूर्वतर वृतम् ।। (ટ-૧)
મુમુક્ષુ દપતિ' જનતામાં કહેવાતા ડાહ્યા માણને, પુરાણીએ,
શાસ્ત્રીઓ, પતિ, ત્યાગીઓ અને સાધુઓ પણ " કર્મ ને કહેવું
અને અકર્મ કોને કહેવુ'-ના પ્રશ્રને ઉત્તર દેવામાં મૂઝાઈ જાય
છે, કે તેમનાથી ખુવાસ આપી શકાતા નથી કારણકે તેઓ
ભગવાનની માયામા મેડિત થયેલા હોય છે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ
ધર્મની પુનઃ સ્થાપના કરવાને આવિર્ભત થયેલા છે એ તેિજ
પરમા મા, કૃતિઓના આચાર્યું છે અને નિજ વેદ છે તેથી તે
જગતના ગુરુ છે. તેઓ જેમ અને તેમ તમને પણ કહે છે
કે “તે કર્મને દુ ક છે કે જેને જ નિ તમ ડમતિથી બચી
શકશો જ
कि कर्म विमकति कवयोऽप्यत्र मोहिता ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोत्यसेऽशुभान् ।।
વળી ૫માત્મા શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “દેશ-કાળ-વર્ણ અને
માનવજાતીની આકૃતિ તથા ગુણેના પ્રમાણમાં કર્મોના અને
**

·[ ૬૪ ] તા- અકર્મોનાં અનુદાન સમજવા જેવાં છે અને તેમાં તમે ગૃહસ્થ મુમુક્ષુ દંપતિએ વિકમેને તે જરૂરૂ જાણવાં અને સમજવાં જોઈએ.' આફ્રિકન-એગેલીયન અને કાંકેશીયન_આ ત્રણ માનવજાતીઓને દાખલ યે અને જુઓ તેમની આકૃતિઓ, ગુણે, તેમની માન્ય- તાઓ, રીતિઓ અને તેમના કર્મના પ્રકારે. કર્મની ગતિ ગહન છે – कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं योद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च योद्धव्यं गहना फर्मणो गतिः।। (૪-૭) મુમુક્ષુ દપતિ! અલબત્ત કર્મની ગતિ બહુ ગહન છે, પરંતુ વૈરાગીને, ગુરૂશરણાગતને અને મુમુક્ષને કર્મની ગતિ ગહન લાગતી નથી, કેમકે એને સ્વસ્વરૂપને બે મળી ચૂકય હેય છે. “હું આત્મા છું' એવી બુદ્ધિ જેની છે તેને કર્મમાં પોતાનું એકમપણું સમજાયેલું હોય છે અને અકર્મમાં કર્મ પણ સમજાયેલું હોય છે. એ જે કંઈ વિચક્ષણ છે તે બુદ્ધિશાળી માનવીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. કારણકે તેના આત્માને એમ પરમાત્મા સાથે થઈ ચૂકેલે હેઈ, તે સર્વ કર્મો કરતે છતા અકર્તા છે. જુઓ ભગવાન આ વાતને કહેતાં પુરા આપે છે કે- कर्मण्यकर्म यः पश्येदर्मणि च कर्म यः। स बुद्धिमान्मनुप्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ।। (૪–૧૮) જેના સર્વે સમાર કામ વિનાના, કાયમી કરવાના સંકલ્પ વિનાના અને ભગવૃપ્તિ વિનાના હેય છે તેને સત્યાસત્યને સમજનારી બુદ્ધિવાળે પંડિત કહેવામાં આવે છે. કારણકે “બધું આત્મા છે, “હું બ્રહ્મ છું. શરીર નથી” એવા દઢ જ્ઞાનવડે એવું ભોગવિલાસભાવને ઉપજાવનાર કામક્રોધને એના અંતકરણમાંથી બહિષ્કાર કર્યો હોય છે- ·યુવાવસ્થા યોગ રાણ સર્ષે મામા: મારવર્કિ: ! शानामिदग्धकर्माणं तमाहुः पंडितं बुधाः ।। તમે મેક્ષાર્થ દંપતિએ, ગૃહસ્થ છે માટે, દરરોજ પંચ- મહાય અવશ્ય કરવા ઘટે. આ પાંચમહાય કર્યા પછી જે જમે છે તે વૈવલ્યાધિકારી થાય છે અને સનાતન બ્રહ્મને પામે છે. જે ગૃહસ્થ પંચમહાય કર્યા વિના આહાર કરે છે તે ફરીને મનુષ્ય શરીરમાં આવતા નથી. તે પછી તેઓ ઉત્તમલે કેમાં તે કેવી રીતે જઈ શકે? “બ્રહ્નયજ્ઞ-અતિથિયજ્ઞ-પિતૃયજ્ઞ–દેવયજ્ઞ અને માનવયજ્ઞ”—આની પાંચ સંજ્ઞાવાળા યજ્ઞો તમારે તમારા આચર્યો પાસેથી શીખી લેવા ઘટે. વેપાર, ખેતી અને નેકરી કરે છે તેમાંથી તમારે સરકારને, રેલ્વેને, બેલગાડીવાળાને અને વાહને માટે દાણના રૂપમાં દ્રવ્ય આપ્યા વિના ચાલતું જ નથી અને ત્યારપછી જેમ તમે વધેલું દ્રશ્ય વાપરે છે અને આવી રીતે દાણ ન આપતા ચારી કરે છે તે સજાને પાત્ર થાઓ છે, તેમ આ પંચમહાયજ્ઞ- રૂપી પાંચ દાણે આપ્યા વિના રાંધેલું અન્ન ખાવાને તમને અધિકાર નથી. તમે દાણચોરીજ કરે અને એની સજા ભગવાન કહે છે. જુઓ શ્રી ભગવાન જ આદેશ આપે છે કે – यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययनस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ।। જે કે મોક્ષાર્થીઓએ કરવાને ચણો તે બહુબહુ છે, છતા તમારા અધિકારના બ્રહ્માએ જે પાચ યો કરવાના કહ્યા છે તેજ પંચમહાય હું તમને કરવાના કહું છું તમારી કામતૃમિ, શાંતિ યાને તમારામાં અનાસક્તિ આવી એમ તમને લાગે ત્યારે તમારા ગુરૂ પાસેથી અગર આ વાર્તા૫દ્વારા બરાબર ય કરવાનું શીખી લેજો કારણકે તે ય કર્મવડે જ થાય છે. એ સમજીને આચરવાથી મુક્તિ મેળવાય છે. આ વાત પણ શ્રી ભગવાનની જ છે કે-

·ગીતા-
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुसे।
कर्मवान्विद्धि तान्सान एवं जात्या विमोक्ष्यसे ।। (૪–૨૨)
જો કે દ્રવ્ય ખર્ચને કરેલા યજ્ઞો કરતાં શારીરિક શ્રમથી
કરાતા જ્ઞાનયજ્ઞો શ્રેષ્ઠ છે અને યજ્ઞોનું મૂળ જે કર્મ છે તે બ્રહ્મ
જ્ઞાનમાં જ પૂર્ણાહુતિને પામે છે, પરન્તુ તેમાં તમારો અધિકાર
નથી. તમે ઘર માડીને બેઠા છે અને હજી વૃદ્ધ થયાં નથી તેમજ
ઘરવ્યવહારથી તમે મુક્ત થયાં નથી. વળી તમારામાં વૈરાગ્ય
નથી માટે તમારે તે સગુણ બ્રડ્યોપાસના અને ભક્તિમાગને જ
આશરે કે ઘટે –
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यबाजू ज्ञानयज्ञः પરંતજી
सर्व कर्मासिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते।। (૪-૩૩)
અધ્યાય ચેાથો અને યુવાવસ્થામાં સંપૂર્ણ
પૂજ્યપાદ મુનિ મહારાજશ્રી ભારદ્વાજજી
વિરચિત
ઉપનિષત્ વાર્તાલાપ
(ઇશ અને વેતાશ્વતર)
ઉપનિષદ ઉપરનું તદ્દન સાદી ભાષામાં, મનનશીલ અને
સમજી શકાય તેવું
સાહિત્ય
વાંચો! વંચાવે ! વસાવે
પૂ8-૧૩૦-કિંમત ફક્ત રૂ. ૧-૦-૦

·પ્રૌઢાવસ્થા પણ
[ ૬૭ ]
અધ્યાય ૫ મે
ઢાવસ્થા ગ
મુમુક્ષુ દંપતિ! તમે પંદર વખત ગીતાને, બી શાને
અને યાકાંડ શાને વાંચે, છનાં કર્મ કરવાનું જ્ઞાન અને માનવી
ઓની સાથે નિધ વર્તન કરવાનું જ્ઞાન તમને સ્વયં થવાનું જ નથી.
તમારે તે ગૃતિના આચાર્ય એવા મહાત્માના શિષ્ય થઈને, તેમની
પાસે જઈને, આઠે અંગથી વંદન કરીને બે હાથ જોડીને ઉભા
રહેવું ઘટે, ગુરૂ આજ્ઞા આપે ત્યારે બેસવું ઘટે અને એમની સેવાને
આરંભ કરી દઈને એમની પ્રસન્નતાને જાણીને પ્રશ્નો કરવા ઘટે.
આ પ્રકાથી એ તવદશ મહાત્મા પાસેથી તમને શાન મળી શકે
છે. શ્રી ભગવાન કહે છે કે –
वद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रभेन सेण्या।
उपदेक्ष्यति ते तानं मानिनस्तस्यदर्शिनः ।।
(૪-૪)
આ પ્રકારથી મેળવેલું જ્ઞાન તમને જરૂર અસર કરે છે અને
એ એવું દઢ થાય છે કે તમને એ કદાપિ વિસારે પાડતું નથી.
એ જ્ઞાનથી તમને ચેકખું દેખાશે કે જે કાઈ ૯પજે છે તે બધું
આત્મામાંથીજ ઉપજે છે. જે કાંઈ તમને લાગતું થાય છે તે તમારા
પોતાના આમાથી જ થાય છે. અરે! બધું વિશ્વ બ્રહ્મમાંજ છે
છે એવું તમને ચખું દીવા જેવું જણાશે -
ઘટતા જ પુનર્ણોવું પાક્ષિ rs !
येन भूतान्यशेपेण द्रक्ष्यस्पात्मन्यथो मयि ।।

·[ ૬૮ ]
ગીતા-બેધ
આવું બ્રહ્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયા પછી અને સ્વસ્વરૂપને સાક્ષાત્કાર
થયા પછી તમે પૂર્વે કરેલાં પાપકર્મો (પછી ભલે તે ઘોર હેય)
તે બધાં બળી જાય છે અને એ જ્ઞાનરૂપનાવડે તમે સંસારરૂપ
શેકસાગરને સહેલાઈથી તરી શકે છે. શંકા ન કરશે. આ વાત
તન સત્ય છે. જ્યારે તમે પરમેશ્વરનું શરણું સાધન કરીને
મેળવ્યું છે અને પરમાત્માને તમારા ઉપર અનુગ્રડ થયે તે પછી
શંકાને સ્થાન જ શું છે? એવી જ રીતે ત્રણે શરીરને સંગ છૂટી
ગશે અને તમે બ્રહ્મમય થયા, પછી શું? આ જ્ઞાનનો મહિમા
મોટે છે અને અત્યારે અને આવતા સમય માટે એ જ્ઞાન બહુ
કિંમતી છે, ભલે તમે અત્યારે એ જ્ઞાનના અધિકારી નથી, પણ
તમને એ બહુ ફાયદાકારક છે. જુઓ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પણ આજ
વાત કહે છે કે –
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
मयं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संवरिष्यसि ।।
(૪–૨૬)
અરે ! વર્તમાન માનવજીવનમાં પણ કેઈ દુરાચારી હોય
છતાપણુ દુરાચારને ત્યાગ કરીને અનન્યભાવથી ભગવાનને ભજવા
લાગે છે તે તે સજજન બની જાય છે કારણકે સજજન મનાથ
એ-આણંદ એના આચરણેમાં સંયમી, સદાચર અને પરમમિ-
ચિંતનથી થયેલી વ્યવસ્થિત બુદ્ધિવાળ બની ગયું હોય છે. શ્રી
ભગવાન પણ આજ ન્યાય આપે છે-
अपि चेत्सुदुगधारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव म मंतव्य: सम्पाव्यवसितो हि सः॥ (૧-૨૦)
‘હું પ્રભુને અર છું, કિંકર છું –-આવા રૂાનરૂપી અગ્નિવડે
ગૃહસ્થને પણ પિતાનાં કર્મો શેક કરાવતાં નથી. કારણ કે એ કમે
બંધનકર્તા થતાં નથી, કે બળીને ભસ્મ થઈ જાય છે-

·{ ૬૯ ] પ્રાવસ્થા યોગ यथैधांसि समिद्धोऽनिभस्मसात्कुरुतेऽर्जुन। જ્ઞાનાદિ કર્મનિ મમતા તથા II (૪ ૩૭) હે મુમુક્ષુ દંપતિ! ભગવાનને આ નિર્ણયજ છે કે અંત- કરણને શુદ્ધ કરનારું-આત્મજ્ઞાન વિના બીજું કઈ બળવત્તર સાધન નથી. જે કઈ દંપતિ પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ સાથે એગ કરીને સિદ્ધ થયા હેય છે, તેમને પુષ્કરમાં ગોપીએ.એ મેળવેલી સિદ્ધિ પ્રમાણે કૃષ્ણમયતા પ્રાપ્ત થાય છે. જુઓ – नहि ज्ञानेन महश पवित्रमिह विद्यते। तस्वयं योगससिद्धः कालेनात्मनि विंदति ॥ ४-३८) તે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા માટે શી શી શરતે પાળવી પડે ? –આ પ્રકન તમને સહુજ થાય. એનો જવાબ એ છે કે સંયમિત ઈન્દ્રિયવાળા, શ્રીકૃષ્ણપરમાત્માપરાયણ અને શ્રદ્ધા- વળાઓને સ્વસ્વરૂપજ્ઞાન થાય છે અને એ જ્ઞાનવડે બહુજ ટૂંકા સમયમાં તેમનામાં ચિત્તપ્રસન્નતા આવતા તેમને શેકમુનિ તથા મોક્ષાધિકાર મળે છે – श्रद्धावॉल्लभते जान सयतेंद्रिय । मानं लावा परां शांतिमचिरेणाधिगच्छति ।। (૪–૨૨) અલબત્ત, તમે ગૃહસ્થ દંપતિ છે, મુમુક્ષુ છે, તેમજ વર્તમાન જીવનમાં શુકમુક્તિને ચાહનારા છે. જે બે અપાય છે તે બધા મુક્તિને માટે છે અને તમે સમજી શકયા છે કે અભક્ત, મ, અશ્રદ્ધાળુઓ, શકાશીલ અને શેકમગ્ન રહેનાઓના આત્માનું શુદ્ધ સ્વરૂપ કદાપિ પ્રકાશનું નથી. ફરીને તેઓ લબા સમય સુધી માનવીઓ બનતા નથી અને આમ તેઓના આત્માનું હનન થતા આ સારું હશે કે પેલું સારું હશે ?” “મારા મનમાં તે બધું જ तत्पर

·[ go ]
ગીતા-બાપ
હાય, વાય,
ખેટુ દેખાય છે' આવી આવી શકાએ કરનારાઓને કઈ પણ
દિવસ સુખની ઘડી આવતી નથી. તેમને સુખનો જરા જેટલું
પણ અનુભવ થતો નથી અને જ્યારે જુઓ ત્યારે “
અરેરે ”–આવાજ નિસાસા તેમના મુખમાથી નીકળી પડે છે.
અભ્યાસ કરે આવા માનવીઓના જીવનને ઉંડા ઉતરીને અને
તમને વાસ્તવિકતા સમજાશે. શ્રી પરમાત્મા કહે છે કે –
अज्ञवाधहवानश्च सशयात्मा વિરૂarat
नाय रोकोऽस्ति न परो न मुस सशयात्मन ॥ (૪-૪૦)
જેમના સચિત, પ્રારબ્ધ અને ક્રિયમાણ કર્મો બ્રહ્મમા લય
થયેલા હોય અને એ યોગ જેના આત્માને પરમાત્મા સાથે
થયે હોય છે અને “સ્વય-નામરૂપ સર્વ અને ચાચર પ્રાણીમાત્ર
-એ બધુ બ્રહ્મ છે' એવુ જેને સંશયરહિત પાન થયું હોય છે
એવા બ્રહ્માકાર આત્મવતને કમેં બધન કરતા નથી તમે દંપતિ
પણ–બધુ ભગવાનનું છે એમ માને અને બધું ભગવાન કરે છે
એવા ભક્તિપૂર્ણ મતવાળા બની જાઓ-તે તમારા બધા કર્મો
નિર્દોષ બની જાય છે જેના ફળ તમારે ભોગવવા પડતા નથી –
योगसन्यस्तकमाण जानसच्छिन्नसशयम्।
आत्मवत न कर्माणि निम्नति धनजय ।।
(-9)
?
આ હાલતમા તમે પૂર્ણતયા ભક્ત અને જ્ઞાની બને છે
અને એથી અજ્ઞાનથી ઉપજતા આશયને કે “હું બ્રહ્મ છુ-શરીર
નથી” એવા જ્ઞાનરુપી શસ્ત્રવિડે નિર્મૂળ કરીને તમારે અને
પરમાત્માને મેગ, એક ક્ષણભર પણ તમો મુમુક્ષુ પતિએ
છૂટવા
દેવો ન જોઈએ, બલકે એ જ્ઞાન અવિરત પણે ચાલુ રહેવું જોઈએ.
શ્રી ભગવાન કદ છે -

·વાવસ્થા યોગ
[ ૭ )
5
तस्मादज्ञान संभूतं हत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।
छिस्वैन मंशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ (૪–૪૨)
વારૂ મુમુક્ષુ દંપતિ! બધું બ્રહ્મ છે એ વાત સત્ય છે એટલે
તમે પણ શ્રદ્ધા છે-એ વાત પણ સાચી છે છતાં તમને સુખદુઃખનો
અનુભવ કેમ થાય છે? હા! જરૂર બ્રહ્મ પતે સુખ છે અને તમે
સુખી છે એવું તે પ્રમાણિત કરી શકાય પણ દુઃખ વિષે શું?
તમને દુઃખ કેમ થાય આ વાત સમજવા જેવી છે, માટે તમારા
સ્વરુપને તમારે સમજી લેવું ઘટે છે. તમારું શરીર-જેના
ત્રણ વિભાગ-શૂલ, સૂક્ષ્મ અને કારણ તેને સ્થાન અગર ક્ષેત્ર
યા ઘર સમજવું ઘટે છે અને અંદરથી અને બહાથ્થી ઓળખનાર
તમને પોતાને તમોએ ક્ષેત્રજ્ઞ સંજ્ઞાવાળા અને સમજવા ઘટે
એવું વેદાંત અને બ્રહ્મનિષ્ઠ કહે છે. “તમે આત્મા છે-શરીર
નથી એવું તમે અગાઉ સાંભળી ચુક્યા છેસ્થલ શરીર નાશવંત
છે, કારણ શરીર નાશવંત નથી, પણ બ્રહ્મજ્ઞાનેશ્વરે તે લય થનારૂં
છે એ પણ તમે જાણે છે. તે બે શરીરનું જ્ઞાતા છે એ પ્રમાણ
સમજવું ઘટે છે. ખરી રીતે જોતાં કારણ શરીરમાનુ ચેતના ક્ષેત્રજ્ઞ
છે પણ કારણની ગેરહાજરીવાળા સ્થલમા એ પ્રતીત થતો નથી
આ પ્રમાણે તમારે સાવધાનીથી મને અને સત્રને સમજી લેવાં
ઘટે. જુએ શ્રી ભગવાન કહે છે તે –
इदं शरीरं कौतय क्षेत्रमित्यमिधीयते।
एतद्यो वेत्ति ने प्राथः क्षेत्रन इति तद्विदः ।। (૧૩-૨)
તમે આત્મા છે અને ક્ષેત્રજ્ઞ પણ તમે છે એટલે એ બેઉ
રૂપવાા પરમાત્મા છે, જે સર્વે શરીરે-નામરુપમાં-ચૈતન્યને
બનાવનારા છે, તેને જીવ-પુરુષ-દેહી-શરીરી ત્રિજ્ઞ અને આત્મા
એવી સંજ્ઞાઓથી કહેવામાં આવે છે. શ્રીકૃણ કહે છે “તે
'

·[ ૭૩ ] ગીતા-બેધ એટલે બધા રૂમથ એ એક બ્રાહત છે, એવું તમે મો છું દ પતિએ સમજવું ઘટે આમ ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું જ્ઞાન તેનેજ જ્ઞાન ક કહેવામાં આવે છે તમે પિત પતિ-દેવદત્ત અને ઈદિન ભલે સ્ત્રી-પુરુષ -એવા ભિન્ન નામ અને આકારવાળા માનવીઓ છે, પણ તમે ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ બેવુ છે શરીર પણ તમે છે અને ચિતન્ય પણ તમે છે શરીરની બનાવટ જુદી છે અને ચતન્ય અને તદ્દન શરીરથી જુદું છે તે બેઉને જેવા તે બે છે તેવા આબેહૂબ સમજાય તેનેજ જ્ઞાન કહેવામાં આવે છે અને એવું તમે સમજે તેજ તમે શોકમુનિ બની શકે છે. શ્રી ભગવાનને એજ મત છે - मत મને ! प्रज्ञ चापि मा विद्धि सर्वक्षेपु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोज्ञान यत्तज्ज्ञान (૨૨-૨) મુમુક્ષુ પતિ ! તમારૂ શરીર એટલે શ્રેત્ર કેવું છે, તે કેવા વિકાર છે અને શાનુ શાનું બનેલું છે તેમજ તેનો પ્રભાવ છે છે એ તમારે જરૂર જાણવુજ જોઈએ એના જ્ઞાન વિના તમને તમારા પિતાના સ્વરૂપની સમજ નહીં પડે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ એનું બહુ પણ સ્વરૂપ કહેવું છે, તે જેમ અર્જુનને તેમ તમને પણ કહે છે તે સાવધાનીથી સમજી લેવુ ઘટે જુઓ - तरक्षेत यश याय् च यद्विारि यतश्च यत् । स च यो यत्मभावश्च तत्समासेन मे शृणु । (૨૨-૩) યુરેપનુ વિજ્ઞાન શરીરની રચનાને સમજાવે છે પણ અપૂર્ણ છે, જ્ય રે વેદના છ દેવડે રૂષિઓએ આ ક્ષેત્રને જુદા જુદા પ્રજનુ વર્ણવ્યું છે તેમજ બ્રાસૂત્રેના પવડે જુદા જુદા બ્રાહ્મણોએ જુદી જુદી દષ્ટિથી એ ત્રને વર્ણવ્યું છે ભલે એમના હેતુઓ જુદા છે, પરંતુ જે જેએએ એ વર્ણવ્યુ છે તેવુજ એ શેત્ર યાને શરીર છે –

·મુમુક્ષુ દ પતિ
પઢાવસ્થા ગિ
[ ૭૩ ]
ऋषिभिर्वहुधा गीत छदोभिर्विविधै पृथक् ।
ब्रह्मसूतपदेश्रेय हेतुमद्वितिनिश्चितै ॥ (૨૨-૪)
આ પ્રમાણે રૂષિઓના અનુભવો તેમજ
બ્રાહ્મણ ને જે સાર છે તે બધું એકત્ર કરીને પરમાત્મા
શ્રીકૃષ્ણ તમને વ્યવસ્થિત બંધ કરે છે એ પરમાત્મા યુગના
ઈશ્વર હાઈ એમના વાને બંધ શ્રદ્ધાપૂર્વક માન્ય રાખવો ઘટે
એમનું કથન સત્ય છે, એવું શારીરિક શાસ્ત્રથી અને યોગીઓના
અનુભવથી પણ સમજાયું છે, જે આ પ્રમાણે છે –
'પૃથ્વી, જલ, તેજ, આકાશ, વાયુ (૫ચ મહાભૂત)
અહ કાર, બુદ્ધિ અને મૂળ પ્રકૃતિ, તેમજ પાચ કજિયે અને
પાચ જ્ઞાનેન્દ્રિ, મન, પાચ ઈન્દ્રિના ગેરે યાને વિષે
તે-શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગધ, તેમજ ઈચ્છા, ષ, સુખ,
દુખ, મ્યુલદેહ, ચેતના અને ધૃતિ (ધર્ય)-આ બધાને સ ઘાત
કરને પ્રકૃતિએ જે પૂતળું બનાવ્યું છે તે ક્ષેત્ર છે એનાથી
આત્મા યા ચિતન્ય યા ક્ષેત્રજ્ઞ જુદે છે એ લક્ષમાં રાખજો.
જુએ શ્રી ભગવાનની વાણીમાં પણ આજ છે કે-
महाभूतान्यह कारो चुद्धिरक्तमेव
इद्रियाणि दशैक च पच चेद्रियगोचरा ॥ (૨૩-૧)
इच्छाद्वेप सुन दुस सघातश्चेतना वृति ।
एन.क्षेत्रसमासेन નવરાતમુરારત II (૩-૬)
ઉપર જણાવેલા શરીરવડે પ્રકૃતિથી બધુ કાર્ય કરવું કે
કરાવવુ બને છે આ શરીર સાથે આત્માને સબ ધ થયાથી આત્મા
પુરુષનું રૂપ ધારણ કરે છે પુરુષ–ક્ષેત્ર-જીવ-દેહી-શરીરી-જીવ
-એ બધા નામે બ્રહ્મના માયિક ઉપાધિવો તમારા છે શરીર

·ગીતા-બોધ
[ ૭૪ ]
( કાર્ચ) ના સગથી પુરુષ-આત્મા–હોત્રજ્ઞ એ સુખી કે દુખી થાય
છે અને શરીર ધારણ કરતે મતે, જન્મતે દેખાય છે –
-
એજ પુર
कार्यकारणरर्तृत्वे हेतु प्रकृतिरन्यते।
ગુરુપના મોજે દેતુર છે (૨૩-ર૦)
પ્રકૃતિમાં રહેલું છે, તે પ્રકૃતિથી ઉપજેલા
ગુણેને ભગવે છે અને એના પગથીજ કુતરે–ડકરઝાડ-માલી
વગેરે ઉચનીચ અને રાત્ અસત્ શરીરને ધારણ કરે છે –
पुम्प प्रतिस्थो हि भुक्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारण गुणसगोऽस्य मदस-योनिनन्मसु ॥ (१३-२१)
આ દેહમા એ પુરુષ છે, તે પર-ઉત્તમ–પરમાત્મા છે એ
મહાન ઈશ્વર છે એ પિષક, શેષ, દર્શક અને અનુમોદક છે –
serનુમતા 5 માં મોર કહે છે
परमा मेति पाण्युगो देहेऽस्मिन्पुरुप पर ॥ (१३-२२)
તમારા શરીરમાં રહેવા તત્વોત્ર-પુરૂષને-તમને પિતાને
નમજે અને શરીરને પૂર્વોક્ત પ્રમાણેનું સમજે તે તમે ફરીને
શોર્યાસી લાખ પ્રમાના શરીરોમાં તે , પણ ફરીને માનવદેહમા
પણ ન આવે ભલે ગમે તે પ્રમાણેના તમારાથી કર્મો કરાય છતા
સદાને માટે તમે જન્મમરણના સ સરણમાથી મુક્ત બને છે –
य एम वेति पुरप प्रकृति न गुणेः सह ।
मधा वर्तमानोऽपि न म भूयोऽमिनायते ।। (-३-२३)
અવન, મુમુળુ દપનિ' મેં તમને કોત્રજ્ઞ-પરમા મા કહ્યા
અને તમે તમને મારાથી એવા શ્યા, પરંતુ તમે તત્કાળ તેવા

·પ્રૌઢાવસ્થા પગ [ ૭૫ ] પરમાત્મા બની જતા નથી તમારામાંના કેટલાક માનવીઓ તુર્મ ગને આશરે લઈને ભક્તિમાર્ગથી આરભ કરીને અને બીજાઓ સાખ્યવડે, તે બીજા કેટલાક (સન્યાગીઓ) ધ્યાનવડે તેમજ બ્રહ્મનિ પોતાના આત્માવડે એ પરમાત્માને ઓળખે છે વળી કેટલાક પતિઓ અગાઉ કહેલું નહીં જાણનારા હાથ તેવાએ, બીજાઓ કે જેઓએ એ પરમાત્માને ઓળખ્યા છે તેઓ પાસેથી સાભળીને, સાધનેનું અનુકરણ કરીને, શુતિના બેલના પરાયણ થઈને આત્માની અવગતિથી યા મૃત્યુથી બચી જઈ શક- મુક્તિ, સ સારબ ધમુક્તિ અને કેવને પામે છે – ध्यानेनात्मनि पश्यति केचिदात्मानमात्मना। જો સત્યેન જોન વર્મોન વા. (૨૩-૨૪) अन्ये स्वेवमजानत शुत्वान्येभ्य उपासते। તેડર ચારિતરત્યેક મૃત્યુ તારા છે (૨૨-૨૬) મુમુક્ષુ દંપતિ! ક્ષેત્ર અને સેવાના સ્વરુપે તમે સમજ્યા છે હવે આગળ જુએ આ આખુયે ચાચર વિશ્વ ઉત્પન્ન થયુ છે, તેમાં તમે એક છે તે તમે જે કાઈ જુએ છે, સાભળે છે અને હશે એવું અનુમાને છે અને માનવીએથી જે કાઈ થાય છે તે બધુ આ પ્રકૃતિ ને તમારા શરીરથી-ભત્રથી–અને તમારા શરીરમાં રહેલા તમે ક્ષેત્રના સાગથી થાય છે એવું શરીર પણ મુડદુ છે અને એકલા નિરવયવી ફોત્રજ્ઞ પણ અક્રિય હોઈ તેનાથી કશુ થતું નથી એવુ નિશ્ચયથી જાણવું ઘટે શ્રી ભગવાન કહે છે કે – यावसजायते किंचित्सव स्थावरजगमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसयोगात्तद्विद्धि માર્વજ (૩-૨૬) ·सन्यास ગીતા-બાપ [ ૭૪ ] આ શકાને ઉત્તર આપતા શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે-“બન્યાસ અને કોગ બેલ જરૂર કયાણ કરનારા છે, છતાપણ કને નહીં જ કરવા કરતા કર્મો કરવાજ ઘટે. એ કર્મગ ઉત્તમ છે જુઓ – कर्मयोगश्च नि श्रेयसक्रावुभौ। तयोस्तु कर्मसन्यासावर्मयोगो विशिष्यते ॥ (૧-૨) આ કર્મવેગને દત્તમ કેમ કહેવામાં આવે છે એ પ્રકન તમને જરૂર થશે તો એના જવાબમાં શ્રી ભગવાને જ એની મહત્તા બતાવતા કહ્યુ છે કે જે માનવી કોઈને હેપ કરતે ન હોય અને કશી પણ આકાક્ષા કરતું ન હોય તેવા પરિપકવ ચિત્તવાળા સાધકને ભૂખતરસ-સુખદુ ખ–એવા શ્રદ્ધો નડતા નથી તેવા માનવને સન્યાની જાણ તમે તેવા નથી આ હાલત ફળે છ- રહિત, સગરહિત, બ્રહ્માર્પણ ભાવે કર્મો કરવાથી આવે છે અને તેથીજ એવા શુદ્ધચિત્તમા–પરિપકવચિત્તમા બ્રહ્મજ્ઞાન કરે છે આ કારણથીજ કર્મગની પ્રશંસા કરતા શ્રી ભગવાન કહે છે કે – जेय स नित्यसन्यासी यो न दृष्टि न काक्षति। निर्द्वन्द्वो हि महावाहो मुस बधात्प्रमुच्यते ।। (૧-૨) મુમુક્ષુ દ પતિ! સર્વ વેદાન્ત વડે પર બ્રહ્મની ઉત્તમતા કહેવામાં આવે છે એવા વ્યાખ્યશાસ્ત્રને અને કર્મવેગને જેઓ એકબીજાથી નિરાળ માનતા હોય તેમને અજ્ઞાનીએ, બાળકો અને અભક્તો સમજવા ઘટે છે જે કઈ માને અનુસરે તે તેને જે ફળ મળે છે તેજ ફળ કયેગને અનુસરનારને મળે છે બેઉને મસરૂપ ફળ જરૂર મળે છે साख्ययोगौ पृथग्वाला प्रवदति न परिता । एकमप्यास्थित सम्पगुभयोर्षिन्दते कलम् ।। (૬-૪)

·પ્રૌઢાવસ્થા થશે
[ s ]
નાખ્યો અને કર્મવેગને જેઓ એકજ સમજે છે
તેઓ બરાબર સમજેલા કહેવાય છે રાખ્યશાસકે પરમપદને
પમાય છે અને કર્મવેગવડે પણ પરમપદને પમાય છે –
यत्सास्ये प्राध्यते स्थान तद्योगैरपि गम्यते ।
एक साख्य च योग च य पश्यति स पश्यति ॥
બહુ દુખે વેશ્યા પછી જ બન્યાસી થવાય છે એ બહુ
સહેલું નથી જ નથી શારીરિક બેગોના સાન્નિધ્યમાં રહેવું અને
ભેગેને ત્યાગ અને કર્મને ત્યાગ-એ બહુજ કઠણ છે. આ કઠણ બને
મુકાબલે કરતા કમળને આશરે કરનારા ગૃહસ્થ માનવજીવ
પરમાત્મા સાથે વેગ જલદી સાધી શકે છે, મુનિ થાય છે અને
પરમપદને પામે છે –
सन्यासस्नु महापाहो दु यमाप्तुमयोगत ।
योगयुक्तो मुनिर्बह्म न चिरेणाधिगच्छति ।।
દપતિ યુદ્ધ
પરમાત્મા સાથે યોગ સિદ્ધ કરીને જે ગૃહસ્થ દ
અત કરશવાળા થયેલા છે તેઓએ તેમના મનને જીતેલ હોય છે
અને ઈન્દ્રિયેના સ યમને અભ્યાસ કરીને તેઓએ તેમની ઈન્દ્રિયોને
તેમને વશ રાખેલી હોય છે સ્વસ્વરૂપના દઢ બેધથી તેઓએ
પિતાના આત્માનો સાક્ષાત્કાર કરેલું હોય છે અને તેથી તેઓએ
પરમાત્મા સાથે ઐકય કરેલું હૈય છે આમ થવાથી તે સર્વે ને
આત્મા છે એવું સમજવું ઘટે અને તેથી કર્મ કરતે તે કર્મોથી
લેપાયમાન થતું નથી –
मोगयुक्तो विशुद्धारमा निजिता-मा निद्रिय ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुन्निमि न लिप्यते ॥
(૫-૭)

·ગીતા-બાવ
[ ૮૦ ]
આ પ્રમાણેનું શ્રી ભગવાનનું કથન સાભળ્યા પછી તમને
શકા થાય એ સ્વાભાવિક છે, પણ શંકા ન ! અહીં આ
ખુલાસા અપાય છે કે ઉપરોક્ત તત્વજ્ઞ ભેગી પિતાના શરીરથી
જેવાનું, સાભળવાનુ, સ્પર્શ કરવાનું, સૂઘવાનુ, ખાવાનું, ચાલવાનું,
સૂવાનુ ધાસ લેવાનુ, બેવવાનું, મળ ત્યાગ કરવાનું, આ મીંચવાનું
તેમજ ઉઘાડવાનુ વગેરે કર્મ કરતે થકે-આ બધુ ઇન્દ્રિયે યા
શરીર કરે છે, “' કરતે નથી એવુ દઢતાથી માનનારે છે અને
શ્રી ભગવાન આવા ચગીની સ્થિતિ બતાવતા કહે છે કે –
नैव किंचित्क्रोमीति युक्तो मन्येत तत्त्व वित् ।
पश्य-शृण्वन्स्पृशचिवन्नभन्गच्छत्स्वपन्श्वसन् ।। (૧-૮)
अल्पन्यिसृजन्गृहन्नुम्मिपन्निमिषापि
इद्रियाणींद्रियार्थेषु वतंत इति धारयन् ।।
જેમ કમળનુ યાદડુ પાણીમાં રહ્યા હતા પાને સ્પર્શ
પામતું નથી તેમ ફળની ઈચ્છા કર્યા વિના સગરહિત થઈને સર્વે
કર્મોને બ્રહ્માર્પણ કરતે હે ઈ તે પાપથી લેવાત નથી –
ब्रह्मण्याधाय कमाणि सग त्यक्त्वा क्रोति य ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपनमिवाभसा ।।
અરે, કાયાથી, મનથી, બુદ્ધિથી અને ઈન્દ્રિયોથી પણ આ
કર્મયોગી જે આસક્તિરહિત કર્મ કરે છે તે તેના અતા કરણની
શુદ્ધિ થતા તે મિશન અધિકારી થાય છે –
कायेन मनसा बुद्ध या केवलेरिद्रियरपि।
योगिन कर्म कुवंति सग त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥
જે દંપતિ કર્મના ફળને ત્યાગનારા હોય છે તેમને જ કાયમની
શાતિ પ્રાપ્ત થાય છે અને અભખ્ત મૂખ તેમજ લેમ ગૃહસ્થ

·પ્રૌઢાવસ્થા યોગ
[ ૮૧ ]
દંપતિ હોય છે તેઓ પરમેશ્વરથી નહીં જોડાયેલાં હોવાથી કર્મના
પ્રારંભથી જ ફળેચ્છાવાળાં હેય છે અને કર્મથી પૂર્ણાહુતિ પછી તે
તેઓ ફળ માટે બહુ અધીરાં થાય છે. વળી કર્મ કર્યા પછી પણ
જ્યારે તેમની ફળેછા નિષ્ફળ જાય છે ત્યારે તે તેઓ બહુ
વલોપાત કરે છે અને પરિણામે ફળને ભેગવવા માટે અનેક
શરીરને ધારણ કર્યા કરે છે.-
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्या शांतिमानोति नैष्ठिकीम्।
अयुक्त: कामकारेण फले सक्तो निवद्ध यते ।। (५-१२)
નવ દરવાજાવાળી પુરી રુપ આ શરીરમાં રહેલો પુરૂષ, નથી
કાંઈ કરતે કે કરાવો. એ જે મનથી સવે કમેને સંન્યાસ કરે
છે તે તે મન, ઇન્દ્રિય તથા શરીરને સ્વવશ રાખનારે લેવાથી
સુખમાં રહે છે-
સમાય
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यान्ते सुसं वशी।
नवद्वारे पुरे देही नैय कुर्वन्न कारयन् ।। (૧-૨૩)
મુમુક્ષુ દંપતિ ' હવે શ્રીભગવાન અર્જુનને ઉપદેશ દેતાં
જે કહે છે તે તમને જ કહ્યું છે એમ માને અને જે કે એ
ઉપદેશની વાત તદન સાચી છે છતાં તમારાથી હાલ
તેવી નથી, છતાં તમે મુમુક્ષુ ધીમેધીમે એ સમજી શકશે.
જુઓ! ખરી રીતે જોતાં પ્રભુ પિતે તમારા શરીરની ક્રિયાઓને કે
તમારા શરીર દ્વારા કમેને કરાવતા નથી કે એ કર્મોના ફળને
તમારી સાથે સંયોગ કરાવતા નથી જ, છતા અજ્ઞાનીઓ આવું માની
લે છે. બાકી ખરી વાત તો એ છે અને તે જરૂર સમજી રાખવા
જેવું છે કે એ કુદરતી રીતે જ થાય છે. કુદરત એટલે સ્વભાવ
અને સ્વભાવ એ પ્રકૃતિનું મૂળ છે. તે પછી એ પ્રકૃતિ યાને

·[ ૮૨] ગીતા-બાધ તમારે વભાવ ક્રિયાને કરે છે મેં કરે છે, અને ફળ ભેગવાવે છે. આ રધુ શ્રીભગવાનનુ એજ સ્પષ્ટીકરણ – न कर्तृत्व न मीणि लेकस्य सृजति प्रभु । न कर्मफ्ल्सयोग स्वभावस्तु વર્તત ! વળી અજ્ઞાનીઓના અજ્ઞાનને દૂર કરતા શ્રીભગવાને જે વધુ સ્પષ્ટીકરણ કર્યું છે, તે પણ સમજવા જેવું છે એ પ્રભુ–પરમાત્મા -પર બ્રા કેઈના પાપ કે પુય લેતા નથી અને તમે જે એમ માને તે તમારૂ પણ એ અજ્ઞાન છે એમ તમારે બરાબર સમજવું જોઈએ લોકોનું એવું માનવુ જે થાય છે તે તેમની અવિદ્યા વડેજ થાય છે એવા લેકે સગુણગ્રા ય માયિકબ્રહ્મ જે મૂળપ્રકૃતિ યા ભવભાવ છે તેના સ્વરૂપને અને અમાયિક પરમબ્રહ્મતત્વના સ્વરૂપને સમતા નથી પ્રકૃતિનું બીજુ નામ વિવા યા માયા છે, અને વિકૃત પ્રકૃતિનું બીજું નામ અવિદ્યા યા માયા છે આ પ્રકૃતિને લેકે પ્રભુ-વિભુ-ભગવાન-પરમાત્મા અને પમેશ્વર માની ગમે ત્યા ઠોકી બેસાડે છે પરમતત્વથી તેઓ બહુબહુ દૂર છે સ્વભાવ, મૂળ પ્રકૃતિ યાને વિઘાયુક્ત માયા જેના એ બધા નામે છે તેને પાપમુખ્ય સાથે, કરવા કરાવવા અને લેવાદેવા સાથે સ બ ધ છે જુઓ આ મતલબને કલેક- नादत्त कस्यचित्पाप न चैव सुकृत रिमु । अज्ञानेनावृत ज्ञान तेन मुह्यति जतव ॥ ત્યારે ટૂંક માં જ્ઞાનીનું સ્વરૂપ જણાવવા શ્રીભગવાન કહે છે કે “બધુ દશ્યમાન આ જગત બ્રહ્મ છે અને જગત જ્ઞામાં આવે એ હું પણ બ્રહા છું, એવા જ્ઞાનવડે જેનુ અજ્ઞાન નાશ પામ્યુ છે, તેઓનુ એ જ્ઞાન સૂર્યની માફક પ્રકાશ આપે છે અને તેઓ પરમબ્રહ્મરૂપે પ્રકાશે છે ” જુઓ – ·પ્રૌઢાવસ્થા ગ [ ૮૩ ] ज्ञानेन तु तदज्ञान येपा नाशितमात्मन । तेपामादित्यवज्ञान प्रकाशयति તમ્ II (૩-૧૬) મુમુક્ષુ દપતિ ભવે તમે-નામ અને ક્રોધના વેગને તમારા અત કરણમા ઉઠતા અટકાવી શકો એવા જ્ઞાનગી—ન બન્યા છે અને એ તમારો અધિકાર ન હોય છતા થોડા પ્રમાણમાં પણ જે તમે એ વેગને રોકતા શીખશો તે તમારી શક્તિના પ્રમાણમાં તમે તેટલું સુખ મેળવી શકશો હવે તમે પ્રઢ અવસ્થાએ પિયા છે તે હવે તમારે માટે એ વેગને અટકાવવાનું મુશ્કેલ નથી જેટલું સુખ જ્ઞાની બ્રહ્મનિષ્ટો ભોગવે છે તેટલું તમે પણ ભેગવી શકે છે, પરંતુ જ્ઞાનીઓ પ્રારબ્ધને માનતા હોઈશારીરિક સુખોની ઈતેજારી કરતા નથી જે કઈ જેટલા પ્રમાણમાં પરમાત્મ- ચિંતન કરનારા હોય છે તેટલા પ્રમાણમા તેઓ કામ-ક્રોધને વેગ ગહન કરનારા હોય છે તેમાયે જ્ઞાનીઓ તે અતસુધી એ વેગને રેવાનું સામર્થ્ય ધરાવનારા હોય છે – शमोतीहैव य सोढु प्राम् शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भर वेग स युक्त स सुसी नर ॥ (૧-૨૩) મુમુક્ષુ દ પતિ સર્વે લેકોના મહાન ઈશ્વર-ય અને તપને ભોગવનારા છે અને એ ઈશ્વર સર્વે નામરૂપના હિતેવું છે જગ૬ ગુરુ શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે તે ઈશ્વર હું ” એવુ જે જાણે છે તે સર્વે ગૃહસ્થ પતિઓ મુક્ત રહે છે ભજન કર સત્સગ કરો ! સ્વરૂપને ઓળખે' જુઓ શ્રીભગવાનનું કથન – भोक्तार सर्योकमहेश्वरम्। मुहद सर्वभूताना ज्ञात्वा मा शातिमृच्छति ।। (૫-૨૨) હવે તમે “સન્યાસ” અને “સન્યાસી”—આ શબ્દ તે ઘારીવાર સાભળ્યા, છતા તેના સાચા અર્થને તમારે સમજ ઘટે यवतपमा ·ગીતા-બોધ [ ૮૪ ] જુએ! ફક્ત ગેરૂઆ રંગના અને લાલ કે પીળા રંગનાં વસ્ત્ર પહેરનારાઓ સંન્યાસીઓ કહેવાય છે અને કહેવાવા જોઈએ, તેમજ અગ્નિહોત્ર નહીં કરનારાઓ, દી નહીં કરનારાઓ કે દીવાના અજવાળાને આશરો નહીં લેનારાઓ તેમજ અગ્નિને સ્પર્શ પણ નહીં કરનારાઓ સંન્યાસી કહેવાય છે અને એમના એવા આચારે નિયત પણ થયેલા હોય છે...આ બધી વાત સાચી છે, છતાં સંખ્યામની વ્યાખ્યા મનના ત્યાગની કરાય છે. ઉપરોક્ત આચાર એવા સન્યાસીઓ પાસેથી માગે છે એમનો માનસિક ત્યાગ. બાહ્યા- ચારી, આતરિક રીતે આસન અને ચંચળમનવાળે સંન્યાસી એ ખરે સન્યાસી નહીં, પણ એને મુકાબલે જે ગૃહસ્થ પિતાના કરેલા કર્મોના ફળને આશરે નહીં કરતે હૈય, છતાં કર્મો કરતા હેય તે એ ગૌણપણે પણ સંન્યાગી છે. શ્રીભગવાન ઉપરોક્ત વ્યાખ્યા કરે છે કે – નાતિ- જર્મજ ૨ ર્મ શોતિ છે समन्यासी च योगी च न निरमिन चाक्रियः॥ (૬-૨) મુમુક્ષ દંપતિ! આ ઉપરોક્ત વ્યાખ્યા “સંન્યાસીની કરી તે આપણું વિષયની બહારની વાત નથી. એને અને પગને અને કર્મને કેટલે સંબંધ છે, એ સમજાવવા ઉપરાંત વ્યાખ્યા કરી છે. હવે વાત આવી કમંગીની. કમ એને જ કહી શકાય કે જે પિતાના ધંધાના કામે ઉપરાત ઈદની આરાધનાનાં અને પ- પકારના કર્મો કરી કર્મના ફળની ઈચ્છા રાખતા ન હોય. ફકત આખ મીંચી કર્યેજ કર્યા કરતો હોય તેને કમલેગી ન કહી શકાય. જેમને ફળનો સંક-૫ નષ્ટ થયું નથી તેમને જેગી કહી શકાય નહીં. વળી પ્રાણને કલાના કલાકો સુધી રૂધી શકનારે અને અને અછાયેગનાં સાધને કરનારે પણ શારીરિક ભેગેના સંક-પિને ત્યાગી શકતે નહેય તે તેવાએ પણ માર્ચ યોગી કહેવાય નહીં.

·પ્રૌઢાવસ્થા એમ
[ ૮૫ ]
કારણકે એમને યોગ અધુર લેઈ કમુક્તિને ઉપકારક થ
નથી. આ જોતાં સંન્યાસ એજ વેગ અને વેગ એજ સંન્યાસ
સમજ ઘટે. જુઓઃ-
यं संन्यासमिति प्रादुर्योगं तं विद्धि पांडय ।
न ह्यमंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ।। (૬-૨)
ઉપર કહેલા જે અપરિપક્વ એગી “કર્મ કરવાને સંક૯૫
કરનારે છે એવું સમજવું ઘટે. શારીરિક બેગની ભાવના જ કર્મનું
મૂળ છે. પરિપકવ થેગીને એક-૫ નષ્ટ થયેલે હેય છે. પરિપકવ
યેગનું મૂળ શમતા છે. આ શમતા તમારામાં હાલ આવી શકે
નહીં કારણકે તમારે બદલે તમારે ઘર ચલાવી શકે એટલી
વયવાળા તમારા પુત્રે મોટા થયા નથી અને તમે હજી શારીરિક
ભેગથી તૃપ્ત થયા નથી. વળી તૃપ્ત થવાના સાધન કરવાને પણ
તમે અત્યારે રાજી નથી. પરંતુ હવે નિગ્રહ કરવાને મન કરે
રાકય છે. તમારી હવે પછી જે વૃદ્ધાવસ્થા આવવાની છે તે નિગ્રહ
કર્યા વિના બહુ બૂરી થઈ પડશે –
आमरक्षोर्मुनेर्योग कर्म જાળમુકતા
योगाढस्य तम्येव शम कारणमुन्यते ॥ (૬-૩)
જ્યારે કોઈ માનવીમાધકને પોતાની ઇન્દ્રિયોને જોઇના પદાર્થો
મેળવવાને કર્મ કરવાના સંકલ્પની વલણ ન થાય ત્યારે તેને
સંન્યાગી અગર પરિપકવ યેગી બમજ જઈએ -
यदा हि नेंद्रियार्थपु न फर्मस्वनुपनते।
मर्यसंकल्पसन्यामी योगाम्टन्तदोच्यते ॥ (૬-૪)
જ્યારે તમે શરીરના ભેગોથી તૃપ્ત થાઓ છે ત્યારે તમને
અસંગ, ભજન, એવન અને આરાધના કરવાનું સુઝે છે, અને ત્યારે

·ગીતા-બોધ
તમને શારીરિક સુખ નાશવત સમજાય છે અને તેમ થતા તમને
એ સુખ પ્રાપ્ત કરવા મ કર ગમતું નથી આ સમયે લાબા
સમય માટેના યા કાયમના સુખ માટે તમને વિચાર આવે છે અને
તમે તેવા સુખ માટેના અનુષ્ઠાન કરવા શરુ કરે છે, અને તેમાં
મસ્યા રહે છેઆથી તે દેવ, નિદ્રક, વૈકુઠ, ગોલેક,
શિવલેક, પિતૃલેક વગેરે હજ વર્ષના આયુષ્યવાળા સુખ માટેના
અનુષાને કરે છે પણ એ બધા કરતા નિર્વાણુશાતપદની પ્રાપ્તિ
માટેનું કાયમનુ સુખ ઈ-છવુ ઉત્તમોત્તમ છે, જ્યા ગયા પછી ફરીને
નાશવ ત સુખની ઈચ્છા થતી નથી આ પદ માટે પિતાને
જન્મમરણના ચક્રમાથી ઉદ્ધાર કરવું પડે છે જે પિતાને ઉદ્ધાર
કરે છે તે પિતાને હિતે-ધુ છે અને બધુ છે અને જે પિતાને
ઉદ્ધાર નથી કરતે તે પિતાને શત્રુ છે –
उद्धरेदात्मनात्मान नात्मानमवसादयेत्।
आत्मैव ह्यात्मनो वधुरात्मैव रिपुरात्मन ॥ (૬–૧)
જેણે પિતે પિતાને જીત્યો હોય તે સમજવું કે એ પિત
પિતાને હિતક્ત, મિત્ર, સગો અને સ્નેહી છે આ પ્રમાણે પિતાને
જીતવાની ઈચ્છાવાળાએ આત્મ ચિંતન્ય વિના બધું ચાવ્યા
પ્રાકૃત વિશ્વ પિતાના પ્રેક્ષને રોકનારૂ શત્રુ સમાન છે એમ સમજી
તેના પ્રત્યે આસક્તિ નહીં થવાને સાવધાની રાખવી ઘટે ભગવાનના
આ બોલ છે કે-
वधुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जित ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेनात्मैव शत्रवत् ।। (૬૬)
ભવે, તમે અત્યારે ગુડથ છે તે પણ શકમુક્તિને માટે
ધીરૂધીર શારીરિક ભેગો તરફથી મન હઠાવીને “હું આત્મા છું,
અશ છું, યા પ્રભુને કિંકર છુ” એવી ભાવનાથી દુનિયાથી મનને
?

·દાવરથા પગ
[ ૮૭ ]
હઠાવીને, બહાર જતુ રેકીને, તમારા ઈષ્ટદેવને હૃદયમાં શોધવા
ઘટે. રોજ સવારે અને મૃતા પટેલ અને એક કલાક બીજી કથાનું
ચિંતન નહીં કરતા થાનાવસ્થિત થવાને અભ્યાસ કરવા ઘટે, જે
પાછળની અવસ્થામાં તમને ઉપયોગી થઈ પડશે --
शन शनापरमेद्बुद्रगा વૃતfai11
દિદય મ ના = ફિજિનિ તિજ (૧-૨)
મુમુક્ષુ દંપતિ ' શારીરિક બે કેવા ઝેરી થઈ પડે છે અને
એમને ભજવાથી તમને શું ફળ મળે છે તે વાન ઉપર કડી, તે
છતાં એવા શારીરિક બેગ તરફથી તમે તમારું મન ન હડવી
શકો તે પછી બીજાના ભાગે એવા સંક પ કરવા તમને ઘટે
નહીં. કારણ કે શારીરિક બેગની લેવુપતાથી માનવીએ બહુ
દુખથી તૃપ્ત ન કરી શકે એવા કામના બળથી દભી, અભિમાની
અને મદેન્મત્ત બનીને મમતાથી અને ત્રહ કરીને માયાના
મેહ ઉપજીવનારા કાર્યો પ્રત્યે દેરાય છે અને અપવિત્રકમાં થાય
છે તથા દુષ્ટાચરણ બને છે આવું હું તમને કહી ચુક્યા !
આવા કામકામીએ ભારેભાગે ચિનાઓના ભેગા થઈ પડે છે અને
એમના ભેગેને ચિંતા પ્રલય આવે ત્યા સુધી મટની નથી. આવા
માણમેને “ કામ અને ભેગ એજ માની કર્તવ્યતા છે અને
એટલા માટે જ આ દુનિયા છે એ નિશ્ચય કર્યો હોય છે
चितामपरिमेया प्रलयासामुपाश्रिता।
કાજોમા ઇનાવલિત નિશ્ચિત. (૨૬-૧૧)
મ
૨
આ કામ અને કોપરાધ કે અમને આશાઓના
બંધનથી બંધાયેલા રહી કામ અને ભેગા માટે અન્યાયથી પણ
કન્યને સંચય કરે છે-

·[ ૮૮ ]
પિતા-બંધ
મારા પારા
कामक्रोधपरापणा ।
ईहते જામખ્યાનાર્થવાન II (૬–૨૨)
આ પ્રમાણેને દ્રવ્યસચય કર્યા બાદ આ મેળવ્યું,
મારે મને રથ પૂર્ણ કરીશ, મને આમ થશે, આ મારૂ થશે, આ
ધન મને મળશે, આ શગુને મે માર્યો, પેલા શત્રુને મારીશ,
૪
ઈશ્વર છું, બળવાન છુ, સિદ્ધ છું, સુખી છુ”—એવા મને કરે છે
અને અભિમાન કરતા થાય છે પછી અભિમાનમાં મસ્ત થતા
જેમ કોઈએક દારૂડિયે દારુના મદમા મસ્ત થતા ચદ્વાતા બકે
છે તેમ એ બેલ થાય છે કે હું ધનવાન છું, ખાનદાન છું ,
મારા સમાન જગતમાં બીજે કશુ છે? હું દાનપુણ્ય કરીશ અને
બિચારા સાધુઓ, ભગતડા અને ભિખારીઓને રાજી કરીશ.” આવુ
આવું અજ્ઞાન વડે મેહિત થયેલા તેઓ બક્યા કરે છે એમનામા
પ્રેમ કે દયા જેવું કશું હોતું નથી પણ એવા કર્મો કરવાથી સારા
ફળ મળે છે એવું સમજી વેપાર જે કરે છે શ્રી ભગવાન આવા
માણસોની ચર્ચા કહી બતાવે છે કે –
इदमद्य मया र धमिम प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ।। (१६-१३)
असौ मया हत शत्रुहनिष्ये चापरानपि ।
ईश्वरोऽहमह भोगी सिद्धोऽह बलवान्मुखी ॥ (१६-१४)
आढयोऽभिजन वानरिम कोऽन्योस्ति सदृशो मया।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिप्य इत्यज्ञानविमोहिता ॥
(૨૬-૧)
આમ મેહજાળમાં ફસાયેલા, કામ અને ભેગામા આસન
થયેવા. માવીએ, શિવજી અત્રિ એવા નરકમાં પડે છે-

·[ ૮૯ ]
દાવસ્થા પગ
अनेकचित्तविभ्रांता मोहजालसमावृताः।
પ્રત: જામમોજુ વત્તત (૨૬-૧૬)
વળી આવા પિતાને મોટા માનનારા, ધન અને માનથી
મદોન્મત્ત બનેલા મૂખે ગૃહસ્થ પતિએ દભવડે અવિધિપૂર્વકના
યજ્ઞ કરનારાં હોય છે –
आत्मसंभाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः।
यते नामयज्ञस्ते હંમેનાવિધિપૂર્વવત્ II (૨૬-૨૭)
મુમુક્ષુ દંપતિ ! આ પ્રમાણે અહંકાર, બળ, દર્પ, કામ અને
‘કોને આશરે કરી બીજાના ગુણમા દેવદષ્ટિથી જોતા, પિતાના
અને બીજાના દેહમાં રહેલા પરમાત્માને નહીં સમજીને, પરમાત્મા-
નેજ વેષ કરે છે અને એ વાત શ્રીભગવાન સ્વયં કહે છે કે -
अहंकारं बलं दपं कामं क्रोधं च सश्रिताः ।
मामात्मपरदेहेषु દિપતોડગ્નસૂયા: ૫ (૨૬–૧૮)
એમના આવાં કર્મોના બદલામાં શ્રીભગવાન એમને–એવા
પીલ, ર, અધમ માનવીઓને–આસુરી અને અધમ શરીરમાં જ
રાખે છે –
तानहं द्विपतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजस्रमशुमानासुरीप्वेव રોનિg || (૨૬-૧૧)
એનું પરિણામ એ આવે છે કે આવી આસુરી અને અધમ
નિઓ પ્રાપ્ત કરી જન્મોજન્મ અધમગતિ મળ્યા કરવાથી તેઓ
શ્રીભગવાનને ન પામતાં વધુને વધુ અધમગતિઓને મેળવે છે –
आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
મામા તેર તો પાંચમાં તિમ્ II (૨૬–૨૦)

·ગીતા-બાધ [ ૯૦ ] મુમુક્ષુ દંપતિ! ભલે તમે ગૃહસ્થ છે એટલે શારીરિક ભેગભાવનાથી તે મુક્ત નથી, પણ કામકોધથી તમે સાવધાન થઈ વતો છે અને એથી મુક્ત થાઓ એવું હું ઈચ્છું છું. તમે ઉપર જણાવેલા માનવીઓ જેવાં ન બને એમ હતું એવું પણ હું ઈચ્છું છું, કારણકે માનવીમાત્રને નરક તરફ ધકેલનારાં–કામ, ક્રોધ અને ભ-આવાં ત્રણ કરે છે. એ ત્રણ આત્માને અવગતિ કરે છે. તમારે એ ત્રણે ત્યાગવા જોઈએ:- त्रिविधं नरकस्येदं द्वार नाशनमात्मनः। જામ: પત્તા રમતા 7 II (૨૬-૨૨). ઉપરોક્ત ત્રણ નરકનાં કારે તમને અંધારામાં અને અજ્ઞાનના ઉડા ખાડામાં પટકનાર હોઈ એવું સમજનારા જે છે સાપને કરીને અને મગ કરીને એ ત્રણથી મુક્ત થાય છે તે પિતાના આત્માને ઉન્નત કરે છે, તેઓ પરમગતિને પામે છે.- एतर्यिमुक्तः कोतेय तमोद्वारैम्रिमिनरः। કાજામન: શ્રેયસ્ત યાતિ જન જતિ (૨૬-૨૨) ટૂંકાણમાં જે માનવી શોમાં બતાવેલી વિધિને એળગે છે અને કામથી ઉશ્કેરાઈ વતે છે, તેવાઓ શેકમુક્ત કે સંસાર- બઘમુક્ત થઈને સુખી થતાં નથી; અરે, ઉત્તમગતિને પણ તેઓ પામતા નથી કામનાઓના ત્યાગના અભાવથી વારંવાર કામનાઓને પૂર્ણ કરવાને તેઓ વારંવાર જન્મે છે અને મારે છે – यः शास्त्रविधिमुल्मृज्य वर्तते कामकारत. 1 म स सिद्धिमवाप्नोति न मुसं न परां गतिम् ॥ (१६-२३) માટે તમારે વેદે અને શામાં રહેલી રાતેથી કર્યા કાર્યને વિચાર કરીને વ્યવસ્થિત થઇને, કિયાનું જ્ઞાન મેળવીને કર્મો કરવાં

·પ્રૌઢાવસ્થા યોગ
[ ૯૧ ]
ઘટે યાદ રાખે ! શા કામના વિનાને અને ફળેછા વિનાના
થઈને કર્મ કરવાનું કહે છે અને શ્રીભગવાન પણ એજ કહે છે કે –
तस्माच्छास्त्रं प्रमाण ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ।
ફરવા જ્ઞાવિયાનો કર્મ નિહારિ I (ર)
મુમુક્ષુ દપતિ! અલબત્ત મન ચંચળ છે, અસ્થિર છે, વશ
કરવું કઠણ છે, પણ ધ્યાન કરતી વખતે એ જ્યારે જ્યારે બહાર
જાય ત્યારે ત્યારે એને પાછું વાળીને નિયમિત કરીને આત્મામાં
એટલે અંતકરણમા પાછુ વાળવું ઘટે. વિના અભ્યાસ એ મન
વશ અને થિર થતું નથી –
यतो यतो निश्चरति मनश्चंचलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वश नयेत् ।। (૬–૨૬)
ધ્યાનને અભ્યાસ કરનારનું મન જેમજેમ સ્થિર થાય
તેમતેમ
મન ધીરેધીરે હૃદયમાં બ્રહ્મને સ્પર્શ કરતું થાય છે, કારણકે
આ ગૃહસ્થ છતા તે ચગી હોઈને પાપરહિત બનતો જાય છે
અને એને ધ્યાન દ્વારા સુખ ઉપજે છે પરિણામે એ ગી
આત્યંતિક સુખને મેળવે છે અને એની સતતિને એ પ્રભુપ્રેમી
બનાવી શકે છે –
युजन्नेव सदात्मान योगी विगतफल्मप ।
मुखेन ब्रह्मसस्पर्शमत्यतं મુવમસુત 0
(૬-૨૮)
અધ્યાય છઠ્ઠો સંપૂર્ણ

·[ ર ]
તા-બોધ
અધ્યાય 9 મે
મુમુક્ષુ દ પતિ ગયા અધ્યાયમાં તમને શાસ્ત્રમાં બતાવેલી
વિધિ પ્રમાણે કર્મ કરવાનું કહ્યું છે એ પ્રમાણે તમે જ્યારે કર્મો
કરો છો ત્યારે તમે કર્મથે ગીની કક્ષામાં આવે છે અને બરાબર
શત મનવાળા ગીને જેવી રીતે ઉત્તમ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે
તેવા સુખને તમને અનુભવ થવા માંડે છે એવા શાત એગીને
અ તકરણમાથી ભેદવાસના, શારીરિક ભાવના અને નાગતિ
જે સત્વ-રજ-તમગુણથી ઉત્પન્ન થાય છે તે બધી જતી રહે છે
અને પરિણામે એ બ્રહ્માકાર બને છે શ્રીભગવાન કહે છે કે –
प्रशातमनस धन योगिन मुरमुत्तमम् ।
उपैति शातरजस બ્રહ્મ મૂતમevમ્ (દ-૨૭)
આવા કર્મયોગી જ્યારે તમે બને છે ત્યારે તમે તમારા
આત્માને નર્વના હૃદયમાં જુએ છે એ આત્મામાં સર્વે નામરૂપ
ભૂતને તમે જુએ છે તમારે આત્મા સાથે આવીરીતનો ગ
થઈ ગયાથી તમે સમદર્શ બનો છે ઉચનીચ જેવું અભિમાન
તમારામાં રહેતું નથી, કારણ કે આત્મા વિના બીજુ કશુ તમને
સભ્ય જણાતું નથી –
सर्वभूतस्थमात्मान सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समान ।।
(દ-૨૧
પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે –
જેમ પાણીમાં જળચર, અને
જળચરમાં પાણી તેમ
સર્વમા અને સર્વ મારામા-એવુ જે જીવ
સમજે છે તેનાથી હું વેગળે નથી અને મારાથી તે વેગળો નથી
.

·[ ૭૩ ] પ્રૌઢાવસ્થા યોગ 13 यो मा पश्यति सर्वत्र सर्वच मयि पश्यति । तस्याह न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यनि ।। પ્રત્યેક શરીર અને વસ્તુમા રહેલા મને એકને સમજીને સર્વમા એકમય-શ્રીકૃષ્ણમય માનીને જેઓ મને આસ્થાથી ભજે છે તે ઉમંગી ગૃહસ્થ સર્વથા શરીરી, ક્રિયાવ ત અને ચાવત છતાપણ તે યોગી છે અને એ મારામાજ વતી રહેલે સમજ ઘટે सर्वभूतस्थित यो मा भजत्येक्त्वमास्थित । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ બજે કર્મયેગી ગૃહસ્થ બીજાઓને પિતાના આત્મા સમાન સમજે છે તે સુખદુ ખમા પણ ગયુપ્ત રહે છે અને એને , પરમયોગી માનુ છુ” - आत्मौपम्येन सर्वत्र सम पश्यति योऽर्जुन । मुग वा यदि वा दु स स योगी परमो मत ।। (૬-૩૨) મુમુક્ષુ દપતિ ઉપરના ત્રણ કલાકમાં શ્રીભગવાનનો મત તમે એ જા હવે જેમ અર્જુનને શક થયેલી અને એણે મન પૂછે તેવા પ્રશ્નો તમને મનમા ઉઠવાનો સંભવ છે જો કે તમે તે હવે ઉચી કક્ષાપર ચઢવા કર્મયોગી થયા છે છતા તમારી આવી સ્થિતિમાં પણ તમારી નજર તે મન પરજ જવાની છે અર્જુને શ્રીભગવાનને પૂછ્યું હતુ કે “હે ભગવાન! સર્વત્ર સમ ભાવ થવાનો યુગ આપ જે ઉપદેશ છે એ વાત સાચી, પણ મનની સ્થિતિ ચચળ અને અસ્થિર હોવાથી એ વેગ સિદ્ધ થઈ શકે નહીં” – योऽय योगरत्वया प्रोक्त साम्येन मधुसूदन । एतस्याह न पश्यामि चचलत्यारिस्थति स्थिराम् ।। (૨૩) ·[ ૯૪ ] ગીતા-બોધ પિતાની વાતને વધુ ખુલાસાપૂર્વક કહેતાં અર્જુને કહે છે કે “હે કૃષ્ણ! એ મન તે એવુ ચંચળ અને એવું તે દઢપણે બળવાન છે કે માનવમાત્રને એ વિહળ કરી મૂકે છે કે જેવી રીતે વાયુને મુઠ્ઠીમાં પકડી રાખે એ જેટલુ દુષ્કર છે, તેના જેવું મન છે એટલે હું તે માનું છું કે મનનો નિગ્રહ થઈ શકે જ નહીં” – चचल हि मन कृष्ण प्रमाथि वलवदृढम् । तस्याह निग्रह मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ।। (૬–૩૪) મુમુક્ષુ દ પતિ' એક કાર્ય બીનઅનુભવીને જેવું હિમાલય- પહાડ સરખુ મોટુ દેખાય છે, તે અનુભવીને તદ્દન નાનું દેખાય છે આપણું આ ગીતા-બેધમા શિષ્ય અર્જુનને આવીજ વિષમતા દેખાય છે, જે જગદ્ગુરુ શ્રીકૃણુ સમક્ષ મૂકતા તેઓશ્રી એના પ્રશ્નનો ઉકેલ આપે છે કે “મનનો નિગ્રહ દુખથી થાય છે, છતા એ ચ ચળ મન સ્થિર થાય છેજ ” છતા તમે સૌ યાદ કે મનની સ્થિરતા માગે છે ગૃહસ્થ દ પતિની મોક્ષતમન્ના ભેગવિલાસભાવના પ્રત્યે ઉદાસીનતા અને મમતારહિ પણ. તદુપરાત પરમાત્માનું ચિંતન એ ખાસ આવશ્યક છે. જુઓ શ્રીભગવાન કહે છે કે – असशय महाबाहो मनो दुनिप्रह चलम् । अभ्यासेन तु कौंतेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ (૬–૨) ને એની તમન્નાજ જેને હેય નહીં એવા અસંયમી ગૃહસ્થ કર્મવેગ સાધતે છતા તેને પરમાત્મા સાથે યોગ થતું નથી જે કેઈ ઉપાય હોય તે તે મોક્ષને માટેજ હવે જોઇએ અને એ ઉપાય તે મનને વશ કરવાનો જ છે. કેઈ એક દિવસે આ ઉપાય ઈશ્વરના અનુગ્રહથી ફળીભૂત થાય છે – असयतात्मना योगो दुष्पाप इति मे मति । वश्यात्मना तु यस्ता शक्योऽवाप्तुमुपायत । (૬–૩૬) ·[ પ ] પ્રૌઢાવસ્થા પગ જેનુ મન આ સેગમાં ચોટતું ન હોય કે પૂરેપૂરી શ્રદ્ધા ન હોય તેમજ સાધના કર્યા છતા ગમાથી મન પાછુ હઠતું જ રહેતું હેય તે ગની સિદ્ધિ ન મળે એ દેખીતી વાત છે. પણ “એક- બાજુ યત્ન કરવામાં સંસારસુખનો ભેગ આપે અને બીજીબાજુ યેગ સિદ્ધ થયે નહીં, એ ગૃહસ્થ કથી ગતિને પામે છે”- આ અર્જુનનો પ્રશ્ન એ તમને પણ ફુરી આવે. શું એ પરમાત્માના ધામના માર્ગથી વિખૂટો પડી જ નથીને ? એવું તે નથી બનતુંને કે એની કોઈપણ સ્થાનમા યિતિજ ન થાય? શું એનાં કરેલાં સાધનો વ્યર્થ તે નથી જ જતાને ? અલબત્ત પૂર્વોક્ત શંકા એવી છે કે મહાન યોગી અથવા ઉત્તમકેટિનો બ્રહ્મનિષ પણ એને દૂર કરી શકે નહીં. છેવટે ગી અને બ્રાનિક પણ છે તે આખરે દેહધારી. બ્રહ્મપ્રાપ્તિ થા પરમગતિનો અનુભવ દેહધારીને હેઈ શકે નહીં ત્રણે દેહેથી મુક્ત થયા વિના પરાગતિ પ્રાપ્ત થાય જ નહીં. પરાગતિનો અનુભવ આત્મા કરે છે, શરીર કરતું નથી પરાગતિને અનુભવ કરતે આત્મા જે શરીર વિનાનો હેય છે તે મુખ વિના કેમ કહી શકે કે એ આત્માનો અનુભવ કરે છે? જો એ આત્માએ પરમાત્માનો અનુભવ કર્યો તે પછી એ પરમગતિ પામ્યા પછી પરમાત્મામા સમાઈ જાય છે. કોણ કહે કે એણે પરાગતિની પ્રાપ્તિ કરી છે ? શ્રીકૃષ્ણ આવિભૂત પરમાત્મા છે. એજ જીવની ગતિને કહી શકે અને તેથી અર્જુને એમની પાસેથી જાણવા માગ્યું છે કે શ્રદ્ધાવત, પૂર્વપાપના સંસ્કારવાળે ગભ્રષ્ટ એટલે સમાધિમા આવી શકો ન હોય તેવા મુમુક્ષુની કેવી ગતિ થાય જુઓ અર્જુનના પ્રટન અને પ્રાન કરવાનું કારણ - अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाचलितमानसः। अप्राप्य योगससिद्धि कां गतिं कृष्ण गच्छति ।। (૨૭)

·ગીતા-બોધ
कञ्चिन्नोभयविभ्रष्टग्छिनाभ्रमिव નરૂતિ
કતિ માન વિભૂ બ્રહ્મા ય || (-૩૮)
एतन्मे सशय
कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषत ।
त्वदन्य सशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ।। (૬–૩૧)
હવે શ્રીભગવાન તમારી ઉપરોક્ત શંકાનો જવાબ આપે છે તે
સાભળે “ગભ્રષ્ટ ગૃહસ્થનો કદી નાશ થતજ નથી એથની
સાધના કરનારની કદાપિ દુર્ગતિ થતી જ નથી” –
पार्थ नैवेह नामुन विनाशस्तस्य विद्यते।
नहि कल्याणरत्कश्चिदुर्गति तात गच्छति ॥ (૪૦)
આવો ભ્રષ્ટ ગૃહરથ મનુબેલેથી ઉત્તમલેકમાં દેહ ધારણ
કરે છે અને બહુ લાંબા સમય સુધી ત્યાના ભેગો ભેગાવ્યા પછી
એ ભાગ્યવત જીવ પુલકમાં પાછો મનુએલેકમા ભન, વિદ્વાન,
અમીર અગર રાજાનું નસાન થાય છે -
प्राप्य पुण्यकृताल्लोकानुपित्वा शाश्वती समा ।
मुचीना श्रीमता गेहे योगभ्रष्टोऽमिनायते ।। (૬-૧)
અથવા તે જનક વિશિષ્ટ જેવા સાત્વિકબુદ્ધિવાનગીઓના એ
સ તાન થાય થાય છે આવા પ્રકારનો જન્મ એ અતિ દુર્લભ છે
अथवा योगिनामेव फुले भवति धीमताम् ।
एनदि दुर्लभता के जन्म यदीदृशम् ।। (६४)
પૂર્વોક્ત માતાપિતાને ત્યાં જન્મેલા આવા સંતાનોની પૂર્વના
દેહની બુદ્ધિ આ દેહમાં આવેલી હેઈને એની બુદ્ધિમાં મુક્તિ
અટેની સ્થાવન ડેય છે તેથી તે ગબ્રણ જીવ ત્યા અધૂરો

·પ્રૌઢાવસ્થા પોમ
[ ૯૭ ]
યેગ માધવે શરૂ કરીને અને તે સાધીને કરપાણની સિદ્ધિ માટે
થન કરે છે –
तर त बुद्धिसयोग लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूय ससिद्धौ फुम्नदन ।। (૬-૪૨)
આ પ્રમાણે પૂર્વના અભ્યાસના બળથી અવશ છતાપણ એ
જિજ્ઞાસુ હોઈને કર્મવેગવડે માયિક બ્રાને યાને પરમાત્માની
રોગમાયાને ચાને ત્રિગુણાત્મક વિશ્વને તરી જાય છે-
पूर्वाभ्यासेन तेनैव हियते ह्यवशोऽपि स ।
जिज्ञासुरपि योगस्य गन्दनझातिवर्तते ॥
(૬-૪૪)
પરિણામે પ્રયત્ન કરીને નહી કાલે એ ગભ્રષ્ટ ગી
આ જન્મમા પાપથી મુક્ત થઈને શુદ્ધ થયેલ એ અનેક
જન્મના યોનુ ફળ-પરગતિને પામે છે –
प्रयत्नारतमानस्तु योगी सशुद्धकिल्विष ।
अनेकजन्ममसिद्धम्ततो याति परा गतिम् ॥
(૬-૪)
ટૂંકાણમા તપસ્વી-જ્ઞાની કે કમીથી પણ ભેગી અધિક છે
જો કે તપ-જ્ઞાન-કર્મ–એ ત્રણે યેગી થવા માટે ચિત્તશુદ્ધિ કરવાના
સાધનો છે, છતાપણ પરમાત્મા સાથે જેના આત્માને કે સિદ્ધ
થયે એ ક્ષણથી એ પૂર્વોક્ત ત્રણે કરતા અધિક મનાય છે-
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिक ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी नस्माद्योगी भवार्जुन ॥ (६-४६)
મુમુક્ષુ દપતિ પૂર્વોક્ત સિદ્ધ ગી કરતા જે તમારામાં
પરમાત્મા પર શ્રદ્ધા હોય અને એ શ્રદ્ધાવડે તમારા અંતરાત્માને
પરમાત્મામાં પવી છે અને એનું ચિંતન અને ભજન સેવીને

·[ ૧૮ ]
ગીતા-બોધ
કલાક કર્યા કરે તે તમે ત્તમોત્તમ ગી છે એમ સમજવું ઘટે
કદાચ તમને પ્રશ્ન થાય કે “અમે તે ગૃહસ્થ છીએ આ
યોગ સાધવા જતા અમારા સંતાનોની ફિકર કોણ લે?” જવાબ
જ્યા તમે પરમાત્મા સાથે ગયા ત્યા પરમાત્માને જ
તમારા બતાનોને સંભાળવાનું છોડી દેવું જોઈએ –
योगिनामपि सर्वपा मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मा स मे युक्ततमो मत । (૬-૪૭)
ભ વાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે જેઓનુ મન પરમાત્મામાજ
ચોટેલુ છે અને જેઓ પરમાત્માને જ આશરે રહીને અને સાથે
છે તે મારા સર્વે રૂપને કેવી રીતે જાણે છે તે જાણવું ઘટે છે –
मय्यासक्तमना पार्थ योग युजन्मदाश्रय ।
असशय समम मा यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ।। (૭-૨)
વિજ્ઞાન સહિતનું આ જ્ઞાન એવુ ઉત્તમ છે કે જે જાણ્યા
પછી ફરીને વિશેષ કાઈ જાણવુ રહેતુ નથી
ज्ञान तेऽह मचिन्नानामिद वक्ष्याम्यशेषत ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥
--
હજારે માનવીઓમાથી કઈક માનવીએ મુનિને માટે યત્ન
કરનારા હોય છે અને ચત્ન કરનારાઓ-સિદ્ધ થયેલાઓમાથી કઈ
એકજ કળારહિત, કિયારહિત, uત, નિરજન, નિરાકાર એવા
પરમાત્માને જાણે છે -
मनुष्याणा सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धाना कधिन्मा वेत्ति तत्त्वत ।

·[ ૯૯ ]
પ્રૌઢાવસ્થા યોગ
મુમુક્ષુ પતિ! હવે તમારે પ્રકૃતિને બરાબર સમજવી ઘટે
છે. એ બે પ્રકારની છે-(૧) પરા-અને (૨) અપરા-
પૃથ્વી, જળ, તેજ, આકાશ, વાયુ, મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર
-આવા આઠ જુદા પ્રકારની પ્રકૃતિ છે તે અપરા પ્રકૃતિ કહેવાય
છે, જ્યારે બીજી-પરા પ્રકૃતિ છે જે જીવરૂપ બનેલી છે અને જે
આ જગતને ધારણ કરે છે –
આ
भूमिरापोऽनलो वायु य मनो बुद्धिरेव च।
अहंकार इतीयं मे मिन्ना प्रकृतिरष्टधा ।
(૭-૪)
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ।।
(૭-૨)
વિશ્વનાં સર્વ પ્રાણીમાત્ર જે ઉત્પત્તિ પામે છે તે આ
બે પ્રકૃતિરૂપ છે અને એ બધા જગતનો અણા, પાલક અને
મંહારક હુ છું” એવું જે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે તે બરાબર છે. એ
આત્મા શ્રીકૃષ્ણ તમે પિતે છે એવું પણ સમજ –
एतद्योनीनि भूतानि सीणीत्युपधारय ।
अह कृत्स्नस्य जगत
(૭-૬)
આવા પરમાત્માથી બીજુ કંઈ ઉત્તમ નથી. જેવી રીતે એક
માળના મણકાઓને અમૂક દોરાના આશ્રયે રહેલા હોય છે તેવી રીતે
વિશ્વના પ્રાણીમાત્રમા એ આત્મા પરેવાયેલ છે -
मत्तः परतरं नान्यत्किचिदस्ति धनजय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूने मणिगणा इव ।। (૪-૭)
કદાચ તમને પ્રશ્ન થાય કે એ આત્મા પ્રાણીમાત્રમા કેવી રીતે
પરોવાયેલો છે તે ઉપરોક્ત કથનના સમર્થનમાં શ્રીભગવાન મુખ્યત્વે
પ્રમ’ પ્રયતયા |

·મીતાબેધ
[ ૧oo ]
જુદીજુદી વસ્તુઓનો નિર્દેશ કરતાં કહે છે કે પાણીમાં ગરુપ
સૂર્ય અને ચન્દ્રમાં તેજપ સર્વેદમાં પ્રણવ–૨૪ કારરૂપ અને
આકાશમાં શબ્દરુપ હું છું. વળી પુરુષમાં પુરુષત્વ પણ હું છું.
વળી પૃથ્વીમાં ઉત્તમ પધ, અગ્નિમાં તેજ, એવું પ્રાણીઓમાં
ચૈતન્ય અને તસ્વીઓમાં તપ હું છું. તેઓનું તેજ, બુદ્ધિ
માનોની બુદ્ધિ અને એ ઉપજેલાંનું મનાતન બીજ પણ હું છું
તેમજ કામ અને રાગ વિનાનું બળવાનોનું બળ હું છું અને ન્યાયી,
ધાર્મિક, ધર્મથી અવિરૂદ્ધ અને પ્રાણીમાત્રમાં રહેલો કામ-એ પણ
હુંજ છુ” –
रसोऽहमप्सु कौतेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः ।
ઇવ: સવે શ રહે પૌષ કૃપુ. (૭-૮)
पुण्यो गंधः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ।
जीवन सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥
वीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिबुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ (૭-૨)
बलवतामस्मि कामरागविवर्जितम्।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ।।
મુમુક્ષુ દપતિ ' સાત્ત્વિક, રાજસિક અને તામસિક એવા ત્રણ
ગુણના ભાવથી ઉપજતા સર્વ પદાથે, માનવીઓ વગેરે પણ એ
પરમાત્માથીજ ઉપજે છે. તેમાજ પરમાત્મા છે એવું નથી, પણ
તેઓ બધા પરમાત્મામાજ છે. જેમ નાનામોટા જળચરે સાગરમાં
છે તેમ સમજવું ઘટે –
ये व सात्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ।। (૭-૨૨)
वल

·પોઢાવસ્થા યોગ
એને તરવું,
આ પ્રમાણે ત્રણે ગુખેથી મોહિત થઈને મે
થયેલું આ સર્વ જગત એ વિકાર વિનાના અને જગત
પરમાત્માને ઓળખતું નથી. આજ વાત પોતે કહે છે કે –
निभिर्गुणमयभीवरेभिः मर्पमिदं TITI
मोहिनं नाभिजानाति मामेभ्य. परमव्ययम॥ (૭–૧૩)
જુઓ ' શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મા સ્વયં શ્રીમુખે વદે છે કે “મારી
આ માયા સત્વ-રજતમ ત્રણે ગુણવાળી છે અને મહાદવવાળી
છે પણ
એ
બહુ દુખથી થઈ શકે છે છતાએ એ
માયાને વશ ન થવું હેય તેણે મારે (પરમાત્માને) શરણે જવું
ઘટે.” પરમાત્માને તેજ પામી શકે છે અને શકમુક્ત પણ તેજ
થાય છે કે જે માયાની મમતાથી છૂટયું હોય –
देवी ोपा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
મને જે કવરે મારામેતા તતિ તે(૩-૧૪)
આસુરીભાવવાળા આદમીઓ, અભક્ત અને અખંઓ તેમજ
પરમાત્માને શરણે નહીં જનારાઓ, માયાથી જેના ચિત્ત હણાઈ ગયા
છે એવાઓ આસુરીભાવને પામેલા પરમાત્માને શરણે જતા નથી –
ન માં સુન્નતિનો મૂકી રાતે નરાધમાં !
माययापहतधाना आमुर
મઘમાખતા | (૭-'૧)
તે ભગવાનને શરણે જનારા, ભગવાનનું ભજન કરનારાઓના
પ્રકારે કેટલા છે અને તે કેવા હેય?—આના જવાબમાં શ્રી ભગવાન
એમના ભક્તોના ચાર પ્રકારે વર્ણવે છે અને તે-(૧) ૯ ખીયા,
(૨) પરમાત્મા અને પરંતત્વની શોધ કરનારાઓ અને તેને માટે
મસ્યા રહેનારાઓ, (૩) શારીરિક ભોગવિલાસની ભાવનાવાળાઓ,
અને (૪) જ્ઞાનીઓ-છે એમ કહે છે –
-

·ગીતા-બેક ૧ ૧૦૨ ] चतुर्विधा भजते मा जना सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ।। જે કે ભગવાનને તે બધાજ ભનો પ્રિય હોય છે, છતા પૂર્વોક્ત ચાર પ્રકારોમાનો ચોથે વર્ગ જ્ઞાનીઓનો ભગવાનને પ્રિયતમ છે, કારણકે તેઓ સદા સર્વદા એક પરમાત્મા સાથેજ જોડાયેલા હોય છે અને “હું આત્મા છું' એવી સમજવાળે અનન્ય ભક્ત છે અને પરમાત્મા અને પ્રિયતમ હોય છે – तेषा ज्ञानी नित्ययुक्त एकभत्तिरिशिष्यते। प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमह स च मम प्रिय । (૭-૨) “આમ છતા યુક્ત મારે પ્રકારના ભને ઉદાર એટલે મમતા વિનના, કામના વિનાના અને મથની ભાવનાવાળા ઉત્તમ છે, હતા ‘હું આત્મા છું, હું બ્રહ્મ છું, હું કૃષ્ણ છું” આવી કે એક સમજવાળે જ્ઞાની તે મારે આત્મા છે કારણકે એની સ્થિતિ આત્મામાં છે અને એ પર્માત્મા સાથે જોડાયેલા હોઈમાત્માજ એની ગતિ અને પ્રીતિ હોય છે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે આ જ્ઞાની બધામાં ઉત્તમ છે એ માટે મત છે ” માની લે કે એ જરૂર સત્યજ છે એવું હું પણ તમને કહું છું કે શ્રીકૃષ્ણ-આત્મા-બ્રા એ ત્રણે નામે એક પરમાત્મતત્વના છે – उदारा सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थित स हि युतात्मा मामेवानुत्तमा गतिम् ।। તે આ જ્ઞાની થવાય કયારે? આના જવાબમાં શ્રી ભગવાન કહે છે કે પૂર્વના બહુ જન્મોમા જેમણે મિક્ષની તમન્નાથી વૈદિક- કર્મો કર્યા હોય તે જ પરમાત્માને શરણે જાય છે અને સાક્ષાત્કાર કરીને જ્ઞાની થાય છે આવા જ્ઞાનીઓમાં પણ ગ્રતાત્ય વિશ્વમાત્ર

·પ્રૌઢાવસ્થા થામ
[ ૧૦૩ ]
વાસુદેવ છે એવી માન્યતાની હાલતવાળો જ્ઞાની મળ દુલભ છે.
વાસુદેવ-એટલે સર્વ નામરૂપમાં વસેલે પ્રતીત થાય છે તે-શાંત,
કળારહિત, ક્રિયારહિત, અવિનાશી, નિરંજન, વિદ્વાનોનો મોક્ષદાતા
પરમદેવ. આ લક્ષમાં રાખવા જેવું છે. જુઓ –
बहूनां जन्मनामंते जागयान्मां प्रपद्यते।
वासुदेवः सर्वमिति म महात्मा सुदुर्लभः ।। (૯-૧૬)
મુમુક્ષુ દપતિ ચાહે તે રામને, ચાહે તે કૃષ્ણને, ચાહે તે
શંકરને, ચાહે તે કઈ દેવીને યા દેવને–તમે ભજવા, પૂજવા કે
આરાધવા ઈછે તે તમારી શ્રદ્ધાને અચળપાનું પરમાત્માજ
આપે છે એવું સમજવું ઘટે –
यो यो यां यां तनु भक्तः श्रद्धयाचितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेय विदधाम्यहम् ।।
(૭-૨)
જેવી શ્રદ્ધાથી તમે જે કઈ દેવ યા દેવી સાથે જોડાયેલા
છે અને જેવી ઈચ્છાથી તમે આરાધતા હે તેવી તે તમારી બધી
ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે. કારણકે તે બધી કામનાઓ પરમાત્માથીજ
પૂર્ણ થાય છે-
श्रद्रया युक्तस्तस्याराधनमीहते।
लभने च तत कामान्मयैव विहितान्हिनान ।। (૭-૦૨ )
આવુ છતા પણ શારીરિક ભાગોની કામના માટે ઓછી
બુદ્ધિવાળાઓ તે તે ભોગોને આપનારા દેવને આરાધે છે અને
તેથી તેઓ તેવાજ અપસુખવાળા ભેગે ભેગવે છે અને તેવાજ
લકોને તેઓ પામે છે, જ્યારે પરમાત્માને પૂજનારાઓ પરમાત્માને
પામે છે. આથી એ ફલિત થાય છે કે મોક્ષાર્થીઓએ તે બ્રહ્મ
વિનાના કેઈ દેવને પજવા દેય તે તેણે તે દેવમાં પરમબ્રહ્મ
तया

·ગીતા-બોધ ( ૧૦ ) માનીને જ પૂજા પરમાત્મા જોઈએ. પરંતુ તમે પોઢાએ હવે તે કામના–મેનીજ કરવી ઘટે- अंतयनु फलं तेषां तद्भवत्वल्पमेधसाम् । देवान्देवयजो यांति मद्या यांति मामपि । (૨૨) પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “અબુધ આદમીગે જાણતાજ નથી કે પરમબ્રહ્મ અવ્યક્ત છે અને તે હું છું. એવા આદમીઓ તે મને દેવદીને પુત્ર અને માનવી માને છે." * अव्यमा व्यनिमापनं मन्यते मामबुद्धय' । पर भावमजानंतो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ (ક-૨૪) અધ્યાય સાતમો સંપૂર્ણ અધ્યાય ૮ માં મુમુક્ષુ દંપતિ ' તમે હવે ઉમરમાં અને આ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના બાપને બરાબર સમજવા લાયક પ્રોઢ થયા છે. આ જ્ઞાન- વિજ્ઞાન ના કલેકમ ભારે જ્ઞાન થયું છે. જુએ શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મા એ કહે છે કે “જેઓ મૂખ છે તેઓ મને જાણી શકતા નથી અને તેઓ તેમને પણ એમ જાણી શકતા નથી કે તેઓ અજન્મા, અવિકારી, પરધનવ પરમાત્મા છે. કારણકે પઝલ ગમાયાવડે લુ છે વક્તાન સર્વ નામરૂપ વિશ્વ ગમયા સટિન અને પ્રકાશ આપનાર હું તત્વ છું નમે જે કે પરમતત્વ છે, પણ તમે સંમારી જીવ છે, જ્યારે થી સંભારી છના એમનામાં જવાનું નથી. એ તે માયાવડે ભવયં વિન પરમાત્મા છે, જ્યારે તમે એવાથી મેડિત, શારીરિક અલબત્ત

·પ્રૌઢાવસ્થા યોગ
[ ૧૫ ]
ભેગલાલસાવાળા, સ્વસ્વરૂપ વિકૃત અને મેલ તમન્નારહિત છે
થાને વિરાગી નથી. શ્રીકૃષ્ણ સર્વ પ્રવૃત્તિ કરનાર, સોળહજાર
એકસો આઠ સ્ત્રીઓના પતિ, પિતાને પ્રવૃત્તિથી અને પત્નીઓથી
ભિન્ન જાણતા ન હતા. એ હાલતમાં એમને કોના પર રાગ હોઈ
શકે ? બકે પિતે પૂર્ણ વિરાગી હતા. ઉપરના એમના કથનનો
આ પ્રમાણે લેક છે કે-
नाहं प्रकाश' सर्वस्य योगमायाममावृत.।
मूढोऽयं नामिजानाति लोको मामजमव्ययम् ।। (૭–૨૧)
વળી તમે તેને એટલે જેઓ અત્યાર પહેલા થઈ ગયાં છે
તેવાઓને, અત્યારે હયાત હોય તે બધાને અને જે જે થવાના હોય
તેમને જાણતા નથી તમારી આખે દેખાય તેટલુજ (અપજ)
તમે જાણે કો જ્યારે વિશ્વ તે મહાન છે. તે તમે એ અવ્યક્તા-
વ્યક્તિને તે કેમ જાણે ? જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ સર્વસ્વ જાણે છે, પરંતુ
એમને કોઈ નથી જાણતુ કે તે પરમાત્મા તત્વ છે જુઓ શ્રીભગવાને
પણ આજ વાત કહી છે કે –
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि मा तु वेद न कश्चन ॥ (-૨૬)
માનવીઓ ઈચ્છાને ત્યાગી શકતા નથી તેથી ઈછનો
વેગ-એમને મુખીદુ ખી એવા બનાવે છે કે તેઓ સુખદુ ખના
ખરા સ્વરૂપને સમજતા નથી એઓ પ્રત્યક્ષને જ જાણે છે, પણ
પ્રત્યક્ષની અંદર શું છે તેનું તેમને ભાન નથી આવા ભાન વિનાના
એઓ વારંવાર જન્મે છે અને મારે છે. પ્રલય પછી પણ પાછા
ફરીને સૃષ્ટિમાં આવે છે. ઈચ્છાની અંતરમા, ભવિષ્યમાં ઈરછાને
અમલમાં આણનાર બીજું શરીર મળવાની શક્તિ રહેલ છે –
-

·ગીતા-બેધ
[ ૧૦૬ ]
સરસ |
इच्छापसमुत्थेन दमोहेन
सर्वभूतानि समोह मगे याति परतप ।। (છ– ૭)
મુમુક્ષુ દપતિ' જેઓના પાપનો અંત આવ્યો હોય એવા
પુણ્યકર્મ એજ સુખ-દુ ખ-રાગ દેવ-મ-કાધ વગેરે જેડકાથી
મુક્ત થઈને અત્રતથી શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્માને ભજે છે -
દાનતા ન
येपा त्वतगत पाप जनाना पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वद्वमोहनिर्मुक्ता भजते मा
(૭-૨૮)
જેઓ વૃદ્ધાવસ્થાના દુખને નહીં ઈચ્છીને એનાથી મુક્ત
થવા ઈચ્છતા હોય, મૃત્યુના કમથી મુક્ત થવા ઈચ્છતા હોય, તે
શ્રીકૃષ્ણનું શરણું સ્વીકારે છે અને જેઓ સર્વકર્મ બ્રહ્માર્પણ કરે છે
તેએજ બ્રહ્મને જાણે છે –
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतति ये।
ते ब्रह्म तद्विदु वृत्तामध्यात्म कर्म चाखिरम॥ (૭-૨)
જેઓ પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણને–અધિભૂત, અધિદેવ અને અધિયજ્ઞ
સહિત જાણે છે તેઓના ચિત્ત પરમાત્મા સાથે જોડાય છે અને
તેઓ તે જ્ઞાનવડે પ્રયાણકાળે પરમાત્માને જ જોડાયેલા મુજન થાય છે –
साधिभूताधिदेव मा साधियज्ञ च ये विदु ।
प्रयाणकालेऽपि च मा ते पिदुर्युनचेतस । (૭–૨૦)
મુમુક્ષુ પતિ ( કમુક્તિ ચાહનારાઓએ “બ્રહ્મ શું છે ?
અધ્યાત્મ શું છે? કર્મ કોને કહેવું? અધિભૂત ? અધિદેવ
ચૂ ? અધિચત્ત શુ? માનવદેહમા અધિયસ કોણ છે?
મૃત્યુ
સમયે
નિયત આત્માઓ વડે તમે શ્રીકૃષ્ણ–પરમાત્માને કેવી રીતે ઓળખી

·[ ૧૭ ]
મોઢાવસ્થા યોગ
શકે એ જાણવું ઘટે અર્જુનને પણ આવુ જાણવાની ઈચ્છા થઈ
હતી અને તેથી એણે પૂછ્યું હતુ કે
(૮-૨)
कि तद्ब्रह्म किमध्यात्म किं कर्म पुरपोत्तम ।
अधिभूत च किं प्रोक्तमधिदैव किमुच्यते ॥
अधियज्ञ कथ कोऽन देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथ योऽसि नियतात्मभि ।
(૮-૨)
cપર તમને જે જાણવાનું કહ્યું તેના જવાબમાં શ્રીકૃષ્ણ જે
કહે છે તે સાવધાનીથી સમજવા જેવું છે કે-“પરમઅક્ષર બ્રહ્મના
સ્વભાવને અધ્યાત્મ કહેવામાં આવે છે, થઈ ગયેલુ અને વર્તમાન
હોય એવા ભાવને કરનારને વિસર્ગ કહે છે અને તે વિસર્ગને કર્મ
સજ્ઞાથી ઓળખવામાં આવે છે -
अक्षर ब्रह्म परम स्वभावोऽध्यात्ममुन्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्ग
कर्मसज्ञित ॥ (૮-૩)
નાશવત ભાવ એટલે વ્યક્ત થૂલ અને અવ્યક્ત-પ્રકૃતિના
કો અધિભૂત કહેવાય છે. પ્રકૃતિના કાર્યોમા એટલે શરીરમાં
-નામમા-રૂપે મા જે તત્વ છે તેને પુરુષ કહે છે એ પુરુષને
અધિદેવ કહેવામાં આવે છે અને દેહધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ એ જે
-પરમાત્મા, તેને અહીં અધિયજ્ઞ કહેવામા આવે છે આ બધુ તમે
એ વૃદ્ધાવસ્થામાં આચરવા માટે અગાઉથી જાણવુ બહુ લાભ
દાય- થશે વૃદ્ધાવસ્થામા શોકમુખ બનવાનું જ્ઞાન મેળવવું બહુ
જરૂરનું છે. એ જ્ઞાન એ છે કે –
अधिभूत क्षरो भाव पुरुपश्चाधिदेवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृता वर ।।
(૮-૪)

·ગીતા-બોધ [ ૧૮ ] * મુમુક્ષુ દ પતિ મછુઓ બે પ્રકારના હૈય છે. કારણકે મોક્ષને માટેની ઉપાસના બે પ્રકારની હોય છે સાકારબ્રહ્મની ઉપાસના કરનાર ભક્તો માનવદેહ છેડયા પછી વૈકુઠ-ગેલેક-શિવલોક અને બ્રામાં જાય છે અને નિરાકાર બ્રાની ઉપાસના કરનાર જ્ઞાનીઓ માનવલોકમાજ માનવદેહમાજ પહેલા સર્વાગત-સર્વવ્યાપક–પરમ- બ્રહ્મતત્વમાં હેતભાવ મટી જવાથી સમાઈ જાય છે એમને આત્મા એટલે જીવ થી કારણશરીર યા પુરુષ શરીરમાંથી બહાર નીકળતેજ નથી સાકારબ્રહ્મના ઉપાસકોના જીવે પોતાના ઈષ્ટદેવના લેકમાં જઈને કતભાવને મટાડવાની ઉપાસના કરીને પ્રલય સમયે પોતાના ઈષ્ટદેવ સાથે પરમતત્વમાં સમાય છે પરમબ્રહ્મતત્વ-અખંડાનંદ, પરમાનદ, નિત્યાનંદ, નિવશાત, કેવળ, મોક્ષરૂપ છે આથી પ્રયાણ કાળ સમયે ઈષ્ટદેવનું મરણ અપેક્ષિત છે – अतकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा करेवरम् । य प्रयाति स मद्भार याति नास्त्यत्र सशय ॥ આ તે વાત થઈ સગુણ-નિર્ગુણ બ્રાના સ્મરણની, પણ જે અતસમયે ભલી કે બૂરી વાતનુ, સ્ત્રીનુ, કમાઈનું, ભલાભૂરા ફરુષનું ચાને કોઈપણ માયિક અનાત્મ વસ્તુ પદાર્થનું સ્મરણ થાય તે જરૂર તમે તેવા, તેને ઉપયોગ કરનાર અને તેના ભાગરૂપ બને છે યા જન્મે છે અને તેનુ શરીર ધારણ કરે છે – આ કારણથી ગીતાદ્વારા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તમને ચેતવણ આપે છે કે- સાબ ધમુનિ યાને કૈવ-નિર્વાણું-શાત-૫રમ પદપ્રાપ્તિ ઈચ્છનારાઓએ રાત્રિદિવસ ચિંતનનો અભ્યાસ રાખીને પ્રયાણકાળે એટલે મૃત્યુ સમયે માર-શ્રીકૃષ્ણનું યાને પરમાત્મ- તત્વનું ચિંતન કરવું ઘટે બુદ્ધિ અને મન પરમાત્માજ પવી રાખવા ઘટે અને તેજ તમે પરમબ્રહ્મતત્વમાં સમાઈ જાઓ છે ચા તમારી ઈદેવના લેકમાં જઈ શકે છે - ·[ ૧૮ ] ૌઢાવસ્થા પાન TI तस्मात्सर्वेपु कालेपु मामनुस्मर युद्धय च । मायर्पितमनोबुद्धिर्मामेवप्यस्यसशयम् અલબત્ત પૂર્વે એટલે મૃત્યુના સમય પહેલા ચિંતન અને મરણનો અભ્યાસ કર્યા વિના ગુણનિર્ગુણબ્રહ્મનુ ચિંતન આકસ્મિક અપવાદ વિના મનવડે થતુ નથી અને પરમદિવ્યપુરુષને પામતુ નથી ઈષ્ટ વિના એ સમયે બીજા કશામાં ચિત્ત જવા ન દેવુ ઘટે અને બીજા કશાનું ચિંતન કે મરણ થવુ ન ઘટે – अभ्यासयोगयुक्तेन चेतमा नान्यगामिना । परम पुरुष दिव्य याति पाथीनुचितयन् ।। (૮-૮) મુમુક્ષુ દ પતિ' માનવીઓએ મેબ માટે જેને પામવું જોઈએ તે જ્ઞાનરૂપ પુરાણ છે તે ઉપજેલાના શાસક છે તે ઝણમા ઝીણા છે તે સર્વના ધારણકર્તા છે જે બુદ્ધિમા છતા ચિંતનમાં ન આવે તેવા એટલે આત્માવડે બુદ્ધિમાં અનુભવવા જેવા છે આદિત્યના જે એમને વર્યું છે તે અધિકારની પિલી મેરે છે ધ્યાન કરનારાઓએ એનુજ સ્મરણ કરવું ઘટે અને તે જ તે આત્મા- વડે સમાધિમા અનુભવાય છે રામ, કૃષ્ણ, શકર વગેરે અવતારિત શરીરની મૂતિઓનુ હદયમાં ધ્યાન કરવાથી તેઓ તમારી સામે દેખાય અને તમારી સાથે વાત પણ કરે, પણ તેમના ધામનુ–કુઠ કે સાકેતનું સ્વરૂપ સમાધિસ્થ થયા વિના ધ્યાનમાં ન આવે-એ જણવું પણ જરૂરનું છે – कवि पुराणमनुशासितारमणोरणीयासमनुस्मरेद्य सर्वस्य धातारमचिंत्यरूपमादित्यवर्ण तमस परस्तात् ॥ (८-९) પૂર્વોક્ત તત્વનુ એટલે શ્રીકૃષ્ણના તત્વનું ચિંતનસ્મરણ કર્યાથી પૂત તત્વને પામ્યા પછી ધર્મબોધ વિના, જ્ઞાન ધ વિના, T

·[ ૧૧૦ ]
ગીતાય
નિદેવ આવરણ વિના, સમભાવ વિના આ ૬ ખેનું સ્થાન બની
જતા નાશવત જગતમાં પાછુ ફરીને જન્મવુ પડતુ નથી સાધક
મહાત્માઓ તે આ જગતમાં પણ શેકમુક્ત જીવે છે અને શરીર
છૂટયા પછી પરમગતિને પામે છે-
मामुपेत्य पुनर्जन्म दु ग्यालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवति महात्मान ससिद्धि परमा गता ।। (૮-૨૫)
ચૌદકમાના ઉત્તમ, મધ્યમ કે કનિષ્ટ એવી કોઈપણ
એનિમા તમે જજે, પણ તમને જન્મમરણ તે લાગુ રહેવાનુજ
છે તમારા ઇષ્ટદેવના લેકમા જાઓ ત્યા પણ અધાર્મિક આપણ
થાય તે મોક્ષને બદલે જન્મમરણના ચક્રમા પડવું પડે છે માત્ર
પર બ્રહ્મતત્વજ એવું છે કે જેને પામ્યા પછી ફરીને શરીર ધારણ
કરવુ પડતુ નથી –
आनह्मभुवनाल्लोका पुनरावर्तिनोऽर्जुन।
मामुपेत्य तु कौतेय पुनर्नन्म न विद्यते॥
(૮-૧૬)
મુમુક્ષ દપતિ' સત્ય-દ્વાપર–નેતા અને કળિ-આ ચારે યુગ.
એક એક હજાર થાય ત્યારે તેના કુલે એકદર તે તાવીસ લાખ
અને વીસ હજાર વર્ષે થાય છે અને એક ચેકડી કહેવામા આવે
છે આવી એક હજાર ચાકડી વીતે એટલે ચાર અબજ બત્રીસ
કરોડ વર્ષો વીતે ત્યારે બ્રહ્માને એક દિવસ થાય છે અને તેવાજ
બીજા વર્ષેની એક રાત્રિ (બ્રહ્માની) થાય છે આમ બ્રહ્માના એક
દિવસ અને રાત્રિના વર્ષોની સંખ્યા આઠ અબજ અને ચોસઠ
કરોડ વર્ષોની થાય છે
सहमयुगपयंतमहर्यद्ब्रह्मणो વિદુ ?
रात्रि युगसहस्रान्ता तेऽहोगनविदो जना ॥

·[ ૧૧૧ ]
ઢાવસ્થા મામ
આ પ્રમાણે જ્યારે બ્રહ્માની રાત્રિ થવાની હોય ત્યારે વિશ્વનો
નાશ થાય છે અને સવાર થતાં વિશ્વનો આરંભ થાય છે અને
આમ થયાજ કરે છે. રાત્રે વિધ અવ્યક્તમાં સમાય છે અને
દિવસે અવ્યક્તમાંથી પાછુ ઉદ્ભવે છે-
अव्यक्ताव्यक्तयः मीः
प्रभयंत्यहागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयंते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके।।
(૮–૧૮)
આમ સર્વે ઉપજેલાને સમૂહ ઉપજે છે અને પ્રલયને પામે
છે. રાત્રિના સમયે પ્રલય પામેલા અવશે હે ઈ પાછા દિવસના
આરંભમાં ઉદ્ભવે છે -
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
राध्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥
(૮-૧૧)
આમ તમને વ્યક્તાવ્યનની સમજ પાડી પણ એ બધાંથી
ઉત્તમોત્તમ એક બીજો ભાવ છે, જે વ્યક્તિા વ્યક્તથી પણ સનતાના
અને અધિકાધિક ઉત્તમ છે, તે બધું નષ્ટ થયાં છતાં પણ નાશને
પામતું નથી. આ ભાવ તમારા શરીરમાં છે અને તે શરીર નષ્ટ
થયા છતાં નષ્ટ થતું નથી-
परस्तस्मानु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यन्नात्सनातनः ।
: સ સર્વ ભૂતેષુ નાથ ન વિનરથતિ I (૮-૨૦)
જેને અવ્યકત-અક્ષર કહેવામાં આવે છે તે દેહધારી-ક્ષેહુ-
ઓની ઉત્તમોત્તમ ગતિ છે, જેને પામ્યા પછી જન્મમરણના
પ્રવાહમાં ફરીને પડાતું નથી. તે પરમધામ પરમેશ્વર શ્રીકૃષ્ણનું
અને આપણ સર્વે દેહધારીઓનું છે –

·ગીતા-બાધ
[ ૧૧૨ ]
अव्यत्तोऽअर इत्युक्ततमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तते दाम परमं मम ||
આ અવ્યક્ત-અક્ષરભાવ એજ આપણા શરીરમાં રહેલું
માયાસંગી ચેતન્ય છે. તે તે પુરુષ છે. તેને અનન્ય ભકિતવડે
પમાય છે. એના માજ એ ભૂતે ઉપજે છે અને એના વટેજ
સર્વ કાઈ આ બધું ઉપજે છે –
पुरपः म परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया।
यस्यांतःस्थानि भूतानि येन मर्पमिदं ततम् ।। (૮-૨)
મુમુક્ષુ દપતિ! હવે તમારે કાળ એટલે સમય યાને વખતને
પણુ ગમજ ઘટે. જુઓ કેટલાએક મેગીઓ હોવા છતાં તેમને
ફરીને જન્મવું પડે છે એટલે તેમને મુકિત મળતી નથી એનું
કારણ તથા ફરીને જન્મવું ન પડે-એટલે મુક્તિ મળે છે એનું કારણ
કાળ એટલે સમય છે. આ બે પ્રકારના કાળને સમજે ઘટે
यत्र काले वनावृत्तिमावृत्ति चैव योगिनः ।
प्रयाता यांति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ।। (૮-૨૩)
ત્યારે સૂર્ય દક્ષિણ દિશામાંથી ઉત્તર તરફ જતે થાય છે,
તે વખતે જે યેગી શરીરને છેડે છે તે સગુણ બ્રહ્મ ઉપાસક એવી
મયંકમાથી માનવશરીરમાથી નીકળીને શુકલપક્ષના દિવસના
અભિમાની દેવને પામે છે, ત્યાંથી પછી ઉત્તરાયણના છ માસના
દેવને, પછી તિન દેવને અને પછી અશ્ચિના દેવને પામે છે.
ત્યાં એક પુરુષ આવે છે તે તે બ્રહ્મવાદી ગીને એના ઈષ્ટદેવના
લેકમાં લઈ જાય છે.–
अग्निोतिरहः शुकः पण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छति ब्रह्म ब्रहाविदो जनाः ।।
(૮-૪)

·[ ૧૧૩ ] ગૌઢાવસ્થા પણ જ્યારે સૂર્ય ઉત્તર દિશામાંથી દક્ષિણમાં જવા લાગે છે ત્યારે રીર છોડનાર થેગી અંધારિયાની રાત્રિના દેવને, કૃષ્ણપક્ષના દેવને, ત્યાંથી દક્ષિણાયનના દેવને અને અંધકારના દેવને પામીને, જોતિના દેવને પામીને, ચંદ્રમાને પામે છે. તે લેક પિતૃલોક કહેવાય છે. ત્યાથી બહુ સમય પછી પણ તે પાછા ફરે છે. મુક્તિ થતી નથી અને તેને પાછા અહીં આવી છે. જારી રાખવું પડે છે.- धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मामा दक्षिणायनम । तत्र चांद्रमसं ज्योतियोगी प्राप्य निवर्तते ॥ (૮-ર૦) તે અહીં એમ કહી શકાય કે જ્ઞાનગીની ગતિ અજવાળિયા વાળી અને કર્મચગીની ગતિ અધારિયાની છે. કેમકે અજવાળિયાની જ્ઞાનેગીની ગતિ નિર્વાણ માટે ઈષ્ટદેવના લેકમાથી સાધ્ય થઈ શકે છે, જ્યારે કર્મયેગીની તેવી ગતિ પિતૃલેકમાથી સાધ્ય થવી શકય નથી. તેથી કૃષ્ણગતિમા પાછું જન્મવું પડે છે અને શુકલ ગતિમાં–વૈકુંઠના જય અને વિજય નામના પાર્ષદોને સનકાદિના શાપથી પડવું પડ્યું એવા અપવાદ વિના-પાધુ પડવુ બનતુ નથી. તેમને તે ભલે મોડો પણ મોક્ષ થાય છે બાકી ઉત્તમ મોક્ષ ગતિ તે એનેજ કહેવામાં આવે કે માનવશરીરમાથી પ્રાણે નીકળતા નથી તેને – રૂાઈ ને જતી તે સત્ત: મતે 1 एफया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽवतने पुन । મુમુક્ષુ દંપતિ! જો તમે યોગીઓની પક્તિ ગતિએ જાણે તે, નહીં જાણનારાઓને જેમ પાછુ ફરવું પડે અને વિલ બથી મેટા થાય અને પ્રયાણકાળે પ્રભુ વિના, અન્યનુ ચિતન થયાથી પરમાત્મા વિના અન્ય ભાવને પમાય છે તેવુ તમને ન થાય. ભલે તમે અત્યારે ન સમજે, પરંતુ તમે નિત્યાનંદ-પરમાનંદ અને

·ગીતા-બંધ
( ૧૪
મા
હું મારા અને
શોકમુક્તિને ઈચ્છે છે તેટલા માટે આ બધુ અગાઉથી તમારે
જાણવું ઘટે તેથી તમને ઘટતા યથાયોગ્ય બાપને ગીતામાથી
તારવી કાઢીને તમારે માટે વ્યવસ્થિત કરવાને મે આ યત્ન કર્યો
છે માટે તમારી સે ચેષ્ટાઓની સાથે સાથે સર્વે સમયમાં
પરમાત્મા સાથે જોડાયેલા ચિંતન અને સ્મરણવડે તમારે રહેવુ ઘટે
પ્રથમ તેમ કરતા તમને આવડશે નહીં પણ શકમુક્તિની તમન્નાવડે
અભ્યાસ કરવાથી તમે તે શીખી જશે
બીજાઓના અનુભવના આધારે તમને કહુ છુ -
नेते सति पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेपु योगयुक्तो भवार्जुन ! (૮-૨૭)
વેદે ભણ્યાથી, યજ્ઞ કર્યાથી, તપ તપવાથી અને દાને
દીપાથી જે જે ફળે મળવાનું વર્ણન શામા વર્ણવ્યું છે તેનાથી
અધિકાધિક ફળ પરમપદ પામવાનું છે, તે આ બધુ પૂક્તિ
જાયાથી ચગીને જલદી મળે છે –
वेदेषु यज्ञेषु तप सु चैव दानेपु यत्पुण्यफल प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत्सर्वमिद विदित्वा योगी पर स्थानमुपैति चाद्यम् ।।
(૮-૮)
નાસ્તિકોને, અભક્તોને, મને અને દુખોને ન સમજાય એવું
જ્ઞાન, જે જ્ઞાન અને વિજ્ઞાન સહિતન, છાનુ, માત્ર પ્રભુપર પ્રીતિ
કરનાર પ્રેમીજનેને જાણવા જેવુ અને પ્રભુપર છેષ અને ઈર્ષા નહીં
કરનારાઓને માટેનું છે, જે ઉપદેશવા જેવું છે અને જે
શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને તેમ તમે મુમુક્ષુ પતિને કહ્યું છે, તે જાણવાથી
પિતૃલેક, અર્ચિમ કે ઈષ્ટદેવના સ્થાનમાં જવાના રસ્તા કરતા
ઉત્તમ છે અને તે આ વર્તમાન દેહમાજ, આ મર્યલકમાજ
એવે અશુભથી મુક્ત થઈને મોક્ષને પમાય છે તે છે -
ભગવાન

·પ્રદાવસ્થા પણ
[ ૧૧૫
इद् तु ते गुह्यतम प्रवक्ष्याम्यनसूयवे।
ज्ञान विज्ञानसहित यज्ञात्वा मोक्ष्य सेऽशुभात् ।। (૧-૨)
આ જ્ઞાન સર્વે જ્ઞાનના ગજા મમાન, સર્વે વિધાની રાણી
સમાન અને પ્રત્યક્ષ સમજી શકાય એવું છે અને ધર્મને બોધનારૂ,
cત્તમ તથા અવિનાશી સુખને આપનારૂ છે-
राजविद्या
पवित्रमिदमुत्तमम्।
ગાવામ અર્થ સુરત ઉપરાય (૧-૨)
અશ્રદ્ધાળુ માનવજી આ ધર્મપર અવિશ્વાસુઓ હોવાથી
પરમાત્માને પામ્યા વિના પાછળ મૃહુરૂપી સ સારસાગરના માર્ગમા
થઇ પડે છે –
अप्रधाना
पुरुपा धर्मस्यास्य
975/
अप्राप्य मा निवर्तते मृत्युससारवर्मनि ।। (૧-૨)
શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મામાં આ સર્વ દશ્યમાન નામરૂપ વિશ્વ માત્ર
ચિ ભાગ કે છે એટલાબધા મહાન એ છે પરમાત્માનું આવુ
ખરૂપ ન દેખાય તેવું છે એ પરમાત્મા વડેજ સર્વ ઉત્પન્ન થયેલું
છે આ દયમાન સર્વે ઉપજેલામાજ પરમાત્મા છે એમ નથી પણ
બહાર પણ એ મહાન પરમાત્મા છે –
सर्व जगदव्यक्तमूर्तिना।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाह तेप्ववस्थित ॥
(૬-૪)
શ્રીભગવાન કહે છે કે “પૂર્વોક્ત ઉપજેલા મારવડે ઉપજીને
મારામાજ છે એવું પણ સમજવું ઘટે છે અને આવુ મારૂ ચેનુ
સામર્થ્ય છે ઉપજેલાનું પોષણ કરનાર, ભૂમાં રહેલે મારે
मया

·કીતા બે
( ૧૧૬ ]
આત્મા ઉપજેલાને ઉપજવનાર છે જે મુમુક્ષુ દપનિ ! આ તપદેશ
તમને તરત તે સમજાય નહીં એવે છે પણ એ સત્ય છે અહીં
પે તે પરમતત્વ છે એવા ભાવથી કહે છે વાર! આ વાતને લઈ
નીચે પ્રમાણે સમજાવી શકુ -
પર બ્રાતત્વ એ એટલું બધું મહાન છે કે તેમના વૃભાવમાં
પ્રકૃતિ ઉપજે છે આડ ગુણવાળી થયેલી પ્રકૃતિ, સ્વભાવમાની
પ્રકૃતિમાથી ઉપજે છે એટલે પ્રકૃતિ સ્વભાવમાથી ઉપજે છે, પણ
ભવભાવને તે ઉપજવાનું નથી. તે તે પરમતત્વનો પિતાને ભાવ
છે સર્વ ઉપજેલા નામરૂપ આઠ ગુણવાની પ્રકૃતિમાથી ઉપજે છે,
તેમાં રહે છે અને તેમાં સમાય છે પ્રકૃતિ સ્વભાવમાં સમાય છે
અને સ્વભાવ આવિર્ભત તિરભૂત બ્રહ્મતત્વમા નિયમસર કપકપમાં
થયાજ કરે છે ઉપરોક્ત શ્રી ભગવાનની વાણુ જુઓ ૪ -
न घ मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमेश्वरम् ।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावन || (3-4)
જેવી રીતે આકાશમાં વાતે પવન એ આકારમાં સર્વત્ર
ફેલાયેલું છે, તેવી જ રીતે સર્વ ઉપજેલા માત્ર પરમાત્મામાં છે –
यथाऽमाशस्थितो नित्य वायु सर्वनगो महान् ।
तथा सर्वाणि भूनानि मस्थानीत्युपधारय ।।
મે તમને ઉપર પાચમાં લેકમાં સમજાવ્યું તેમ, જેવી રીતે
ઉપજેલા માત્ર પરમાત્માની પ્રકૃતિમાં સમાય છે અને બીજા કપના
આર ભમાં શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મા તેમને ફરીને સજે છે –
सर्वभूतानि कोतेय प्रकृति याति मामिकाम् ।
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ (૧–)

·દાવસ્થા છે. ( ૧૧૭ ] મુમુક્ષુ પતિ ' જ્યા ક્યા શ્રીકૃષ્ણ “હ સર્જી છુ” એમ બોલે છે ત્યાં તમારે એવું સમજવું ઘટે કે પ્રકૃતિવડે પરમાત્મા સજે છે પ્રકૃતિ પરમાત્માના તેજઐશ્વર્યથી તેમ કરવા શક્તિમતી થાય છે તે પ્રકૃતિને વશ જેલોને સમૂહ રહીને વારવાર ઉપજે છે અને વાર વાર તે પ્રકૃતિમા લય પામે છે - प्रकृति स्वामवष्टभ्य विमृजामि पुन पुन । भूनप्राममिम છે જે प्रकृतेर्वशात् ।। આવી હાલત તો એવું કેમ માનવજીની પેઠે શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્માને બાધતુ નથી કારણકે પરમાત્મા, પિતે આવું કર્મ એમની સાન્નિધ્યમાં થાય છે છતા, ઉદાસીન છે જાણે કે એમને એ કર્મ સાથે લવલેશ પણ સ બ ધ ન હોય એમ ઉદાગીન રહે છે એ કર્મમા પરમાત્માની આસક્તિ પણ હતી નથી આ કળા માનવીઓએ શીખી લેવા જેવી છે – न च मा तानि कर्माणि निनम्नति धनजय। उदासीनवटासीनमसत्त तेपु જર્મ છે (૧-૨) મતલબ કે જેમ પ્રમુખની હાજરીમાં સેક્રેટરી અને રાજાની હાજરીમાં અમાત્ય, એ ન કરવાગ્ય કેમે કરે છે તેમ પરમાત્માના અધ્યક્ષપણાવડે પ્રકૃતિથી ચરાચર જગત નામ-રૂપ પ્રાણી, પદાથે, માનવીઓ જન્મે છે એ કારણથી આ જગત પરિવર્તન- શીલ છે પરિવર્તન એટલે નવાનવા પ્રકારની ક્રિયાઓને ભાવ માગથ્થળ ત્રત મૂકતે કામ हेतुनानेन ટ્રિતિવર્ટ છે (૧-૨૦) મને મૃઢ માનવીએ દેવીને પુરજ જાણે છે, જેમ બીજા માનવીઓ છે તે જ જાણે છે, પરંતુ મારા શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે

·[ ૧૮ ]
ગીતા-ધ
ઉત્તમ ભાવને એટલે કે પરમાત્મતત્વને એઓ જાણતા નથી હું
ઉપજેલામાત્રનો મહાન ઈશ્વર છુ એ એવું પણ જાણતા નથી
મુમુક્ષુ દપતિ કે શ્રીકૃષ્ણ અવતાતિ પર તત્વ છે, પરંતુ એ
મહાન ભેગી છે, મહાન બ્રાનિક છે, શરીરી છે છતાપણ પરબ્રહ્મ
છે વાસ્તવિકપણે તમે કૃણજ છે પણ શ્રીકૃષ્ણપણે તમારૂં તમારા
અજ્ઞાનવ, તમારૂ બ્રહ્માકારપણું તમારી લોલુપતાવડે અને તમારું
સ્વસ્વરૂપપણુ ત્રણે શરીરના તમારા અધ્યાસવડે ઢંકાયેલુ રહે છે,
જે સત્ય , ગુરૂ બંધ અને ધ્યાન સમાધિવડે પ્રકાશિત
કરવું
તમારા પુરુષાર્થની અપેક્ષા રાખે છે શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મા કહે છે કે
पर
अवज्ञानति मा मूढा मानुषी सनुमाश्रितम् ।
भावमजानतो मम भूतमहेश्वरम् ॥
અધ્યાય આઠમો સંપૂર્ણ
(૧-૧૨)
અધ્યાય ૯ મે
મુમુક્ષુ પતિ ગયા અધ્યાયના છેલ્લા લેકમ મૂઢ માનવી-
ઓની વાત થઈ છે હવે તેઓ કેવા હેય ?-ને જવાબમાં શ્રી
ભગવાન કહે છે કે તેઓ ભારેભારે ભેગોની આશાવાળાઓ,
બહુબહુ પ્રવૃત્તિવાળાઓ, ઘેર અજ્ઞાનીઓ અને બાવરા ચિત્તવાળાઓ
હોઈ રાક્ષની આસુરી મોહ પમાડનારી પ્રવૃત્તિને આશરો લેનારા
હોય છે –
मोघाशा मोघर्माणो मोघज्ञाना विचेतस.!
राक्षसीमासुरी चैव प्रकृति मोहिनीं श्रिता ॥
(૧-૨)

·[ ૧૧૯ ]
પ્રૌઢાવસ્થા
આનાથી (ઉપર કહેલાએથી) વિરૂદ્ધ એક પક્ષ એ છે કે
જેઓ મેટા મનવાળા, ઉદાર, મતેષી હેઈને તેઓ દૈવી પ્રકૃતિને
આશરે કરનારા હોય છે. આ મહાત્માઓ અનન્ય મનોવૃત્તિ વડે
પરમાત્માનું ભજન કરે છે, કારણકે ઉપજેલામાત્ર બધા વિકારવાળા
છે એવુ એઓ જાણે છે –
महात्मानस्तु मा पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिता ।
भजत्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ।। (९-१३)
આવા ઉપર જણાવેલા ભક્તો ગૃહસ્થ હોવા છતા સદાયે
પરમાત્માનું ચિંતન કરનારા, દૃઢવ્રતવાળા થઈને મને માટે યત્ન
કરનારા એને પરમાત્માને જ નમસ્કાર કરનારા, નિત્ય પરમાત્મા સાથે જ
જોડાયેલા અને ભક્તિવડે તેમની જ ઉપાસના કરનારા હોય છે –
यततश्च
सतत कीर्तयतो मा
દૃઢનતા |
नमस्यतश्च मा भक्तचा नित्ययुक्ता उपासते ॥ (९-१४)
કેટલાક જ્ઞાન પ્રાપ્તિરૂપ પુરુષાર્થથી યજ્ઞવડે, ધ્યાનવડે અને
વનવડે એ પરમાત્માને ઉપાસે છે. બીજા કેટલાક ‘સર્વરૂપ હુ
' એવા ભાવવડે, સેવ્યસેવકભાવવડે અને અશાશીભાવવડે અને
આમ બહુબહુ પ્રકારેવડે પરમાત્માને ઉપાસે છે કારણકે વિશ્વમાં
એજ સર્વથી મુખ્ય છે તમારે પણ આ બધામાનુ કાઈપણ એક
સાધન સ્વીકારીને ઉપાસના કરવી જોઈએ-એમ સમજવું ઘટે.
જુઓ શ્રીભગવાન કહે છે કે –
ज्ञानयज्ञन चाप्यन्ये यजतो मामुपासते।
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ (९-१५)
આ બધા પરમાત્માને કેમ ઉપાસે છે –આવા પ્રટનના
જવાબમાં શ્રીભગવાન પોતાની મહત્તા કહે છે કે “હું પરમાત્માજ

·यज्ञ ગીતા-બેધ [ ૧૨૦ ] કતુ, ચા, સ્વધા, વધી, મિત્ર, ઘી અને અમિ છુ જે કાઈ અગ્નિમાં હેમાય છે તે બધુ પણ હું છું અને એ બધી ક્રિયા પણ હુ છુ - अह तुरह स्वधाहमहमौषधम् । मनोऽहमहमेवाज्यमहममिरह il (૨–૧દ) આ જગતને (હું-કૃષ્ણ) પરમાત્મા, માતા, પિતા, દાદે, રૂદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને જાણવા ચેમ્પ પાવન કરનાર રકાર પણ હુજ છે - पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामह । वेद्य पवित्रमोंकार ऋक् माम यजुरेव च ॥ (૨–૧૭) હુજ સર્વ પ્રાણીમાત્રની ગતિ, પિષણકર્તા, પ્રભુ સાક્ષી, રહેવાનું સ્થાન, શરણુ હિતચિંતક, અર્જક, સહારક, મ્યાન, નારા અને અવિનાશ બીજ હુ છુ હુજ સૂર્યરૂપે તપું છું, વરસાદ વરસાવુ છુ તથા તેને કુ છું અને અમૃત તથા મૃત્યુ તેમજ સત્ અને અસત્ પણ જ છું” જુઓ એ મહત્તા બતાવતા છે કલેક- गतिभंती प्रभु साक्षी निवास शरण मुहत् । प्रभव प्रलय स्थान निधान वीजमव्ययम्।। (९-१८) तपाम्यहमह वर्ष निगृणाम्युत्मजामि च । अमृत सदसचाहमर्जुन ॥ (૧-૨) જે ગૃહસ્થ વણે વેદમાં બતાવેલી વિદ્યાવડે મરસનું પાન કરીને અને યજ્ઞ કરીને સ્વર્ગમાં વાસ કરવાની પ્રાર્થના કરે છે તેઓ પણ પ્રાપ્ત કરીને અને પવિત્ર થઈને ઈદ્રકમાં જાય છે અને ત્યા દિવ્ય ભેગેને બે ગવે છે – चैव मृत्युश्च

·પ્રૌઢાવસ્થા પગ
[ ૧૨૧ )
विद्या मां सोमपा. पूतपापा यक्षरिष्ट्वा स्वर्गति प्रार्थयते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेंद्रलोकमश्रति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ।।
(૨-૨૦)
આ પ્રમાણેના સ્વર્ગના વિશાલ સુખ જોગવ્યા પછી કરેલા
પુનુ ફળ ભેગવી લીધા પછી તેઓ મર્યકમાં પાછા પડે છે
આમ ત્રણે વેદના ધર્મને અનુસરનારાઓ આવવા જવાના કામ્યકર્મોને
કર્યા જ કરે છે -
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोक विशाल क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशनि ।
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागनं कामकामा लभते ।।
(૧-૨)
આમ લેગવિલાસના ભાવવાળા ગૃહસ્થ શારીરિક ભાગોની
અધિકાધિક પ્રાપ્તિ માટે બીજા દેવતાઓના ભક્તો બનીને એવી
શ્રદ્ધાડે તેમનું પૂજનયોજન કરે છે ને કે તેઓ ખરી રીતે પરમા-
ત્માનુજ પૂજન કરે છે પરંતુ એ વાત એ જાણુતા નથી અને
એ કારણથી એવું પૂજન અર્ચન વિધિપૂર્વકનું થતું નથી –
येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजते श्रद्धयान्विता ।
तेऽपि मामेव कौंतेय यजयविधिपूर्वकम् ।। (૪–૨૨)
આવું પૂજન-અર્ચન હેવાના કારણે જ, તત્વના જ્ઞાનના અભાવના
કારણે જ પરમાત્માને નહીં જાણનારા એ ગુહસ્થ પરબ્રહ્મને,
પર પદને કે મોક્ષને પામતા નથી, એ નથી જાણતા કે શ્રીકૃષ્ણ
એ પરબધ્ધતત્વ છે. જુએ શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે-
अह हि सर्वयज्ञाना भोक्ता च प्रभुरेव च ।
न तु माममिजानति तत्त्वेनाशयति ते ॥ (९-२४)

·ગીતા-બોધ
[ ૧૨૨ ]
પરિણામ આવા પૂજનયજનનું તમે ગૃહસ્થ દંપતિઓને એ
મળે છે કે, જે પૂજન જનવડે તમેને પરમપદ મળે છે, તેને
બદલે તમે ઈતર દેવેનું પૂજન કરનારાં તે દેને. પિતૃઓનું
પૂજન કરવાના વતીઓને પિતૃને અને પવન, વરુણ વગેરે ભૂતને
પૂજવાવાળાએ ભૂતને પામે છે અને તેથી તમે શકમુક્ત બની
શકતા નથી જ્યારે માનવદેહ મળવાને હેતુ અને ધ્યેય
તે શકમુક્તિનેજ :-
याति देवव्रता देवान् पितृन्यांति पितृव्रताः।
મૂલાનિચita મૃગા ચાંતિકાસિનોડ મા II (૧-૨)
જેઓ પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણનું પૂજનયોજન કરવા માંગે છે, તે
પૂજન જન તેના કરનારને કેઈપણ પ્રકારે ભારે પડતું નથી. નથી
તેને દ્રવ્યનો ખર્ચ કે નથી વસ્તુઓ ભેગી કરવાની માથાફટ. કારણકે
એકાદ તુલીનું પાડું મળે કે પુષ્પ અગર ફળ અને છેવટે
કાઈ નહીં તે ડું પાણી (આચમન ભરાય તેટલું) પણ જે
પૂર્ણ ભક્તિભાવથી અર્પણ કર્યું છે, તે એ પ્રેમવ ધરેલી વસ્તુ
પણ શ્રીભગવાન સ્વીકારી જ લે છે. પરમાત્માને પામવાનાજ આ
યન છે એમ કહેવાનો મતલબથી શ્રી ભગવાન સ્વયં એ વાત
પ્રયતામ: II
पत्र पुष्पं फलं नोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदई भक्त्युपहतमश्नामि
જેમ અર્જુનને તેમ તમને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ બોધ આપે છે
કે તમે ગૃહસ્થ પતિ જે કાંઈ કરે, ખાઓ, બેગ, યજ્ઞમાં
હે, દાન કરે, તપ કરે તે સર્વ પરમાત્માને અર્પણ કરે!
यत्करोपि यदनासि यज्जुहोपि ददासि यत् ।
यत्तपस्यसि कोतेय तस्कुरव मदर्पणम ॥
(૬-૨૭)

·( ૧૨૩ ] પ્રૌઢાવસ્થા થાગ જર્મનૈ શ્રીકૃષ્ણાર્પણ કરવાથી સર્વ ચેષ્ટાઓ, સકપે અને કર્મોનું ભવુબૂર ફળ તમને મળવાનું હોય તે મળતુ નથી અને તેથી તમને કઈ બ ધન થતુ નથી તમે તેવા કર્મના પરમાત્માને જવાબદાર નથી આવા ત્યાગી સન્યામી જેવા તમે ગયુન મુન થઈને પરમપદને પામે છે – शुभाशुभफलैरेव मोक्ष्यसे सन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपेप्यसि ॥ (૨૮) પરમાત્મા (જેવી રીતે સમુદ્રનું જળ જળચરેમાં વ્યાપ્ત છે તેમ) ચૈતન્યરૂપે નર્વનામરૂપમા આપો માનવીઓમાં ઓતપ્રેત, એકસરખા વ્યાપ્ત છે એમની કોઈના પર અપ્રીતિ નથી અને એમને કેઈ અમુક વડાવ્યા છે એવું પણું નથી આમ છતા પણ જેઓ એને ભજે છે એટલે કે પરમાત્મા જેવા થવાને યત્ન કરે છે તેમાં પરમાત્મા પ્રગટ થાય છે અને તેઓ પરમાત્મામા છે, એવુ થન શ્રી ભગવાનનું , એવુ સમજવું ઘટે समोऽह सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रिय । ये भजति तु मा भक्त्या मयि त तेपु चाप्यहम् ।। (૨–૨૨) મુમુક્ષુ દપતિ ' ગમે તે દુરાચા માનવી હેય પણ તે પણ જે પરમાત્માને ભજવાના નિશ્ચયવાળો હોય છે તે તે જદી ધર્માત્મા થઈ શાતિને પામે છે જુઓ શ્રીભગવાન પોતે જ પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકનું કહે છે કે – क्षीप्र भवति धर्मात्मा शश्वच्छातिं निगच्छति । कौंतेय प्रतिजानीहि न मे भक्त प्रणश्यति ॥ (૧-૨) આ પ્રમાણે જેમણે પરમેશ્વરનો આશરે લીધે દેય છે એવા પાપીઓ, સ્ત્રીઓ, વૈો અને શૂદ્રો તેઓ ભલે હેય પણ તેઓ પણ ઉત્તમોત્તમ ગતિને પામે છે –

·[ ૧૩૪ ]
eીતા-બાધ
t
मा हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्यु पापयोनय ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा मृद्रास्तेऽपि याति परा गतिम् ।। (૧-૨)
જુઓ પરમાત્મા કેવા દયાળુ છે? ઉપન્ન હલકી વર્ણના
મનુ પણ જ્યારે આવી ઉત્તમ ગતિને પામે છે, તે પછી પવિત્ર
બ્રાહ્મણે ભક્તો અને રાજકાજથી નિવૃત્ત થઈ રૂષિ બનેલા એવા
રાજર્ષિએને માટે કહેવાનુ શુ હેય માટે છે જે આ
મર્થક અને માનવદેહ કે જે અનિત્ય અને સુખરહિત છે તે
પામીને પ્રભુભજનજ કર્તવ્ય છે એવું સમજે ! શ્રી ભગવાનની
આ સલાહ છે કે –
किं पुनर्वाह्मणा पुण्या भक्ता राजर्पयस्तथा।
अनित्यमसुन लोकमिम प्राप्य भजस्व माम्।। (९-३३)
ઉપરોક્ત સલાહ પ્રમાણે વર્તવા શું કરવું જોઈએ ?_આ
કનના જવાબમાં શ્રી ભગવાન કહે છે કે “
‘હું-પરમાત્મામાં
મન પરમાત્માનું પૂજન-યજનભજન કરે પરમાત્માને જ
નમસ્કાર કરે ' પરમાત્મા સાથે જ જોડાઓ ! અને પરિણામે તમે
હું પરમાત્માને પામશે” પરમાત્મા સાથે આત્માનું જોડાણ થયાથી
એ આત્મા પરમાત્મારૂપ બને છે –
मन्मना भव मद्भत्तो मद्याजी मा नमस्कुरु ।
मामेवैयसि युक्त्वेवमात्मान मत्परायण ॥ (૧-૨૪)
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે હવે એક બીજી ઉત્તમ
શિખામણ આપ તે તમે સાભળે ! કારણકે તમે મને પ્રિય છે,
અને એ વાત તમારા હિતની છે ”
भूय एव महाबाहो मृणु मे परम वच ।
यत्तेऽह प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ।
(૨૦-૧)

·t પ્રાવસ્થા [ ૧૨૫ ] “મને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ, દે અને મોટા મોટા રૂપિઓ પણ જાણતા નથી કે છે. કૃષ્ણપમાત્મા એ બધાની પહેવાને છુ” યાદ રાખે' શ્રીકૃષ્ણનું અમાયિક પરંતવ જે છે, તેની એટલે આત્માની આ વાત છે, એમના દ્રશ્યમાન શરીરની નહીં … न मे चिदु मुरगणा प्रभव न महर्पय । अहमादिहि देवाना मीणा घ सर्वश । (૧૦-૨) શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “જેઓ મને અજન્મા, અનાદિ અને અને લેકેને મહાન ઈશ્વર છે એવું માને છે તે સર્વે પાપથી ઇટી જાય છે, કારણકે તે મૃત્યુકમ છતા વિદ્વાન છે” અ તમારે પણ સમજવાનું છે કે જે તમારી વાસનાના ભય થયાથી તમે cત્તમ ટિના બ્રાનિ થઈ ગયા છે તે તમે પણ શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મા જ છે અને તમારા શરીરના પણ તમે ઈશ્વર છે અને તમને કોઈ પાપ લાગતુ નથી વળી તમને પાપ લાગે એવું કર્મ પણ તમે કરતા નથી દુઓ શ્રી ભગવાન કહે છે કે -- यो मामजमनादि च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असमूह म मत्र्येषु सर्वपापं प्रमुच्यत । (૧૦-૩) મુમુક્ષુ દ યતિ' ત્યારે તમને તમારી બુદ્ધિમાં એવું ભાન કે તમે આત્મા છે, આ મા અને બ્રહ્મ બેઉ એક છે, “મારૂ” એવુ કશુ નથી, બધુ ભગવાનનું છે, “મા” અહિત કઈ કરતુ નથી, * શરીર નથી અને કોઈ અપરાધી ઉપર તમને હમ આવે તેમજ અસત્ય અચાનક ન કરવાની તમારામા બમજ આવે, કકિયેના અતિ દુરૂપયેગના નિવારણની ઈજા થાય, સુખદુ ખ ” પોતેજ ૮૫જવુ છુ, “,” ઉપન્ન કરી શકુ * બગડશે મેં સુધરશે, કાયિક-વાચિક-માનસિક હિંસા ન ૩, બધુ આ મા છે, મને બધુ પ્રાપ્ત છે, “હુ' તપ K ' અમૂકે છે, 6 મારે

·[ ૧૨૬ ]
ગીતા-બેબ
તપં-દાન અ-મને યશ મળશે-અપ મળશે-આવું બધું
જ્યારે તમને થાય ત્યારે તમારે સમજી લેવું ઘટે કે એ બધું
પરમભાની પ્રેરણાથી થાય છે અને તે તમારી શોકમુનિ માટે
છે. આ જીવનમાં અને પ્રયાણ પછી પબ એ મિલ માટે છે એમ
સમજવું ઘટે એટલું જ નડી ૫ બિન્નભિન્ન ભાવે ઉપજેલાં માત્રમાં
જે પ્રતીત થાય છે તે પાસુ બધા પરમામાથી જ થાય છે એવું
સમજવું ઘટે –
પુષ્ટિમામોદ: દા ર : નમ:
मुग दुग भनोऽभावो भयं चाभयमेव प॥ (૧૦-૪)
દના મમતા સુદ રાજં જોડા: 1
મને માત્ર મૂતાન મા ઘર ar: 1
અત્યારના સમયના દુનિયા પરના જે જે દેશેમાં જુદી જુદી
જાતના વર્ણન, રંગના, રવભાવના વગેરે જેવા કે કાળા-ગોરા-
પીળા-ભલા-૬-ર-વાઈ–ઉદાર વગેરે લાકે તમારા જેવામાં
આવે તે બધાને, તમારે માની લેવું કે તેઓ પૂર્વેના સાન મહાન
રૂપિઓ અને ચાર મનુએ કે જેઓ પરમેશ્વરના માનસિક૬૫થી
ઉપજ્યા છે તેમના સંતાન છે –
महर्पथ मप्त पूर्व चत्वारो मनवम्तथा।
મન માનસ શાતા વેar ઢોર ફના: : I (૨૦)
પૂર્વોક્ત બધા પરમાત્માની વિભૂતિઓ છે એવું તત્વદર્શી-
પણવડે જે સમજે છે તેને રોગ જરૂર પરમાત્મા સાથે થાય છે.
એમાં જરાયે સંશય કરવા જેવું નથી –
गतां विभूति योग च मम यो वेत्ति तत्वतः ।
सोऽविस्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ।। (૧૦–૭)

·પ્રૌઢાવસ્થા પગ [ ૧ ૭ ] આ કારણથી બુદ્ધિવાન માનવીઓ શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્માને સર્વની ઉત્પત્તિનું કારણ માને છે અને એમનાથીજ આ બધુ પ્રવર્તમાન છે એવું માનીને ભજે છે અને તેમને તેજ કારણથી પિતાના આત્માના ભાવથી ભજે છે – अह सर्वस्य प्रभवो मत्त सर्व प्रवर्तते । इति मत्वा भजते मा बुधा भावसमन्विताः ।। (૨૦-૮) આ પૂર્વોક્ત બુદ્ધિવાન માનવીઓ ઘર બે કરતા જાય છે પણ તેને ગણ ગણે છે અને ચિત્તમા પરમાત્માનું ચિતન કરે છે તેઓ ધાનેરષ્ટ્રવાસમાં પરમાત્માનું ન્મરણ કરે છે, પરસ્પર એનીજ વાત કરે છે અને તેમાથી ઈશ્વરભાવ શેાધે છે તેમજ તેમની સર્વ ચેષ્ટાઓ શેકમુક્તિની હોય છે. વળી તેઓ એકબીજાને પિતાની સાધનાનો અનુભવ કહે છે, એકબીજાને ઉપદેશ આપે છે અને એવાજ એમના મુખ્ય કર્મોવડે સતેષ અને આનંદ પ્રાપ્ત કરે છે – मचित्ता मदतप्राणा बोधयत कथयतश्च मा नित्य तुष्यति च रमति च ।। (૨૦-૧) આ પ્રમાણે વર્ણવેલા આચરણવાળા એ ભાગ્યશાળીઓ- પ્રભુપ્રેમીઓને–સદાય પરમાત્મામાં જોડાયેલાઓ–પરમાત્માને પ્રીતિ પૂર્વક ભજનારાઓનેપરમાત્મા એ બુદ્ધિયેગ આપે છે કે જે ચગવડે તેઓ “હુંજ કુણુ-પરબ્રહ્મતત્વ-આત્મા છું' એવી ઉપાસના કરીને તેઓ બ્રહ્માકાર બનીને પરમપદને પામે છે – तेषा सततयुक्ताना भजता प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोग तं येन मामुपयाति ते॥ (१०-१०) શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “આવા મારા–પરમાત્માના પરમ ભક્તો પર આવા આચરણથી અનુગ્રહ થાય છે અને એમની આવી આરાધનાનું परस्परम्।

·ગીતા-બાધ [ ૧૨૮ ] ફળ-એમની અવિદ્યાને નાશ-અને મિક્ષના રૂપમાં પશ્વિમે છે કરણકે પરમાત્મા એમના હૃદયમાં પહેલા જ્ઞાનરૂપ દીવાસમાન પ્રકાશે છે - 1 तेपामेवानुकपार्थमहमजानज नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ।। (१०-११) મુમુક્ષુ દપતિ જેવી રીતે અર્જુનને શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે પૂજ્યભાવ પેદા થયે હતું, તે ઉપર પ્રમાણે બેધ મેળવી તમને પણ તમારા પિતાના આત્મા–બેત્રણ પ્રત્યે પૂજ્યભાવ પેદા થાય અને જેવું કી ભગવાનને કહ્યુ હતુ તેવુજ તમે પણ જરૂર કહે જુએ અર્જુનની એ વાણીમા એ કહે છે કે “તમે પરમબ્રહ્મ છે, પરમધામ એટલે માયિકમાત્રનુ ધામ તમેજ છે અને પરમપવિત પણ તમે છે, તમે અવિદ્યાવડે ઉદટા દેખાઓ છે, તમે પુરુષ છે, શાસનકર્તા છે, સ્વય પ્રકાશ આત્મા છે તમે તમારા શરીરની ઈન્દ્રિયેને ગવમા રહેલા દેથી પણ ઉત્તમોત્તમ અને અધિરિક શક્તિવાળા છે, તમે આદિ, અજન્મા અને વિભુ છે, “શ્રીકૃષ્ણ અને તમે બેઉ એકજ છે'—એવુ સર્વ રૂષિઓ, સર્વે દેવર્ષિએ -નારદ, અસિત, દેવલ, વ્યાન વગેરે પણ કહે છે, તેમજ તમે પોતે પણ પિતાને તેવાજ કહે છે, એ તન સત્ય છે ?” સન્યામીઓ પણ આવા ભાવથી સાધના કરે છે અને તે મુમુક્ષુ દ પતિ' હવે તમે પણ આવો બોધ ગ્રહણ કરતા અને આચરતા પ્રૌઢાવસ્થા પસાર કરી વૃદ્ધ થવા લાગ્યા છે તે હવે તમારે પણ ભતિકાડ અને કર્મકાંડમાથી જ્ઞાનકાંડમાં પ્રવેશ કરવાને છે યાદ રાખે જે તમારે લાબુ-સે વર્ષ સુધી જીવવું હોય અને સુદઢ અવયવે સહિત જીવવું હોય તે હવે વિષયાન દેથી હટવા માટે पर ब्रह्म पर धाम पवित्र परम भवान् । પુપ શાશ્વત વિર વિમૂલ (૨૦-૧૨) જુઓ! ન

·પ્રૌઢાવસ્થા પણ
[ ૧૨૯ ]
आहुस्त्वामृपयः
सर्वे देवपिनारदस्तथा।
સિતો દેવો થા: જયં પૈવ ઘવીર છે . (૧-૨)
એ વાત સત્ય છે કે આત્મા થઇને શરીરમાં રહેલા પરમબ્રહ્મ
પરમાત્માને-શ્રીકૃષ્ણને, દેવ અને દાન ઓળખી શકતા નથી.
કેમકે તેઓ શારીરિક ભેગે, આરામે અને વિષયાન પાછળ
મસ્યા રહેનારાઓ છે. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને અને આપણે બધા જેને
જે કહે છે તે સત્યજ છે –
सर्वमेतहतं मन्ये यन्मा बदसि केशव ।
न हि ते भगवन्व्यक्ति विदुदेवा न दानवा. ।। (१०-१४)
અર્જુન કહે છે કે “હે દેવના દેવ' ભૂતેશા જગત્પતિ!
તેને ઉપજાવનારા પુરુત્તમ! તમે તમારા આત્માવડે આત્માને
જાણે છે, જ્યારે હું જાતે નથી; હું જીવ છું” અર્જુનનું આ
કહેવુ બરાબર છે. આપણે સર્વે પરમાત્માને આપણા આત્માવજ
જણી અને અનુભવી શકીએ છીએ –
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश देवदेव
(૨૦-૧૧)
હવે અજુન વિનતી કરે છે કે “હે શ્રીકૃષ્ણ' આ વિશ્વના
સર્વ લોકોમાં તમે વ્યાપીને રહેલા છે, તે તમે કૃપા કરીને તમારી
બધી વિભૂતિઓ મને કહે ”
वक्तुमर्हस्य शेपेण दिव्या ह्यात्मविभूतय ।
याभिर्विभूतिभिर्लोका निमांस्त्वं व्याप्य तिमसि ॥ (१०-१६)
હે ગી! તમારૂં સદા ચિતન કરતે તમને કેવીરીતે
જાણું? કેવા કેવા ભાવ, રૂપ અને નામેવડે તમારૂ સાધકો ચિત્તમાં
ચિતન કરે છે તે પણ મને કહે !”
.
Kt

·[ ૧૩૦ ]
ગીતા-એક
क्थ विद्यामह योगिस्त्या सदा परिचिन्तयन ।
જે જેવું જ છુ રિન્યોમ માત્મા ! (૨૦-૨૭)
“હે હરિજનોના ત્રણ પ્રકારના દુખોને મટાડનારા જનાર્દન '
છે, તમે પરમાત્મા સાથે કેવી રીતે જોડાઈ શકું એ વિખ્તારથી કો!
હું આપની કચયી વિભૂતિને પૂજુ અને આરાધુ તમાર અમૃત
સમાન વાકવાળા બંધને સાભળતા મને તૃપ્તિ થતી નથી, માટે
મને ફરીને સ્પણ કરીને બધુ કહે છે મુમુક્ષુ દપતિ! જેમ
અર્જુને કહ્યું તેમ ભક્તો સત્કર્મો કરવાની પ્રેરણા માટે, સુખ માટે
અને મોક્ષ માટે, માર્ગદર્શક થવા માટે, માનસિક પ્રાર્થના કરનારા
હોય છે તે જુએ અર્જુન પૂછે છે કે –
विस्तरेणात्मनो योग विभूतिं च जनार्दन ।
भूय कथय तृप्तिर्हि वृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ।। (१०-१८)
અધ્યાય નવમો અને શ્રેઢાવસ્થા રોગ સંપૂર્ણ
વાંચો!
વંચાવો!
વસાવો!
પૂજ્યપાદ મુનિ મહારાજશ્રી ભારદ્વાજજી
સંગ્રહિત
શ્રેય સાધન સંગ્રહ
૩૬૦ ભજન, ધન, સ્તોત્રો અને આરતિઓને સગ્રહ
કિંમત રૂ ૧-૪-૦

·[ ૧૩૧ ] વૃદ્ધાવસ્થા એમ અધ્યાય ૧૦ મે વૃદ્ધાવસ્થા ગ. મુમુક્ષુ દંપતિ! પ્રૌઢાવસ્થામાંથી પસાર થઈને વૃદ્ધાવસ્થામાં પ્રવેશ કરનારા ગૃહસ્થોએ પોતાનાં સંતાને-એક અગર બે, પુત્ર કે પુત્રીઓ-સંયમ પાળીને ઉત્પન્ન કરવાં ઘટે અને તેમને વિદ્વત્તાયુક્ત પ્રભુભક્તિનું, ધંધાજગારનું અને સ્વરક્ષણ તેમજ સંરક્ષણનું શિક્ષણ આપવું ઘટે અને ધીમેધીમે ઘરનો વ્યવહાર અને કારોબાર તેમને માથે નાખતા જઈને પિતે (તમારે) નિવૃત્ત થતા જવું જોઈએ. તમારી બધી બુદ્ધિવૃત્તિઓને દુનિયાથી હઠાવીને પરમાત્મામાંજ ત્યાગ અને સંન્યાસવડે જોડી દેવી જોઈએ અને તેને માટે તૈયાર થવા માટે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો બોધ લક્ષપૂર્વક તમારા આચરણમાં મૂકે ઘટે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પિતાની વિભૂતિઓ એટલે પિતાનાં મુખ્ય રૂપને કહ્યાં છે, જેને અંત પણ આવે નહીં એટલી બધી એ વિભૂતિઓ છે. એ બધાં પ્રત્યે પૂજ્યભાવ-સમાનભાવ અને દયાભાવ રાખવાને અભ્યાસ કરે એ પણ એક જાતનું પરમેશ્વરનું આરાધન છે અને તે કરવાની તમારે શરૂઆત કરવી ઘટે. જુઓ શ્રીભગવાન हंत ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः । પ્રાઘાત: કુકg નાચંતો વિજય મેળ (૨૦-૧૧) મુમુક્ષુ દંપતિ ! તમારે હવે જે તમારે ઘરકારેબાર તમારા મેટા પુત્રને મેં ન હોય તે સેપી દેવે ઘટે અને તીવ્ર મોક્ષેચ્છાયુક્ત બની જવું ઘટે. તમે પચાસ વર્ષના થઈ ચૂકયા છે. સાઠ વર્ષના થાઓ ત્યાં સુધીમાં પૂર્વના અભ્યાસવાળી વૃત્તિઓને

·ગીતા-બોધ
[ ૧૩૨ ]
ધ્યાનના અભ્યાસ અને વૈરાગ્યવડે, દુનિયાથી હટાવીને, પરમાત્મા
સાથે જોડી દેવી જોઇએ પ્રથમ તે તમારે કૃ-તુચ્ચા-ઘાતકી-
ગરીબ-તવંગર-ભિખારી-ભત–અભક્ત–બધા માનવીઓને પરમા-
ત્માની વિભૂતિઓ માની લેવી ઘટે અધમ પર દયા, સમાન પ્રત્યે
મસ્ત્રી અને શ્રેષ્ઠ પ્રત્યે પૂજ્યભાવથી વર્તવુ ઘટે
નાટક-સિનેમા જેનારા, રે-ટેરા-લેજમાં જમનારા અને એવા
ઘબાર વિનાના ભટકતા માનવીએ જે કોઈ વાતમા, વ્યાખ્યાનમાં,
ન્યૂસપેપરમા કે પુસ્તકમાં આલેખાયેલા કેઈ ધનાઢય માનવીના,
વિમાનમાં ફરનારાઓના કે પુષ્કળ વૈભવ ભગવનાર માનવીના
કીર્તિગાન સાભળે છે ત્યારે તેમને અદેખાઈ થઈ આવે છે અને
બીચા ભાડવાનું શરૂ કરે છે તેમાં કામનાને ઉભરો ઉછળી
આવે છે અને ઘડી કામનાઓમાથી મનમાં એવું મોટું કામનાવૃક્ષ
ઉગાડી મૂકે છે કે તેમને પછી કોઈ આરો રહેતું નથી બિચારા
પિલા ધનાઢમાં તે કામના હેયજ છે, તેનું તે શું કહેવુ ?
પણુ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે ઉપરોક્ત બેઉ કક્ષાના માનવીઓ
પણુ એમનીજ વિભૂતિઓ છે અરે, રતે પગ ભાગેલે કે બીજા
કઈ અવયવ વિનાનો ફકત એક પાઈકે પેસે માગનારે કે રૂટીને
દૂક માગનારે પણ એ પ્રભુનીજ વિભૂતિ છે એને માટે તમારે
ઈ ન્યુનાધિક વિચાર કરે ઘટતે નથી હવે તમને આ દુનિયાની
જરૂર નથીતમારી કામનાઓનો નાશ કરે તમારી પાસે જે કાઈ
ધન હોય તેનાથી ભૂખ્યાને જરૂર પ્રીતિથી જમાડે તરસ્યાને પાણી
પાઓ, તમારૂ બચાવેલુ બધુ ધન દાન કરે ! પુત્રને ધ ધ કરી
પિતાનું રળેલું ખાવાને બોધ આપે જે આમ નહીં કરે તે તેઓ
પ્રમાદી, કમજોર અને મછલા બનશે તમારી મિલકતથી તેઓ
આળસુ બનશે. યાદ રાખે ' તમારે તમારા બાળકને પણ સાથે
ચઢાવવાના છે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “સર્વે ઉપજેલા નામ-રૂપિ

·વૃદ્ધાવસ્થા યોગ [ ૧૩૩ ] અને શરીરે મધ્યે જ આત્મા થઈને રહે છુ ઉપજેલાંમાત્રને હું પરમાત્મા આદિ, મધ્ય અને અંત છું” अहमात्मा गुडाकेश मर्पभूताशयस्थितः । अहमादिश्च मध्य च भूतानागत एव प॥ (१०-२०) મુમુક્ષુ દપતિહવે તમારે ગૃહસ્થ ધર્મમાથી ત્યાગ અને સંન્યાસ ધર્મમાં એટલે નિવૃત્તિ ધર્મમાં પ્રવેશ કરે ઘટે છે. મેળ વર્ષની વયે પુત્ર મિત્ર ગણાય છે અને જ્યારે એ પચ્ચીસ વર્ષનો થાય ત્યારે તમારી પાસેથી કશું પણ લેવાના અધિકાર વિનાનો છે. તમારી હવે એવી અવસ્થા આવી છે કે જે વખતે તમે તમારા ગૃહસ્થાશ્રમના ધર્મથી નિવૃત્ત થયા છે અને દરેક માનવીઓ જે તમારા સંપર્કમાં આવે તેને તમારા જેવાજ પરમા- ભાની વિભૂતિ સ્વરૂપે જોવા ટેવાયા છે ન દેવાયા છે તે તમારે તેવું આચરવાના યત્નો શરુ કરી દેવા જોઈએ. અરે, તમારે એવી સ્થિતિમાં આવવું જોઈએ કે-દાખલા તરીકે કેઈ એક ચોર તમારા ઘરમાં ચોરી કરવા પેઠે છે, તમે તે જાણી ગયા છે, તમે તેને નજરે જુએ છે તે તમારું કર્તવ્ય એ છે કે તમારે તેને ભયમુક્ત કર જોઈએ “ભાઈ ડરીશ નડ્ડ” એવા શબ્દોથી એની બીક દૂર કરવી જોઈએ એને જે જોઈતું હોય તે લઈ જવા દેવો જોઈએ હવે તમે વ્યવહારમુક્ત થયેલા છે; તમારે બાળકો પાળવાના નથી, અને તમને એકલા ખાવાનો અધિકાર નથી તમારી મિલકતનું રક્ષણ કરવાનો, ચોરને પકડવાને કે તેને મારવાનો તમારે હવે ધર્મ નથી જેની પાસે જે કાઈ નથી તે તે લેવા તમારી પાસે આવે તમે માગેલુ આપતા નથી તેથી ચોરી ક્ષીથી તમારી પાસેથી તે લઈ જાય છે “આ તે લુ છે–આળસુ છે–પ્રમાદી છે –આવા આપે કરીને તમારે બચાવ કરે ઠીક નથી. તમારે ઘેર એ ભગવાનની વિભૂતિ એની જરૂરિયાતની ચીજ માગવા આવેલ છે ·ગીતા-બાપ [ ૧૩૪ ] તે તેની સાથે પ્રીતિ અને મિત્રીથી જોડાવાને હવે તમારે ધર્મ છે આ પ્રકારનું આચરણ તમારામા ત્યાગ અને સન્યામના એશ્વરી ગુણો આણશે સુઓને ઉપરના કલેકમાજ શ્રીભગવાને કહ્યું છે કે હુ ઉપજેલા માત્રમાં છુ ચોરી, વ્યભિચાર ખૂન, બળકપટ વગેરે કરનારનું શું થશે-એવી ચિંતા તમારે કરવાની નથી હવે તમારૂ કશુ નથી તમારી પાસે જે કાઈ છે તે બધુ ભગવાનનું છે હવે તમે મન્યાસધર્મ પાળે છે જ્યાં તમારે તમારા શરીર માટે પણ મમતા રાખવી ન ઘટે, ત્યા ઈતર મિલકત આદિમા તે મમતા શે રખાય ? કહેપનિષતમાં નચિકેતાનું આખ્યાન અને એના પિતાએ કરેલે વિશ્વતિયજ્ઞ એની સાક્ષી પૂરે છે મુમુમુ દ પતિ! જિંદગીના સે વર્ષોમાં પ્રથમ પચીસ વર્ષો વિદ્યા ભણવામાં અને ત્યારબાદ પાત્રીસ વર્ષની વય સુધીમાં પ્રજોત્પત્તિ અને સતતીનુ પાલન કરવામાં ગાળી, પછી બદ્મચર્ય પાળવુ જોઈએ આવા નિયમ વિના હિન્દુસ્તાનમાં તમે સો વર્ષની વય સુધી સુદઢ અવયવાળા રહીને સુખે જીવી શકે નહીં અને તમારી સતતી મજબુત અને સ્વરક્ષણ માટે શનિવાન તેમજ તદુરસ્ત અને રૂપાળી બની શકે નહીં હિન્દુસ્તાનની આબેહવા એના વતનીઓ પાને ચગ્ય બ્રહ્મચર્ય અને આરોગ્યના નિયમોનું ચુસ્ત રીતે પાલન માગે છે તમારા આદર્શો અને સનાતન ધર્મ જે આ ગીત તમને શિખવે છે અને જે તમારા બાપદાદા તરફથી તમારે માટે રાયે છે અને જેનું પાલન કરવાથી તમે પૂર્વે મહાન પ્રજા તરીકે પ્રશ સાને પામ્યા છે તે આખી દુનિયાના માનવીઓનું કલ્યાણ કરનારો છે તે આદર્યો અને તે ધર્મ પ્રમાણે ચાલીને તમારે તેનું રક્ષણ કરવું જોઈએ તેને નહીં પાળવા દેવાની આસુરી પ્રવૃત્તિઓ જ્યારે જ્યારે ઉપડી છે ત્યારે ત્યારે તમારા પૂર્વજોએ ધર્મ નહીં ત્યજીને પિતાના પ્રિય પ્રાણોનું બલિદાન આપ્યું છે. શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મા તત્વવડે આદિત્યોમા વિષ્ણરૂપે રહે

·વૃદ્ધાવસ્થા યોગ
[ ૧૩૫ ]
છે, જતિઓમાં રવિરૂપે અશુમાન થઈને રહેલા છે, મરીચિઓમા
પવનરુપે રહેલા છે અને નક્ષત્રોમાં ચમારૂપે રહેલા છે એજ
આત્મા તમે છે તમેજ સ્વનરૂપે આત્મા છે એવું આરાધન હવે
ત્યાગ અને અન્યાને વધારવા તમારે કરવું ઘટે. મર્યલોકથી
ઉત્તમલેકમાં શરીર ધારણ કરવા જેવા આચરણ તમારે કરવા
ઘટે ભલે તમે કારણદેહને ન ત્યાગી શકે અને પરમપદ પામવાના
માધને ન કરી શકે, પણ મનુષ્ય થયા પછી ડુક્કર-કુતરા-ગીધડા
-ગધેડા જેવી નીચી એનિને લાયક ન થવું ઘટે જુઓ શ્રીભગવાન
વિભુતિઓની ગણના કરાવતા કહે છે કે –
आदित्यानामह विष्णुज्योतिपा रविरशुमान ।
मरीचिर्मग्तामस्मि नक्षत्राणामह t | (૨૦-૨૬)
આત્મા સુખરૂપ છે તમે આત્મા છે, છતા અજ્ઞાનથી જ તમે
દુ ખી થાઓ છે તમારા સ્વસ્વરૂપને તમારે બહુ સારી રીતે
સમજવુ ઘટે. સ્વસ્વરૂપને તમે સાંભળ્યું, પણ તમે નિશ્ચયવાળા
એવા જ્ઞાનવાળા તે ત્યારેજ નહી શકો કે જ્યારે તમે ધ્યાન
પરમાત્માનું ચિતન નિત્ય કરતા રહે ત્યારેજ આને માટે તમારે
ગીતાનું રેજરોજ અધ્યયન કરવું જોઈએ જે તમે તેમ નથી કરતા
તે એ વિજ્ઞાનને તમે વિસરી જાઓ છે રેજ ભજન, કિર્તન
પૂજન, અર્ચન અને ધ્યાનમાં હવે એક કે બે કલાક નહીં, પણ
છ કલાક સુધી કરતા રહેવું જોઈએ હવે તમારે સાસરિક બીજુ
કાઈ કાર્ય કરવાનું રહેતું નથી તમારી પાસે હવે ઇશ્વરારાધન
કરવાને બહુ વખત છે. ચારે વેદોમાં મુખ્ય સામવેદ એ શ્રીકૃષ્ણ
પરમાત્મા પિતે છે દેમા ઈન્દ્ર અને ઇન્દ્રિમાં એવું મન
પણ એજ છે અને ઉપજેલામાં ચેતન પણ એજ છે શ્રીભગવાન

·ગીતા-બોધ
[ ૧૩૬ ]
चेदाना मामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासव ।
इद्रियाणा मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥ (१०-२२)
મુમુક્ષુ દિપનિ ! તમેજ પરમાત્મા પરમાત્મા રૂદ્રામા
ઉત્તમ શકર બન્યા છે, ધન ઢીમા કુબેર પણ એજ છે, વસુઓમાં
પાવક પણ પરમાત્માજ ઇ, પહાડમાં ઉત્તમ મેરૂપર્વત પણ
પરમાત્માજ બન્યા છે
रुद्राणा शकरश्चास्मि वित्तशो यक्षरक्षसाम् ।
વપૂar gવયમ ને શિક્ષણમા (૨૦–૨૨)
ક્રિયમાણ કરાવનારા બ્રાહ્મણ-પુરોહિતમાં બૃહસ્પતિ પણ
પરમાત્માન બન્યા છે, સેનાનીઓમાં મોટા સ્ક ધ (કાર્તિકેય)
નામના સેનાની પરમાત્મા છે. સરોવરમાં મેટુ સરોવર-સાગર
પણ પરમાતમાજ છે
पुरोधसा घ मुख्य मा विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनामह स्कद सरसामस्मि सागर ।। (१०-२४)
તમે જોઈ શકયારે પરમબ્રા પરમાત્માજ વિશ્વરૂપ બન્યા
છે. તમારું શું છે? કશુ નથી તમે પોતે જ, જે તમને માની
બેઠેલા છે તેવા તમે નથી જ તમે બ્રહ્મથી બીજા છે જ નહીં તમે
જેવા તમને માને છે, તેવુ બ્રા બનેવું છે, જેની તમને સમજ
રહી નથી નારાવત શરીરેને તમે તમારા સ્વરૂપ માને છે તે
તમારી ઇન્દ્રિયલેલુપતાને શરણે છે એ લે લુપતાએ તમને તમારા
સ્વસ્વરૂપની વિસ્મૃતી કરાવી છે અને હવે એ લેવુપતા તમને
bોઈ કામમાં આવવાની નથી, કારણ કે તમારી બધી ઇન્દ્રિ
શિથિલ થઈ ચાલી છે

·[ ૧૩૭ ]
વૃદ્ધાવસ્થા વેગ
પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “તુ પરમબ્રા પરમાત્મા–
મહાન રૂષિએમાં મોટા ભૃગુ વાણીમાં એક અક્ષર, યમ જપયજ્ઞ,
સ્થાવરમાં હિમાલય, વૃક્ષામાં ઉત્તમ એવે પીપળે, દેવર્ષિઓમાં
ઉત્તમ નારદ, ગાયકેમા ઉત્તમ ચિત્રરથ, સિદ્ધોમા છ કપિલમુનિ
-પતે બનેલો છુ વળી ઘોડાઓમાં શ્રેષ્ઠ ઉચ્ચ શ્રવા, હાથીઓમાં
શ્રેષ્ઠ ઐરાવત, માનવીઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા-એ પણ
પિતેજ
.
બનેલા છ
महर्षिणा भृगुरह
गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
यज्ञाना जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणा हिमालय || (२०-२५)
अश्वत्थ सर्ववृक्षाणा देवर्षीणा च नारद ।
ધon ત્રિરથ સિદ્ધાના વિર મુનિ || (૨૦–૨૬)
उने श्रवसमश्वाना विद्धि माममृतोद्भवम्।
જેવા શાળા ના ૨ નાધિપE II (૨૦-૨૭)
મુમુક્ષુ દ પતિ ' પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ પિતાની વિભૂતિઓનું
વર્ણન કરે છે તેજ
તમને કહું છું જુઓ ' યુદ્ધ કરવાના શ્રેષ્ઠ
હથિયારોમાં શ્રેષ્ઠ વજ ગામ શ્રેષ્ઠ કામધેન પ્રજોત્પત્તિ માટે
યેય કદ, સમા શ્રેષ્ઠ વાસુકી નાગોમાં શ્રદ અન ત, જળ
ચરમાં શ્રેષ્ઠ વરૂણ, પિતૃઓમાં શ્રેષ્ઠ અર્યમા નયમ પળાવનાઓમાં
યમ-એ બધુ પરમાત્મા બનેલા છે –
आयुधानामह वन धेनूनामस्मि कामधुक ।
કરનારા ઉ સામમિ વાપુ િ (૧-૨૮)
अनतश्चास्मि नागाना वम्णो यादसामहम् ।
पितृणमयमा चारिम यम સમતામi (૨૦-૨૨)

·[ ૧૩૮ )
ગીતા-બોધ
બીજાં ઘણા
એક એક નામ-૩૫ પરમાત્માની વિભૂતિજ છે,
પણ વિશેષ પ્રભુતાપર લસ આપીને એને પરમાત્માનું
સ્વરૂપ કહેવાય છે, તેથી એમ નથી સમજવાનું કે
વિનાનાં રૂપે એ પરમાત્માની વિભૂતિઓ
નથી. અહીં મુખ્યત્વે ટૂંકાણમાજ વર્ણવવુ પડતુ હેઈ, જેવી રીતે
પચ્ચીસ માણસને કટુ બને આપવાના સમાચાર ફક્ત કુટુંબના
વડાના શીર મે પત્ર લખી અપાય છે અને આખું કુટુંબ એ દ્વારા
સમજે છે, તેવી જ રીતે આ મુખ્ય અને શ્રેષ્ઠ--વડી વિભૂતિઓ
મુખ્ય ગણાવી છે એમ સમજવું એજ પરમાત્મા દેવ્યોમા પ્રહૂલાદ,
ગણત્રી કરનારાઓમાં કાળ (વખત-સમય) વચમાં શ્રેષ્ઠ વાઘ
પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગરૂડ, શુદ્ધ-પવિત્ર કરનારાઓમાં પવન, યુદ્ધના
હથિયારે વાપરી જાણનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ રામ, માછલાઓમાં માર,
પાણીના ઝરમા ગગા, સદિઓમાં આદિ-મધ્ય અને અત,
વિદ્યાઓમાં અધ્યાત્મવિદ્યા, સંવાદ કરનારાઓમાં અને વિતાવાદ
કરનારાઓમાં અર્થના નિર્ણયનુ જેમા હેતુપણ હોય એ વાદ,
અક્ષરમા અ-કાર, પરસ્પર જોડાઈ જનારા શબ્દને સમાસમાં
દ્વન્દ્ર, ક્ષય ન પામે તે કાળ, વિશ્વને ધારણ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ
ધાતા પણ એ પરમાત્મા બનેલા છે જુઓ –
प्रहलादश्वास्मि दैत्याना काल फ्ल्यतामहम् ।
मृगाणा च मृगेन्द्रोऽह वैनतेयश्व पक्षिणाम् ॥ (१०-३०)
पवन पवतामरिम राम शस्त्रभृतामहम्।
झपाणा मकरवारिम स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ (१०-३१)
सर्गाणाम दिरतश्व मध्य
દમણુંના
अध्यात्मविद्या विद्याना बाद प्रवदतामहम् ।। (१०-३२)

·[ ૧૩૯ ]
વૃદ્ધાવસ્થા યોગ
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वद्व सामासिक्स्य च।
अहमेवाक्षय कालो धाताऽह विश्वतोमुस ॥ (१०-३३)
સર્વને હરનાર મૃત્યુ, ઉપજવાના હેય એમને ઉદ્દભવ,
નારીજાતિઓમા ક્ષમા-વર્તિ-દેવશ્રીઓ-યાદદાસ્ત-બુદ્ધિ-વૃતિ અને
વાણી પણ પરમાત્મા બનેલા છે છ દે મા શ્રેષ્ઠ બૃહત્સામ, ગાયત્રી,
મહિનાઓમાં માગશર અને રૂતુઓમાં વસત, છળકપટમાં જુગાર
તેજસ્વિએમાં તેજ, કર્મોના વ્યવસાયમાં જય, સત્વવાળાઓમાં સત્વ
વૃષ્ણિકુળના યાદમા વાસુદેવ, પાડમાં ધન જય ઉપનામવાળો
અકુન, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ વ્યાસ, કવિઓમાં શ્રેષ્ઠ શુક્રાચાર્ય, દમન
કરનારાઓમાં દડ, શાસ્ત્રમાર્ગ-ધર્મમાર્ગ અને ન્યાય માર્ગમાં જીત
પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છાવાળાઓમાં નીતિ ગુપ્તભાવમાં મન અને
જ્ઞાનવાળાઓમાં જ્ઞાન એ પરમાત્મા બનેલા છે –
मृत्यु सर्वहरश्वाहमुद्भवश्च भविप्यताम् ।
कीर्ति श्रीर्वाक् च नारीणा स्मृतिर्मेधा धृति क्षमा ।। (१०-३४)
वृहत्साम तथा साना गायत्री छदसामहम् ।
मासाना मार्गशीर्षोऽहमृतूना कुसुमाकर ॥ (१०-३५ )
धृत उलयतामस्मि तेजस्तेजस्वितामहम् ।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्व सत्ववतामहम् ।। (१०-३६)
वृष्णीना वासुदेवोऽस्मि पाडवाना धननय ।
मुनीनामप्यह व्यास कवीनामुशना कवि ॥ (१०-३७)
दहो दमयतामस्मि नीतिरस्मि निगीपताम् ।
मौन चैवास्मि गुह्याना ज्ञान ज्ञानवतामहम् ।। (१०-३८)

·ગીતા-બાધ [ ૧૪૦ ] જગત મુમુક્ષુ દ પતિ' ઉપજેલામાત્રનુ બીજ પરમાત્મા છે એ બીજ વિના અત્યારે દેખાતુ નામ-રૂપ–સ્થાવર–જગમ ઉપજેલુ છે, તે ઉપજે જ નહીં પરમાત્માની દિવ્ય વિભૂતિઓને પાર નથી તેને સમજાવવાના ઉદ્દેશથી વિસ્તારપૂર્વક શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્માએ કહી છે, પરતુ એકદરે વિભૂતિઓને કહેતા અને ગણાવતા તે તેમને પર આવે તેમ નથી વિભૂતિઓ તે એક એક નામ-રૂપ આકૃતિ, સ્થાવર-જગમ, પ્રાણી-પદાર્થ-માનવી-દેવે -દાન-રાક્ષ વગેરે છે, પણ જેમા રૂપ, ઐશ્વ, બુદ્ધિ, કીર્તિ, શોભા, વિઠતા, તેજ, બળ, દઢતા, પરૂષ વગેરે દેખાય તે પરમેશ્વરના અશથી, તેજથી અને ગુણથી તેમજ પ્રભાવથી ઉત્પન્ન થયેલી છે અને તેમનેજ વિભતિએ ગણેલી છે, એવું સમજવું ઘટે – नातोऽस्ति मम दिव्याना विभूतीना परतप । एप तूदेशल प्रोक्तो विभूतेनिस्तरो मया ॥ (१०-४०) વ ! यद्यद्विभूतिमत्सत्त्व श्रीमदूर्जितमेव तत्तदेवावगच्छ व मम तेजोऽशसभवम ।। (१०-४१) આ પ્રમાણે અર્જુનને તેમ તમે મુમુક્ષુ દપતિને ઉદ્દેશીને શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “હે અર્જુન આનાથી વધારે જ્ઞાન આપીને તારૂ કાઈ અધિક હિત સધાય તેમ નથી, પણ એ વાતની એક વાત એ છે કે મારા ચોથા ભાગમાં માયાવડે ઉપજેલ આ બધા વિશ્વને એ ચેથાભાગવડેજ આચ્છાદિત કરેલ છે અને એ જગતમાં હું છુ-પરમબ્રહ્મતત્વ મુમુબુ દપતિ! પરમબ્રાતત્વ એટલું બધુ મહાન છે કે જે એના થાણાગમા આ આખુ વિશ્વ આવી રહેલ છે આ ચેથ- ભગને પાર જ્યા ગીઓ પણ પામ્યા નથી તે બાકીના

·[ ૧૮ ]
વૃદ્ધાવસ્થા પેગ
ત્રણભાગની અનંતતા અને મહત્તા એના વિના બીજા કોણ જાણ
શકે ? આજ વાત શ્રી પરમાત્મા કહે છે કે –
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्वमेकांशेन स्थितो जगत् ।। (१०-४२)
આ પ્રમાણેનું પરમગુહ્ય અધ્યાત્મસંજ્ઞાવાળું જ્ઞાન શ્રીકૃષ્ણ
અર્જુનને કહ્યું, જે જાણ્યાથી અર્જુન કહે છે કે
“મારે મેહ નાશ
પામે છે,” તે હું આશા રાખું કે તમે પણ એવા મોહજિત
થયા હશે અગર તે તેમ થવા યત્નશીલ થયા હશેજ. અજુનનો
સ્વીકાર આજ
मदनुग्रहाय
परम गुरमध्यात्मसंज्ञितम्।
यत्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ।।
(૧-૨)
અજુન વધારામાં કહે છે કે “હે કમળાશ ! એટલે જ્ઞાનરૂપ
ચક્ષુવડે દર્શન કરી શકાય એવા પરમાત્મા છે વિશ્વની ઉત્પત્તિ અને
એના નાશ સંબંધી તમારી પાસેથી મેં સાંભળ્યું છે. એથી તમારું
સને મહાન ઈશ્વરપણાનું માહામ્ય પણ મેં સભળ્યું છે. તમે
તે વિકારરહિત છે, પણ માયાવડે જે કે સર્વકાઈ થાય છે, તે
પણ જડ એવી માયા તમારા તેજના આશરા વિના કશું કરવાને
સમર્થ નહીં હોવાથી એ માહતમારૂ જ છે તમે જે રૂપને
કહે છે તે રૂપને છે પરમેશ્વર! હું જોવા ઈચ્છું છું અને હું
પરમેશ્વર! તમારા એ ઐશ્વર્યાને પણ હું જાણવા છું. જે એ
રૂપ અને ઐશ્વર્યને જોવા અને જાવાને લાયક હોઉ તેં, હે પ્રભો !
હે ચગેશ્વર' તમારા એ અવિનાશી રૂપને બતાવે. તો વૃદ્ધ
મુમુક્ષુ દંપતિની પ્રભુદર્શનની તમન્ના પણ આવી જ હેવી ઘટે છે.
જુઓ અર્જુને વિનંતી કરી છે તે

·[१४२] जीता- भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया । त्वत्त कमलपाक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ।। (११-२) एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर। द्रप्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ।। (११-३) मन्यसे यदि तच्छक्यं मया दृष्टुमिति प्रभो। योगेश्वर ततो मे स्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ।। (११-४) મુમુક્ષુ દંપતિ' અર્જુનનું પૂર્વોક્ત કથન સાંભળીને તરતજ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ જવાબ આપે કે “હે પાર્થ! ! ! મારાં સેંકડે અને હજારે અનેક પ્રકારનાં, અનેક આકૃતિઓનાં અને અનેક વર્ષના દિવ્યરૂપને, આદિત્યને, વસુઓને, રૂદ્રોને, અશ્વિને ને, મરૂને અને પૂર્વે ન જોયાં હેય એવાં આને તું જે આ આખું ચરાચર જગત મારા દેહના એક ખૂણામા આવી રહેલું છે અને બીજુ પણ તુ જ જેવાને ઈચ્છે છે તે બધું તું ને! હાં, પણ તારા આ માનવચક્ષુવડે એ રૂપને તું જોઈ શકીશ નહીં, પણ દિવ્ય- ચકુથીજ એ જોઈ શકાય તેમ છે, માટે હું દિવ્યચક્ષુઓ આપું છું, તે વડે તું મારા એશ્વને જે '- पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ महस्रशः। नानाविधानि दिव्यानि नानावणीकृती नि च ॥ (११-५) पश्यादित्यान्यसून रद्रानश्विनी मरुतस्तथा । पहुन्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ।। इहैकाथं जगत्कृत्तं पश्याध सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यचान्यद्रष्टुमिच्छसि।। (११-७) न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुपा । दिव्यं ददामि ते क्षु पश्य मे योगमेश्वरम् ।। (११-८) ·( ૧૪૩ ] વૃદ્ધાવસ્થા યમ અહીં તમારે એ વાત ધ્યાનમાં લેવાની છે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન વચ્ચે જે આ સંવાદ ચાલે છે તે સંવાદ જેવી રીતે હું તમને કહું છું, તેવી જ રીતે હસ્તિનાપુરમાં અધરાજા ધૃતરાષ્ટ્રને સંજય કહેતે હતે. સંજયને મહર્ષિ વ્યાસે દિવ્યદ્રષ્ટિ આપી હતી અને તેથી એ બહુ દૂરનું પણ જોઈ અને સાભળી શકતે હતું. આ સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને ભગવાને અર્જુનને બતાવેલા વિશ્વરૂપદર્શનને જોઈને આશ્ચર્ય પામ્યું હતું, તેથી તે કહે છે કે “હે રાજન્ ! મહાગેશ્વર હરિશ્રીકૃષ્ણ દિવ્યચક્ષુ આપવાનું કહીને અને આપીને અર્જુનને પોતાનાં રૂપ અને ઐશ્વર્ય, ઉત્તમકોટિનાં હતાં તે બતાવ્યાં” (૨૨-૨) एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः । दर्शयामास पार्याय * શ્વક અહીં તમે એમ માને કે સંજય ગુરૂ છે અને ધૃતરાષ્ટ્ર એ જ્ઞાનચક્ષુવિનાનો જીવ છે. શ્રીકૃષ્ણ પોતાના રૂપ જે અર્જુનને બતાવ્યાં તે બધાં રૂપ તત્વજ્ઞાનની દષ્ટિએ તમારા રૂપિ, એવે અને આશ્ચર્યો સમજી લેશે. કારણકે તમે આત્મા છે, શરીર નથી જ તમને અત્યાર અગાઉ આવું બહુ વખત કહી ચુકયે છુ. હું-તું-તમે અને આ બધું વિશ્વ પરમબ્રહ્મજ છે. પરમ- બ્રહ્મથી એમને જે જુદાં મનાય છે તે અવિઘાવડે અને વ્યવહારવડે. એકજ પરમબ્રહ્મતત્વ સ્વભાવવડે વિકાસ પામીને હું-તું-તમે અને બધું વિશ્વ બને છે. દરેક ચાર કરોડ ક સુધી એ દેખાવ થાય છે અને એટલા બીજા વર્ષે સુધી એ દેખાવ અંતર્ધાન થાય છે. આમ આવિર્ભાવ, તિભાવ નિયમિત રીતે થયા કરે છે. તે સમયને બ્રહ્માને એક દિવસ અને એક રાત્રિ કહેવામાં આવે છે મુમુક્ષુઓએ આ જાણવું જ જોઈએ.

·[ ૧૪t]
ગીતા-બાધ
એ જાણયાથી મિથ્યાભિમાન , મટે છે, સમભાવ આવે છે અને
બ્રહ્માકારવૃત્તિ થતા નિવણશાંત થવાય છે.
સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને કહે છે “હે રાજન ! અનેક મુખે, અનેક
આંખે અને દિવ્ય આભરણે અને અનેક ઉગામેલાં હથિયારોવાળું
એ અદ્દભૂત દર્શન હતું.” મુમુક્ષુ દંપતિ! આ રૂપને વિરાટરૂપ
કહે છે. વિરાટ એટલે પ્રત્યેકનો સમૂહ, દાખલા તરીકે આફ્રિકા,
એશિયા, યુરોપ, અમેરિકા વગેરે સવે ખડના લોકોને આ
સમુદાય-તેમનાં જુદાંજુદાં મુખ, આંખે, અવય, ભરણે અને
હથિયારો વગેરે સાથે જેમ વિરાટ સમુદાય કહેવાય છે તે જ
આ વિરાટરૂપ પરમાત્માજ બનેલા છે. દિવ્યમાળાઓ, દિવ્યગધે,
દિવ્યલે છે પણ એ પરમાત્માજ બનેલા છે. સર્વે આશ્ચર્યરૂપ, અનંત,
વિશ્વના સુખથી મુખવાળા, હાથથી હાથવાળા, આંખેથી આંખવાળા,
હથિયારેથી હથિયારવાળા એ પરમાત્મા છે. પહાડ, નદી, વન,
પશુ, પક્ષી, જળચર, તેજવાળ, વનસ્પતિઓના ગંધ ફળફુલવાળા
એ પરમાત્મા દેવ છે-
अनेकवक्तगयनमनेका तदर्शनम् ।
अनेकदिव्याभरणं દિશાોવતાયુધમ્ (૨૨-૨૦)
दिव्यमाल्यांवरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् ।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनंतं વિશ્વતોમુ (૨૨-૨૨)
વળી સંજય કહે છે “હે રાજન ! આકાશમાં હજારે સૂર્યો
એકસામટા ઉગીને જે પ્રકાશ આપે તે આ રૂપને પ્રકાશ હિતે
અને એ બધું એ મહાત્મા-શ્રીકૃષ્ણ પરબ્રહ્મના શરીરના એક
ખુણામાં આખું વિશ્વ ભિન્નભિન્ન અનેક પ્રકારનું મારા જેવામાં
આવ્યું અને અર્જુનને એ બધું જગત બતાવ્યું.”

·તરફ દીપી રહેલાને હું જાઉં છું. દુ ખથી જોઈ શકાય તેવું ચારે તેજસ્વી, વૃદ્ધાવસ્થા યોગ [ ૧૪૫ ] दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेदागपदुत्थिता । ચર મા સદર સ ચહ્નિતત મારમન (૨૨-૨૨) तकस्थ जगत्कृत्स्न प्रविभक्तमनेकधा। अपश्यदेवदेवस्य शरीरे વારંવત 1 (૨–૨૨) મુમુક્ષુ દ પતિ આ વર્ણન રૂપક છે નામ-રૂપ ચરાચર જગત, તેજ પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ પિતાનું રૂપ કહે છે. યાદ રાખે કે આપણી આ દુનિયા શ્રીકૃષ્ણના રૂપજ છે તમે આત્મા છે. આત્મા એક છે. આત્મા સર્વ૨૫ થયેલ છે. આત્માજ પરમાત્મા પરમબ્રહ્મ શ્રીકૃષ્ણ છે અને તે તમે છે. આ વાતને ભૂલવા જેવી નથી-જો તમે શોકમુક્ત, સ સારબ ધમુક્ત અને મેક્ષરૂપ થવાને ઈચ્છો છો તે સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને કહે છે કે “આ વિશ્વરૂપ થયેલા જોઈને અને જાણીને અર્જુન આશ્ચર્યચક્તિ થઈ ગયે એના રૂવાડા ઉભા થઈ ગયા પછી એ માથુ નમાવીને બે હાથ જોડી પરમાત્માને કહેવા લાગ્યું ” स विस्मयाविष्टो हृदरोमा धनजय । રિણા હેવ કૃતજ્ઞમાવત . (૨૨-૨૪) અજુન બોલે “હે મહાત્મા ' તમારા આ દેવદેહને વિષે હું દેવોને, અનેક ઉપજેલાના સઘને, બ્રહ્માંડરૂપ કમળમાં બિરાજેલા બ્રાને, ઈશ્વરને, રૂષિઓને, શેષ, વાસુકી વગેરે બધા દિવ્યાને અને અનેક બાહુવાળા તેમજ અનેક અનેક મુખવાળા તમને તમારો આદિ-મધ્ય અત કયાય દેખતે નથી છે વિશ્વના ઈશ્વર' હે વિશ્વરૂપ બનેલા પરમાત્મા ! તમને મુગટ, ગદા અને ચક ધારણ કરેલા તેજના ભારને, સર્વ 'તેવુ, અમિ અને સૂર્ય સમાન तत प्रणम्य જાઉ સર્વરૂપ થયેલાને બાજુથી જોઈ શકાય

·[१४.]
ગીતા-બેધ
.
અમાપ એવુ એ ૩૫ છે તમે અથર, ઉત્તમ, જાણવા યોગ્ય,
વિશ્વનું ઉત્તમ શરણ, અવિકારી, શાસક, ધર્મરક્ષક, સનાતન પુરુષ
છે એવું હું માનું છું તમારા ને એ મૂર્ય અને ચંદ્ર છે તમે
આદિ, મધ્ય અને અતિ વિનાના, અન ત વીર્યવાળા, અત બાહુવાળા
છે હું તમારા ઝળહળતા અગ્નિમુખવડે તમારા પિતાના તેજ વડે
આ વિશ્વને તયાવતા જોઉ છુ” –
पश्यामि देवास्तव देव देहे सांस्तथा भूतविशेपसघान् ।
ब्रह्माणमीश कमलासनस्थमृपींश्च सर्वानुरगाश दिव्यान ।।
(११-१५)
मनकवाडूदरवक्प्रनेत्र पश्यामि त्वा सर्वतोऽनतरूपम् ।
नात न मध्य न पुनस्तयादि पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥
(११-२६)
किरीटिन गदिन चरिण च तेजोराशि सर्वतो दीतिमतम् ।
पश्यामि त्वा दुर्निरीक्ष्य समताद् दीप्तानलार्कातिमप्रमेयम् ।।
(११-१७)
मक्षर परम वेदितव्य त्वमस्य विश्वस्य पर निधानम् ।
तमन्यय शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्व पुरषो मतो मे ।।
(११-१८)
अनादिम पातमनतवीर्यमनतवाहु शशिमूर्यनेत्रम्।
पश्यामि ला दीप्तहुताशवक्त्र स्वतेजसा विश्वमिद तपतम् ।।
(११-१९)
હે આત્મા" ભમિમાં, તરિક્ષમા અને સર્વના તમા
અને એ દિશાઓમા તમે એકલા જ વ્યાપીને દેવા છે તમારૂ
આ ઉગ્ર ૩૫ જોઈને ત્રિલેકીને વ્યથા થાય છે સામેની બાજુમાં

·તમારે
વૃદ્ધાવસ્થા પગ
[ ૧૪૭ ]
લડવાને ઉભેલાઓને હુ તમારામાં પ્રવેશ કરતા જેવું છે. કેટલાક
દેના સમૂહને પણ તમારી સમીપ આવતા જેઉ કેટલાક
તમારાથી ડરેલા બે હાથ જોડીને તમને નમસ્કાર કરે છે મહાન
રૂષિએ અને સિદ્ધોનો સમૂડ “સ્વસ્તિ” કહીને બહુબહુ સ્તુતિઓ
વડે તમારા વખાણ કરે છે. રૂદ્રો, આદિત્યો, વસુઓ, સાધ્યદેવ,
વિશ્વદેવે, અશ્વિને, મરુતે, પિતૃઓ, ગ ધ, યક્ષો, રાક્ષસ,
અસુરે અને સિદ્ધોનો સમૂહ આશ્ચર્યચકિત થઈને તમને જોઈ
રહેલા છે બહુ મુખેવાળું, બહુ ને વાળુ, બહુ બાહુઓવાળું,
બહુ પગવાળું, બહુ ઉદરવા), મુખની અદર કરાળ દાવાળુ
૩૫ જોઇને ચોદે લેકના જીવો તથા C ગભરાઈએ છીએ ”
द्यावापृथिव्योरिदमतर हि व्याप्त त्वयैकेन दिशश्च सी ।
दृष्ट्वाऽद्भूत रूपमुग्र तवेदलोकत्रय प्रत्यथित महात्मन् ॥
(૨૨-૨૦)
अमी हि त्वा सुरसघा विशति केचिद्भीता प्राजल्यो गृणति।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षि सिद्धसघा स्तुपति त्वा स्तुतिमि पुष्कलामि ॥
(૧૨–૨૨)
रुद्रादित्या वसवो ये प साध्या विश्वेऽश्विनौ मस्तश्वोमपाश्च ।
गधर्वयक्षासुरसिद्धसमा वीभते त्वा विस्मितात्रैव सर्वे ।।
(૧૨–૨૨)
महत्त बहुवक्त्रनेत्र महायाहो बहुबाहूरपादम् ।
वह दर यहुदाकराल हवा लोका प्रमथितास्तथाहम् ।।
(૧૧-૨૩)
“આકાશને સ્પર્શ કરતુ, અનેક વર્ષોવડે દેદીપ્યમાન હતુ,
ફલા મિવાળું, ઝળહળના નેવ તમારૂ રૂપ જોઈને મારે

·[ ૧૪૮ ] ગીતા-બાવ 1 અતરાત્મા આભો બની ગયો છે નથી રહેતી મને ધીરજ કે નથી રહેતી મારા અત કરણમાં શાતિ વિશે તમારા મુખેમાની કરાળ દાઢ કલાનિ સમાન દેખાય છે અને દિશાએનું ભાન રહ્યું નથી મારૂ ચિત્ત વ્યય થઈ ગયુ છે કે જગતના નિવાસ ! હે દેના ઈશ! પ્રસન્ન થાઓ' સામે ઉસેવા ધૃતરાષ્ટ્રના પુને, આખી અવનિના રાજાઓ સહિત તેમજ ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ અને અમારી તરફના મુખ્ય દ્ધાઓ તમારામાં અને તમારા મુખમા પ્રવેશી રહેલા છે, અને તમારી ભયકર દામા દબાઈને ચવાઈ રહેવા છે આમ તમારા મુખમા દેડીદડીને પ્રવેશેલા અને તમારી દાઢાની વચમાં તેઓ ચેટી રહેલા છે તેમના અગા વિભિન્ન થઈ રહેલા દેખાય છે જેવી રીતે નદીઓ અને સરોવર બહુ વેગથી બે કાંઠે ઉભરાય અને સમુદ્ર તરફ દેડી જાય છે, તેવી રીતે ઉત્તમ અ શેવાળા બધા યોદ્ધાએ અધિવિક વેગથી તમારા અગ્નિથી પ્રદિપ્ત થયેલા મુખમાં પ્રવેશતા જેe છું જેમ દીવામાં પતળિયા આવી પડે છે, તેમ તેઓ મરી જવાને માટે ભારે વેગથી તમારા મુખમાં પ્રવેશી રહેલા છે તમારા અગ્નિવાળા મુખવડે તમે તેમા પ્રવેશવા આવનારાઓને ચાટે છે ચોદેલેકેને તમે આ પ્રમાણે ચાટી રહ્યા છે આવા તમારા રૂપ અને તેજવડે, હે ભગવાન્ ! હે વિશે તમે સમસ્ત જગતને તપાવે છે, नभ स्पृशा व्यात्तानन दीप्तमनेक्वर्ण दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वा प्रध्यथितातरामा धृति न विदामि शमप विष्णो।। (૧૨-૨૪) दष्ट्राकरालानि १ ते मुसानि दृत्वैव कालानलसनिमानि । दियो न नाने न सभे च शर्म प्रसीद देवेश जगनिवास ।। (૨–૨૩)

·[१४]
વૃદ્ધાવસ્થા એગ
अमी च वा धृतराष्ट्रस्य पुना सर्वे सहैवावनिपालसधै ।
भीष्मो द्रोण सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुरयै ॥
(११-२६)
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशति दष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
के चिद्विलना दशनातरेषु सदृश्यते चूर्णितैरत्तमागै ॥
(११-२७)
यथा नदीना बहवोऽम्बुवेगा समुद्रमेवामिमुसा द्रवति ।
तथा तवामी नरलोकवीरा विशति वनाण्यभिविज्वलति ।।
(११-२८)
यथा प्रदीप्त ज्वलन पतगा विशति नाशाय समृद्भवेगा ।
तथैव नाशाय विशति रोकास्तवापि वनाणि समृद्धवेगा ।
(११-२९)
समताल्लोकान्सममान्वदनैवलद्धि ।
जगत्समग्र भासस्तयोमा प्रतपति विष्णो॥
(११-३०)
અધ્યાય દસમે સ પૂર્ણ
लेरिह्यसे आसमान
तेजोभिरापूर्य
અધ્યાય ૧૧ મે
મુમુક્ષુ દ પતિ હવે તમે વૃદ્ધાવસ્થામાં પ્રવેશ કરી દીધો
છે કે હવે તમે મેત તરફ ઉતાવળથી ગતિમાન થઈ રહેલા
છે જે કે તમે આત્મા છે, છના સ્વસ્વરૂપની ઓળખાણ વિનાના
છે. યાદ રાખો કે કાળ કોઈને છેડતા નથી કણજાણે ક્યારે તમારૂ

·ગીતા-બાધ [ ૧૫o ] આ શરીર–આજ કાલ કે હમણાજ–પડી જાય! તમે આવા અનિશ્ચિત મત થતા, અને બાળકે તેમજ યુવાનોના શરીરે તમારા પહેલા છૂટી જતા નથી જયારે તમે સયમ-ધર્મ-સત્કર્મ અને બ્રહ્મચર્ય વડે મુદઢ જીવી રહેલા છે, પણ આખરે તે વર્ષ પછી પણ તમારું શરીર પડી જવાનુજ છે માટે હવે તમારી વૃત્તિઓને, તમારા અત કરણમાથી બહાર નીકળીને દુનિયા તરફ દોડતી અરવીને, મનમા રૂધીને, તમારામાં રહેલા પરમાત્મામાં જે ' જે આ પ્રમાણે સાઠ વર્ષની ઉમર સુધીમાં તમે તમારી વૃત્તિઓ પર છત નહીં મેળો તે તમારે આ જન્મ બગડશે, મિથ્યા જશે 13 હવે જુઓ કે અર્જુન પરમાત્માના વિરાટરૂપના દર્શન કરવામાં કેવો નફળ થયે હતો તે તમારે પણ અર્જુનના જેવા થવું જોઈએ ઈશ્વરદર્શનને માટે સાધન કરવા જોઈએ કશુ પણ અશખ્ય નથી જ અજુન એણે જોયેલા વિશ્વરૂપને પૂછે છે કે “આપ આવા ઉન રૂપવાળા કેણ છે? તમે કયા દેવ છે? હે છે દેવ પ્રસન્ન થાઓ ! મે તમને કદી જોયા નથી તમારી પ્રવૃત્તિ શામાટે છે તે [, જાણ નથી તમને ઓળખવાને ઇચ્છું છુ 5. आरपाहि मे को भवानुप्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रमीद। विज्ञातुमिच्छामि भवतमाद्य न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ।। (૨૨–૨૨) યુક્તિપૂર્વક જાણે છે કે એ મી વર્ષનો તે ફક્ત ઉપર- ઉપરથી જોયા કરે છે કે “હે ભગવાન! મત આપ ! ” મનમાં એ ઈચ્છે છે કે પ્રથમ એનાથી જેવું દેખાતુ, સભળાતુ, ભાવનું ખાવાનું પચતુ ઈત્યાદિ પાછુ અત્યારે તેવુજ થાય મરવું એના હાથમાં છે ઝેર ખાય, રૂવામાં પડતુ મે, પિસ્તેલની ગોળી ખાય, છાપરે ચડીને ભુસકે મારે ઈદિ પ્રયત્નોથી માત આવે પણ એના ·વૃદ્ધાવસ્થા યોગ [ ૧૫૧ ] છે અને આવી રીતે ઘણાને મરતા તમે જોયા છે, સાભળ્યા છે કે ન્યૂસપેપર્સમાં વાચ્યું છે ભગવાન પાસે મત માગનાર ડેસે નથી જાણૉ કે “આ કાળ આવે છે અને એ કાળ આવે ત્યારે એમ થાય ” ચામડીનુ ઢીલુ પડવુ, મોપર કરચલીઓ પડવી, વાળનું સફેદ થવુ એને ચેતાવે છે આ કાળ જન્મેલા માત્રને આવે છે અને એમનું મોત થાય છે મોત અનિવાર્ય છે આ પ્રમાણે માનવી જ્ઞાતા છું પુણોમૃત્યુ =જન્મેલાનું મૃત્યુ અનિવાર્ય છે એવું જાણે છે, સાભળે છે અને વાચે છે, છતા એ ડરે છે અવિદ્યાના કારથી જ્ઞાનીએ ને મોતનો ડર લાગતું નથી કારણકે એ આત્માને નિત્ય અને ઉપજેલા માત્ર-પ્રકૃતિના કાર્યો -શરીરને અનિત્ય જાણે છે શ્રીકૃષ્ણ અત્યાર સુધી આ વાતને સમજાવી છે, પણ અજુનના અતરમા એ ઉતરી નથી તેથી જ અઢારમા અધ્યાયના અતે ગૃહસ્થધર્મ પાળીને ક્ષત્રિયનો ધ ધો ક-સિપાઈગીરી-કરીને ગુજરાન કરવાનું સમજાવ્યું છે તમે વૃદ્ધાવસ્થાને સમજી ગયા છે અને હવે ઘરવ્યવહાર અને દુનિયાથી નિવૃત્ત થઈને મન અને ચિત્તને પરમાત્મા સાથે જોડી દેવાનો અભ્યાસ કરવા લાગ્યા હશે સાઠ વર્ષનો માનવી જે એકાવન વર્ષનો થયા પછી મન અને ચિત્તને પરમાત્મા સાથે જોડી શકતું નથી તે પછી એનું મન ધૃતરાષ્ટ્ર જેવું એકમઠ વર્ષની વય પછી ઈન્દ્રિયલેપ, પક્ષપાતી અને ચ ચળ બની જાય છેશરીર અને દથી કશુ એ બની શકતુ નથી છતા જીભવાની નિંદા સાભળવાની ઈચ્છાવાળું અને રૂપને જોવાની તીવ્ર ભાવનાવાળું બની જાય છે, તેમજ એ મી વર્ષ પછી એની સ્થિતિ ઘુવડના જેવી થઈ જાય છે એટલું બધું એના આચરણથી બની જાય છે કે પુત્ર-પુત્રીઓ-વઓને એ અણગમતે અને હાસ્યાસ્પદ બની જાય છે પરિણામે એવા અજ્ઞાનીઓની શેકમુક્તિ અને મોક્ષ વેગળા જાય છે અને તેથી ઉલટ કુતરા-ગધેડા કે ડુક્કરની -રક્ષકને ઘરના

·ગીતા-બાધ
[ ૧૫ર ]
નિઓમા પડી ચોર્યાસીયલના ચક્કરમાં પડે છે. એને વ્યવહાર
કૌશલ્યનું અને જ્ઞાનનું અભિમાન પણ બહુ હોય છે, છતા મલિનતાના
કારણે એને પ્રસન્નતા હોતી નથી અને તે “હજી હું વધારે
જીવવાનો છુ” એવુજ મનમાં આવે છે એ મતથી ડરે છે એ
મેને ધિકકારે છે
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને નિમિત્ત કરીને ગીતા દ્વારા તમારા
ઉપર દયા કરીને કહે છે કે “હું કાળ છુ લેકનો ક્ષય કરવાને
માટે તૈયાર થયે હુ લેકેને ય-નાશ કરે એ મારે ધર્મ છે
તારે પણ એક દિવસ નાશ તે થશેજ, પણ તે હાલ તે નહીં જ
યુદ્ધભૂમિમાં સામસામા ઉભેવા લડવૈયાઓ પણ કઈ એક દિવસ
મરી જવાના જ છે યુદ્ધમાં હું તેમને નહીં મારીશ તે પણ તેઓ
મરવાના તે છે જ પરમાત્મા માયાવડે સૃષ્ટા, પાલક અને નાશક
થાય છે તેમાનુ કાળ એ નાશકરૂપ સમજવું ઘટે.
મુમુક્ષુ પતિ તમે ઘરને જમીનદોસ્ત થતા જોયા હશે.
સગાસ બ ધીઓના શરીરને પણ નાશ થતા જોયા હશે જેનો
સમય એટલે કાળ આવ્યો તેને નાશ કે અટકાવી શકતુજ
નથી જમ્મુ તે તે જરૂર જવાનુજ છે શરીર એ તમારૂ
છે તે પણ એક દિવસ ન થવાનું જ છે “ કાળ ભગવાને દયા
કરીને કહ્યું” એવું જે મે તમને આગળ કહ્યું તે વાકય પર શ કાને
સ્થાન નથી અહીં પરમાત્મા પિતાના એવા રૂપવડે તમને તમારા
કયાણ માટે સાધન કરવાનો બોધ આપે છે એવુ તમારે સમજવું
ઘટે છે જુએ શ્રી ભગવાન કહે છે કે –
ધ ૨
कारोऽस्मि रोकक्षयकृत्प्रवृद्धो रोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्त ।
ऋतेऽपि त्वान भविष्यति सर्वे येऽवस्थिना प्रत्यनीपुयोधा ।।
(૨૨-૨૨)

·વૃદ્ધાવસ્થા હોમ [ ૧પ૩ } ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનના કલ્યાણ માટે એની આતરિક બીક મટાડવા માટે અને ધર્મનું યુદ્ધ લડીને એની આજીવિકા ચલાવવાનો એનો ધ બે સમજાવીને એને દઢ બનાવવા માટે કહે છે કે “આત્મા તે અમર છે શરીરને તે હું તાળ લાગુ પડવાનોજ એ બધાના મેતનું નિમિત્ત યુદ્ધજ છે. તારે તે ફકત યાજ મેળવવાનો છે તેમને જીતીને તારે રાજ્ય કરવાનું છે. આ સમૃદ્ધ રાજ્ય ભોગવવાનો તેમનો હક્ક નથી. તુ નિમિત્ત થા! ” અર્જુન ડાબે હાથે ધનુષનું તીર પકડતું હતું તેથી તેને સવ્યસાચીના નામથી ભગવાને આ બે છે ત્માન પણ દયાવડેજ અપાય છે પ્રભુ કહે છે કે “ ઉઠ, ઉઠ, Gભે થા' સ ગ્રામ કર ! મેં તેમને મારી ચૂકયા છે છે. અર્જુનની આતરિક બીક એ હતી કે-ભાભ, દ્રોણ અને કર્ણ મહાન દ્ધાઓ હોઈ, એઓ દેથી પણ જિતાય તેવા ન હતા છવીને એવીજ બીક કામ, ક્રોધ અને લેભની હોય છે વાસ, આતે થઈ અનની વાત તમારે દુર્યોધનરૂપ અને તેને તે કડે મળતિયાર નામ ક્રોધ અને લોભ તેમજ એક માયિક ગુણે સાથે લડવાનું છે જેમાં દુર્યોધન એ અ નના સગા-પિતરાઈ ભાઈ થાય છે તેમ આ કામ, ક્રોધ અને લેભ પણ તમારા શરીરના અગા, બકે પિતરાઈએ થાય છે જેમ અને દુર્યોધન અને એના મળતિયા માથે લડવાને દયા ખાધી હતી તેમ તમને પણ કામ, ક્રોધ અને લાભ તેમજ એમના મળતિયા સાથે શરીરને સંબધ હેવાથી તેમના ઉપર દયા આવે છે તમારા દિલમાં આવ્યાજ કરે છે કે એમના વિના ચાલેજ કેમ? પણ તમને જોઈએ છે મોલ કામ, ક્રોધ અને તેમને એ વાત ગમતી નથી માટે તે તમારા શત્રુઓ છે પ્રભુને પ્રાપ્ત થવાને માટે અને પરમપદ માટે બુદ્ધિમાન માનવીઓ વિરૂદ્ધ મતવ્યના ખધુ, સગા, પતિ, પત્ની ઈત્યાદિનો પણ ત્યાગ કરે છે, જ્યારે કામ, ક્રોધ અને તેમ તે માનવીને

·[ ૧૮ ]
ગીતા-બેધ
ડુકકર, કુતરા કે પશુ જેવું બનાવી દે છે ન સમજશે કે તમને
જે ખાવાપીવાનું, ઓઢવા પહેરવાનું અને એશઆરામ મળે છે
તે કામ અને પ્રવૃત્તિની ધમાલ કરી મૂકવાથી મળે છે. શરીરને
જોઈતુ બધુ, ઘટતે એકહથ્થુ ઉઘોગ કરવાથી મળે છે, તપથી મળે
છે, પુણ્યથી મળે છે અને દાનથી મળે છે જે એ બધુ કામથી જ
મળતુ હોય તે સાથે પરીથી પસાર કરનાર ડૉકટ, વકિલ,
એજીનિયરે, સામસામી દુકાનો કરીને બેઠેલા એકજ જાતનો
વેપાર કરનારાઓ અને એકજ જાતની નોકરી કરનારા માનવી-
એમા ફેર કેમ પડે ? જે બરાબર જે તે મારૂ કથન સમજમા
આવશે કે બધાની સરખી કમાઈ અને વૈભવ હોતા નથી જેઓ
કામવડે પ્રવૃત્તિની ધમાલ કરનારાઓ છે અને પ્રભુની નિકટ નથી,
પ્રભુથી ડરતા નથી અને લક્ષમીના મદથી આધળા થયેલા છે તેઓ
જરાયે શેકમુક્ત નથી –
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुत्व राज्य समृद्धम् ।
मयैवैते निहता पूर्वमेव निमित्तमात्र भव सव्यसाचिन् ।।
(૨૨-૩૩)
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહ્યું કે “તને જેમનો ડર છે,
જેમના પર તારે પૂજ્યભાવ છે અને જેઓ તારા પિતરાઈઓ છે
એમને ન મારવા જોઈએ એવુ તુ માને છે, પણ તેઓ બધાને
મારી નાખવાનો મેં નિશ્ચય કર્યો છે તેમને માટે તારે વ્યથિત થવાની
જરૂર નથી તુ મઝામ કર' તુ તારા શત્રુઓને જરૂર જતી
મુમુક્ષુ દુપતિ' તમારે અહીં બેધ લેવાનો છે કે કામ-કોષ
-લભ-ઈર્ષાઅભિમાન-અજ્ઞાન-આ બધા તમારી શુકમુક્તિને આડે
આવનારા છે, માટે તે તમારા શત્રુઓ છે અને તેથી તેમની સાથે
તમારે લડવુજ જોઈએ ધાર્મિક સાધન, જેવા કે પ્રભુપ્રેમ અને

·[ ૧૫૫ ]
વૃદ્ધાવસ્થા વેગ
આત્મજ્ઞાનરૂપ હથિયાર વડે એમની સાથે લડવું જોઈએ એ
બધા પ્રકૃતિના કાર્યો છે તેમને નાશ થવાનો નિયમ લાગુ પડે
છે, એટલે કાળ ભગવાનવડે તેઓ હણાયેલા છે તેઓને નાશ
સમય આવે ત્યારે થાય છે. જુઓને! રાવણ અને વાલીનું
અભિમાન જતુ રહ્યુ ભર્તુહરિનો કામ મટી ગયું અને એ સન્યાસી
થયે, પરશુરામનો ફોધ મટી ગયું અને એમને બ્રહ્મસ્વભાવ
થઈ ગયે રૂકમણએ કૃષ્ણને પતિ ઈરછયા અને કુણે એનું કારણ
કર્યું જરાસ અને શિશુપાલ એ અપહરણ અટકાવી શકયા
નહીં અને તેથી તેમની ઈર્ષ મરી ગઈ વામીકિનો મેહ મટે
અને એ બ્રહ્મર્ષિ થયા દુર્વાસાને કાધ સુદર્શનચકના ભયથી નાશ
પાયે અને અબરીષને પગે પડયા આમ બધાના એ વિકારોનો
ના થયે પણ એમના આત્માનો નાશ ન થયે આત્માને કાળ
લાગુ પડતો જ નથી. આત્મા પોતે માયાવડે કાળરૂપ
બને છે. એવું તમને અગાઉ કહેવામાં આવ્યું છે-
द्रोण च मीप्म च जयद्रथ च कर्ण तथाऽन्यानपि योधवीरान् ।
मयाहतास्त्वजहि मा व्यथिष्ठा युद्धचस्व जेताऽसि रणे सपत्नान् ।।
(૧–૪)
રણભૂમિથી ઘણે દૂર હસ્તિનાપુરમાં ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે બેઠેલે
મ જય, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને જે જે પૂર્વોક્ત બતાવ્યું અને
કહ્યું તે જોઈને અને સાંભળીને ધૃતરાષ્ટ્રને કહેવા લાગ્યા કે હે
રાજન ! થરથર કાપા, હાથ જોડીને ઉભેલ અર્જુન, ભગવાનનું
બધુ પૂક્તિ કરેલુ સાભળીને નમસ્કાર કરીને, ગદ્ગદ્ ક કે જાણે
બીધેલ હોય તેવા સ્વરે બે
સ જય કહે છે કે –
एतच्छ्रुत्वा वचन केशवस्य कृताजलिर्वेपमान किरीटी।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्ण सगढ़द मीतभीत प्रणम्य ॥
(૧-૨)
)

·ગીતા-બોધ
[ ૧૫૬ ]
અર્જુન કહે છે કે “હે પીકેશ! તમારી કીર્તિ જગત
હરખાય છે, અને આનંદ પામે છે અને સર્વે સિદ્ધપુરના સાથે
તમને નમે છે, જ્યારે રાક્ષસો ડરીને દિશાઓ તરફ ભાગી જાય
છે તે ધ્યજ છે.” મુમુક્ષુ દંપતિ! આ રથાને કામી, કોબી-એવા
માનવીઓને તમારે રાક્ષસો સમજવા ઘટે-
स्थाने हृषीकेश तब प्रकी त्यी जगत्प्रहप्यत्यनुरप्यते च ।
रक्षांसि मीतानि दिशो द्रवंति सर्वे नमस्यंति च सिद्धसंघाः।।
(૨૨-૨૬)
હે મહાત્મા? તમે મહાન અધિક, ચણિના આદિ, બ્રહ્માથી
પણ આદિ છે. તમે અનંત, દેના ઈશ્વર, જગતના નિવાસ,
સત્ અને અસથી ઉત્તમ–પર અને અક્ષર છે. તેઓ આપને
કેમ ન નમે ?
क्रमाच ते न नमेरन्महात्मम् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिक।
अनंत देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ।।
(૨૨-૩૦)
“તમે આદિદેવ છે, પુરાણપુરૂષ છે, વિશ્વના ઉત્તમ અને
મહાન ધામ છે. જાણવાનું બધું તમે જાણે છે. તે અનંતરૂપ
આ વિશ્વ તમારા વડે ઉપર્યું છે. તમે સર્વેના ઉત્તમ ખજાનારૂપ છે.”
त्वमादिदेचः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
वेत्ताऽसि वेधं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनतरूप ।।
(૧૨-૨૮)
વાયુ-ચમ-અપ્રિ-વરૂણ-સૂર્યચંદ્ર અને પ્રજાપતિના પણ
તમે દાદા છે, તમને હજારો વખત નમસ્કાર છે. ફરીને પણ હું
તમને નમસ્કાર કરું છું.”

·વૃદ્ધાવસ્થા યોગ
[ ૧૫૭ ]
યાદ રાખો અર્જુનનું આ કથન શ્રીકૃષ્ણને મનુષ્ય તરીકે
નહીં, પણ પરમતત્વના સ્વભાવ બ્રહ્મને સબોધાયેલું છે. શ્રીકૃષ્ણનું
માનુષીરૂપ અને આ વિશ્વરૂપ પણ સ્વાભાવિક બ્રહ્મમાથી ઉપજ્યુ
છે, એ લક્ષમાં રાખશો -
वायुर्यमोऽग्निर्वम्ण शशाक प्रजापतिस्त्व प्रपितामहश्च ।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्व पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ।।
(૨૨-૩૪)
વળી અર્જુન કહે છે કે “હે અન તવીર્ય પરાક્રમી !
તમે સૌને પહોચી વળે તેવા છે. તમારાથીજ આ બધું દશ્યમાન
ઉપજ્યુ છે તમેજ આ સર્વરૂપ બન્યા છે તમને આગળથી,
પાછળથી અને સર્વ તરફથી નમસ્કાર છે –
नम पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।
अननवीर्यामितविक्रमस्त्व सर्व समाप्नोपि ततोऽसि सर्व ।
(૧૨-૪૦)
“હે અય્યત ! તમે મારા સખા છે એવું જાણીને તેછડાઈથી
“હે કૃષ્ણહે યાદવ હે મિત્ર!'... આવી રીતે મે તમને બોલાવ્યા
છે, કારણ કે હું તમારી આવી મોટાઈથી અજાણ્યું હતું અજાણ્યા
રહેવાનું કારણ પ્રેમ અને પ્રમાદ બેઉ હતા’ –
ससेति मत्वा प्रसभ यदुक्त
कृष्ण हे यादव हे सखेति।
अजानता महिमान तवेद मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥
(૨૨-૪૨)
અચુત મશ્કરીઠઠ્ઠા માટે તમારે અનાદર કર્યો
છે અને વિહાર સમયે, સૂતી વખતે, બેઠા હોઈએ ત્યારે, ભેજન
સમયે-આમ હરવખતે-એક વખત નહીં પણ અનેક વખતે,

·ગીતા-બેધ
[ ૧૫૮ ]
એકાતમાં જ નહીં પણ બીજાઓની સમક્ષ પણ કે તમારે આવે
અપરાધ કર્યો છે. આ બધા અપરાધો માટે હું આપની ક્ષમા માટે
પ્રાર્થના કરૂ છુ મહત્તાને ન માપી શકાય એવા તમે અપ્રમેય છે”
ययावहासार्थमसत्कृतोऽसि बिहारशय्यासनभोजनेषु।
एकोऽथयाप्यन्युत तत्समक्ष तरक्षामये त्वामहमप्रमेयम् ।।
(૧૨-૪૨)
“તમારા પ્રભાવ સમે બીજા કોઈનો પ્રભાવ નથી આ લેડના
અને ચરચરના તમે પિતા, પૂજ્ય અને ગુરૂઓના પણ ગુરૂ છે
તમારા સમ કે અધિક ત્રણે લોકને વિષે બીજું કોઈ નથી.”
પિરાણિ રોચ રાચ ત્રમ પૂરૂ જુગાર
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिक कुतोऽन्योलोकरयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ।।
(૨૧-૪૩)
“હે ઈશ્વરના પણ પૂજ્ય' પ્રસન્ન થાઓ " જમીન પર
પડીને સાદાગ દડવત્ પ્રણામ કરૂ છુ. પિતા પુત્રને મિત્ર મિત્રને,
પતિ પત્નીને જેમ માફી આપે છે તેમ તમે મને માફી આપ.”
પરમબ્રહ્મ વિનાના બલા છે અને નામે માષિક છે એવું યાદ
રાખે ' જુએ અર્જુને માફી માગવા કહે છે કે -
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय काय प्रमादये वामहमीशमीडयम् ।
पितेव पुत्रस्य मरेर सरयु प्रिय प्रियाथार्हसि देव सोढुम् ॥
(૧૨-૪૪)
મુમુક્ષુ દપતિ' પરમબ્રા એટલે પરમાત્માનું રૂપ નહીં પણ
તત્વ-ચેતન્ય, આ પરમબ્રહ્મ વિના-નામરૂપમાત્ર-ઈશ્વર, પરમેશ્વર,
આત્મા, પરમાત્મા, રામ, કૃષ્ણ, સત્યનારાયણ, હિરણ્યવાભે, વિરાટ
- વિશ્વરૂપ વગેરે વગેરે બધા વિશ્વને ઉપકારક અને શૈકમુક્તિ

·[ ૧૫૦ )
વૃદ્ધાવસ્થા યોગ
તવા મથને માટે પૂજન, ભજન, યજન, કન, અ- ધન,
ચિંતન અને ધ્યાન માટે ઉપકાફ તથા ઉત્તરાદિના ધના છેને
ઉપકર છે સમાધિ માટે તે પમબ્રનું ચિતાજ તપ કે ?
જે શુદ્ધ-બુદ્રમુખ-શાત કે પરમ શ્રદાન વિનવડે ભી
લાગે છે એના જેવા થયા વિના પથ્યપદ-નિર્વા – વયમ મિ
અને મોથ નથી
અને બે “પરમ-મા પડે ક ા અને વિ બને
છે, એવુ પૂર્વે મે કરી + ન કનું મહત્તા અને મને
સ કેચ થાય છે મારા મનમાં ગભરાટ થાય છે કે તમને, તમે
જગનના નિવાસ-દેવના પર દેવ અને ર , અા જગ્યા ન
કા તે હવે તમારૂ શ્રીકૃષ્ણનું ૩૫ બતાવા' પ્રથાઓમાં
ય” રાખો જ્ઞાની અને એગીએ આ ૩પથી ડરતા નથી
જુઓ અર્જુન કહે છે તે –
થરgqi વિનોડા જા બનાવે છે,
तदेव मे दर्शय देग रूप प्रमीद या गावाम ॥
( ??..:)
જે કાળરૂપ છે, જેનો કાળ આવે છે ત્યારે નાશ થાય છે,
એવા વિવરૂપ બને કાળ ભગવાનના
ભવ વાગે તે રૂપને
અતર્ધાન કરીને કૃષ્ણના રૂપને જોવા અને તે છે અને સાથે
સાથે ભય ન લાગે તેવા ઘનશ્યામ, ચતુર્ભુજ-શખ
યુન-મૌમ્ય-બીક ન લાગે તેવા રૂપના દર્શનની ૫
છે જુઓ અર્જુન કહે છે કે -
રીટિન વિર દાન વર્મr પર
नेनेर रूपेण पार्भनेन सहमागे भव विधमूर्ने ।
(૨૨-૪૬)
૨૬ , ૧૫-

·૧૬o ) ગીતાબા મુમુક્ષુ પતિ ' ભક્તોને ચતુર્ભુજ નારાયણ રૂપના દર્શન કરવા બહુ ગમે છે ભગવાન પણ જ્યારે કોઈ જીવના શુભ્રસ્વરૂપને પ્રગટાવવા ઈચ્છે છે ત્યારે પ્રસન્ન થઈને એ રૂપના દર્શન આપે છે હવે આ પ્રમાણેની અર્જુનની સ્થિતિ અને પ્રાર્થનાયુક્ત વાવ સાભળી ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ બેયા કે “હે અને મારી પ્રસન્નતાવડેજ આ રૂપ મેં તને જ બતાવે છે મારા આત્મગથી તુ એ જઈ શક્ય છુ એ ઉત્તમરૂપ જે મેં તને બતાવ્યું છે, તે આવુ તેજોમય, વિશ્વમય, અપારપાર, સર્વમુ આદિ, તારા વિના બીજા કેઈએ પૂર્વે જોયુ નથી આ રૂપ ય કરવાથી, વેદનુ અધ્યયન કરવાથી, દાન કરવાથી, ક્રિયાઓથી, Cગ્ર તપ કરવાથી પણ આ મૃત્યુલેકમાં તારા વિના બીજા કેઈથી જેવું શકય નથી. આ ૩૫ જોઈને તારે ગભરાવાનું નથી તારે મૃઢ બનવું જોઈતુ નથી, આ આવુ મારૂ રૂપ તને ઘોર લાગે છે, પરંતુ તુ ડરીશ નહીં આ રૂપને જોઈને તુ ખુશી થા તુ ભાગ્યશાળી છું, ફરીને તુ મારા એ રૂપને જે ! मया प्रसन्नेन तवार्जुनेद रूप पर दार्शतमात्मयोगात् । तेजोमय विश्वममतमाद्य यन्मे स्वदन्येन न दृष्टपूर्वम ।। (૨૨-૪૭) न चेदयज्ञाध्ययनैनं दानेन च नियाभिर्न तपोमिरुप्रै । एयरूप शक्य अह नृलोके द्रष्टु त्वदन्येन कुरुप्रवीर ।। (૨૨-૪૮) मा ते व्यथा मा च विमूढभारो दृष्ट्वा रूप घोरमीड्मभेदम् । व्यपेतभी प्रीतमना पुनस्त्व तदेव मे रूपमिद् प्रपश्य। (૨૨-૪૬)

·[ ૧૬૧ ).
વૃદ્ધાવસ્થા ગ
ભગવાન
ચેની સજય ધૃતરાષ્ટ્રને કહે છે કે “હે રાજન્ ! આ પ્રમાણે
વાસુદેવે કહીને પિતાનું ૩૫ ફરીને અર્જુનને બતાવ્યુ
પ્રથમ એમણે કાળરૂપ બતાવીને ડરાવ્યો અને ક્ષોભ પમાડે અને
પછી આશ્વાસન આપીને “ડરીશ નહીં” એમ કહી ચતુર્ભુજ થયા
અને પછી ભયરહિત બનાવી પિતાનું માનુષીરૂપ બતાવ્યું
इत्यर्जुन वासुदेवस्तथोक्त्वा म्वक रूप दर्शयामाम भूय ।
आश्वासयामास च भीतमेन भूत्वा पुन सौम्यवपुर्महात्मा ।।
(૧૨–૧૦ )
પિતાના મામાના પુત્ર
આવ્યો છું, હું
મુમુક્ષુ દ પતિ ! અર્જુન હવે શ્રીકૃષ્ણને દેવકીના પુત્રરૂપે,
મિત્રરૂપે જોઈને બોલવા લાગ્યા કે “હે
જનાર્દન ! આ તમારૂ માનવરૂપ જોઈને મારા શ્વાસમાં શ્વાસ આવ્યો
છે આ સૌમ્યરૂપને જોઈને હવે મારી અસલ શારીરિક દશામા.
સ્થિર થયે છુ, મારામા ચેતના આવી છે –
दृष्ट्वेद मानुप रूप तव सौम्य जनार्दन ।
इदानीमस्मि सवृत्त सचेता प्रति गत ।। (११-५१)
શ્રીભગવાન બેન્યા “હે અર્જુન! સર્વસામાન્યને આ મારૂ ૩૫
બહુબહુ દૂર હોય છે અને તે મે તને બતાવ્યું છે દેવે પણ એ
૩૫ને જોવાની આકાંક્ષા કાયમ કર્યા કરે છે. અલબત્ત, દે,
માનવીઓ, વૃક્ષ, પશુ, પક્ષીઓ, જળચરે, પૃથ્વી, જળ, તેજ,
આકાશરૂપે પરમબ્રહ્મ બને–તેઓમાં ચેતન્ય રૂપે છે, તેમનું પિષણ
કરે અને તેમનો સહાર પણ તેઓ કરે, એવી વાત સમજમા
ન આવે તેવી છે વળી એ બ્રહા-વિષ્ણુ અને મહેશ બને એ
વાત પણ સમજમા ન આવે તેવી છે આ વાત તે તત્વદીઓ
અને ગીઓજ જાણે કારણકે તેઓ પ્રેમ અને સમાવિવડે એ
બધા રૂપને સમજી શકે છે ભેગવિલાસી દેને પણ ભેગોનુજ

·૧૬૨ ]
ગીતા-બોધ
ચિંતન છે, તેથી તેઓ એ વાતને સમજી શકે નહીં વળી ને
અને બી એને પૂર્વોક્ત આ બધામા ચિતન્ય સર્વગત નર્વવ્યપાક
ઇને પરમબદા રહે છે એ વાત તે સમજમાં નથી આવતી શુ
પત્થમા, લેઢામ, રૂપામાં, ત્રાબામા, લાકડામાં તે વળી ભગવાન
હોય કે આવુ બેવનારા બિચારા મને પરમતત્વ સમજવું
મુશ્કેલ હોય મૃતિઓ એ ભગવાનના થઈ ગયેલા અવતારની
હે છે અને તેમા પણ પરમતત્વોયજ છે જુઓ શ્રીભગવાનની
रूप
એક 1
मुदुर्दशमिद दृष्टवानसि
સેવા વસ્ત્ર પસ્ય નિર્ચ નિરાાિ (૨૧-૧૨)
વળી પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “હે અર્જુન! તે જે
રૂપ જોયું છે તે રૂપ, વેદના મરે ભણવાથી, તપ કરવાથી, દાનેશ્વરી
થવાથી કે પૂજન કરવાથી દેખાઈ શકે તેવું નથી એ પ્રકારનું
દર્શન અનન્ય ભકિન, અનન્ય ચિંતન અને સમાધિ વડે જાણી
અને જોઈ શકાય છે તેમજ એમાં પ્રવેશી શકાય છે પરમબ્રાને
પામવાને ઇચ્છનારાઓએ મોક્ષની તમન્નાવડે મારા–પરમાત્મા માટે જ
(પિતાના હિતને માટે નહીં) જનતા માટે, પ્રાણીઓ માટે, ભેદ
વિના સર્વે માનવીઓ માટે કર્મો કરવા ઘટે, પરમાત્માને જ પરાયણ
થવુ ઘટે, પરમેશ્વર અને પરમબ્રાનીજ નિ કરવી ઘરે, શત્રુ
સાથે પણ વૈરબુદ્ધિ ન રાખવી ઘટે આવી સાધના સિવાય બીજી
કેઈ સાધનાથી પરમબ્રહ્નને પામી શકય જ નહીં તુ હજી તે
નથી, માટે તારે ચિત્તશુદ્ધિ માટે જ કર્મ કરવા જોઈએ તે પૂર્વેની
બીજી લડાઈએામાં નહીં લડવાનો ભાવ બતાવ્યો નથી, જ્યારે આ
વખતેજ તને મમતા અને નેહથી નહીં લડવાનો આવી ભ્રમ
થયે છે તે તુ હવે દૂર કર!” શ્રી ભગવાન કહે છે કે –

·[ ૧૬૩ ) વૃદ્ધાવસ્થા જેમ नाह वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एविधो दाट दृष्टवानसि मा यथा ॥ (११-०३) भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवविधोऽर्जुन । ज्ञातु द्रप्ट च तत्त्वेन प्रवेष्ट च परतप ॥ (११-५४) मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्त सगनित । निवर सर्वभूतेषु य સ મામેતિ પર II (૧૨-૧) મુમુક્ષુ દપતિ સમજી શકયા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના કથનને ? એક એક નામ-રપ પ્રાણી-પદાર્થના સમૂહવાળુ આ વ્યતા વ્યકત વિશ્વ પરમબ્રહ્મ છે, એમ માનીને તેમના ઉપર પ્રેમ કરે એ અનન્ય ભક્તિ કહેવાય છે. અધમ પર દયા કરવી, સમાન સાથે મિત્રતા રાખવી અને શ્રેષ્ઠ માથે પૂજ્યભાવ રાખ, એ અગત્યનો પ્રેમ યા નિના પ્રકાર છે પ્રેમની કિંમત પ્રાણથી પણ વધે છે એટલા માટે ભક્તિને શિખવનાર સનાતનધર્મની રક્ષા માટે પ્રાણની કુરબાની આપવાનું કહેવાય છે કથન ઇના, ભક્તિ –કમગ-નાનાને સમજાવ્યા હતા અને મૂળ મૃત બાપને સમજ નાક , માનું છું કે કદાચ તમે પણ ન સમજી શકયા છે. જુએ અજંન શ્રીભગવાનને પૂછે છે કે મા મ વિક એટલે સગુણરૂપની ઉપાસના કરનારા જન્મ અને તમને અમાયિક -અવ્ય-ન–અક્ષર રૂપની પાસના કરનારા જ્ઞાનીએ-આ બેમા યેગને મરીતે જાગનાગ કો છે? જ નr1- एक मतनयुक्ता ये भवाम्या पपामते । રે લાવ્યા તૈn જે જોળવા I (૧૨-૧) ૫૪ આવું અત્યારસુધી

·[ ૧૬૪ ].
ગીતા-બોધ
શ્રી ભગવાન ઉત્તર આપે છે કે “પૂર્ણ શ્રદ્ધાવી મારા બેઉ
રૂપમાં જેનું ચિત્ત પરાયેલું છે અને મારી ઉપાસના નિત્યચિંતન
વડે કરે છે તેઓને ઉત્તમ રોગ સમજનાર હું માનું છું –
मय्याश्य मनो ये मां नित्ययुला उपासते।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्त्तमा मताः॥ (૨૨-૨)
અધ્યાય અગિયારમે અને વૃદ્ધાવસ્થા વેગ સંપૂર્ણ
ગીતાવાર્તાલાપ” ગ્રંથ તથા કંડના
વ્યવસ્થાપકે
(૧) ડૉ. ચંદુલાલ જે. વૈદ્ય
વેદ્ય મા–નવસારી.
(૨) ભીખાભાઈ ભાનુશંકર ભટ્ટ
દરિવીલા-૮ મે રમત-સાતાક્રૂઝ (પૂર્વ)
(૩) પુરૂત્તમ ગેવિંદરામ પુરોહિત
તારાકુ જ – રસ્ત-માતાઝ (પૂર્વ)
(૪) ચુનીલાલ નાથાલાલ પરીખ
છે વીસ રીટ, મ મેન્સન, બીજે માળે-મુંબઈ ૪.
(૫) રતનલાલ મોહનલાલ પરીખ
સુલતાનપુરા-જમખાના પિળ-વડોદરા,
(૬) ડૉ. રમણલાલ પ્રાણલાલ શાહ
મુ. પિછ-વાપી, (જી. સુરત)

·[ ૧૬ ]
ત્યાગ વેગ
*
*
અધ્યાય ૧૨ મે
ત્યાગ વેગ
મુમુક્ષુ દંપતિ! એકાવનમાં વર્ષ પછી માનવીઓએ ગૃહસ્થ
ધર્મમાંથી મુક્ત થવાને યત્ન કર ઘટે અને તે જ તેઓ તેમાંથી
મુક્ત થઈ શકે. તોયે યત્નો કેવા હોવા જોઈએ એ જાણવું અત્રે
તમને ઠીક થઈ પડશે. જુઓ ઘરધંધામાં રોકાયેલી વૃત્તિઓને
પરોપકારમાં રોક્વી. સર્વે કર્મો પરમાત્માપરાયણ થઈ પાથે કરવા,
તેવા પર-બીજા લેકમાંથી “હુ-તું નો ભેદ કાઢી નાખો અને
સમસ્ત જનતા માટે, શ્રીકૃષ્ણાર્પણ કરીને ફળેચ્છા વિના સર્વે કર્મો
કરવાં, તેમજ અનન્ય ગવડે રામ-કૃષ્ણ-શંકર વગેરે દેવેનું
ભજન, પૂજન અને ધ્યાન કરવું. આ મતલબનું જ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।
अनन्येनैव योगेन मां ध्यायंत उपासते ।।
(૨૨-દ)
પરંતુ પૂર્વોક્ત બધાં સગુણબ્રહ્મનાં રૂપ છે અને તેમની
ઉપાસના કરવાથી “હું મુક્ત થઈશ” એવી ભાવના મનમાં રાખીને
યજ્ઞ-દાન–તપ અને નિત્યમિત્તિક કર્મો ફળછારહિત, પરમેશ્વરની
કૃપા મેળવવાનેજ કર તેજ આ સંસારસાગરમાથી તમે મુક્ત
થાઓ છે અને ભગવાનની પણ પ્રતિજ્ઞા આજ છે કે “જેમનાં
મારામાં મન પરોવાયેલાં છે, તેમનો હું ઉદ્ધારક થાઉં છું”
तेपामहं
समुद्धती मृत्युसंसारसागरात्।
भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥
(૧૨-૭)

·[ ૧૬૬]
ગીતા-બોધ
તમારા જેવા વૃદ્ધોનો કાળ નજદીક આવેલો ગણાય
અને તેટલામાટે “જલદી મુક્ત થવાને માટે પરમાત્મામા મન
અને બુદ્ધિને તમારે ફેકવા જોઈએ. મન અને બુદ્ધિ સતત
અભ્યાસથી કાઈ જવાથી પરમામામાજ તમારે નિવાસ થાય
છે એ સત્ય વિષે શ કાને સ્થાન નથીજ--
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धि निवेशय।
निवसिष्यसि मय्येय अत उधं न माय ।। (૨૨-૮)
અલબત્ત, તમારું મન ઘધ ધામ અને કુટ બકબીવાના
ભરણપોષણમા લાબે સમય રોકાયેલુ હેવાથી ચાવીને કલાક તમારા
મન અને ચિત્તને પરમાત્મામા રી શકવાને સમર્થ ન બની
શકે તે તમારે સવાર, જાજ અને બીજા વખતમાં પણ ધ્યાન વડે
–અભ્યાસના ગવડે–તેમ કરવાને યત્ન કરવો ઘટે –
अथ चित्त ममाधातु न शक्नोपि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्त धननय॥ (૨૨-૨)
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “હું
આવો અભ્યાસ
કરવાને પણ સમર્થ ન હોઉ તે મારે માટે કર્મ કરનારે થા 1
પરમાત્મા માટે જ કર્મ કરવાથી પણ મુક્તિ મળે છે ?
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मर्मपरमो भव ।
અરિ નિ રિદ્ધિમવાજી . (૨૨-૨૦)
અરે, એમ કરીને પણ મારા ભેગનો આશરો ન કરી શકે
તે “સર્વ કાઈ આત્મા છે' એવી ભાવનાવડે કામ કરીને સર્વે
કર્મોના ફળનો ત્યાગ કરીશ તોપણ તુ પરમાત્માને પામીશ”
अथैतदप्यशतोऽसि कर्नु मद्योगमाश्रित ।
सर्वकर्मफ्लत्याग तत
સીમવાના (૧૨-૨)
અર્જુન ! તુ

·[ ૧૬૭ ] ત્યાગ યોગ મુમુક્ષુ “અભ્યાસથી જ્ઞાન શ્રેષ્ઠ છે, જ્ઞાનથી ધ્યાન શ્રેષ્ઠ છે, ધ્યાનથી કર્મફળનો ત્યાગ શ્રેષ્ઠ છે અને ત્યાગથી જ શાંતિ છે. દપતિ ' આ કથનમાં ધ્યાન જ શ્રેષ્ઠ છે એ નિશ્ચય છે, આત્મજ્ઞાન હોય છે છતા ભોગવિલાસ ભાવના જતી નથી જ્ઞાન વિના અભ્યાસની ઈરછા થતી નથી માનવડે નિશ્ચયાત્મક જ્ઞાન થાય છે, પરંતુ ભેગવિલાસ માટે જ કર્મ થતુ હેવાથી કર્મના ફળનો ત્યાગ કરવામા આવ્યાથી ભોગવિલાસની ભાવના મટે છે ભાવના મટ્યાથી ધ્યાન, મનની સ્થિરતા માટે સફળ થાય છે પરિણામ એનું એવુ આવે છે કે જેથી મુમુક્ષુ શીધ્ર શોકમુક્ત અને શાંત થાય છે – श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्धचान विशिष्यते । ध्यानाकर्मफरत्यागस्त्यागाच्छातिरनतरम् || (૨૨-૨૨) મુમુક્ષુ દ પતિ' પૂર્વ જન્મોના ફળે તે તમારે આ જન્મમાં ભેગવાના થાયજ છે ભલે, તમે આ જન્મમાં તદ્દન નિર્દોષ છે, પરંતુ તમારે એટલું જ્ઞાન તે ગુરૂ પાસેથી મેળવી લેવું જોઈએ કે તમે આત્મા છે તમારે હવે આત્મપાસનનો આરંભ કર ઘટે તમે ગીર નથી–આ બધ મળ્યા પછી તમને એવું ભાન આવે છે કે મેં માત્ર શરીરજ કરે છે કર્મેન્દ્રિો અને જ્ઞાનેન્દ્રિયની ક્રિયાઓથી સુખદુખનો અને ટાઢતડકાનો અનુભવ થાય છે અનુભવ કરનાર કારણ શરીર છે, આત્મા નથી મોક્ષાર્થી એ એમને સહન કરી લેવા જોઈએ તડકા છાયડાની પેઠે તેઓ અનિત્ય છે- मानास्पर्शास्तु कौतेय शीतोष्णसुसदु सदा । आगमापायिनोऽनित्यास्तास्तितिक्षस्व भारत॥ (૨ ૨૪) મનની સ્થિરતા માટે ધ્યાન સિદ્ધ થાય છે ત્યારે તમને સમાધિ લાગવી શરૂ થાય છે, કારણકે લોકશાસ્ત્ર અને વેદશાસ્ત્રનુ-

·ગીતાબેધ
[ ૧૮ ]
સર કર્મ કરવાની ભાવના તમારી મટી ગયેલી હોય છે. શારીરિ
ભગવાસના મટયાથી તમારી બુદ્ધિમાં તમે આત્મા છે
નિશ્ચય થાય છે.-
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
समाघावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ।।
આ પ્રમાણે જ્યારે તમે આત્મા છે” એ નિ
પૂર્વે સગુણ બ્રહ્મની ઉપાસનાથી તમે સેવે ભૂત પર
સવે ભૂત-પદાર્થો–પ્રાણુઓ માનવીએના મિત્ર, મા-
અહંકાર વિનાના, સુખદુઃખને સમાન માનનારા અને
ચૂક્યા
હે છે. વળી તમે સોપી, સતત વેગી, સકે
સમાન માનનાર અને દઢ નિશ્ચયી બનીને મન અને
પરમાત્માને અર્પણ કરીને પ્રભુના પ્યારા ભક્ત બની
તમે કેઈથી કંટાળતા નથી, તેમજ તમે
આપતા નથી, બલકે તમારા અંતઃકરણમાં હર્ષ
ઉઠતા નથી. તમે કર્મોના આરના ત્યાગી, શુર
ત્યાગી, શેકમુક્ત અને સ્પૃહા વિનાના બની
તમે હરખાતાં નથી કે દેષ કરતાં નથી તેમજ
તમને કોઈની અગર કઈ વસ્તુની આકાંક્ષા કર
કાઈ જણાતું નથી. શત્રુ તેમજ મિત્ર તરફ
હે છે તેમજ તમને માન અપમાન જેવું કશું
સંગરહિત બની ગયેલા હે છે અને આ બ
તમને સુખ-દુઃખ, ટાઢ-તડકે ઈત્યાદિ અનિ
તમારી નિંદા થાય કે વખાણ થાય તેની તમને
નથી. કેઈપણ હાલતમાં તમને કશાની ઉણપ લ
તુમ હૈ છે. “આ મારું સ્થાઇ છે એ “.
ગયેલી હોય છે તમારી મતિ સ્થિર થયેલી હોય

·[१६]
ત્યાગ યોગ
આવા
મુમુક્ષુ દંપતિ! શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને નિમિત્ત કરીને તમે
જીવેનેજ આ બેય આપે છે અને કહ્યું છે કે “ જીવે મને
વહાલા છે અને તેમને જ હું મારા ભક્ત માનું છું. આ બે
માનવીઓનું કલ્યાણ કરનાર છે.” આ બધ પ્રમાણે પરમાત્મા-
પરાયણ થઈને જે માનવી શ્રદ્ધાવાળાં બનીને ઉપાસના કરે છે
તેવા પરમાત્માને બહુજ પ્રિય છે. જુઓ શ્રીભગવાન કહે છે કે:-
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।
निर्ममो निरहंकारः समदुःससुराः क्षमी ।। (१२-१३)
संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मर्पितमनोबुद्धिर्यो मे भक्तः स मे प्रियः॥ (१२-१४)
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः।
हपीमर्पभयोद्वेगेमुक्तो यः स च मे प्रियः ।। (१२-१५)
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
सरिंभपरित्यागी यो मद्भक्त: स मे प्रियः॥ (१२-१६)
यो न हृप्यति न द्वेष्टि न शोचति न कांक्षति ।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यस मे प्रियः ।। (१२-१७)
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयो.।
शीतोष्णमुखदु खेपु समः संगविवर्जितः ॥ (१२-१८)
तुल्यनिंदाम्तुतिमाँनी सतुष्टो येन केनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥
१२-१९)
ये तु धामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रिया ॥ (१२-२०)
મુમુક્ષુ દંપતિ! તમે જોઈ શક્યાં કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ
ભગવદ્ગીતાના બારમા અધ્યાય-ભક્તિગના ઓગણીસમા લેકમાં

·ગીતા-બોધ
[ ૧૭o ]
સ્થિરમતિ થયાનું કથન ભક્તપણાના ગુણને ધારણ કર્યા પછી
થયાનું કર્યું છે જેમ અર્જુનને તેમ તમને પણ થાય કે ધિર
મતિને માનવી થાય ત્યારે તે કેવો હોય ? કારણકે તેને સમાધિ
લાગે છે તે એ સ્થિરમતિવાળે, સમાધિનિક માનવી કેમ બેલે,
કેમ બેસે, કેમ હરેફરે-મતલબ એના આચરણે કેવા હેય?–
આવા પ્રશ્નો ઉઠે જુએ અર્જુને પણ પૂછ્યું છે કે –
स्थितप्रज्ञस्य का भाग समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधी किं प्रभाषेत किमासीत मजेत किम् ।।
(૨-૪)
શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્માનો ઉત્તર આ પ્રમાણે તે કે-“મનમાં
ઉત્પન્ન કામનાઓ જેની નષ્ટ થાય છે અને પિતાના આત્માવડે
આત્મામાજ તૃપ્ત રહે છે, દુ ખ આવી પડતા ઉગ વિનાના
મનવાળા અને સુખની પૃહા વિનાના જેઓ હોય છે, મમતા-
ભય-કો જેમના જતા રહ્યા હોય છે, વળી દેહના જીવન વિષે
પણ જેમને નેહ રહેતું નથી, શુભાશુભ આવી મળતા જેમને
હર્ષ કે તેષ થતા નથી, એમને સ્થિરમતિવાળા કહેવામાં આવે છે ”
જુએ શ્રીભગવાન કહે છે કે –
प्रजहाति यदा कामान्सन्पिार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्ट स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ (૨-૧)
दु सेप्वनुद्विममना सुखेषु विगतस्पह ।
वीतरागभयक्रोध स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥
सर्वानमिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नामिनदति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।। (૨-૫૭)
મુમુક્ષુ પતિ સ્થિરબુદ્ધિવાળાઓના બીજા લક્ષણે પણ
શ્રીભગવાને કહ્યા છે- “જેવીરીતે કાચબો ભય આવવાનો છે એવું

·ત્યાગ કેમ [ ૧૭ ] જાણીને પિતાનાં છએ અગ-ચાર પગ, મુખ અને પૂછ-કાલની સમેટી લે છે, તેમ ઈન્દ્રિયો અને ઇન્દ્રિયેના અને જે સમેટી લે છે, તેને સ્થિરમતિવાળો જાણ’ આવાં માનવીઓ એમ સમજે છે કે “હવે હું વૃદ્ધાવસ્થામાં છું અને કણજાણે કાળ કયારે આવશે એ તે અનિશ્ચિત જ છે, માટે મારે મારી ઈન્દ્રિયેનો નિગ્રહ કરીને પરમાત્મચિંતન કરવું જોઈએ જે જરાપણુ વાસના શેષ રહી તે આ શરીર છૂટયા પછી હું પાછો ચેર્યાસીના સંસારચક્રમાં પડીશ.” આવું સમજી ઈન્દ્રિયનિગ્રહ કરે તે સ્થિરમતિ થયેલ કહેવાય છે – यदा संहरते चायं कूर्मोऽगानीव सर्वशः । इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।। (૨-૧૮) “જેમ આહાર નહીં કરવાથી ઈન્દ્રિયે એમના અર્થો પ્રત્યે જતી બ ધ થાય છે, પણ આહાર મળવાથી પાછી એઓ ઉત્તેજિત થાય છે અને જેમ જેમ એમને અર્થો મળતા જાય તેમ તેમ તેઓ ઘસાઈ ન જાય ત્યાંસુધી વધુ અને વધુ અર્થો તરફ જવાને ચંચળ બનતી જાય છે, તૃપ્તિ થતી નથી, પરંતુ અર્થો તરફ જતી તેમને, ‘હું આત્મા છુ” એવા નિશ્ચયાત્મક જ્ઞાનથી જે રોકવામાં આવે છે તે તેમનો સ્વભાવ બદલાય છે અને અર્થો તરફનું તેમનું આકર્ષણ અટકી જાય છે. મુમુક્ષુને એમના પ્રત્યે રસ રહેતું નથી ઈન્ડિયાના અને એ વૃદ્યનાં સ્વરૂપ માને છે, કારણકે એ સમાન બ્રહ્મદષ્ટિ- વાળા બની ગયેલ હોય છે. સ્વસ્વરૂપના જ્ઞાન વિના વિદ્વાન મનુષ્યને પણ ઈદ્રિયે બળવાન બનીને, એના મનને આકપીને ભ્રષ્ટ કરી નાખે છે. માટે જે કોઈ માનવી ઈન્દ્રિયેનો સંયમ કરીને, પરમાત્માની સાથે જોડાઈને પરમાત્માપરાયણ રહે છે, તેની જ ઈન્દ્રિય તેના વશમાં રહે છે. આ ઇન્દ્રિયને વશમા રાખનાર માનવી સ્થિરબુદ્ધિવાળો કહેવાય છે –

·ગીતા-બોધ
[ ૧૭ ]
विपया विनिवर्तते निराहारस्य देहिनः ।
रसव रसोऽग्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ।। (૨-૧૧)
यततो ह्यपि कौतेय पुरुपस्य विपश्चितः ।
इंद्रियाणि प्रमाधीनि हरंति प्रसभ मनः ।। (૨-૬૦)
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।
वो हि यस्येद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। (૨-૬૬)
પચાસ વર્ષની વય પછી બહુ ચિવટપૂર્વક ઈન્દ્રિનો સંયમ
કરીને, લાબા જીવન માટે સંયમ ટકાવીને, વર્તમાન દેડમાંજ
કૈવલ્યાનુભવી બનવા યત્ન કરે ઘટે.
ભાગ્ય વિષયનું ચિંતન થતાંની સાથે માનવીને ભાગ્યવસ્તુ
ઉપર રાગ છે; રાગ થયાથી સંગ થાય છે; સંગ કામને પેદા કરે છે,
કામ ઉપજતાંની સાથે ભેગા કરવાની ક્રિયાનો આરંભ થાય છે
અને કોધ ઉત્પન્ન થાય છે અને કોઇ સાથે અજ્ઞાન ઉપજે છે. આ
અજ્ઞાનવડે માનવી “હું આ છું” એવી યાદ વિસરી જાય છે અને
એ વિમૃતિથી બુદ્ધિને નાશ થતાંજ આત્માનું હનન થાય છે-
ध्यायनो विषयानपुंसः संगस्तेपूपजायते ।
संगात्सजायते कामः कामारकोधोऽमिजायते।। (૨-દુર)
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहास्मृतिविभ्रमः ।
મૃતિપાદ્ધિના શુદ્ઘિના ત્રણરૂતિ (૨–૬૩)
ઇકિયેના વિષયને વિષે જેનો રાગ અને દ્રય જ રહ્યો
હોય છે અને જેણે પિતાનાં મન તથા બુદ્ધિને વશ કરી લીધેલાં
હોય છે, એ શુદ્ધ અંત:કરણવાળો માનવી વિધેય-આત્મા કહેવાય
છે. એને ચિત્તમાં પ્રસન્નતા રહે છે. પ્રસન્નતાથી એનાં દુઃખે માત્ર
જતાં રહે છે. પ્રસન્નચિત્તવાળો માનવી સ્થિરમતિવાળો કહેવાય છે -
?
5

·[ ૧૭૩ ]
ત્યાગ યમ
रागद्वेपवियुत्तैस्तु
आत्मवश्यर्विधेयात्मा
विपयानिद्रियैश्चरन्।
प्रसादमधिगच्छति॥
(૨-૬૪)
प्रसादे सर्वदु साना हानिरस्योपजायते।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धि पर्यवतिष्ठते ।। (૨-૩)
મુમુક્ષુ દંપતિ ! જેનું ચિત્ત પરમાત્મા સાથે જોડાયું નથી
તેની રિમિતિ થતી નથી. જેનું ચિત્ત આમ જ એવુ નથી તેને
હું બ્રા છુ” એવી ભાવના ઉપજતી નથી અને જ્યા સુધી બ્રહ્મ
ભાવના ઉપજી નથી ત્યાસુધી શાતિ ઉપજતી નથી તે પછી આવા
અશાત આદમીને સુખ કયાથી હોય? શ્રીભગવાન જ આમ પૂછતા
(૨–૬૬)
नास्ति बुद्धिरयुक्तम्य न चायुक्तस्य भावना।
न चाभावयत शातिरशातस्य कुत सुसम्॥
જેવી રીતે એક વહાણ સઢ અને સુકાન વિનાનું જળમાં
ગમેતેમ ખેચાઈ જાય છે તેમ વિદ્વાન હોવા છતા પણ ઈન્દ્રિ
અને મનને છૂટા મુકવાથી તે બુદ્ધિભ્રષ્ટ માનવી ભ્રષ્ટતા તરફ
ગમેતેમ છે ચાઈ જાય છે માટે તેમને સર્વે તરફથી એમના વિશે
તરફ જતી જે માનવી અટકાવે છે, તે સ્થિરમતિ થયેલું હોય છે… -
इद्रियाणा हि चरता यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञा वायुनीवभिवाभसि ।।
(૨-૬૭)
(૨–૬૮)
तस्माद्यस्य महानाहो निगृहीतानि सर्वश ।
इद्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।
મુમુક્ષુ દપતિ! શરીરનું અને આત્માનું જ્ઞાન તમને થયું
વ્યવહાર સાથે પરમાર્થ સાધવાનો બોધ પણ તમને મળે સગુણ

·[ ૧૭૪ ] ગીતા-બોધ અને નિર્ગુણ ઉપસનાઓનું જ્ઞાન પણ તમને મળ્યું આમ છતા તમારા મનમાં જે તે જરૂર આવવાનું કે હું આત્મા છું, તે હું આત્મા સમાન કેમ નથી ? આત્મા તે સુખરૂપ છે, શેકમુક્ત છે, તે હું કેમ શોકમુક્ત નથી?” શરીરને તમે માયાનું કાર્ય જોયુ અને આત્માને શુદ્ધ જ, પણ એ આત્મા શરીરમાં હોવાથી શરીરને પ્રભાવ કે થઈ જાય છે અને આત્માને પ્રભાવ કે ઘટી જાય છે, તે જાણવુ તમને રસપ્રદ થશે ભગવાન કૃષ્ણ શરીરને ક્ષેત્ર કહે છે અને એ ક્ષેત્રને જે અદર અને બહાર સર્વ તરફથી જુએ છે તેમજ જાણે છે અને અનુભવે છે તેને ક્ષેત્ર કહે છે. અહીં શરીરનું નામ ક્ષેત્ર અને આત્માનું નામ ત્રણ પડયું છે–એવુ તમને અગાઉ કહેવામા આવ્યું છે ક્ષેત્રની બનાવટ પણ પર્વ તમને કહેવામાં આવી છે, પરંતુ જ્ઞાન વિના ક્ષેત્રજ્ઞ–સ્વરૂપવડે પ્રકાશ નથી, તેથી તે શોકમગ્ન પ્રતીત થાય છે માનવી જ્યારે જ્ઞાની બન્યું એમ કહેવામા આવે છે ત્યારે એ જ્ઞાન કેવું હશે? એ જ્ઞાની કે બની જતું હશે ? વળી ફોત્રજ્ઞ શેકમુખ અને શરીરે ધારણ કરવામાંથી મુક્ત ક્યારે થતું હશે? પિતાના રૂપમાં પ્રકાશ હશે ત્યારે માનવી કે દેખાતે હશે અને એ આચરણ કેવા કરતું હશે?–આવા સ્વાભા- વિક પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થયા વિના રહેતા નથી માટે એ જ્ઞાનને તમારે હવે જાણવુ ઘટે છે જુઓ ' શ્રી ભગવાનની વાણી હુ તમને કહું છું “માનરહિ- તપણુ, દભરહિતપણ, અહિંસક્ષણ, સહિષ્ણુપણું, મનસા-વાચા -કર્મણ સ્વધર્મ સ્થિરતાપણું, ગુરૂનું દામ્યપ, કાયિક-વાચિક -માનસિક પવિત્રપણુ, મનનું ચ ચળતારહિતપણુ, બિલકુવે નિવૃત્ત- પણ, ઈન્દ્રિયેના અર્થો વિષે વિરાગીપણુ, અડકારરહિતપણું, વામાન્ઝરવામા-વ્યાધિ થવામાં અને વૃદ્ધાવસ્થા પામવામા દુખદા- ·[ ૧૭૫ ] ત્યાગ યોગ -આ પણુ, આસક્તિરહિતપણું, મગરહિતપણું, પુત્ર-દારા-ધન-ઘરમાં મમતારહિતપણુ, ઈટ કે અનિષ્ટ આવતા સદા સમતાપણુ, પરમા ત્મામા અનન્ય વડે અવ્યભિચારિણે ભક્તિ હોવાપણુ, એકાતમા રહેવાપણુ, માનવમૂડને વિષે બેસવા વસવાની ઈચ્છારહિતપણુ, નિત્ય અધ્યાત્મજ્ઞાનનું અભ્યાસીપણુ, તત્વજ્ઞાનનુ વિચારમગ્ન પશુ- બધા જ્ઞાનના લક્ષણ છે તેનાથી જે ઉવ, તે બધુ અજ્ઞાન કહેવાય છે આ લક્ષણે જેનામાં હોય તે જ્ઞાની કહેવાય છે આવા લક્ષણવાળા માનવીને ફોત્રજ્ઞ શોકમુક્ત હોય છે આવા જ્ઞાનીને ક્ષેત્રજ્ઞા આત્મસ્વરૂપવડે પ્રકારે છે ” – अमानित्वमदभित्वमहिंसा क्षातिराजवम्। आचार्योपासन शोच स्थैर्यमात्मविनिग्रह ॥ (૩–૭) एव (૬૩–૮) इद्रियार्थेषु वैराग्यमनहकार जन्ममृत्युजराव्याधिदु खदोपानुदर्शनम् असक्तिरनभियग पुनदारगृहादिपु। समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ (૨૩–૧) नित्य मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणि । विरिक्तदेशसे वित्वमरतिजनससदि | (૩-૨૦) અધ્યાત્મજ્ઞાનત્વ तत्वज्ञानार्थदर्शनम् । gastrનમિતે વોરમજ્ઞાન તોડન્યથા (૨૩-૧?) મુમુક્ષુ દપતિ! હવે તમે મૃત્યુકાઠે છે એવુ તમારે સમજવું ધટે આ મનુષ્યદેહને એળે ગુમાવી દે યુપ્ત નથી તમારે હવે છે તે એ છે કે જે જાણવાથી તમે સ સારચકમાં પાછા ન આવી પડે અને તમે અમૃતના ભક્તા થાઓ એટલે મુક્ત થાઓ જાવાનું

·ગીતા-બેધ
[ ૧૭૬ ]
તથા શેકમુક્ત બનો જાણવાનું એકજ અનાદિમત્તાવાળુ પરમબ્રદ્ધા
જેને મત પણ નહીં અને અસત પણ નથી કહેવાતુ તે છે –
ज्ञेय यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ञानाऽमृतमन्नते ।
અનારિ૫ર શ્રેમ સત્તાનસુતિ | (૩-૨૨)
અગાઉ કહેવામાં આવ્યું છે કે તે, થુવરૂપના પગેથી
પગવાળું , હાથી હાથવાળુ, માથાઓથી માધાવા), કાનથી કાન
વાળુ સર્વે શરીરને વિષે છે અને ગર્વને ઢાકી દઈને બહાર પણ
રહેલું છે અને તે સર્વે ઇન્દ્રિયના ગુણને આભાર આપનાર છે,
છતા ઇન્દ્રિય વિનાનું છે સર્વનુ ભરણપોષણ કરનાર છતા આસક્તિ-
રહિત છે એ નિર્ગુણ છતા ગુણેને ભોગવનારૂં છે એ ચરાચર
ઉપજેલાઓની અંદર અને બહાર છે એનું અધિકાધિક પણ
હાઈને જાણી શકાય નહીં તેવું છે
આવુ છતા મોક્ષાર્થી સાધકે વડે ધયાનાવસ્થિત દામા
હૃદયમાં દેખાય તેવુ છે સમાધિમાં આત્માવડે અનુભવાય તેવું છે
જે શોધે છે તેને પાસેજ છે એના હૃદયને વિષે બુદ્ધિમા તે ગુપ્ત
રહે છે, છતાં તેને દેખાય છે જે શોધતા નથી તેમનાથી એ
કરોડો જ દૂર છે તે
सर्वत पाणिपाद तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुसम् ।
पर्वत श्रुतिमहोके सर्वमावृत्य તિgત (૨૨–૨૨)
मर्वेद्रियगुणाभास सर्वेद्रियवियर्जितम।
અને સર્વ નિજ ગુમો ૪ (૨૩-૨૪)
बहिरतश्च भूतानामचर घरमेव
मूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेय दूरस्थ चातिके च तत् ॥ (१३-१५)
અધ્યાય બારમે અને ત્યાગમ સંપૂર્ણ.

·[ ૧૭ ] સંન્યાસ વેગ અધ્યાય ૧૩ મો સંન્યાસ વેગ મુમુક્ષુ દંપતિ! પરમબ્રહ્મના સ્વરૂપને સાંભળવું, સાંભળીને બીજાને કહેવું એ તે બહુ સહેલું છે, પણ એને અનુભવવું બહુ અઘરું છે. જુઓને એ બે માનવીઓમાં છે, છતાં જુદું જુદું હેય એમ પ્રતીત થાય છે, પણ એ જુદું નથી જ. બેઉ માનવીઓની અને બેઉની વચમાં, દર કે પાસે-બધે એ છેજ છે. ભલે એ તમારાથી દેખાતું નથી, પણ જરૂર છે. ભલે એ બતાવી શકાતું નથી, છતાં એ છેજ. સર્વે ઉપજેલાંનુ એ ભરપષણ કરે છે. સમયે સમયે એ સને ઉપજાવનારૂ છે સર્વે તિઓને એ જોત આપનારું અને અંધકારથી એટલે અજ્ઞાન અને અવિદ્યાથી ઉત્તમ છે; કારણકે તે સ્વયં જ્ઞાનસ્વરૂપ અને ઓળખવા અને પામવા ગ્ય છે. “હું આત્મા છું' એવા સ્વરૂપ જ્ઞાનવડે એ અનુભવી શકાય છે અને સર્વેના હૃદયમાં બુદ્ધિરૂપ ગુહામાં ઢંકાયેલું પ્રતીત થતું સમજી શકાય છે – अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिय च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं प्रसिप्णु प्रभविष्णु च ॥ (१३-१६) ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । જ્ઞાન જ્ઞર જ્ઞાનગં દરિ સર્વ પતિ . (૧૨-૭) જે કઈને પિતાનામાં ઈશ્વરીભાવ આપ્યું હોય તેણે ફોત્ર- તથા જાણવાલાયક પરમબ્રહ્મનુ રૂપ બહુ સારી રીતે સમજી લેવું ઘટે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે મારે ભક્ત એને સમજી લીધા પછીજ પરમાત્મભાવને પામે છે- ફોત્રજ્ઞનું

·ગીતા-બંધ
[ ૧૭ ]
इति क्षेत्र तथा ज्ञान य चोक्त समासत ।
मद्भक्त
एतद्विज्ञाय વાઘા (૧૨-૧૮)
પ્રકૃતિ અને પુરુષ બેઉ અનાદિજ છે નાશવત તે વિકાસ,
ગુણે, નામ અને રૂપ છે ભલે કે તેઓ પ્રકૃતિવડે ઉપજેલા
હોય છે, તેમને માયા-પ્રકૃતિ-એવા નામ આપીને બોલનારા મોટી
ભૂલ કરે છે. પરમાણુરૂપે પ્રકૃતિ અક્ષર છે, પણ એ લય થવાના
સ્વભાવવાળી છે અક્ષર તે એક પરમબ્રહ્મતત્વજ છે પ્રકૃતિ
સ્વભાવમાથી ભલે ઉપજે છે, છતા એ સમાય પણ તેમાજ છે
સ્વભાવ કહે, પ્રકૃતિ કહ-એને પરમબ્રહ્મથી જુદુ પાડી શકાય
તેમ નથી શુ અગ્નિથી ઉષ્ણતાને જુદી પાડી શકાશે કે ઉષ્ણુતા
એ અગ્નિને સ્વભાવ છે
-
प्रकृति पुरप चैव विद्धधनादी उभावपि ।
વિIT Tળાશૈવ વિદ્ધિ પ્રવૃત્તિ સમવન (૨૩-૧૧)
ક્રિયા કરનારી થવુ, કરવું, કરાવવું અને કાર્યરૂપ થવુ
પ્રકૃતિનો ગુણ છે અને સુખદુ અને જોગવવું એ પુરુષને ગુણ
કારણકે એ પ્રકૃતિના ગાઢ સબંધમાં છે. પરંતુ વેદાત વિસ્મૃત
થાય તેવું છે પિતાને અર્ના માન એ સમજમા આવવુ બહુ
મુશ્કેલ છે અભિમાનથી “હું કરીશ, મેં કર્યું, આ મારૂ છે”
એમ બેલ્યા વિના માનવી રહેતું નથી કે હજારે
વખત એણે
સાભળ્યું હોય કે “હું આત્મા છુ, આત્મા અક્ત છે અને સર્વે
કર્મો પ્રકૃતિજ કરે છે તો આ સત્ય એ તરત ભૂલી જાય છે –
-
प्रत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वश ।
य पश्यति तथाऽऽत्मानमकतार स पश्यति ।। (१३-२९)

·यदा
સંન્યાસ જોગ
[ ૧૭ ]
ઉપજેલાંમાત્રને અને તે શરીરને તથા સર્વે નામરૂપને
-બધાંને-જુદાંજુદાંને પરમબ્રહ્મના એકચતુર્થાંશ ભાગને રેકેલે
સમજાય ત્યારે જ સમજી શકાય તેમ છે કે “જેમ સાગરમાં
જળચરે ઉપજે છે, તેમ આપણે બધાં પરમબ્રહ્મથી ઉપજીને તેનાજ
આયમાં છીએ” અને ત્યારે જ એ સવરૂપની મહત્તાને આપણે
સમજી શકીએ અને પામી શકીએ છીએ –
મૂવથમાવવામગુજરાત
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ (१३-३०)
પરમબ્રહ્મજ પિતે માયાવડે પરમાત્મા થાય છે. એના અનાદિ-
પણાને લીધે, નિર્ગુણપણને લીધે એ પરમાત્મા અવિકારી છે.
શરીરમાં રહેલો છતાં, નથી એ કાંઈ કરતે અને નથી એ લેપતે.
અલબત્ત, મૂર્ખાઓને એ કરતે, લેપ વગેરે દેખાય છે –
अनादित्वाग्निर्गुणत्वात्परमात्माऽयमव्ययः
शरीरस्थोऽपि कौतेय न करोति न लिप्यते॥ (१३-३१)
આકાશ પિતાના સૂક્ષ્મપણાના કારણે સર્વે સ્થાનોમાં છે,
છતાં કેઇનાથી એ લપાતું નથી, તેમ આત્માનું આકાશથી પણ
અધિક
સૂક્ષ્મપણું
હોવાથી એ દેહમાં હોવા છતાં લેપતે નથી –
यथा सर्वगतं सौदम्यादाकाशं नोपलिप्यते।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥ (१३-३२)
જેમ સૂર્ય એક હેવા છતાં આ બધા લેકને પ્રકાશ આપે
છે, તેમ ને અને બધાને, એ ક્ષેત્રજ્ઞ ચલાવે છે –
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
ૐ ત્રી તથા ##રાતિ મારd I (૨૩-૩૨)

·[ ૧૮૦ ]
ગીતા-બાધ
જેઓ જ્ઞાનચક્ષુવડે ક્ષેત્રના અને ક્ષેત્રજ્ઞના અંતરને તેમજ
ભૂતિના અને પ્રકૃતિના અતરને તથા મેક્ષના સ્વરૂપને સમજે છે
તેઓ પરમબ્રાને પામે છે
મુમુક્ષુ પતિ * તમે શરીરના અને આત્માના એ તને અગાઉ
સમજી ગયા છે અહીં શરીર–ક્ષેત્ર અને આત્મા-શેત્રજ્ઞ કહેવાનો
હેતુ સાધનાની સરળતા માટે છે પ્રકૃતિના અને ગુથી ઉપજતાં
નામ-રૂપમાત્રના અને શરીરના અંતરને કહેવાનો હેતુ પણ તેજ
છે ક્ષેત્રના-ક્ષેત્રની સાથે જ સગવડે બ ધનના અને અસ ગવડે
મેક્ષના સ્વરૂપને સમજાવવાનો હેતુ પણ સાધનાની સરળતા
માટેજ છે –
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमतर
જ્ઞાનકું !
भूतप्रकृतिमोक्ष च ये विदुांति ते परम् ।। (१३-३४)
મુમુક્ષુ દંપતિ 1 ક્ષેત્રનો સાક્ષી એવે, જેને ક્ષેત્ર કહેવામાં
આવ્યો તે આત્મા જ છે, અને એ આત્માજ તમે છે આત્મા
શકમુક્ત છે અને તમે નથી એનું કારણ પ્રકૃતિના ગુણે સાથે
તમારે સગ છે, એવું તમને સમજાવ્યું છે પરંતુ અર્જુનની
સમજમાં નથી આવ્યું, તે તમારી સમજમા કયાથી આવે ?
ગુણે સાથે પુરુષનો સંગ કેમ? ગુણેથી પુરુષનું બધા
કેમ? ગુણેથી પુરુષનું છૂટવુ કેવીરીતે થાય? ગુણોથી મુક્ત હોય તેના
લક્ષણે કેવા હેય”—આ બધુ જાણવાની તમને આકાક્ષા થવાની જ.
પ્રકૃતિનું અને પ્રકૃતિના કાર્ય–તમારા ફોત્ર યા શરીરનું
સામર્થ્ય કેવું હશે ? પ્રકૃતિને ગુણે કેટલા ગુના સગનુ અને
અને અસગનું ફળ શુ ?” આ બધુ તમારે એકાવનમા વર્ષની
શરૂઆતથીજ જાણી લેવું પડે, કારણકે તમારે સાઠ વર્ષની વય

·[ ૧૮ ]
ત્યારે એમ
સુધીમાં દુન્યવી તૃણનો ત્યાગ કરવાનો છે. ત્યાગ વિના અને
સંન્યાસ વિના મે મળે જ નહીં, એવું તમે આરંભથી જ સાંભળ્યું
છે, અને હવે તમારે તેને આચરણમાં મૂકવાનું છે.
બધાં જ્ઞાનોથી ઉત્તમ જ્ઞાન તમને હમણાં મેળવવાનું કામ
તે છે, જે મેળવીને સર્વે મુનિએ અહીંથી ઉત્તમ સિદ્ધિને
સંપાદન કરીને પરમપદને પામ્યા છે. આ સાનની આશ કરીને
શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “હુ-પરમાત્માના જે જે થયેલા દેય છે
તેઓ પ્રલય સમયે અને પ્રલય પછીની સૃષ્ટિના આરંભમાં પણ
જન્મતા નથી અને અષ્ટયારંભના પૂર્વે થયેલા પ્રલય સમયે પ
તેમને કઈ દુઃખ કે શેક થયેલાં હતાં નથી”
परं भूयः प्रवक्ष्यागि शानानां मानगुनमम ।
यज्मात्या मुनयः मयं परां मिद्धिमिनो गवाः ।। (૨૪-૧)
દર્ટ જાનકુપાત્ર મા પાળનારા
मगंऽपि नोपजायते प्रलये न व्यति ॥ (૨૪-૨)
મુમુક્ષુ દંપતિ! શ્રી પરમાત્મા કહે છે કે “ પરમશ્રદ્ધા
છે. જેમ એક પુરુષ, પનીમા ગર્ભનું સિચન કરે છે તેમ વિભાવથી
ઉત્પન્ન થયેલી પ્રકૃતિ જેને મહા કહેવામાં આવે છે તેમાં
ચણિ થવાના સંકલ્પરૂપ તજ યા બળ, મારા ઘરે આવે છે, તેથી
એમ કહેવાય છે કે તેનામાં દુ-બ્રહ્મ ગર્ભ શકું છું. એ ગર્ભથી
સર્વે ભૂતની ઉત્પત્તિ થાય છે. આ ગર્ભ વિષમ થવાના વિશ્વના
અત્યંત ક્રમ પરમાનો એક સમય છે, એ ગર્ભ કેટલાક
સમય પછી અહાનિ થાય છે અને એ અંકૃતિને બદiટ કરવામાં
આવે છે. આ બ્રાં દેવનાં એક હજાર વર્ષ વીત્યા પછી ફાટે
છે અને તેમાંથી જે ના પ્રકાશવાળે પર ઉપજે છે, જેને
વિરાગ કહે છે. આ દર એકમાંથી બે અને દર એના નથી

·ગીતા-બે
[ ૧૮૨ ]
એક એવા વિકાસ અને વૃદ્ધિ થવા લાગે છે અને એમાંથી બીજુ
ઉપજે છે તે એકને ૫-ની સમજવી. તે પત્નીમાં નુ તેજ, વિય,
સંક-૫ કે શનિ તે પરમબ્રહ્મથી ઉતરે છે અને તેથી પામબદ્ધ
મર્થના પિતા કહેવામાં આવે છે આ એક અટપટો ખેલ છે. જેમ
સૂરજ-પ્રકાશમાં વીર્ય સિંચન કરે અને તડકાથી જેમ પ્રાણી,
પદાર્થો, માનવીઓમાત્ર અકળાય છે અને ઠંડી યા શાતિ માટે
પ્રવૃત્તિમાન બની જાય છે, એ આ ખેલ છે. આ દાખલામાં
પ્રકાશ એ સૂર્યની પત્ની સમજવી ભગવાન શ્રીમુખે કહે છે કે-
मम योनिमहद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भ दधाम्यहम ।
मभव मर्मभूनाना उत्तो भरति भारत 11 (૨૪–૨)
मर्ययोनिषु पातेय मूर्तय मभनि याः।
तामा ब्रह्मा महद्योनिगह बीजपद पिता। (૨૪-૪)
મુકુ દયતિ! સત્વ-જન્તમ-આ ત્રણ નામોવાળા ત્રણ
ગુણેને પ્રકૃતિ ઉપજાવે છેઆ ત્રણ શુ તમને-દડમા દેહને-
બાપે છે જીવ-દેટી-શરીરી-ક્ષેત્રજ્ઞ અને આત્મા એ બધા નામે
તમારા-હમા રહેલા ચેતનના છે ચેતન પિતે વિકારી નથી, પણ
ગુના સંગથી તે બધાય છે –
सत्य रजस्तम इति गुणा प्रकृतिसभवा ।
निवन्नति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्।। (११-५)
સત્વગુણ તમને સુખમાં જીવવાની ભાવનાવાળા બનાવે છે
અને જ્ઞાન પ્રેમી બનાવે છે, કેમકે એ ગુણમાં મળરહિતપણું છે,
એમ છે અને વિપરહિતપતું તથા જડતાહિતિપણું છે
રજોગુણ તમને મમતાવાળા બનાવીને ભિન્નભિન્ન તૃષ્ણાએ
સાથે બધે છે અને કર્મો કરવાની પ્રકૃતિવાળા બનાવે છે.

·[ ૧૮૩]
સન્યાસ યોગ
તમોગુણ તમને મેહ પમાડે છે પ્રમાદ–આળસ અને અનિદ્રા-
વાળા યાને સ્વપ્ના આવ્યા કરે તેવા અને પથારીમાં પડ્યા રહેનારા
બનાવે છે આ ગુણ અજ્ઞાનમાથી ઉપજેલ છે, જે સર્વે દેહીઓને
પતિત અવસ્થામાં ઘસડીને પછાડી પાડે છે –
सत्व
निर्मलत्वात्प्रकाशक्मनामयम् ।
सुग्नसगेन बध्नाति ज्ञानसगेन શનિ ||
(૨૪-૬)
रजो रागात्मक विद्धि तृष्णासगसमुद्भवम् ।
तनिध्निाति कौतेय कर्मसगेन देहिनम् ।। (१४-७)
तमस्त्वज्ञानज विद्धि मोहन सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्रामिलनिरन्नाति માત !
(૨૪-૮)
મુમુક્ષુ દપતિ ! સત્વગુણ તમને વિષયસુખના અભિલાષી
બનાવે છે, રજોગુણ તમને તેમના ફળ મેળવવાની અભિલાષાવાળા
બનાવે છે અને તમગુણ તમને સ્વસ્વરૂપની વિસ્મૃતિવાળા બનાવીને
પ્રમાદી, ભિખારી અને લાલચુ બનાવે છે, યાને ઉદ્યમ કર્યા વિના
ભેગવિલાસી બનાવે છે-
सत्त्व सुखे सजयति रज कर्मणि भारत ।
ज्ञानगावृत्य तु तम प्रमादे सजयत्युत । (૨૪-૧)
કોઈને સમજી પણ શકાય નહીં એવી રીતે રજોગુણ અને
તમોગુણને દબાવી દઈને સત્વગુણ બળવાન બને છે અને એ બેઉ
ગુણેને પિતાના સહાયક અગો બનાવે છે જે ગુણ કેઈક વખતે
સત્વગુણ અને તમોગુણને દબાવીને બળવાન બને છે અને એ
બેઉને પિતાના સહાયક અને બનાવે છે અને કેઈક વખતે
અવગુણ તેમજ રજોગુણને દબાવીને તમે ગુણુ બળવાન બને છે
અને એ બેઉ ગુણોને પોતાના સહાયક
અગ બનાવે છે

·[ ૧૮૬)
ગીતા-બાધ
- - -
જેવા થાઓ છે. જે મુમુક્ષુ સાધક પેન ત્રણે ગુથી ઉત્તમ બને
છે, એમના સંગ વિનાનો બની જાય છે અને આસનિહિત થાય
છે ત્યારે જ તે જન્મમરવું અને વૃદ્ધાવસ્થાના દધી છૂટીને
મોક્ષને પામે છે -
कर्मणः मुशवम्याहुः मात्यिक निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दु.यमझानं तमसः पलम् ।। (१४-१६)
मत्त्वात्मजायते ज्ञानं ग्जमो टोम एप प।
प्रमादमोही तममो भयतोऽक्षानमेय घ॥ (१४-२७)
उध्यं गच्छति सत्त्वस्या मध्ये ठिष्ट्रति राजमाः।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गनि ताममाः ॥ (१४-१८)
नान्यं गुणेभ्यः फतीरं यदा दृष्टानुपश्यति ।
ra જે રેશિ માં પોષિત (૨૪-૧૧)
गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देवसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादु निमुनोऽमृतमश्नुते છે (૨૪-ર૦)
મુમુક્ષુ દપતિ! “પાપ વિનાનું હૃદય, કેઈને ડર ન લાગે
તેવું વર્તન, શ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસન-જ્ઞાનપ્રાપ્તિ માટે કરવાની
ટેવ, દાનેશ્વરીપણુ, ઈન્દ્રિય પર કાબુ, પરમેશ્વર માટે થનાં કર્મો,
જ વિદ્યાભ્યાસની ટેવ, તપ, વાણી અને આચરણની એકરૂપતા,
અહિંસા, સત્ય, અકોપ, ત્યાગ, શાંતિ, બીના મર્મને ઉઘાડા ન
પાડવાપણું, દયા, અલાલુપતા, મૃદુતા, લજજા, ચંચળતારહિતપણું,
તેજ, ક્ષમા, ધૃતિ, પવિત્રતા, અદ્રોહ, નિરભિમાનીપણું” વગેર
સગુણે પૂર્વજન્મના અધિક પુથથી આ જન્મમાં સાત્વિકતાપૂર્ણ
જન્મેલાં માનવીઓમાં દેય છે. શ્રી ભગવાનને એજ મત છે કે-

·[ ૧૮૭ ]
સંન્યાસ યોગ
માત !
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
ન ર જ ધ્યાપરત આવI , (૬-૧)
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शांतिर पैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं हीरचापलम् ।। (૨–૨)
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता।
भवंति संपदं देवीममिजातस्य
(૨૬-૩)
દંભ, દર્પ, અભિમાન, ક્રોધ, કડવાં વચને બેસવાની ટેવ,
અજ્ઞાન વગેરે દુર્ગણે પૂર્વજન્મના દુખાચરણથી આ જન્મમાં
રાજસતામસ પૂર્ણ જન્મેલાં માનવીઓમાં હોય છે –
दंभो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
જ્ઞાનં મારું કાર્ય સંઘમાપુરી (૨૬-૪)
સાત્વિક્તાપૂર્ણ જન્મેલાં માનવીઓના પૂર્વોક્ત ગુણે તેમની
દેવી સંપત્તિ કહેવાય છે. એ સંપત્તિ મને ઉપકારક છે અને
રાજસતામસપૂર્ણ જન્મેલાં માનવીઓના પૂતો ગુણે તેમની
આસુરી સંપત્તિ કહેવાય છે, જે સંપત્તિ બંધનને કરાવનારી છે
પણ “તું તે દેવી સંપત્તિવાળે છું. તારે શેક કરાયોગ્ય નથી”
એવું અર્જુનને શ્રીકૃણે કહ્યું છે, એ યથાર્થ છે.
મુમુક્ષુ દંપતિ! અર્જુન પ્રત્યેના આવા કથનનો ભાવ તમારે
એવે સમજવાનો છે કે જેમ અર્જુનને યુદ્ધના પરિણામનો શેક
થાય છે, તેમ તમને લેભ-કામ-ક્રોધના ત્યાગના પરિણામનો શેક
થાય છે. જ્યારે કામ-ક્રોધને તજીએ તે પછી ઘરવ્યવહાર કેમ
ચાલે? પરણ્યાં શું કરવા? આવા ત્યાગના પરિણામે
* ગરીબકી
જેરૂ સબકી ભાભી”-કહેવત પ્રમાણે આ શીપાડોશી અને સંબંધમાં
આવતાં માનવીઓ દાબી કચરી નાંખે અને જીવવા પણ ન દે તો?”

·છે.
ગીતા-બેધ
[ ૧૮૮ ]
આવી તમને શંકા થયા કરે. આનો ઉત્તર સ્પષ્ટ સમજી શકાય
તેવે છે. તમે આવા પ્રકારનો વાર્તાલાપ સાંભળે છે કે આ
શરીર તમને મળ્યું છે તે શેક મટાડવાને માટે અને આનંદ
માણવાને માટે અને તે પણ પ્રારબ્ધવશ થઈને જે આવી મળે
તે વડે સંતોષ પામીને તમારામાં પરમાતમભાવ લાવવાને માટે.
મને કરી કરીને પ્રવૃત્તિને વધારી મૂકીને શ્રમ કરવા અને
બીજાનું પ્રપંચવડે છીનવી લેવાને માટે નહીં. પ્રમાણિક ઘર
નિર્વાહ માટે કરીને બાકીના વખતમાં આત્મોન્નતિને માટે, સાધનો
કરવાને માટે, તમારે તમારા માનવદેહનો ઉપગ હાથમાં નહીં
લેતાં સરકારને ફરિયાદ કરવી ઘટે”:-
देवी संपद्विमोक्षाय निबंधायासुरी मता।
मा शुचः संपदं देवीमभिजातोऽसि पांडव ।।
(૬–૧)
આ વિશ્વમાં દૈવી અને આસુરી—એવા બે વિભાગે પ્રકૃતિના
છે. તેમને વિદ્યા અને અવિદ્યા પણ કહી શકાય ખરી. માનવીએ
પણ બે પ્રકારનાં-દેવ જેવાં, એટલે ભક્ત-સજન-વિદ્વાન-પ્રેમી
અને ઉદાર, અને બીજા દેવ નહીં તેવા-અવિદ્વાન–અભક્ત
અસજજન-દુ-અભિમાની અનપ્ર-ક્રૂર-લેબ અને તમને જેનાથી
તમારાં જાનમાલનો ભય લાગે તેવાં-રાક્ષસ જેવાં, જેમના ઉપર
તમને પ્રેમ ન થાય તેવા-તમે તેમનાથી દૂર રહેવા ઈચ્છે છે
તેવાં. આ આસુરભાવ તમારામાં ન આવે અને તમારી ચોકમુક્તિ
ન બગડે એટલા માટે એને સમજી લેવું ઘટે. દેવીભાવ તો તમને
વિસ્તારથી કહ્યો છે
द्वौ भूतसौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च।
देवो विस्तरश: प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ।।
(૬૬)

·૮ સન્યાસ યોગ [ ૧૮ ] પૂર્વોક્ત આસુરીભાવવાળા માનવીઓને કેવા કર્મો માટે પ્રવૃત્તિ કરવી અને કેવા કર્મો માટે ન કરવી અને નિવૃત્ત રહેવુ તેની બીલકુલ ગમ હતી નથી. નથી દેતુ તેમને તન-મન-ધનની પવિત્રતા રાખવાનું જ્ઞાન, નથી તેમને હેતુ સદાચારનું જ્ઞાન અને નથી તેમને હેતુ સત્યવાણી અને કર્મનો વ્યવહારની સુસંગતતા રાખવાનું શ ન – प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुरा । न शौच नापि चाचारो न सत्य तेपु विद्यते॥ (૨૬૭) આવા અસુરમા દયા-તપ-સત્ય-શૌચ દેતા નથી એથી એએ સત્યપરાયણ હેતા નથી અસત્યપરાયણ હેવાથી જગતને પણ જૂઠું, વેદ અને વેદમાં કહેલા ધમે પણ જૂઠા અને કામનાથી મળતા અનેકાનેક શરીરોની વાત પણ જૂજ લાગે છે તેમને ધમધમે જેવું કશું છે જ નહીં તેઓ હમેશા આવુ બોલનારા હોય છે કે “જગતની વ્યવસ્થા ઈશ્વર કરતો નથી ઈશ્વરને અને જગતને કશે પણ સ બ ધ નથી, વગેરે વળી તેમના મનમાં આવુજ મિથ્યા અજ્ઞાન દેવાયા કરે છે કે સ્ત્રીપુરુષના સંયેગથી સર્ગ થાય છે અને કામથીજ આખા વિશ્વની અને સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ છે કામ વિના ચાલેજ કેમ? “દરેક માનવીઓએ કામનાને વધારવી જોઈએ” એવુ મ તવ્ય આગળ ધરીને એઓ લોકોમાં અજ્ઞાન અને ઘેલછા ફેલાવે છે આ દષ્ટિને અવલ બીને ઓછી બુદ્ધિવાળા એ આસુરી માનવીઓ બેહયા અને હણાયેલા ચિત્તવાળા ઉગ્રક કરીને જગતનું અહિત કરનાર સન્યાસગ જે તમને કહેવાય છે તે આવા થવાય નહીં એટલા માટેજ છે. ગેરૂઆ કપડા પહેરીને ભમતા ફરવાને માટે નહીં જ સાચા સંન્યાસી થવું કઠણ છે. સન્યાસી એટલે ગી-દિનરાત શરીરના મૃત્યુ સુધી સમાધિમાં રહેનારે. બને છે આ ·ગીતા-એક [ ૧૦૦ ] असत्यमप्रतिष्ठ जगदाटरनीश्वरम्। fમવાનુજમ્ (૨૬-૮) अपरम्परसभूत एतादृष्टिमवष्टभ्य प्रभवत्युप्रकर्माण नष्टात्मानोऽल्पबुद्धय । क्षयाय जगतोऽहिना ॥ () મુમુક્ષુ દંપતિ! જગત મિથ્યા છે, એવું તમે પણ સાભળ્યું હશે કેટલાક પુસ્તકોમાં પણ તમે તેવું વાચ્યું હશે, પરન્તુ મિસ્યા કહેવાનો ભાવ જગતની એકજ રૂપતા કાયમ ન રહેતી હેવાથી, એને પ્રલય થતું હોવાથી અને એ પાછુ પૂર્વે હતુ તેથી ભિન્ન- કૃતિવાળુ ઉપજતુ હોવાથી એને સાધનાની સુલભતા માટે એક અપચનુ રૂપક આપીને મિથ્યા સમજાવ્યું છે જગતનું મૂળ પ્રકૃતિ છે પ્રકૃતિને અસત્ય કહેવાય નહીં અને એના કાર્યને પણ અસત્ય કહેવાય નહીં પ્રકૃતિનું કાર્ય શરીર છે, જેવટે પરમપદપ્રાપ્તિના સાધન થઈ શકે છે કે કમુક્તિ માટે સાધન કરતા ધ થઈ જાય અને જગતમાં અશાંતિ ફેલાય અલબત્ત આ વિશ્વને “અશ્વત્થ આવતીકાલે નહીં રહેનારૂ એવુ જે ઝાડનુ ૩૫ક આપે છે, તેથી એની અનીશ્વરતા, નાસ્તિકતા અને શોકમગ્નતા માનવીઓમાં ઉદ્દભવવાને અવકાશ રહેતું નથી જે બેધ જગતને અશ્વત્થ” કહે છે તે પરમાત્માનું કથન આ પ્રમાણે છે કે- જેનુ મૂળ સૌથી શ્રેષ્ઠ, સૌથી સુક્ષ્મ અને સૌથી ઉચ્ચ શક્તિવાળું છે, જેની શાખાઓ નીચી અને નિકૃષ્ટ છે, વેદના છે જેના પાદડા છે, જે શારીરિક ભેગો માટે રૂચિ ઉત્પન્ન કરીને કર્મો કરવાની લાલચ આપે છે, એવા આ વડના ઝાડ જેવા એ વૃક્ષરૂપ અશ્વત્થને જે ઓળખે છે, તે વેદનો જાણકાર કહેવાય છે, કારણકે તે સ સાર- વૃક્ષ છે સસારને નાશ થતાજ નથી ” છે જુએ શ્રી ભગવાન ·[ ૧૯૧ ] સંન્યાસ યોગ (૨૫-૨) ऊर्ध्वम्लमधःशासमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्। छंदांसि यस्य पनि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ અધ્યાય તેરમો સંપૂર્ણ અધ્યાય ૧૪ મેં એવા આ મુમુક્ષુ દંપતિ! “અશ્વત્થ” એટલે આવતી કાલે નહીં રહેનાર, સંસારવૃક્ષને વડના વૃક્ષ સાથે સરખાવવું એ સુસંગત થાય છે. પીપળો કે પીપળીની ઉપમા એ સંસારવૃક્ષને સુસંગત બીલકુલ થતી નથી. આ અશ્વત્થ-સંસારવૃક્ષની શાખાઓ ઉપર અને નીચે ફેલાયેલી છે. આ સંસારવૃક્ષની શાખાઓ અને ઉપ- શાખાઓ રૂપ પપપુણ્યનાં કર્મોથી ઉપજેલાં શરીરે દશે દિશાઓમાં ફેલાયેલાં છે, એવું સમજવું. આ વૃક્ષ ગંદુ-મલીન-કદરૂપું છે, છતાં વેદના છે જે પૂર્વે વર્ણવ્યા તે પાંદડાંરૂપ થઈને તેને શેભીતું બનાવી રાખે છે. આ સંસારવૃક્ષ ચૌદલોકોમાં વહેંચાયેલું વર્ણવવામાં આવ્યું છે. પાતાળથી બ્રહ્મલોક સુધી ચૌદલેકે ગણાયા છે. મધ્યમાં મર્યલક આવેલું છે. તેમાં દેહધારી માનવજી ખીચખીચ ફેલાયેલા છે. સત્વ-રજ-તમ-ત્રણે ગુણેથી ઉત્પન્ન થતા વિષયરૂપી અંકુ-કુંપળ એ ઝાડને ફૂટ્યાજ કરે છે. એ સદાય લીલું રહે છે, સૂકાતું નથી. મનુષ્યલક આ ઝાડનું ઉ પ્રસરેલુ દઢ મૂળ છે, તે મનુષ્યોને કર્મના બંધનથી બાધીને સંસારવૃક્ષ પરથી ઉતરવા દેતું નથી. સંસાર એટલે એક શરીરમાંથી બીજામા, ત્રીજમાં, ચોથામાં-એમ અનેકાનેક શરીરમાં જવાની સંસરણ નામની ક્રિયા - ·ગીતા-બોધ [ to ] ते असत्यमप्रतिष्ठ अपरस्परसभून जगदारनीश्वरम्। किमन्यत्कामहैतुक्म् ।। (૨૬-૮) एतादृष्टिमवष्टभ्य प्रभवत्युमकमर्माण नष्टात्मानोऽल्पबुद्धय । क्षयाय जगतोऽहिता ॥ (૬–૨) મુમુક્ષુ દપતિ ! જગત મિથ્યા છે, એવું તમે પણ સાંભળ્યું હશે કેટલાક પુખ્તકોમાં પણ તમે તેવુ વાગ્યું હશે, પરંતુ મિથ્યા કહેવાનો ભાવ જગતની એકજ રૂપતા કાયમ નહીં રહેતી હોવાથી, એનો પ્રલય થતું હોવાથી અને એ પાછુ પૂર્વે હતુ તેથી ભિન્ન- કૃતિવાળુ ઉપજતુ હેવાથી એને સાધનાની સુલભતા માટે એક પ્રપ ચ રૂપક આપીને મિથ્થા સમજાવ્યું છે જગતનું મૂળ પ્રકૃતિ છે, પ્રકૃતિને અસત્ય કહેવાય નહીં અને એના કાર્યને પણ અસત્ય કહેવાય નહીં પ્રકૃતિનું કાર્ય શરીર છે, જેવડે પરમપદપ્રાપ્તિના સાધન થઈ શકે છે કે શાકમુક્તિ માટે સાધન કરતા બ ધ થઈ જાય અને જગતમાં અશાંતિ ફેલાય અલબત્ત આ વિશ્વને અશ્વત્ય –આવતીકાલે નહીં રહેનારૂ એવુ જે ઝાડનું રૂપક આપેવું છે, તેથી એની અનીશ્વરતા, નાસ્તિકતા અને શોકમગ્નતા માનવીઓમાં ઉદૂભવવાને અવકાશ રહેતા નથી જે બેધ જગતને “અશ્વત્થ” કહે છે તે પરમાત્માનું કથન આ પ્રમાણે છે કે “જેનુ મૂળ સૌથી શ્રેષ્ઠ, સૌથી સૂમ અને સૌથી ઉચ્ચ શક્તિવાળું છે, જેની શાખાઓ નીચી અને નિકૃષ્ટ છે, વેદના છ જેને પાદડા છે, જે શારીરિક ભેગો માટે રૂચિ ઉત્પન્ન કરીને કર્મો કરવાની લાલચ આપે છે, એવા આ વડના ઝાડ જેવા એ જે ઓળખે છે, તે વેદનો જાણકાર કહેવાય છે, કારણકે તે સ સાર- વૃક્ષ છે સસારને નાશ થતાજ નથી ” ૩૪ જુઓ શ્રી ભગવાન વરૂપ અશ્વત્થને ·[ ૧૮ ] સન્યાસ યોગ ऊर्वमलमध शासमश्वत्थ प्राहुरव्ययम्। જાતિ ચા પાનિ ત વે સ વેવિતા (૧-૨) અધ્યાય તેરમો સપૂર્ણ. અધ્યાય ૧૪ મે મુમુક્ષુ દંપતિ ! “અશ્વત્ય' એટલે આવતી કાલે નહીં રહેનાર, એવા આ સંસારવૃક્ષને વડના વૃક્ષ સાથે સરખાવવુ એ સૂસ ગત થાય છે પીપળો કે પીપળીની ઉપમા એ સ સારવૃક્ષને સુસ ગત બીલકુલ થતી નથી આ અશ્વત્થ–સ સારવૃક્ષની શાખાઓ ઉપર અને નીચે ફેલાયેલી છે આ સ સારવૃક્ષની શાખાઓ અને ઉપ- શાખાઓ રૂપ પાપ પુણ્યના કર્મોથી ઉપજેલા શરીરે દશે દિશાઓમા ફેલાયેલા છે, એવું સમજવું આ વૃક્ષ ગ દુ-મલીન-કદરૂ૫ છે, છતા વેદના છ દો જે પૂર્વે વર્ણવ્યા તે પાદડારૂપ થઈને તેને શેભીત બનાવી રાખે છે આ સ સારવૃક્ષ ચૌદલેકેમાં વહેચાયવુ વર્ણવવામાં આવ્યું છે પાતાળથી બ્રહ્મક સુધી ચટલેકે ગણાયા છે મધ્યમાં મર્યલેક આવેલો છે તેમા દેહધારી માનવજી ખીચખીચ ફેલાયેલા છે સત્વ-રજ-તમ-ત્રણે ગુણેથી ઉત્પન્ન થતા વિષયરૂપ અ -કુપળો એ ઝાડને ફૂટ્યાજ કરે છે એ સદાય લીનુ રહે છે, સૂકતુ નથી મનુષ્યલક આ ઝાડનું ઉડુ પ્રસરે, દહ મૂળ છે, તે મનુબેને કર્મના બ ધનથી બાધીને સ સારવૃક્ષ પરથી ઉતરવા દેતું નથી સ સાર એટલે એક શરીરમાંથી બીજામા, ત્રીજામા, ચેથામા-એમ અનેકાનેક શરીરમાં જવાની સ સરણ નામની ક્રિયા –

·[ ૧૦૨ ]
ગીતા-બાધ
अधश्चोय प्रसूतास्तस्य शासा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवाला।
अधश्च मूलान्यनुसंततानि कर्मानुबंधीनि मनुष्यलोके ॥
( ૨૫-૨)
આ વડના ઝાડ જેવા સંસારવૃક્ષરૂપ અશ્વત્થનું રૂપ જેવું
અહીં જોઈ રહ્યાં છે તેવું એ નથી. નથી એનો અંત, નથી એનો
આદિ કે નથી એની સ્થિતિને એને કઈ નથી જાણતું. આ અશ્વત્યનું
મૂળ બહુબહુ ઊંડું, ન ઉખેડી કે ન તેડી શકાય તેવું છે-સિવાય કે તમે
તદ્દન શારીરિક, ઈન્ડિયા અને વિષયાનના સંગઠિત
હે. અસંગરૂપ તરવાર યા કુહાડાથી ખેદી, કાપી અને તેથી
નાખીને એ વૃક્ષને મૂળથી જમીનમાંથી ઉખેડી નાંખીને માનવદેડમાં
આવ્યા પછી–તમારે તે જ્યાં ગયા પછી ફરીને આ સંસારમાં
આવવાની ઈચ્છા થતી નથી અને આવવું પડતું નથી અને ત્યાં જ
રહેવામાં સુખ અને આનંદ-પૂર્વે નહીં અનુભવેલાં અનુભવાય છે
–એ પદ અને એ સ્થાનની શેાધજ કરવી ઘટે. “જેનાથી આ
પુરાણ સંસારપ્રવૃત્તિ ઉદ્ભવી અને ફેલાયેલી છે, એ આદિપુરુષ
મારૂ શરણું અને એ મારી શરણાગતિ સ્વીકારે” એવી હરદમ
પ્રાર્થના તમારે કરવી ઘટે યોગ્ય સાધનો કરવા ઘટેઃ-
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नांतो न चादिन च संप्रतिष्ठा ।
અશ્વમેન સુવિમૂઢમસંગ દન ત્નિ
(૧-૨)
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवतंति भूयः ।
तमेव चायं पुरुष प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसूता पुराणी ॥
(૨૧-૪)
મુમુક્ષુ દંપતિ! “તે પદ” પ્રાપ્ત કરવું એટલે પરમાત્મા
જેવું થવું. જ્યાં ગયાથી પાછા નથી અવાતું યા આવવાની ઈચ્છા

·[ ૧૩૩ ]
સન્યાસ યોગ
થતી નથી, એ કથન એટલા માટે કહેવામાં આવ્યું છે કે મુમુક્ષુઓ
પાકા ગી બની જઈને ઉત્તમ કટિના બ્રહ્મનિષ્ટ થઈલા હેઈ ત્રણે
શરીરનો ત્યાગ થયા પછી, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં સમાય છે,
તેમ તેઓ પરમબ્રાકાર થયેલા પરમબ્રામા સમાઈ જાય છે એ
પદમા સમાઈ જવા તમે યત્ન કરવાને તૈયાર થાઓ! બ્રહ્મથી
ભિન્ન તેમની હયાતિ રહેતી નથી
આ પરમપદ છે તેને કૈવલ્ય
કહેવામાં આવ્યું છે
આ પાકા યોગીઓ-માન, મોહ મટી ગયેલા, ધન-દારા-
પુત્ર-મિત્ર-બધુના સગથી મુક્ત, નિત્ય આત્મામા તૃમ, આન દ
માણુતા, કામના નષ્ટ થયેલા, સુખદુ ખના ઢોથી મુક્ત, રાગદ્વેષ
મુન, જ્ઞાનીઓ-વિદ્વાનો-ત્યાગીએ અને સન્યાસીઓ હોય છે આ
પદ નિર્વિકારી, શુદ્ધ, બુદ્ધ, સુખ૩૫, નિત્ય અને પરમાનદી તથા
પરમજ્ઞાની છે -
निर्मानमोहा जितसगदोपा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामा ।
द्वर्तिमुक्ता सुसदु ससर्गच्छत्यमूढा पदमव्यय तत् ॥
(૨૫-૧)
એ પદ એવુ છે કે જ્યા સૂર્યચન્દ્રના પ્રકાશની જરૂર નથી,
તેમજ નથી જરૂર અગ્નિની એ પદ યાને તત્વ તે એવું છે કે જે
સૂર્યચન્દ્રને પ્રકાશ આપે છે અને અગ્નિને ઉત્તેજિત રાખીને ગરમી
આપે છે અને તેથીજ એ ઉત્તમોત્તમ છે પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ કહે
છે “એને યાદ રાખો તમારૂ પણ સાચુ શનિનુ સ્થાન તેજ
છે ત્યા ગયેલાઓને પાછું સ સારમાં આવવું પડતું નથી એ
પદ મારૂ છે ”
न तद्भासयते सूर्यो न शशाको न पावक ।
यद्गत्वा न निवर्तते तद्धाम परम मम ।।
(૬)

·ગીતા-બોધ
( ૧૦૪ ]
તમે અને હું પરમબ્રહ્મના-મારા અશ છે, તે જીવલેકમાં
શરીરને વિષે જીવે થઈને રહેલા છે તમે સનાતન બ્રહ્મજ છે
પરન્તુ તમે તમારૂ મન અને પાચ ઈન્દ્રિયે સહિત છ પ્રકૃતિના
કાર્યો, તમારી પ્રકૃતિમાં રહેલા, જે તમારા શરીરમાં છે તેમનાથી
આકર્ષા છેઈશ્વર છતા એમના આકર્ષણથી ઉચનીચ શરીરમાં
તમે જાઓ છે જેમ વાયુ ગુલાબ કે સુખડના ઝાડમાથી પસાર
થઈને તે તે ઝાડોની ગધ લઈને પ્રસરે છે, તેમ તમે મન વગેરેને
તમારી સાથે લઈ સ સરણમાં પડે છે અને તમારી જ્ઞાનેન્દ્રિ
-આંખ, કાન, જીભ, નાક તથા ચામડી અને છ મનમાં પ્રવેશીને
તમે વિષને સેવે છે આ વાત તમે અગર બીજા-તમારા
શરીરમાંથી નીકળેલા જીવને અને બીજા શરીરમાં પ્રવેશેલા
જીવને જોતા જાણતા સમજતા નથી એવી છે એવું પણ તમારા
સમજવામાં આવતું નથી કે એ જીવ સવ-રજ-તમાદિ ગુણોને
સગી, ઈન્દ્રિયો અને ઈન્દ્રિયેના અને ભગવે છે એ જવ
જ્ઞાનરૂપી ચક્ષુવડે દેખાય છે વેગીઓથી અને જ્ઞાનીઓથી મૂર્ખાઓનો
આ વિષયમાં જરાયે ચ ચુપાત થતું નથી અને તેથી તેઓને એ
જીવ દેખાતે નથી મૂર્ણા એ કદાચ શ કા કરે કે જીવ પણ
બ્રહ્મ છે અને ગી પણ બ્રહ્યા છે તે કેણ બ્રહ્મ જીવને જુએ
છે? તમે જીવને તે આત્મા કહે છે, તે શુ આત્મા છવને જુએ
છે? ” આવી શકાએ અણઆવડત અને અજ્ઞાનભરી હોઈ એને
કે સ્થાન નથી હવે ઉપર જે જ્ઞાનચક્ષુ કહેવામાં આવ્યા, તેનો
અર્થ એ થાય છે કે-“હું આત્મા છુ, દશ્યમાન માત્ર આત્મા છે.
અને આત્મા-જીવ-એ પરમાત્મા છે, એવી દષ્ટિ ” ઉપર મુજબની
મતલબનુ શ્રી ભગવાન કહે છે કે-
ममैवाशो जीवरोके जीवभूत सनातन ।
मन पधानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥
(૫-૭)

·રસરૂપ સેમ બનીને સર્વે ઔષધિઓનુ પાષાણુ હું કરૂ છું; હુજ વિશ્વાનર નામનો અગ્નિ બનીને શરીરધારીઓએ કરેલા આહારને દેહમાં પ્રવેશેલે હેઈને પ્રાણ અને અપાનરૂપ પણ થઈને ચૂસવાની, આ વાત ભગવાને સ્વમુખે કહી છે. યાદ રાખો કે તમે શ્રીકૃષ્ણ સંન્યાસ યોગ [ ૧૯૫ ] शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्नामतीश्वरः । વૈતાનિ સંથાત વાયુવાનિવારાયા[ મ (૧૮) श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च। अधिष्ठाय मनचार्य विषयानुपसेवते ॥ (૨૫-૧) उत्क्रामंतं स्थितं वापि भुंजान वा गुणान्वितम् । विमूढा नानुपश्यंति पश्यति ज्ञानचक्षुषः॥ (१५-१०) જે યોગી પરમપદ પામવાની કોશિષ કરનારો હાથ એ જીવ બનેલા પરમાત્માના અંશને પિતાના શરીરની મધ્યમાં અંતઃકરણના એક ઉત્તમોત્તમ અવયવ-બુદ્ધિમાં સ્થિત થયેલ જુએ છે. સત્કર્મોને નહીં કરનાર અને અકસ્મ, પ્રમાદી અને આળસુ, શ્રવણ કરનારો ખરા, પણ મનન-નિદિધ્યાસન નહીં કરનાર, અચેત હોવાથી એને દેખતો નથી શ્રીભગવાન કહે છે કે – यतंतो योगिनश्चन पश्यंत्यात्मन्यवस्थितम्। यततोऽप्यकृतात्मानो नैन पश्यत्यचेतसः। (१५-११) જેનાથી બધા જગતને પ્રકાશ મળે છે, એવા આદિત્યનું તેજ એ એનું પિતાનું નથી, પણ એનામ “હું છુ” અને એથી મારા પ્રકાશથી એ જગત બધાને પ્રકાશ આપે છે ચક અગ્નિનુ પણ એમ જ સમજવું. પૃથ્વીમા મારૂ તેજ હેવાથી એ એ ઓજસવડ એ બધાને પૃથ્વીરૂપ થઈને ધારણ કરૂં છું; અને હું ?? ચાટવાના, ચાવવાના, અને ગળાના અને હું પચાવું છુ પરમાત્માના અંશ છે, એ ભૂલશે નહીં ·ગીતા-બાધ [ ૧૬ ] यदादित्यगत तेजो जगद्भासयतेऽसिलम्। यञ्चद्रमसि यचाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामम् ।। (१५-१) गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा । पुष्णानि चौपधी सा सोमो भूत्वारसात्मक ॥ (१५-१३) अह वैश्वानरो भूत्वा प्राणिना देहमानित । प्राणापानसमायुक्त વસુધા (૨–૨૪) મુમુક્ષુ દપતિ ' શ્રીકૃષ્ણ યા પરમાત્મા તમે છે પરમાત્મા સર્વ દેહધારીઓના હૃદયમાં રહેલા છે એનાથી જ માનવીઓને યાદદાસ્ત અને “હુ બ્રહ્મ છું' એવું જ્ઞાન ઉપજે છે અને અભક્તોને વસ્વરૂપનું અજ્ઞાન પણ પરમાત્માથી જ થાય છે વેદ પણ પરમા ભાજ છે અને તેને જાણનાર પણ પરમાત્મા જ છે – पचाम्यत सर्वस्य चाह हृदि सन्निविष्टो मत्त स्मृतिज्ञानमपोहन च । वेदैश्च सर्वरहमेव वेद्यो वेदातद्वदविदेव चाहम् ।। (૨૬-૧) આખા વિશ્વને બ્રહ્માડ કહેવામા આવે છે અને તેના ચૌદ વિભાગો-જીની પ્રકૃતિ અને શરીરેની રચના અનુસાર તેમના પ્રકારે પડેલા હેવાથી-કેની સત્તાને પામ્યા છે, કેમકે એમાં -શરીરધારી રહે છેશરીરને પણ લેક કહેવામાં આવ્યુ છે કારણકે એમાં જીવ રહે આખા આ વિશ્વરૂપ બ્રહ્માંડના જીના શરીરમાં ત્રણ પુરુ છે પુરુષ એટલે જીવ અને શરીર એટલે પુર પુરમાં રહે તે પુરુષ આવા શરીરરૂપી પુરીમાં રહેલા ત્રણ પુરુ બ્રહ્મવિદ્ ગીને દેખાય છે એ ત્રણમાંથી એક પુરુષ બીજા બે કરતા ઉત્તમ છે અને તે નિત્ય છે, એ પુરૂષ તે બ્રહ્મ -શુદ્ધ-બુદ્ધ સુખ શત પરમતત્વ છે બીજા બેમા એક સર પરમ-

·[ ૧૭ ]
સંન્યાસ યોગ
અને બીજો અક્ષરબેઉ બ્રહ્મના સ્વભાવનાં સ્વરૂપ છે. ક્ષર વ્યક્ત
છે અને અક્ષર અવ્યક્ત છે. એક જડ અને બીજે ચેતન છે.
ચેતનને અક્ષર કહ્યો તે લય થાય છે. ઉપજેલાં માત્રની સંજ્ઞા શર
છે. ઉપજતું નથી પણ લય થવાના સ્વભાવવાળું હોવાથી એને
અક્ષર કહ્યું છે. કેમકે તે ઉપજેલાનું કારણ ફૂટસ્થ-પ્રકૃતિ-સ્વભાવ
છે. બેઉથી જેને ઉત્તમ કહ્યો તે પુરુષ પરમાત્મા છે. એ બધા
વિશ્વની સંજ્ઞા ત્રિલોકી પણ કહેવાય છે, સ્વર્ગ–મૃત્યુ અને પાતાળ
પણ કહેવાય છે. તેમાં ચૌદે લોકોમાં અને શરીરમાં પ્રવેશીને એ
પુરુષ–પરમાત્મા રહેલે છે અને પ્રવેશીને તેમને પોષે છે તથા
ઈશ્વર એવું માયિક રૂપ કરીને બ્રહ્માંડ-વિશ્વને ઢાંકીને રહે છે.
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्वाक्षर एव च ।
ક્ષા: સર્વળ મૂતાનિ થsક્ષર ઉચ્ચ n (૨૫-૨૬)
पुरुपस्त्वन्यः
परमात्मेत्युदाहृतः।
જો રોજawાવિરા વિમલૈંક : (૧૫-૧૭)
ઉત્તમ:
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મા કહે છે કે “હું નાશવંત અને
લયવંતથી પર-બી–ઉત્તમ છું. એ કારણથી લોકોમા, વેદમાં અને
સર્વે સત્તાવામાં હું અધિકાધિક સત્તાવંત હેવાથી હું પુરુત્તમ
કહેવાઉ છું. જે બ્રાવિ વિદ્વાનો મને પુરુષોત્તમ-સર્વને જાણકારને
મને સર્વરૂપ, સર્વ કાંઈ એક, અદ્વિતીય અને પૂર્વોક્ત અક્ષરથી
અધિક એ જાણીને ભજે છે તે માનવદેહમાં આવેલ જીવ
કૃતકૃત્ય થાય છે. અલબત્ત, આ અતિશાસ્ત્રને જાણીને “હું
આત્મા છું” એવી બુદ્ધિવાળા થવું ઘટે છે. ”
यस्मात्मरमतीतोऽहमक्षरादपि
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥ (१५-१८
વોત્તમઃ |

·ગીતા-બેધ
[ ૧૮ ]
यो मामेवमसमूढो जानाति पुरपोत्तमम् ।
a વિદ્રત મા સમાન માત્ત (૧-૨)
इति गुह्यतम शास्त्रमिदमुक्त मयाऽनघ ।
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ (१५-२०)
મુમુક્ષુ દંપતિ ' સાઠ વર્ષની વયના માનવીઓને જાણવાનુજ
તમે સાભળી રહ્યા છે. તમે ત્યાગ અને સન્યાસના બધાને સાભળી
રહ્યા છે તમે હજી ગૃહન્થ છે યજ્ઞ-દાન-તપ-નિત્ય નૈમિત્તિક
કર્મો તે તમારે કરવાનાજ છે ભલે ઘર છે તમે છેડ્યો અને
કુટુ બકબીલા વગેરેનો સ ગ છેડતા જાએ છે, કારણકે તમે મેક્ષાર્થી
છે, છતા શામના જ્ઞાન વડેજ વિધિને અનુસરીને જ કર્મો કરવા
જોઈએ, પણ અલપઝતાના કારણે શ્રદ્ધા હોવા છતા એ વિધિને
ઉ લધીને કર્મો કરવાનો સમય હોય છે, જેથી તમારે એ વિષય
બરાબર જાણ ઘટે જુઓ' પૂર્વે બે નિકા કહેવામાં આવી,
તેમા એક કર્મવેગની અને બીજી જ્ઞાનગની. આમ
વિષિને અનુસર્યા વિના કેવળ શ્રદ્ધાથી જ કર્મો થઈ જાય તે તે
સત્વગુણ, રજોગુણ કે તમગુણીકેવા કહેવાય એ પ્રશ્ન જેમ
અર્જુનને થયું હતું તેમ તમને પણ થાય તે એનો ઉત્તર
પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ આપે છે કે “એ નિકામા પણ ત્રણ ગુણે
બહુ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે જેમ ગુણોના ત્રણ પ્રકાર છે
તેમ શ્રદ્ધાના પણ ત્રણ પ્રકારે છે, જેને તમારે સાભળવા ઘટે છે,
કારણકે શ્રદ્ધા ઉપજે છે સ્વભાવમાથી અત કરણની રચના પ્રમાણે,
સર્વે માનવીઓની શ્રદ્ધા હોય છે એવી શ્રદ્ધાવાળ બનીને જીવ
આ શરીરમાં પુરુષ થઈને રહે છે એ
છતા
-
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यनते श्रद्धयान्विता ।
तेपा निष्ठा तु का कृष्ण सत्वमाहो रजस्तम ।
(૨૭–૨)

·[ ૧૮ ]
સન્યાસ યોગ
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिना सा स्वभावना।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति ता शृणु ॥ (૨૭-૨)
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽय पुरषो यो यच्छूद्ध स एव स ॥ (૨૭-૩)
સાત્વિક શ્રદ્ધાવાળા માનવીઓ દેવનુ યજન કરે છે, રાજસ
શ્રદ્ધાવાળા યશે અને રાક્ષસોનુ યજન કરે છે અને તામસ શ્રદ્ધા-
વાળાઓ ભૂત, પ્રેતે અને બીજા ઓનુ યજન કરે છે ભગવાન
શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “શામા ન કહેવું હોય એવુ ઘોર તપ
તપનારાઓ-દભ અને અહકારથી ભરેલા તેમજ કામ અને રાગયુક્ત
બનીને પચતત્વના બનેલા ભૂતસમૂહને નિર્બળ બનાવીને મને
અતકરણમાં રહેલાને પજવે છે એ બધા આસુરી નિશ્વયોવાળા
છે, એવુ સમજવુ ઘટે અત્રે જા અને ર ની વ્યાખ્યા સમજવા
જેવી છે જ એટલે બળવાન અને એટલે જેનાથી જાનમાલનું
રક્ષણ કરવું પડે તેવાઓ-રાક્ષસ, અને ભૂતપ્રેત એટલે અવગતિ
પામેલા પૂર્વજો, જેમના શરીરે પારદર્શક અને ન દેખાય તેવા
હોય છે -
यजते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षासि रानसा ।
તાન્arળાયા જાતે તાપણા સના " (૨૭-૪)
अशास्त्रविहित घोर तप्यते ये तपो जना ।
दभाहकारसयुक्ता
कामरागवलान्विता ॥ (૨૭ ૧)
कर्पयत
शरीरस्थ
मा चैवात शरीरस्थ तान्विद्धयामुरनिश्चयान् ।।
મુમુક્ષુ દપતિ 1 હવે તે તમારે તમારા ખોરાકમાં ફેરફાર
તમારા જીવનની પાત્રીસ વર્ષની વય પછીથી જે કર ઘટે છે
भूतग्राममचेतस

·[ ૨૦ ]
ગીતા-બેધ
તે જે ન કર્યો હોય તે એકાવનમા વર્ષથી તે જરૂર કરી નાંખવે
જોઈએ. પચે તેવા, આયુષ્ય વધારે તેવા, ભજન-જનમાં પ્રીતિ
વધારે તેવા, રસવાળ, શરીરને ટકાવે તેવા, ઘી દૂધવાળા, ખાધા
પછી અકળામણ ન થાય તેવા, સત્વગુણને ટકાવી રાખે તેવા,
સહેલાઈથી પચાવી શકાય તેવા ખોરાક ખાવા જોઈએ. કડવા,
ખારા, તૂરા, તીખા, લૂખા, ખેરાક ન ખાવા જોઈએ. વાસી,
રસવગરના બની ગયેલાસુકા, ગંધાઈ ગયેલા, સડેલા ઉચ્છિક
અને ચરબી વિનાના ૫ણ ખેરાકો ન ખાવા જોઈએ, કારણકે તે
રાજસતામસ ગુણેને વધારનાર છે. રાજસતામસ ગુણેને વધારનારા
ખેરાકે ખાવાથી, ઝાડા-ઉધરસ-દમ-જીર્ણજવર વગેરેના રેગી થઈ
દુઃખશેકના ભેગી થવું પડે છે.
આમ જેમ આહારે તમને ત્રણ પ્રકારના કહ્યા તેમ થશે
-દાને અને તે પણ ત્રણત્રણ પ્રકારનાં છે, જે તમને હવે
કહેવામાં આવશે:-
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः।
यशस्लपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥
आयुःसत्वयलारोग्यसुसप्रीतिविवर्धनाः ।
રચા: ત્રિથાઃ શિવા દયા ભાણા: પારિવપ્રિયા
(૭૮)
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः
રાજા રાવણ દુરશોતમારા (૭-૨)
यातयामं गतरसं पूति पयुपितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ (१७-१०)

·સન્યાસ યોગ [ ૨૦૧ ] ય -“હું ગૃહસ્થ છું, મારી પાસે પૈસા છે, મારે યજ્ઞ કજ જોઈએ એમ સમજીને ફળેચ્છારહિત વિધિપૂર્વક કરવામાં આવે તે સાત્વિયજ્ઞ કહેવાય છે, જ્યારે લેકમાં જાહેર થવાને માટે, ફળની ઈચ્છા રાખીને કરવામાં આવતે યજ્ઞ ગજસીયજ્ઞ કહેવાય છે, વિધિ વિના, મચાર વિના, દક્ષિણા દીધા વિના અને ભેજન જમાડ્યા વિનાના શ્રદ્ધા વગરના ચા તામસ કહેવાય છે શ્રીભગવાનજ કહે છે કે – अफलाकाक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते। यष्टव्यमेवेति मन समाधाय स सात्त्विक ॥ (१७-११) अमिसधाय तु फल दभार्थमपि चैव यत्। ફુરે મરતવિદ્ધિ રાજા | (૨૭–૨) विधिहीनमसृष्टान मनहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहित વિક્ષ (૨૭–૨૨) દેવેન, બ્રાહ્મણનુ, ગુરૂઓનુ, ભક્તોનુ તથા બ્રાવિદ્ મહાત્મા એનુ પૂજન કરવું, શરીરની બહારથી તેમજ અતરથી પવિત્રતા -ચેકખાઈ રાખવી, મનમાં મલીનતા ન રાખવી અને વાણી, અને વિચાર અને આચરણની એકરૂપતા રાખવી તથા અહિંસા બ્રહ્મચર્ય પાળવુ-એ શારીરિક તપ કહેવાય છે કેઈને ઉદ્વેગ ન કરે તેવું, ગમે તેવું, હિત કરનારૂ વચન બોલવું અને શાનો અભ્યાસ કર-એ વાણમયતપ કહેવાય છે મનમાં આનદી રહેવું, ઉપકારી કે અપકારી પ્રત્યે પક્ષપાત ન રાખે, ધ્યાનપરાયણ રહેવુ, વિષય- પ્રવૃત્તિને રોકવા, અત કરણને રાગદ્વેષ વિનાનું બનાવવુ, મનની મોક્ષસાધ્યતાવાળી હાલત રાખવી-એ માનસિકતપ કહેવાય છે - देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजन ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीर तप उच्यते॥ (१७-१४) यज्ञ तामस शौचमार्जवम्।

·ગીતા-બોવ
[ ૨૦૨ ]
अनुद्वेगकर वाक्य मत्य प्रियहित च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसन चैव वाड्मय तप उच्यते ॥ (१७-१५)
मन प्रसाद सौम्यत्व मौनमात्मपिनिग्रह ।
भावसशुद्धिरित्येतत्तपो મણિમુને ! (૨૭-૬)
શ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધાવડે જે તપ કરવામાં આવે છે તેમાં પણ માનવીઓના
ત્રણ પ્રકારે છે ફળે વિના તપ કરનારા માનવીઓનું તપ
સાત્વિક, માનમરતબ મેળવવા દભથી કરનારા માનવીઓનું તપ
રાજસિક જે ચલાયમાન અને અચેકસ હેય છે, જ્યારે શત્રુને
વિનાશ કરવાને તેમજ પિતાને પીડા કરીને મૂર્ખતાવડે તપ કરનારા
માનવીઓનું તપ તામસી કહેવાય છે –
श्रद्धया परया तप्त तपस्नत् निविध नरै।
अपराकाक्षिमिर्युक्त सात्त्विक परिचक्षते ॥ (१७-१७)
सत्कारमानपूमायं तपो दभेन चैव यत् ।
वियते वदिह प्रोक्त रानस पलमध्रुवम् ।। (१७-१८)
मूढमाहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तप ।
परस्योत्सादनार्थ
તમામુલા II (૨૭–૨૨)
“હુ ગૃહસ્થ છું, મારા મનની મલીનતા માટે અને પ્રભુપર
પ્રેમ થાય તથા કમુક્ત અને સ સારબ ધમુખ્ત થઈને મને નિર્વાણ
શાતપદ મળે એટલા માટે મારે દાન આપવુજ જોઈએ?
સમજીને સામે ઉપકાર ન કરી શકે તેવાને દેશ-કાળ અને પત્ર
જોઈને જે દાન આપવામાં આવે છે તે સાત્વિક દાન કહેવાય છે,
જયારે સામે ઉપકાર મેળવવાને, ફળને, ઇચ્છીને, અતિ ભ કરીને
જે દાન આપવામાં આવે તે રાજસ દાન તથા દેશ-કાળ-પાત્રો
વિચાર કર્યા વિના, અનાદર કરીને, અવજ્ઞા કરીને, વિવેકવિધિ
વિના જે આપવામા આવે તે દાન તામસ કહેવાય છે ?
પા
એમ

·એટલાજ માટે બ્રહ્મવાદીઓએ એનુ વિધાન, ‘યજ્ઞ-દાન-તપ એવી
-દાન–તપની જુદાજુદા પ્રકારની ક્રિયા ચિત્તશુદ્ધિના ફળની ઈચ્છા
કરીને મોક્ષાર્થીઓ તળું બોલે એવું વિધાન પણ તેમણે કર્યું છે.
સભાવથી, સાધુભાવથી, યજ્ઞ-દાન-તપની ક્રિયાઓ સમયે
[ ૨૦૩ ]
સન્યાસ યોગ
दातव्यमिति यदान दीयतेऽनुपकारिणे।
देशे काले च पात्रे च तद्दान सात्त्विक स्मृतम् ॥ (१७-२०)
यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुन ।
दीयते च परिक्लिष्ट तद्दान राजस स्मृतम् ॥ (१७-२१)
अदेशकाले यद्दानमपानेभ्यश्च
રીયા
असत्कृतमवज्ञात
સામણમુતમ્ |ી (૨૭-૨૨)
અધ્યાય ચૌદમો સંપૂર્ણ
અધ્યાય
૧૫ મો
મુમુક્ષુ દ પતિ કોણ જાણે કયારે કાળ આવશે? બાળકો,
યુવાનો અને પ્રૌઢના શરીરે અકાલે છૂટી જાય છે તે તમે તે
વૃદ્ધો થયા છે તમારા શરીરનો એક ઘડી પણ ભરોસો ન રાખી
શકાય તેમ છે તે હવે તમારે ભક્તિ સાથે ફળેછારહિન સત્કર્મો
કરતા–આત કરણમા ક્ષેચ્છા માટે જ્ઞાન અને બ્રઘનિષ્ઠા વિના
બીજુ કશુ આણવુ ન ઘટે “_સન સત્ત” આવા ત્રણ નામે
પરમબ્રાના છે, પવિત્ર કરવાનું છે, તેમનું ઉચ્ચારણ ઉત્તમકેટિનું
પ્રાયશ્ચિત્ત છે કે પાપને ભસ્મ કરનારા એ ત્રણે બ્રહ્મના નામે
સમાન બીજુ કશું પવિત્રતાની સરખામણીમાં આવતું નથી અને
બેવવું” એવુ વિધાન કર્યું છે યજ્ઞ
ત્રણ કિયા કરતી વખતે તક
બેલાનુ વિધાન પણ એ બાવાદીઓએજ કર્યું છે...

·ગીતાબેન
[ ૦૪ 1
Mr it fr's Hr !
કાળા 11 fift it qui (6-8)
જો ગુદા
प्रयतन विधानामा
જાપGિ !
1 કાના | (tu ?)
লিনমিল
ભાવ nt
grave શિખા જ નાદિ (૨૪)
मढ़ाये माधुमारे प गदिया।
ને જ જવા મr; ઈ ઉ . (-)
શ્રીતમ્માત યજ્ઞ વિશે, શારીરિક વગર તપ વિશે અને
કન્યાદાન વગેર દાન વિ જે જે કર્મ કરવામાં આવે તે ન
અને તેમને વિશે “સત ' ની હાનિ છે, માટે “1' એ હું
રચાર કરવામાં આવે છે આ ક્રિયાઓ કરવામાં બુધ કે કાઈ
દેષ સ્ટી જાય તે તેના વાર તરીકે “1” એમ એ.વાય છે
મ-એ પરમેશ્વરનું નામ છે પરમેશ્વર માટે કર્મ કવ્વામા આવ્યું
માટે મજૂ એમ ગોવાય છે કઈ અથઢાથી થયુ ન થયું તેલ
માટે બ્રહ્મના તત્સત્ એવા ત્રણ નામે બાવાય છે, કારદિન
નહીં, પણ સાત્વિક થાવટે-નિયમથી એ ધન-દાન-ન-કર્મ
કરવા જોઈએ શ્રદ્ધા વિનાનું મેનુ, દધિવુ તપ કરવુ તે અહી કે
બીજે કશે પણ પચતું નથી અને તેથી તે અત્ કહેવાય છે -
यो तपसि दाने च स्थिनि मदिति घोच्यते ।
ન્મ ૨૪ સર રિવામિષ (૧-૨)
-
अश्रद्धया हुन त तपस्वत न प या।
અલ્પિત વાર્થ ન જ રા નો દમ (૨૭ ૨૮)

·ચત્ત
સંન્યાસ પગ
[ ૨૦૫ ]
જેમાં દેવ હોય એવું કર્મ ત્યાગવું જ જોઈએ, પરંતુ
-દાન-તપ-આ ત્રણ તે ત્યજવાં જ ન જોઈએ એવું વિચારવા તેનો
મત છે –
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीपिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्य मिति चापरे ।। (૨૮-૩)
મુમુક્ષુ દંપતિ! જો કે હવે તે તમારે ત્યાગીજ થવું જોઈએ,
પણ એ ત્યાગ પણ સમજીનેજ કર ઘટે. ત્યાગ ત્રણ પ્રકારનો
છે, છતાં “જ્ઞન-દાન-તપ” નાં કર્મો ત્યજવાં નજ જોઈએ, કારણકે
એ કમેં એના ક્તને પાવન કરે છે. શ્રી ભગવાન કહે છે કે –
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ।।
(૨૮-૪)
यज्ञदानतप: कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनी पिणाम् ॥ (१८-५)
નિત્ય નૈમિત્તિક અને યજ્ઞ-દાન-તપ-એ બધાં કર્મો સંગરહિત
થઈને અને ફળેચ્છારહિત બનીનેજ કરવાં ઘટે એવો મત શ્રીકૃષ્ણ
ભગવાનને પિતાને છે. એ પરમાત્મા અને જગરૂરૂપ મનાયેલા
છે અને કૃતિના આચાર્ય પણ સ્વીકારાયેલા છે. તેમના નિશ્ચિત
કરેલા ઉત્તમમતને માનવામાં જ મોક્ષાર્થી ગૃહસ્થ પતિનું કલ્યાણ
રહેલું છે –
एतान्यपि तु कर्माणि संगं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति में पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ।। (૨૮–૬)
જે કર્મ કરવાને તમે નિયત થયેલાં છે તેવાં કર્મોનો સંન્યાસ
કરે તમને એગ્ય નથી. મૂર્ખાઈથી, પ્રમાદથી, આળસથી કે મનની

·[ ૨૦૬ ]
ગીતાબેધ
નબળાઈથી તેમનો ત્યાગ કરવામાં આવે તો તે ત્યાગ તામસાગ
કહેવાય છે કોઈ ભયથી કે કાયાને કલેશ થાય તેથી બન્યું એવું
દુ ખ કે વેઠે?” આવી માન્યતાથી ત્યાગ કરવામાં આવે તે તેના
ત્યાગનુ ફળ મળતુ નથી કરવા ઘટતા કર્મો કવ્વાજ જોઈએ નિયત
થયેલા કને પણ સગ અને ફળને ત્યજીને કરવામા આવે તે
તે ત્યાગ સાત્વિક મનાયે છે –
नियतस्य तु सन्याम फर्मणो नोपपद्यते।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामम áત || (૧૮)
दु समित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयान्यजेत्।
જ વા તાણ સ્થાન મૈર ચાર રુમેન્ ! (૨૮-૮)
चायमित्येव यत्कर्म नियत क्रियतेऽर्जुन।
मग त्यक्त्वा फल चैव सत्याग सावि मत । (૨૮-૨)
બિલકુલ કર્મ નહીં જ કરૂં” એ નિશ્ચય કેઈદેહધારીનો
ટકતેજ નથી માટે ત્યાગી એને જ કહેવું ઘટે કે જે કર્મ કરે છે
પણ ફળની ઈચછા રાખતું નથી તે –
(
न हि देहभृता शक्य त्यक्त कर्माण्यशेपत ।
થતુ શર્મા ૪ રામ મ (૨૮-૧૨)
ત્યાગીઓમાં ઐકેટિનો ત્યાગી એ છે કે જે બૂરા કર્મો
થઈ જાય તે નારાજ થતું નથી અને શુભ કર્મ કરવાને ઉત્સાહિત
થતું નથી કારણકે એ શુચિત અને પરમાત્મામાં ચિત્ત ટેલે
હોય છે “હું આત્મા છું' એવી બુદ્ધિવાળે હેઈને એના સર્વે
સશ નાશ પામેલા છે –
न द्वेष्टयकुशलं कर्म कुशले नानुपनते।
सागी सस्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसशय ।। (१८ १०)

·લેકે માત્રનો એ નાશ કરે પણ તે બધાને નથી –
[ ૧૭ ]
સન્યાસ યોગ
જેઓ ત્યાગીઓ નથી એવા માનવીઓના કર્મના ફળે ત્રણ
પ્રકારના હેય છે-ઈદ, અનિષ્ટ અને મિત્ર બન્યાસીને કર્મનું ફળ
હેયજ શાનુ
अनिष्टमिष्ट मिन च त्रिविध कर्मण फ्लम् ।
भवत्यत्यागिना प्रेत्य न तु सन्यासिना कचित् ।। (१८-१२)
ઘટે
સર્વે કર્મોની પૂર્ણતા માટે પાચ કારણે હેય છે તેમને
સિદ્ધિને માટે છેવટે સાપ્યશાસ્ત્રમાં વર્ણવેલા છે,
જાણવા
છે તે કારણે-અધિકાન, કર્તા, કરણ, દશ પ્રકારના પ્રાણની ચેષ્ટા
અને દૈવ–એવા પાચ છે શરીરવડે, વાણીવડે અને મનવડે જે
કર્મનો આરંભ થાય છે, એવા ન્યાયી કે અન્યાયી કર્મો થાય તેમનુ
મૂળ એ પાચ કારક છે –
पचैतानि महागाहो कारणानि नियोध मे।
साख्ये कृताते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ।। (१८-१३)
अधिष्ठान तथा कती करण च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा देव चैवान पचमम् ।। (१८-१४)
शरीरवाड्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते
न्याय्य वा विपरीत या पचैते तस्य हेतव ॥ (१८-१५)
ના 1
આમ છતા “હું કરૂ છુ, મે કર્યું અને કરીશ' એવુ
પિતાને સમજનાર, સ્વસ્વરૂપને નહીં સમજનાર છે, એવું તમારે
સમજવું ઘટે એવાને મૂર્ખ જ માનવે જોઈએ જેને “હું કર્મ કરૂ
' એવી અસ્મિતા નથી તે બ્રહ્મવિદ્ કર્મથી લેપતે નથી

·ગીતા-બંધ [ ૨૦૮ ) तत्रैव सति कतारमात्मान केवल तु य । રાવપુઢિવા જ પતિ ટુતિ | (૨૮–૨૬) यस्य नाहकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वापि स इमॉल्लोकान्न इति न निद्धयते ॥ (१८-१७) મુમુક્ષુ દપતિ યાદ રાખો તમારા આત કરણમાથી વાસનાનો સમૂળ નાશ થવા માટેનો આ બધ છે જ્ઞાન અને કર્મનો સાધ્ય- સાધનભાવ તમારી બુદ્ધિમા સે એટલામાટે યજ્ઞ-દાન–તપ અને નિત્ય નૈમિત્તિક કર્મને નહું ત્યજવાનો આગ્રહ કરવામાં આવેલ છે કારણકે ફળેચ્છારહિત કર્મે ચિત્તશુદ્ધિ રાખે છે અને પ્રભુપ્રેમની વૃદ્ધિ કરે છે કર્મ કરવાની પ્રેરણા ત્રણ પ્રકારની છે, જેમકે જ્ઞાન, જાણવાનુ અને સુજાણકાર આ ત્રણથી પ્રેરણા થાય છે અને કર્મનો સ ગ્રહ-કરણ એટલે અવયવ-કર્મ અને કર્તા ત્રણ પ્રકારના હોય છે ગુણોના ભેદથી જ્ઞાન કર્મ અને કર્તા પણ ત્રણ પ્રકારના હોય છે જેમને સાખ્યશાસ્ત્રમાં કપિલ ભગવાને વર્ણવ્યા છે, તે યથાવત સમજવા જેવા છે – ज्ञान ज्ञेय परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करण कर्म कतति निविध कर्मसप्र ।। (१८-१८) मान कर्म च की च विधेव गुणभेदत । ગોરતે ગુણસને થાવજીનું તારિ II (૨૮-૧૧) ઉપજેલા નામમાત્ર ચરાચર પ્રાણી અને માનવીઓમાં જે જ્ઞાનવડે એકજભાવ વિકારરહિત છે એવું સમજાય અને સમૂહમા તથા એક પેનમાં પણ એક જ-એ ભાવ છે, એવું સમજાય એ જ્ઞાનને પાવિકજ્ઞાન કહેવામા આવે છે ભાવ એટલે ચૈતન્ય જે જ્ઞાનવડે પ્રત્યેકમા ભિન્નભિન્ન અનેક ભાવે સમજાય તે રાજસત્તાન

·च
સંન્યાસ ગ
[ ૨૦૯ ]
કહેવામાં આવે છે, તથાપિ આ કાર્યને વિષે બધું એકજ-શરીર કે
મૂતિ, જડ ચેતન, વિભાગરહિત, કશાહેતુ વિના, તત્વના અર્થના
વિચાર વિનાનું, જે અપજ્ઞાન-જેમકે ભગવાન મદિરમાંની મૂતિ
માંજ છે-બહાર નથી અને શરીરજ આત્મા છે-એવું જે જ્ઞાનવડે
સમજાય તેને તામસજ્ઞાન કહેવામાં આવે છે –
सर्वभूतेषु येनैक भावमव्ययमीक्षते।
अविभक्तं विभक्तेपु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ (१८-२०)
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ (१८-२१)
यत्त कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहेतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं તરામણમુદત ! (૨૮–૨૨)
રાગદ્વેષરહિત નિયત અને સંગરહિત કર્મફળેછા નહીં
રાખનાર મોક્ષાથી ગૃહસ્થે કરેલું કર્મ એ સાત્વિક કહેવાય છે.
ફળેછાથી અહંકારવડે અથવા બીજા કોઈ હેતુવડે ગૃહસ્થથી કર્મ
કરવામાં આવ્યું હોય અને તે પણ મોજશોખ માટે હોય તે તે
રાજસકર્મ કહેવામાં આવે છે. આગળપાછળ વિચાર કર્યા વિના,
નાશ થવાનો કે હિંસાને પણ વિચાર નહીં કરીને, પોતાની શક્તિનો
પણ વિચાર નહીં કરીને મૂર્ખતાથી જે કર્મનો આરંભ કરવામાં
આવે એ કર્મ તામસક કહેવાય છે –
संगरहितमरागद्वेषतः
તમ્ |
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ।। (१८ २३)
यन्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं તારમુનિ ! (૨૮-૨૪)
नियतं

·ગીતા-બેધ
[ to ]
अनुबंध क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुपम् ।
मोहादारभ्यते कर्म ચત્તામસમુદત 1 (૧૮-૨)
આસક્તિ વિનાનો, અડુંકાર વિનાનો, ધીરજવાળો, ઉત્સાહી
અને સિદ્ધિ યા અસિદ્ધિમાં વિકાર વિનાને કર્મનો કર્તા સાત્વિક;
રાગ, કર્મફળેછુ, લાલચુ, હિંસક, નાપાક, સુખથી હરખાતે,
દુખથી રડતે એવાં કમેને કર્તા રાજસ અને કોઈ એકને નહીં
ચટેલે હેઈ, સરકાર વિનાને, શઠ, બેખબર, બીજનો તિરરકાર
કરનારે, આળસુ, વિષાદી, મુલતવી રાખવાની ટેવવાળે, અને
વખત લંબાવીને કર્મ કરનારે તામસ કર્તા કહેવાય છે?
मुक्तसंगोऽनहंवादी धृत्युत्माहसमन्वितः।
सिद्ध यसिद्धयोनिर्विकारः कतोसात्विक उच्यते॥ (१८-२६)
रागी कर्मफलप्रेप्सुलुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
રોયાન્વિત: પતંn tagરિકર્તિતઃ m (૨૮–૨૭)
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।
લિvieી ત્રિી જ વાર રીતે . (૨૮-૨૮)
બુદ્ધિ અને કૃતિ એ બેઉ પણ ત્રણ પ્રકારની છે. બુદ્ધિ
એટલે “અંતકરણની ખાસ વૃત્તિ અને કૃતિ એટલે “ખાસ
ધારણ કરવાની વૃત્તિ. એ બેઉને ભિન્નભિન્ન સમજવાં ઘટે છે –
बुद्धभेदं धृतेश्चैव गुणतत्रिविधं शृणु ।
प्रोच्यमानमशेपेण पृक्त्वेन II (૨૮–૨૨)
જે બુદ્ધિવડે-પ્રવૃત્તિ નિવૃત્તિ કેને કહેવી? કરવાલાયક
અને નહીં કરવાલાયક કેને કહેવું? ભયવાળું અને અભયવાળું
કોને કહેવું? બંધ મિક્ષ કેને કહેવાં –આવું સમજી શકાય તે
પ

·સંન્યાસ વેગ
( ૨૧૧ ]
બુદ્ધિ સાત્વિક જે બુદ્ધિ-ધમધમ, કાર્યકાર્ય બરાબર ન સમજાય
તે બુદ્ધિ રાજસી અને જે બુદ્ધિવડે અધર્મને ધર્મ અને બધું
ઉલટુજ સમજાય છે તેવી બુદ્ધિને તામસી કહેવામાં આવે છે.
એવી જ રીતે મન, પ્રાણ અને ઈન્દ્રિયની કિયાવ્યભિચાર
વિનાના ગવડે ધારણ કરવામાં આવે તે ધૃતિને સાત્વિક સમય
આવે તે ફળની ઈચ્છા થઈ જાય, ધર્મ ધારણ કરવામાં લાભની
કામના થઈ જાય તે ધૃતિ રાજસી અને જે પૃતિવડે સ્વપ્નાં
આવ્યા કરે, ભયભીત રહેવાય, શેક થયાં કરે, વિષાદ થાય અને
મદમસ્ત રહેવાય એવી દુબુદ્ધિ ન છૂટે તે કૃતિને તામસી કહેવામાં
આવે છે. ૩૪
प्रवृत्तिं च निवृत्ति च कार्याकार्ये भयाभये।
વંધે મોક્ષે જરાત્તિશુદ્ધિઃ સા ાર્થ નારિયલ (૨૮-૩૦)
यया धर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमेव च।
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ।। (१८-३१)
अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता।
સાઈન કરતાં યુદ્ધિ: HT Tઈ તામણી પ (૨૮–૨૨)
धृत्या यया धारयते मन,प्राणेद्रिय क्रिया।
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥ (१८-३३)
यया तु धर्मकामाथीन् धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसंगेन फलाकांक्षी धृतिः
#ા પાર્થ સારી છે(૨૮-રૂ૪)
यया स्वप्नं भयं शोकं विपादं मदमेव च।
વિમુતિ સુધા ધૃતિ. સી વાર્થ રામ l (૨૮-રૂપ)
અધ્યાય પંદરમો તથા સંન્યાસ લેગ સંપૂર્ણ.

·ગીતા-બાધ
[૨૧૨ ]
અધ્યાય ૧૬
જ્ઞાન એગ
મુમુક્ષુ પતિ જ્યા સુધી શરીર છે ત્યાસુધી સુખથી ઈચ્છા
અને દુ ખની અનિચ્છા અટકવી અનિવાર્ય છે, સિવાય કે તમે
પરમજ્ઞાની બન્યા છે કોઈ રાગ ન થાય એવી મરજી તે બધાને
થાયજ ભલે રેગનુ અને બીજુ દુખ સહન કરવાની તમારામાં
તાકાત હેય છતા એવુ કાઇ થાય જ નહીં એવું તે બધા ઈચ્છે
સન્યાસીઓ સાચા હોય તેઓ દવા નથી ખાતા, પણ ઓછું ખાવું,
ઉપવાસ કરવા અને પરેજી પાળવી-એવુ કરતા તમે તેમને જોયા
હશે આવા નિયમે નિગી રહેવા માટે પળાય છે જ્યારે તમે
સન્યાસી નથી અને તમારા જેમને માને છે તેમનાથી છૂટવાની
તમારી હિંમત નથી, એ બતાવી આપે છે કે તમે સુખને ઈ છે
છે તે તમારે એ સુખ વિષે પણ જાણવું ઘટે
સુખ ત્રણ પ્રકારના છે, પરંતુ સમાધિના અભ્યાસથી આત્માને
પરમાત્મા સાથે રોગ થતા જે સુખ થાય છે તે ઉત્તમોત્તમ છે,
કારણકે એ સુખ સુદ તર દુખને અત આણુનારૂં છે -
मुरय विदानी निविध शृणु मे भरतर्षभ ।
ભ્યાણzતે ૪ ફુવાત જ નિતિ(૨૮-૩૬)
જે સુખ મેળવતા યા આવતા પ્રથમ કડવા અનુભવ થાય,
વહાલાને વિયોગ થાય અને સર્વે શારીરિક સુખને ત્યાગ કરે
પડે, એ બધુ ઝેર સમાન ન પીવાય એવું છે, પરંતુ પરિણામ
એનું અમૃત સમાન આવે છે, તેને સાત્વિક કહેવામા આવે છે
--

·[ ૨૧૪ ]
ગીતા-બોધ
ક્ષત્રિયોના રવાભાવિક કમે છે, ખેતીવાડી-વેપાર-પશુપાલન–એ
વૈશ્યના સ્વાભાવિક કર્મે છે અને ત્રણે વર્ષોની પરિચય કરવી
એ શુદ્રોનું સ્વાભાવિક કર્મ છે –
शमो दमस्तप शौच क्षातिरानेवमेव च।
ज्ञान विज्ञानमास्तिक्य ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ।। (१८-४२)
शौर्य तेजोधृतिर्दाक्ष्य युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षार कर्म स्वभावतम्।। (१८-४३)
कृपिगोरक्षवाणिज्य वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मक कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ।। (१८-४४)
માનવી જે પિતાને માટે નિયત થયેલા કર્મનેજ કર્યા કરે
છે, તે તેમાં તેને સારી સફળતા મળે છે, પરંતુ પોતાના નિયત
કમમા મો રહેલે એ કેવીરીતે સિદ્ધિ મેળવે છે તે સાવધાની
સાથે સમજવું ઘટે છે આ સિદ્ધિને પ્રકાર એ છે કે એ પિતાને
માટે નિયત થયેલા કર્મવડે પરમાત્માન અર્ચન કરવું જોઈએ, કેમકે
પરમાત્માવડેજ આ દશ્યમાન વિશ્વ અને વર્તમાન પ્રવૃત્તિ છે
પરમાત્મા વિના ઉપજેલા માત્ર ચરાચર અને માનવીઓ ચેષ્ટા
કરવાનું સામર્થ્યવાળા નથી ભલે તમારો ધર્મ-કર્મ ઓછા ગુણવાળા
બીજા વર્ષના માનવીને તમને ભાસતે હેય, પરંતુ એમના
ધર્મકર્મનું અનુકરણ તમને લાભદાયક નથી, કેમકે તમારૂ કર્મ
તમારા સ્વભાવ અને ગુણેને બધ બેસતુ નિયત થયેલુ છે અને
એના આચરણથી તમને પાપ લાગતુ નથી –
स्वे स्खे कर्मण्य मिरत ससिद्धि लभते नर ।
स्वकर्मनिरत सिद्धि यथा विदति तच्छृणु ॥ (१८ ४५)

·શાન પોગ
( ૨૧૫ ]
यत: प्रवृत्तिभूतानां येन सर्वमिदं वतम् ।
ઘર્મના સમર્થ સિદ્ધિ વિંતિ માપ: M (૧૮-૪૬)
श्रेयान स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितान् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नामोति किल्विपम् ।। (१८-४७)
જાતિ અને વર્ણ માટે નિયત થયેલું કર્મ દેષવાળું ભાસે,
છતાં પણ ત્યજવું ન જોઈએ. કે કર્મમાત્ર દેષયુક્ત તે છેજ
ધુમાડા અને રાખમાં દટાયેલા અગ્નિ સમાન એ કર્મનો દોષ
Qયેલ છે તમારાથી કર્મ કર્યા વિના રહેવાતું નથી અને ગૃહસ્થને
વ્યવહાર કર્મ કર્યા વિના નભતે નથી. પરંતુ તમે બે આર્યાદા
ફળની સ્પૃહા વિનાના, આસક્તિ વિનાને બુદ્ધિવાળા થઈને, મન
અને ઈન્ટિને કાબુમાં રાખી તમારા કર્મો કરે છે તે ફળેચ્છા
વિનાનાં ગણતાં હેવાથી એવા પ્રકારના સંન્યાસથી ઉત્તમકેટિની
અકમી પણાની સિદ્ધિ તમે સંપાદન કરી શકે છે. એ કર્મ
તમારી શુકમુક્તિ, સંસારબંધમુક્તિ અને પરમપદપ્રાપ્તિને આડે
આવતું નથી –
सहजे कर्म कौतेय मदोपमपि न त्यजेत् ।
सारंभा हि दोपेण धूमेनामिरिवावृताः ॥ (१८-४८)
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
कम्यसिद्धि परमां संन्यासेनाधिगच्छति ।। (१८-४९)
અત્યારસુધીનો વાર્તાલાપ મુખ્યત્વે કરીને કર્મનિષા વિશે
ગૃહસ્થીઓ માટે હવે અને ગૌણ પણે પણ કર્મનિષ્ઠાનો જ વાર્તાલાપ
થશે; પણ હવે બસ થયું. હવે તમે તમારી આયુનાં સાઠ વર્ષે
એળી ગયાં છે. તમે પૂર્વે આત્મા-પરમાત્મા-ઈશ્વર-પ્રાસ્વરૂપ
અને સ્વસવરૂપ વિષે સંભળ્યું છે. તમારી નિષ્ઠા જ્ઞાનની જ

·રાન ચગ
[ ૨૧૫ ]
यत प्रवृत्तिर्भूताना येन सर्वमिद ततम् ।
વર્મા તમન્નાર્થ સિદ્ધિ વિંતિ માન છે (૨૮-૪૬)
श्रेयान् स्वधर्मो विगुण परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियत कर्म कुर्वन्नाप्नोति विल्लिपम्॥ (१८-४७)
જાતિ અને વર્ણ માટે નિયત થયેલુ કર્મ દેલવાળું ભાસે,
છતા પણ ત્યજવુ નજ જોઈએ જો કે કર્મમાત્ર દોષયુક્ત તે છેજ
ધુમાડા અને રાખમાં દટાયેલા અગ્નિ સમાન એ કર્મનો દેવ
છૂપાયેલે છે તમારાથી કર્મ કર્યા વિના રહેવાતુ નથી અને ગૃહસ્થને
વ્યવહાર કર્મ કર્યા વિના નભત નથી પરંતુ તમે જે આય દા
ફળની સ્પૃહા વિનાના, આસક્તિ વિનાની બુદ્ધિવાળા થઈને, મન
અને ઈન્દ્રિયને કાબુમાં રાખી તમારા કર્મો કરે તે તે ફળ૨છા
વિનાના ગણાતા હોવાથી એવા પ્રકારના સન્યાસથી ઉત્તમકેટિની
અકર્મી પણાની સિદ્ધિ તમે સંપાદન કરી શકો છો એ કર્મ
તમારી શોકમુનિ, સા સાબ ધમુક્તિ અને પરમપદપ્રાપ્તિને આડે
આવતુ નથી –
सहज कर्म कोतेय सदोपमपि न त्यजेत् ।
સર્વરમાં સોળ પૂના રિવાઝુat (૨૪-૪૮)
असक्तवुद्धि सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृह ।
नैफयसिद्धि परमा सन्यासेनाधिगच्छति ।। (१८-४९)
અત્યારસુધીનો વાર્તાલાપ મુખ્યત્વે કરીને કર્મનિષ્ઠા વિષે
ગૃહસ્થીઓ માટે હતું અને ગૌણપણે પણ કર્મનિષ્ઠાનો વાર્તાલાપ
થશે, પણ હવે બસ થયુ હવે તમે તમારી આયુના સાઠ વર્ષે
ઓળગી ગયા છે તમે પૂર્વે આત્મા–પરમાત્મા-ઈશ્વર-બ્રહ્મસ્વરૂપ
સ્વસ્વરૂપ
વિષે સાંભળ્યું છે તમારી નિષ્ઠા જ્ઞાનગનીજ
અને

·[ ૨૧૬ ]
ગીતા-બાધ
હોવી ઘટે. એ જ્ઞાનનિદાથી તમને કેમ ક્ષિસિદ્ધિ મળે તે
સક્ષેપથી સાભળો –
सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म तथानोति नियोध मे।
समासेनैव कौंतेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥ (१८-५०)
હું બ્રહ્મ છુ” એવી વિશુદ્ધ બુદ્ધિવાળા થઈને અને મન
ઈન્દ્રિયેને નિયમ ધારણ કરીને, બુદ્ધિવૃતિને અને સર્વે જ્ઞાને
જિયેના વિષેનો ત્યાગ કરીને, રાગ અને તેને નાશ કરીને,
એકાતવાસમાં રહીને, કાયિક-વાચિક-માનસિક કિયાનો વિરોધ
કરીને, નિત્ય વૈરાગ્યને આશ્રય કરીને, અહાર-બળ-દર્પ–કામ
-ક્રોધ અને સચયને છોડી દઈને, ધ્યાન-ગ પરાયણ થઈને
જે કોઈ રહે, તે તે મમતારહિત, શાત અને બ્રહ્માકાર થવાને
સમર્થ થાય છે -
बुद्धधा विशुद्धया युत्तो धृत्यात्मान नियम्य च ।
शदादीन्विपयास्त्यक्त्वा रागद्वेपो व्युदस्य च ॥ (१८ ५१)
विविक्तसेवी रवाशी यतकायमानस |
દgનારે નિત્ત વૈrગ્ય સમુarta | (૨૮-૧૨)
સવાર ૪ ર રામ જોષ વકર્મા
विमुच्य निर्मम शातो ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। (१८५३)
ધ્યાનયોગ પણ થવાને સમર્થ થવાને માટે પણ નિગ્રહ
કરવાને તે કોજ છે નિગ્રહ કરે એ પણ કર્મ જ છે, પરંતુ
આ વસ્તુ બધાને સમજમાં નથી આવતી માટે એને જ કરવી
ચિય અને લાભદાયક છે કે જે તપવી, કન, સત્સંગી અને
નેવાભાવી હોય અને શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મા પર પ્રેમ કરતો હોય
શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે-“આ બેય જે કંઈ સાધુપુરુષ પક્તિ

·રાન ગ [ ૧૭ ] અધિકારીને આપશે તેના પર પરમાત્માની પ્રીતિ થશે. એના સમાન પરમાત્માને બીજું કઈ વહાલું નથી. કારણકે જીવે જ્ઞાની થાય અને સંસારમુક્ત થાય એવી મારી ઇચ્છા છે. વિદ્વાનેનું આ કર્મ મને બહુ ગમે તેવું છે- इदं ते नातपरकाय नामकाय कदाचन। नचाशुश्रूपवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ (१८-६७) न च तस्मान्मनुप्येपु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि । (१८-६९) વળી આ બેધને વિશે પણ એ ગુહ્ય કે-“સર્વકાંઈ પરમબ્રહ્મ છે. હું-કશું બીજુ નથી” આ બધા પ્રેમ લક્ષણ ભક્તિને છે, તે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “મારા ભક્તોને જે કોઈ આપશે તે તે અને તેને શ્રોતા-બેઉ પરાભક્તિને પામીને પરમબ્રહ્મને પામશે. *_ य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तप्यभिधास्यति । માઁ મf ર કૃત્વા કામેવૈયા : છે (૨૮-૬૮) મુમુક્ષુ પતિ? હજી તમારે બહુ જાણવાનું છે, જે જાય વિના મુક્તદશા આવતી નથી. જો તમે આત્માવડે તૃપ્ત હે, આત્મામાજ તમને આનંદ રહેતે હેય અને અંતઃકરણમાં વાસન- રહિતપણું અને સબ હેય તે તમારે ધ્યાન ધરવાનુ કામ કરવાની પણ જરૂર રહેતી નથી કારણકે તમને કશું કરવાની જરૂર રહેતી નથી. કાંઈ પણ કરીને તમને કશું મળવાનું નથી અને નથી કો લાભ મેળવવાને તેમજ તમને કેઈ નામમાત્ર માનવીઓ સાથે કશું લેણદેણ કરવાનું રહેતું ન હોવાથી તમને કેઈ હાનિ નથી. ટૂંકાણમાં વ્રજમાં જેવી રીતે ઉદ્ધવે શ્રીકૃણવિયેગી રાધાને જોઈ હતી તેવા બની જાઓ:-

·[ ૧૮ ]
ગીતા-બંધ
RRR 1
यस्त्वात्मरतिदेव स्वादात्मतृप्तश्च
आत्मन्येव च सतुष्टस्तस्य कायं न विद्यते॥ (३-१७)
नैव तस्य कृतेनार्थो नामतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रय ॥ (૨–૨૮)
પરન્તુ તમારી આસપાસ રહેનારાઓમાં અને તમારા બધુ-
મા જે તમે છે તે તમે પૂર્વોક્ત બ્રહ્મજ્ઞાની હોવા છતા
પણ તમારે એક્ષસાધને અવશ્ય કરવા ઘટે, એવું પ્રથમ કહેવામા
આવ્યું છે તે યથાર્થ છે, કારણકે લેકે શ્રેષોનું અનુકરણ કરનારા
હેવાથી જનક, શ્રીકૃષ્ણ, શ્રીરામ, સનકાદિક, દેવલ, અગત્ય વગેરેની
પિઠ તમે સાધનો કરે તે તમારા સ બ ધીઓ તમારૂ અનુકરણ
કરીને આત્મકલ્યાણ સાધી શકે અને અગાઉ કહેવામાં આવ્યું
તે પ્રમાણે ભગવાન પણ તમારા પર પ્રસન્ન થાય, કારણકે એમને
એ આદેશ તમે માન્ય રાખે છે –
कर्मणैव हि ससिद्धिमास्थिता जनकादय ।
लोक्सग्रहमेवापि सपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ (૩–૨૦)
પૂર્વોક્ત શ્રીકૃષ્ણ વગેરેને વિમા–ત્રિલોકીમા કશુ પ્રાસ
કરવાનું હતુજ નહીં છતા ‘હું, જનક વગેરે અને બધા પેઠે
મિણસાઇન કરૂ છુ” એવુ શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને નિમિત્ત કરીને
તમને જ કહ્યું છે એવું સમજવુ ઘટે શ્રીકૃષ્ણ પિતે સેળહાર અને
એક આઠ ઘરમા એટલા જ પિતાના રૂપે કરીને કર્મો કરતા હતા
શ્રેષજ્ઞાની પુરૂએ પ્રમાદરહિત થઈને કર્મો કરવા જોઈએ જે
તેઓ કમે કરે તે વિશ્વ નષ્ટ થાય, કારણકે કર્મો કરવા-
પણાના અભાવથી અત્યારના બાળકો ભવિષ્યમાં વર્ણસંકર માનવીએ
થાય અને એવી વર્ણસ કરતાનુ પાપ શ્રેષોને માથે ચાટે છે અને
ભવિષ્યમાં પ્રજાને નાશ થાય છે –

·શાન યેગા
[ ૧૮ ]
न में पार्शस्ति कर्तव्य निपु लोकेषु किंचन ।
नानवाप्तमवाप्तव्य वर्त एव च कर्मणि ॥
(૩–૨૨)
यदि यह न वतेय जातु कर्मण्यतद्रित ।
मम वानुवर्तन्ते मनुष्या पार्थ सर्वश ।।
(૩–૨૩)
उत्सीदेयुरिमे लोका न फुया कर्म चेदहम् ।
सकरस्य च ती स्यामुपहन्यामिमा प्रजा ॥ (૩–૨૪)
આમ છતા તમને કર્મ કરવાને પરવાને મળી જ નથી.
તમે પતે પિતાને દંભથી શ્રેષ્ઠ માની બેસે તે ચાલે નહીં તમારા
મોટા સંતાનને માટે તમારે કર્મ કરવાના છે એવું પણ સમજવાનું
નથીઅલબત્ત લેકસ ગ્રહ માટેજ એટલે બીજા લેકના કયા
માટે તમારે તમે તે કરવાનું છે, તે પણ અવિદ્વાન અને લેશિયા
જેવી ચીવટથી તમારે આસકિતપિતજ કર્મો કરવાના છે-
सक्ता कर्मण्यविद्वासो यथा कुर्वति भारत ।
पुर्याद्विद्वास्तथाऽसक्तश्चिकी पुलॊकसग्रहम् (૨–૦૯)
કર્મને કઈ છેતરી શકતું નથી કર્મને કાયદો જેના હાથમાં
છે એ અતર્યામી છે ભલે લેકે છેતરાય પણ એ અંતર્યામી,
છેતરાતા નથી માટે યાદ રાખશે કે જે તમે પાકા જ્ઞાની છે.
અને ગુણ અને કર્મના વિભાગના તત્વને તમે જાણે છે તેમજ
ગુણક ગુણોને વિષે વતે છે એવું તમે માને છે તે જ તમે પાકા
જ્ઞાની છે, નહીં તે સમજો કે તમારા બત કરણમા એટલી
કચાશ છે -
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयो ।
गुणा गुणेषु वर्तत इति मत्वा न सजते ॥ (३-२८)

·[ ર૨૦ 1 ગીતા-બોધ મુમુક્ષુ દપતિ ' હજી પણ મેહુ થયુ નથી લેકસ ગ્રહના બાના વિના અને અને જ્ઞાની હેવાના દભ વિના “ બ્રહ્મ છું” એવી સ્વસ્વરૂપની ઝાખી થવા માટે નિયતૃપ્ત બનીને, ફળના આશરારહિત બનીને, કર્મના ફળને ત્યજીને, ચિત્તશુદ્ધિ ટકાવી રાખવાને, કમ તમને પ્રવૃત્તિ થશે તે ની ક્રિયાથી તમે દુષિત નહીં જ થાઓ સર્વે પરિગ્રહનો ત્યાગ કરીને કશી પણ આશા વિનાના બનીને વૃત્તિઓને બહાર જતી રોકી રહેલાનું શરીરજ કેવળ કર્મ કરે છે, તેને કશું પાપ લાગતું નથી આકસ્મિક લાભથી સંતુષ્ટ, સુખ દુખને તરી ગયેલે, મત્સર વિનાને, સિદ્ધિ અને અસિદ્ધિને સમાન માનનાર કમીને કર્તા પુરૂષ કર્મ કરતા છતે બધા નથી “હું બ્રહ્મ છુ” એવા જ્ઞાનમા જેની સ્થિતિ છે, જે મુક્ત છે, જે સ ગરહિત છે, તે પ્રભુપ્રીત્યર્થે યજ્ઞ માટે કર્મોનું આચરણ કરતે લેવાથી તેના સર્વે કામે લયને પામે છે, કારણકે એ એવી સમાધિની હાલતમાં હોય છે કે અગ્નિ, હવિ અને હેમેનુ બધુ બ્રહ્મસ્વરૂપજ છે તેથી તે કર્મો બ્રહ્મમાજ જઈ મળે છે કારણકે બ્રા પિતે માયાવડે કર્મરૂપ છે – રોજ રાણા નિત્ય નિરાશ कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैर किंचित्तरोति स ॥ (૪-૨૦) निराशीयतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रह । ફાર વરું વર્ષ પુર્વતિ રિવપમ્ II (૪-૨૨) यदृच्छालामसतुष्टो द्वद्वातीतो विमत्सर । सम सिद्धावसिद्धी च कृत्वापि न नियद्धयते।। (૪-૨૨) गनसगस्य मुक्तस्य कर्म જ્ઞાનવિચિતતા ! प्रविलीयते॥ बज्ञायाचरत समन (૪-૨૩)

·જ્ઞાન ગ
[ ૨૨૧ ]
ब्रह्मपिणं ब्रह्म हविब्रह्मामी ब्रहाणा हुतम् ।
ब्रौर तेन गंतव्यं શૈદર્ભમના (૪-૨૪)
ક માત્ર ચિત્તશુદ્ધિને માટે જ છે. ક કરવા માટેના
થશે બહુ પ્રકારના છે. ઈન્દ્ર વગેરે દેવોનો ઉદ્દેશીને કેટલાક મુમુક્ષ
કર્મચગી ગૃહ યજ્ઞ કરે છે, કેટલાક ગૃહ, ન હોય તેવા
મુમુક્ષુઓ, ધ્યાનકર્મ વડે ચણ કરે છે, કેટલાક ઈન્દ્રિયોના સયમરૂપ
અગ્નિ પ્રજવલિત કરીને યજ્ઞ કરે છે અને વિશ્વને ઈરૂપ
અગ્નિમાં હેમે છેશરીરનાં, ઈન્દ્રિયનાં અને પ્રાણનાં કર્મો કેટલાકે
જ્ઞાનરૂપ દીવાલકે આત્માના સંયમરૂપ અમિાં હોમીને યજ્ઞ કરે છે,
કેટલાકે ઉત્તમ વ્રતવાળા થઈને દ્રવ્ય દાન-તપ-અષ્ટાંગયોગ શાસ્ત્રા-
શયન નામનો યજ્ઞ કરે છે, કેટલાક પ્રાણાયામપરાયણે પ્રાણુ અને
અપાનની ગતિને રોકીને અપાનમાં પ્રાણુ અને પ્રાણુમાં અપાન
હેમવાને શરૂ કરે છે, જયારે બીજા કેટલાક નિયત આહાર કરનાર
મિતાહારી મુમુક્ષુઓ જીવનને જીવમાં હેમે છે. આ બધા યોને
જાણનારાઓ આવા વડે પાને ધુએ છે ૪
देवमेयापरे यज्ञ નિ: पर्यपासते।
ब्रह्मानावपरे વોર્નવોનgવર ળ (૪–૨૧)
यक्ष
श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमामिए जुह्वति ।
શારીરિક ઇંદ્રિકાશ, gáરિ (૪-૨૬)
साणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे।
જોmu gaa aa (૪-૨૭)
द्रव्ययज्ञास्तपोयना ચોગવજ્ઞાસ્તયાકર
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाथ : સંશાત્રા: (૪-૨૮)

·( ૨૨૨ ]
ગીતા-બેધ
अपाने जुवति प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे।
प्राणापानगती रवा प्राणायामपरायणाः॥ (૪–૨૨)
अपरे नियताहारा: प्राणान्प्राणेषु जुवति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितफल्मपाः ।। (૪–૨૦)
અધ્યાય સોળમો સંપૂર્ણ
અધ્યાય ૧૭ મે
મુમુક્ષુ દંપતિ! હવે તે હિન્દુસ્તાનની આબેહુવામાં તમે
જન્મેલાં, ઉછરેલાં, જીવન ગુજારેલું અને તમારી વયના છત્રીસમાં
વર્ષથી સખત બ્રહ્મચર્ય નહીં પાળી શકેલાં, બહારના ઠંડા દેશના
માનના મુકાબલામાં પૂરી વૃદ્ધાવસ્થામાં આવી ગયેલાં તમે અશક્ત
અને માનસિક નિર્બળતાવાળાં લે છે. આવી હાલતમાં દુન્યવી
કામ કરવાને સ્વાભાવિક રીતે તમે નાલાયક બની જ્યારે ત્યારે
નાનીમોટી ભૂલ કરે છે. છતાં તમને એ ભૂલે જણાતી નથી
તમારાં સ્વજનેને તમારી ભૂલે જણાય છે અને તમે હસીને પાત્ર
થાઓ છે, પણ વિવેકની ખાતર પણ તમારી ભૂલેને તેઓ સહન
કરી લે છે, યા તે આડકતરી રીતે તમારી ભલેને તેઓ તમે ન
જાણે તેવી રીતે સુધારી લે છે,
તમારી ઉમરના વેપારીઓ, ખેડૂત, સભાના પ્રમુખે, રાજકીય
મંડળના આગેવાનો, પેઢીઓના મેનેજર મહેતાજીએ--બધાની
આવી દશા હોય છે. જેઓ પિતાની ભૂલોને જાણનાર ચતુર હેય
છે તેઓ નિવૃત્ત થાય છે અને જેઓ તેમ થતા નથી તેમનું
અપમાન, તિરસકાર અને આખરે બળાત્કારથી બહિષ્કાર થાય છે

·સાન યોગ
[૨૨૩ }
યાને
ટૂંકાણમાં તેમને ફેજ બહુ કરૂણ હોય છે. અરે, સગે કરે
પણ એવા બાપને એજ ફેજ આણે છે માયા મહાન બળવત્તર
છે વૃદ્ધો એ માથાને ન તરી શકે તે પછી યુવાનો અને પ્રી
એને કેમ કરી તરી શકે?
તમે મેક્ષાથીઓ છે નિવૃત્ત થવું તમેને બહુ જરૂરનું છે
હવે તમે દુનિયાના કામના રહ્યા નથી, છતા તમારું ચિત્ત દુનિયાથી
હઠયું નથી આવું તમે પોતે જાણતા નથી હવે તમારે તમારૂ
ચિત્ત પરમાત્મામાન રાખવા માટે ધ્યાનનો અભ્યાસ કરે ઘટે,
સગ જ્યા તે હેય ત્યા જવુ ઘટે અને મગરહિત રહી શકાય
તેવા
વાતાવરણમજ વસવુ ઘટે
હું આત્મા છું' એવા બેધવાળી બુદ્ધિવાળા, “દશ્યમાન માત્ર
ચણ આત્મા છે” એવી બુદ્ધિવાળા અને આત્મનિષ્ઠ તથા આત્મ
પણ તમારે થઈ જવું ઘટે આશાનની બળવત્તર નિછાવાળાઓ,
એવા જ્ઞાનથી રહી ગયેલા બાકીના પાપથી છૂટીને ફરીથી દેહ,
ધારણ કરે ન પડે એવા પરમાનદરૂપ પરમપદને પામે છે આ
વાત તમને બહુ વખત કહી છે, કારણકે એ ભૂલવા જેવી નથી –
कर्मणो घपि योद्धव्य योद्धव्य च विकर्मण ।
અનz ઘોલ્સ mના ળો જીત છે (૧-૭)
કારણે તેઓ સત્યાસના વિવેકવાળા સમદશી બની ગયેલા
હોય છે. આવા વિદ્યાસ પત્ત અને વિવેકીએ બ્રાહ્મણ, ગાય, હાથી,
કુતરા અને માસાહારી ભગી, ચાલ-બધાને શરીરેથી નહીં પણ
આત્માથી એકસરખા માને છે, કેમકે તેઓ આત્માનેજ અવિનાશી
અને સત્ માને છે અને શરીરને ગાયતન તથા નાશવત માને
છે તેઓએ અહીં જ જન્મમરણ ઉપજાવનારા સર્ગને છd લીલે
હોય છે તેમનું મન સામ્યવસ્થામાં કરેલું હોય છે અને તેઓ

·[ ૨૨૪ ] olીતા-બોધ નિર્દોષ સમાન બ્રહ્મમાજ સ્વરૂપની સ્થિતિ રાખનારા હોય છે. નથી તેઓ મનગમતુ મળ્યાથી હરખાઈ જતા, નથી અણગમતુ મળ્યાથી ઉગને પામતા, કેમકે તેઓએ બ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર કરે. છે તેઓ બ્રધ્વનિ, વિદ્વાન અને બ્રહ્મમાજ ઠરીને રહેલા સ્થિર- બુદ્ધિવાળા છે તેઓ બહારની દુનિયાના લેભાવતા વિષયાનમાં આસક્તિ વિનાના હેઈને એમને એવુ સુખ મળેલુ હેય છે તેમને બ્રહ્મની સાથે એ વેગ થયેલો હોય છે અને તેમને સુખરૂપ બ્રાથી અવિનાશી સુખ મળતું થયું હોય છે, કે તેઓને દુનિયાના વિષયાન દોના ગદ્વાર દુ ખ આપનારા, આદિતવાળા શરીરમાં આવવાજવાના દુખની સમજ પડી ગયેલી હેય છે અને તેથી હું આત્મા છું' એવી બુદ્ધિવાળા મોક્ષાર્થી થયા હોવાથી, એ બધા ભોગે તુચ્છ લાગે છે અને આનદ આપનારા થતા નથી - विद्याविनयसपने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पडिता समदर्शिन ॥ (૫-૧૮) इहेव तैनित सर्गो येषा साम्ये स्थित मन । निर्दोप हि सम ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिता ।। (૫-૨૬) न प्रहृष्येत्प्रिय प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थित ॥ (૨૦) बाह्यस्पर्शेष्वसत्तात्मा विदत्यात्मनि यत्सुसम् । ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुसमक्षय्यमभुते ॥ (૧-૨) ये हि सस्पर्शजा भोगा दु खयोनय एव ते। आद्यतवत कौंतेय न तेषु रमते बुध ॥ (૨૨) જે તમે આવા ગી બનશે તે તમારા અંતરમાં સુખ, આરામ અને યેતિ ઉદ્ભવશે જે કઈ આવા યોગી બને છે તે स ·શાન યોગ’ [ ૨૨૫ ] નિર્વાણબ્રહ્મમાં બ્રહ્માકાર બનીને સમાઈ જાય છે. જેઓએ પરમપદ પામવા વૈરાગ્યવડે સાધના કરીને આત્મજ્ઞાન મેળવ્યું છે તેઓ પાપથી છૂટેલા, હૈતભાવથી રહિત બનેલા, સ્વસ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર કરેલા, સચરાચર નું હિત હૈયે ધારી રહેલા રૂષિએ, પતિઓ અને મુનિઓ કહેવાયા છે. તમે પણ તેવા થઈ જાઓ ! -એવું શ્રીકૃષ્ણ ઈચ્છયું છે. તેઓ જેમ નિર્વાણુશાતિનો અનુભવ કરનારા બની ગયા તેવા તમારે પણ થવાનો યત્ન કરે ઘટે. જેઓએ આત્માને ઓળખ્યો છે, એવા પરમાત્મામાં ચિત્તવાળા યતિઓ બિલકુલ કામ અને ક્રોધ વિનાના બનીને ભજન-આરાધન -ધ્યાન વગેરે સાધન કરીને તેવા બની ગયેલા હોય છે. તેઓ બ્રામાંજ આત્માવડે વિચરી રહેલા હોય છે. તમને આરંભમાંજ કામ-ક્રોધ ત્યાગવાનુ બોધવામાં આવ્યું છે, જે તમને જરૂર યાદ રહેલું હશે. તમારે તે હવે દુનિયાને ભોગના પદાર્થોને, બહાર દુનિયામાં જ રહેવા દેવાનાં છે. અંતઃકરણમા આણવાનાંજ નથી. ભૂકુટિમાં દષ્ટિ કરીને પ્રાણુ અને અપાનને સરખા કરીને નસકોરાં પાસે જ રાખીને ઈચ્છા-ભય-અને ક્રોધથી સદા મુક્ત થઈને, મોક્ષ- પરાયણ બનીને, મન અને બુદ્ધિનો સંયમ કરતા થઈ જવું જોઈએ योऽन्त सुसोऽन्तरारामस्तथान्तर्योतिरेव य.। स योगी ब्रह्मनिर्वाण ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ।। (૫–૨૪) જમત્તે બ્રહ્મનિર્વકૃપા: ક્ષીરપI ! छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रता ॥ (૧-૨) कामक्रोधवियुक्तानां यतीना यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते रिदितात्मनाम् ॥ (५-२६) स्पर्शान्कृत्वा वहिर्वाह्याश्चक्षुश्चैवांतरे ध्रुवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यंतरचारिणी॥ (૨૭) ·૨૨૬ ] ગીતા-બોધ यतेंद्रियमनोयुद्धिमुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयकोधो यः सदा मुक एव सः॥ (૧-૨૮) યત્ન કરનારા મેક્ષાર્થીએ સાધના કરીને મેગી બને છે, ત્યારે તેમણે આત્માને વશ કરેલો હોઈને તેઓ ત્યારે શાંત હેય છે; ત્યારે તેઓ સમતાવાળા હોય છે, ત્યારે તેઓ ટાઢ-તડકે, સુખ-દુખ, માન-અપમાનને સમાન માનતા હોય છે અને ત્યારે તેઓ જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનવડે ભેગેચ્છારહિત બનેલા હોય છે. ત્યારે તેઓ કશાથી કપાયમાન ન થાય તેવાં હોય છે, મન અને ઈન્દ્રિય પર કાબુવાળા હોય છે અને ત્યારે જ તેઓ પત્થર, સુવર્ણ અગર તે લેઢાને એક સરખું માનનારા હોય છે. વળી ત્યારે તેઓ પિતાના હિતેષુ, મિત્ર પ્રત્યે ઉદાસી હેય છે અને બે પક્ષોનું સમાધાન કરનાર તેમજ ઢે, બંધુ, સાધુ, સજજન અને પાપીમાં પણ સમાન બુદ્ધિ રાખીને રહે છે. શ્રી ભગવાન કહે છે કે – जितात्मनः प्रशांतस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा મામા ) (૬-૭) ज्ञानविज्ञानतृतात्मा कूटस्थो विजितेंद्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकांचनः ।। (૬-૮) मुहृन्मित्रायुदासीनमध्यस्थद्वेष्यबंधुषु । साधुष्वपि च पापेपु समबुद्धिर्विशिष्यते ।। (૬–૧) આવા ગી થવા માટે તમારે હવે એકલા-એકાનમાં- જેમ જુવાનીમાં તમે રડામાં અગર રડા પાસે તમારા ઈ- દેવની સેવા કરતાં કરતાં, તમે ધણીધણિયાણ સેવા પણ કરતા જાઓ, કરાઇકરીના વિવાહની વાતો પણ કરતા જાઓ, તે દિવસના ખાવાનાની વાનીઓની પણ વાત કરતા જાઓ તેમ નહીં, ·[ રર૭ ] જ્ઞાન ચોગ પણ શુદ્ધ એકાન્તમાં બેસીને “હું આત્મા છું” એવી માન્યતા સાથે, રસ ચય કરવાની આશા વિનાના બનીને તમારે યજન, પૂજન, ધ્યાન વગેરે કરવું ઘટે તકરણની વાસનામય મલિનતા મટાડવા માટે આસન પર કમલાસન વડે બેસીને એકાગ્ર મનવડે, ચિત્ત અને ઈન્દ્રિયોને કિયારહિત બનાવીને તમારે સાધના કરવી ઘટે પરન્તુ ખ્યાલ રાખે કે તમારે ગ ધાતી, કચરાવાળી, ખાડામૈયાવાળી જમીનપર બેસવું ન જોઈએ વળી તમારૂ આસન બહુ ઉચુ કે બહુ નીચુ પણ ન હોવું જોઈએ અને પ્રથમ દસન, તેના ઉપર કાળા મૃગનું ચામડુ અને એ ચામડા ઉપર તમારે બેસવું જોઈએ તમારી કાયાને તે વખતે એકસરખી, ટટ્ટાર અને સ્થિર રાખવી જોઈએ અને કઈ દિશા તરફ જેવું નહીં જોઈએ માત્ર તમારી નાસિકાના છેડાના ભાગને જ જોયા કરવુ જોઈએ તદન શાત, ભય- રહિત, બ્રહ્મચર્યવ્રત સહિત, મન વશ કરીને-નટવર, બ સીધારી, નદનદન અગર પરમ પરમાત્મતત્વ પરાયણ બનીને, પરમાત્મામા ચિત્તને પરેવીને બેસવું જોઈએ આ પ્રમાણે સાધના કરનારે ગી નિયત મનવાળે પરમનિર્વાણ શાતપદ યા શ્રીકૃષ્ણના પરમતત્વને પામે છે – (૬-૨૦) (દ-૧૧) योगी युजीत सततमात्मान रहसि स्थित । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रह ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मन । नात्युच्छ्रित नातिनीच चैलाजिनकुशोत्तरम् ।। तनैकाप्र मन कृत्वा यतचितेंद्रियक्रिय । उपविश्यासने युज्यायोगमात्मविशुद्धये ॥ सम कायशिरोग्रीव धारयन्नवल स्थिर । सप्रेक्ष्य नाशिफाम स्व दिशश्चानवलोकयन् ।। (૨૨) (૨૩)

·ગીતાબેધ
[ ૨૨૮ ]
શિriામ વિતી જાતિ ચિતા
मन सयम्य मञ्चित्तो युक्त आसीत मत्पर ।। (૬-૪)
युतनव सदात्मान योगी नियतमानस ।
शाति निर्वाणपरमा मत्सस्थामधिगच्छति।। (૬)
હવે તે તમે વૃદ્ધ અને અશક્ત બન્યા છે. કુદરતે તમારી
ભૂખ ઓછી કરી છે, એ તમારે ખ્યાલ રાખવાનો છે હવે તમે
ફરીને જુવાન થવાના નથી તમારી ઉમરના લેકે અજીર્ણ અને
અપચાના રોગીના ભોગ થયેલા હોય છે તેથી તમે પણ મુક્ત ન
હોઈ શકે માટે પેગસાધના સરળ કરવા માટે તમારે રાજે
હરડે અને સિંધવની ફાકી લઈ તમારૂ પિટ રજ સાફ રહે અને
તમે તદુરસ્ત રહે એમ કરવુ જોઈએ ગસાધના માટે તદુરસ્તીની
બહુ જરૂર છે અત્રે તમે એક શકો ૫સ્થિત કરી શકે છે કે
-“તમે અમને એકાવનમા વરસથી ઘરનો કારોબાર મોટા છોકરાને
સેપીને ઘરકારે બારથી નિવૃત્ત થઈને મેક્ષસાધના કરવાનું કહે છે,
જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ બાવન વરસના અર્જુનને યુદ્ધકર્મવડે
રાજ્ય પ્રાપ્ત કરવાનું કહ્યુ હતુ તેનું કેમ? તેનો ઉત્તર આ પ્રમાણે
રાજ્યવ્યવસ્થા અને યુદ્ધકર્મ ક્ષત્રિયનુ કર્મ છે, તમારે
નથી અર્જુનમાં વૈરાગ્ય અને આત્મવિદ્યાનો અભાવ હતે ગીતાના
બીજા અધ્યાયથી અગિયારમા અધ્યાય સુધી સગુણનિર્ગુણ બ્રહ્મની
ઉપાસના, ભક્તિ-જ્ઞાનને બેધ, બ્રહ્મનુજ મહત્વ-નિત્યત્વ અને
નિર્વાણચાત પદને બંધ કર્યો છતા, એનુ (અર્જુનનુ) મારા ગુરૂ
મારા દાદા અને ગમે તેવા પણ મારા પિતરાઈ ભાઈઓ એવુ
મારાપણ” મટયું નથી એથી જ આખરે એને ઘર છે કરી
ખાવાનું કહ્યું છે એને પુત્ર અભિમન્યુ કે યુધિષ્ઠરને પુત્ર તે વખતે
ઉમરલાયક ન હતા કે તેને રાજ્ય માટે લડવાને બોધ અપાય
અને વળી એક દિવસ માટે પણ પાચે ભાઈઓના અવિભક્ત

·જ્ઞાન એગ પ [ ૨૨૯ ] સંયુક્ત કુટુંબને પેટ ભરવાનું સ્થાયી સાધન ન હતું. વળી રાજ્ય પણ તેને બાપનું હતું કે તેણે મેળવવું જોઈતું હતું. ભૂખ્યા પેટે ન થાય ભક્તિ અને ન થાય યોગસાધના. મોજશેખ વિના ચલાવી લેવાય અને તેમને ત્યાગવાની આજ્ઞા પણ ભગવાનની છે, પરન્તુ આહાર નહીં કરવાની આજ્ઞા તેમણે આપી નથી. વળી એમને તો રહેવાને ઘર પણ ન હતું. દુર્યોધને બધું દગાથી છીનવી લીધું હતું. તમે તેવી હાલતમાં નથી. જેમ અર્જુનને તેમ તમને પણ આત્મબોધ અને વૈરાગ્ય-બેઉ નથી. અર્જુન તે “સંખ્યામી થાઉં? ' એમ પણ બેલ્યો છે, પણ તમે કદી એવું બોલ્યા છે? એવું તમારા મનમાં પણ આવ્યું છે? તમે તે કર્મ કરવાને અશક્ત અને સર્વ રીતે દુનિયા માટે નાલાયકજ છે. તમે મુમુક્ષુ છે, માટે તમને ઘરમાં જ નિવૃત્ત થઈ જવાનું અને સાધના કરવાનું કહું છું જેને સંન્યાસ ગ્રહણ કરે છે એવા બ્રાવિને બ્રહ્મા પણ આવીને કર્મ કરતે કરી શકે તેમ નથી અને જેને સંન્યાસ ગ્રહણ નથી જ કરે તેને બ્રહ્મા સંન્યાસી પણ બનાવી શકે તેમ નથી. ત્યાગ અને સંન્યાસનું મૂળ કામનારહિતપણું છે. અર્જુન તમારા પૂર્વે પાંચ હજાર વર્ષ પહેલાંનો જમેલે માનવી હતે, તમે તેવા નથી. એ પણ એક કારણ છે. વિચારે અને યાદ કરે! નાભી- અજનાભ-ભરત-રૂષભ અને અનેક બીજા મોક્ષાર્થીઓએ પુત્રને ઘરકારેબાર અને રાજ્ય સોપીને નિવૃત્ત થઈને મોક્ષસાધનોજ અંત સુધી કર્યા છે. માટે તમારે પણ તેમને પગલે ચાલવું ઘટે. બહુ ખાધુપીધું અને જોગવ્યું હવે છૂટે પ્રવૃત્તિથી. નહીં તે મોત તે તમને છોડાવશેજ. મોતના છેડાવ્યાથી તમે સંસારચક ૨ આવવું-જવું એવું ભ્રમણ કર્યા જ કરશે અને તેમ ન થતાં તમે પિતે જે પ્રવૃત્તિથી છૂટશે તો પરમબ્રહ્મ સુખ પામશે. તમારી ઉંમરના અભક્તોના જીવન જુએ અને તેની સાથે તમારૂં ગીજીવન સરખા ! તમે મિતાહારી છે, તમે અજીર્થ

·ગીતા-બાધ
[ ૨૩૦]
નહીં પીડાતાં પેટ ભરીને ખાઓ છે. તમને સારી ઊંઘ આવે છે.
તમે નિયમિત થઈને સૂઓઉઠે છે. તમે અભક્તો કરતાં સુખી
છે એવું તમને પ્રત્યક્ષ લાગશે અને બીજાને પણ દેખાશે. તમે
હરવાફરવા, સૂવા બેસવા, ચેષ્ટા કરવા અને ઉંઘવા સમયે !
આત્મા-બ્રહ્મ છું' એવા બેધરહિત નથી. કેમકે જ્યારે નિયત
થયેલું ચિત્ત આત્મામાં સ્થિત થાય છે ત્યારે મુમુક્ષુ સર્વ કામના
એથી છૂટીને સ્પૃહા વિનાને થયેલો અને ત્યારથી તે ગીની
સંજ્ઞાથી ઓળખાય છે –
नात्यातस्तु योगोऽस्ति न धैफातमनभातः ।
न चातिस्यमशीलस्य जापतोनेव पार्जुन । (૬-૧૬)
युक्ताहारविहारस्य युकचेष्टस्य મy!
मुजस्वमाययोधस्य योगो भवति दुःसहा ।। (૬–૧૭)
यदा
विनियतं चित्तमात्मान्येषावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ।। (૬-૨૮)
પિતાના આત્માનું પરમાત્મા સાથે અનુસંધાન કરનારે ગી
પરમાત્મામાંજ ચિત્તને પવી રાખનારે પવન વિનાના સ્થાનમાં,
ખેલા દીવાની તની માફક ન ડગે તે અચળ હોય છે
ગની સેવાવડે નિરૂદ્ધ થયેલું ચિન દુનિયાથી નિવૃત્ત થયેલું હોઈને
યોગીનો આત્મા પરમાત્માને જાયેલ હોવાથી એ યેગી આત્મામાં જ
સતેલયુક્ત બની ગયેલ હોય છે. પરમાત્મા સાથેના જોડાણથી
એમને એટલું બધું-આત્યંતિક મન-બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયે વડે,
કદાપિ ન મળી શકે એવું અને એમનાથી ન ગ્રહણ કરી શકાય
એવું, એ વેગથી ઉપજતું, સુખ દેય છે અને એ સુખને એ
અનુભવ હોય છે કે એ યોગી એ પરમસુખ-બ્રહ્મતત્વથી વિખૂટે
પડવાને છ નથી અને તેથી જ એ ચલાયમાન થતું નથી.

·વિજ્ઞાન પગ
૨૩૧ )
આ સુખને એ ગી ઉત્તમત્તમ લાભ માને છે. આવા લાભ રૂપ
સુખમાં કરેલે એ ગી આવા બ્રહ્મસુખની હાનિને એટલીબધી
મોટી હાનિવાળું દુઃખ જાણે છે કે દુનિયાનાં મોટામાં દુઃખ
એની ગણતરીમાં જરાપણ હેતા નથી અને ત પરિણમે એવા
ભયના અને પિતાનાં તથા શારીરિક પીડાનાં દુઃખે એને બ્રહ્મથી
છેડાવી શકવાને અસમર્થ હેય છે. વિષયસુખના વિચગવાળે અને
પરમાત્મા સુખના સગવાળો રોગ, જેનું નામ જ રે ગ છે,
તેને અભ્યાસ જરૂર કરવું ઘટે. એવા ગાભ્યાસના નિશ્ચયને સ્ટેજ
રાખે ઘટે છે. સંકલ્પથી ઉપજતી કામનાઓ સમૂળગી નઈ કરી
નાંખીને ચારેબાજુથી મનવડે ઇન્દ્રિયોના સમૂહને નિયમમાં લાવીને,
ધીરેધીરે, “હું આત્મા છું' એવો અત:કરણની વૃત્તિ અને બુદ્ધિનો
ધારણાવડે આત્મામાં મનને પરવીને બીજા કશાનું ચિંતન નજ
કરવું ઘટે-એવું અભ્યાસ વિષે અગાઉ કહેવામાં આવ્યું છે, તે
યાદદાસ્તામાંથી જવા દેવું નજ ઘટે-
यथा दीपो निवातस्थो नेगते सोपमा स्मृता।
योगिनो यतचितस्य गुंजतो योगमात्मनः ॥ (६-१९)
यत्रोपरमते चितं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥ (६-२०)
मुखमात्यंतिक यत्तबुद्धिग्राहमतींद्रियम्।
वैति यत्र न चैकाय स्थितनलति तत्त्वच. ॥
(૬ ૨૧)
(૬–૨૨)
L
1 ts જા હામ જેતે નtfક તત
यस्मिस्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचास्यते ॥
तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योकव्यो योगोऽनिाण्णचेतसा ।।
(૧૨)

·[ ૨૩ર ] ગીતા-બોધ संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानदोपतः। मनसैवेंद्रियग्राम विनियम्य મંતત: (૨૪). આ દુનિયાના તીવ્ર વિરાગી યોગીઓ ખુશીથી મોતને ભેટે છે શરીરને છોડવાના સમયે મનને સ્થિર કરીને ભક્તિ અને ગબળ વડે કુટિમાં, પ્રાણને પ્રાણાયામ કરી, ત્યાં લઈ જઈને, ત્યાંજ બરાબર ઠેરવે છે. ત્યારપછી તેઓ તે પરમદિવ્યપુરૂષને જઇ મળે છે, જેને વેદત્તાઓ અક્ષર કહે છે, અને જેમાં રાગરહિત બનેલા એગીએ સમાઈ જાય છે અને જે પદને પામવાને વેગીઓ ઈરછે છે. તે પદને બ્રહ્મચર્યવડેજ પમાય છે. અહીં બ્રહ્મચર્ય એટલે -ભોગવિલાસભાવના, ઈન્દયારામે અને વિષયાન રહિત બનીને બ્રહામાં સ્થિતિ રાખવાનું વ્રત સમજવું ઘટે. સંક્ષેપમાં ભગવાન કહે છે કે “પ્રયાણકાળે દેહને છોડનાર એગી શરીરના સર્વદ્વાને રેકીને, મન અને ઈન્દ્રને સ્થિર કરીને ગધારણામાં બેઠેલ આત્માને ભ્રકુટિમાં અને પ્રાણમાં સ્થિર રાખીને એવા એક અક્ષરનું ઉચ્ચારણુ કરે તે મારૂં બસધાર, નટવર, વ્રજવિહારી, કૃષ્ણનું ધ્યાન કરતે અગર સમાધિસ્થ બનીને દેહ છેડે છે અને જ્યા એ જાય છે તે ઉત્તમ ગતિ છે. જેમનું ચિત્ત બીજા કશામાં ચુંટેલું ન હોય અને હરદમ દરરોજ મારૂં પરમાત્માનું સ્મરણ કરતે હેય છે, એવા નિત્ય જોડાયેલા વેગને હું સુલભ છુ.” प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगवलेन चैव। भ्रमोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स त परं पुरुपमुपैति दिव्यम् ॥ (૮-૨૦) यदक्षरं वेदविदो वदति विशंति यद्यतयो वीतरागाः। यदिच्छतो ब्रह्मचर्य चरंति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ।। (૮-૧૧)

·જ્ઞાન ધોગ
[ ૨૩૩ ]
सर्वाणि संयम्य मनो हदि निरभ्य छ।
કૂપારના રાજમાત ચોથાણામ્ (૮-૨)
ओमित्येकाक्षरं ना व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
य. प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ (८-१३)
अनन्यचेताः सततं यो मा स्मरति नित्यश।
તસ્થા સુમ- વાર્થ નિત્યપુચ જિન 11 (૮-૪)
પરન્તુ ભગવાન કહે છે કે “આવે મારે અનન્ય ભક્ત
અને યોગી આખરે એ બની જાય છે કે “નથી એ સમાધિને
અંતરય કરનારા સુખે સ્વાદ અને આન દોનો એ ઠેષ કરતે,
નથી એ નિદ્રા-આળસ વગેરે તામવિકારોનો હેપ કરો અને
નથી એ કે રાજસગુણત્પન્ન પ્રવૃત્તિનો ક્રેપ પણ કરે અને નથી
એ એવા વેક્તોની એ નિવૃત્તિ પણ ઈચ્છો ઉદાસીન-પરવા
જે બેઠલે કે ત્રણમાના એક ગુણવડે પણ એ ચલાયમાન
નથી થતે જાણે એને એ બધા સાથે કોઈ સંબંધ નથી એવીરીતે
વર્તતે કરેલે, જરાપણ એ ડગત નથી સુખદુ ખમા સ્વસ્થ,
પત્થને સેન સમાન, પ્રિય-અપ્રિયપણારહિત, નિંદા-વખાણને સમાન
સમજનારો ધીર હોય છે તેમજ માન-અપમાન, શત્રુ-મિત્રરહિત,
સર્વે સમાર બે વિનાનો, ગુણેનો અસ ગી-એ બલે હોય છે -
viા જ કૃતિં ૨ મોવ જ !
न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काशति ।। (१४-२२)
उदासीनवदासीनो गुगयों न विचाल्यते।
गुणा वतन इत्येव योऽवतिष्ठति नेंगते ।। (११-२३)
समदु ससुस स्वस्थः समलोप्राइमकान ।
સુપ્રિણાલિ ધતુરક્રિાતિ | (૨૪-૨૪)

·[ २३४ ]
गीता-या
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः।
सर्यारंभपरित्यागी गुणावीतः स उच्यते ॥ (१४-२५)
અધ્યાય સત્તરમો અને જ્ઞાન રોગ સંપૂર્ણ.
Amm

·[ ૨૩૫ ]
પરમબ્રહ્મ યોગ
અધ્યાય ૧૮ મ
પરમબ્રહ્મ યોગ
મુમુક્ષુ દ પતિ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના જેવીરીતે અઢાર
અધ્યાય છે, તેવી જ રીતે એજ ભગવતી ગીતાના આ બોધના અઢારજ
અધ્યાય હેઈ, આ છે લે અધ્યાય છે હવે જુઓ :
જેમ અર્જુને પૂછ્યું હતુ અને શ્રીભગવાને એને ઉત્તર
આ હતું કે-પૂર્વોક્ત ભક્ત અને યોગી કેવા હેય, વળી એવા
ગીઓ ગુણોને પણ એળગી ગયા હેય-એમના આચારે કેવા
હેય-એ ત્રણે ગુણે પ્રકૃતિના હોઈ એને તેઓ કેવીરીતે ઓળગી
જતા હશે-આ બધુ તમને અગાઉ કહેવામાં આવ્યું છે અને એવુ
શ્રી ભગવાને બહુ વખત કહ્યું છે, કારણુકે સ સારીજીવોને સ્વરવ
રૂપની વાર વાર વિસ્મૃતિ થાય છે પ્રથમ તે પરમાત્માના પરમભક્ત
અને યેગી થવા માટે શુદ્ધ આહારવિકાર-જે કે દૂધ-ઘી-
ઘઉ -ભાત-મગની દાળ-ફળફળાદિ-લીલેરી શાકભાજી વગેરે સામાન્ય
(બહુજ ચેડા) મીઠા મરચાવાળે આહાર-ગિક આસનોવાળી
કસરત–રોજ પાચ માઈલ ચાલવાની કસરત-કરવા ઘટે યજ્ઞ-દાન
-તપ-નિત્યનૈમિત્તિક કર્મો પણ કરવા ઘટે એમને એમ ગુણાતીત
યેગી થવાતું નથી અને સ્થિતપ્રજ્ઞ કે પરમેશ્વરના પરમપ્રિય ભક્ત
પણ થવાતુ નથી અર્જુને પૂછ્યું હતુ કે –
कैलिगेस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो।
किमाचार
શથ વૈતાદ્વીપુજાતિવર્તતે (૨૪-૨૨)
મુમુક્ષુ દંપતિ મનુષ્યની આ દુનિયાપર ત્રણ
મનુષ્ય છે કે કેસસના રહેવાશીઓ, મેગલીયન અને આફ્રિકન
જાતિના

·ગીતા-બાધ [ ર૩૬ ] ત્રણેના શરીર અને ૨ પણ જુદાજુદા ત્રણ પ્રકારના હોય છે. કેસસના રહેવાશીઓના મૂળ પૂજે વિવિ૮પ યાને અત્યારે હેવાતા તિબેટ-દુનિયાના આર ભના ઉચા પ્રદેશ પર ઉપજા હતા એમના પૂર્વજોએ માનવસૃષ્ટિના આર ભમાં ઈશ્વરે આકાશ- વાદ્વારા ધર્મ-અર્થ-કામ અને મોક્ષ આપનારૂ ધર્મ-જ્ઞાન આપ્યું હતુ ઇશ્વરની આજ્ઞાને માનનારા આ માનવીઓ તિબેટમાથી કોકેસસ નામના પહાડોમાં જઈ વસ્યા હતા ઇમિંઇ હોવાથી એમને ૫ બળથી શ્રેણ-આર્ય કહેવામાં આવ્યા હતા અર્જુન એ જતિનો આર્ય હતે. અને તમે પણ મેં તેજ આર્યજાતિના છે જુએ શ્રીમદ્ ભગવન ગીતાના બીજા અધ્યાયના બીજા કલેકમા ભગવાને અર્જુનને કહ્યું છે કે અનાજાતિ મનુષ્ય જેવી અત કરણની નબળાઈ તારામાં કયાથી આવી? તે આર્ય છે ” કોકેસસમાથી જે માનવજાતિના ટેળા દુનિયા પર ફેલાયા અને જેમણે આફ્રિષ્ન અને ગોલિયન જાતિમા ધર્મનું બીજ પ્યુ તેમાના તમારા પૂર્વજોએ આ દેશમાં આવીને દેશને સર્વ, પ્રકારથી સમૃદ્ધ કીતિમત, શ્રેષ્ઠ અને આબાદીવાળો બનાવ્યો હતો, જેના સંતાનો તમે અત્યારે 'હિંદુ-આર્ય” એવા નામેથી ઓળખાઓ છે “હિંદુ” એવું તમારૂ નામ ઈશનમાં રહેનારા પારસીઓના પૂર્વજોએ તમને આપ્યું છે, કેમકે તમારા પૂર્વજો દુનિયાની માનવજાતિઓમાં વધારે કુશળ હતા કદાવત્તા નામના પારીઓના ધર્મપતકમા કોશવાળા માનવીને “હદ' કહેવાય છે અને એ “હદ ન અપભ્રંશ થઈને “હિંદુ" તેમજ“હિંદુ” એથી વસાયે દેશ તે “હિંદુસ્તાન” કહેવાય છે બાકી તમાન પૂર્વ “આર્ય' કહેવાતા હતા અને તેથી આ દેશનું નામ આર્યાવર્ત” હતુ અગ્રેજોએ એનું નામ “ઈન્ડિયા” રાખ્યું હતું બીજા લોકો એને “હિંદ" બેવવા લાગ્યા છે કેમકે એ સિંધુ નદીની પૂર્વમાં અને પડોશમાં છે “સિંધુ” નો અપભ્રંશ “સિંધ” અને R ·પરમબ્રહ્મ યુગ [ ૨૩૭ ] તેમાંથી હવે “હિંદ” કહેવામાં આવે છે. હવે સવત ૨૦૦૪ થી એ સિંધુ નદીના પણ બે ભાગ પડી ગયા છે એક ભાગ હિંદમાં અને બીજે પાકિસ્તાનમાં છે આ સિંધુનદી પ્રથમ ખંભાતના અખાતને મળતી હતી, પણ પાછળથી ધરતીકંપને લીધે મારવાડનો પ્રદેશ ઉચનીચ થઈ જવાથી કરાંચીબ દરના અરબી સમુદ્રમાં, પંજાબમાંથી મુલતાન તરફથી ચાલી આવીને, મળે છે. આજે પાકિસ્તાનમાં જે પ્રદેશનો ભાગ ગયો છે, તે સિવાયનો બધે ભાગ “હિંદ” તરીકે જ ઓળખાય છે, અને એની ભાષાને હિંદી અગર હિંદુસ્તાની તરીકે અપનાવવાના પ્રયાસ થઈ રહ્યા તમારી આત્મોન્નતિ માટે-તિબેટમાં આવી વસેલા અને ચીન, જાપાન અને જાવા વગેરેમાં ફેલાયેલા મેંગેલિયન જાતિને જાણવાની તેમજ આફ્રિકા અને અમેરિકામાં વસેલી આફ્રિકન જાતિને-જાણવાની તમને જરૂર નથી તેઓ ઉપજ્યા છે તમારી પછીથી અને તેથી તેઓ તમારાથી શ્રેષ્ઠ થવાના જ નહીં. સત્વગુણ એ રાજસતામસથી શ્રેષ્ઠ જ રહે છે. તમારા પૂર્વજે ધર્મને વેદ કહેતા હતા તમે વેદને સમજવાને અશક્ત થતા ઉપનિષદે થયા અને જેમ જેમ એ અશક્તિ વધતી ચાલી તેમતેમ શા અને પુરાણે થયા. તમારા પૂર્વજોની આત્મજ્ઞાન અને ધર્મ પ્રત્યેની અરૂચિ ઓછી થતી ગઈ ત્યારે આજથી પાચહજાર વર્ષ પર પરમાત્માએ શ્રીકૃષ્ણ નામથી પ્રસિદ્ધ થઈને ધર્મની અને આત્મજ્ઞાનની પુન સ્થાપના અર્જુન દ્વારા કરી તે આત્મજ્ઞાન અને ધર્મને ગીતા કહેવામાં આવે છે ગીતા એ સનાતન વેદધર્મના પૂર્ણ બંધને આપનારી છે. તેને તમારી અવસ્થાનુકુલ સરલ કરીને તમને “વાર્તાલાપ” દ્વારા હું કહેવા લાએ છુ. આ ગીતા અર્જુન અને પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ વચ્ચે થયેલે સંવાદ છે અને સંયે ધૃતરાષ્ટ્રને સાભળીને અને દિવ્યદછિદ્વારા જઈને સંભળાવ્યો હતો તે છે જેમ સંજયે તેમ મે તમને કહ્યો છે ભગવાન કહે છે કે-“આ સંવાદ જે કોઈ બીજાને

·તા-બેધ
[ ૨૩૮ ]
કહે છે તે પરમાત્માને વહાલ થાય છે ” તમે પણ તેનો પ્રચાર
અને આચાર આર ભ તે એ જ્ઞાનયજ્ઞ વડે તમે પણ પરમાત્માનું
આરાધન કર્યું ગણાશે
જો કે તમારા પ્રચારવડે બધાનું કલ્યાણ થતુ નથી, કેમકે
બધા શ્રદ્ધાવાળા, અષી અને પ્રભુપ્રેમી હોતા નથી ઉત્તમ અને
પુણ્યકોમા જન્મવાની ઈચ્છા થણ કેટલાકને થતી નથી તેમને
તે આ લેકજ ગમે છે પ્રચાર કરે એ ફરજ છે એમ સમજીને
ગીતાનો પ્રચાર કરે છે તેને લાભ છે
ભગવાને અર્જુનને પૂછયું તેમ હું તમને પૂછો નથી કે
તમે એકાગ્રચિત્તથી આ વાર્તાલાપને સાભળે ? કેમ કે હું પ્રવચન
કરૂ છુ તમે ગીતા વાર્તાલાપ” વાચે છે? એમા બહુ
લખાણથી પાચભાગમાં વહેચાયેલે આઠપેજી અઢાર પાનાનો
ગ્રંથ લખ્યો છે, તેને લેકે પ્રેમથી વાચે છે અને હવે એ લખાણને
વિસ્તારપૂર્વક લખીને ત્રણહજાર પાનાનો ગ્રંથ લખીને તૈયાર કર્યો
છે, જેમાંથી વ્યવસ્થાપકે આજસુધીમાં પહેલે અને પાચમ ભાગ
વિસ્તૃત લખાણના પ્રકાશિત કરી ચૂકયા છે અને બીજા ત્રણ ભાગે
પણ સમય, શનિ અને નાણાની સવડ પ્રમાણે પ્રકાશિત કરશે.
વળી આ ટૂકે અને સરલ બોષ પણ હરિઈચ્છાથી વ્યવસ્થાપક
છપાવી પ્રકાશિત કરે છે તે હવે છેલ્લે હું કેવું કે તમને પૂછું
કે તમારું અજ્ઞાન મટયુ?
છના એમ તે કહી શકું કે ગીતા મોક્ષશાસ્ત્ર છે એને
સમજીને એવું આચરણ કરશે તે એમાનો બોધ તમને શેકમુક્ત,
સમારભ ધમુક્ત અને નિવશાતપદ પ્રાપ્ત થવાને ઉપકારક થશે –
अध्येप्यते च य इर्म धयं सवादमाग्यो ।
જ્ઞાનને તેના િયામિતિ કે પતિ B (૧૮-૦ )

·પરમબ્રહ્મ યોગ
[ ૨૩૯ ]
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नर ।
સોનુ શુદિજાનુવાવર્ગના (૧૮-૧)
कशिदेवच्छूत पार्थ त्वयकामेण घेतसा।
कशिदज्ञानसमोह प्रनष्टन्ते પત્તા (૨૮-ર)
તમારી પાસે એવે એકરાર પણ હુ જેવા ઇરછતે નથી
કે- “તમે મારા વાર્તાલાપને સમજયા અને તમારું અજ્ઞાન ગયુ
તમને તમારા સ્વાસ્વરૂપનું ભાન થયું અને હવે તમે સદેહ નિનાના
થઈ ગયા તથા તમે વૈરાગી-સન્યાસી થવાને માટે સાધનો કરવા
શરૂ કર્યા છે” પણ એમ કહી શકું કે તમે પ્રાથના કરે ભગવાન
શ્રીકૃષ્ણની કે- “હે રાજવિહારી ગેપીજનવલભ' નટવર બગી-
પારી શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મતત્વ' તમે અમને એવી બુદ્ધિ આપે
કે જે વડે તમને પામવાને માટે આ જન્મમાજ સાધન કરીને
તમને પામીએ જ
नष्टो मोह स्मृतिरीब्धा त्वत्प्रसादान्मयान्युत ।
ચિતોડરિક રિજે રજા જa il (૨૮ ૩ )
મુમુક્ષુ દ પતિ? આ સવાદને ધૃતરાષ્ટ્રને સ ભળાવનાર સ જય
કહે છે કે- અર્જુન અને ભગવાન વાસુદેવ મહાત્માના આ અદભુત
અને રોમાંચ ખડા કરે એવા સ વાદને મારા ગુરૂ ભેગી વ્યાસજીની
કૃપાથી બળ વડે સાભળે છે એશ્વર કૃષ્ણને મે દૂરથી
જોયા છે અને દરથી તેમને જે સાભળ્યા છે આ સ વીદ ગુઘ
છે હે રાજન ! આ અદ્ભુત સ વાદને યાદ કરી કરીને
હું વારે વાર
હરખાઉ છું, કારણકે કેશવ અને અર્જુનને આ સવાદ માનવીઓના
અત કરણને પાવન કરનાર છે વળી જ્યારે એમનું વિશ્વરૂપ અને
નારાયણરૂપ મે જોયું ત્યારે મને બહુ વિસ્મય અને મહાત હર્ષ
થયે છે એ અદ્ભુત રૂપને યાદ કરીને વાર વાર મને અજાયબી

·[ ૨૪૦ ]
sીતા-બેધ
અને આનંદ થાય છે. વળી મારો અભિપ્રાય એ બંધ છે, કે
જ્યા મેગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન ધનુર્ધારી હોય, ત્યાજ લક્ષ્મી,
ત્યાજ વિજય અને ત્યાજ સમૃદ્ધિ હેય.” સજયે કહ્યું કે -
इत्यह वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मन ।
सवादमिमममोपमद्भुत મામ્ ા (૨૮-૪)
व्यासप्रमादान्तवान् एतद्गुह्यमह परम् ।
योग योगेश्वरीकृष्णात् साक्षात्कथयत स्वयम् ।। (१८-७५)
राजन्सस्मृत्य सस्मृत्य सवादमिममद्भुतम् ।
केशवानुनयो पुण्य हृप्यामि च मुहुर्महु ॥ (१८-४६)
तम सस्मृत्य सस्मृत्य रूपमत्यद्भुत हरे ।
વિમો ને મારા રામ રપુર પુન || (૨૮-૭)
या योगेश्वर कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धर ।
તન શ્રીપર્વતો મૂરિયા તિતિ (૧૮-૮)
મુમુક્ષુ દપતિ' જેમ સજય ધૃતરાષ્ટ્રને કહે છે તેમ હું
તમને કહું છું કે-આ સંવાદને વ્યાસજીએ “
'ભગવદ્ ગીતા ?
નામ આપ્યું છે, કારણકે એમાં ભગવાનને વાસ છે અને ભગવાને
એને ઉપનિષદેમાથી ઉપજાવીને માનવીઓના અને અર્જુનના હિત
માટે અર્જુન દ્વારા ઉપદેશેલી છે એને વર્ષો થયા હું વિચારતો
આવ્યો છું જેમજેમ એ બેધના ઉંડાણમાં વિચારવડે જાઉ
તેમતેમ મને પરમાનદ અને પરમસુખ થાય છે. મારી બુદ્ધિના
વિકાસ પ્રમાણે હું શ્રોતાઓને હરખાવતે એને વાચુ છુ હું
એવા
નિશ્ચય પર આવ્યો છું કે દુનિયાના માનવીઓમાત્રને આ ગીતાને
બેય પર લાભ આપનારે છે એમાં માનવીએ માત્ર હિત રહેવુ

·પરમબ્રહ્મ યોગ [ ૨૪૧ ] છે એમાં શાતિનો જ બોધ છે બધા પ્રમાણે વર્તવાના સાધનો અવશ્ય કરવા ઘટે છે સાધનો કર્યા વિના માનવીનું દેવજીવન બને નહીં સાધને માનવીમા પટે આણે છે, માનવી ઇશ્વરીભાવ- વાળે અને શકમુક્ત બને છે માનવીઓનુ અત કરણ જેને કારણશરીર નામે ઓળખવામાં આવ્યું છે તે શરીરનો નિર્વાહ કરનારૂ છે, અને દુનિયાનો નિર્વાહ કરનાર છે તેનામાં પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણે-સત્વ-રજ અને તમથી ઉપજતા કામ-કોલ-લ-હ-ઇ-અભિમાન-છ ભાવો રહેલા છે એ ભાવે સ્વરક્ષણની અને સ્વપિષણને સ્વાથી વૃત્તિથી ભરેલા હોય છે તે જ્યારે ઉગ્રરૂપ પકડે છે ત્યારે માનવી રાક્ષસી ભાવવાળે બની જાય છે ભવા, ભકિત અને સજજન માનવીએ ને આ રાક્ષીભાવ વાળાએ ભારે ત્રાસ આપે છે હરપળ એનાથી જાનમાલનું રક્ષણ કર વાની જરૂર પડે છે આવા રાક્ષસોની વૃદ્ધિ થાય છે ત્યારે માલની લૂંટ કરવાને જાન લેવામાં આવે છે માલનું અને જાનનું રક્ષણ કરવા માટે સરક્ષણનો ભાવ ઉભવે છે એ વખતે માનવીઓ બે ભાગમાં વહેચાઈ જાય છે, અને યુદ્ધનો આર ભ થાય છે સમષ્ઠિ--માનવીઓ યુદ્ધપ્રવૃત્તિમાં રોકાઈ જાય છે અને પરસ્પર લડી મરે છે આ પ્રકૃતિની અવ્યવસ્થાને સમાનતામા આણવાને માટે જેનાથી આ જગત ઉપજ્યુ છે તે પરમબ્રહ્મ પિતાને પ્રકૃતિવડે જગતને વ્યવસ્થિત કરવા પોતે આવિર્ભે થાય છે, અને બળ-- કળ અને બોધવડે માનવીઓને શોકમુક્ત બનવાનું અને રાત- નિપજીવન ગુજારવાનુ શિખવે છે આવું કાર્ય પૂર્ણ અવતારથી, અશથી, અને વિભૂતિઓથી થાય છે હઠીલા માનવીઓનો બળથી નાશ થાય છે યુક્તિથી અને લાલચની કળાથી કેટલાક સદાચવણી બને છે, જ્યારે બાકીના બેથી-બળ કળ વિના પણ ઐશ્વરી ભાવવાળા બને છે અને શાતિ પથરાય છે આમ વ્યeિ- ·ગીતા-બેધ [ ૨૪ર ] બોધને વેદ-જ્ઞાન અને ધર્મ એવા નામથી ઓળખવામાં આવે છે. આ કારણથી માનવીઓને વેદિત્ય-જ્ઞાનીઓ અને ધમિકો કહેવામાં આવે છે. પર્મિોને આ કહેવામાં આવ્યા છે આમા વેદિઆ અને જ્ઞાનીએ સમાઈ રહેલા હોય છે. ધર્મને ચાર પાદ હોય છે એ પાદેના નામે-સત્ય, દાન, દયા અને તપ છે આ પાનું વૃત પાલન કરનારાઓ આ અગર ધર્મિો કહેવાય છે આ ચાર વ્રતનું પાલન કરનાર જગતની શાતિને ઉપકારક બને છે ત્યારે એનામા ધીરજ-ક્ષમા-કર્મેન્દ્રિયનું નિયમન, ચૌર્યનો અભાવ, સ્વચ્છતા, જ્ઞાનેન્દ્રિયેનો નિગ્રહ, બુદ્ધિમતા, આધ્યાત્મિજ્ઞાન, સત્ય અને કોષરહિતપણું-એવા દશ ગુણ આવે છે ત્યારપછી પૂર્વોક્ત આર્યમાનવી બીજા એની દષ્ટિએ બ્રહ્માકાર બનતે દેખાય છે ત્યારે તે પ્રાણીમાત્ર પર દયા કરનાર-શત- સહિષ્ણ-અપી-પવિત્ર અને શુકમુક્ત-પ્રારબ્ધવશવર્તી–મગલકારી ઉદાર અને સંયમી તથા પૃહા વિનાનો-એવા આઠ ગુણવાળો હોય છે આમ ત્રણ અવસ્થા-એક પછી બીજી અને બીજી પછી ત્રીજી આવે છે ત્યારે પહેલી અવસ્થામાં એ માનવીસમૂહમા રહેવાને લાયકાતવાળે શહેરી બને છે બીજી અવસ્થામાં એ બીજા ને બેધ આપનારે શિક્ષક બને છે અને ત્રીજી અવસ્થામાં એ પરમહંસ, દુનિયાથી મુક્ત, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને બ્રાકાર બનીને કૈવલ્યરૂપ, પરમ- સુખ, પરમાનદ, નિત્યાન દ, અખ ડાનદ બ્રહ્મતત્વમા સમાય છે આ છેલી અવસ્થામાં આવવાને હિન્દુસ્તાનના સનાતન હિંદુ વિના બીજા કેઈ માનવીઓ અને બહારની દુનિયાના કોઈ માનવીઓ ખુશી નથી એ ખુશી નથી, માટે એઓ છેડતી ત્રીજી અવસ્થામા આવવાના જ્ઞાનના સાધનો કરવાને બિલકુલ ·પરમા પગ [ ર૪૩ ] બેદરકાર છે. તેઓ બિલકુલ બેદરકાર છે કારણકે તેમને શારીરિક ભોગ, ઈન્દ્રિપાર અને વિષયાન દ વિના બીજું કશું વહાલુ નથી અને એથી એએ નવાનવા પ્રકારના ભેગો, આરામ અને આનંદ પ્રકૃતિમાથી શોધી કાઢવાની ગડમથલ કર્યા કરે છે અને એમાં એમની આડે આવનારાં માનવીઓનો સંહાર કરે છે. એમને ચે૫ એમના સંપર્કમાં તમને લાગે છે અને તમે તેમના જેવા થાઓ છે તથા સાચા અને નિયસુખ માટે સાધન કરતાં નથી અને દુનિયાને જખ બનાવનારા અને તમારા પિતાના અશાત જીવનને આમંત્રણ આપનાર બની છે. મહાભારતના યુદ્ધનું કારણ આવુજ હતું. આ વિશ્વ બનેલું છે બીજાના ભેગે નહીં, પણ પાર્જિત આનદ અને સુખ લેવાને માટે જેમ ધૂમકેતુએ સૂર્યમાથી છૂટીને હજાર વર્ષ પછી પણ સૂર્યમા આવી મળે છે, તેમ પામ- બ્રામાથી છૂટેલા તમે પરમબ્રહ્મતત્વમાં પાછા સમાવાને માટે. મુમુક્ષુ દંપતિ યાદ રખે માતા ગીતાજી તમને શહેરી બનાવી શકે તેમ છે, કમુક્ત બનાવી શકે તેમ છે અને બ્રહ્માકાર બનાવી શકે તેમ છે તમે હવે કઠે બેઠા છે તમારી આયુ હવે બહુ વીતી ગઈ છે. તમારો પ્રયાણકાળ નજદીકમાં આવ્યો છે પહેલા અધ્યાયના વાર્તાલાપને તમારી સ્મૃતિમાં આણવાની હું જરૂર જોઉં છું અને જેની તમને જરૂર નથી એવું આરંભમાં તમારી જુવાનીમાં કહ્યું એવા વર્ણનને હું તત્વજ્ઞાન દષ્ટિથી સમજાવવાનો યત્ન કરીશ, જે ધવડ સવેળા ચેતીને તમે કેવલ્ય માટે યત્ન કરતા થઈ જશે એવું હું માનું છું.

·૧ ૨૪૪ ]
ગીતા-બાધ
અર્જુનની માફક અને અશ્વત્થામાની માફક બોધ મળ્યા
છતા બેધી ન રહેશો બોધ મળ્યા છતા અને શ્રીકૃષ્ણની પાને
એકરાર કર્યા છતા અને પેટ ભરવાનો ધ છે, રાજપાલનનો બોધ
સ્વીકાર્યો બીજો બે એક બાજુ મૂકી દીધે એનામાથી હિંસા
અને પુષણ ન ગઈ પદીને આશ્વાસન આપવા પિતાના ગુરૂભાઈ
અને ગુરૂપુત્રને મારીને, એનું માથું કાપીને, લાવી આપવા પ્રતિજ્ઞા
કરી બેઠે અને વૈદબુદ્ધિથી અશ્વત્થામાને પકડીને દ્રૌપદી આગળ
રજુ કર્યો અશ્વત્થામાં દુર્યોધનને ગુરૂભાઈ ગુરૂપુત્ર, મિત્ર અને
નોકર હતે તેણે પાડને નિર્વશ કરવાના નિર્ધારનું દુર્યોધનનુ
વચન પૂરૂ કરવા દ્રૌપદીના પાચ પુત્રના માથા કાપી નાખ્યા હતા
અને દુર્યોધન સમક્ષ રજુ કર્યા હતા ભીમે ગદા પ્રહારથી પરાજિત
કરેલા એ દુર્યોધનના શરીરમાથી વૈરબુદ્ધિના કારણે પ્રાણ નીકળતા
ન હતા અને એ પીડા હો ભલે અશ્વત્થામાએ ગીતા સાભળી
ન હતી, પણ ઉપનિષદનો તે એણે પિતા દ્રોણાચાર્ય પાસે અભ્યાસ
કર્યો હતે એ, દ્રોણ અને ભીષ્મ-ત્રણે કામનાથીજ દુર્યોધનના
યુદ્ધસહાયકે બન્યા હતા આ હેઈને તમે પણ આ વાર્તાલાપ
સાભળ્યા છતા પલણ, વિતેલણ અને લોકેષણથી મુક્ત ન બની
શકે એ સભવિત છે
અર્જુન પેઠે તમે શ્રીકૃષ્ણપ્રેમી અને સખા નથી શ્રીકૃષ્ણના
સ્વાધામગમનના વિયોગથી અર્જુન બહુ રહેશે અને પછી એને
વૈરાગ્ય આવ્યો અને સર્વસ્વ ત્યાગીને ભાઈઓ સાથે એ હિમાલયમાં
ચા ગયે આ બન્યુ ગીતાના બોધ પછી આશરે પચાસ વર્ષ
પછી મહાભારત વખતે મળેલ એ બેય એને પચાસ વર્ષ પછી
કામ આવ્યો અને એ કૈવલ્યને પામ્યો તમારી આ અવસ્થાએ
બધુ છેડીને તમે ક્યા જવાના હતા? હિમાલય તે હવે માલીકીનો
થઈ ગયે છે કેઈઝડ ફળફૂલના તે કવચિત જ દેખાય અને જ્યા
જાઓ ત્યા તમને ધમકાવીને રોકનાર એનો માલીક ત્યા ઉભેજ

·પરમબ્રહ્મ પગ
[ ૨૪૫ ]
હેય છે કદમૂળ પણ કયાય દેખાતા નથી ત્યાના માનવીઓ ઉલટા
તમારી પાસેથી દેરાધાગા સુધા માગે છે, ત્યા તમારો નિર્વાહ
કેમ થશે ત્યાં વસનારા સખ્યામીએ મુશ્કેલી ભર્યો નિર્વાહ
કાળીમળીવાળાની સંસ્થા અને કેટલાક ધનાઢ અને રાજાએથી
થાય છે તમે બે જશુ ત્યા નભી શકે તેમ નથી, સિવાય કે
તમે સવારી અને સન્યાસીની થાએ પણ ત્યા સંખ્યામીની
થયેલી તમારી ધણિયાણી તમારી સાથે રહી ન શકે, માટે
જે માત્ર તમે બેજ જણા છે અને એકલાજ ઘરમાં છે અને
સર્વશી સ ગ છેડ્યો છે, તે કેવમાધના માટે તે ઘરમાજ શકયતા
છે આ વાત માગે છે હિંમતભર્યું સ સારી સ બ ધથી સગરહિતપણું
આ પ્રમાણે પૂર્વે ખવાગ નામના રાજાએ રાજધાનીમા, રાજમ
હેલમા અને પિતાને વાસમાજ સગરહિત બની જઈને એકજ
ઘડીમા અખડસુખ પરમાતવમા સમાઈ જવાનું કામ કર્યું
હતુ તમારે માટે આજ માર્ગ છે
સાભળે ? ફરીને પહેલા અધ્યાયમાનો અર્જુનવિષાદ યેગ,
જે હું તમને ગમ્મત અને જ્ઞાન સાથે કહું છું,
તે ધ્યાનમાં
રાખવા ૨૫ છે
પૂર્વોક્ત ત્રણ પ્રકારના કર્મો ધારણ કરીને, કર્મ કરીને,
ચિત્તશુદ્ધ થઈને, “બ્રહ્મ છું' એવા ભાવ આરાધન કરીને
કેવ પામવાને તમને પ્રભુએ દયા કરીને આ માનવદેહ આપે
છે તેથી જ એ દેહને તમે “ધર્મક્ષેત્ર અને કર્મક્ષેત્ર'-એવા બે
વિશેષણોવાળે સમજે ! માનવશરીરવડે કમ વિના કશુ સિદ્ધ થતુ
નથી માટે ભગવાનેજ “સુ”==“કમ કર” એવી આજ્ઞા આપેલી
છે માટેજ “” નામનું સ્થાન જ આ તમારે દેહ કુરુક્ષેત્ર
છે ધર્મ એટલે કર્મ અને કર્મ એટલે ધર્મ પ જેમાં રહેલે
છે એવું જે શરીર, તે વડે સાકારાવાણથી ના રૂષિઓને

·૧ ૨૪૬ ] ગીતા-બેધ ઉપદેશે, વેદનું (ઉપનિષદનું) જ્ઞાન, તેનું દહન કરીને, માનવ મુખથી અર્જુનને ઉપદેશેલુ જ્ઞાન-ધર્મવડે ધારણ કરીને, કર્મવડે આચારમાં મૂકવા માટે, બહુ સરળ કરીને, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ઉપદેશેલુ, જે ગીતા-ચાર, તેનો આજ ઉદેશ છે તે જ્ઞાનને અતરાય કરનાર કામાદિ છ વિકારવા સૈન્ય સાથે અધર્મરૂપ દુર્યોધન-દેહમાં લડવા તૈયાર ઉભે છે અને તેનાથી સ રક્ષણ કરવા સત્ય આદિ ચાર સગુણવાળો ધર્મરૂપ અને મિન્ય સાથે દેહમા સામે ઉભે છે બેઉ સામસામા ઉભેલા લશ્કરોએ શું કર્યું ?” એવુ કુબુદ્ધિથી જીવ-ધૃતરાષ્ટ્ર સ યને પૂછ્યું તમારા શરીરમાં કુબુદ્ધિ અને સુબુદ્ધિ કહેવાતી બે કૃતિઓ છે કુબુદ્ધિને અધર્મ અને સુબુદ્ધિને ધર્મ માને સુબુદ્ધિ તમને પ્રભુના પ્યારા બનાવવા યજ્ઞ-દાન-તપ-નિત્ય નૈમિત્તિક કર્મ તરફ પ્રવર્તમાન કરે છે કુબુદ્ધિ એ બધુ તમને નહીં કરવા દેવાને અતરાય કરવાને પ્રવર્તમાન કરે છે આવા બે બળે સામસામે લડ્યા કરે છે શૈરવ-પાડવનું યુદ્ધ અ૮ રજ દિવસ ચાલ્યુ, જ્યારે અધર્મ અને ધર્મનું યુદ્ધ તમારા દેહમા, તમને સ્વરવરૂપનું જ્ઞાન થાય, ત્યાસુધી ચા યાજ કરે છે એકબે જન્મ નહીં, પણ અનેક જન્મમાં એ યુદ્ધ ચાહયાજ કરે છે આવા યુદ્ધથી જ્યારે જ્યારે તમારી જીત થાય છે ત્યારે ત્યારે તમને શોકમુક્તિનો અનુભવ થાય છે આ યુદ્ધ જીતી શકાય છે જે કાયમ તકેદારી રાખે કે પરાજિત થયેલે અધર્મ છે ઉઠે નહીં, તે આખરે એને નાશ થાય છે અને તમે કેવાનુભવ કરે છે અને સદાને માટે શરીર ધારણું કરવામાથી છૂટી જાઓ છે તમારા શરીરમાં કામાદિ છ વિકારવાળે અધર્મ અને ધર્મને નાશ કરવાને માટે શકુનિરૂપકુસગથી પ્રેરાયલે, લાલચવડે દ્રોણરૂપ સેનાના પ્રેરક મેહને, રાજનીતિરૂપ ભીની સભાળ રાખવાને

·પરમબ્રહ્મ યમ
[२४७]
સમજાવતે, સેનાના નાયકેની પ્રશંસા કરે છે અને મનમાં તે
ડર છે કે ધર્મરૂપ અર્જુનના પક્ષમાં પરમાત્મા છે, છતાં યુદ્ધબળ
અને રાજનીતિબળથી ધર્મરૂપ અર્જુન એછા સૈન્યવાળી છત
સહેલે છે, એવું સાહન આપે છે અને ધર્મને ધિકકારે છે જ્યારે
કુબુદ્ધિ જોર કરે છે ત્યારે છ વિકારોથી ઘેરાયેલા તમે ધર્મ-સત્ય,
દાન, દયા, તપ-થી ડરે છે આ ચારે ગુણે પાળતા શરીરને
શ્રમ થાય છે અને દ્રવ્યની પણ હાનિ થવાની હોય છે
ઉપમાઓને સમજાવતા કલેકે જુઓ -
धर्मक्षेने फुमक्षेत्रे समवेता
युयुत्सव ।
मामका
पाडवाश्चैव किमधुर्वत सजय ॥
(१-२)
दृष्ट्वा तु पाडवानीक व्यूढ दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसगम्य वचमब्रवीत् ॥
पश्यैता पाडुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
ध्यूढा द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ।।
अत्र शूरा महेश्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च
महारथ ॥
धृष्टकेतुधेकितान काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरजित्कुतिभोजश्च शैयश्च नरपुगव ॥
युधामन्युश्च विकात उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथा ।।
(१-४)
अस्माक तु विशिष्टा ये तानिबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सन्यस्य सज्ञार्थ तान्ब्रवीमि ते ॥

·મીતાબેધ
[ ૨૫૦ ]
काश्यश्च परमेश्वास शिसडी च महारय ।
धृष्टद्युम्नो विराटन सात्यकिश्चापराजित ॥ (१-१७)
दुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वश पृथिवीपते।
सौभद्रय महायाहु शसान्दध्मु पृथक् पृथक् ॥ (१-१८)
स घोपो धार्तराष्ट्राणा हृदयानि व्यदारयत्।
નમ કૃષિ વૈ તુમુજે ગુનારત્ II (૬-૧૧)
જ્યારે તમારૂ લક્ષ અંત કરણમાં વળે છે ત્યારે જ કોઈ
સમજાય છે અને જાણવા માગે છે કે અંત કામ આ શી
ગડમથલ ચાલે છે ત્યારે શ્રીકૃષ્ણરૂપ પ્રેરકને પૂછે છે અને
બેઉ તરફ-સુબુદ્ધિ કુબુદ્ધિ તરફ-તમારી નજર થાય છે નથી છેડે
ગમત, ધર્મ અને નથી છેડે ગમતે અધર્મ “ઘરવ્યવહાર છે,
ખી થાય, મારે તેમા લક્ષ આપવું જોઈએ”_આ
નિશ્ચય કરીને તમે અર્જુનની પેઠે અધર્મને અતકરણમાથી ઉખેડી
નાખવાનો નિશ્ચય છેડી દે છે અને ધર્મને અભરાઈએ ચઢાવી
દે છે નથી રહેતા ઘરના, કારણ કે તમારૂ કરેલું તમારા છેકાઓને
ગમતું નથી અને નથી રહેતા પ્રભુના અને છેવટે મેત આવીને
તમને ભેટે છે તમારું જીવન નકામું થાય છે અને પરમાત્માને
પિકા છે અર્જુનની પેઠે નહીં લડવાના કારણરૂપ તમારી. પાછળના
વારોની દુર્દશા થવાનો વલેપાત એકાન્તમાં તમે સંભળાવે છે,
જ્યારે ભગવાન તમારી મૂર્ખાઈને જોઈને હસે છે ત્યારે તમને
ભાન રહેતુ નથી-એ.આ આપ્યુ' અને આ બધુ
છેડીને મારે ચાલ્યા જવાનું છે ” “મારે આવવું તમારા ધામમાં,
પણ જુઓને ' હું કેમ કરી આવી શકુ ! મારાથી તે આ ધર્મ
પળાશે નહીં ભગવાન! મારે તે મેક્ષ જોઈને નથી”—એવુ મનમાં
તમે કહે છે અર્જુનની આવી જ સ્થિતિ હતી અને તે આવુજ
બે હતા જુએ –
પ્રજી દે

·પરબ્રહ્મ પેશ
[२५१ }
अथ व्यवस्थितान्टष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वज ।
प्रवृत्त शससपाते धनुरद्यम्य पाडव ।। (१-२०)
हुपीकेश तदा वास्यमिदमाह महीपते।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथ स्थापय मेऽज्युत ॥ (१-२१)
यावदेतानिरीक्षेऽह योद्भुकामानवस्थितान् ।
कर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ (१-२२)
योत्स्यमानानवेक्षेऽद य एतेऽत्र समागता ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेयुद्धे प्रियचिकीर्षय ॥ (१-२३)
एवमुखो हपीके शो गुडापे शेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ (१-२४)
भीष्मद्रोणप्रमुग्यन मर्वेपा च महीक्षिताम् ।
उवाच
पार्थ पश्येतान्समवेतान्कुरूनिति । (१-२५)
तत्रापश्यस्थितान्पार्थ पितृदय पिनामहान् ।
आचार्यान्मातुसान्धातन्पुनापौत्रान्तरीसथा। (१-२६)
श्वशुरान्सुहदश्चैव
सेनयोरुभयोरपि।
तान्समीक्ष्य स कौंतेय मर्यान्यधूनवस्थितान् ।। (१-२७)
कृपया परयाविष्टो पिपीढनिदमनवीन ।
पवेम स्वजन कृष्ण युयुत्सु समुपस्थितम् ॥ (१-२८)
सीदति मम गात्राणि मुख च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे में रोमहर्पश्च आयते ॥ (१-२९)
गाटीव नसते हसास्वपचव परिदद्यते।
न च शहोम्यवस्थातु भ्रमतीय च में मन ।। (१-३०)

·ofીતાબેધ
[२२]
(१-३१)
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि पेशव।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्या म्यजनमाये ॥
न पाक्षे विजय कृष्ण न च राज्य मुगानि प।
किं नो राज्येन गोविंद सिं भोगेर्जीवितेन वा ।।
(१-३०)
येपाम पाक्षित नो राज्य भोगा मुसानि च।
त इमेऽवस्थित्ता युद्धे प्राणास्त्यक्त्वा धनानि ५॥ (१-३३)
आचाया पितर पुत्रास्तथैव च पितामहा ।
मातुला श्वशुरा पौना इयाला सयधिनम्नथा ।। (१-३४)
एतान्न हतुमिच्छामि नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि रोक्यराज्यस्य हेतो किं नु महीयते ।। (१-३५)
निहत्य धार्तराष्ट्रान का प्रीति स्याजनार्दन।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिन ॥ (१-३६)
तस्मानाही वय हतु धार्तराष्टान्स्यवाधवान् ।
स्वजन हि कथ हत्वा सुखिन स्याम माधव ।। (१-३७)
यद्यप्येते न पश्यति लोभोपहतचेतस ।
फुलक्षयकृत दोप मित्रद्रोहे व पातरम् ॥
મુમુક્ષુ દંપતિ! જ્યારે ભગવાનનો અવતાર થવાનો હોય છે
અને જે જે કામ કરવાને એ અવતરવાના હોય છે ત્યારે અગાઉથી
તે બધી ઘટનાઓને સરળ કરવાને માટે તૈયાર થાય છે અને
પરિણામને પામે છે સજજનો, ભક્તો અને ધર્મોપદેશકની પ્રાર્થના
થાય ત્યારે ભગવાન આવિર્ભત થાય, એવી ચેષ્ટાઓ જગતમાં
ગતિમાન થાય છે ધર્મની વ્યનિ યાને માનવીઓના અધર્મી
આચરણે ભગવાન સાખી શકતા નથી મમતા થાને કામને લીધે જ
(१ ३८)

·પરમબ્રહ્મ ધિર
( ૨૫૩ ]
માનવી જાણીજોઈને અધર્મને આચરે છે અને જેમ ભગવાનને
કહે છે કે “હે જનાર્દન લેભથી હણાયેલા ચિત્તવાળા ધૃતરાષ્ટ્રના
પગે કુલનો નાશ થયાથી ઉત્પન્ન થતા દેવને જાણતા નથી અને
મિત્રના દ્રોહના પાપને પણ જાણતા નથી તે ભલે પણ અમે તે
એ દેવું અને એ પાપના દોષને જાણનારા હોઈ એ દેશ અને એ
પાપને કરતા કેમ ન અટકીએ? કુલનો નાશ થતાની સાથે કુલના
ધર્મો નષ્ટ થાય
ચાલતા આવેલા સનાતન ધર્મનો નાશ થવાની
સાથે અધર્મનુજ સામ્રાજ્ય વતી રહે અધર્મથી વિધવાએ દષિત
થાય અને ધર્મદ્રોહી માનવીએ એ વિધવાઓ સાથે વ્યભિચાર
કરા પરિણામે તિદ્રોહી-વર્ણસંકર બાળકૅનો જન્મ થાય કુલનો
નાશ કરનારા પૂર્વજોને દુર્ગતિ થાય, કેમકે દરિદ્રોહી-સાકર
છોકરા છોકરીઓ મોટા થતા સનાતન ધર્મનો દોઢ કરે અને સુએલાના
આત્માને શાંતિ માટે થતા શ્રાદ્ધો વગેરેની કિયાએ બધ પડી
જય આમ કુલનો નાશ કરનારાના બાળકે વર્ણ કર પ્રજા શયાથી
-માનવજીવનને સુખી અને સાત બનાવનાર જાતિ, ધર્મો-કુલમ
અને સનાતન ધર્મનો ઉછેર થાય આવા મહાન પાપથી કદી છૂટાય
નહીં એ નરકવાસ ભેગવ પડે ?
ગમ્મત અને જ્ઞાનને માટે ઘટાવી શકાય તે બેલ આ
છેલી પ વર્ષની તમારી અવસ્થાને જરૂરી છે
તમે તમારા મનમાં રહેલા ભગવાનને જરૂર કહેવાના કે-
“ભલે મારા છોકરા છોકરીએ, પિતરાઈઓ, બાધ વગેરે અમારા
નિવૃત્ત થવાના અને ભગવાનના ભજન ડે મેશસાધનો માટે
તત્પર થઈ જવાના છેષને નથી જીણુતા અને એમના હાથથી ચાલતે
કાબાર ઉલટ, મૂખાઈભરેલ અને ધનદોલત ફના થાય તે
ભલે ચાલે અમારા એવા દેયને અને પુય-દાન-તીય વગેરે
કરવામાં જે ધનમાલ અમારાથી વપરાય તે પરિણામે કુટુંબનું

·ગીતા-બોધ [ ૨પ૪ ] ગરીબ થઈ જવાનું, ગરિબાઈથી અપકીર્તિવાળા થવાનું અને પિષણના સુવ્યવસ્થિત અભાવથી કુલનો નાશ થવામાં આવે અને પરિણામે એ બધાં રખડતા થઈ જાય એવા એ દેશને અમે જાણીએ છીએ. નિવૃત્ત થઈને ભગત થવાના પાપને-દેવને અમે જાણીએ છીએ, એવાં અમે એ ઘરકામ-ધંધાની અમારા હાથમાંની લગામને ઢીલી ન મૂકાય અને છૂટી પણ ન મૂકાય મરવા પછી અહીં કયાં અમારે જેવા આવવું છે? ભગવાનને ભલે કરવું હોય તે કરે, પણ છતી દેખતી આંખે આ બધું કેમ છોડાય ? ” આ હાલતમાં તમે ભગવાનની માયાથી મહુને પામ્યા છે. તમારા માતાપિતાના મૃત્યુ બાદ તમે તેમને ઘરકાબર ચલાવે, તેમાં તમે કશી ભૂલે નથી કરી? શું તમે બધું ગુમાવી બેરવિખેર થઈ ગયાં છે? ભગવાન બધાની સંભાળ લે છે”—એ બે ધ તમે કામનાથી અને મમતાથી ભૂલી ગયાં છે. ઉંમરલાયક પ્રજા થયા પછી લોકશાસ્ત્ર અને વેદશાસ્ત્ર તમને ઘરકારોબારની જવાબ- દારીમાંથી મુક્ત કરે છે. તમારે તે તમારા આત્માની શેકમુક્તિનેજ અને સંસારબંધમુકિતને જ વિચાર કરીને તમારી કેવલ્યપ્રાપ્તિની ફરજની જ યાદ કરવાની હોય છે. કેવલ્યપ્રાપ્તિને માનવધર્મ અને એ ધર્મનું પાલન થવા માટે કામાદિ છ વિકારરૂપી અધર્મરૂપ દુર્યોધનના લશ્કર સાથે યુદ્ધ કરીને તેમનો નાશ કરવાનો નિયતધર્મનું આચરણ ન કરવાથી તમે માટે દેવ કરે છે. એનું પાપ તમને નરકવાસ જરૂર કરાવશે-એ સત્યની ઉપેક્ષા ન કરશે સાચું, ઉત્તમ અને નિત્યસુખ બ્રહ્માંકાર થવાથી છે. તમારી આ વૃદ્ધાવસ્થા તમને એ માટે બહુ અફુલ છે આ તકને ન જુવે. ગમે તેવા સંજોગો ઉભા થાય તેનાથી લગીરે ડરો નહીં જ નહીં-

·પરમઝા પગ
( ૨પપ ]
कथ न झेपारमाभि पापादत्मानिवर्तितुम् ।
पुलक्ष्यकृत दोष પ્રપનારું ; ()
फुलक्षये प्रणश्यति कुलधर्मी सनातना ।
धर्गे नष्ट कुल कृत्समधर्मोऽभिभवत्युत ॥ (૨-૪૦)
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुप्यति कुलविय ।
खीपु दुष्टासु वाष्णेय जायते वर्णसकर ॥ (૬-૪૨)
सफरो नरकायेय कुल नाना फुलस्य च।
पतति पितरो ह्येपा लुप्तपिंडोदकक्रिया ।। (૬-૪૨)
दोपरेते
कुलमाना
સજાવ !
લાજ સાતિધર્મ પર ધal I (૧-૨)
વર્મા મનુષ્યના શરાર્થના
नरके नियत चासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ (૧-૪૪)
“વૈકુઠ વગેરે લેકમાં વાસ કરવાના લોભવડે અને કૈવલ્ય
પ્રાપ્તિના લેભવડે શારીરિકભેગે-ઈન્દ્રિયારા અને વિષયાન દે
માટે-કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, ઉષ, અને અભિમાન વડેજ ઘન,
દેલત, પુત્ર, લવ, સ્ત્રી, મિત્ર, બધુ વગેરે સુખે આવી મળે છે
એવા દુન્યવી સુખને અપાવતા એ છ ગુણનો ત્યાગ કરવાનું મહાન
પાપ કરીશ-એ અર્જુનની પેઠે તમને થાય છે પેટ ચેળીને
પીડા કરવાની ? છતા સચયને ત્યાગવાને ? ભલે કહેવું માનતા
નથી, ભલે મૂખ ગણે, ભલે ઉપેક્ષા કરે પણ છે તે સ્વજનને?
ભલે તેઓ તેમ તે પણ અમારાથી તેમને ત્યજાશે નહીં એ
કામાદિ છ ગુણે અમારી સાથે જ જમ્યા છે શા માટે ભગવાને
એ કર્યો હશે? અમને એ ગુણે કેઈએ શિખવ્યા પણ નથી એ
તે કુદરતી છે તેમનો નાશ? ભગવાને શામાટે દુનિયા બનાવી
t

·(૨૫૪ ] ગીતા-બોધ ગરીબ થઈ જવાનું, ગરિબાઈથી અપકીર્તિવાળા થવાનુ અને પિષણના સુવ્યવસ્થિત અભાવથી કુલનો નાશ થવામા આવે અને પરિમે એઓ બધા રખડતા થઈ જાય-એવા એ દેવને અમે જાણીએ છીએ નિવૃત્ત થઈને ભગત થવાના પાપને-દેવને અમે જાણીએ છીએ એવા અમેએ ઘરકામગૂધ ધાની અમારા હાથમાની લગામને ટીવી ન મૂકાય અને ટી પણ ન મૂકાય મરવા પછી અહીં કયા અમારે લેવા આવવુ છે? ભગવાનને ભવે કરવું હોય તે કરે, પણ તી દેખતી આખે આ બધુ કેમ છેડાય?” આ હાલતમાં તમે ભગવાનની માયાથી મેહને પામ્યા છે તમારા માતાપિતાના મૃત્યુ બાદ તમે તેમને ઘરકારેબર ચલાવે, તેમા તમે કશી ભૂલે નથી કરી ? શુ તમે બધુ ગુમાવી બે વિખેર થઈ ગયા છે ? “ભગવાન બધાની સ ભાળ લે છે”-એ બે ધ તમે કામનાથી અને મમતાથી ભૂલી ગયા છે ઉમરલાયક પ્રજા થયા પછી લેકશાસ્ત્ર અને વેદશાસ્ત્ર તમને ઘરકારોબારની જવાબ- દારીમાથી મુન કરે છે. તમારે તે તમારા આત્માની શેકમુક્તિને જ અને સસરબ ધમુકિતને જ વિચાર કરીને તમારી કેવવ્યપ્રાપ્તિની ફરજની જ યાદ કગ્યાની દેય છે કેવવ્યાધિને માનવધર્મ અને એ ધર્મનું પાવન થવા માટે કામાદિ છ વિકારરૂપી અધર્મરૂપ દુર્યોધનના લકર સાથે યુદ્ધ કરીને તેમનો નાશ કરવાનો નિયતધર્મનું આચરણ ન કરવાથી તમે મેટે દેશ કરે છે એનું પાપ તમને નરકવાર જરૂર કરાવશે-એ સત્યની ઉપેક્ષા ન કરશે સાચુ, ઉત્તમ અને નિત્યસુખ બ્રહ્માકાર થવાથી છે. તમારી આ વૃદ્ધાવસ્થા તમને એ માટે બહુ અનુકૂલ છે આ તકને ન ગુમાવશે ગમે તેવા સંજોગ ઉભા થાય તેનાથી લગીરે ડરશે નહીં જ નહીં –

·પરમબ્રહ્મ ધોગ
[२५५
दोप
कथ न ज्ञेयमस्माभि पापादस्मान्निवर्तितम् ।
कुलश्क्षयकृत
प्रपश्यद्विर्जनार्दन ॥ (१-३९)
कुलक्षये प्रणश्यति कुलधी सनातना ।
धर्म नष्टे कुल कृत्समधर्मोऽभिभवत्युत ॥ (१-१०)
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुप्यति फुलनिय ।
स्त्रीपु दुष्टासु वाणय जायते वर्णसकर ।। (१-४१)
सकरो नरकायैव पुरनाना फुलम्य च।
पतति पितरो ोपा लुमपिडोदरमिया ॥ (१-४२)
दोपरेते
फुलताना
वर्णमकरकार ।
उत्साद्यते जातिधर्मः कुलधर्माश्च शाश्वता ॥
उत्सन्नकुलधर्माणा मनुष्याणा जनार्दन ।
नरके नियत चासो भवतीत्यनुशुश्रुम || (~7)
વકુઠ વગેર લેકે મા વાસ કરવાના લાભવટે એને વ્ય
પ્રાપ્તિ લાભવડે શારીરિકમે - ઇન્ડિયાને એને વિખૂટ
भाटे-म, \u, arनभार, पी, अने मनिमान 2,
इन, पुत्र, ४३३, श्री, मित्र, ५ घणे टी-20
॥ दुन्यी मुमने १५.३ रे , गुना 1.300-
५५ - मन . मन 44:24
पा. ११४ायन .......
तन ५ . न ii
५. अभी in r... -2 -1
ने भन...
८.

·[ ૨૫૬ ]
ગીતા-બાધ
હશે ?” ભગવાનને આમ સભળાવી ઘે છે, તેમ તમે મને પણ
રસ ભળાવી દેવાના કે “એકબાજુ આ દુનિયા માનવીઓના આનંદ
અને સુખ માટે રચીને માનવીઓને પેદા કર્યા છે–એવું કહે છે
અને બીજી બાજુ કહે છે કે આનદ અને સુખને છેડે' વાહ ?”
મુમુક્ષુ દ પતિ! આવા વિચારે, આવા નિશ્ચયે, આ
અવિશ્વાસ, આવી અશ્રદ્ધા અને આવુ અજ્ઞાન અવિદ્યાવડેજ ઉપજે
છે. અલબત્ત, મે કહ્યું છે કે-“આ જગત આનદ અને સુખ
માટે રચાયવુ છે, પણ બીજાના ભોગે આનદ અને સુખ લેવા
માટે નહીં, ઈન્દ્રિયેના અતિ ઉપગ અને દુરૂપગ માટે નહીં
અને શ્રમ કર્યા વિના ગુખ અને આનદ લેવા માટે નહીં ”—એવુ
પણ કહ્યું છે, એ વાત કેમ યાદ નથી કરતા ?
આનદ અને સુખની પણ હદ હેય કે નહીં? અને તમને
છે તેથી ઉત્તમ અને દિવ્ય આન દ અને સુખ મેળવવાનું પણ શું
મે કહ્યું નથી ? પરંતુ એ દિવ્ય આનદ અને એ દિયસુખ કામ
-ક્રોધનો નાશ કર્યા વિના ત્રણે શરીરે છેડ્યા વિના યા એમનાથી
સ ગરહિત થયા વિના અનુભવી શકાય નહીં એ સુખ અને એ
આનદ આ દુનિયામાં અને આ શરીરમાં પણ અનુભવાય છે અને
ત્રણે શરીર છૂટયા પછી એ દિવ્ય આનદ અને સુખરૂપ થઈને
નિત્યાનંદ અને નિત્યસુખમાં પણ સમાઈ જવાય છે
સાધનરૂપ યુદ્ધ કરવું પડે અર્જુનની પેઠે “નહીં લડુ”
એમ બોલીને પ્રમાદી થવુ ન ઘટે પ્રમાદ કરે અને વિવાદ ચાને
બળપ કરો તે ન ચાલે સ્વચ્છ દીઓને તે મારે કહેવાનુજ શું
હોય? ભગવાને પણ તેમને સંસારમાં છૂટા મૂકયા છે આ બેધ
છે મેશની તમન્નાવાળા માનવીઓને માટે અર્જુનને કે વિષાદ
થયે હતું તે જાણવા અર્જુનની વાણી અને એની વિષાદમય સ્થિતિ
બતાવતા સ જે જે
કહ્યું
તે જુએ છે

·પરમગ્ર પેમ
[ ૨૫૭ ]
अहो यत महत्पापं रतुं व्ययसिता वयम् ।
यद्रापसुसटोभेन इतुं મુરત: d (-કપ)
यदि
मामप्रतीकारमशस्त्र JS[;
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्नन्मे अगतरं भवेत् ॥ (१-४६)
एवमुक्त्वार्जुन: संरये रथोपस्थ उपाविशत् ।
વિકા પણ વારં વારંવારા: (2–8)
સુમુલ દંપતિ ભગવાને છૂટા મૂકેલા સ્વચ્છદીએ, મૂર્ખાઓ
અને દાચરણીએ આ વિશ્વમાં-અંધારી રાતમા ઉઘાય તેવી રીતે
આત્મજ્ઞાનથી અજાણ્યા ઉઘે છે, જ્યારે મોક્ષની તમન્નાલાળા માનવીઓ
સાધન કરીને બનેલા બ્રાનિકો-ગીઓ જ માત્ર આ સંસારરૂપી
રાત્રિમાં જાગે છે; કારણકે દુન્યવી નાશવત આનંદ અને સુખે
પ્રત્યે એ ઉદાસીન છે અને ઉંઘતા વર્ણવેલા એ સારી
માનવીઓ દુન્યવી આનદ અને સુખ માટે પ્રવૃત્તિ અને ચેષ્ટાઓ
કરી રહેલા હોય છે દુન્યવી આન અને સુખે દૂષિત હેય છે,
કેમકે પરિણામે તેઓ શેક યાને દુખનું રૂપ ધારણ કરે છે. કામથી
કામ થયેલાં માનવીઓને શાતિ મળતી જ નથી, જ્યારે બ્રહ્મનિષ્ઠ
ગીઓ-હજારે નદીઓને પિતાનામાં સમાવીને સમુદ્ર જેમ શાત
રહે છે, તેમ સર્વે કામનાઓ, એમની આખ, નાક, કાન વગેરે
દ્વારથી એમના અત કરણમાં પ્રવેશીને બી-સમાઈ જાય છે અને
તેથી તેઓ શાતિને પામે છે જે કંઈ માનવી કામનાઓને ત્યજીને
પૃહા વિનાનું, અહંકાર અને મમતા વિનાનું, આ વિશ્વમાં પ્રવૃત્તમાન
હોય છે અને જે કંઈ જુવાન પણ હોય તે તેને શાતિ પ્રાપ્ત થાય
છે, તે કુદરતે અને વૃદ્ધાવસ્થાએ અને સમારથી નકામાં કરી
નાખેલાને સાધના કરીને કામ-ક્રોધને નાશ કરવાનુ શુ અઘરૂ પડે
છે? તેમને કેમ શાંતિ ન મળે

·[२५८ ] ગીતા-બોધ માનવદેહમાં આવ્યા પછી સાધના કરીને, કામ-ક્રોધનો ત્યાગ કરીને બ્રાહ્મીસ્થિતિમાંજ ત્રણે દેહને ત્યજવા અને નિત્યાનંદ, પરમ- સુખદ પરમબ્રહ્મતત્વમાં સમાઈ જવું એજ માનવજીવનું છેવટનું અતિમ ધ્યેય છે. એ પદ પામ્યા પછી ફરીને જીવને મેહ થત नथी. मे निaley प्रापद छ. ॐ या निशा सर्वभूतानां नस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ।। (२-६९) आपूर्यमाणमचलप्रतिष्टं समुद्रमापः प्रविशति यद्वत्। तद्वत्कामा यं प्रविशति सर्वे स शांतिमानोति न कामकामी। (२-७०) विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहफारः स शांतिमधिगच्छति ॥ (२-७१) एपा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वाऽस्यामंतकालेऽपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ।। (२-७२) અધ્યાય અઢાર અને પરમબ્રહ્મ એગ સંપૂર્ણ "भाता-आध याने व्यवस्थित याता" समास ·ગીતા માહાસ્ય અને સમર્પણ. गीताशास्त्रमिद पुण्य य पठेत्प्रयत गुमान् । विष्णो पदमवाप्नोति भयशोकादि वर्जित ॥ १ ॥ गीताध्ययनशीलस्य प्राणायामपरस्य नैव सन्नि हि पापानि पूर्वजन्म कृतानि च ॥ २ ॥ मलनिर्मोचन पुसा जलस्नान दिने दिने। सद्गीताम्मसि स्नान संसारमलनाशनम् ॥ ३ ॥ गीता सुगीता कर्तव्या किमन्य शास्त्रविस्तरें । या स्वय पद्मनाभस्य मुयपद्माद्विनि मृता॥ ४ ॥ भारतामृतसर्वस्व विष्णोर्वक्त्राद्विनि सृतम्। गीतागगोदक पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ५ ॥ सर्वोपनिषदो गायो दोग्धा गोपालनन्दन । पार्थो वत्स सुवी का दुग्ध गीतामृत महत् ॥ ६ ॥ एक शास्त्र देवकीपुरगीवमेको देवो देवकीपुत्र एव । एको मन्त्रस्तस्य नामानि यानि कर्माप्येक तस्य देवस्य सेवा॥ ७ ॥ कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा । बुद्धचात्मनावा प्रकृते खभावात् । क्रोमि यद्यत् सफल परस्मै। নায়ার समर्पयामि ॥

·આરતી.
ભગવદ્ગીત,
જય ભગવદગીતે,
હરિ-હિય-કમલ-વિહારિણિ સુન્દર સુપુનીતે,
કર્મ-સુમ–પ્રકાશિનિ કામાસક્તિહરા,
તત્વજ્ઞાન-વિકાશિનિ વિદ્યા
પરાજય૦
.
-૧૦
સદા,
નિશ્ચલ-ભક્તિ-વિધાપિનિ નિર્મલ મલહારી,
શરણ-રહસ્ય-પ્રદાયિનિ સબ બિધિ સુખકારી—
રાગ-દ્વેષ-વિદારિણિ કારિણિ મદ
ભવ-ભય-હારિણિ તારિણિ પરમાનન્દપ્રદા–જય૦
આસુરભાવ-વિનાશિનિ નાશિનિ તમ-રજની,
દેવી સદ્ગુણ મિનિ હરિસિકા સજની–જય૦
સમતા, ત્યાગ સિખાવનિ, હરિ–મુખકી બાની,
સકલ શાસ્ત્રી સ્વામિનિ, કૃતિ કી રાની–જય૦
દયા-સુધા બરસાવનિ માતુ! કૃપા કીજૈ,
હરિ-પદ-પ્રેમ દાન કર અપને કર લીજૈ–જય૦
(ગીતા પ્રેસ, ગોરખપુરને ઉતારે)

·ઉપસંહાર દુઃખને કોણ છે છે? k “ગીતા વાર્તાલાપ યાને જે સુખી થવું હેય” નામક ગ્રંથના પાંચભાગનું વિસ્તૃત લખાણ પૂરું કર્યા પછી, ઉપનિષત વાર્તાલાપ” લખવા માંડે અને તેમાનો છેલ્લે મણકે કેવ- પનિષત્ ” ઉપરનો વાર્તાલાપ સંવત ૨૦૦૬ ના પ્ર-આ-શુ- એકાદશીના રોજ પૂરી કરતાં “બહુ લખ્યું, હવે હું લખવાથી ઉપરામ થાઉં છું” એવું મારું બેલવું એ સાભળ્યું પણ ખરું. છતાં કેઇએ એક મારા સ્વતંત્રમતનું નાનું પુસ્તક લખવાનું કહ્યું ત્યારે મેં જવાબ આપે કે “મારો પિતાને વંતત્ર મત વેદથી જુદો નથી અને તેથી એવા પુસ્તકની જરૂર નથી.” ગીતા-બોધ યાને વ્યવસ્થિત વાર્તાલાપ” છેલુંજ છપાશે અને કૈવલ્યપનિષત્ કણજાણે કયારે છપાશે એ અનિશ્ચિત હોઈ આટલે ઉપસંહાર કરી લઉં કે – શોકમુક્તિ, સંસારબંધ મુક્તિ, મિક્ષબુક્તિ, નિર્વાણુશાતિ, પરમાનદ અને નિત્યાનંદપ્રાપ્તિ તથા ભેદનિવૃત્તિ પામીને સ્વહસ્તી મિટાવીને કેવળ બ્રહ્મ સત્ય, બીજુ નામ-રૂપ-ગુણ અસત્ય, પ્રતિપત્તિ સંબધી વેદમાં કહેલું ભૂલચૂક વિનાનું Infallibe કથન છે કારણકે છયાર ભમાં આકાશવાણીથી ઈશ્વરે કથેલા વેદ, સયાભમા ઉપ- જેલા રૂષિઓએ પ્રાપ્ત કરેલા હતા અને મુખપાઠ રાખેલા તે અત્યારે છપાયા છે. એનાથી ભિન્ન કહેનાર માનવીનું કથન સત્ય ન હોય, સાયન્સના નામે યુરોપ અમેરિકાના તત્વનાં થનો વેને મળતાં યાતે કાઈક વિરૂદ્ધ હેઈ સમય વીતતાં બદલાયાં છે સ્વ

·અરવિંદ અને રમણ મહર્ષિના કથનો વેદાનુકવ છે તેમને વેદીના
થા પુસ્તકિઆ જ્ઞાનવાળા કહેવા એ ખરેખર ભયકર ભૂવ છે, બકે
પાપ છે માનવજીવ અપ હેઇ, એનુ સાન એની કક્ષાનુ જ
હોય અને આમ હોઈ એને સ્વત ત્ર કથનનો અધિકાર નજ હોય
શકે દરેક ધર્મના પગ બરોએ ભલે જુદુ જુદુ લખ્યું હોય પણ
એ અપૂર્ણ હેઈ વેદથી વિલક્ષણ એમનાથી કહેવાયુજ નથી આ
વાત વિચારકે સમજે છે
આ હાલતમાં મારો સ્વતત્રમ પણ તેજ હોઈ શકે, કે જે
ભગવાન શ્રીરામચન્દ્રજી અને શ્રીકૃષ્ણનો મત હોય, એમના ભક્તોને
જે મત હોય અને વેદાતીઓનો જે મત હોય છે તેથીજ હમને
પિતાને ભનોનો, ભક્તકવિઓના કાવ્યોનો, ભક્તિનો તેમજ જ્ઞાનને
ચાર કહું છું ચોરનુ પોતાનુ શુ હોય?
આમ સ્વત રીતે નવુ કહેવાનું કે નવુ લખવાનું કે નવુ
પ્રચાર કરવાનું કોઈને રહ્યું જ નથી સનાતન ધર્મમાં જે છે તે
બીજી રીતે બીજા મથાળવડે, બીજી લેબવડે આ દુનિયા પરના
તત્વજ્ઞાનીઓ કહે છે, જેમાં હેગલ, રાઉલ, શું આઈનસ્ટીન, રમણ,
અરવિંદ, યુવર, વુડર-અણુશોધક, એક્ષરેશેધક ઑલિવરજ,
કી વગેરેનો સમાવેશ થઈ જાય છે અને હવે પદા
થયેલા અને થવાના બધા તત્વજ્ઞાનીઓને તેજ કહેવાનું હશે
અલબત્ત, સનાતન વેદધર્મથી વિરૂદ્ધ કથને એએમાના જે કેઈના
કાઈક હેય તે એ મતવ્ય મારૂ નથી, એટલે સ્પષ્ટીકરણથી વધુ શુ?
ભગવાન બુદ્ધના કાળથી “આ વિશ્વ-એમાનું ગત અને
એમાનુ જીન સ સરઘુ, જેને સ સાર કહેવામાં આવે છે તે
થી ભરેલું છે અને એનો ત્યાગ કરવો જોઈએ એવુ પર પરાથી
કહેવાય છે આવશ કરાચાર્ય પણ એમજ કહે છે અને બીજા
વૈષ્ણવ આચાર્યોનું મતવ્ય પશુ જુદુ નથી જ્યારે હું કહું છું કે -
છે.
?

·પ્રમાણેના, બમાથી એક ગ્રહણ કરીને આચારમાં મૂકો અને અજમાવો અવિનાશી સુખને પ્રધાન સુખ સમજે ! નિપજીવન થવાનેજ શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને અશોરણાનવશોરત્વમ્ થી શરૂ કરી કુન્તીએ પ્રેમાતુર શબ્દ મા વિનતિ કરી હતી અને માણ્યું હતું ? જોઈને, બધાને પ્રેમપૂર્વક મળીને, દ્વારકા મીલ તા શ્રીકૃષ્ણને - 1 “જગતને દુખપૂર્ણ કહેવાય છે, તે જીવેને અધિકાધિક સુખ પ્રતિ લઈ જવા માટે, તુલનાત્મક તુચ્છતા સમજાવીને જીવેના પ્રબોધ માટે કહેવાય છે આમ કહીને જીવેને અવિનાશી સુખ પ્રાપ્તિરૂપ-મોક્ષ-પ્રતિ લઈ જવાનો હેતુ સમાયેલું છે અપાયુષી સુખે સો વને આયુષના તેમજ દીર્ધાયુપી સુખ-બે પરાર્ધ વર્ષના આયુષના–ને પણ ગણકાર્યા નથી, કારણકે તે સુખો નાશવત છે જે મારસ્વત ત્ર મત માનવામાં આવે તે તે એ છે કે- આ વિશ્વ ના સુખ માટે જ બનેલું છે અને દુખ આપવા માટે બનેલુજ નથી દુખની બૂમ પાડનાર જીવ જગતમાં સુખ મળ્યા પછી ચૂપ થઈ જાય છે, તે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથીજ છે જેમ પૃથ્વીમાથી ખોદીને રનને કાઢવામાં આવે છે, તેમ વેદરૂપ ગીતામાથી જ કરીને સુખ મેળવી શકાય છે ગુરૂકૃપા ઈશ્વર- નુગ્રહ અને આત્મસાક્ષાત્કાર ત્રણે પ્રકારના સુખો માટે અપેક્ષિત છે અને શરીર અને શરીરમાં બુદ્ધિ એ સુખ ભોગપ્રાપ્તિ માટે મળ્યા છે શ્રવણ, મનન, નિદિધ્યાસન અથવા સત્સ ગસેવન, ભજન, હરિનામસ્મરણ જે અત્યારે પ્રચલિત છે, તેમના દેઈ રૂચિ જીવો ' પુરુષાર્થ અને ઉત્તમ સાથે પ્રારબ્ધવશવર્તી અને સુખી થશે આ માટે ન સ્વતંત્ર મત નથી શકમુન્ન થઈને સુખી ગીતા કહી છે અને તેથી જ તે સુખી થયે છે જે ભકત દુખી છે તે ભગવાન પણ દુખી છે. દુખને કેણું ઈચ્છે છે? જુઓ ' પાડેને રાજ્ય અપાવીને, સારીરીતે સ્થિત થયેલા કે

·विपद सन्तु न शश्वनन तर जगद्गुरो।
भवतो दर्शन यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥
(શ્રી માવા ૨-૮-૨૧)
અર્થાત્ “ જગન્નુરૂ! તમે અમને છોડીને જાય છે,
પણ તમારે વિયેગ અમને ખટકશે, માટે હું માગુ છું
કે અમને
દુખ પડ્યા કરો કે જેથી આપના દર્શન અમને વાર વાર થયા
કરે ” જો કે આ કથન એક અબળા નો ભક્તાનું છે, તે પણ
ફેઈઝુ છે કૃષ્ણની નિકટતાથી પડને સુખ થતુ હતુ એ મુખને
ટકાવી રાખવાને શ્રીકૃષ્ણ એમના બધુવર્ગમા દ્વારકા જવુજ જોઈએ
–એ વાતને નહીં ગણકારીને પિતાના સુખને માટે પિતાની નિકટ
રાખવા ઈચ્છતી હતી માટે દુખ ઈચ્છતી હતી, છતા મર્મ તે
સુખાનુભવનોજ હા
દુખની ફરિયાદ કરનારાઓને પણ સુખ તે દુનિયામાંથી જ
મળે છે આ દુનિયા ના સુખને માટે બનેલી છે, એ સિદ્ધ
થાય છે સુખ પણ પરમાત્માના ત્રણ સ્વરૂપે પઠે ત્રણ પ્રકારનું
છે પરમાત્મા માયાવડે ક્ષર અને અક્ષર એવા બે રૂપવાળા અને
ત્રા માયા1 શુદ્ધ, અવિનાશીરૂપ છે આ ત્રણ સ્વરૂપને
ભજનારા છે, અનુક્રમે-ક્ષર (સે વર્ષના અપાયુપી), અક્ષર
(બે પરાર્ધવર્ષના દીર્ધાયુષી) અને અવિનાશી સુખને ભક્તિના
પ્રમાણમાં મેળવે છે. આ ત્રણે પ્રકારના સુખે પ્રાપ્ત કરવાનું જ્ઞાન
શીખવુ અપેક્ષિત હેય છે એ જ્ઞાન આ ગીતા-બોધને વિચારવાથી
મળી શકે છે જેગીઓ જાણે છે કે પ્રલય પછી જે-પૃથ્વી યા
લેકે અને શરીરે માટે પ્રાર્થના કરે છે, તે સુખ માટે છે
આ સુખોના બીજા નામે કમુક્તિ, સ સાબ ધમુક્તિ અને
છૂટાપણું યા સ્વતંત્રપણું, શંકરહિતપણું,
સ્વરા, સપનણ યાને કહે કે શરીર અને શરીરને
અતરને સ ઘાત-જ્ઞાનેન્દ્રિય, પ્રાણે, તન્માત્રાઓ, મન બુદ્ધિ, ચિત્ત
વિમુકિત પણ
મુક્ત અને

·કરે, જેવા છે તેવા જ રહે, તનથી-મનથી-બુદ્ધિથી ચિત્તથી જરાપણ
અને અહંકારથી પણ સ્વતંત્રપણ, અને વિમુક્તિ એટલે પૂર્વોક્ત
સર્વે નામ-રૂપથી રહિત, અસ ગ, શુદ્ધ થઈને પિતાની અલગ
હસ્તી મટાડીને સ્વસ્વરૂપ-બ્રહ્મમાં સમાઈ જવુ તે, જેમ નદીઓ
પોતાનાં નામે, આકૃતિએ, ગુણે અને ચ ચળતારૂપી ગતિને મટાડીને
પિતાના સ્વસ્વરૂપ જળધિમાં સમાઈ જાય છે તેમ સમાઈ જવું તે.
તે અત્રે એક પ્રશ્ન સહજ થશે અને તે એ કે-“આ
અને પર તથા બીજી દુનિયાના સુખને ત્યજીને, જનસેવાને ત્યજીને,
હસ્તી મટાડીને, નિષ્ક્રિય થઈને બ્રહ્મમાં સમાઈ જવાથી શું લાભ?”
ટૂંકાણમાં ઉત્તર એ છે કે-“કદાપિ નાશ ન પામે એવા
એનો
સુખનો લાભ
વચિત
છે આ
અવિનાશી સુખને અવગણીને અને દીઘયુષી સુખને પણ
નહીં જાણીને આ દુનિયાના સુખના અધિક લાભને મેળવવાને
પ્રવૃત્તિમાન અમેરિકા અને યુરોપી તેમજ રૂસી પ્રજાઓ જે કરી
રહી છે તે જુઓ બીજાથી વધુ સુખ મેળવવા અને પિતાના
પ્રાપ્ત સુખને ટકાવવાને અને રક્ષિત રાખવાને પરસ્પર લડ્યાજ
કરે છે. પ્રાપ્ત સુખથી તૃપ્ત નહીં રહીને, પ્રામસુખથી પણ વધુ
થઈ જાય છે અને દુનિયાને દેખ કરી મૂકે છે અને તેવી માને
દુનિયાથી અધિક સુખ શું અહીંજ મળી શકે ?
જેમ મુબઈ-કાશ્મીર-ઈલાડ-સ્વિટ્ઝર્લાન્ડ વગેરે સ્થળોએ
અગાઉથી તૈયારી કરીને જવાય છે, તેમ સુખ માટે સાધનો કરવા
પડે છે અને અહીંથી ઉપરના લેકમાં કારણુશરીરવડે જવાય છે
અપાયુષી સુખ આ લેકેમા, દીર્ધાયુપી સુખ શનિ-મ ગળ વગેરે
ઉત્તરોત્તર બ્રક સુધીના લેકમ અને અવિનાશી સુખ સ્વરૂપ
-બ્રામાં મળી શકે છે જે સુખની વાછના હોય તે સુખનો
નિરળ ઉપાય છે દેવલોક-શિવલેક-બ્રહ્મલોક-ગેલેક-શૈકુઠ કાલ્પ
નિક નથી જ અરે! સુખનો ઉપાયજ ન કરે, સુખની ઈછાજન

·ચલાયમાન જ ન થાઓ. છતાં તમે આ દુનિયામાં સુખી જ રહેશે. જે ઉપાય કર્યો તે ઐચ્છિક સુખ કવચિત મળશે પણ ખરું, પણ જયારે એ ચાલ્યું જશે ત્યારે તેને પાછું મેળવવાના ઉપાયો શ્રમ અને ચાલ્યું જવાનો વિગ દુખ ઉપજાવશે. અલબત્ત, શરીર કર્મ કર્યા વિના રહેતું જ નથી અને તેને ત્યાં જેટલું સુખ શક્ય હોય ત્યાં તે સુખને ભેળવીને તૃમ રહેવામાંજ સુખ છે. બિલકુલ એકાંતમાં રહેનારા સમાધિમાં રહે છે. “પ્રવૃત્તિમાન રહે! પ્રવૃત્તિમાન રહે!” એવી હાકલ મારનારા બુદ્ધિસાગર સ્વદષ્ટિવડે જનતાને અજ્ઞાનથી એમના દયેય તરફ દેરવા યત્ન કરે છે અને અશાંતિ વધારે છે. જીવન સદા પ્રવૃત્તિમાન છેજ. સુખ માટે જ સંન્યાસી થવાય છે તેનું શું? વિચારે. અજ્ઞાન, દુષ્ટતા અને કૃરતા બાળપણના શિણાથી દૂર થઈ શકે છે “કામ-ક્રોધ-લેભ-મમતા-ઈર્ષા અને અભિમાન” એ જેમ શરીર સાથે ભૂખ જન્મેલી છે, તેમ તેઓ પણ શરીર સાથે જન્મેલાજ હોય છે. જીવનનું રણ માનવજાતમાં ઈચ્છા પ્રમાણે ઉચુંનીચું થયાંજ કરે છે. યાદ રાખવું ઘટે કે જીવનનું ધોરણ ઊંચું કરી નાંખવાનું શિક્ષણ અને કર્મમાં પ્રવૃત્તિમય જીવન રાખવાનું વિધાન જ્યારે ભાવના અને પ્રવૃત્તિ હદ ઓળંગી જાય છે, ત્યારે માનવીઓ પિતાના ઉંચા જીવનને ટકાવવાને યા વધારવાને દુર અને કૂર બનીને બીજા લેગે છળ-કપટ-કાળ-બુદ્ધિ વગેરે ઉપાથી પ્રવૃત્ત બનીને ઉચું જીવન ભેગવે છે. બહારના દેરોમાં થાણું જમાવાને ગોરી પ્રજાને હેતુ પણ એજ છે. જેમ ભૂખને મિતાહાર વડે નિયમિત કરવી પડે છે તેમ પૂર્વોક્ત છ ગુણેને નિયમિત રાખવા પડે છે. સમૂળી ત્યાજ્ય ભાવનાવડે સંયમિત ન કરવામાં આવે તે આ ગુણે દુર્ગ બનીને દુનિયાને દેઝખ બનાવી મૂકે છે. ઉંચા જીવનને ટકાવવા અને વધારવા માટે કર્મ કરવાની પ્રવૃત્તિ સફેત પ્રજાએ કરી છે અને એનું ફળ ભેગવતી પ્રત્યક્ષ થાય છે.

·આ છ ગુણેમા વિકારી થવાનો ગુણ હેવાથી વેદાન્ત તેમને
વિકારે કહે છે. તેમાના “અભિમાન” કીતિ તથા પ્રતિષ્ઠાની
ભાવનાથી વૃદ્ધિ પામે છે તે દ્વારા દુષ્કર્મો થયા કરે છે આ
વિકારને નિયમિત કરવા બાળકોને અને સમૂળા ત્યજવાનું શિક્ષણ
પ્રૌઢ અને વૃદ્ધોને અપાય તેજ દુનિયા સુખ આપનારી થાય અને
માનવ શેકમુક્ત જીવન જીવે બાળપણથી જ આ શિક્ષણ અપાયું
જરૂરનું છે
આ પ્રમાણે જ્યાં સુખવાંછુઓને માર્ગ નિર્દેશિત
કર્યા પછી આ વિશ્વ જેને દુખ આપવા માટે
બનેલુંજ નથી” એવા મારા કથનને તમે સમજી શકશે.
કયાંય દુખ છે જ નહીં; દુખ કઈ ઈચ્છતું જ નથી;
દુઃખ
તે તમે ઉપજાવો છે અને જો દુખ છે તો તેનું
કારણ તમારી સુખ સંપાદન કરવાની અનઆવડત
છે. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા ભણ્યાથી તમે જરૂર મુખ
મેળવવાનું શીખે છે.
આ વિશ્વ-સમસ્ત બ્રહ્માંડ-બાહ્યાભંતર આનો વૈ
પ્રહ છે. “ઘણો વદુ રાજૂ' કહેનાર પિતેજ લીલામય,
જ્ઞાનાન દ અને મુખસ્વરૂપ છે. મૃત્યુલાયક માનવીઓ
આ વિશ્વમાં શરીરને છોડવાને ઇછતાં નથી. મૃત્યુને
દંભથી પ્રાર્થ છે. તેઓને પણ અહી સુખ છે જ, એવા
આ વિશ્વને જગત-સમાર-પ્રપ ચ-નવર-જાળ-દુખદ
અને ત્યાજય કહેવામાં આવે છે, તેને હેતુ માનવેને
મુકાબલે શુદ્ધબ્રહ્મમાં સમાઈ જવા માટે, અવિનાશી
બ્રહ્માનંદ માટે, અખાડાન દ માટે, અધિકાધિક આન દ
માટે અને શાંતિ માટે છે. આ
ભારદ્વાજ,
સમાસ,

·ગીતા વાર્તાલાપ' ગ્રંથ તથા ફડની વિશિષ્ટતાઓ
(૧) અમારા પ્રકાશનેમા ધર્મ અને ભક્તિ પ્રચારનેજ મુખ્ય
હેતુ છે, સતની વાણી દ્વારા મળતે સત્સગને લાભ પૂરે મળે છે
(૨) દ્રષ્ટતા, ભકત ચરિત્રો અને ઉપનિષદોની કથાઓથી આયે
ગ્રથ સમજવા જેવું છે, સાધારણ ભલાઓ, સ્ત્રીવર્ગ અને આમ
જનતાને પણ સમજાય અને કિંમતે પિપાય તેવે છે
(૩) પાચ ભાગો મળી કુલ ૨૧૮૦ પાનાનું આવું ધાર્મિક
વાચન ફક્ત રૂ ૭ મા આપવામાં આવે
(૪) પાચ વર્ષના ગાળામાં હજારો પ્રતે અને અનેક આવૃત્તિઓ
પ્રકાશિત થઈ ચૂકી છે, જે એને કપ્રિયતાની સાબીતી છે
વાર્તાલાપ ફડ” મા આપેલા દાનેને હિસાબ છપાવી
બહાર પાડવામાં આવે છે, દાનવીરેનું લીસ્ટ પ્રકાશિત કરવામાં
આવે છે અને દાનદાતાઓને ભેટ પુસ્તક આપવામાં આવે છે
નથી –
નથીઃ-
નથી –
(૧) અમારા પ્રકાશમાં નફાની કે વેપારની દૃષ્ટિ નથી
(૨) એમા ખર્ચેલા તમારા નાણાને દુરૂપગ થતું નથી
(૩) અમારા પ્રકાશનેમા પ્રેસબીલ સિવાય બીજે ફાલતુ ખર્ચ નથી
(૪) આપને કેઈપણ રીતે છેતરવાના નથી
(૫) “વાર્તાલાપ ફડ' માં આપેલા આપના દાનેને જરાયે
ગેરવહીવટ થતું નથી
તે
અમારા પ્રકાશને –વાચા
વચામાં વસાવા
અને યથાશક્તિ યયાશ્રદ્ધા “વાર્તાલાપ ફડ' ની ઝેળી પ્રત્યે
હાથ લંબાવે !
दानेन पाणिन्तु करणेन ।