·१४८ जातकमाला। ४ निवेदनम् । २ ख. सज्ञया सकेतित स्व. वा. रीवामहारानाना श्रीवेङ्कटरमणसिंहदेव सी. एस आई इत्येतषामाज्ञया पुरान( सतना)नगरे १९०८ सिष्टान्द मुद्रितम् । रीवानगरस्थरस्मन्मित्रै राजवैद्यवाल्मिकीप्रसादशममि प्रेपितम् । ३ ग. सज्ञया सकेतित पुण्यपत्तनस्थटॉ. भाण्डारकरसस्थापितमाच्यान्व- पणशालात प्राप्तम् । एव पुस्तकत्रयसहायेन ग्रन्थस्यास्य सशोधन यथामति कृतो यत्न । तथाऽपि भ्रमप्रमानादिवशाजात स्खलन काप्युपलभ्येत चेद्विददि संशोधनीय क्षन्तव्यश्चाहमिति यादवशर्मणः।

·कन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका । .... .... .... ४ .... ४ or .... प्रथमे साधारणेऽधिकरणे प्रयमोऽध्यायः (शास्त्रमंग्रहः)। विषयाः पृ० लो० मङ्गलाचरणम् ग्रन्थकर्तुशवर्णनं .... प्रथमाध्यायत्र्याख्यानोपनमः .... २ शास्त्रसंग्रहः -३ १७-२७ एतद्न्यविरचने प्रयोजनम् २२८-२९ प्रयमाधिकरणान्तर्गत विषयसूची ३०-३२ प्रथमाध्यायोपसंहारः ३३ प्रयमे साधारणेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः । ( त्रिवर्गप्रतिपत्तिः ) । द्वितीयायायोपक्रमः धर्मार्थकामाव्यनिवर्गसेवन समयविमागः परस्परानुपयातं त्रयाणामपि सेवन कर्तव्यमि- त्युपदेशः धर्मस्वम्यकथन শনিবল ५ १२-१३ कामनिरूपण १४-१९ युच्या कामसेवनं कार्य कामशास्त्रज्ञानप्रयोजन -६ २१-२८ द्वितीयाच्यायोपसंहार २२ प्रयमे साधारणाधिकरणे तृतीयोऽध्यायः (विद्यासमुद्देशः)। तृतीयाध्यायोपक्रमः पुस्षेण कामशास्त्राध्ययनं यया कर्नन्यम् २ " .... .... ... " .... .... .... " .... .... .... ६ १ .... " ·. पृ० .... ... ७ .... .... १ .... .... " .... ... " .... पदर्पचूडामणेपियानुक्रमणिका। विषयाः लो० ब्रीणामपि कामशास्त्राध्ययनस्त्यावश्यार्तव्य. ताप्रतिपानं कामशास्त्रस्यागविद्याना संक्षेपन क्यनम् तृतीयाध्यायोपसंहार. प्रथमे साधारणाविफरणे चतुर्थोऽध्यायः ( नागरकवृत्तम् ) । चतुर्थाध्यायोपक्रमः गृहीतविद्यस्य गृहस्थाश्रमे प्रवेश २ ब्राह्मणाटीना धनानोपाया गृहस्यो नागरववृत्तमनुवतेत नागरस पूर्वमुद्यानपुष्करिण्यादियुक्तं गृहमंव रचयेत् गृहमध्ये वासगृहं कीदृशं कार्यम् नागरवस्य पौर्वाझिा निया मोजनविधि अपराहिला क्रिया " २२-२४ प्रादोपिका क्रिया १० २५-२८ संभृयक्रीडितकानि " २९-३४ तत्र घटानिबन्ध २९ गोष्ठी .... " ३०-३२ समापानक उद्यानगमन घटानिबन्धस्य विस्तरवर्णन .... .... " " २०-२१ .... .... .... .... ... Peos " " .... .... ... .... .... " " समस्या नीडा .... नागरकाणा मन्त्रिण पीठमर्द .... ११-१२४१-२० .... ....

·.... .... .... .... .... " .... " .... .... " ... " " १३ १ " फन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका । विषयाः पृ० लो विटः.... १२ विदूषकः अन्ये वृद्धगणिकाद्याः ५३-५४ ग्रामीणकम्य नागरकवृत्तं ५५-६७ भापासंस्कृताभ्यामुभाभ्यां गोष्ठीप्रवर्तनं परहिंसनरूपाया गोष्ठेनिन्दा ५ क्रीडामात्रैककार्याया गोठेः प्रशंसा चतुर्याध्यायोपसंहारः प्रयमे साधारणाधिकरणे पञ्चमोऽध्यायः (नायकपहायदूतकर्मविमर्शः) । पश्चमाध्यायोपक्रमः सवर्णादिविवाहानां प्राशस्त्याप्राशस्त्यविचारः २---- नायिकाभेदाः परदारगमने दोपविचारः परदारगमने हेतवः १३-१४ ८-१६ विषवादीनां पूर्वोक्तभेदेष्वेवान्तावः १४ १७-२० नायकभेदाः २१-२२ अगम्याः त्रियः २३-२६ मित्रसंपन् २७-२९ गान्धिकादिरमणीनां नागरकाः सुहृदः मित्रलक्षणम् .... .... दूतगुणाः २३-२४ येपा नारी स्वयंशा पचमाच्यायोपमहारः द्विनीये सांप्रयोगिकऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः ( रतावस्थापनम् ) । अध्यायोपनमः १--२ द्वितीयाधिकरणोताध्यायानां विषयानुनमणिका ३-९ ५ .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... " ·कन्दर्पचूडामणेविषयानुनमणिका। 10 .... .... ..- १५ " .... "" .... " .... .... ... .... .... विपयाः पृ० लो नायकनायिकयो दाः १० समरतत्रितयं पोढा विषमरतानि समरतविषमरतयोलक्षणं १४ उच्चरतनीचरतयोलक्षणं समादिरताना श्रेष्ठकनिष्ठत्वविचारः १६-१८ साधनसंवाधयोर्मानभेदेन नायकनायिकयोमेंदा सप्तविंशतिरतभेदाः २०-२१ मतान्तरेण नायकनायिकयोभेदनिरूपणं २२-२३ स्त्रिया भावप्राप्तौ विवाद सप्तभावपर्यायाः २०-२१ संप्रयोगपर्यायाः २१ उक्तरतभेदानां सांर्यात्सलयाधिकत्वं, तेषूपचाराश्च प्रथमाटिरतेषु स्त्रीपुरुषयोवेंगे काले च भेद योषितां प्रीतिप्राप्तौ हेतु ७१.७३ प्रीतिभेदा , तेषां लक्षणानि च २१-२२ ७४-८२ अध्यायोपसंहार. २२ द्वितीये सांप्रयोगिकेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः ( आलिगनविचाराः । अध्यायोपक्रमः चतुःपष्टिकलानिरूपणं २२-२३ आलिङ्गनभेदाः विद्धक उद्घटक पीडितकं लतावेष्टितकं १३-१४ वृक्षाधिरूढ़ २३-२४ १५-१६ " .... .... १ .... .... .. .... ७. .... " .... " ... " .... .... , .... ....

·कन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका । ... .... .... .... .... ... .... ... " .... " .... .... .... २६ ... .... .... .... .... " .... or विषयाः पृ० लो० तिटनण्डुलक २४ क्षीरजलं १८-२१ उल्पगृहनं २२ जयनोपगृहनं २३-२४ स्तनोपगृहनं २४-२५ ललाटिका २५-२६ एकागालिङ्गनं मंवाहनस्यालिङ्गनत्व विचारः २४-२५ २७-२८ आलिद्गनप्रशंसा २५ २९-३२ अध्योपसंहारः दिनीये सांपयोगिकऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः (चुम्बनविकल्पाः)। अध्यायोपक्रमः २५ चुन्ननखदशनप्रहणनसीत्कृतियोगानां कालविचारः चुम्बनदेशाः कन्याचुम्बनभेदाः निमितं ९-१० स्फुरितकं १०-११ घहितकं ११-१२ अघरचुम्बनभेदाः.... अवपीडित १३-१४ अधरचुम्बने द्यूनप्रवृत्तिः २६-२७ १५-२१ उत्तरोष्ट्र २७ २१ संपुरक निहायुद्ध २३-२२ रागदीपनं उलिन २८ " .... .... .... " .... .... .... .... .... " .... .... .... .... ... .... .... .... ....

·कन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका । .... " ... .... .... .... .... " .... .... .... -७ " विषयाः पृ० श्लो० प्रातिबोधिक २८-२९ संक्रान्तकं ३०-३१ हस्ताइगुलिचुम्बन पादाङ्गुलिचुम्बन उरुचुम्बन चुम्बने कर्तव्या उपचारा अध्यायोपसंहार... द्वितीये सांप्रयोगिकेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः ( नखरदनमातय )। अध्यायोपक्रम २९ नखदानसमयाः नखच्छेद्यभेदा नखच्छेदस्थानानि नखगुणा देशविशेषान्नखभेदा छुरितक अर्धचन्द्र १७ मण्डलक रेखा व्याघ्रनखं २० मयूरपदकं २० शशक्प्लुतं स्मरणीय २२ प्रोक्तभेदादन्येऽपि भेदा रतावमरे कल्पनीया ३०-३१ २३-२७ परदारेषु नखदाननिषेध २८ नखच्छेदस्य रागवृद्धिकरत्वं २९-३३ अन्यायोपसंहार ३४ cilit II .... .... " .... .... ... " " ... " .... " .... .. ... ... " .... " .... .... " ·कन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका । १ .... .... 11. ४ " .... " .... ... " .... .... .... " .... .... " .... १३ .... विषयाः श्लोक द्वितीये सांप्रयोगिकऽधिकरणे पञ्चमोऽध्यायः ( दशनच्छेद्यविधयः)। अध्यायोपक्रमः दशनच्छेदस्य स्थानानि ३२ दशनच्छेदगुणाः दशनच्छेददोषाः दशनच्छेदभेदाः गूटकं उच्नक प्रवालमणि. मणिमाला १० बिन्दुमाला खण्डाभ्रकं १२ वराहचर्वितकं १३-१४ आभियौगिकं नखदशनच्छेद्यं .... नारीणां देशधर्मनिरूपणं ३३-३४ १६-२६ देशकालप्रकृतीवेश्य नार्य उपचर्याः ३४ २७-२८ आलिङ्गनादिषु पूर्व पूर्व रागवर्षकमुत्तरोत्तरं च त्रि २९ दशनक्षते कलहप्रवृत्ति ३०-३३ दिवसे दृष्टस्य सतस्य रागवर्धकत्वं ३४-३६ अध्यायोपसंहारः.... द्वितीये सांप्रयोगिकेऽधिकरणे पष्ठोऽध्यायः ( संवेशनप्रकाराः )। अध्यायोपक्रमः उच्चरते नीचरते समरते च संवेशनप्रकारः मृग्यात्रयः संवेशनप्रकाराः उत्फुटकं जृम्मिनक .... " " ... " .... १ .... .... .... .... " .... " ....1 ६ ... " ७ ....

·८ कन्दर्पच्डामणेविषयानुक्रमणिका । श्लो० .... .... ९-११ ३६ १२-१३ १४ .... .... .... ... .... .... " .... १७ " .... .... .... .... .... विषयाः इन्द्राणीकं हस्तिन्याश्चत्वार संवेशनप्रकाराः संपुटकं पीडितकं वेष्टितक वाडवर्क सुवर्णनाभमतेन संवेशनप्रकारा मुग्नक जृम्भितकं अर्धपीडित सारित येणदारित शूलाचितकं कार्कटक पद्मासन परावृत्तक चित्ररतानि ऊज़रत ( स्थितरत) अवलम्बितक ... धेनुकादिनित्ररतानि सबाटकरतं १९ " २० .... .... " .... " २२ .... .... .... .... " .... " २४-२५ २६-२७ २८-२९ २९-३२ ३३ .... " .... 2 " गोयधिक .... " ३४ ३७-३८ ३५-३९ .... छागलादीना लक्षण गोयूयिके देशप्रवृत्ति अधोरतं चित्रयोगाना रागवर्धकत्व अध्यायोपसंहार .... ... ....

·फन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका । १ .... .... .... ३ .... .... .... .... " " " .... .... .... .... .... .... " .... " विपयाः पृ० श्लोर द्वितीये सांप्रयोगिकऽधिकरणे सप्तमोऽध्यायः (प्रहणनयोगाः)। अध्यायोपक्रमः ३८ प्रहणनस्वरूपं २ प्रहणनस्यानानि ३९ प्रहणनभेदाः सीत्कृतिमेदाः -६ प्रयोजनवशात्सीत्कृतादिशब्दानां प्रयोगः मुष्टिप्रहारः १०-११ अपहस्तकं ११-१२ प्रमृतक १३-१४ रतेरवताने श्वसितादिप्रयोगः दूत्कृतसूत्कृतयोविवरण चुम्बनादेरारम्भे सीत्कृतादिप्रयोगः ४० १६-१७ समतलक १८-१९ प्रहणने स्त्रीपुंमयोः प्रकृतिवर्णन २०-२१ दाक्षिणात्यानामष्टौ प्रहणनानि २२ तेषां स्थानानि २३-२४ प्रहणनयोगानमावधानो न प्रयुञ्जीत २५-२७ रागान्वौ चण्डवेगौ कामिनी शरीरात्ययमनपेक्ष्यैव प्रहणयोगान् प्रयुजेते ४०-४१ २८-३२ देशकालाववेश्य सांयोगिका योगा योज्याः अध्यायोपसंहारः... द्वितीये सांयोगिकेऽधिकरणेऽटमोऽध्यायः ( पुरुषायितम् ) । अध्यायोपक्रमः कदा स्त्री पुरुषायितं प्रयुञ्जीत २-३ ... .... ... " " " " " .... .... .... .... १ .... ....

·कन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका । श्लोक .... .... .... " .... .... " .... .... " " .... " .... " .... " .... विपयाः पृ० पुरुषायिते बिया कर्म पुरुपस्य ४२१०-१८ स्त्रीणा भावोदयलक्षणं मावानुदयलक्षण २०-२१ यन्त्रारम्भारपूर्व पुरपत्य कर्तव्य २२-२३ पुस्पोपमृप्तरानि २३-२५ उपमत २६ मन्यनं २७ अवमर्दन पीडिता निर्यात २९ सूमरवात वृपात चटारिमित सटा नीगा पीण्यधिशनि .... याटवर्क भ्रामरक प्रेमाग्नि पुरपायिन गिमाया प्रिय कर्म पी म मा प्रकाशा अयोग्या. गिय अगायापमंरार १२ दिनीय मांगागिरधारणे नामोजपापः (आपरिटकन)। मध्यागमम. गृतीयानादा ..." .... .... .... ४५ .... .... .... " .... .... .... " .... -- " .... " " .... .... .... " .... ....

·कन्दर्पचूडामणविषयानुक्रमणिका । -४ .... .... .... .... " .... .... .... .... ... " .... ... .... ... " .... .... " विपयाः पृ० श्लोक स्त्रीरूपायास्तृतीयाप्रकृतेः कर्म पुस्परूपायास्तृतीयाप्रकृतः कर्म -- औपरिष्टकमैदा ९-१० औपरिष्टककर्मणो रीतिः १०-११ औपरिष्टायोगाः निमित .... १२ पार्श्वनोदष्टं १३-१४ बहि संदंशः १४-१५ अन्तःसंदंशः १६ चुम्बितकं परिमृष्टकं १७-१८ आम्रचूपिनकं.... १८-१९ संगरः १९-२० तृतीयाप्रस्तेरन्या अप्येतत्कर्म कारयन्ति.... २१-२३ भोपरिएफविपय देश्यप्रवृत्तिवर्णनं ४६-४७ २४-२८ केनन पुम्पा अपि स्वीप्वनतम कुर्वते ४७ २९-३० केचन स्त्रीपुरुषा अन्योन्यमप्यौपरिष्टकं कुर्वन्ति दामादीनामस्मिन् कर्मणि जुगुप्सामावाद्वेश्या- स्तमु रन्यन्ति विप्रादिभिरेतकर्म न कार्य ३२ कदानित् कस्मिचिदंगे काले चाम्यापि कर्मग. प्रवृत्तिर्भवति. ३३-३८ अध्यायोपमहारः द्वितीये सांपयोगिकधिकरणे दशमोध्यायः (रतारम्मावमानिक्म् )। भच्यायोपनमः रतारम्भे पुरपेण कन्या अनाराः " औपरिष्टरनिन्दा .... .... .... .... .... .... " ४८ .... .... .... .... " ·१२ कन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका । ... .... .... .... .... .... " .... " .... .ru " .... .... " .... ... ... विपयाः श्लोक रतावसाने कर्तव्यं ४९ १०-१९ प्रीतिवर्धनानि ४९-५० २०-२४ रतभेटाः ५० २४-२५ रागवत् २५-२७ आहार्यरागं २७-२८ कृत्रिमरागं सान्तररतं च २८-२९ पोटारत खलरतं अनियन्त्रितरतं ३२ प्रणयकलहवर्णन ५०-५१ ३३-४६ बाभ्रव्योक्तचतु पष्टिकलाप्रशसा अध्यायोपसंहार तृतीये कन्यासंप्रयुक्तकेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः ( वरणसविधानम् )। अध्यायोपक्रम तृतीयाधिकरणोक्तविषयसूची .... विवाहयोग्याया कन्याया रक्षणानि ५२-५३ ८-१५ तस्या वरणे विधेयो यत्न ५३-२४ १५-२० कन्याया दोषा ५४ २१-२४ कन्या यथा दर्शनीया तद्वर्णन २५-३० वरणविधि ५४-५५ ३१-३२ विवाहादयस्तुल्यैरेव करणीया विवाहानन्तरं तत्रैवावस्थान गमनं वा उच्चनीचसंबन्धयोस्त्याज्यत्व अध्यायोपसंहार तृतीये कन्यासंभयुक्तकेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः (क्न्याविश्रम्भणम् । अध्यायोपक्रमः परिणयनानन्तरं त्र्यहं पालनीय आचार' ५५-५६ २-४ " .... os. .... .... .... ... .... .... " ... ... ... .... .... १ ... ...

·कन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका । .... .... .... " .... .... " " " .... " .... .... .... " .... .... ... विषयाः पृ० श्लो० त्र्यहं विश्रम्भार्थमुपक्रमेत, नतु ब्रह्मचर्यमतिवर्तेत ५६ ५-८ सुकुमारैरुपक्रमाचर्या नवोडा.... ९-११ नवोदाया आलापनविधिः ५६-५८ १२-२८ परिरम्मणविधिः २९-३५ चुम्बनविधिः संवाहनविधिः ३७-४० तनः क्रमेण यन्त्रयोजनम् ४१-४४ पूर्वोक्तप्रकारेण कन्याविश्रम्मणम्य फलम् ४५-५० अध्यायोपसंहारः ५१ कन्यासंप्रयुक्तकेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः (बालोपक्रमाः)। अत्र्यायोपक्रमः ६० यो धनाभावादिना कन्यां वरयितुमसमर्थः स बा- ल्यादारभ्य कन्याया अनुरञ्जनं कुर्यात् .... तस्या अनुरजनोपायाः ५-२५ तस्या आकारेगिताभ्यां भावज्ञानं ६२ २६-३७ कन्यासंयोगार्या योगाः ६२-६३ ३८-३९ तृतीये कन्यासंप्रयुक्तकेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः ( एकपुरुषामियोगाः)। अध्यायोपक्रमः दर्शितेगिताकारायाः कन्याया वशीकरणोपायाः तत्र सिद्धामुपत्रमेत ६४-६५ १९-२६ पितृधनहीना कन्या स्वयं वरणं रचयेत् २७ ता कीदर्श पुरुषममीप्सेत तस्याः पुरुषशीकरणोपायाः (स्वोपावर्तनविधिः) ६५-६६ २९-३७ अभियुन्यमाना कीदृशम्य पुरुषस्य परिग्रहं कुर्यात् अध्यायोपसंहारः .... .... .... ... .... .... .... २८ " .... ....

·१४ पृ० m १ .... .... .. .... " .... " .... " .... .... " .... कन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका । विषयाः लो० तृतीये कन्यासंप्रयुक्तकेऽधिकरणे पञ्चमोध्यायः (विवाहयोगाः )। अध्यायोपक्रमः यत्र स्वयं उपक्रमितुमशक्तस्तत्र कन्याधात्रे- यिका योजयेत् धायिका तां वशीकुर्यात् २-१० ततो गान्धर्वेण परिणयं कुर्यात् ६७-६८ ११-१२ राक्षसविवाहविधिः पैशाचविवाहविधि. पूर्वोक्तविवाहानामुत्तमाधमत्वविचार गान्धर्व विवाहप्रशंसा २६-२७ अध्यायोपसंहारः २८ चतुर्थे भार्याधिकारिकऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः (एकचारिणीवृत्तम् ) । अध्यायोपक्रम. चतुर्याधिकरणस्य विषयानुक्रमणिका एकचारिणीवृत्रं प्रोपितमर्तृकाया वृत्तं ७२-७३ ४६-५५ एकचारिणीवृत्तमनुचरन्त्या. फलं ७३ ५६-५७ अध्यायोपसंहारः चतुर्थे भायोधिकारिकेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः (न्येष्ठादिवृत्तम् ) । अल्यायोपक्रमः ज्येष्ठाया. वृत्तं कनिष्ठायाः ७५ १६-२२ पुनर्भूत ७५-७६ २३-३५ दुर्भगावृत्तं बहुपलिकस्य पुरुषस्य वृत्तं ७७ ४२-४६ .... १ .... ... .... " ६९-७२ .... " .... .... .... .... .... .... ....

·कन्दर्पचुडामणेविषयानुक्रमणिका । ভও .... .... .... .... ...1 विषयाः पृ० लो क्यं स्त्री पुरपं वश्यता नयति अन्त पुरवृत्तं ७७-७८४८-५९ अध्यायोपसंहार पञ्चमे पारदारिकेऽधिकरणे प्रयमोऽध्यायः ( शीलावस्थापनम् )। अधिकरणोपनमः पचमाधिकरणविषयानुनमणिका परदाराभिगमन कारणानि ७९ दशकामावस्था १०-११ स्त्रीपमयो शीलावम्यापनं (स्वभाववर्णन ) ७९-८० १२-२२ स्त्रिया व्यावर्तनहेतव ८०-८१ २४-३३ तेपा दूरीश्रणोपाया ८१ ३४-३० स्त्रीषु सिद्धाः पुरपाः ८१-८२ ३८-४३ अयत्नसाध्या नार्य ४४-५३ क्यभूतः पुरपो नारीषु सिद्धि प्राप्नोति .... " ... " अध्यायोपसंहार .... १ .... .... .... " .... . पञ्चमे पारदारिकेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः ( परिचयकरणाभियोगौ )। अध्यायोपरम स्वाभियोगमाच्या दूतीमाध्याय नार्य स्माभियोगे आदौ परिचयारणं ५-१८ प्रस्तारिनयां स्वयममियुगीन ८४-८५ १९-३७ अभियोगानहीं योषित अध्यायोपमहार पत्रमे पारद्वारिधिकरणे तृतीयोऽध्यायः (भावपरीक्षा)। अध्यायोपनम नारीममियुनाननादौ नम्या मावारीक्षा शयां .... ... " .... ....

·कन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका। .... .... ३ .... .... " " .... " " विषयाः पृ० लो० अभियोगसाध्या नारी क्रमताच्या बललभ्या अतिकृसाध्या .... अतिपरिचयात्कृञ्यात्साध्या, सततयोगात्साध्या ९-१२ दतीसाध्या आकारेगिताभ्या योपितो भावपरीक्षा ८७-८८ १५-२५ भावमुपलभ्य तस्या वशीकरणोपायः ८८ २६-३० अध्यायोपसंहार पञ्चमे पारटारिकऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः ( दूतीकर्माणि )। अध्यायोपक्रम दूतीसाध्या नारी नायिका पति दूत्युक्ति दूतीसमीपे अनुरक्ताया नायिकाया आकारेगितानि ९० १८-२२ दूतीर्मनिषेध २३ दूतीकर्मविधानं ... ९०-९१ २४-२६ अनुरक्ता प्रति नायकवृत्तं तयो संगमयोग्यौ देशकाली अष्टविधदूतीनिरूपणं ९१-१२ ३५०११ .... .... १ .... .... .... .... .... .... .... दूत्या कर्तव्यनिरूपण .... ... अध्यायोपसहार पश्चमे पाग्दारिकेऽधिकरणे पश्चमोऽध्यायः (ईश्चरकामितम् )। अध्यायोपक्रम महामनाना परदारानुरागनिषेव येषा या योपितो वचनमारमाध्या ७-११ ... ? .... .... . ...

·.... ... ४७ .... ... १ .... .... .... .... .... .... .... .... कन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका । विषयाः श्लो राजामन्न पुरे परदारप्रवेशविविः ९४-९६ १२-३५ रानां परमवनप्रवेशनिषेध ९६ ३५-३७ देगे देशे मूपैः प्रवर्तित परदारविधि अध्यायोपसंहारः पञ्चमे पारदारिकेऽधिकरणे पष्ठोऽध्यायः (अन्न परिकावृत्तम् )। अध्यायोपक्रम अन्न पुर.म्यानां नारीणां तृत्यमावे हेतुः ताः कृत्रिमोपायै स्वामिप्रायं पूरयेयुः कृतिमोपायनिरुपण अन्न पुरे पुरुषप्रवंशोपायः अन्नःपूरप्रवंशनिव. ૧૨ हेतोस्तत्रापि प्रवेश अन्न पुरप्रवंशोपायाः ९८-९९ १४-२२ अन्न पुरप्रवेशयोग्यः काल ९९ २७-३१ परपुत्पाणामन्त.पुरप्रवेशविपये देशस्थितिवर्णन ९९-१०० ३२-३७ अन्न पुररक्षणोपाया १०० ३८-४१ वीणां विनाशहेतव. ४२-४१ पारारिकज्ञानलं ४६-४८ अध्यायोपमहार- २०१ ४९ पष्टे वैगिक धिकरणे प्रथमोऽध्यायः (महायगन्यागन्यगमनकारणचिन्ता)। अन्यायोपक्रम वैशिकाधिकरणान्तर्गता विषयाः वश्याया. पुम्पमयोगे प्रयोगनं ८ वृत्तिः १०१-१०२ ९-१३ सहायाः १०२१३-१५ .... .... .... .... .... ... .... .... .... " .... .. " १ .... .... .... .... " .... .... " ·.... .... .... .... .... ... ... . ... ... .... " .... " .... कन्दर्पचूडामणेविषयानुक्रमणिका। विषयाः पृ० श्लोक गन्या पुरुषा १०२ १६-१९ नायकगुणा १०२-१०३ २०-२४ स्त्रीगुणा. १०३ २५-२६ द्वयो साधारणा, गुणाः २७-२८ अगम्या पुरुषा' २९-३२ गमने हेतव १०३-१०४ ३३-३६ गम्योपावर्तनविधि १०४ ३७-४३ गम्यरञ्जन विधि ४४-४६ अध्यायोपसंहार .... पष्ठे वैशिकाधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः (कान्तानुवृत्तम् )। अध्यायोपत्रम १०५ १ नायक प्रति वेश्याया वृत्तं १०५-१०७ २-३५ सक्ता पुरुषा १०७ ३६-३८ नारीहृदयात्य दुर्षियत्व अध्यायोपसहार. पष्टे चैशिकाधिकरणे तृतीयोऽध्यायः (अर्थागमोपाया )। वेश्यानामधिगमोपायाः १०८-१०९ २-१९ निर्गतरागपुरुषलक्षणम् ११० २०-२३ निर्गतरागस्य निष्कासनविधि ११०-१११ २३-३८ अध्यायोपसंहार पठे वैशिकाधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः (विशीर्णप्रतिस्थानम् )। अध्यायोपक्रम निष्कासितस्य प्रतिसंघाने हेतव १११-११३ २-२५ प्रतिसंधानोपाया प्रतिसंघाने लाभारामविचार अध्यायोपसंहार .... .... .... ... .... .... .... ...A .... .... .... .... " .... " ... ....

·कन्दर्पचूडामणविषयानुक्रमणिका । .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... विषयाः पृ० पष्टे वैगिकधिकरणे पञ्चमोऽध्यायः ( लाभविशेषाः)। अध्यायोपक्रमः वैश्या देशादीनवेश्य स्वम्या एकरात्रिक मूल्यं स्थापयेत् मूल्यद्न्येषु हिरण्यम्य प्राधान्यम् गम्येषु लामविशेषविचारः ११५-११६ ९-१८ सर्ववश्यानां लाभातिशयाः ११६-११७ १९-२३ देशादिवैपम्याटाभानियतवं २४ हेतुविशेषादल्पमपि धनमनीकुर्यात् २५-२७ येश्या वम्वादानकनिष्ठा स्यात् वैश्याभिम्त्याज्या नराः वैश्याभिर्गम्या नराः अध्यायोपमहारः पष्ठे वैशिकाधिकरणे पष्ठोऽध्यायः ( अर्यानर्यानुबन्धमंशयविवारः)। अध्यायोपक्रम. .... यहच्छावशोऽनर्थः तत्फलं अर्थानर्थयोभेदाः ८-११ अयोानुबन्धः ११९ १२-१३ " " .... .... .... .... .... " १ .... .... .... " ६-७ .... " .... .... .... .... अर्यों गतानुबन्धः .... .... अनर्योऽनर्यानुबन्ध धर्मार्थकामविषये शुद्धा संदेहाः संकीर्णा एषां प्रयोगविषयः वेश्यामेदाः, तेपां सहाया गन्याश्च अध्यायोपमहारः.... १५-१८ १९-२२ ११९-१२० २३-३७ १२१ ३८-४४ ४५-४८ .... .... .... ....

·२० ..40 ... ... .... .... .... .... .... " फ्न्दर्पचूडामविषयानुक्रमणिका । विषयाः पृ० लो सप्तमे औपनिपदिकेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः (सुभगकरणवशी- करणवृष्ययोगा.)। अधिकरणोपत्रम १२२ औपनिषदिकाधिकरणान्तर्गतविषयानुक्रमणिका सुभगंकरा योगा ६-१२ गणिकादुहितु सौभाग्यवर्धनोपाय १२२-१२२ १२-१४ वेश्याकन्याया पाणिग्रहणविधि १२२ १५-२५ वशीकरणयोगा १२३-१२५ २६-४० काजीकरणयोगा १२५-१२६ ४९-५८ कीदृशा योगा नोपयोज्या , कीदृशाश्थोपयोन्या १२६ १९-६० अध्यायोपसहार सप्तमे औपनिपदिकेऽविकरणे द्वितीयोऽध्यायः ( नष्टरागप्रत्यान- यनवृद्धियोगा.)। अध्यायोपक्रम १२६ कृत्रिमा स्त्रीरजनोपाया १२६-१२७ २-१२ रिगवनोपाया .... १२७-१२८ १३-१६ स्त्रिया अन्यकामनानाशकरो योगः १२८ रागविनाशकरो योग दौर्भाग्यकरो योगः २०-२१ हस्तिन्या योनिसंहतीकरो योग २२ मृग्या योनिविशारत्वकरो योग २३ केशश्वेतीकरो योग २४-२५ केशकृष्णीकरो योगः २६-२७ अधरश्वेतीकरो योग. २८ चित्रयोगा। १२९ २९-३६ एतच्छास्त्राध्ययनफल अन्योपसंहारः १२९-१३० ४१-५० .... .. .... .. " .... . " " .... " " ... 4... " .... .... , ....

·॥श्रीः।। श्रीवीरभद्रदेवविरचिंता कन्दर्पचूडामणिः। साधारण नाम प्रथमाधिकरणम् । प्रथमोऽध्यायः । अरुणाऽपि दक्षकोपाद्भक्त्यनुरक्तेषु सानुरागैव । कल्याणाय जगत्या दृष्टिः श्रीभैरवस्यास्तु ॥१॥ प्रणमत रहसि सकृष्णं कृष्णं स्मरशास्त्रपारंगं विज्ञाः । पीयूवादपि मधुरेश्वरविम्बे गोपकन्यायाः ॥ २॥ मन्त्री वसन्तसमयो यस्य च राजीवलोचना राज्यम् । वाहा मलयसमीराः पञ्चशरोऽसौ नृपो जयति ॥३॥ वंशः कंसद्विप इत्र जपति क्षेलस्य भूभुनां मान्यः । अनयन्योऽस्ति जगत्यां यस्मादन्यो न भूपालः॥४॥ प्रादुर्वभूव को तत्र श्रीशालिवाहनो नृपतिः । इन्दुमरन्दविन्दुर्यस्य यशःपुण्डरीकस्य ॥ ५ ॥ भिन्नस्य शीतमहस: मुपिरं लक्ष्मेति मन्यते लोकः । विधुरैयदीयविधुरनिशि निदर्भास्करभ्रान्त्या ॥६॥ प्रादुर्वभूव तस्माद्वीरः श्रीवारसिंहाख्यः । यस्य यगोम्युनकोशे स्फारा मकरन्दविन्दवस्ताराः ॥ ७ ॥ यस्य करेण करादिद्द समर रिपुभूवारणाधिपतेः। दानाम्बुसंगगोमा सानिराया लुण्डिना टिति ॥ ८॥ वीरस्तदङ्गजन्मा प्रतिभरपृतेनातपस्विनीभानुः । १ पृतना सना। .

·२ कन्दर्पयूडामणि । [ अध्याय- श्रीवीरभानुनामाऽधिपतिरभूभुजां जगति ॥ ९ ॥ श्रुत्वाऽपि वीरभानोर्दानकथा नेह जातलजानि । लोपलपशुभावादैवत तरुधेनुरत्नानि ॥१०॥ कामादप्यभिरामो भीमादपि वाहुशालिना मान्यः । कर्णादपि च वदान्यो जपति सुतो रामचन्द्रोऽस्य ॥११॥ श्रीरामेणारब्धे दाने गनवाजिनोर्मुखैक्येन । वमाननो गणपतिर्भात्याऽभूत्तुम्बुरुः खवरः ॥ १२ ॥ राजोचितगुणसीमा भीमावरजादिहाधिको धनुपि । तनयो पिनयसमुद्रो जयतितरा वीरभद्रोऽस्य ॥ १३ ॥ विद्यायां सुरगुरुरिख सौन्दर्ये पश्चवाणतोऽप्यधिकः । दाने कल्पतरोरयमुपमेयस्तेन केनेह ॥ १४ ॥ चूडामणि स्पृतिभुवो ग्रन्थं श्रीपञ्चराणशाखेऽसौ । वात्स्यायनानुरुद्धं कुरुते कुतुकात्तवृत्तिः ॥ १५ ॥ कामागमानुसारिणि मनसिजचूडामणाविह ग्रन्थे । अधिकरणे प्रथमेऽस्पि-प्रथमोऽध्यायो विधीयते प्रकटः ।। १६॥ लक्षं निवर्गशासनमध्यायाना प्रजापतिश्चके । सृष्ट्वा प्रजाः समस्तास्तासा स्थितये मनुस्तस्य ॥ १७॥ एक देशं चक्रे पृथगिह धर्माधिकारिक मतिमान् । अर्थाधिकारिक गुरुरमरपतेः, कापसून तु ॥ १८ ॥ नन्यध्यायसहस्रं कृतवान्संक्षेपमस्य चार्धेन । पञ्चभिरध्यायशतैरौदालकिरादरादकृत ॥ १९ ॥ बाभ्रव्यः पाञ्चालः साधारणसाप्रयोगिकमपुखैः । संचिक्षेप तनिधिकरणः सप्तभिर्मतिमान् ॥ २०॥ १ तुम्बुरु अश्वमुखो गन्धर्व । २ भीमावरजात् अर्जुनात् । ३ औद्दा कि उहालकपुत्र श्वेतकेतु । ४ साधारणपाप्रयोगिकन्यासप्रयुक्तकभार्या- धिकारिकपारदारिकवैशिकौपनिषदिकाख्यैरित्यर्थ । , ·१साधारणाधिकरणम्। अध्ययं शतमस्मिन्नव्यायानां प्रकीर्तितं, तस्मात् । पष्टं दत्तकनामा वैशिकमेकं पृथक्चक्रे ॥ २१ ॥ भार्याधिकारिकं किल गोनीयः स्मरागमाचार्यः । घोटकमुखः पृथक्तां कन्यासंयुक्तके कृतवान् ।। २२ ॥ चारायणः प्रसंगात्साधारणमेव केवलं कृतवान् । चक्रे सुवर्णनामः सांपयोगिकमेव भेदेन ।। २३ ।। औपनिपदिकं चक्रे कुंचुमारो मारदर्शने स्रष्टा । संपाह पारद्वारिकमादरतो गोणिकापुत्रः ॥ २४ ॥ खण्डश एताः कृतयः प्रोच्छिनास्तत्र किं चित्रम् । सम्यग्ज्ञानविरहितो नहि लोकः सजते कापि ॥ २५ ॥ वाभ्रव्यस्य कृतादपि न ज्ञानं कामतन्त्रवत्वस्थ । महदिदमिति नाध्येतुं यस्माच्छायं नृणामेवत् ।। २६ ।। एवं स्मरागमीयं मलोच्छेदं जगद्धिते युक्तः । वात्स्यायनः प्रवके मूत्रं कामस्य संक्षिप्य ॥ २७ ॥ भत्ता दुरधिगर्म तदृष्ट्वा महतां च ताः कृती: सुनी। श्रीवीरभद्रदेवः सोयोगः कामशास्त्रेऽप्तौ ॥ २८॥ वात्स्यायनानुरुदाननिह पुस्पधन्वनोऽभिमतान् । श्रीवीरभद्रमतिपानार्यावृतेन संबनुने ॥ २९ ॥ अधिकरणे प्रयमेऽस्मिन् शास्त्रे साधारगाहये पञ्च । अध्यायाः परिदिष्टाः शास्त्रोदितसंग्रहः प्रथमः ।। ३० ॥ तदनु त्रिवर्गसिद्धिविद्योदेशस्ततः परं तस्मात् । वृत्तं नागरिकागांदनीकर्षमर्शनं पश्चान् ।। ३१ ।। अधिकरणान्तरविषयारलेवव्यायाश्य संख्यया सहिनाः । क्षेयाः प्रत्यधिकरणं नेहातस्तै निरूप्यन्ते ॥ ३२ ॥ १ 'वेशो वेश्यावृत्तं तत्प्रयोननमस्येति वैशिकम् ' जयमङ्गला । २ सुकुमारः। क. । ३ 'जाद्वितोद्युक्तः' क.! ४ 'दूतीमा- वर्शमनं' ख.। , ·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्यायः- श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रे समवाणशासनानुसृते । साधारणेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः कृतः साङ्गः॥३३॥ इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ प्रथमे साधारणेऽधिकरणे प्रथमोऽध्याय । अथ प्रथमे साधारणाधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः । श्रीवीरभद्रकृतिना मनसिजचूडामणाविह ग्रन्थे । क्रियतेऽध्यायः प्रकटा प्रथमाधिकृतिद्वितीयोऽसौ ।।१।। अर्थान्विद्यादीनिह वाल्ये सेवेत, यौवने कामम् । तदुपरि धर्म मोक्षं समयविभागस्त्रिवर्गस्य ।। २ ।। अनपेक्ष्य वा समयानायुनियमानपेक्षया विबुधः । अन्योन्यानभिघात सेवेतार्थादिकान् वर्गान् ।। ३ ।। माग्विद्याभ्यसनादिह संतनुयाकामसेवनं नैव । पन्वादिभिरभियुक्तैर्विहितं तद्ब्रह्मचर्येण ॥ ४ ॥ केवलकामवशत्वे प्रक्षीणार्थो न चापाकापम् । धर्म चेति तदर्जनरक्षणनिरतो भवेल्लोकः ॥५॥ धर्मानाचरणे खलु कामैरथैः क वास्ति संयोगः । कामकलानाचरणे वैयर्य स्यात्तयोरेव ॥६॥ सेवेतास्मात्त्रितयं नैवाभिभवोत्र तेषु कस्यापि धर्मक्रियाल्यतायाः शूद्राणां गौरवं कामे ॥ ७॥ गज्यस्यार्थवशत्वादर्थप्राधान्यमाचरंद्राना ! इति वात्स्यायनहदयं न त्वों राज्ञ एरेति ॥८॥ यागादयोऽदृष्टतया लौकिकमानस्य गोचरा नैव । तस्य प्रवर्तन गद्धोऽसौ कथ्यते लोकः ॥ ९ ॥ १ भनित्यत्वादायुपो यथोपपादं का सेरेत ' इति ( का० सू० अ० १ अ० २ मू०५) ·: २] १साधारणाधिकरणम् । मांसादिभक्षणानां दृष्टानां निचिरपि शाखान् । धर्मः कयितो विदुपा बोषस्तस्य श्रुतिप्रभृतः ॥ १० ॥ न च संदिग्यफन्टवादारम्भो नव यज्ञदानादेः । अभिचारादिवदेपां श्रुतिमूलतात्कलावस्तः ॥ ११ ॥ विद्याभूम्यादीनामजनमेतस्य वर्धनं चार्यः । वात्स्यायनेन कथितं तस्य ज्ञानं वणिक्मभृतः ॥ १२ ।। अर्यः कालाधीनः किमिह कृतेनेति केचनाचार्याः । आवश्यकी प्रवृत्तिः पुरुपस्यायामित्यन्ये ॥ १३ ॥ श्रोत्रादीनापर्ये स्वे स्से याः स्युः प्रवृत्तयः सरसाः । ता वात्स्यायनमुनिना कामे सामान्यतः कयिताः ॥ १४ ॥ स्पर्शानुभवमभवो यः पुरुषार्यों विशिष्यतेऽन्यस्मात् । कामः स तु प्रयानं मदनोदय इत्यमानातम् ।। १५ ।। श्रीमलक्ष्मणदेवः कयपति तत्रैव तं च वैशिष्टयम् । यत्रोभावपि भोग्यौ भोक्तारौ चैव निर्दिष्टौ ॥ १६ ॥ मुखमिह ववादिभवं भोक्तुः पुरुषस्य केवलं भवति । आयोसजं जनानामत्र तु युगपट्टयोः प्रथितम् ॥ १७ ॥ फायितं लक्षणमन्यैर्यातीदं वाललालनाचरणे । पितुरिव तत्रानन्दो माति न कि लालनीयस्य ॥ १८ ॥ लीलायामिह यस्यां भवतितरां पुप्पयन्वनोऽनुसूतिः । सेह निगदितः कामो मतमेतद्वीरभद्रस्य ।। १९ ।। दृष्ट्वा दशवदनादेः कामासच्या तया महानिष्टम् । तादृशमेव न कुन तु का नाचरेदेव ।। २० ।। तन्मतिपचौ हेतुर्मनसिनमूनं च नागरासनः। समवाये वनयोरिह पूवों माने गरिष्टः स्यात् ।। २१॥ १ 'श्रोरवाचनिहानागानामात्ममंयुक्तेन मनमाऽविष्ठिनानां म्वेषु विषयेनानुकल्या प्रवृत्तिः कामः' का० मू० (अ० १ ० २ ० ११), २ आयामममिनि विशिष्टानियन्ननन् । ३ पूर्व इति कासमूलरूप आयः।

·६ कन्दर्पचूडामणिः । [अध्यायः- धर्मे भवन्तु विद्या याभिविनाऽत्र न जायते बोधः । अस्तु तयाऽर्थे हेतुरस्योद्धोधो यतः शास्त्रात् ।। २२ ।। कामे तु तिर्यगादेः शासकर्यताववोपविधुरस्य । भवति यथा कृतिरेवं स्यादन्येषां स्वतःसिद्धा ॥ २३ ॥ तस्मान्न शास्वकृत्यं कामेऽखिललोककाम्यमानेऽपि । इति केचिदाहुरार्या नैतद्वात्स्यायनो मनुते ॥ २४ ॥ परतन्त्रा परयुक्ता निरुपाया साधुसंमयोगस्य । कृतिरेतत्मतिपत्तिः शास्त्राधीना यतोऽभिमता ॥२५॥ पशुपु त्वनाटतत्वात्स्त्रीणामास्तामपार्थक शास्त्रम् । ऋतुकालावगतिः खलु शास्त्रादेव स्मरानुगुणा ॥ २६ ॥ यदि शास्त्राभिमतानां वोद्धा नैवास्त्युपायजातानाम् । नेह सुखाय समर्थः सम्पकान्तोऽपि कान्तायाः ॥ २७ ॥ भवतु च वीजविसर्गः शास्त्रोपार्य विनैव केपांचित् । आनन्दस्य विशेपो भवति पुनः संभयोगेण ॥ २८ ॥ श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमबाणशासनानुसते । साधारणेऽधिकरणे रचितोऽध्यायो द्वितीयोऽसौ ।। २९ ।। इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिो कन्दर्पचूडामणौ प्रथम साधारणेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्याय । अथ प्रथमे साधारणाधिकरणे तृतीयोऽध्यायः । परिघाकृतिमुजवैभयभमपतिभूपवैभवेनेह । विशदः क्रियतेऽध्यायः प्रथमाधिकृतेस्तृतीयोऽसौ ।। १ ।। सहितान्यनयन्यैः पुरुषोऽधीयीत कामसूत्राणि । विद्यानामनुपनन कालान् धर्मस्य चार्यस्य ॥२॥ माग्यौवनात्तु युवतिः पत्ता सा पत्युराशयादेव । १ अत्र युवतीशब्द स्वीपर्यायो ज्ञेयः । प्रत्ता विवाहिता ।

·३] १ साधारणाधिकरणम् । स्त्रीभिः शास्त्राग्रहणादेतन्मिथ्येति केऽप्याहुः ।। ३ ।। तासां प्रयोगनिरति मत्वा शारेण तस्य वोधं च । तन्मूलं वात्स्यायन आहासां शास्त्रकृत्यानि ।। ४ ।। साक्षात्परंपरयाज्य शास्त्रं मृलं प्रयोगयोगस्य । असत्ति व्याकरणादौ दुइँयाः साधुशब्दायाः ॥ ५॥ सन्यपि च शास्त्रसिद्ध बोधे निपुणाशयाः सुता राज्ञाम् । तस्मादन्यासामपि युक्तः शास्त्रग्रहः स्वीगाम् ॥ ६ ॥ चातुःषष्टिकयोगानेकाफिन्यभ्यसेद्रहस्येपा । आचार्याः पुनरस्पा विश्वासादृद्धदास्याद्याः ।।७।। गीतानि नृत्यवाये सालेख्यानीह चित्रकर्माणि । दशनवासनाङ्गरागाः माल्यग्रयने विशेपाश्च ॥ ८॥ नेपथ्यसंप्रयोगा युक्तिवानं तथेन्द्रजालस्य । पुष्पास्तरको रचना शयने मणिभूमिकाकर्म ॥९॥ भल्यविकाराचरणं रत्नादीनां परीक्षणं तद्वत् । एतास्तद्गविद्या ज्ञेयाथान्याम्तया मूलात् ॥ १०॥ विस्तरभयान कथिताः सर्वा इद वीरभद्रदेवेन । चतुरधिकाः पष्टिकला वात्स्यायनमूत्रतो ज्ञेयाः॥११॥ अवला: कलासु कुशलाः कुशलाः कुलटास्तथाविधाः पुरुषाः । साथै कामपुमर्थ निरवग्रहमेव सेवन्ते ।। १२ ।। श्रीवीरभद्रकतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसृते । साधारणेऽधिकरणे रचितोऽध्यापस्तृतीयोऽमौ ॥ १३ ॥ इति श्रीवीरमदेवविरचिने कन्दर्पचूडामणौ प्रथमे साधारणेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः । . - १ 'सन्यम्युचिस्तयेन्द्रनाइस्य 'ख. ।

·कन्दर्पचूडामणिः। [ अध्यायः- अथ प्रथमे माधारणाधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः । अर्गलनिरर्गलाद्वयदोयविध्वस्तवैरिदर्पण । आरभ्यते चतुर्थोऽध्यायः कामागमस्यासौ ॥१॥ स्वस्वोचितैरुपायैविद्यावानाप्य संपदं पुरुपः। वंशक्रमागतां वा द्वेषा वा स्याद्गृहस्थोऽसौ ॥२॥ विप्रः प्रतिग्रहद्वर्या राजा जयजातसंपदा पात्रम् । क्रयविक्रयेण वैश्यः शूद्रो निर्वेशतो धनिकः ॥३॥ अधिगम्य तु गार्हस्थ्यं वृत्तं वर्तेत नागरानुगतम् । नगरादावुपरचयेदेष गृहं शोभनं स्वस्य ॥४॥ सति संभवे विरचयेत्सुधया सुधयेव शुद्धया श्वेतम् । मन्दिरमस्यानन्तरमुद्यानं कारयेदुचिरम् ।। ५ ॥ विलसन्मरन्दतुन्दिलमधुपरवोनिद्रमन्मयोल्लासम् । लीलाकुलकोकिलबुलकलनिःस्वनयपितानन्दम् ॥ ६ ॥ कुर्यास्कामपि वापी कोकद्वन्द्वस्फुरत्स्वनारम्याम् । मन्दानलचलवीची चञ्चलकमलोल्लसन्नयनाम् ॥ ७॥ परिपूरितविपमाशुगतूणीराः पुष्पसंपदा परया । रचयेदस्यास्तटभुवि मण्डपविधये लता वितताः ॥ ८॥ वाटीमध्ये मण्डपमुचितं ग्रीष्मोपयोगिलीलायाम् । रचयेत्परितो हिमित शीकरपाटच्चरैः पवनैः ॥९॥ वासभवनदक्षिणभुवि मुक्ताफलनालवल्गुकल्लोला । उत्फुल्लफुल्लनिकरा पुप्फरिणी कांक्षिता काऽपि ॥१०॥ ज्वलदुज्वलमदीपैः कालागुरुधूमधूसरालोकैः । वासप्टई रचयेदिह रचिरं कर्पूरपुप्पायैः ॥ ११ ॥ वासगृहस्य च मध्ये विततवितानोपशोभिते देशे । शय्या रुचिरास्तरणा करणीया तोपदा मनमः ॥ १२ ॥ १ तूणीरा बाणाधाराः।

·४] १ साधारणाधिकरणम्। - अन्यैरप्युपकरणः शीतलजलपर्णपूगसंभारैः । संभावयेदं तन्मन्मथमनसः प्रमोदाय ॥ १३ ॥ उद्दीपनं स्मृतिभुवो यद्यद्यद्वा स्वरञ्जने शक्तम् । तत्तत्सर्व रचयतिबहुना भाषितेनेह ॥ १४ ।। शयनीयस्य च भागे रचसिहासनस्थल शिरसः । तस्मिन्नेव च भागे रचनीया वेदिका लक्ष्गा ॥ १५ ॥ इत्यं कामानुगुणं वामाहृदयस्प चानुकूल्येन । रचयेनिवासभवनं सन्निधिविलसदनोपवनम् ॥ १६ ॥ कुर्यात्सदन्तकाष्ठाः प्रातरिहोत्याय तक्रिया नियताः । अनुलेपनं सपं कियदादद्यात्तथा मालाम् ।। १७ ॥ सालक्तकादिरुदयन्मुखवासो वीक्ष्य दर्पणे वदनम् । कुर्यात्कार्यमतन्द्रो नित्यम्नानादिका नियताः ॥ १८ ।। प्रातः क्रियाः क्रिया रुदिताः पश्चात्र भेदतो विदिताः । पक्षेऽहीने होने न्यूनास्ताः सन्तु कामेन (1) ॥ १९ ॥ न स्यात्संदृतकक्षः स्वेदः सततं भवेत्तथा भूयान् । पूर्वापराहयोरिद भोजनमुक्तं विहृत्यैव ॥ २० ॥ चारायणस्तु कथयति सायं समयेऽपि भोजनं प्रथितम् । कुनमध्यन्दिनकृत्यो भुञ्जीत प्रेयसीमहितम् ।। २१ ॥ शुकसारिकापलापनमय युद्धं मेपकुकुरप्रभृतेः । अन्यायापि विरचयेत्क्रोडाः कलया यथायोगम् ॥ २२ ॥ विटपीठपर्दनियतान् व्यापाराँस्ताविपकस्याय । दिवसे शय्या च तथा स्यादपराहे विहारोऽय ॥ २३ ॥ स्यादयमुचितो गोष्ठथै विरचितसम्यक्पसाधनश्वाय । १ 'नित्यं स्नान, द्वितीयकमुत्सादनं, तृतीयकः फेनकः, चतुर्थकमायुष्यं, पचमकं दुशमकं वा प्रत्यायुप्यमित्यहीनकं' इति सूत्रोक्काः पञ्च शरीर- संस्काराः रियाः। तत्रायुष्यं श्मश्रुर्म हरेण तचतुर्थेऽहि स्यान् । प्रन्यायुप्यमिति यद्गुह्ये चरेण कर्म तत्पश्चमेऽहि स्यात्' इति जयमङ्गला ।

·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय - तदनन्तरकर्तव्यं वात्स्यायनभापितं कलयेत् ।। २४ ।। संगीतकं प्रदोषे प्रान्ते तस्य प्रसाधिते भवने । अभिसारिकाप्रतीक्षणमाप्तसहायः सुखं रचयेत् ॥ २५ ॥ प्रेषणमिह दूतीनां स्वयमया नायको गच्छेत् । तस्याः सविधे तु गता नानोपायैर्वशीकार्या ॥ २६ ॥ अधिदुर्दिनमभिसरणे निरतानां नष्टभूपणानां दु । स्वयमारचयेन्मण्डनमथवा मित्रेण कारयेदुचितम् ॥ २७ ॥ इति वीरभद्कृतिना ख्याताऽहोरानकृत्यता तेन । सांप्रतमभिधीयन्ते संभूयक्रीडितानीह ॥ २८ ॥ व्यसनोत्सवगुरुपूजा यात्राचरणं च दैवतममृतेः । संमत्या क्रियते यदि घटानिवन्धस्तदा कथितः ॥ २९ ॥ वेश्याभवने सदसि च भवने चैपां हि कस्यचिद्धनिरे । तुल्यप्रवोधवयसां समविद्याशीलवितानाम् ।। ३० ।। अनुरूपैरालापैः पण्यत्रीमिः सहासनं गोष्ठी । काव्यसमस्या चैपां क्लासमस्या च तत्रोका ॥ ३१ ॥ लोकानामिह कानाः संपूज्यास्तास्तयोज्वला पाय । भीतिस्तोमा एवं भवन्ति किल हारिताः सम्परु ॥ ३२ ॥ अन्योन्यस्य गृहे वा पानं कथितं सुरासवमभृतेः । विविधफलाद्युपदशं वेश्याया अन्ततः स्वस्य ।। ३३ ॥ एतेनर निरूपितमुयाने यानमत्र विस्तारः। वात्स्यायनानुरुद्धः क्रियते श्रीवीरभद्रदेवेन ।। ३४ ॥ पूर्वाहे कृतभूषास्तुस्गानारुह्य वेश्यया सहिताः । प्रतिचारकैरनुगता गच्छेयुः शोभनोयानम् ॥ ३५ ॥ देवतिकीमय यानां यत्नादनुभूय तत्र युद्धानि । कुक्टमेपमभृतेः पश्यन्तोन्यास्तया प्रेक्षाः ।। ३६ ॥ कुर्वन्तः शुभचेष्टाः सम्यानाक्षिप्य यता कियतः । उद्यानभोगचिहै। सहिताः प्रत्यानजेयुस्ते ।। ३७ ।।

·४] १साधारणाधिकरणम्। ११ एतेनैव निरूपितमस्तग्राहे च पुष्करिण्यादौ । गमनं जललीलाये ग्रीप्मगते तेजसां धान्नि ।। ३८।। कृतसमयैरिह पुरपैः पक्षाने वाध्य मासैनिर्याणे। कमिश्चिनियतेऽहनि सृजतु सभा मारतीमवने ॥३९ ।। दद्युः प्रेक्षणमेकं येऽपूर्वास्तै कुशीलवाः सम्यक् । पूनां ते च लमेरन्नियतां तस्माद्वितीयेऽति ॥ ४० ॥ दर्शनमयवोत्सगों निजेच्छया स्यात्ततः परं तेपाम् । मागन्तवश्य पूज्याः कृतसमवायाः स्फुरदिनयम् ॥ ४ ॥ कुर्याच यक्षरात्रिं सुखरात्रिः सा च कथ्यते लोके । ऐक्य कोजागरया कौमुद्यास्तर निर्दिष्टम् ।। ४२ ॥ मुवसन्तको शाख भवति वसन्तस्य वासरः मयमः । विशखादिका सरस्यां विशमुक्तिः कीर्तिता लोकः ॥ ४३ ।। पटनार्थिताम्रकुमुमैरवतंसे चाम्रभञ्जिका प्रोक्ता । अभ्यूपखादिकैवं ज्ञातव्या ग्रन्यतः परतः ।। ४४ ॥ अन्योन्यं जलसेकः पानीपझेडिकरिता विबुधैः। कृत्रिमविवाहलीला कथिता नवपनिका तज्नैः ॥ ४५ ॥ कृत्रिमपुरालीला स्यादनुपानं तया तु पाञ्चाल त् । शाल्मल्यामधिरता कोडका शाल्मली फयिता ।। ४६ ।। युद्धं कदम्बमुकुलैः पविभज्य वलं परस्परं यत्र । स्याचकदम्बयुद्धं कुर्यादन्यास्तया लीलाः ॥४७॥ एकल चारिणामिद विमवरलाद्वारयोपितर्थव । नागरिश्च सखीभिश्चरितमनेनेद्द निर्दिष्टम् ।। ४८ ।। विमवविद्दीनो विद्यां जाननिजदेहमानसाहाय्यः । नोद्देशालाप्तः फेनकमुग्वसंयुतश्चैव ॥ ४९ ॥ १ अस्तग्राहे मादिरहिते । २ मामनिर्याणे मासान्ते । ३ 'पूज्याद्दे. गान् । इति सूत्रे पाठ । पून्याद्देशात् शाहकलावितव्युपिनादिनि नयम- गला । ४ 'पेनस्मृतमयुत ' इति पाठान्तरम् ।

·कन्दर्पचूडामणिः । [ अध्याय.- निपुणः कलासु कथितस्तस्यात्मानं प्रसाधयेयस्तु । गोष्ठयां वेशे च तथा जानीयात् पीठमर्द तम् ॥ ५० ॥ भोगसमापितविभवस्तरत्यः सगुणवल्लभासहितः । वहुसंमतश्च वेशे गोष्टया वशगो विटः प्रोक्तः ॥ ५१ ॥ यस्त्वेकदेशविद्यः क्रीडनको भूरिजातविश्वासः । स स्याद्विदूपकः किल वैहासिकसंज्ञकथैव ।। ५२ ॥ एते वेश्यानामिह नगरसदां चैव मन्त्रिणः कथिताः । संधौ विग्रहकृत्ये विनियुक्ता आदरेणैव ॥ ५३ ॥ एतेन वृद्धगणिकाः कलाविदग्धास्तथैव भिक्षुक्यः । मुण्डाश्चैव वृपल्यो व्याख्याताः काममार्गेण ।। ५४ ॥ ग्रामीणो बहुमानी भोत्साह्यान्यान्कुतूहलाविष्टान् । सुविचक्षणान् सजातानेतद्वत्तं समाचरेत्ता ॥ ५५ ॥ श्रद्धां जनयन् भूयः कुर्वीतैवानुकारमेतस्य । अनुवर्तयश्च गोष्ठीमनुरञ्जनमाचरेत्संगे ॥ ५६ ॥ अनुगृह्णीयादन्यान्साहाय्येनोपकारवानिपुणः । इत्थं नागरट कथितं श्रीवीरभद्रदेवेन ॥ ५७ ।। भाषासंस्कृतयोरिह रचयत्येकेन यो जनो गोष्ठीम् । स च न भवेद्बहुमानस्तस्मादुभयं भवर्तयतु ॥ ५८ ॥ एवं लोकविरुद्धा गोष्टी स्वैरविसर्पिणीं चैव । परहिंसनस्वरूपां कुर्वन्निन्द्यो भवेलोके ॥ ५९ ॥ लौकिकहृदयसरसया क्रीडामात्रैककार्यया तद्वत् । सह गच्छन्निद गोष्ठयां विद्वान् सिद्धिं समभ्येति ॥ ६० ।। श्रीवीरभद्रकृतिना शाखेऽसमवाणशासनानुसृते । साधारणेऽधिकरणे रचितोऽध्यायचतुर्थोऽसौ ॥ ६१ ।। इति श्रीवीरभद्रदेवविरचित कन्दर्पचूडामणौ प्रथमे साधारणेऽधिकरणे चतुर्योऽध्याय । १ सगुणश्चासौ वल्लमासहितश्चेति समात, सूने 'गुणवान् सालक इति पागन् । २ 'रण्डा ' इति ख.। ३' समाचरनेतुक. ग.। . , - ·५] १३ १ साधारणाधिकरणम् । अथ प्रथमे साधारणाधिकरणे पञ्चमोऽध्यायः । अय तन्यते प्रपञ्चो भूमीतलचक्रवर्तिनाऽनेन । श्रीवीरभद्रयूना कामागमपञ्चमेऽव्याये ॥१॥ कामः प्रयुज्यमानो भवति सवर्णामु घाखनचव । हतः सन्ततियशसोलौकिकतामेति वर्णेषु ॥ २ ॥ प्रतिपिद्धोऽस्मादन्यः परपूर्वाश्रेष्टवर्णयोर्नेयः । वेश्यास्वपतिपिद्धः शिष्टोऽवरवर्णजायाच ॥३॥ एवमनिरखसितायां पुनर्भुवि स्याचयामतः कामः । भवरापाणिग्रहणं मनुनाऽप्यादिष्टमवास्ति ॥४॥ तिस्रोन नायिकाः किल कन्यावश्यापुनर्भुवः कयिताः । वात्स्यायनस्य केचित्परदारान् कारणादाहुः ॥ ५॥ अस्याः स्त्रैरविहारस्तत्र च हेतुनिसर्गतः कयितः । वेश्यानामिव तासां गमने तादृकुतो दोपः ॥६॥ नूनं पुनर्भवामिव गमनं व्याख्यातमेवमेतेन । उत्तमवर्णाऽप्येवं नादध्यात्संगतौ दोपम् ॥७॥ यद्दा स्वपतिममित्रं कुर्यान्मित्रं मयाऽऽटना पीता। त्यक्त्वा मे प्रतिकूलं कुर्यादनुकूलमादरादेपा ।। ८॥ एनद्वारा यदि वा इतवस्याः पनि धनोदयम् । आदास्ये धनमतकारगमेवं मनोचिः ॥ ९॥ एपंच वा प्रदास्यति धनमिनि बुद्धया प्रवर्तते तस्याम् । यदि वा तस्या भीत्या संगगमस्या: समाचरति ॥ १० ॥ दोपं मकायिप्यवि सन्नमसन्तं मया परित्यक्ता । मंभारिनो विनाशो येन मनाइपणस्यापि ॥ ११ ॥ आयतिमन्तं यदि वा वश्यं मचो विभिद्य भवारम् । मदमित्रमित्रमावं गमयेदेपा मया त्यक्ता ॥ १२ ॥ मदमित्रमंत्र यदि वा कुर्यास्ववगे फुरन्महाकापा ।

·कन्दर्पचूडामणि । [अध्याय इत्याधैर्भययोः परदारासेवन कुरुते ॥ १३ ॥ निजदारनिरतदारानुद्भटरोपाद्भजेजनो नियतम् । एतद्वारा राजद्वेष्यं इन्तुं तथा यत्नः ॥ १४॥ एतद्वारा यदि वा काम्यापन्या तु प्राप्स्यामि । यदि वाऽमि मित्र द्वारतस्या विधास्यामि ॥ १५ ॥ इत्येवमादिहेतोः परकान्तामेप सेवते कामी । न तु केवलानुरागाद्वात्स्यायनभाषितेनैतत् ।। १६ ॥ विधवाऽपि पञ्चमी स्यात्सबद्धा या भवेन्महामानैः । अन्या वेति तु कथयति मतमिह चारायणाचार्यः ॥ १७ ॥ नामेव प्राजिता सुवर्णनाभोऽथे वन्यय पष्ठीम् । अन्याभुक्ता दुहिता गणिकायाः सप्तमी दासीम् ॥ १८ ॥ घोटकमुख उपकलयति कुल युवति चोपकारभेदेन । कथयति गोनीयो वात्स्यायनसमत नैतत् ॥ १९ ॥ कार्यान्तरस्य विरहादेवाः कथिताः पुनश्चतुर्वेष । तस्माद्वात्स्यायनतस्तासा भेदश्चतुधेव ।। २० ।। भिन्नत्वात्तु तृतीया प्रकृतिः स्यात्पश्चमी मते कापि । प्रच्छन्नमव्यक्तौ द्वायेतौ नायकौ कथितौ ॥ २१ ॥ तो विविधौ प्रत्येक श्रेष्ठाघपमः यमर्गुणाझेदैः। ते तु गुणा उभयोरपि विज्ञेया वैशिके विशदाः ॥२२॥ पुष्ठिन्युन्मचा वा भिन्नरहस्या तथा तु या पतिता । या प्रार्थिनी प्रकाशे गतकल्प यौवन यस्याः ॥ २३ ॥ अतिशुभ्राऽप्यविकृष्णा या च भयेगा तथा च सखी । मनजिता सबदा श्रोनियभूमिभुजोराः ॥ २४ ॥ गम्या नैता रोके क्ययति वात्स्यायनो मुनिश्चैवम् । यदि पञ्चपुरुपदृष्टास्ता गम्या बाभ्रवीयानाम् ॥ २५ ॥ सबन्धियोपिययो राज्ञो दाराय तदिया नैवम् । १ध्यवर्णयत्' स. ग.।

·१] १७ २ सांप्रयोगिकाधिकरणम् । नीचतरं शशकेभ्यो स्तमानातं प्रमाणेन ॥ १३ ॥ शशकटपतुरगहरिणीवडवाफरिणीपु सक्रमो योगः। समरतमक्रमयोगे विपमर पड्डिधं प्रोक्तम् ॥ १४ ॥ उचं पुरुषाधिक्यादाधिक्यायोपितो भवेनीचम् । अव्यवहिनवैपम्ये तरशब्दो नेप्यते तत्र ॥१५॥ उच्चतरं नीचतरं व्यवधानाद्योगतः समादिष्टम् । तत्र समानि रतानि श्रेष्ठान्युक्तानि मारझैः ॥ १६ ॥ नीचतरोचतरे खल सुरतकनिष्टे स्मरागमे कथिते । नीचोचयोः प्रभेदा मध्या वात्स्यायने कथिताः ॥ १७ ॥ अगोचताधमत्वे रतयोस्तादृक्क कारणे यत् । तत्साम्येन समत्वं विज्ञेयं तद्वदेवात्र ॥ १८ ॥ आयामैः परिणाहैः पनवरसयुग्मकालुलैः क्रमशः । गुडैः शशपतुरगा हरिणीवडवाकरिण्यश्च ॥ १९ ॥ स्त्रीपुंसयोर्विसृष्टेः शैम्यं दैर्घ्य तथैव माध्यस्थम् । इत्येवं नवधा स्यादतमिह भेदेन कालस्य ॥ २०॥ एवं भावजमेदा विज्ञेया अब संप्रयोगस्य । सप्ताधिकेह विंशतिराख्याता तस्य संख्यैपा ॥ २१ ॥ मृगवरटपतुरगाः पञ्च पुमांसः सरासमाः कापि । हरिणी डागी वडवा करिणी करभी च नार्योऽपि ।। २२ ॥ लक्षणमेपां ज्ञेयं तद्न्धादेव नात्र वीरभद्रस्य । वात्स्यायनीयविस्तो निरतस्यास्त्याग्रहः कापि ॥ २३ ॥ भावे लिया विवादः कलयति भावं न सा यया पुरुषः । सातत्यादपनोदः तेस्तन्यते यूना ।। २४ ।। तस्याः, सा संसा पुनरभिमानाजोद्भवानन्दैः । जनयति रसान्तरं यत्तस्मिन्सुखयुद्धिरतस्याः ॥ २५ ॥ परसुखयुद्धविरहाचा कयंता न कारणे भवति । तस्मादासां भवता भावाभावः फयं प्रमितः ॥ २६ ।। २ ·कन्दर्पचूडामणिः। [ अध्याय:- अथ द्वितीये सांप्रयोगिऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः। साधारणाधिकरणं प्रयम श्रीवीरभदेवेन । व्याख्याय सांपयोगिकमधुना निर्णीयते क्रमशः ॥१॥ अथ सांप्रयोगिकस्य प्रथमाध्यायस्य साधु वैशये । यतते शारदशशधरविशदयशा भूमिपालोऽसौ ।। २ ।। अत्र प्रथमेऽध्याये सुरतविशेषा भिदाः प्रीतेः । आलिङ्गने विचारः कथितस्तत्र द्वितीये तु ॥३॥ चुम्बनयुको विकल्यानाहाध्याये द्वितीयतश्वरमे । नखजातपश्चतुर्थे विधयो दशनच्छिदायास्तु ।। ४ ॥ सह देश्यैरुपचारैः पञ्चमसंचारचञ्चुराश्चक्रे । चित्ररतैः सह कथिताः संवेशनसंविधाः पठे ॥५॥ पइणनयोगा युक्ता उदितास्तश्चेद सीत्कृतारम्भाः । श्रीवात्स्यायनमुनिना सांयोगिकसप्तमेऽध्याये ॥६॥ अध्यायेऽष्टमसंज्ञे पुरुषायिततदुपसृप्त के ज्ञेये । उदितं तथोपरिष्कमिह नवमे मारविज्ञेन ॥७॥ मुरतविशेष कथितं तदुपक्रमकावसानिकं चरमे । प्रणयफलहपरिणिष्ठितमेवं कधिता दशाध्यायाः ।। ८॥ श्रीवीरभद्रसुकृती स्मरशास्त्रे निर्णयं कुरुते । एवं कला संग्रहमध्यायानां द्वितीयस्य ॥९॥ शशपतुरगाखिविधा नायकभेदास्तु लिङ्गतो याः । वडवा मृगी च करिगी कथित्ता इह नायिकास्तिसः ॥ १० ॥ शशमृग्योडवाया कृपमेनाश्वस्य संगमवेभ्या । समरतमतत्रितयं निर्दिष्टं मानतो वितैः ॥ ११ ॥ विपपरतानि तु पोहा मृग्या कृपभस्य चाचया तुरंगः । उच्चरतद्वयमेतद्धयमृग्योरुचतोऽप्यधिकम् ।। १२ ।। नीच करिणीपयोरपायचयोस्तथैव निर्दिष्टम् ।

·१ ] २ सांप्रयोगिकाधिकरणम्। १७ नीचतरं शशकेभ्यो रतमानातं प्रमाणेन ॥ १३ ॥ शशकपतुरगहरिणीवडवाफरिणीपु सक्रमो योगः। समस्तमक्रमयोगे विपमरतं पडिधं प्रोक्तम् ॥ १४ ॥ उच्चं पुरुपाधिक्यादाधिक्यायोपितो भवेन्नीचम् । अव्यवहिनवैपम्ये तरशब्दो नेप्यते तत्र ॥१५॥ उच्चतरं नीचतरं व्यवधानाद्योगतः समादिष्टम् । तत्र समानि रतानि श्रेष्ठान्युक्तानि मारझैः ॥ १६ ॥ नीचतरोचतरे खलु सुरतकनिष्ठे स्मरागमे कथिते । नीचोचयोः प्रभेदा मध्या वात्स्यायने कथिताः ॥ १७ ॥ असोचताधमत्ये रतपोस्ताहक कारणे यत् । तत्साम्येन समत्वं विज्ञेयं तद्वदेवात्र ॥ १८॥ आयामैः परिणाहैः पानवरसयुग्मकाहुन्लैः क्रमशः । गुःि शशवपतुरगा हरिणीवडवाकरिण्यश्च ॥ १९ ॥ स्त्रीपुंसयोविसृष्टेः शैष्यं दैर्घ्य तथैव माध्यस्थम् । इत्येवं नवधा स्यादतमिह भेदेन कास्य ॥ २०॥ एवं भावनमेदा विज्ञेया अत्र संप्रयोगस्प सप्ताधिकेह विंशतिराख्याता तस्य संख्यैपा ॥ २१ ॥ मृगवरपतुरगाः पञ्च पुमांसः सरासभाः कापि । हरिणी छागी वडवा करिणी करभी च नार्योऽपि ॥ २२ ॥ लक्षणमेपां ज्ञेयं तद्न्यादेव नात्र वीरभद्रस्य । वात्स्यायनीयविस्तो निरतस्यास्त्याग्रहः कापि ॥ २३ ॥ भारे स्रियां विवादः कलयति भावं न सा यया पुरुषः । सातत्पादपनोदः कण्ट्रतेस्तन्यते यूना ॥ २४ ।। तस्याः, सा संसृष्टा पुनरभिमानप्रनोद्भवानन्दः। जनपति रसान्तरं यत्तस्मिन्मुखयुद्धिरतस्याः ।। २५ ।। परमुखयुद्धविरहात्तर कयंता न फारणे भवति । तस्मादासां भवता भावाभावः फयं प्रमितः ॥ २६॥ २ ·१८ कन्दर्पचूदामणिः। [अध्यायः- इति चेद्विरमति पुरुपो भावप्राप्त्या निजेच्छया यस्मात् । न त्वेवं स्त्रीत्युच्चैनिजमतमौद्दालकिः प्राह ।। २७ ॥ तस्या भावमाप्तौ तदपेक्षः स्यात् पुमान स्वतो चिरतौ । स्त्री तु विरत्या स्पृहयति पुंसो भावाय भावज्ञा ॥ २८॥ न तु यदि भावो नासां तस्या रागविरद्रुतौ पुंसि । शीघद्रुतौ च रोपो भावापेक्षाकृतौ तौ हि ॥ २९ ॥ चिरतो भावप्राप्त्या रज्यन्ते पुंसि ताशे नार्यः । शीघदुतावलाभाडेपो युक्तो मृगाक्षीणाम् ।। ३० ।। एतद्भावप्राप्तौ सत्यां येनेह संभवेत्स्त्रीणाम् । तस्मान्मतमौहालकैरमतं माहेति कश्चनाचार्यः ॥ ३१ ॥ चिरकण्डूतिनिवारणमिष्टमनिष्टं तदल्पकालेन । भावं साधयतोऽतो नैताविति तन्मते निरताः ॥ ३२ ॥ कडूतेरपनोदे भावमासौ च तुल्यतैतस्य । हेतोरिति संदिग्धव्यासिरसौ भावयोगेन ॥ ३३॥ अभिमानैरभियुक्ते सुखमित्यभिधा प्रयुज्यते लोके । तस्मात्कण्डूनाशे सञ्जाते वल्लभासङ्गात् ॥ ३४ ॥ कण्डूदुःखाभाषे मुखमिति चुद्धिर्मगायताक्षीणाम् । भारापगम इवास्ते सुखिनो वयमित्यधीराणाम् ॥ ३५ ॥ मतमिदमपरिच्छेद्यं स्वल्पमतीनां विविच्य यलेन । श्रीवीरभद्रसुकृती स्वकृतावौदालिकेनाह ॥ ३६ ॥ सातत्यादारम्भात्मभृति मृगाक्षीपु जायते भावः। प्रान्ते तु नायकानामतृतौ तासां न गर्भ: स्यात् ॥ ३७ ॥ इत्युपपच्या पाहुर्मतमुपपन्नं तु वाभ्रवीयस्य । साऽपि समधिगतभावा पुरुष नोपक्षते विरतौ ॥ ३८ ॥ ननु सत्तेऽस्या भाषे स्वादारम्भे न चितमाध्यस्थ्यम् । असहिष्णुत्वं च यथा रागविद्धिा क्रमादपि च ॥ ३९ ॥ अनपेक्षत्वं च तथा वपुपो चिरतावपेक्षणं चान्वे ।

·१] २ सांप्रयोगिकाधिकरणम् । इति चेन्न तुल्यताया मन्दामन्दत्वयोदृष्टे ॥ ४०॥ संस्कारे किल सदृशे भ्रान्तश्चक्रस्य कुम्भनिर्मातुः । भ्रान्तायेव निवसतो दृष्टौ मन्दाधिको वेगौ ॥४१॥ चमभ्रमणेनैव व्याख्यातं भ्रमणमत्र चान्यस्य । गैरूत्वभिदोरिह चिन्ता व्यर्याऽसते साम्पे ॥४२॥ अन्ते विरतेरीप्सां प्रति हेतुर्धातुसंक्षयः प्रोक्तः । तस्मादावोत्पत्तिर्नार्या अपि नायकस्येव ।। ४३ ॥ प्रत्युत नार्याः सततं सुरतं प्रान्ते तु जायते पुंसः । तस्माद्भावाधिक्यं भागिन्यां भावयेद्युत्या ॥ ४४ ॥ सदृशाकृतावभिन्ने कस्मादर्थे प्रवृत्तयोर्म्युनोः । लक्षण्यं कार्य नैपा शङ्का चमत्कृत्यै ॥ ४५ ।। लक्षण्यमुपाये स्यादभिपाने च कारणं तत्र । वैलक्षण्यमुपाये सर्गात्मव्यक्तमेवात्र ।। ४६ ।। सर्गः स्वभावभेदः कर्ताधारौ स्वभावतो भिन्नौ। भिन्नस्वभावयोगाद्यदि वा सर्गः क्रियासर्गः ।। ४७ ॥ कर्ता पुमान्क्रियायां प्रतिपन्नो भवति येन रूपेण । नारी ततोऽन्यथाऽस्यामाधारीभृय संयतते ॥४८॥ यदि वा धातुविसर्गः सर्गस्तस्मादिह द्वयोर्भेदः । कर्ता पुमानमुभिन्नाधारो नायिका प्रोक्ता ।। ४९ ।। भेदकतयाऽअसेयः तुरिहाधारतोऽथवा युक्त्या। लसणसांसगैमिनौ तौ ग्रन्यतः मथितौ ॥ ५० ॥ यदा सर्गात्सृष्टेरारभ्यागारतः परः कर्ता। इति कयिताः सर्गाः विदुपा श्रीवीरभद्रेण ॥ ५१ ॥ लक्षाग्यमुपाये स्यादभिमानेऽपि कारणं तस्य । अहमभियोक्तेति पुमानभियुक्तेति प्रवर्तते नारी ।। ५२ ॥ नत्यनयोरिह भेदादत्यन्त किन भियते कार्यम् । १' वाणस्य' स..

·२० कन्दर्पचूडामणिः। [अध्यायः- लक्षणभेदाद्भिनौ तौ न तु कार्यस्य तद्भेदः ॥ ५३॥ आत्यन्तिके तु भेदे कारणभेदः प्रयोनको नैव । स्यादाकृतेरमैदादात्यन्तिकभेदवैधुर्यम् ॥ ५४ ॥ नन्वेवं स्याद्भेदः प्रकृते कार्य न कचनापीह । एकार्थस्योत्पत्तौ कारकसंघातसंदृष्टेः ॥ ५५ ॥ इह तु पृथइनिनकार्ये भिन्ने हेतुत्वमेतयोरुभयोः । सहकारित्वं तस्माद्यूनोयुक्तं कथं भवतु ।। ५६ ।। इति चेन दृश्यते खलु कार्यविभेदोऽपि संहतौ हेत्वोः। मेपादेरिह युद्धे न घभिघातस्तयोरेकः ॥ ५७ ॥ उभयोः सहकारित्वादस्ति तयोरेकजातितवैक्यम् । तेद्वन्मल्लादीनामभिघातपीक्ष्यते सुलभम् ॥ ५८ ।। ननु मल्लादेयुद्धे कारकभेदप्रथा तथा नास्ति । अस्ति तु सुरते तस्मादास्तापात्यन्तिको भेदः ॥ ५९ ॥ इति चेन्न केनचित्खलु रूपेणेदापि वस्तुनोरक्यम् । आत्यन्तिकस्त्वभेदो मल्लादौ दृश्यते नैव ॥ ६ ॥ नन्वैक्ये पूर्वोक्ता भेदनिरुक्तिविरुध्यते नैवम् । सद्भेदोक्तावपि रूपाभेदस्य युक्तत्वात् ।। ६१ ॥ आत्यन्तिको हि मेदो यूनोः सुखयोस्तु नेष्यते तस्मात् । सादृश्यपतिपत्तेः सिद्धत्वात्सर्वलोकेषु ।। ६२ ॥ एकार्थार्थः संगो दम्पत्योरस्ति युक्तितः साम्यम् । वल्लभ इव वनिताऽपि हि सदृशं सुखमश्नुते तस्मात् ।। ६३ ।। एवं तथोपचार्या योपित्पुरुषेण यत्नतः सम्यक् । येनामुयादतिं सा केन स्यादन्यथा निरता ॥ ६४ ॥ न च सादृश्यमसिद्ध दम्पत्यो पि तज्जयोः सुखयोः । तस्माद्रतस्य भेदः सिद्धः कालापितो नवया ॥६५ काममतेन विचारात्सह च समाध्या युधेन निर्णीताः १ 'एतत् ' इति यत्तत्' इति च पाठान्तरम् । , ·२० कन्दर्पचूडामणिः। [अध्यायः- लक्षणभेदागिन्नौ तौ न तु कार्यस्य तद्भेदः ॥ ५३ ।। आत्यन्तिके तु भेदे कारणभेदः प्रयोजको नैव । स्यादाकृतेरभेदादात्यन्तिकभेदवैधुर्यम् ॥ ५४॥ नन्वेवं स्यानेदः प्रकृते कार्य न कश्चनापीह । एकार्थस्योत्पत्तौ कारकसंघातसंदृप्टेः ॥ ५५ ॥ इह तु पृथइनिजकार्ये भिन्ने हेतुत्वमेतयोरुभयोः । सहकारित्वं तस्माद्यूनोर्युक्तं कथं भवतु ॥ ५६ ॥ इति चेन्न दृश्यते खलु कार्यविभेदोऽपि संहतौ हेत्वोः। मेपादेरिह युद्धे न थभिघातस्तयोरेकः ॥ ५७ ॥ उभयोः सहकारित्वादस्ति तयोरेकजातितश्चैक्यम् । तेद्वन्मल्लादीनामभियातेऽपीक्ष्यते सुलभम् ।। ५८॥ ननु मल्लादेयुद्धे कारकभेदभथा तथा नास्ति । अस्ति तु सुरते तस्मादास्तामात्यन्तिको भेदः ॥ ५९ ॥ इति चैन केनचित्खलु रूपेणेहापि वस्तुनोरक्यम् । आत्यन्तिकस्त्वमेदो मल्लादौ दृश्यते नैव ।। ६० ॥ नन्क्ये पूर्वोक्ता भेदनिरुक्तिविरुध्यते नैवम् । सर्गानेदोक्तावपि रूपाभेदस्य युक्तत्वात् ।। ६१ ॥ आत्यन्तिको हि मेदो यूनोः सुखयोस्तु नेष्यते तस्मात् । सादृश्यप्रतिपत्तेः सिद्धत्वात्सर्वलोकेषु ॥ ६२ ॥ एकार्थः संगो दम्पत्योरस्ति युक्तितः साम्यम् । वल्लभ इव वनिताऽपि हि सदृशं सुखमनुते तस्मात् ॥ ६३ ॥ एवं तथोपचार्या योपित्पुरुषेण यत्रतः सम्यक् । येनामुयादति सा केन स्यादन्यथा निरता ॥ ६४ ॥ न च सादृश्यमसिद्धं दम्पत्योनापि तजयोः सुखयोः । तस्माद्रतस्प भेदः सिद्धः कालार्पितो नवधा ।। ६५॥ काममतेन विचारात्सह च समाध्या बुधेन निर्णीताः । १ 'एतत्' इति 'यत्तत्' इति च पाठान्तरम् ।

·१]
२ सांप्रयोगिकाधिकरणम् ।
रसरागभाववेगाः प्रीतिरती सप्त पर्यायाः ॥ ६६ ॥
मोहनशयने कथिते तुल्यार्थे संप्रयोगरतशब्दौ ।
सहितौ रहःपदेन तुल्यार्थावत्र निर्दिष्टौ ।। ६७ ॥
उक्तविभेदरतानां सांकयें भूयसी भवेत्संख्या ।
तेषु भवन्त्युपचाराः तादात्स्यायनाभिमताः ॥ ६८॥
वेगश्चण्डः प्रथमे पुरुपस्य रतेऽथ शीघ्रकालत्वम् ।
उत्तररतेष्वतोऽन्यद्योपिद्विपरीतमेतत्तु ।। ६९॥
आधातुक्षयमासां तदुच्यते धातुसंक्षयः पूर्वम् ।
पुंसां स्त्रीणां पश्चाद्वादोऽसौ प्रायिको लोके ॥ ७० ॥
रतभेदानभिधाय प्रीतिविशेपानिरूपयामोऽत्र ।
आशु भवन्ति मृगाक्ष्याः प्रीतय इत्याहुराचार्याः ।। ७१ ॥
उपमघत्वमृदुत्वे कोऽपि निसर्गजश्च योपितामाशु ।
प्रीतिप्राप्तौ हेतुर्विख्यातः कामशास्त्रेषु ॥ ७२ ॥
एतावतैव गदितो निपुणमतीनामिहैव संवोधः ।
मन्दमतेरवबोधो विस्तरतो रच्यते तदनु ।। ७३ ॥
अभिमानविपयजातेः संप्रत्ययतस्तथैव चाभ्यासात् ।
प्रीतिश्चतुर्विधैवं लक्षणमासां तु भेदाय ॥ ७४ ॥
चूमः कर्माभ्यासान्मृगयादिपु या च कर्मसु प्रीतिः।
पहिरिह शब्दादिभ्यः सा ज्ञेयाऽऽभ्यासिकी लोकैः ।। ७५ ॥
याऽनभ्यस्ते कर्मणि पूर्व विपयस्वरूपतो भिन्ना ।
संकल्पोत्या प्रीतिज्ञेया सा चाभिमानेन ॥ ७६ ॥
सा चौपरिष्टके स्यात्त्रीणामथवा तृतीयकमकृतेः ।
एवं च चुम्बनादिषु विज्ञेया कर्मसु प्रकटम् ॥ ७७ ।।
अन्यस्मिन्नन्योऽयं यत्र च भवतीह कारणं प्रीतेः ।
तन्त्रः सा कथिता संप्रत्ययलक्षणा मीतिः ।।७८ ॥
शब्दादिविषयजाता या प्रत्यक्षाऽस्ति लोकतः सिद्धा।
प्रीतिः सा विपयोत्या कविता तज्जैश्चतुर्थीयम् ॥ ७९ ॥

·२२ कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- एतत्मीतौ हेतुः प्रीतिपदेनाभिधीयते कस्मात् । इति चेन्न लक्षणायाः शक्तेरिव तत्र वीजत्वात् ॥ ८० ।। सम्बन्धोत्र च वीज तादर्थ्य तच तत्फले शक्तिः । एवं चतुर्विधपा प्रीतिर्मुख्याधिका नैव ॥ ८१ ॥ एता ज्ञात्वा प्रीती: कारणभेदेन शास्त्रतो भिन्नाः । अभिवाञ्छन्नभिद्धिं कारणद्धि समातनुयात् ।। ८२ ॥ श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमयाणशासनानुसृते । सांयोगिकेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः कृतः साङ्गः ॥८३ ।। इति श्रीवीरभद्रविरचिते कन्दर्पचूडामणौ द्वितीये सांप्रयो- गिकेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः । अथ द्वितीये सांप्रयोगिकेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः । एतद्वितीयमधुनाऽध्याय व्याख्यातदोर्द्वयः समरे । व्याख्याति वीरभद्रो भद्रतरो राजवर्गेपु ।॥ १॥ अष्टविकल्पा अष्टावालिङ्गनचुम्बनादयः कथिताः । अष्टाष्टतैकतायां भवति चतुःपष्टिरित्येके |॥ २॥ प्रायोवादं कथयति भेदाधिक्यात्तयाध्यतावशतः । चित्ररतादिनिवेशात्सूत्रे वात्स्यायनाचार्यः॥३॥ बलिपञ्चवर्णतावत्सप्तच्छंदताप्रयोगवदक्षे । असमशरागमवेत्ता प्रकृतचतुःपष्टिशब्दस्य ॥ ४ ॥ तावत्योऽस्मिन्छास्त्रे प्रकरणसंख्यास्ततश्चतुःपष्टिः । इत्येके आचार्या आहुरतोऽन्येऽन्यथा माहुः ।। ५ ।। १ आलिङ्गनचुम्बननखच्छेद्यदशनच्छेद्यसंवेशनसीत्कृतपुरंपायितौपरिष्टका- नामष्टानामष्टधाविकल्पभेदादष्टावष्टकाश्चतु पष्टिरिति बाभ्रवीयाः । (का० सू० अ० २ अ० २ सु०५)।

·२] २ सांप्रयोगिकाधिकरणम्। तावत्संख्या गदिताः कला इहाङ्गं हि संप्रयोगस्य । इति मतमेपामुदितं विदुपा श्रीवीरभद्रेण ॥ ६ ॥ असमागतयोः प्रीतौ लिङ्गस्य द्योतनं समुद्दिश्य । आलिङ्गने चतुर्विधमुक्तं वाह्ये रते प्रथमम् ॥ ७॥ तत्र स्पृष्टकमायं विद्धकमुक्तं ततः पुनः परतः । उद्धृष्टकपीडितके ततः परेऽन्वर्थता चैपाम् ॥ ८ ॥ स्थितमुपविष्टं यदि वा विनने प्रिया हृदा समुद्दिश्य । विध्येत्कुचेन किश्चिन्मृगनयना गृह्नती वस्तु ॥९॥ तामवपीड्य युवापि च गृह्णीयाद्विद्धकं भवेदेतत् । अनतिमवृत्तवचसोरुभयविध कथ्यते चैतत् ॥ १० ॥ जनसंवाधे तिमिरे विगतजने वाऽय गच्छतोः शनकैः । अङ्गानां विनिघृष्टिनिगदितमुघृष्टकं विषुधैः ॥ ११ ॥ कुड्यादौ पीडनतः पीडितकं तच कथ्यते विबुधैः । द्विविधमिदं ज्ञातायामन्योन्यस्याकृतौ भवति ॥ १२ ॥ चत्वारि संप्रयोगे शाल लतिफेव सम्यगावेष्टय पतिमवनमयति चुम्बितुमस्य मुखाम्भोरुहे यदि वा ॥ १३ ॥ उद्धृत्य मन्दसीत्कृतरुचिरा तत्र प्रतिष्ठितं किमपि । रमणीय पश्यति भवति लतावेष्टितं तत्तु ।। १४ ।। चरणेन चरणमादायाक्रम्यान्येन योरुमेतस्य । आवेष्टय चैकवाडं पृष्ठेऽसं चावनम्यैव ॥ १५ ॥ १ स्पृष्टकलक्षणमत्र नोक्तं, तत्सूत्रादुद्धृत्य लिख्यते-संमुखागतायां प्रयो- ज्यायामन्यापदेशेन गच्छतो गात्रेण गात्रस्य स्पर्शनं स्पृष्टकम् । (का०सू० अ० २ अ० २ सू०९) २ 'तदेव कुट्यमंदशेन स्तम्भमंदशेन वा स्फुर. कमवपीडयेदिति पीडितकम् ' (का० सू० अ० २ अ० २ सू० १३)। 'तदेव उधृष्टकं पीडितकं भवति, कथमित्याह कुड्यसंदेशेनेति । संदंश उभयतो ग्रहणं अदिक्तो नायकः परत. कुड्यं स्तभो वा, तेन स्फुटकं दृढमवपीडिते सति पीडितकम् ' जयमङ्गला । .

·२४ कन्दर्पचूडामणिः। [अध्यायः- भुजशुभलतयाऽपरया रचितान्त:स्वल्पकूजितश्वसिता। यचुम्बितुमधिरोहति कथितं वृक्षाधिरूढं तत् ॥ १६ ॥ एतद्वितयमुदाहृतमूर्धस्थितकर्म कामकर्मः । अधुना तिलतण्डुलकं लक्षणतः कथ्यते ज्ञात्वा ॥ १७ ॥ बाहोवोरथवा व्यत्यासाद्यन सस्वजाते तत् । उदितं शयास्थितयोरनिसंघटनेन तद्विजैः ॥ १८ ॥ रागान्धावनपेक्षितविगमौ वपुपो यदा स्फुटं कुरुतः । आलिङ्गनं तदुक्त क्षीरजलं कामशास्त्रेषु ॥ १९ ॥ उत्सङ्गेऽनुगतायामथवा शयने निजाभिमुख्येन । यत्रोटतररागावनपेक्षितविग्रहापगमौ ॥ २०॥ अन्योन्यं प्रविशत इव क्षीरजलं तन्निगद्यते विबुधैः । रागक्षणे तदुभयं, चत्वारो वाभ्रवीयानाम् ॥ २१ ।। ऊरूपगृहनं स्यात्सर्वप्राणं निपीडयेद्यत्तत् । तत्संदंशादूरू यदि योरु कस्यचित्पते ॥ २२ ॥ प्रविकीर्णकेशहस्ता कृत्वा जघनेन जघनदृढयोगम् । नखरदशनाभिघात चुम्बनमथवा समुद्दिश्य ॥ २३ ॥ उल्लवयेदुपरि यत्तत्खलु जघनोपगृहनं कथितम् । कुचयुग्मकेन वक्षति संविष्टाऽऽवेशयेद्भारम् ॥ २४ ॥ तत्रैव तनिरुक्तं स्तनयुगलाम्भोजगृहन विसुधैः । प्रोक्ता लौटिकाऽसौ हन्याद्भालस्थलं तेन ॥ २५ ॥ विनिधाय वरकमले वक्त्रं नयने हगब्जयोर्यन । एकाङ्गालिगनमिदमुक्तमिहोर्वादि कुनापि ॥ २६ ॥ सवादनमुपगृहनभेदं कथयन्ति केचनाचार्याः । १ तत्सदशादिति उरुसदशात् । 'तमोत्सदशेनैकोरुमूरुद्वय वा सर्वप्राण पीडयेदित्यूरूपगूहनम्' (सू २४ । २ 'स्तनाभ्यामुर प्रविश्य तत्रैव भारमारोपयेदिति स्तनालिङ्गनम् ' । (सू० २६) ३ 'मुखे मुखमासन्या. क्षिणी अक्ष्णोर्ललाटेन लाठमान्यात्सा ललाटिस' । (सू० २७)। .

·२सांप्रयोगिकाधिकरणम् ।
२५
संस्पर्शत्वाकाले भेदादेवं फले चैव ॥ २७ ॥
सागारण्यवियोगादालिङ्गनतः पृथक्तया मनुते ।
संवाइन स्मरागमवेत्ता वात्स्यायनाचार्यः ॥ २८ ॥
आकर्णयन्ति ये वा ये वा कथयन्ति ये च पृच्छन्ति ।
आलिङ्गनविधिमखिलं भवति रिंसा परा तेपाम् ॥ २९ ॥
अन्येऽपि रागसक्ताः सयोगा ये ह्यमुनितास्तेऽपि ।
आदरतोष विषयाः नित्यं सायोगिके कृत्ये ॥ ३० ॥
तावच्छात्रनमयोलोंके भूयानिहादरो भवति ।
यावन्मन्दरसाना नैव नराणा रतिप्रचयः ॥ ३१ ।।
रागामृतप्रवाहे पतिततया ये पुनः पराधीनाः ।
तेपा शास्त्रक्रमयोस्तटयोरारोहणं कुन ।। ३२ ।।
श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमबाणशासनानुसते ।
सायोगिकेऽधिकरणे रचितोऽ-यायो द्वितीयोऽसौ ॥ ३३ ।।
इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ द्वितीये साप्रयो-
गिकेऽधिकरणे तृतीयोऽयाय ।
अथ द्वितीये सांप्रयोगिकेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः ।
अधुना तृतीयपथैयोजयितुं जातनिर्भरोद्योगः ।
जयत्ति जितारिवधूजनगीतयशा वीरभद्रोऽसौ ॥१॥
नेष्टं पौर्वापर्य चुम्बननखदशनकर्मणा शास्त्रे ।
युगपदा क्रमतो वा जायन्ते रागयोगेन ॥२॥
संयोगात्मागेपा प्राधान्येन प्रयोगस्तु ।
प्रहणनसीत्कृतियोगाः संयोगे केचिदित्याहुः ॥३॥
सर्व सर्वत्र भवेद्रागस्यापेक्षितत्वतस्तत्त्वम् ।
वात्स्यायन इति कथयति तन खलु विकल्पो रतारम्भे ॥४॥

·२६ कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- अव्यक्तित्वरितत्वे रोगस्यैवं स्वभावमर्यादा । अत्वरितवं व्यक्तिः समुच्चयश्वामतः प्रोक्तः ॥ ५॥ संधुक्षणमेवं सति रागकृशानोस्तदिन्धनैर्भवति । अधुना विविच्य कथयति चुम्बनदेशान् स्मरस्मेरः ॥ ६॥ ओष्ठान्तर्वक्त्रकक्षाः वक्षस्तनभालदेशगलगण्डाः । नाभेर्मूले संघावूर्वोरपि लाटजातानाम् ॥ ७ ॥ रोगवशादेशवशादेशाः केचिच्च चुम्बने गदिताः। सर्वजनानां नैवं वात्स्यायनभापितेनैतत् ॥ ८॥ कन्याचुम्बनमुक्तं निमितं स्फुरित तया च घट्टितकम् । तत्र बलेन नियुक्ता वदने वदनं यदा घते ॥९॥ निश्चेष्टा तत्कथितं निमितं, वदने प्रवेशित चोठम् । निजमोष्ठं स्पन्दयति ग्रहीतुमस्तोत्तरा चैव ॥१०॥ एतत्स्फुरितकमाहुः, किञ्चित्परिगृह्य जिह्वयाऽग्रेण । घट्टयति मीलिताक्षी नयनारतिकृस्कराब्जेन ।। ११ ।। घट्टितकं कथित तत् , सममथ तिर्यक्तथैव चोद्धान्तम् । पीडितमवपीडितमिति पश्चाऽधरचुम्बनं प्रोक्तम् ॥ १२ ॥ आदायादलिपुटतो यत्रोष्टं चारु जिहयाण । घट्टयति निर्दशनतः पीडनतः पञ्चमं प्रोक्तम् ॥ १३ ॥ न तु लक्षणमन्येषां कधितं श्रीवीरभद्रदेवेन । वात्स्यायनसूत्राणामेव व्याख्या यतः कार्या ॥ १४ ॥ द्यूतं मवर्तयेदिह जितमेतत्स्यात्पुरोष्ठपातेन । इति पणवन्धपुरासरमत्र जिताया इदं कार्यम् ॥ १५ ॥ १ 'रागादेवं ' इति पाठान्तरम् । २ उर्वो' सन्धौ बसणे । नाभिमूलं वराग, अपिशद्वात् बाहुमूले, कक्षायां, 'उरुमन्धिबाहुनाभिमूलेषु लाटानां' इति सूत्रस्मरणात् । ३ 'रागवशादेशवशाच सन्ति तानि तानि स्थानानि, न तु सर्वननप्रयोन्यानीति वात्स्यायन । (सू. ८) ४ निर्दशनत इति दशनन्यापार विना ·२७ ३] २सांप्रयोगिकाधिकरणम् । सासविलोचनकमला धुनुयादेपा कराम्युजे सहसा । प्रणुदेदथ च दशेदपि तरसा परिवर्तयेचैव ॥ १६ ॥ चलतो हृते च विवदेयो द्यूतं प्रवर्तयेत्संपणम् । आयासं द्विगुणं सा तत्र जिता दर्शयेदेवम् ।। १७ ।। दशनान्तर्गतमघरं कृत्वा विश्रब्धमत्तयोरपि च । क्रोशेद्विहसेत्तर्जनमादरतचाचरेदेपा ॥ १८ ॥ विचलनयनमुखाब्जा नर्तितसद्धूलतालसत्सुपमा । महसन्ती शनकैरय कथयेद्वाच्यानि रम्याणि ॥ १९ ॥ महणननखदशनाइतिकलहा द्यूतेऽमुनैव संकथिताः । एषां प्रयोगयोगो वेगाधिक्ये भद्यूनोः ॥ २० ॥ सात्म्याटप्यथ कार्यक्षुम्वन्त्यामेव चाम्बुनास्यायाम् । उपरितनौष्ठाहणे रागप्रदमुत्तरौष्ठं स्यात् ।। २१ ।। ओष्ठाभ्यां संदंशादवगृह्यष्टौ च चुम्वयेद्यत्र । संपुटकं तत्स्त्रीणां व्यञ्जनरहितस्य पुंसोऽपि ॥ २२ ।। इतरोऽपि तत्र तस्या दशनं जिह्वाग्रतः सुखाद्धटयेत् । तालुगतां वा जिहामथवा जिहाद्वयं वापि ॥ २३ ॥ दानग्रहणे कथिते वलतो बदनाम्युजन्मनोऽप्यस्मात् । स्थानविशेपाच्छेपे चुम्बनदेशे चतुर्या तत् ।। २४ ।। समपीडितमृदुभेदादश्चितपहितात्मकीर्तितान्वर्थात् । इति विस्तरतः कथितं चुम्बनमयरस्य चान्यस्य ।। २५ ॥ सुप्तस्य वदनविनिहितदृष्टैर्यच्चुम्बनं भवेत्स्वरसात् । तदागदीपनाख्याविख्यातं कामशास्त्रेषु ।। २६ ।। १ 'आवयो परस्परं चुम्बतोयेन पुरा प्रयमत ओष्ठपातेन अधरस्य ग्रहण कृतं तेन जिनं' इत्येवंरूपं पणं कुर्यात् । २ एतच्च जिह्वायुद्धमिति प्रसिद्ध, तस्मिन्निनरोऽपि निहयाऽम्या दशनानि घट्टयेत्तालु निहां चेति जिह्वायुद्धम्' (का० सू० अ० २ अ० ३ सू० २३)। , ·२८ कन्दर्पचूडामणिः। [अभ्यायः- अनवहित विवदमानौ स्वमाभिमुखोऽय वाऽन्यतोऽभिमुखः । एते निद्राहतये चुम्ब्यन्ते तद्भवेच्छलितम् ॥ २७ ॥ शयने यदा प्रसुप्तां चिरकालागतः पुरुषः । चुम्बति तदा निरुक्तं शास्त्रेऽस्मिन् मातिबोधिक विज्ञैः ॥ २८ ॥ संलक्ष्यहागमने कालं संमानकामना तस्ला। सा स्याच्छलप्रसुप्ता जिज्ञासुर्वाऽस्य भावस्य ॥ २९ ॥ आकारदर्शनार्थ विपमशराकारचुम्बनाकारः । आदर्शादौ छायां परिचुम्बति नायकः सुतनोः ॥ ३०॥ वालस्य मतिमायाभुम्बनमय चित्रकर्मणः मोक्तम् । आलिङ्गनं च लोके संक्रान्तकमत्र मारः ॥ ३१ ॥ प्रेक्षणके निशि यदि वा स्वजनसमाजे समीपयातस्य । हस्ताङ्गुलिपरिचुम्बनमिह विज्ञेयं प्रयोज्यायाः ॥३२॥ संविष्टस्य पदाङ्गलिचुम्बनकर्मैवमेव विज्ञेयम् । नायककामा कुरुते निद्राव्याजेन तस्योरौ ॥ ३३ ॥ संवाहिकाविधानं बदनसुधांशोदा तदा कथितम् । चुम्बनमूरुपदोत्तरमध्यङ्गुष्ठस्य चैवं स्यात् ॥ ३४ ।। • इति चुम्बनानि कतिचिकथितान्येवाभियोगिकानीह । एवं चुम्बनभेदा विशेयाः कामशास्त्रेण ॥ ३५ ॥ कुर्यात्कने प्रतिकृतं मतिताडितमाचरेसया तत्र। चुम्बितके प्रतिचुम्बनमिह करणेनाचरेत्तेन ॥ ३६ ॥ श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसते । सांयोगिकेऽधिकरणे रचितोऽध्यायस्तृतीयोऽसौ ।। ३७ ।। इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ द्वितीये सांप्रयोगिफेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः । । प्रमत्तस्य विदमानत्य थाऽन्यनोऽमिमुखस्य सुप्तामिमुखस्य वा निद्रा- व्याघातार्य छलिनक' इति सूत्रे पाउ । २ तोति ताडिते ।

·४] २सांप्रयोगिकाधिकरणम् । ૨૨ अथ द्वितीये सांप्रयोगिकेऽधिकरणे चतुर्थोध्यायः । अथ यततेऽध्यायेऽसौ सार्थकताय चतुर्थतामाजि ॥ यस्य वदान्यतयाऽन्यः सदृशः कल्पद्वमान्नास्ति ॥१॥ अथ कथयति नखभेदान्कथितान्वात्स्यायनीयसूत्रेण । आलिङ्गनप्रमेदान् चुम्बनभेदान् विनिर्णीय ॥२॥ संघात्मकमुक्तं रागाधिक्ये विलेखन नखतः । प्रथमसमागमसमयः समयस्तस्यादिमः प्रोक्तः ॥३॥ गमनमत्यागमयो रोपापगमे तथा प्रमादे च । नित्यमचण्डे येगे यूनोरेतन्न संभवति ॥ ४ ॥ एते नखइतिसमयाः समयादसमेपुशासनानुसतेः । एवं दशनच्छेद्यं सात्म्यवशान्नान्यदाऽप्युभयम् ॥५॥ निर्दिष्टमष्टमेदं छुरितकमर्धेन्दुमण्डले रेखा । व्याघ्रनखं गशकप्लुतमुत्पलपत्रं तथैवान्यत् ॥ ६ ॥ क्षेयं मयूरपदकं स्थानान्येपामतः परं ब्रूमः । कक्षौ स्तनशैलाश्य जघनं चोरू गल; पृष्ठम् ।। ७ ॥ एतदागात्पूर्व रागाधिक्ये तु लीलया हत्ते । न स्थानस्य गवेपणमित्येके प्राहुराचार्याः ॥ ८॥ वामे हस्ते सर्वे दिवा वा स्युनखाः स्फुरच्छिखराः । चण्डे वेगे युनोः साम्य वा तद्विनिर्दिष्टम् ।।९।। उज्ज्वलताऽमलिनसे वर्धिष्णुत्वं तथा मृदोर्भावः। नखरगुणा इत्याचास्तेषां विरहः स्फुटो दोपः ।। १०॥ दीर्घाणि हस्तशोभा कुर्वाणानीद्द गौटजातानाम् । आलोकनेन मुदृशां चित्तग्राहीणि जायन्ते ।। ११ ।। हृस्वैस्तु दाक्षिणात्याः कर्मसहिष्णुत्वभाजिभिखरैः । स्वेच्छावशादिकल्पे कामिभिरुदीपका मदने ॥ १२ ॥ मध्यान्युभयगुणानि तु कल्यन्त्येतानि ते महाराष्ट्राः ।

·फन्दर्पचूडामणि । [अध्याय उभयविधत्वादेपामुभयगुणत्व भवेदुचितम् ॥ १३ ॥ मुटु नियमितेरेतैईनुदेशे वा कुचाम्बुजद्वितये । अधरे वा स्फुटरेख लघुकरण संगमात्रेण ॥ १४ ॥ पुलकोद्मनसमर्थ प्रान्तेऽन्योन्यं तथा च सघर्षाद । परिवर्धमानशब्दादाच्छुरित कथ्यते विबुधैः ॥ १५ ॥ आच्छुरितकं प्रयोज्य मूर्ख' कण्डूयने तथाऽङ्गस्य । संवाहनादिकर्मणि तदिदं व्याकुलीकरणे ॥ १६ ॥ नवपदनिवेशन यदा स्यादर्पचन्द्रक तदिदम् । स्थानममुष्य तु कुचयोः पृष्ठ ग्रीवा तथा प्रोक्ता ॥१७॥ अन्योन्याभिमुखत्वे मण्डलक स्यानखाङ्कयोरुभयोः । स्थानममुष्य निगदित नाभीमूलादि शास्त्रौः ॥ १८ ॥ दीर्घा क्रियते रेखा नखरेण नापनेया तु । अस्याः स्थानं सर्व कामागमपारगैः कथितम् ।। १९ ।। वक्रा भवति तु रेखा व्याघनख सर्वदेशग प्राग्वत् । सकलनखानविरचिताश्चूचुकसामुख्यसौभाग्याः ।। २० ॥ ज्ञेया मयूरपदक, चूचुकसानिध्यशोभनाः पञ्च । नखराघाताः प्रोक्ताः शैशकप्लुतसज्ञया लोके ।। २१ ।। स्तनपृष्ठे यदि घोऊर्देशान्तरयानवाञ्छया तरलः । कुर्या-सहतरेखाः स्मृतये तिस्रश्चतस्रो वा ॥ २२ ॥ अन्याकृतीरपि तथा कुर्याद्रखा नखोद्भवास्तरुणाः । कौशलविधयोऽनन्ता' सर्गे यातोस्तथा कृतयः॥२३ ।। कर्मणि भवति च निपुणः सर्वत्राभ्यासयोगतः पुरुषः । रागवशादिह युक्तः स्यादभ्यासः समस्तस्य ॥ २४ ॥ १ 'नाभिमूलककुन्दरवमणेषु तस्य प्रयोग ' ८ का० सू० अ० २ अ० ४ सू० १६) । २ शशकप्लुतानन्तर सूत्रे स्तनष्टष्ठे मेखलापथे चोत्पलपनाकृतीत्युत्पलक' इत्युत्पलपनकमधिकमक्तम् । ३ एतच स्मरणीय कमिति वात्स्यायनेनोक्तम् ।

·५]
२ सांप्रयोगिकाधिकरणम् ।
३१
तस्मादन विषयाः कथितादन्येऽपि कामुर्भेदाः।
इति कथयन्त्याचार्याश्चित्रापेक्षा गृहेऽप्यस्ति ॥ २५ ॥
चिच्यानखराणां कार्यों रागः परस्परं यूनोः।
भवति विचक्षणतायां रागाधिरयं स्फुटं जगति ॥ २६ ॥
विद्यान्तरेऽपि निपुणाः पूज्यन्ते भूरिशालिभिस्तेषु ।
किं पुनरत्रेत्याहुत्स्यिायनसंज्ञया रूढाः ।। २७ ॥
परनारीपु न कुर्यान्मदने पूर्णेऽनतान्नखाघातान् ।
स्मरणार्थ कुर्याचासां उन्नेषु देशेषु ।। २८ ।।
पश्यन्त्या नखरक्षतमप्रकटस्थानमण्डनं मुतनोः ।
चिरमुत्सृष्टाऽपि नवा भवति भीतिमनःमुखदा ।। २९ ।।
भनति पराभवमेपा पीती रागेषु दरमुक्तेषु ।
रागमवनसंस्मारकमस्तमितं चेनश्चितम् ।। ३० ॥
नखभूपितकुचकमां युवति दूरात्मपश्यतो यूनः ।
प्रभवनि भूयान्मानो रागाधिक्यं परस्यापि ॥ ३१॥
चित्तं स्थिरमपि सुदृशां दृष्ट्वा पुरुष विचित्रितं नखरैः ।
चञ्चलतामधिगन्धति सरसिनमित्र वात्ययाऽभिहतम् ।। ३२॥
रागविरद्धावपरं नातः किमपीह विद्यते लोके ।
नखदन्ताभ्यां रचिता वपुपि च्छेदा यया शुक्ताः ॥ ३३ ॥
श्रीवीरभद्रकृतिना शालेऽममवाणशासनानुसते ।
सांयोगिकेऽधिकरणे रचितोऽध्यापश्चतुर्थोऽसौ ॥ ३४ ॥
इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिन कन्दर्पचूद्रामणौ द्वितीय
सांप्रयोगिकेऽधिकरणे पनुर्योऽध्यायः ।
अथ टितीये सांप्रयोगिकेऽधिकरणे पञ्चमोऽध्यायः ।
पत्रपपध्यापनमो जलनिधिौलामु कीर्तिनः पविभिः ।
साष्टीररोति कार्तिकचन्द्रकरमरीनिः ॥१॥

·३२ कन्दर्पचूडामणिः। [अध्यायः- स्थानानि चुम्बनानां दानछेदस्य चार पोध्यानि । अन्तर्मुखोत्तरोप्ठे मुक्त्वा नयनाम्युजे चैव ॥२॥ समता स्निग्धा छाया रागग्रहणे च भूरि सामर्थ्यम् । युक्तममाणता च छिद्राभावोऽमतस्तैक्ष्म्यम् ॥३॥ एते दशनगुणाः स्युः, कुण्ठा वाह्योद्गतास्तथा परुपाः । विपमाः प्रेक्ष्याः पृथयो विरला ज्ञेयास्तु दुष्टेषु ॥ ४ ॥ सोच्छूनकमिह गूढकमुक्तं विन्दुस्तदुत्तरा माला । मोक्तः प्रवालमणिरय मणिमाला चाभ्रक खण्डा ॥५॥ सप्ततेऽष्टममुदितं चर्वितकं स्याद्वराहतः परतः । ईपद्रागविभाव्यं गूढकमपरस्थले कथितम् ।। ६ ।। मध्येऽधरस्य कथितो दन्ताभ्यां खण्डनादसौ स्तोकात् । गूढकमुच्छ्नकमय निःखण्डनमेव निर्दिष्टम् ।। ७ ।। ज्ञेयं कपोलभागे स्थान समणेः मवालकस्यापि । सुदृशां वामकपोलेग्लङ्करणं चुम्बन नखरः ॥ ८ ॥ दशनच्छेद्यसमेतं कथितं तत्कर्णपूरकं चैव । दन्तौष्ठाभ्यां रचिते निस्पन्दे पीढनेऽभ्यसनात् ॥ ९॥ सिद्धिः प्रवालकमणेः स्थानममुष्य स्फुटं कथितम् । देशान्तरे तु कथिता दशनानक्ये मणेर्माला ॥ १० ॥ उभयत्र भूरिदन्तैः कथिता प्रकटं च विन्दुमालीऽपि । मालाद्वयप्रदेशो गलकक्षादिः समुद्दिष्टः ॥ ११ ॥ १ लक्ष्णा इति सूत्रे पाठ । २ बिन्दुमालेत्यर्थ । ३ खण्डानक- मित्यर्थ । ४ वराहचर्वितकमित्यर्थ । ५ अपिशब्दाच्छूनकस्यापि कपोलमागे स्थान ज्ञेयम् । ६ कस्मिन् कपोले इत्याह-सुशामित्यादि । ७ यथा कर्णपूरचारुत्वाद्वामे कणे विन्यस्तो वामकपोल्स्य मण्डन भवति तथा ' इति नयमङ्गला । ८ 'अल्पदेशायार्थ त्वचो दशनद्वयसंदशना बिन्दुसिद्धि. (का. सू० अ० २ अ० ५ सू० १२) बिन्दो स्थान त्वधरमध्य ज्ञेयम् ।९ आदिशब्दात् वक्षणस्य ग्रहणम । ' ·२सांप्रयोगिकाधिकरणम् । ३३ युक्तं विपमैः शिखरैः सनयोः पृष्ठे च मण्डलाकारम् । खण्डाभ्रक निगदितं स्वत्सभिदा विन्दुमालायाः ।।१२।। संहतियुक्ता दीर्घा वही दशनाहतेः स्फुटा पंक्तिः । शोणान्तरालशोमा चर्वितमुक्तं वराहस्य ।। १३ ॥ स्यानममुप्य तु सुदृशां कृचकरिकुम्भौ विनिर्जिताम्मोजौ । एतद्वितयमुदाहतमुद्भटवेगौ यदा चोभौ ॥ १४ ॥ स्यादभियोज्यानामिह ताम्बूले चापि कर्णपूरादो। नखरदशनाभियोगः स्यादिदमभियोगसंबन्धि ॥ १५॥ उपचारो नारीणां रुचिरो देशानुसारतो भवति । शुचिरार्यपायाणां कयितोऽसौ मध्यदेश्यानाम् ॥ १६ ॥ चुम्बननखदन्तक्षतविपिण्यस्तनस्त्तिमाः कथिताः । एपैव रीतिरुक्ता वाह्रीकावन्तिनातानाम् ॥ १७ ॥ आलिङ्गनपरिचुम्बनभूपणनिरता क्षते तया विरताः । महणनसाध्या वनो पालवदेशोन्नवा चोध्याः ॥ १८ ॥ आभीरमभवाणां सुदृशामेपैव रीतिरुद्दिष्टा । सिन्धुनदीपष्ठानामन्तःस्यानां च नारीणानाम् ॥ १९ ॥ निष्टौपरिष्टक स्याल्साटमृगाक्ष्योऽपरान्तिकाय तया । मोक्ताः प्रचण्डवेगाः सीकृतमन्दास्तथैवैताः ॥ २० ॥ खरवेगा अपवस्तुनि वृत्तरुचो गाढसंमहाराय । विज्ञेया रतिनिरतः स्त्रीराज्ये कोशलायां च ।। २१ ॥ रतिनिरता अतिधोऽशुचिरुचयः शिष्टनिन्दिताचाराः। आन्ध्रोदवा मृगाक्ष्यो, मरहमोद्भवा वनिताः ।। २२ ॥ अश्शीलपम्पवाश्या रागिम्पवासिनप्रयोगेषु । अयने सरभमयन्नाः वानन्याः कापशीलेन ॥ २३ ॥ मरहनाममाना नागरिका रहसि संप्रसायन्ते । १ नागरिकाः पाटडिसनमाः । ३ ·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्यायः- द्रविडस्त्रियो रतादिह मन्दं मन्दं प्रसिञ्चन्ति ।। २४ ।। मध्यमयेगा: सुसहास्त्यागिन्यः परुपकुत्सितादीनाम् । स्वपरापचारमुद्रणकयनरता यावनोद्भूताः ॥ २५ ॥ मृदङ्गयो मृदुभापाः स्फुरदनुरागाश्च गौडवामाक्ष्यः । देशात्सुवर्णनाभः प्रकृति शास्त्रे बलीयसी माह ॥ २६ ॥ एवं चोपचरेदिह कालं प्रकृति समीक्ष्य वामाक्षीम् । देशानुसारतः सा तुष्यति नैवान्यथा प्रकृतिः ॥ २७ ॥ कालविशेषानुसृतेरुपचाराश्थाथवा शुभा लीलाः। देश देशान्तरमपि गाहन्ते तास्तथा विद्यात् ॥ २८ ॥ पूर्व पूर्व त्वेतत्कुरुते वृद्धि चतुर्प रागस्य । आलिङ्गनादिषु मतं चित्रमिदेवोत्तरं तद्वत् ॥ २९ ॥ पुरुषो निवार्यमाणः कुर्यादशनक्षतं तस्याः । असहिष्णुस्तत्कुर्याद्विगुणं हरिणेक्षणा तस्य ॥ ३० ॥ विन्दोः प्रतिक्रियायां माला तस्याश्च नैरदः शकलेः । इत्याविष्टेव रुपा कलहान् प्रतियोजयेदवला ॥ ३१ ॥ सकचग्रहमस्यास्य कृलोन्नतमापिवेत्ततस्त्वरितम् । नीमीलयेदशेदय समदा शयनस्थले बाला ॥ ३२ ॥ उनम्य कण्ठदेशं वक्षस्थलसंस्ता प्रियस्यैपा । मणिमालां रचयेदिह यवान्यल्लक्षितं रदनैः ॥ ३३ ॥ दिवसे जनसंवाघे सकृतं चिई मियः समुद्दिश्य । दर्शयति तच्च दृष्ट्वाऽदृष्टान्यैः सोपहासा स्यात् ॥ ३४॥ मुखमिव कृष्णयन्ती नायकमित्र कृत्सयन्त्यसौ निपुणा । स्वागनिपण्णं चिहं प्रययेदिह साभ्यसूयेव ॥ ३५ ॥ अन्योन्यानुगुणत्वादेवं लज्जाविशिष्टयोर्युनो। अपि संवत्सरशतके न प्रीतिहीयते रुचिरा ॥३६ ॥ १ नैरदः शकल इति खण्डानकमित्यर्थः ।

·६.
२ सांप्रयोगिकाधिकरणम् ।
श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसते ।
सांयोगिक धिकरणे निर्मित इह पञ्चमोऽध्यायः ॥ ३७॥
इति श्रीवीरभद्रदेवविरचित कन्दर्पचूडामणौ द्वितीय सांप्र-
योगिकऽधिकरणे पञ्चमोऽध्यायः ।
अथ द्वितीये सांप्रयोगिकऽधिकरणे पष्टोऽध्यायः।
.
अय पटं सष्टयति प्रतिभटकष्टस्फुटोयमख्यातः ।
सांयोगिकविकरणेऽध्याय ध्यानोऽरिवर्गेण ॥ १ ॥
उच्चरते बहुरागा हरिणी संवेशमाचरेजयनम् ।
कृत्वा रहसि विशालं, संकुचिनं हस्तिनी नीचे ॥२॥
यत्र समतया न्याय्यो योगस्तत्र स्पित्तिः समा जयने ।
मृग्या तया करिया वढवा ख्याता मुनीन्द्रेण ॥३॥
प्रतिग्रहीयाद्रमण जयनेनावापवस्तुना सहितम् ।
नीचरते सविशेपं रतयोः परयोर्यदृच्छेह ।। ४ ।।
उत्फुट विजृम्मितमिद्राणीति त्रयं दिशेन्मृग्याः।
ग्रन्यान्तरं तु निगदितमुत्तूटकमादिम विसः ॥ ५॥
नीचं विधाप गीप नवारिणशः स्मरागमाचार्यः ।
ऊर्य विरचितजयनो रचयेदुराष्टकं प्रयाम् ॥ ६ ॥
वर प्रसारयित्वा तिर्यश्नीचे तु सक्यिनी कान्तम् ।
अवसम्य चलतीच्छम्मिनकं तद्विनिर्दिष्टम् ॥ ७ ॥
साम्येन हरिणनपना स्वोरू विन्यस्य पार्थपोनः ।
तनानुनी स्वार्थ कृत्येन्द्राणी चिरं यमदे ॥ ८॥
इन्द्राम्पा च्याख्यानं स्तमुपतरं च वीरमदेन ।
प्रतिमा मपुटेन तु ग्रहीयासरस्फुट नीचे ॥९॥
एतेन प्याल्यानं नीचवरं रतपत्र वीरमदेन ।
इस्तिन्याः संपुटम्समुखं प्रोक्तं रतं शाने ॥ १०॥

·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्यायः- पीडितकं वेष्टितकं वाडवकं चेति संपुटममुखम् । संपुटकं द्विविधं तत्पार्बोचानप्रभेदेन ॥ ११ ॥ यत्रोभयोरुभावपि भवतोऽवक्रौ मसारितौ चरणौ । तत्र भवेत्संपुटकं वेत्तव्यं चेदृशाकारात् ॥ १२ ॥ अधिशयनं दक्षिणतो नार्याः पुंसो यतोऽस्ति सर्वत्र । तस्मात्पार्धरतावपि दक्षिणभागस्थितिः पुंसः ॥ १३ ॥ संपुटके इदमूरू पीब्येते पीडितं तदा मोक्तम् । व्यत्यासे स्यार्बोर्वेष्टितकं कामशास्त्रेषु ॥ १४॥ वडवेव निष्ठुरं चेदवगृहीयाद्भुजं मिया पुंसः । तद्वाडवकं निगदितमभ्यासादान्ध्रदेश्यानाम् ॥ १५ ॥ रामनृपतितनुजनिना यूना श्रीवीरभद्रदेवेन । इति कयिताः संवेशनरीतय इह बाभ्रवीयाणाम् ॥ १६ ॥ कथयति सुवर्णनाभो भेदानन्यांस्तु भुमकप्रभृतीन् । ऊर्ध्वावूरू नार्या भवतश्चेहमकं भवति ।। १७ ।। ऊचौं चरणावस्याः कृता चेत्नां तु धारयेत्तरुणः । हृत्संलग्नौ कथितं जृम्भित कायैस्तथा शन्दैः ॥ १८ ॥ इदमेकस्मिवरणे वितते स्यादर्धपीडितं प्रयया । अंसगते त्येकस्मिन् सारितमिदमेव निर्दिष्टम् ॥ १९ ॥ व्यत्यासे मुद्दरिदमिद लक्षणतो घेणुदारितं कथितम् । शूलाचितकं शो यकः स्यात्यरो धरामसृतः ॥ २० ॥ आभ्यासिकमिदमुक्तं यदि तु पदे दे विकृश्चिते वस्तौ । मोक्तं तत्कार्फटकं प्रोक्तोर्वोर्व्यत्यये पीडा ।। २१ ।। जहाया व्यत्यासे पमासनमिद निगद्यते विबुधैः । पृष्ठस्यचन्द्रमुख्या आरघयन्त्याः परिश्वतम् ।। २२ ॥ अभ्यासादिदमुक्तं फामागमपारगामिभिर्पियुधः । निर्मध्य कामशास्रं पराङ्मुखत्ये परावृत्तम् ॥ २३ ॥ १'श्रवसि' ख. ग.।

·३७ २सांप्रयोगिकाधिकरणम् । उपविष्टः संविष्टः स्थितिमानयवा जलस्य पुरुपोऽन्तः । साभ्यासः स्याद्यत्नाचित्रान् योगांस्तया लमते ॥ २४ ।। कथयति सुवर्णनामोसुकरतया वेन चित्रयोगानाम् । शिष्टरपस्मृतत्वाद्विमतिर्वात्स्यायनस्यात्र ।। २५॥ अथ कथयति सुकुमारो राजकुमारो रतोत्सवे चित्रम् । ऊर्ध्वस्थितपोनोरुर्ध्वरतं जायते तत्र ।। २६ ।। अन्योन्यापाश्रितयोर्यदि वा कुड्यादिसंश्रयत्वेन । स्परशरनिहतहृदोरिद कथयन्त्यूर्व रतं विधाः ।। २७ ।। कुड्याश्रितस्य पुंसः कण्ठे संसक्तवाहुपाशायाः । तहनपखरगायास्तन्नयनं वेष्टयन्त्याय ॥ २८ ॥ ऊरुभ्यामय कुड्ये वलन्त्यावरणविक्रमेणास्याः। स्यादवलम्बितकं रतमय घेनुकमेतदानातम् ।। २९ ।। कृपलीलावस्कन्दनपधिधरणितेयतुष्पदन्यायात् । तत्र रते खलु यूनोः पृष्टमुरःकर्म संलभने ।। ३० ।। रीत्याऽनयव शौनं छागलमैणेयगर्दभाकान्त । मारिक्रीडितकं व्याघ्रावस्कन्दनं चैव ॥ ३१ ॥ दन्तावलोपमर्दितमय मूकरवानिष्टकारले। लक्षणमेपां कार्य तत्रत्यापूर्ववैधात् ।। ३२ ।। संचाटकरतमुक्तं द्वाभ्यामाभ्यां सहेव मिश्राभ्याम् । यहीमिगोंयूयिकमुक्तं स्त्रीक्रीडितं चैतत् ॥ ३३ ॥ विज्ञेयाः स्मरशास्ने तत्कर्मानुकारसंयोगान् । संज्ञामेदास्येते छागलमैणेयमित्याद्याः ॥ ३४ ॥ विपयविशेपे राज्ये युवतीनां स्त्रीसमानता पुंसाम् । तस्मादेकैकस्या बहवो विहिता युवानस्तु ।। ३५॥ १" वलन्त्यावरणविक्रमेणेति कुडये स्तम्मे वा पुनः पुनश्चरणविक्षिपेग कटि प्रेयन्त्याः " इति नयमल्ला । २ 'अयस्कन्दनं कटिमागे- ऽमिस्तनम् ' नयमगला।

·३८
कन्पर्पचूडामणिः।
[अभ्याय:-
ते तामेकैकं वा युगपदा सात्म्ययोगयोदया।
अनुरक्षयेषुरुचितं तत्र च योगः प्रदश्यते विविधः ॥ ३६॥
विभृयादेनामन्यः कुर्यादस्या निपेवणं चान्यः ।
एको बदनं जघनं कश्चिन्मध्यं परः पुरुषः ॥ ३७ ।।
इति वारंवारं वा व्यतिकरतो वापि साधु चेप्टेरन् ।
एपा देशविशेषे नीतिः कथिता न सर्वत्र ॥ ३८ ॥
एतेन व्याख्याता वेश्या गोष्ठीपरिग्रहीभूता ।
तदानस्त्रीणां व्याख्यातं तत्समासेन ॥ ३९ ॥
दक्षिणदेशेऽधोरतमुपदिष्ट भूरि जाययाऽप्युचितम् ।
इति वात्स्यायनरीत्या चित्ररते वीरभद्रोक्तिः ॥ ४०॥
पुरुषायितके वाच्यं सम्यक्पुरुपोपसप्तकं भूरि ।
वात्स्यायनमतिज्ञामनुसृत्यैवोचितास्यापि ।। ४१ ।।
पशुमृगपक्षिविलासैः बहुभिरुपायैः प्रबोधवांश्चित्रे ।
रतियोगानतियोगाद्विवर्धयेकामतत्वज्ञः ॥ ४२ ॥
तत्साम्यादथ सात्म्याद्देशानां भूरि भावयोगेन ।
स्त्रीणां स्नेहो रागो बहुमानो जायतेऽनुपमः ॥४३॥
श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसृते ।
सांयोगिकेऽधिकरणे पष्ठोऽध्यायः कृतः स्पष्टः ॥ ४४ ॥
इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ द्वितीये सांप्रयो-
गिकेऽधिकरणे पछोऽध्यायः ।
अथ द्वितीये सांप्रयोगिकेऽधिकरणे ससमोऽध्यायः।
अथ सप्तममध्यायं व्याख्याति ख्यातपौरुषो जगति ।
श्रीवीरभद्रनामा निर्जितकामाकृतिः कान्त्या ॥१॥
कलहस्य रूपमाहुः सुरतं कामस्य वामशीलत्वात् ।
तस्य विशेषतयापि च तस्मादन महारोऽस्ति ॥२॥

·७] ३९ २सांप्रयोगिकाधिकरणम् । अंसो पृष्ठं स्तनयोरन्वर्या तया स्मृतं जघनम् । पार्श्वयं च देशः महणनकर्मणि शिरः कापि ॥३॥ अपदस्तकं प्रस्तकं समतलमुष्टी च तस्य चत्वारः। भेदाः, सीत्कृतमस्मादर्तितया भूरिभेदं च ॥ ४ ॥ विरुनं च, तत्र सीत्कृतमष्टवित्र स्याद्धि हितमृति । स्वनिनं कूजितरुदिते पत्नत्कारके तदन् ॥५॥ मृत्कृतकृतके द्यपि मोक्षायां ये च विश्रुनाः शब्दाः । एते सीत्कृविता अलमम्बावारणार्याय ॥ ६॥ अर्थविशेषादेतान् हितकादीन् प्रयोनयेच्छन्दान् । वात्स्यायनानिरुक्तेः विस्तारो नाहतोऽनेन ।। ७ ।। पारावतपरभृतशुकमधुकरदारीवहंमदात्यूहाः । अनुकतव्या नन्विह लावककारण्डवो वाचा ॥८॥ एवं च चक्रवाकः सीत्कृनभूयिष्ठमीदृशाः गुब्दाः। एककराः प्रयोज्याः कामाकृलया निवम्विन्या ॥९॥ पृष्ठे मृष्टयभियानः क्रोडगतायाः प्रफुल्लपमाक्ष्याः । तत्र स्तनिवप्रभृति च कुर्याहीप्ताभ्यम्येव ॥ १०॥ प्रविघावानपि कुर्यायोनिनयन्त्रां स्वनान्तरे इन्यात् । अपदस्तकेन मन्दं प्रारम्मे वर्धमानं च ॥ ११ ॥ आरागपरिसमाप्तेहिकारादीन् प्रयोजयेचत्र । तत्र विस्ल्याभ्यासो कथितौ तपां प्रयोगस्य ॥ १२॥ विवदन्त्या सीतत्य पदणनमिह कृञ्चितागुलिकरण । गिरसि मस्तकमाइनिधितकामागमाः पुरुषाः ।। १३ ।। अन्तर्मुखेन कुचित्र च मारकृनिवे यलान् । रतर्मणोऽत्रसाने पसिनं रुदितं विदध्याच ॥ १४ ॥ स्फुटनो पेणोरनुकविरुक्ता शून्दस्य दक्ततिः शाख्ने । मृतिरिद विनिरततः पानी पिप्पलस्योक्ता ॥ १५॥ १ 'पुत्गृत्य' इति सूखे पाठः ।

·४० कन्दर्पचूडामणि.। [ अध्याय. सर्वत्र चुम्बनादेः प्रारम्भ स्यात्तु सीत्कृतेः करणम् । तेनैव प्रत्युत्तरमुक्तं रागमभावेण ॥ १६ ॥ अभ्यासे महतैरिह शब्दा वारणमोसालमम्बार्थाः । वक्तव्या रतिविरतौ श्वसिताधुमिश्रितो योगः ॥ १७ ॥ विरुतानामपि तदागावसितिक्षणे खराभिहतिः । जघनस्य पाश्वयोर्वा समतलकं स्यादिहाम्नातम् ॥ १८ ॥ तर च लावकपरभृतहंसानां कूजितादरस्त्वरया । इति समतलमहणने प्रोक्तायोगा: प्रहारस्य ॥ १९ ॥ पारुष्यं रभसत्वं तेजश्चैयेह शोभते पुंसाम् । आबंबलत्वेऽशक्तिया॑त्तिोपितां भाति ॥ २०॥ रागात्मयोगसास्याद्भवति व्यत्यास एतयोः कापि । अचिरं प्रान्ते तस्य प्रकृतिर्भवतीति शास्त्रार्थः ॥२१॥ कीलाकर्तरिके दे विद्धासंदंशिके तथैवान्ये । पहणनमष्टकमित्यं सह पूर्वदाक्षिणात्यानाम् ॥ २२ ॥ विद्धा कपोलदेशे कीलोरसि कर्तरी शिरोदेशे । संदंशिका च कुचयोः पार्थद्वितये च संदिष्टा ॥ २३ ॥ कीलान्पुरसि मृगदृशा दृश्यन्ते दाक्षिणात्यदेश्यानाम् । देशविशेपाहतमिदममतं वात्स्यायनस्येह ॥ २४ ॥ देशान्तरीयमन्यनैव देशान्तरे मनोहारि। तद्देशेऽज्यात्ययिक परिहर्तव्यं प्रयत्नेन ।। २५ ।। गणिकां कांचिद्धतवान्कश्चिद्राना हि कीलया सुरते । राशीमन्यो भूपः कर्तर्या दुष्पयोगेण ॥ २६ ॥ यद्विदाया योगात्काणां चक्रे नी किलेहान्यः । तस्मादसावधानः महणनयोगान्न कुर्वीत ।। २७ ॥ अन न गणना मूलं नापि च दाढर्थेन शावतोभ्यासः। उद्युक्ते रतिसमरे रागात्संजायते युनोः ॥ २८ ॥ १ 'स्यादिह प्राप्तम् । खः ।

·४१ २ सांप्रयोगिकाधिकरणम् । स्वमेष्वपि च न रसिकरीत्येते भावविभ्रमो तो हि । कामिभ्यां वल्मणमिह यो स्यातां कलितों सुरवे ।। २९ ॥ आसाथ पञ्चमीमिह पयि घारां नेसवे यया तुरगः। वेगान्यः वभ्रदरी स्या' चान्यचया विषमम् ।। ३० ॥ एवं रविसंमते रागावी कामवासनानुगतो । असमील्यात्ययमतो जायते चण्डवगो हो ॥३१॥ तस्मान्धाता मृदुवां वलचन्डले च सारसाक्षीणाम् । वलमात्सनय योगान् युञ्जीत ध्यातयात्रार्यः ॥ ३२ ॥ सर्वामु सर्वदा नहि योगा: सांयोगिका बुथैयाः । स्थाने देशे काले समुचित एपां प्रयोगः स्यात् ।। ३३ ।। श्रीवीरमद्रकृनिना शासमवाणशासनानुमते । सांयोगिक विकरणे सप्तम इह निर्मितोऽध्यायः ।। ३४ ॥ इति श्रीवीरमद्रदेवविरचित्रे कन्दडामगौ द्वितीय सांप्रयोगिकाधिकरण स्तमोऽध्यायः । अथ दिनीये सांप्रयोगिकऽधिकरणेऽष्टमोऽध्यायः। अय रचयति पुष्टाय वस्पाटनमेष सादरोभ्यायम् । यस्य दरादरिमशः मुलग्रीमाश्रिता आरान् ॥ १॥ रत्पभ्यामवान् कान्वे रागारिक कृवार्यिते । अवपात्यैनं रचतरूपायित गमावासी ॥२॥ यदि वा स्वामिनायादयितया मिसकलनासीन्नः। नायकुतूहलादा करयंदवला कलां पुंसः ।।३।। तोवरेण युक्त यन्त्र क्रियते यदोरियनिस्तस्याः । असावन्दनं स्पादेवं ग्त्यविच्छेदः ॥४॥ १ 'अचल्य विक्रतो वलिवमासमन्त्री नवधेनि पच धारा गतयः, तत्र पचनी नवाल्यां प्रत्यापास्याय' मयमला।

·कन्दपचूडामणि. [ अध्यायः- इत्यमनल्पगुणोऽयं प्रथमः कल्पः स्त्रियाश्रिते पुंस्त्वे । भवति परस्तु जघन्यो यन्त्रत्यागे समारम्भे ॥५॥ भ्रश्यत्केशगकुसुमा श्वासाद्विच्छिन्नहासलीलाच । चुम्बितुमस्य मुखेन्दं वक्षोजाभ्यां प्रविश्योरः ॥६॥ संपीडयन्त्यनुकलं नमयन्ती मस्तकं कृत्ताश्चेष्टाः । पूर्व पुंसा रचयेदीयाकलुपेव मृद्वनी ॥ ७ ॥ प्रतिपातयामि पूर्व भवताऽई पातिता महायत्नात् । इति रमणं प्रहसन्ती ब्रूयात् सन्त पन्तीव ॥८॥ मध्ये मध्ये ब्रीडां श्रममभिरामा तथा विरामेप्साम् । संदर्शयेन्मुखश्रीनिर्जितराकेन्दुशोभपा ॥९॥ पुरुषोपसप्तकैरय मुहुरुपसत तानि वक्ष्यामः । पुरुषः शयनगतायाः नीवीं विश्लेपयेत्सुदृशः ॥ १० ॥ कुर्यादेतत्तस्या चित्तं व्याक्षिप्य भूरिभिर्वचनैः । एवं नीवीमोसे यूनो रागोऽधिको भवति ।। ११ ।। तत्र विवादे तामथ गण्डे परिचुम्ब्य चाकुलीकुर्यात् । परिसंस्पृशेच बहुधा स्थिरलिङ्गस्तत्र तत्रनाम् ॥ १२॥ प्रथमं सुसंगता चैर्वोरिह संहति स्फुटीभजतोः। रचयेट्टनमन्तः कन्यायाचैवमातनुयात् ॥ १३॥ स्तनयोरथ संहतयोः करकक्षास्थानयोगले चांसे । स्वैरिण्यां रचयेदिति सात्म्यं योगं पुरस्कृत्य ॥१४ ।। अलके निर्दयमेनामवलम्बेताय चुम्बनं कर्तुम् । अड्डुलिसंपुटकेन च हनुदेशे प्रस्फुरन्पदनाम् ॥ १५ ॥ तप्रेतरा सलज्जा रचयेदामीलनं दृशोः सुमुखी । प्रथमसमागमसमये रतिसंयोगे च कन्यायाः ॥ १६ ॥ एपा कथमनुरक्ता स्यादिति कुर्यालतितो चीक्षाम् । उपसर्पन युतयन्त्रो यौपा प्रापयेदृष्टिम् ॥ १७ ॥ पीडां तस्यास्तत्र च सनुयादेतदहस्यमेणाक्ष्याः।

·८ ] २ सांप्रयोगिकाधिकरणम् । ४३ आह च सुवर्णनाभः कामागममार्गमाश्रित्य ॥ १८॥ ब्रीडानाशः सस्तित्राणां मीलनोदयश्च दृशोः । इति रत्यधिका क्षेयं भावोदयलक्षणं स्त्रीणाम् ।।१९।। कम्पौ दशनच्छेदः करपङ्कजयोर्विधूननं स्वेदः । उत्थानानपणमथ निहतिवरणाम्बुजाभ्यां च ॥ २० ॥ अतिवृत्ती रतिविरतौ पुंसोऽनुदयस्य लक्षणान्याहुः। कामागमपरिशीलनचतुरा बहवो युवानस्तु ॥ २१ ॥ ऐनां यन्त्रावसरात्पूर्व संवाह्य हस्तिना सदृशः। आमृदुभावारक्षुब्धां रचयेत्करपङ्कजेनासौ ॥ २२ ।। पवादचयेदनया यन्त्रं यत्नादयन्त्रितस्मृतिभूः । पुरुपोपसप्तकानि च कथायामो विस्तरादधुना ॥ २३ ॥ उपसप्तकमन्धनहुलमर्दनपीडाश्च निर्हतिस्तद्वत् । सूकरपनिर्घातौ चटकविलासस्तथैवान्यः ॥ २४ ॥ संपुटसहितः मोक्तो वात्स्यायनसारसंदृष्टया । लक्षणमेपां क्रमशः कथयामस्तत्ववोधाय ॥ २५ ॥ न्याय्यमृजुसंमिश्रणमुपस्तकमा कामिभिः कयितम् । भ्रामणमय हस्तेन च मन्यनमिह सर्वतो लैङ्गम् ॥ २६ ॥ नीचीकृत्य जघनमय तदुपरि संघटयेद्धनं च हुले । उर्ध्वं सरभसमिदमवमर्दनमिति संज्ञया समाम्नातम् ॥२७ ।। आहत्य ध्वजतस्विरमवतिष्ठत्पीडयन् यदा पुरुषः । पीडितकं तदिहोक्तं शास्त्रज्ञैर्ययोगेन ॥ २८ ॥ उत्कृप्य स्वं जघनं दाद्वेगेन पातयेच यदा । निर्घातोऽसौ कथितो मुनिना निर्यातयोगेन ॥ २९ ॥ एकत इह भूयिष्ठं लिखने कथितो वराहयातोऽसौ । उभयत्र मलिखने कृपयातः कामिभिज्ञेयः ॥ ३०॥ १ 'तस्याः प्राग्यन्ययोगात् करेण संवाधं गन इव क्षोमयेत् आमृदु- मात्; ततो यन्त्रयोननम् । (का० सू० अ० २ म०८ सू०) ।

·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- वारक संमिथितमनिःसायैव समस्तदेशेषु । द्विस्तिश्चतुरिति घनमुदिता चटकस्य लीलेयम् ॥ ३१ ।। व्याख्यातं करणं त्विह रागावसितौ तु संपुटख्यात्या । तेपां स्त्रीसात्म्यादिह युक्तो योगो विकल्पेन ॥ ३२ ॥ पुरुपायितेऽधिकानि तु कथितान्यन्यानि संज्ञया त्रीणि । संदेशभ्रामरको मेहोलितमुल्लसत्कामम् ॥ ३३ ॥ चाडवकेन गृहीत्वा निफर्पन्त्या प्रपीडयन्त्या वा । सुचिरं स्थानं मोक्तं संदंशत्वेन शास्त्रेषु ॥ ३४ ॥ यत्राभ्यासाधिक्याचक्रभ्रमणं गृहीतयन्त्रायाः । तमिह भ्रमरकमाहुर्जधनोत्क्षेपोव पुंसस्तु ॥ ३५ ॥ दोलावजघनस्य प्रेहोलितमुच्यतेऽभितो भ्रमणे । लक्षितमेवं त्रितयं वात्स्यायनभापितेनेह ।। ३६ ॥ अलिकेऽलिक निधाय स्वीयं रमणस्य युक्तयन्त्रैव । पुरुषायितेन खिन्ना विश्राम मामुपादुचितम् ।। ३७ ॥ पुरुपस्यावर्तनमिद पुनरुचितं स्त्रिया विश्रमे जाते। इति पुरुषायितरूपं कथितं मुनिना विविच्यैव ॥ ३८॥ मच्छादितस्वभावा तद्वत्परिगूढरागसंभारा । विवृणोति स्वं भाव रागादुपरि स्थिता यूनः ।। ३९ ।। शील रतिलालसतां तत्त्वेनास्यास्तदीयचेष्टाभिः । जानीयादनुरक्तस्तस्यां स्वादानुकूल्येन ॥ ४० पुरुषायिते न नारीमृतकालीनां नवपनातां च । न मृगी गर्भवती वा नातिस्थूलां युतां कुर्यात् ॥ ४१ ॥ श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसते । सांयोगिकऽधिकरणे स्पष्टोऽभूदष्टमोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ द्वितीय सांप्रयोगिकेऽधिकरणेऽटमोऽध्यायः । १'वाडवकेन वराङ्गोष्ठसंघटेन' जयमङ्गला । २ अलिके ललाटे ।

·२ सांप्रयोगिकाधिकरणम् । ४५ अथ द्वितीये सांप्रयोगिकेऽधिकरणे नवमोऽध्यायः । नवपमनवमं कुरुतेऽध्यायं सांयोगिवेऽधुना वीरः । अधिगत्य येन समरं निर्वीरो वैरिवर्गोऽभूत् ॥ १॥ प्रकृतिदिया तृतीया स्त्रीपुमेदेन तत्र पूर्वा तु । वेपालापौ यानं लीली भावं च भीरुत्वम् ॥२॥ मृदुतामृतां वीडा स्त्रीणामनुपाति चासहिष्णुत्वम् । वदनेस्या जयनस्थितिशालिनि वात्स्यायनः माह ॥३॥ प्रयमोपरिष्टकं खलु लभते चैपा ततोऽधिकां चिम् । स्वीकृतवैश्याचरिता रविममिमानाइजायेपा ।। ४ ।। अन्या पुरुषाकृतिरिह गुप्तानगा प्रियं भजेद्युक्या । संवाहकादिभावं गंवा नैव प्रकाशं तु ॥५॥ गत्वा संवाहकतां गात्रैरूरू परिप्वजन्त्यस्य । गृहीयात्परिचर्यामूर्योर्मुलं स्पृशन्ती च ॥ ६॥ उपलभ्य ध्वनय मनीयात्साणिना दृढं बहुधा । चापलमस्य सत्सं महसेदनुपक्रमेऽप्येवम् ।। ७ ॥ स्वयमारचयेदुद्यममुद्युक्तेऽस्मिन्विवादशीलेगा। उपगच्छेत्कृन्दादिद कर्माष्टकमत्र निर्दिष्टम् ॥ ८ ॥ अविकल्पतः मयोज्यं निमितं दष्टं च पार्थतस्तद्वत् । संदंशो पहिरन्तवम्बितपरिमृष्टके चैव ।। ९॥ आम्रावपितं ननु संगर इति तेषु चेयकम् । अभ्युपगम्य विरामेऽभीप्सां संदर्मयेत्स्वस्य ॥ १०॥ इतरः पूर्वोपगमाररतो निर्देशमाचरेत्परतः । तस्मिन्सिद्ध तत्परमितिः भाति कर्मणामपाम् ॥ ११ ।। ओटोरि विन्यस्त इस्तेनालम्बिनं वनं पुम्पः । उपविध्यास्यं धुनुयादेतन्निमितं मुनिः माह ।। १२ ।। १ गत्वाऽतेच' म्व। 'रीतिः ख । - ·कन्दर्पचूडामणि । [ अध्याय.- आच्छाद्यायं पुरतो निर्दशन दशनवसनयुग्मेन । दष्टं पार्श्वत इष्टं पीडाया पार्श्वतः शास्त्रे ॥ १३ ।। अन भवत्वेतावत्सान्त्वनमिति कामिनोदेशभिमतम् । भूयोऽपि चोदिताऽसौ समीलितदशनवस्त्रा चेत् ॥ १४ ॥ सपीड्यान तस्य च मुञ्चेशो वहिर्भवेत्कृष्टौ । तस्मिन्नभ्यर्थनया यदि किंचित्यक्षिपेदधिकम् ॥ १५ ॥ अनोष्ठाभ्यामियमथ चरितनितिं यदा वहिः कुरुते । अन्तःसंदशोऽप्तौ वात्स्यायनभापितेनेह ॥ १६ ।। हस्तावलम्वितस्य च चुम्बितकं दन्तवस्त्रबदहणे । परिमृष्टकमिदमुक्त तत्कृत्वा जिइयाऽग्रेण ।। १७॥ घट्टनमभितो ग्रेण च तद्यधनं रागभारसयोगात् । अर्धप्रविष्टमीद्शनासङ्गापुरस्कारात् ॥ १८ ॥ मुहुरवपीड्य विमुश्चेनिगदितमिदमाम्रचूपित शाखे । पुरुषाभिपायवशायगिरण पीडनं चान्ते ॥ १९ ॥ उक्तः संगरनामा प्रहणनयोगा इहार्थतो ज्ञेयाः । वात्स्यायनानुसारी विधिरयमोपरिष्टके कथितः ॥ २० ॥ स्वैरिण्यो दास्यो वा कुलटाः संवाहिकास्तथा चैतत् । सम्यक्प्रयोजयन्ति न च कार्य समयविरोधादेतत् ॥ २१ ॥ यदि वाऽसभ्यतयाऽऽसा पुनरपि वदनाम्युजस्य ससर्गे । स्वस्याप्योपत्तेरिति कपयत्यागमाचार्यः ॥ २२ ॥ योगाभ्यासादधिगततत्वो वात्स्यायनो गुणाभिरतः । दोषोऽयमपरिहार्यों वेश्याभिरताविति माह ॥ २३ ॥ अत एव प्राच्याना रतिलीलायामिमाः सदा वाः । आदिच्छरकदेश्या वेश्याना संगमारुचयः ॥ २४ ॥ साकेतकास्तु तासु च केवलमिह वक्त्रकर्मणे विरताः । रचयति नागरिको न तु तत्कर्मवान सक्तोऽपि ॥ २५ ॥ अविशंकया तु सर्व रचयन्त्येवेह सौरसेना ये ।

·२] ४७ २ सांप्रयोगिकाधिकरणम् । ते कथयन्ति न लौकिकदृष्टया शौचादि नारीपु ॥ २६ ॥ त्याज्या न यताऽऽसा बदने तत्कर्मपात्रभूतेऽपि । चुम्बनमनुभयोज्यं स्त्रीमुख इत्यादिवाक्येन ।। २७ ॥ वचनं तु सावकाशं मुचरितनारीपु चुम्बन विपये । देशस्थित्यादेरिति वात्स्यायन आह संयोगम् ॥ २८॥ तरुणौपरिष्टकं किल तदुभयतः कापि चान्योन्यम् । स्त्रीयोगेप्वनुरागी कर्फतत्सस्पृदं तनुते ।। २९ ॥ व्यासस्तस्य तु विदितचुम्बनचरिते मुखाम्बुजेनेह । युगपत्तु संप्रयोगे यूनोरिह काकिल: कयितः ॥३०॥ अत एवास्मिन्निरतास्त्यक्त्वा वेश्या जनान् गुणैरान् | रज्यन्ते दासादिपु नेपामस्मिन् जुगुप्सेति ॥ ३१ ॥ विप्रो विद्वान्मन्त्री वाक्ये कुशलो न कारयेदेतत् । अपि वा समत्ययतां प्राप्तोऽयोऽन्यया भवति ॥ ३२ ॥ शास्त्राचारमात्रानाय योगोऽखिलेपु देशेषु । नास्ति श्वमांसभुक्तिवैद्योक्त्या सर्वलोकस्य ॥ ३३ ॥ शास्त्रं च नाममाणं पुरुपा देशास्तया तथा कालाः । सन्त्येव यरुपास्या अर्या निन्द्या अपि प्रकृताः ॥ ३४ ॥ झावा च देशकालो शास्त्रं चैव प्रयोगमात्मानम् । युद्धीत योगमयवा भनतु विरागं प्रयोगेपु ॥ ३५॥ मनसश्यश्चलवाया अर्थस्यास्यातिगुप्ततायाश्च । को वेद कः कदाचित्कृर्यादेतत्कुतः कर्म ॥ ३६ ।। निन्दिततामपि यातोऽध्यायोऽयं वीरभद्रदेवेन । वात्स्यायनीयवृत्या उद्योगाप्तो कर्य त्याज्यः ॥ ३७ ।। साध्ये संनित्यं क्रियते चन्द्रेदना स्वयं अन्यः । व्याख्यापां पररचिते तस्यानुमतिः कयं त्याच्या ॥ ३८॥ १ तास्नामा' ख.। २ 'गुणैरत्वान्' स.।३ तय्यानुतिः' ग.। .

·४८ कन्दर्पचूडामणिः । [अध्याय:- श्रीचीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुमृते । सांयोगिकेऽधिकरणे नवमोऽनवमः कृतोऽध्यायः ॥ ३९ ॥ इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ द्वितीये सांप्रयोगिकेऽधिकरणे नवमोऽध्यायः । अथ दितीये सांप्रयोगिकेऽधिकरणे दशमोऽध्यायः । अथ दशमं विशदयितुं राजकुमारोऽयमुद्यतारम्भः। संरम्भनिहतरिपुगणरमणीसौभाग्यलुण्ठाकः ॥ १॥ भोज इबाय निरतो नानाविद्यानिवन्धनिर्माणे । समयोच्छिन्नेऽपि यः सोद्योगः कापशावेऽपि ॥२॥ परिचारकमित्राभ्यां सहितः पुष्पैः सुपुष्पितर्जुष्टे । संचारितशुभधूपै रतिवासेऽलङ्कृते भवने ॥ ३ ॥ रचितस्त्रानालङ्कतिरीपत्पीनी चे शास्त्रतो युक्त्या । रमणीमुपक्रमेदिह सान्त्वनतश्चैव पानेन ॥ ४ ॥ केशे हस्ते नीव्यां वस्त्रान्ते चावलम्बनं रतये । उपवेशनं विदध्याइक्षिणतो हरिणशावाक्ष्याः ॥ ५॥ सव्येन बाहुना स्यात्परिरम्भोऽप्यनुद्धतः सुदृशः। पूर्वाध्यायनिसृष्टैर्वचनै रागादिसंयुक्तैः ॥ ६॥ गूढाश्लीलाश्चार्याः परिभाष्यास्ते समस्याभिः । अनिवृत्तं सैनिवृत्तं गीतं वाधादि वा रचयेत् ॥ ७॥ संकथनं च कथाना भूयः पाने प्रवर्तनं तद्वत् । दृष्ट्वा च सानुरागां ताम्बूलाद्यैर्जनोद्वासः ॥ ८॥ उद्धपयेच विजने मोक्तैरालिङ्गनादिकैरेनाम् । उपक्रमेदनन्तरमस्मानीवीवियोगादि ॥ ९ ॥ 'इवायमभिरतो' इति पा० २ 'ईपत्पीत 'मः। ३ 'सनृत्तमनृत्तं वा गीतं वादित्रम् ' सू० ७ ॥ -- १ ·१०] २ सांप्रयोगिकाधिकरणम् । ४२ अवसाने रागस्य तु लज्जाभाजोरिवानयोयूनोः । अन्योन्यं परिदर्शनपरिहारेणोदिवप्रभयोः ॥ १० ॥ आचारभूमिगमनं पार्थक्येऽस्मानिवृत्तयोरनयोः । वीडायमानमनसोरुचिते देशे समास्थितयोः ॥ ११ ॥ ताम्बूलग्रहणोचरमच्छीकृतचन्दनादि देहेऽस्याः । दवा स्वयं भुजेन च तामिह परिरभ्य सव्येन ॥ १२ ॥ कृत्वा चपकं हस्ते सान्त्वनमाधाय पाययेदुचितम् । तदनु जलस्य च पानं भुञ्जीयातां च खण्डादि ॥ १३ ॥ सात्म्यानुसारि सर्व देशस्य स्यात्तयाऽऽत्मनोऽप्येतत् । अच्छे रसकं यूपं रुचिरयवाग्रं तथैवाम्लान् ॥ १४ ॥ पानकमर्जितैरिह मांसरचितोपदंशशोभाव्यम् । आम्राणि मातुलुङ्गकचुक्राचं शर्करासहितम् ।। १५॥ मधुरमिदं मृदुविशदं निर्दिश्यैवं विदृश्य तदद्यात् । हर्म्यतलस्थितयोर्वा चन्द्रकराणां च सेवनं कर्तुम् ॥ १६॥ आसनमत्र कथाभी रुचिराभिः साधु वर्तेत । अड्डे लीनामेनां पश्यन्ती मण्डलं सुधाभानोः ॥ १७ ॥ व्यक्तीकरण कथितं रुच्या नक्षत्रपंक्तीनाम् । ध्रवदर्शन वशिष्ठप्रेयस्याथैवमेव सप्तः ॥ १८ ॥ रत्यारम्भसमाप्ती कयिते वात्स्यायनेनैवम् । साने रतैरिह वर्धेतासामुपस्कता मीतिः ॥ १९ ॥ मोतिकररन्योन्यं स्फुटवियम्भ कयायोगः। भावानुवर्तनरिह निनसंबद्धर्भवेत्परा प्रीतिः ॥ २० ॥ क्षणमवलोकनविरहः क्रोधायीत्या तया दृष्टिः । हल्लीसक्रीडनकैगीतरपि नाट्यरासकैरुचितः ॥ २१ ॥ रागादिलोलनयनैरिन्दोरपि दर्शनरेवम् । प्रयमावलोकने सति पूर्व ये स्युमनोरया युनोः ।। २२ ॥ दुःखं पुनर्वियोगे प्रतिकीर्तनतस्तयोरुमयोः। ४

·५०
कन्दर्पचूडामणिः।
[अध्याय:-
उच्या संचुम्बनरय रागपरीरम्भणैस्तथा भावः ॥ २३ ॥
संयुक्तरिह युनोः स्नेदो वृदि समायाति ।
रागवदाहार्परागकृत्रिमरागं च सान्तरो रागः ॥ २४ ॥
पोटारतं खलरतं रतमनियन्त्रं च संमोक्तम् ।
अवलोकन दिवसावधिरचिते यत्नेन संगमे यूनोः ॥२५॥
गत्वा प्रत्यागमने कोपत्यागे च तत्राद्यम् ।
तत्रात्माभिमायात्मवृत्तिचितैव यावदर्य च ॥ २६ ॥
एवं वाह्यरतोत्तरकालं यन्त्रे विलम्बोऽत्र ।
मध्यस्थरागभाजोरारब्धं यदनुरज्यते यूनोः ॥ २७॥
आहृतरागो, यस्मिन् योगैः संधुक्षणं रागे ।
कार्यार्थमन्यसतौ यदि वा यः स्याद्रतोदयो यूनोः ।। २८ ।।
कृत्रिममन्यद्धदि चेयवहितमेतत्समाम्नातम् ।
कृत्रिमरते तु योगा: सर्वे शास्त्रात्समुच्चयाक्कल्प्याः॥ २९ ॥
न्यूनायां दास्यां वा पोटारतमर्थलाभान्तम् ।
उपचारानातिरिह कथिता पोटारते मुनिग्रन्थे ॥ ३० ॥
पण्याङ्गनया सह यत्स्याद्वामीणस्य रागयातार्यम् ।
खलरतमिदमानातं नागरस्य ग्रामकान्ताधैः ॥ ३१ ॥
अन्योन्यं विचम्भे सात्म्यादनियन्त्रितं सत्तु ।
वात्स्यायनीयदृष्टया रतभेदा वीरभद्रदेवेन ॥ ३२ ॥
कुसुमेपोरिह कथिता ग्रन्थे चूडामणौ क्रमशः।
अपणयाया: कोपोऽयुक्तो युक्तस्तु वृद्धरागायाः ॥ ३३ ॥
नामग्रहं सपल्या तस्याः संबन्धि चालापम् ।
नो मर्पयेधलीकं भर्तुः स्खलितं तथा च गोत्रस्य ॥ ३४ ॥
तत्र भृशं कलहः स्याद्रुदितायासौ च जायते ।
क्षोद शिरोरुहाणां शयनासनतो धरातले पातः ॥ ३५ ॥
ताडनमपि भुवि शयन भूपणमाल्यावमुक्तिश्च ।
एवं माने जाते भङ्गाथै तस्य युक्तसामादेः ॥ ३६ ॥

·१०] २ सांप्रयोगिकाधिकरणम्। । युक्ते सति प्रयोगे तस्यां जातप्रसादायाम् । सानुनयोपक्रमतः शयनतले रोहयेदसावेनाम् ।। ३७ ॥ तस्य च वन्धनमुचितं वस्त्रेणास्योत्तरीयेण । एवं विवृद्धकोपा सकचग्रहमुन्नमय्य तस्यास्यम् ॥ ३८ ।। हन्यादमिकमलतो वाहोः पृष्ठेऽयवा शिरसि । वक्षसि वा वारै द्विस्त्रिर्वा तं निहत्य संगच्छेत् ॥ ३९ ॥ यावद्वारमयाश्रु करकमलेनापमृज्यात्सा। क्रोधाधिक्येऽपि च सा भूयो न द्वारदेशतो गच्छेत् ॥ ४०॥ इत्याह दत्तकः खलु मचा दोपं तथा तस्याः । तनानुनीयपाना युज्या सा स्यात्प्रसादसाकांक्षा ॥ ४१ ॥ लब्ध्वाऽपि च मसादं सकपायोक्तिस्तुदेकान्तम् । सुरताकांक्षातरलामवलामेनां मियः समालिङ्गय ॥ ४२ ।। नीत्वा शय्यापृष्ठे स्वाङ्कालङ्कारतां गमयेत् । प्राप्य निमित्तं स्त्रीये यदि भवने स्यान्मृगेक्षणा रुटा ॥४३॥ जुष्टा तादृशचिरैरभिगच्छेन्नायकं तरया । तर नियुक्तैर्भ; सानुनयाऽसौ च पीठमः ॥ ४४ ।। रे विधाय रोपं तेन सह स्वं गृहं गच्छेत् । तव वा वसेदिति कलहः प्रणये निरूपितो यूना ॥४५॥ न्यूना ग्रीष्मदिवाकरदवदहनास्तेजसो यस्य । चतुरधिकां पष्टिमिमा वाभ्रव्येण प्रकीर्तितां कान्तः॥४६॥ वरनारीपु विरचयन्नधिगच्छति मान्मयी सिद्धिम् । शास्त्रान्तराणि कययनप्ययमज्ञापयंवतुःपष्टिम् ॥ ४७ ।। विदुषां संसदि न तया फयया परिपूज्यतामेति । शास्त्रान्तरानभिज्ञो यस्त्वनयाऽद्धृतवतुःपष्टया ।। ४८ ॥ गोष्टयां स स्त्रीनरयोर्गोष्ठीप्वम्य विगाहते नियतम् । एनां विद्वत्पूज्यापधिकतरं पूजितां च खलैः ।। ४९ ॥ १'तस्य च वचनमुचरेण योनयन्ती' इति सूरे पाठ ।

·૨ कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याया- गणिकागणपरिपूज्यां सकुरुते नन्दिनी को न । नामान्यस्याः शाने सुभगङ्करिणीति नन्दिनी सुभगा ॥५०॥ नारीप्रिया च सिद्धा कामाचार्येण गीयन्ते । कन्यापरयोपितद्भयां पण्याङ्गनया च भावशालिन्या ॥५१॥ निपुणोऽस्यां विद्यायां बहुमानेनेक्ष्यते कामी । श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेसमबाणशासनानुसते । सायोगिधिकरणे दशमोऽध्यायः कृतो विशदः ॥५२॥ इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ द्वितीये साप्रयोगिकेऽधिकरणे दशमोऽध्याय । समाप्तं चेदं द्वितीयं साप्रयोगिफमधिकरणम् । अथ तृतीये कन्यासंप्रयुक्ताधिकारे प्रथमोऽध्यायः । इत्यं स्मरसर्वस्वं सांयोगिकमादितो निरूप्यासौ। शास्त्रेऽस्मिन्नधिकरणं तस्मात्परमादरात्तनुते ॥१॥ कन्यायुक्तकनान्यधिकरणेऽय द्वितीयतः परतः । यतते सार्थकतायै प्रयमेऽध्याये महाबाहुः ॥ २॥ अध्यायाः पञ्चास्मिन्कन्यायाः संप्रयुक्तके कथिताः । तत्र प्रथमेऽध्याये वरणविधिनिर्णयः संगे ॥३॥ पन्याया विश्रम्भणमुदितं तस्य द्वितीयकेऽध्याये । चालोपक्रमसहितं चेष्टाकारस्य तस्य रागेषु ॥ ४॥ सूचनमुक्तं विशदं फयितेच्या वतीयेऽतः । एमपुरुषाभियोगः प्रतिपत्तिधात्र यन्यायाः पञ्चम इह चाध्याये भूमीपञ्चेपुणामुना यूना । कथिताः स्फुरत्मपञ्चं योगा वाहिका विशदाः ॥६॥ इत्यं कृत्वा संग्रहमाग्रहपरिदृष्टरामशास्त्रार्थः । अधिकरणं विशदयति स्मरशाखस्य तु तृतीय सः ॥ ७॥ अधिगन्तव्या विधिना यस्या दानोपभोगयोः पूर्वम् ।

·१ ] ५३ ३ कन्यासंप्रयुकाधिकरणम् । नान्यः सा च सवर्णा भूमिधर्मार्थपुत्राणाम् ॥ ८॥ अनुपस्कृता रतिः स्यात्पक्षाधिक्यं च जायते तस्मात् । निन्दिततोपस्कृतता न्यूनाधिरुवर्णयोविदिता ।।९।। साभिजनामिति कन्यां माना पित्रा च संयुतां युक्ताम् । वर्पत्रयेण वयसा यदि वा नयेनोनेह कालेन ॥ १० ॥ श्लाघ्याचारे घनवति पक्षिणि संवन्धिनां मुहुः सुखदे । संबन्धिभिः परीते जातामेवं विधे वंशे ॥ ११ ॥ पितृपक्षाधिक्यवतीं संपन्नां रूपलक्षणैरुचितैः । अन्यूनानधिकाङ्गीमक्षीणाक्षिस्तनीमपि च ॥ १२ ॥ अक्षीणकेशदन्तां नखकक्षेण्यशालिनी नद्वन् । सहजारोगशरीरां श्रुतवानेवंविधः पुरुषः ॥ १३ ॥ शीलयतु यां गृहीत्वा मन्येतात्मानमेप सस्कृतिनम् । याचेत नैव चैनामन्यसवर्णान्वितां पूर्वम् ।। १४ ॥ इति घोटकमुखभणितेऍनाधिक्ये न याचनं युक्तम् । तस्यावरणे पित्रोंयत्नः सम्बन्विनां चैव ।। १५ ।। मित्राणामपि युक्तः संसक्तानां प्रचारोज्न। वरयित्रन्तरदोपं दिशतां निजसंस्तवं चैव ॥ १६ ॥ अनुकूलयेयुरनिशे कयया कौलादितद्गुणायत्या । कन्यामातुहृदयं विशिष्य मित्राणि यत्नेन ॥ १७ ॥ ज्योतिर्विसुहृदस्य तु शकुनग्रहलग्नराशिनक्षत्रैः । दृष्टैरपि च निमित्तैः संवन्यं भावयेतस्याः॥१८॥ १'वर्षनयोना' इति पाठान्तरम् । २ 'यां गृहीत्वा कृतिनमात्मानं मन्येत न च समानैर्निन्येत, तस्यां प्रवृत्तिरिति घोटकमुखः' का० सू० भ० ३ अ. १ सू० ३ । ३ 'प्रशस्तानां' इति पा० । 'मित्राणि च गृहीतवाक्यान्यु- भयसंबद्धानि' का० सू० ३ अ० १ सू० ४ 1 ४ बहुधा' इति पा० । 'कौलान् पौरपेयानभिप्रायसवर्षकांश्च नायकगुणान् विशेषतश्च कन्यामातुर- नुकूलान् तदात्वायतियुक्तान् दर्शयेयुः' का० सू० स० अ० १ सू०६ ।

·कन्दर्पचूडामणि । [आध्याय- कन्यान्तरलाभकयां कययित्वाग्रे च कन्यकामातुः। उन्मादयेयुरस्या हृदयं केचित्मयत्नेन ॥ १९ ॥ दद्याद्वा वरयेद्वा दैवादेरानुकूल्यतः कन्याम् । नतु केवलं निजेच्छा तत्र समति केऽप्याहुः ।। २० ॥ धावनरोदनशीलां वरणावसरे च निद्रया युक्ताम् । परिवर्जयन्ति कन्यां वरणे सन्तः प्रयत्लेन ॥ २१ ॥ यस्या नाम न शस्तं या च विदन्ता तथा धोना। अन्याय या गुप्ता दत्ताऽत्यन्तं नता विकटा ॥ २२ ॥ व्यङ्गा पित्रा पृपता कृपभस्कन्याऽमर्पशीला च । वृपली मुण्डा गुल्मविभ्राणा या विपिता चैव ॥ २३ ॥ फलिनी नक्षत्राख्या नाम्ना नद्यास्तथा च वृक्षाणाम् । वरणे वर्योपान्ते युक्ता स्याटेफलाभ्यां हि ॥ २४ ॥ एके तु चित्तनयने यस्यां पुरुषस्य चानुरज्येते । तस्यामृद्धि माहुस्तदभावे लक्षणं विफलम् ॥ २५ ॥ तस्मात्मदानकाले कर्तव्या दानवेपसंयुक्ता । स्थाप्या दर्शनविषये नायकचेतोऽनुरागाय ।। २६ ।। अपराहे वा नित्यं सालकारा चरेदसौ क्रीडाम् । यज्ञविवाहादिपु वा जनसमवाये निरीक्ष्यपा ॥ २७ ॥ संदर्शनानुचिततां इन्ति च पण्येन साम्यमेतस्याः । तस्मात्कन्याकुल रेपा संदर्शनीयैव ॥ २८॥ वरणायागमभानः शुमदर्शनसाधुवादसंदर्भान् । संघन्धिमुहृदुपेतान्बुलपुरुपान्महरुचितैः ।। २९ ।। प्रतिगृहीयुः कन्यापतीयास्तां च भूपितो तेपाम् । संदर्शयेयुरुचित रम्यामन्यापदेशेन ॥ ३० ॥ देवपरीक्षणमवधिः स्याप्यों यावन्न निथयो दाने । १ 'देवनिमित्तशटनोपश्रुतीनामानुल्येन कन्या वरयेद्दद्याध' का. सू० अ० ३ ० १ सू० ९ ।

·२] ३ कन्यासंप्रयुक्ताधिकरणम् । उच्या भविष्यतीति च ते नानादौ नियोज्याः स्युः ॥३१॥ परिणयमस्या रचयेद्राह्मण विधिनाऽथ शास्त्रेण । इति संक्षिप्य निगदितो वरणविधिः काममूत्रेषु ॥ ३२ ॥ संगतविवाहकायें सह लीला वा तथा समस्यायाः । तुल्यैः कार्या विपरचमैरिव नोत्तरुचिताः ॥ ३३ ॥ कृत्वोदाई गमनं यदि वा तत्रैव रोचयेद्बासम् । एप विकल्पो युक्तो देशाचाराद्यवस्थायाम् ॥ ३४ ॥ वर्तेत यत्र रमणः कन्यामुद्दाह्य दासभावेन । उच्चोऽसौ संबन्धः सद्भिनिवन्धतस्त्याज्यः ॥ ३५ ॥ वर्तेत यत्र रमणः कन्यामुद्वाह्य वा प्रभुत्वेन । नीचोऽसौ संबन्धः सद्भिनिर्वन्यतस्त्याज्यः ॥ ३६ ॥ यत्र सुखानि परस्परमपि प्रभवन्तीह शोभना लीलाः । मिय उत्कर्पनिदानं संवन्धोऽसौ विधेयः स्यात् ॥ ३७॥ कृलोचं संवन्धं वन्धुषु कन्यां नयेदसौ नमः। नीचं न तु रचयेदिह संवन्यं निन्दितं सद्भिः ॥ ३८ ॥ श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसते । कन्यायुक्ताधिकृतौ प्रथमोऽध्यायः कृतः साङ्गः ॥ ३९ ॥ इति श्रीवीरमद्रदेवविरचित कन्दर्पचूडामणौ तृतीये क्न्या- संप्रयुक्ताधिकरणे प्रथमोऽध्याय. ! अथ तृतीये कन्यासंप्रयुक्ताधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः । अथ कथयत्य यायं द्वितीयमेपोट्यपभो वीरे। दोर्द्वयविक्रमपाटितपरभटरणपाटवो झटिति ॥१॥ शयनमरः कुर्यातामक्षारलवणभोजनावेतौ । यतमानसौ ज्यहं किल संचरितब्रह्मचयों च ॥२॥ तूर्येण सह निगदितं सप्ताहं चैव मङ्गलस्नानम् । -- ·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्यायः- भूपणकृतिसहभुक्ती प्रेक्षासंबन्धिपूना च ॥ ३ ॥ इति परिणयनानन्तरमाचरणीयं समस्तवर्णेन । नववास:परिधानं पाठाधिकृतेरनध्यायः ॥ ४ ॥ मृदुभिरुपायैरेतां तस्मिन्निशि निजेने यशीफर्तुम् । आदध्यादुद्यममिह मूकवदासीत केपांचित् ।। ५ ॥ स्तम्भीभावे भर्तुः संमतिरिह नास्ति चाभ्रवीयाणाम् । व्यहमेवं पश्यन्ती गाढं दूयेत सा यस्मात् ॥ ६॥ परिभवति पण्डमिव तं स्तम्भवं यस्य समातनुते । तस्मादुपक्रमी स्यानतु यन्त्रं रोचयेचत्र ॥७॥ एवं स्यादिश्रम्भः कन्याया न व्रतस्य भङ्गय । सति यन्त्रे व्रतभङ्गं स्त्रीयायामामनन्त्यार्योः ॥ ८॥ साना प्रयोजयेदय यन्त्रं परतस्त्रिरात्रतः सुभगः । कुसुमसमानां तासां सुकुमारोपक्रमेभिरुचिः ॥९॥ प्रसभमकृतविश्वासर्यन्त्रायादीयमानापाम् । नियतो भवति द्वेषो यन्ने पुरुषेऽथवा तासाम् ॥ १० ॥ युक्याऽपि यतः प्रसरं स्वयमुपलभते विशेत्तु तेनैव । यौवनतरतमभावं विद्यादस्पाः प्रयत्नेन ॥ ११ ॥ कृत्वा सङ्गतिमस्या निजकरकमलेन पाणिकमलस्य । तत्र च सिद्धामेतां परिरम्भे साधयेद्वालाम् ।। १२ ।। सह्यत्वात्परिरम्भ क्षणमारचयेत्तु पूर्वकायेन । कठिनोपक्रमतो भूयादेपा विरक्ताऽपि ॥ १३ ॥ १.त्रिरात्रमवचनं हि स्तम्भमिव नायकं पश्यन्ती कन्या निविद्येत परिभवेच्च तृतीयामिव प्रकृतिमिति बाभ्रवीयाः' का० सू० अ० ३ अ० २ सू० ४ । २ 'उपक्रमेत विनम्भयेच्च, न तु ब्रह्मचर्यमतियतेंतेति वात्स्या- यन ' सू० ५।३ 'कुसुमप्तधर्माणो योपितः सुकुमारोपक्रमाः, तास्त्वनधि- गतविश्वासैः प्रसममुपक्रम्यमाणाः संप्रयोगद्वेषिण्यो भवन्ति, तस्मात्साम्नैवोप- चरेत् । सू०६। .

·२] ५७ ३ कन्यासंप्रयुक्ताधिकरणम् । सिद्धां वै परिरम्मै दद्यादनेन चार ताम्बूलम् । अमविपत्तौ तन्त्र च सांलनवायरिमां शपयैः ॥ १४ ॥ प्रतियाचनः प्रपतनैश्चरणाम्बुजयोः सरोजरम्याक्ष्याः। सङ्काहयेदिदं खलु ताम्चितमन्यकार्येऽपि ।। १५ ।। लजानिमग्नहृदया यदि वा रुष्टा महापराधैन । नातिकामति सुमुखी चरणनिपतनं क्षणं यूनः ॥ १६ ।। अस्य तु दानावसरे मृदुचुम्बनमाचरेदसावुचितम् । आलापयेत्तु सिद्धां चुम्बनपरिरम्भयोरुभयोः ॥ १७ ॥ आकर्णनायमस्याः परिमितवर्ण मिताभिधेय च । किंचित्पृच्छेस्कामी रहित इवैतस्य बोधेन ॥ १८ ॥ पृष्टे सकृदभिपत्ते यदि नेयं तदाऽसकृच्चरेत्पृच्छाम् । युक्तां सांत्वनया खलु नौद्वेगः स्याद्यथा तस्याः १९ ॥ ताप्ययावदन्ती निर्बनीयाच्छुभेक्षणां रमणः। विपहन्ते पतिवचनं नैव नवोढाः स्वयं ब्रुवते ॥२०॥ निर्बध्यमानतायां प्रतिवचनं सा चरेच्छिर कम्पैः । कलहेनैव विदध्यात्कम शिरसोऽपि पद्माक्षी ॥ २१ ॥ इच्छसि मां नेच्छसि वा रुचितोऽहं तेऽयवा न संरुचितः । इति पृष्ठा व्यवतिष्ठेत्सुचिरं वश्यः स्मरास्वस्य ।। २२ ।। निर्वध्यमानतायां कम्पो मोऽत्र चानुकूल्येन । अत्र प्रवच्यमाना विदेदेणीहगेपाऽपि ॥ २३ ॥ विश्रब्धानुभयो; कृत्वा स्वमसीमिहान्तराऽनुगुणाम् । कुर्यात्कयामसङ्गं नवोढा संस्तुता चेत्स्यात् ।। २४ ॥ सख्याः कयामसझे विहसेन्नतवक्त्रपङ्कजा वाला। अतिवादिन्यां तस्यां साक्षेपः स्याद्विवादस्तु ॥ २५ ॥ अनयतत्परिकथितं कययेत्साऽनुक्तमप्यधीराक्ष्याः । तूष्णीमासीत न वा तस्मिन्सत्यानुकूल्येन ॥ २६ ॥ निबन्ये सति नाई वचीत्यव्यक्तमयतोपूर्णम् ।

·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:-
प्रयाद्विहसन्ती पश्येत्तिर्यकदाचित्तम् ॥ २७ ॥
आलापनविधिरधिको
यूना
कथितो नवीनकान्तायाः ।
श्रीवीरभद्रविदुपा निखिलघराचक्रशक्रेण ।। २८ ।।
जातपरिचया तुष्णी याचितमेतेन नागवयादि ।
अस्यान्तिके निदध्यानीयाद्वोत्तरीयेऽस्य ॥ २९ ॥
युक्तां तथा छुरितकैरुपरि कुचस्वर्णकुम्भयोरुभयोः ।
सद्यः स्पृशेदजस्रं विषयीभूतः स्मरास्त्रस्य ॥ ३० ॥
प्रियया निवार्यमाणो नै कुर्याद्यदा परीरम्भम् ।
कुरुष्व ममेति कथयन्परिरम्भं कारयेदेपः ॥३१॥
आलिङ्गनसमये स्वं करकमलं नाभिदेशपर्यन्तम् ।
व्यावर्तयेससार्य हि हरिणदृशः शोभनाकारः ।। ३२ ॥
आरोप्य स्त्रोत्सझे कान्तां क्रमशोऽधिकं ततोऽप्यधिकम् ।
सोपक्रमतां कलयेदतिपत्तौ भीपयेदेवम् ।। ३३ ।।
दशनेन तमघरे स्तनपृष्ठे नखरदन्तयोः कुर्यात् ।
कृत्वा च स्वयमात्मनि सख्याः सविधे त्वया रचितम् ॥ ३४ ॥
कथयिष्यामि किमत्र व वक्ष्यसि तासु जातहासासु ।
इत्यं प्रतारयेत्ता वालपत्यायनैश्चैव ॥३५॥
उत्तररात्रिप्रधिकं विथम्मे हस्तयोजनं रचयेत् ।
सानिकं च चुम्बनमासङ्गः स्यात्करस्यैवम् ।। ३६ ॥
विन्यस्तपाणिरूवारुपरि च संवाहयेदिमां तन ।
संवाहयेत्क्रमेण च सिद्धां तयोरुमूलेऽपि ।। ३७ ॥
संवाहने निपिद्धे दोपो नास्तीति तां समाकुलयेत् ।
स्थैर्य तन विदध्याद्यस्थलसङ्गमकरतः ॥ ३८ ॥
रसनावियोजनादनु नीवीमोक्षं तथा परावृत्तिम् ।
वखस्योोर्मूले संवाइनपाचरेद्यः ॥ ३९ ॥
अन्यापदेशतः खलु कुर्यादन्यत्स्व तथाऽभिमतम् ।
यन्त्र प्रयोजयेन तु तत्कालं काप्यतिक्रम्य ॥४०॥

·२] ५९ ३ कन्यासंप्रयुक्तधिकरणम् । तामनुशिष्याद्रमणः स्वस्य च तस्यां प्रदर्शयेद्रागम् । अनुवर्णयेन्मनोरथवृत्तीः पूर्वं समुत्पन्नाः ॥४१॥ प्रतिजानीयादग्रे स्वाचरणं तत्र चानुगुण्येन । साध्वसमस्याश्छिन्द्यालतिपत्नीभ्यः प्रयत्नेन ॥४२॥ इत्यं तस्याः कन्याभावं क्रमतो विधाय दूरेण । विगतोदेग रचयन् भूयात्सोपक्रमः पुरुषः ॥ ४३ ॥ इति कन्याविधम्भणमुक्तं श्रीवीरभद्रदेवेन । आकर्ण्य यस्य कीर्ति लज्जितमिह देवदेवेन ॥४४॥ इत्यं चित्तानुगतो चालामिह साधु साधयेद्बहुभिः । उचितोपायैरेवं रागस्तस्याश्च विश्रम्भः ॥ ४५ ॥ अत्यन्तमानुकूल्यं प्रतिकूलत्वं तथा च नात्यन्तम् । कन्यासिद्धौ हेतुस्तस्मान्मध्यस्थता युक्ता ॥ ४६ ।। स्वस्य पीतौ हेतुर्माननिदानं च मानशीलानाम् । विश्रम्भणमधिगच्छन् कन्यानां जायवे भीतः ॥ ४७॥ मन्दाक्षं कन्यानामालक्षन्मन्दमाचरन् रागम् । वेद न तासां हृदयं पशुवत्सरिभूयते तस्मात् ॥ ४८ ॥ सहसोपक्रान्तौ सा चित्ताविदुपा भयं तथा पीढाम् । उद्वेगं देपं खलु सद्यो यातीति शास्त्रार्थः ॥४९॥ मीति साऽलब्ध्वा ननु तेनोद्वेगेन पिता बहुधा । पुरुपदेपं प्राप्ता विद्विष्टा स्याद्रतात्परतः ॥ ५० ।। श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमयाणशासनानुसते । कन्यायुक्ताधिकृतौ रचितोऽध्यायो द्वितीयोऽसौ ।। ५१ ॥ इति श्रीवीरपद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ तृतीये कन्या- संप्रयुक्ताधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः। १ मन्दाक्ष लज्जाम् ।

·६० फन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- अथ तृतीये कन्यासंप्रयुक्ताधिकरणे तृतीयोऽध्यायः । अथ कथयत्यध्यायं तृतीयमात्मत्रयीस्फुरन्मार्गः । नेत्रत्रयोव शम्भोरनुपइतायत्रयी यस्य ॥१॥ गुणवानपि धनहीनो मध्यगुणो वायवा गुणै रहितः । पित्रादेः परतन्त्रः वरयेयुनवमाधास्ते ॥ २॥ कन्याऽसुलभ्यतायां वाल्यादारभ्य रचनं तस्याः। रचयेयुः स्वयमेते साऽपि तमिच्छेत्समीपे यः ॥३॥ इति घोटकमुखभणितिः तस्याश्चेदानुरजनोपायाः । सहपुप्पावचयाद्या वात्स्यायनभापिता ज्ञेयाः ॥४॥ मालाचरणं कृत्रिमदुहिक्रीडा च पट्टिकालीला । पाको मुष्टिकलीलाऽऽकर्पक्रीडाङ्गुलिग्रहणम् ॥५॥ यष्टिककृन्तकविच्युतिरुपलक्रीडादिदेशसंवन्धि । तत्साम्पात्समयेषु च कुर्यादनया च चेटीभिः ॥ ६ ॥ उदकक्ष्वेडनकानि च मीलितकं लवणवीयिका चैव । अनिलाद्गुलिताटिकया साकं गोधूमपुड्या च ॥७॥ इत्ति परिचयानुरूप रचयेत्त्रीदास्तदीयसात्म्पेन । प्रीति कुर्यादस्पा विश्वस्ताभिः प्रयत्नेन ॥८॥ युध्येत्परिचयमस्या पापाः कुर्यात्मियाणीह । सा मोता विदिताकृतिरमतिपेये रतासने ॥९॥ अनभिहिता विदिताकृतिरभिदध्याचट्ठणानेर । एवं स्पादनुरक्ता फन्यैतस्मिन् गुणान ततो झाला ॥१०॥ सापयतु फौतुकं वा कन्याहृदयानुहल्येन । क्रीडाहेतुरपूवों विरलो योन्यामु कम्पकास्वस्ति ।। ११ ।। अस्याः साम्यो यत्नामेमाकांडामरीन । फन्दुकपनकमत्या चित्रं फालय नान्तरं पहुभिः ।। १२ ।। अन्पधान्यच नया एपनि योनपेदस्याः ।

·३] ३ कन्यासप्रयुत्ताधिकरणम् । गजदन्तटारम्नैः पिष्टमधूच्छिष्टमन्मुखैश्चैव ॥ १३ ॥ कृत्वा दुहितरमस्यै दद्यादेप प्रयत्नेन । साधनभूतं पाके स्थलमस्यै दर्शयेत्पुनः माज्ञः ॥१४॥ काष्ठे च संप्रयुक्तौ मेयौ छागादिकं चैव । देवकुलानि तथाऽल्प गेहं मृद्विदलकाष्ठसंजातम् ॥१५॥ शुऊसारिकापिकानामपि लावककुक्कुटपभृतः । पञ्जरकं सुविचित्रं शोभनमपि भाजनं तथा पयसाम् ।। १६ ॥ एवं यन्त्रक्वीणे तदिहान्यन्मनोहारि। चन्दनकुडुमहिद्गुलमनःशिलालक्तकादिकं श्यामम् ।। १७ ।। पूगफलं ताम्बूल श(भ)ज्या कालोद्भवं दद्यात् । यस्य प्रकाशदाने भवति विमानं द्वयोः सुहृद्वर्गे ॥१८॥ तत्सच्छन्न देयं भयहेतुर्दशनीयश्च । कुर्यात्तथा यथेयं सर्वाभिमायपूरकं वेत्ति ॥१९॥ चीक्षणसुखदं दद्याद्गुप्तं तद्वस्तुजातं तु । कयौदस्याः पुरतो देयद्रव्ये परस्पृहामधिकाम् ॥ २०॥ कथया रञ्जनमुचितं रागे च्छन्नं प्रकाशं वा । आचर्यदर्शनेच्छा यदि तस्यास्तदिदमिन्द्रजालायैः ॥२१॥ चेतोऽनुरञ्जनीयं कल्या तत्रानुरक्तायाः। गीतरता गीतवरैराश्वयुज्या कौतुफैस्तया चान्यैः ।। २२ ॥ आपीडैरतिचिनैर्भूपणदानरदोपश्चेत् । पुरुपान्तरेप्वभिरतामेना धानेयिका तथा चास्याः ॥ २३ ॥ चातु:पष्टिकयोगानिपुणतया ग्राहयेभिरतः। रतिकौशलं च तस्याः ख्यात स्यादेवमात्मनस्तेन ॥ २४ ॥ स्पाढयमुदारयेपोऽनुपद्दतसंदर्शनश्चैव । जानीयाद्भावरति स्वस्मिस्तस्यास्तथेगिताकारैः ॥ २५ ॥ १ 'आ चयुनीकौतुकै 'गीतवरैराश्चर्य युझ्यात्कुतुबैस्नया चान्यै । ख. । २ 'दारवषैश्च' स.। + .

·६२ कन्दर्पचूडामणिः। [ अध्याय:- भावं माता अपि या निरता नैवाभियोगेपु । पश्यति न सम्मुखं सा दृष्टा मन्दाक्षवश्यतां तनुते ॥ २६ ॥ अङ्गं स्वस्य छलतः प्रकाशयेत्तत्तदपदेशेन । योन्तं छन्नं मतं पश्यति दृष्टेः पथिच्युतं यत्नात् ॥ २७ ॥ पृष्टा किश्चित्सस्मितमव्यक्तं भापते पूर्णम् । मन्दं मन्द निकटे स्थानममुष्याभिनन्दतीह चिरम् ।। २८ ।। दूरे पश्यतु मामिति मत्वा विकृत च भापते कश्चित् । मुञ्चति च न तं देशं दृष्ट्वा किंचिच हासकृद्भवति ।। २९ ।। मन्दं तत्र स्थितये कथया समयं क्षिपत्युचितम् । बालस्याङ्कगतस्य च परिरम्भणचुम्बने मुहुः कुरुते ॥ ३०॥ तिलकविशेषानिपुण रचयति परिचारकादीनाम् । सावष्टम्भा परिजनवर्गे लीलाश्च दर्शयत्यधिकाः ॥ ३१ ॥ तन्मित्रेषु च कुरुते विश्वासं वाक्यमेतेपाम् । बहु मन्यते करोति च तद्धृत्यैः प्रीतिमादरानिपताम् ॥ ३२॥ द्यूतं कया च कुरुते प्रभुरिव चैतानियुङ्क्ते च । नायककयां परस्मै कथयत्स्येतेषु कर्णयोः कुरुते ॥ ३३ ॥ प्रविशति नायकवेश्म च धानीकथनेन संहृष्टा । तामन्तरा विधाय च तेन सह द्यूतभापणे कर्तुम् ॥ ३४ ॥ इच्छत्यभूपिताऽस्य च दृष्टिपथं दूरतस्त्यजति । अभ्यर्थिताऽमुनाऽपि च कर्णाभरणागुलीयके मालाम् ॥ ३५ ॥ सख्या हस्ते यच्छति गात्रादवमुच्य धैर्येण । धारयति तेन दत्तं नित्यं स्रक्चन्दनादिकं भूपाः ॥ ३६ ।। खिन्ना परवरकथया तत्सर्वनयेत्संगम् । दृष्ट्वा तस्या भावानाकारानिसितानि पद्माक्ष्याः ॥ ३७ ॥ कन्यासंयोगार्थ योगान संचिन्तयेदुचितान् । बालां लीलाद्रव्यैयौवनपदशालिनी कलानिचयः ॥ ३८ ॥ १ 'कान्त'ख.।

·४] ३ कन्यासप्रयुक्ताधिकरणम् । विश्वास्य वत्सलामपि गृहीयात्संप्रदानिपुणः । श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसृते ।। कन्यायुक्ताधिकृतौ रचितोऽध्यायस्तृतीयोऽसौ ॥ ३९ ॥ इति श्रीवीरमद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ तृतीये कन्या- सप्रयुक्तकेऽधिकरणे तृतीयोऽध्याय । अथ तृतीये कन्यासंप्रयुक्तकेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः । अध्यायमय चतुर्थ सार्थकमाख्यातुमुद्यम कुरुते । गीतस्तीरे जलधेरर्थिप्रत्यर्थिनारीभिः ॥१॥ दर्शितचेष्टाकारामभियुञ्जीतेह हेतुभिः कन्याम् । गृहीयाकरकमलं क्रीडाया विवदमानायाः ॥२॥ आलिङ्गनं विद-यात्स्पृष्टकमुखमुक्तया रीत्या । एवं भवति वशे सा ज्ञातस्मरशास्त्रतत्वस्य ॥ ३ ॥ पत्राणा व्यादौ स्वाभिमायस्प सूचये मिथुनम् । संदर्शयेदिहास्या एवं चान्यत्तया विरलम् ॥ ४॥ जललीलाया दरे पयसि निमनो विधाय तत्स्पर्शम् । उन्मज्जेन्मज्जनभुवि कुतुकी पुरतः सरोजाक्ष्याः ॥५॥ नवपत्रिकादिपु चरेत्सविशेष भावसंकया निरतः । दुःखस्यात्पगतस्य च कथनमिह स्यादनिर्वेदात् ॥ ६ ॥ अपदेशात्मेक्षणके स्वजनसमूहेऽयवा स्थितो निकटे । छलतः कुर्यात्स्पर्श पीडनमस्याः पदो रचयेत् ।। ७ ॥ शनकैरेकैकाइलिपभिमृति नखाग्रघट्टनं कुरुते । सिद्धा तर पदात्पदमभिकाक्षेदभ्यसेतच ॥ ८॥ शौचे चरणाम्बुजयोरगुलिसंदंशपीडनं रचयेत् । लक्ष्यस्ता विकारो द्रव्यग्रहणे विसर्गे च ॥९॥ १ ' वत्सला प्रौढा' इति जयमङ्गला ।

·६४ कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- आचमनार्थपयोभिः कार्यः सेकोऽप्यनेन वामाक्ष्याः । द्वन्दं तमसि च तिष्ठन्क्षान्ति कुर्यात्तथैकशय्यादौ ॥१०॥ तत्र च भावं कथयेन स्यादेपा यथा समुदिना । जानीयादपि भावं भाविन्या भूरि भावज्ञः ॥ ११ ॥ एकान्ते वक्तव्यं मम कियदस्तीति वोधयन्कययेत् । स्वमादिभावयुक्तं जिज्ञासुर्भावमेतस्याः ।। १२ ॥ जानीयातद्भावं वक्तव्यान्पारदारिके तत्र । ज्ञात्वा भावममुप्या उक्त्वा व्याधि नयेद्नेहम् ॥ १३ ॥ अभियोगोऽधिगतायाः शिरस: संपीडने भवेत्स्वस्य । संयोजयेत्तदीयं करमवलम्ब्य स्वनेत्रादौ ॥ १४ ॥ भिपजा कन्यासाध्यं भेपजमिदमत्र साधु निर्दिष्टम् । इति कुर्विति कथयित्वा कमैनां कारयेत्माज्ञः ॥ १५ ॥ पुनरागमननिबन्धं कृत्वा शपथैः पुनस्तयाऽनुमतैः । विसृजेदेनां कार्यों राग इहासौ त्रिरात्रादौ ॥ १६ ॥ गोष्ठीद्धिरभीष्टा द्रष्टुमिहाभीक्ष्णमागमे तस्याः । अभियुक्तो विश्रम्मे स्यादन्याभिरसावधिकम् ॥ १७ ॥ वाचा तु नैव कययेदेवं स्याढभावमानोऽपि । कन्याविगलितभावाद्धोटकमुख आह बाचार्यः ॥ १८ ॥ मन्येत यदि च सिद्धा बहुधैनां स्यादुपक्रमेभिरतः । तत्कालेनासिद्धा सहते सोपपत्रमं यस्मात् ॥ १९ ॥ नार्यः साध्वसमन्दा निशि वा तमसि प्रदोपवेलायाम् । सुरतव्यवसायिन्यो जायन्ते रागवत्यश्च ।। २० ।। पुरुषप्रतिषेधं न च भूरि चरन्तीति तेषु कालेषु । कुर्यादुपक्रमेच्छां कथितः प्रायः प्रवादोऽयम् ॥ २१ ॥ सख्या यात्रेय्या वा लाभादर्थस्य भावकारिण्या। तमकथयन्त्या कार्य बहिरेनां निर्गतां सहिताम् ।। २२ ।। १ 'कार्योपगम ' इति ख.।

·४] ३ कन्यासप्रयुत्ताधिकरणम् । एकाभियोगविरहे कुर्यादभियोगमङ्कमारोप्य । पूर्वोक्तेन च विधिना मतमेतत्कामशास्त्रस्य ॥ २३ ।। यात्रोत्सवयोर्यज्ञे व्यसने प्रेक्षारते जने निखिले । मोपक्रमोऽन्यदाऽपि हि भूयाद्विज्ञातभावायाम् ॥ २४ ॥ अवधृतमावा योपा देशे काले यथेहित निपुणैः । व्यावर्तते नियुक्ता नेति मतं कापशास्त्रस्य ॥ २५ ॥ एकपुरुषाभियोगा इत्य श्रीवीरभद्रदेवेन । वात्स्यायनोपदिष्टा आर्याहत्तेन निर्णाताः ॥ २६ ॥ मन्दापदेशनाता गुणवत्यपि कन्यका धनहीना । पितृहीना ज्ञातिकुले तिष्ठन्ती वा स्वयं रचयेत् ॥ २७ ॥ सा गुणवन्तं शक्त सुदर्शनं प्रीतिसंयुतं रचयेत् । इन्द्रियत्रशमुपचारैगुनपेक्ष चरेत्स्ववशे ।। २८ ॥ एना सह धायात्रैर्माताऽभिमुखी चरेत्पुनस्तस्याः । विजने तथा विकाले तदुपस्थानं सपुष्पायाः ।। २९ ।। मवाहनादिर्मणि कौशलमथवा कलाकलापेऽस्मै । सदर्शयेत्कया अपि कुर्यात्सात्म्येन तस्यैव ॥ ३० ॥ कथितानुपक्रमेषु च वालायामाचरेदसौ सर्वान् । अनुरक्ताऽपि न कुर्यात्स्वयपभियोगं विशालाक्षी ।। ३१ ॥ सौभाग्य विजहाति हि कुरुते येहाभियोगमेणासी । इत्याचार्यनिरुत्या स्त्रयमभियोग चरेन्नैव ॥ ३२ ॥ तस्याभियोगमेपा संगृहीयादिहानुलोम्येन । विकृति नैव भजेदथ चुम्बनपरिरम्भयोला ॥ ३३ ॥ श्लक्ष्णं प्रतिगृहीयादाकार चारु जानतीवेयम् । यूना मनोजभावादनग्रहणे चराचिते ॥ ३४ ॥ अभ्यर्थनासु च रतौ कृड्रासदर्शनं भवेद्गुह्ये । अभ्यर्थितातिविकृता न स्यात्सुरताहते नारी ॥ ३५॥ अव्यावर्तकमेपा बुद्धा चैवानुरागमेतस्य ।

·कन्दर्पचूडामणिः । [अध्यायः-
अभियुञ्जाना जह्यात्कन्यामावं सरोजाक्षी ॥ ३६॥
कन्याभावविमुक्ता विश्वास्येषु प्रकाशयेदेपा ।
स्त्रोपावर्तनमित्यं कथितं श्रीवीरभद्रदेवेन ॥ ३७ ॥
अभियुज्यमानतायां कन्या मन्येत यं सुखोपायम् ।
अनुकूलत्वादृश्यं परिग्रहं तस्य सा कुर्यात् ॥ ३८ ॥
अनपेक्ष्य गुणसमूहं रूपौचित्ये च लोभतोऽयस्य ।
पतिमाचरति सपत्नाद्भीति तथाऽपहायापि ॥ ३९ ॥
तत्र गुणान्यं वश्यं शक्तं बलवन्तमर्थिनं पुस्पम् ।
हेतुभिरभियुञ्जानं न पतिलोमे मनः कुर्यात् ॥ ४० ॥
युक्तं गुणैरनेकर्हित्वा साधारणं पति नार्यः ।
गृह्णन्ति वश्यतायां निर्गुणमपि निर्धन चैव ॥ ४१ ॥
धनिनो दाराः प्रायो घहवो निरवग्रहा वाह्ये ।
सत्युपभोगे विषुले निर्विश्रम्भा वहिः सुखिनः ॥ ४२ ॥
नीचो यस्त्वभियोक्ता पलितो वा विदेशगतिशीलश्च ।
संयोगमेप नाईति युक्तः पल्याऽप्यपत्यैश्च ॥ ४३ ॥
यश्च यहच्छावशतो नियोगकर्ता तथाऽक्षदण्डाभ्याम् ।
नाईति सोऽपि मृगदृशां संयोग रागसाध्यं हि ॥ ४४ ॥
पुरुषोऽभियोक्तृतान्यः सर्वगुणापेक्षया मतः श्रेष्ठः ।
पुरुषाभियोगतः खलु रागः संवर्धते स्त्रीणाम् ।। ४५ ।।
श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमबाणशासनानुसते ।
फन्यायुक्ताधिकृतौ रचितोऽध्यायश्चतुर्थोऽसौ ॥ ४६॥
इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ तृतीये कन्या-
संप्रयुक्तकेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्याय ।
अथ तृतीये कन्यासंप्रयुक्तकेऽधिकरणे पञ्चमोऽध्यायः ।
अय पञ्चममध्यायं मपञ्चयत्येप दानमानेषु ।
यस्याकम्बनभावादाकूपार क्शो लोकः ॥१॥

·कन्यासप्रयुताधिकरणम्। प्राचुर्येणालामे विविक्तभावस्य कन्यकाधानीम् । नीलोपसर्पयेदिह भूयादेवं वशीभावः ॥ २॥ सा चैनामझाता भूला कपटेन नायकस्यास्य । अनुरञ्जयेदजसं तस्य गुणैर्वर्ण्यमानस्तु ।। ३ ।। स्च्या तस्याः पुनरियमस्य गुणान्वर्णयेन्मुहुर्बहुधा । वरयिनन्तरदोपान्मकायेद्रागवोधाय ॥ ४ ॥ दोपान्यकाशयेदय पिनोरिह तथैव वन्नुवर्गस्य । लोभं गुणेष्वबोघं निरपेक्षत्वं च चापल्यम् ॥ ५॥ रुच्या स्वकीयया किल भर्तार प्राप्य या शुभोदाः। अस्याः प्रदर्शयेत्ताः शकुन्तलामादितः कृत्वा ॥६॥ युक्ता महाकुलेप्वपि या विद्विष्टाः सुदुःखितारत्यक्ताः । प्रतिपन्नीकृतदुःखा अस्याः संदर्शयेत्ताश्च ॥७॥ आयतिमत्ता सुखिता निरन्तरं चैकचारिता रागः। वश्यलं च रमण्या इत्यादीन् वर्णयेतस्यै ॥ ८॥ अस्मिन्मनोरयेऽस्याः सा सरने तथैव चापायम् । छिन्याद्धेतुभिरेपा दूतीक्ल्पेव धात्रेयी ॥९॥ आदास्यते वलात्वा वदननुमत्यैव नायकः स्मरभूः । स्पादेवं सुगृहीतं कययेदित्य रहस्येनाम् ।।१०।। एना च प्रतिपन्नामुचितस्थलवर्तिनी मनोरमणः । आनाय्यानि श्रोत्रियगेहादान्परिस्तीर्य ।। ११ ।। हुताऽग्नि स्मृतिविधिना परिणयमस्यावरेदसाघुचितम् । पचालकाशयेदिति पित्रोः पुरतः कृतार्थत्वात् ॥ १२ ॥ परियणविषयः क्ताः साक्षीकृत्येह ये पुनः शिखिनम् । आचार्याणा वचनादतित्ति न प्रयान्त्येते ॥ १३ ।। एना च दूपयित्वा शनकैरवबोधयेदसौ स्वजने । तद्वान्यवाश्च तस्मै दारिमां दण्डभीत्यादेः ॥ १४ ॥ १'हस्तस्यैव ' ख.

·६८ कन्दर्पचूडामणि । [अध्याय- प्रीत्यादिभिरय तानिह कुर्यान्निजवश्यतामनुमाप्तान् । कुर्यात्ततोऽग्निसाक्ष्य गान्धर्वोऽय विवाहः स्यात् ।। १५ ।। अप्रतिपन्नामन्तश्चारिण्या प्रीतया स्त्रियाऽऽनाय्य । चलतो हि सावकाश छलतः स्यादग्निसाक्ष्यं तु ॥ १६ ॥ ज्येष्ठ भ्रातरमस्या वयसा तुल्य पराङ्गनानिरतम् । वेश्यासु वा प्रसक्त दुष्करसाहाय्यदानेन ॥ १७ ॥ प्रियकरणैश्च सुदीर्घ काल ह्यनुरञ्जयेत्तदन्ते तु । स्वाभिप्राय तस्मै कथयेत्सायो युवानो हि ॥ १८ ॥ शीलस्य व्यसनस्य च साम्ये वयसो वयस्यवर्गाणाम् । अर्थे जीवितमपि निजमत्यक्तव्य न जानन्ति ।। १९ ॥ आनाय्य तेन वलत उलतो वश्येन सावकाशे ताम् । तदनु मनोरयसिद्धौ कुर्यात्पूर्वेण यत्तुल्यम् ॥ २० ॥ धानेयिकया यदि वा मदनीय साधु पाययित्वैनाम् । बलतश्छलत: स्वान्तिकमानाय्यापाप्तसज्ञा तु ॥ २ ॥ दूपयति तत्पर स्यात्तुल्य पूर्वेण वह्निकार्य तु । सुप्ता चैका यदि वा वरयित्वा नष्टसज्ञा ताम् ॥ २२॥ दूपयति चरति परतः पूर्वसमान विवाहकार्य तु । उद्यानादिपु यान्ती यदि वा हरतीह ता कान्तः ॥ २३ ॥ एते विवादयोगा: प्रभुणा श्रीवीरभद्रदेवेन । वात्स्यायनानुरोधाकथिताः क्रमशो विविच्येइ ।। २४ ॥ पूर्वः पूर्वो मुरयो पोगेमेतेषु धर्मचिन्तायाम् । तस्मादत्सिद्धं पूर्वाभावे पराचरणम् ।। २५ ।। सिद्धा यतो विवादाजनयन्त्यनुरागमुत्कट मुखदम् । गान्धर्वो मध्योऽपि दि सपोगात्पूजितस्तस्मात् ॥ २६ ॥ मुखदोऽनधिकोशः प्रचुराचरणः पुनर्महापुरुषैः । अपि चानुरागहलो गान्धर्वः पूज्यते सद्भिः ।। २७ ॥ -- ·४ भार्याधिकारिकाधिकरणम्। श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसते । कन्यायुक्ताधिकृतौ पञ्चम इह निर्मितोऽध्यायः ॥ २८ ।। इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ तृतीये कन्या- संप्रयुक्तकेऽधिकरणे पञ्चमोऽध्याय । समाप्तं चेदं तृतीयं कन्यासंप्रयुक्तं नामाधिकरणम् । अथ चतुर्थे भार्याधिकारिकेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः । अधिकरणेऽथ चतुर्थे घटते भार्याधिकारिके चतुरः । चतुरुदयितीरगामी निद्रां नोपैति यविधुरः ॥१॥ अध्यायद्वयमस्मिन् प्रथमे तत्रैकचारिणीवृत्तम् । उक्ता प्रवासचर्या चरमे वृत्तं गरिष्ठादेः ॥ २॥ वृत्तं पुनर्भुवोऽपि च तद्वदिहास्त्येव दुर्भगावृत्तम् । आन्तःपुरिकं पुंसः प्रतिपत्तिभूरिनारीपु ॥ ३ ॥ संग्रोथमिहानधिकरणेऽस्मिन्नसौ चतुर्थे तु । कुरुते प्रथमाध्यायं विशदं विशदं यशो यस्य ॥ ४ ॥ भाकचारिणी या दृढविश्रम्भाऽनुकूलमाश्रित्य । वर्तेत देवतुल्यं भर्तरि सा सर्वभावेन ॥ ५॥ संपत्याऽस्य निजात्मनि चिन्तां कलयेदसौ कुटुम्बानाम् । वेश्म च शुचि संमृष्टस्थानं चिरचितविविधकुसुमम् ॥६॥ संश्लक्षणभूमिभार्ग हृदयाडादक्षमेक्षणं चैव । त्रिपवणविरचितलिविधिपूजितदेवाश्रमं चैव ॥ ७ ॥ गोनर्दीयः कथयति चित्तग्रहणक्षमत्वमेतस्य । न ह्येतावति सति तचित्तमहणे परापेक्षा ।। ८॥ गुरुपु च मन्त्रिषु भृत्ये नायकभगिनीषु तत्पतिष्वपि च । प्रतिपत्तिः कर्तव्या यथाईतः पद्मपत्राच्या ॥९॥ परिपूते च स्याने हरितशाकस्य वप्रमादध्यात् ।

·७० कन्दर्पयूडामणिः। [अध्याय, इक्षुस्तम्बान जीरकसर्पपमजमोदकं चैव ॥१०॥ शतपुष्पां कुब्जकमपि कुरुष्टकं मल्लिका तथा जातीम् । नवमालिकां जपामपि नन्द्यावते परं कुसुमम् ॥ ११ ॥ रचयेदसौ प्रयत्नात्फलसुमवृक्षांश्च वालकोशीरम् । ऊर्जितमशनतृणादि च वृक्षवने स्थण्डिलं रचयेत् ॥ १२ ॥ देशे सर्वसमाने कृप वा दीपिका रचयेत् । एवं कूपादीनां सर्वमनुष्योपयोगः स्यात् ।।१३।। अस्मै रुचितमिदं स्याप्यमिदं पथ्यमीशं नेति । विद्याद्भोजनवस्तुनि हृया रमणस्य पद्माक्षी ।। १४ ॥ पहिरायान्तं श्रुत्वा स्वरैः सज्जा गृहान्तरा तिष्ठेत् । प्रक्षालयेत्तदधी स्वयमपनुद्याथ दासीस्तु ॥ १५ ॥ एतस्यागमने यत्किमपि निदानं विचिन्तयेत्तदसौं । तत्कर्तुं च सयत्ना भूयाहुःसाध्यमप्युचितम् ॥ १६ ॥ कुलटा कुहवेक्षणिका श्रवणा ह्यथ मूलकारिका चैव। अपि भिक्षुकी स्वयमिमाः संसर्गे वर्जयेन्नित्यम् ॥ १७ ॥ न स्यान्मुक्तालङ्कतिरेपा पुरतः स्वकीयरमणस्य । प्रेमार्थिनी प्रियेण च सालङ्कुतिरावसेद्विजने ॥ १८ ॥ कुर्वाणं व्ययमधिकं रहसि निषेधयेदसद्यये सक्तम् । गोष्ठी सह च सखीभिर्गमनं यज्ञे विवादादौ ॥ १९ ॥ कुर्यात्तेनानुमता क्रीडां कुर्यात्तदानुलोम्येन । शयनं पश्चादचयेज्जागरणं पूर्वमेवास्मात् ॥ २० ॥ सुप्तस्य न मवोधनमाचरणीयं विना महाकार्यम् । आहारागारमयो सुदर्शनीयं च गोप्यं स्यात् ॥ २१ ॥ नाधिक्षेपः कार्यः कलुपितया नायकाचारे । मित्रजनमध्यचि घूयादेकाकिनं वापि ॥ २२ ॥ न स्यान्मूलकृदेपा भूयादेवं महानविश्वासः । १ 'आहारासंदर्शनमात्माहारश्च गोप्य स्यात् । इति ख. ।

·४ भार्याधिकारिकाधिकरणम् । ७१ गोनीयाचार्यः कयपत्येवं विचाय ॥ २३ ॥ दुाहृतं परिहरेन च कुर्याहुनिरीक्षितं निपुणा । अन्यन मन्त्रणं न च वृत्ति द्वारमदेशे च ॥ २४ ॥ पाङ्गणविविक्तयोरपि सुचिरं वृचिश्च चारु वा स्यात् । दन्ते रागः कार्यों वार्यों दुर्गन्धपकौ च ॥ २५ ॥ द्वारनिरीक्षणमनिशं न चरेन च कूटमन्त्रणं च कलिम् । एवं स्मृतिविनिपिद्धा नगलानादयस्त्याज्याः ॥ २६ ॥ बहुभूषणानुलेपा बहुतरकुसुमोल्वणांशुकाभरणा । भूयाद्भावाभिज्ञा वेपेऽवहारिके नारी ॥ २७ ॥ वैद्दारिके तु येपे भूयात्तनुशुकपट्टवखाया । मितभूपा मितकुसुमा मिततरदेहागरागा च ॥२८॥ अनुवृत्तिः कर्तच्या शुभया भव्रतोपवासादेः । तत्र निषेधोयुक्तः प्रतिपेद्धव्यः प्रणामाधैः ॥ २९ ॥ मृद्विदलकाष्ठकनिजलोहमयाना च भाण्डानाम् । काले कार्य ग्रहणं तेन हि लाभः समर्घः स्यात् ॥ ३० ॥ एवं लवणने हौ गन्धद्रव्पादि दुर्लभं यत्तु । कर्तव्यं प्रच्छन्नं धारणमेतस्य कृत्याय ॥ ३१ ॥ मूलकपालङ्कवादेर्दमनकवार्ताकसूरणादीनाम् । वीजग्रहणं काले, काले वापश्च कर्तव्यः ॥ ३२ ॥ स्वव्यवहृतेः परेभ्यो नाख्यानं नापि भर्तमन्त्रस्य । कुर्यादन्यरुपधिकमतिशयमात्मीयमानादेः ॥ ३३ ॥ आयव्ययमगणनमपि कुर्यात्पक्षमासवादः। भुक्तावशिष्टगोरसगुडतैलात्सारमादध्यात् ।। ३४ ॥ कार्याससूनकर्तनमारचयेत्सा स्वतोऽध वा परतः । सग्रहणं शिक्यादेरवेक्षण कण्डनादीनाम् ॥ ३५ ॥ १ ‘भूषा स्यु शुकपट्टवस्त्राद्या 'ख.। २ 'मुक्तावशिष्टाद्गोरसात्सा रग्रहण, तथा तैलगुडयो ' इति वात्स्यायनसूत्रम् । , ·७२ कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- उपयोजन विरचयेत्तुपकणतुच्छान्यवस्तुजातस्य । वेतनभरणज्ञानं भृत्यानां साधु कर्तव्यम् ॥ ३६ ।। कृपिपाशुपाल्पचिन्ता पेपणचिन्ता तथोचिता कार्या । सति संभयेऽप्यवेक्षणमाधेय मेपमुख्यानाम् ॥ ३७॥ पिण्डीकरणं विद्यादेवसिकस्य व्यवस्प चार्वगी। जीर्णानां वस्त्राणां रक्षा वन्द्यादिदानाय ॥ ३८ ॥ आसवकुम्भीप्रभृतेः स्थापनमुचितं तु शूद्रभार्यायाः । क्रयविक्रयाद्यवेक्षणमुक्तं सर्वासु नारीपु ॥ ३९ ॥ स्रक्चन्दनादिपूना कर्तव्या कान्तमित्रवर्गस्य । परिचर्या च विधेया नायकाचित्रोः प्रयत्नेन ॥ ४० ॥ तत्परतन्त्रीभावो नोत्तरदान तथा समारचयेत् । आलाप रचयेदिह परिमितमेवाप्रचण्डं च ॥ ११ ॥ नोचैर्हासः कार्यः स्वसखीवर्गेऽपि भावशालिन्या । स्वस्य हिताहिवकल्पं जानीयानायकस्यैतत् ॥ ४२ ॥ नोत्सेको स्याद्भोगे दाक्षिण्यं परिजने सदा कार्यम् । दानं पृष्ट्वा कार्य नायकमपि बन्धुवर्गेषु ॥ ४३ ॥ नैपुण्यं रचनीयं योगे सांयोगिक तथा बहुधा । कर्तव्यश्च नियोगः कर्मण्युचिते सुहृत्पभृतेः ॥ ४ ॥ उत्सवसमये पूज्याः सुहृदस्तद्वच परिजनप्रभृतिः । इति वृत्तं निति प्रभुणा पतिदेवतानां हि ॥ ४५ ॥ भर्तुः प्रवासकाले केवलमगल्यभूपणा भूयात् । देवोपचासनिरता विद्याद्वार्ता सदैवास्य ॥ ४६॥ शय्यां गुरुजनसविधे निजभवनावेक्षणं यता रचयेत् । कार्येषु प्रतिपत्तिः स्यादनुपत्या गुरूणां हि ॥ ४७ ॥ कान्तेनाभिमतानां स्यादर्जनमत्र चार्थनातानाम् । प्रतिसंस्कारः कार्यः पूर्वचितस्यार्थजातस्य ॥४८॥ १ नासक्ता' इति ख.।

·२] ४ मार्याधिकारिकाधिकरणम् । ७३ उचितो व्ययो विधेयः कर्मण्यावश्यक शुभाननया । पतिनाऽऽरव्यगृहादेः पूतौ यत्नो विधेयश्च ॥ ४९ ॥ विनोत्सवं व्यसनं वा जातिकुले नाचरेदसौ यात्राम् । व्यसनादौ नायकजनसहिताया न स्थितिः सुचिरम् ॥ ५० ॥ नो परिहयो वेपो यानेऽप्युचितः प्रवासकालस्य । उपवासादेः करणं प्राप्यानुज्ञां गुरूणां हि ॥ ५१ ॥ आप्यायनं च कुर्यात्क्रयविक्रयर्मणा ह्यसौ सारे । परिचारकैस्तयाऽऽतैरनुगतिरस्या विधेया स्यात् ।। ५२ ॥ शच्या व्ययनुतायां तनुतनुरेपा चरेत्पुनर्यत्नम् । ताम्येपाऽऽमानं दर्शयति स्वागते केन्ते ॥ ५३॥ अय रचयेदिह पूनां यासां स्वीकार आगपायास्य । परितोपपेत्स्वकान्तं रचितरुचितोपचारैश्च ।। ५४ ॥ इत्यं प्रवासचों रचयेटिव नारीणाम् । विस्तारो न विरचितो धर्मे वात्स्यायनानुसते ॥ ५५ ॥ या सदृत्तौ कुरुते यत्नं हिततत्परा स्वकान्तस्य । कुलयोपाऽय पुनर्भूर्वेश्या वाऽप्येकनारी तु ।। ५६ ।। पुरुषार्थत्रयलाभस्तस्याः स्यात्स्यानलाभशालिन्याः । भैर्ता रमते सततं प्रतिपत्नीनामखेदेन ॥ ५७॥ श्रीवीरभद्रकृत्तिना शास्त्रेऽममवाणशासनानुसते । मार्याधिकारिऽस्मिन्नाद्योऽध्यायः कृतः साङ्गः ।। ५८ ॥ इति श्रीवीरमदेवविरचिने कन्दर्पचूडामणौ चतुर्थे मार्याधि- कारिकऽधिकरण प्रथमोऽध्यायः। अथ चतुर्थे भार्याधिकारिकेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः । भार्याधिकारिकऽस्मिन्नध्यायस्य द्वितीयतामाजः । अद्वयदोईयशाली रुचिरोद्योतं समातनुते ॥ १॥ १'काले 'ख.१२ भरि मानश्वास्या प्रतिपत्नीनां विशेपेण' ख.।

·कन्दर्पचूडामणिः । [अध्याया- वैदग्ध्यस्य ख्यापनमय भके परिशीलनं सदा रचयेत् । आदित एव सपत्नीपरिहारेच्छा यदा प्रवला ॥२॥ अधिवेदने निमित्तं जाऽयं दुःशीलता प्रजानुदयः । नैयमिकः स्त्रीप्रसवो दौर्भाग्यं नायकश्चपलः ॥३॥ पुत्रार्थिनी तु भर्तुः परिणयमेपा स्वयं समारचयेत् । अधिकत्वं तदवधिकं स्वस्मिन्कुर्यायथाशक्ति ॥ ४॥ भगिनीमिव तां पश्येचयेत्सादोपिकं तथा च विधिम् । तस्या नायकविदितं सातिशयं यत्नमास्याय ॥५॥ सौभाग्योत्यं वैकृतमुत्सेकं न वादियेतास्याः। रचयेदपि चोपेक्षां भर्तरि जातप्रमादायाः ॥ ६ ॥ स्वयमस्या इह पोधो भूयादिति मन्यते चार्थे । तत्रादरतः शिक्षा दद्यान्ननु दुष्पमेयेपि ॥ ७ ॥ रहसि विशेषानधिकान् पतिसंश्रवणे प्रकाशयेद्यत्नात् । तदपत्येषविशेषः परिजनवर्गेऽनुकम्पा च ॥८॥ तस्या मित्रे मीतिस्तज्जातिषु चातिसंभ्रमः कार्यः। आत्मज्ञातिपु रचयेन्नात्यादरमाहताऽजसम् ॥ ९॥ वहीभिर्यदि भूयादधिविना या भवेत्स्वतो निकटे । प्रीति तया विदध्यान्नेतरया पापनाशी ॥१०॥ अधिकं चिकीर्षति पतियों तो संयोज्य चान्यया कलहे । स्वीयानुकम्पयाऽनु च गृहीयाकान्ततोपाय ॥ ११ ॥ साभिननु बहीभिर्या स्यादेका चिकीर्पिता ह्यधिका । दुर्जनतामिह गमयेत्स्वयमाविरता विवादे तु ॥ १२ ॥ कुर्वाणां पतिकलहं कृत्वाऽसौ पक्षपातमेना तु । आश्वासयेसुचतुरा हृदयादुपवृहितां कृत्वा ॥ १३ ॥ संवर्धयेच कलहं, कलहसंगतिः संदृश्यते मन्दा । यदि संधुक्षणनिरता वनोपायानसौ रचयेत् ॥ १४ ॥ संतोपयेत्स्वयमिमामपि च पति स्वीयसौभगेच्छा चेत् ।

·२] ४ मार्याधिकारिकाधिकरणम् । ७५ इत्यं ज्येष्ठावं ज्येष्ठा वनिता समातनुयात् ॥१५॥ ज्येष्ठायां तु कनिष्ठा वृत्ति रचयेदसौ सदा मातुः । लब्धं स्वज्ञातिभ्यस्तामुक्त्वैचोपयुञ्जीत ॥ १६ ॥ कुर्वीत नात्मवृत्तं कान्ते ज्येष्ठानधिष्ठितं यत्तु । पतिमधिशयीत तस्याः प्राप्यानुज्ञां सदैवैतत् ।। १७ ॥ अस्या वचनं कथयेनान्यस्यै बालकान् पुनस्तस्याः । स्वेभ्योऽधिकान् हि पश्येदिहोपचारस पतेरधिकः ॥१८॥ पतिपुरतो नाख्यानं पतिपत्नीजातवेदनाभूम्नः । मानं लिप्सेढूढं पत्युबैशेपिकं सुभगा ॥ १९ ॥ पथ्यमनेन मदीयं जीवनमपि चेति निर्दिशेद्यनात । नाचक्षीत पहिस्तद्वाला श्लाघानुरागाभ्याम् ।। २० ॥ भिन्नरहस्या भर्तुर्लभतेऽवज्ञा मनोऽनुरूपाऽपि । गोनर्दीयो भीत्या गूढां मानार्थितामाह ॥ २१ ॥ अनुकम्पेत ज्येष्ठापनपत्यां दुर्भगामसौ बहुधा । अनुकम्पयेच पत्या वृत्तमिदं स्यात्कनिष्ठायाः ॥ २२ ॥ या लिन्द्रिपदौर्बल्याद्विधवा भोगेच्छया तु वा नारी । हिल्या वाऽपर्याप्त भोगे पतिमन्यमामोति ॥ २३ ॥ कथितेयं हि पुनर्भूः सा तु प्रागेव चानुसंचिन्त्य । गुणिनं भोगासक्तं चित्तानुगुणं शुभाऽऽमोति ॥ २४ ॥ अविचार्य ग्रहणे खलु भूयः स्यादन्यकांक्षया तरला । नामोति सुखमपि सा, तस्मादुचितो विचारोऽस्याः ॥२५॥ स्वीकुरुते का काम निष्क्रमणेच्छामसौ समासाद्य । स्यादन्यथा गुणस्य हि संयोगो दुःखहेतुः सः ॥ २६ ॥ आत्मानुसारतः सा नायफतः साधु कर्म लिप्सेत । आपानकोत्सवादि हि यच्च सहिष्णुत्वमायाति ॥ २७ ॥ विभृयाचालङ्कारं स्वीयं या तस्य वाऽनवद्यागी। १ 'गोनर्दीय कथयति भीत्या गूढापमानमाना स्यात् ' ख.।

·७६ कन्दर्पचूडामणिः। [ अध्याय:- वात्स्यायनानुमत्यानियमः स्यात्लीतिदायेषु ॥ २८ ॥ निर्गच्छन्ती स्वयमिया पितमनुना समय चास्मै हि । प्रीत्या लन्याद्भिनं निखिलं यातीति सिद्धान्तः ॥ २९ ॥ याति गृहीत्वा सर्व भा निष्कास्यमाना तु । ममविष्णुरिख च सदनं तस्यागमने समागच्छेत् ।। ३० ।। प्रेष्येव कुलसपत्नीपुरतो वृत्तिं सदा समातनुयात् । सर्वत्र सपरिहासा परिजनवर्गेषु दाक्षिण्यम् ।। ३१ ।। मित्रेषु प्रतिपत्तिः कौशलमधिकं कलासु वोध्यं च । कलहेप्पालम्भ रचयेदेपा स्वयं भर्तुः ।। ३२ ॥ उपकुर्यान्मृदु रहसि प्रतिपनीनां प्रयत्रतो ोपा । स्वामिनमिव तदपत्यं सेवेतासौ बिना कपटम् ॥ ३३ ॥ मण्डनकादि च तेषां कुर्वीतासौ समादरे निरता । मिले परिजनवर्गे रचयेद्वियम्भणादीनि ।। ३४ ॥ आपानकयात्रोद्यानविहारादिशीलता चास्याः । इति वर्तेत पुनर्भूत्तं शास्त्रानुसारेण ॥ ३५ ॥ चारुकलासु तदीयान् यात्रीभूताऽनुपालयेपुत्रान् । उपगृह्य तस्य मिन तद्भक्ति व्यञ्जयेतेन ॥३६ ।। कार्येषु धर्मशालिपु भूयादेपा पुनः पुरश्चरणा । तद्रतनिरता भूयादुपवासे तस्य सक्ता च ॥ ३७॥ परिजनवर्गे रचयेदाक्षिण्यं दक्षिणतामाचरितुम् । नेवाधिक्यं मन्येतात्मनि सौन्दर्ययुक्ताऽपि ॥ ३८ ॥ नोपालभेत, शयने रागपत्यानयनाय सात्म्यैन । तस्य तु मुहुररयापनमुचित स्याहामभावस्य ॥ ३९ ॥ कलई यया रचितवान् साऽस्मै स्यात्मापणीपातु । वातिया घटयेचं प्रच्छन्नं मर्मगोधा स्यात् ।। ४०॥ तन्न प्रकाशयेदपि यत्नं विदधीत नायकमेम्णि । १ 'धात्रीरूपा' ख।

·ts ४ मागधिमारिकाविरपन्। प्रति कृपेन चरन्ती सोमा प्रामपामगा ॥४१॥ बड़ीनां पविरवा विषमतया नागपेजात । नानां च विश्वनामुविवादि सहवामाम् ॥ ४२ ॥ एरन्यां या क्रीडा या च रतिवेहवं त्या चाहा । विचासोपालम्भोज्य प्रकाश हि ॥ ४३ ॥ प्रमरं न वा प्रत्यासीगां प्रतिनायिकाहेतोः। तां चोपानभमानां दोपैः संयोजदसौ निपुणः॥४४॥ साचिन्मानविपुलैः विथम्भै रहसि वा पगं वनिवाम् । प्रत्यक्षपूजनैरपि कांचित्संरजयेनिपुणः॥४५॥ गमनैरुयानादिषु भोगैदनिः प्रपूजनेतिः । पीत्या चैव रहस्यः सर्वा अनुरखयेावतीः ॥ ४६॥ विजितक्रोधा रमणी तिष्ठन्ती शाखदृष्टमार्गेण । अधितिष्ठति च सपत्नीमारं वश्यता नपति ॥४७॥ अन्तःपुरस्य वृत्तिलक्ष्या तेवेव वर्गेषु । रानो निवेद ययुगयं कक्षुकीममुखाः ॥ ४८ ॥ आदाय तद्धि राना निर्माल्य प्रतिमाभृत दद्यात् । सालङ्कारः सायं सर्वाः पश्येत्स्वलंकृतास्तत्र ॥४९॥ तासु कयाः परिहासैः सरसाः परिशीलयेदसौ सरसः । योग्यत्वायनुसारि च मानस्थानादिनिर्वय॑म् ॥ ५० ॥ पुनर्भुवस्ततोऽनु च तदनु च पग्याङ्गनास्तथान्तरिकाः। आसां पश्चाद्भावः कीर्तित इह नाटकीयानाम् ।। ५१॥ स्थानान्यासा पृथगिह विज्ञेयान्युक्तकक्षया तानि ।। योग्यतया च विधेया तासा मानानुवृत्तिश्च ।। ५२॥ शयनोत्थितस्य दिवसे भर्तुः प्रहित तु वासकेशान्या। अनुलेपनादिरुचित तस्या आली निवेदयत्तस्मै ॥ ५३ ॥ कययेत्तदनु वासकमेपा पुरतोऽस्य वासरशान्याः । १ 'नापि विवाद' ख.।

·७८ कन्दर्पचूडामणिः। [अभ्यायः- हित्वा वासकयुक्तां नान्यां युञ्जीत भोगेन ॥५४॥ युगपत्सर्वाभिश्वेत्साहित कुसुमादिवासकेशाभिः । यस्याः परिग्रहीयाजानीयावासकं तस्याः॥ ५५ ॥ उत्सववेलायामिह सर्वाः सामान्यरूपतः पूज्याः। आपानकं च देय धर्मोऽसौ भूरिभार्यस्य ।। ५६ ॥ निष्कासोऽवहिरुचितः कासांचिन्नत्यदर्शने स्त्रीणाम् । नहि कुलयुवतियोंग्या संगीतादो भवेत्कापि ॥ ५७ ॥ बाह्या नच प्रवेश्या अन्तःपुरके कदाऽप्यविज्ञाताः । धर्मेप्ववधतशौचा संयोज्या योग्यता ज्ञात्वा ॥ ५८ ॥ वहीपु मतिपत्रान्त:पुरिकेपु न मो मौलः । आहेत इहोपयोगश्च न मत्स्याये यतः प्रमितः ।। ५९ ॥ श्रीवीरभद्रकृतिना शाख्नेऽसमवाणशासनानुसते । भार्याधिकारिकेऽस्मिन् चरमोऽध्यायः कृतः साङ्गः ।। ६० ।। इति श्रीवीरमद्रदेवविरचिने कन्दर्पचूडामणौ चतुर्थे भार्याधिकारिके- ऽधिकरणे द्वितीयोऽध्याय । समास चेद भार्याधिक नाम चतुर्थेमधिकरणम् । अथ पञ्चमे पारदारिकेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः । व्याख्येये पतितत्वादनुचितमपि प्रारदारिकं लिखति । गोपाङ्गनासु निरतं पावनचरितं हरि कलयन् ॥१॥ पश्चममयाधिकरणं प्रयितं किल पारदारिकं नाम्ना। वात्स्यायनस्य वीरो व्याख्यान यत्नमाधत्ते ॥२॥ अध्यायाः पडिहोक्ताः शीलावस्थापनं भवेयुनोः। व्यावर्तनस्य हेतुः सिद्धाः पुरुषाश्च नारीषु ॥ ३ ॥ १ सासामानुरूप्यत पूना' ख. । २ 'आहत इत्युपयोगाद्विश्र. म्माद्योगत प्रमित 'ख.।

·५पारदारिकाधिकरणम् । साध्या योपिदयत्नात्मयमाध्यायस्य संग्रहः कथितः । परिचयहेलभियोगाचर्ये ह्युक्ते द्वितीयेऽस्य ॥ ४ ॥ भावपरीक्षा दूतीकर्माणीशस्य कामितं रक्षा । एते क्रमिका अर्थाः शेपाध्यायेपु संमोक्ताः॥५॥ संगृह्येत्यमिहानधिकरणे पञ्चमे सुकृती । तस्य प्रथमाध्याये व्याख्यानं यत्नतस्तनुते ॥ ६ ॥ व्याख्यातकारणा ये विदुदधति परदारसंगमाकांक्षाम् । तैरादितः परीक्षा कार्याऽन्तेऽसंभवात्तस्याः ।। ७॥ साध्यत्वासाध्यतयोरायतिगम्यत्वयोर्विमार्गे च । वृत्तेनाप्यपरीक्ष्य तु भूयाचितो न सौख्याय ॥८॥ त्यक्ता मया मदीयैरपा संगत्य वैरिभिः कामात् । रचयेन्ममोपघातमितिहेतोस्तत्समातनुयात् ।।९।। इत्याद्याः परदारान् कामयितुः कारणे स्फुट वोध्याः । दशया कामावस्था निर्दिष्टा कामशास्त्रेषु ।। १० ॥ चक्षुःमीतिः संगो मनसः संम्ल्पविच्छेदौ । तनुता विषयत्यागो लज्जानाशस्तयोन्मादः ॥ ११ ॥ मूर्छामरणे ताप्तां लिङ्गान्युक्तानि कामशास्त्रेषु । तर युक्त्या शील सत्यं साध्यत्वशौचानि ॥ १२ ॥ विरहं च साध्यतायाः वेगे मृदुता तया च चण्डत्वम् । आकृतिघाभ्यां लक्ष्यान्याचक्षते केचित् ।। १३ ॥ आकृतिलक्षणयोगौ व्यभिचरतः सत्यशीलशौचादौ । आकारेभितयोरिह लिङ्गवं स्यात्मवृत्तेश्च ॥ १४ ॥ वात्स्यायनस्य मत्या दोपोऽयं पूर्वसंमतेऽभिहितः । श्रीवीरभद्रयूना दृष्टाखिलकामशास्त्रेण ॥१५॥ परदाराणां ग्रहणे व्यारयायन्ते न हेतवस्त्वत्र । मूलानुसारतस्ते व्याख्याताः पूर्वमेवेह ॥ १६ ॥ पुत्रस्तु गोणिकायाः प्राह निदानं प्रवृत्तिसंवन्धि ।

·८०
..
कन्दर्पचूडामणिः। [आयाय:-
उज्ज्वलपुरुपनिरीक्षणमम्बुजमुरयास्तया पुंसः ॥ १७ ॥
तादृशरमगीदृष्टौ कामः संजायते स्फुटस्तस्याम् ।
तस्मात्मवृत्तिहेतु पेक्षेत्येतदासिद्धम् ॥ १८ ॥
नापेक्षन्ते धर्म नार्यों नाधर्ममुल्लसत्कामाः ।
नापेक्षया परस्य च रचयन्त्यभियोगमेणाक्ष्यः ॥ १९ ॥
व्यावर्तते चिकीर्षाशालिन्यपि पुसि साभियोगे तु |
एपः स्वभावभेदः प्रायो वामोऽभिरामाणाम् ।। २० ।।
अभियुक्ताऽपि न सिध्यति तादृग्युद्धिः कदाचनेहेपा ।
निष्कारणमभियुक्ते हरिणदृशं वल्लभः कापि ॥ २१ ॥
अभियुज्याप्यभियोगं कचन पुनर्वर्जयत्यसौ चतुरः ।
गच्छति मध्यस्थत्वं सिद्धायां कापि वालायाम् ॥ २२ ॥
अवमन्यते च सुलमा दुर्लभां समीहते बहुधा ।
इति शीलावस्थापनमुक्तं यूनोविविच्येह ॥ २३ ॥
अनुरागः पत्यावपेक्षाऽपत्यस्य निर्गमो वयसः ।
दुःखेन चाभिभवनं विरहामावः प्रियेणाथ ॥ २४ ॥
उपमन्त्रिताऽस्म्यवशापूर्वमिनि क्रुद्धताऽऽयतेविरहः ।
गन्तेति कामविरतिः संकल्पेऽप्रतय॑त्वात् ॥ २५ ॥
ईप्योऽन्यस्यां सक्या स्याटेगो वसंहताकारात् ।
मित्रे निसटभावस्तस्मिन्नित्यद्तोपेक्षा ॥ २६ ॥
तेजस्वीति च साध्वसमुक्ता शङ्काभियोगतः शुष्कात् ।
मृग्या भयं च मत्वा वेगं चण्डं तथा चैव ।। २७ ॥
कुशलः कलासु वृत्या नगरे ब्रीडेति पाततः सखिपु ।
यदि वा कथिताऽसूया काले देशेऽनभिज्ञत्वात् ॥ २८ ॥
स्थानं परिभवहेतुर्मत्वा कृतिः प्रचुरमानस्य ।
नाकारितेऽपि बोधोऽवज्ञानं स्यादतस्तस्मिन् ॥ २९ ॥
एष शशो वेगेऽस्य च मन्दीभावोऽस्मि हस्तिनी चाहम् ।
मचो माभूदपकृतिरित्यनुकम्पा तु जायते तस्मिन् ॥ ३० ॥

·५पारदारिकाधिकरणम् । मात्मनि दोपनिरीक्षणजन्मनिर्वेद उच्यते सद्भिः । भयमसतीत्वख्यात्या स्वजनवहिष्कारतो भवति ।। ३१ ।। पलितत्वादादरतो हानिः पत्या प्रयुक्ततामेत्य । कुर्यादेय परीक्षा भवति विमर्शो ममेत्यस्याः ॥ ३२ ॥ धर्मापेक्षा चैपा निवर्तते निन्दितात्पुनर्मार्गात् । आदित एव विधेयो वेधः संभाविते हेतौ ॥ ३३ ॥ रागस्य वर्धनादिह दूरीकुर्यादिहार्यतायुक्तान् । संदर्शनादुपायेऽशक्तिभवान्वारयेदेतान् ॥ ३४ ॥ आश्वासनाद्भययुतान् तत्परिभवसंभवान्पुनः प्रणतेः । अन्यानपि परिपन्यिभिरुत्सार्यानाहुराचार्याः ॥ ३५ ॥ वैचमण्यमभृतिः परिपन्थी वैकृतस्य निर्दिष्टः । बहुमानादिहेतुावर्तनकारणे प्रोक्तः ॥ ३६ ।। शीलावस्थापनतः पश्चादुक्तं हि कारणं विरतौ । श्रीवीरभद्रयूना नूनं वात्स्यायनादत्र ॥ ३७ ।। स्मरशास्त्रस्याभिज्ञः ख्यापनकुशलस्तथा कथायाश्च । कर्ता प्रेक्षणकस्य च परिमितसंभापणश्चैव ॥ ३८॥ संसृष्टो वाल्यावधि यौवनवृद्धया तथा रुचिरः । आगतविश्वासः किल लीलाकर्मादिभिश्चैव ।। ३९ ।। कर्ता प्रियस्य तद्बहूतः पूर्व तथैव चान्यस्य । तस्मादपि मर्मज्ञः पौत्तपया पार्थितश्चैव ।। ४०॥ सख्या च्छन्नं सृष्टः सुभगख्यातः सहैव संहदः । प्रतिवेश्यः स्यात्कामी ताक्परिचारकश्चैव ॥ ४१ ।। धायिकापरिदो नववरक: प्रेक्षणे तथा त्यागे । उद्यानेषु च निरतो तृप इति विदितश्च लोकेषु ॥ ४२ ॥ साहसिको विद्यायामतिशयितस्तथा गुणेषु रूपेषु । १ 'बोधः' ख..

·कन्दर्पचूडामणिः । [अध्यायः- भर्तुर्वेपाचरणे यस्य महार्दै विनिर्दिष्टे ।। ४३ ॥ इति सिद्धाः पुरुषाः स्युः स्त्रीपु स्मरशास्त्रसंसिद्धाः । अथ कथ्यन्ते नापों यत्नमृते यास्तु सिद्धाः स्युः ॥ ४४॥ अभियोगमानसाध्या द्वारस्थितिशालिनी च या नित्यम् । मासादादवलोकनशीला या राजमार्गस्य ॥ १५॥ गोष्ठी या च वितनुते तरुणप्रतिवेशिमन्दिरे नियतम् । सततमेक्षणनिरता दृष्टा पासणा चैव ॥ ४६॥ निष्कारणमधिचिन्ना भद्वेपिण्यनेन विद्विष्टा । परिहारमविहीना निरपत्या वा स्थिता नित्यम् ॥४७॥ ज्ञातिषु कुलेषु या च विपन्नापत्या च विश्रुता गोष्ठयाम् । भीत्या युक्ता भार्या शीलवानां तथा विधवा ॥ ४८ ।। वाल्ये या चदरिद्रा बहुभोगा भूरिदेवरानुगता। बहुमाना न्यूनपतिः कौशलसारातिदर्पा च ॥४९ ॥ अविशेषज्ञतया खलु मौख्र्येण च भर्तुरुद्विमा । भर्तुः कन्याकाले या च वृता नैव लब्धा च ॥ ५० ॥ अभियुक्ता च तदानीमविपमशीलावबोधमेधातः । प्रतिपत्तेः सात्म्यादपि सततं या पक्षपातिनी चैव ॥ ५१ ।। हतमानाऽनपराधे तुल्याभिश्चाप्यधःकृतास्त्रीभिः । मोपितपतिका सद्वज्ज्ञया सेमेस्य भार्या च ।। ५२ ॥ भार्या व्यक्षलीवककापुरुषकदीर्घसूत्रकादीनाम् । इत्यमिमा निर्णीताः सुलभा नार्यो नरेशेन ।। ५३ ॥ इच्छा स्वभावजाता क्रियया चैवोपबृंहिता सम्यक् । बुद्धया निहतोदेगा भजति स्थिरतां गता याता॥५४॥ मत्वा स्वस्मिन्सिद्धि लिङ्गान्युन्नीय योपितश्चैव । व्यावृत्तिहेतुहन्ता सिद्धि प्रामोति नारीपु ॥ ५५ ॥ १'व्यङ्गक०'ख.।

·२]
५पारदारिकाधिकरणम्।
श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसृते ।
परवल्लभाधिकरणे प्रयमोऽध्यायः कृतः साङ्गः॥५६॥
इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ पञ्चमे पारदा-
रिकेऽधिकरणे प्रयमोऽध्याय ।
अथ पञ्चमे पारदारिकेऽधिकरणे दितीयोऽध्यायः।
अय सदयतामस्मिन्कुरुतेभ्यायस्य तत्परस्यैपः ।
व्याख्यानाद्याख्यातो दाने माने च शौर्ये च ॥१॥
स्वयमभियोगात्साध्या कन्या दूत्या तथा तु सा नेष्टा ।
तनुभावा परयोपितीसा येति चाचार्याः ॥ २॥
शक्तौ स्वयमभियोगो युक्तः कन्यासु चान्यनारीपु ।
तद्विरहे स्वभियोगो दूती कृत्वैव निर्वाह्यः ॥ ३॥
अनियन्त्रितसंभापा यासा चैवापि साहसः प्रथमम् ।
ताः स्युः स्वतो हि साध्या दूतीसाध्यास्ततो भिन्नाः ॥४॥
कुर्यात्परिचयमादौ स्त्रयमभियोगं तु साधु कुर्वाणः ।
दर्शनमस्या विविध स्वाभाविकमन्यथा चैव ॥ ५॥
तनाय निजमन्दिरसन्निधिमासाद्य जायतेऽन्यत्तु ।
मित्रज्ञातिभिपग्वरमुखमन्दिरसन्निद्धाने स्यात् ।। ६ ।।
यज्ञोत्सवयोर्व्यसने गमनाचारे तथा शुभारामे ।
साकारं च विदध्यात्मेक्षणमस्याः सदोयुक्तः ॥ ७ ॥
संयमन केशानामाच्छुरण पाणिकमलनखराणाम् ।
अधरौष्ठयोविमर्दै प्रहादं भूपणाना च ॥८॥
तास्ताच सह वयस्यैरादेशिन्यस्तदीयचेष्टानाम् ।
कार्या अतिप्रियाः किल चारुकथाः सन्निधौ तस्याः ॥९॥
भूरिप्रकाशनं स्याच्छ्रवणायास्याः स्वकीयदानादेः।
उत्सझे सुहृदोऽपि च जम्भणमिह सागभई स्यात् ॥ १० ॥

·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- एकभ्रूप्रक्षेपं वाक्यथवणं तथा चरेत्तस्याः । वालेनान्यजनेन च तामुद्दिश्य द्विधार्याश्च ॥ ११ ॥ अन्यापदेशयुक्ता कययेत्सुकथाः कथामथाभिज्ञः । तस्याः स्वयमावेदनमुचितं चित्ताभिलापाणाम् ॥ १२ ॥ अन्यापदेशतोऽपि च तामेवोद्दिश्य भूतलोल्लिखनम् । परिचुम्बनमालिशनमुक्तं चैयेह वालानाम् ।। १३ ।। ताम्बूलस्य च दानं जिहाग्रेणास्य साधु निर्दिष्टम् । हनुघट्टनं च कथितं सस्यैवात्ममदेशिन्या ॥ १४ ॥ एवं यथावकाशं कुर्यादन्या अपीदृशीचेष्टाः । आलाप रचयेदिह तस्याः स्वजनेन सोद्योगः ॥ ॥१५॥ अस्यै क्रीडनकानां दानं ग्रहणं तथैव तत्करतः । योजनमपि च कयाया युक्तं सम्बन्धिना तेन ॥ १६ ॥ संभाषणक्षमेण च लोकेनास्या भनेत्सदा प्रीतिः । कार्यानुवन्धनिष्ठो गमनागमने विदध्याच ॥ १७ ॥ अस्याः संश्रवदेशे स्थितिमानथ दृष्टियोग्यतारहिते । कामागमम्नाणां कययाऽपहरेन्मनस्तस्याः ।। १८ ।। प्रसृते परिचय इत्यं हस्ते तस्या निघाय निक्षेपम् । प्रतिदिनानुदिवसं या गृहीयादेयतो देशात् ।। १९ ।। सौगन्धिकमय पूगं निजदारः सह विरिक्तदेशेषु । दद्यादस्प नक्तं तद्विश्रम्भगोष्टी च ॥ २० ॥ येषु च मुवर्णगरमभृतिषु कर्मायिनी भरेदेपा । तत्र स्वयमपि भूयादेवं स्यादर्शनं नित्यम् ॥ २१ ॥ एसमुपायान्तरतो भूयानित्यं स दर्गने निरतः । स्पादित्य लोरेण हि विदितागादिरतस्याम् ॥ २२ ॥ अनुसन्धान तस्मिनुर्यादन्यस्य यर्पणोऽप्यपः। न अनुराग लभते निम्पायोऽप्यन्यदाराणाम् ।। २३ ।।

·२] ५पारदारिकाधिकरणम् । कर्मणि वस्तुनि यस्मिन् स्यादेपा कौशले तया सेच्छा। आत्मायत्तं कथयेत्तस्योत्पत्त्यागमायेपः ॥ २४ ।। पूर्वाचरिते लोकैः द्रव्यगुणादेस्तया परीक्षायाम् । रचयेदेप विवादं तत्परिजनतस्तया च ॥ २५ ॥ तत्परिजनैर्विवादे सपणस्तस्यां चरेदसौ प्रश्नम् । तत्संमत्या त्वन्यं पृच्छेदनया विवादेन ॥ २६ ॥ इत्यं परिचयहेतव इह निर्दिष्टाः परस्य दारेषु । श्रीवीरभद्रकृतिना परिचितकामार्थतन ॥ २७ ॥ कन्यामिव सदुपायः कृतपरिचयदर्शिने गिताकाराम् । अभियुञ्जीत स्फुटनरमासां भूरिमवृत्तत्वात् ।। २८ ।। निर्दयकामशराहतिदलितहवामप्यधीरत्तानाम् । प्रायेण चाभियोगा: सूक्ष्माः कन्यास्वसंयोगान् ॥ २९ ॥ द्रव्याण्यस्या गोष्ठीगत्युपभोगव्यतिकरेषु चानीय । उपयुञ्जीत निदर्शितसुभगाकारादिरेपा चेत् ।। ३० ।। परिवर्तन विदव्यात्कुसुमोत्तरवस्वकाङ्गुलीयादेः । स्वस्य सुगन्ध रचयेन्महाच प्रयत्नेन ॥ ३१ ॥ ताम्बूलस्य च यत्नात्कुर्यात्तत्साणिपङ्कजादहणम् । गोष्ठीगमनोधमवान् कुसुमान्येतत्करादीनाम् ।। ३२ ॥ गृहीयादभियाचनपुरःसरं रागांक्षया तस्याः । दशनादिपदसचिहं साकारं भूरिगन्यादि ।। ३३ ।। दद्यात्स्वयमेतस्यै स्पृहणीयं चेत्स्वयं भवेदाता। कुर्यात्सायप्तम भूर्यभियोगेन कालेषु ॥ ३४ ॥ क्रमशो विविक्तदेशे नयनपरिचुम्बनं परीरम्भः । ताम्बूलदानलाभे परिवर्तनमय च पुप्पाणाम् ॥ ३५ ॥ स्पर्शश्व गुह्यदेशे इत्यभियोगाः परस्य दारेषु । मूलग्रन्यानुगमादपि च परिगीता विनिर्दिष्टाः ॥ ३६ ॥ अभियुक्ता यत्रैका तत्र निपिद्धः पराभियोगः स्यात् ।

·कन्दर्पचूडामणिः । [अध्याय:- या बनुभूतविशेषा प्रियकरणैः स्यादसौ वश्या ॥ ३७ ॥ भंान्यत्र च दृष्टः संचारो यत्र नायकस्य स्यात् । तत्र न कामपि रमणीमभियुञ्जीतैव सत्साध्याम् ।। ३८॥ शतितरक्षितभीताः सश्वश्रूकाश्च पनपत्राक्ष्यः । प्रत्ययमात्मनि रक्षन्नभियुञ्जीतेह नैवासौ ॥ ३९ ॥ श्रीवीरभद्रकृतिना रचितेऽसमबाणशासनानुसते । परवल्लभाधिकरणे पूर्णोऽध्यायों द्वितीयोऽसौ ॥ ४०॥ इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ पञ्चमे पारदारिकेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्याय । अथ पञ्चमे पारदारिकेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः । अधिकरणे पञ्चमके कुरुते व्याख्यां तृतीयकेऽध्याये । भूचक्रचक्रवर्ती धीरः श्रीवीभरद्रोऽसौ ॥१॥ अभियुञ्जानः सुदृशो भावपरीक्षा प्रयत्नतः कुर्यात् । यद्यभियोगग्रहणं तत्र न दूतीप्रयोगः स्यात् ॥ २॥ अगृहीत्वा खभियोग पुनरपि संसृज्यमानतायां हि । हरिणी चपलगन्तां चपलहृदां ता विजानीयात् ।। ३ ।। सा क्रमसाध्या, या पुनरभियोगं नैव चानुगृह्णाति । सालङ्कारविशेषा तथैव दृश्यत्वमायाति ॥ ४ ॥ ता बललभ्यां विद्यादेशे रहिते पुनस्तथैवान्यैः । या पुनरभियोगाना ग्रहणे निपुणा न भोगेऽपि ॥ ५ ॥ शुप्फपतिग्रहे तां निरतामतिकृच्छ्रसाध्यकां विद्यात् । नहि चेतासि मृगाक्ष्य: स्थिरता नेतुं समर्थाः स्युः ॥ ६ ॥ परिहरति नाभियोग न च संसर्ग समातनुते । प्रत्यादेशे विरता इसति तथा गौरवस्यैपा ॥७॥ १. भाऽन्यत्र च दृष्ट सचारो नायिकायाश्च 'ख.।

·३] ५ पारदारिकाधिकरणम् । अभिमानादात्मनि वा तस्मिन्या सातिपरिचयात्कृच्छ्रात् । साध्यां मर्मविदैनां दुत्या परिसाधयेन्निपुणः ॥ ८ ॥ परुपमत्यादेशानिरतोपेक्षासु पात्रतां भजते । पारुष्योत्तरमृट्टी मृदङ्गीं साधयेदेव ॥ ९ ॥ सहते करादिसझं तच्चित्ता नावबुध्यते चान्यत् । सातत्येन क्षान्त्या योगादा सा भवेत्साध्या ॥१०॥ सुप्तः करसरसीरुद्दमुपरि समीपे तया प्रसुप्तायाः । कुर्यात्सापि विरचयेदत्रोपेक्षां प्रसुप्तेव ॥ ११ ॥ भूयोऽभियोगकामा प्रयतेदेपा निवारणे सुप्ता । एतेन व्याख्यातवरणे चरणस्य विन्यासः ॥ १२ ॥ मस्तेऽस्मिन्निह भूयः सुप्तपरिरम्भसोद्यमो भूयात् । तत्रासहनामुत्थितिभाजा दिवसेऽग्रिमे प्रकृतौ ॥ १३ ॥ स्थितिशालिनी च विद्यादभियोगार्थो कृशोदरी पुरुषः । दृत्तीसाध्यां विद्यादेनां संदर्शने हीनाम् ॥ १४ ॥ चिरसंदर्शनहीना प्रकृतौ पुनरप्यवस्थिता सृष्टा । भवतीत्याहतचित्तां दृष्टाकारां वशे कुर्यात् ॥१५॥ याऽनभियोगा रचयत्याकारकमात्मदर्शने दात्री। सालङ्कारैकान्ते वेपथुयुक्ता सगद्गद वदति ॥ १६ ॥ स्विनकरायगुलिका स्विन्नमुखी चैव जायतेऽत्यर्यम् । आत्मानं योजयति च शिरसः संपीडनायास्य ॥ १७ ॥ आतुरसंवादनिका हस्तेनैकेन तत्मकुर्वाणा । अपरेण सङ्गकृत्यं कुर्यादाश्लेषणं चैव ॥ १८ ॥ विस्मितभावा यदि वा निद्रान्या करसरोरुहद्विकतः । तिष्ठति संस्पृश्यैनं हरिणकिशोरस्फुरन्नयनाम् ॥ १९ ।। अलिकैकदेशमृर्वोरुपरि निपात्यावतिष्ठते चेह। संवाहने नियुक्ता नोोर्यातीह वैनत्यम् ॥ २० ॥ १'प्रत्यादेशाद्वा' ख..

·८८ । फन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय - अविचलितं करमेकं तत्रैव न्यस्य सुस्थिरा भवति । संदेशेना न च पीडितमतिकालतो हरति ॥ २१ ॥ यदि वाऽहनि द्वितीये संवाहनकर्म कर्तुमायाति । नायककृताभियोग पूर्वेऽहनि वारयित्वैव ॥ २२ ॥ संसर्ग नात्यन्तं कुरुते परिहरति वा नवाऽत्यन्तम् । संदर्शयति विविक्ते भावं घाझं तथा गूढम् ।। २३ ।। परिचारकोपभोग्या सा चेदाफारिता तथैव स्यात् । मर्मज्ञया प्रसाध्या व्याहत्तौ तर्फणीया च ॥ २४ ॥ इत्यं भावपरीक्षा भाविन्या भूमिवल्लभेनेह । पीवीरभद्रकृतिना व्याख्याता ख्यातवीर्येण ॥ २५ ॥ परिचयमादौ कुर्यात्पश्चात्संभापणं समारचयेत् । परिभापणसंमिश्रो मिथ आकारस्य वोधश्च ॥ २६ ॥ प्रत्युत्तरेण दृष्ट्वा तस्या आकारसग्रहं पुरुषः । गतसाध्वसो विरचयेदभियोगं पद्मपनाक्ष्याः ॥ २७ ॥ आकारेण मृगाक्षी या भावं स्वस्य दर्शयेत्पूर्वम् । क्षिप्रं स्यादभियोज्या सा प्रथमे दर्शने पुंसा ॥ २८ ॥ आकारिता स्फुटोत्तरमतिमञ्जुलमाशु दर्शयेदवला । तत्क्षणसिद्धा ज्ञेया रतिलालसमानसा साऽपि ॥ २९ ॥ एप विधिस्त्वतिसूक्ष्मो धीरास्वपि चाप्रगल्भयोपासु । अन्यासु च स्फुटः स्यात्पूर्वन्यायः परीक्षिण्याम् ॥ ३० ॥ श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसृते । परवल्लभाधिकरणे रचितोऽध्यायस्तृतीयोऽसौ ॥ ३१ ॥ इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ पञ्चमे पारदारिकेऽकरणे तृतीयोऽध्याय । १ 'परीक्षायाम् ' ख..

·४] ५ पारदारिकाधिकरणम् । अथ पञ्चमे पारदारिकेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः । परवल्लभाधिकरणेऽध्यायतुरीये निरूपणं कुरुते । चतुदधितीरलीना यदरिमहीपालमीनाक्ष्यः ॥१॥ दर्शितचेष्टाकारा या भूयाद्विरलदर्शना वनिता । तां साधयन्ति दूत्या तवपूर्वा च शास्त्रज्ञाः ॥ २ ॥ शीलादनुपविष्टा तस्यामाख्यानकपटपाठेन । सुभगकरणैर्योगैलॊकानां चैत्र वृत्तान्तैः ॥३॥ कविक्रयया परवनितासक्तकथाभिश्च तत्स्वरूपज्ञा । स्तुत्ता लीलाद्यस्या दाक्षिण्यं वोधयेदेवम् ॥ ४ ॥ सुभगे त्वं गुणयुक्ता कयमीदृशि निर्गुणे मिये निरता । दास्येऽप्येप न निपुणः कमलदलाक्ष्यास्तवेदानीम् ॥ ५ ॥ वेगे मन्दः शठता मूढत्वं वाऽकृतज्ञतेालुः । कार्पण्यं विमुखत्वं भोगे यानीह वाच्यानि ॥ ६॥ गुप्तानि सन्ति तस्मिन्विरतौ तस्याश्च हेतुभूतानि । कथयेदस्याः सविधे सातिशयानीह सा दूती ॥ ७॥ भवति च यस्माहोपात्सोदेगा सा च नायके स्वीये । कुर्यात्तस्य पुरस्कृतिमेपा दृती कृतिमन्वरी ॥ ८॥ शशता नैत्र च दोपो भवति मृगी चेन्मृगेक्षणा श्लष्णा । वडवाहस्तिन्योरपि चौचित्यानौचिती ब्रूयात् ॥ ९॥ विश्वास्यामिह तस्यां मत्वा दूती तु निर्दिशेदस्याम् । प्रथमं साहसयुक्तामणुभावां चेति गोणिकापुत्रः ॥ १० ॥ कययेन्नायकचरितं कामित्वं चानुलोमतां चैव । युक्त्यार्जितसद्भाचा कार्यशरीरं वदेदित्थम् ।। ११ ॥ आकांक्षि निगामय किमपि विचित्रं मनोभुवश्चरितम् । १ ' परिच्छन्नम् ' ख.। २' विश्वास्यातिरहस्यं स्वीय दूती विनिर्दि. शेदस्याम् ' स.।

·२० कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- दृष्ट्वा खामतिधीरश्चित्तोन्मादं समातनुते ॥ १२ ॥ एतावतोऽपराधात्रिहतः कामेन दुःसहव्यथया । त्वचोप्राप्य त्राणं जह्यात्माणानपि मायः ॥ १३ ॥ तयारौक्ष्ये मत्वा सिद्धां दिवसेऽग्रिमे पुनती । वक्रादिषु प्रसादं दृष्ट्वा भूयः कथां रचयेत् ॥ १४ ॥ कययेदस्याः पुरतश्चरितानि च परपुरुपनारीणाम् । आदौ कृत्वाऽहल्यां मुनिवनितां विश्रुतां लोके ॥ १५ ॥ चातुःपष्टिकयोगे नैपुण्यं तस्य दर्शयेदस्यै । एवं कृपतामस्य च पश्यत्वं साधयन्त्यस्याः॥१६॥ सौभाग्यं कययेदपि संभोगं छन्नमन्यया तस्य । सत्यमसत्यं यत्नाचाकारं लक्षयेचैव ॥ १७ ॥ सापि सहास कययेद्दद्याचैवासनं तथा चानु । स्थानं शयनं भुक्तं चेष्टिवरचितानि पृच्छेच ॥ १८॥ स्वं दर्शयति विविक्ते रचयत्याख्यानके नियोगं च । चिन्ताजृम्भाश्वासान्कुरुते भीत्या ददात्यर्थान् ॥ १९ ॥ इष्टोत्सवयोनित्यं स्मरति च त्वदर्शनं तया तस्याः । जाता कयां च कांसति तत्कयितां स्वस्य चाकयने ॥ २० ॥ दत्या मनोरथेषु च कथितेप्पेतस्य नायकस्यैपा । इसति न किंचित्कथयति संदर्शितशोभनाकारा ॥ २१ ॥ उपहयेदनुगतरेनामिह नायकस्य चैवैपा। गुणायनरुपबृंहणमुचितं चासंस्तुतौ भवति ॥ २२ ।। आकारासंसर्गेऽसंस्तुततायां तयोभयोरनयोः। दृतीर्मनिपे, पथपत्यौदालकिः शास्त्रे ॥ २३ ।। सत्याकार सक्तेऽसंस्तुततायां तयोभयोरनयोः । दूतीर्मविधानं संमतमिह पाभ्रवीयाणाम् ॥ २४ ॥ संस्तुतनायां सत्यामसति तथाऽऽकारभूरिसंसर्गे । दतीपर्मविधानं संकपपति गोणिकापुनः ।। २५ ।।

·C ११ ५ पारदारिकाधिकरणम्। वात्स्यायनस्तु कययति युगलाभावेऽपि दूतिकाकर्म । प्रत्ययतो मतमेतत्सम्यगसम्यक्परेपां हि ।। २६ ॥ तासामुपायनानि हि मनसोऽभिमतानि दर्शयेदेपा । अनुलेपनताम्बूले चासोञ्जनमङ्गलीयं च ।। २७ ॥ प्रहितेष्वेषु च तस्यै कुत्रचिदयान्वितो भवेल्लेखः । चिह्न नखरदशनयोचिहान्यन्यानि चैतस्य ॥ २८ ॥ कुखमविरचितमञ्जलिमपि वाससि नायकःशुभं रचयेव । साभिमायाकृति किल पत्रच्छेद्यं चरेदस्यै ॥ २९ ।। आपीहं च चिरचयेत्पत्रं श्रवत्तय लेखसंयुक्तम् । तेषु मनोरयायनं तत्पुरतो नायकः कुरुते ॥३०॥ संगमयेदय दूती सिद्धां तां कालदेशयोः शुभयोः । देवानामभिगमने यात्रोद्यानीयलीलायाम् ।। ३१ ।। संतरणे सरितामय परिणययज्ञोत्सचे तया व्यसने । अग्नौ चौर्ये जनपदचक्रारोह तथा चैव ॥ ३२ ॥ व्यापार प्रेक्षायां व्यापारान्तरमपीत्यमादिष्टम् । इति वाभ्रवीयरीत्या सुगमः कालस्य निर्णयो दृत्याः ।। ३३ ॥ भवनेषु ससीप्रभृतेः सङ्गं सुखमाह गोणिकापुत्रः । विदितनिष्क्रमप्रवेश वात्स्यायन आह तद्गहम् ॥ ३४ ॥ अष्टविषेष्टा दती प्रथमा कयिह सा निसृष्टा । उपलभ्यार्यमभीष्टं नायरुयोः स्वेहया की ।। ३५ ।। संस्तुतयोः सा प्रायो दारनियोगे तथाविघयोः। अनुरूपयोः कुतुकतो घटनं स्यादमयोगेऽपि ॥ ३६॥ उपलभ्य यैकदेशे शेपं कुरुते मिवार्या सा । दृष्टान्योन्याकृत्योविरलेक्षणयोरियं भवति ॥ ३७॥ विदिता तु पत्रहारी संदेश या समर्पयेदुभयोः । दृष्टस्वभावयोः सा भवति च संसृष्टयोयुनोः ॥ ३८ ॥ देशस्य वोपनार्य यदि वा कालस्य वाऽय दौत्येन ।

·फन्दर्पचूडामणिः। [अध्यायः- महिता स्वयमभिगच्छेद्रमणं साऽस्तबोधेव ॥ ३७॥ स्वमोपभोगकथनं कुर्याद्गोत्रस्य भूरि च स्खलितम् । निन्देदस्य च भार्या तव्यपदेशादेदीाम् ॥ ४० ॥ नखदशनचिह्नदात्री भवते सङ्कल्पिता पुरा चाहम् । इत्यभिधात्री पृच्छेत्तद्भार्यातः स्वसौन्दर्यम् ॥ ४१ ॥ निजदूती कथिता सा द्रष्टव्येयं विविक्तदेशेषु । ग्राह्या च दौत्यदम्भात्तामभिसंधाय संदेशम् ॥ ४२ ॥ कथयन्ती या रमण सिद्धं कुर्याद्भवेत्तथा साऽपि । एपा हितां तदीयां हृदयादूरीकरोत्येव ।। ४३ ॥ अनया कथितो ज्ञेयो नायकताभागिहात्मदूतथ । निजदूतीवल्लोके दृश्यन्ते यत्स्वयं दूताः ॥ ४४ ॥ नायकमार्यो मुग्धां विश्वास्य प्रविश्य चायन्त्रणया । पृच्छति नायकचेष्टां शिक्षादात्री च योगेषु ॥ ४५ ॥ साकारं भूपयति च कोपमय ग्राहयेत्तथैवैनाम् । निर्वतयति नखदशनपदानि स्वयमस्याः शरीरे तु ॥ ४६ ॥ आकारयति च रमणं द्वारेणैतेन मूडेंदूती सा । भार्या चेततां याति ।। ४७ ॥ यत्र च्छलतः कश्चन वालादिः प्रेष्यते भवेत्तत्र । सा स्यान्मूका दूती लेखादिः कर्णपत्रादौ ॥ ४८ ॥ पापस्तुतार्थमन्यस्वजनाग्राह्यार्थकं तु या वाक्यम् । औदास्ये श्रावयति स्याती सा तु वाचैव ॥ ४९ ॥ प्रत्युत्तरस्य याचनमनयोर्युक्तं तथैव भूयः स्यात् । एप न्यायः कथितः शास्त्रज्ञेढदूत्या च ॥ ५० ॥ भेदः प्रयोक्तभेदाभार्यात्यास्तु गूढदूत्या स्यात् । इत्यं दुतीभेदा निर्णीता वीरभद्रेण ॥ ५१ ।। विधवेक्षणिका दास्यो भिक्षुक्यः शिल्पकारिका चैव । १ ‘गुढदूती' क. ख.। भादूती मूढा ·५ पारदारिकाधिकरणम् । विश्वास त्वरया सा वियति कार्य तु दूतीनाम् ॥ ५२ ॥ पतिविद्वेष तस्यां जनयति निर्वर्णयेच रम्याणि । चित्रान् रतिसंयोगानतियत्नादर्शयेच्चैव ।। ५३ ।। नायकम (ग)तमनुराग पुनरपि रतिकौशलं तया तस्य । अधिकस्त्रीभिः प्रार्थनमथवाऽवष्टम्भमाख्याति ॥ ५४॥ अर्थमसंकल्पितमपि कारणतयापि भूरि चोत्सृष्टम् । आवर्तयन्ति दूत्यो वचसामिह कौशलेनैव ॥ ५५ ॥ श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसृते । परवल्लभाधिकरणे रचितोऽध्यायश्चतुर्थोऽसौ ॥ ५६ ।। इति श्रीवीरमद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ पञ्चमे पारदारिकेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः । अथ पञ्चमे पारदारिकेऽधिकरणे पञ्चमोऽध्यायः । अय पञ्चमे मपञ्च कुस्ते पञ्चेपुचरितकृतिचतुरः । चतुरुदधितीरसंचरदरितरणीगीतशौर्यश्रीः॥१॥ परवल्लभानुरागो नोचित इह भूमिवल्लभप्रभृतेः । आवारादिह तैपामाचरणं सर्वलोकानाम् ॥ २॥ सूर्योदयादिवकिल नैषां गुप्ता भवेदसौ चेष्टा । अनुकरणं च निरर्गलमेतस्याः सर्वलोके स्यात् ॥ ३ ॥ तस्मादहितमेतैस्त्यक्तव्यं भूमिवल्लभप्रमुखैः । राष्ट्रोपप्लवतः स्यादेपां दोपोऽधिकस्तस्मात् ॥ ४॥ यदि परदाररुचिः स्याद्भूपालोऽन्योऽयवा समस्तेन । नाचरति तत्यकाशं परमवनस्य प्रवेशं च ॥ ५॥ तत्र ग्रामाधिपतेयूनोऽप्यथ हलोत्यत्चिपुत्रस्य । ग्रामीणानां पल्ल्यो वचनेनैवेह साध्याः स्युः ॥ ६ ॥ घ(च)पण्यस्ताः कथितास्ताभिः सह योगमाचरेश्चैव ।

·, कन्दर्पचूडामणि.। [अध्यायः विटी कोष्ठागारप्रवेशकाले, प्रवेशे च ॥७॥ द्रव्यस्य च निष्क्रमणे, प्रतिसंस्कारे च मन्दिरस्याय । क्षेत्रस्य कर्मणि तथा कार्यासादेरथादाने ॥ ८॥ सूत्रपतिग्रहेऽपि च वस्तूना चैव विक्रयक्रययोः । विनिमयवेलास्वेपामन्येष्वेवंविधेष्वपि च ॥९॥ अध्यक्षस्य व योगो प्रनयोपाभिः सहाथ निर्दिष्टः। प्राजितादिभिरुक्तः सूनाध्यक्षस्य संयोगः ॥ १० ॥ रात्रावटतः सुकरः कुलटायोपाभिरेप संबन्धः । बननाक्षीभिर्वणिजा नागरिकाध्यक्षयोः प्रोक्तः॥ ११ ॥ नगरस्थाना सुदृशा सुवसन्तादिविहेशभवनेषु । क्रीडान्तःपुरिकाभिः सह निर्दिष्टा प्रमोदाय ॥ १२ ॥ योपा नगरविभूपा आपानकमादरादिमाः कृत्वा । गत्वाऽन्तःपुस्किाणा पृथगावासं यथासगम् ॥ १३ ॥ आसित्वा च कथाभिः पूजा लब्या तथा प्रपीताश्च । निष्कममुपपदोपं कुर्युः कुशलाः सरोजाक्ष्यः ॥ १४ ॥ संभाषेत प्रणिहितदासी राज्ञस्तु पूर्वसंसृष्टा । तत्र प्रयोज्यनारी रमणीयं दर्शयेदेनाम् ॥ १५ ॥ प्रागेव स्खे भवने स्थितिभाजा ता प्रतीयमान्यात् । क्रीडायामस्या तव राजगृहस्थानि रम्याणि ॥ १६ ॥ कार्याणि दृष्टिविपये तानि च कालेन योजयेदेवम् । मणिभूमिका प्रवालैः कुटिमक बाह्यदेशस्थम् ॥ १७ ॥ वार्टी मृद्वीकामपि समुद्रगेई च भित्तिसचारान् । प्रतिभवनचित्रकर्म व्याघ्रादेः पञ्जराणीह ॥ १८ ॥ १ 'मक्तमात्रेण यानि पेषणकुट्टनरन्धनादीनि कार्याणि तानि विष्टिक- आणि ' इति जयमङ्गला । २ 'तया बनयोपिद्भि सह गवाध्यक्षस्य ' इति वात्स्यायनसूत्रम् । ३ 'यविक्रये पण्याध्यक्षस्य' इति वात्स्यायनसूत्रम्। - , ·५पारदारिकाधिकरणम् । यानि पुरस्थितलोकैरुक्तान्युत्कृष्टवस्तुजातानि । तान्यप्यस्याः कुर्याद्विपये दृष्टेः सरोजाक्ष्याः ॥ १९ ॥ ईशानुरागमस्यामेकान्ते भूरि वर्णयेनिपुणा । आयतिमस्यै कययेत्सह राज्ञा संप्रयोगेण ॥ २० ॥ प्रतिपन्ना योजयति च राज्ञे तामप्यमन्त्रनिश्रावम् । स्वयमीशोप्रतिपन्नामागत्येहोपचारण ॥ २१ ॥ सान्त्वनया रञ्जयति हि सम्भूयानुरागमुत्सजेदुचितम् । अन्तनित्य प्रेप्याः पत्युर्दाराः प्रयोज्यायाः ॥ २२ ॥ तत्र प्रणिहितदासी राक्षः सदृशं परं तु पूर्वेण । आन्तःपुरिका कुर्यात्सह वा प्रीति प्रयोज्याभिः ।। २३ ॥ प्रसृतमीति छलतो नियोजयेद्दर्शने पुनर्यत्नात् । पूजितनिविष्टयुक्तां पानवर्ती रानदासीति ।। २४ ॥ विख्याता विज्ञाने यस्मिन् तदर्शनार्थमाता। अन्तःपूरस्यया फिल दासी तुल्या तु पूर्वेण ॥ २५ ॥ प्राप्तानर्थशाड़ी ब्रूयादित्यं हि भिक्षुकी वाक्यम् । आन्तःपुरिका राजनि सिद्धपा मद्वचःस्या च ॥ २६ ॥ करुणारसाहृदया वामनया योजयाम्यहं सदया। वारयति सा वदीशानये मद्राक्यतः स्नेहात् ॥ २७ ॥ प्रतिपन्नां द्वित्रिस्ता प्रवेशयेत्साभयं वचचास्यै । दद्यादभयश्रवणात्सोत्साहां प्रणिहितेत्यादि ।। २८ ।। वृत्तौ कृतामिलापा अभितप्ता ये तथा महामानः। बलतोऽन्यनिगृहीता व्यवहारे दुर्बलाचैव ॥ २९ ॥ भोगेन स्वीयेन च निःसंतोपाः सितीश्वरे प्रेम । कांक्षन्ति ये वहिर्गतमनुजे व्यक्ति तयेच्छन्ति ॥ ३० ।। वाध्या ये च सजातिभिरतानभिवाधितुं क्यच्छन्ति । ये सूचकास्तयाऽन्ये कार्यपरा व्यसनयुक्ताय ।। ३१ ।। अनयैव व्याख्याता भार्या एषां विशिष्य गणितानाम् ।

·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्यायः- श्रीवात्स्यायनमुनिना तदनु श्रीवीरभद्रदेवेन ॥ ३२ ॥ अन्येन वा प्रसक्तां सह निगृहीतां प्रयोज्यवनितां तु । तेन वियोज्य निविष्टां कुर्यादन्तःपुरे राजा ॥ ३३ ॥ प्रणिधिवलेन तदीयं यदि वा परिदृप्य नायकं राजा । अपराधिनां कलत्रं निग्रहदम्भानयेदन्तः ॥ ३४ ॥ इति योगाः प्रच्छन्नाः राजकुमारेषु कामवामेषु । परमन्दिरे मवेशो युक्तो नेपामनिष्टत्वात् ।। ३५ ।। कोहाधिपमाभीरं परभवनगतं निदेशतो भर्तुः । रजको जघान तस्मात्परभवनं नोचितं राज्ञाम् ॥ ३६ ॥ अश्वाध्यक्षो हतवान्काशीशानं तथा जयत्सेनेम् । तस्मात्परगृहयानं दारार्थे नोचितं राज्ञाम् ॥ ३७ ॥ देशप्रवृत्तियोगात्परदारेषु प्रकाशतो भूयः । दृश्यन्ते कचिदेते नत्येवं सर्वदेशेषु ॥ ३८ ॥ प्रत्ता जनपदकन्या दशमेहनि साऽप्युपायनं नीत्वा । अन्तःपुरं भविष्टा भुक्तोत्स्टाऽध्रभूपेन ॥ ३९ ॥ रात्रौ च वत्सगुल्मे या च महामात्रकामिनी सुभगा । सा याति क्षितिबल्लभसेवायैतेपु देशेषु ॥ ४० ॥ सरसा जनपदयोपाः प्रीत्यपदेशेन चार्धमासादौ । वैदर्भान्तःपुरिफा अन्तःपुरगाः प्रकुर्वन्ति ॥४१॥ दृश्याः स्वकीयभार्याः ददति परे प्रीतिदायमेवेह । अपरान्तकप्रदेशे भूरि महामात्रराजभ्यः ॥ ४२ ॥ नृपनारीभिः क्रीडा सह कर्तु देशनगरकामिन्यः । सौराष्ट्र नृपगेहं यान्त्यकै तथा मिलिताः ।। १३ ॥ एवं परदारविधिदेशे देशे प्रवर्तितो भूपैः । विलसतितरां प्रयोगो नहि राज्ञां वारकः योऽपि ।। ४४ ॥ श्रौते पथि प्रयातै पालेरेप निन्दितः पन्थाः। १ 'जुपत्सेनम् ' ख.। - ·९७ ५ पारदारिकाधिकरणम् । जितपड़र्गा भूमि ये विजयन्तै वघेलाद्याः ॥ ४५ ॥ राज्ये वघेल भोज्ये परदारेभ्यः परं जना विमुखाः । वीजं ता नरपतेः परनारीभोगवैमुख्यम् ॥ ४६॥ श्रीवीरभद्रकृतिना शाखेऽसमवाणशासनानुस्ते । परवष्टभाधिकरणे पञ्चम इह संचितोऽध्यायः ॥ ४७ ॥ इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिने कन्दर्पचूडामणौ पञ्चमे पारदा- रिकऽधिकरणे पञ्चमोऽध्यायः । अथ पञ्चमे पारदारिकेऽधिकरणे पष्ठोऽध्यायः । अथ पञ्चमस्य पष्ठं स्पष्टयितुं जायते स सोद्योगः । अष्टदिगन्तनिविष्टा यदरिवधूः कष्टमायत्ते ॥१॥ अन्तःपुररक्षणतोऽनीक्षणमेवान्यपुंसि तत्स्थानाम् । एकोऽनेकसमानो भर्ता तृप्तिस्ततो नासाम् ॥ २ ॥ तस्मात्परस्पर ताः कुर्युस्वत्यै प्रयोगसंयोगान् । धायिका सखी वा दास वा पुरुपवेपेन ।। ३ ।। कृत्वाऽऽकृतिसंयुक्तः कन्दै लैरपद्रव्यैः । निर्वतयेयुरुचितं स्वाभिप्रायं विशालाक्ष्यः ॥ ४ ॥ प्रतिमा वा पुरुपीयाः प्रस्फुटलिङ्गास्तथा पुरस्कार्याः ।। राजानो वा कृपया नाऽपि भावं ध्वज कृत्वा ॥ ५॥ अभिगच्छन्ति च वहीरेकरजन्यां हि यावदर्य ताः । नातायां प्रीत्या वा साभिप्रायोऽय वासेन ॥६॥ अरपतिकापुरुषाः स्त्रीप्रतिमायां चियोनिमुख्येषु । अथ केवलोपमर्दात्स्वाभिप्रायं नियच्छन्ति ॥ ७॥ योपारेपान्पुरुपानन्तःपुरमध्यभूपणीभूताः। सह परिचारिकयाऽन्तःप्रवेशयन्तीह कामेन ॥ ८॥ १ ' साधितो' ख. । २ 'शिनाकृतिसंयुक्तै. ' ख.। , ·२८ कन्दर्पचूडामणिः। [अध्यायः- प्रयतेरन्नय तेपामानयने साधु दर्शितायतिमाः । अभ्यन्तरसंसृष्टाः धात्रीपरिचारिकामुख्याः ॥९॥ सुकरमवेशतामिह निःसारत्वं तथैव तमः । विस्तारं मन्दिरगं रक्षकवर्गप्रपादं च ॥ १० ॥ निर्वर्णयेयुरेताः परिजनवर्गेष्वनित्यतां चैव । असताऽर्थेन न कुर्युः प्रवेशमेपामिमाः कथिताः ॥११॥ न विशेदन्तःपुरमुत्कटदोपं सपातकं पुरुषः । लोभादयवा कामादृशष्टौ यतो दोपौ ॥ १२ ॥ अन्याहूतौ हेतून्धिचार्य यत्नादिहापि वक्तव्यान् । विहितोपायस्ताभिः प्रविशेदपि पातकाभीतः ॥ १३ ॥ कक्ष्या दृष्ट्वा बहुशोऽसंकीर्णाः सापसारणा वहुधा । रक्षककृतप्रमादा लभमानाक्रान्तमान्ता वा ॥ १४ ॥ प्रविशेदन्तःपुरमिह युक्त्या नैवात्र दर्शयेद्भीतिम् । अमदावनावयूढं मोषितभूपालकं चैव ।। १५ ॥ निष्क्रममारचयेदिह शक्त्या प्रतिवासरं ततो ह्येषः। उक्त्वा हेत्वन्तरमथ संपृ(E)यः स्याद्वही रक्षः ॥ १६॥ आत्मानं कथयेदपि सक्तं परिचारिका पहिर्गमना । भवति यदा विदितार्था तदलाभोन्यं तथा दुःखम् ॥ १७ ॥ अन्तःप्रयेशिनीभितीकल्प समाचरेत्सर्वम् । राजमणिधिविवाघे भूयादतिसावधानोऽसौ ॥ १८ ॥ यत्र गृहीताकारा द्रष्टुं योग्या प्रयोज्या स्यात् । दृत्यास्तत्रावस्थितिरुचिता स्वीये तु संचारे ॥ १९ ॥ तस्मिन्नपि रक्षिषु तु प्रभवेत्परिचारिकापदेशो हि । कुर्यात्तस्यां नियताननुबन्धाश्चापश्चैव ।। २० कुर्वीतापि निवेदनमाकारस्यैष वेगितस्याथ ।। देशविशेषेत्रमरे संप्रेष्यं चित्रकर्मादि ॥ २१ ॥ दत्तं तया च पश्येत्प्रत्युत्तरमादिशेदसौ पश्चात् ।

·६] . ५ पारदारिकाधिकरणम् ।
अस्या नियतोपगमे देशे छन्नः स्थिति कुर्यात् ॥ २२ ॥
रक्षिपुरुपरूपो वा प्रविशेत्तमोक्तवेलयाऽप्येपः ।
वेष्टित आस्तरणादौ पुटभेदे वाऽऽगमे योग्यः ।। २३ ।।
नष्टच्छायो यदि चा संरचयेन्निर्गमें तथावेशम् ।
साक्ष्यादिभिरेप छायाइर्ता भवेद्योगः ॥ २४ ॥
नकुलहृदयं तुम्बीफलचोरकमुरगातिसंयुतं कृत्वा ।
पचति कृतान्तधूमं पिष्टं समभागतोयेन ॥ २५॥
अभ्यक्ताक्षिरनेन तु नष्टच्छायारूपश्चरति ।
एतं परीक्ष्य योगं कुर्यात्स्यादन्यथाऽनिष्टम् ॥ २६ ॥
द्रव्याणां निहारे पानरसस्य प्रवेशकाले च ।
आपानकोत्सबार्थ चेटीनां संभ्रमे चैव ॥ २७ ॥
व्यत्यासे भवनानां व्यत्यासे चैव रक्षकस्यापि ।
यात्रायामुद्याने यात्रां कृत्वा प्रवेशे च ।। २८ ।।
दीर्घ मोपितभूपे निष्क्रमण वा प्रवेशनं यूनः ।
एतच्चैव विधेयं कौमुद्यादौ प्रयत्नेन ॥ २९ ॥
मर्म ज्ञात्वाऽन्योन्यं राजगृहस्था इहैककार्याश्चेत् ।
अन्यासामपि कुर्युभेदं स्पेष्टस्य संसिध्यै ॥ ३०॥
बहीः स दूपयित्वा कार्यस्यैकस्य चार्पणे निरतः ।
सद्योऽभेद्यतया किल कामानुगुणं फलं याति ॥ ३१ ॥
देशे कापि च पुरुषाः
हन्त रक्षकाणां
प्रविशन्त्यन्तःपुरमिह रक्षा नैवापरान्तेषु ।। ३२ ॥
आभीरकवनितानां क्षत्रियस रिहान्तरोगः ।
नागरकान् प्रेष्याभिनिवेशयन्तीह गुल्मानाम् ॥ ३३ ॥
वैदर्भिके सपत्नीपुत्रानुपभुञ्जते सुखं नार्यः ।
स्वैराजके यथेच्छ संवन्ध्याथै रहोनिरताः ॥ ३४ ॥
गौडीयानथ दारान् भृत्याद्या भुञ्जते गतोद्वेगाः ।
सैन्धवभूपतिनारी: कर्मकरास्तत्समानाथ ॥ ३० ॥

·कन्दर्पचूडामणिः।
[ अध्यायः-
हैमवतान्तःपुरभुवि रक्षिणमुपगृह्य चार्थतः सहसा ।
साहसिकाः प्रविशन्ति हि कामाशुगलक्ष्यतां प्राप्ताः ॥ ३६॥
प्रच्छाद्य तरुणमेकं मिलिता वङ्गादिसंभवाः सुदृशः ।
पुष्पप्रदाननिरतं नव दश वा भुञ्जते स्वैरम् ।। ३७ ॥
रक्षेदारान्स्वीयानेभ्यः परपुरुपयोगहेतुभ्यः ।
कामोपधाविशुद्धानन्तःपुररक्षिणः कुर्यात् ॥ ३८ ॥
इत्येके तेऽप्यन्यं भयलोभाभ्यां हि योजयत्याभिः ।
तस्मादुपधात्रयशुचिरधिकारीति गोणिकापुत्रः ॥ ३९ ॥
वात्सायनश्चतुर्थी कथयति धर्मोपधासु संशुद्धिम् ।
धार्मिकतयैव लब्धा शुद्धिः सर्वेति तत्वार्थः ॥ ४० ॥
दूत्या परीक्षण केऽप्याहुनिजचारुपङ्कजाक्षीणाम् ।
दूतीयोगाद्दष्टा भवत्यदुष्टास्ततो नैतत् ।। ४१ ॥
अतिगोष्ठयडशविगमौ व्यभिचाररतिस्तथा स्वकान्तस्य ।
नियन्त्रणं च पुरुपैस्तद्वद्वासो विदेशेषु ॥ ४२ ॥
वृत्तेरयोपघातः स्वीयायाः स्वैरिणीपु संसर्गः ।
ताहि स्वभावयोजनमन्यच्याप्याचरन्त्येव ॥ ४३ ॥
ईर्ष्यालुता च पत्युर्गमनोपस्थानपन्यदेशेषु ।
स्त्रीणां विनाशकारणमुपदिष्टं कामशास्त्रेषु ॥ १४ ॥
परदारकथितयोगान्दृष्ट्वा शास्त्रेग शास्त्रतत्त्वज्ञः ।
स्वस्त्रीपु सावधान: स्वीकृतदोपं न संयाति ॥ ४५ ॥
पाक्षिकतया प्रसिद्धा दृष्टापायाः प्रयोगयोगा हि ।
धर्मार्ययोविलोपाद्विरुचिः परदारकै पुरुपः ।। ४६ ॥
तस्मात्त्वदाररक्षादक्षत्वार्य प्रसिद्धमन्दाक्षः ।
शास्त्रमिदं पठनीयं न तु केवलमन्यनाशाय ॥४७॥
मुनिनाऽऽम्भमपीदं श्रेयस एपेह सर्वलोकानाम् ।
न तु परयोपिति दोपानाधातुं मक्रमस्तस्याः ॥ ४० ॥

·१] ६ वैशिकाधिकरणम् । २०१ श्रीवीरभद्रकृतिना शाखेऽसमवाणशासनानुसते । परवल्लभाधिकरणे पष्ठः स्पष्टः कृतोऽध्यायः ॥ ४९॥ इति श्रीवीरमद्रदेवविरचिने कन्दर्पचूडामणौ पञ्चमे पारदारिकेऽधिकरणे पष्ठोऽयायः । समाप्तं चेदं पञ्चमं पारदारिकमधिकरणम् । अथ पटे वैशिकेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः । अथ वैशिकं प्रविशुदं कर्तुमसौ प्रक्रम समातनुते । तद्न्तदोपयोपास्तज्ज्ञानादेव जायन्ते ॥१॥ अथ वैशिफाधिकरणे वैशवाय प्रवर्तते निस्तः । प्रयमाध्यायव्याख्यामाख्यातुं कीर्तितो रिपुभिः ॥२॥ अध्यायाः पडमुप्पिन्नधिकरणे तत्र चादिमेऽध्याये । गम्यविचारः पुरुपोपावर्तनहेतुसंविधयः ॥३॥ एतस्मादपरस्मिन्कथितं कान्तानुवृत्तमध्याये । अर्यागमे निदान विरक्तलिङ्गानि चान्यस्मिन् ॥ ४ ॥ तत्र तथा प्रतिपत्तिनिष्कासनप्रकाराच । शीर्णस्य प्रतिसंधिः स्यादध्याये तुरीये तु ॥ ५ ॥ तदुपरि लाभविशेपा अर्थानानुबन्धमुख्योऽय । पण्यस्त्रीपु विशेषः स्पष्टौं पष्ठस्य निर्णीतौ ॥ ६ ॥ इत्यं पठाधिकृताध्यायानिरूप्य यत्नेन । श्रीवीरभद्रवीरो वैशिकवैशयमातनुते ॥ ७॥ योगं पुरुपया तितिभ्यां योजनात्तनुते । स्वाभाविकोऽत्र रत्यै नृत्य प्रोक्तस्ततो भिन्नः ॥ ८॥ स्वाभाविकवदमणो येन प्रत्येति कृत्रिमं तत्तु । यत्नादसौ प्रतनुयानार्य लभतेऽन्यथाकीं ॥ ९ ॥ तस्मादतेय हेतोरपि राग दर्शयेदसौ वाद्यम् ।

·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- तत्रालुब्धा तु स्यादृद्धथै विश्वासयोगस्य ॥१०॥ आयतिसंरक्षार्य नित्यमद्वारयोगिनी भूयात् । भूयानरेन्द्रमार्गप्रहितदृगन्ता च दृश्या च ॥ ११ ॥ न स्यादतीव विकृता पण्यसधर्मत्वमात्मने मत्वा । नायकमारचयेदय कुर्यात्चद्वारणं परतः ॥ १२॥ आत्मानर्थनिवारणमात्मार्थानां च साधनं रचयेत् । परिभूयेत न गम्यैयैस्तान्कुर्यात्सहायान् हि ॥ १३ ॥ धर्माधिकरणनिष्ठो दैवज्ञो रक्षकश्च विक्रान्तः । समविद्यः सकलोऽप्यथ तद्वदमी पीठमर्दायाः ॥ १४ ॥ गान्धिकशौण्डिकरजका नापितभिक्षू सनां तथा कर्ता । इह चैते हि सहाया योगात्कार्यस्य ते ते च ॥१५॥ केवलार्थास्तु गम्या वात्स्यायनभापितैरिति प्रथितम् । दृत्तिपरोक्षा धनिनस्तरुणाश्च स्थानिनश्चैव ॥ १६ ॥ अक्लेशलब्धधनवान्सादिकायस्तथा स्वतन्त्रश्च । संघर्पः शुभगमानी श्लाघनकः पुंप्रयोगार्थी ॥ १७ ॥ त्यागी स्वभावतोऽपि च राजनि सिद्धस्तथा महामात्रे । गुरुशासनातिवर्ती लिङ्गी प्रच्छन्नकामश्च ॥ १८ ॥ वित्तावमानशीलो दैवपरो ह्येकपुनवैद्यौ च । एवं शूरप्रमुखा एतासां वल्लभा प्रोक्ताः॥ १९॥ अधिगम्या गुणवन्तः प्रीत्या यशसाऽधिकास्तथा पुरुपाः । विद्वान्महाकुलीनः समयज्ञः सत्कविश्चैव ॥ २० ॥ वाम्म्याख्यानकुशलस्तथा प्रगल्भोऽथ विविधशिल्पज्ञः । दृढभक्तिः सोत्साहो दृद्धासेवी तथाऽनसूयश्च ॥ २१ ॥ आधिव्याधिविहीनो बलवान्मित्रेषु वत्सलश्च रूपः । निरतो घटासु गोष्ठयामपि च समस्यादिलीलायाम् ।। २२ ॥ १'तत्रानुद्धता' ख..

·६ वैशिकाधिकरणम् । २०३ अरविन्दमुन्दरदृशां लालयिता स्यात्तथा प्रणेता च । मैत्रीपरः सुवगगोप्यरतन्त्रोऽनिष्टुरश्चैव ॥ ३३॥ ईप्याविरतो निरतः कलासु चैते तथैव चान्येऽपि । नायकगुणा इहोक्ता इत्याद्याः कामशास्त्रेषु ॥ २४ ॥ नित्यमकैदर्यदृचिर्गोष्ठीकलयोस्तथा सदा निरतिः । अभ्यर्थनं विशेपे गुणनिरति वमर्थेषु ।। २५ ॥ प्रीत्यादिस्थितिशीला स्थिरमतिजातिश्च नायकापेक्षा। लक्षणरूपमधुरता इत्येते स्त्रीगुणाः प्रोक्ताः ॥ २६ ॥ बुद्धयाचारौ शीलान्या कृतज्ञताविसंवादौ । अपि दीर्वदूरदर्शी नागरको देशकालज्ञः ।। २७ ।। पूर्वाभिमापिताऽपि च नैपुण्य कामसूत्र विद्यायाम् । तद्वत्तदङ्गान्ये साधारण्यागुणा एते ॥ २८ ॥ गुणविरहेण च दोपान् ब्रूमोऽथागम्यभावसंप्राप्तान् । चापललोभस्तम्भाः परिवादक्रोधभूरिहासाश्च ।। २९ ।। दैन्यं चैव पिशुनता वाः स्युः सर्वभावेन । कृमिशकृत्कारुवक्रः क्षयी रोगी प्रियकलाश्च ॥ ३० ।। परुपोक्तिरथ कदर्यो निर्गुणगुरुजननिसृष्टचौराश्च दम्मरतो रदशको बहुतरमन्दाक्षसंयुक्तः ॥ ३१ ॥ मानामानापेक्षी द्वेप्यैरभिभूयते तथा यश्च । एतेऽगम्याः प्रोत्त यः सक्तो मूलकृत्ये च ।। ३२ ॥ रागो भयं तथाऽर्थः संहों वैरिताप्रतीकारः । जिज्ञासा पक्षः किल खेदः संघर्प इत्याद्याः ॥ ३३ ॥ मियसमता धन्यत्वं रागापनयः सजातिसादे (वे)श्ये । आयतिसातत्ये ह्यपि गमननिदानानि केपांचित् ॥ ३४॥ अर्थोऽनर्यापइतिः प्रीतिस्तद्धेतरित्यपि माहुः । १ 'नित्यं कन्दर्पवृत्तिः' ख.।

·१०४ कन्दर्पचूडामणि.। [ अध्यायः- नार्थः प्रीत्या वाध्यः प्राधान्यादेव चार्थस्य ॥ ३५ ॥ इत्यं गम्यविचारं कृत्वा श्रीवीरभद्रदेवेन । वारस्यायनीयदृष्टा उक्ता इह हेतवो गमने ॥ ३६॥ यदि गौरवकामा स्यादय लाघववारणे सदोयुक्ता। गमनपराऽपि तथान्त:मार्थितसंगाऽपि तेनेह ॥ ३७ ।। सहसा न तेन रचयेत्पीति सा हेमनिकपसंफाशा । अवमानयन्ति पुरुषाः सुलभा नारी: प्रयत्नेन ॥ ३८ ॥ परिचारकपमुखतस्तदभावे पीठमर्दमुख्येभ्यः । शौचाशौचे विद्यादागारागादि चैतस्य ॥ ३९ ।। अस्य भीति रचयेद्विटमुख्यैर्दासगायनायैश्च । ते नृत्यादिव्याजात्तद्द्रेई प्रापयेयुस्तम् ।। ४० ।। सा च प्रीत्या कुतुकैरत्यद्भुतभोग्यवस्तुदानैश्च । गोष्ठधुपचाराभ्यामपि रजनमेतस्य संतनुयात् ॥ ४१ ।। अथ परिहासमायाः करकलितोपायनैस्तथा रुचिराः । परिचारका अभीक्ष्णं प्रेप्यास्तस्मिन् परायत्ते ॥ ४२ ॥ सह वा गमनं कुर्याद्रोहे स्वयमस्य पीठमर्दैन । व्याजेन कारणानां गम्योपावर्तने विधयः ।। ४३ ॥ ताम्बूलानि च मालाः मोत्या गृहमागतस्य तस्येयम् । आहरति सानुलेपनमय गोष्ठीयोजयेत्कलया ॥ ४४ ॥ सप्रणयं वसुदानं कुर्यात्परिवर्तन तथा भूयः । संयोगस्याकूतं स्त्रीय परियोजयेदेपा ॥ ४५ ॥ अतिपेशलोपचारैनिः प्रीत्या तथा कथायोगैः । संसृष्टा गम्येन तु तदअनतत्परा भूयात् ॥ ४६ ।। श्रीवीरभद्रकृतिना शास्रोऽसपाणशासनानुसृते । वैशिफनाम्यधिकरणे प्रथमोऽध्यायो विनिणीतः ॥ ४७ ।। इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ पछे वैशिकाधि. करणे प्रथमोऽध्यायः ।

·६ वैशिकाधिकरणम् । अथ पछे वैशिकाधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः। अथ कुरुते कुतुकी ननु तदपरमध्यायमादरात्सार्थम् । प्रत्यर्थिपार्थिवानां यस्य भयानार्यवाञ्छाऽपि ॥१॥ नायझयुक्ता रचयेतञ्जयितुं वृत्तमेरुचारिण्याः। वहिरन्तन कदाचित्तक्ता भूयादियं तेन ॥२॥ स्यान्मातर्यायत्ता क्रूरायामर्थलाभशीलायाम् । तदभावेऽन्यत्र स्यानातिप्रीतिस्तयोगम्ये ॥३॥ आनयति दुहितरं सा बलतस्तत्रापि नायिका तनुते । सततारतिनिर्वेदी भीतिवीडे नचाऽनाज्ञाम् ॥ ४ ॥ व्याधि कमप्यनिन्धं चक्षुरविषयं तथाऽस्थिरं चैव । प्रख्यापयेत्सति तथा हेतौ छलतोऽस्य नो योगः ॥५॥ प्रेपयति चेटिकामय तनिर्माल्यादिकारणादेपा । कुर्यादय विस्मयमियमुपचारे तस्य संगेषु ॥६॥ स्यादस्य चाय शिष्या सा तु चतुःपष्टियोगविद्यायाम् । एतत्कथितान् योगानाभीक्ष्म्येन सेवेत ।। ७ ॥ रहसि च दृति रचयेतत्सात्म्येनेद सा प्रयोगाणाम् । गुह्यादीनां गोपनमात्यानं स्यान्मनोहत्तेः ॥ ८॥ नोपेक्षेत च शपने कृतपरित्तिं सृजेत्स्वतोऽभिमुखम् । गुह्यस्पर्श कुर्यात्सुप्ते परिचुम्बनादि च ॥९॥ अन्यमनस्के दृष्टिः प्रासादे राजमार्गनिष्ठायाः। तत्र ज्ञाने नाशो नीडापाः साध्वसस्याप ॥ १० ॥ वडेप्ये वेपस्तत्मियमैत्री रतिस्तदीये स्वे । तन्मनसः शोकादौ कुर्यात्स्वीये मनस्येवम् ॥ ११ ॥ जिज्ञासा परयोपिति कोपः स्वल्पो, नखादिचिहे से। अन्यकृतस्याशङ्का रागस्यैवाप्रकाशश्व ॥ १२ ॥ स्वनामयपदकाले स्यादनुरागस्य चारु निर्वचनम् ।

·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- नायकगुणान् गृहीत्वा स्तुतिकाले वर्णयेत्सततम् ॥ १३ ॥ योजयति तस्मिन् वाक्यं रम्योत्तरतो यदा च भक्तोऽसौ । कुर्यात्तथानुनि वृत्त मुक्त्वा सपत्नीनाम् ॥ १४ ॥ निश्वासयति च पतने स्खलितेऽप्यथ जृम्भिते तथा पत्युः । कुर्यादनार्तिवाञ्छां जीवेत्याद्याः क्षुतादौ स्युः ॥ १५ ॥ व्याधेः स्यादपदेशो दौश्चिये स्यादौहदेऽप्येवम् । गुणतः परामकथनं विवादतस्तद्भवत्येव ।। १६ ॥ दत्तस्तुल्यो दोपः स्मर्तव्यः सर्वथा तथा ह्यनया । स्वकृते दोपे भीतिस्तद्वचिते दर्शयेत्पीडाम् ॥ १७॥ भूपाणामग्रहणं राजभये व्याधिते तथा व्यसने । कान्तस्य संमसक्ते भोजनहानिर्विलापश्च ॥ १८ ॥ कांक्षति च देशमोक्ष निष्क्रयमपि भूपतेस्तथा रुचिरम् । अफलस्वं सफलत्वं स्वायुपि वैधुर्यलाभाभ्याम् ॥ १९ ।। अर्थागमे तदीयेऽभिप्राये संभृते वपुःपचये । संभापितोपहारं दद्यादियमिष्टदेवस्य ॥ २० ॥ कुर्यानित्यमलङ्कतिममितोऽभ्यवहार आदराद्वर्यः । गीतदशायां तस्य च संकीर्तिोत्रयोः कार्या ॥ २१ ॥ ग्लान्यामुरसि ललाटे निजकरकमलं मृदु प्रकुति । निद्रालाभं रचयॆचत्सुखमुपलभ्प निःशङ्कम् ।। २२ ।। वस्योत्सङ्गे शयनं कुर्यादुपयेशनं स्मितास्येयम् । तस्मात्पुत्राकाङ्क्षा गमने चैवाभियोगाय ।। २३ ॥ नेच्छेदायुरिहाधिकमेतत्स्मारहसि नार्थमज्ञातम् । घूयातमुपवास निवर्तयेत्स्वस्य दोपेण ॥ २४ ॥ अनिवृत्तौ सह कुर्यात्स्वयमपि तेनैव सोपवासादि । १'योनयति तस्य वाक्ये रम्योत्तरता प्रमोदयुक्ताऽसौ' ख. । २.निन्दातः' क..

·२. ६वैशिकाधिकरणम् । १०७ शक्यमिदं न ममेति प्रयत्ममृते विवादे तु ॥ २५ ॥ वस्तु तदीयं पश्येदात्मीयादतिविशेपतो नित्यम् । तेन विना गोष्टधादावगमनमप्याचरेनियता ॥ २६ ॥ निर्माल्यस्य च धारणमुच्छिष्टस्याशनं तया श्लाघा । पूजां कुर्यादस्य च कुलशीलादेः प्रयत्नेन ॥ २७ ॥ गीतादिपु प्रयुक्तिस्तत्राभिज्ञो यदा भवेत्स पुनः । अभिगमनं विरचयेदनपेक्ष्यैवातपर्मभृति ॥ २८ ॥ जन्मान्तरेऽपि भूयादेप पति, मनोरयान् ब्रूयात् । इत्यं तदिष्टभावानपि लीलादीन् समावनुयात् ।। २९ ।। तस्याभिगमे कुर्यानित्यविवाद सदैव मानायैः। ते चेन्नयन्ति वलतो मरणोपायस्तदा चिन्त्यः ॥ ३० ॥ प्रत्यायनं प्रणिधिभिवृत्तेगईणं स्वयं स्वकीयाः । अर्थग्रहणे मात्रा नैव विवादस्तया कार्यः ॥३१॥ शपयपदानविधिना गमनेऽस्योपस्थिते सदा तिष्ठेत् । याने शुद्धिनियमो भूपात्यागश्चरेत्तु मङ्गल्यम् ।। ३२ ॥ स्मरणमतीतानां स्यादीक्षणिकायामुपश्रुतौ यानम् । आगमनेच्छां कुर्यान्नक्षत्रग्रहादेस्तदीयां हि ॥ ३३ ।। स्वमेऽप्यस्तु तदीयः संगो मे कीतयेदिदं प्रकटम् । उद्वेगेऽनिटेऽपि च शान्तिककर्माचरेन्नियता ॥ ३४ ॥ प्रत्यागमे मनोभवपूजा देवोपदारदानानि । वायसपूजा च स्यादेतदेय नवे संगे ॥ ३५॥ अनुमरणं कथयेदिह सक्तस्य प्रीतिमार्गमाश्रित्य । समत्तिरर्यकारी निरपेक्षोऽर्थे निराशङ्कः ।। ३६ ।। एते सक्ताः कथिता अपि च निसृष्टार्थभाव उक्तो यः। १ 'आतपत्रादि'ख.।२ प्रयमसमागमानन्तरं चैतदेव वायसपू- जावर्न' (सू. ५२)। .

·१०८ कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- एतन्निदर्शनार्थ कथितं कथितं तु दत्तेन ॥ ३७॥ लोकादनुसरणीयोऽनुक्तो योगैस्तथा वशीभावे । पुरुषप्रकृतेरपि किल नापरथा द्रव्यलाभः स्यात् ।। ३८ ॥ सूक्ष्मत्वादतिलोभादज्ञानात्मकृतितस्तथा चैव । दुर्ज्ञानं नारीणां मनसि वशत्वं च जिज्ञासोः ।। ३९ ।। रज्यन्त्यो रमयन्त्यो रञ्जनकय॑स्तथा क्षमात्यागे । सर्वार्याकऽपि च दुर्ज्ञानास्तेन भाविन्यः ॥ ४०॥ श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसृते । वैशिकनाम्न्यधिकरणे प्रथमादपरः कृतः सार्थः ।। ४१ ॥ इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ षष्ठे वैशिकाधि- करणे द्वितीयोऽध्यायः । अथ पष्ठे वैशिकाधिकरणे तृतीयोऽध्यायः । अस्य तु तृतीयमधुना सम्यगसौ कर्तुमुद्यम कुरुते । कुरुते यदरिवधूटी धाटीभीता न विश्रामम् ॥१॥ वित्तादानं द्विविधं स्वाभाविकमय च यौक्तिक सक्तात् । संकल्पितमिह चायं सोपायं स्यात्ततः परतः ॥२॥ लभमानाऽधिकमायं नान्यस्मै स्यादुपायशीला सा। इत्येके ह्याचार्यास्तदधिकतायै तदित्यन्ये ॥३॥ तंयवहारिपु काले शुद्धाया भूपणादिक तस्य । अर्पणनयने कार्य विश्रम्भार्थ प्रयत्नेन ॥४॥ तत्पुरतस्तद्वित्तस्तुतिनिरता स्यात्तया च भूपादौ । दत्वा मूल्यं प्रकृतं तद्रव्यस्यैव चादानम् ॥ ५॥ व्रतरक्षारामाणां देवकुलानां तया तडागादेः । १ 'युक्तोपायः ' फ. । २ 'अलङ्कारमत्यमोन्यपेयमाल्यवस्नगन्धद्र- न्यादि व्यवहारिषु कालिकमुद्धार्यमर्थप्रतिनयनेन तत्समक्षम् ' (सू.५ ) । .

·६ वैशिकाधिकरणम् ।
१०९
उत्सरसंबन्धी स्पायपदेशः प्रीतिदायस्य ।। ६॥
रतिभिस्यवा चौरमुष्टिांच्या स्वकीयभूपादेः।
तत्र निमिचं कयदभिगमनं सा तमुद्दिश्य ॥७॥
कयनं प्रणिधिमुखेन च योऽभूगमनेन वत्र तस्यैह ।
याचितभूपाप्रमृतरवावस्य व्यवस्याय ॥ ८ ॥
एवं विधान्तरेण च क्ययेदर्यप्रणानं चतुरा।
ऋणसंभवं विदध्यात्तस्य कृते पद्मपत्रासी ॥९॥
कुर्यायये विवाद तत्संवन्य तदा जनन्याऽसौ।
सुहृदां कार्येऽगमनं युक्त कार्य समुच्छित्तिः ॥ १० ॥
सति चाभिहारहनौ ये तैः पूर्व समाश्रिता गुरवः ।
अभिहार्याः स्वीकार्यास्तै पूर्व सर्वभावेन ॥ ११ ॥
नायककृते च कार्य शिलिपु वैद्ये तया महामात्रे ।
कार्याय स्याटुपकृविरभ्युपपचिः मुहृत्यमृतेः ।। १२ ।।
व्यसनोत्सवयोर्युक्ता कार्य गेहेऽन्यदोदोद्योगः ।
व्याधिः खेदविनाशो मित्राणामत्र निर्दिष्टः ॥ १३ ॥
विक्रयकर्म चरदय सा भूपादेस्तयैकदेशस्य ।
नायककृन्योरेशाणिजो वा दीनं वस्य ॥ १४ ॥
ग्रहणं प्रतिगणिकानां व्यतिकरतः स्याद्विशिष्टभाण्डस्य ।
स्मरणं पूर्वोपकृतस्य नित्यं कीर्तनं तस्य ॥ १५ ॥
प्रतिगणिकानां लाभाविशय संथावर्यतया परतः
तामु च नायकनिकटे स्वापेसं लामबाहुल्यम् ।। १६ ।।
भूतपभूनं वा यत्तत्कयर्यचारहासबीडा ।
मातुच प्रतिपेयः प्रकटस्वन्निन्नमंधाने ॥ १७ ॥
तस्पर्धिनामतिशयस्त्यागे वाच्योऽतिसादरामयया ।
नतत्पुनर्मिलिप्यति कुर्यादिवि पालकस्यैवम् ।। १८ ॥
इत्यमुपायाः कयिता अर्याधिगमे च वीरमरेन ।
वात्स्यायनानुसारादधिगतकामार्यतत्त्वेन ॥ १९॥

·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्यायः- प्रकृतिविकाराद्वर्णादास्यगतादधिकदानतश्चैव । प्रतिलोमलोकसंगादन्यदुक्त्वाऽन्पयाकरणात् ॥ २० ॥ आच्छेदादुचितस्य च विस्मरणादा तथा प्रतिज्ञाते । योजयति चान्यथा तत्संज्ञोक्तिः स्वीयपक्षेषु ॥ २१ ॥ अन्यन चैत्र शेते कार्याण्यपदिश्य मित्रवर्गस्य । कथयति परिजननिकटे पूर्वयुतायाः कयां चात्र ॥ २२ ॥ इत्यं निर्गतराग ज्ञात्वा पागेव नायकं सुतनुः । कुर्यात्सारद्रव्यं स्वे हस्ते तस्य यत्नेन ॥ २३ ।। तच गृहीतं द्रव्यं तदोत्तमर्णः प्रसह्य गृह्णीयात् । धर्मज्ञे व्यवहारं कुर्यात्सद्यो विवादेऽस्य ॥ २४ ॥ अल्पफलः किल सक्तो निश्चितपूर्वोपकारकारी यः। कार्यों विरक्तया ननु तस्यालीकैरुपालम्भः ।। २५ ॥ निःसारमतिपत्तिकनिःसारणमाचरेत्कृतोपाया। तदनिष्टानि विरचयेदन्यावष्टम्भतो ह्येपा ।। २६ ।। निर्भोगः परितुष्टे भूम्यभिघातस्तथाऽधिकमलेन । अज्ञानविषयकथनं तदज्ञाने विस्मयः कुत्सा ।। २७ ।। दर्पस्य प्रतिघातः संरागः स्याचथाऽपिके तस्मात् । अनपेक्षणमप्युक्तं वाक्ये छल संग्रहश्चैव ॥ २८ ॥ हासोऽनमणि नर्मग्यहासो व्यपदेशतः परार्थस्य । तस्मिन् वदति कटाक्षरीक्षणमिह परिजने प्रोक्तम् ॥ २९ ॥ ताडनमपि च सहास निन्दाभावः समानदोपाणाम् । उद्वेगो रतकृत्ये सुरताकृतिजयनगुप्ती च ॥ ३० ॥ नखदशनकर्मनिन्दा परिरम्भ स्यात्तथा पुनर्व्यवधिः । गानाणां स्तब्धत्वं श्रान्ते कार्यार्थमुयोगः ॥ ३१ ॥ १ 'ओष्ठनिर्भोग ' इति मूले पाठ । 'तं दृष्ट्वा स्वमोष्ठं क्रोडीकृत्य बहिनिष्कासयेत् ' इति नयमङ्गला ।

·६ वैशिकाधिकरणम् ।
हासोऽशक्तौ शक्तौ स्तुतिविरहः स्यात्तथा प्रयत्नेन ।
सक्थ्नोश्च व्यत्यासो निद्रानिरतिस्तथा चैव ॥ ३२॥
उपलभ्यास्य च भावं रचयेद्गमनं महाजनोद्देशात् ।
। अस्य कथां विनिहत्य च गमयेकथयाऽन्यया कालम् ॥ ३३ ॥
अपरिहार्ययोः कीर्तनमेतब्यसनव्यलीकयोस्तद्वत् ।
चेटिकया प्रथनानि च मर्मकथायास्तदीयायाः ॥ ३४ ॥
परिवर्जयेच दर्शनमस्मिन्नभ्यागते तथा गेहे ।
कुर्यादयाच्ययाचनमन्ते मोक्षं च यत्नेन ॥ ३५ ॥
कल्पः परिग्रहे खलु दत्तककथितोऽत्र सादरं ज्ञेयः ।
इत्यनुरागविरागौ कार्यों शास्त्रानुसारेण ॥ ३६॥
गम्यः परीक्ष्य कार्यः कृत्वा बहुधाऽनुरञ्जनं रचयेत् ।
अर्यादानमतः किल वैशिकमन्ते तथा मोक्षः ॥ ३७॥
नात्यर्थ सह गम्यैः कल्पेनानेन संगता भवति ।
अर्थाहरणं कुरुते स्थित्वा वेश्या मनस्यस्य ।। ३८ ।।
श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसृते ।
वैशिकनाम्न्यधिकरणे प्रथितोऽध्यायस्तृतीयोऽसौ ।। ३९ ।।
इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ पष्ठे वैशिकेऽधिकरणे
तृतीयोऽध्यायः ।
अथ पठे वैशिकेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः ।
अथ यततेऽध्यायेऽसौ पष्ठचतुर्थेऽनिकृष्टपटुभावः ।
यस्यारातिवधूटी तक्षकदष्टपियेवास्ति ॥ १॥
निःस्वं कृत्वा प्रकृतं त्यक्तुं चेदिच्छतीह सा प्रगुणा ।
पूर्व संगतिभाजा सन्धि कुर्यात्मयत्नेन ॥ २ ॥
अवसितकार्यश्चेत्स्यादनुरागी विचतस्तथाऽभ्यधिकः ।
संधेयः स्थादस्याः स्यादेवं कार्यलाभोऽस्याः ॥३॥

·अध्याय- ૬૨૨ कन्दर्पचूडामणिः स्वयमपसृत्य परन स्थितिमानय निर्मितस्वकापमृतिः । एवं स्थलद्वयेऽपि स्वयमपसारी भवेदाधः ॥४॥ निष्कासितापसारी स्थलयुगले स्यात्तथा द्वितीयोऽसौ । स्वयमपसारी पूर्व निष्कासितनिःसरोऽन्यतश्चान्यः ॥ ५ ॥ स्वयमपसृत्य परत्र स्थितिमानुक्तस्तथा चतुर्थोऽसौ । निःसारितापसारी युगलेऽन्यत्र स्थितोऽन्यः स्यात् ॥ ६ ॥ संता एते स्युः कार्यवशाचेत्पुनः प्रविष्टाः स्युः। तमायोऽसंधेयो गुणनिरपेक्षो द्वयोज्ञेयः ॥ ७॥ स्थिरमतिशालिनि संधि धनलाभाय द्वितीयके कुर्यात् । सैमयान्यादरतो यो निःसरणादर्थदो भूयात् ॥ ८ ॥ निःसारतया त्यक्तो यदि वा स्याद्यः कदर्यभावेन । परया संघाने सो भवति न योग्यस्तथाऽऽधायाः ॥९॥ आदावधिप्रदं प्रतिसंधाय तृतीयके संधिः । स्वयमपसृत्य स्थितिमान् तर्कयितव्यश्चतुर्थः स्यात् ॥ १० ॥ तर विशेपादर्शी दृष्टयामप्येष तादृशो रागात् । बहु दास्यति बहुविधमिह तर्केप्वेष स्मृतः प्रथमः ॥ ११ ॥ दृष्ट्वा तस्या दोपान् गुणवाहुल्य विलोक्य मय्येपः । गुणदर्शी वसु दास्यति तप्षेप द्वितीयः स्यात् ॥ १२ ॥ बालोऽनेकगयमिह रजनीरागोऽभिसंधिमुख्योऽसौ । यत्किचित्कारी वा ज्ञात्वैवं साधु संधेयः ॥ १३ ॥ निःसारितः स्वयं यः परतो यः स्यात्स्वयं तथा निसृतः । तर्कयितव्यः सोऽपि हि तस्तित्र प्रदर्श्यन्ते ॥ १४ ॥ अनुरागादागत्य हि चहु दास्यति मद्गुणैः स्फुटं ह्येषः । १ इतस्ततश्च निष्कासितापसृत स्थिरबुद्धि स चेदन्यतो बहुलभमानया निष्कासित स्यात्ससारोऽपि तया रोपितो ममामर्षाहु दास्यतीति सधेय ' वात्स्यायनसूत्रम् (सू० ११) । २ 'सन्ध्यसन्धिश्च'क, ग. । - ·६ वैशिकाधिकरणम्। भावितहृदयोऽन्यस्यां रमते न कापि कान्तायाम् ॥ १५ ॥ निष्कासितो मयाऽयं पूर्वमयोगेन लाञ्छयित्वा, माम् । निर्यातयितुं यतते सहसा वैरानुवन्यं च ॥ १६ ॥ अभियोगादाहतमिह बहुधा विश्वास्य साध्वसौ नेतुम् । निष्टुं वा यत्तते भेदे या वर्तमानेन ॥ १७ ॥ एतेविह संधेयो यः स्यात्कल्याणकृत्स्वयं बुद्धया । कर्ताऽकल्याणस्य तु संधेयो नैव वामाभिः ॥ १८ ॥ आनेय एप यत्नाद्योऽन्यत्र स्यात्स्वयं तथा स्थितिमान् । निष्कासितो मयाऽसौ पूर्वमलीकार्यता प्राप्तः ॥ १९ ॥ अन्यां प्राप्तो यत्नादानेयोऽसौ मयाऽधुनेत्येवम् । भेदं यास्यत्येप हि संभाषणमाप्य मत्तो हि ॥ २० ॥ अर्थविघातं यदि वा कुर्यामतस्य वर्तमानस्य । अर्थागमकालोऽस्य हि जाता स्थानेऽस्य संरद्धिः ।। २१ ।। लध्वाचारवायं दारवियुक्तस्तथा स्वतन्त्रश्च । अन्येन प्रतिवद्धः पित्रा भ्रात्रा वियुक्तो वा ॥ २२ ॥ संधिं कृत्वा यमुना नायकमन्यं धनैर्युतं बहुभिः । अन्योपायैरवशं स्वरशे संपापयिष्यामि ॥ २३ ॥ मानक्षतिर्यया मे तस्पामेनं विकारयियामि । एतन्मित्रानुगताममुना या मेदयिष्यामि ॥ २४ ॥ यदि वा चलचित्तत्वाल्लाघवमेनं समानयिष्यामि । अभिसंघय इत्याचा आनयने तस्य मन्तव्याः ॥ २५ ॥ दौःशील्यं तन्मातुः कययेयुस्तस्य पीठमर्दाद्याः । निष्कासनस्य हेर्नु पूर्व वृत्तानुरागेऽपि ।। २६ ।। १ 'संमोक्तुं वा यतते मेदेनावर्तमानेन । ख. । २ ‘लवाधि- करणोऽयं' क.।

·कन्दर्पचूडामणिः । [ अध्याय:- विवशा निष्कामाऽपि च तस्कृत्या वर्तमानसंसर्गम् । इति च वदेयुः खलु ते कुशलाः संधानमाधातुम् ॥ २७ ॥ तस्याः साभिज्ञानरेनं प्रत्यापयेयुरनुरागैः । रचितोपकारयुक्तं चाभिज्ञानं भवेदन ।। २८ ।। इत्यं निर्णीता इह सुकरोपाया विशीर्णसंघाने । खगाभिघातशीप्रतिभव्दारोपगीतेन ।। २९ ।। पूर्वोऽपूर्वादधिक: श्रेयान्विज्ञातशीलरागत्वात् । भवति हि स सूपचारो यस्मादित्याहुराचार्याः ॥ ३० ॥ दुष्करसंधिः पूर्वो निधन इति नार्थदस्तथा तादृक् । अन्यादृशस्तु रक्तो भवति सुखेनेति केऽप्याहुः ।। ३१ ।। पुरुपप्रकृतिस्तन्वं रागारागौ प्रतीति केऽप्याहुः । तेपामुत्कर्ष मति पूर्वपरज्ञानमूलं स्यात् ।। ३२ ।। गम्यादन्या भेद्या अन्याभ्यो वा भवेत्तथा गम्यः । अभिघातः स्थितिशालिनि संघानेनेति सिद्धान्तः ॥ ३३ ॥ संसर्गादन्यस्य हि भीतो नैवेक्षते व्यलीकानि । दूतान्तरानुपाते कुशलो यः स्यात्तथा पुरुषः ॥ ३४ ॥ संसृष्टा यदि तेन स्यादेपा चारु वारवामाक्षी । संसृष्टः पूर्व किल कालैरिह वञ्चनीयः स्यात् ।। ३५ ।। अतिसक्तः पुरुषो यदि भयतो वहुदानशीलः स्यात् । स्तुतिरत्रासक्ते स्यासक्त कार्यस्तथाऽभिभवः ॥ ३६ ।। एवं मानाहानिः सक्तं नैव त्यजेत्तथा चैव । यदि सक्तस्तु वशी स्यात्तस्योक्त्या प्रामुयादन्यम् ॥ ३७॥ अर्यमुपादायास्मात्सतस्यैवानुरञ्जनं कुर्यात् । आपतिदृष्टिरिहादौ तद्वत्लीतिं च लाभं च ॥ ३८ ॥ सौहार्द च विरचयेत्संधानं सा विशीर्णपुंसो हि । इत्यं रचितो यनाद्विधिरिह शीर्णस्य संधाने ।। ३९ ।। १'तत्कृत्वाख.।

·५] ६ वैशिकाधिकरणम्। श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसृते । वैशिफनाम्न्यधिकरणे सायों रचितश्चतुर्योऽसौ ॥४०॥ इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ पछे वैशिऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः । अथ पठे वैशिकेऽधिकरणे पञ्चमोऽध्यायः। पष्टाधिकरणपञ्चममध्यायं साधु सार्थकीकर्तुम् । वात्स्यायनानुसाराद्यतते श्रीवीरभद्रोऽसौ ॥१॥ वाहुल्ये गम्यानां बहुधनलामे तथा तेभ्यः । नैकस्मिन्नस्या रुचिरुचितार्थे सद्रुचिश्चेत्स्यात् ॥ २ ॥ देशं कालं स्थितिमय गुणगणमात्मन्यवेक्ष्य सौभाग्यम् । अन्याभ्योऽतिशयादि च रात्रौ संवर्धयेदर्यम् ॥ ३ ॥ गम्ये दूताः प्रेप्यास्नत्मतिवद्धास्तया स्वयं प्रेष्याः । एकत्रापि च गच्छेठाभातिशये विहायान्यान् ॥४॥ कल्पान् परिग्रहोक्तान् कुर्यादय यौगपद्ये तु । उभयोर्लामे तुल्ये विनिगमकं चाञ्छितद्रव्यम् ।।५।। इत्येके आचार्या, भवति हिरण्य विशिष्टमन्येभ्यः। वात्स्यायन इति कथयति तन्मूलं सर्वमूलत्वात् ॥ ६ ॥ अप्रत्यादेयतया, यदि च भवेत्तत्र साजात्यम् । तत्र विशेपो ज्ञेयो व्यक्तिकृतः स्वर्णरूप्यादौ ॥ ७ ॥ यदि च न तत्र विशेपो जातिकृतो व्यक्तिसंभवो वापि । मित्रातिपातिगुणतस्तत्र विशेषोऽथवा पीतेः ॥ ८॥ भवति विशिष्टो रागी त्यागिन इति केचिदाहुराचार्याः। १ 'एकशायिनी भूयात् । ख. । 'द्रव्यसाम्ये मित्रवाक्यादतिपातिला- दायतितो गम्यगुणतः प्रीतितश्च विशेषः ।' इतिवात्स्यायनसूत्रम् ।

·अध्याय:- कन्दर्पचूडामणिः। लुब्धो रागी त्यजति हि नतु दाता निर्ममो देव्यम् ॥९॥ तस्मान्नैप विशेषो वात्स्यायनसमतस्ततो ज्ञेयः। अधनाद्धनिनि विशेपो मत इह सर्वस्य संमत्या ॥१०॥ त्यागिप्रयोजनकृतोः श्रेयानन्यो मते तु केपांचित् । एकस्य करणतोऽसौ कृतकृत्यस्तावता भूयात् ॥ ११ ॥ त्यागी तु पूर्वदानं नैव विचारेषु निर्मनाः स्मरति । आयतिकत्वकृतः खलु तत्र विशेपो मुनेरस्य ॥ १२ ॥ त्यागी श्रेयाकथितः कैश्चिद्विसुधैः कृतज्ञतो लोके । तत्र त्यागी दृष्ट्वा दोपं पूर्वश्रमादर्शी ॥ १३ ॥ स्मरति तु पूर्वविरचितं यः स्यात् कृतविज्ञतापरिख्यातः । आयतितोऽत्र विशेष तस्माद्वात्स्यायनः माह ॥ १४ ॥ अर्थागमस्तु मुख्यो मित्रोक्तरत्र नैव केपांचित् । अर्थागमस्तु सुलभो नतु मित्रं केचनैवैतत् ॥ १५ ॥ अतिपातिनो विशेपं तत्र च वात्स्यायनो मुनिः प्राह । अनुनीय मित्रमत्र च तादगिहार्थस्तु संग्रायः ॥ १६ ॥ अर्थागमो न मुख्योऽनर्थमतिघाततो मुनेदृष्ट्या । अर्थः परिमितभावोऽताहगनर्थः सकृच्चापि ॥ १७ ॥ ज्ञेयस्तत्र विशेषो गुरुलाघवतस्तथा द्वयोरनयोः । तत्संशयनिश्वययोंस्तेन विशेषः परिच्छिन्नः ॥ १८ ॥ देवकुलारामादेः करणं दानं तथा परद्वारा । तब्धयसहिष्णुपुरतो वस्वादानं च धर्माय ॥ १९ ॥ उत्तमगणिकानामिह लाभातिशयोऽयमादराकथितः। रूपाजीवानामथ लाभातिशयं प्रवक्ष्यामः ॥२०॥ सर्वाङ्गालङ्कारः करणं रुचिरं तथा गृहप्रभृतः । भाण्डैबहुलद्रव्यैस्तद्वत्परिचारकैश्चैव ॥ २१ ॥ १'द्रव्ये ख.। २ 'निर्मम 'ख.। , ·५] ६ वैशिकाधिकरणम् । उचलपरिच्छदत्वं गेहेप्वय वक्ति कुम्भदासीनाम् । नित्यं शुक्लं वासो योगः सौगन्धिकायेन ॥ २२ ॥ अन्नमपशुयमुक्तं स्वल्यस्वर्णोऽत्र भूपणोपचयः । इत्यं लाभातिशयो ज्ञातव्यः सर्वश्यानाम् ॥ २३ ॥ लाभा नैव तु नियता वैपम्यादेशकालरागादेः। कासापपीह तासां वात्स्यायनमापितेनैतत् ॥ २४ ॥ अन्यत्र वारणार्थ सक्तं चाप्यन्यतस्तया हर्तुम् । हन्तुं लामं तस्याः स्वस्पलद्धयादिम वा ।। २५ ॥ हन्तुमनर्य स्वस्य च सक्तस्यान्यन चापि दोपार्यम् । उपकारास्मृतिशीला यदि वा वैरं समाश्रित्य ॥ २६ ॥ इत्यममङ्गल्युद्धिर्थनमल्पं साधु सोररीकुर्यात् । धनं न गृहीयादपि तेनानर्यप्रतीयाते ।। २७ ।। त्यक्त्वैनमन्यनिरता स्यामहमेप वा ब्रजेत्परतः । घननायोऽस्य भद्रा पिनादिर्वा समागच्छेत् ॥ २८ ॥ भविता स्यानभ्रंगवलचिचस्यास्य चिन्तयिलवम् । गृतीयाचरितं वसु वस्तादानकनिष्ठा सा ॥ २९ ॥ संभावना धनम्य तु यस्य प्रभुदत्तलामकृप्यादेः। तत्संग्रहं विदध्यादापतिशुद्धि परीत्येद्द ॥ ३०॥ कृच्छाधिगतरना ये ये वा राजादिवश्यमार्याः । दादेव विसस्तित्सङ्गे कायतिस्तासाम् ॥ ३१ ।। अनियों येषां गमनागमनमयुक्तमर्यादौ । बहुदान सत्पेऽपि च सप्रेम्णा तान् यना गन्छे ॥ ३२ ॥ श्रीवीरभद्रकृतिना शाखेऽममबागशासनानुसते । वैशिफनाम्न्यधिकरणे सार्योऽभूत्तनमोऽध्यायः ।। ३३ ॥ इति श्रीवीरमदेवविरचित कदबूढामगौ पाले वैशिकऽधिकतने पञ्चमोऽव्यायः ।

·फन्दर्पचूडामणि । [अध्याय:- अथ पष्ठे वैशिकाधिकरणे पष्ठोऽध्यायः। पष्टाधिकरणपष्ठ स्पष्टं कर्तुं समुद्यम कुरुते । श्रीवीरभद्रसुकृती कृतिषु गरिष्ठो विशिष्टासु ॥१॥ अनुवचन्त्यप्यर्या आचरिताः काप्यनसंदर्भम् । निपुणैरनुस या अनुबन्धाः संशयास्तेपाम् ।। २ ।। दोर्वल्पाते युद्धरतिरागात्तादृशातया मानान् । अतिदम्भादतिहर्षादार्जवतस्ततश्च विश्वासात् ॥ ३ ॥ अतिरोपादतिशयितात्तथा ममादान्मदोद्भवाचैव । साहसतो दैवादरि भवति यदृच्छावशोऽनर्थः ॥४॥ तेपा फलं निशामय निष्फलता स्यात्कृतव्ययस्यापि । यातनकेशच्छेदौ स्याद्वैकल्यं तयाङ्गस्य ॥ ५॥ आयतिभङ्गोऽयस्य च भवति निवृत्तिर्भविष्यतस्तद्वत् । प्राप्तस्य च निःसरणं पारुष्यं गम्यनाशश्च ॥६॥ आदित एव निवृत्तिः कर्तव्यपामनर्यजातानाम् । ऎवं विविच्य योधादुचितोपेक्षायभूयिष्ठे ॥ ७ ॥ अर्थो धर्मः कामः कथितोऽसापर्थवर्गभेदस्तु । वैपाधर्माननाहुरनर्थस्य भेदास्तु ॥८॥ एकस्मिन्क्रियमाणे स्यादनुवन्धः परस्य सिद्धिस्तु । संदिग्धे फललामे स्यादथवा नेति संदेहः ॥ ९॥ शुद्धः सकीर्णः खलु भूयादेपोऽयवैप जातः स्यात् । एकस्मिन्क्रियमाणे युग्मोत्पत्तौ द्विधायोगः ॥ १० ॥ उत्पत्तौ तु समन्ताच्छास्त्रे योगाः समन्ततः कथिताः । एपामुदाहृतिः खलु कार्या ग्रन्थकमेणैव ॥ ११ ॥ अर्थनिवर्ग उक्तस्तविपरीतो भवेदनर्थस्तु । १ ताडनकेशच्छेदौ ' ख.। २ 'एवविधावबोधात् 'ख.।

·६ वैशिकाधिकरणम् । यस्य शुमस्य प्राप्तौ ग्रहणीयतं धनमाप्तिः ॥ १२ ॥ प्रार्थनमन्येषां स्याचेपामपि चागमायती तद्वत् । कामागमानुसाराकयितोऽर्योानुबन्योऽसौ ॥ १३ ॥ यत्र च कवलल्लामः स्यादन्यस्याभिगमनतस्तत्र । अर्थों गतानुवन्धः सोऽयं कथितो विचारेण ॥ १४ ॥ अन्यायग्रहणे खलु लामायत्योः परिक्षयो यत्र । आप्तस्याय विनि:मृतिरभिगमनं लोकनिन्द्यादेः ॥ १५ ॥ आयतिमङ्गदेपोऽनयोऽनांनुवन्यकृत्तयितः । स्पेन व्ययेन गमने फलदेज्नयोंयेसंबद्धः ॥ १६ ॥ (श्रीवीरभद्रयूना वात्स्यायनममतेन ।) सन व्ययेन गमनेऽफलदेऽनयार्थसंगसंहीनः । स्वेन व्ययेन गमनेऽफलदेऽनयोऽनघुन संवद्धः ।। १७॥ एवमिहाथै योगो जेयः कामेन चैव धर्पण । कामस्य कामयोगः धर्मस्यापीत्यमा यः ॥ १८ ॥ परितोपितोऽपि दद्यायदि का नेत्यर्यसंशयः कथितः । अर्थ परित्यजन्त्या धर्मेऽतो धर्ममंदेहः ॥ १९ ॥ अर्थममीष्टं दृष्ट्वा क्षुद्र कामम्य कामसदेहः । क्षुद्रोऽनय कुर्यायदि वा नेत्यत्र संदेहः ॥ २० ॥ त्यतोऽमो पञ्चवं यायाचनात्र पातकोलचिः । भूयादयवा नेति हि संदेहः स्यादयमस्य ॥ २१ ॥ रागाविवसयाऽर्थ दृष्ट्वा द्वेप्योऽनुमंगयो देपे । इति कथिताः संदेहाः शुद्धाः कामानुमारेण ॥ २२ ॥ अय मंकीर्णविशेषान् संदेहंघ प्रकाशितान् ब्रूमः । अयोऽनयों वा स्यादित्यादिः मंगवस्तार ॥ २३ ॥ अर्थः पराभिगमन संदपः शक्यते तया सका । पनामो कायितोध्या विवस्मयत्र निथिस्य ॥ २४ ॥ १ अयनर्षश्लोकः स्व.पुग्नक एवोस्टम्यते। २'द्वेपस्नु मंरायो द्वेष'ख.।

·१२० कन्दर्पचूडामणिः। [ अध्यायः- स्वेन व्ययेन गमनं परतः सक्ताच वित्तनाशः स्यात् । एप उभयतोऽनर्थः कथितः शास्त्रानुसारेण ॥ २५ ॥ परतः सक्ताचवं यदि भूयादर्थलाभसंदेहः । एप उभयतः कथितः संदेहोऽर्थे विचारेण ॥ २६ ॥ व्ययवति पराभिगमने जातविरोधस्तथा पुमान्पूर्वः। क्रोधात्स्पादपकारी नवेति संदेह एकस्तु ।। २७ ।। सक्तोऽपि स्वप प्रत्यादास्यति नवेति चान्यः स्यात् । एषोऽनर्थ उभयतः संदेहः शास्त्रदृष्टया स्यात् ॥ २८ ॥ औद्दालकेरुभयतोयोगा एवं पुरो विनिर्णीताः । अथ वाभ्रवीयदृष्टया योगानुभयत्र वक्ष्यामः ॥ २९ ॥ अभिगमने परतोऽर्थः सक्तादर्थस्तु संगमानुदये। अर्थ उभयतः कथितः प्रथितोऽसौ कामशास्त्रेषु ॥ ३० ॥ अभिगमने व्ययभूमाऽनभिगमनेऽनर्यसंक्रमश्च महान् । एप उभयतोऽनर्थः कथितः प्रथितश्च तत्रैव ॥ ३१ ॥ अभिगमनानभिगमने यत्र स्वीकृत्य पूर्वतः परतः । स्यादर्थे संदेहः स्यादुभयत्रार्थसंदेहः ॥ ३२ ॥ प्रत्यादास्यति पूर्वः परगमने वा तथा न वेत्येवम् । परतो गमनेनार्थे संदेहस्तादृशोऽनर्थे ॥ ३३ ॥ परानर्थः परतः परतः स्यादर्यसंशयप्रभवः । अर्थः परतोऽनर्थः संदिग्धः स्यात्तथा परतः ३४ ॥ परतोऽनर्थः प्रचुरः परतोऽर्थस्येत्यर्थसंशयः प्रचुरः। परतोऽर्थः प्रचुरः स्यात्परतोऽर्थस्यार्थसंदेहः ॥ ३५ ॥ संदेहः कचिदर्थे कापि तथाऽनर्थसंशयो भवति । इत्येवं कथिताः षट् योगा: सांकर्यतो मुनिना ।। ३६ ॥ रीत्याऽनयैव कामे तद्वद्धर्मे च चारु जानीयात् । योगानुभयत्रासौ परिशीलितकामशास्त्रार्थः ॥ ३७॥ १ 'प्रचुरोह्यर्थः । ग.1 २. योगानुभयप्राप्तौ ' ख.।

·६वैशिकाधिकरणम् ।
एतेषु यत्र भृयानयोऽनर्यस्य वाचिका हानिः ।
तत्र विमृश्य सहायः कुदिपां प्रयोग हि ॥ ३८ ॥
संभूय च यामेकां गन्छन्त्येप परिग्रहो गोष्टयाः ।
सा चैपां सानन्दं कृयादर्थ कचित्संग ॥ ३९ ॥
सुवसन्वादिषु पूर्ण यो कृन्मिनोरयं मध्य ।
तं यास्यतीयमुक्ति मात्रादेः कारयेदेनाम् ।। ४ ।।
संघर्षमय च जादि गमनं कायांणि लायेचेपाम् ।
या संमवितस्तेषां मनति हि गोष्टीवशीभावम् ॥४१॥
एकत्रार्यमनर्थ सर्वत्र सादयान्ययामावः ।
अयवाऽनयः परिवो यतोऽयः स्यादयान ॥ १२॥
एवं योज्या अर्थेऽनर्थसंगये ययापूर्वम् ।
एवं संकीर्णत्वं धर्मे कामं च सर्वतो योगः।। ४३।।
वात्स्यायनस्य चरितं परिशीलयता प्रयत्नजविन ।
श्रीवीरमदकविना कथिता अनुबन्या ये ॥ १४ ॥
परिचारिका च कुलटा स्वरिप्यय कुम्मदासिका च नटी ।
स्थानीय गणिका मिसदाया खियो वेश्याः ॥ १५॥
सांसां तु सहाया गम्याश्य स्युनिनानुरुप्पंग !
अनुरखनादिरुको यथानांनुबन्धानः ॥ ४६॥
रत्ययास्तु पुमामो येन च नार्यस्तया व रन्थाः ।
शाम्रार्थनायान्यायोपियोगस्तवः कयितः ॥ १७ ॥
नार्यो सगरता अपि उदिवायें रताय लोकास्मिन् ।
रागः पूर्व कयिनो वेश्यायोगस्तु वचरतः ॥१८॥

·फन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- अथ सप्तमे औपनिपदिकाधिकरणे प्रथमोऽध्यायः। औपनिपदिकं सप्तमधिकरणं कामशास्त्रसर्वस्वम् । व्याख्याति विश्वविदितो विमलयशा वीरभद्राख्यः ॥१॥ अत्राध्यायद्वितयं सुभगंकरणं तथा वशीकरणम् । योगा वृष्याः कथिताः प्रथमेऽध्याये तदीये तु ।। २॥ क्षतरागस्यानयनं वृद्धौ विधयो विचित्रयोगाश्च । औपनिपदद्वितीये अर्या वात्स्यायनेनोक्ताः ॥३॥ अध्यायार्थविभाग कृत्येत्यं वीरभद्रभूपालः । औपनिषदिकमथमं मथितार्थ यत्नतः कुरुते ॥ ४॥ व्याख्यातस्मरसूतॊ विधिभिरक्तिस्तथाऽप्यभिप्रेतान् । अमाप्नुवन्निहार्यानौपनिपदिके यतो भूयात् ॥ ५॥ त्यागगुणौ वयसा सह रूपं सुभगंकरं स्मृतं शास्त्रे । एतत्सहजं प्रोक्तं प्रत्येक कामशास्त्रेषु ॥६॥ तालीसकृष्ठतगरैः सुभगंकरणं हि लेपनं भवति । एतैरेव सुपिटेर्वति कृत्वातैलेन ।। ७ ।। साधितमञ्जनमुक्तं सुभगंकरणं द्वितीयमत्रैव । उत्पलपत्रकुरण्टैः सारिवया चाथ शोथच्या ॥८ ॥ सहदेव्या च सुसिद्ध तैलं तादृग्विधैः स्मृतोऽभ्यङ्गः। पालाश्च तेन युक्ताः सुभगत्वं प्रापयन्त्याशु ॥९॥ पद्मोत्पलमथ शोपितमिह युक्तं नागकेसरैः शुष्कैः । चूर्ण मधुघृतयोगादवलीदं तादृशं भवति ॥ १० ॥ तानि च तगरतमालेस्तालीसैश्चैव चारुयुक्तानि । अनुलिप्य हेमघटितकमक्षितरक्षोर्मयूरस्य ॥ ११ ॥ दक्षिणहस्ते धृतमिह सुभगंकरणं परं मतं लोके । विद्यातन्त्राद्विद्यायोगादिह यौवने रुचिराम् ॥ ११ ॥ १ ताम्विध मुनि. प्राह।

·७ औपनिपदिकाधिकरणम् । १२३ मासं संवत्सरमथ परतः संधारयेदिमामुचितम् । मत्ता वालापय तां लालसभूतेषु गम्येषु ॥ १३ ॥ योऽस्याः संहादिह बहु वसु दद्यात्तदीयतां तस्याः । कुर्यादितीह कथितः सौभाग्ये वर्धनोपायः ॥ १४ ।। गणिका यौवनदादुहितुः शीलादि चारु संवीक्ष्य । एतद्धनेन देया कथयित्वा स्थापयेदेवम् ॥ १५ ॥ सा खलु मातुरबिदिता नागरिकाणां सुतैर्महाघनिभिः । प्रीत्यतिशयं विध्यादृदृष्टिान्धर्वशालादौ ॥ १६ ।। तावदातुस्तस्य तु सा पाणिं ग्राहयेत्ततस्तस्याः । बयानावदलाभे स्वीयं वस्त्रप्यतः प्राप्तम् ॥ १७ ॥ प्रच्छन्नं वा तैः सह संयोग स्वयमजानती भूला । रचयित्वाऽय ज्ञात्वा धर्मस्थेपु प्रकाशनं कुर्यात् ।। १८ ।। मोचितकन्याभावां मनसिजमूत्रग्रहात्तया कुशलाम् । आभ्यासिके च योगे निपुणां कन्यां स्वकीयेषु ॥ १९ ॥ सख्या वा दास्या वा सुभगामेनामवासृजन्त्येताः । इत्युपचाराः कथिताः केचिच्छास्त्रानुसारेण ॥ २० ॥ पाणिग्रहणविधातुर्वेश्याकन्या तु वत्सरं वश्या । ऊर्ध्वं तस्मात्कालात् कथितः किल कामचारोऽस्याः ॥ २१ ॥ तस्मिन्नप्यय काले यस्यां रात्रावसौ हि सापेसः । तस्यामन्यान् हिला यायादित्येव शास्त्रार्यः ॥ २२ ॥ इति वेश्यापाणिमइमाइ स सौभाग्यवर्धनं वीरः । एतेन च्याख्याता कन्या रङ्गोपजीवस्य ॥२३॥ उपकृर्यादेपां यः सातिशय चारु तौर्यकत्रितये । तस्मै दद्यादेनां यः स्याद्रगोपजीवी तु ।। २४ ॥ मुभगकरणान्येवं पाणिग्रहणानि पण्यफन्यानाम् । उक्ता राजकुमारः संपति यतते वशीभावे ॥ २५॥ फनरुफणामरिचानां माक्षिकमित्रेण चार चूर्णेन ।

·७ योपनिपदिकाधिकरणम् ।
१२५
एतेन व्याख्यातं भासश्येनोरगाशिनामस्थ्नाम् ।
अञ्जनमित्यमुदीरितमिह वशदं वीरभद्रेण ॥ ४०॥
पानं सशर्करस्य च यस्तोरणमुफसिद्धस्य ।
पयसो तृपत्वयोगो वात्स्यायनकामशास्त्रेषु ॥ ४१ ॥
क्षीरेण च सह पानं भवति विदार्यास्तथाऽऽत्मगुप्तायाः।
तापक्षीरिकया सह पानं क्षीरस्य चैतादृक् ॥ ४२ ॥
पयसा सशर्करेण हि शृङ्गाटककसेरुचारुमधुकानि ।
पिष्टानि साधु कृत्वा सहितानि क्षीरकाकोल्या ॥४३॥
मन्दानलेन पक्त्वा घृतमध्ये पावदर्थमालिहा ।
भवति समर्थः पुरुषोऽनन्ताभिस्त्रीभिरासङ्गे ॥ १४ ॥
अण्डरसचटकानां निस्तुपतिलभावनं विधायेह ।
गोममापचूर्ण निजगुप्तायाः फलं चैव ॥ ४५ ॥
शृगाटक कसेरुं क्षीरेणाज्येन चेदमय सितया ।
पायसमेतैः पकं भुक्त्वा पवद्भवेत् स्त्रीषु ।। ४६ ।।
क्षीरेणैव विदार्याः कृत्वा पेयां मियालबीजानाम् ।
पानास्त्रीपु बहुविध पुरुषः सामर्थ्यमामोति ॥ १७॥
निजगुप्तया विदार्या शर्करया चाय सर्पिपा मधुना ।
गोधूमचूर्णरचितां भुक्त्वा स्यात्पोलिकां शस्तः ।। ४८ ॥
चटकरसः संसिद्धात्तण्डुलतः पायसं विनिवर्त्य ।
मधुनाऽऽज्येन च मुक्तं फुरुने संभोगसामर्थ्यम् ॥ ४९॥
मध्वाज्यशर्कराणां मधुरुस्याय दिकं दिकं हि पलम् ।
फर्पण मधुरसायाः पयसः अस्येन चैह ॥ ५० ॥

·१२४
कन्दर्पचूडामणिः।
[अध्यायः-
लिप्मध्वजस्य पुंसः संसर्गः स्यादृशीकरणम् ॥ २६ ॥
वातोद्धान्तद्लानि हि मृतनिर्माल्य कलापिनामस्थि ।
संचूर्णितमवचूर्णनविधिना नारीवशीकरणम् ॥ २७॥
मण्डलकापूर्ण मधुसंयुतं स्वयं प्रमीतायाः ।
स्नानादिह सामलकं कथितं परमं वशीकरणम् ॥ २८ ॥
वज्रस्तुह्याः खण्डं कृत्वा खलु चारु गण्डकं चाय ।
चूर्णैर्गन्धकशिलयोरभ्यक्तं सप्तकृत्वस्तु ॥ २९ ॥
संशोप्य चूर्णयित्वा मधुना लिप्तध्वजस्य संयोगः ।
मोक्तोऽसौ सत्या अपि शास्त्रे परमो वशीकारः ॥ ३० ॥
कृत्वैतेन च धूमं रात्रौ तमसंगसंछन्नम् ।
सौवणे चन्द्रमसं दर्शयतीति स्फुटै शास्त्रे ॥ ३१ ॥
वानरपुरीपमित्रैरैतर्यामवकिरदसौ कन्याम् ।
नान्यस्तामिह लभते यत्नशतेनापि संयुक्तः ॥ ३२ ॥
खण्डान्यथ च बचायाः लिप्तान्याम्रोद्भवैः शुभैस्तैलैः ।
उत्कीर्य शिंशपायाः स्कन्धे संस्थापयेदयनम् ।। ३३ ।।
आचक्षतेऽनुलेपनमेतत्त्खलु देवकान्तनाम्नेह ।
एप च परमः प्रोक्तः शास्त्र उपायो वशीकरणे ॥ ३४॥
उत्कीर्य यं च वृक्षं तनुशकलानीह खदिरसारस्य ।
स्थाप्यन्ते पण्मासादने तद्गन्धभाञ्जि स्युः ।। ३५ ।।
अनुलेपनमिदमुक्त शास्त्रे गन्धर्वकान्तनान्नेह ।
आचक्षते च परमं वशकरणं कामशास्त्रज्ञाः ॥ ३६॥
सहकारतैलमिश्रास्तगरविमिश्राः प्रियशवश्चैव ।
उत्कीर्य नागकेसरमयनविनिहितास्ततोऽपहृताः ॥ ३७॥
अनुलेपनमिदमुक्तं वशकरणं नागकान्तनान्नेह ।
समशैलाञ्जनसहितं पुण्यं वशदं च चक्षुप्यम् ॥ ३८ ॥
उष्ट्रस्यास्थि रसेन च भावितदग्धं हि भृङ्गराजस्य ।
उष्ट्राख्याञ्जनकं स्यात्तस्यैवास्थ्ना दृशोर्दत्तम् ॥ ३९ ॥

·१] ७ योपनिपदिकाधिकरणम् । १२५ एतेन व्याख्यातं भासश्येनोरगाशिनामस्थ्नाम् । अञ्जनमित्यमुदीरितमिह वशदं वीरभद्रेण ॥ ४० ॥ पानं सशर्करस्य च वस्तोरणमुफ्फसिद्धस्य । पयसो तृपत्वयोगो वात्स्यायनकामशास्त्रेषु ॥४१॥ क्षीरेण च सह पानं भवति विदार्यास्तयाऽऽत्मगुप्तायाः। तादृक्सीरिकया सह पानं क्षीरस्य चैतादृक् ॥ ४२ ॥ पयसा सशर्करेण हि शृगाटककसेरुचारुमधुकानि । पिष्टानि साधु कृत्वा सहितानि शीरकाकोल्या ॥ ४३ ॥ मन्दानलेन पक्त्वा घृतमध्ये यावदर्यमालिह्य । भवति समर्थः पुरुषोऽनन्ताभिस्त्रीभिरासङ्गे ॥४४॥ अण्डरसैवटकानां निस्तुपतिलभावनं विधायेह । गोधूममापचूर्ण निजगुप्तायाः फलं चैव ॥ ४५ ॥ शृङ्गाटकं कसेरुं क्षीरेणाज्येन चेदमय सितया । पायसमेतः पकं भुक्ता पवद्भवेत् स्त्रीषु ॥ ४६ ॥ सीरेणैव विदार्याः कृत्वा पेयां मियालबीजानाम् । पानात्स्त्रीपु बहुविधं पुरुषः सामर्थ्यमामोति ॥४७॥ निजगुप्तया विदार्या शर्फरया चाय सर्पिता मधुना। गोधूमचूर्णरचितां भुक्त्वा स्यात्पोलिफां शस्तः ।। ४८ ॥ चटकरस: संसिद्धात्तण्डुलतः पायसं विनिर्वर्त्य । मधुनाऽऽज्येन च भुक्तं फुरुते संभोगसामर्थ्यम् ।। ४९ ॥ मध्वाज्यशर्कराणां मधुमस्याय द्विकं दिकं हि पलम् । फर्पण मधुरसायाः पयसः मस्येन चैनेह ॥ ५० ॥ अमृतमिदं हि पडझं मेध्यं वृष्यं प्रयुक्तमायुप्यम् । युक्तरसं च निगदितं वात्स्यायनवीरभद्राम्याम् ।। ५१ ॥ छागतं गोतीरं फलं पाकस्य चैव पिपल्याः । पकं सह व कपायर्गुन्द्रामीरुपदंष्ट्राणाम् ।। ५२ ।। पुष्पारम्म मागनमन्वहमेतस्य वृप्यमायुष्यम् ।

·कन्दर्पचूडामणिः। [अध्याय:- मेध्यं युक्तरसं ननु कथितं श्रीवीरभद्रेण ॥ ५३॥ क्षुण्णं श्रीपर्णीफलमय साभीरु तथा श्वदंष्ट्राख्याम् । आपकृतिनीरपक्कां कथितो नीराच्चतुर्भागः ॥ ५४॥ पुष्पारम्भणमस्य प्राशनमुक्तं दिने दिने प्रातः । मेध्यं युक्तरसं ननु वृष्यं चैवाथ चायुष्यम् ॥ ५५ ॥ यवचूर्ण समभागं युक्तं चूर्णैस्तथा श्वदंष्ट्रायाः । पूपलिकामश्नीयादुत्यायैवान्वहं प्रातः ॥ ५६ ।। एतन्मेध्यमुदाहृतमायुष्यं वृष्यमय च युक्तरसम् । श्रीवीरभद्रकृतिना नानाशास्त्राणि संवीक्ष्य ॥ ५७ ॥ आयुर्वेदादेवात्तन्त्रात्तथाऽऽसवाक्येभ्यः । योगा एते ज्ञेयाः प्रीतेः प्रीतिपदा नित्यम् ॥ ५८ ॥ अशुचिद्रव्ययुतानिह जीवापातक्षमांस्तथा नैव । संदिग्धानुपयुञ्ज्यादेहर॑ण्यमदांश्चैव ॥ ५९॥ ब्राह्मणसुहृदभिनन्दितमिह शिष्टैर्यच निन्दितं नैव । मङ्गल्यं च भवेद्यत्तद्भोक्तव्यं सुखे शक्तम् ॥ ६० ॥ श्रीवीरभद्रकृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसृते । औपनिपदाधिकरणे प्रथमोऽध्यायः कृतः सार्थः ॥ ६१ ॥ इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते कन्दर्पचूडामणौ सप्तमे औप- निषदेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः । अथ सप्तमे औपनिषदिकाधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः । औपनिपदद्वितीये दोंदैताद्वैतवारितद्वैतः । श्रीपरिमद्रनामा फामागमीनर्णये तनुते ॥१ यो रजयितुमशक्तो भवति हि चण्डस्फुरत्स्मरावेगाम् । संतनुयात्स तु योगानुक्तान् वात्स्यायनेनेह ॥ २ ॥ करमर्दनमारचयेत्संवाघस्येह पूर्वमादरतः ।

·२] ७ औपनिषदिकाधिकरपाम् । रत्यारम्भं कुर्यादस्या रसलाभकाले तु ॥ ३ ॥ श्रान्तार्तयोस्थापि च चण्डे वेगे तयाऽतिवयसोऽपि । आख्यातमोपरिएकमानयने नष्टरागस्य ॥ ४॥ अथवाऽपद्रव्याणि हि योज्यान्यति काममार्गज्ञाः । तानि च वृप्यतया ननु कर्मसहिष्णूनि गदितानि ॥ ५॥ हेमरजतकालायसदशनगेवलताम्रसाध्यानि । अपुससीसमयानि च मृदुशीतानीह तान्याहुः ॥६॥ एतद्धि वाभ्रवीयाः वात्स्यायनसंमते तु तत्साम्पात् । ध्वजमानान्तरयुक्तं विन्दुभिरधिरः कठोरान्तम् ॥ ७॥ एते वे संघाटी त्रिप्रभृति स्यातु चूडकं ऋमतः । लतिकामेकामिह वा वसनैरावेष्टितां कुर्यात् ॥ ८॥ कथितोऽयमेकचूडः कञ्चकमथ जालकस्वरूपाख्यम् । मुखयुग्मकस्थरन्त्रः स्थूलोऽप्यय कर्कशः कथितः ॥ ९॥ चूडो वृपणगुडिकया युक्तो मानेन योजितः कय्याम् । नालकमलाबुकस्य च तैलायेावितो येणुः ।।१०।। अपविद्धयोगनिचया इत्याद्याः शास्त्रदृष्टितः सुलभाः । अपविद्धन्यवहाराबंधन ननु दाक्षिणात्यानाम् ।। ११ ।। व्यवनकृतौ तु विनागः संभावित इति नोदितस्तथा स्पष्टः । श्रीवात्स्यायनमुनिना तद्दच्ट्रीवीरभद्रेण ॥ १२ ॥ हयगन्याशैवाले तीफलसवरकन्दसडातः । माहिपनवनीतेन च नीलद्विपर्णवज्ररसः ॥ १३ ॥ एकैकन तु मर्दनमिह मासिकवर्धनं विनिर्दिष्टम् । एतरेव कपायैः पक्के तेले तु पाण्मास्यम् ।। १४ ।। यहतीफलरससहितं धीज वपुसस्य दाडिमस्यापि । अपि इस्तिकर्णकन्दः पको मुदग्निना तैले ॥ १५ ॥ परिमर्दनपरिपेकौ वृद्धिकरी द्वौ विकल्पतः फयितो। १'गवलं शृङ्ग' इति जयमङ्गला ।

·१२८ कन्दर्पचूडामणिः। [ अध्याय:- अवयुध्येतेत्याधानाप्तेभ्यो वर्धने योगान् ॥ १६ ।। स्नुकष्टककृतचूर्णः पुनर्नवालागलीजटामियः । वानरपुरीपसहितः कीर्णा नैवान्यकामा स्यात् ।। १७॥ सोमलताऽप्यबल्गुजा भृटो लोहोपजिविका चैव । चूर्णरतेपामिह सह च तथा व्यापिघातस्य ॥ १८ ॥ जम्यूफलस्य रसतो निर्यासेनाय तद्वनं रचितम् । अनुलिप्ते संगधे गमनागागो विनष्टः स्यात् ।। १९ ।। चूर्णितगोपालिकया बहुपादिकयाऽय जिदिकाचूर्णः । माहिपतविमियै रचितलानक्रियायास्तु ॥ २०॥ नीपाम्रातफकुसुमै म्यूकुसुमैरथापि संयुक्तम् । अनुलेपनं प्रत्तनुते दौर्भाग्य तत्सनश्चैव ॥ २१॥ आदरकृतः प्रलेपः फलतः किल साधु कोकिलालस्य । हस्तिन्याः संतनुते संइतिमिह चैकरात्रं हि ॥ २२ ।। सर्पपसुगन्धयोगात्पमोत्सलकन्दचारुचूर्णानि । पिष्टानि सह च मधुना लेपे मृग्या विशालत्वम् ।। २३ ।। आमलकानि शुभानि तु भावनमासा त्ववल्गुजाफलतः। सोमार्कयोश्च दुग्धैः स्नुह्याः क्षीरस्तया निपुणम् ॥ २४ ॥ श्वेतीकरणमिदं स्यात्केशानां साधु भापितं मुनिभिः । प्रत्यानयनमथोक्तं कथयामस्तन्मतेनैव ॥ २५ ॥ मदयन्तिकाकुटजयोनिमलैश्च सूक्ष्मपर्णीनाम् । गिरिकर्णिकया चैवं स्नानं तादृग्विनिर्दिष्टम् ॥ २६ ॥ अभ्यङ्गः कृष्णीकृतिरेतैरेवेह तैलसंपकः । क्रमता मत्यानयन कीथत शास्त्रानुसोरण ।। २७ ।। श्वेताश्वस्य मुष्कैः स्वेदो यदि साधु सप्तकृत्वः स्यात् । आलक्तकस्य योगादस्याः श्वेतोऽधरो भवति ॥ २८ ।। प्रत्याभयननिदानं तस्य च मदयन्तिकादि पूर्वोक्तम् ।

·२]
७ औपनिषदिकाधिकरणम् ।
बहुपादिका च कुष्ठं तगरं सुरदारुताली च ।। २९ ॥
एतैरुपलिप्तो यो वंशः स्याहन्नकण्टकैश्चैव ।
गब्दश्रवणादस्य हि वश्या स्यान्नात्र संदेहः ॥३०॥
धत्तूरफलयुक्तादभ्यव्यवहारान्महानिहोन्मादः ।
प्रत्यानयनं प्रोक्तं भुक्ताजीगुडाढस्य ॥ ३१ ॥
बहुपादिका च तगरं कुष्टं हरितालमय शिला चैत्र ।
एतद्भक्षितर्हिपुरीपेण लिप्सहस्तस्य ॥ ३२ ॥
हस्ते यद्वस्तु न तदृश्यं भवतीति चित्रयोगज्ञाः ।
क्षीराकृत्युदकं स्यादगारतणभस्मतैलाभ्याम् ॥ ३३॥
अभयाम्रातकयारय पिष्वा श्रवणप्रियद्गुकाभिश्च ।
लिप्तं हि लोहमाण्डं ताम्र स्यानात्र संदेहः ॥ ३४ ॥
श्रवणप्रियदतैलर्निमाकस्याथ पट्टवस्त्रस्य ।
वा दीपात्पश्यति काष्ठं सर्पाकृति परितः ॥ ३५ ॥
गोक्षीरस्य च पानं श्वेताया: श्वेतजीववत्सायाः ।
आयुष्यं च यशस्यं तद्वद्विमाशिपः शस्ताः ।। ३६ ।।
श्रीवीरभद्रकृतया वात्स्यायनमूत्रतत्त्वसंकथया ।
अवगतकामविचारो भवति जनो निन्दिताद्विरतः ।। ३७ ॥
काममिवास्मात्मत्ययमर्थ च धर्म तयाखिलं लोकम् ।
युद्धा कुरुतात् कृतयो या अविगीताः पुराणेषु ॥ ३८॥
श्रीवात्स्यायनमुनिरपि चक्रे यह्मचर्यमास्याय ।
तदधीत्य कामशालें ये दुर्मार्गा न ते शिष्टाः ।। ३९ ॥
वैदेषु नाभिचारा द्यागमविद्यासु वाममार्गाः किम् ।
तद्वदिहापि विगीता अर्थाः केचिन्न दोपाय ॥ ४० ॥
विदिताखिलतत्वा अपि मुनयो नैवेह निन्दिताचरणाः ।
पशवम्त्वनियतविपया दोपस्तस्मान्न शास्त्रस्य ।। ४१ ।।
इत्यवशाय निबन्धानवलोक्यासो स्मरागमे निपुणः ।
अकृत स्फुटनवानि हि वात्स्यायनकाममूनागि ॥१२॥

·१३० कन्दर्पचूडामणिः श्रीरामचन्द्रनन्दनवीरश्रीवीरभद्रदेवेन । एकान्तमार्यमतिना निर्णीतः काममूत्रायः ॥ ४३ ॥ यो कर्णति वसुदाने पार्यति समरोत्सवावदानेषु । धर्मे धर्मति रूपे नकुलति सहदेवति ज्ञाने ॥ ४४ ।। शरदिन्दुविम्बगङ्गास्मरहरसदृशाच्छकीर्तिचन्द्रेण । हरभालानलविषममतापतापेन तेनेह ॥ ४५ ॥ सप्ताधिकरणमेतत् पत्रिंशत्परिमितस्फुटाध्यायम् ।। वात्स्यायनकृतशास्त्रं व्याख्यातं वीरभद्रेण ।। ४६ ॥ दृष्यैतदस्फुटार्यान्यपि मूत्राणीह कामशास्त्रस्य । बुद्ध्वा रचयत धीरो लीलावेतोभुवोऽनुमताः ॥४७॥ यावन्मुरभिदि लक्ष्मीः शम्भोर्वामागमद्विजा यावत् । तावदसौ स्मरकुतुकं ग्रन्थः प्रख्यापयन्नस्तु ॥ १८ ॥ हरलोचनहरलोचनरसशशिभि(१६३३ )विश्रुते समये । फाल्गुनशुलपतिपदि पूर्णो अन्यः स्मरस्मेरः ।। ४९ ।। श्रीवीरभद्कृतिना शास्त्रेऽसमवाणशासनानुसते । औपनिषदाधिकरणे चरमोऽध्यायः कृतः साङ्गः ॥ ५० ॥ इति श्रीवीरभद्रदेवविरचिते क्न्दर्पचूडामणौ सप्तमे औपनिष- दिकेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्याय । समाप्तं चेदं सप्तममौपनिषदाधिकरणम् । इति श्रीवीरभद्रविरचितः कन्दर्पचूडामणि. समाप्त ॥

·कन्दर्पचूडामणे पाठसशोधनम् । ५ प . ८ ९ " " ७८ २ सुपाठ सरजये. त्यानादि नित्यम् कुसुमादि वासमशामि भार्याधिकारिक चतुर्थ विदधति जीडाऽतिपातत " ७९ ७ २२ कृता खीभि ८२ अयपाठ त्सरनये स्थानादिनित्यम् कुसुमादिवासकेशामि भार्याधिक चतुर्थे० विदुदधति जीडेति पावत कृतास्त्रीमि सन्निद्धान पन्यास्वसपोगान् सुप्ता ०स्फुरन्नयनाम् विश्वास्यामिह ससिध्यै ताहि स्पष्टौ ० भीक्ष्ण्येन वीरभद्रन शिल्पकृदाद्या २ २४ २० सन्निधाने क्न्यास्वसयोगात ऽमुप्ता ०स्फुरन्नयना विश्वास्यामिह ससिद्धयै ता हि स्पष्ट भीक्ष्ण्येनानु वीरभदेण शिल्पकृदाद्या १०१ १७ . १२१ २४ " द्वेवा.