·No text on this page.

·Shiri-Chandraprabhasurl's
PRAMEYA-RATNA-KOSHA,
THE JAINA DHARMA PRASARAK-SABHA,
BHAVNAGAR.
BY THIC PECU VIARI ASSISTANCE OF
SHAH JAVERBHAI BHAICHAND
07
BHAVNAGAR
Vtr Samygt 2435-1912 A D

·PUBLISHED BY KUNYFRII AYAYDJI for the Jain
Dharma Prasarah Subha Bhavnagar
Printed by B R Ghanebar at the Nirnayasagar Pres
23 Kolbbat Lane Domuay

·PRCFACE Ibn prettel ... of W. Kain clefy Larrel on ta txo fullr YS A-21:15 Bakus dalr! Samrst 100 If $17Li akan data untuk Lyth leat HINS Art mudem imel olle 19, Al 1 r. oltremeal then bra fritatt lilgariet in Ini's omez l'o' «Dr Jac L 10 x kunr, I An dette! I ***** alt udestake intelimoncfle Wert 111*** * **** On It's TETT ATC very mn in Im 14 art #ks well ah wali to in the thermomilo amat Jarna I tratar alert Lafrat Durmint le INtemin ette! 1.!! Ez att** larry onknout in te ondern Jatne for at Lince it tot.c* & alty I l. Jluren ta lire Fire grirciples of to with plibo polo Lrdor 1910 (* trentier en un fu dir mal teoria cf Jain.... ) though #cba est «the 1972 bar a intet rreth to sit c. wh lutte barn dratt miti in de werfIL I. Juiven Brocks, Il ca themen) T}Jet frit amerre. Irreered a linken! (C) of a si frezulton tl o Jain Desa Ini traka wale ofq* I SAD I LOL thus in mort still in *** aburo renthe eynst Audo I liniat care klerort entry with Intl. I top 19 th cune roma thint Luths the UKS «f which II Abi ( Ms the cofe derro very frutally from the earu unga We have ti erel sro two derrit mer cope In Bitxes restrindano lg A Anlite other liy D) and Q futur dil tena, Letween them arr dot. of Ancla Giuro As to take it ! Leal w estall. with certainty telimofil (est Tho 2017 is merlin lira at the end of t! chapter on the ta hit Pent (p alisil ny rfitioa ir tkr Ink, Iridk tlana nimy of the Ciel Antar drunss Tho tot there to me | Ato enjoy al inuch repulitin even at thr time of treatment theo the natbor ·PENTACL (rt in the short bublinyazh mal tenien Srith which ta este each chapter o! tas work, medicors only the much lju" texta of tho randur hilmophical schools The futurity is attributed to e, in the mould tho opening verch and at the end of the text Thua is to only expliat hat but euch that wo may kfely trt II cannot thereford a trip thr wer's of C Tilsab val. (Pladur Inge r 46) Ile was the author pocity als of the two lomeal treal called the Framerantas kora and Ayazdsatára liftz* Reganling the life of 777, the chief item u that pret by TT and quoted by Bhandarkar Irport 1843-84 P 147 - Ik harzardraha there four fellom papels Chandraprabha Manichantin Minuleys on. Slati la Satavut 1149 Sadhara, a JB1a1 #lling to set up at great exponke an idol of Imende wie CI andrapralks the clder to direct Musiclandes the younger who was well known to all to take part in the religioua cremonies Chandraprastha being jealous sail that a Wha could not take part in the procet Bunge layinen only could do a T2X ruling about Sriralarretishtha as disremanean fazla to draw any followers. So in bamas 1159 Chandraprats un ono occasion BIJ be had a 11 109 of Padmust1 the nutivus night and she hal directo! him to prove to his followers the truth of the ruralapratishtha en.) the l'urrakpaksliha (the observation of the I Akshtha, literalls on the full moon dsy lyut actually on the last days of both the unlesol a month ) and their existence from time immemorial. Thus arose the Paurdımlapiksluha" Ho an therefore IA) down with certainty the data as Cymiat 1100 or 1102 A D so that we are entitled without ( fr of mistake to place Cbo life of our Buthor between tho end of the 7th century and the beginning of the 124 Thus who we know for curtain te vas born according to SC Vidyabhushana (p 45 ) 1a Gaztrat Bhandsthar soys ( 148 ) that Tilskáchirya tha author of a Pratishthabala Was follower of Chandrafrathas tect and that thc Pakahihasaptatı FRA written by Vunichandra for the edification of Chandraprabhs" Troles or Peterson Report 1886 92 ANTII adds that he has purloi Jayayımlasin ·PTEFACE 3 and guru of Dharmagothing author of the Darsa as'uddhi. He intat bare bees Sery famous if we way centrust & serse of the Tiat quoted in Peterson s 5th. Report and given by S. C Vidyabhoshang (p 46 mote 3 ) , beside the 944 , Brote a work called quia as a commentary on which was made by far for a pupil of short and therefore site of TF (see Peterson 8 Neport 1886-92 p XXVIII Report 18883 p 41, Weber's Tercerchin p 813 1) In RS Bhandarkars Catalgoue of MISS on thn Deccan College, p 325 (Collection A of 1882-83 \a 276 ) we sce A TFTO prikrit. An other AETAETU TAs composed by eat and a pupil of bis made an abstract of it with the title TTATGT TRUT Professor Weber (No. 1938 ) forms tig of a commentary on the world anitten by forcata, who gives his spiritual genealogy in this order धनवर, अजतमिह, वधमान, देवचन्द्र, INT, paie, THE (Weber p 851) According to Weber the commentary of faa was composed Samvat 1213 or 1186 A, D H therefore ho appcars as the fourth in the spiritual genealous offrir raut have beco already advanced in years in 1102 A. D when he founded the Purnimagacche SC Vidyabhushiana (Mediocr logno p. 46. noto 9 and introduction to his edition of the Futartar Plattributes to अद्रप्रभ also the न्यायावतारवित्ति, but he 29 not very pobbare on this subject and aknowledges that the authorship of this work must however for the present remain an open question. To conclude no work which could with certainly be attributed to CAR had lyen published till to day and therefore we may Lopa that the generality of scholars will give a friendly welcomo to this edition of the TERT which enables as to koor an author of 20 sida) izo portance in the history of Jaip m Thority has not however a purely copfesjonal or religious interest but it is of a general philosoplacal importance One coull describe it as a series of monograph about the clief point which du.troguis Jaida philasoplay from the other Indian systems The book therefore us to bavu a twofold character, expositive and polemic the wond ·PREFACE prevails on the first Indeed after having refuted the the ory of the existence of God and demonstrated the necessity of an omniscient being who must be the Jina the anthor propounds and demonstrates the सप्तमट्टी ani the अनेकान्तयाद, which are the chief characteristics of Jaina plulosophy In the following chapters he discusses the most relevant points by which Jainism is distingueshed from the other philo ophi cal systems of India and he finds therefore an opportunity for refuting Samkhya Mlimuu aka Bauddha Naiyajika and Varceshika. On this account the book is a rumurhable contribution to the history of Indian philosophy nnd helps us to establish the exact standpoint taken by Jainism in regard to many general questions discussed by the various Indian schools. It u interesting also on account of the style which 19 of that analytic and dialectic I should say schola..tic character which properly belongs to an advanced stage of philosoplucal evolution. The exposition is always clear and the method rigorously logical. I have been able to read the proofs only once and the Jain Dharma Prasırala Sabhi hayo then upon themselves to oversee and control the corrections. Bat some mistakes have remained especially in what I shall call the exterior part with which the editor has not meddled I mean to say in the composition of the title page and bead link In these places the readers are requested to correct 17 (which I did not writo ) into let it as true that the forin with T 15 permitted (sco Aptes Dictionary and Wachernagel s Altinrlische Grammatil, p 225 ) but the forn with T 13 moro correct and, in any way at 19 in this form that the svord appears in the title of the work as it is in the MSS PAYS June 1912 L SUALI ·श्रीचन्द्र श्रीचन्द्रप्रसारिविरचित- श्रीप्रमयरनको हनाको भोकाले 5 10 । । नम सर्वज्ञाय। नत्वा ज्ञानतमिस्रसततिहर सज्ज्ञानभास्वच्छिर प्राज्यैश्वर्यसुतैलपूरकलित निर्वाणपात्रे स्थितम् । दग्धानगपतगक न च पुनर्विध्यातरूप क्वचि- दूरादुज्झितपापकजलभर सर्वज्ञदीप शुभम् ॥१॥ प्रमेयरलकोशोऽय क्रियते कृतिपलभ । हितार्थ धीदरिद्राणा श्रीचन्द्रप्रभसूरिभि ॥२॥ वादोदन्वत्तरीकल्प येऽमु लास्यन्ति सोधमा । सुखिनस्ते भविष्यन्ति शासनस्य प्रभावका ॥३॥ श्रीसर्वज्ञप्रणीतत्वाच्छासनस्यास सत्यता। तसिद्धिपूर्विका तेन क्रियतेऽन्यविनिश्चिति ॥४॥ परेपामप्रतिक्षेपे स्वमतस्य परिग्रहः । न शोभा तनुते तेन तामेयनिरूपणम् ॥५॥ सर्वदर्शनवेत्तृत्व जैनै कार्य विशेषत । सर्वज्ञपुत्रकत्वेन ते प्रसिद्धा यतो जने ॥६॥ [I] [ अथ सर्वज्ञसिद्धि ] इह केचित्रिभुवनभवनोदरविवरवर्तिदेशकालस्वभाववि- प्रकृष्टेतरपदार्थसार्थावलोकनसमर्थकेवलालोकसपदद्गना- 1 Badds धीपानाथाय नम 2 marginal gloss of B20 पण्डितप्रियः -- 15 - ·२ श्रीप्रमेयरलकोष । रिद्भितपुरुपसच प्रति विप्रतिपद्यन्ते। तत्समोहापोहाय म माणमारभ्यते । तद्यथा । ज्ञानस्य तारतम्य क्वचिद्विश्रान्तं, तरतमशब्दवाच्यत्वात् । यद्यत्तरतमशब्दवाच्य तत्तवचि- द्विश्रान्त, यथा परिमाणम् । तरतमशब्दवाच्य च ज्ञानम् । 5 तस्मात्य चिद्विवान्तमिति। न चायमसिद्धो हेतु , एकेन्द्रि- यादीना सकर श्रुतज्ञानरसरताकरपारगताना जीवाना ज्ञानस्य तारतम्येनोपलव्धेः । नापि रिद्धत्वमाशङ्कनीर्य, ज्ञानपिकलसकलकुम्भादिभ्योऽत्यन्त व्यायर्तमानत्वात् । नाप्यनकान्तिकतोझावनीया, विपक्षत सर्वधा व्यावृत्त. 10त्वादेव । नापि कालात्ययापदिष्ट साधनस्यास्य समाव- नीय, प्रत्यक्षादिप्रमाणावाधितधर्मनिर्देशानन्तरं प्रयुक्त- स्वात् । नापि प्रकरणसमोऽय हेतुः, विपर्ययसाधकस्य प्रत्यनुमानस्याप्रवृत्ते । ततो भवति सकलदोपरहितादतो हेतोनिप्रकर्षसिद्धि । न च सर्वथोच्छेद सभावयितव्य , 15 उपयोगस्वभावत्याजीवस्य, "उपयोगलक्षणो जीव" इति- वचनात् । न चैतद्वाच्य "उपयोगस्वभावत्वे सर्वदैव प्रकृ- प्रज्ञानवान जीवः प्रामोनि, ज्ञानाधावारककर्मपटलतिर- स्कृतनात् । न हि तिरस्करणेन जलदमण्डलादिना तिर- स्कृतस्य मार्तण्डमण्डरस्यैवैकरूपेण परिस्फतिर्भवति । " कर्ममलीमसत्वाद्विशुद्धेरभावान ज्ञानप्रकों भवति ' इति वाच्य, अनुमानतो विशुद्धिसद्भावसिद्धे। तथाहि । तथाविधी विवक्षित कश्चिजीव सभवदत्यन्त. विशुद्धिक , अविशुद्धिप्रतिपक्षाविक्लकारणकलापोपेतत्वा । यो योऽविशुद्धिप्रतिपक्षाविकलकारण 25स से संभवदत्यन्तविशुद्धिकः, - शुद्धिकारणोपेतो जात्यो विवक्षित कश्चिजीव 20न च .

·श्रीप्रमेयरनकोप । योगनिरोधविशुद्धिकारणकलापोपेत । तस्मात्सभवदत्यन्त- विशुद्धिक इति ।। तथाविधस कस्यचिगव्यजीनस्साष्टादशपापस्थानोपा- जिंत ज्ञानाद्यावृत्तिरूपं कर्म प्रतिनियतरिशिष्टवियोजक- भावसामय्यामत्यन्त वियुज्यते, आवृत्तिरूपत्वात् 15 यद्यदावृत्तिरूप, तत्तदत्यन्त वियुज्यते, यथा प्रतिनियत- विशिष्टनियोजकभावसामग्रीसद्भावे काञ्चनोपलकाचनस्य मलपटलम् । तथा चेदमष्टादशपापस्थानोपार्जित ज्ञानाद्या वरणरूप कर्म । तस्मादत्यन्त वियुज्यते । न चेदमसिद्ध- त्वादिदूपणदुष्ट, निरवद्यत्वात् । अतः सकलकर्मवियुको 10 जीवो ज्ञानस्वरूप सकलार्थग्रहणप्रवण सर्वज्ञ ॥ किं च । सर्वे भावा कस्यचित्प्रत्यक्षा , प्रमेयत्वात् । यद्यप्रमेय, तत्तत्कस्यचित्प्रत्यक्ष, यथा घटादि । प्रमेय च लोकालोकस्वभाव वस्तु । तस्मात्कस्यचित्प्रत्यक्षम् । यस्य च प्रत्यक्ष, स सर्वज्ञ इति । तयां सभवति कश्चित्सर्वार्थ-15 साक्षात्कारी पुरुष , अनुपदेशालिगाविसवादिविशिष्टदिग्दे- शकालप्रमाणाद्यात्मकचन्द्रादिग्रहणाद्युपदेशदायित्वात् । यो यो यद्विपयेऽनुपदेशालिङ्गाविसवाद्युपदेशदायी, स स तत्साक्षात्कारी दृष्टः, यथास्मदादि । स्वयमनुभूतेऽर्थेऽनुप- देशालिगाविसवादिविशिष्टदिग्देशकालप्रमाणाद्यात्मकच- 20 न्द्रादिग्रहणाद्युपदेशदायी च कश्चित् । तस्मात्तत्साक्षात्का- री चे । न चायमसिद्धो हेतु , अनुपदेशालिङ्गाविसवाद्यु- पदेशस्यास्मदादिप्वप्यविगानेन विद्यमानत्वात् । नाप्यनैका- तथाविधोपदेशदायित्वस्यासर्वार्थसाक्षात्कारिण सर्वथानिवृत्ते । नापि विरुद्धता, विपक्षतो ऽत्यन्त व्याव-25 त्तत्वादिति । न च तथाविधोपदेशस्य वृद्धपरपरायावत्वा- दसिद्ध तत्साक्षात्कारित्व, तेपा रागादिमत्त्वेन तथाविधो न्तिक : 1A यथा 2BCइति ·४ 10 श्रीममेयरलकोष । पदेशदानाभावात् । न च "अनेन युक्तिकलापेन शिशिर- करशेसरसुगतकपिलानामपि सर्वज्ञतापत्ते कथ वृपभवर्ध- मानादे. प्रतिनियतस्यैर सर्वज्ञत्व भवति" इति वाच्य, तदुक्ततत्त्वाना प्रमाणोपपत्तिभिर्वाध्यमानत्वात् । तथाहि । 5 सदाशिवोऽभ्युपगम्यते नैयायिकै, वैशेपिकैश्च महेश्वर' । तस्य च तत्त्वप्रणीतिरेव न घटते, विमुखत्वात्, वैमुख्य च शरीररहितत्वात्, शरीररहितत्व च धर्माधर्मविकल- त्वाद, धर्माधर्मरहितत्व च ससारिजीवविलक्षणत्वात् । तदुक्तम्। विमुसस्थोपदेतृत्व श्रद्धागम्य पर यदि । वैमुख्य वितनुत्वेन तच्च धर्माद्यभावत ॥१॥ किं च । महेश्वरेण पद तत्त्वानि निरूपितानि द्रव्यादीनि । तत्र च नव द्रव्याणि पृथिव्यादीनि मनोन्तानि प्रतिपा- दितानि । तत्सख्या च व्यभिचरतीति तमश्छायादेरपि 15 द्रव्यत्वेन घटमानत्वात् । तदुक्तम् । तम खलु चलन्नीर परापरविभागवत् । इतरद्रव्यवधान्नवभ्यो भेत्तुमर्हति ॥१॥ आतप कटुको रूक्षश्छाया मधुरशीतला । कपायमधुरा ज्योत्स्ना सर्वरोगहर तमः ॥२॥ 20 इत्यादिवचनात् । दिक् च पुरुषविवक्षिताकाशप्रदेशव्यति- रेकेण न काचिदुपलभ्यते घटते वा विचार्यमाणा । अत स्तस्या अपि न सत्त्वम् । मनोऽप्यणुपरिमाण नित्य द्रव्य न किंचन पदते । अतो व्यभिचार्यर्थाभिधायकत्वात्कथ तस्य सर्वज्ञत्वम् । तन्मार्गानुसारिकणादादिमुनिप्रणीतशा- 25खाणामपि न तत्त्वाभिधायकत्वम् । तदभावाच न शास्त्र- स्वमिति । तथा सुगतस्यापीहपरलोकव्यवहारवाधिका- न्तक्षणितत्वनैरात्म्यादिवादतचप्रतिपादकस्य कथ मर्व- 1Aomits ·श्रीप्रमेयरल कोष । ज्ञत्वमुपपद्यते, बाध्यमानार्थाभिधायकत्वात् , उन्मत्तकवा- क्यवदिति । तथा कपिलस्याप्यागोपालागनाप्रतीतव्यव- हारवाधिकान्ताक्षणिकप्रकृतिपिकारसामान्यरूपसत्का- योविर्भावतिरोभावादिरूपपदार्थप्रतिपादकस्य कथ सर्व- ज्ञत्व जाघटीति । ततश्च सामर्थ्यावृषभवर्धमानादय एव 5 सर्वज्ञा , युक्तिप्रमाणोपपत्तिव्यवहारघटमानयथावस्थिता- र्थाभिधायकत्वात् । एव च प्रमाणवलेन सर्वज्ञसत्ताया साधिताया सर्वज्ञप्रणीतत्वेन चागमस्य प्रामाण्ये सिद्धे पूर्वमुपवर्णितस्वरूपश्चतुर्विधो ऽप्यनुयोग प्रज्ञागुणभूरिभि सूरिभिर्विधीयमान आस्तिनुते सिद्धिमिति ॥ सर्वज्ञसिद्धि-10 प्रकरण समातमिति ॥१॥ [ II] [अथ ससभही] वय खलु जैनेन्द्रा "एक वस्तु सप्रतिपक्षानेकधर्मरूपा- धिकरण" इत्याचक्ष्महे, प्रतिपर्याय सहभगीसभवोपपत्तेः। 15 अत्राह । केय सप्तमगीत्यत्रोच्यते । प्रश्नवशादेकस्मिन्वस्तु- न्यविरोधेन विधिमतिपेधजल्पना सप्तभद्गीति । एकस्मिन्व- स्तुनि प्रश्नवशादृष्टेनेष्टेन प्रमाणाविरुद्धा विधिप्रतिषेधक- ल्पना सप्तभनी विज्ञेया । तद्यथा । घटमुदाहरण कृत्वा महे। स्याटः१ स्यादपट २ स्याटश्चाघटश्च ३ स्यादव-20 कव्यो घट ४ स्याटश्चावतव्यश्च ५ स्यादपटश्चावक्तव्यश्च ६ स्याटश्चापटश्चावक्तव्यश्चेति ७ । अर्पितानर्पितनयसि- द्विनिरूपयितव्या । तत्र स्वात्मना स्याङ्कटा, परात्मना स्यादघट । को वा घटस्य स्वात्मा को वा परात्मेति । घट- बुसभिधानानुप्रवृत्तिलिन स्वात्मा।यन तयोरननुप्रवृत्ति ,25 1A एकवस्त 2A स्याटश्च स्यादपटवावक

·६
श्रीप्रमेयरलकोष ।
स परात्मा, पटादि । स्वपरात्मोपादानापोहनव्यवस्था
हि वस्तुनो वस्तुत्वम् । यदि खात्मोपादानपरिणती पटो
द्यात्मव्यावृत्तिर्न स्वाद, सर्वात्मना घर्ट इति व्यपदिश्य
ते । अथ परात्मव्यावृत्ती स्वात्मोपादानपरिणतिर्न स्वाद
5 खरविपाणादिवदवस्त्वेन स्यात् । अथवा नामस्थापनाद्र
व्यभागेषु यो विवक्षित , स खात्मा, इतर परात्मा । अब
विवक्षितात्मना घटो नेतरात्मना । यदीतरात्मनापि घर
स्यात, विवक्षितात्मना वापटो नामादिव्यवहारोच्छेद
स्यात् । अथवा विवक्षितशब्दवाच्यसादृश्यसामान्यसब
10न्धियुफसिंश्चिद्धटविशेपे परिगृहीते प्रतिनियतो यः सस्था
नादि स वात्मा, इतर परात्मा । तत्र प्रतिनियतेन घर्ट
नेतरेण । यदीतरात्मक स्यात्, एकघदमात्रप्रसङ्ग । तत
सामान्याश्रयो व्यवहारोऽपि न स्यात् । अथवा तस्मिन्ने
घटविशेपे कालान्तरावस्थायिनि पूर्वोत्तरसूलान्तकपाल
15 अवस्थाकलाप परात्मा, तदन्तरालवी पर्याय स्वात्मा
स तेनैव घटस्तत्कृतकर्मगुणव्यपदेशदर्शनानेतरात्मना
यदि कुसूलान्तकपालाद्यात्मकेनापि घट स्यात, घटावस्था
यामपि तदुपलब्धिर्भवेत् , उत्पत्तिविनाशार्थपुरुषप्रयत्न
लाभावश्चानुपज्येत । अथान्तरालकालवर्तिपर्यायात्मन
20प्यघटा स्यात् , घटकृत्य फल नोपलभ्येत । अथवा प्रति
'क्षण द्रव्यस्य परिणामोपचयापचयभेदादर्थान्तरोपपत्ते
जुसूत्रनयापेक्षया प्रत्युत्पन्नघटस्वभाष स्वारमा। घट
र्याय एवातीतानागत परात्मा। अनेन प्रत्युत्पन्नस्वभावे-
सता घटो नेतरेणासता, तथोपलभ्यनुपलब्धिसभावात
25 इतरथा हि प्रत्युत्पन्नवदतीतानागतात्मनापि घटत्व एक
मयमात्रमेव सर्व स्यात् । अतीतानागतवत्प्रत्युत्पनाभा
घटानयव्यवहाराभाव आपद्येत, विनष्टानुत्पन्नघटव्ययह
1A पट 2BC वति ३BC स्वभाव

·यात् । श्रीप्रमेयरलकोष । राभावात् । अथ तस्मिन्प्रत्युत्पन्नविषये रूपादिसमुदाये पर- स्पराकारानुवर्तिनि पृथुबुभाद्याकार स्वात्मा,इतरम्परात्मा। तेन पृथुबुनाधाकारेण घटोऽस्ति, नेतरेण, घटव्यवहारस्य तद्भावे भावात, तदभावे चाभावात् । यदि हि'पृथुबुनाधा- स्मनापि घटोन स्यात्, सर्वत्रैव स न स्यात् । अथेतरा-'5 स्मनापि घट स्यात् , तदाकारशून्येऽपि घटव्यवहार प्रामु- अथवा रूपादिसनिवेशविषयसस्थानो घट, तत्र चक्षुपा घटो गृह्येत । एतस्मिन्व्यवहारे रूपमुखेन घटो गृह्यत इति रूप स्वात्मा, रसादि परात्मा । स घटो रूपेणास्ति, नेतरेण रसादिना, प्रतिनियतकरणग्राह्यत्वात् 110 अन्यथा चक्षुपाय घटो गृह्यत इति रसादिरपि घट इति गृह्येत सर्वेपा रूपस्वरूपत्वप्रसद्गः । तत कारणान्तरकल्प- नोनर्यिका। यदि वा रसादिवद्रूपमपि घट इति न गृह्यते, चक्षुर्विपयतास्य न स्यात् । अथवा शब्दभेदे वोऽर्थभेदो भवतीति घटकुटादिशब्दानामप्यर्थभेदः, घटनाद्धट , 15 कौटिल्याकुट इति तरिक्रयापरिणतिक्षण एव तस्य शब्दस्य प्रवृत्तिर्युका । तत्र घटनक्रियाविपय कर्तृभाव स्वात्मा, इतरः परात्मा। तत्रायेन घटो नेतरेण, तथार्थसमभिरो- हणात् । यदि च घटनक्रियापरिणतिमुखेनाप्यघट स्यात्, तयवहारनिवृत्ति स्यात्।यदि चेतरव्यपेक्षयापिघट स्यात्, पटादिष्वपि तक्रियाविरहितेपुतच्छन्दप्रवृत्ति स्यात्, एक- शब्दवाच्यता वावरतुन स्यात् । अथवा घटशब्दप्रयोगान- न्तरमुत्पद्यमान उपयोगाकार स्वात्मा, आदेयत्वादन्तरग- त्वाच, वाह्यो घटाकार परात्मा, तदभावेऽपि घटव्यवहा- रदर्शनात्। स घट उपयोगाकारेणास्ति, नान्येन । यदि झुप-25 योगाकारात्मनाप्यघट स्यात्, वतृश्रोतहेतुफलभूतोपयोग- घटाकाराभावाचदधीनो व्यापारी विनाशमुपेयात् । इत- 1BC पटी 20 ·श्रीममेयरलकोष । रोऽसनिहितोऽपि यदि घट स्यात्, पटादीनामपि स्याद टत्वप्रसन । अथवा चैतन्यशपेवाकारी । ज्ञानाकारो ज्ञेयाकारश्च । अनुपयुचमतिविम्याकारपरिणवादर्शतलय- ज्ज्ञानाकार, उपयुक्तप्रतिविम्वाकारपरिणतादर्शतलवज्ञे याकार । तत्र शेयाकार स्वात्मा तन्मूलवादटव्यवहा- रस्य, ज्ञानाकार परात्मा, सर्वसाधारणत्वात् । स पटो ज्ञेयाकारणास्ति, नान्यथा यदि ज्ञेयाकारेणाप्यघट स्यात्, तदाश्रये कर्तव्यवानिरास स्यात् । अथ ज्ञानाकारेणापि घटः स्यात्, पटादिविपये ज्ञानाकारकालेऽपि तत्सनिपा- 10नाद्धटव्यवहारवृत्तिः प्रसज्येत । उकै प्रकाररर्पित'घटत्व घाघटत्व च परस्परतो न भिन्नम् । यदि भिद्येत सामाना- धिकरण्य तद्भुयभिधानानुप्रवृत्तिर्न स्यात्, घटे पटवत् । ततश्चेतरेतरक्निाभाव उभयोरप्यभावात्तदाश्रयव्यवहारा- पहब कृतः स्यात् । अतस्तदुभयात्मकोऽसौ प्रमेण तच्छ- 15 दयाच्यतामास्कन्दन्स्याद्धटश्चापटश्चेत्युच्यते । यदि तदु- भयात्मक वस्तु घट एवेत्युच्यते, इतरात्मासमहादतत्त्व- मेव स्यात् । अधाघट एवेत्युच्यते । घटारमनानुपादानाद- नृतमेव स्यान्न वस्तुता तावदेवेति । न चान्य शब्दस्वदु- भयारमावस्थातत्त्वाभिधायी विद्यते । असी घटवचनगोच- 20रातीतत्वात्स्यादयतव्यो घट इत्युच्यते । घटात्मार्पणमुखे- नोक्तावर व्यस्वरूपनिरूपणेन चापदिश्यमान स एवार्य इति स्याटश्चावकव्यथेति । निरूपितापटभङ्गासङ्गने प्रदर्शितावक्तव्यधर्मेण चापदिश्यमान स एवार्थ इति स्यादपटश्चावकव्यश्च । तदुभयाभिधानकमार्पणप्रदर्शिता 25 यकव्यधर्मवशाविर्भूततध्धपदेश स एवार्थ स्यादिश्चापट- श्वावक्तव्यश्च भवतीत्येवं सम्भङ्गी सर्ववस्तुन्यवतरति ॥२॥ 1Bप्रकारैरपि तत् ·श्रीप्रमेयरनकोषः। (HI] [अथोत्पादव्ययधौव्यात्मक वस्तु ] उत्पादस्थितिभङ्गवत्पदार्थससिद्ध्यर्थमिद प्रकरणमार- भ्यते । वस्तु नामोत्पाव्ययात्मक वा स्यात् , ध्रौव्यात्मक वास्यात् , उत्पादव्ययध्रौव्यात्मक वा स्यादिति विकल्पत्रय-5 मवतरति। यद्युत्पादव्ययात्मक, तत्रापि किं सर्वथोत्पादोऽ- थ कथचिदिति पक्षद्वय भाव्यते'। यदि सर्वयोत्पाद,, यथा घटपर्यायस्योत्पादस्तथा प्रतीयमानस्यापि मृद्रव्यस्यो- त्पाद समापनीपद्यते । अत उत्पादोऽपि प्रागसत इदानी- मारमलाभलतश्चोत्पाद्यत इति कोऽर्थ । इदानीमात्मान 10 प्रतिलभते न प्रागित्ययमर्थ । एव च सति यथोत्पद्यमान- स्वान्मृत्पिण्डकारणे घटस्य प्रतीतिर्नास्ति, एव मृद्रव्यस्यापि प्रतीतिर्न स्यात् । प्रतीयते च मृद्रव्यम् । ततो निश्चिनुमो वय “ केनचिद्रूपेणोत्पाद " इति । येन रूपेणोत्पाद , तद्रूप ध्रौव्य भवति । तदपि मृद्रव्यम् । न चोत्पद्यमाने 15 घटे मृद्रव्यमुत्पद्यमान सर्वात्मना प्रतीयते, न च कुम्भकार "चक्रदण्डमृत्पिण्डादिना हेतुकलापेन मृत्पिण्डमुत्पादया- मि" इति चेष्टते, किंतु घटोत्पत्त्यर्थमेरासौ प्रयास करोती ति । तत कथचिदुत्पादपर्यायरूपेणोत्पाद ,न द्रव्यरूपेण । तथा विनाशोऽपि कथचिदेव । यदि च सर्वथा विनाशो 20 भवेत्, यथा घटस्य विनाश , तथा मृद्रन्यस्यापि विनाश समुपजात । तथा च यथा नष्टत्वात्कपालेषु घटप्रतीति नास्ति, एव मृगव्यस्यापिप्रतीतिर्न स्यात् । प्रतीयते च मृद्र- व्यम् । ततोऽभ्यवस्याम “केनचिद्रूपेण विनाश" इति । येन रूपेण विनाश , न तद्राव्यमिति । तदपि च मृद्रव्यम् 125 न च मृत्पिण्डविनाशान्मृद्रव्यस्यापि विनाश इति । न घ 1A संभाव्यते 2A कारणघटम्य ·. श्रीप्रमेयरलकोष । प्रेक्षापूर्वकारी मुसलमुद्गरादिना मृद्रव्ययिनाशार्थे प्रवर्तते, किं तु घटद्रव्यपदार्थस्योत्पादविनाशार्थमिति । तत कथ- चिद्विनाश पर्यायरूपेण विनाश , न द्रव्यरूपेण । तथा न च ध्रौव्यात्मकमेन तत्त्व, यतो न मृत्पिण्डघटकपालना- 5 शोत्पत्तिव्यतिरेकेण मृद्रव्य नाम समुपलभ्यत इति मृत्पि- ण्डापेक्षया विनाश , घटापेक्षयोत्पाद , मृद्रव्यापेक्षया ध्रौव्यमित्युत्पादविगमध्रौव्यात्मक वस्तु तत्त्वमिति । अत्रा प्युत्पाद एव विनाशो विनाश एवोत्पाद उत्पादविनाशावेव ध्रौव्य ध्रौव्यमेवोत्पादविनाशौ । तथा। उत्पाद उत्पाद एवन 10विनाशे , विनाशोऽपि विनाश एर नोत्पाद , उत्पादविना- शावप्युत्पादविनाशाय न ध्रौव्य, ध्रौव्यमपि ध्रौव्यमेव नोत्पादविनाशापीत्यत्रापि स्याद्वाद । न च घटोत्पादा- तिरेकेण मृत्पिण्डविनाश इत्युत्पाद एवं विनाश । तथा मृत्पिण्डरिनाशव्यतिरेकेण न घटोत्पाद इति विनाश 15एयोत्पाद । न च मृत्पिण्डविनाशोत्पादातिरेकिरूपाभिम- तानुगतेकाकाररूपतया विज्ञानाभिधानन्यापारावसीयमा- नापरापरभेदभिन्नमृत्पिण्ड सदादिसामान्य प्रतीम. । तस्मादुत्पादविनाशावेव ध्रौव्यं, ध्रौव्यमेवोत्पादविनाशी, यस्मात्पूर्वाकार परित्यजदुत्तरमेव घटाकार गृहदात्मीयम- 20प्याकारमत्यजत्तदेव मृद्रव्यमुत्पद्यते विनश्यति तिष्ठति चेति । ननु पूर्वापरविरुद्धमेदमाभासते । यद्युत्पादविना- शौ कथ धौव्य, ध्रौव्य चेत्कयमुत्पादविनाशाविति परस्स- रविरुद्धत्वात्कथमुत्पादपिनाशावेव ध्रौव्यमिति चेत् । नन्वे- तदज्ञानमहीधरभाराकान्तवुद्धिविजृम्भित, अनेकान्तवा- 55 1 Bघटविनाशायमिति 2 Bomits उत्पाद उत्पाद एव न विनाश ·श्रीप्रमेयरनकोष। दाभ्युपगमात् । वय खलु जैनेन्द्रा आक्षिप्तप्रतिपक्षानेका- न्तधर्मस्वरूपनिरूपणात्स्याद्वादिन इति । सामान्य स्थाभिन्न स्यादभिन्न स्यादिकारि स्यादवि- कारि । विशेषा अपि स्याद्विकारिणोऽविकारिणश्चेत्यत्रापि सप्ठभङ्गी न निवर्तते, अन्योन्यात्मकत्वात्सामान्यविशेपयो- 5 रिति । न च तावत्प्रतीयमानयो सामान्यविशेषयोरपलाप' शक्यते कर्तु, अनुभवलोकानुगमादिप्रमाणाविरुद्धत्वात् । तदपि च सामान्य विशेपेभ्यो व्यतिरिक्त स्थात्, अव्यति- रिक्त वेति विकल्पद्वय सभाव्यते।न तावदाद्य पक्षो विदुपा मनासि प्रीणयतीति द्वितीय पक्ष समाश्रीयते । अतो 10 विकारिभ्यो विशेपेभ्योऽभिन्नस्वभावत्वात्सामान्यमपि कथ- चिद्विकार्येव, अन्यथा सामान्यानुपपत्तेविशेपानुपपत्तिरपि स्यात् । प्रतीयते च विशेपोपपत्ति । अत सामान्यस्य परोपाधिको विशेपो विकार , स्वोपाधिकस्त्वरिकार इति स्यात्सामान्य विकारीति सिद्धो न सिद्धान्त । तथा 15 सामान्यादव्यतिरेकेणं विशेपा समुपलभ्यन्ते, अन्यथा वस्तुस्वभावाभावप्रसगात् । तदव्यतिरिकत्वात्सामान्यव- द्विशेषाणा चाविकारित्व, अन्यथाभेदप्रसङ्ग स्यादिति विशेषाणामप्यविकार परोपाधिक , विकारस्तु स्वोपाधिक इति स्यादयिकारिणो विशेषा विकारिणश्चेति न कश्चिद्दो-20 प. । वस्माद्रीच्यमेवोत्पादविनाशौ । तथा न च घटोत्पाद एव घटाभाव', सकललोकप्रसिद्धजलाद्यानयनाद्यर्थनिया- न्युपरते । अत उत्पाद एवोत्पाद , न विनाश इति । तथा घटोत्पादो हि मृत्पिण्डचक्रचीवरादिसयोगहेतुक , विनाशेस्तु मुसलमुद्गरादिहेतुसपातोपनीतकर्मजनितस-25 . 1A अलिप्तप्रतिपक्षने 2A सामान्यायति' 8 A reads अत उत्पाद एव विनाश इति 4 the words हि विनासस्तु are omitted in A, in B they are a marginal addition A ·10 १२ श्रीममेयरनकोय । योगप्रत्यनीकविभागहेतुक । कार्यद्रव्यमपि धौव्यमेव नोत्पादविनाशी, परस्परविशीर्यमाणारयवकलापादिकार्या नुपलम्भात् । विनाशोऽपि विनाश एव । न विनाश एवो. त्पाद , उत्पादविनाशावप्युत्पादविनाशायेव न घौच्य, 5 धौव्यमपि ध्रौव्यमेव नोत्पादविनाशी, परस्सरपिभिस्वभा- वत्वात् । उत्पादो नाम सत्त्व, विनाशस्तु तद्विपरीतो भाव । पूर्वोत्तरकालभाविपर्यायेप्पनुगतात्मकद्रव्यामिरयु- त्पादव्ययधान्यात्मक वस्तु सिद्धमिति ॥ ३ ॥ [IV] [ अथ सप्तभगीस्थापनम् ॥] एकान्तवादिमातगभञ्जने गन्धहस्तिनम् । गन्धहस्तिनमानम्य सप्तभट्टी विचार्यते ॥१॥ इह हि लोकालोकोदरविवरवर्तियथावस्थितपदार्थसार्थ- प्रतिपादनप्रवीण "स्यात्पदार्थलान्छित सन् घट" इत्यादि 15 वाक्यप्रयोग प्रति विप्रतिपद्यन्ते । यदुत “सन् घट इत्यादि वाक्यकलापादेव विवक्षितार्थसिद्धे किमनेनाजाग- लामावलम्वितस्तनयुगायमानेन स्यात्पदादिप्रयोगेणेति । सन् घट " इति वाक्यमुदाहरणीकृत्य सर्ववास्प- साधारण प्रतिविधानमभिधीयते । यदुक सन् घट 20 इति, तत्किमिद निरवधारणवा, सावधारण पा, सावधा- रणमपि कि साक्षात्प्रयुन्यमानावधारण, अन्तर्भूतावधारण वा, अन्तर्भूतावधारणमपि किमेकपदावधारणमिद वाक्य, पदद्वयावधारण वेति विकल्पा । तत्र यदि निरयधारण- मिद वाक्य, तदा " सन् घट " इत्युक अपेक्षया सन्नपि 25 न भवति, निरवधारणत्वादेव । यथा श्रीफलमपेक्षया मह- तथापेक्षयामहदपि, द्विरूपत्वात्तस्य । एव च सिद्धसाध्य- 1A. पूर्वोत्तरकासमावेषु 2 B inserts वाक्य तन्त्र “ ·" " सन्नेव घट " श्रीप्रमेयरनकोप । ता। स्वरूपसत्त्वस्य पररूपासत्त्वस्य चागीकृतत्वात् । अत्र प्रयोग । “सन् घट " इति वाक्य विपक्षया साध्यनि पक्षमपि प्रतिपादयति निरवधारणत्वात् । यद्यन्निरवधारण तत्तत्साध्यविपक्षमपि प्रतिपादयति, यथा "बृहद्रीफल" इति वाक्यमपेक्षया बृहदपि । निरवधारण चेदम् । तस्मा 5 साध्यविपक्षप्रतिपादकमपीति । तत कथ " सन् घट इत्यादिवाक्यांदकान्तिकसत्त्वमिति प्रतिपत्तिरिति । अथ सावधारण प्रयुज्यते । तत्किं साक्षात्प्रयुज्यमानायधारण, यद्वान्तर्भूतावधारणम् । न तानत्साक्षातायुज्यमानावधारण, अवधारणपदस्थाश्रवणात् । अथान्तर्भूतानधारण, तत्कि 10 इत्यवधार्यते, " घट एव सन्” इति वा " सन्नेव घट एव" इति वा । तत्र न तावदाद्यो विकल्प , घटमानको घटस्य सर्वप्रकारे सत्त्वस्य प्रोच्यमानत्वात् सर्वरस्तुस्वरूपसकीर्णतापत्तिर्नास्तित्वनिरवकाशशब्देनाभि- धीयमानत्वात् । अनिष्ट चेतत् । प्रतिनियत एर सन्निति ।15 अथ द्वितीयो विकल्प , तर्हि य कश्चनापि' सन्स घट एव प्राप्नोति, नापर वस्तु, वस्त्वन्तरस्यावधारणेन व्यव- च्छिद्यमानत्वात् । अथ तृतीयो विकल्पोऽभ्युपगम्यते, तहि पक्षयुगलोक दूपण युगपदापयेत । यदुक्तम् । प्रत्येक यो भयेद्दोपो द्वयोभावे कथ न स । अन प्रयोग । " सन्नेर घट " इति वाक्य पिक्षि- तार्थप्रतिपादक न भवति, निरर्थकत्वात् । यद्यन्निरर्थक तत्तद्विवक्षितार्थप्रतिपादक न भवति, यथा शुकशुकाशब्द । तथा चेदम् । तस्मान्न विवक्षितार्थाभिधायकमिति । एन विकल्पदयेऽपि स्वमत्याभ्यूह्यानुमान वक्तव्यम् । अथैव-25 मुच्यते "अनेकधर्मपरिकरित वस्तु कथ सिध्यति" इति । सद्भावावेदकप्रमाणाभावादिति चेत् । न, प्रत्यक्षेणानेकधर्म- 20 1BC कृपनादि ·. श्रीप्रमेयरलकोप । परिकरितस्य सर्वस्य वस्तुनो वीक्ष्यमाणत्वात् । अनुमान च प्रमाणमुच्यते । यद्यथा प्रतिभासतेऽवाध्यमाने जाने तत्तथैवाभ्युपगन्तव्यं, यथा नील नीलरूपतया स्वपरद्रव्य. क्षेत्रकालभावापेक्षया । सदसदाद्यनेकधर्मपरिकरित च 5 प्रतिभासतेऽवाध्यमाने ज्ञाने सर्वमेव वस्तुजानम् । तस्मा- तवैवाभ्युपगन्तव्यमिति । न चाासिद्धतादिदूषणमुद्भाव- नीयम् । असिद्धत्व हि हेतो सर्वथा-सत्त्वप्रतिभासनेन वा स्यात् , असत्चप्रतिभासनेन वा स्यात्, उभयाभावप्र- तिभासनेन वा । न तावदाद्य पक्ष कक्षीकरणीय । 10 सर्वथा-सत्त्वप्रतिभासनेन सकलवस्तुस्वरूपसकीर्णघटादिप- दार्थप्रतिभास स्यात् । न चैतदृष्टमिष्ट वा । अथ सर्वथा- सत्त्वप्रतिभासनेनासिद्धत्व साधनस्योच्यते, तर्हि स्वरूप- स्यापि सत्ताभाव प्रामोति, मर्वथाभावस्वरूपेणाभ्युपग मात् । अथ तृतीयविकल्पाङ्गीकरणे नासिद्धत्व देतो 15प्रोच्यते, तक्प्रतिषेधस्यापरविधिनान्तरीयकत्वात्सर्वथा- सत्त्वमसत्त्व वापधेत । तत्र च पक्षे भणितमेदूपण प्रार। क्थचित्पक्षे पुन सिद्धमेव साधन, तदर्थमेव थत्यमानत्वा- त् । नाप्यय पिरद्धो हेतु , यतो विरद्धार्थसाधनाद्विरुद्धो भरति । न च प्रमाणप्रतिभात वस्तु तथा भवति । यदि 20 च स्यात्, तदा प्रमाणान्वेपण पिशीर्यते । प्रमाण हि यथावस्थितपस्तुव्यवस्थितये समानीयते, सा चेत्ततो न स्यात् , किं तत्परीक्षणेनेति । नाप्यनैकान्तिकमिद साधन प्रमाणपरीक्षणादेव । नापि कालात्ययापदिष्टोऽय हेतु , कालात्ययापदिष्टत्न हि प्रत्यक्षानुमानवाधितकर्मनिर्देशान- 25न्तरमयुक्तल, ययानुप्णस्तेजो वयवी कृतकरयात्, घटर- दिति।यथोष्णत्वग्राहिणा प्रत्यक्षेणानुमानेन च पाध्यमानत्व प्रतिज्ञाया , नैवमत्र प्रत्यक्षानुमानादिप्रमाणेनानेकधर्मपरि- 1c omits from तत्तथा (13) down to वस्तुजातम् (15) ·श्रीप्रमेयरलकोप । करितस्य वस्तुस्तोमस्याधिगम्यमानत्वात् । नापि प्रकरण- समा, तल्लक्षणविकलत्वात् । नापि पिशेपणासिद्धत्व हेतो. दूंपणमुद्भावनीय, विशेषणासिद्धल हि तदा स्याद्यदि स्व- परद्रव्याद्यपेक्षाभावेऽपि सदसदादयो धर्मा भनेयु , यार- ता तदभावेन भवन्ति । यदि च स्यु', तदा यथा स्वद्र-5 व्याद्यपेक्षया सत्त्व तथा परद्रव्याद्यपेक्षयापि सत्त्व, तथा घ तदेव घटादिवस्तु सर्वत्र प्रामोति । ततश्च सर्वपदार्था- द्वतापत्तिलक्षण दूपणमापद्येत । यथा परद्रव्यापेक्षयामत्त्व, तथा, यदि स्वद्रव्यापेक्षयाप्यसत्त्व, तत सर्वपदार्थशून्य तापत्तिप्रसङ्ग, ततश्च सकललोकव्यवहारोच्छेद पामोति । 10 दृश्यते चायमनिगानेन प्रतिनियतरूपपदार्थापेक्षया व्यव- हार प्रवर्तमान सर्वेपा भेदव्यवहारवादिनाम् । अतोऽ सावनेन निशेपणेन व्यस्थाप्यते । उक्त च । सर्वमस्ति स्वरूपेण पररूपेण नास्ति च । अन्यथा सर्वसत्त्व स्यात्स्वरूपस्याप्यसभर ॥ तत कथ विशेषणासिद्धत्व दोप । तत सकलदूपण- रहितादतोऽनुमानाद्भवति स्वपरद्रव्यक्षेत्रकालभावाद्यपेक्ष- या सदसदाद्यनेकधर्मपरिकरितवस्तुसिद्धि ।। तत्र घटस्य क स्व कश्च पर इति । घटज्ञानाभिधान- प्रवृत्तिलिङ्ग स्व , तद्विपरीत पर पटादि । स्वपरात्मो-20 पादानापोहनव्यवस्थापाद्य हि वस्तुनो वस्तुत्वम् । यदि स्वोपादानपरिणतौ पटाद्यात्मव्यावृत्तिर्न स्यात्, सर्यात्मना घट स्यात् । यदि च परात्मव्यावृत्तौ स्वात्मोपादानपरि- णतिरपि न स्यात्, सरपिपाणादिवदवस्वेन स्याट । अथवा नामस्थापनाद्रव्यभावघटेपु यो विवक्षित स व ,25 इतर पुन पर । तन विवक्षितात्मना घट , नेतरात्मना। 15 . 1B पक्षाया अभावेऽपि 2 A सदादयो 3 A premits ते 4 B premits 847 ·१६ श्रीप्रमेयरलकोप । अथवा सामान्येन घटेषु मध्ये कसिंश्चिद्विशेपे परिगृहीते प्रतिनियतो य 'सस्थानादिः स स्व , इतर पुन पर । तत्र प्रतिनियतेन घट , नेतरेण। यदीतरात्मकोऽपि स्यात्, एकपटमात्रप्रसङ्ग । ततश्च सामान्याश्रयो व्यवहारोऽपि 5 न स्यात् । यद्वा तस्मिन्नेव घटरिशेपे कालान्तरावस्थायिनि पूर्वोत्तरपुसूलान्तकपालादिकावस्थाकलाप परात्मा, तद. न्तरालपतिपर्याय स्व । स तेनैव घट , तत्कृतकर्मगुण- व्यपदेशदर्शनात्, नेतरात्मना । यदि च कुसूलान्तकपाला- द्यात्मकेनापि घट स्यात्, घटावस्थायामपि तदुपलब्धिर्भ- 10वेत् , उत्पत्तिविनाशार्थपुरुषप्रयलफाभारश्चानुपज्येत । अथान्तरारकालवतिपर्ययात्मनाप्यघट स्यात्, घटकृत्य फल नोपलभ्येत । ऋजुसूत्रादिनयापेक्षयापि यत्स्वरूप किं- चनाभ्युपगत, तदपेक्षया सन् घट , द्रव्यापेक्षयापि यद्रव्य- मुपादाय वर्तते, तदपेक्षया सन्, न द्रव्यान्तरापेक्षया । 15क्षेत्रापेक्षयापि यत्र क्षेत्रेऽवगाह , तदपेक्षया सन् , न क्षेत्रा- न्तरापेक्षया। कालापेक्षयापि कुसूलान्तकपालादिविचार- काले सन्, न कालान्तरे। भावापेक्षयापि तस्मिन्विवक्षिते भाये वर्तमान सन्, न भावान्तरे । आदिग्रहणात्स्वकार्या पेक्षया कर्ता, न परकार्यापेक्षया ॥ ततश्चेत्थमपेक्षया सद- 20सदाद्यनेवधर्मपरिकरित वस्तु समश्रीयमाण सर्वज्ञशासने क्थ व्यपदेशाई भवति । अत सप्तभि प्रकारैरभिधीयते । स्वद्रव्यक्षेत्रकारभावाद्यपेक्षया सन्परद्रव्यक्षेत्रकालभावाद्य- पेक्षया चासन्प्रधानीकृतस्वरूपोऽप्रधानीकृतपरस्वरूपादिस- स्यात्सन् घट इत्युच्यते । स्वपरस्वभानोपेतव्य- 25 पोढस्वरूपत्वाद्वस्तुस्वभारस्येद वाक्यमेकान्तसत्त्वप्रतिपा- दकनादिमतनिराकरणार्थमुच्यते । यत स्याच्छब्दोऽय क्रियाप्रतिरूपको निपातो विधिविचारणास्तित्वविचादानेका- " " 1A योऽय ·१७ " श्रीप्रमेयरतकोष । न्तसशयाद्यर्थवृत्ति , तस्य चानेकान्तवादोद्योतनमेनार्थोs- विवक्षित पण्णा मध्ये विरुद्धधर्मापेक्षया चकान्तामत्त्व- प्रतिपादकादिमतप्रतिषेधार्थ प्रोच्यते । “स्यादसन् घट इति स्वपरपर्यायान्यतरैकधर्मसन्धार्पणाकालभेदेनोकम् । अधुना युगपद्विरद्धधर्मद्वयसरन्धापितस्य च वस्तुरूप- 5 स्थाभिधायक कीडशो वाक्यप्रयोगो भरतीत्युच्यते । न खलु तादृश शब्दोऽस्ति यस्तादृशीं विवक्षा पृरयेत्, यतो अर्थान्तरवृत्तै पर्यायरवर्तमानमननुभवद्विवक्षितान् पर्या- यान्द्रव्य ब्रवीमीत्येका विरक्षा। अपरा तु निज. पर्याय स्वात्मवृत्तर्वर्तमानमनुभवत्स्वान्पर्यायान्द्रव्य प्रतिपादया-10 मीत्येवरूपा । अनयोविक्षयो परस्परविलक्षणत्वाद्वि- रद्धलाच द्वाभ्यामपि युगपदादेशे पुरपस्यैकन द्रव्ये नास्ति सभगो वचनविशेपातीतत्वाचावतव्यत्व, तथा भूतस्यार्थस्याभावात्तयारूपवाचकाभाराच्च । न हि पिरुद्ध- योधर्मयोरेकस्मिन्नविकरणे काले वास्ति सभर । ततश्चार्थ-15 स्य निरद्धधर्मससृष्टस्याभावाच्छन्दम्य तथाभूतार्थवाचक- स्थासत्त्वात् " स्यादवक्तव्य " इत्युच्यते, स्यान्छब्दस्यै- कान्तावकन्यतापक्षनिराकरणार्थत्वात् , अवक्तव्यादिशब्दै प्रोच्यमानत्वात् । न हि सच्छन्द सदसत्चे योगपद्येन प्रवीति । यदि ब्रूयात् , तर्हि स्वार्थवदसत्त्वमपि सकुर्यात् 120 तथासच्छब्दोऽपि नासत्सत्ये युगपद्रवीति । यदि यात्, तदा स्वार्थरसदप्यसत्कुर्यात् । विशेपशब्दत्वाच " सत्' इत्युक्के न “असत्" अभिधीयते। न च "असत्" इत्युक्ते "सत्" इत्युक्त भवति, शब्दे शक्तिस्वभावात् । सदानास- भावपर्यायाणा सहभायार्पणमाश्रित्यातीतानागतपर्यायान्या 25 स्वीकृत्यैकशब्दवाच्यत्वेन तृतीयो विकल्प । चतुर्थविकल्प पुनरभयप्रधान स्वपरद्रव्यादिवृत्ति समाश्रित्य वर्तमाना- " 1A मानमनुमव ·२८ श्रीप्रमेयरनकोय । तीतानागतपर्यायाणा प्राधान्यापेक्षया साक्षात्तदभिधायक- शब्दद्वयप्रयोगात् " स्यात्सन्नसश्च घट' " इति, वस्तुनो- ऽभिन्नस्यापि बुद्ध्या प्रविभागमाश्रित्य प्रयोगकरणात् समु- चयात्मकवद्वृत्तसद्भागासद्भावपर्यायाणा विवक्षितत्वात् । 5 पञ्चमरिकल्प. पुन स्वद्रव्याद्यपेक्षया सद्भावपर्यायापेक्षया वा विवक्षित । स्वपरद्रव्यापेक्षया सद्भावासद्भावपर्यायाणा चैकशन्देन युगपद्वाच्यतेने विवक्षितश्च यदा भवति भाव , तदा " स्यात्सदवक्तव्यो घट " इति प्रयुज्यते । पष्ठभद्गक पुन परद्रव्याद्यपेक्षयासद्भारपर्यायापेक्षया वा 10 यथा वाच्यत्वेन विनक्षितो भवति भाव , तथा सद्भावास- दापपर्यायाश्च युगपद्धृत्ता वाच्यत्वेनेप्टा , तदा " स्यादस- दवक्तव्यो घट " इति प्रयुज्यते । सप्तमभङ्गकस्तु सद्भाव- विवक्षाया सत्यामेकस्य द्वितीयस्य परद्रव्याद्यसद्भावपर्याय विवक्षाया सत्या तृतीयस्य चोभयपर्यायाणा युगपद्धृत्तीना 15 विवक्षाया सत्या "स्यात्सदसवकन्यो घट" इति निवर्तते, अनेकवुद्धिबुद्धत्वात् ,द्रव्यपर्यायेषु सत्सु आत्मिका यतोभव- ति बुद्धि । तथाहि । सद्रूपामसद्रूपामवकव्यरूपा च बुद्धिं भिन्ना विक्रमवतीमिवाश्रित्याभिन्नैका क्रमवस्तुरूपा वाक्या- र्यबुद्धिर्भवति। तस्माद्भेदक्रमप्रतिभासविज्ञानहेतुत्वादागास्ते 20 भवन्त्यविभक्तस्यैकस्यापि वस्तुन । एव चानेकस्वभावेऽर्थे सति परिच्छावशात्कदाचित्केनचिद्रूपेण वक्तुमिप्यते । विवक्षायत्ता च वचस सकलादेशता विकलादेशता च द्रष्ट- व्या। तत्रायेपु त्रिपु विकल्पेषु सकलमेव द्रव्यमादिश्यते स्यादस्ति", " स्यान्नास्ति, "" स्यादवकव्य " इति । 25 चतुर्थविकल्पादिषु पुनर्विकलीकृत खण्डश आदिश्यते । तद्यथा। " स्यादस्ति च नास्ति च", " स्यादस्ति चाव- क्तव्यश्च", " स्यानास्ति चावतव्यश्च", " स्यादस्ति 1C सहया2 Aomits युगपद् 3 BC विकलमेव ·" श्रीप्रमेयरलकोप । च नास्ति चारक्तव्यश्च " इति। यतो बुद्धिच्छेदविभक्तो- ऽवयवो देश , तस्सिन्देश आदेशो भणन देशादेशः, तेने प्रोच्यमानत्वात् । अथवा द्रव्यरूपतया स्वरूपेणैवास्ति घटः पररूपेण पुनर्नास्ति घट ।आभ्या रूपाभ्या युगपद्विवक्षाया सरछब्देनासच्छन्देन वा याच्यत्नेन समाश्रीयमाणो वाच्यो 5 घटो यदास्तित्व नास्ति च समुच्चयरूपतया वाच्य भर- ति, तदा “ अस्ति च नास्ति च घट "। प्रथमतृतीयम- असयोगे " स्यादस्ति चावक्व्यश्च " इति पञ्चमविकल्प । यदा द्वितीयतृतीयभासयोग , तदा "नास्ति चावक्तव्यश्च" इति पष्ठो विकल्प । यदा पुन प्रथमद्वितीयतृतीयभङ्गाना 10 सयोग , तदा " स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्च घट इति सप्तमो विकल्प इत्येवमर्थानुरोधाद्विवक्षावशाच्च सप्त- धैर बचनप्रवृत्ति , नान्यथा । प्रवृत्तिनिमित्ताभागादेप च मार्गो द्रव्यार्थपर्यायार्थाश्रय , तौ च सग्रहाद्यात्मको, हादयश्चार्थशब्दनयरूपेणे प्रधाविता । तत्र सग्रहव्यव-15 हारर्जुसूत्ररर्थनययों द्रव्यार्थपर्यायार्थों तदाश्रयैपा सप्तभङ्गी प्रमपिता। तत्रार्थनया सत्चान्यासत्त्ववर्तमानसत्त्वमापि- ण प्रत्येकारमकाश्च सप्तविधवचननिर्वर्तनप्रत्यलाविविकस- सामानपरिग्रहात्सत्त्व सग्रह । अन्यामत्त्वमेव सत्त्वमिति व्यवहार । वर्तमानप्रधाननाद्वर्तमानमेव सत्चमित्जुसू-20 त्रम् । तत्र "स्यादस्ति" इति सग्रह.!" स्यान्नास्ति" इति व्यवहार । सग्रहव्यवहारयोगात् स्यादवक्तव्य सग्रहव्यवहारयोगादेव "स्यादस्ति च नास्ति घ" चतुर्थ । स्थादस्त्यवकव्यश्च इत्यत्र सग्रह , सग्रहव्यवहारौ चारिभको । " स्यान्नास्ति चायकव्यश्च भनके व्यवहार , सग्रहव्याहारौ चाविभक्तौ । “स्यादस्ति सम- ह " " " " इत्यत्र 25 1Aomits 2BC देशादेशत्वेन Instead of देशादेश, लेन 3A°माणे 4 BComit 5A संग्रहश्चाथGARनित ·स्यान्नास्त्याक्तव्यश्च २० श्रीप्रमेयरलकोप । इत्यत्र सप्तमभङ्गके विभको सग्रहव्यवहारावविभक्तौ चेत्येवमर्थपर्याय सप्तमवचने व्य वहार । व्यञ्जनपर्याया पुन शब्दनया । ते वभेदभेद द्वारेणं पचनमिच्छन्ति । शन्दनयस्तावत्समानलिङ्गाना 5 समानवचनाना च शब्दानामिन्द्रशक्रपुरदरादीना वाच्य भावार्थमेवाभिन्नमभ्युपैति, न जातुचिद्भिन्नलिङ्ग भिन्नवचनं वा शब्दम् । स्त्री दारा , तथापो जलमिति, समभिरूढस्तु प्रत्यर्थशन्दनिवेशादिन्द्र शकादीनां पर्यायशब्दत्व प्रतिजानीते । अत्यन्त भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वाद्भिन्नार्थमेवा 10 नुमन्यते घटशकादिशब्दानामिवेति, एवभूत' पुनर्यथास भाव वस्तु वचसो गोचरमाप्रतीच्छति । चेष्टारिशिष्ट एनाओं घटशब्दवाच्य , चित्रालेसनोपयोगपरिणतचित्रकरवदिति चेष्टारहितस्तिष्ठन् घटो न घटशब्दवाच्य , तच्छब्दार्थरहि- तत्वात् , पटवदिति । एवमभेदभेदार्थयादिनोऽनेकैकशन्द 15 वाच्यार्थावलम्बिनश्च शन्दप्रधानार्थोपसर्जना शब्दनया प्रदीपयदर्थस्य प्रतिभासका व्यञ्जनपर्यायसका । तदेव मर्थव्यञ्जनपर्यायार्पणानर्पणद्वारकानेकात्मककार्थनिरूपण- वदभिधानप्रत्ययविपयाविर्भावना विधेया। सप्तभङ्गिकाया शब्दप्रवृत्तिनिवन्धन भारघटमाश्रित्य तथान्येपामपि भा 20 वाना रिपये सप्तभङ्गिका द्रष्टव्या घटदृष्टान्तेनैव । न ऋजुसूत्रादीना शब्दार्थयो सबन्धाभावादे घाच्याचकभावो नास्ति, तत कथमविपये वाक्यप्रयो ग सप्तधा फलवान् " इति सप्तभगिका समाप्ता ॥ [v] [अथैकान्तनित्यानित्यवादभन ] इह ह्येकान्तनित्यानित्यवस्तुवादितीर्थान्तरीयाभिमत सर्वज्ञस्य सद्भूतवस्तुवादित्व न जाघटीति । तथाहि । 1A लभेद न भेदद्वारेण 2A °दिन्दशकादीनां वक्तव्य 25 ·यत तच्च श्रीप्रमेयरनकोष । तावदेकान्तनित्य वस्त्विति प्रतिपन्ना , तैरनित्यत्व यस्तुनो नाभ्युपगतम् । येऽप्येकान्तानित्यमित्यभ्युपगता, तैनित्य- त्व न प्रतिपन्नम् । न चैतद्युज्यते, यतो वस्तून्यर्थक्रियार्थि- भिरर्थक्रियासमर्थान्यभ्युपगतानि । न चैकान्तनित्यमनित्य वा वस्त्यर्थक्रियासमर्थ, यतोऽर्थक्रिया कुर्वन्पदार्थ कमेण 5 या कुर्याद्योगपद्येन वा । क्रमेणापि धुर्वन्सहकारि- कारणसापेक्षो' निरपेक्षो वा । तत्र न तावन्नित्यस्त- निरपेक्ष क्रमेणार्थक्रिया करोति, क्रमेणार्य- क्रियाकरणमेकक्रियानन्तर क्रियान्तरकरणम् । नित्यस्यकस्वभावलान युज्यते, यतो यस्मिन् क्षणे 10 प्रथमक्रियाकरणस्वभावो भावाना, न तस्मिन्द्रितीयादिक्ष- णकर्तव्यक्रियास्वभाव , तत्स्वभावत्वे हि प्रथमक्षणरतिक्रि- याकरणाद्वितीयादिक्षणार्तिक्रियाप्रसङ्गात् । तथा च युग- पत्समस्तक्रियाणा करणाद्योगपद्यपक्ष एव कक्षीकृत । तत्र च युगपत्मकलक्रियाणा करणादुत्तरकालमनर्थक्रियाकारि-15 त्वादवरतुत्नप्रसङ्ग । नापि सहकारिकारणसापेक्ष क्रमेण नित्योऽर्थोऽर्थक्रिया करोति, यत सहकारिकारणान्यपि नि- त्यानि स्युरनित्यानि या। नित्यान्यपि क्रमेणोपकरणीयो- पकरणस्वभागनि युगपद्वा । अनित्यान्यपि कि क्रमेणोप- करणस्वभावान्यन्यथा वा । न तापन्नित्यानि क्रमेणोपकर-20 णीयोपकरणस्वभावानि, उपकार्यस्योपकारक्स्य च नित्य- तयैकस्वभावत्वात्नमकरणस्य च द्विस्वभावनियतत्वात् । नापि युगपन्नित्यान्यन्योपकारकरणस्वभावानि, युगपदुप कारकरणे क्रियापिरताववस्तुलप्रसद्गात् । नाप्यनित्यानि क्रमेणोपकारकरणस्वभावानि, यत स उपकार उपकर्तव्य 25 स्वभावानभिभावुकोऽभ्युपगन्तव्य , अन्यथोपकारकत्वा- 1A कारणस्य सा2A नोऽपि 3C करणप्रवणानि 4 A उपकार ·, २२ श्रीप्रमेयरतकोष । योगात् । ततश्च नित्यस्यानुपकर्तव्यस्वभावतया नित्यान्य- प्युपकारकाणि न युज्यन्ते, किं पुनरनित्यानि क्रमेणोपका रकरणस्वभाषानि नित्यस्वभावाभिभावुकानि । तथाहि । सहकारिभिरुपकारस्तस्य नित्यस्य विधीयमान किं न्यति 5 रिक्को विधीयतेऽव्यतिरिको वा । न ताव्यतिरिक , व्य तिरिक्त झुपकारे भावस्यानुपकृतत्वान्न तदुपकारकरणार्थ क्रिया। तत स्यात्तत्सवन्धित्वेन । उपकारस्य करणादु पकारेण सवन्धादर्थक्रिया ततो भविष्यति " इत्यपि वक्तु न शक्यते, यतो व्यतिरिक्तस्य सवन्ध कार्यकारणभाव 10 एव । स च नित्यस्योपकारेण नास्ति, उपकारस्य स्वकार- णेनैव जनितत्वात् । न च जनितस्यापि जनन, अतिप्रस- झात् । तस्मादव्यतिरिक्त एपोपकारोऽभ्युपगन्तव्य । अ व्यतिरिक्त चोपकारेऽनित्यै सहकारिभि सजनिते नित्य- स्याप्यनित्यस्वभावापत्तेनित्यस्वभागाभावो भवेत् । नापि 15 युगपत्, तथा हि क्रियापिरतावभावत्वप्रसङ्गात् । तन्न नित्य यस्वर्थनियासमर्थमिति ॥ नाप्यनित्य, यतोऽनित्यमप्यर्थक्रिया कुत्क्रमेण कुर्यात् , योगपद्येन वा । न तावत्क्रमेण, यत क्रमो ह्येकक्रियाकर णानन्तर द्वितीयकरण, तथोत्पत्तिसमयसमनन्तरध्वस्ते न 20 युज्यते, एकस्यैव तुरेककरणानन्तर द्वितीय करोतीति व्ययहारदर्शनात् , न हि भिन्नस्य । तथाहि । भेदे व्यव- हारोऽन्यथा दृश्यते, इदमनेनाद्य निष्पादित, इद द्वितीयमनेनेति, क्षणिकत्वेनैकत्व रस्तुन समुत्पत्ति- समनन्तरमेव ध्वस स्यात् । पिनष्टस्य चार्थक्रियापि 25न सभपति, किं पुनरेककरणानन्तरं द्वितीयकरण येन क्रमेण तत्रार्थक्रिया स्यात् । अथैकस्यैककरणानन्तर द्विती यकरणमिति भ्रान्तोऽय व्यवहारः सदृशापरापरोत्पत्तिद- 1 Bomits नित्यखभावाभि 2A ध्वसात् ·श्रीप्रमेयरनकोष । २३ निविपलब्धबुद्धीना, परमार्थतस्तु न क्रमेणक किंचित्, अनेककार्यकर्तृभिन्नानामेर भिनकार्यकर्तृत्वात् । तदप्रयुक्त, यतोऽनाननिनन्धनोऽय व्यवहार , न च क्षणिकस्य ज्ञान- स्यैवरूपन्यवहारनिरूपणनिपुणता'। तथाहि । ग्राह्यस्य ग्राहकस्य च निरन्चयविनाशे सति यत्प्रथमक्षणभावि रूप 5 न तद्वितीयादिक्षणेवस्तीत्यभ्युपगम्यते । ततश्च प्रथमक्षण- भानिरूपग्राहक्स्य ज्ञानस्य द्वितीयादिक्षणभानिभावरूपस- मयेऽभावात्प्रथमक्षणे च द्वितीयादिक्षणभारिनामभावात्क- स्तन सदृशापरापरोत्पत्तिदर्शनेन विपलब्ध । तस्माता- मेवाननुभूतार्थवादिना युतिरिकवचसा भ्रम इति । नापि 10 योगपद्येन, यतो योगपद्य युगपत्कर्तृत्व, तचककालमनेक- फर्तृत्व, न यकस्वभाषस्य तद्युज्यते। तथाहि । भाव कार्य कुर्वन्येनेच स्वभानक करोति द्वितीयमपि तेनैन, स्वभा- वान्तरेण ना। यदि तेनेन, कथ कार्यभेद', कारणस्वभार निनन्धनत्यात्कार्यभेदस्य । न च वाच्य सहकारिसाम-15 ग्रीभेदात्कार्यभेद " इति, यतस्तत्राप्यय पर्यनुयोगस्तदव- स्थ एव । तथाहि । कि येनर स्वभानकसहकारिमामग्या सत्या पिपर्ति फि द्वितीयसहकारिमामय्यामपि तेनर, स्वभावातरेण या । न तावत्तेनैव, कार्याभेदप्रमगस्य तादरस्थ्यापत्ते । न च तत्रापि सामण्यन्तरापेक्षा, अनव-20 स्थापत्ते । अध स्वभागान्तरेण, तदानेकस्वभापत्ल भानस्य स्यात्तथा सामग्रीवैफल्य च । स्वस्वभावेनर भिनकार्यकरणे समर्थत्वाकेलमेरमभ्युपगमे क्रियानेकान्तपादापत्ति , त- था चाभ्युपेतवाधेति । तदेन नित्यस्यानित्यस्य पार्थक्रिया समर्थत्वाभावादयस्तुत्वम् । अत्र प्रयोग । यदर्थक्रियास-25 मर्थ न भवति, तदवस्तु, यथा शशविषाणम् । न भरति " 1A'वरूप व्यय ·पास्य २४ भीमोयरमोग। पार्थमियाममधीकान्तन नित्यमनित्य व पस्त्रित्युपरग्य त एकान्तनित्यारित्वमा ॥५॥ [I] [अथ वादिघटमुहरवाद ॥] 5 इह पूर्व पूर्वपक्ष पुरनिः मनिर्भयभिरभिमतमाध्यमा- धनायेदमनुमानमुपन्यलम् । पतय सारेतरविचारधार तोभिरिचार्यमाण न घारतया चतुरगतसा पतमि परास्ति, साध्यसिद्धशानिनन्धनत्वातमाध्यसिदाशियन्धनान प्रत्यनुमानघाधितत्वात् । तथाहि । यन यत्र यदर्थमुपन्य 10 स्यमानेन तदर्थप्रतिपत्तिर्न जायते न तस्सिंगदुषन्यासा यह पट प्रति घटः। 7 जायत भरभिरपन्यस्यमानेगाने- नसाधीन माध्यमिणि माध्यप्रतिपत्तिरिति व्यापारिक खोपरधि । न च "व्यापारियोपटरिधरसिद्धतामात्म- नि प्रकाशयति" इति या युरा युफ्युिरापेतमा पुसाम् । 15 तदाहीय व्यापफपिरोपरन्धिरमिद्धतामात्मनि पाटीयु. र्याचदि, पेनापि प्रकारंण भयतांपन्यस्तस्य साधनस्य साध्य साधयितु सामथ्र्य स्यात् । न च "नियुमित्रमभिधीयमान पश्चिद्विपश्चिनिश्चिनुयात्" इति पृत्या । यथैवास्य भरतो. पन्यस्तस्य माधनस्य साधयितु साध्य सामय न वियते, तधय तर्कवितर्कसपर्व पर्वमतिभिरस्माभिन वेद्यते । पर तर्कनिवर्कसपर्फवर्कशमतीनामस्मादृशाना पुरतो याचस्पते रपिन प्रवर्तन्ते याच कि पुर्भिगदृशानाम् । अथ गर्मों दुर सनबन्धुरबुद्धिरपि विमपि वायदीपि। तदानीं यद। पच्यता त्वदीया अपि मण्डका , यय पुनर्योतारती भुर 25 मागत्य सपूर्यपक्षोत्तरवाद न बदाम , तदानीं सैव निषित. त्रैलोक्ययन्दनीयपादारविन्दा पाश्मीरमण्डलमण्डन भगर- ती श्रीशारदा रजते । तत्रापि साध्यसिद्धिनिनन्धन हेतु, 1 A omits 2 BC 4793 BC omit ·, , श्रीप्रमेयरत्नरोप । २५ यतोऽभाणि प्रामाणिकैर्विदुपा वाच्यो हेतुरेव हि केवल । अतोऽस्माभिस्तस्यैव सबन्धिस्वरूप विशेषतो निरूप्यते । तथाहि । साध्य हि धर्मिणि साधनेन साध्यमान कि सामान्यरूपेण साध्यते, विशेषरूपेण पा। तत्र न ताव- दाध पक्ष , यतस्तेन प्रतिबद्धेन, अप्रतिवद्धेन वा । यद्यप्र- 5 तिनद्धेन साध्यते, तदा सर्व सर्वतोऽपि स्यात्, अतिप्रस- झात् । ततो यथा "गौरय" इत्युक्ते चिपाणी बाहुलेयादि प्रतीतिपथमवितथमपतरति, तथा काठात्रिविष्टपप्रभृती- न्यपि प्रतीयु । तथाहि । यो यो गोशब्दाभिधेय सस विपाणी, यथा शनलशानलेयादि । गोशब्दाभिधेयाश्च मरी 10 चिविलोचनपचनकुलिशककुप्यय स्वर्गभूतधान्यादय इति । न चैतद्भवति, केनाप्यनिष्टत्वात् । तत् "अप्रतिवद्धेन सा- ध्यते" इत्यसाधीय । अब "प्रतिबद्धेन" इति भण्यते । तेनापि किं वाच्यवाचकलक्षणसमन्धप्रतिबद्धेन, तादात्म्य- तदुत्पत्तिमरन्धप्रतिवद्धेन वा । यद्याद्य "प्रतिबन्धप्रति 15 घद्धेन" इति पक्ष , स न क्षोदक्षम , तस्याघटमानत्वात् । तथाहि । वाच्यवाचकयोरिद स्वरूपम् । वत्तीति वाचक , उच्यत इति वाच्यम् । एतच्चान न युज्यते। साधनेन हि साध्य धर्मिणि साध्यते, न चोच्यते "साध्यत इति साध्य, साधयतीति साधक" इति कृत्वा तन्न प्रथमो विकल्प 120 नापि तादात्म्यसवन्धसनद्धेन, साध्यसाधनयो देनाभ्युप- गमात्तादात्म्यस्याभावात् । अथ "तदुत्पत्तिलक्षणसनन्धम- तिवद्धन साधनेन" इत्युच्यते, तदा तदुत्पत्ती किं साधन साध्यादुत्पद्यते, साधनाद्वा साध्यम् । न तावत्साधना- साध्य समुत्पद्यते । तथाहि साध्य साधननियत स्यात्, साधन साध्यनियतम् । तत साधनात्कय साध्यारगति- भवेत्, “यदनुवादेन यद्विधीयते तत्तत्र नियत, यद्यन्न न25 IA शापलेयादि 2A यद्याय

·श्रीममेयरलकोप ।
नियत तत्तेन व्यात, यद्येन व्याप्त तत्तस्य गमा, नान्यस्य
इति वचनात् । अर्थतन्यादेवाध समाश्रीयते, तदा तेन
साध्येन सह नन्ध साधनस्य कि सामान्यरूपेण, निशेप
रूपेण वा । न तावद्विशेषरूपेण, न हि सामान्यरूपसाध
5 नस्य विशेषरूपेण साध्येन मह सबन्धो भवति, सामान्य
रूपयो समन्धाभ्युपगमात् । इतरथा सामान्यरूपर
निशेषरूपेण सरन्धाभ्युपगमे न साधनासिद्धिसीध साधर
मध्यासीत् । तथाहि । साधन साध्यगमकत्वेनेप्यमा
गृहीतव्याप्तिक वा भनेत्, अगृहीतव्याप्तिक वा स्यात
10 यदि "अगृहीतव्याप्तिक” इत्युच्यते, तन्न चतुरचेतस
मत्कार', तबाभूतात्तस्मात्साध्यागतेरभावात् । दास
चक्रीवतोरिव नापि गृहीतव्याप्तिक, यतो च्याप्तिरप्यन्नर
मुखेन वा स्यात्, व्यतिरेकमुसेन ना, "व्याप्तिापकर
तत्र भाव एव च्याप्यस्य चा तत्रैव भाव" इति वचन
15 विधाभिधीयमाननात् । द्विधापि किमेकदेशरूपा, स
पसहाररूपा वा । न तासत्सर्वोपसहाररूपा । या हि पा
सपक्षविभागमकृत्या सामान्येन हेतोयाप्ति प्रदर्यते, र
सोपसहारव्याप्ति , सा च विशेषरूपसाध्यसामान्यरू
साधनयो समन्धासंभमेन सभापयितुमपि न युज्यते ।
20 पुनदर्शयितुम् । अवैक्देशरूपा व्याप्ति , न सर्गोपसहा
रूपा, येनेद दूपणमनुपश्यते, तदपि न, तस्या असभपात
मभने वा यदि नाम निदर्शने साधने सति माध्यमुपलक
विमेतारता तत्र तस्य नियतत्वमवगम्यते यावन्न यत्र
माधन तन तत्रं साध्यम् । तदभारे न क्वचिदपि साध
20 मुपलभ्यत इत्येवरूपेण सर्वविपयिणी व्याप्तिरवगतोष
शिता च । तन्नैकदेशरूपापि । तदेव प्रत्येकमुभयरूपा
अन्वयमुसेन व्यतिरेकमुखेन ना व्याप्तेविचार्यमाणा
1A चतुरचैतथम. 2 A Bomit

·२७ . श्रीप्रमेयरत्नकोय । दुर्घटत्यात् “गृहीतव्याप्तिक" इत्ययमपि पक्षी विशीर्यते । तस्मान्न सामान्यरूपविशेषरूपयो सन्धो भवति । नापि सामान्यरूपयो सवन्ध , यतस्त्रयो किमाश्रितयो ,अनाभि- तयोर्वा। नतापदनाश्रितयो , तयोरपलब्धिलक्षणप्राप्तयोर- प्यनुपलभ्यमानत्वेन मवन्धस्य ग्रहीतुमशक्यत्नात् । आश्रि-5 तयोरपि किं व्यत्तयाधारयो ,तव्यतिरिक्तयोर्या। यदि व्यति- रिक्तयो , तन्न, तयोरसभनादेव, सभवित्वे वोपरन्ध्यादि. प्राप्ते । व्यक्त्याधारयोराश्रितयोरपि किं साध्यमानसाध्ययु क्तव्यत्याश्रितयो, अपरस्थितयोर्वा न तावत्प्रथम पक्ष , एकव्यक्तिसभितयो प्रतिवन्धस्याग्राह्यत्वात्, "द्विष्ठ स-10 वन्ध" इति वचनात् । अधान्यस्थितयोस्तयोरपि किं पृर्वमा- पेक्षयो, निरपेक्षयो । यद्यनन्तर पक्ष , सदानन्तरोत एर दोप अय सापेक्षयो ,तत्रापि साध्यमानधर्माश्रयनियतव्य- क्तिदृष्टान्तलक्षणापरव्यस्योरेकस्मिन्देशे युगपदरस्थानाभा यात्कथ तदाश्रयत्न, येन सरन्धो गृह्यते। गृहीतोऽपि न सा 15 ध्यसिद्धेरशवाय जायते । य किल सकलदेशकारव्यात्या प्रतिनन्ध साध्यसाधनयो सिद्ध , म एवाभिमतसाध्य- साधनाय साधीयान् , न पक्षसपक्षमात्रगृहीत । तस्मान्न सामान्यरूपयोरपि सवन्धग्रह । भूयोऽपि । सामान्यरूप साधन किमुभयाश्रित, अनुभयाशित वा साध्य साधयति । 20 यदि तावदनुभयाश्रित, तन्न, साधकरलानुपपत्तिप्रसङ्गात् । तथाहि । यन्न प्रतिज्ञामाश्रित नापि दृष्टान्तित, तत्साधन साध्य कय पक्षे साधनभावेन साधयेत् । नाप्युभयाश्रित, तस्यासभनात् । तथाहि । यत्साधनस्वरुप सपक्षे समस्ति पक्षेऽपि किं तदेव, आहोस्विदन्यत् । यद्यन्यत् , कथमु-25 भयाश्रित, अन्यत्वादेन । अथ तदेवेति, कथमेकमेकका लमुभयमाश्रयतीति । किं च । प्रत्येकपक्षप्रतिपादितदोपा- . 1A म्यच्याधारयोरपि ·, श्रीप्रमेयरनकोष । नुपनेनैवोभयात्मकपक्षस्य दुष्टत्वान्नोभयाश्रित साधनसाध्य- सिद्धिं निदध्यात् । तन सामान्यरूपेण । अस्तु तर्हि विशे परूपेण तेनापि किं यस्य साध्यधर्म साधयितुमिष्ट , तद्ध याश्रितेन, दृष्टान्तधाश्रितेने, उभयधाश्रितेन वो । 5 तत्र यद्याद्य पक्ष , तदा दृष्टान्त साधनविकलतालक्षण दोपमपीकालुप्यमङ्गीपुर्यात् । अथ दृष्टान्तधाश्रितेन साधनेन साध्यत इति पक्ष , तत्राप्यन्यधर्मस्यान्यत्राविद्य मानभानेन साधनस्यासिद्धान्ताभिधानो दोपोऽनुधावमानो न मनागपि निनाम्यति । नाप्युभयगतेन, पिरोपरूपत्व 10 हाने प्रत्येकनिराकरणेनोभयात्मकस्य निराकृतलाच, "प्रत्येक ये प्रसज्यन्ते द्वयोर्भावे कय न ते" इति वचनात् । अथाचक्षीथा इत्थ "धर्माणा किमेते साध्यधर्माश्रयाश्रिता सपक्षलक्षणाश्रयाश्रिता वा' इत्यादि यदि कल्प्यते, तदाद कार्यवान्यत्वलेशेन “यत्साध्यासिद्धिदर्शन तत्का- 15र्यसम" इति वचनात्कार्यसमाभिधानम् । अनावाध जात्यु- तर भवता समासज्येतेति चेत्, तदयुक्त, एतत्स्वरूपस्या- परिज्ञानात् । तत्स्वरूप ह्येव पूर्वाचायेरभ्यधायि । यत्र हि साध्येन सह सामान्यसाधनधर्मस्य विपक्षे वाधकप्रमाण- प्रवृत्त्या प्रतिवन्धे सिद्धेऽपि धर्मविशेपमाश्रित्य प्रेरणा 20 क्रियते, तज्जात्युत्तर भवति । यत्पुन सामान्येन प्रतिबन्ध- सिद्धयभायेन धर्मभेदकल्पना विधीयते, तत्सर्वथैव तदश- गन्धमपि न स्पृशतीति । अतोऽयुक्त “यदुत कार्यसम जात्युत्तर" इति । अपि च । कीदृशमपि समस्तु, पर तदपि साध्यसिद्धिनिवन्धनाय निधीयमान किं स्वतन्त्रभावेन वा 25 स्यात्, प्रसङ्गसाधन वा भवेत् । यदि स्वतन्त्रेण, तदा हेतुरन्यतमासिद्धत्वदोपदूपित काचकामलोपजनितान्ध्य- 1B Comrt 2 Brdds इति विकल्पी 3 Aadds कल्पना ·श्रीप्रमेयरलकोप । २९ परिकरितस्वरूपलोचन पुरष इस न साध्यावगैमनमार्गनि- भालनकरणप्रवण स्यात् । तथाहि । यथाविध साधनम- नानाधमस्माकमधिगतप्रसिद्धिक कि भगतामपि तादृश, कि वान्याममिति विकल्पद्वयम् । तत्र यद्याद्य कल्पना- पथमननार्यते, स नावतरति । तथाधिगतनिरवधिसाध- 5 नपरपरापरिचयव्यसनो भवदभ्युपगम प्रसज्येत । तत स्वातन्त्र्येण साधनमभ्युपेत्यास्मदभिमतसाधनस्वीकार कु- वनस्मपक्षमेन समर्थयसे । तन प्रथमो विकल्प । नापि द्वितीय । तस्मिनभिधीयमाने यथा ममेद साधन सिद्ध न तथा तन, अन्यरूपेण भरत सिद्धत्वात् । अत कर 10 नान्यतरासिद्धता हेतो स्यात् । अब गन्दमात्रेण मिद्ध एवाययो कथमसिद्ध इति चेत् । न, शन्दमात्रसिद्धापपि न हेतुसिद्धिं । वस्तुन एर हेतुत्वेन वस्तुनो हि वस्तु- सिद्धि- 15 तस्यैव व्यभिचारादौ गव्देऽप्यन्यभिचारिणि । दोपपत्साधन ज्ञेय वस्तुनो वस्तुसिद्धित ॥ इति वचनात् । तन्नं "स्वातन् येण" इति । अथ प्रस गमाधनमिति पक्षसमाश्रयणादनन्तरोदितदोपापादनाभाव एव, तथापि विपर्यये गच्छतो न हेतोर्वाधकप्रमाणोपदर्शन, तदभानादनकान्तिकरन हेतो । को ह्यन प्रतिवन्ध । 20 यद्विवक्षितमेन साध्य साधयति साधन नानिमसितमपि । तस्मात्प्रसङ्गसाधनमिद साधनमुपन्यस्यत इत्यपि पक्षोऽन्त रिक्षविसप्रसूनसत्तामाश्रयतीति कय साधनेन साध्याप- गतिरित्यादि हेतुस्वरूपविचारणे यादिवृन्दारकविजय- करणे भो भो पण्डित निरपद्य विद्यामण्डनमण्डित यदेत-25 दास्माकीन सस्कृत केनाप्यतिरस्कृतमुद्दण्डदण्डकसार तद- 1A हेतु सिद्धि 2A सिद्धे BC add तथा चोक 3A outs तत् ·३० 5 श्रीप्रमेयरनकोष । र्णव इवालब्धपार भनदिच्छयोच्यते मुच्यते वेति वादिय टमुद्गरोऽय चादै ॥६॥ [VII] [अथ सामग्रीभङ्गवाद ] कैश्चित्सामय्यभ्युपगम्यते ।साच समग्रेभ्यो भिन्ना याभ्यु पगम्यते, अभिनाया । तत्र यदि भिन्ना, तदा तस्यास्तै सह कोऽय समन्ध किं तादात्म्यरक्षण , तदुत्पत्तिलक्षणो था। तत्र न तापत्तादात्म्यरक्षण सबन्धो जाघटीति, यत स्तादात्म्ये हि सामग्री वा स्यात्, समग्रा पा स्युरिति । 10 अथ तदुत्पत्तिलक्षण , तदा हि सामग्या सममा जन्यन्ते, समा सामग्री जन्यत इति पक्षद्वयम् । तन न ताच सामग्या समग्रा जन्यन्ते, ग्वकारणकलापादेव तदुत्पत्ति रिति । अथ समने सामग्री जन्यते, तत्र प्रष्टव्य "सा तैर्जन्यतेऽन्यसामग्रीसव्यपेक्षे , तन्नियंपेक्षा" । तत्र यद्य- 15 न्यसामग्रीमव्यपेक्ष सामग्री जन्यते, तदापरस्या सामग्र्या जननेऽपरा, तथापरस्या अपरेत्यनवस्थादौ स्थ्य स्यात् । अथ निरपेक्ष , तदा यथा समग्रे सामग्री जन्यते, एव कार्यमपि कस्मान जन्यत इति । तस्मात्समग्रेभ्यो भिन्ना सामग्री नास्त्येवेति विरम्यते सामग्रीभगवाद ॥७॥ [VIII] [अथ क्षणिकवाद ] यत्सत्तत्सर्व क्षणिक, अक्षणिके क्रमयोगपद्याभ्यामर्थकि याविरोधात् । तथाहि । तदक्षणिक वस्तु क्रमेणार्थक्रिया कुर्यात् , यौगपद्येन वा ! तन न तावदाय. पक्ष, यतो 25ऽनागतकालभागिन्यामर्थक्रियाया यत्करणसामर्थ्य तदा- धक्षणे विद्यते वा न वा । विद्यते चेत्, तदाद्यक्षण एव 1 A omits ? A omits 3 A 93 9R 20 ·श्रीप्रमेयरतरोष । किन सामर्थक्रिया करोति । न विद्यते चेत्, तदाद्य क्षणेऽविद्यमानसामथ्र्य तस्यानागतक्षणे सवृत्तमिति कथ नानित्यलम् । अय सहकार्यपेक्षयानागतक्षणेऽर्थक्रिया करोति । नन्वय सहकारी किं परस्परोपकारित्वेन, एकार्थ- क्रियाकारित्वेन वा । तत्र न तावत्परस्परोपकारित्वेन, 5- यतस्तस्य नित्यस्य पदार्थस्योपकारो विधीयमानोऽभिन्नो वा विधीयते, भिन्नो वा । तत्र यधुच्येत "अभिन्न " तदानीं तस्यात्मस्वरूपवद्विद्यमानत्वात्किं तेन सहकारिणा क्रियते । तथा तत्करणे तदभिनस्य नित्यपदार्थस्यापि करण स्यात् । अथ भिन्न , तदा भि नोपकारकरणेऽपि न तस्य 10 किंचिदुपकृत स्यात् । अय तत्सवन्ध्युपकार क्रियते, ननु सनन्ध किं तादात्म्यलक्षण , तदुत्पत्तिलक्षण , समवाय- लक्षणो वा । तत्र न तावत्तादात्म्यलक्षण, भेदपक्षागी- करणात् । नापि तदुत्पत्तिलक्षण , आद्य एव सणे भावि- कार्योत्पादकोपकारप्रसङ्गात् । अथ सहकार्यपेक्षया करोति, 15 तत्रापि धूम । किमिद सहकारित्व परस्परोपकारित्न, एकार्थक्रियाकारित्व त्याद्यावर्तनेनानवस्था । अथ समवा- यलक्षण , तन, यतोऽसौ समवाय उपकार्योपकारकभावे सत्यभ्युपगम्यते, अनुपकार्योपकारकभावे या। तत्र यद्याद्य तदा न तदुत्पत्तिव्यतिरेकेण सभपति । तत्र चोक्त एव दोष । अथानुपकार्योपकारकभावे सति, तदातिम- सङ्ग स्यात् । अधैकार्थक्रियाकारित्वलक्षण सहकारित्तम भ्युपगम्यते । तदप्यनुपपन्न, यत सकलसहकार्यवस्थाया योऽस्य स्वभान स केलापस्थाया विद्यते पान वा। विद्यते चेत्, किन कार्य करोति । तथा तस्मिन्स्वभाने 21 विद्यमाने तत्सहकार्याकर्षणप्रसद्ग, निगडाकपणे निगड- पद्धपुरपाकर्षणवत् । अथ न विद्यते, तहसावुत्पद्यमान पक्ष, 1A भाव

·श्रीप्रमेयरलकोप ।
कध भावभेद न कुर्यात्, भावभेदलक्षणत्वाद्वस्तुभेदर
अथ योगपद्येनार्थक्रिया विधत्ते । तन्न, आद्यक्षणे सम
कार्याणि कृत्या द्वितीयक्षणे किचित्कार्य करोति या
वा । करोति चेत्, क्रमकारित्वप्रसङ्ग । अथ न करें
5 तहिं सत्त्वमपि नास्ति, अर्थक्रियाकारित्वलक्षणल
त्वस्य । प्रयोगश्चात्र । ये यद्भाव प्रत्यनपेक्षास्ते तत्स्व
नियता , यथा समनन्तरफला मामग्री स्वकार्योत
विनाश प्रत्यनपेक्षाश्चामी भावा इति स्वभावहेतु ।
यो यदन्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते न तस्य कार्यमिति
10दिश्यते, यथा धूमो धूम धजान्थयव्यतिरेकानुविध
तत्कार्यत्वेन व्यरहियते लोके, अनुविधत्ते च वेग
गराधापातान्त्रयव्यतिरेको विनाश इति कथ नान
वलक्षणो हेतुरसिद्ध इति चेत् । न, तदन्ययव्या
कानुविधानस्यैवासिद्धे । तदसिद्धिश्च विनाशहतूनाम
15 चित्करत्मात् । तथाहि । तविनाशो विधीयमानो वस्तु
या विधीयेत, अवस्तुरूपो ना । वस्तुरूपोऽपि व्यति
यो, अव्यतिरिक्तो या । अव्यतिरिक्तश्चेत्, यस्तुवनि
त्वारिक विनाशहेतुविधेय, विधाने या भिन्नकाल
द्धेत्यन्तरजन्यत्वाञ्च भिन्न । उक्त च । अयमेन हि
20 भेदहेतुर्ग पिरधर्माध्यास कारणभेदश्च । ततोऽपि
भेद , विश्वमेकद्रव्य स्यात् । व्यतिरेकपक्षे तु न कि
द्विनाशहेतुभिविनाश्यस्थापकृत स्यात् । तत्सवन्धिनो।
शस्य कारणाक्थ नापकृतमिति चेत्, कस्तत्र सब
न तानत्तादात्म्यलक्षणो व्यतिरेकपले सभवति ।
तदुत्पत्तिस्वरूप, पिनाशस्य मिनाशहतुभ्य एर मा
यात्। न च वक्तव्य "तत्कृतेन विनाशेन विनाशस्य ।
-

·श्रीप्रमेयरलकोष । शकरणादुपकारोऽपि व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पद्वयानति- वृत्ते प्यवस्तुरूप," तस्य करणेऽवस्तुत्वविरोधात् । तथाहि । यत्स्वकारणकलापायत्तजन्मक तत्समस्त वस्तुलेन व्यवडियते, यथा घटपटादि । तादृशश्चासौ निनाशो भवद्भिरभ्युपगम्यत इति नास्यावस्तुरूपस्य करणम् । अथ 5 पे । नासौ निनाशो वस्तूत्पत्तिक्षणात्पाश्चात्यक्षणे प्रादुर्भ- पति, तदा रस्तुन एवानिष्पत्ते , नापि वस्तूत्पत्तिक्षणे, तस्योत्पादविरद्धत्वात् , नापि वस्तूत्पत्त्यनन्तरक्षणाद्विती यक्षणे, तदा वस्तुनो विनष्टत्यात्, पिनष्टस्य च विनाश करणे विनाशाविरामप्रसगात् , किं तु वस्तूत्पत्त्यनन्तरक्षण 10 एव । तनश्च कादाचित्कलात्सहेतुक्त्वापत्ति सम्भादि- भाववत् । उक्त च। नित्य सत्त्वममत्व वा हेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भानाना कदाचित्कलसभन ॥ किं च । अहेतुक्त्वादसौ व्योमादिवन्नित्य , किं वाका-15 शकुशेशयादसन्निति पिकल्पी । आद्ये पक्षे वस्त्वनुत्पाद- प्रसङ्ग आपोत, वस्तूत्पादप्रत्यनीकम्य विनाशस्यारस्थि- तत्वात्। द्वितीयरिकल्प तु क्षणक्षयिता प्रत्ययो निरालम्बन स्यात् । भावेषु तदेतदसमीक्षिताभिधानम् । तथाहि । कतर विनाशमूरीकृत्यैतनिगद्यते भरता । किं क्षणिक 20 वस्तुस्वभान, अवस्तुस्वभाव था। प्रथमपक्षे सहेतुकल सिद्ध न साध्यते तस्य स्वहेतुभ्य एपोत्पादाभ्युपगमादिति कथ पिशरालुताप्रत्ययो निरालम्मन स्यात्, वस्तूत्पत्त्यनन्तर- भावित्व वा घटेत । द्वितीयपक्षे तु नित्यादयो धर्मा वस्तु- सभनिनोऽप्रस्तुनि समस्तशक्तिविरहरक्षणे पिनाशे समाश-25 क्यमाना कथन भरतोनिविडजडिमानमाविप्युर्य तु तस्य स्वरूपत सिद्धमेर। तथाहि । कि पिन नश्वरस्वभावाना भावाना पिनाशो विधीयते, । असत्त्व ·३४ श्रीप्रमेयरलकोष । भावाना वा । आये पक्षे कक्षीक्रियमाणे विनाशहेतूनामा नर्यक्य, यतो यो य स्वभार स स्वहेतोरेवोत्पद्यमानस्ता दृशो भवति, न पुनस्तद्भाये हेत्वन्तरमपेक्षते, यथा प्रकाश द्रवोष्णकठिनादिस्वभावा प्रदीपादयो न तत्स्वभावताया 5 हेवन्तरापेक्षिण , विनश्वरस्वभावाश्च भावा भवद्भिग्म्युप गम्यन्ते । अथ यथा वीजमङ्कुरोत्पादस्वभावमपि तदुत्पा दने जलेलानिलादिक सहकारिकारणमपेक्षते, तद्वद्भावा अपि विनाशे भविष्यन्तीति चेत् । तन्न, यत कतरस्य वीजस्य कारणापेक्षाभिधीयते, किमन्त्यावस्थाप्राप्तस्य कुश- 10 लाद्यरस्थस्य वेति विकल्प्यते । अन्त्यावस्थाप्राप्तं तावद्धे वन्तरनिरपेक्ष स्वकार्य जनयत्येव, कुशलाधवस्थ तु तज- ननस्वभावमेव न भवति, कारणकारणत्वात् । नापि "अपि नश्वरस्वभावाना भावाना पिनाशो विनाशहेतुभिविधीयते" इत्यभ्युपगन्तव्य, वस्तूना स्वभावान्ययात्वस्य पुरदरशतैरपि 15 कर्तुमशक्यत्वात् । अथ यथा ताम्रादीना कठिनादिस्वभा याना वढ्यादिभिरन्यथात्व विधीयते, तथाविनश्वरस्वभा वानामपि पिनाशो निधातव्य इति चेत् । न, तत्रान्यया- करणस्य दुरपपादत्वात् । तथाहि । तस्मादन्यथात्व भिन्न वारिधीयते, अभिन्न वा । अभेदे स एव निर्वतितो भवति, 20 भेदे तु न किचित्तस्यापकृत स्यात् सबन्धाभ्युपगमे दूपण मुदीरितमेवेति न स्वभावान्यथात्वकरणमुपपद्यते, यतोऽपि नाम भागा स्वयमेव भवेयुर्न पुन स्वय विद्यमाना स्वस्वभाव परित्यज्य स्वभावान्तरमुररीकुर्यु । अथ कथ तर्हि ताम्रादीना कठिनादिस्वभावापरित्यागेन द्रवादिरूपो. 25 पलम्भ इति चेत् । अनोच्यते । वस्तुव्यवस्थाठिनादि- स्वभावस्ताघादि स्वरसतो निरुध्यमानो वलयादिकारणम- 1A कारण कारणसात् ·10 श्रीप्रमेयरकोप । पेक्ष्याग्रेतन द्रवादिरूप ताम्रादिक्षणमुत्पादयति । मोऽपि स्वरसतो निरुध्यमानो वातादिकारणमपेक्ष्य कठिनादिरूप जनयतीति सर्वथा सहेतुकत्व विनाशस्य नाभ्युपगन्तु यु- कम् । अभ्युपगमे वा सहेतुकलादेव कृतकत्व, कृतकला- च्चानित्यत्व, अनित्यस्य च विनाशस्य रिनाशे पुनर्वस्तूना- 5 मुन्मजनप्रसङ्ग इति यथा विनाशस्य सहेतुकत्य विशु- बुद्धिभिनद्धिमतानुसारिभिषिचार्यते तथा तथा युक्ति- रिक्ततामेव विभाति स्थितम् इति क्षणिकपाद ॥८॥ [IX] [अथ वादिमीनानाय ] इह हि निरिकारमतय सकलभुपनतलप्रख्यातमतयो निरवशेषविद्यापारागारपारगामिनो मीमासका चौद्धाभि- प्रेता साकारता मीमासन्ते । प्रयोगश्वायम् । निखिलनि- शदाचिगदविज्ञप्तीना साकारता पक्षीकृता न विद्वज्जनम- नासि रञ्जयतीति साध्यो धर्म प्रतीतिविषयातीतत्वात् । 15 यद्यत्प्रतीतिरिपयातीत तत्तन्न विद्वजनमनासि रञ्जयतीति, यधा मिन्दुरमकरमयूरादि गोमतिरूपतया प्रतीयमानम् । तद्रूपतया प्रतीतिविषयातीता च निखिलविज्ञप्तीना साका- रता । ततश्च न पिजनमनासि रञ्जयतीति व्यापकानु- पलब्धि । तथाहि । साकारता ज्ञानस्याप्रतीयमानाभ्युपग-20 भ्यते, प्रतीयमाना वा, प्रतीतिरपि प्रमाणेन वा, अप्रमाणेन पा, प्रमाणेनापि प्रत्यक्षेण, अनुमानेन वा, प्रत्यक्षेणापि योगि- ज्ञानेन, स्वमवेदनेन, चक्षुरादिज्ञानेन चा, चक्षुरादिज्ञान- मपि स्वज्ञानस्य साकारता प्रतिपद्यते, ज्ञानान्तरस्य वा, ज्ञानान्तरस्यापि स्वजातीयस्य, विजातीयस्य वा, स्वजाती- यस्याप्येकसतती, भिन्नसततौ वा, सर्वस्य च भिन्नस्य 'ग्राहक, उताग्राहक, ग्राहकमपि चक्षुरादिज्ञान स्वप्रामाण्य- 1 B omits ·श्रीपमेयरनकोप । निश्चये, अन्यथा वा, प्रामाण्यनिश्चयोऽपि स्वत , परतो वा, परतोऽपि प्रत्यक्षत , अनुमानतो ना, अनुमानेनापि साध्य साधनसवन्धनिश्चयोत्पन्नेन, अन्येन वा, निश्चयोऽपि प्रत्य- क्षेण, अनुमानेन वा, अनुमानेनापि किं तेनैव, अनुमाना- 5 न्तरेण या, समन्धोऽपि तादात्म्यलक्षण , तदुत्पत्तिलक्षणो था, समवायलक्षण , सयोगलक्षणो वा, सयोगलक्षणोऽपि सयुक्यो , असयुक्तयोर्ग, असयुक्तयोरपि सयोगयोग्ययो, अयोग्ययोर्वेति सप्तत्रिंशद्विकल्पा ॥ ३७॥ N . . तत्र यद्यप्रतीयमाना, अय पक्ष सोऽसगत , अप्रतीय- 10मानाया सत्त्वस्यासिद्धे । अब प्रनीयमाना, तन विक- ल्पद्वय कृत, "प्रमाणेन वा, अप्रमाणेन ना" इति । तत्र यदि "अप्रमाणेन" इति पक्ष , सोऽसगत , अप्रमाणस्या- किचित्करत्वात् । अथ प्रमाणेन, तत्रापि पिकल्पद्वय कृत "प्रमाणेनापि प्रत्यक्षेण, अनुमानेन वा” इति । तत्र प्रत्यक्ष 15 यदि योगिज्ञानमभिप्रेत, तदा वक्तव्य “तद्योगिज्ञान स्वसाकारतानिश्चये सति ज्ञानान्तरस्य साकारता प्रतिप द्यते, अनिश्चये वा" । तत्र यद्याद्य पक्ष, तदा साकार- तानिश्चय स्वत , परतो पा । यदि स्वत , तन्न सभरति, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । अय परत , तदा किं प्रत्य- 20 क्षेण, अनुमानेन या । यदि प्रत्यक्षेण तदयुक्तम् । प्रत्यक्ष हि रूपादिपिपय रूपादिकमेवावलम्बते, न ज्ञानान्तरम् । ततश्च तत्राप्रनिष्ट कथ तस्य साकारता निश्चिनोति । अथा नुमानेन, तदप्ययुक्तम् । तथाहि । अनुमान लिङ्गादुत्पद्यते, लिङ्ग च निरक्षितभावधर्म , अन्यभानधर्म , अभावधर्म 25 उभयधर्मों वा । तत्र यदि विवक्षितभावधर्मों हेतुरिति निश्चीयते, तदानुमानवैयर्थ्यम् । अथान्यभावधर्मो हेतु तदा व्यधिकरणासिद्धो हेतु । अथाभावधर्म , तदा विरु- द्धो हेतु । अथोभयधर्म , तदानकान्तिको हेतु । तन्नानु- ·श्रीप्रमेयरलकोप । तत्रन मानेनापि साकारता निश्चीयत इति न योगिज्ञान साका- रतानिश्चये ज्ञानान्तरस्य साकारता निश्चिनोति । नापि चेदनेन ज्ञानान्तरस्य साकारता निश्चीयते,स्वात्मनि क्रिया- निरोधात् । न हि तेनैवाद्गुल्यग्रेण तदेवामुल्यन स्पृश्यते । नापि चक्षुरादिज्ञानेन, यतस्तत्र विकल्पद्वय कृत "खज्ञा- 5 नस्य साकारता निश्चिनोति, ज्ञानान्तरस्य वा तावरस्वज्ञानस्य साकारता निश्चिनोति, तद्विपयादुत्पन्न विपयस्वरूपमेवावलम्नते न च स्वनानमेवानलम्बते, तेन सह तस्य समन्धाभावात् । नापि ज्ञानान्तरस्य साकारता निश्चिनोति, यतश्चक्षुरादिज्ञान ज्ञानान्तरग्राहक सत् साका-10 रता निश्चिनोति, अग्राहक वा । तत्र यदि ग्राहक, तदयु- कम् । चक्षुरादिज्ञान हि रूपादुत्पन्न रूपादिकमेवावलम्बते, न ज्ञानान्तरम् । ततश्च कथ साकारता निश्चिनोति । अधाग्रह, तदप्ययुक्तम् । यद्यत्स्वरूप न जानाति तत्कय तस्य साकारता निश्चिनोति । एतनर " स्वजातीयस्य, 15 विजातीयस्य, एकसतती भिन्नसततौ वा " इति विकल्प- चतुष्टय निराकृत द्रष्टव्यम् । चक्षुरादिज्ञानमपि स्वप्रामा- ण्यनिश्चये, अन्यथा वा । तत्र यदि " स्वप्रामाण्यनिश्चय" इति पक्ष, तत्र "प्रामाण्यनिश्चय स्वत परतो वा" इति विकल्पद्वय कृतम् । तत्र यदि स्वत , तदयुक्त, यतस्तस्सव20 निश्चये निश्चेयत्व निश्चायकत्व च न सभवति, कर्तृकर्मणो रत्यन्तभिन्नत्वात् । अथ परत , तदा वफव्य “ कारणगु- णज्ञानाद्वाधाभावाद्वा तदा तत्रापि वक्तव्य “कि कारणगुणज्ञान स्वकारणगुण- ज्ञानापेक्ष सत् प्रमाणकारणगुणनिश्चायक भाति, जनपे 25 । तत्र यदि सापेक्ष, तदानवस्था । अधानपेक्ष, सहि कारणगुणज्ञानापेक्षया कि प्रयोजनम् । अथ बाधकामा- वात, तदा सो बाधाभावो ज्ञात सन् प्रामाण्यनिश्चायको " । तर यदि कारणगुणज्ञानात्, वा ४ ·. श्रीप्रमेयरनकोप 1 भवति, अन्यथा वा । तत्र यदि जात , तदा किं तेने आहोम्बिदपरस्माद्वाधाभावात् । तत्र यदि तेनैव, तदेत तराश्रयदोप । तथाहि । तत्रामाण्ये सति बाधाभा श्चयो वाधाभावनिश्चये तमामाण्यमिति व्यक्तमितरेत- 5 श्रयत्नम् । अथ "अपरस्माद्वाधाभावाद्वाधाभावनिश्चय इति पक्ष , तीननस्यालक्षणो दोप । कि ध । वाधाभा ज्ञानस्य सत्यत्न कुत प्रमेयसत्यत्वात्, समादकत्वाद्ध तत्र यदि प्रमेयसत्यत्वात्, तदा प्रमेयसत्यले वाधामात्र त्यत्व, वाधाभावमत्याचे प्रमेयमत्यत्वम् । अथ द्विती 10तदा तत्राप्यपरमवादापेक्षायामनपस्था, तरज्ञानान्तरा न प्रामाण्यनिश्चय । कि च । परतोऽपि, प्रत्यक्षेण, अ मानेन वेति विकल्पद्वय कृतम् । तत्र यदि "प्रत्यक्षेप इति पक्ष , असारसगत', यत प्रत्यक्षमिन्द्रियसवद्धे उत्पद्यते, न च ज्ञानान्तर इन्द्रियसपन्धोऽस्ति, तस्या 15 न्द्रियत्नात् । तत्कथ प्रत्यक्ष तत्प्रामाण्यनिश्चायक भव ति । अथ "अनुमानेन" इति पक्षः, तदा तत्र विकल्पा कृतम् । अथानुमानेनापि, साध्यसाधनसंबन्धनिश्चयो मेन, अन्येन वेति । तत्र यदि साध्यसाधनसरन्धनिश्च त्पन्नन, तदा तनापि निकल्पद्वय कृत "निश्चयोऽपि प्र 0क्षेण, अनुमानेन चा" । तत्र यदि "प्रत्यक्षेण" इति पर सदा किं धर्मविपयेण, धर्मिविपयेण, उभयविपयेण व तत्र यदि धर्मविषयेण, तदयुक्त, यत संबन्धो द्विष्ठ का धर्ममात्रग्रहणे निश्चितो भवति । धर्मिग्रहणेऽप्येत याच्यम् । अयोभयविपयेण, तदा तत्र वक्तव्य “तदुभ विषय प्रत्यक्ष किमेकाकार, उभयाकार, अनुभयाकार व इति त्रयो पिकल्पाः । तत्र यद्येकाकार, तदा कयमुभय प्राहक भवति । अयोभयाकार, तच्च न सभपति विरो 17-ATAPrem

·श्रीप्रमेयरतकोप ।
धस्योभयविधिनान्तरीयकत्यात् । तन्न प्रत्यक्षेण सरन्धनि-
श्चय । अथानुमानेन, तत्र च रिकल्पद्वय कृत "कि तेनैव,
अपरेण वा" इति । तत्र यदि तेनैन, तदेतरेतराश्रयलक्षणो
दोष । अथान्येन, तदानसम्थालक्षणो दोपः। सबन्धोऽपि
तादात्म्यलक्षण , तदुत्पत्तिलक्षणो वेति । तत्र यदि तादा-5
स्यरक्षण', तदासी न गम्यगमकभारनिवन्धन, गम्यग
भकभागो भेदे सति भवति, तादात्म्ये च सति साधनप्र.
तीतिकाल एर साध्यस्यापि प्रतिपन्नत्वात् । अथ न प्रती.
यते, तर्हि यस्मिन्प्रतीयमाने यन्न प्रतीयते तत्ततो व्यतिरि-
कमेव, यथा घटस्वरूपे प्रतीयमाने पटवरूपमप्रतीयमान 10
ततो व्यतिरिक्तमिति । न प्रतीयते च साधनप्रतीतिकाले
साध्य, ततश्च न तयोस्तादात्म्यम् । तदुत्पत्तिलक्षणोऽपि
सनन्धो न गम्यगमकभारनिवन्धनम् । तथाहि । कार्य
त्याविशेपे यथा धूमो बहेर्गमक , तथा वक्तृत्वमपि कि
नासर्वजस्य निश्चायक भवति । नापि समजायलक्षण सर-15
न्धः, प्रामाण्यसमवेतलिङ्गाभागात् । नापि सयोगलक्षण
सनन्ध , यतस्तत्र विकल्पद्वय कृत "सयोगोऽपि सयुत्यो,
असयुयोर्चा" । तर यदि सयुक्त्यो, तदा सयोग
सामान्याश्रयो वा, विशेषाश्रयो या । यदि सामान्याश्रयः,
तदा धूमपद्वह्निपिधूमस्य गमको भवेत् , विशेषाभागत् 120
अथ विशेषाश्रय , तदा धूमस्तार्णादिभेदाना गमक स्यात्।
तन्न सयोगवगाद्गम्यगमकभार । अथासयुक्त्यो, तत्र
पिकल्पद्वय कृत "योग्ययो, अयोग्ययोर्ग" इति । तनन
तापद्योग्ययोः । तथाहि । कि पूर्व सयोग उत्तरकार
योग्यता, अथ पूर्व योग्यतोत्तरकालसयोग । तत्र यदि 25
पूर्व सयोग , तदोत्तरकालभापिन्या योग्यतया किं प्रयो
जन, सयोगस्य वृत्तत्वात् । अय पूर्व योग्यतोत्तरकाल
सयोगा, तदासी योग्यता मयोगाभाने कथ निश्चीयते,

·४० 5 , श्रीप्रमेयरलकोप । कार्यगम्यत्वात्कारणशक्तीनाम् । तन्न " योग्ययो " इति वाच्यम् । अथायोग्ययो, तन्न युक्तम् । न ह्ययोग्ययो. साध्यसाधनयोरिय सयोग सभवतीत्युपरम्यते ॥ इति वादिमीनानाय ॥९॥ [x] [अथ शाब्दप्रमाणनिराकरणम् ॥] यनिम्पिय तत्समस्तमेवाप्रमाण, यथा मरीचिकासु जलविज्ञानम् । निविषय चेद शाब्दविज्ञानम् । न चायम- सिद्धो हेतु , यतोऽस्य विपय परिकल्प्यमान स्वलक्षण वा 10 स्यात्, सामान्य था। न तावत्स्वलक्षण, तस्य सकेतवशेन विपयत्वापत्ते , स च विविक्तक्षणक्षयिपरमाणुलक्षणे कर्तुः मशक्य । तथाहि । प्रथमे क्षणे स्वलक्षणदर्शन', द्वितीय क्षणे सकेतरक्षणाध्यवसाय , तृतीयक्षणे सकेत कर्तव्य , तस्मिंश्च स्वलक्षणस्य क्षणक्षयिकत्लेन क्षीणत्वात्सकेतकरणा- 15 नुपपत्ते । नापि सामान्य, तस्य स्वत एवाविद्यमानत्वात् । तथाहि । यत्प्रमाणगोचरचारिता नाचरति, न तत्सब्यव- हृतिपथमवतरति, यथाकाशकुशेशयम् । नाचरति च प्रमाणगोचरचारिता सामान्यमिति । न चायमसिद्धो हेतु , यतस्तत्सामान्य प्रत्यक्षप्रमाणपरिच्छेद्य वा स्यात् , अनुमान 20 सरित्सनेद्य वा। तत्र न तावदाद्य पक्ष कभीकरणीय ,यत सकलव्यक्तिगत सामान्य तत्प्रत्यक्षीकरणे समस्तव्यक्तिप्र- त्यक्षत्वेन सर्वज्ञत्लापत्ति स्यात्, न चेप्यते । नापि द्विती- य , यतोऽनुमान प्रतिबद्धलिङ्गनरेनोदीयमान प्रमाणता- मासादयति । स च समन्ध कि प्रत्यक्षेण गृह्यते, अनु- 25मानेन वा।तत्र न तावत्सामान्यरूपावधारणानिपुणेन प्रत्य- क्षेण सबन्धग्रहण युज्यते, यत द्विष्ठसमन्धसवित्तिनेकरू पप्रवेदना । नाप्यनुमानेन, यतोऽनुमानेन सबन्धो गृह्य- 1B सरक्षणं दान ·श्रीप्रमेयरनकोप । माण कि तेलंगानुमानेन गृह्यते, उतानुमानान्तरेण वेति द्वयी गति । तत्र यदि नवानुमाननाय पक्षोऽङ्गीक्रियते, तदेतरतरालयदोष , यतो न यापदनुमान प्रवृत्त न ताव- सनन्धप्रह , न यावत्सरन्धो गृहीतस्तावदनुमान न प्रर- तत इति स्फुटमेवेतरेतराश्रयत्वमिति । अथानुमानान्तरे- 5 ति, तनवस्था । तथाहि । अपरेणानुमानेन सबन्धो ग्रहीतव्य , तदप्यनुमान समन्धग्रहपूर्वक भवति, तस्यापि सरधोऽपरेण ग्रहीतव्य इत्यनवस्था प्रवर्तमाना वर्षशते- नापि न निष्ठा प्रामोति । किं च । तत्सामान्य व्यक्तिभ्यो भिन वा स्यात् , अभिन्न वेति विकल्पद्वयम् । तत्र यद्य 10 भिन्न तहि व्यक्तिभ्य सामान्यमभिन्न सामान्याञ्च व्यक्तय इति सामान्य या स्याव्यत्यो वा न द्वितयम् । तथा तत्सामान्यमभिन सकिं व्यक्तिभि' सार्धं समुत्पद्यते, व्यायन्तरादा समागच्छति पूर्वमेव वा तद्देशे समासीत् । तर यद्याद्य पक्ष , तहि व्यक्तिवदनित्यत्वप्रसङ्ग । अब15 द्वितीय , तहि सक्रियत्व स्यात् । अथ तृतीय , तर्हि व्यचिशून्ये देदोऽवस्थान प्रामोति । न चेप्यते । तथाहि व्यतिविनाशे किं सहत विनश्यति, अथ व्यत्यन्तर याति, उत्त तद्देश एव तिष्ठति । दूपणानि प्रागुक्तान्येन । तथा , 20 चोचम् । व्यक्तिजन्मन्यजाता चेदागता नानयान्तरात् । मागासीत च तद्देशे सा तया मगता कथम् ॥१॥ व्यचिनाशे न घेतटा गता व्यत्यन्तर न च । तच्छ्न्ये न स्थिता देशे सा जाति केति कथ्यताम् ॥२॥ अब मिन, वहि तथ्यावृत्ताकार वा स्यात् , अनुगता- 25 कार वेति विकल्पद्वयम् । तर यदि व्यावृत्ताकार, तहि । व्यक्तिरूपता तस्स स्यात्, न किचित्सामान्यम् । अधानु गताकार, स्रोऽनुगम स्वरूपे, पररूपे वेति विकल्प।

·४२ श्रीप्रमेयरतकोष । चैत्यरूपेऽय पक्षोऽभ्युपगम्यते, सोऽनुपपन , स्वरूपेऽनुग- माभावात् । अथ पररूपे, ननु पररूपेऽप्यनुगम कि तादात्म्यात्, समपायाद्वा । तत्र न तावत्तादात्म्यात्, व्यतिरेकपक्षक्क्षीकारात् । नापि तत्समवायात्, सामान्यस्य 5 सममायादर्यान्तरलेनाभ्युपगमात् ।। अथ यदवाधितबोधगोचरचारि तत्समस्त समस्ति, यथा स्तम्भकुम्भाम्भोरहादय पदार्था , अबाधितगोचरचारिष सामान्यमिति सामान्यसाधक्स्यानुमानस्य विद्यमानत्या- स्कथ प्रमाणाभानो भवता शक्यतेति ब्रूपे । तदप्यनुपपन्न, 10 अवाधिनवोधगोचरस्यापि वृत्तेविकल्पैर्वाध्यमानत्नात् । तथाहि । तत्सामान्य व्यक्तिषु वर्तमानमेकदेशेन वा वर्तते, सामस्त्येन वेति द्वयी गति । यद्युच्यते " एकदेशेन", तदनुपपन्न, सामान्यस्य निरशत्वेनाभ्युपगमात् । भवतु वाश., तथापि किं येनवाशेनैकस्या व्यको तसामान्य 15 वर्तते तेनवाशेन व्यस्यन्तरेऽपि, आहोरिघदशन्तरेणेत्य- त्रापि कल्पनाद्वयम् । तत्र यद्याद्य पक्ष क्क्षीमियते तकनैवाशेन क्रोडीकृतत्वात्सर्वासा व्यक्तीनामेकत्लापत्ति । अवाशान्तरेण, ताशेन खण्डीभूतत्वात्सामान्यस्य नि सा- मान्यतापत्ति स्यात् । अब सामस्त्येन वर्तते, तीकस्या 20 व्यक्ती मामस्त्येन वृत्तवाद्वितीया व्यक्ति सामान्यशून्या प्राप्नोति । तथा तत्सामान्यमसमानासु व्यत्तिषु वर्तते, ममानासु वा । तत्र यद्यसमानासु, तर्हि गोत्वसामान्य यथा गोषु वर्तते, एव महिथ्यादिपपि वर्तेत, अविशेपात्। अथ समानासु, तदा समानव स्वत एव विद्यते, सामा- न्येन या क्रियते । तर यदि स्मत एव विद्यते, तदा समा- नत्यस्य स्वत एवं विद्यमानत्वात्तत्र प्रवर्तमानसामान्यम- किंचित्करमेय स्यात् । अथ सामान्येन मियते, तन्ननु ·४३ J तथा श्रीपमेयरनकोप । तेनर सामान्येन नियते, सामान्यान्तरण था। तत्र यदि तेनर, तदेतरेतराश्रयदोष । तथाहि । तत्समानत्ये सति सामान्य प्रवर्तते, सामान्ये प्रवृत्ते समानल जायत इती- तरेतराश्रयत्वम् । अथ सामान्यान्तरेण, तीनवस्था । तयाहि । अपरेण सामान्येन समानत्व कर्तव्य, तदपि सामान्य समानासु व्यतिषु वर्तते, तासामपि समानत्वम- परेण सामान्येन विधेयमित्यनवस्था दुर्दान्तकुटिनीन पृष्ठतो धावमाना वर्षसहनेणापि नानस्थानमङ्गीकरोतीति यथा यथा विशुद्धबुद्धिभिवाद्धरिचार्यते सामान्य, तथा जीर्णकुटीरकमिव विशीर्यते नावस्था वनाति ॥ इति 10 स्थित शब्दप्रमाणनिराकरणम् ॥ १०॥ [I] [अथ कार्यकारणभङ्ग ] यद्युतिप्रमाणानधीनसत्ताक न तोक्षारता व्यवहारा- यतारि, यथा व्योमारविन्दम् । युक्तिप्रमाणानपीनश्चासौ 15 कार्यकारणभावलक्षण प्रतिवन्धः । न चायमसिद्धो हेतु । तथाहि । असौ कार्यकारणभावलक्षण प्रतिवन्धस्ताभ्या भिन्नस्वभायो वा स्यात् , अभिन्नस्वभागो या, भिन्नस्वभा- वोऽपि तयोः कार्यकारणयो क्षणिकस्वभावयोर्ग वर्तेत, अक्षणिकस्वभावयोर्या, क्षणिकस्वभावयोरपि प्रागप्रतिपर-22 कार्यकारणरूपयो यद्वा स्वभावेनैव कार्यकारणरूपयो । तत्र यद्याद्य पक्ष , तदा न युक्त सर्वत्रैव कार्यकारण स्तम्भकुम्भाम्भोरहादिषु पदार्थेषु भनेत्, तन्नियमकाना- भावात् । तथा तेन भिन्नस्वभावेन सवन्धनानयो - पापनोदो विधीयते, पूर्वरूपसमुत्पादो घेति विकल्यः । न तावदाद्य पक्षो ज्यायान्, विनाशहतूनानविकर- खेन निनाशसाभावात् । तथाहि । असा दिन्यवर चाना भामानामा 'ले अविनम्भावनवान 2 ·. श्रीप्रमेयरनकोप । द्वयी गति , गत्यन्तराभावात् । यदि निश्वरस्वभावाना भावाना, तर्हि सपा स्वहेतुसदोहादेवोत्पन्नत्वात् ितत्र हेतुभि कार्यम् । अयापिनश्वरस्वभावाना भावाना, इद- मप्यसुन्दर, यतो ये भारा स्वहेतोरेवानिनश्वरस्वभावा 5 समुत्पना , ते पुरन्दरतिरपि नान्यथा कर्तुं शक्यन्ते, किमङ्ग पुनर्व्यतिरिक्तसन्धमात्रेण । नापि तेन भवन्धेना- पूर्णरूपसमुत्पाद , तस्यापूर्वरूपस्य ताभ्या भिन्नहेतुकत्वाद- र्थान्तरप्रसङ्ग । न हि निप्पन्ने पनिष्पन्नो भिन्नहेतुकस्त- रस्वभावो युक्त , यतोऽयमेव हि भेदो भेदहेतुर्गा विरद्ध- 10 धर्माध्यास कारणभेदश्च । ततश्चेन्न भेदो विश्वमेकद्रव्य स्यात् । ततश्च सहोत्पादविनाशी स्याताम् । ततश्चान्त- रोत्पादास्कार्यकारणरूपे वस्तुनी तदरस्ये एवेति न तयो- रन्ययोगेऽपि कार्यकारणरूपतापत्ति । अथ द्वितीयपक्ष , तदा स्वभावत एव तयो कार्यकारणरूपवात्कथ व्यति- 15 रित्त सन्धो वैयर्थ्य नानुभवेत् । तथासौ सवन्धस्ताभ्या कार्यकारणाभ्या सहिताभ्या जन्यते, असहिताभ्या वेति भागीरथीपिपुल्पुलिनादवतरञ्चकवाकयुगलमिव विकल्प- द्वयममलमवतारमारचयति । तत्र यद्याद्य पक्ष कक्षीक्रि- यते, तदासायनुपपन्न । कार्यकारणयोः क्षणिक्वेन चिर- 20 पिनटत्वात्कय कार्यकारणबुद्धिस्तन्निवन्धना स्यात् । नापि प्रत्येकजन्य , यतोऽसौ कारणेन जन्यमान सवन्ध स्थका- र्यसहितो जन्यते, केरलो वेति विकल्प्यते, केवलोऽपि स्वकार्यात्पूर्व, पञ्चाद्वा। तत्र स्वकार्यसहितश्चेत्समुत्पद्यते, तदोभयोरप्यन्यतोभावात्परस्परमसवन्ध एवेति कार्यसब- 20न्धतास्य हीयते । अय स्थकार्यात्पूर्व कार्य कारणेन जन्यते, तदा कारणस्य क्षणिक्त्वेन चिरविनष्टत्वात्कथ स्वकार्यकर- णम् । तदभावे कारणव्यापारोऽपि न स्यादिति कारणेन कथ कार्यकारणभावलक्षण सवन्धो जन्यते । Pr . - ·४५ श्रीप्रमेयरनकोष । त्पाद्य पश्चादसौ सपन्धोऽनेन जन्यते, तदापि स्वकार्यकाल एर पिनष्टत्वात्तदुत्तरभाषिकार्यकरणसवन्धजनन कुत स्यादिति कथ कार्यकारणयोरसहभावित्वात्सवन्धस्य द्विष्ठता । नाप्यक्षणिकरूपयो कार्यकारणयो प्रागप्रतिपन्न- तदाधारतयोर्न पश्चादपि समन्धाधारता युक्तिमती, अपि-5 चलितरूपत्वात् । कि च । असी समन्धो वस्तुरूपो था, अवस्तुरूपो या, वस्तुरूपोऽपि प्रत्यक्षप्रमाणपरिच्छेद्यो वा भनेत्, अनुमानसरित्सद्यो वा । न तावत्प्रत्यक्ष ताभ्या कार्यकारणाभ्या भिन्नवभार सनन्ध गृह्णन्निश्चीयते । नाप्यनुमानेन सरन्धो निर्णीयते, यतोऽनुमान लिद्गरले-10 नोदयमासादयति । न च सवन्धस्य किंचिल्लिगमवलो- क्यते । भवतु वा लिङ्ग समन्धस्य, तथापि तयो सन्ध केन प्रमाणेन निर्णीयते, प्रत्यक्षेण, अनुमानेन वा ।न तावत्प्रत्यक्षेण । कार्यकारणलक्षणमबन्धग्रहणाप्रवणेन सव- न्धनिश्चय , यतो द्विष्ठसमन्धसवित्ति , नकरूपमवेदनात् । 15 अनुमानेनापि लिङ्गसवन्धयो सवन्धनिश्चय , कि तेनैना. नुमानेन, अनुमानान्तरेण वेति निक्ल्पद्वयम् । यदि तेनैव, तदा स्फुट एतरेतराजयरक्षणो दोपो भग्न्तमनुनभाति । तथाहि । यानदनुमान न प्रवृत्त, न तावत्सनन्धानधारण, यावत्सबन्धो नावधारित , न तापदनुमानप्रवृत्ति । अनु-20 मानान्तरेण चेत्, अननस्थाप्रसङ्ग । तथाहि । अनुमान लिगग्रहणपुर सरमेर प्रवर्तते, तस्यापि लिङ्गस्यानुमाना- न्तरेण सवन्धो निर्णेय , तदपि लिङ्ग निर्णयपूर्वकमभिधे- यमित्याद्यावर्तनादनवस्था धारन्ती निर्लज्जबुटिनीनडुनि- यारा सात् । अथावस्तुरूप, ताकाशकुशेशयनत्ममा-25 णाविषयत्वादविद्यमान एव । अथाभिन्नस्वभागोऽसावुच्य ते, तर्हि कथ कार्यकारणाभ्यामेव कारणयुद्धिर्भवतीति सुगतमतानुसारिभिरभिधीयमानमिद पचो भनत पौरुषः, ·श्रीप्रमेयरलकोप। , माभातीति न कश्चित्ताभ्या व्यतिरिक्त सवन्धोऽस्तीत्युप- रम्यते कार्यकारणभङ्ग ॥११॥ (XII] [ अथ सर्वगतात्मवाद.] अथ पैशेपिकः सर्वगतत्वमात्मन साध्यते प्रमाणत । तथाहि । वुद्धाधिकरण द्रव्य विभु, नित्यत्वे सत्यस्मदाधु- पलभ्यमानगुणाधिष्ठानत्वात् । यद्यन्नित्यत्व सत्यस्मदाधु- पलभ्यमानगुणाधिष्ठान, तत्तद्विभु, यथाकाशम् । नथा च बुद्ध्यधिकरण द्रव्यम् । तस्माद्विभु । न च युद्धेर्गुणत्वासि- हेतुनिशेपणासियों हेतोरसिद्धिरभिधातु शक्या, युद्धे- र्गुणत्वखानुमानासिद्धे । तथाहि । गुणो बुद्धि , प्रतिपि- ध्यमानद्रव्यकर्मभावे सति सत्तासमन्धित्वात् । यो य. प्रतिपिध्यमानद्रव्यकर्मभावे सति सत्तासमन्धी स स गुण यथा रूपादि । तथा च बुद्धि । तस्माद्गुण । न चायम- 15 सिद्धो हेतु । तथाहि । एकद्रव्या बुद्धि , सामान्यविशेष- वत्त्वे सत्येकेन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् । यद्यत्सामान्यनिशेपयत्त्वे सत्येकेन्द्रियप्रत्यक्ष, तत्तदेकद्रव्य, यथा रूपादि । तथा च बुद्धि । तस्मादेकद्रव्या। न च "एकेन्द्रियप्रत्यक्षतात्" इत्युच्यमाने "आत्मना व्यभिचार ", तस्यैकेन्द्रियप्रत्यक्षत्वे 20निनादात् । नापि वायुना, तनापि तत्प्रत्यक्षत्वस्य विनादा- स्पदत्वात् । तथापि रूपत्वादिना व्यभिचार , तनिवृत्त्यर्थ "सामान्यविशेषवत्ने सति" इति विशेषणोपादानम् । न च रूपस्यान्त करणयाद्यतया द्वीन्द्रियग्राह्यला चक्षुरिन्द्रि- यस्यैर "चक्षुषा रूप पश्यामि" इति व्यपदेशहेतोस्तत्र 25 करणत्वसिद्धे, मनसस्त्वान्तरार्थप्रतिपत्तावेवासाधारण- वात् । अथकद्रव्या बुद्धि , सामान्यविशेपरत्वे गुणन- त्वे च सत्यचाचपप्रत्यक्षवात्, शब्दवत् । तथा न कर्म 1A युद्धेर्गुणलासिद्धो हे 2A बुद्धिगुणतया 3A प्रत्यक्षलविवादात् ·श्रीप्रमेयरनकोष । वुद्धिः, सयोगविभागाकारणावात् । यद्यत्सयोगविभागा- कारण, तत्तत्कर्म न भवति, यथा रूपादि। तथा चबुद्धि । तस्मान्न कर्म । तस्मात्सिद्ध प्रतिपिध्यमानद्रव्यकर्मभानो बुद्धे । न च सत्तासबन्धित्वमसिद्ध वुद्धे , तत्र सदिति- प्रत्ययोत्पादात् । न च सत्ताभिन्ना न सिद्धा तद्भेदप्रतिपा- 5 दकममाणसद्भावात् । तथाहि । यस्मिन्भिद्यमानेऽपि यन्न भिधते तत्ततोऽर्थान्तर, यथा भिद्यमाने वस्त्रादारभिद्य मानो देह । भिद्यमाने च बुद्ध्यादौ न भिद्यते सत्ता, द्रव्यादी सर्वत्र सदितिप्रत्ययाभिधानदर्शनात्, अन्यथा तदयोगात् । सा च बुद्धिसवद्धा, ततस्तत्र विशिष्टप्रत्यय-10 प्रतीते । तथाहि । यतो यत्र विशिष्टप्रत्यय स तन सनद्ध , यथा दण्डो देवदत्तेन । भवति च बुद्ध्यादौ सत्ता, इतस्त- प्रत्यय , ततस्तया सनद्धा भवति । " प्रतिपिध्यमानद्रव्य- कर्मत्वात्" इत्युच्यमाने सामान्यादिना व्यभिचार , तन्नि- वृत्त्यर्थ “सत्तासनन्धित्वात्" इति वचनम् । “सत्तासर-15 न्धित्वात्" इत्युच्यमाने द्रव्यकर्माभ्यामनेकान्त , तन्निवृ- त्यर्थ “प्रतिषिध्यमानद्रव्यकर्मभाने सति" इति विशेषणम्। तदेव भवति । अतोऽनुमानाद्बुद्धेर्गुणत्वसिद्धि । अस्मदा- ग्रुपलभ्यमानन बुद्धेस्तदेकार्थसमतानन्तरज्ञानप्रत्यक्षवा- नासिद्धम् । नित्यत्व चात्मन “अकार्यत्वात्, आकागत्" 20 इत्यनुमानप्रसिद्ध । अतो "नित्यत्वे सति", अस्मदाद्युप- लभ्यमानगुणाधिष्ठानापेक्षस्यावृत्ते ॥ नापि विरद्ध , विभु- न्याकाशेऽस्य वृत्युपलम्भात् ॥ नापि वाधितविपय , प्रत्यक्षागमयोरात्मनि निभुत्वाप्रदर्शकयोरसभनात् ।। नापि प्रकरणसम , प्रकरणचिन्ताप्रपर्तकस्य हेत्वन्तरस्याभावात् ।। भरति सकलदोपरहितादतो हेतो सर्वगतात्मसिद्धि । ॥ सर्वगतात्मवाद ॥१२॥ IA सत्तासंबधित्लमसद्धप्रमाणभावात् 3 BCइसनुमान प्रसिद्ध

·No text on this page.

·, श्रीप्रमेयरतकोष । ४९ तस्मादभिव्यकये साधनानि व्याप्रियमाणानि कथ हन्ता- नर्थक्यमापद्यन्त इति तदयुक्त, व्यक्तेरस्माकमसिद्धत्वात् । तथाहि । व्यकि कि स्वभावातिशयोत्पत्ति, रत तद्विपय विज्ञान, तदुपरम्भावरणक्षयो वा । तत्र न तावत्स्वभाव- विशेपोत्पत्ति । तथाहि । असौ स्वभावातिशयो निश्चयरू-5 पादपृथग्भूतो वा स्यात् । पृथग्भूतो वा। तत्र यद्याद्य कल्प , तदा तस्य निश्चयरूपपत्सर्वदावस्थितत्वानोत्पत्ति दामियति । अथ पृथग्भूतोऽभ्युपगम्यते, नन्वेवमपि तस्या- साविति समन्धघट्टन दुनिवार्यमेगासज्यमान केन विनिवा- यते । तथाहि । असौ भवन भवेजन्यजनकलक्षण , आधा-10 राधेयलक्षणो वा । तत्र न तावदाधाराधेयलक्षण , परस्पर- मनुपकार्योपकारकयोस्तदसभवात् । अभ्युपगम्यते चेदुप- कार , ननु सोऽपि व्यतिरिक्त एवाभ्युपगमनीय , ततश्चान- वस्थापत्ते सवन्धासिद्धिः। अथाव्यतिरिक, तहि साध नवयर्थ्य निश्चयोत्पत्तावस्याप्युत्पत्तिसिद्धे । किं च 115 असावमूर्तोऽमूर्तस्य बाध' प्रसर्पमाणभावादयुक्त एवाधार , अधोगतिप्रतिपेयस्यैवाधारलायोगात् । नापि जन्यजनक- लक्षण , निश्चयलक्षणस्य कारणस्य सदा सनिहितत्वेन नित्य कार्यजननप्रसङ्गात् । कि च । साधनप्रयोगापेक्षया निश्च- यस्यातिशयोत्पादकत्व न युक्त, अकिंचित्कारेऽपेक्षायोगादु-20 पकारकल्पनाया पूर्वक एव दोपोऽनपस्था च । अपि च । योऽयमतिशय पृथग्भूतः क्रियते, स किमसन्, आहोस्वि- सन्निति । तनासत्पक्षे प्रागिर हेतूनामनैकान्तिकता, सत्त्वे च साधनवैयर्थ्यम् । तनाप्यभिव्यचाविष्यमाणाया केयम- भिव्यक्तिरित्यनयस्था । तस्माध्यतिरेकपक्षेऽपि सबन्धाभा-25 चाद्रूपातिशयोत्पत्तिर्न युक्ता । नापि तद्विपया ज्ञानोत्पत्ति- र्युका, नित्यत्वात्सयित्ते । तथाहि । सत्कार्यवादिनों भवत' 1A 2A पक्षावस्याप्युत्पत्ति सिद्धि । 3 B° धारवयोगात् ।

·५० श्रीप्रमेयरलकोप । , सवित्तिनित्यैवेति किं तस्या स्यादुत्पाद्य द्वितीयोपलम्भ- स्याभागाच न तद्विपयज्ञानोत्पत्तिरभिव्यक्तिर्युका, आस- प्रलयादेका बुद्धिर्भनत्सिद्धान्तै प्रतिपादनात् । अथेदम- भिधीयते "न बुद्धिस्तदावा तद्विपया सवित्तिरपि तर्हि 5 मन स्वभावा", तदप्यसाधीय , अर्थान्तरत्वात् । नापि तद्विपयोपलम्भावरणक्षयलक्षणाभिव्यक्ति , पूर्वोत्तकारण- यादेव । तथाहि । यदिदमुपलम्भावरण तस्याक्षयत्वान्न क्षय । अथ तिरोभावलक्षण क्षय सोऽप्ययुक्त , पूर्वरूप- स्याभाने तिरोभागादन्योपलम्भाभावाच नोपेलम्भावरण- 10 मस्ति, न चासतो युक्तमावरण, वस्तुविषयत्वात्तस्य । तस्मान क्षयो युक्त। किं च । आवरणमपि नित्यस्वरूपाणा न सभवत्येव । तत्कय क्षय । नाप्यामरण केनचिक्रियते, नित्यस्वभावत्वात्तस्यै । कि च । सत्कार्यवादपक्षे बन्धमो क्षाद्यभावप्रसङ्गोलोक्व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गश्चानिवार्य स्यात्। 15 तथाहि । प्रधानपुरपयो कैवल्योपरम्भे मोक्षो भवद्भिरि- प्यते तत्त्वज्ञान च सर्वदायस्थितमिति मुक्का स्यु सर्वे देहिन इति न गन्ध । मिथ्याज्ञानस्यावस्थितत्वेन सर्वदा सपा वद्धत्वाछुतो मोक्ष । तथाहि । लोकोऽपि हिताहि- तार्थप्राप्तये प्रवर्तमानो हितार्थसर्वदावस्थिते कथ तत्र स 20 स्पृह , तदभावे कथ व्यवड़ियत इति साख्याभिमत सत्का- र्यवादः सिद्धिपदवीं समश्नुते साख्यसमतसत्कार्यवाद- भङ्ग' ॥१३॥ [XIV] [अथ ज्ञानवाद ] 2- यत्प्रकाशते तज्ज्ञान, जडस्य प्रकाशायोगात् । जड हि यस्त्वव्यतिरिकेन प्रकाशते, व्यतिरिवेन वा । न तावद- व्यतिरिक्वेन, यतो नाव्यतिरिक प्रकाश बिभ्राणा स्तम्भ- 1A शान्त' 2 B°पलम्माभावत्वेन 3A नित्य स्वमदि ·श्रीप्रमेयरलकोप । कुम्भादयो भावा जडा भवितुमर्हन्ति । नापि द्वितीय पक्ष , यतोऽसौ प्रकाश्यसमानकालभावी प्रकाश , भिन्न कालभानी वा, समानकालस्यापि प्रकाशकत्व किं प्रतिभा समानत्वात्, आहोस्विद्हणक्रियाकरणात्, किं वाधाराधेय- त्वात् , उत तदाकारत्वात् , तज्जन्यवाद्धति विकल्पा । न तावप्रतिभासमानत्वात् , प्रतिभासस्य मरीचिकाज्ञानेऽपि तुल्यत्वात् । न च तत्र “वपरीत्यं" इत्यभिधानीय, यत. कस्य वैपरीत्य, ज्ञानस्य ज्ञेयस्य वेति विकल्पद्वयम् । ज्ञान- स्यापि वैपरीत्य किं स्वरूपाभार, अन्यरूपतया या प्रका शनम् । स्वरूपाभावोऽपि किं तस्मिन्नेव काले, कालान्तरे 10 या। न तावत्तस्मिन्नेव काले, तदा तस्य स्पष्टरूपतयानुभू- यमानत्वात् । कालान्तरे तु स्वरूपाभावस्य सर्वविज्ञानेषु समानत्वात्सर्वेपा ज्ञानाना वैपरीत्यापत्ति । अन्यरूपतया प्रकाशनमपि कि ज्ञान, अज्ञान वा । तारदज्ञानस्य स्वरू पसत्तापि सिध्यति । ज्ञानमपि कि तेनैव ज्ञानेन, ज्ञाना-15 न्तरेण या । न तावत्तेनैन, यतो न "तदह मरीचिकाज्ञान सजलरूपतया चकास्मि" इति वेत्ति । नापि ज्ञानान्तरेण, तदा तस्यानुभूयमानत्वात् । ज्ञेयस्यापि वैपरीत्य किं सत्य- त्वाभिमतेन ज्ञानेन ज्ञायते, वाध्येन वाधकेन वेति विक- ल्पा । आधेनापि किं तद्देशादिकमागत्य प्रमेयपरीत्य 20 प्रतीयते, स्वदेशव्यरस्थितेन वा । न तावत्तद्देशाद्यागमन ज्ञानस्य क्षणक्षयित्वेन सभवति । स्वदेशव्यरस्थित वन्य- देशव्यवस्थितस्य वार्तामपि न जानातीति कथ परीत्यम- वगच्छेत् । वाध्यमपि कि प्रत्यक्षमनुमान वा प्रमेयपरी- त्यप्रत्यायकम् । न तावदध्यक्ष, तस्यातीतदेशादिग्राहकाला 25 सभवात् । अथ "स्मरणेनोपनीतोऽतीतदेशादि पुरोवर्ति- धर्मिदेशे क्षणत्वेन व्यरस्थितो लोचनज्ञान जनयति, तेन चैपरीत्यप्रतीति" इति चेत् तदप्यनुपपन्न, स्मरणोपनी- ·५० श्रीप्रमेयरलकोष । सवित्तिनित्येवेति कि तस्या स्यादुत्पाद्य द्वितीयोपलम्भ स्याभावाच्च न तदिपयज्ञानोत्पत्तिरभिव्यक्तिर्युका, आस- र्गप्रलयादेका बुद्धिर्भवसिद्धान्ते प्रतिपादनात् । अथैदम- भिधीयते "न वुद्धिस्तद्भावा तद्विपया सरित्तिरपि तर्हि 5 मन स्वभावा", तदप्यसाधीय , अर्थान्तरत्वात् । नापि तद्विपयोपलम्भावरणक्षयलक्षणाभिव्यक्ति , पूर्वोक्तकारण- द्वयादेव । तथाहि । यदिदमुपलम्भावरण तस्याक्षयत्वान्न क्षय । अथ तिरोभावलक्षण क्षय सोऽप्ययुक्त , पूर्वरूप स्थाभाने तिरोभावादन्योपलम्भाभावाच्च नोपलम्भावरण- 10 मस्ति, न चासतो युक्तमावरण, वस्तुविषयत्वात्तस्य । तस्मान्न क्षयो युक्त। कि च। नित्यस्वरूपाणा न सभवत्येव । तत्कथ क्षय । नाप्यावरण केनचित्क्रियते, नित्यस्वभावत्वात्तस्यै । किं च । सत्कार्यवादपक्षे बन्धमो. क्षाद्यभावप्रसङ्गोलोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गश्चानिवार्य स्यात्। 15 तथाहि । प्रधानपुरुपयो कैाल्योपलम्भे मोक्षो भागिरि- प्यते तत्त्वज्ञान च सर्वदावस्थितमिति मुक्ता स्युः सर्वे देहिन इति न बन्ध । मिथ्याज्ञानस्यावस्थितत्वेन सर्वदा सर्वेपा वद्धत्वात्कुतो मोक्ष । तथाहि । लोकोऽपि हिताहि- तार्थप्राप्तये प्रवर्तमानो हितार्थसर्वदानस्थिते कथ तन स 20 स्पृह', तदभावे कथ व्यवयित इति साख्याभिमत सत्का- र्यगादः सिद्धिपदवीं समश्नुते साख्यसमतसत्कार्यवाद. भगः॥१३॥ [XIV] [अथ ज्ञानवाद ] 25 यसकाशते तज्ज्ञान, जडस्य प्रकाशायोगात् । जड हि चस्वव्यतिरिक्न प्रकाशते, व्यतिरिक्तन वा । न तावद- व्यतिरिन, यतो नाव्यतिरिक्त प्रकाश विभ्राणा स्तम्भ 1Aधान्त°2 B°पलम्माभावत्वेन 3 A नित्य समावे ·न 5 श्रीप्रनेयरलकोय । कुम्भादयो भावा जडा भनितुमर्हन्ति । नापि द्वितीय पक्षा, यतोऽसौ प्रकाश्यसमानकालभावी प्रकाश, भिन्न- कालभाती वा, समानकालस्यापि प्रकाशकत्व किं प्रतिभा- समानत्वात् , आहोस्विद्हणनियाकरणात् , किंवाधाराधेय- खात्, उत तदाकारत्तात्, तजन्यवाद्वेति विकल्पा तावत्प्रतिभासमानत्वात् , प्रतिभासस्य मरीचिकाज्ञानेऽपि तुल्यत्वात् । न च तत्र "यपरीत्य" इत्यभिधानीय, यत. कस्य परीत्य, ज्ञानस्य ज्ञेयस्य वेति विकरपद्वयम् । ज्ञान- स्यापि परीत्य किं स्वरूपाभार , अन्यरूपतया या प्रका• शनम् । स्वरूपाभावोऽपि कि तस्मिन्नेव काले, कालान्तरे 10 वान तापत्तस्मिन्नेव काले, तदा तस्य स्पष्टरूपतयानुभू- यमानत्वात् । कालान्तरे तु स्वरूपाभारस्य सर्वविज्ञानेषु समानत्वात्सपा ज्ञानाना वैपरीत्यापत्ति । अन्यरूपतया प्रकाशनमपि किं ज्ञान, अज्ञान वा । तावदज्ञानस्य स्वरू- पसत्तापि सिध्यति । ज्ञानमपि कि तेनर ज्ञानेन, जाना-15 न्तरेण वा । न तापत्तेनैव, यतो न "तदह मरीचिकाज्ञान सजलरूपतया चकास्मि" इति वेत्ति । नापि ज्ञानान्तरेण, तदा तस्यानुभूयमानत्वात् । जेयस्यापि वैपरीत्य किं सत्य- त्वाभिमतेन ज्ञानेन ज्ञायते, वाध्येन बाधकेन वेति कि- ल्पा । आयेनापि किं तद्देशादिकमागत्य प्रमेयवैपरीत्य 20 प्रतीयते, स्वदेशव्यवस्थितेन पान तायत्तद्देशाद्यागमन ज्ञानस्य क्षणक्षयित्वेन सभवति । स्वदेशव्यवस्थितं वन्य देशव्यवस्थितस्य वार्तामपि न जानातीति कथ वैपरीत्यम- वगच्छेत् । बाध्यमपि किं प्रत्यक्षमनुमान वा प्रमेयपरी- त्यप्रत्यायकम् । न तावदध्यक्ष, तस्यातीतदेशादिग्राहकवा-2 संभवात् । अथ "स्मरणेनोपनीतोऽतीतदेशादि पुरोवर्ति- धमिदेशे क्षणत्वेन व्यवस्थितो लोचनज्ञान जनयति, तेन वैपरीत्यप्रतीति" इति चेत् -25 ·५२ श्रीप्रमेयरनकोप । , , वार्थस्य सत्यत्वेन जगददारिद्यप्रसङ्गात् । न चैत्र, निर्वि- मयत्वात्तस्य । अथ "प्रत्यक्षविषय एक सरणगोचर" इति चेत् , तन्न, तयोरेकविषयत्वेनैकत्वापत्ते । अथ "तदेव वस्तु परोक्षतया स्मार्तविज्ञानस्य विषय साक्षाद्रूपतया 5 त्वध्यक्षस्य" इति भूपे । इदमप्यनुपपन्न, यत किमिद परो. क्षत्व वस्तु वा भवेत्, अवस्तु वा । यस्त्वपि प्रत्यक्षेणेक्षित, अनीक्षित वा । ईक्षित चेत्, तयोरेकविषयत्वापत्तिस्तदव स्था । अनीक्षित चेत्, कयमध्यक्षविषय एव स्मरणग्राह्या। अथावस्तु परोक्षत्व, एव तसत्त्वमेव स्यान्न वैपरीत्यम् । 10 नाप्यनुमानेन, यतोऽनुमान प्रतिवन्धवलेनोदयति, प्रतिय न्धश्च प्रत्यक्षप्रमाणपरिच्छेद्योऽनुमानसरित्सवेद्यो वा । अध्यक्षमपि प्रतिनन्धावधारकमेकमनेक वा । एकमपि क्रमेण योगपद्येन या न तावत्क्रमेण पक्षो ज्यायान, एक मणानन्तरमेव क्षणक्षयित्वन क्षीणत्लाद्वितीयग्रहणाभावे 15कुत सवन्धायधारफलम् । नापि यौगपद्येन, तथा सयो- रसभवात् । अनेकपक्षेऽपि लिङ्गग्राहकस्याध्यक्षस्य लिङ्गि- नीतरस्य घेतरत्राप्रवृत्ते कय द्विएमतिवन्धप्रतीति । अनु- मानेनापि प्रतिग्रहो नाभ्युपगन्तव्य , अनवस्थेतरेतराश्रय लक्षणदूपणप्रसके । नापि बाधक विज्ञान ज्ञेयपरीत्यम 20 त्यायक, यतस्तत्स्वस्यासत्त्वमेव निश्चिनोति नान्यदेशादि- सबन्धिनाम् । नापि ग्रहणक्रियाकरणात्प्रकाशको बाधोड- प्यसौ ग्रहणकिया' चिद्रूपा वा विधत्ते, अचिद्रूपा वेति विकल्प्यते, चिद्रूपामप्यव्यतिरिका, व्यतिरिक्ता वा। अव्यतिरिक्तपक्षे ऽर्थस्य चिद्रूपत्यापत्त्या जडताहानि । 25 व्यतिरेकपक्षे तु गृहीतिक्रिया परा गृहीतिक्रियामारच- यन्ती पदार्थस्य प्रकाशिका तामन्तरेण या । प्रथमपक्षेन- वस्था स्फुटैव । द्वितीये तु बोधस्यापि तथात्वापत्तिरिति । IBomits तत् 2Bnserts ता 3B अव्यतिरिक्त पक्षे ·, श्रीप्रमेयरलकोप । अचिद्रूपापि भिन्ना या, अमिन्ना वा । अभेदे जडार्थकर्तृ- त्व विज्ञानस्यासज्यते, न घेतद्युक्त, तत्र तस्यानधिकारात् । भेदे तु तस्याजडत्वादपरया ग्रह्णक्रियया असौ प्रकाश- नीया साप्यपरया इत्यनमस्था तदवस्यैव । नापि तदाधेय- त्याप्रकाशकार, आधाराधेयभावस्या विचारभारगौरवा- 5 सहिष्णुत्वात् । तथाहि । आधार किं स्थितिकरणात्, अविनाशकरणाद्वेत्यादि । नापि तदाकारत्वात्, यतस्तदा- कार विज्ञानमेवानुभूयते नार्थ । अतस्तदाकारत्वबोधस्यैव व्यवस्थापकम् । अर्थव्यवस्थापकरे या किं क्रमेणार्थ व्यय- स्थापयति योगपद्येन वा । न तावत्क्रमपक्षः क्षणक्षयित्वेन 10 सभवति । नापि योगपद्य, द्वयोरननुभूयमानत्वात् । नापि संजन्यत्वाप्रकाशको बोध समसमयभायिनोर्जन्यजनक- भावासमात् । भिन्नकालभाच्यपि बोधोऽर्यामाग्वा भये स्पश्चाद्वान तापमाग्भाधी बोधो बोधक , तदा बोधस्यैव मीयात् । नापि पश्चात्, तदार्थस्य विनष्टलारकस्यासी 15 प्रकाशको भयेत् । इत्थ समानकालभाविनो भिन्नकालस्य या व्यतिरिकबोधस्य प्रकाशकस्यानुपपद्यमानत्वात् “यन- काशते तरसुखादिवद्विज्ञानमेव" इति स्थितम् ॥ ज्ञानवान दोऽसौ ॥ १४ ॥ IXV] [अथ ज्ञानक्षणिकत्ववाद.] अधमा यत्प्रकाशते तरज्ञान, जडस्य प्रकाशायोगात् । न घायमसिद्धो हेतु , यतस्तदा हि स्यादस्य हेतोरसिद्धत्व यद्य- प्रकाशरूपमपि ज्ञान स्याद्यायन्न खलु केनापि वादिना ज्ञान स्थाप्रकाशरूपमिष्ट सर्ववादिना ज्ञानस्य प्रकाशरूपत्वेनाभ्युप-25 गमात् । नाप्यनैकान्तिक , विपक्षे प्रशाशयामागत् निॉपि विरद्ध ,विरुद्धसाधनाभापादेव । तपाहिरिरदोजहाडमा सच स्वंय प्रकाशते, परतो वो नि तावस्वय, जैडेलादेन । अध परत । तदानीं किं ज्ञानात्, अज्ञानाद्वा यदि जामात्, 20 ·श्रीपमेयरलोप । तदानीं व्यतिरिकात्, अव्यतिरिकाद्वा । यद्यव्यतिरिक्तात्, तदागतमर्थेनाज्ञानात् "ज्ञान" इत्यायात सिद्ध न समीहि तम् । अथ व्यतिरिकात् , तदा कि तज्जन्यात् अतज्जन्यावा। यदि तज्जन्यात्, तदा ज्ञानरूपात्, अज्ञानरूपाद्वा । यदि ज्ञानरूपात्, तो ज्ञानाद्वैतमेव । अथाज्ञानरूपात्,तदसग. त,नाज्ञानाग्ज्ञान भवितुमर्हति, अन्यथा यदि विलक्षणादपि कारणाद्विलक्षण कार्य समुत्पद्यते, तदा गोधूमादिभ्योऽपि शाल्यकुरादय समुत्पद्येरन्, ततश्च सर्वमसमञ्जस समाप- नीपोत । न चैवम् । अथैवमभिधीयते "विलक्षणादपि गोमयाद्विलक्षणशालूकोत्पत्तिदर्शनाचदत्राप्येव भविष्यति" तदप्ययुक्त, यतो न तत्र वैलक्षण्य कारणाभावनिवन्धन- त्वेन वक्तु शक्य, अन्वयव्यतिरेकाभ्या केवलादपि गोम- याच्छालूकोत्पत्तिदर्शनात् । न च तथा केवलादर्थाज्ञान केनाप्युत्पत्तिमदृश्यत इप्यते या । अथातजन्यात्, तद- प्यचारु । अतजन्यादपि ज्ञानादर्थो यदि प्रकाशते, तदानी यथा पुरोतिन पदार्था प्रकाशन्ते तथा कालान्तरदेशा न्तरवर्तिनोऽपि प्रकाशेरन , अतजन्यत्वाविशेषात् । अथा. र्थमन्तरेणार्थकलाकलनविकलमपि ज्ञान न स्यात् । तदप्य युक्त, यत स्वाशग्रहणे ह्यन्त सवेदन व्याप्रियमाणमनुभूः -20 यते। तथा पहिरप्यर्थमन्तरेण स्वमदशाया नानामकार विज्ञान सजायमानमनुभूयत एव, न चानुभूयमानस्य वस्तुनोऽभाव शक्यते वक्तु, नीलादिज्ञाने नीलाद्याकारस्य च वेद्यमानत्वात् । तदप्यसगत, यतो वेद्यवेदकाकारविक- लस्य सकलरिकल्पगोचरातीतस्य निविकल्पसवेदनस्यैव 25 सवेद्यमानत्वात्, ग्राह्यग्राहकाकार पुनरनादिकालालीन- वासनावलेनोत्पनत्वात् । तथा चोकम् । “सर्वमालभन भ्रान्त"। किं च । वहि प्रकाशस्य तद्राद्यार्थविचाराक्षम- 1 Bomits ज्ञानरूपाद, मज्ञानरूपाद्वा । यदि शानरूपात, तदा ·श्रीप्रमेयरलोष । तयोपपुतत्वात् । तथाहि । अर्थोऽजयविरूप, अवयनरूपी या भवेत् , गत्यन्तराभावात् । न तावदेकदेशवदवयनिरू- पो' विचार क्षमते, अवयवविरहेऽप्रयविनायोगात्, तेषु तद्वृत्तिविकल्पानुपपत्ते । तथाहि । अवयवेप्ववयवी वर्त- मान किमेकदेशेन वर्तते, सामस्त्येन वा । न तावदेकदे- 5 शेन, तस्य स्वय निरवयवित्वादेव वृत्तिनिमित्तमशान्तरक- ल्पनेंऽशान्तरवृत्तावप्यशान्तरप्रसङ्गः, तथा चानवस्थान च सामस्त्येन प्रत्यवयवपरिसमाप्तरूपतयावस्थितापयवित्व- प्रसङ्गानेदपक्षे । दोपोऽयमभेदे नास्तीति चेत्, तन्न । तत्रा- प्यवयवमानमवयविमान च स्यादितरेतराव्यतिरिकत्वात10 इतरेतरस्वरूपपत् । किं च । समस्तावयवव्यापिनोऽज्य- विनोऽभ्युपगमे पटादेरेकदेशे रागारागकम्पाकम्पादीनि दुर्निवाराणि स्युः, एकस्य रागादिविरुद्धधर्माध्यासायोगात्। नाप्यवयवरूपोऽर्थो विचारगोचरचारी करचरणशिरोगा- दिनामग्यवाना स्वावयवापेक्षयावयविरूपतया तद्रूपेणैना-15 पास्तत्वात् । अथ परमाणूना निरशतयावयवत्वमुपपद्यतेति चेत्, तदप्ययुक्त, तेषामपि दिपकसवन्धेन पडशता- पत्त, अन्यथावस्थानाभावात् । ततश्चार्थविरहात्तदुन्मुखो- द्राहाकारोऽलीक , तदलीकताया ग्राहकाकारोऽप्यलोक एच, ग्राह्याभावे ग्राहकायोगात्तदपेक्षयैव तदुपस्थिति , इत्थ20 च ग्राह्यग्राहकाकाराभाचे ज्ञानाद्वैतमेवारशिप्यते, तस्प सर्वत्राव्यभिचरितरूपत्वात् । तस्माचदेव पारमार्थिकमिति स्थितम् ॥ यत्चावदुक्त “यत्प्रकाशते तज्ज्ञान" इति, तत्ता. वद्विचारयामः । किं स्वयमेव परनिरपेक्षमात्मान प्रकाश- यति, सापेक्ष वा । तत्र यद्याद्य पक्ष कक्षीकारपूर्वीकारेण 25 प्रतिपद्यते, तदयुक्त, स्वात्मनि नियाविरोधात् । न धत्य- न्तयुशानीयबुद्धिमानपि तेनैवाङ्गुल्यग्रेण तदेवाहुल्यन स्पृ- शति, स्पृशता वा दुर्वल यादिन दृष्ट्वाभ्युपगम्यापि महे । 1A omits एकदेशवत् 2 A पदादे' 3A तापात .

·५६ , श्रीप्रमेयरतकोपा एकस्यैव प्रकाशकप्रकाश्यभाये कयमभ्युपगम्यते। तथाहिए प्रकाशयतीति प्रकाशक , प्रकाश्यत इति प्रकाश्य न चैतयोरंकात्म्य, निरोधव्याघ्रामातत्वात् । अथ द्वितीय पक्षे, सोऽप्यनुपपन्न । सतोऽन्यस्य ज्ञानमनान वा । तत्र 5 यदि तावरज्ञान, तदा ज्ञान ज्ञानान्तरयेद्यमित्यायात, एवं च स्वदर्शनव्याघात स्वसवेदनानभ्युपगमादिति । अथ "अज्ञान" इति द्वितीय पक्ष , सोऽप्यनुपपन्न , यतस्तदपि वस्तुमतिपेधनादित्युच्यते, आहोस्वित् सदृशप्रतिपच्या था। तत्र यदि तावदभाव , तदयुक्त, अभायस्याकिंचित्कर- १० स्वास्किंचित्करत्वेऽभावरूपविरोधात् । तस्मानामावापेक्ष प्रकाशकत्वम् । अथ द्वितीय पक्ष , तत्रापि किं ज्ञानापेक्षया सदृशं ज्ञानान्तर गृह्यते, आहोस्विरज्ञानवस्तुव्यतिरिक घस्त्वन्तरम् । तत्र यदि तायज्ज्ञानान्तर', धान्त, अभ्रान्त या। तत्रं यदि भ्रान्त, तदा तदपेक्ष प्रकाशक्त्यमयुक्त 15भ्रान्तस्यादेव । अथ द्वितीय पक्ष , तदा स्वदर्शनव्याघात इति पूर्वमेघावर्तते। अथ ज्ञानव्यतिरिक्त वस्स्वन्तरस्वरूप गृह्यते, तदा हेतुविरुद्धः, विरद्धसाधनात् । तस्मात्स्वरूपा सिद्धो हेतु , प्रत्यक्षानुमानवाधितत्वात् कालात्ययापदिष्ट स्यात् । तथाहि । प्रत्यक्षेण जडमनुभ्यते, अनुमानन वो 20 भयरूपम् । यदप्युक्तं "जडं हि वस्तु व्यतिरिकेने प्रकाशन प्रकाशत इत्यत्राव्यतिरिक ज्ञान निधाणा स्तम्भभकुम्भा म्भोरुहादयः पदार्थो न मतीयन्तै" इति, तदप्यसमीचीन यतो भवतच प्रतीयन्ते, अव्यतिरेकानीकारात्, अथ मय न प्रतीयन्ते। अत: कारणादिदमुच्यते । तदामदभ्युपगम 25 प्रमाण, अममाण वा । यदि प्रमाण, तदा स्वदर्शनतिर स्कारद्वारेणामदर्शनं किं नाभ्युपगत भाति । अथोकदो 14 प्रकाश्यकमाव: B द्वितीयपक्षा तश्यदि सावदा तत्रा .

·श्रीप्रमेयरनकोप । ५७ पाद्विभ्यता भवतो द्वितीयपक्षोऽभ्युपगम्यते, तदोफमेय दूपणमित्यत्रोपतिष्ठते । यदप्युक्त "व्यतिरिक्तज्ञानप्रकाशक- सपक्षे प्रतिभासमानत्वात्प्रकाशकमित्यत्रमरीचिकाज्ञानेऽपि प्रकाशस्य तुल्यत्वात्” इति, तदप्यनुचित, प्रत्यनीकोपस्था- पकप्रमाणेन चाध्यमानत्वात् "प्रतिभास एवालीक " इति 5 साधनविकलो दृष्टान्त । यदप्युक्तं "ज्ञानस्य धैपरीत्य शेयस्य या" इत्यादि, तदप्यनुपपन्न, यतो ज्ञेयवपरीत्य नाभ्युपगतमेवेत्यसदुपालम्भ एव ज्ञानस्य चैपरीत्यमुपगत- मेन, तच्च ज्ञानान्तरेण वाधकेन व्यवस्थाप्यत इति न तत्पक्षभावी दोष सगतिमङ्गति । यदप्युक्त"ग्रहणक्रियाकर-10 णादित्यचिद्रूपों व्यतिरिक्ता क्रिया” इति, तदनभ्युपगमा- देव निरकम् । व्यतिरिकापि चिद्रूपा नाभ्युपगम्यते, मचिद्रूपाभ्युपगमे तत्कारणाज्ञान प्रकाशक क्रियाया , ततश्च नाननस्यों, क्रियान्तरापेक्षया । तदाधेयपक्षस्तु न सभवत्येव, ज्ञानस्यात्मसमतत्वात् । तदाकारपक्षोऽप्यस-15 भवान् , ज्ञानस्य निराकारत्वेनाभ्युपगमादिति तजन्याच्च। यच तत्र दूपणमदायि यदत्राक्षणिकपक्षे न यच्छत्तीत्युप- रम्यते ॥ १५॥ [XVIJ [अथ वौद्धहेतुखपडनम्] यदिदमभ्वधायि शौद्धोदनशिप्यक "स्वभावकार्यानु पलम्भलक्षणस्त्रिधैव हेतु" इति, तदयुक्तं, यतस्त्रिधैर तदैव युज्यते यदा हेत्वन्तराभाव केनापि प्रमाणेन निश्चि- तो भवेत् , यत प्रतियोग्यभावेऽतिनिर्णयाव्यभिचारित्वा- नावेषु सावधारणानिर्णयस्य । यदुकम् । 1A omits2BC तद 3A प्रहपकरणदि 4 BComit 20 25 किया" इति ततश्च नानवस्था - ·10 श्रीप्रमेयरतकोष । अयमेति यो ोप भावे भवति निर्णय । नेप यस्त्वन्तराभायसवित्त्यनुगमाढते ।। अथोच्यते । रेवन्तराभाव प्रत्यक्षेणनेक्ष्यते । तदयुक्त, यत प्रत्यक्ष विविक्तक्षणक्षयिपरमाणुलक्षणस्वलक्षणविषय- 5 मेगाभिधीयते, न च हेत्वन्तराभावस्तथाभूतोऽभिवर्ण्यते । तथाहि । यद्यसदलक्षणो वस्त्वात्माभाव सपरिकल्पते,तदा तस्येन्द्रियसनिकर्षाभावात्प्रत्यक्षस्य तद्विपयविरोधितेति । यदुकम्। न तावदिन्द्रियेणैपा नास्तीत्युत्पद्यते मति । भानानिय सयोगो योग्यत्यादिन्द्रियस्य हि ।। अथाभिधीयते । सर्वशचि विरहलक्षणोऽभानो ननु सोऽपि वस्तुविषयिणः प्रत्यक्षस्य विषय इत्यादातु न शक्य- ते । तथा "अनुमान तद्राहक भविष्यति" इत्यपि न लपनीय, यतस्त्रिविधरिगसमाश्रयमेव धर्यते तदिति तत्र Iस्वभावकार्यहेतू विधिसाधकापिति न तदाश्रय सहेत्वन्त- राभाव कर्तुं पारयति । अथोच्यते । यद्यपि कार्यस्वभाव हेतुसमुत्थ हेत्वन्तराभाव कर्तुं न शक्नोति, तथाप्यनुपल- धिसमुस्थ हेत्वन्तराभावसाधनाय भविष्यति । तदप्यस- मीचीन, यत सापि चतुर्धा स्थूलभेदापेक्षयां समुपवर्ण्यते, 20 स्वभावानुपलब्धि , कारणानुपलब्धि , च्यापकानुपलब्धि , विरद्धविधिश्चेति । तत्र स्वभावानुपलब्धिहेत्वन्तराभावनि- राकरणाय तदैव प्रभवति यदैकज्ञानससगिणस्तुल्ययोग्यता- रूपस्य नोपलब्धिरूपा भयति न च हेत्वन्तरमत्यन्तमसत्त- थोपगत तथेति । भवतु वा स्वभावानुपलब्धिहेत्वन्तराभा 25धसाधनाय, पर देशनैयत्येन सा स्यादित्यतोऽस्युपगम- क्षति । अथ यद्यपि स्वभावानुपलब्धिहेत्वन्तराभावसा धनाय न प्रवर्तते, तथापि कारणव्यापकानुपलब्धी भवि- 1A स्थूलापेक्षया . , ·10 श्रीप्रमेयरनकोष । ग्यत । तदप्ययुक्त, यत सिद्धे कार्यकारणव्याप्यव्यापक- भावे भवतो न चात्यन्तयोग्यस्य हेत्वन्तराभावस्य कार्यका- रणभावो व्याप्यव्यापकभावो वा समस्ति, भवतो या कार- णव्यापकानुपलब्धी तथापिदेशनैयत्येन हेत्वन्तराभाव इति। न च तथाभ्युपगम्यते । अथ विरुद्धोपलब्धि , साप्यघट- 5 मानैव, यतो भरतो जायमानस्य प्रवन्धनान्यसद्भावेऽभा- वाद्विरोधगति । न चात्यन्तासभविन प्रकारोऽय भगति, अभ्युपगमे या देशनैयत्येनन स्यादिति । तत्र च प्रागुको दोप इति कथ निधिवेत्यवधारण घटा प्राश्चति ॥ १६ ॥ [XVII] [अथ वाच्यवाचकसवन्ध.] यद्येनाप्रतिवद्धस्वभाव न तत्तस्य गमक, यथा रजो- राज्यादि पदार्थो धूमध्वजस्य । अप्रतिबद्धस्वभावश्च शब्दो- ऽर्थेन । न चायमसिद्धो हेतु । तथाहि । असौ सवन्धो भवन् तादात्म्यलक्षण , तदुत्पत्तिलक्षणो' वा, आधाराधे । यलक्षण , समवायलक्षण , वाच्यवाचकलक्षणो वेति विक रपा । तत्र न तावत्तादात्म्यलक्षण , यतस्तादात्म्ये हि शब्दार्थयो शब्दो वा स्यादों या, न द्वयम् । तथा शब्दार्थयोस्तादात्म्ये क्षुरिकामोदकादिशब्दोच्चारणे मुखपा टनपूरणप्रसङ्ग । न च दृश्यते । नापि तदुत्पत्तिलक्षण, यत किं शब्दादर्थोत्पत्ति', अर्थाद्वा शब्दोत्पत्ति । यदि शब्दादर्थोत्पत्ति , तदा विश्वमदरिंद्र स्यात् , हिरण्यगन्द समुच्चारणादेव तदुत्पत्ते । नाप्यर्थाच्छब्दोत्पत्ति, तात्या दिकारणकलापादेव तदुत्पत्तिदर्शनात् । नाप्याधाराय लक्षण, तस्याप्यघटनात्, यत स आधार स्थितिकर 35 णात्, अविनाशकरणाद्वा । यदि स्थितिमात्, तदा 1A सतयोपगतस्य 2 BCommt 3 BCont . 2 ·, श्रीप्रमेयरलकोप साधारस्थितिस्ततं स्थाप्यादिन्ना किन्यते, अभिन्ना था। यद्यभिन्ना, तदा स्थाप्यमेन कृत, तच्च स्वकारणालापादेव सिद्ध, किं तत्राधारेण क्रियते । अथ भिन्ना, तदाधेयस्य न किचित्कृत स्यात् । अथ तत्सवन्धिनी स्थितिर्जन्यते, 5 ननु तत्सकन्धो जन्यजनकर क्षण ,आधाराधेयलक्षणो वा। तत्र यदि जन्यजनक्लक्षण , तदाधारण भिन्ना स्थिति - न्यते, आधेयस्य किमायातम् । अथाधाराधेयलक्षण , तर्वाधार कि स्थितिकारणादविनाशकरणाद्वेति पुनस्तदे- वानुवर्तते । नाप्यविनाशकरणात् , अविनाशो हि गिनन्य- 10 रस्वभावाना भावाना, अविनश्वरभावाना वा । न तावद- विनश्वरस्वभावाना, यतो येऽग्निश्वरस्वभाषा भागास्ते- पामविनश्वरत्व स्वकारणकलापादेव सिद्ध, कि तत्राधारेण क्रियते । अथ विनश्वरस्वभावा , तदप्ययुक्त, यतो ये विनश्वरस्वभागा भागास्तेपा' विनश्वरताया पुरदरशतैर- 15 प्यन्यथाकर्तुमशक्यत्वात् । अपि नाम भावा स्त्रय न भनेयु । न पुनर्मार्यमाणा अपि स्व स्वभाव परित्यज्यास्त्र स्वभार स्वीकुर्यु । नापि समवायलक्षण., तस्याविद्यमान त्वात् । तथाहि । समवायोऽपृथग्भूताना भावानामुपर- पर्यते । सा चापृथसिद्धि कि देशेकस कालकत्व स्वरू 20 पंकत्व वेति पिकल्पा । न तावद्देशैकत्व, यत' पटस्य देशास्तन्तवस्तन्तूना स्वाशा । अत कथ देशैकत्वम् । अथैकाकाशदेशावस्थितत्वादेशैकत्वमेकदेशत्वमुच्यते, सर्व- पदार्थानामेकाकाशदेशावस्थितत्वादेकत्वापत्ति । नापि कालकत्व, तन्तुकाले पटस्याविद्यमानत्वात् । नापि स्वभा- 25 वैकल्य, यत स्वभावकत्व एकमेव वस्तु स्यादिति न कश्चि- समवाय । नापि वाच्यवाचकभाव , यतो वाच्य किमर्थ- स्वलःण, अर्थसामान्य या द्वयी गति । न तावत्स्वलक्षण, 1 Aomits ETATIK BBComit भावासू 4 BCखभाषलक्षण 2 B C omit the whole sentnco ·M श्रीप्रमेयरक्षकोष । यतस्तस्य प्रथमे क्षणे निरीक्षण, द्वितीये तदध्यवसाय , तृतीये यावच्छन्देन वक्तुमारभ्यते तावचस्य क्षणक्षयि- त्वेन विनष्टत्वात्कथ वाच्यरूपता । नापि सामान्य, तस्या- विद्यमानत्वात् । तथाहि । यत्प्रमाणगोचरचारिता नाच. रति न तत्सम्यपहृतिपयमवतरति, यथा व्योमारपिन्दम् 15 नाचरति च प्रमाणगोचरचारिता सामान्यम् । न चायम. सिद्धो हेतु । तथाहि । तत्सामान्य प्रत्यक्षममाणपरिच्छेद्य वा स्यात्, अनुमानसवित्सवैध था । न तावदाद्य पक्ष, यत प्रत्यक्षस्य पुरोवर्तिव्यक्तिजन्मता,सामान्यस्य सकलन- लोक्योदरचिवरवर्तिव्यकिव्याप्यस्वरूपता,तधाभूनस्य प्रत्य क्षेण कथमीक्षण, तदीक्षणेन सर्वज्ञतापत्ति । तथा तत्मा मान्य व्यक्तिभ्यो भिन्न, अभिन्न पा । यद्यमिन, तदा किं तासु व्यक्तिपूत्पद्यमानासूत्पद्यते व्यत्यन्तराद्वा गच्छति व्यक्तिशून्य एव वा देशेऽवतिष्ठते । तथा चोक्तम् । व्यक्तिजन्मन्यजाता चेदागता नाभयान्तरात् । तच्छ्न्ये न स्थिता देशे सा तया सगता कथम् ॥१॥ ध्यविनाशे न चेन्नष्टा गता व्यत्स्यन्तर न च । तम्छ्न्ये न स्थिता देशे सा जाति केति कथ्यताम्॥२॥ तत्र यदि व्यक्त्या सह जन्मेप्यते, तदा नित्यत्वाभ्युप- गमक्षति । द्वितीयपक्षे तु सक्रियत्येन निष्क्रियत्वाभ्युप गमो विरुध्यते । तृतीयपक्षस्तु, सदैव व्यस्याधास्वाभ्यु- पगमान सभवति । तथा विनाशनिकल्पा अध्यनेनर युक्तिकलापेन निरस्तायतारा द्रष्टव्या । अथ भिन्न मामा न्यमनुगताकार वा स्यात्, व्यावृत्ताकार या । यदि व्याव- ताकार, तदा व्यक्तिरूपस्यैव व्यावृत्तत्वादरक्तिस्वभारतव 25- तस्य न सामान्यरूपता । अधानुगताकार, तदा सोऽनुगम स्वरूमे, पररूपे वा । न तामस्वरूप, तत्रानुगमाभावात् । न हि सुशिक्षितोऽपि बद स्व Rm ·श्रीप्रमेयरतकोष । नापि पररूपे, यत पररूपानुगम किं तादात्म्य, तत्सम- पायो या । न तावत्तादात्म्य, व्यतिरेकाङ्गीकारात् । नापि समायः, सामान्यस्य समवायादत्यन्तव्यतिरिकत्वेनाभ्यु. पगमात् । अथ प्रमाणान्तर सामान्यसाधक निघते । 5 ततो वाच्यरूपता भविष्यति । तथाहि । यदनाधितनोध गोचरचारि तत्समस्त समस्ति, यया स्तम्भेभकुम्भादिकद म्बकम् । अवाधितबोधगोचरचारि च सामान्यमिति, अस्य सामान्यसाधकस्य हेतोविद्यमानत्वात्कथं नास्ति सामान्यम्। इदमप्ययुक्त, अस्य हेतोर्युत्त्यादिविकल्पैर्वाध्यमानत्वात् । 10 तथाहि । तत्सामान्य तासु व्यरिपेकदेशेन वा वर्तते, सामरत्येन वा, एकदेशेनापि फि येनवाशनकस्या व्यची वर्तते तेंनव द्वितीयस्यामपि, अशाम्तरेण था । यदि तेनैन, तदकाशेन सर्वव्यफीना व्यासत्यापिण्डरूपता । अयामा न्तरेण, तदा सण्डीभूतत्वात्सामान्यस्य नि सामान्यापत्ति । 1. अथ सामस्त्येन, तदैकस्यामेर व्यची परिनिष्ठितत्वाव्य- स्यन्तगणि सामान्यशून्यानि प्रामुरन्ति । तथा तत्सामा- न्यमममानरूपासु व्यतिपु वर्तते, ममारूपासु वा । यद्य- समानरूपामु, तहि गोवसामान्य यथा गोषु वर्तते, तया महिप्यादिप्यपि पर्तेत, निशेपाभानात् । अथ समानरू- 20पासु, तदा पिं तासामामान्यरूपता स्वरूपेण, सामान्येन या। यदि स्वरूपेण, तदा मामान्येन कि कर्तव्यम् । अथ सामान्येन क्रियते, पि तेनेन, सामान्यान्तरेण घा। यदि तेनर, तदा स्फुट एपेतरेतराश्रयदोप । अथ सामान्या न्तरण, तदा तदपि तासुसमानरूपास्वसमानरूपास येत्याच- 25 नुवर्तनयानयस्थागच्उतीति तद्भयात्तापरसमानरूपता स्वरू- 1Aम ताबादचाम्पादम्पविर का. 2A outs तदार एवेवरे पराधी भप रामान्यान्तरंग ·श्रीप्रमेयरनकोप । पेणाभ्युपग तव्या, तस्या स्वरूपसिद्धाया “सामान्येन किं कर्तव्यमिति प्रतिवन्धामि सिद्धत्वम्। नाप्यनेकान्तिकत्व, यतो यदिप्रतिबन्धमन्तरेणापि गमकव भरेत, तदा स्यादन- कान्तिकत्वम्। तच्च न, अतिप्रसङ्गात्। तथाहि । प्रतिवन्धम- न्तरेणापि गमकत्व यत्किंचिद्यत कुतश्चिद्गम्यते । न चैनम्। 5 ततानकान्तिकालम् । नापि निरुद्धत्व, सपक्ष एव भावात् ॥ स्वपक्षे प्रतिष्ठा युयदि सद्भिरस्माभिरिदमुदीर्यते। यचावत् "शब्दो ऽर्थस्य गमको न भवति" इति साध्ये "योन इत्यनुमानमुपन्यस्त, तत्राप्रतिवद्धस्वभावत्वलक्षणो हेतुर- सिद्ध । तथाहि । गब्दोऽर्थप्रणयनार्थ प्रयुज्यते, उच्चरि-10 ताच शब्दादर्थप्रतीतिरपलभ्यते । सा च सन्धनिनन्धना पकया। अन्यथा, यत कुतश्चिच्छन्दाद्यस्य कस्यचिद- र्थस्य प्रतीति स्यात्, न नियतान्नियतस्य, तस्मात्संबन्धो- ऽगीकर्तव्य , स ध याच्याचकभावलक्षण एव, सवन्ध- त्रयस्य यथोक्तदूपणाघातल्लात् । यचाभिहित "अर्थस्बल-15 क्षण क्षणिकरनाद्वाच्य न सभवति" इति, तदसगत, सहे- तुकाना घटादीना मुद्गरादिव्यापारानन्तर पिनाशोपलव्धे रियकालावस्थायित्वस्य व्यवस्थापितरनात् । इतरयोत्पादा नन्तरमेव विनाशे जगच्छून्य स्यात्, निर्हेतुकाना च व्योमा दीना सर्वदाविद्यमानत्त्यारस्वरक्षणस्य वाच्यत्यम् 120 यच्चोक्त "सामान्य प्रमाणगोचरातिकान्तवादाच्य न सम यति" इति, तन्न, यत शब्दोल्लेखशून्येऽपि निविपके ऽनुगत रूप प्रतिभामते कथम् । अन्यथा दाक्षिणात्यस्या विज्ञातेऽपि याचक उष्ट्रपरपरा पश्यतोऽनुगतरूपप्रतिपत्ति स्यात् । तथा सविकल्पेऽपि सामान्य प्रतिभासते । तथाहि । 27 "अनयोः सादृश्यमेपा सारूप्य,' "सोऽनेन सदृश इत्यादि सपिकल्पक ज्ञानमप्रतिपनसामान्यस नोपपद्यते, 1A सपक्षप्रति. .

·5 श्रीप्रमेयरनकोष । "अप्रतिपन्नघटस्य घटोऽय" इति ज्ञानयत् । तस्मात्प्रत्यक्षेण सामान्य प्रतीयते । अनुमानतोऽपि, तत्पूर्वकत्वात्तस्य । न चेद ज्ञान निर्हेतुक, कादाचित्कत्वात् । नापि तपिण्डमा वनिवन्धन, पिण्डाना व्यावृत्तत्वात् । यदि चेद पिण्ड- मात्रनिवन्धन स्यात् , तदानी कर्कादिप्यपि गौ!रित्युल्ले- खेनोत्पद्यते, पिण्डरूपतायास्तेप्पप्यनिशेपात् । न च "वाह- दोहाद्यर्थक्रियानिवन्धनोऽय" इति वाच्य, तदभावेऽपि वत्मादौ गोवुद्धिमवृत्ते ,महिष्यादौ तत्सद्भावेऽपि चाप्रवृत्ते । न च वाधितोऽय प्रत्यय , सर्वत्र सर्वप्रमाणामनुगता- 10 कारस्योपल्ब्धे । नापि दुष्टकारणमभन , काचकामलाद्य- शेषचाक्षुपदोपानुपप्लुतविशालपक्ष्मलधवललोललोचनोत्पल युगलशालिनामप्यनुस्यूताकारस्य प्रभासनात्। तस्मादनुगत- प्रत्ययनिमित्तत्वात्सामान्यस्य सद्भाव सिद्ध, तत्सिद्धौ च सामान्यस्वलक्षणयोर्गाच्यत्व शब्दस्य च वाचकत्वमिति 15स्फुट एव शब्दार्थयोर्माच्यवाचकलक्षणसवन्धो' जापटीति कथ नासिद्धत्व हेतोरिति ॥१७॥ [ XVIII] [अथ वाच्यवाचकसवन्धखण्डनम् ] अत्रोत्तरयाम ।यत्तापदुक्त "सहेतुकविनाशनलाटा- 20 दीना कियत्कालारस्थायित्व," तदसमीचीन, विनाशहेतो रपि विचार्यमाणस्यासभवात् । तथाहि । विनाशहेतुभिर्वि- नाशो विधीयमानो ऽग्निवरस्वभावाना भागना विधी यते, विनश्वरस्वभावाना वेति भागीरथीविपुलपुलिनार- तरञ्चक्रवाकद्वयमिन विकल्पयुगउममलमवतारमाचरयति । 25 तत्र न तावदपिनन्धरस्वभावाना, यतो येऽविनश्वरस्वभा वास्तेपा विनश्वरस्वभावत्वस्य पुरदरशतैरपि कर्तुमशक्य- 1A omits तत् 2 A वा. 3A रमारचयति ·. श्रीप्रमेयरसकोष । त्वात् । अपि नाम भाना स्वय न भवेयु । न पुनर्माय- माणा अपि स्व स्वभाव परित्यज्य स्वभावान्तरमुररीकुर्यु । नापि विनश्वरस्वभावाना, यतो ये विनश्वरस्वभावास्तेषा स्वहेतुकलापादेव तथाभूताना समुद्भूतत्वाद्विनाशहेतुभि कि कर्तव्यम् । तस्मान्न सहेतुकविनाशनलात्कियत्कालाव- 5 स्थायित्व, भावाना क्षणिकत्वप्रसाधकानुमानसद्भावात् । तथाहि । यद्यथा प्रतिभासते तत्तथैवाङ्गीकर्तव्य', यथा निर्दोपनयनप्रभवदर्शने प्रतिभासमान नील नीलरूपतया चक्रास्ति क्षणिकत्वाध्यासिता सर्वार्थमात्रा इत्यमुतोऽनुमा- नाद्धावाना क्षणिकत्व, तस्मिंश्च क्षणिकने न स्खलक्षणस्य 10 वाच्यत्व नापि सामान्यस्य, तस्याविद्यमानत्वात् । यद्यपि व प्रत्यक्षादिप्रमाणेन तत्सत्त्व व्यवस्थापित, तथापि तस्य वृत्त्यादिनिकल्पैध्यिमानत्वादिति नास्ति शब्दार्थयोर्याच्य- याचकलक्षण सबन्ध इति स्थितम् ॥ १८॥ [XIX] [अथ सामान्यनिराकरणम् ] इह हि नैयायिकमीमासकादयो नित्य व्यापक गोवा दिसामान्यमुपगच्छन्ति । तच्च न प्रेक्षाक्षुण्णमानसैविचार माण सत्तामासादयति । तथाहि । तदभ्युपगम्यमान सत्र । माणकमभ्युपगम्यते, नि प्रमाणक वा । यदि नि प्रमा मिति पक्ष , स न युक्त , प्रमाणमन्तरेण व्यवस्थामा अभा वात्, अन्यथा सरविपाणवन्ध्यास्तनन्धयादयो । वहृतिपथमयतरेयु । अथ "सप्रमाणकं" इतिप, मोजी - न युक, यतस्तद्राहक प्रमाण प्रत्यक्ष वा भाद, अनुमान था, प्रत्यक्षमपि निर्विकल्पक, सविकल्पक वास यदि25 "निविकल्पक' इति पक्ष , स न सगत शमयादिन्य- तिरेकेण सामान्यस्यानुगताकारस्यापरवा सत्य प्रति- 1A. omits तमाम सहेनुकविनाश तत्तदैव अपरल 15 ·- श्रीपमेयरतकोष । भासाभावात् । न ह्यध्यक्षव्यापारेण शालेयादिषु व्यर- स्थित क्ण्ठे गुण इच भिन्नमनुगताकार सामान्य केनचि- लक्ष्यते । अथ "सरिकल्पक तड़ाहक' इति पक्ष ,सोऽप्य- युक्त । गौौरिति विकल्पज्ञानेनापि त एव समानाकारा 5 भावलेयादयो वहिर्व्यवस्थिता अवसीयन्ते । अन्तश्च शब्दो- देखो न पुनस्तद्भिन्नमपर गोत्यम् । अथ "अनुमान" इति पक्ष कक्षीक्रियते, सोऽपि न चारत्वमवलम्नते, यतस्तन्द्रा हकमनुमानमभ्युपगम्यमान किंस्वरूपमिति वक्तव्यम् । अथ किमगोच्यते । विद्यत एव सकललोकप्रसिद्धमनुमान 10 सद्राहकम् । तथाहि । व्यावृत्तेपु खण्डमुण्डशावलेयादिप- नुगताकारस्तद्व्यतिरिकानुगतनिमित्तनिरन्धनो व्यावृत्तप्य नुगताकारप्रत्ययत्वात् । यो यो व्यावृत्तेष्वनुगताकारप्रत्यय स स तद्वातिरिकाउगतनिनन्धन , यथा चर्मचीरकम्बलेषु नीलमिति प्रत्यय । तया चाय शालेयादिपु गौगौरिति 15 प्रत्यय । तस्मात्तप्यतिरिकानुगतनिमित्तनिनन्धने इति नैतत्साधीय , सामान्यस्यानुगतप्रत्ययहेतुत्वेन प्रमाणतो निर्णयाभावात् । तथाहि । अनुगताकारस्य ज्ञानस्य निनि- मित्तस्यासभवात्केनचिन्निमित्तेन भाव्यमित्येतावन्मात्र ति- इति । तच्च सामान्यमन्यद्वा न निश्चेतुं शक्यते । किं च । 20 कार्यान्वयव्यतिरेकाकाराभ्या' कारणस्यावधारणं, पिण्डाना च विशेषप्रत्ययोत्पत्ती ताभ्या सामर्थ्य सिद्धम् । ततोऽनु- गतप्रत्ययेऽपि तेषामेव सामर्थ्यपरिकल्पन, न मामान्यस्य, तस्य कचिदपि सामर्थ्यानवधारणात् । तथाहि । पिण्डस- भावेऽनुगताकारमुपरभ्यते तदभावे नेति वरमध्यक्षपत्यया- 25 वसयाना तेपामेव तनिमित्तता कल्पनीया । न तद्वत्तव्य "पिण्डानामाशिष्टत्वात्प्रतिनियमो न स्यादनुगतप्रत्ययो- पत्ती" इति, यतो यथा सदादिरूपतयानिशेपेऽपि तन्नू 1 A omits a 2 Bomita BTER ·श्रीप्रमेयरतकोष । नार पटजन्मनि हेतुकानन कपालादीना, तथा शारलेया- दीनामेर गौगारिति ज्ञानोत्पादनसामर्थ्य भविष्यति कया- चियत्त्या न कर्कादीनाम् । यथा यया गुडूच्यादेवरा दिशमने सामथ्र्य प्रतीयते न दध्यादेर्यस्तुरूपतयाविशेपेऽपि, तथा प्रकृतेऽपि भविष्यतीति न पर्यनुयोगो युक्त । कि च । सामान्य मूर्तमभ्युपगम्यते, अमूर्त वा । यद्यमूर्त, न सामान्य स्यात् , रूपवत् । अब मूर्त, तथापि न सामान्य, घटवत् । तथा कि साशमभ्युपगम्यते, निरश या । यद्य- नश, न तर्हि सामान्य, अनगत्वात्, परमाणुरत् । अथ साश, तथापि न सामान्य, घटत् । किं च । पिण्डेभ्यो 10 भिन्न वा स्यात् , अभिन्न वा, भिनाभिन या न तानि- साभिर, विरोधात् । अथ "केनाप्यंशेन भिन केनाप्य- मिन" इति, तदपि न युक्त, सामान्यस्य निरशत्वात् । नाप्यभिन्न, पिण्डाना नानावे तस्यापि नानात्वापत्ते , तदेव वा तेपामेकरूपताप्रसके । नापि भिन्न, असा 15 मान्यरूपताप्रसङ्गात्, दण्डादियत् । अयानेकमबन्धात्सा- मान्यमभिधीयते, तदपि न युच, मख्याकार्यद्रव्या- देरपि सामान्यरूपताप्रसङ्गात् । अयानुस्यूताकारतया प्रतीयमान सामान्य, नेतरदित्यभिधीयते, तदप्यमगत, यत किमात्मरूपानुस्यूत, पररूपानुस्यूत यो । न तार 20 दात्मरूपानुस्यूत, आत्मन्यनुगमाभावात् । अर्थ पररू- पानुस्यूत, तदपि न चारु, यत पररूपानुस्यूतता कि तादात्म्य, तत्समगायो वा । तद्यदि तादात्म्य, तदा पर्यो दोष । अथ तत्समसाय , सोऽपि न सगत , समनायस्या भागात् । भवतु या सर्वव्यापि गोय, यथा गोपिण्टेधु 25 समन्धयति, तथा कर्कादिपिण्डेषु किं न सवन्धयति विशे- IA. गूदव्यादैरे B गहच्यादेरेद - Aomt3 परस्पानुस्यून पा 3A पूर्वदोष

·No text on this page.

·श्रीप्रमेयरतकोष ! [ Xx] [अथापशब्दनिराकरणम्] येऽप्यमी शान्दिकाअपशब्दजिघृक्षतोलब्धलक्ष्या समा- चक्षीरन् "अपशब्दस्त्वया कृत "इति तदेतद्विधारयाम । कि ध्वनिव्यतिरिकोऽयमपशब्द , आहोस्विद्घनिरेवापशब्दः।। यदि तावत् "निव्यतिरिचोऽयमपशब्द" इत्यय पक्ष क्क्षीक्रियते, एव सतियारन्तोऽप्यमीधनिव्यतिरिका रूपा- दय सर्व एव ते घनिव्यतिरिक्तवादपशब्दतामनुपीरन ,आ- गमनिरोधश्चापद्यते भवता, यत स्फोटोऽपि धनिव्यतिरिक्त एवेप्यते, तस्यापशब्दता प्रामुयात् । अथ "ध्वनिरेकायमप-10 शब्द "इति प्रतिज्ञा, असारपि निष्कृतनासाभरणेनायिका न शोभामादधाति, यतो धनि शब्द इत्यनान्तर, लौकि- कप्रयोगदर्शनात् । तथाहि । धनि पुर्वहुच्यते शब्द कुरु मापशब्द कापीरिति तस्मादसत्कल्पनेवामौ त्वयापशब्द कृत इति । किं च । श्रोत्रन्द्रियज्ञानाचसेयो वा भवेदपशब्द , 15 चक्षुर्विज्ञानसमधिगम्यो वा । तत्र यद्याद्य पक्ष , तदा न साधिमानमास्कन्दति, श्रोनेन्द्रियनानग्राह्यत्वात् , साधु- शब्दवत् । अथ द्वितीय क्ल्प , तदापशब्दव्यपदेशता नापद्यते, चाक्षुपत्नात् , रूपादिवत् । अवैवमभिदध्युः "रक्ष. णानुपपन्नोऽपशब्द," एतदपि स्वधाय कृत्योपस्थान 20 यतो यदि लक्षणाभिधानेन जेगीयमाना शब्दास्त एयो. च्यन्ते, तत शब्दाना नित्यता प्रलीयते कथम् । यदि नित्या शब्दा किं लक्षणेन। अथ लक्षण, न तर्हि नित्या । अथैवमामानन्ति नैयायिका । "अर्थप्रतिपादका साधन इत्यपशब्देन च नासावयों गम्यत इत्येवमपि न दोपः 123 योऽपि "गो' इत्याह सोऽपि लालखुरककुदविषाणादि- मन्त गोपिण्ड प्रत्याययति । योऽपि "गरि" इत्याह, सोऽपि IA व्यपदेशतो - ·७० श्रीममेयरनकोप । तमर्थ, न च "गवि" इत्युक्ते वडवा प्रतीयते करेणुगा"। एतत्त्वयुक्तम् । “अर्थप्रतिपादका साधन" इति समर्थ, न च "गरि" इत्युक्ते वडवा प्रतीयते" इति स्थितमतत् "नास्त्यपशब्द" तदुत्पादककारणाभावात् कार्यस्याप्य- 5 भाव इति निश्चीयते । अथैरमाहुपयाकरणा । यान्येकाप- शब्दस्योत्पादककारणानि, तान्येव साधुशब्दस्यापि अयमपिपरिहारसकन्धोऽसवन्धधतामात्मन प्रदर्शयति । कि कारणानि । यतो भिन्नानि कार्याणि भिन्नेभ्यो कारणेभ्यो दृश्यन्ते । तस्माच्छन्दापशब्दयोरेक कारण नोपपद्यत इति 10 स्थितमेतत् , अन्यथा टेकस्माच्छालिवीजात्सर्वसस्योत्पत्ति स्यात् । न चैतदृष्टमिष्ट वा । तस्मादयुक्तमुक्त “यान्येर शब्दस्योत्पादककारणानि तान्येवापशब्दस्यापि" इति। अथ ते व्याकरणविदो वदन्ति । "योऽयमपशब्दनिराकरणोपा- योपन्यासो भवद्भिरङ्गीकृत , नाननायमपशब्दो निराकर्तु 15 शक्यते । किं कारणम् । यत शब्द एवारस्थान्तरगतो- अपशब्द इत्युच्यते यथा वत्स एवावस्थान्तरगतो वृपभा- दिव्यपदेशमापद्यते” । अयमप्यसार, यतस्ते वैयाकरणा नित्या शब्दा नित्योऽयों नित्य सबन्ध इत्याचक्षते नित्येपु नाम शब्देषु कूटस्थैरनिगलद्भिर्वणेभवितव्यम् । कथमय- 20 स्थान्तरप्राप्त्या शब्दोऽभिसवध्यत इत्याह दुर्मेधसा हो योव इत्यपशब्दनिराकरणम् ॥ २०॥ JAXI] [ अथ पचतिवाद.] इह हि प्रथम तापल्लक्षणे विचारयाम , तदुत्तरकाल 25 प्रमाणे । यो हि तल्लक्षण न वेत्ति कथ तस्य तर्काधिकार । तन लक्षणमेव विचार्यते । लक्षण चाख्यातम् । आख्यात च क्रियामधानमें । क्रिया च "पचति" इत्यादिरूपा । तत्र 1Aomits 2A.Comit प्रधानम् ·श्रीप्रमेयरतकोष । "भवता पचति" इत्यादिरूप न शक्यते साधयितुम् । तथाहि । "डुपचप पाके" इति धातु । तत्रानुवन्धयो प्रयोजन वक्तव्यम् । भवतु नाम किमपि प्रयोजन दुर्वल वादिन दृष्ट्वाभ्युपगमवाद प्रवर्तते किं चान्यदपि प्रेर्यते यथा पचते परस्मैपदानामेकवचन कस्मिन्नर्थे प्रवर्तते ।। अथेत्थमाचक्षीया कर्तरि ननु कर्तापि विचारणीय मामान्यो विशिष्टो वा । तत्र विशिष्टे कर्तरि परस्मैपद केनापि सूत्रे. णापतिपादितम् । सामान्येन च परस्मैपद दृश्यते, यथा "पचति देवदत्त" । तत्रापि "पचति देवदत्तेन" इति स्थात्, कथ पचति देवदत्त । यथा कृतपूर्वी कट देवदत्त 10 पुत्रीयति माणकमित्यन्न विशेषकर्मयोतिका द्वितीया प्रा. तते, तथानापि विशेपकर्तृद्योतिका तृतीया प्रवर्तमाना दुर्नि- वारा स्यात् । किं च । क्रियाभावो धातु । क्रिया च साध- नायत्ता, साधन च प्रत्ययवाच्यम् । ततो न यावत्प्रत्यय समुत्पन्नो न तारद्धातुत्व न यावद्धातुल समुत्पन्न न तान-15 प्रत्यय समुत्पद्यत इतीतरेतराश्रयदूपण समापनीपद्यते । किं च । क्रिया प्रत्यक्षेण गृह्यते, अनुमानेन वा । तत्र प्रत्यक्ष पञ्चधा स्पर्शनरसनदर्शनघाणश्रोत्रेभ्य समुत्पन्नम् । तत्र न तावत्स्पर्शनेन क्रिया गृह्यते । कथमिति चेत्, तस्या स्पर्शरूपापत्ते , तुल्यादिवत् । न च क्रिया तुरीभरितुम-20 ईति । नापि रसनेन्द्रियेणोपादीयते, तस्या स्निग्धदुग्धा- दिरूपापत्ते । न च दुग्धादिरूपा क्रिया कापि दृश्यते । नापि घाणेन्द्रियेणाझीक्रियते, तस्या गन्धरूपापत्तेर्मुगमद- घनसारादिवत्, न च मृगमदादिरूपता युक्ता। न च चक्षुषा गृह्यते, तस्याश्चित्रागनादिरूपापचे , न च चित्रागनादिरू 25 पता समीचीना नवश्रवणाभ्यामभ्युपगम्यते, तस्या वेणु- वीणारवरूपतापत्ते , न च वेणुवीणादिरवरूपा क्रिया । तदेव सर्वेष्वपीन्द्रियादिपर्थेषु क्रियानुभावाभावान्न प्रत्यक्षेण ·श्रीपमेयरलकोप । गृह्यते क्रिया । नाप्यनुमानेन । अनुमान हि लिगलिङ्गि- नोरविनाभावनिश्चयेन प्रवर्तते, यथा धूमाधनुमानम् । न च क्रियाया धूमयल्लिङ्गमुत्पश्याम , तस्या अमूर्तत्वात् । अत कथ गृह्यते कियेति पूर्वपक्ष ।अयोत्तर । तत्र यदुक्त 5 "अनुबन्धयो किं प्रयोजन" अनुसन्धप्रयोजनममुत्र धातौ तत्तापदुच्यते डुकारो इनुवन्धादिमक, तेन निर्वृत इति विशेषार्थ । तेन पक्किममिति सिद्धम् । पकारोऽपि पानु पन्धभिदादिभ्योऽमित्यत्र विशेषप्रयोजनार्थ, तेन पचेति सिद्धम् । यदप्युक्त "विशिष्टकर्तृत्वधोतिका तृतीया प्रामोति" 10 तदपि न युक्त, समानाधिकरणे ऽस्य न्यायस्य वैयाकरणैर- नभ्युपगमात् । यथा कृत कटो विशेषकर्मद्योतिका द्वितीया न प्रवर्तते, तथा विशेपकर्तृत्वद्योतिका तृतीया न प्रामोति । यदप्युक्त 'क्रियाभानो धातु क्रिया च साधनायत्ता' इत्यादि, तदपि न युक्तमवभासते, “पचति" "धारति' 15 इत्यादिष्यपोद्धारद्वारेण क्रियाया अङ्गीकरणात् । यदप्युक्त “पञ्चविधेन प्रत्यक्षेणानुमानेन च न गृह्यते” तदप्यनुपपन्न, तस्या अनुमानेन ग्रहणात् । तथा चोक नित्य क्रियानुमेया द्रव्यविकारेण भवति धात्वर्थ । कारकसाध्या द्वेधा समिकाकर्मिका चेति 20 पचतिवाद ॥ २३ ॥ जैन साख्य तथा बौद्धमौलूक्य च तथापरम् । लोकायित च मीमास पडेता दृष्टय स्मृता ॥१॥ रतत्रय जिनो देवो द्वे माने तत्त्वसप्तकम् । नित्यानित्य जगत्सर्वमिति जैनेन्द्रदर्शनम् ॥ २॥ 25 पचविशतितत्वानि नित्य सर्वगतोऽक्रिय । आत्मा भोगी तथामूर्त साख्याना मतमीदृशम् ॥ ३ ॥ 1A omits from यदप्युक्त down to भङ्गीकरणाद ·श्रीप्रमेयरतकोष । 5 क्षणिक्ल ज्ञानवादो शून्यरादस्तथा पर । द्वादमायतनानीति तृतीय बौद्धदर्शनम् ॥४॥ ईश्वरेण कृत सर्व पद पदार्या शिवोदिता । चत्वार्येव प्रमाणानि नैयायिकमत त्वद ॥५॥ नास्ति जीवो न घा देवो न मोक्षो न पुनर्भव । न पुण्यपापे सद्भूत भूतमात्रमिद जगत् ॥ ६॥ अर्थो ज्ञानसमन्वितो मतिमता वैभापिकणोच्यते प्रत्यक्षो न हि बाह्यरस्तुविसर सौगान्तिकैराश्रित । योगाचारमतानुसारिमतिना साकारपुद्धि पर मन्यन्ते वत मध्यमाः कृतधिय स्वच्छा परा सविदम्।।७।।10 अपौरपेय नेदस्य प्रामाण्य पट्प्रमाणता । सर्वज्ञाभार इत्येतन्मीमासकमत मतम् ॥८॥ प्रत्यक्षमनुमान च शाब्द चोपमया सह । अर्थापत्तिरभावश्च पद प्रमाणानि जैमिने ॥९॥ ॥ इति श्रीचन्द्रप्रभसूरिभिरिचित प्रमेयरलकोश सपूर्ण ॥

·- भीममेयरकोप । गृह्यते मिया । नाप्यनुमानेन । अनुमान हि लिनलिहि- नोरपिनाभावनिश्चयेन प्रपर्वते, यथा धूमाघनुमानम् । न घ क्रियाया धूमपालिङ्गमुत्पश्यामः, तस्या अमूर्तत्वात् । अत कथ गृह्यते नियति पूर्वपक्ष । अथोत्तर । तर यदुक 5 "अनुवन्धयो किं प्रयोजन" अनुबन्धप्रयोजनममुन पाती तत्तापदुच्यते डुकारो इनुयन्धाद्विम, तेन नियत इति विशेषार्थ । तेन पनिममिति सिद्धम् । पकारोऽपि पानु पन्धभिदादिभ्योऽमित्यत्र दिपप्रयोजनार्थ , तेन पति मिद्धम् । यदप्युष "विशिष्टवरपद्योतिया तृतीया प्रामोति" 10 तदपि न युक, समानाधिकरणे ऽम्य न्यायस्य ययाकरणर- नभ्युपगमात् । यथा पृत कटो विपकर्मोतिका द्वितीया न प्ररर्तते, तथा विशेषकर्तृत्वद्योतिका तृतीया न पामोति। यदप्युफ "क्रियाभावो धातु क्रिया च साधनायता इत्यादि, तदपि न युधमनभामते, "पपति" "धानति" 15 इत्यादिप्यपोद्धारद्वारेण क्रियाया अगीकरणात् । यदप्युप "पञ्चविधेन प्रत्यक्षेणानुमानेन च न गृह्यते" तदप्यनुपपन्न, तस्या अनुमानन महणात् । तथा चोक नित्य प्रियानुमेया द्रव्यविकारेण भवति भावः। कारकमाध्या देधा सकर्मिकाकर्मिका घेति 20 पतिवाद |॥ २३ ॥ . जैन साध्य तथा बौद्धमौलूक्य च तथापरम् । लोकायित च मीमास पडेता दृष्टय स्मृता ॥१॥ रक्षत्रयं जिनो देयो द्वे माने तत्त्वसप्तकम् । नित्यानित्य जगत्सर्यमिति जैनेन्द्रदर्शनम् ॥ २॥ पञ्चविंशतितमानि नित्य सर्वगतोऽक्रिय । आत्मा भोगी तथामूर्त सारयाना मतमीदृशम् ॥३॥ 25 1Aomits from यदप्युक्त down to मटीकरणाद ·श्रापमयरतकाप । 5 क्षणिकत्व ज्ञानवादो शून्यादतथा पर । द्वादगायतनानीति तृतीय योद्धदर्शनम् ॥ ४॥ ईश्वरेण कृत सर्व पद पदार्था शिवोदिता । चत्वार्यव प्रमाणानि नैयायिकमत त्वद ।।५।। नास्ति जीनो न वा देवो न मोक्षो न पुनर्भव । न पुण्यपापे सद्भूते भूतमात्रमिद जगत् ॥ ६ ॥ अों ज्ञानसमन्वितो मतिमता वैभापिकणोच्यते प्रत्यक्षो न हि वाद्यवस्तुरिसर सौत्रान्तिकरानित । योगाचारमतानुसारिमतिना साकारबुद्धि पर मन्यन्ते वत मध्यमाः कृतधिय स्वच्छा परा सविदम्॥७॥10 अपौरपेय वेदस्य प्रामाण्य पदप्रमाणता। सर्वज्ञाभाव इत्येतन्मीमासकमत मतम् ॥ ८॥ प्रत्यक्षमनुमान च शाब्द चोपमया सह । अर्थापत्तिरभावश्च पट् प्रमाणानि जैमिने ॥९॥ Saaz: ॥ इति श्रीचन्द्रप्रभसूरिभिरिचित प्रमेयरलकोश सपूर्ण ॥ 21-229er.fa

·No text on this page.

·No text on this page.