·No text on this page.

·मुकुन्दकोपस्थ- लिङ्गानुशासनवर्गः LIŃGĀNUŚĀSANAVARGAH श्रीमद्गढ़वालदेशान्तर्गतदेवप्रयागममीपवर्तियोउग्रामनिवामिना श्रीमत्पण्डित- रघुवरदत्ततनुजनुपा मुकुन्दगर्मणा विरचितो लिङ्गानुशासनवर्गः । निजनिर्मितया विमलान्यया संस्कृत-व्याख्यया संस्कृतटिप्पण्या च समलङ्कृतः । ( BY MUKUND SHARMA ) WITH THE FINANCIAL ASSISTANCE Or TIE MINISTRY OF EDUCATION, GOVERNMENT Or INDIA प्रथमावृतिः १००० 1मिष्टान्दाः १९६२

·प्रकाशक -
मुकुन्द शर्मा
मुकुन्दाश्रम,
ज्योतिस्तव कायर्यालय,
पोस्ट श्रीफिस-अमोल,
गढ़वाल, उत्तर प्रदेश।
मुद्रक
शान्तिलाल जैन
श्री जैनेन्द्र प्रेस,
बंगलो रोड, जवाहरनगर,
दिल्ली ६
मूल्यम् १२) २०
[ अस्य पुनर्मुद्रणाधिकारा ग्रन्थका स्वायत्तीकता । ]
प्राप्तिस्थानम्-
मुकुन्द शर्मा
मुकुन्द शर्मा
Coभाचार्य प. चक्रधर जोशी,
श्री लक्ष्मीपर विद्या मन्दिर,
पोस्ट भौफिम देवप्रयाग,
मुकुन्दाश्रम,
ज्योतिस्तत्व कार्यालय,
पोस्ट भौफिस भमोल,
गढ़वाल, उत्तर प्रदेश।
परवाल, उपर प्रदेश।

·भूमिका - काचन जातिः किमपि राष्ट्रं वा यथा यथोन्नतिपथमारोहति तथा तथास्या अस्य वा वाङ्मयमप्युन्नमते । वाङ्मयवृद्धी तद्भापाशब्दानामपि वृद्धि नैसर्गिकी। नवनवार्थेषदीयमानेषु नवनवास्तवाचका: शब्दा अपि उदयन्ते। इत्थं क्रमेण शब्दसागरे परिवर्धमाने तदवगाहन- सौकर्याय कोपा अप्याविर्भवन्ति । अतिपुरातने वैदिके काले निघण्टुनामानः शब्दकोपा आसन् । इमे कोषा एकदेशिनः केवलं वैदिकानेव गब्दान् समगृह्णन्, न पुनर् लौकिकानपि । तदनु क्रमेण लौकिकभाषाशब्दसंग्राहका अपि कोपाः निरमीयन्त, इयं तदानीन्तनी लौकिकभापा देवभाषा आसीत् , यां वयमिदानीं 'संस्कृतम्' इत्याचक्ष्महे । इमे संस्कृतभाषाशब्दकोपा अर्थानां वर्गान् प्रकल्प्य तत्क्रमेणैव पोपु व्यरच्यन्त, न पुनराधु- निकशैल्या अर्थवर्गप्रक्लुप्तिमकृत्वा उदर्थशृङ्खलम् अकारादिवर्णक्रममाश्रित्य । वर्गक्रमेण निर्मि- तेषु कोशेपु एकार्थवाचकाः शब्दा एकत्रोपलभ्यन्ते, तेन लेखकैः प्रसङ्गोपयोगिशब्दानां विचयः साधु शीघ्रं च कर्तुं शक्यते, वर्णमात्रक्रमेण प्रणीतेपु कोपेपु तु समानार्थानां शब्दानां यत्र तत्र विकीर्णत्वाद् एकत्रानुपलम्भात् तथा कर्त न पार्यते। शीघ्र शब्दार्थमात्रजिज्ञासाशान्तये तु वर्ण- क्रमेणैव रचिताः कोशा उपयोगिन इति निर्विवादम् । अद्यत्वे वर्गक्रमेण ग्रथिता अमर-केशव-यादव-हलायुध -त्रिकाण्डशेपादयः त्रिंशत्पञ्चविंशाः संस्कृत शब्दकोशा उपलभ्यन्ते , ते सर्वेऽपि लघुकायाः सन्ति । व्याडि म कश्चित् प्राचीनो विद्वान् लक्षश्लोकात्मकं संस्कृतभापाकोशं निर्ममे-इति श्रूयते, परं न स इदानीमुपलभ्यते । पातञ्जले महाभाष्ये चर्चितः संग्रहनामको व्याकरणग्रन्थोऽपि व्याडिनैव कृत इति शब्दशास्त्रविदो विद्वांस आहुः, सोऽपि च ग्रन्थो लक्षश्लोकात्मक एव, न चाद्यत्वे समुपलभ्यते। लक्षसंख्याप्रियाविमौ कोशकार- संग्रहकारावुभावपि व्याडी किमेकैव व्यक्तिः ? उत द्वे व्यक्ती ? इति न निश्चित्य वक्तुं शक्नुमः । अलमनया अप्रकृतचिन्तया, प्रकृतमनुसरामः । अमर-विश्वादयः कोशा अत्यल्पशब्दधनाः न कवीनाक्रष्टुं क्षमाः, शब्दकल्पद्रुमादयो बृहत्कायाः कोपा अपि वर्गक्रमेणाप्रणीतत्वाद् न कवीन न वा लेखकान् आकर्षन्ति-इति कञ्चन विपुलशब्दराशिसंग्राहकं पद्यात्मकं वर्गक्रमवन्तं को विरचयितुमनसः, ज्योतिर्विदां मूर्धन्याः, नकेपां लघीयसां महीयसां च ज्योतिर्ग्रन्थानां प्रणेतारः गढवालमण्डलान्तर्गत-सुरतरङ्गिणीतीरविराजितखण्डग्रामवास्तव्याः, द्विजकुलजेगीयमानयश- श्चक्रवालवडेथवालवंशविभूपकाः, श्रीमुकुन्दपादारविन्दमधुव्रताः, विद्वद्गणगीतमहिमानः श्री मुकुन्दरामशर्माणः त्रिंशद्वर्पाण्यविरतं परिश्रम्य अद्य यावदुपलब्धान् सर्वान् कोशान् निपुणमधीत्य बृहद्वपुपं मुकुन्दको विरचितवन्तः ।

·अस्य महापस्य भागद्वय वने-पर्यायभागश्च अनेकार्यभागनेति। तत्र पर्यायमागे पञ्चाधिक गत (१०५) वर्गा मनि, अनेरापंमागे पद्वौ वो वद्यमानेवार्षवर्ग, साहित्याने वार्थवश्चति । इन्य मानाधिान(१०७)वर्गा मतोय महानभिधानगमहोग्य यावत् प्रा. मितान् सर्वान पभियानममहान् अनिशते । अस्य महामन्यम्य येवलमेर पञ्चाधियानतमोऽय (१०५ वा) लिङ्गानुशासनबर्ग भारत-शामन (भारत-ससार)माहाय्येन प्रकाशित पारवाना हस्तयोवंतते। आशास्यते भारत- शासनमम्यारगिष्टान् अशेपानपि मागान् प्रयापितु साहाय्य वितरिष्यति । अस्मिन् लिङ्गानुशासनवर्ग हेमचन्द्राचार्यादिविरचितानि लिङ्गानुगामनानि सबलय्य अन्यकृता स्वतया विमलारुपया व्यास्यया मोदाहरण घ्याव्यातानि । अन्यक्र्तुविद्वद्वरस्यास्य कोशाध्ययनमत्यन्तप्रियम् । स्वयमेवायमाह--'मुकुन्दस्य प्रतिज्ञे दे कोष गङ्गा च न त्यजेत्' इति । एतेनैव पाठवा एतदनुमानु पावनन्ति यदेतन्महाकोशप्रणयन पन्यता वियन्मनोयोगेन बियत परियान्न भवेदिति । एतेन योनि सस्कृतभाषाया तदुपनि- बद्धस्य वाङ्मयस्य ध श्रीवृद्धिभविष्यतीत्यसराय यच. । अन्ते च प्राप्यते- मुकुन्द इव लोकेऽय मुकुन्द विदुदीरित । मुकुन्दकोष सतत जायता विदुपा मुदै ।। परमेश्वरानन्द कार्तिक कृ ५मी, बुधवार, महामहोपाध्याय , विद्यामास्वर सवत् २०१९ वि०, इन्द्रप्रस्य। केन्द्र-मस्कृत-मण्डलस्य भूतपूर्व-सदस्य ·।। श्री ॥ अाभार-प्रदर्शनम् एतस्य लिङ्गानुशासनवर्गस्य प्रकाशनं भारतशासनदत्तद्रव्यसाहाय्येनैव * शक्यसंभवम- भूदिति भारतशासनं प्रति सविनयं कृतज्ञतामात्मनः प्रकाशयामः । विद्यानुरागिणः, प्राचीनभारतीयसंस्कृती द्रढीयसी श्रद्धां दधाना विनयमूर्तयो भूतपूर्व- राष्ट्रपतयः श्रीराजेन्द्रप्रसादमहाभागाः, वाग्मिनां धुरि कीर्तनीयाः, अगण्यगुणग्रामाः, सांप्रतं भारत- राष्ट्रपतिभद्रासनं विभूपयन्त: श्रीराधाकृष्ण महाभागाः, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः श्रीजवाहरलाल महोदयाः, भूतपूर्वगृहमन्त्रिणः स्वर्गीयश्रीगोविन्दवल्लभपन्तमहोदयाः, वर्तमानगृहमन्त्रिणः श्री लालवहादुरशास्त्रिणः, वित्तमन्त्रिणः श्रीमुरारजी देसाई महाभागाः, शिक्षामन्त्रिणः श्रीकालूलाल . श्रीमालिनोमहाभागाः, योजनामन्त्रिणः श्रीगुलजारीलालनन्दामहाभागाः, गृहसचिव श्रीवलवन्तनागेश दातारमहीदया:, शिक्षासचिवालये संयुक्तसचिवास्पदमलकुर्वन्त: श्रीरमाप्रसन्ननायक- महाभागाः, तत्रैवोपसचिवपदे श्रीमदभिमन्युकुमार जैन महोदया :, उत्तर-प्रदेशप्रशासनस्य वर्तमान मुख्यमन्त्रिण: श्रीचन्द्रभानुगुप्त महाभागाः, भूतपूर्वमुख्यमन्त्रिणः श्रीसम्पूर्णानन्द महाभागाः, डाक्टर सिद्धेश्वरवर्ममहाभागाः, लोकसभासदस्याः श्रीभक्तदर्शन महोदयाः, संस्कृत-भापासंवन्धे भूतपूर्वविशेपाधिकारिणः श्रीसरस्वतीप्रसाद चतुर्वेदिनः, तत्रैव वर्तमानविशेषाधिकारिणः श्री डाक्टर रामकरणशर्म महाभागाः, पद्मभूषणोपाधिसमलङ्कृता ज्योतिर्विच्चक्रचूडामणयः श्रीसूर्यनारायणव्यासमहोदयाः, दैवज्ञ शिरोमण य आचार्यचक्रधरजोशीमहाभागाः, श्रीनारायण- स्वामिनो महात्मानः, श्रीकिशोरीलालशाणो महोदयाः, श्रीहरदेव शर्माणो ज्योतिपाचार्य- महोदयाः, कविवर्यः श्रीवालकृष्णभट्ट महोदया दर्शनकेशरिणः, श्रीवृन्दावन ध्यानी महोदयाश्च एतद्ग्रन्थप्रकाशनकर्मणि स्वसहानुभूति-सत्सम्मत्यादिप्रदानेन अस्मान् बलवदुपकृतवन्त इति तेषामपि धन्यवादपुरस्सरं वयमाभारिणः स्मः । श्रीश्रीधरप्रसादशास्त्रिणापि एतत् पुस्तकप्रूफसंशोधनादिकर्मणि अस्माकं साहाय्यं प्रति- पन्नमिति सोपि महाभागोऽस्माभिः सादरमभिनन्द्यते धन्यवादैश्च पुरस्क्रियते। अन्ते च महामहो- पाध्यायविरुदभाजः, केन्द्र-संस्कृत-मण्डलस्य भूतपूर्वसदस्यान् श्रीपरमेश्वरानन्दशास्त्रिमहाभागान् प्रत्यपि वयं कृतज्ञतां वहामः, यैर्ग्रन्यमिमधीत्यास्य भूमिकालेखनक्लेशः सहपं सोढः । मुकुन्द आश्रम विदुषां वशंवदो विनीतः गढ़वाल (उत्तर प्रदेश) 'ग्रन्थ-प्रणेता कार्तिक कृ. पञ्चमी, संवत् २०१९ मुकुन्दः

·No text on this page.

·विषयानुक्रमणिका
विपया:
पृष्ठ-संख्या:
१-पुंल्लिङ्गानुशासनम्
१-३५
२-स्त्रीलिङ्गानुगासनम्
३-नपुंसकलिङ्गानुशासनम्
९९-१४५
४-पुंस्त्रीलिङ्गानुगासनम्
१४६-१६६
५-पुन्नपुंसकलिङ्गानुगामनम्
१६९-२३८
६-स्त्रीनपुंसकलिङ्गानुशासनम्
२३०-२५०
७-प्रिलिङ्गानुशासनम्
२५१-२६०
८-अभिधेयवलिंगानुगासनम्
२६१-२६५
९-लिङ्गानुगासनपरिगिप्टम्
२६६-२७५
१०-इहोद्धृतग्रन्यादीनां नाम्नां सूचीपत्रम्- २७६-२७७
११-शब्दानुक्रमणिका
२७८-३०२
१२-टिप्पण्णिस्य-गब्दानुक्रमणिका
३०३-३०९
१३-शुद्धि-पत्रम्
३०६-३१२

·No text on this page.

·मुकुन्दकोषः अस्य लिङ्गानुशासनवर्गः। श्री नन्दनन्दनाय नमः । प्रणम्य शिरसा नन्दनन्दनांध्रिसरोरुहम् । लिङ्गानुशासनं रम्यं कुर्वेऽहं लिङ्गविन्मदे ।। अयास्मिन्कोशे जाति-गुण-यदृच्छागब्दाः सन्ति । तत्र वनौषधिसम्बन्धिषु वृक्षादिवर्गेपु सङ्गीतवर्गे च व्युत्पत्तिरहिता यदृच्छा--(प्राकृत) गन्दा बहवः सन्ति । अतस्तद्ग्रहणनिर्दोपत्वं प्राह नरहरि:-(राजनिर्यण्टावभिवानचूडामणीत्यपरपर्याये पृ० १ श्लो० ६, ७, ८) "किरातगोपालकतापसाद्या वनेचरास्तत्कुशलास्तथाऽन्ये । विदन्ति नानाविधभेषजानां प्रमाण वर्णाऽऽकृतिनामजातीः ।। तेभ्यः सकाशादुपलभ्य वैद्यः पश्चाच्च शास्त्रेषु विमृश्य बुद्ध्या। विकल्पयेद्रव्यरसप्रभावा-न्विपाकवी-णि तथा प्रयोगात् ।। प्रायो जनाः सन्ति वनेचरास्ते गोपादयः प्राकृतनामसञ्जाः । प्रयोजनार्था वचनप्रवृत्तिर्यस्मात्ततः प्राकृतमित्यदोषः।।" इति । किरात इति । तेभ्य इति । प्राय इति च । एपां विवृति : सुगमा। ननु पाणिनि-कात्यायनप्रभृतिकृतानि लिङ्गानुशासनानि सन्ति किमनेनेत्युच्यते दुर्गसिंहेन-(दुर्गसिंहकृते लिङ्गानुशासने पृ० १ श्लो० २) ·२ मुकुन्दको 'स्त्रीपुग्नपुसवानि स्वार्थ सिद्धानि रोक्तो यानि । तानि स्वक्वाऽऽाभि अमनो वक्ष्येऽवशिष्टानि ॥" इति ।। स्त्रीति। मिद्धगदोऽत्र प्रसिद्धवचन । अन्य मुगमम । यादवोग्याह-(वैजयन्त्यां पृ० २.० ६०१) "नाम्ना पूर्वमिहोक्तानामनुक्ताना च स्ना । सामान्यलक्षणं कश्चित् क्यिते लिङ्गसग्रह ॥' इति । नाम्नामिति । अस्प बाम्या तु मुगमा । इह विधमहामरमिह -(अमरकोरे नामरिङ्गानुगमन परपर्याय पृ० ४४९ दलो० १॥) 'सलिङ्गशास्त्र सनादिकृत्तद्वितसमास । अनुक्त सग्रहे लिङ्ग सङ्कीर्णवदिहोनयेत् ॥ अन्य यात्रा- सलिगति। मलिङ्गगास्त्र-लिङ्गविधानसहितानि यानि मूत्राणि (गास्त्राणि) 'स्त्रियाक्ति-नादीनि त महितं स नायित्ययश्चिकीर्षा-जोल्या-पुत्रकाम्याटिगद कृज्ज स्वपाक भूति-इटिन कृति-स्मृति प्रभृतिगई तद्धिनप्रजेरणाद्यने औपगव-औरगदी-गाय- गार्यादिशब्द, ममामरद तोत्तरपदो द्विगरियादिनो मनापरिभापबदराममागिब्द बाहुल्यन पूर्वमनक्तं शब्दरचाय सग्रह वित इति अप । अस्मिन लिदानुगामनवर्गे मङ्कीण बत प्रागुक्तस वीणवगममान प्रकृति-श्रय-निमाविप पलिङ्ग पुरिङ्गादिकमुनय दूता (म० व्या०) लिङ्गोपविधिापी विगेपर्यद्यवाधित ॥ इति ।। अस्य व्याख्या- लिङ्गति । लिङ्गस्य पुरिङ्गमन गपोऽवगिट तय विधिविधान व्यापी व्याप्नानि स्वविष यस्य व्यापको भवति। उत्मगत्वात । विरारिहावन पूर्वोक्नच यदि विपविधिभि धिन स्यात्ताँव व्यापी । अर्थादपवादविषयमपहाय मवर प्रबनत दयघ । अननाम्य रिङ्ग विशपविधस्त्मगमृतम्य सदादिवर्गा अपवाना नया । नत्र पूर्वोक्ताना विशपाण द्विक्तिदो भयान पुनरत्र विधातम इति। (स० व्या०) तथा च यादव-(वं. पृ० २८९ श्लो० २) ·लिङ्गानुशासनवर्गः । "अबाधिते विशेषोक्त्या भवेत्सामान्य लक्षणम् ।" इति । अवाधित इति । अस्य व्याख्या तु पूर्ववद् बोध्या। अथेह शब्दस्य सलिङ्गोऽलिङ्गश्चेत्येतौ द्वौ भेदावाह-युरुगपादण्डाधिनाथ:-(नानार्थ- रत्नमालायां पृ० २ पं० ५) "अमी सलिङ्गनिलिङ्गभेदाद् द्वेधा भवन्ति हि।" इति । अमीति । अस्य विवृतिः सुगमा । तत्राऽऽदौ स एव सलिङ्गशब्दानां सप्तविधत्वं प्राह-(ना० र० मा० पृ० २ पं० ६,७) "सलिङ्गाः सप्तधाऽऽवृत्त्या स्त्रियां पुंसि नपुंसके । स्त्रीपुंसयोः क्लीवपुंसोः स्त्रीनपुंसकयोस्त्रिषु ॥” इति । अस्य व्याख्या- सलिङ्गा इति । सलिङ्गा लिङ्गसहिताः शब्दाः सप्तधाऽऽवृत्त्या सप्तविधा भवन्ति तद्यथा-(१) स्त्रियाम् = स्त्रीलिङ्गः (२) पुंसि = पुंलिङ्गः (३) नपुंसके = क्लीवलिङ्गः (४) स्त्रीपुंसयो:=योपिन्नरलिङ्गः (५) क्लीवपुंसो: - षण्डपुंलिङ्गः (६) स्त्रीनपुंसकयोः योपाक्लीवलिङ्गः (७) त्रि=त्रिलिङ्गश्चे ते सलिङ्गशब्दानां सप्तभेदा: स्युः । यादवस्तु सलिङ्गशब्दानामष्टविधत्वमाचष्टे-(वै० पृ० १ श्लो० २, ३) "प्रकाश्याष्टविधं लिङ्गं निलिङ्गं वचनानि च । स्त्रीपुन्नपुंसकं लिङ्गं सङ्कीर्णं तच्च पश्चधा॥ नृस्त्री नृषण्डः षण्डस्त्री त्रिलिङ्गं वाच्यलिङ्गकम् ।" इति । अस्य व्याख्या--- प्रकाश्येति । (१) स्त्रीलिङ्गः (२) पुंलिङ्गः (३) नपुंसकलिङ्गः (४) पुंस्त्रीलिङ्गः (५) नरक्लीवलिङ्गः (६) क्लीवयोपिल्लिङ्गः (७) त्रिलिङ्गम् = पुंस्त्रीवलीवलिङ्गः (८) वाच्य- लिङ्गोऽभिधेयलिङ्गश्चेत्येते सलिङ्गशब्दानामप्टभेदाः स्युरित्यर्थः । अथादौ क-ट-णादिवर्णोपान्तान् साद्यन्तान्, इमन्नादिप्रत्ययान्तांश्च पुंलिङ्गवाचक- शब्दानाह हेमचन्द्राचार्य:- (अभिधानसंग्रहे लिङ्गानुशासने पृ० १ श्लो ०१) पुंलिङ्गं क-ट-ण-थ-प-भ-म-य-र-ष-स-स्न्वन्त, मिमन-लौ, कि,-श्तिव्, । न-नङगै, घ-घनौ, दः कि- भावे -रवो,-ऽकर्तरि च क: स्यात् ॥१॥” इति । - ·मुकुन्दकोपे यस्य व्याख्या- । पुरिङ्गमिनि । अत्र वक्ष्यमाण विशेषविधानमन्तरा पुलिङ्ग स्यादित्यन्वय । अकारान्तेषु शदेपु को पधा दानव-म्पटिक-गृक्-वराटवा-दु-योक-लोकादिय । टोपधा विट-वर- हाट-बुट-घट-करट-पट-मरटादय । पोपचा गुण-क्षण-वाण-गाण-फिरण-पापाण-गुणादय । यो पधा रोमन्थ-वेपथु-निगीयो-पस्थ-स्वययु-नाथ-साथ-रय-शपथादय । पोपधा दर्प- करप-वाप्प-मर्प-यपं-यूप-यूप-सूप-कलापादय । मोपधा-दर्भ-निवुम्भ-स्तम्भ-कौस्तुभ- दालभ-कुम्भ-गरम-गर्दभादय मोपघा-गोधूम-डिण्डिम-धूम-सोम-होम-व्याम–गुल्म- । यो"पघा रय-तपीय-विनया-पनय-प्रणय-व्यया-य-त.तुवाय-सस्यादय रोपया बगर-युटर-झर्झर-सीकर-सीर-देवगुरा-ऽङ्कर-समीरादय । पो"पघा -शिरीप- घोप-माप-तुप-तोप-पोप-रोपी-प-लोप-लक्ष-यक्ष-वाताक्ष-गवाक्ष-जिनाक्ष-यानाक्षादय । सो"पधा सि-हम-कुत्म-मर्जरस-रस-हास-पनमादय । सकारान्ता पुरुदो-दमन-दचन्द्रमो- गिरो-नेह-उशनो-वेघ प्रभृतय । नकारा"न्ता कृष्ण वत्म-प्रतिदिव-मघव-वृष-उक्ष-प्लीह- ग्राव-सुपदिय । उकारान्तास्त-घातु-दायु-जायु-मेर-जन्तु-पील-सेतु-गोमाय-पायुप्रभू- तय । अन्तान्ता सीमन्न-पयंन्त-दिप्टान्त-सिद्धान्तादय । ग्रामाक्ष्य कल्क- (१) पाणिनीम पि (पुमान्)' अधिकारोऽयम् । (मि० को० पृ० ३९८ सू. ३५) (२) सत्रय- '(प्रायमरकारान्त ) '(रश्मिदिवसाभिधानम्)' इति वक्ष्यति । प्रार्गतस्मादकारान्त इत्यपित्रियते ॥ (सि० पो० पृ. ३९९ मू० ५९ । (३) (कापय ) | कोरपाजारान्त पुसि स्यात् । स्तवक - गुच्छर । घृत-संगदिनाप । मि० की. पृ० ३९. मू०६०। (४) [टोपघ ] ॥ टोपोलारान्त पुसि स्यात । घट = कुम्भ । पट शाभनवस्त्रम् । मि. कौ० १.०३९९ मू० ६३ । (५) (णापथ ) ।। णापधाकारान्त पुनि स्यात् । गुण - मौरी । गण = रवान चर । पापण = प्रम्नर । सि. को० पु. ४०० मू. ६६६ (६) (पाप) ॥ बदन्त सि । रथ स्यन्दन । वपय - वपनम् । सि. को पृ. ४०० सू०६९। (५) (नोपष) ॥ अदन्त पसि । इन – सूय्य । फेन = समझपन । मि• कौ० पृ. ४०० म०७३। (७) (पापध) । यूप == यनम्नम । दीप बतिस्यग्वादग्निशिखा। राप - अहिः । मि० की० ० ४०० मू०७६ (८) (भोपप ) । मदन्त पुमि । सम स्यणा। कुम-क्रम । मि. गो. १०४.० सू. ७९ (९) (मोपघ) ॥ भदन्न पुमि 1 माम - पत्रमा । भीम = द्वितीयपाण्डव । मि० मो० पृ० ४०० ० ८२। (१०) (पाप) ॥ घदन पूमि । हय = पाठक। मि० को० पृ. ४०० मू.८५ । (११) (रोपघ) ॥ मदन पुमि। पुर सामन्यदनद्रश्यम । अकुर - अभिनवाभिद। मि. को० पृ. ०० सू०८८ (१२) (पापप )॥ अदन्न पनि । वृष - बलीवद । दुरा - द्रुम । सि० कोपृ. ४.. सू. ९२। (१३) (मात्र ) अदम्त पुमि । वम = मार । वायस = । महानम - पावस्थानम् । मि. गो० ए० ४.१ म. ९५ । (१०) (नान्न । ॥ नाप्त पुलि। राजाप । तपासवति । सि. को पृ. ३९९ सू०४८ ५) ('उकागल) अप पुमि स्यात् । प्रभु विर, स्वामी वा । इस मणम्, गुरुतणम् । सि. समयकाल ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। ५ इमन्प्रत्ययान्ताः--पृथोर्भावः =प्रथिमा। मृदोर्भाव: म्रदिमा। महत: कर्म भावो वा = महिमा । चण्डस्य कर्म भावो वाचण्डिमा। दृढस्य भावः =द्रढिमा, इत्यादयः । अल्" (अच्") (अ) प्रत्ययान्ताः--कर-गर-लव-प्लव-स्तव-नय-प्रभव-नियम-चय-जयादयः । कि (इक्) प्रत्ययान्ता:-पनिप्रभृतयः । ति (दित) प् प्रत्ययान्ताः पचति-भवति-गदति-गच्छति- करोत्यादयः । नप्रत्ययान्ताः स्वप्न-यत्नादयः । मतान्तरे स्वप्नस्तु नन् प्रत्ययान्तः । नङ (ञ) प्रत्ययान्ताः प्रश्न-विश्न-यत्न-यज्ञादयः । घप्रत्ययान्ता दन्तच्छद-निगम-प्रच्छदो-रुच्छदादयः। घञ् प्रत्ययान्ताः पाद-रोग-राग-पाक-स्पी-क प्रासाद-प्रास-ऽऽम्नाय-वेद-प्रपात-प्रस्तार-- लोभ-त्याग-दाय-वेश-धाय-भाव-माघादयः । दा (घु) संज्ञकाहिहितकिप्रत्ययान्ता आधि- • व्याधि-शरधि-विधि-निधि-प्रधि--जलध्यु-दध्यादयः । भावार्थक-सप्रत्ययान्ता आगितं भवा- दयः । कर्तृभिन्नार्थवः-(घार्थेक:) कप्रत्ययान्ता आखू"त्य-प्रस्थ शलभोत्य-विघ्नप्रभृतयः ।' इति । इह किञ्चिद्विशेपमाहामर:- (अम० लि. पृ० ४५३ श्लो० १४, १५) "क-प-ण-भ-म-रोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ । प-य-न-य-स-टोपान्ता गोत्राख्या-श्चरणायाः ।। नाम्न्य-कर्त्तरि, भावे च घन-ज-व-नङ्-ण-घा-थुचः । ल्युः कर्तरी, मनिज्भावे, को, घोः कि: प्रादितोऽन्यतः ॥” इति ॥ अनयोयरिया- कपणेति । ककारादिपड्वर्णोधा अमी एते अबाधिता यदि चेददन्ता अकारान्तास्तहि को० पृ० ३९९ । सू० ५१। "हनुहट्टविलासिन्यां नृत्यारम्भे गदे स्त्रियाम् । द्वयोः कपोलावयवे-" इति मेदिनी। "करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे" इत्यमरः । एवं जातीयकविशेषवचनानाक्रान्तस्तु प्रकृतसूत्रस्य विषयः । उक्तं च । "लिङ्गोपविधिारी विशेपर्यद्यवाधितः" इति । एवमन्यत्रापि । (१६) (धनवन्तः)॥ करः-हस्तः। गरःविषम् । सि० को० पृ० ३९८ सू० ३६ । (१७) (घाजन्तश्च) चयः-समूह. । जयः विजयः। सि०को० पृ०३९८ सू० ३७ । (१) पाणिनीयेऽपि । (स्वपोनन्)। स्वप्नः-निद्रा। (सि० को० पृ० ३३६ पं० १) (२)(नअन्तः)। नङ्प्रत्ययान्तः पुंसि स्यात् । यतः=यागः । यत्नः-प्रयत्नः । उद्योगश्च । (सि० को० पृ० ३९८ सू० ३९ । (३) (धान्तः) । विस्तरः = विस्तारः। गोचरः इन्द्रियार्थः । सि० को० पृ० ) (४) (घनन्तः)। पाकः =परिणतिः। त्यागः दानम् । (५) प्रासादः प्रसीदन्त्यस्मिन्मनांसि । (६) प्रासः प्रास्यते इति । (७) वेदः =विदन्त्यनेन । (८)प्रपातः प्रपत्यस्मात् । (९) (क्यन्तो घुः) । किप्रत्ययान्तो घुः पुसि स्यात् । आधिः=मनः पीड़ा। निधिः= सेगेवधिः । उदधिः-समुद्रः । क्यन्तःकिम् । दानम् । घुःकिम् । जक्षिः-बीजम् । सि० की० पृ० ३९८ सू० ४१ । (६) (कप्रत्ययान्तः)। (१०) आखूत्थ:-आखूनामुत्थानम् । सि० को० पृ०२८९ पं० २९ ·६ मुकुन्दकोपे . रमण पति नरि भवन्ति । एपामुदाहरणानि प्रागेवोक्तानि पथेति । पकारादिवर्णषट्कोपधा यद्यवाधितास्तदा पुमि स्यु । नोपघा फेन-अध्ना-पघने-न-भानु-जनादय । शेपवर्णाना- मदाहरणानि प्रागुक्तानि मटस्तुप कारादिवर्गपट्कोमान्नेषु अदन्ता अकारान्ता' इति न सम्ब ध्यते, अथादित्वात् -इत्याह । गोमायु-जायु-पावादीनुदाहरति च । गोत्रेति । गोत्र वास्तस्मि- भास्या मज्ञा येरा ते गोत्राख्या ऋपिमतका गोत्रस्य प्रथमपुरुषा ये प्रवराध्यायोक्ता ये भीतरे अपायप्रत्यय विहाय गोत्रवाचित्वेन लोके प्रसिद्धास्ते नरि भवन्ति । यथा। भरद्वाज गोत्रमस्मा- मम् । एव गौतम-वशिष्ठ-कश्यप-वत्सा-त्रिप्रभृतय । क्षीरस्वामी तु 'अपत्यप्रत्ययान्ता' इति ध्यारव्यत् । तन्न। 'अपत्यप्रत्ययान्त' इत्यनेन द्विरुक्तिप्रसङ्गात् । चरणेति । चरणाना श्रुति- शाखाना आह्वया अभिवानानि नरि भवन्ति । यथा । कलाप कठ, वह दृच इत्यादि । नाम्नीति । णप्रत्ययो यया । न्यादनम् ज्याद, आहार । अवश्याय =नीहार । ल्यरिति । तरि नन्द्या- दिभ्यो विहितोल्यु पुसि स्यात् । नन्दयतीति नन्दन = पुत्र । इन्द्रोद्यानम् । सुखदायर । रमते कामदेव । मधु सूदयतीति मधुसूदन = विष्णु । सज्ञायामिदम् । अमनाया तु 'कृत वर्तय॑मज्ञायाम्' इति सिद्धम् । यस्तु औणादिर वर्तरि व्युत्पद्यतेऽभियुक्त (म्वामिमुकुटादिभि) स्तस्य वाच्य (अभिधेय) लिङ्गतैव-भरिमा = पृथ्वी । परिमा- तपस्वी। स्तरिमा शय्या। इहान्यत्मवं प्राग्वग्नेयम् । दुर्गोऽपि विचिद्विगपमाह-(दु. लि. पृ० १९ श्लो० ३८, ३९) किना दाश्च। भावे को णो ऽथुरलो घघजावुक्तौ सहेम्ना ना ।। प्राग्वश क-प-ण-भ-म-र-प-थ-स-ट-न-योधक- वोपधमदन्तम् । क्षत्रियवचनो नाभिश्चेत्पुंलिड्गा इति समाप्ता॥” इति । अन्योल्मा- क्निति । विना विग्रन्ययन युक्नो घुसना (दा) (च) भावेऽर्थे वप्रत्ययः (च) णप्रत्ययाच अयुप्रत्ययश्च अन्प्रत्ययेन मह नलिङ्गा भवन्ति । प्रत्ययघञ्प्रत्ययौ च इमन् प्रत्ययेन मह ना प्रत्ययश्चनेऽपि नरिक्षा भवन्ति । एषामदाहरणानि प्रागेवोक्तानि। प्राग्वा इति । प्राग्वाश्च कादिद्वादशवर्णोपराच वोपपति ममाहारो दन्द । अन् अन्नो यस्य तद् अद- लम् । प्राग्वा गव्द (च) क्कारादिद्वादशवर्णोपप च गन्दम्प क्षत्रियवचनो नाभिश्न यदि भवति तदन नग्गिा स्यु । प्राविन्यज्ञगृहम् । ... ...

·लिङ्गानुशासनवर्गः। - सया र प्रयोग- "पत्युः प्राग्वंगवागिनः" इति याव्ये (दु. लिल टिप्पण्यां प० १९ पं० २५) वोपधा उद्याव-वागवादयः । परन्त्वयमपाणिनीयः । नामि. क्षत्रियः । प्राण्यङ्गं तु नाभिरियम् । इदन्तत्वात् । अन्यत्मय पूर्ववज्नेयम् । तथा न यादव:-~-(वै० पृ० १३ श्लो० ९ तः १४ या०) । "अदन्ताः पुंस्यु-यान्ता-श्चे-क-गी भ-र-म-टा-स्त-यो। प-सौ च सान्ता ये च स्यु-रुदन्ताः प्राशयो नरः । अदन्ता इति । पाठोऽयमपाणिनीयः । अन पाठान्नग्म्--(मत्तमिदम्) अदन्ताः स्यु-पान्ता-श्चे-त्क-णो भ-र-म-टाः प-यो । प-सी न-यो सान्ता य उदन्ताः प्रायशो नरः ।। अस्य व्यापा-- अदन्ता इति । अदन्ताः कमारादिद्वादावर्गा उपान्ताचेहि पुंलि पुंलिने स्युः। नकारादीनामुगधास्तु प्राग्वद् बोध्या: । ये गान्ता: नवागन्ता उदन्ता उकारान्ताः शब्दाश्न ते सर्वे प्रायगो बहुधा नरः पुमांसः पुंलिङ्गवानका इत्यर्थः यया। सान्ताः कंस-मास-दारा-चास- प्रभृतयः । उदन्ताः गम्भु-भानु-विधु-धातुप्रमतयः । इदन्तेप्व-रति-मि-णि-हि-ग्रहिः प्रहिः । स्तम्भिः कपिः सनी रालि-रर्दनिर्चमतिर्नरः ।। अस्य व्यारया- . - इदन्तेष्विति । इदन्तेषु इकारान्तेपु अरत्यादयो द्वादगगन्दा नरः पुमांसः स्युः पुंलिङ्ग- वाचका इत्यर्थः । अरति := क्रुद् । वर्मिः = मत्स्यविगेपः । वर्णि: वलि: । वाहि: ग्रहिः = प्रहिः = कूपः । स्तम्भिः = (भिः) समुद्रः । कपि:-वानरः। सनि:- दानम् । पूजा च । रालि: = युद्धम् । अर्दनि. = अग्निः । वमतिः = वान्तिः । अड्याबन्ताश्च वृक्षार्थाः प्रायो रोहित्तरत्तथा । शैलनामा ह्वयाः सर्वे गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥ अस्य व्याग्या- अश्येति । टीवन्ताश्च आवन्ताश्च ते उधावन्ता न ङ्यावन्ता अदयावन्ताः । इल्यावन्तवर्जिता इत्यर्थः। झ्यावन्तरहिता वृक्षार्था वृक्षार्थवाचका ये शब्दाः ते प्रायो बहुधा पुंलिङ्गा भवन्ति ।

·मुकुन्दको पथा। तक-शामि-पापप्रभृतय । रोहित्-तरन्, दौलनामाह्वया, गोत्राच्या, परणाहयाश्च एते मा पुमायो भवन्ति । रोहित हरिणविष । तरत् = कारण्डपक्षी। लनामाह्वया = पर्यन- समका । यया । अहि-गिरि-अग-नगप्रभूनय । गोवरगाम्यादा प्रागुरलवर बोध्या । कन्यन्ता राजतक्षाद्या, ऋदोरपि करादयः। इस्तिपो. शासिशास्त्याद्या, स्युरेरचि जयादयः ।। अवश्यायादयो णान्ता, घान्ता दन्तच्छदादय., प्रध्याद्या. प्रादितो घोः को स्यु,-वंमथ्वादयोऽपुचि, ।। प्रश्नाद्या नडि, पाकाद्या पनि, ल्यो नन्दनादय , । प्रयिमाद्या इमनिचि, कुणप् पोलुखुणादयः ॥” इति । एपो म्यास्या- कन्यन्ता इति । कन्यन्ता पनिप्रत्ययान्ता राजा नरेन्द्र (नृप )। तक्षा- वर्द्धकि (त्वष्टा) । मुर्गदेवता इत्याचा । ऋदवारान्तात् अपि अप्प्रत्यये कर = हस्त (पाणि ) इत्यादय । इजन्ता इयत्ययान्ता शासि = तिबन्ता रितप्प्रत्ययान्ता शास्ति 3 दासनम् । दण्डश्च । इत्यादय । कुणबन्ता कुश प्रत्ययान्ता पोलुकुण =पोलना पा । तस्य पार मूल इत्यादिना कुणप्प्रत्यय । खदिसुण = खदिराणा पाक । इत्यादय । शेष प्राग्वत् । अमरोऽप्यन्यान् पुलिङ्गवाचकाञ्छीवेष्टादिशब्दानाह-(अम० लि. पृ० ४५३ श्लो० १३, १४) 'श्रीवेष्टाद्याश्च नियासा असनन्ता अबाधिता.। कशेरु-जतु-वस्तूनि हित्वा तु-रविरामका. ॥ । अस्प व्यास्या- श्रीनि । श्रीवेष्टादयो ये निर्यांमारतद्रवास्ते नरि भवन्ति । श्रीवेष्ट (थीपिष्ट), सरल द्रव श्रीवास, वृकधूप , गुग्गुलु , मिलक इत्यादय । अबाधिता असन्ता अन्नन्ताश्च नरि भवन्ति । उदाहरण तु प्राग्वत् । अवाधिता इति विम्। इद =अवस्था। जलौकम = जन्तु- विशेष । अप्सरस = स्वर्वेश्या । सुमनस -देवा । इद लोम-रोम । साम-वेदविशेष । वर्म-कवचम। कशेर्विति । कशेरु-जतु-वस्तूनि हित्वाऽपहाय तुरुविरामका तुशब्दान्ताश्च पाणिनीयऽपि-(१) (रुवन) ॥ मेरु = हेमाद्रि । सेतु - जलवन्ध सञ्चर । (सि० को० पृ. ३९९ सू० ५६) ·8 - । -- लिङ्गानुशासनवर्गः रुगब्दान्ताश्च पुंसि स्युः । यया हेतुः = कारणम् । सेतुः जन्मबन्धः, मनर: । "पुल" इति भाषायाम् । धातुः शब्दयोनि: । न्येधादिः । मन्तुः = अपायः । तन्तुः = मूलम् । इत्यादयः । कुरुः = देशविशेपः । चन्द्रवंगीयराजविशेपो वा । मेम: = गुगलय: । किंगाय: = धान्याग्रभागः । त्मरः = वङ्गादिमुष्टिः । इत्यादिः । योपिलक्षणं दाम्भमथुप्रभृतीनाम् । तत्र कामे = अस्थि- विशेषः। तृणविगेपो वा । जतु = लाक्षा । बन्नुप्रयम् । पापंन । द्वन्द्वेऽश्ववडवावश्ववडवानसमाहृते । कान्तः सूर्येन्दुपर्याययुर्वोऽयःपूर्वकोऽपि च ॥" इति ॥ बार ध्याग्या- अपचन दवा अश्ववव- - द्वन्द इति । असमाहृते समाहाररहिते द्वन्द्व इन्द्र गमासेऽश्यवयों नरि। च अश्ववटवो। एवमश्ववस्वान् । अश्ववचरित्यादिप्रयोगः। अगमाहारे किम् । मिति क्लीवम् । कान्त इति । यदि कान्तगयो रविचन्द्रपर्यावपूर्वकस्तहिं नरि स्यात् । गया- सूर्यकान्तः, अर्ककान्तः । चन्द्रकान्तः, इन्दुगान्तः, नोमान्तः । यदि गान्तोऽयोवाचनापूर्वका- स्तदापि नरि। अपस्वान्त:, लोहकान्तः । तथा च हेम:--(० सं० लि. पृ० १ श्लो०६) "कान्तश्चन्द्रार्कनामाश्यः परो यानार्थतो युगः । यश्च स्यादसमाहारे द्वन्द्वोऽश्ववडवाविति ।।२।।" इति । अस्प व्यापा- कान्त इति । अत्र चन्द्रकान्तादयः प्राग्वत् । यानार्थत: परश्त्रेयुगगब्द: स्यातर्हि पुंलिङ्गे भवति । यथा-यानयुगः = रथहलप्रमृत्यङ्गम् । "आ" इति भाषायाम् । अश्वश्च वटवा च। 'पूर्ववदश्ववडवो' इति परवल्लिङ्गतापवादः । यादवस्तु किञ्चिद्विगेपमाह-(वै० पृ० २९३ श्लो० ५१) द्वन्द्वस्तत्पुरुपोऽप्यन्त्यलिङ्गोश्ववडवी नरि। तथैवोक्षवशी" इति ।। स्य व्याया- द्वन्द्व इति । द्वन्द्वस्तत्पुरापोऽप्यन्त्यलिङ्गो ('परवल्लि द्वन्द्वगत्गुरुपयो:' सू० २।४।२६) अश्ववडवी तु नरि पुंगि। तथैवोक्षवगी। तथवोक्षवगौ। उक्षा च वगा चोक्षवशी । उक्षा-बलीवर्दः । वगा - वन्ध्यगौः । अथेदानीमन्यान् सभेदान् हस्तादीन् पुंलिङ्गवाचकगब्दानाह हेमचन्द्र:---(अभि० सं० लि. पृ० १ ग्लो० २, ३) ·१० मुकुन्दको हस्त'-स्तनो-ष्ठ-नख-दन्त-कपोल-गुल्फ- केशा-ध्व-गुच्छ-दिवस-तु-पतदग्रहाणाम् । निर्यास-नाक-रस-कण्ठ-कुठार-कोष्ठ- हमा-रि-वर्ष-विष-बोल-रथा-ऽशनीनाम् ॥३॥ श्वेत-प्लवाऽऽत्म-गुरुजा-ऽसि-कफा-ऽभ्र-पङ्क- मय-त्विपा जलधि-शेवधि-देहभाजाम् । मान'-द्रुमा-ऽद्रि-विषया-ऽऽशुग-शोण-मास- धान्या-ध्वरा-ऽग्नि-मरुता सभिदा तु नाम ॥४॥ अनयोरिया- हस्तेति । श्वतेति च । सभदाना हस्तादीना निर्यासादीना श्वतादीना जलध्यादीना माना दोना च नाम पर्याय पुलिङ्ग म्यादित्य वय । तत्र हस्त = पाणि शय इयादय । करिकर । सप्रकोष्ठकरश्च । स्तन = कुच पयोधर । ओष्ट =दत छद अधर । नख = कररुह करज पुनभव । नखरोऽस्त्रियाम इति बाघ । द त =दशन रद रदन । दनभद- जम्भ । कपोल = गण्ड करट । गुफ-घुट (नि) स्तोद पादग्रन्थि । क-कच मूधज । अध्वा-माग पथा । गुच्छ -हारभद । स्याद गुच्छ स्तवके स्तम्ब हारभदक्ला पयो । इति मदिनीकोशो नानाथशब्दकोगोऽपरपर्याय (प० २९ ग्लो०३। ) दिवस'---घस्त्र वासर । दिनानी वा तु क्लीव दिवसवासरी। इति बाध । ऋतुहेम तादय । 'ऋतूदी दिपटसु च । आतव भासि च पुमान इति (मदिनी पृ० ५४ श्लो० ६) पदग्रह = सनिष्ठीय ताम्वुलादिचवणनिक्षपपात्रम निष्ठीवनपात्रम । पीकदानी इति भाषायाम । निर्यासोऽय प्राग्दत । नाक = स्वग त्रिदिव इयादि । द्योदिवो द्व स्त्रिया वलीद त्रिविष्टपमिति बाधक बवत्तर तद्विना पुस्त्वम । रमगाम रसा शृङ्गारादयस्त नाम । रसो गधरसे उठ। शृङ्गारादी विप वीये तिक्तादौ द्रवरागयो । इति-(मदिनी प० १७० ग्लो० ९)। वण्ठ गल । वण्ठो पाणिन यऽपि-- (१) (हस्तकुन्ता तनातवानदूत तसूतचूतमहर्ता ) ॥ एते पुसि । हस्त – पाणि । कुन्त प्राम भल । अन्त वाय । दूत मदेगहर । धून धस्तूर। सूत - सारथि । चूत -आय । महूत्त =द्वादशपणा मक काल । अमररतु महूर्तो दा शाऽस्थियाम याह । मि० की०५० ४०१ स० ११०। (२) (रश्मिदिवसाभिधानानि) ॥ एतानि पमि स । रश्मि रिरण । दिवस -घस्र इयादि। सि० को० प० ४०१ सू० ९९। (३) (मानाभिधानानि) ॥ एतानि पनि स्य । कुन्द घायमानभद मष्टिचतुष्टयम् । प्रस्थ - चनुष्कुडवरूपो धायमानभद । सि० को० ५० ४०१ सू० १०२। (४) (मरु गरत्तरत्विज ) ॥ एते पसि स्यु । मरुत् =देव । गहत-पभ । तरकारपदाती। ऋविक=याजक । सि० को०प० ४०१ स. १०७॥ माश, वातमघ । वात ·। . लिङ्गानुशासनवर्गः ध्वनौ सन्नियाने ग्रीवायां मदनद्रुमे ॥' इति-(अनेकार्थसंग्रहे पृ० १० श्लो० १०४) । कुठारः = परशुः । 'कुठार: परशो मतः।' इति (शब्दरत्नसमन्वये राजकोशेत्यपरपर्याये पृ०२६८ पं०१) कोष्ठ = कुसूलः । 'कोष्ठ कुसूले चात्मीये मध्ये कुक्षेर्गृहस्य च ।' इति-(मे० पृ० ३९ श्लो० ४) । हैम: काण्डतिक्तः । 'किराततिक्तौ हैमश्च काण्डतिक्तः किरातकः । इति (अभि० सं० लि० टिप्पण्यां पृ०१ पं० २२)। अरिः = शत्रुः, अरातिः । भेदाः = आतताय्यादिः । वर्षः=द्वादशमासात्मकः कालः, सव्व- त्सरः, वत्सरः, अब्दः । जम्बुद्वीपः । जम्बुद्वीपांशभेदश्च । भेदा:-ऋतुः, मासः, पक्षः । दिनतिथ्यादी वाधः । विषः = क्ष्वेड:, गरः । 'विपं जलेऽतिविषायां स्त्रियां क्ष्वेडे तु न स्त्रियाम् ।' इति-- (मे० पृ० १६७ श्लो० २५) । अमरस्तु क्ष्वेडभेदानेव पुंस्याह-क्ष्वेडभेदा इति । क्ष्वेडभेदा विषभेदा विपविशेपाः पुंस्त्वे स्युः । सौराष्ट्रिक:, शौक्लिकेयः, ब्रह्मपुत्रः । अत्र गरलं विपं पुंसि वलीवे च काकोलं इत्यादि: वाधितम् । बोलः = गन्धरसः । 'बोलगन्धरसप्राणपिण्डगोपरसाः समाः।' इति- (अम० पृ० ३३६ श्लो० १०४) । रथः स्यन्दनः । 'रथः पुमानवयवे स्यन्दने वेतसेऽपि च ।' इति- (मे० पृ० ७२ श्लो० १२) अशनिः = वज्रम् । श्वेतः कपर्दस्तन्नाम। प्लवः = कपिः, भेकः, भेलश्च । 'प्लव: प्लक्षे प्लुतौ भेके चण्डाले कुलके कपी। क्रमनिम्नमहीभागे भेलके जलवायसे ।' इति-(अनेकार्थतिलके पृ० २२ श्लो० १७९)। आत्मा -जीव:, अन्तर्भोक्ता । शरीरमित्या- दयः । गुरुजः = कचः । अश्वत्यामा च । 'कचः शुष्कवणे बन्धे केशे व्रणेऽपि च । कुष्ठे गुरोः सुते' इति-(नानार्थमज्ज- पृ० १८ पं० १७) । असिः खङ्गः । मण्डलानः । भेदा:--- नन्दकः, चन्द्रहासः । 'कटित्रम्' इत्यादिश्च वाधः । कफ: श्लेष्मा। अभ्रः= मेघः । अमरस्त्व- भ्रशब्दं क्लीवमाह--'अभ्रं मेघो वारिवाहः' इति । घनः, जलद इत्यादयः पुंसि। भेदा:- पुष्करावर्तकादय: । अभ्रस्य तु अभ्रं मेघ इति क्लीवपाठो बाधकः । मूलपाठे तु 'कफाब्दः' इति सुपाठः । पङ्कः = कर्दमः, निपद्वर त्यादयः । 'पङ्कोऽस्त्री कर्दमे पापे' इति-(मे० पृ०३ श्लो० २९)। मन्थः = मन्थानः, साक्तवः, 'दिवाकरश्च । 'मन्यौ साक्तवमन्थानौ' इति-- (नानार्थरत्नमालायां पृ० ३२ पं० ५) । त्विट् = व्यवसायः । 'त्विट् शोभायां जिगीपायां व्यव- साये रुचौ गिरि ।' इति--(अ० सं० पृ० २ श्लो० १७)। जलधिः-समुद्रः, सागरः, भेदा:--क्षीरोदः, लवणोदः। शेवधिः = निधिः। भेदा:--पद्मशंखादयः । देहभाक् = जन्तुः, जीवः, प्राणी। भेदा:--मर्त्यः, हस्ती, महिपः, गौरित्यादयः। मानःप्रस्थादयः। द्रुमः = वृक्षः, शाखी। भेदा:--प्लक्षः, वट, आम्र इत्यादयः। अत्रापि क्वचिद्रूपभेदादिना 'पाटलाशिशिपादो" अपवाद (वाध:) उक्तः । अद्रिः = पर्वत:, गिरिरित्यादयः । भेदा:---मेरुः, हिमवान्, सह्यः । 'गन्धमादनम्' अपवादः । विषयः = जनपदः, देश:, गोचरश्च । 'विपयो गोचरे देशे तथा जन- पदेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० १२० श्लो० १०६) । आशुग:=वाणः, सायकः, शरः, विशिख इत्यादयः । भेदा:-नाराचः, काण्डः, भल्ल: । 'इपुर्द्वयोः' अपवादः। शोणः=नदविशेषः । भेदाः- सिन्धुः, भैरवः, दामोदरः, ब्रह्मपुत्र इत्यादयः । मासः-पक्षद्वयात्मकः कालः। भेदा.-.-पक्षः, - अधिः। . । - ·. . . . नारद, मावलि - मुकुन्दको पम् । धान्यम् प्रीहि । दाति, वलम, मुगन्धिर , पष्टिक , नीवार, तिर , माप , स्यामार , मृदंग , ममूर इत्यादय । विभेदवद् धान्यभेश यपि पमि स्य । पान्यसब्दस्तु नप. मानिनवाचा । अधर =यन , याग, मग, तु । तद्भदा-उरणा-निराशा-निष्टोमा- श्वमेगा । इष्टयादेधितत्व वक्ष्यति । अग्नि = वह्नि, मान, पावर , अनर इत्यादय । 'अपिनम् जावाद । तदा गाहंपन्य , आहवनीय, दक्षिणाग्निरित्यादय । मरन् देव , सुर, अमर, निर्जर इत्यादय । 'दातानि' 'देवता' दयपवाद । तद्भदा-तुपिता , साध्या, मामास्वरा इन्द्र , गर , मरवान्, मपवा। गूर, मयं , अम्यंमा, आदित्य । देवानुचरा -हाहा, हर तुम्बर, विष्णोरनचरा-जप-वित्रयप्रभृतय । रुद्रानुचरा-नन्दिस्वरादय । तथा चामर - (अ० ना० पृ० ४५३ लो० ११, १२) "पुस्त्वे सभेदानुचरा सपर्यायाः सुरासुरा.'। स्वर्ग-यागा'-ऽदि-मेधाधि-द-काला-ऽसि-शरा-रय ॥ घर-पण्डो-ठ-दो-दन्त-वण्ठ वेश-नख-स्तना ॥" इति।। अम्प पाण्या- पुम्त्व इति । बरेति च । भदास्तुधिनसाच्याश्य । अनुचरा सुनन्दादय ने सहिता सुरासुरा दवदन्या पर्याय मह पुसि । अमुरा = दैत्या , दानवा, दैतेया इत्यादय । तद्दा- वलि , नमुचि , जम्म इयादय । तदनुचरा-प्माण्ड, मुण्ड, माण्ड इत्यादयः । स्वर्गादय एकोनविंगति मभेदा सपर्यायाश्च नरि भवन्ति । पर राजसाहो माग । 'परो वर्षीपले पाणी भण्डाया किरणे बलो।' इनि--(ना० र० पृ० ४५ १० १९), रश्मि , पाणिश्च । मरीच्यादीनां तु बाघ । गण्ड = कट । खड्गी च । दो -प्रवेष्ट । भुजादे द्वयो' इति दाघ । अन्यत्मवं प्रागुक्नवत् । दुर्गमिहोऽपि-(दु. लिं० १० १७ लो०३६, ३७, ३८) "स्वर्ग-दिन-मान-सं वत्सर-नर-यज्ञ-कुच-केश-मास-तुं । अरि-गिरि-जलद-जलधि-विष-सुर-ऽसुरा-स्या-त्म-भुज-मुजङ्गा ।। पाणितीयऽपि-- (१) (देवासुरामनगगिरिभमुनवकेदतस्तनभुनकटखड्गपवाभिमानानि) । तानि पुसि रय । देवा - सुरा । असुरा देत्या । आमाक्षेवन । स्वर्ग- नागिरि = पर्वत । समः अधि । नव - करष्ठ । केश गिराह । दन्त दान । स्तन =कुच । मुज-दो । कण्ठ = गल । सहग करवा । शर = मार्गण । पडू = पदमदत्यादि । (सि. को० पृ. ३१९ सू०४३ ।) पाणिनायपि-(२) (ऋतुपुरुषकपोलगुन्फमध भिधाभिधानानि) ॥ एतानि पुसिस्यु । अ-वर । पुरुष - नर । कपाल = गण्ड । गुल्फ = प्रपद । मेघ - नीरद-इत्यादि । (सिल की. पु. ३९५ - ·॥ mom लिङ्गानुशासनवर्गः १३ शर-नखर-कपोलक-दन्त-पक-गुल्फी-प्ठ-कण्ठ-रयम्य-निला:। एपां सञ्जा धान्यान्युगतो नाडीव्रणः पण्ड: असवो दारा लाजा बही वल्वजा: " इति। अनमोःमादयपथयोटारगा- स्वर्गति । गरेति । असव इति च । एषां स्वर्गादीनां पर्यायाः सभेदा: मानुनरा धान्यानि वोहयश्च नाडीव्रणः पग्टरचते नरि स्यः। नरः = मत्त्यः, मानवः, मन प्यः, मानुप इत्यादयः । भुजङ्गः = मर्पः, पन्नगः, फणी, बहिरित्यादयः। रश्मिः = किरणः, उसः, मग इत्यादयः । 'मरीचि:' 'दीधितिश्चेति, बाथः । अनिल:= वायुः, वातः, पवन इत्यादयः । नाडीव्रणः = विशेषः पुन्नएनकत्वाद् मणस्य वचनम् । पण्डः = नपुंसकम् । अन्यादयो नृलिसा बहुवचनान्ता नित्यं स्युः । अगवः = प्राणाः । दारा:= भार्या । मतान्तरे तु टावन्तो- ऽप्ययं गब्दः । 'योटा हारा तथा दारा अय एते ययाममम् । मोरे हारे व दारेषु शब्दाः प्रोक्ता मनीषिभिः ॥' इति व्याटिगुभाशो- इति विष्णदतः । (अमरस्य नामचन्द्रिकास्यायां व्या- ख्यायां पृ० ११२ पं० १३)। लाजा = भृष्टयान्यविशेषः । बल्बजाः तृणविशेषः। अन्नाः, वङ्गाः, कलिङ्गा इत्यादयस्तु लोकत एव सिद्धाः । अन्यत्प्राग्वत् । अथेदानी पूर्वाह्नादिशब्दानां पुंलिङ्गतामाहामर:- (अम० ना० लि. (अम० ना० लि. पृ० ४५३ इलो० १२)। "अह्नाहान्ता: क्ष्वेडभेदा रावान्ताः प्रागसंख्यकाः ॥" इति । अस्य पात्या- " अह्नति । अह्रश्न अहश्च अन्ते एपां ते नरि भवन्ति । परवल्लिङ्गापवादोऽयम् । अह्नः पूर्वम् -पूर्वाहः । अह्नः अपरम्--अपराहुः । अह्नः मध्यम्-मध्याह्नः । एवं परातुः, सायाह्नः, अत्यह्नः, सर्वाङ्गः, संख्याताह्न इत्यादयः । द्वे अहनी समाहृते द्वयहः । त्रीणि अहानि समाहृतानि त्र्यहः । अथवा द्वयोरह्नोः समाहारो य : । त्रयाणामह्नानां समाहारो व्यहः । एवमेकाहः, सप्ताहः, उत्तमाहः, परमाहः, संख्याताह इत्यादयः । अत्र स नपुंगवाम्' इत्यस्यापवादः । ६वेडभेदास्तु प्राग्वद् वोध्या: रावान्ता इति । समासान्तस्यैकदेशानुकरणम् । एवमुत्तरत्रापि । रात्रोऽन्तो येषां ते चेत्प्राक् असंख्यावाचकगब्दवजितास्तदा नरि भवन्ति । परवल्लिङ्गताऽपवादोऽयम् । अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रः । एवं सर्वरात्रः, पूर्वरायः, अपररात्रः, मध्यरात्रः, गर्द्धरात्रः, चिररात्रः, पुण्यरात्रः, दीर्घरात्रः, वर्परात्रः, संख्यातरात्रः, अति रात्रः, गणराव इत्यादयः । 'प्रागसंख्यकाः' इति किम् । पञ्चानां रात्रीणां समाहार: 'पञ्चरात्रम्' । द्वयोः रात्र्यो: समाहार: 'द्विरात्रम् । एका चासौ रात्रिश्च ‘एकरात्रम्'। त्रयाणां रात्रीणां समाहारः 'त्रिरात्रम्'। एवं अहोरात्रम् । द्विरायम् । गणरायम् । पुण्यरावस्या,दिपाठात् क्लीवत्वं च । .

·१४ , मुकुन्दकोपे अयेदानी यहाँहीना दादानां पुस्यमाह हेम-(अभि० स० लि. पृ. १६लो० ४,५) वहाँऽच्छदे, हिर्वप्रे, श्रीह्यग्न्योहायनवहिपो, । मस्तु सक्ती, स्फटिकेऽग्छो, नीलमित्रो मणीनगेः, ॥५॥ कोणेऽम्र,-चपके कोग,-स्तल-तालचपेटयोः । अनातोद्ये घनो, भूम्नि दारप्राणासुबल्बजा., ॥६॥ इति । अनपोषाग्या- बहं इति। कोण इति च । अच्छदै बह , प्रमेण ब्रोहान्यो हायनवहिंपो, सवनी मस्तु, स्फटिवे अच्छ, क्रमेण मणीनयो नीलमित्रो, कोणेऽम, चपवे कोमा , तास चपेटयोस्तल अनातोये पनश्चेते वहदिय गन्दा उक्तार्थे पुसि भवन्ति । दारादयस्तु भूम्नि बहुवचन एव नरि स्यु । वह = पग्विार , परिजन = पोध्यवर्ग । मयूरपिच्छ च । 'यहंस्तु प्रचलाकरलापयो।' इति यादप-(० पृ० २९ दलो० ३९) वह पिच्छे दलेऽस्त्रियाम् । इति मेदिनी च (नानार्य- दाब्दकोदो पृ० १७५ श्लो० ६) । एच वओवप्राय अहि = सर्प । बोहरयो द्रोहि = शालि । अग्नि = वह्नि । तदर्थे क्रमेण हायन अहियो । तत्र हायन = व्रीहि । वर्हि = अग्नि । सक्ती भृष्टयवादिचूर्णे मस्तु = दविभव मण्डम् दधिशलम् । स्फटिवे मणिविशेपे अच्छ - निर्मरम्। मणीनयो मणि = अरमनाति, रत्नम् । इन - सूर्य । तदर्थे प्रमेण नीलमित्रो । तत्र नील = निधिप्रभेद । मित्र - सूर्य ।काण = = गृहकभागे अय । चपरे सुरापानपात्र कोश । तालचपेटयो ताले वृक्षविशपे । चपेटें = विस्तृताइगलिपाणौ । तदर्थे तल । अनातोघे आतोधरहितेऽर्थे धन = मेघ । शेष प्रागपत् । स एव इत पर स्वरान्त-व्यञ्जनान्तक्रमेण शब्दानुदाहरिष्यन्ते, तन पका रोपान्त्याकाराना उदाहियते- "वाकोत्तरा नक्तकरल्लकाका । इति , । " अस्य व्याख्या- - वाकेति । वाको वापशब्द उतरा अन्ते येपा ते नृलिङ्गा भवन्ति । यथा। अनुवाद = शास्त्रम् अप्रगीतमगजातम् । शयुवा = शुभान्वितवचनम्, सक्ल्याणवचनम् । सूक्तवाक = इद द्यावापृथिवीभद्र मभूदित्यादिको वैदिकमत्र । मत्रमात्रम् । सुभाषितम्। नवतक = कपर्दम् लक्नक इनि। रल्लक = कम्बल । अङ्क = रूपकभेद । एकादिरेखा। अङ्गचिह्न चैत्यादय । अमरोऽपि-(अम ना० लि. पृ० ४५४ श्लो० १७)। पाणिनीयऽपि-(१) (दारात गाजासूना बहुत्व च)॥ दारा -स्त्री। अभता-अखण्डतसा । लाजा = मृष्टधान्यम । असव --प्राणा । (सि० को पृ. ४०१सू १०५१) ·१५ लिङ्गानुशासनवर्गः 'वटकश्चानुवाकश्च रल्लकश्च कुडङ्गकः।" इति अस्य व्याख्या- वटक इति । वटकः = पिष्टकभेदः, मासपिप्टविकार:, 'वरा' इति लोके । अनुवाक: = वेदावयवः, ऋग्यजुः समूहः । कुडङ्गकः = वृक्षलतागहनम् । “कुडङ्गको ना छदिः पिटम्' इति वोपालित:- (अम० लिं० सुवाख्याव्याख्यायां पृ० ४५४ पं० १२) । 'वृक्ष-लतागृहम्' इति क्षीरस्वामी । 'कुटङ्गकः' इति क्वचित्पाठः । अयेदानी खान्तशब्दानाह हेम:--(अभि० सं० लि. पृ० १ श्लो० ७) "न्युह्वोत्तरा।" इति न्युवेति । न्युंखो न्युंखशब्द उत्तरा अन्ते येषां ते पुंसि स्युः । उदाहरणं तु कोशान्तरतो- ऽवगम्यम् । अमरोऽपि---(अम० ना० लि. पृ० ४५४ श्लो० १७) "पुङ्खो न्यूङ्खः।” इति पुङ्ख इति । पुङ्खः = काण्डमूलम्, वाणावयवः । न्यूङ्खः = सामवेदे निपातित ओङ्कारः । सम्यङ मनोजश्च । "न्यूखः" इति ह्रस्वोकारोऽपि। 'न्यङ्खः सम्यक मनोजे च साम्न: पट्- प्रवणेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० २० श्लो० २) अयाधुना गान्तघान्तशब्दानाह हेम:-(अभि० सं० लि. पृ० १ श्लो० ७, ८) • सङ्ग-तरङ्ग-रङ्गाः । पराग-पूगौ-सृग-मस्तुलुङ्ग- कुडङ्ग-कालिङ्ग-तमङ्ग-मगाः ॥७॥” इति अस्य व्यास्या- सङ्गेति। सङ्गः= सङ्गमः, मेलनम् । तरङ्गः = कल्लोलः । रङ्गः= रागः। नृत्यम् । नृत्यस्थानम् । रणभूमिश्च । परागः - सुमनोरजः, सुमनोरेणुः । 'परागः कौसुमे (सुमनौ) रेणी धूलिस्नानीयोरपि ॥ गिरिप्रभेदे विख्यातावुपरागे च चन्दने।' इति---(मे० पृ० २४ श्लो० ४०, ४१) पूगः = क्रमुकः, संघातश्च । 'पृगस्तु क्रम के वृन्दे' इति-(मे० पृ २० श्लो० १०) सृगः = भिन्दिपाल: । मरतुलुङ्ग = मस्तकस्य घृताकारस्नेहः, गस्तिष्कम् । कुडङ्गः= निकुञ्जः । 'कुडङ्गोऽस्त्री निकुञ्जोऽस्त्री कुजो वृक्षवृतान्तरे।' इति यादव:-(वै० पृ० ४१ श्लो० १०) । कालिङ्गः = भूमिकर्कारः, दन्तावलः, सर्पश्च । 'कालिङ्गो भूमिकारी दन्तावलभुजङ्गयोः ।' इति-(मे० पृ० २४ श्लो० ३२) । तमङ्गः = इन्द्रकोश: । मङ्गः = धर्मः । नौशिरश्च । "वेग-समुद्गा-वपाङ्ग-वौं-घा-धाः ।" इति ·१६ मुकुन्दको अभ्य व्याख्या वेग = जव । प्रवाहश्च । 'वेगो जवे प्रवाहे च महाकालफलेऽपि च ।' (मे० पृ० २३ श्लो० २४) । समुद्ग = सम्पुटक । अपाङ्ग -नेन प्रान्त , चक्षुरन्ता । वर्ग = ममुह । मोघ - समूह । अर्घ मूल्यम । पूजाविशेपश्च । अमरोऽपि-~(अम० ना० लि. पृ० ४५४ श्लो०१७) "समुद्गश्च ।" इति अध्य व्याख्या- समुद्ग इति । समदग इत्यस्य व्याख्या प्रागुप्ता। अय माम्प्रत सातादीन् छान्तान्तान् पुलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम -~-(अभि० स० लि. पृ० २ श्लो० ८) "मञ्च-सपुच्छ-पिच्छ-गुच्छाः ।" इति अस्य व्याख्या- मन्चेति । मञ्च = काष्ठमयाधारविशेष , पर्य्यड्ड । 'भवेन्मञ्चस्तु पर्य३' इति--- (शब्दरत्नसमन्वये पृ० ७१ प० १५) । पुच्छ - पश्चात्प्रदेश । पिच्छ - मयूरकलाप । गुच्छ - हारभेद । कलापश्च । 'स्याद्गुच्छन्तबके स्तम्ब हारभेदकलापयो ।' इति-(मे० पृ० २९ श्लो. ३) अथ सम्प्रति जान्तादीन्लान्तान्तान् पुलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम -(अभि० स० लि. पृ०२ श्लो० ८, ९, १०, ११) । वाजी-ज-किलिञ्ज-पुञ्ज-मुजा, अवट-पट्ट-हठ-प्रकोष्ठ कोष्ठाः ॥८॥ अङ्गुष्ठ- गण्डो लगुड-प्रगण्ड- करण्ड-कूष्माण्ड-गुडाः शिखण्ड.। वरण्ड-रुण्डो च पिचण्ड, नाडी'- वणी गुण-भ्रूण-मलक्त-कुन्तो ॥९॥ पोत पिष्टात पृषत-श्चोत्पात-माता-वर्य-कपदी । बुढ्द-गद-मगदो मकरन्दो जनपद-गन्ध-स्कन्ध-मगाध ॥१०॥ पाणिनीयपि---(१) (ध्वजगजमुम्जपुजा) ॥ एते पुति स । प्वा = धौण्डिक । गज =हती। मुज धूलदर्भ । पुज - राचि । मि० की. १०४० १ ० १०९। (२) (नाड्यपजनोपपानि प्रणाम. पनि) पचासस्य नाइपपदानि दणादीनि पुसि त्य। नाडीत्रण -सदागलजण । अपाङ्ग शान्त । जनपद- देश । सि.का.पृ०४०१ सू. १०६ ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । १७ अर्ध-सुदर्शन-देवन-मह्ना-भिजन-जनाः परिघातन-फेनी। ' इति । - - । एपां व्याख्या- वाजेति । वाजः = वेगः । निःस्वनः । पक्षश्च । 'वाजो निःस्वनपक्षयोः। वेगे पुमानथ क्लीवे घृतयज्ञान्नवारिपु ।' इति-(मे० पृ० ३० श्लो० १५, १६)। ओजः = विपमसंख्या 'ओजे नौजः समः पादे' इति भरतादय इति-(शब्दार्थ चिन्तामणौ पृ० ४४२ स्तम्भे २ पंक्ती ४) । किलिजः = कटः, वीरणादिकट: । पुजः- वृन्दम्, धान्याधुच्छितवृन्दम्, राशिः। मुञ्जः = शरेपिका, तृणविशेपः, स्थूलदर्भः । अवट: = गर्तः कूपो वा । पट्टः = काप्ठा दिविरचित आसनविशेषः । हठः = योगविशेषः। वलात्कारश्च । प्रकोष्ठः = मणिवन्वकूर्पयोरन्तरम् । यूपक- क्षान्तरम् । भुजश्च । कोष्ठः = कुसूल: । आश्रयश्च । अगुप्ठः = अङ्गुलिविशेष:, वृद्धाङ्गुलि: । गण्ड. = कपोलः । रोगविशेपः । प्राणिविशेषश्च । प्राणिवचनस्य तु स्त्रीपुंस्त्वं चतुष्पदनामत्वात् लगुडः = वंशादिदण्डः । लोहमयप्रहरणं च । प्रगण्ड: = रोपरिकक्षपर्यन्तभागः, भुजमध्यो- परिभागः। करण्डः = वंशादिकृतभाण्डभेदः। कूष्माण्डः = कारः। गणान्तरम् । भ्रूणान्तरं च । गुडः = इक्षुविकारः । गिखण्ड: = चूडा, मयूरकलापः । वरण्डः = मुखरोगः। शरादिसं- घातविशेषश्च । रुण्ड: = कवन्धः । 'रुण्डोऽशिराः कवन्धोऽस्त्री' इति यादव:-(वै० पृ० १२२ श्लो० २१६)। पिचण्ड: = उदरम् । पशोरवयवश्च । 'पिचिण्ड' इत्यपि । 'पिचण्ड उदरे पशोरवयवे पुमान्, ।' इति--(मे० पृ० ४२ श्लो० ३२)। नाडीव्रणः = सदागलवणः । पुन्नपुं- सकत्वाद् व्रगस्य वचनम् । 'नाडीनवः" इति 'नासूर" इति च लोके। गुण : = धनुपो मौर्वी । रज्जुमात्रम् । ज्ञानविनयादयश्च । 'मीयां द्रव्याश्रिते सत्त्वशीर्य्यसत्त्वादिके गुणः।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ४०५ श्लोक ४७) । 'गुणो मोामप्रधाने रूपादी सूद इद्रिये । त्यागे शौर्या- दिसत्त्वादिसन्ध्याद्यावृत्तिरज्जुपु । शुक्लादावपि वटयां च' इति (मे० पृ० ४५ श्लोक १०) । भ्रूणः = स्त्रीगर्भः । नौकारूपं यानम् । डिम्भः, वालश्च । 'भ्रूणः स्त्रीगर्भडिम्भयोः ।' इति-(मे० पृ० ४६ श्लोक २३) । अलक्तः = लाक्षारसः। लाक्षा च । 'यावो द्रुमामयोऽलक्तो लाक्षा रक्ता जतु क्रिमिः ॥' इति यादव:-(वै० पृ० १७१ श्लोक १५३)। कुन्तः = आयुधविशेपः, प्रास. । “भाला" इति लोके । 'प्रासस्तु कुन्तः' इति (अम० ना० लि० पृ० २९५ श्लोक ९३) । पोत: = शिशुः । 'पोतः शिशी वहित्रे च गृहस्थाने च वाससि' इति --(मे० पृ० ५६ श्लोक ३८) । पिष्टातः = पटवासकः, धूलिगुच्छकः, वस्त्रादिवासनार्थमेकीकृतं गन्धद्रव्यचूर्णम् । “अवीर" इति । "बुक्का" इति च लोके । पिप्टातो धूलिगुच्छ कः' इति पुरुपोत्तमदेव:-(त्रिकाण्डशेपे पृ० २९३ श्लो० ४४) । 'पिष्टातः पटवासकः' इत्यमरश्च-(अम० ना० लि. पृ० २५० श्लो० १३९) । पृपत:= पृपाकमृगः, चित्रमृगः । 'पृप तश्चन्द्र बिन्दुः स्याद्धरिणात्किञ्चिदल्पकः ।' इतिग्रन्थान्तरेपि -- %3- ·मुकुन्नरोपे - इति (गम्मानिनामगो प...साने १ पसौ ३०)। उपाय ,अजन्यम् । "विदुर- जन्यम् पाम्' इति पुष्पोनमर-(हाराग्ल्याम् पृ० १०६ लोक २१०) । बाल = समूह । ध'= धनादि । यि | अपना । वारणम् । या घ । 'अपॉमियरसगुप्रयोजननिवृत्तिए । मोरारापन इनि-(ना० म०प० ४० प०२३)पि = यगर शिवग्य जटाजूटश्च । 'कर पातीनापरदारे पराये ।' महोप-(अने. निल. पृ०४६ लो. ८०) । बयर = सिार , दिगम्यान विर , मोर पर्नु गारो जरिकार । "बाबा" इति नारे । गर्भग्नावविर । गानिरागस, म्यागारन । 'स्थागो बरसो भयेत् । इनि पुरुषो- तस-(हारापना प. १०४५लो. १६५) । गा = रोग । माता च । 'गदी रोग. हरिप्रायो, इनि-(नाना० र १० १३ १० १८) अगर = औरपम् । माद - पुण. रम । गरिर । नाद देश, नोहा । उनच । "जानाद" इम्यपि । 'भवानपदो जान रोमि जनरायो । इनि-(म०प० ७८ लो. ४८) । गन्ध = गुणविगैर, नामोद । गन्धरन । 'गर प्रतिमामोशसम्बयगन्यो।' इति-(मे० पृ. ७९ स्टोर ५) सन्ध. = प्रममा । = प्रनगम । अगायमगंत्रित गरी स्वय हिरे।' इनि-(नाना. २०१०८७ परतो १७) । अधं असमभाग , गड, भित्तम् । 'असं याडे बुधईटम मान- समायो।' इनि--(अने. ति० १०७ लो. १०) । मुदमन = हरेचनम् । मेर । वास्व । दंग्न = पागर । देवनोओर पुमि म्यान्' इति-(मे० पृ. ८८ लो०७६)। यहादेगाना पूर्गहरभनय । बहपूर्वम् पूर्वाह' इति प्राग्दत् । अभिनन = कुलम् । स्थानि । जन्मभूमि । कुलम्बजपच । 'कुलं त्यभिजनो जन्मभूमौ च' इति यादव -(०प० २६६३तो. १२) 'जन्मभूमा- वभिजनो विम्बातावच च म ।' इति च--(नाना० २० मा० पृ. १२० १०६) । जन =लोर । जगदप्याजनाच । “जनो लोके जगदै पृयग्रग्ने।' इति-(अने. तिल० पृ० १७ दलो. १२०) 'जनो जनपद प्रोत' इनिहलायुध -(अभिवानरत्नमागपाम् प० लो०)।परिपातन = परिष लोहबद्धरगुड । लोहबद्धष्टिश्च । फेन = अलविवार , ममुद्रनि । तरन्द्रव्योपयंत्यितयुद्दा- कारवस्तु । मान' इनि लोके । वनश्च । अमरो-पि-(अम० ना० लि. पृ०४५४ इलो० १७, १८, १९) - विट-पट्ट-घटाः खटः ॥ कोट्टा-ऽरघट्टः-हट्टारच ण्डि-गोण्ड-पिचण्डवत् । गड़ कर डो लगृहो वण्डरच विणो धुणः॥ (1) पागिती रि-(सौरापो देना पुसि) । सीर हनम् । अथ =दव्यम् । मोदन अन्नम्। सि. को.

·लिङ्गानुशासनवर्गः । दृति-सीमन्त-हरितो रोमन्थो-द्गीथ-बुबुदाः। कासमर्दोऽर्बुदः कुंदः फेनः' इति । - - एपां व्याख्या विटेति । कोटेति । दृतीति च । विट: = धूर्तः । 'विट: स्याल्लवणे पिङ्गे मूबके खदिरे गिरौ ।'इति-(ना० र० पृ० १९ पं० ७) । घट:= तुला । 'घटो दिव्ये तुलायां स्वाद्, घटी चीरे च वाससि।' इति-(मे० पृ० ३४ श्लो० १८) । 'परीक्षार्थतुलायां च धट: सूरिभिरिष्यते ।' इति-(विश्वप्रकाशे पृ० ३८ श्लोक २६)। खटः = अन्धपादयः । 'खटोऽन्वकूपककयो: प्रहारा- न्तरटयोः।' इति-मे० पृ० ३४ श्लोक ९) । 'खट:, श्लेष्मण्यन्धकूपे प्रहारान्तरटङ्कयोः, ॥ इति पुरुषोत्तमदेवश्च-(हा० व० पृ० ४०७ श्लोक २२९) । कोट्टः = दुर्गपुरम् । अरघट्टः = कूप- भेदः । अरैश्चक्रावयवसदृशैः काष्ठविशेपैर्घट्यते रच्यते सोऽरघट्टः । "राहट" इति प्रसिद्ध इत्यन्ये । कस्यचिन्मते टकारान्तेष्वपि 'भट्टग्राम' इति न्यायेन रेफान्तोऽपि 'कोट्टार' इति त्र्यक्ष रो निबद्धः । 'कोट्टारो नागरे कूपे पुष्करण्याश्च पाटके ।' इति-(मे० पृ० १३३ श्लोक १४४) । एवं रभ- सेऽपि । पुरुषोत्तमदेवेन हारावल्यां पाठन्तरमुक्तम् । 'कोट्टारो नागरे कूपे पुष्करण्यां च पाटके ।' इति-~(हा०व० पृ० ४०७ श्लोक २३१) । घट्टः = घाट इति प्रमिद्धः । हट्टः क्रयविक्रयस्थानम् । 'हट्टस्तु पण्यभूः ।' इति यादव:-(वै० पृ० १६१ श्लोक ३५)। पिण्ड: मृदादिसंघातः । 'पिण्डो वृत्ते तनौ गुडे ।' इति--(वै० पृ० २१६ श्लोक ३१)। गोण्डः = नाभिः, पामरजातिश्च । 'गोण्ड: पामरजाती च, वृद्धनाभौ च तद्वति।' इति-(मे० पृ० ४१ श्लोक: ११) । 'गोण्ड: पामरजाती च वृद्धनाभौ च सम्मतः ।' इति रुद्रः-- (अमरस्यामरविवेकटीकायां पृ० ३६४ पं०१२)। पिच- ण्डवद् गड्वादयोऽपि पुंसि स्युरितिवता निर्दिश्यते । गडुः = गलगण्डः । पृष्ठगुडः । कुब्जश्च । 'कुब्जे पृष्ठगुडे गडुः ।' इति शाश्वतः- (अनेकार्थसमुच्चये पृष्ठे ६३ श्लोकः ७१७) । किण: - वणचिह्नम् , मासग्नन्यिभेदः । घुणः, ओसनभेदश्च । 'किणो रूढं व्रणस्थाने' इति--(वै० पृ० १२२ श्लोक २१७) । 'एकाङगुप्ठग्रहात्किणः ।' इति च यादवः--(वै०पृ० १०१ श्लोक २२१)। 'बणचिह्न घुणे किणः' इति-(हा० व० पृ० ४०८ श्लोक २५४) । घुणः = काप्ठ कृमिः । कुट- जगन्धश्च । 'घुणः कृमि: काष्ठभवा' इति-(वै० पृ० १५१ श्लोक ३६) । 'कुटजे धुणः' इति च-(वै० पृ० २०० श्लोक ४९) 'धुणः स्यात्काष्ठ वेधके ।' इति रत्नकोप:- (अम० सुधा० १० ४५५ पं० ३३) । दृति = चर्मपुटकः । मत्स्यश्च । 'दृतिश्चर्मपुटे मत्स्ये ना' इति-(मे. पृ० ५५ श्लोक २६)। हरित्=पालाशवर्णः । दिक् । तृणभेदः । अश्वविशेपश्च । 'हरिद्दिशि हया- न्तरे । तृणभेदे भवेद्वर्ग' इति--(अने० नि० पृ० ३७ श्लोक २५२) । रोमन्थः = पशूनां चर्वित- चवर्णम् । 'रोमन्थनं तु रोमन्थरोमोर्णोर्णास्तुकोऽपि च ।' इति यादव:-(वै० पृ०७१ श्लोक ७४) ।

·1 २० मुकुन्दको उद्गीथ = सामभेद । 'उद्गीय प्रवण सामवेदध्वनि' इत्यरुण-(अम० सुधा० पृष्ठे ४५५ पक्तौ १३) । कासमर्द = गल्मभेद । अर्बुद = शतकोटयः । पर्वतश्च । 'अर्बुद पर्वते मासे सख्याया मासकीलके।' इति--- (अने. ति० पृष्ठ ३९ दलोक ७) । अर्दनिरिति पाठे अनि = अग्नि । कुन्द = शिल्पभाण्डम् । निधिभेद । मुकुन्दश्च । 'कुन्द माध्ये च, कुन्दो ना निधिभेदमुरद्विषो ।' इति-(ना० २० पृष्ठ ३३ प० १९) । 'पुप्पे क्लीव, प्रमो कुन्द ' इति पुरुषोत्तमदेवश्च- (त्रि० शे० पृ० ३४४ श्लोक २०५) । शेषशब्दाना व्याख्यान तु प्राग्वत् । अथेदानी पान्तादीन् रान्तान्तान् पुलिङ्ग-वाचकशब्दानाह हेम-(अभि० स० हेम. लि. पृ०२ श्लोक ११, १२)। पूपा-ऽपूपी सूप-कलापो रेफः शोफ-स्तम्ब-नितम्बाः॥ ११ ॥ शम्बा-ऽम्बो पाञ्चजन्य-तिथ्यौ पुष्यः सिंचय-निकाय्य-रा'त्र-वृत्राः। मंत्रा-मित्री:-कटप्रू-पुण्ड्रा-जराः, इति । अस्य मार्द्धपद्यस्य व्याख्या- पूपेति । शम्बेति च । पूप = अपूप , पिष्टक । “पृा" इति लोके । 'पृपस्तु पिष्टकोऽपूप' इति--(२० पृ० १६४ श्लो० ७२) । अपूप =पिष्टक । गोधूमश्च । सूप = दाली । व्यज्जनम् । भाण्डम् । सूदश्च । 'सूपो व्यञ्जनभेदे च सूपकारे च सूपवत् ।' इति-(ना० र० पृ० ३७ प०३)। • समूह । वह । काञ्ची च । 'कलाप सहतो बर्हे काञ्चीतूणीरयोरपि ।' इति शाश्वन- अने० स० पृ० २० श्लोक २१६) । रेफ = रवर्ग , अक्ष रविशेष , यवर्गस्य द्वितीयाक्षरम् । पापम् । रागश्च । 'रेफो वर्णे च पुमि, स्यात्कुत्सिते पुनरन्यवत् ।' इति-(मे०पृ० १०४ श्लोक २) । शोफ =शोथ , श्वयथु । 'शोफ ओषधिभेदे स्याद्रुक्कृते त्वग्विवर्द्धने ।' इति हैम -(अने० स० पृ०२६ श्लो० ३०६) । स्तम्ब व्रीह्यादीना प्रकाण्डविशेष । नितम्ब टिप्रदेश. । गम्ब - = पवि । अम्त्र = सरकादीना प्रकाण्ड विशेष । पाञ्चजन्य -श्रीकृष्णस्य शख । अग्निश्च । पुष्प = तिष्य । तिष्य = नक्ष नविशेष । सिचय = वस्त्रम् । जीर्णवस्त्र च । निकाय्य =गृहम् । कृत्समासान्तरात्र शब्दान्त पूर्वरात्रप्रभृतयः । वृत्र = अमरविशेष । मत्र ऋगादिलक्षण । अमित्र = शत्रु । कटप्रू = महादेव । विद्याध रश्च । 'क्टपू पुसि राक्षसे । विद्याधरे महादेवे तथा स्याद- पाणिनीय पि-(१) (राबाह्वाहा पुसि) ॥ एते पुसि स्यु । पूर्वरात्र । अपररात्र. । पूर्वाह्न । अपराह्न । एकाह । सप्ताह । उत्तभाह । सि. को पृ० ४०२ सू १३१ (२) (भृत्रामित्रच्छात्रपुत्रमत्रवृत्रमदाष्ट्रा पुसि) ॥ एते पसि स्य । भूत्र = दाम । न मित्रम् अमित्र – शत्रु । तस्य मित्राग्यमित्रास्ते” इति माघ । "स्याताममित्रो मित्र च' इति च । छात्र =शिष्यः । पुत्र =मा मज । मत्र = ऋगादिलक्षण । पत्र.असुरविशेष । म --शिश्न । उष्ट्रः करभः । सि. कौ• पु. ४०३ सू० १५७। कलाप = ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २१ । (मे० पृ० जदेवने ।' इति-(मे० पृ० १४१ श्लोक १९९) । पुण्ड्रः = इक्षुभेदः । देशभेदश्च । 'पुण्ड्रो देशे- अतिलकं भेदे क्रिम्यतिमुक्तयोः । इति-(ना० र० पृ ४६० पं० १९)। आरः = भौमग्रहः । शनि- ग्रहश्च ।' कुजारमङ्गलाङ्गाराः' इति-(वै०पृ०१९ श्लोक ३१) । 'आरस्तु भूसुते ।' इति- (ना० र० पृ० ४८ पं० १४)। 'आरा चर्मप्रभेदिन्यां, पुंसि भौमे शनैश्चरे।' इति च- १२३ श्लोक ७) । अमरोऽपि-(अम० ना० लि. पृ० ४५५ श्लोक १९, २०) स्तूपौ सपूपको ॥ आतपः क्षत्रिये नाभिः कणप-क्षुर-केदराः। पूर-क्षुरप्र-चुकाश्च, इति । . - एतयोस्यिा- स्तूपाविति । आतप इति च । स्तूपः= वायुः । रणः । मृदादिकूटः, राशिकृतमृत्तिकादिः । उच्छायः, समुच्छायश्च । 'स्तूपा वायुरणोच्छायाः' इति--(वै० पृ० २१९ श्लोक ६७) । पूपक : "पूआ" इति लोके । क्षीरस्वामी तु 'यूप' शब्दं पठति । यूपः = यजस्तम्भः । 'यूपोऽस्त्री संस्कृत- स्तम्भः' इति-(वै०पृ०९१ श्लो० १०३) । आतपः = सूर्यालोकः । नाभिशब्दस्तु प्रागुक्तः । कणप:=प्रासविशेषः । क्वचित् 'कुगपः' इति पाठः । कुणप:=शवभेदः । 'कुणपः पूतिगन्धी शवेऽपि च ।' इति- (मे० पृ० १०३ श्लोक २०) । क्षुरः = वपनशस्त्रम् । 'क्षुरस्तुच्छेदनद्रव्ये गोक्षुरे कोकिलाक्षके।' इति-(ना० र० पृ० ४६ पं० ३)। केदरः = क्षेत्रम्। संव्यवहारपदार्थश्च । 'वृक्षभेदः' इत्यन्ये । 'केदार: केदरः क्षेत्रम्' इति--(वै० पृ० १२४ श्लोक १७) । पूरः = जल- प्रवाहः । 'पूरः स्यादम्भसां वृद्धौ व्रणसंगुद्धिखाद्ययोः।' इति-(अने० सं० पृ० ३६ श्लोक ४५२) । क्षुरप्रः = वाणभेदः । मुकुटस्तु 'खुरप्र:' इति कवर्गद्वितीयादि पठति। यथा-'दशाननक्षिप्रखुरप्र- खंडितः क्वचिद्गता? हिमदीधितिर्यथा' इति हरविलास:-इति च लिखति (अम0 सु० व्याo टिप्पण्यां पृ० ४५६ पं० ३१)। चुक्र : = शाकभेदः । 'चुक्रस्त्वम्लेऽलवेतसे।' इति-(अने० सं० पृ० ३५ श्लोक: ४३२) । अथाधुना लान्तादीन् हान्तान्तान् पुंलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:-- (अभि० सं० लि. पृ० २ श्लोक १२, १३, १४, १५) कल्लोलौ-ल्लौ च खल्ल-तल्लौ ॥१२॥ कण्डोल-पोटगल-पुद्गल-काल-बाला ·२२ मुकुन्दकोषे वेलो गयो जगल-हिगुल-गोल-फालाः । स्यादवलो बहुल-तण्डुल-पत्रपाल- वातूल-ताल-जडुलाः सृमलो निचोलः॥१३॥ कामल-कुद्दाला-ऽवयव-स्वाः शिव-रोरव-यावा:-शिवि-दावी । माधव-पणवा-ऽऽदीनव-हाव- ध्रुव-कोटीशा-शाः स्पश-वंशो ॥१४॥ कुशो-ड्डीश-पुरोडाश-वृप -कुल्मास-निष्कुहाः । अह-निर्दूह-कलहाः, इति । एषा व्याख्या कल्लोलेनि। कण्डोलेति । कामलेति। कुशेति च । कल्लोल = हर्प । उल्लोल , महा- तरङ्ग । 'बडी लहर" इति लोके । 'कल्लोलस्तु भवेद्धर्षे तथा वारिमहोमिषु ।' इति-(श० र० स० पृ. ३०३ प० ८) । 'कन्लोल पुसि हर्ने स्यादुल्लोलो वैरिणोरपि ।' इति च-(मे० पृ० १५० श्लो० ७३) । ओल्ल = सूरण । खल्ल = गर्त । चातकश्च । 'खल्लो वस्त्रप्रभेदै स्याद् गर्ने चर्म- णि चातके ।' इति-(मे० पृ० १४६ श्लो० १२) । तल्ल = जलाधारान्तरम् । 'तरलस्तु जला- धारानरे पुमान् ।' इति-(मे० पृ० १४६ श्लो० २२)। कण्डोल = पिट , नलादिरवितभाण्डम् । "पेटी" इति । "पिटार" इति च लोके । उष्ट्र । गोणीप्रभेदश्च । पोटगल =नल । काश । मत्स्यश्च । 'अथ पोटगल पुसि नले च वाशमत्स्ययो ।' इति-(मे० पृ० १५६ श्लो० १५७) । पुद्गल = आत्मा। 'पुद्गल सुन्दराकारे विषु, पुस्यात्मदेहयो ।' इति-(मे० पृ० १५३ श्लो. ११६)। काल = समय , दिष्ट । यमश्च । बाल =बालक, शिशु । धेठ = आम्र । 'आने कामाङ्ग-मावन्दी चूतो वेलोऽङ्गनाप्रिय ।' इति-(वै० पृ० ४७ श्लो० २५) । गल =कण्ठ । जगल = मोदक । पिष्टमद्यम् । क्तिवश्च। जगल पिप्टमद्ये स्यालिनदे मोदकेऽपि च ।' इति- (ना० २० १० १०३१० १९) । हिङगुल = रागद्रव्यभेद । हिड्गुठो वर्णपद्रव्ये ना, भण्टाक्या तु हिङ्गुली।' इति-(मे० पृ० १५५ श्लो० १४६) । गोल = वर्तुलपिण्ड । गन्धरमश्च । 'बोलो गोल शश पिण्ड प्राणो गन्धरसो रस ।' इति-(40 पृ० ४२ श्लो० १५) । फाल = महादेव । बलदेवश्च । 'फाल पुसि महादवे कालिन्दीभेदनेऽपि च,।' इति---(मे० पृ० १४७ श्लो० ३४) । पाणिनीय पि- (१) (वशायरोडागा) एते पुसि स्यु । २ = वेण । अ = माग.। पुरोडाश- हविर्भदः । पुरोडाशवामिष्टाम्" इति मापः । सि. की• पृ० ४.१ सू० ११२ । 11 - ·लक्ष्म। । लिङ्गानुशासनवर्गः। २३ देवल:=देवाजीवः । 'देवाजीवस्तु देवलः।' इति-(वै० पृ० ८३ श्लो० ११)। बहुल: = अग्निः । कृष्णपक्षश्च । 'पुंस्यग्नी कृष्णपक्षे च ।' इति-(मे0 पृ० १५३ श्लो० ११८) । तण्डुल:= विडङ्गः । स्याद्वि- धान्यादिनिकरः । धान्यादिसारश्च । 'चाउर" इति । “चाँवल" इति च लोके । 'तण्डुलः डङ्गे च धान्यादिनिकरे पुमान् ।' इति-(मे0 पृ० १५२ श्लो० ९६)। पत्रपाल:=आयता छुरिका । वातूल:=वातसमूहः । ताल:= वृक्षविशेपः। जडुलः = जटुल:, पिप्लु:, देहस्थं , कृष्ण- 'लस्सन" इति लोके । स्मृमल: = गवयविशेषः। सृमर: = मृगविशेषः । यस्य नीलवालैः कान्ताकचसाहाय्यं क्रियते स च महिषाकृतिर्भवति । निचोल: = प्रच्छदपट: । "पिछौड़ा" इति लोके । 'निचोल: प्रच्छदपटः' इति--(अम0 ना0 लि0 पृ० २४३ श्लो० ११६) ।' 'निचोलं तु नपुंसकम् , । इति रभस: --(अम० सु० व्या० पृ० २४३ पं. १५) । कामल:= मरुदेशः । वसन्तश्च । कामलो रोगभेदे वा ना, ना मरुवसन्तयोः।' इति--(मे० पृ० १५० श्लो० ७३) । कुद्दाल:- भूमिदारणम्, युगपत्रकं च । 'कुद्दाल: स्यात्पुमान् भूमिदारणे युगपत्रके।' इति-(मे0 पृ० १५० श्लो० ८१) । अवयवः = अङ्गम् । 'अंशस्त्वदयवो भाग एकदेशः कलेति च।' इति--(वै° पृ० १७७ श्लो० ५५) । स्वः = आत्मा। ज्ञातिश्च । 'स्वः स्यात्पुंस्यात्मनि ज्ञातौ, त्रिष्वात्मीये, ऽस्त्रियां धने ।' इति-- (मे. पृ० १५७ श्लो० २) । 'ज्ञातावात्मनि चात्मीये धने स्वाख्या, प्रवर्तते ॥ इति महाक्षपणकश्च-(अनेकार्थध्वनिमञ्जाम् पृ० १४ श्लो० ११६) । शिवः = महादेवः । रौरवः = नरकविशेषः । याव: लाक्षा । 'यावो द्रुमामयोऽलक्तो लाक्षा रक्ता जतु क्रिमिः ।' इति-- (वै० पृ० १७१ श्लो० १५३)। शिविः = नृपविशेषः । भूर्जश्च। दावः = वनाग्निः। वनं च । माधवः = विष्णुः । वैशाख-मासश्च । पणवः = वाद्य विशेपः, मईल:, गायनपटहः । 'ढोलकी" इति। "करताल' इति च लोके । गजस्कन्धश्च । 'समी पणवमर्दलो' इति-(वै० पृ० १४६ श्लो० १३४) । ‘गजस्कन्धेऽपि पणवः' इति च-(वै० पृ०२४३ श्लो ५२)। आदीनवः = परि- क्लेशः, क्लेशः, दोपः । दुरन्तश्च । 'आदीनवः पुमान् दोपे परिक्लेशदुरन्तयोः ।' इति-(मे० पृ० १६१ श्लो० ५७) । हावः = विम्रमः, विलासचेष्टा । क्रन्दनं च । 'हावो विलासचेष्टायाम्' इति--(वि० को० पृ. श्लो० )। 'हावो क्रन्दनविभ्रमौ।' इति महाक्षपणकश्च-(अने ध्व० मं० पृ० २३ श्लो० १९८) । ध्रुवः = उत्तानपादपुत्रः । केपांचिन्नक्षत्राणां संज्ञाविशेषः । विष्कम्भादियोगजु द्वादशो योगः । निश्चयश्च । 'ध्रुवी नक्षत्र-निश्चयो ।' इति च-(अने०व० मं० पृ. २५ श्लो. २०९) । 'ध्रुत्रः कीले शिवे शङ्की वंशे योगें वसौ मुनौ । निश्चिते निश्चले तर्के नक्षत्रे शाश्वते वटे । स्रुचि मौर्यां तालभेदेऽस्त्रियाम्' इति च-(ना० मं० पृ० ८२ श्लो २३ तः) । कोटीश: =लोष्टभेदनम् । “हेंगा" इति लोके । अंशः = भागः, राशेस्त्रिशत्प्रमितो भागः । वस्तुन एकदेशः। विभाजनं च । 'अंशो विभाजने प्रोक्त एकदेशेऽपि वस्तुनः ।' इति-(अने० सं० पृ० ४४ श्लो. ५५५.) । स्पशः = चारः । 'स्पशश्चारे निगदितः' इति-(शं० र० स० पृ० ३२६ श्लो० १६) । -- - .

·. मुकुन्दकोषै वा = वृक्षविशेष, वेणु । मेरु । पृष्ठास्यि । कुलम्, अन्वर । नासादण्डश्च । 'मेरो वृक्ष- विशेषे च वगराब्दस्तु कार्मुके । वरिपृष्ठे कुले वेणौ वशाच्या कविभि स्मृता।' इति--(अने० ध्व०म० पृ० १५/२० श्लो० १२१/१६६) । 'वशो वेगौ कुलेपि च ।' इति-(हा०व० १४०८ दलो०७०) 'वस पृष्ठास्टिन गेहोर्बकाष्ठे वेणी गणे कुले । नाराादण्डे, च' इति च-(नाना०म० पृ० ८५५०८)। कुश = दर्भ । 'कुशो दर्भ , इति-(अने० समु० पृ. ३० दलो० ३३७)। श्रीरामचन्द्र- पुत्रश्च । तया च प्रयोग --- सनिवश्य कुशावत्या रिपुनागाइश कुशम् ।' इति कालिदास - (रघुवंशे पञ्चदशमर्ग को० ९७) । उड्डोग = गिव । ग्रन्थभेदश्च । 'उड्डीशो अन्यभेदे स्या- दुइडोगश्चण्डिापती।' इति--(मे० पृ० १६३ श्लो० १७) । पुरोडाम = पिष्टपिण्डविशेष , पिष्टाचममी। हविर्भद । हुनशेरे च । पुरोडायो हविर्भदे चमस्यां पिप्टास्य च । हुनगेये, च' इति -(मे० पृ० १६५ श्लो० ३८) । वृr = बलीवदं । राशिविशेषश्च । पुल्मास = पावर । कानिक च। 'कुन्माप कानिजके, यावके पुमान्, ।' इति--(मे० पृ० १६८ दलो० ३४)। 'कुल्माप ' इत्यपि । निकुह = कोटर , वृक्षस्थितगह्वरम्, वृक्षरन्ध्रम् । अह इति सप्ताह-नवाह- कादशाह प्रभृतय । नि!ह = वृक्षनिर्याम । आपोडश्च । 'द्वा-पोडे क्वायरसे नि!हो नागदन्तके ।' इति-(अम. ना. लि. पृ० ४३९ श्लो० २३६ एव वै० पृ० २४२ श्लो० ३८) । नियूंह शेखरे द्वारे निर्यासे नागदन्नके ।' इति-(वि० प्र० पृ० १८१ श्लो० १८)। निर्याप सपुरो एस' इनि--(२० पृ. ४५ दलो० ११)। निर्याप क्वायरम । निर्यासेऽपि पायोऽम्बी' इति-(अम. ना. लि. पृ० ४२३ श्लो० १५३) । 'काय करायो नियूह 'इनि-(व० पृ० १८४ लो० ९४१। एव माधवारोप्याह-(पर्यायरत्नमागया पृ० ३९ ५० २५) । करह - पलि । 'कलह युधि, रादे ना गड्गकोरे च भण्डन ।' इति--(म० पृ. १७६ इलो० १६) । अमरोऽपि-(अम. ना. लि. १४५५ लो० २०, २१)। • गोल-हिंगुल-पुद्गला ॥ वेताल-मल्ल-मल्लाश्च पुरोडाशोऽपि पट्टिशः। वुल्मापो रमसश्चय सक्टाहः पतग्रहः ।।, इति । एवशेष्याख्या- गोलेनि । वेठानि च । वेताल =निमारलाल । विगणाधिपविशेष । भूताधिष्ठिन. पवन । भन्न = ऋ । रीछ' इति लोरे । 'भल्ल स्यामि मन्ना' इनि-(मे० पू० १४८ और ४२)। म ल = बापुरात । नियुगलो मनलम्नतिम्लसरायण ।' इति गुगानन्दनाय -- (महापंचितामगो पृ० ५.३ प० २२)। पट्टि = अत्रभर । पहिग इति दन्यमान्य इति मार । रमम =हो । 'रममो हवियो। इति-(वि.प्र. ०१५५ - ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २५ श्लोक: १४ ) । सकटाहः कटाहसहितः कटाहशब्दश्च पुंसीत्यर्थः । कटाहः = वटकादिपाकपात्रम् । 'कटाहो घृततैलादिपाकपात्रेऽपि कर्परे। कटाहः कूर्मपृष्ठे च सूपे च महिपीशिशौ।' इति-(वि० पृ० १८० श्लोक: १६) 'कटाहः कूर्मकपरे । द्वीपस्य च प्रभेदे च' इति-(मे० पृ० १७६ श्लोकः १५) । शेषशब्दव्याख्या प्रागुक्ता । अथेह दुर्गसिंहस्तु क्रमरहितान् पुंलिङ्गवाचकान् काफादिशब्दानाह-(दुर्ग० लि. शा. पृ० १२, १३, १४, १५, १६, १७ श्लोक २६, २७, २८, २९, ३०, ३१, ३२, ३३, ३४, ३५ । ) -पुंख-नग-श्लोकाः शङ्ख-मृदङ्गी च शकुंना-अपाङ्गः । यान-युग-पतङ्ग-कटाहैः सह मञ्चो-टज-तरङ्गा ॥ - । एपां व्याख्या- कफेति । एते कफादयः, शंखादी, मञ्चादयः शब्दाश्च शकुनायानयुगपतङ्गकटाहेश्च सह नृलिङ्गा भवन्ति । कफः = श्लेष्मा। नगः = वृक्षः । पर्वतश्च । श्लोकः = एकाक्षरादिपाद- च्छन्दः । कोपधत्वात्युंस्त्वं सिद्धम् । वृत्ताख्यत्वात्स्त्रीनपुंसकनिवृत्त्यर्थम् । इह वचनम् । यशोवचन- स्तु श्लोक शब्दः पुंलिङ्गः कोपधत्वादेव। शङ्खः = निधिविशेषः । 'निधिर्ना, शेवधिर्भेदाः पद्मशं- खादयो निधः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २९ श्लोकः ७१) मृदङ्गः = मुरजः । 'मृदङ्गा मुरजाः' इति—(अम० ना० लिं० पृ० ७३ श्लोकः ५) । शर्छः = संख्याविशेषः । शतादिकत्वात् अस्य नपुंसकत्वं प्राप्तम् । कीलार्थस्य उदन्तत्वात्पुंस्त्वं सिद्धम् । यानेति । यात्यनेन इति यानम् = शकटम् , रथश्च । तस्य युगो यानयुगः यानद्वयमित्यर्थः । युगानि कालमानविशेषः। तानि च क्रमवर्तीनि । तत्साधाद् ये क्रमवर्तिनः पितृपुत्रप्रपुत्रप्रतिपुत्रादिरूपाः पुरुषास्तेऽपि युगानि । पुरुषा एव युगानि पुरुषयुगानि चत्वारः क्रमगताः पुरुपा इत्यर्थः । अन्यत्र तु युगम् = युग्मम्, युगलम्, कृतयुगम् , त्रेतायुगम्, द्वापरयुगम्, कलियुगं चैतानि चत्वारि नपुंसके स्युः । इति- (दुर्गलिङ्गानुशासनवृत्तौ पृ० १३ पं० ४) । पतङ्ग = शलभः, सूर्यश्च । 'पतङ्गी पक्षिसों च' इति---(अम० ना० लि. पृ० ४०० श्लोकः २०)। उटजः = तापसपर्णकुटी। 'पर्णशालोटजो- ऽस्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ११८ श्लोक: ६) । शेषशब्दानां व्याख्या प्रागुक्ता। वर्गः पूग-लवङ्गौ गच्छ: कच्छौ-ध-पथि-मथि च वृषलः । ध्वनि-मुरजी वृजि-मुज्जा-वकौठ-कुठौ हठा-ऽङ्गुष्ठी ।। पाणिनीयेऽपि-(१) (शकुः पुंसि) असी पुंसि स्यात् । शकुः- कीलः । (सि० को० पृ० ४०३ सू: १४८)।

·मुकुन्दकोपे अस्य व्यास्या- वर्ग इति । एते वर्गादयोऽङ्गाठान्ता शब्दा पुमि स्यु । कच्छश्च ओघश्च पन्याश्च मन्या- च इति समाहारो द्वन्द्व । लवङ्ग =ओषधिदिशेप, देवकुसुम च । 'लवङ्ग देवकुसुम श्रीसन्नम्' इति-(अम ना० लि. पृ० २४५ श्लो० १२५)। गच्छ अभिमतसख्यापर्यवसानम् । 'तन्मूले तु पुमान हेतुर्गच्छो वाञ्छितराशय ।' इति--(वै० पृ. १८९ श्लो० ३७)। वच्छ = पार्श्वम्, नौका- ङ्गम्, अनूपदेशश्च । 'अनूपदेशे कच्छ स्थानोकाङ्गे तुन्तद्रुमे ।' इति-(श० र० स० पृ० ७४ प० ११) । पन्था = मार्ग । मन्या = खजक । वृषल = शूद्र । लोपधत्वान्नपुसक प्राप्तम् । ध्वनि = शब्द । मुरज = मृदङ्ग । वृजय = जनपदविशेष । एप बहुवचनान्तश्च । अकोठश्च कुठश्च स्वरादे अकारान्तस्य प्रायेण पूर्वो निपातो दृश्यते । अङ्गोठ = वृक्षविशेष । 'ऑकडा" इति लोके । 'अनोठो वामनोऽकोल' इति माधवकर-( (पायरत्नमालायाम् पृ० २९ १० १३) । कुठ - वृक्ष । 'तरु शाखी कुठ कुज' इति-(२० पृ० ४५ श्लोक ५) । 'कुट' इत्यपि । 'कुज क्षितिरुहोऽधिप शिवरिपादपो विप्टर कुटस्तहरनोकह पुरुहभूरुद्द्रमा ।' इति---(ro नि० पू० ३२५ श्लो. १७) । प्रपञ्वार्थो एतो बिल्बादित्वात्पुरत्व सिद्धम् । शेप प्राग्वत् । कोष्ठ-गुरोडाश-कमठ-गुड-लगुड-बात-गण्ड-गोण्डा--ऽर्धाः' । पिण्ड-शिखण्ड-पिचण्डा वण्ड-करण्डौ वरण्डश्च ॥ अस्य व्याख्या- कोष्ठेति । एते कोष्ठादयो वरण्डान्ता शब्दा नृलिङ्गा भवन्ति । कमठ = भिक्षामाज- नम् । कच्छरश्च । कमठ कच्छपे पुमि भाण्डभेदे नपूमकम् ।' इति-(मे० पृ ३९ श्लोक १२) । फर्माभिधायिनस्तु स्त्रीपुस्त्व चतुष्पदनामत्वात् । दण्ड = दुश्चर्म । शेष प्राग्वत् । वृष्णिः पण्डः पण्डो मुहूर्त-विट्-पुज-रे-हरिद्-गरुत । प्लुत-दृति-गज-कृतान्ता वमत्य-तिथि-सारथि'-ग्रन्थि ।। पाणिनीयेऽपि-(१) (अपंपत्रिमय्यभुक्षि सम्वनितम्वपूगा } ! एने पुमि स्यु । अ = मूल्यम् । पूजा- विधिर । पन्थाः मार्ग । मन्या = मन्यानदण्ड । ऋभुक्षा-इन्द्र । स्तम्ब =गुल्मः । नितम्ब स्त्रिय पश्चा क. टितम् । पूर्ग = गुवार । मि. को० पृ. ४०१ मू. ११४ । पाणिनीये पि-(२) (पण्डमण्डकरण्डमरण्डबरण्डतुण्डगण्डमुण्डपापण्डशिवण्डा) ॥ एते पुसि स्यु । पण्ड: वृषम । मण्ड - एरण्डतः। करड़ -वशादिरचितो भाण्डविक्षप । भरण्ड -स्वामी। वपश्च । वर अन्तदि । समय । तुण्ड - आननम । गण्ड -कोर 1 मुण्ड =दयविशेष । पापण्ड = बौद्धक्षपणादि । विखण्ड - मयूरपिच्छ । मिनी.पु. ४०१ मू० ११३॥ (३) (झारण्यतिथिसिदस्तिपालय ॥ एने पनि स्म् । सारयि गन् । अतिथि कुरापुर।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । २७ - अस्य व्यास्या- वृष्णिरिति । एते वृष्ण्या दयो ग्रन्थ्यन्ता: गब्दाः पुंसि स्युः । वृष्णिः = कुलविशेप: । मेप- वाचिनस्तु परत्वात्स्त्रीपुंस्त्वम् । पण्डः = संघातः । पण्ड : - नपुंसकम् । मुहूर्तः = घटिकाहयम् । 'ते तु मुहूर्ता द्वादशास्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४७ श्लोकः ११)। विट = वैश्यः, नरश्च । विष्ठावाचिनस्तु स्त्रीलिङ्गत्वं प्रयोगतो भापायां दृश्यते । पुज:= राशिः। 'पुजराशी तूत्कर: कुटमस्त्रियाम्।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २०२ दलो० ४२) । रा: = द्रव्यम् , स्वर्ण च । 'रा: स्वर्णवित्तयोः' । इति-(ग० र० स० पृ० २५० पं०३) । गरुत् सुवर्णम्, पक्षश्च । प्लुतः = स्वरविशेपः । यरतु प्लवनक्रियानिमित्त: प्लतगदस्तस्य वाच्यलिङ्गता। गञ्जः = भाण्डागारः । कृतान्त: = यम: । 'कृतान्तो यमनामाता' इति-(अम० ना० लि. पृ० २४ श्लोक: ५८) । अतिथिः = अभ्यागत:। सारथिः = रथवाहः । ग्रन्थिः = रज्वादिवेष्टितगाढ- वन्ध : । शेपं प्राग्वत् । कुन्तान्त-बलीवर्दा शब्दा-ऽथों ह्रद-जनपद-मगधाश्च । मकरन्द-कुन्द-कन्दाः सवुवुदाः कासमन अस्य व्यास्या- । कुन्तेति । बुबुदेन सहिताः सवुद्दा: कुन्तादयः शब्दा: कासमन सहते पुंलिङ्गाः स्युः । अन्तः = मृत्युः, अवसानं च । 'अन्तोऽध्यवसिते मृत्यो स्वरूपे निश्चयेऽन्तिके।' इति-(वै० पृ० २३० श्लो० ५) । वलीवर्दः = अनड्वान् । शब्द := ध्वनिः । अक्षरं च । शब्दोऽक्षरे यशोगीत्यो- वाक्ये खे श्रवणे ध्वनौ ।' इति-(अने० सं० पृ० २० दलो० २३८) । ह्रद:= जलाधारविशेपः । अगाधजलकूपश्च । 'तत्रागाधजलो ह्रदः ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १०३ दलो० २५) । मगधाः जनपदविशेप : । रुढितश्च बहुवचनान्तोऽयम् । कन्द : = मूलविशेषः । मेघश्च । 'मूले कन्दः किले कन्दः कन्दो वारिद उच्यते ।' इति---(अने० ध्व० मं० पृ० १९ श्लोकः १६०)। शेष प्रागवत् । कपि-कवि-कितव-दव-कलह-दावा-वंशां-ऽश-राशि-सत्त्वाश्च । अर्दन्य-ऽहीन-रेफा कृमि-तिमि-पृष्ठ्यास्तथा सीरः ॥ वस्तिः नाभरघोभागः । पाणिः= हस्तः। अञ्जलि =हस्तसम्मुटः । सि० को० पृ० ४०१ सू० ११६ । (१) (ह्रदकन्दकुन्दवुवुदशब्दा.) ॥ एते पुसि स्थः । ह्रदः= अगाधजलम् । कन्दः =मेघः । कुन्दः -अच्युतः, निधिविशेपश्च । बुबुदः वर्तुलाकारो जलविकारः । शब्द:-अमरसमूहः । ध्वनिश्च । सि० को० पृ० ४०१ सू० ११३। % 3D ·२८ मुकुन्दको वारस्यास्या- कपीति । एते बप्यादय सोरान्ना शब्दा पुसि भवन्ति । कपि - मट. । विष्णुश्च । 'पपिर्ना मिह के गावामृग च मधुमूदने ।' इति-(मे० पृ० १०२ श्लो० २) । कवि = काव्य- कृन् । गुनश्च । 'बलीने स्त्री कवि पुमि काव्यकृच्छुत्रमूरिप।' इति-(त्रि. शे० पृ० ३७५ दलोक ४१४) । क्तिव = द्यूतकार । धत्तूरश्च । क्तियो मत्तपत्तयो । वनकाह्वयवृक्षे च पेच क्तिया मत ।' इति-(भा र० स० पृ० ३१९ ५०११) । दव = वनाग्नि । वन च । 'दवो दावश्च गदिती वनाग्निवनयोरपि ।' इति-(०र० स० पृ० ३१६ प०७)। राशि =पुज्ज । मेगादिविशेषश्च । 'राशिपुजोत्वरा नरि।' इति-(वै० पृ० १८६ श्लोक ३) । मत्त्व = प्राणी। द्रव्यवचनस्य गुणवचनस्य च नपुमा त्वमेव दृश्यते । द्रव्यम् । मत्त्वरजस्तमश्च । 'सत्त्व गुणे पिना- चादी व द्रव्यस्वभावयो । आत्मत्वे व्यवमायाचितवस्त्री तु जन्तुषु ।।' इति-(मे. पृ० १५९ श्लोर २८)। अनि = अग्नि । अश्व वृत्तेस्तु स्त्रीपुस्त्व चतुष्पदनामत्वात् । अहीन = ऋतु- विशेष । मबनम्मिभिरेकाहास्तरावृत्तरहगंणा । ते दीक्षित वृता सत्राण्यहीना याजक कृता । अहो ना द्वादशाहावाक् सत्राप्यूध्वं स तु द्वय ।। सर्वेऽमी यज्ञरतवस्त एवंन्दा प्रजागमा ।' इति-- (4० पृ. ९० श्लोक ८४, ८५, ८६) । कृमि = जन्तुविशेष । वर्णमङ्करजातिविशेपश्च । 'ऊर्ण- नामस्तन्तुनाम कृमिर्मस्टकोऽपि च । इति-(२० पृ० १५० श्लोक ३४)। तिमि = मत्स्यविशप । 'मोनो वैसारिणस्तिमिः । इति-(वै० पृ० १५१ श्लोक ४१) । पृष्ठध = प्रतुविशेष । वृपम विशेष । घोटकविशेपश्च । 'स्यूरी पृष्ठय पृष्ठवाह्य ' इति-(२० पृ०६९ श्लोक ५६) । सीर = हलम् । सूर्यश्च। 'मोरोऽकहलयो पमि' इति-~-(1०र० स० पृ० २६२ १०५)। धेष प्राग्वत् । अम्ब-स्तम्बौ पुत्र-छात्रा-मित्रा वृत्र-मत्रौ च । पञ्चाल-पीलु-पिप्पल-गुग्गुल-हिगुल-कुलालाश्च । अस्प व्याख्या- अम्बेति । एते अम्बादय कुलालान्ता शब्दा नरि स्यु । पुत्र आत्मज , मुत । 'पुषस्तु तनय सनुरात्मनो नन्दनोऽङ्गज ।' इति--(वै० पृ० १७६ श्लो० ३९) 1 'योनिसम्वन्धवाचिन्य पुत्राद्या पुगिरो नरि। इति च--(वै० पृ० २९३ श्लो० ४३) । पुत्रीति नदादित्वात् । छात्र शिष्य । छात्र शिष्य निगदित' इति-(श० र० स० पृ० २५४ श्लोक १२)। पञ्चाला जनपदविशेष । बहुवचनान्तोऽय रूढिन । वर्णवृत्तप्रभेदश्च । पीलु = वृक्षविशेष । फलवचन- स्य तु नपसारव परत्वात् । हस्तौ च । 'पीलवंक्षे फ्ले पील परमाणो गजे च ना ।। पौलुस्ताला- ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २९ " स्थिखण्डे च काण्डपादपभेदयोः।' इति--(श० र० स० पृ० २९८ पं० १४, १५)। पिप्पल: = वृक्षविगेपः, बलदल: । पक्षिप्रभेदः । वस्त्रच्छेदनविशेपश्च। वृक्षवाचिनस्तु स्त्रीत्वमपि । पिप्पलीति नदादित्वात् । फले स्त्रीत्वमेव-अर्धपिप्पली ति । 'पिप्पल: स्याच्चलदले, भक्तसिक्थे तु पिप्पलम् । तथैव सलिले, वस्त्रच्छेदे पुंसि निरंगुके । तथा पक्षिप्रभेदेऽपि, कणायां पिप्पली मता ।।' इति-~(ग० र० स० पृ० ३०७ पं० १४, १५, १६) । गुग्गुलु := स्वनाम्ना प्रसिद्धो वृक्ष विशेषस्य निर्यासः, कुम्भः, उलूमलकः, पुरः, रवतशिग्रश्च । कुलाल: = कुम्भकारः । तद्भाण्ड च । 'कुलाल: ककुभे कुम्भकारे चाप्यञ्जनान्तरे ।' इति--- (१० र० स० पृ० ३०४ पं० ९) । . शेपं प्राग्वत् । तण्डुल-मञ्जुल-काला मोलि-तरल-पाश-पुद्गल-कुशूलाः । रालि-रनिल-कील-पटोल-केलि-तूला-ऽनल-स्तालः ।। अस्य च्यात्या- तण्डुलेति । एते तण्डुलादयः कुमूलान्ताः दादा रालि: तालश्च, अनिलप्रभृतिभिरनलान्त: सह च नृलिङ्गाः स्युः । तण्डुलः = धान्यसारः। मञ्जुल: = जलरफुः, दात्यूहपक्षी । ' मलं च जलाञ्चले । रम्ये कुब्जे, मञ्जुलस्तु दात्यूहे' इति-(अने० सं० पृ० १०४ श्लोक: ७१२-१३)। 'मञ्जुलो मधुरे कुजे जलरङ्की (के) जलाञ्चले ।' इति च--(हा० ब० पृ० ४०८ श्लोक: २५२) । मौलिः = कङ्केलिवृक्षः, अशोकद्रुमः । 'मौलि: कङ्केलिवृक्षेऽपि' इति-- (त्रि. गे० पृ० ३७४ श्लोक: ४०६) । मौलि: किरीटे धम्मिले, चुढायामनपुंसकम् । अशोकपादपे पुंसि' इति । नाऽगोकाद्री, स्त्रियां भूसो' इति पाठान्तरम्-(मे० पृ० १४८ श्लोक: ४६, ४७) । किरीटं च । 'किरीटे मौलिरक्लीवे चूडासंयतकेशयोः ।' इति रभस:-इति-(अम० सु० व्या० पृ. ४३० पं० २५) । 'चूडा किरीटं केगाश्च संयतामोलयस्त्रयः ।' चूडा गिता । किरीट मुकुटम् । संयता वद्धा ये च केशास्ते त्रयो मौलयः । अय इति मौले: पुंस्त्वरसूचनायोक्तम् ।' (इति च--अम० ना० लि. पृ० ४३० श्लोक: १९३)।' तरल:= हारमध्यगतो मणिः । 'तरलो हाररले च चञ्चले चोज्ज्वलेऽपि च ।' इति केशव:---(कल्पद्रो पृ० श्लोक ) । 'तरलश्चञ्चले खङ्गे (पिद्गे) हारमध्यमणावपि ।' इति च--(वि० प्र० पृ० १५३ दलो० ५८) -(वि० प्र० पृ० १५३ दलो० ५८) । पाशः = बन्धनम् । कुशूल: धान्याधारविशेषः । अनिल:= वातः । कील: = शङ्कः । पटोल:= औप घिविशेषः, कर्कच्छदः, तिक्तकः । "परवर" इति । 'पलवल' इति च लोके । केलि: = परिहासः । तूलः = पिचुः । “रुई" इति लोके । 'अब पिचुस्तूलः' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३३७ श्लोक: १०६)। 'पुंलिङ्गस्तु पिची तूल: क्लीवं स्याद् ब्रह्मदारुणि।' इति रुद्रः---इति--(अम० सु० व्या० पृ० १४३ पं० ५) । उन्मानं च अनल: = अग्निः । शेपं प्राग्वत् ।

·३० मुकुन्दको अञ्जलि-दावल-वम्बर-पल्लव-वातूल-समल-लि-वलयः । विल्वादयोऽपि तरव, स्त्रियां मता. शिशपाद्यास्तु ॥ बस्य व्यास्या- अन्जलीति। एतऽजन्यादयो बल्यन्ता शन्दा विल्वादयस्तरवोऽपि पुलिङ्गा स्यु । अलि = परमम्पुट । कुडवश्च । 'अन्जलि दुइवे पुमि हस्तसम्पुटवेऽपि च ।' इति--(२० र० म. पृ० ३०१ प०११)। मैवल जस्तृणविशप । 'शवल परवाप्ठे स्यात वारपि पुनानयम । इति-(मे० पृ० १५५ श्लोक १४१)। कम्बल = गोगलचमं । प्रावरणविशेषस्य तु स्त्री वमपि यम्बलीनि । नदादित्वादि। नागराजश्च । 'रम्बलो नागराजे स्यात्सास्नानादारयो कृमौ । वम्बलचोतरासग कम्बल सलिले मतम् ।' इति-(वि० प्र० पृ० १५५ श्लोक ७५) । इन्द्रिय कम्पः प्रोक्न कम्बगे रोमन पट । कम्बलन्तु गवा सास्ना कम्बले कम्बल विदु ।' इति--(अन० ध्व० म० ए०५ रोक ३६) । पल्लव = विगल यम् । नपुसकमपि केचित । पल्ल्ब किमय दर । विप विम्नरऽक्तराग गारपिदगयो ।' इति-(अने० स० १० १०६ रोक ७४१ ७४२) । 'व्याडिस्तु पुमि वीव च इनि--(अम० मु० व्या० १० १३२ प० ३४) । वानूर = वातसमूह । वानूर पुमि वात्यायामपि वातासहे त्रिपु।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४३१ लोक १०६) । वातूलो नालोऽपि स्यात' इति निरूपकोषाद् हस्वमध्यो ऽपि इनि--(अम० म० व्या० १०४० १५० ३३) वानिलो वानूलो.पि स्याहातूर प्रमतस्तथा।' इनि-(हिम्पकोष १० ४१२ रोष २०) । बलि - युद्धम, वरह । युगम् च । 'यलि स्त्री करियाया ना नजिक रहे युग ॥ इति--(मे० पृ० १५ श्लोक ६) कलि फरहवालयो।' दति-(अन० व०म० पृ० २५ र २०४) मरि र रानदेयभाग । असुरधिपश्च। बलि पूजापहार म्यादबन्दियो बलि कर । बल्रािलय जठरावपवो बलि ।। इति -(अन० गम.१० ३ ० १८)। यति स्त्रीमध्यभागमिवलियमंजराति । बलि पूजो- पहार स्यादवस्दिनेयगत्तम ॥ इति-(अनं० ८० म०प०४ दोर ३१) बिल्व , पव , पागिनीप-(1) (फरेकामानिरम परिमारनगरसन्धमा उगसगसमः पुषा)। एमि पर पलय -शाया पात्र गिमात । "पापनादियषाने याबाया परलो मा।" पायानाम् । वेयप पत्रए बेसन भगठन वापरतो तु-वेचत पवमोचा इति। पर बिना माना। रेरा वग । रागार -मनिमूनि । म PART -एलम् अपराग -अम | तुग-पगपामगार। क-हार बरा । पुराग पासवान, र गगनगम, मनम् । गमः - मार। पुस -भागमा मगमापार नारमि...४.१ ११५ ·लिङ्गानुशासनवर्गः। ३१ - - - अशोकः, पुन्नागः, अर्जुन: मातुलिङ्गः, लकुचः, पारिजातक इत्यादयो विल्वाद्याः । शिशपाद्यास्तु वृक्षविशेषाः स्त्रियां योपिती, मता ज्ञेयाः स्त्रीलिङ्गा इत्यर्थः । शिशपाद्या:-शिंशपा, पाटला, शमी इत्यादयः । प्रयोगत: अकोठस्य वृक्षस्य च वृक्षत्वात्पुंलिङ्ग सिद्धम् । फलार्थः पाठः प्रपञ्चार्थ इत्येके । शेपं प्राग्वत् । पाप्मा-ऽश्मा श्लेष्मा-ऽऽत्मा वणिगू-मा स्कन्ध-गन्ध-गर्मुच्च । अनन्त-मसन्त-मुदन्तं शम्ब-नितम्बो च कुक्ष्यं-ऽह्री ॥ अस्य व्याख्या- पाप्मेति । पाप्मादयः शब्दाः अनन्तासन्तोदन्ताः शब्दा: शम्वादयः अंह्यन्ताः शब्दाश्चैते पुंसि भवन्ति । उभयत्रापि समाहारो द्वन्द्वः । पाप्मा=पापम् । 'अस्त्री पङ्घ, पुमान् पाप्मा' इति अम० ना० लिंo पृ० ५१ श्लोक: २३) । अश्मा = शिला । 'पाषाणप्रस्तरमावोपलाश्मानः शिला दृपत् ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १२४ श्लोक: ४) । श्लेष्मा कफः । वणिक् = वाणिजः । राशिविशेषश्च । ऊज्मा = सन्तापः । वर्णविशेषः । ऋतुविशेपश्च । 'ग्रीष्मोष्णवाप्पा ऊष्माणः इति-- (वै० पृ० २१४ श्लोक: ९) । 'ऊष्माण: शपसाः सहाः।' इति--(वै० पृ. ८६ श्लोक: ३६) । 'शुचिरुष्णागमः पात्म उष्ण ऊष्मा ।' इति च (वै० पृ० २४ श्लो० ८८) । गर्मुत् = सुवर्णम् । कुक्षिः = जठरम् । अंह्निः = पादः । 'अंहो रहो द्रुहिणः संहाह्री च घश्रुतयः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० २२७ स्तं० १ पं० २) । शेषं प्राग्वत् । अथेदानी क्षान्तेकारान्तोकारान्तव्यञ्जनान्तान् पुंलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:--(अभि० सं0 लि. पृ० २ श्लोक: १५, १६, १७) । . . पक्ष-राशि-वराश्य-र्षिः ॥१५॥ दुन्दुभि-र्वमति-वृष्णि-पाण्य-ऽवि- ज्ञाति-रालि-कलयो-ऽञ्जलि-घृणिः । - %- पाणिनीयेऽपि-(१) (ऋपिराशिदृतिग्रन्यिक्रिमिष्यनिवलिफोलिमौलिरविकविकपिमुनय.) ॥ एते पुंसि स्युः । ऋषिः = मंत्रद्रष्टा । राशि:=पुजः। दृतिः = चर्मपुटः । ग्रन्थिः == रुग्भेदः । क्रिमिः= सूक्ष्मजन्तः । ध्वनिः =शब्दमात्रम् । बलि.=राजग्राह्यो भागः । कौलि:= । मौलि.अशोकपादपः । रविः सूर्यः । कविः शुक्रः । कपिः = वानरः । मुनिः=वाचंयमः। सि० को० पृ० ४०१ सू० १०८) । (२) (उभावन्यत्र पुंसि) ॥ दुन्दुभिभिश्चोक्तविपयादन्यत्र पुंसि स्तः । दुन्दुभिः वाद्यविशेष : । असुरो वा । नाभिः क्षत्रियः । सि० को० पृ० ३९७ सू० १६ । (३) (वह्निवृष्ण्यग्नय. पुंसि) ॥ एते पुंसि स्युः । वह्निः=चित्रकारव्योपधिः । वृष्णिः यादवः । अग्निः वह्निः । सि० को० पृ० ३९७ सू०७।

·मुकुन्दकोष अग्नि-वह्नि-कृमयों-ऽह्रि-दीदिवि- ग्रन्यि-कुक्षि-दृतयोऽर्दनि-र्ध्वनिः ॥१६॥ गिरि. शिशु-जायु-को हाहा हूहूश्च नग्रहू-गर्मुत् । पाद-ऽश्माना-वात्मा पाप्म-स्थेमो-म-यक्ष्माणः ॥१७॥ इति । एषां व्याख्या पक्षेति । दुन्दुभिरिनि गिरीति च। पक्ष = मामार्द्ध । सखा। सहायश्न । 'पक्षो वर्गे ग्रहे पिच्छे पार्वे पक्ष्मविरोधयो । वेशात्परश्चये चुल्लीरन्ध्रे साध्यसहाययो । मामा?' इति-(अने० ति० पृ. २३ श्लो. १८२) । वराशि = स्यूलशाटक । 'वराशि स्थूलशाटक ।' इति-(अम० ना०लि. पृ० २४३ श्लो० ११६) । ऋपि = वेद । वमिष्ठादि । दीधितिश्च । 'ऋपिदे वसि- प्ठादी दीधितौ च पुमानयम् , ।' इति-(मे० पृ. १६६ श्लोक ६)। 'ऋपिस्तु वेदे भग्वादी ज्ञान- वृद्ध दिगम्बरे ।' इति च-(० पृ० २१४ श्लो० ९) । दुन्दुभि = वाद्यविशेष । वसुदेवश्च । 'द्वन्द्वे दुन्दुभिरक्षे च दुन्दुभि स्यातथाऽऽनक ।' इति- (अने० ध्व० म० पृ० १९ श्लोक १६१)। 'इप्यते दुन्दुभिर्भे-मक्षे विन्दुत्रिकद्वये ।' इति च-(अने० समु० पृ० २९ श्लो० ३२७) । मल्ल- यम्---''दुन्दुभ्या किल तत्कृत पतितया यद् द्रौपदी हरिता" इति-(दुर्गसिंहलिंगानुशासनविवृती पृ० ५ प०१४) 1 ' केनास्मिन् सिंहनादप्रतिरसिनसखो दुन्दुभिस्ताडतिोऽयम्' इति--वेणीसहारे १ २२ इति च-- -- (दुर्ग• विवृ० पृ० ५ १० १६) पाणि = अङ्गविशेष , हस्त । 'परे पाणिनि- गद्यते।' इति---(श० र० स० पृ० १०६ १० ११) । अवि = मेप । मेप राशि । वायु । प्राका- रश्च । 'अविर्भूपुप्पवत्यो स्त्री वायुप्रकाराभास्म ना ।' इति--(वै० पृ० ३३० श्लो० ४) । ज्ञाति = सगोत्र । तातश्च । 'ज्ञातिम्तातसगोत्रयो ।' इति-(मे० पृ० ५५ श्लो० २०) । घृणि = रश्मि । 'घृणि रश्मी प्रकीय॑ते ।' इति-(२० र० स० पृ० १०५ ५० २)। अग्नि = अनल. । वह्नि = भल्लातक । चित्रकारव्योपधि । निम्बूक । अग्निश्च । 'वह्निर्वेश्वानरो पामि' इति-(वै० पृ० १० श्लो० १४)। दीदिवि = बृहस्पति । 'दीदिविर्ना धिपणेऽन्ने तदस्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० १६० ० ३७)। ग्रन्थि = बन्ध । रुग्भेद । पर्व । ग्रन्थि- पर्णश्च । 'ग्रन्थिस्तु प्रन्यिपणे ना बन्धे रुग्भेदपर्वणो ।' इति---(मे० पृ. ७२ श्लो० ६)। गिरि = पर्वत । नेत्रामयदिशेपश्च । 'गिरिीणी गिरियके क्रीडागण्डकीलयो । नेत्रा मयविशेपे, च पूज्ये तु गिरिर यवन् ।' इति-(श० र० स० पृ० २५२ १० १९) । शिशु जाय =औषधम् । 'नायु पुस्यगदस्तत्र भैपज्यौपधर्भपजम् ।' इति-(वै० पृ० १८४ श्लो. १४१) । कर्पू = करीपाग्नि । 'कर्पू पुमान् वरीपानी, स्त्रिया कुल्येष्टिखातयो ।' इति- (मे० पृ० १६६ श्लो० ९) । हाहा = गन्धर्वविशेष , देवगायक , देवगायन । वाहुलकाड्डाप्रत्यये =बालक ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । - पृ० तु (हाहाः) व्युत्पन्नोऽधातुश्च । हाहाशब्दस्य रूपं तु हाहाः, हाही, हाहाः, (प्र.) । हाहाम् , हाहो, हाहान् (द्वि०) । हाहा, हाहाभ्यामित्यादिः । एवं प्रत्यये हूहूर पि वोध्यः । हाहाः सान्तोऽपि 'गन्धर्वो वीतहाहसोः' इति संसारावतात् । 'गन्धवों हाहसि प्रोक्तः' इति रत्न (धरणि) कोपाच्च । भोजस्तु हहाहुहुशब्दयोरव्ययत्वमाह । 'हहाः' इत्यादिह्रस्वः । 'हुहुः' इत्युभयह्रस्वश्च । 'हंसो हहा- हुहू च द्वौ वृषणश्व तुम्बुहः' इति शब्दार्णवात्। 'गीतमार्यसम्पन्नी विख्याती च हहाहुहू इति व्यासोक्तेश्च' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २२ पं० ३४ तः)। नग्नहूः = नानाद्रव्यकृतं सुरावीजम्, किण्वम् । 'नग्नहूर्ना, मद्यवीजं किण्वम्' इति-(वै० पृ० १४० पं०६) । पाद: = चरणः । रश्मिः । तु-गश्च । 'पादो बुध्ने तुरीयांशे मैले प्रत्यन्तपर्वते । चरणे च मयूखे च' इति-(मे० पृ० ७५ श्लो० ९, १०) । 'पादा रश्म्यंघ्रितु-शाः' इति च (अम० ना० लि. ४१२ श्लो० ८९) । स्येमा = स्थैर्यम्, स्थिरस्य भावः । यक्ष्मा = रोगविशेषः रोगराट्, क्षयः । 'क्षयः शोपश्च यक्ष्मा च' इति-(अम० ना० लि. पृ० २१९ श्लो० ५१) । यादवस्त्वदन्त इत्याह -~-'यक्ष्मा यक्ष्मः क्षय: शोपः' इति--(वै० पृ० १८३ श्लो० १२४) । वाग्भटस्त्वस्य सलक्षणपा- यानाह-'अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुर:सरः । राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः ।।' इति-(वाग्भटे पृ० इलो ) । कान्तादिक्रमरहितान् पुंलिङ्गवाचकशब्दानाह पुरुषो- 'त्तमदेवोऽपि-(त्रि० शे० पृ० ३८६, ३८७ श्लो० २, ३, ४, ५) । पुंस्त्वे हाहा हूहू-ग्रन्यिः पाणिः कलि-दृति-मौलिः । अञ्जलि-रंत्रिः कुक्षि-विक-लोको-तरा-ऽऽसङ्गाः ।। अवट-बात-सङ्केत-पोत-गर्त्त-गरु-च्छदाः । श्लोष्मो-म-पाप-यक्ष्मा-ऽश्मा-ऽऽत्मानो वातायनः स्तनः॥ फेना-ऽभिजन-कलाप-निकाय्या-ऽऽहारो-च्चारो-पल-कल्लोलाः। फाल-चपाल-कील-नल-तण्डुल-शैवल-खल-विभव-प्रभवाश्च ।। अनो-ऽप-जन-नाडीभ्यो युग-मङ्ग-पदं व्रणम् । अनक्षे दुन्दुभि-रथ बहुत्वे-ऽप्यसवो गृहाः ।। सक्तवो वल्वजा लाजा दाराः प्राणा दशा इति ।' इति । 0 एपां व्याख्या- पुंस्त्व इति । अवटेति । फेनेति । अन इति । सक्तव इति च । एते हाहादयो दुन्दु- भ्यन्ता: शब्दा: पुंति स्युः। असुप्रभृतयो दशान्ता शब्दास्तु बहुत्वे भूम्ति पुंसि स्युः। प्रन्थिः- ग्रन्यिपर्णः । वस्त्रादिवन्धः । “गाँठ" इति लोके । वंशादिसन्धिः, पर्व । रुग्भेदश्च । 'ग्रन्यिस्तु ·. मुकुन्दको अन्यिपणे ना बन्धे रुग्भेदपर्वणो ।' इति-(मे० पृ० ७२ श्लो०६)। तया च प्रयोग-प्रन्थ- अन्थिरिह क्वचित् ।' इति नैषधम्-इति-(त्रि० शे० व्या० पृ० ३८६ ५० ३१) ।' अघि = चरण । 'अधिर्ना पादमूल्यो।' इति-~-(मे० १२३ श्लो०६) । लायक = पक्षिभेद । 'पक्षि भेदे लावा स्यात्तथा लदनकर्तरि।' इति-- (no र० स० पृ० २६ प०१०)। लोकोत्तर = लोकातीत , अत्युत्तम । आसङ्ग = अभिनिदेश, परिष्वङ्गश्च । सङ्केत =स्वाभिप्रायन्यजक- चेष्टाविशेष, मनोगतभावव्यञ्जनाय कृतो हस्तादिचालनरूपो व्यापार.। सम्पर्कक्रिया। परि- ज्ञप्ति-परिभाषा-शैली-समया-काराश्च । 'सम्पर्कक्रिया तु सङ्केन ।' इति । 'समये च सपि- ण्डने सङ्केत ' इति चाजय (अजय कोपे पृ० श्लोक )। गर्त =निगर्तभेद, त्रिगर्तदेशारा। अवट , भूमिच्छिन्द्रम् । गड्डा" इति लोके । कुकुन्दरम्, नितम्बस्थकूपश्च । 'गावटी भुवि श्वः' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ८७ श्लोक २) । 'गतस्त्रिगर्तभेदेस्यादवटे च कुकुन्दरे।' इति च (मे० पृ० ५४ श्लो० १३) । छद = पत्रम् । पक्षिया पक्षश्च। 'छद पलासे गति न्यिपर्ण- तमाल्यो । इति-(म० पृ०७४ श्लो० ५) । पाप =विभीतक । 'दत्य पापस्तुप कल्प' इति- (4. पृ०५९ दलो० १७५)। वातायन :गवाक्ष, जालक । कपिश्च । 'गवाक्षो जाल के पौ।' इति-(ना० म० पृ० ९५ १० १) आहार = द्रव्यमात्रस्त गलाघ करणरूप भोजनम् । आहरणम् । हारश्च । 'आहार स्यादहारणे हारे प्रोक्तश्च भोजने ।' इति-(० र० स० पृ० २६५ प० २०) । उच्चार =उच्चारणम् । विष्ठा च । 'उच्चार म्यादुच्चरणे तथा मलविसर्जने ।' इति-(० र० स० पृ. २६५ प० २०)। उपल-प्रस्तर। पार्करा। रत्न च । 'उपल प्रस्तरे रत्ने, मकराया मतोपला।' इति-(वि० प्र० पृ० १५३ श्लो० ५५)। चपाल = यूपक- टक। यज्ञममाप्तिसूचक पगुवन्यनाद्ययं यज्ञभूमी यत्काष्ठमारोप्यते म यूप, वलयाकृति ईमहलाकृतिर्वा य काउविकार म चपाल । यूपमूले विहितलोहवलयश्च । 'क्टकेऽस्य (यूपस्य) चपालोऽम्बी इति-(वं. पृ० ९१ श्लो० १०५) । नल = तुणभेद । नृपभेद । सचन्मरविशेषश्च । नलस्न तुगभेदद कपीन्द्र भूपतावपि ।' इति-(ना० म०प० ९२ ५० १८) । खल = नोच । दुर्जनश्च। 'खलो नीचे दुर्जने च' इति-(ना० म० पृ० ७७ प० १०) विभव = मंवत्सरभेद । घनम् । वृतिश्च । विभवोऽब्दे घने वृतो।' इनि-(ना० म० पृ. ८४५०४) । प्रभव - जन्महनु । प्रभाव । संघसरभेदश्च । 'प्रभवो जन्महतो स्यात्प्रभावे वत्सरेऽपि च । आद्योपसम्बये स्थानमामूले मुनिभिद्यपि ।' इति-(२० र० स० पृ. ३२० ५० १३) । अनश्च अपच जनश्च नाडी चेति द्वन्द्व । अनोपजननाडीगम्दम्य परे युगम् । अहम् । पदम् । दणम इति इम गन्दा लिङ्गा भवन्नि। यया। अनोयुग = गस्टद्वयम् । अपाङ्ग - नेत्रपाल । जनपद =दा । नाडोत्रग = देहम्यगिरायुक्तो ब्रमविशेष । "नालीद्रण" तस्य शिरसि ·लिङ्गानुशासनवर्गः। इत्यपि पाठः । अथ पुलिङ्गकवचनानन्तरं नियतपुलिङ्गबहुवचनान्तशब्दानाह-बहुत्वेऽपि इत्या- दिना। गृहा. = भवनम् । “घर” इति । "मकान" इति च लोके। दाराश्च । 'गृहा पुसि च भूम्न्येव' इनि--(अम० ना० लि. पृ० ११७ श्लो० ५)। 'दारेषु च गृहाः' इति च (अम० ना० लि. पृ० ४४० श्लो० २३८)। 'गृहं गृहाश्च पुभूम्नि कलत्रेऽपि च सअनि ।' इति च (मे. पृ० १७५ श्लो० ५)। दशा:='भूम्नि वस्त्रान्तः, वसन्मञ्चल:, वस्त्रान्तावयवः। "आंचर" इति । आचल" इति च लोके । 'दशा नाभी प्रयोजयेत् ।' इति स्मृतिः। अघोंऽश कस्येत्यर्थः । इति-(ग० चिं० पृ० ११७४ स्तं० २ पं० ६, ७, ८)। मेदिनीकरस्तु वस्त्रान्ते स्त्रियां भूम्नि इत्याह-'दगाऽवस्था दीपवयो, = वस्त्रान्ते भूम्नि योपिति ।' इति-- (मे० पृ० १६३ श्लो० ८)। 'स्त्रियां बहुत्वे वस्त्रस्य दगाः स्यु,-वस्तयोर्द्वयोः।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ४३५ श्लो० २१६) । 'वासो दशा मघा आपः' इति च-(दुर्ग० पृ० ११ श्लो० २४) । रभमस्तु पुस्त्रियोः भूम्नि इत्याह । 'दशा वामवस्थाया, वस्त्रान्ते भूम्नि पुस्त्रियोः ।' इति-(अम० सु० का. पृ० २४२ स्तं० १ पं० १५, १६)। शेपगन्दाना व्यास्या प्राग्वद्वोध्याः । इति पुलिङ्गानशासनं समाप्तम् ।

·प्रय स्त्रीलिङ्गानुशासनम् । तत्रेदानी पोनिमदादीन् एकन्वरोदन्तानान् स्त्रीलिङ्गवाचकमदानाह हेम--- (अभिः म. रि०प० २६लो. १८, १९, २०, २१) "स्त्रोलिंग योनिम-दम्री-सेना-वल्लि-तहि-न्निशाम् । वीचि-तन्द्रा-ऽवटु-ग्रीवा-जीहा-स्त्री-दया-दिशाम् ॥१॥ शिरापाद्या-नदी-वीणा-ज्योत्स्ना -वा (वी) री-तिथी-चियाम् । अगुली-कल्सी-का-हिडगुपत्री-सुरा-नसाम् ॥२॥ रास्ना-शिला-वचा-लाला-शिम्बा-कृष्णो-पिणा-श्रियाम् । सृक्का-पण्या-जसी-धाग्या-सरपा-रोचना-भुवाम् ॥३॥ हरिद्रा-मासि-दूर्वा-जलू-वलाका-वृष्णला-गिराम् । इत्तु प्राण्यङ्गवाचि स्या दीदूदेवस्वर कृत ॥४॥" इति । पाणिनीय नि--(१) (निगम) ॥ (स्त्री) ॥ अधिकारमूर्व एई । सि. कौ० पू० ३९७ सू० १, २ (२) (ऋकारान्ता माहितस्वमृपातुननान्दरः) । ऋकारान्ना एने पञ्चव सोडिगा । स्वन्नादिपञ्च कस्वव डोदनिषधन यिादीं। ऋकारान वान । विचारोतु स्त्रियामादेशतया विधानेभी प्रायोम्बिचतु- रो=ऋदादाभावात । माता बननी । दुहिता पुत्री । स्वमा-भगिनौ । यात्रा--पतिम्रातृपत्नी। ननान्दा-स्व- भतृभगिनी। मि. को० १० ३९. सू. २ (३) (काष्ठा दिगर्षा स्त्रिराम) ॥ मा काष्टा -दिश मि. को.. ४.. सू०७१(1) (वभजाति स्त्रियानव क्वचिदवेदम । हातकी-पथ्या । सि० को.पू. ४०३ मू. १६४ (५) (ताराधारान्योस्तादयश्च) ॥ एते स्त्रिया स्यु । तारा नभत्रम। धारापदि. च्छिदम । ज्योस्ना= कोमुद्री चन्द्रप । निः कौर ३९८ मू. ३३३ (६) (लिपिनाडिरचित्र चिनालिलि विक्केिलिदिरा यादय । एत स्त्रिया म्यु । पपईप । दियी तिथि = प्रतिपादिपञ्चदछ । अमरोस्वाह- "तिययोदयो इति। तथा च भारवि - 'तय भुवि बटुनिय स्निपर" इनि । स्त्रीरवे हि बनिम्प इति स्यात । धीरश्च- निखिलान्निधि पौणिमातियीन इति । वि. को पृ. ३९८ मू० २५। (क) (भूमिविद्युत्मरिलता- वनिताभिधानानि) ॥ एतानि स्त्रिया स्यु । भूमि-पथियो । विद्युत-तनि । स्वा-वल्ली। वनिता लो। उक्तभन्दाना समस्न्नामानि त्रिया स्यु । नि० को पृ० ३९७ सू० १८। (८) (बनुमकाक्षरम्) ॥ श्री = लक्ष्मी । मू पृथिवी एकापर किम । पृयुषी महास्वयंम । सि. को १० ३९७ १२ ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । mr एषां व्याख्या- . स्त्रीलिङ्गमिति । गिशपायेति । रास्नेति । हरिद्रेति च । सभेदानां योनिमदादीनां मीच्यादीनां जिंगपादीनामङगुल्यादीनां रास्नादीनां स्पृषवादीनां हरिद्रादीनां च नाम स्त्रीलिङ्गं स्यात् । योनिमदिति । योनिर्भगं तत्सहितानां प्राणिनां नाम अर्थाचे योनिमन्तः प्राणिनस्तेषां नामानि स्त्रियां स्युः । यथा । जननी = माता । दुहिता = पुत्री । याता= ग्रातृभार्या । ननन्दा=पति- भगिनी। स्वसा = भगिनी । योपित्स्त्री, दारा । आवन्तोऽयं दारागब्दः स्त्रियां स्यात् । 'क्रोडा हारा तथा दारा त्रय एते ययाक्रमम् । कोडेहारे च दारेषु शब्दाः प्रोक्ता मनीपिभिः।' इति व्याडिशुभाङ्को' इति--(अप० सु०या० पृ० २०५ २० १५०२४-५)। अदन्नदारशब्दे तु 'दारा: 'भूम्नि'इति बाधकं प्रागुक्तम् । कलत्रशब्दस्य 'कलयं श्रोणिभार्ययो:' इति मेदिनीस्थक्लीवपाठो बाधकः । एवमन्यत्राप्यु- न्नेयम् । धेनुः = गो:। करिणी = हस्तिनी । वडवा = अश्वा । रासभी गर्दभी । काली = महिपी । अजा = छागोत्यादयो योनिमच्छब्दाः । वम्री= उपजिह्वा, उपदेहिका । "दीमक" इति । 'सीमक"इति च लोके। 'वम्रो वयंपदीकोपनिह्विका चोपदेहिका।' इति--(वै० पृ० १५१ श्लो० ३८) । सेना = ध्वजिनी, वाहिनी, पृतना, चमू:, अनीकिनी । 'सैन्यं चक्रं बलं सेना चमूहिन्यनीकिनी ।' इति-(वै० पृ० १०८ श्लो० ५५) वल्लि: = लता, व्रततिः । “वेल" इति लोके। तथा च प्रयोग:- 'हिरण्मयो:महब हिलतन्तुभिः' इति माघः-इति मुकुट: । 'बल्ली' इत्यपि । 'वल्ली तु व्रतति- पंतती लता।' इति-(वै० पृ० ४५ श्लो० ७) । 'वल्ली स्यादजमोदायाँ लतायां कुसुमान्तरे।' इनि--(अने० सं० पृ० ४२ श्लो० ५२१) । प्रयोगश्च-~~'वल्लीवल्कपिनद्धधूसरगिराः' इति दमयन्त्याम्' इति----(अम० भ० व्या० टि० पृ० १३० पं० ३९) 'वेल्लि:' इत्यपि । वल्ली तु वेल्लि नद्यारणो' इति वानस्पतिः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १२० स्तं० १ पं० २३, २४) । तपित् = विद्युत् । 'विजली" इति लोके । 'तडिदुवता तु विद्युतिः ।' इति-(श० र० म० पृ० १४२ पं० १३) । निट = रात्रिः । हरिद्रा च । वीचि: = स्वल्पतरङ्गः, ऊर्मिः । अवकागः, गुरं च । चीचिः स्वल्पतरङ्ग न्यादवकाने सखे द्वयोः' इति (मे० पृ० २८ दलो० १०)। तन्द्रा = प्रमीला , आलम्यम्, निद्रा च । तन्द्रा निद्राप्रमील्यो:' इति-(वै०० २२१ दलो० १५)। अवट = घाटा, नीवापागाद्भागः1 ग्रीवायामुन्नत मागो वा । घांटी" इति लोके । 'अवर्षीटा लादिका ।।' इति-(अन० ना लि० पृ० २३३ दलोक: ८८) । नत्रावटुः साहचर्यात् स्त्रियां स्यात् । बोपान्दिनन्तु पुमीत्याह-'अबट: पुराने कृकाटिका घाटा' इति-- (अम० स० व्या पृ० स्तं० १ ० २५) । वैजयन्त्यां तु स्यी'नयोग्यतः । 'पिण्डारे त्वबटो: पाणेः' इति-- (बैंक पृ० २८१ -लो० :) । पाटा-यवटुरवलीये' इति च (वै० पृ० १८० दलो० ८५) । गोवा - यन्धरा, गिरोधन। तद्धिरान । 'न्यात गोवा कन्वरायां नच्छिगयां च योपिति ।' इति- (मेल • १५८ ८लो० ६) । जिला रसना, रसना, वाक, ज्वाला न । 'जिहा तु वानि - - ।

·३८ मुफुन्दकोपे ज्वालारमशयो।' इति--(अने. म०प० ४३ ० ५३३) गस्त्री-छुरिका । 'शस्त्री छुरिकाया च विश्रुता ।' इति-(वि० प्र० पृ० १२८ श्लो० ४२) दयावृपा, अनुकम्पा । अहिमा च । दयाहगानक म्पयो ।' इति--(अने० ध्व० म०प० २५ श्लो० २०९) । दिक् = दिशा, नि सरण, मुखम् । उदाहरणम् । दन्तक्षतविशेष । वर्तुलावारश्च । दिग्दि. शाशा ककुब्दीर्णी हरिदेववधू सरि ।' इति-(० पृ० १७ श्लोक २ ), 'दिक्तु नि सरण भुसम् ।' इति--(० १६० दलो० १५) । 'दिग्दष्टे व लाकारे' इति च (वं० पृ. २३३ श्लो. ४०) । नागरिमतेन टापि दिशा । दिक् तु स्त्रिया दिशा दान्ती वकुब् देववधू पवि.।' इति शब्दार्णव इनि (अम. मु० व्या० पृ. ३० स्त० २ प० ९, १०) । दिक्शब्दयोगे तत्र हि दिदि दृष्ट शब्दो दिक्शब्द इत्युक्तम् । शिशपा= वृक्षविशेष । शिशपाद्या-शिशपा, पाटला, मी इत्यादय । पाटला = पुष्पवृक्ष । पाटला पाटलो स्त्री स्यादस्या पुष्प पुननं मा । आशुधान्ये पुमान् श्वेतरक्त वर्णेऽपि वाच्यवत् ।' इति-(मे० पृ. १५३ श्लो० १०९)। शमी सक्तुफला । गिम्बिका । वल्गुलिश्च । 'शमी रावतुफ्लाया च शिम्बिकाया च वाग्गु (वल्गु) लो।' इति--(मे० पृ० ११० श्लो० ३१) । नदी = सरित् । गङ्गाद्या च । 'नदी सरित्' इति-(नाना० र० पृ. ३३ प० १७) । 'नदी तु सरिति स्मृता।' इति च (वि. प्र० पृ० ७७ श्लो० १) । वीणा - वल्लकी, विद्युच्च । 'वीणा वल्लकिविद्युतो ' इति-(वि० प्र० पृ० ४९ श्लो० २७)। 'वीणा तडिच्च' इति च (नाना० र० पृ० २५५० ५) । ज्योत्स्ना- = चन्द्रप्रभा । ज्योतिष्मतीरात्रिश्च । 'ज्योत्स्ना ज्योतिष्मती रात्रिज्योत्स्ना चन्द्रमस प्रभा।' इनि--(अन० ममु० पृ० १८ श्लो० १९२) । वारी = गजबन्धनी । कलसी च । 'वारी स्याद् गजबन्धन्या क्लश्यामपि योरिति । वारिर्वाग्गजबन्धन्यो , स्त्री क्लीबेऽम्नुनि वालुके ।' इति-- (मे. 1. पृ. १२७ श्लो० ६७) तिथी = प्रतिपदादितिथय , कर्मवाटी। तदाद्यारितथयो द्वयो ।' इति-(अम0 नालि० पृ० ४३ श्लोक १) 'तिथिर्न पण कर्मवाटी' इति च-- -(वै० पृ० २२ श्लो० ६९) । धी = वद्धि । ज्ञानभेद । वृकासुरश्च । धीऑनभेदे बुद्धो च' इति--(मे० पृ० ७८ श्लो० २) । घी कासुर ।' इति-सौभरि --(एकार्थनाममालया पृ० ८ श्लो० ६५ । 'बुद्धी स्त्री धा च धिश्च धी ।' इति च-(नाना० र० पृ० ६ प० २०) । अड्गुली = फर. शाखा, गजवणिका च। अद्धगुली परशाखाया कणिकाया गजस्य च।' इति—(मे० पू० १४९ श्लो० ५९) कलमी = गर्गरी, मन्यपात्रम् । परिनपर्णी । 'पिटवनी" इति लोके । "कलसिलशि "लशी' इति चापि । कलशी प्रयो' घटी पारी' इति--(वै० पृ. १६३ श्लो० ५८ ५९) । 'कलशी गर्गरी तुल्या' इति-वि० शे० पृ. ३०२ श्लोक ८)।'गगरी कलशिर्मता ।' इति च--(हा० ६० पृ० ४०६ श्लो० २०९) । क्डगु धान्यविशेष , प्रियङ्गु । ''कांगनी" इति लोके । 'क्वचिद् धान्ये करित्यभिधीयते ।' इति--(स० र. .

·- -- - . . लिङ्गानुशासनवर्गः । ३६ । स० पृ० ५९ पं० ६) । हिगुपयी कम्बोजी, कारवी, पृयुका, त्वक्पत्री । 'पृथ्वीका हिगु- पत्री च कबरी दीपिका पृथुः ।' इति--(रा० नि० पृ० ७७ श्लो० ६२) । सुरा% मदिरा, मद्यम् । 'शराब” इति लोके । चप कश्च । 'सुरा चपकमद्ययोः ।' इति---(मे० पृ० १२९) । श्लो० ९८) । नस् = नासिका । इति-(संस्कृतगन्दार्थकोस्तुभे पृ० ४१८ पं० ३०) । राम्ना = भुजङ्गाक्षी । एलापर्णी च । 'रास्ना तु स्याद्भुजङ्गाक्ष्यामेलापामपि स्त्रियाम् ।' इति- (मे0 पृ० ८३ श्लो० १७) । शिला = प्रस्तरः, ग्रावा । मन:शिला । द्वाराध :स्थितदारु च । 'शिला ग्रावा' इति-(नाना० र० पृ० ५४ दलोक: ६) 'शिला तु प्रस्तरे मता। तथा मनः शिलायां च द्वाराधःस्थितदारुणि।' इति-- (मे० पृ० १४८ श्लो० ५२) । वत्रा = औषधि: शारिका च । 'वचौपौ। शारिकायां च' इति-- (मे० पृ० २८ श्लो० ९) लाला = मुख- नाव:, सृणिका, वृक्षविशेपः, श्यामलकः, लवली च । 'सृणिका स्यन्दिनी लाला' इति- (वै० पृ० १८३ श्लोक: १२०) । 'अथ श्यामलके लाला लवली लावली फला ।' इति च-- (वै० पृ० ४७ श्लो० २६)। शिम्बासमी, बीजगुप्तिः । “सेमफली" इति लोके । कृष्णा द्रौपदी, पिप्पली च । 'पिप्पली द्रौपदी कृष्णा' इति-(त्रि० शे० पृ० ३३२ इलो० १२४) । उष्णिका = यवागूः । 'यवाग्वामुष्णिका मता।' इति--(श० र० स० पृ० ८ श्लोक: १३ ) श्री:= लक्ष्मीः, सरलद्रुमश्च । 'श्रीर्वेपरचनाशोभासम्पत्सरलशाखिपु । वाणीलक्ष्मीलवङ्गेपु विपे बिल्वे- ऽप्यथ मिषु ॥' इति-(नाना. र० पृ. ८ श्लोक: १६) । 'श्रीलक्ष्म्यां सरत्नद्रुमे । वेपोपकरणे वेपरचनायां मलो गिरि । शोभा त्रिवर्गसम्पत्योः' इति-(अने० स० पृ० २ श्लो० १३) । स्पृक्का = औषधान्तरम् , शाकविगेपो वा । "पिण्डिका" इति ख्याता स्पृवका ,पृषका । 'मता स्पृक्को- पधान्तरे ।' इति-(श० र० स०पृ०६ श्लोक: ५, ६) । 'स्पृक्का तु ब्राह्मणी देवी मरुन्माला लता लघुः ।' इति च वाचस्पति:-इति-(अम० सु० व्या० पृ० १७३ पं० १७) । पण्या-ओपधिविशेषः, ज्योतिष्मती । 'मालकांगणी" इति लोके । 'पारावतांघ्रिः कटभी पण्या ज्योतिष्मती लता।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १७९ श्लोक: १५०) अतसी = उमा, क्षुमा । “अलसी" इति लोके । 'अतसी स्यादुमा क्षुमा ।' इति-(अम० ना०लि. पृ० ३०८ श्लोकः २०)। घाय्या= ऋग्वेदविशेषः, सामिषेनी । 'ऋक् सामिषेनी घाय्या च या स्यादग्नि- समिन्धने' इति---(अम० ना० लि. पृ० २५६ श्लोक: २२)। अग्निसमिन्धने समित्प्रक्षेपणे वह्निज्वलने या ऋक् प्रयुज्यते सा सामिधेनी धाय्या च स्यात् ।' इति महेश्वरः' इति-- (अम०ना० लि. अमरविवेकटीकायां पृ०१७१ पं० १३) । सरधामधुमक्षिका, मधुकी मक्षिका 'सरघा मधुमक्षिका' । इति--(अम० ना०लि. पृ० १९७ श्लोकः २६)। रोचना- रक्तकह्नारम् । गोपित्तम् । वरनारी च । 'रोचना रक्तकह्लारे गोपित्तवरयोपितोः ।' इति-- (मे० पृ० ९१ श्लोकः १६) । भूः = पृथ्वी। स्थानमात्रम् । जाता । जातश्च । 'अथ भूमही । - -- ·४० - मुकुन्दकोपे जाता जातश्च' इति सौभरि --इति-(एकाक्षरना० पृ० १० श्लोक ७५) । 'स्थानभूम्योस्तु भू स्त्रियाम् ।' इति च- --(नाना० २० पृ० ७ प० १९)। हरिद्रा = काञ्चनी, पीता । ''हलदी" इति लोके । 'गोर्या हरिद्रा रात्र्यारया हेमघ्नी काञ्चनी परा ।' इति--(२० पृ० ६२ श्लोक २११) । मासि = जटिला । “जटामासी" इति लोके । 'मासी" इत्यपि । 'जटिला लोमसी मासी तपस्विन्यामिपी जटा ।' इति-(वै० पृ० २०० श्लोक ५६) । दुर्वा तृणान्तरम् । "दूध" इति लोके । 'दूर्वा तृणान्तरे।' इति--(श० र० स०पृ० ३१६ श्लोकः १२) । आलू = कन्दविशेष , कासकन्द , कासालु, गलन्तिका, भेलकश्च । 'आलु" इत्यपि । 'आलुर्गन्तिकाया स्यादालुपन्दे च भेलके ।' इति--(श० र० म० पृ० २९५ १०६) । बलाका-विमण्ठिका, बभेद । 'बलाका विमण्ठिका ।' इति----(अम० ना० पृ० १९६ श्लोक २५) । कृष्णला = रक्तिवा, गुजा । "रत्ती" इति । 'घुधुची" इति च लोके । 'काचिञ्चागुञ्जे तु कृष्णला।' इति--(अम० ना० पृ० १६१ श्लोकः ९८) । गी = वाणी, वाक्, भाषा, सरस्वती च । 'गी श्रीमानय बुद्धिमान् । गीर्वाणी गी सुरा पत्नी सुधा' इति-(एका० ना० पृ० ४ श्लोक २४) । गी स्त्री भापासरस्वत्यो' इति-(मे० पृ० १२४ श्लोक २३) । प्राण्यगति । 'प्राण्य गवाचि इत्तु' योपिति भवति । प्राणिनामङ्ग प्राङ्गम् । इत् अन्तै यस्य तदिदाते प्राण्यङ्गम् । प्राण्यङ्गमिदन्त यथा । नाभि = मृगमदम् , वस्तूरिकामदम् । 'स्त्रिया कस्तूरिकामदे।' इति--(मे० पृ० १०६ श्लो० ५) । श्रोणि = कटि । 'कमर" इति लोके । 'कटि श्रोणि ककुद्मती।' इति-(अमना० पृ० २२७ श्लोः ७४) । 'श्रोणी' इत्यपि । 'थोणी कथिताऽवयवान्तरे ।' इति--(श० र० स० पृ० १०८ प० ४) । अडगुलि = अङ्गविशेष । गजणिका च । ' उ गली" इति लोके । 'अर्गार" इत्यपि । 'अष्टगुलि करशायाया कर्णिकाया गजस्य च ।' इति--(अने० स० पृ० १०० श्लो. ६६०) । अरस्ति = निष्कनिष्ठेन विस्ततकनिष्ठन मुष्टिनोपरक्षितो हस्त । "मुट्ठी” इति लोरे । 'अलिस्तु निष्कनिष्ठेन मष्टिना ।' इति--(अम० मा० पृ. २३२ श्लो ८६) । 'रन्यरत्नी स्त्रियो, बद्धमुप्टिताइ गली। इत्यमरमाला, इति-(अम० स० व्या० पृ० २३२ स्त० २ १० ११) । रुद्रस्तु नेत्याह-'नालि फोणी हरते सप्रकोप्ठे चाड गुलौ ।' इति-- (अम० सु० व्या० पृ. २३२ गत ० २ १० १५ १६) । मेदिनीर रोऽपि'--'अरलिर्ना मप्रकोष्ठ- तनाङ्गुलिकरेऽपि च । कोणावपि इनि-(मे० पृ० ८५ श्लोकः३४)। पाणिं = गुल्पयो- रघ प्रदेश । 'एडी" इति लोक । पादरम पादपश्चा दाग । जिगोपा, जयस्पृहा च। अत्र त्वय पप्ति स्यात् । संन्यपृष्ठे, पादमूले, पृष्ठ चेनि पुस्त्रियो । उन्मदस्त्रियाम् । कुम्भ्या च स्त्रिया स्यात् इति-(श० चि० पृ० १४१ स्त० २ १० १, २, ३)। 'पुमान्याणिस्तयो. दध ।' इति-(अमः ना० पृ. २२७ श्लोर ७२)। पाणि स्त्रीपुमयो पादमूले स्याद ·लिङ्गानुशासनवर्गः। ४१ १ ध्वजिनीकटौ।' इति रन्तिदेव:' इति--(अम० सु० व्या ० पृ० २२७ स्तं० १ पं० १७) । 'पाणिस्तु पादावयवे सैन्यपृष्ठोन्मदस्त्रियोः।' इति--- (श० र० स० पृ० १०६ पं० ८) । गोधिः= ललाटम्, भाल: । “माथा" इति लोके । 'ललाटमलिकं गोधिः' इति---(अम० ना० पृ० २३४ श्लोकः ९२) । 'भाले गोध्यलिकालीकललाटानि' इति हैमनाममाला--(अम० ना० सु० व्या० टिप्पण्यां पृ० २३४ स्तं० २ पं०४१)। पुंस्ययम् । 'गोधिभाली महाशंखः' इति--- (त्रिकाण्डशेषात् पृ० २९२ श्लोक: ३०) । यादवप्रकाशस्तु स्त्रियामित्याह-'ललाटमलिकं गोधिः स्त्री' इति--(वै० पृ० १८१ श्लोक: ९६)। पालि: = कर्णलताग्रम्, अख्रिश्च । 'कोणस्तु स्त्रिय: पाल्यश्रिकोट यः ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २९५ श्लो० ९३) । पालि: स्त्र्यस्त्र्यरु- ङ्कपंक्तिपु ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १३१ श्लो० १९७) 'पालिः कर्णलतायां स्यात्प्रदेशे पंक्तिचिह्नयोः ।' इत्यजयः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ४३१ स्तं० २ पं० २५ , २६) । 'सश्मश्रुयुवती पालि: प्रस्थ : (पंक्तिः) कर्णलताऽपि च ।' इति--(त्रि० शे० पृ० ३७२ श्लो० ३९९) । ‘पालि: कर्णलताग्रेऽस्त्रौ पंक्तावङ्कप्रदे (भे) श (द)योः । छात्रादिदेये स्त्री पाली यूकासश्मयोषितोः ।' इति--(मेc पृ० १४७ श्लो० ३०) । पाणिशब्दस्य तु भुजपर्यायत्वात्परा पुंलिङ्गसज्ञा। तथा मंघ्रिशब्दस्यापि । ईदूदेकस्वरम्--एक: स्वरो यस्य तदेकस्वरम् । ईदन्तमूदन्तं वा यदेकस्वरं शब्दरूपं तत्स्त्रियामित्यर्थः । तत्रैकस्वरौ ईदन्तौ श्रीधीशब्दौ प्राग्वद्वो- ध्यौ । भी =भयम् । "डर" इति लोके । 'भीश्च भीतिःस्यात्' इति--(एका० ना० मा० पृ० १० श्लो० ७५) । 'भी: स्त्री भीत्यां, खगे पुंसि' इति च--(नाना० र० मा० पृ० ७ पं० १९) । ह्री = लज्जा । 'लाज" इति लोके । 'मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा लज्जा नीला (डा) सापत्रपान्यतः ।' इति-- (वै० पृ० ९९ श्लो० १९४) । भ्रूः =भ्रू कुटि: । दृग्भ्यामूर्ध्वभागौ ध्रुवी स्त्रियौ स्याताम् । "भौं' ‘इति लोके । 'ऊर्ध्वं दृग्भ्यां ध्रुवी स्त्रियौ ।' इति--(अम० ना० पृ० २३५ श्लो० ९२)। खुः = सुवो यज्ञपात्रम् । । 'नुवा" इति लोके । ‘‘स्रोता" इति 'चश्मा” इति च लोके । 'सूः स्त्रियां निर्झरे स्रुवे ।' इति-(मे० पृ० १२३ श्लो. २) । 'नः स्रुवे निर्झरेऽपि च ।' (अने० सं० पृ० २ श्लो० १४) । दू: = कामरूपि, कामाचारम्, रक्षः, सुपणं च । 'दूः काम- रूपणि स्वर्णे' इति---(अने० सं० पृ० २ श्लो० १३) । 'दूर्हिरण्यरक्षसो, दू: कामचार' इति च-(अम० ना० लि. पृ० ४५० स्तं १ पं० ३७) । जूः त्वरागमनम्, सामान्यगमनं च। 'जूस्त्वरागमने प्रोवता सामन्यगमने स्त्रियाम् । जूराकाशे सरस्वत्यां पिशाच्यां, जवने त्रिपु ।' इति--- (मे पृ० २९ श्लो० १-२) । 'जू: कुलालजः' इति--(एका० ना० मा० पृ० ५ श्लो० ३९) । 'जूराकाशे सरस्वत्यां पिशाच्या जवनेऽपि च ।' इति-(अने० सं० पृ. १ श्लो० 'जूर्ना जीवे व्योमपिशाचयोः । जूः स्त्री वाण्याम्' इति--(नाना० र० मा० पृ० ५ पं० ·मुकुन्दकोष ७,८) । रूपमभरीकारस्तु पुसोत्याह-'जू पिशाची, पिशाचश्च पुसि' इति मुकुट ' इति--- (अम० ना. लि. टिप्पण्या पृ० ४५० स १ प. ३७) 'लवन लू, भवन भू , पवन पू, नयति नी, लुनाति लू' इत्यादौ तु परत्वात् 'कृतः वर्तरि' इति बाधितत्वाद् वाच्य (त्रि) लिङ्गत्वम् । कृत --कृत्प्रत्ययान्ता यथा । लक्ष्मी = विष्णुपत्नी। तरी = नौ, वेडा। कुतू = चर्मनिर्मित- स्नहपानम् । "कुप्पा" इति लोके । शेप प्राग्वत् । अथेदानी समाहारे पात्रादिवजितादन्तीत्तरपदो द्विगु समामविशेष इत्यस्य स्त्रीलिङ्गना- माह हेम ---(अभि० स० लि. पृ. २ श्लो० २२) । पात्रादिवजितादन्तोत्तरपद. समाहारे । द्विगु' इति । । अस्य व्याख्या- पात्रेति । पात्रादिवजितेन पात्रादिरहितेन अदन्तोत्तरपदेन अकरान्तोत्तरपदेन सह एकार्थ समाहारार्थो यो द्विगुसमास स स्त्रिया स्यात् । यथा । पञ्चाना भूलाना समाहार पञ्चमूली'। प्रयाणा लोकाना समाहार 'त्रिलोकी' । षडध्यायाना ममाहार 'पडध्यायो' । पण्णा नगराणा समाहार 'पष्णगरी'। पञ्चानामक्षराणा समाहार 'पञ्चाक्षरी' । इत्यादि । पानादिवर्जित इति किम् । पात्रायत्तरपदै अदन्तः एकार्थो द्विगु स्त्रिया न स्पादित्यर्थ । यथा---पञ्चाना पात्राणा समाहार 'पञ्चपात्रम्' । चतुर्णा युगाना समाहार 'चतुर्युगम्' । त्रयाणा भवनाना समाहार 'त्रिभुवनम' । त्रयाणा पुराणा समाहार 'त्रिपुरम्'। भाप्ये तु निपुरि' इति दृश्यते । अदन्तोत्तरपद इति क्मि । पञ्चाना कुमारीणा ममाहार 'पञ्चकुमारि' । दशाना धेनूना समा- हार 'दान' । पञ्चाना राज्ञा समाहार 'पञ्चराजम्'। इत्यादौ टचि अदन्तल्वे सत्यपि पानादित्वान्नपुसकत्वमित्येके। एकार्थ इति विम् । पञ्चसु पाले मस्कृत पुरोडाशो हविर्वि- शेप पञ्चकपाल , पञ्चकपाली, पञ्चम्पाला', इत्यादि । स एवानन्तादीना स्त्रीलिङ्गतामाह--(अभि० स० लि. पृ० २ रसोय २२) । अन्नाबन्तान्ता वा' इति । अस्त्र व्याख्या अन्नति । अनन्ना आबन्ता , अन्तान्ताश्च ये ते वंति विवल्पेन स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । यथा- अन्नन्ता-बहुराज्ञी, मुराजी इत्यादी । आवन्ता-रमा, बाला, वत्सा इत्यादय । अन्तान्ता -कान्ता, शान्ता इत्यादी। स एवानस्तु सा नमक इत्याह-(अभि० स० लि. पृ. २ लोक २२) 1 ·लिङ्गानुशासनवर्गः। ४३. अन्यस्तु सर्वो नपुंसफः ॥५॥ अस्य व्याख्या- अन्य इति । अन्य उक्तादितरः सर्वः समस्तो नपुंसकः नपुंसकलिङ्ग एव स्यात् । स एव लिदादिप्रत्ययान्तानां क्कचित्तिगादिप्रत्ययान्तानां विंशत्यादीनां च स्त्रीलिङ्गतामाह- (अभि० सं० लि. पृ० २ श्लोक: २३) । लि-मिन्य-शनि-ण्य-ऽणिस्त्र्युक्ताः क्वचि-त्तिग-ऽल्पह्रस्वकप् । विशत्याद्याशताद् द्वन्द्वे सा चैक्ये द्वन्द्व मेययोः ॥६॥' इति । अस्य व्याख्या- - लिदिति । लिदादिप्रत्ययान्ता ये ते स्त्रियामुक्ताः । यथा-लिदादिप्रत्ययान्ताः जनता, गामना, बन्धुता, गजता, सहायता, गोता, इत्यादयः। भूमि-अटनि-वाणि-वेणि-काकणि-भूति- चिकीर्षाप्रभृतयः । तिम्प्रत्ययान्ताः तन्तिप्रभृतयः । अल्पे ह्रस्वे चार्थे कप् (न्) प्रत्ययान्ताः ऋयिका-पुटिकाप्रभृतयश्च स्त्रियां स्युः । विशतिः, त्रिंशत्, चत्वारिंशत्, पञ्चाशत्, पष्टिः सप्ततिः, अशीतिः, नवतिश्चेति । इह स्त्रीलिङ्गानुशासनेऽमरस्तु विशेपमाह- (अम० ना० लिं० पृ० ४५२ श्लोक० २) स्त्रियामीद्विरामैकाच सयोनिप्राणिनाम च । अस्य व्याख्या- स्त्रिायामिति । स्त्रिायामित्यधिकारोऽयं मसीशब्दपर्यन्तं वोध्यः । ईदूदेति । ईदूदादीनां व्याख्या तु प्रागुक्ता। पाणिनीयऽपि-(१) (तलन्तः) । अयं स्त्रियां स्यात् । शुक्लता=शुक्लस्य भावः । ब्राह्मणता-ब्राह्म- णस्य कर्म । ग्रामता ग्रामस्य समह । देवता=देव एव । सि० को० पृ० ३९७ सू० १७ । (२) (मिन्यन्त.) ।। मिप्रत्ययान्तो निप्रत्ययान्तश्च धातुः स्त्रियां स्यात । भूमि.-पृथिवी। ग्लानिः= अनुत्साहः, बलदीनता, रोगश्च । सि० को० पृ० ३९७ मू० ६ । (३) (अन् प्रययान्तो धात् ) ॥ अनिप्रत्ययान्तः, ऊप्रत्ययान्तश्च-धातु स्त्रियां स्यात् । अवनि-पृथिवी । चमः-मेना । प्रत्ययग्रहणं किम् । देवयते क्विप-धू -विशेष्यलिगः । सि० को० ३९७ सू०४:। (४) (वियत्यादिरानवतेः) । इयं विगतिः । त्रिंशत् । चत्वारिशत् । पञ्चाशत् । पप्टिः। सप्ततिः । अशीतिः। नवतिः । सि० को० पृ० ३९७ स० १३ । O ·४४ मुकुन्दकोपे नाम-विद्यु-न्निशा-वल्ली-वीणा-दि-भू-नदी-हियाम् । अदन्तद्विगुरेकार्थो न स पात्र-युगादिभि ॥ अस्य व्याख्या- - बोध्या । नामेति । विद्युदादीना ह्रीपय॑न्तानामप्टाना यन्नाम तत्स्त्रिया स्यात् । विद्युत्-निशा दीना व्याख्या प्रागुक्ता । 'वाणी'त्यादी 'ड्यावूड तम्' इति सिद्धे वीणाग्रहण चिन् यम । केचित्तु वीणास्याने वाणी पठन्ति । वाणी = वाक् गौ, गी। सरित् = विस्रोता, विपाट । ह्रीग्रहण चिन्त्यम् । 'ईदिरामकाच्' इति ‘त्रपादो ड्यावूडन्तम्' इति च मिद्धत्वात । केचित्तु धियाम्' इति पठन्ति । धी = सवित् , चित, प्रतिपत् इत्यादय । अदन्नं रित्यादीना व्याख्या तु प्राग्वद् तल्-वृन्दे ये-नि-कट्य-ना वैरमैथुनिकादिवुन् स्त्रीभावादा-वति-क्ति-पण्वुल–णच्-ण्वुच्-क्यब्-युजि-जड्-नि-गा. । अस्य व्याख्या- तलिति । 'तलन्त स्त्रियाम् ।' तत्प्रत्यय स्त्रिया स तु भावाद्यर्थे विहित । तत्र भावे यथा-शुलस्य भाव शुक्लना । ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मणता । गवा ममूह गोता । ग्रामाणा समूह ग्रामता । देव एव देवता । स्वार्थे तल । वृन्द इति । वृन्दे समूहे य, इनि, कट्य, त्र इमे चत्वार प्रत्यया योपिति भवति । यथा- पाश्यादिभ्यो य ।' पाशाना समूह पाश्या । वातानो समूह वात्या । तृणाना समूह तृण्या। धृमाना समूह धूम्या । खलादिभ्य इनि' खलाना समूह खलिनी । पद्याना समूह पद्मिनी । शाकाना समूह शाकिनी । उलू काना समूह उलूकिनी । रथादिभ्य क्यच् ।' रथाना ममूह रथक्ट्या । गवा समूह गोत्रा । वृन्दे किम् । मुखे भवो मुख्य = मुखोत्पन्न । दण्डोऽम्त्यस्य दण्डी = दण्डयुक्न । रेति । मिथुनस्य कर्म मै थनिका । द्वन्द्वाद्वन्वरमथुनिक्यो । वैग्मैथुनादौ च यो बुन्नत्यय स स्त्रियाम् । तत्र चरे विरोधार्थे यथा-वाप्रवाश्च शालवायनाश्म तेषा वर बाभ्रवशालकायनिका । अश्वश्च महिपश्च तयोरम् । अश्वमहिप स्येद वरम् अश्व महिरिका' । कारश्च उलूकरच तयोःरम् । काकोलू- कस्येद वैर वाकोलूक्किा।' अतिश्च भारद्वाजश्च तयोविवाह । 'अत्रिभारद्वाजका' अथवा अत्रिभारद्वाजयोरिय मय निका। विवाहरू पनम्बध इत्यर्थ 1 गर्गाणा भृगूणा च विवाह गर्गभार्गिविका । दुत्मशिकिया। कुत्सश्च कुशिवा च तयोमैयुनिका । पाणिनीय:पि-(१) (क्तिन्नन्त) विधर ययान्त स्त्रिया स्यात् । गति -गमनम् । ति -करगम । मृत्ति = मरणम् । 'स्युटक्तिभावकार्यवाचको इति । सि० को० पृ. ३९७ मू०९। . ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। ४५ । शतस्य - - कुत्सकुशिकयोमैथुनिका । एवं गशकिका । वसिष्ठशिकिका । आदिना पाद- संख्यादेर्वीप्सायां वुन् । लोपश्च दण्डव्यवसर्गयोश्च । इति बुनो ग्रहणम् । द्विपादिकां ददाति । द्वौ द्वो पादौ ददाति । द्वो द्वौ दण्डितो द्विपादिकाम् । द्विशतं दण्डितो ददाति द्विशतिकां ददाति च । वैरेत्यादि किम् . । 'वासु वाजनाभ्यां वुन् ।' वासुदेवे भक्तिरस्य वासुदेवकः । वुनोग्रहणं वुञ उपलक्षणम् । काशिका गार्गिकया दलाघते। काठिवाया विकत्यते । 'द्वन्द्व मनोज्ञादिभ्यश्च ।' वुना। शैष्योपाध्यायिका । क्वचिद् वैरमैथुनिकादिरिति पाठः । आदिना वीप्सादी वुनो ग्रहणम् । स्त्रियां भावा दि : स्त्रीभावादिस्तस्मिन् '। स्त्रियामित्यधिकृत्य भावादी ये विहिताः प्रत्यया अनिक्तिन्नादयस्ते स्त्रियां स्यरित्यर्थः । अनिर्यथा-'आक्रोगे नञ्यनिः ।' अफरणिः = आक्रोशनम् । अजननिः = आक्रोशनम् । अजीवनिः = शापः (अजीवनिस्ते गठ भूयात् ) क्तिन् यया-कृतिः = करणम् । गतिः = गमनम् । भूतिः = भवनम् । 'गबु' इति ण्वलण्वुचो: सामान्यग्रहणम् । 'रोगाख्यायां ण्वुल बहुलम् ।' प्रच्छर्दिका = वमिरोगः । प्रवाहिका संग्रणीरोग : । 'धात्वर्थनिर्देशे गवुल वक्तव्य: ।' आसिका = आसनम् । शायिका = शयनम् । 'पर्यायाहगोत्पत्तिषु ण्वुच् ।' शायिका । भवत: गायिका । इक्षुभक्षिका । भवानिक्षुभक्षिकामर्हति । 'कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रियाम् ।' 'णचः स्त्रियामन ।' स्वार्थिकः (ङीप्) । व्यावक्रोशी = परम्परा- क्रोशनम् । व्यावहासी = यात्युक्षी = जलक्रीडा । 'बजयजोर्भावे क्यप् ।' व्रज्या = पर्यटनम् । इज्या= अर्चा । 'संज्ञायां समजनिपद०' इति क्यप् । समज्या = सभा । निपद्या = आपणम् । विद्या = शास्त्रम् । 'स्त्रीभावादी' इति किम् । 'वद: सुपि क्यय् च ।' ब्रह्मोद्यम् = ब्रह्मवद्यम् । मृपोद्यम् = मिथ्यावादी । 'भुवो भावे क्यप् ।' ब्रह्मभूयम् = मोक्ष: । 'ण्यासश्रन्थो युच् ।' कारणा = यातना । कामना = इच्छा । आसना = स्थितिः । 'विभाषास्यानपरिप्रश्नयोरिच।' वापिः = वापिका । वासिः = कुठारभेदः । कारिः = क्रिया । गणिः = गणनम्, संख्यानम् । कां त्वं कारि गणि वा अकार्षीः। सर्वा कारि गणि वाऽकार्पम् । 'इने उपलक्षगार्थत्वादिण् इक् च ।' 'इणजादिभ्यः ।' अजनमाजि:=संग्राम: । 'इक् कृष्यादिभ्यः ।' कृपि = कर्पणम् । 'खेती" इति लोके । 'पिद्भिदा दिभ्योऽङ ।' पचा = पाकः। त्रपा = लज्जा। भिदा = भेदः, भेदनम् । छिदा = छेदनम् । 'अप्रत्ययात् ।' चिकीर्पा = कर्तुमिच्छा । पुत्रीया = पुत्र्यम् । 'गुरोश्च हल: ।' ईहा=चेष्टा, वाञ्छा । ऊहा = अध्याहृतिः । 'पला-ग्ला-ज्या-हा-न्यो निः ।' ग्लानिः=बल- दीनता । म्लानिः = कान्तिक्षयः । ज्यानिः = जीर्णम् । हानिः = अपचयः, क्षतिः । 'कृञः श च ।' चेष्टा । इच्छा = वाञ्छा। इति भानुजदीक्षितमहेश्वरी--(अम० सु० व्या० पृ०. ४५० ५० ५ तः) (अम० अमरवि० व्या० पृ० ३५, पं० १० तः) । - - - क्रिया= करणम्, ·४६ मुकुन्दफोपे उणादिषु नि-र-रीश्च दयाऽऽयू'डम्तं धल स्थिरम् । तत्क्रीडाया प्रहरणं चेन्मोष्टा पाल्लवा ण दिक् ॥ अस्प व्याख्या- उणादिग्विनि । उणादिषु उणादिप्रत्ययान्तेषु ये नि, ऊ, ई एते त्रय स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । 'वीज्याज्वरिभ्यो नि ।' वेणी = वेशबन्ध । प्रवेणी - कुथा, परिस्तोम , वेणी च । ज्यानि = जीर्णम् , हानि , टिनी च । जूणि = ज्वररोग. । 'स्वृषिभ्या वित् ।' सृणि अडकुश. । 'वहिधिश्रुयुद्रालाहात्वरिभ्यो निन् ।' ग्रेणि = पक्ति । श्रोणि = कटि । द्रोणि- नौकाप्रभेद । 'उगादिष्वनि' इति पाठान्तरम् । 'अर्तिधृधम्यवितृभ्योऽनि ।' यथा-घरणि = पृथ्वी । धमनि = नाडी। मरणि = मार्ग । 'कृपिचमितनिधनिसर्जिवजिभ्य ऊ ।' यथा-व' जीविका, अल्पनदी च । चमू = मेना । 'अवितृस्तृतविभ्य ई ।' अवी = रजोवती स्त्री। तरी नौका । स्तरी धूम । तत्री = वीणागुण । डधावूडन्तमिति डी च भाप च उड्च अन्ते यस्य तच्चल जगम स्थिर स्थावर वा योपिति भवति । जङ्गम यथा--नारी = स्त्री, अबला, वनिता। क्दली = मृगभेद , रम्भा, वैजयन्ती च । कन्दली = गम्भीरध्वनि , मृगभेद । - पाणिनीयेऽपि- ईवारा तश्च) ॥ स्त्रिया स्यात् । लक्ष्मी विणुप नी। मि० को० पृ० ३९७ मू० १० । (३, २) (ऊपन्नश्च) ॥ स्त्रिया रयात् । ऊड्प्रत्ययान्त-कुरू = कुरो पनी। गुरु-गुरो स्त्री । आपत्र ययान्त -विद्या शास्त्रम । चतुदश, अष्टादश दा। सि० कौ० पृ. ३९७ स० ११ । तत्र विशेष - (अजाद्यतप्टाप ४ ॥१॥ ४) । अजादीनाम, अकारान्तस्य च, यद्वाच्य स्त्रीरव तत्र द्योते टाप् स्यात । अजाद्युक्निींपो, डीपश्च, बाधनाय । अजा । अत -सट्वा । अनादिभि स्त्रीवस्य विशेषणान्नेह-पञ्चाजी । अहि समासार्थसमाहारनिष्ठ स्त्रीत्वम् न स्वजानिष्ठम । अजा= माया, छागली च । एडका-मेषी। अश्वा-वडवा। पटवा चटकभार्या । पाका -वालिका । भूपिका मूपिकभार्या । एषु जानिलक्षणो ङीष प्रप्त । बाला-पोरशवर्षीया स्त्री। व मा-पुत्री। सर्पका च । होडा-बारिका । मदा-सशन्तिविशेष । बिलाता । एष-(वयसि प्रथम )-इति डीए प्राप्त । सि० को० पू० ४५ । (सम्भस्त्राजिनशणपिण्डेम्य फ्लात) ॥ सम्फला- 'भस्त्रफला- घिविशेष । अजिनफला- । पिण्डफला ।पोरिति हस्व ।। सि. को० पृ०४५५० २४ । मदच्काण्डप्रान्तशतै केम्प पुष्पात) । मत्पुष्पा । प्रायपुष्पा प्रत्यपुष्पा । मि० को०१० ४६५०१ शूदा चामह पूपा जाति ) ॥ शूदा शूद्रजाति । पुयोगे तु शूद्री-दस्य भार्या । अमहत्पूर्वा किम् । महाशूद्री-आभीरी। ऋचा-क्रोञ्चविगी । वोणाभेदश्च । उणिहा । ज्येष्ठा ज्येष्टम्य स्त्री । नभवविशेषश्च । कनिष्ठा-दुर्बलाङ्गलि । नायिका- भेदश्च । मध्यमा=दृष्टरजोनारी । मया लिश्च । पु योगेपि । मध्यमा-मध्यमस्य भार्या। कोकिला-पिकभार्या (जातावपि) 1 अमूला अग्निशिखावृक्ष । ओषधिविशेषजातिश्व । (मूलाग्ना) ॥ सि० को० पृ० ४६ ५०४ । ।शणफला- - । देवदिशा ·लिङ्गानुशासनवर्गः । ४७ सेनाभेदश्च । रमा= लक्ष्मीः । गङ्गा = देवनदी । शिवा = गौरी, शृगाली च । ब्रह्मवधूः = ब्राह्मगी । वामोरू: नारी विशेषा । वामो सुन्दरी ऊरू यस्याः सा । करभोरू: = उत्तमस्त्री विशेषणम् । करभ इव उरू यस्याः सा । स्थावरं यथा-नाडी = धमनिः, शिरा । कदली रम्भा । "केला" इति लोके । खट्वा = पर्यङ्कः । माला = माल्यम् । अलावू: = तुम्बी । कर्कन्चूः = बदरीवृक्षः। चरस्थिरग्रहणं चिन्त्यप्रयोजनम् । अन्यस्य व्यवच्छेदस्याभावात् तच्छब्दे- नात्र मुष्टयादिकं निर्दिश्यते । तेनायमर्थः । तन्मुष्यादिकं प्रहणं यदि क्रीडायां वर्तते तर्हि 'तस्मिन्नर्थे विहितो णप्रत्ययो योपिल्लिङ्गो भवति । तदस्यां प्रहरणमिति क्रीडायां णः' इति सूत्रात् । दिगित्यनेनोक्तोदाहरणोद्देशः । णस्य दिगुदाहरणम् । न तु परिगणनम् । तेन 'दाण्डा मौसलेति' चोदाहर्त्तव्यम् । मुष्टि: प्रहणमस्यां क्रीडायां मौष्टा = क्रीडाविशेषः । पाल्लवः प्रहणमस्यां क्रीडायां पाल्लवा क्रीडाविशेषः । दण्डः प्रहरणमस्यां क्रीडायां दाण्डा = क्रीडा- विशेषः। मुसल: प्ररहरणमस्यां क्रीडायां मौसला = क्रीडाविशेषः । इति भानुजदीक्षित- महेश्वरी--(अम० सु० व्या० पृ० ४५०, ४५१ पं० ३७ तः) (अम० अमर० ३५८ पं० ६ तः) । घनो आः सा क्रियाऽस्यां चेदाण्डपाता हि फाल्गुनी। श्यैनंपाता च मृगया तैलंपाता स्वधे-ति दिक् ।। व्या० पृ० अस्य व्याख्या- । घञ इति । सा (क्रीडा) घनन्तवाच्या । दण्डपातादिक्रियाऽस्यां फाल्गुन्यादिकाया- मित्यर्थे घान्ताद्वि हितो यो अप्रत्ययः स योपिति स्यात् । 'घनः साऽस्यां क्रियेति नः' इति सूत्रात् । उदाहरति-दण्डपातोऽस्यां फाल्गुन्यां पूर्णिमातिथौ वर्तते दाण्डपाता= तिथिविशेपः । फाल्गुनीपूर्णिमा । श्येनपातोऽस्यां मृगयायां वर्तते श्यनंपाता= मृगया । "शिकार” इति लोके 'म्येनतिलस्य पाते नो' इति मुम् ।' तिलपातोऽस्यां स्वधाक्रियायां वर्तते तैलंपाता = स्वधा पितृदानम् । 'पितृदाने स्वधा मतम् ।' इत्यमरमाला' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ४५१ स्तं० पं० १५) वररुचिना तु 'स्वाधाक्रिया प्रवेणी' इति स्त्रीलिङ्गोक्ता । इति दिक् । उदाहरणम् । तेन मुसलपातोऽस्यां मौसलपाता भूमिरित्यादिसिद्धिः । क्वचिद्देशे (वृन्दावनप्रभृतिषु) फाल्गुनपौर्णमास्यां दण्डपातेन क्रीडा भवति' इति दिगित्यनेन दाण्डपातादिकमुदाहरणमिति सूचितम् । इति-(अम० ना० लिं० सु० व्या० पृ० ४५१ पं० १४ तः) (अमरवि० व्या० पृ० ३५८ पं० १४ त:) । (१) तथा च प्रमोग:--'नमः स्वधायै स्वाहाय' इति दुर्गा ।

·मुकुन्दकोषे छाता स्त्री स्यात्काचिन्मृणाल्यादिविवक्षाऽपचये यदि । इति । यस्य याख्या- स्त्रीति । यदि चत-पत्व विवक्षा वक्नुमिच्छा स्यातदा मणालीप्रभृनि स्त्री स्यात । यथा-अल्प मणाल मणाली-स्वरमगार जाति । आदिना यथा--हस्वो वशो वशी = मुरली वाद्यम। यसरी इति लोके । कप चतुष्टय च । गौरादित्वाद डीप । एव कुम्भी-वारिपणी जलपर्णी। पुरइनि इति लोके । प्रणाली = कृत्रिमाम्बुनि मरणमाग । पनारी या पनारा इति लोके । मसली = तालमूली शाघुपर्गी गहगोधिका च । छत्री = लघुच्छत्रम । इति लोके ।। पी = वस्नविष । दुस्टी इति लोके । तटी = तीरम । मठी = तपस्विना स्थानम कुटी। योपड़ी इति तोके। मठी स्थान तपस्विनाम । इनि-(व० पृ० २९२ श्लो० ३९)। स्वल्पाथवाचिन क प्रत्ययात गब्दास्तु प्रागुक्ता । काचिदिति किम । ह्रस्वो वक्षो वक्षक इत्यादि योपिति न भवति । अथाधना झुगादीना गायत्र्यादिपय्यन्ताना द्वाविशतिशब्दाना स्त्रीलिङ्गतामाह हम - (अभि० स० लि. प० ३ श्लो० २४ २५ २६) । ग्-गीति-लताभिदि ध्रुवा, विड-निरि, वारि-घटो-भबन्धयो , । शल्य-ध्वनि-वाद्यमित्सु तुक्ष्वेडा, दुदु भि-रक्षाबिन्दुपु, ॥७॥ गृह्या शाखापुरे ऽश्मन्ने न्तिका, कीला रताहतो । रज्जौ रश्मि -यवादि->षादौ, गज्जा सुरागृहे ॥८॥ अहम्पूर्विकादि-वर्पा-मघा अप-कृत्तिका बहो । वा तु जलौको-ऽप्सरस सिकता-सुमन -समा ॥९॥ गाय यादय इति । पाणिनीय पि-(१) (दुभिरक्षप) ॥ अव दुभि स्त्रिया स्यात् । दमि - पायपादिकता। अलप किम । अय दुरभि वायत्रिपोऽसुरो वर घ । मि. को० ५० ३०, मू. १४ । (२) (अ मुमनस्समाशिस्नावर्षाग बहु व च) ॥ अबागेता पञ्चाना स्त्री व स्गत् बहुव च । इमा आए' जलम । सुमनम पुरम त्रिय मुमनस पुष्पम । सुमना माती जाति । देवनाची तु पुस्पत्र- सुपर्वाण मुमनम । ममा मख मर (ममाममा विजायते) इयत्र ममाया सम याम इति मायाश्च । विभापाप्राडिति सूत्र अवामाता ममनमो इनि दतियापाया हरता यवम् । बहरर प्रापिएम्-मिरता - वालुका। एका च मिता तगन असमर्थ इति अथव मूत्र भाप्यायोगा। वषा -वृष्टि मि. को प. ३९८ मू०२९॥ (१) (अमरा स्त्रियाम) ॥ असरम । शायणाय- बहुववतात : ft. कौ० ० ४.३ ० १५४ ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । ४६ . . । एषां व्याख्या- त्रुगिति । गृह्येति । अहमिति । गायत्रीति च । ध्रुवा, विट, वारिः, श्वेडा, दुन्दुभिः, गृह्या, अन्तिका, कीला, रश्मिः, यवादिः, गजा, अहम्पूर्विकादिरित्येते शब्दाः जुगाद्यर्थेषु स्त्रीलिङ्गाः स्युः । वर्पाः, मघाः, आपः, कृत्तिकाश्चेत्येते शब्दा वही भूम्नि योपिल्लिङ्गाः स्युः । जलौकसः, अप्सरसः, सिकताः, सुमनसः, समाश्चेत्येते शब्दास्तु वा = विकल्पेन भूम्नि स्त्रीलिङ्गाः स्युः । गायत्र्यादयोऽपि स्त्रियां स्यादित्यन्वयः । ध्रुवेति । ध्रुवा = त्रुग्, यज्ञपात्रभेदः । गीतिः, गीतभेदः । लताभिद्, मूर्वा च । 'स्त्री मूर्वाऽऽड्यो: शालपर्यों गीतिनुग्भेदयोः' इति--(मे० पृ० १५८ श्लो० १४) विट् = विष्ठा, दुहिता, व्यापनं च । एप तु अनरि = न पुंसि, क्लीवस्त्रियोः स्यादित्यर्थः । वारिः = घटी, कलशी, इभवन्धः, गजवन्धनी च। 'वारिग्गिजवन्धन्यो:' इति-(मे० पृ० १२७ श्लो० ६७) । 'वारिर्घट्यां सरस्वत्यां गजवन्धनभुव्यपि ।' इति च-- (अने० सं० पृ० ३७ श्लो० ४६७) । श्वेडा शल्पम्, वंशशलाका, ध्वनिः, सिंहनादः । वाद्यभिद्, वाद्यभेदश्च । 'वेडा वंशशलाकायां सिंहनादे च योपिति ।' इति-(मे० पृ० ४० श्लो० ५) । दुन्दुभिः = अक्षः, पाशकः । 'पासा' इति लोके । बिन्दवः, अक्षबिन्दुत्रिकद्वयं च । 'दुन्दुभिः पुमान् । वरुणे दैत्यभेर्योश्च, स्त्र्यक्षे विन्दुत्रिकद्वये ।' इति (मे० पृ० १०७ श्लो० १६) । गृया = शाखापुरम्, शाखानगरम् , नगरासन्नस्थ ग्रामः । 'गृह्या शाखापुरं, गृह्या गृहासक्तमृगाः खगाः ।' इति--(नाना० र० मा० पृ० ४४ पं० ६) । 'गृह्यं गुदे ग्रन्थभेदे क्लीवं शाखापुरे स्त्रियाम् ।' इति च--(मे० पृ० ११४ श्लो० १९) । अन्तिका = अश्मन्तः, उद्धानम्, चुल्ली। 'चुल्हा" इति लोके । 'स्त्री सातलौपवौ । चुल्ल्यां ज्येष्ठभगिन्यां, च' इति—(मे० पृ० ४ श्लो० ४४) । कीला=रताहतिः, रतहतिः, सुरतप्रहरणम्, रतौ प्रतिहतिविशेपः । यदाह वात्स्या- यनः--कीला उरसि कर्तरी शिरसि विद्धाकपालयोरिति---(श० चि० पृ० ६१० पृ० ६१० स्तं० १ पं० १६) 'कीला हतारती।' इति---(अने० ति० पृ० ११ श्लो० ६०) । 'स्त्रियां कफो- णिनिर्घाते प्रहारे रतिसम्भवे ।' इति-(नाना० म० पृ. ७८ पं० २३)। 'कीलाऽऽरतहता- वपि' इति--(श० र० स० पृ० २९६५० ६) । 'कीला रताहतावपि ।' इति च--- (अने० सं० पृ० ३९ श्लो० ४९२) । रश्मिः = रज्जुः, प्रग्रहः, अश्वरज्जुः । 'रश्मिघृणिप्रग्रहयोः' इति- (अने० सं० पृ० २९ श्लो० ३३७) । 'यवयवनारपहिमाद्दोषलिप्युरुमहत्त्वे' इति सूत्रोक्ता यवा- गन्दा दोपादयश्चार्थाः । यवा = दोपः । यवना = लिपि: । 'पारसी" इति लोके । अरण्या= उहः। हिमा= महत्त्वम् । गजा= सुरागृहम् । 'गजा खनो मुरागृहे ।' इति- (मे० पृ० ३० श्लो० ८) । अहम्पूर्विका=अभिमानविशेषः, अहमहमिका, परस्पराऽहङ्कारः । अहम्पूर्वमहम्पूर्वमिति योधानां धावनक्रिया च । 'अहम्पूर्वमहम्पूर्वमित्यहम्पर्विका स्त्रियाम् ।' तत्र तु विशेपः-(छदिः स्त्रियामेव) । इयं-छदि.-छायते अनेोति । सि०-को० पृ० ४०२ सू० १३७ । - दयः ·, - मघा * मुकुन्दकोपे इति-(अम. ना. लि. पृ० २९७ दलो० १०१) । वर्षा = (वही भूग्नि) प्रावट्काल , वर्ष 'प्रावृट्याले स्त्रिया भूम्नि' इति--(मे० पृ० १६७ श्लो. २४) । (भूम्नि) नक्षत्रविशेष, दामनक्षत्रम् । मघा मधी च नक्षत्रे धान्यभेदे यपाश्मम् ।' इति- (मे० पृ. २६ दलो. ३)। आप = (भूम्नि) जम् । 'आप' स्त्री भूम्नि वार्वारि' इति-- (अम० ना. लि. पृ० ९३ दलो० ३) । वृतिका - (भूम्नि) नक्षत्रविशंप तृतीयनक्षत्रम् । 'कृत्तिका तारवालरे ।' इति--(२० र० स० पृ० १२ ५० ३) । जलौक्स = (भूग्नि) रखतपा, जलूका । "रक्तपा तु जलौकाया स्त्रिया, भूम्नि जलौकस ।' इति--(अम० ना० लि. पृ. १०१ श्लो० २२) । अप्सरस = (भूम्नि) देव योनिविशेष , देवक या । 'स्त्रिया बहुवप्सरस' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२ श्लो. ५२) । 'स्त्रिया बहुप्वप्सरस स्यादेवत्वेसरा अपि ।' इति शब्दार्णव । इति--(अ० स० व्या० पृ० २२ स्त० १ १० १६) । 'अप्सरा' इति भाष्यप्रयोगोऽपि । सिक्ता = (भूम्नि) बालुवा । 'सिक्ता स्त्री सिकतिले, वारकाया च भूमनि ।' इति-(श० र० स० पृ० १५६ ५० ९३) । सुमनस = पृष्पम्, मारती च । ''चमेली" इति लोके । "स्थिय सुमनस पुष्पम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० १३४ श्लो. १७) । "भूनि स्त्रिया भुमनस' इति रन (धरणि) कोप ' इति-(अम० स० व्या. पृ० १३४ स्त० १५० २३) 'स्त्रिया सुमनसो भूम्नि पुप्पे जातो तु भेदत । विदुष्यपि यदा दृष्टस्तदा भेदेन शिष्यते।' इति व्याडि इति-- (अम० सु० व्या० पृ० १५३ स्त० १ १०८) । अमरादरेक्त्वमपि । सुमना मालती जाति' इनि-(अम० ना० रि० पृ० १५३ शो० ७२) । 'सुमना पुष्पमालत्यो स्त्रिया, ना धीरदेवयो ।' इति--(मे० पृ० १७४ लो० ६७) 'पुप सुमना कुसमम्' इति नाममाला इति-(अम० सु० व्या० पृ० १३४ स्त० १ प० २५) । तथा च प्रयोग --- वेश्या श्मशानसुमना इव वर्जनीया ।' इति शूद्रक इति-(अम० स० व्या० टिप्प० पृ. १३४ स्त १ प० ४१) । समनायाश्च पत्रेण' इति सुश्रुतदर्शनाद् टावन्तापि समा = (भुग्नि) संवत्सर । 'बहुववननि देशात्प्रायणाय बहुवचनात ' इति ध्वनयति । क्वचिद्वचनातरमपि । 'ममा समा विजायते' इनि सूत्रात् । एक्त्वऽपि दृश्यते । एक्त्वे लक्ष्यम् ~ तृतीयस्या समायास्तु समां ममा विजायते ।' इति । समा समा विजायते इत्यन निगतत्व समाया' इति । 'समाया समायामिति च च भाष्यादी वाक्यदर्शनात् । समा वर्ष सम सर्व साधु सम मदृक ।' इति--(अन' समु० पृ. श्लो. २२८)। समा सवत्सरे स्त्रियाम् । सर्वसा (घा) धु (तु) समानपु, सम स्याद भिघयवत् ।' इति च--(भे० पृ० ११० श्लो० ३४, ३५) । गायत्र्यादय = छन्दसा जातय । ता यथा--गायत्री । उष्णिक (ह) । अनुष्टुप (भू) । बृहती। । पवित ! त्रिष्टु" (भ)। जगती । अतिज"गती। शरी। अति"शवरी । "ष्टि । अत्य"प्टि धुति । अति"ति । कृति । प्रकृति । आ"कृति । वि"कृति । सङ्घ "ति | अभि"कृति । ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। उत्कृतिश्चेति । गायत्री त्रिपदादेवीछन्दोभित्खदिरेषु च ।' इति-- (मे० पृ. १३३ श्लो. ५०) । षडक्षरपदा गायत्री । प्रमुखपदेन उष्णिगनुष्टुब्बृहतीपंक्तित्रिष्टुब्जगत्यति जगतीशक्वरी- त्यादि एकाक्षरवृद्धया बोध्यम् ।' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २५७ स्तं १ पं0 '५) । अथेदानी याबूङतमित्यादिनोक्तलिङ्गानामपि केषाञ्चिन्नाम्नां सुखेन लिङ्गज्ञानाय पृथक पाठं कान्तादिक्रमेण ता कान्तादीन् गान्तपर्यन्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:-- (अभि० सं० लि. पृ० ३ श्लो० २७ तः) । 'इष्टका वृहतिका संवत्तिका सजिका- दूषीके अपि पादुकाझिरुकया पर्यस्तिका मानिका । नीका कञ्चुलिकाऽऽल्लुका कलिकया राका पताका-ऽन्धिका शूका पूपलिका त्रिका चविकयो-ल्का पञ्जिका पिण्डिका ॥१०॥ ध्रुवका क्षिपका कनीनिका शम्बूका शिबिका गवेधुका । कणिका केका विपादिका मिहिका यूका मक्षिका-ऽष्टका ॥११॥ कूचिका कूचिका टीका कोशिका कोणिको-म्मिका । जलौका प्रांचिका धूका कालिका दीधिको-ष्ट्रिका।।१२॥ शलाका वालुके-षीका विहङ्गिके-षिके उखा । परिखा विशिखा शाखा शिखा भेङ्गा सुरङ्गया ॥१३॥ इति एपां व्याख्या इष्टकेति । ध्रुवकेति । कूर्चिकेति । शलाकेति च । एत इष्ट कादयो झिरुकया, कलिकया, चविकया, सुरङ्गपा च सह स्त्रीलिङ्गाः स्युः । इप्टका=मृद्विकारविशेषः । "ईंट" इति लोके । 'झरुका त्विष्टकायाम्' इति--(वै० पृ० १२५ श्लो० २५)। बृहतिका = उत्तरीयम् , उपरिवस्त्राम् । "उपर्ना" इति लोके । कण्टकारी च । 'विद्याद् वृहतिकाभिख्या- मूरुवस्त्राप्रभेदयोः ।' इति-(वि० प्र० पृ० २० श्लो० २२८) । 'कण्टकायर्यां वृहतिका' इति च-- (श0 र० स० पृ. ३९ श्लो० १७) । संवर्तिका = पद्मादीनां नवदलम् । पद्मस्य केसर- समीपस्थदलं च । 'संवर्तिका नवदले' इति--(श० र० स० पृ० ४३ पं० १९) । सज्जिका पाणिनीये पि-(१) (शलाका स्त्रियां नित्यम) ॥ नियमहणमन्येषां क्वचिद् व्यभिचारं ज्ञापयति । शलाका=चित्रकूचिका। सि० को० पृ० ३९८ सू० ३४ । .

·मुकुन्दको - । परिच्छद । 'सजावट" इति लोके । सज्जीकरण च। "साज" इति , "सामान" इति च लोके । दूनिका = तूलिका, नेत्रमल च । 'दूरिका तूलिकाया च मले स्याल्लोचनस्य च ।' इनि--(मे० पृ० ९ श्लो० १०६)। पादुका = पादत्राणम् , चर्मादिनिर्मितपादत्राणम्, पाद- रक्षिगी । “जूना" इति, "खडाऊँ' इति च लोके । 'पादुका पादरक्षिण्याम्' इति--- (श० र० स० पृ. २१ प० १) झिरुका = मृद्विकारविशेष , इष्टका, झरका । "इंट" इति लोके । पय॑स्तिका = खट्वा, परिकर , पय्यक । “खाट" इति, "पलग" इति च लोके। 'पस्तिका परिक्रे' इति--(श० र० म० पृ० ३८ प० १२) । मानिका शराब , कुडवदयपरिमाणम्, चतु पष्टितोलकम् । 'सेर" इति लोके। इति वैद्यक परिभाषा । मतान्तरे द्रोणचतुष्टयम् मद्य च । 'माणिका' इत्यपि । नीका क्षेत्रसिञ्चनार्थ जलप्रणाली। कञ्चुलिका - कञ्चुर , स्त्रीगामगरक्षिणी, अर्द्धचोलक , कूर्पामश्च । "काँचुली" इति, "कु" इति च प्रमिद्धम । 'कञ्चलिका तु कूम' इति--(श० र० स० पृ० ३३ प० १७) । 'कूर्पापस्त्वर्द्ध चोलक ।' इति च--(हा० ५० पृ. ४० ६ श्लो० ९७) । आल्लुका कालिका- कोरक, मानविशेष , अगस्य पष्टिभागश्व । 'कलिका कोरके मता।' इति-- (श० र० स० पृ० १० १०६) । राका = पौर्णमामी, सम्पूर्णेन्दुतिथि , नवरजा कन्या च । 'राका दृष्टरजा कन्या' इति--(हा० ५० पृ० ४०२ श्लो० ३०)। 'राका नवरजोनाया पूर्णचन्द्रनियावपि ।' इति-(नाना० र० मा० पृ० १२ प० ७) । पताका वैजयन्ती, सौभाग्यम् नाटकाङ्ग च । सौभाग्येऽपि पताका स्यात्' इति--(नि. शे० पृ० ३१७ श्लो० २९) । 'पताका वैजयन्त्या च सौभाग्यनाटकाङ्गयो ।' इति च-(मे० पृ० १० श्लो. ११५) । अन्विका = द्यूतभेद, रात्रिश्च । अधिका धूतभेदे च रजन्यामपि योषिति ।' इति--(मे० पृ. ४ श्लो० ४६) । शूका = शूकशिम्बी । हल्लेखश्च । 'शूका हृल्लेखे' इति- (अन० म० पृ० ४ श्लो० २१) । पूपलिका = पूरली, पूपालिका । "माल पूआ" इति । पुआ' इति च लोके । विका= कूपन मि । 'नेमौ कूपस्य च निका।' इति-(ना० र० मा० पृ० १२ प० २)। विकागजपिप्पली । "चन्य" इति लोके । 'चव्या कोला च चविका चन्य कुनरपिप्पली ।' इति हदचन्द्र --इति-(अम० सु. व्या० पृ० १६१ १० २३)। 'चव्या कोलाऽथ चविका श्रेयसी गजपिप्पली । च्यवना कोलवल्ली तु चव्य कुञ्जरपिप्पली ।' इति च चन्द्रनन्दन इति-(अम० सु० व्या० पृ० १६१ प० २४) । उला=आलातम्, अङ्गारम् , ज्वाला, अग्निशिखा, विद्युत, उत्पातश्च । 'उल्का तु गदिताऽऽलाते विधुदुत्पात- योरपि । इति-(श० र० स० पृ. ३५० ६) 1 पञ्जिका टीका, व्याख्या, पदभजिका, तूलनालिका च । 'पदजिकापञ्जिका या स्यात्' इति (श० र०स०पू० ४९ श्लो १९)1 पिण्डिका अवयवान्तरम् , जघामासम् । 'पिण्डिकाऽवयवान्तरे ।' इति-(श० र० स० पृ० २१ ५० ८) । - ·- - नागबला च । लिङ्गानुशासनवर्गः । 'पिण्डिका पिण्डके जंघामांसे स्यात्' इति च-(ना० र० मा० पृ० ६३ पं० १९) । ध्रुवका= आह्वा, धुवका च । क्षिपका = योधा, योद्धी, युद्धकी । कनीनिका = अक्ष्णस्तारकम् । कनिष्ठाङगुलिश्च । 'कनीनिका तारकेऽक्षण: स्यात्कनिष्ठाङ्गुलावपि ।' इति-- (मे० पृ० १५ श्लो. १८१)। शम्बूका = जलजन्तुविशेषः, जलशुक्तिश्च । 'जलजन्तु विशेषे च शम्बूका न नपुंसके ।' इति मेदिद्विलिङ्गता । 'शम्बूका जलशुक्तिपु ।' इति च-(श० र० स० पृ० 'डण्डी" "झपान" "डोला" २८ पं० १६) । शिविका = याप्ययानम् , नरवाह्य कम् । 'पालकी" 'चौपाला” इति च लोके बहुविधं प्रसिद्धम् । 'शिविका नरवाह्यके ।' इति-- श० र० स० पृ० २९ पं० ६) । ‘गवेधुका = बीजभेदः, तृणधान्यम् , 'गवेधुका बीजभेदे' इति (म० र० स० पृ० ३५ पं०१५) । कणिका=परमाणुः, अग्निमन्थ- वृक्षश्च । 'कणिका सूक्ष्मवस्तुनि । अग्निमन्थे' इति-(अने० सं० पृ. ५१ श्लो० १९) । 'कणिका कथ्यतेऽत्यन्तसूक्ष्मवस्त्वग्निमन्थयोः ।' इति च-(वि० प्र० पृ० १५ श्लो० १५९) । केका = मयूरवाक् । 'केका मयूरवाचि च।' इति—(श० र० स० पृ० ४ पं० ३)। विपा- दिका = रोगविशेपः, पादस्फोट : । 'विवाई." इति लोके । अयं कुष्ठरोगप्रभेदः । ‘पादस्फोटे विपादिका ।' इति-(श० र० स० पृ० ४२ पं० १४)। मिहिका = हिमम् । 'महिका मिहिके हिमे ।' इति-(श० र० स० पृ० २३ पं० १५) । यूका= क्षुद्रजन्तुविशेपः, केशकीट:, स्वेदजः,, पट्पदः । “जूं" इति लोके । यादवस्तु पुंसीत्याह--'यूकस्तु शिरसि क्रिमिः ।' इति--(वै० पृ० १५१ श्लो० ३८) । मक्षिका = कीटविशेषः गन्धलोलुपा, वमनीया । 'मक्खी" इति लोके 'भम्भराली तु मक्षिका ।' इति---(वै० पृ० २९ श्लो० ४४) । अष्टका = श्राद्धभेदः, पौपादिमासत्रयाणां कृष्णाष्टम्यां श्राद्ध क्रियाविशेषः । कूचिका सूचिका। क्षीरविकृतिः, तूलिका च । 'कूचिका तूलिकायां स्यात्सूचिकायां च कुड्मले । कपाटोद्घाटने क्षीरविकृतावपि योषिति ।' इति-(श० र० स० पृ० ११ पं० १८) । कूचिका कूञ्चिका, चित्रलेखनी च । 'कूचिका चित्रलेखन्यां कूचिकायां तु कूचिका ।' इति--(श० र० स० पृ० १२ पं० १) । टीका= विषमपदव्याख्या, ग्रन्थार्थवर्णनम् । 'टीका ग्रन्थार्थव- र्णने ।' इति—(श० र० स० पृ० ४ श्लो० ९)। कोशिका= पिष्टपचनम्, पत्रस्य शृङ्गा च । 'ऋषी चं पिष्टपचनं मल्लो मल्ली च कोशिका ।' इति-(वै० पृ० १६३ श्लो० ५७) । पर्ण बह पतत्रं च त्रयी शुङ्गास्य कोशिका ।' इति च-(वै० पृ० ४६ श्लो० ३३) । कोणिका = वीणाङ्ग (क) म् । 'वीणाङ्गे (ङ्के) कोणिका मता ।' इति-(श० र० स० पृ० १२ श्लो० १०) । ऊर्मिका = तरङ्गः, वस्त्रभङ्गः, अङ्गुलीयं च । 'ऊर्मिका त्व (चा) गुलीये स्याद्वस्त्रभङ्गतरङ्गयोः।' इति-(मे०पृ० ५ श्लो० ५३) । जलौका= रक्तपा। 'रक्तपा तु जलौकायां स्त्रियां, भूम्नि जलौकसः ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १०१ श्लो० २२)। - ·मुकुन्दकोपे घूता-3 जलमोसोऽम्या । 'ओर उच के।' इति निपानिनोदन्त ओवशम । सानोऽपि । 'जलोरगी जलोरा तु जलीका च जलौकमि' इनि ममारायदि 'बहुवचन प्रायिकम्' इति-~-(अम• सु० व्या. पृ० १०१ १०८) 'जलोवापि जलोका स्याजका जलजन्नुरा।' इति च नार- पाल ।' इति-~-(अम० सु० व्या० पृ. १०१ १० ९, १०) । प्राचिरा = पशिभेद, श्यना । 'स्येनार्या प्राचिरा' इति-(० पृ. २७ श्लो० २०) "वनमक्षिा' इति मुकुट । । कालिका मेघजालम, नवाद , चण्डिका, काकी च ! 'मेघनाले च कालिया ।' इनि~(अम० ना लि• पृ. ३९९ श्लो. १५) । 'रोमावली मेघमालारटीपु च कालिका।' इति-(हा० व० पृ० ४०८ दलो० ५१) । 'कालिका चण्डिकाभेदे काय (स्न्यं) वृश्चिनपश्यो । क्रमदेयवस्तुमून्ये घूमरीनवमेघयो ।। पटोलशागारोमालीमासीकाकी. शिवासु च । मेघावलो च' इति--(मे० पृ६ दलो• ६६, ६७) । 'घूमरीयोगिनीभेदोमान- वाग्देषु कालिका । 'कमदेयवस्तुमूल्ये कारण्ये काश्या पनेषु च ।' इति च रभस इति-- (अम० सु० व्या० ० ३९९ १० १२, १३, १४) । दीपिका = वापिका, पुष्परिणी। 'दीपिकाया पुष्परिण्याम्' इति--(१० र० म० पृ. ५० ) वापी तु दीपिका।' इति च-(अम. ना० लि. पृ० १०४ श्लो० २८) । उष्ट्रिका- मृत्तिकाभाण्डभेद, उष्ट्रस्त्री । 'मृदभाण्डेऽप्युष्ट्रिका भवेत् ।' इनि-(हा. व. पृ. ४०८ इलो० ६७) । 'उष्ट्रिका मतियामाण्ड भेदेऽपि परभस्त्रियाम् ।' इति च--(मे० पृ. ५ श्लो० ५२) । दालाना काम शल्य, दारिका, दल्लको च । 'सलामा शन्यमदनसारिकाशल्लकी' च।' इति (मे० पृ० १३ इलो० १६१) । वालुका = सिरना । 'बालुका मिक्तासु स्यात् ।' इति--(म० पृ० ११ श्लो० १३२) । 'वालुकापि' 'वालुका मिक्ताया स्यात' इति च- २८ प० १) । इपिवादालाकाभेद, वीरणादिशलारा, तूलिका । "सीक" इति 'सलाई । इति 'तुलो" इनि च लोके । अक्षिकूटकम्, गजचक्षुर्गोतवम् । वास, मुजामध्यवर्तितृणम् दर्भालाका च । 'इपीका तूलिका ममे ।' इति--(वै० पृ० ६४ इलो० २३५) । 'इपीका त्वक्षिकूटकम् ।' इनि च--(अम० ना० लि. पृ. २७७ इलो० ३८) । विहङ्गिका= भारयष्टि । बहेंगी" इति लोके । 'भारयल्टो विहङ्गिका ।' इति---(दा २० म० पृ० ४२ ५० ३) । इपिका-काश तूलिका, गजाक्षिगोलक च । तथा काशे मतेपिका।' इति-(२० र० स० पृ. ८ ५० ८) 'इंपिका" 'ईपीका" चैत्यपि । 'ईपीका स्यादिपीकापि' इति द्विरूपकोश' इति-(२० चि० पृ० ३३२ स्त. १ (३) तथा च प्रयोग --'सोऽभिमन्यवरेपोकामोषिकास्त्रेण वोर्मवान् । काक तमभि सन्धाय ससर्ज पुरुषर्षभः ॥ इति रामायणम्-इति { चि• पृ ३२२५० १८, १९। म० पू० .

·लिङ्गानुशासनवर्गः । - . पं० २६) । "एपिका" इत्यपि । 'एपिका तूलिग समे।' इति---(अम० ना० लि. पृ० ३४८ श्लो० ३२) उसा=पिठरम्, रन्धनस्थाली । 'होडी" भरदिया" "मड्डू" इति च लोके । कृष्णवधूश्च । 'उसा कृष्णवां निगद्यते ।' इनि--(1० २० ग० पृ० ५३ पं० १०) । परिवा=मालवेप्टनम् , सर्वतः गगम् , राजधान्यादीनां मानरूपवेष्टनम् । "साई" इति लोके । 'परिमा सालवेष्टनम्' इति (म० २० ग० पृ० ५५ पं० ८) । बिगिया खनित्री, रच्या, नलिका न । 'विगिता तु निगद्यते । सनियामपि व्यायां नलिमायामपि क्वचित् ।' इति-(ग० र० स० ० ५५ पं० १०) । माया दमाशम्, वेदभागन 'शाखा पक्षातरे बाहो वेदभागमाङ्गयोः ।' इनि-(मे० पृ. २० इलो० ५) । गिया शासा, गिफा, वहिचूडा न । 'शिला गापावहिनटालामालिनयन मायके ।। चुदामात्रे शिपायां च ज्यालायां प्रपदेपि च ।' इति--(मे० पृ०२० दलो0 ६) भासणान्य- सस्यान्तरम्, मातुलानी, विजया । "भांग" इति लोके । त्रिवृवृता च । मला सस्यान्तरे स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० २२ श्लो० ११) । 'माना गस्यं ममाहयम् ।' इति (अने० ध्व० मं० पृ० २० श्लो० १७४) । सुरक्षा विवरविरोपः। "मुरज" इति स्यातः । 'सन्धि : सुरङ्गा' इति-(वि० शे० पृ० ३०५ श्लो० ९) । अमरोऽपि--(अम० ना० लि. पृ० ४५१ श्लो० ७, ८) । - लङ्का शेफालिका टीका घातकी पञ्जिका-ऽऽढकी । सिघ्रका सारिका हिक्का प्राचिको-ल्का पिपीलिका । तिन्दुकी कणिका भङ्गि सुरङ्गा' इति । एतयो व्याख्या- लङ्केति । एते लवादयः सुरङ्गान्ताः गब्दा: योपिल्लिङ्गा भवन्ति । लका = रक्षसां राजधानी, धान्यविशेषश्च । 'काला चना" इति लोके । 'लझा रक्ष.पुरीशानाशाकिनी- कुलटासु च ।' इति--(मे० पृ० ३ श्लो० ३३) । 'लका रखाली त्रिगुटी कलाया रूक्षणा- त्मिका ।' इति हरिचरणसेनः--(पर्यायमुक्तावल्यां पृ० ३१ पं० ५) । शेफालिकाः पुप्पभेदः, वृक्षभेदश्च । स तु "निर्गुण्डी" इति प्रसिद्धः । 'शेफालिका तु निर्गुण्ड्याम्' इति- (श० र० स०. पृ. ४३ पं० १६) । धातकी = वृक्षभेदः । "धायटी" इति प्रसिद्धा । 'घातकी तरुभेदे स्यात्' इति-(श० र० स० पृ० १९ पं० ८) । बाढकी = तुवरी । "तूर" इति प्रसिद्धा । 'तुवामाढकी मता ।' इति-(श० २० स० पृ० ७ पं० १७) सिध्रका वृक्ष- भेदः । "सीध" इति प्रसिद्धः । 'सिद्धवृक्षस्तु सिध्रका (क:)' इति माधवकर:--- (पर्यायरत्न- ·मुकुन्दकोपे . वि, पोडगनभनम्, कठिश्च । 'विशाखा में पठि । इति-(अन० स० पृ० ५८ इलो० ११३) । रेखा = आलि, आवलि । रेखायामावली रेया इति-(व० पृ० २२२ श्लोक ३२)। शे० प्रा० । अयेदानी जघादीन् सुधापयंन्नान् स्त्रीलिङ्गवावर दानाह हेम - (अभि० स० लि. प. ३ ठोक ३१ ३२, ३३ ३४) । जघा चन्चा कच्छा पिच्छा पिञ्जा गुञ्जा खजा प्रग। झञ्झा घटा जटा घोण्टा पोटा भिस्सटया छटा ॥१४॥ विष्ठा मन्जिष्ठया काष्ठा पाठा शुण्डा गुडा जडा । वेडा वितण्डया दाढा राढा रीढा च लीढया ॥१५॥ घृणो-र्णा वर्वणा स्थूणा दक्षिणा लिसिता रता । तृणता त्रिवृता प्रेता गीता सीता सिता चिता ॥१६॥ मुक्ता वार्ता लूता-ऽनन्ता प्रसृता माजिताऽमृता । कन्या मर्यादा गदे-क्षुगन्धा गोधा स्वधा सुधा ॥१७॥' इति । : अङ्गविशप एप व्यास्या- जपति । विष्ठति । घृणनि । मुक्तेति च । एते जपादय सघाता शब्दा भिस्सटया मञ्जिष्ठपा वितण्डया लोइया च मह स्त्रीङ्गिा भवन्ति । जघा = जाघनी। प्रसता जापनी जघा इति-(वै० पृ० १७७ श्लोक ५८)। चञ्चा= तृणमयपुरप । वजू इति लोके। चञ्चा तु तणनिर्मितपुरुष । इति--(To 70 स० पृ० ७१ ० ९)। कच्छा-चीरिका । झिी इनि मीरा इति च भापायाम । वाराही गृष्टिभपजम, परिधानापराञ्चल । काछ इति लोके । वाराही चीरिका वच्छा इति---(त्रि. ग. पृ. ३२५ श्लो० ८०) । चीरिकाया च कच्छा च स्त्रियाम इति च--(० र० स० पृ. ७४ श्लो. १०) । पिच्छा = ओदन मण्ड शाल्मलिनिर्याम मोचा आश्रमपादपश्च । पिच्छा पूगच्छाकोपे चोलिकाफणिलालयो । इनि-(हा० व० पृ० ४०७ श्लोक २३०) । पिच्छा पूगच्छटाकोषमोचागाल्मलिवष्टक । भक्तमम्भूतमण्ड च परतावश्वपदामय । स्त्रियाम् इति -- (मे० प० २९ श्लोक ३) । पिञ्जा-तूलम हरिद्रा तूलपिञ्जिका च । पिञ्जा तूल हरिद्रयो । पिञ्जा स्त्रिया मना तूलपिञ्जिकाया बुधोत्तमै । इति--(श. र०म० पृ०७६ श्लोक १९, २०) गुजा= रक्तिका । रनी नि-- भोगी । -ति ra- ·प० - - घटनम्, गोष्ठी, - लिङ्गानुशासनवर्गः । -५ कलध्वनिश्च । 'गुजोक्ता तु कलध्वनी । पटहे काकचिञ्चायाम्' इति---(श० र० स० ७६ श्लोकः ११) । खजा = मन्यः, प्रहस्तश्च। 'वजा मन्याहस्तयोः।' इति-~~(श० र० स० पृ. ७६ श्लोकः ८) । प्रजा = लोकः, जनः, सन्तानश्च । 'प्रजा जने च सन्ताने' इति--- (श० र० स० पृ०७६ श्लोक: १९) । 'प्रजा तु जनपुत्रयोः ।' इति-(वै० पृ० २२१ श्लोक: २३) । 'स्त्री तु प्रसूति: सन्ततिः प्रजा ।' इति च----(वै० पृ० १७६ श्लोकः ४१) । झञ्चा= ध्वन्यन्तरम् अम्बुकणवृष्टिश्च । 'झञ्झा ध्वन्यन्तरे मता । अत्यम्बुकणवृष्टावप्युक्ता सा शब्दवेदिभिः ।' इति--(ग० र० स० पृ० ८१ श्लोक: ८) । घटा = गजसंहतिः, घटना, गोष्ठी, समूहश्च । 'घटा घटनगोष्टीभघटनासु च योपिति ।' इति--- (मे0 पृ० ३४ श्लो० १२) । जटा = केशवन्धविशेषः, लग्न कचः, मांसी, वृक्षमूलं च । 'जटा मांस्यां लग्नकचे वृक्षमूले' इति---(श० र० स० पृ. ८४ पं० १८) । घोण्टा बदरी, पूगवृक्षश्च । 'घोण्टा तु बदरीपूगवृक्षयोश्च निगद्यते।' इति--(श० र० स० पृ० ८४ पं० १५) । पोटा = पुरुषलक्षणा स्त्री । 'पोटेति गदिता सद्भिर्या स्त्री पुरुपलक्षणा ।' इति--(ग० र० स० पृ. ८५ पं०१८) । भिस्सटा = दग्धिका, दग्धान्नम् , दग्धोदनम् । 'भिस्सटा दग्धिका' इति- (अम० ना० लिं० पृ० ३१९ श्लोक: ४९) । 'दग्धान्नं भिस्सिटा झिल्ली' इति च---(वे. पृ० १६५ श्लोकः ७७) । छटा= दीप्तिः, परम्परा, संघातविशे पश्त्र । 'छटा समूहे कान्तौ च वेष्टने च' इति-- (ना० मं० पृ० २४ पं०७३) । विष्ठा = पुरीयम् । 'वर्च : क्टिं पुरीपो विड् विष्ठोच्चारः शकृन्मलम् ।' इति-(पं० र० मा० पृ० २६ पं०२५) । मजिष्ठा = रागद्रव्यविशेषः । “मजीठ" इति लोके । 'मजिष्ठा विकमा जिङ्गी' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १५९ श्लोक: ९०) । काष्ठा दिक, दाहहरिद्रा, कालमानम्, प्रकर्षः, स्थानमात्रं च । 'काष्ठा दारुहरिद्रायां काल मानप्रकर्पयोः ॥ स्थानमात्रे दिशि च स्त्री' इति-(मे० पृ० ३८, ३९ श्लोक: २, ३,) । 'काष्ठा निशा ककुप् काष्ठा काष्ठा प्रोक्ता वसुन्धरा । काष्ठा कालविशेषः स्यात्काष्ठं दारु निगद्यते ॥' - इति च--- (अने० ध्व० मं० पृ० ८ श्लोक : ६९) पाठा = ओषधिविशेषः, विद्धकर्णी । “पाठा" इति लोकेऽपि । 'पाठस्तु पठने ख्यातो, विद्ध कयां तु योपिति ।' इति-(मे० पृ० ३९ श्लोक: ७) । शुण्डा =हस्तिहस्त:, हाला, सुरा, पानागारञ्च । 'शुण्डापानगृहस्तिहस्तसुरा च । अप्यम्बु- हस्तिनीवेश्यास्वपि' इति--(श० र० स० पृ० ९८ पं० १४, १५)। गुडा-गुडिका, वृहद्वटिका, स्नुही । "सेहुण्ड” इति लोके । उशीरी, लघकाशश्च । 'गुडा स्नु ह्यां च कथिता गुडि कायां च योपिति।' इंति-(मे० पृ० ४१ श्लोक: १०)। 'गुडो गोलेक्षुविकृती स्नुहीगुडि- कयोर्मुडा।' इति रुद्रः' इति-(अम° सु० व्या० पृ० १६४ स्तं० १ पं० १८) । गुडश्च । -- - - ·५६ मुकुन्दको मागयां पृ० ३१ प. ४) । मारिकापक्षिभेद । 'मालुवो" इति प्रमिला । वराहा चित्राादा च चित्रनेत्रा च मारिका ।' इनि-हा. व. पु. ४०० इलो० ८९) । 'मारिका मगुरागपा दूनी मेनाविनी च मा।' इनि--(रा०नि० पृ. २७७ श्लो. ४७२) । 'शारिता इन्पति । हिमाम्मरभैर , उचे वातप्रवृत्ती गन्दविशेष । "उपरी" इनि प्रसिद्ध । पक्षि- भेद, पेचिका च । 'पंचिका पुन ॥ उलूरटि हिरवा स्यालनकाक्षी च पिङ्गल।' इति-- (वै० पृ. २७ दलो. २१)। "हिका हेमा च हिविसका।' इति च--(दै० पृ. १८३ श्लो० १२७) । पिपीलिया कोटभेद । 'मुगो" इति प्रमिद्धा । 'पिपीलिया तु हारी स्यात्' इति--(वि० मे. पृ० २८८ रतो. २७)। 'गर्यानि पिपीला ।' इति पुस्त्वमपि इनि रिम्वामी--(अम. म. मा० पृ. ४५१ म २ प०३२) । निन्दुकी = वृक्षभेद । "मुरगी" इति प्रमिद्धा । निन्दुको वृक्षभेदै स्यात्' इनि-(ग० र० म. पृ० १८ श्लो. २) । भङ्गि = कौटिल्यभेद , विच्छित्तिर्वा । व्याजच्लनिर्भ भङ्गिदग्धोभनिमीलिका।' इति रभम , इति-(अम० मु० व्या० पृ० १५२ म १ प० ३,४) । शेष प्राग्वत् । दुर्गमिहानु क्रमरहितान् कानादीन् गान्नान्नान् स्त्रीलिङ्गवाचकगदानाह-(दु. लिंग पृ. २ इनो. नवमालिका बलाका गवेघुको-ल्का कृकाटिका यूका । शेकालिका शलाका हसन्तिका हसनिका केका ।। झिरुका लड्डा स्पृक्का करणेपीका च वालुके-पटकया । त्विट् पुत्तिका पनाकाऽय मालिका मानिका नाडिः ।। शाखा शिखा विशाखा परिखा रेखा सुरङ्गया' इति । - अनरो सासरलायो यात्या- नवमालिकेति । भिएनि । यानि च । एते नवमालिकादय सृरङ्गाना शब्दा इष्टक्या मरगया च मह स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । नवमालिका = पुप्पविशेष , नवमल्लिका, ग्रीष्मोड़वा, मनला। नेवारा" इति । 'नेवारी" इति च लोके । 'कुमारिका ग्रीष्मभवा मुगन्धा वनमालिका ।' इनि--(प० र० मा० पृ० १६५० १२) । 'अय सप्तलाया तु सप्तला नवमल्लिका।' इति-- (रा. नि० पृ. ४२५ दो० ४२) । वलाका=पक्षिविशेष, बभेद । 'बलाका बिमाठिका।' इनि--(नम• ना० लि. प. १९६ श्लो. २५) । 'बलाश विषण्ठो स्याच्छुकाङ्गी दीर्घकन्धरा।' इति--(रा. नि. प. ४०५ श्लो० २१)।

·. , लिङ्गानुशासनवर्ग:। 'वलाका वर्हि गश्चैव मेघानन्द: प्रकीर्तितः ।' इति च--(राc नि० पृ० ४२३ श्लो० २) ।- कृकाटिका = शिरोध रैकदेशः, ग्रीवायामुन्नतभागः । “घाटी" इति ख्यात: । ग्रीवापश्चाद्भाग इति स्वामिमुकुटौ । 'अवटुर्घाटा कृकाटिका ।' इति--(अम० ना० लि० पृ० २३३ श्लो. ८८) । 'अवटस्तु शिरः पश्चात्सन्धिर्धाटा कृकाटिका ।' इति च--(रा० नि० पृ० ३९७ श्लो० २७) । शेफालिका = लतासमुदायविशेषः, तत्पुष्पम् , कृष्णपुष्पा, निर्गुण्डी च । "न्यवारी" इति ख्याता । 'शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० १५२ श्लोक: ७०) । हसन्तिका, हसनिका च द्वेऽप्यङ्गारशकट्यो । ''अङ्गेठी" "वोरसी" "बिरौसी" 'वरोसिया" इति च लोके । 'अङ्गारधानिकाङ्गारशकट्यपि हसन्त्यपि । हसन्यपि' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३११ श्लो० २९)। 'हसन्तिकाऽङ्गार- धान्याम्' इति च-(श० र० स० पृ० ४५ पं० ५) । स्पृक्का = सुगन्धिद्रव्यविशेषः, शाकभेदः, पृक्का । 'अस्यर" 'अस्परक" "विडारशाक" इति च लोके । 'मरुन्माला तु पिशुना स्पृक्का देवी लता लघुः ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १७३ श्लो० १३३) 'स्पृक्का तु ब्राह्मणी देवी' इति वाचस्पतिः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० १७३ स्तं० २ पं० १७) । 'मता स्पृक्कोपधान्तरे ।' इति--(श० र० स० पृ० ६ पं० ५) 'पृक्का' इत्यपि । 'पृक्का च महिला वधूः ।' इति--(त्रि० शे० पृ० ३४६ श्लो० २२३) । करुणा = कृपा । 'करुणो रस- वृक्षयोः । करुणा तु कृपायां स्यात्' इति--(अने० सं० पृ. ६५ श्लो० २०५) । त्विट् = दीप्ति:, शोभा, वाक् च । 'त्विट् शोभापि' इति-(अम० ना ० लि. पृ० ४३७ श्लो० २२५) । 'कान्तौ वाचि रुचौ त्विट् स्त्री' इति च रभसः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ४३७ स्तं० १ पं० १३) । पुत्तिका = मधुमक्षिकाविशेषः । 'पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्' इति--(अम० ना० लिं० पृ० १९७ श्लो० २७) । अथानन्तरम् । मालिका = पंक्तिः, पुष्पविशेषः, गृहविशेपः, मद्यं च । 'आवलिः पद्धतिः पंक्तिरालिलेखा च मालिका ।' इति-- (वै० पृ० १८८ श्लो. २४) । 'सुगन्धा प्रैष्मिका ताना मालिका नवमालिका ।' इति-- (वै० पृ० ६० श्लो० १८६) । 'मेठो हर्म्यश्च मालिका ।' इति- (वै० पृ० १६१ श्लो० २९) । 'कपिशीका च मालिका ।' इति च--(वि० शे० ४०५ श्लोक: ४२३) । नाडिः = कन्दली, धमनिः, व्रणविशेषः, घटिका, शिरा च । 'नाडी नाले व्रणान्तरे । शिरायां गण्डदूर्वायां चायां कुहनस्य च । तथा पक्षणकालेऽपि' इति---(श० र० स० पृ० ९७ पं० १९, २०, २१) । विशाखा = नक्षत्र (१) तथा च प्रयोग --'हसन्ती च हसन्ती हमन्ती वामलोचनाम् । हेमन्ते ये न सेवन्ते ते नरा मन्दभागिनः ।' इति । हसन्ती = अद्भगारधानी । हसन्ती = मल्लिकाप्रभेदः । हसन्तीः स्त्री चे येतास्तिस्त्रो ये नरा हेमन्ते न सेवाते ते मन्दभागिनः स्युः।

·. ५८ मुकुन्दको विशेष पोहगनशनम्, नठिनाइन । 'विगाया में वटिये।' इति--(अने० म.पू. ५८ इलो० ११३) । रेगा = प्रालि, आवलि । 'रेगापामावगे रेगा' इनि-(२०१० २२२ स्लोर ३२)। दो० प्रा० । अयानी जपादीन् गुपापपलान् म्योरिजवाचागदानाह हेम-(अभि० म. लि. प. ३ श्लोज ३१, ३२, ३३, ३४) । जंघा चञ्चा कच्छा पिच्छा पिम्जा गुजा सजा प्रजा । झझा पटा जटा घोण्टा पोटा भिस्सटया छटा ॥१४॥ विष्ठा मजिप्ठया काप्ठा पाठा शुण्डा गुडा जडा। वेडा वितण्डया दाढा राढा रीढा च लीढया ॥१५॥ घृणो- वर्वणा स्थूणा दक्षिणा लिखिता लता । सृणता प्रियता प्रेता गीता सीता सिता चिता ।।१६।। मुक्ता वार्ता लूता-ऽनन्ता प्रसृता माजिताऽमृता । कन्या मर्यादा गदे-क्षुगन्धा गोधा स्वधा सुधा ॥१७॥ इति । काछ एपी व्यास्था- जघेति । विप्ठति । पुणेनि । मुक्नेनि च । एने उपादय मुधान्ता शब्दा भिस्मटया मजिष्ठपा वितण्डया लोइया च गह सीलिगा भवन्ति । जघा = अङ्गविशेप , जापनी । 'प्रस्ता जाघनी जघा' इनि--(वै० पृ० १७७ को ५८) । चञ्चा = तृणमयपुग्प । "व" इति लोके। चञ्चा तु तृणनिर्मितपुरुषे ।' इति---(ग० र० स० पृ. ७१ श्लो. ९)। कच्छा = चीरिका । 'झिल्ली' इनि, मतीरा" इति च भापायाम् । वाराही, गृप्टिभेषजम्, परिधानापराञ्चल । इति लोके । वाराही नीरिका पच्छा' इति--(मि० ० पृ. ३२५ श्लो० ८०) । 'चीरितया च कच्छा च स्त्रियाम्' इति च--(भ० र० स० पृ. ७४ श्लो० १०) । पिच्छा = ओदनमण्ड, शाल्मलिनिर्याग, मोचा, आश्रमपादपश्च । 'पिन्छा पूगच्छाकोपे चोलियाफणिलाल्यो ।' नि-(हा0 व० पृ० ४०७ श्लोकः २३०) । 'पिच्छा पूगच्छटाकोपमोचाशाल्मलिवेष्टके । भक्तसम्भूनमण्डै च परतावश्वपदामये । स्त्रियाम्' इति - (मे• पृ० २९ श्लोर ३)। पिञ्जा-तूलम, हरिद्रा, तूलपिश्निका च । पिजा तूल. हरिद्रयो । पिा स्त्रिया मना तूपिनिकाया बुधोत्तमै ।' इनि-(० र०म० पृ० ७६ लोक १९, २०) गुजा = रक्तिमा । "रत्ती” इति--''घोगची" इनि च लोके । पटह , ·- - लिङ्गानुशासनवर्गः । कलध्वनिश्च । 'गुजोक्ता तु कलध्वनी । पटहे काकचिञ्चामाम्' इति---(श० र० स० पृ० ७६ श्लोकः ११) । खजा= मन्थः, प्रहस्तश्च । 'खजा मन्यप्रहस्तयोः।' इति-(श० र० स० पृ० ७६ श्लोकः ८) । प्रजा = लोकः, जनः, सन्तानश्च । 'प्रजा जने च सन्ताने' इति- (श० र० स० पृ०७६ श्लोक: १९).। 'प्रजा तु जनपुत्रयोः ।' इति-(वै० पृ० २२१ श्लोक: २३) ।. 'स्त्री तु प्रसूतिः सन्ततिः प्रजा ।' इति च--(वै० पृ० १७६ श्लोकः ४१) । झञ्झा वन्यन्तरम् अम्बुकणवृष्टिश्च । 'झञ्झा ध्वन्यन्तरे मता । अत्यम्बुकणवृष्टावप्युक्ता सा शब्दवेदिभिः ।' इति--(ग० र० रा० पृ० ८१ श्लोक: ८) । घटा = गजसंहतिः, घटना, घटनम्, गोष्ठी, समूहश्च । 'घटा घटनगोप्टोभघटनासु च योपिति ।' इति- (मे0 पृ० ३४ श्लो० १२) । जटा = केशबन्धविशेषः, लग्न कचः, मांसी, वृक्षमूलं च । 'जटा मांस्यां लग्नकचे वृक्षमूले' इति--(श० र० स० पृ० ८४ पं० १८) । घोण्टा=बदरी, पूगवृक्षश्च । 'घोण्टा तु बदरीपूगवृक्षयोश्च निगद्यते।' इति--(श० र० स० पृ० ८४ पं० १५) । पोटा- पुरुपलक्षणा स्त्री । 'पोटेति गदिता सार्या स्त्री पुरुषलक्षणा ।' इति----(श० र० स० पृ० ८५ पं० १८) । भिस्सटा = दग्धिका, दग्धान्नम् , दग्धोदनम् । 'भिस्सटा दग्धिका' इति- (अम० ना० लिं० पृ० ३१९ श्लोक: ४९) । 'दग्धान्नं भिस्सिटा झिल्ली' इति च--(वे० पृ० १६५ श्लोक: ७७) । छटा= दीप्तिः, परम्परा, संघातविशेषश्च । 'छटा समूहे कान्तौ च वेष्टने च' इति--- (ना० मं० पृ० २४ पं०७३) । विष्ठा = पुरीयम् । 'बर्च : किटं पुरीपो विड् विष्ठोच्चारः शकृन्मलम् ।' इति- (पं० र० मा० पृ० २६ पं०२५) । मजिष्ठा = रागद्रव्यविशेषः । "मँजीठ" इति लोके । 'मञ्जिष्ठा विकसा जिङ्गी' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १५९ श्लोक: ९०) । दिक, दाम्हरिद्रा, कालमानम्, प्रकर्षः, स्थानमानं च । 'काष्ठा दाहहरिद्रायां काल मानप्रकर्पयोः ॥ स्थानमात्रे दिशि च स्त्री' इति-(मे० पृ० ३८, ३९ श्लोक: २, ३,) । 'काष्ठा निशा ककुप् काष्ठा काष्ठा प्रोक्ता वसुन्धरा । काष्ठा कालविशेषः स्यात्काप्ठं दारु निगद्यते ।।' · इति च-- मं० पृ० ८ श्लोक : ६९) पाठा = पाठा = ओषधिविशेषः, विद्धकर्णी । "पाठा" इति लोकेऽपि । 'पाठस्तु पठने ख्यातो, विद्ध कयां तु योपिति ।' इति-(मे० पृ० ३९ श्लोक: ७) । शुण्डा = हस्तिहस्त:, हाला, सुरा, पानागारञ्च । 'शुण्डापानगृहहस्तिहस्तसुरा च । अप्यम्बु- हस्तिनीवेश्यास्वपि' इति---(श० र० स० पृ० ९८ पं० १४, १५)। गुडा-गुडिका, वृहद्वटिका, स्नुही । “सेहुण्ड" इति लोके । उशीरी, लघकाशश्च । 'गुडा स्नु ह्यां च कथिता गुडिकायां च योपिति।' इति-(मे० पृ० ४१ श्लोकः १०) । 'गुडो गोलेक्षुविकृती स्नुहीगुडि- कयोर्गुडा।' इति रुद्रः' इति-(अम° सु० व्या० पृ० १६४ स्तं० १ पं० १८) । गुडश्च । काष्ठा- - ·६० मुकुन्दको 'सुहोगडयोगुंड ऐसगोलयोः।' इति घाजय' इति--(अम • सु० या०प० १६४ स्तं० १ प. १९) । जा- मूभियो । कार" इति लोके । 'जडा मिपाम् । मूक- जिम्माम् इनि--(मे० पृ. ४. सो१३) : वेडानौरा । 'वेडी' इत्यपि । वितण्डा%D पादभेद, सच्चीमान ! 'रितण्डा वादभेदे म्यान्नीमामिलाये। करवीमिपि सो स्यात्' इति-(मे. पृ. ४३ लोr ३६) । दारष्ट्रा, अभिलापश्च । 'दाहा स्थादरि दागनमिलाप च कोयते ।' इति--(मे० पृ० ४३ श्लोक २) । राहा जनपद- विशेष , मुग्रस , गोडदेशे पुरोविगेर, सोमा, यतिश्च । 'राग देशान्तरे युतौ ।' इनि- (अने. ति. प० २८ दलोर २५३) । 'रावा स्त्री सुह्मागोमयो ।' इति--(मे. पृ. ४४ सो३) । 'राड स्पाइभेदेऽपि, स्त्रिया स्यात्मुलगोभयो ।' इति च--(०र० म० पृ. १०२ प. ३) । रीढा = अवमानना, अवज्ञा, गतिश्च । 'रीडापमाननागत्यो' इति- (अने० नि० पृ० २८ श्लोर २५३) । लोढा% । घृणा जुगुप्सा, कृपा च । 'घगा जुगुप्मापयो' इति--(मे० पृ० ४५ फ्लोर १२) । अर्णा = मेवादिलोम, ध्रुवोरन्त- रावतंक च । 'ऊर्गा मेवादिलोनि स्यादन्नरावर्तके ध्रुवो।' इति-(मे० पृ० ४५ श्लो० ३) । धर्वगा - बृहन्मक्षिा, नीलमक्षिका, नीलवर्गमक्षिका ! 'वर्वणा मक्षिका नीला' इति-(अम. ना. लि. पृ० १९७ दलोक २६) । स्थूणा = गृहादीनामुत्तम्भनकाष्ठम्, मम्मी, रोगानर च । "स्पूणा स्यात् सम्यो स्तम्भेऽपि वेश्मन, (गृहस्य च)।' इति-(मे० पृ. ४७ लो० ३२) । 'स्यूगा मूर्या स्तम्भे रुगन्तरे।' इति च--(अने० सं० १.० १४ श्लोक १५८) । दक्षिगा पनादिविधिदानम्, दिक् च । 'यज्ञादिविधिदाने दिशि स्त्रियाम् ।' इनि--(मे० पृ. ४८ श्लोक ५१) । 'दक्षिणो दक्षिणोद्भूतसरलच्छन्दवति ॥ अवामे . विगु, यज्ञादिविधिदाने दिशि स्त्रियाम् ।' इति च--(२० र० स० पृ० १११ प० १६, १७) । लिखिता = धर्म मानप्रवामुनिपत्नी । लना=प्रतनि , वल्ली, शाखा, सुन्दरस्त्री च । 'लता वस्तूरिकामामाविल्लोप्रियङगा । पिपीलिकाया माधव्या ज्योतिष्मत्यूर्णनाभयो ।' इनि--(ना० २० मा० पृ० २७ १० ६,७) । 'लना वीरुत्स्त्रियो स्पृषकामाघच्योश्च प्रिय नि । कस्तू पाया शासायाम्' इति च-(२० र० स० पृ० १३१ श्लोक १९) । तुगता = कामुरम् धन , तृणत्व च । 'तृणता धनुषि तृणत्वे' इति-(म० पृ० ६२ श्लो. ११४) । त्रिवृता - औषधिविशेष , शुक्लत्रिधारा । 'त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् ।' इति-- (अम० ना० लि. प. १६४ श्लोक १०८) । त्रेता युगविशेष , अग्नित्रितय च। 'त्रेता युगग्नित्रितय' इति-(मे० पृ० ५५ श्लोक २३) । सीता-जानकी । लागलपद्धति', लाइलकतरे का । कूड' इति लोके । व्योमगङ्गा, स्वर्गगगा, अलकनन्दा च । 'सीता लक्ष्मीरुमा सीता सीता शस्याधिदेवता । सीता सीरध्वजापत्य सीता मन्दाकिनी मता ॥ सीता .

·लिङ्गानुशासनवर्गः । चालकनन्दा च चक्षुर्भद्राऽच्युता क्रमात् ।' इति-(अने० ध्व० इति-(अने० ध्व० मं० पृ० ७ मं० पृ० ७ ठलो० ५४, ७१) । ५५) । 'सीता लागलपद्धतिवैदेहीस्वर्गगङ्गासु ।' इति--(मे० पृ० ५९ इलो० 'शीता' इत्यपि---'गीता नभः सरिति लाङ्गलपद्धती च गीता दशाननरिपोः सह धम्मिणी, च । गीतं स्मृतं हिमगुगे च तदन्विते च, जीतोऽलसे च बहुवारतरी च दृष्ट: ।' इति ताल- व्यादी धरणिः' इति (अम० सु० व्या० पृ. ३०६ स्तं० १ पं० ३२, ३३) । सिता = गर्करा । 'मिश्री" इति लोके । 'सिता (धवला) यां स्त्री' इति---(मे० पृ० ५९ इलो० ७१) चिता=चित्या, संहतिश्त्र । 'चिता चित्यायां संहती स्त्रियाम् ।' ..इति---(मे० पृ० ५५ श्लो० १८)। मुक्ता = मौविताम् । “मोती" इति लोके । 'मक्ता तु मौक्तिके, मुक्त: प्राप्तमुक्ते च मोचने ।' इति-(वि० प्र० पृ० ५९ श्लो० ३९) । वार्ता--वर्तनम् । वातिङ्गगः, कृप्यादिः, वृत्तिश्च । 'वार्ता, वातिङ्गणे वृत्ती वार्ता कृप्यायुदन्तयोः । वृत्तिमन्नीरुगो वार्ता, वार्तमारोग्यफल्गुनोः।' इति--(वि० प्र० पृ० ६० श्लोक : ४६) । 'वार्त फल्गुन्यरोगे स्यादारोग्ये वृत्तिमत्यपि ।' इति धरणिः' इति-(अम० अ० व्या० पृ. ४१० स्तं० १ पं० १७) । 'नि:सारारोग्ययोति, नीरुग् वार्तोऽथ वृत्तिमान् । कृप्यादा- विष्यते वार्ता वर्तनोदन्तयोरपि । वार्ताकेऽपि क्वचिद् वार्ता' इति च- वार्ता' इति च-(अने० समु० पृ० ४ श्लो० २९) । लूना-ऊर्गनामः, पिपीलिका, गदान्तरं च । 'लूता तूर्गनाभे पिपीलिका- गदान्तरे।' इति--(मे० पृ० ५७ श्लोक: ५२) । अनन्ता-पृथिवी, विगल्या, गुट्टची च । 'अनन्ता च विशल्यायां गारिवादूर्वयोरपि । कणादुरालभापथ्यापार्वत्यामलकीषु च । विश्वम्भ रागुड्च्यो: स्यादनन्तं सुरवमनि । अनन्त : केशवे शेपे पुमान्निरवधी त्रिपु ।' इति- (मे० पृ० ६० श्लो० ८१ ८२) । 'आन्तं विपुले वारि, व्योम्न्यनन्ते हरी वले । शेपे, ऽनन्ता महीहेमवतीदूर्वाऽमृतासु च ॥' इति च--(अने० ति० पृ. ३९ श्लो० प्रसृता = जंवा । 'जंघायां प्रसृता मता।' इति-~(मे० पृ० ६३ श्लो० १२४) । मार्जिता = रसाला, शिखरिणी, दधिमधुशर्करामरीचार्दादिभिः कृतं लेह्यम् । 'गिवरिण" इति ख्याता । रचना तु---'अडकसुचिरपर्युषितस्य दध्नः खण्डस्य पोडशपलानि गणिप्रभस्य । सर्पिः पलं मधु पलं मरिचं द्विकर्प शुण्ठ्या पलार्धमपि चार्द्धपलं चतुर्णाम् ॥ सूक्ष्मे पटे ललनया मृदु- पाणिघृष्टा कर्पूरपूलिसुरभीकृतपात्रसंस्था । एपा वृकोदरकृता सरसा रसाला या स्वादिता भगवतो मधुसूदनेन । 'पुरुषोत्तमेन' इति पाठान्तरम् सूदशास्त्र व्या० पृ० ३१७ स्तं० २ पं० २७, २८, २९, ३०, ३१) । 'रसालायां तु माजितः । शिखरिणी' इति हेमनाममाला' इति--- (अम० सु० व्या० पृ० ३१७ पं० ३२) । मार्जिता।' इति च-- (अम० ना० लि० पृ० ३१७ श्लोकः ४४) । अमृता पथ्या। गुडूची । आमलकी च। 'अमृता तु भवेत्पथ्यागुडूच्यामलकीपु च ।' इति--(श० र० स० पृ० १३६ श्लो० ६) । कन्था = मृण्मयभित्तिः, प्रावरणान्तरं च । 'कन्था मृण्मयभित्तो स्यात्तथा -- ६ - - - इति-(अम० सु० . 'रसाला तु ·, मुकुन्दकोपे प्रावरगानरे ।' इति-(मे. पृ० ७२ श्लो० ३) । मर्यादा = सीमा, म्यितिश्च । 'मर्यादा सोमनि स्थिती ।' इनि-(म. पृ० ७७ श्लो. ३७) । गदा = आयुधविगेर । 'गद कृष्णा- नुजे रोगे, गदा प्रहरणान्तरे।' इति-(अने० स० पृ० २० श्लो० २२८) । इक्षुगधा%D कोकिलाक्ष , गोक्षुरश्व । 'इक्षुगन्या कोपिलाक्षे क्रोष्ट्रया काशे च गोक्षरे ।' इति-(म० पृ० ८२ श्लो० ४४) । गोधा= तल , निहाना । 'गोधा तले निहागरायाम्' इति-(श० र० स० पृ० १८० दलो० ११) । स्वधा=पितृदानाओं मत्रविशेष । मुधा: अमृतम् । लाविशेषश्च । 'सफेदी" इति लोके। 'सुधाऽमृते स्नही मूलिपगाङ्गेप्टिमासु च (श० र० स० पृ० १८२ प० १३) । अमरोऽपि--(अम० ना० लि. पृ० ४५१, ४५२ श्लोक ८, ९) । सूचि-माढयः ॥ पिच्छा-वितण्डा-काकिण्य-श्चूणिः शाणी द्रुणी दरत् । सातिः कन्थाऽऽसन्दी' इति । ... अस्य व्याश्या- . सूचीति । पिच्छेति च । मूचि = व्यधनी, शिवा, नृत्यभेदश्च । स्त्री सूचित्य- भेदे च व्यघनीशिखयोरपि ।' इति रत्नकोप ' इति-(अम० मु० व्या० पृ० ४५२ स्त० १ प. माटि = पत्रशिरा, पत्रमाडिका, पगि । 'सारी" इति लोके । देन्यप्रवाशन घ। 'माटि पशिरा' इति रत्नकोप ' इनि-(अम सु० व्या० १०४५२ स्त०१ प० १०)। माठिन्य पशिरा' इति---(अने० स० पृ० १२ श्लोर १३२) 'माठि स्त्री पत्रभङ्गी च दैन्य- स्यापि प्रकाशने ।' इति च---(मे० पृ० ४४ श्लोर २)। कारिणी = पणोदमान-मानदण्ड- माषाणा चतुर्थांग, एक्वगटर , रक्तिया च। 'कापिण्यपधराटके। मान दण्डस्य तु यर्याशे मापस्य च पणम्य च।' इनि--(ना० २० मा० पृ० ७६ प० ८, ९) । 'कारिणी पणतुयाशे मानदण्डे च दृश्यते। कृष्णलेश्वराट्यो स्यादुन्मानस्याशवेऽपि च।' इति---(म० पृ. ४८ श्लोक ४२) । पणगण्डकयोस्तुय्यं उदमानस्य काकिणी।' इति रुद्र' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ४५२ स्त° १५० २३, २४)। हारावल्या तु नान्तेऽप्याह--'माविणी पणतुर्याश' इति--- (हा०व० पृ० ४०३ श्लोक ४४) । रभसोऽपि --'पणोदमानगण्डाना तुर्या शेऽपि च कारिणी।' इति--(अम० सु० व्या० पृ. ४५२ स्त० १५० २४, २५) । गढवस्य पञ्चाशत्तमोभाग उद- मान । उक्त च गणितावल्याम्-'कुत्या स्यादप्टभिणिोणपादेन चाहा। अतोनंगानि- को भाग उद मानमुदाहृतम् ।' इनि च--(अम० सु० व्या० पृ० ४५२ प० २६, २७, २८) । - ·. - - लिङ्गानुशासनवर्गः। चूर्णि: = गद्यम् , पातञ्जलमहाभाष्यम्, कपर्दकः, शतसंख्यककपर्दकाश्च । 'चूर्णी" इत्यपि । 'चूणिर्ग ये स्त्रियां, चूर्ग भोदे क्षारान्तरेऽपि तत् ।' इति-(ना० र० मा० पृ० २५ पं० १६) । 'अय चूर्णी कपर्दके। चूर्णो धूलौ क्षारभेदे, चूर्णानि वासयुक्तिप ।' इति-(मे० पृ० ४५ श्लोकः १२) । 'चूर्णानि वासयवितषु । चूर्ण क्षोदे क्षारभेदे' इति-(अने० सं० पृ० १३ श्लोक: १४२-३) चूर्णानि प्रायेग बहुवचनान्तः' इत्यनेकार्थकैरवाकरकौमुदी। "चूर्णी चोवता कपर्देऽपि, चूर्गो धूली निगद्यते । क्षारभेदे च चूर्ण स्यात्सुवासयुक्तिके तथा ।' इति च-(श० र० स० पृ० १०५ पं० ५) । शाणी = प्रावरणान्तरम्, शणपटविशेष :। 'गाणो मापत्रतुप्टये । लोहादीनां च निक, नाणी प्रावरणान्तरे।' इति--(मे० पृ० ४७ श्लोक: २९, ३०)। द्रुणी कच्छपी, जलद्रोणी, नौकायाः सेकभाजनं च। द्रोण्यम्बद्रोणीकच्छप्योः' इति- (मे० पृ० ४६ श्लोक : १७) । 'द्रगी कुा जलद्रोण्याम्' इति-- (अने० सं० पृ० १३ श्लोक: १४६) । 'द्रुणं चापे निगद्यते। तथा मतोऽलिनि गो, द्रोणीकच्छपयोणी।' इति च--(ग० र० स० पृ० १०५ पं० १७-१८) । दरत् = न्लेच्छ जाति:, प्रपातः, भयम्, पर्वत:, हृदयम् , कूलम्, तीरं च । 'दरद् स्त्रियां प्रपातेऽपि भयपर्वतयोरपि ।।' इति-- (मे० पृ० ७६ श्लोक: ३०) । 'दरत्प्रपातेऽ- द्रिभये (वे)' इति च--(वि० प्र० पृ० ८० श्लोक: ३३) । सातिः = दानम् , 'सातिर्दानेऽवसाने स्त्री' इति---(मे० पृ० ५१ श्लोकः ६९) । आसन्दी = आसनभेदः । वेत्रा- सनमिति प्रसिद्धम् ।" 'आसन्दो वासुदेवे स्यात्वट्वाभेदे च योपिति ।' इति-(मे० पृ० ७६ श्लोक: २०)। दुर्गस्तु क्रमरहितान् जंघादीन् रावान्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकगब्दानाह- (दुर्ग. लिं० पृ० २ ३, ४,श्लोक: ५, ६, ७, ८, ९, १०)। अवसानं च । - जंघा । चञ्चा वचा च चञ्चु: प्रियङ्ग-सरघा-स्फुलिङ्गा गौः ।। पिच्छा-रज्जु-यदृच्छा गुजा राजि-प्रजा-ऽऽजयो याज्ञा । घाटा-कोटि-जटा-त्रोटि-भृकुटि-सटा-त्रुटिः कोटी। विष्ठा मञ्जिष्ठा काष्ठा सधनिष्ठा-श्रविष्ठया-घण्टा । पाठा शुण्डा क्रोडा चूडा माढि-वितण्डो-डुः ।। वीणा धिषणा तूणा स्थूणा धाणा द्रुणी घृणा घोणा । ऊर्णा-ऽऽपाढा तृष्णा किङ्किण्या काकिणी विपणिः ॥ पाणिनीयेऽपि-(१)(याशा स्त्रियाम्) ॥ याज्ञा=प्रार्थना । सि० को पृ० ३९८ नू० ४० ।

·६४ मुकुन्दको सिकता मुक्ता वेता त्रिवृताऽथ लता च दीधिति-त्तिः । वीथी गाथा कन्या कुथा च गीता गदा वेदिः ॥ अजमोदा द्वाः पोटा गोधा मेधा सुधाऽनुराधा च । राधा' इति । . एषां व्यास्या- जति । पिच्छेति । विष्ठेति । वीणेति । सिक्तेति । अजमोदेति च । एते जघा- दयो राधान्ता शब्दा सधनिष्ठाविष्ठया विङ्गिण्या च सह स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । वचा= औषधि विशेष , उग्रगन्धा, सारिका च । 'वचौपधौ। मारिकाया' इति--(मे० पृ. २८ श्लो. ९) । 'बचा स्यादुग्रगन्धाया सारिवायाम्' इति च--(वि प्र० पृ. ३० ३को ९)। चञ्चु = पक्षिमखाग्रम् । “चोच” इति लोके। 'चञ्चुस्नोटिभे स्त्रियो ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २०० श्लो० ३६) 'चञ्चुस्त्रोट्या तु योषिति ।' इति च-(श० र० स० पृ० ७१ १० १०) । प्रियङ्गु = पसिनी, शालिविशेषश्च । 'प्रियडगु स्त्री राजिकाकण- योरपि । फलिन्या कॉसस्ये च' इनि--(मे० पृ० २४, २५, श्लोक ४३) । सरघा = मधुमक्षिका, मधुकर्जी मक्षिका । 'सरधा मधुमक्षिका ।' इति---(अम० ना० लि. पृ० १९७ श्लो० २६) । स्फुलिङ्गा=अग्न्युद्भूतकणिका ।' 'त्रिषु स्पलिङ्गोऽग्निकण' इनि--(अम० ना० लि. पृ० २४ श्लोक ५७) । स्फुलिङ्गा ज्ञातावपि । गौ = स्त्रीगवी। इय गौ दिगादि । पशवाचिनस्तु गोशब्दस्य चतुष्पदजातित्वात्परपरिभाषया स्त्रीपुस्त्वम् । इय गौ स्त्रीगवी । अय गो वलोवर्द । व्याडिराचार्यस्तु--दिगादीनामविशेपेण स्त्रीपस्त्व इच्छति । इति- (दु. वृ० पृ० ३ प० ५) । रज्जु = गुणमयी । वेणी च । 'रज्जुर्वेण्या गुणे योपित्' इति- (मे० पृ. ३० श्लो० १४) । यदृच्छा = स्वच्छन्द , स्वातयम्, स्वरिता । 'यदृच्छा स्वरिता' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३८६ को० २) । 'यदृच्छा नियमोज्झिति ।' इति च-- (वै० पृ० १९२ श्लो. ६)। राजि = रेखा, लेखा, पक्ति , निरन्तरपक्तिसाधारणम् । वीथी च । राजि स्त्री पवितखयो।' इति-(मे० पृ. ३० श्लो० १४)। 'राजी रेसाया पक्ती च' इनि--(अने० स० पृ. ८ श्लो०७५) 'राजी' इत्यपि । 'राजी तु पक्ती रेखायाम्' इति--(अने० ति० पृ० २८ श्लो० २५२) । परती--निश्छिद्रपवतावित्यर्थ । आजि = युद्धम्, क्षणम् ममस्थल च । आजि क्षणे समक्षमाया युधि' इति-(अने० ति० पृ० ८ लो० २१) । आजि स्यात्समभूयुधो । क्षणेऽपि' इति च-(ना० म. पृ० २० प १२) पाणिनीयेऽपि-(१) (दोधिति स्त्रियाम्) दीधिति =किरण । सि० को• पृ० ४०१ सू०१001 ·-- -- केशाः, -- लिङ्गानुशासनवर्गः । ६५ याज्ञा-प्रार्थना । 'आशामनेऽर्थना याज्ञा याचनाव्येषणार्दना । भिक्षा च सनिरक्ली 'गिरः स्यात्' इति-(० पृ० ९३ श्लो० १२०, १२१) । घाटा = ग्रीवावयबविणः । पीठः कृकाटिका । घाटाऽयवट यलीवे' इति---(वै० १० १८० ग्लो० ८४, ८५.) । कोटि:= धनुरप्रभागः, अधिः, संन्याभेदः, प्रकाश्च । 'कोटि: स्त्री धनुष्योऽग्रेऽी संख्याभेदप्रकर्ययोः ।' इति-(मे० पृ० ३४ दलो० ९) । 'कोटिरसे व संन्यायामटन्याधिश्ययोः फले । इति च--- अने० ति० पृ० १३ श्लो० ७७) । जटा = गयन्यविशेष:, जटामांसी, वृक्षमूलं च । 'जटा केशविकारे स्यान्मांसीपादपमूलयो: ।' इति-( अने० ति० पृ० १७ श्लो० १२०) । प्रोटिः = चञ्चुः, कट्फलं न । 'नोटिश्नञ्चो कटकले च' इति-- (ना० २० मा० पृ० २० पं० २) । कुटि: भ्रूभङ्गः, क्रोधादिना ललाटमोचनम् । 'कुटि कुटिपूँगुटि: स्त्रियाम् ।' इति (अम० ना० लि. पृ० ८६ श्लो० ३७) । "भृकुटी" इत्यपि । सदा केसरिस्कन्धजाः अतिन: गिवा च । 'प्रतिनस्तु जटा गटा॥' इति-- (अम. ना. लि. पृ० २३७ श्लो० ९७) । 'सटा जटाकेनरयोः' इति-(मे पृ० ३५ श्लो० २९) । 'कोटीरन्तु जटा सटा।' इति च रभसः' इति--- (अम० सु० व्या० पृ० २३७ पं० १५) । त्रुटि:= काल- विशेषः, सूक्ष्मला, संगयश्च । 'सूक्ष्मलायां त्रुटि: स्त्री स्यात्यालेस्पे संगयेऽपि सा ।' इति-- अम० ना. लि. पृ० ४०३ श्लो० ३७) । 'बुद्धिः स्यात्संशये लेशे सूधमलाकालमानयोः । इति (ना० र० मा० पृ० ३३ पं० १)। कोटी = लक्षाणां शतम्, ज्या च । 'कोटी ज्या जीवा मीविका द्रुणा ।' इति-(वै० पृ० ११८ दलोक: १७८) । 'कोट्युत्तटिनी संख्या स्त्रिपु' इति च-(अने० सं० पृ० ९ श्लोक: ८७) । धनिष्ठा श्रविष्ठया सह वतंते सनिप्ठात्रविष्ठा तया । घनिष्ठा श्रविष्ठा = नक्षत्रविगेपः, अयोविंशतिनक्षत्रम् । 'विप्ठया। समा धनिष्ठा' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३८ श्लो० २२) । घण्टा = ध्वनिजननी, वाद्यनिरोपः, घोपः, कोशफला । "तोरनी" इति प्रसिद्ध शाकम् । अङ्गुष्ठरहितमुष्टिः, मनिवला, नागवला, घण्टापाटलिश्च । 'घोपे कोशफला घण्टा घण्टाला फलिनी फली।' इति-(वै० पृ० ५८ दलोक: १५६) । 'घण्टाऽगुप्ठेन भिन्ना सा (मुष्टि:)' इति च-~ -~-(वै० पृ० १७९ श्लोकः ८०) । क्रोडा = उत्सङ्गः, भुजान्तरम्, अश्वानामुरश्च । 'कोडं क्ली कर्प उत्सङ्गे सकरे ना, न नोरसि ।' इति-(दै० पृ० २३१ श्लोक: २३) । चूडा=शिखा । "चोटी" इति लोके । वडभी, वाहुभूपणं च ! 'चूडा वडभी, शिसायां बाहुभूपणे ।' इति-(मे० पृ० ४१ श्लोकः १३) । उडुः = तारका, नक्षत्रम्, जलं च । 'तारकाऽप्युड वा स्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३७ श्लोक: २१) । 'स्त्रीवलीवयोरुडुः' इति च-(नि० शे० पृ० ३९४ श्लोकः १९) । घिषणा = बुद्धिः । 'बुद्धिमनीपा धिपणा धी' इति--(अम० ना० लि. पृ० ५५ श्लोकः १) । तूणा= शरधिः, शराधार : । 'स्त्रियां तूणेपुची उपासङ्गः' इति. रत्नकोपः' इति-- - - ·मुकुन्दको (अम० सु० व्या० पृ. २९३ स्त० १ १ ३८) । प्राणा- यवागू । 'ल्पसी" इति ख्याता । 'श्राणा तु स्याद् यवाग्वा स्त्री' इति-(२०र० स० पृ. १०७ १० १९) घोषा= नामा, नासिका । 'पोत्रितुरङ्गयो|गो नासाया तु मना स्त्रियाम ।' इति-(श० र० स० १० १०५ ५० ३)। आपाढा नक्षत्रविशेष । तृष्णा = अभिलाप , पिपामा च । 'तृष्णा स्यात्तर्ष- लिप्सयो ।' इति-(मे० पृ. ४६ श्लोक १६) 'तृष्णा त्वीहापिपासयो ।' इति च--- (ना० र० मा० पृ. २५ ५० ६) । किदिग्या सहेति । विङ्किगो = क्षुदघण्टिका । "धुपुर" "घुगुर" "घागरी" इति च लोके । 'क्षुद्रघण्टा तु बिङ्किणी।' इति-(वै० पृ० १७० श्लो० १४५) । 'किङ्किणि' इत्यपि । कद्दगी-इति स्वामी । 'कङ्कण स्यात्प्रतिमर कङ्कणी क्षुद्रघण्टिका ।' इति च भागुरि' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २४१ स्त० १५० २१, २२) । विपणि = पण्यवीथिका, क्रय्यवस्तुशालापक्ति, हट्टशून्यविक्रयस्यानम्, हट्ट मार्ग इति स्वामी । 'विपणि पग्धवीथिका ॥' इति--(अम० ना० लि. पृ० ११७ श्लो० २) ।'आपण पण्यवीच्या च, पथ्ये च विपणि स्त्रियाम् ।' इति रभस' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ११७ स्त० १ ५० ८) । 'आपणे पण्यवोध्या च पप्पे च विपणि स्त्रियाम् ।' इति च रुद्र' इति-(अम• सु. व्या० पृ० ४०६ स्त० १५० ३, ४)। दीधिति = रश्मि , किरण. 'भानु करो, मरीचि स्त्री- पुसयो,र्दीधिति स्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४२ श्लोक- ३३) । वति = दीपादिसम्बन्धिवतित द्रव्यम्, गात्रानुलेपयोग्य पिष्टपुष्टसुगन्धिद्रव्य च। 'बर्ति भैपजनिर्माण नयनाञ्जनलेखयो । गावानुलेपनीदीपदशादीपेषु योषिति ।' इति--(मे. पृ० ५८ श्लो० ५५) । 'गानानुलेपनी वर्तिवर्णक स्याद्विलेपनम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २४८ श्लोक' १३३) । द्वौ द्वौ भिन्नाथों-इत्येके । गातानुलेपनी वनिर्विगन्ध्यय विलेपनम् । वर्णक चाय विच्छित्ति स्त्री कयायोऽङ्गरागके ।' इति च रभम ' इति-~-(अम० सु० व्या० पृ. २४८ स्त० १५० २१, २२)। वीयो =पक्ति, मार्ग, गृहाङ्गम्, रूपकान्तर च । 'चीयो पक्तो गृहाङ्गे च रूप- कान्तर वर्मनो ।' इति---(मे० पृ० ७२ लो० १२) । गाया = आर्या, श्लोक, सस्कृता- न्यभाषा, गेयम्, वृत्त च । "गाथा इलोके संस्कृताधभाषाया गेयवृत्तयो।' इति-(मे० पृ० ७२ श्लोक ६) । कुपा = वर्ण कम्बल । निशु लिङ्गम्वित्येके । "कुथेन नागेन्द्र मिवेन्द्रवाह- नम् ।" इति-(दु. लि. वि० पृ० ४ प० १३) । 'कुय स्त्रीपुमयोवर्णकम्बले, पुसि बहिपि ॥ इति च-(मे० पृ० ७२ श्लोर. ४) । वेदि =यागोपकरणी, परिष्कृतभूतरम् । अङ्गुलिमुद्रा च । 'वेदि स्यात्पण्डिते पुमान् । स्त्रियाममुलि मुद्रापा स्यात्परिष्कृतभूतले ।' इति- (मे० पृ०७५ श्लो. १५) । अजमोदा- ब्रह्मकुशा, यवानीद्वयम् । 'अजमोदा तूप्रगन्धा ब्रह्मदर्भा यथानिका ।' इति-(अम० ना रि० पृ० १७७ श्लोक १४५) । दा=द्वारम् । 'स्त्री द्वार प्रतीहार' इति-(अम. ना. लि. पृ० १२२ श्लोक १६) । मेया-प्रशा, धारणावबुद्धि । .

·लिङ्गानुशासनवर्गः । ६७ मेधा युद्धौ, ऋतौ पुमान् ।' इति-(मे• पृ० ७९ श्लोकः १३) । अनुराधा नक्षत्रविशेपः, सप्तदशनक्षत्रम् , राधामनुगता। राधा= विशाखानक्षत्रम्, गोपी, आमलकी, विष्णुकान्ता विद्युत् , वेधविशेपः, धन्विनां चित्रभेदश्च । 'राधो मासान्तरे,राधा चित्रभेदे च धन्विनाम् । गोपीविशाखामलकीविष्णुक्रान्तासु विद्युति।' इति-मे० पृ० ७९ श्लो० १३, १४) । शे प्रा० । अयेदानीं सास्रादीन् स्वाहापर्यन्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:-(अभि०सं० लि. पृ० ३ श्लोक: ३५ तः ४१ या०) । सास्ना सूना धाना पम्पा झम्पा शम्पा प्रपा शिफा । कम्बा भम्भा सभा हम्मा सीमा पामा-रुमे उमा ॥१९॥ चित्या पद्या पर्या योग्या छाया माया पेया कक्ष्या । दूष्या नस्या शम्पा सन्ध्या रथ्या कुल्या ज्या मङ्गल्या ॥१९॥ उपकार्या जला-रा प्रतिसीरा परम्परा । कण्डरा-ऽसृग्धरा होरा वागुरा शर्करा सिरा ॥२०॥ गुन्द्रा मुद्रा क्षुद्रा भद्रा भत्रा छत्रा यात्रा मात्रा । दंष्ट्रा फेला वेला मेला गोला दोला शाला माला ॥२१॥ मेखला सिध्मला लीला रसाला सर्वला वला । कुहाला शकुला हेला शिला सुवर्चला कला ॥२२॥ उपला शारिवा मूर्वा लट्वा खट्वा शिवा दशा । कशा कुशे-शा मञ्जूषा शेषा मूषे-षया स्नसा ॥२३॥ वस्नसा विस्रसा भिस्सा नासा वाहा गुहा स्वाहा ।।इति।। +4 एपां व्याख्या- सास्नेति । चित्येति । उपकार्येति । गुन्द्रेति । मेखलेति । उपलेति । वस्नसेति च एते सास्नाप्रभृतयः स्वाहान्ता: शब्दा ईपया सह स्त्रीलिङ्गा स्युः । सास्ना गोगलंचम पाणिनीयेऽपि-(१) (यात्रामात्राभस्त्रादंष्ट्रावग्त्राः स्त्रियामेव) ॥ एताः स्त्रियामेव स्युः । यात्रा: प्रस्थानम्, गमनम् । मात्रा अक्षरायवः, द्रव्यं च। भस्त्रा=अग्निदीपकचर्म निर्मितयंत्रविशेषः, चर्मप्रसेविका दंष्ट्रा=दन्तविशेषः, दाढा । वरत्रा-नधी, चर्ममयरज्जुः । सि० को पृ० ४०३ सू० १५६ ! .

·- जटा। ६८ मुकुन्दको "गावरी" इति लोके । 'माम्ना तु गलकमल ।' इति-(अम० ना० लि. पृ. ३२३ श्लो ६३) । सूना=पुत्री, वरम्यानं च । 'सूना पुधा दरम्यानगगुडिरयो स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० ८४ श्लोक २४) घानाभृष्टयव , धन्या च । 'धानाभृष्टयवेऽपि च ।' धन्या- केऽभिनवोद्भिन्ने' इनि--(मे० पृ. ८३ लोक. १२)। पम्पा = दण्डकारण्यान्तर्गतमरो- विशेप, ऋष्यमूब ममोपवर्तिनी पुप्परिणी, ओहदेशम्यनदीविशेषश्च । झम्पा= सम्पातपनम्, लम्फ, प्लुनगति । 'लाफ" इति लोके । स्वेच्छाधीनपनन च । "उछाल" 'बुदान" "फलाग" ''कुलाच" इति च लोके । शम्मा विद्युत्, शतदा । "विजली" इति लोके । 'शम्पा शत- हृदाहादिन्यराबल्य क्षणप्रभा ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३२ श्लोष १) । प्रपा = पानीयशारा । 'प्रपा पानीयवाटिका।' इति-(० पृ० १६० श्लोक २३) । शिफा = नदी, मासी, माता च । 'शिफा जटाया सरिति मासिकाया च मातरि।' इनि-(मे. पृ० १०४ श्लोक ३) शिफा' इत्यपि। कु(क)म्मा = सुगहना वृति , सुगहना निविडा, वृतिवेष्टम् , निविडयेष्टतम् , अस्पृश्यादिदर्शनवारणाय वेष्टनम्, यागभूमावन्त्यजदर्शनवारणाय वेष्टनम् । यतस्यान का घेरा" इति लोके । 'कुम्बा सुगहना वृति ॥' इति--(अम० ना. लि. पृ० २५६ श्लोर १८)। भम्भा - भेरीवाद्यम् । 'नगाडा" इनि लोके । 'दुन्दुभिस्त्वान- को भेरी भम्भा नासूश्च नान्यपि।' इति-(दै. पृ० १४६ श्लोर १३३)। सभा = = परिषद्, गोष्ठी, सामाजिक च । 'सभा सामाजिके गोठ्या चूतमन्दिरयोरपि । इनि-(मे. पृ० १.६ श्लोक ९) । 'सभा द्यूनसमूहयो । गोप्ठ्या मभ्यपु शालायाम्' इति--(अने० स० पृ. २७ श्लोर ३१७)। स्त्रिया सामाजिके गोष्मा द्यूतमन्दिरयो समा।' इति च रभस' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ४२० स्त० २१० २१, २२) । हम्मा = गोवनि । ' म्भा रेभण च गवा ध्वनी।' इति-(प्रि० स० पृ० ३०३ श्लोक २१) । मोमा = अवधि , आघाट, मर्यादा, ग्रामादीनामवधारितान्तभाग । “सीम" इति लोके । 'मीमाभाटस्थितिक्षेत्रेवण्डकोषेऽपि च स्त्रियाम् ।' इति-(मे• पृ० ११० श्लोक ३५) । पामा विचिंका, कच्छ, खर्जुश्च । "खसुरोग" इति लोके । 'कच्छा तु पाम, पामा विचचिंका।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २१९ श्लोक ५३) । रुमा= विशिष्टलवणार , मुग्रीवपत्नी च । रुमा सुग्रीवदारेषु विशि- ष्टलबणाकरे ।' इति-(मे० पृ० ११० श्लोक २७) । उमा = अतसी, पार्वती च । 'उमाऽत- सोहमवतीहरिद्राकीर्तिकान्तिप ।' इति (मे पृ० १०८ श्लोक २)। चित्या = मृतचिति । "चिता" इति लोके । 'चित्या मृतचिती स्त्रियाम् ।' इति---(श. र० स० पृ. २३५ ५० (२) पल्ल्श्यम्--पश्य लक्ष्मण । पम्पाया बा परमधार्मिक । 'इति रामायणम्' इति-(स. नि. पृ०४७ स्त० २५० २० २१) । + ·लिङ्गानुशासनवर्गः । ६६ 'छाया . - - । पद्या = वत्म, मार्ग: । "रास्ता" इति लोके । 'पद्या वमंनि कोर्तिता ।' इति-(मे. • ११५ श्लो॰ ३५) च(पर्या=इंर्या, नियमात्यागः, ध्यानमीनादिकस्य भिक्षुद्रतस्या- कानम् , ईपिथस्थितिः । 'नियमित अनुष्ठान" इति लोके । ईच्यते गुरोः गास्योपासनया यते इति ईर्ष्या। ईर्यायाः पन्याः । व्यथे ध्यानाद्युपाये परिव्राजकादीनां स्थिति: सेत्यर्थः ति-(श० त्रि० पृ० १११ स्तं० १ पं० १९ तः) । 'चा त्वीपिय स्थितिः ।' इति- 4. पृ० ९२ श्लो० ११६) योग्या = अभ्यासः, अर्कयोपिच्च । 'स्थ्यभ्यासायोपितोः।' इति मे० पृ० ११६ श्लो० ४९) । छाया = = प्रतिबिम्बम्, अनातपः, कान्तिः, भानुभाव् च । कान्त्य (न्ता)नातपयोश्छाया' इति-- (अने० ध्व० मं० पृ० २५ श्लो० २०९) । वनातपे कान्तो प्रतिविम्बार्कमाययोः।' इति च--(वै० पृ० २२१ ग्लो० १३)। माया = शाम्बरी, दम्भः, बुद्धिः, दया च । 'माया दम्भे दयावद्ध्योः' इति-(अने० ति० पृ० २६ श्लोक: २२९) । पेया धाणा, यवागूः, अच्छमण्डश्च । 'पया धाणाच्छमण्टयोः ।' इति-- (मे० पृ० ११५ श्लो० ३९) । कक्ष्या गच्छ, वरना, काञ्ची च किया कच्छे वरवायां काच्यां गेहप्रकोष्ठके ।' इति (वै० पृ० २२० दलो० ७) । दूप्या = कक्ष्या, गजमध्यबन्धनम् । 'दूष्या कक्ष्या, निन्द्ये त्वयं त्रिपु ।' इति--(ना० र० मा० पृ० ४५ पं० ३) । नस्या = नासिका, नासारज्जूश्च । “नकेल" "नाथ" इति च लोके । 'नसा नस्या च नासिका । गन्ध- नाली च नातिक्यम्' इति-(नि. गे० पृ० २९२ दलो० २८) । गम्या = युगकील कः, यनाङ्गभूतः शूलाकार: काप्ठविशेपश्च । 'अय गम्या स्त्री युगकोलकः।' इति---(अम० ना० लि. पृ० ३०६ श्लो. १४) । दक्षिणहस्तगृहीततालविशेषः, यष्टिश्च । यया--'धनुः शतं परीहारो ग्रामस्य स्यात्समन्ततः । शम्या पातास्त्रयो वापि त्रिगुणो नगरस्य तु ।' अत्र शम्या यष्टिरिति कुल्लूकभट्टः' इति-(म० चिं० पृ० ५१८ स्तं० १ पं० २७ तः) । सन्ध्या = सन्धिः, पितृप्रसूश्च । 'सन्ध्या सन्यौ पितृप्रस्वां प्रतिज्ञासीमयोरपि ।' इति-( ना० र० मा. पृ॰ ४२ पं० ११) रच्या = रथसमूहः, विशिखा, वर्तनी च । 'रय्या रयीवविशिखें' इति- ना० र० मा० पृ० ४४ पं० ३) । कुल्या = प्रणाली, कृत्रिमापनदी च । 'कृत्रिमाऽल्पनदी कुल्या प्रणाल्यां च' इति-(ना० र० मा० पृ० ४४ पं० १८) । ज्या=धनुर्गुणः, मौर्वी, माता, भूमिः, जया, विजया, रमा च । 'ज्या मौर्वीमातृभूमिपु ।' इति--(ना० र० मा० पृ. ८ पं० ७) 'ज्या जया विजया रमा।' इति च (द्वयक्ष ° ना० मा० पृ० १४ श्लो० ११)। मङ्गल्या=रोचना, प्रियङ्गः, शतपुप्पा च । 'मङ्गल्या रोचनायां च प्रियङ्गशतपुप्पयोः।' इति- (वि० प्र० पृ० १२२ श्लो० ९४) । उपकार्या = राजसा । 'उपका- राजसमन्यु,पकारो- चितेऽन्यवत् इति-(मे० पृ० १२१ श्लो० ११८) जलाः = याज्ञिकानां व्यजनविशेषः, - -- .

·मुकुन्दको धुवित्रम्, किन्नवस्त्रम् च । 'धुवित्र तालवन्त स्यादुरक्षेपव्यजनं च तत् । जलेना जला स्यात्' इति--(वै० पृ० १७१ श्लोकः १५९) । इरा- पृथयो, वाक्, जलम्, मद्य च । 'पृथिव्या याचि पानीये मदिरायामिरा मता ।' इति-(अने० समु० पृ. २७ श्लोक ३०२) प्रतिसीरा- जवनिका, वस्त्रमयी । 'प्रतिसीरा जवनिकाया स्यात्' इति--(श० र० स० पृ० २९० प० १५) । परम्परा=परिपाटी, हिंसा, सन्तानश्च । 'परम्परा परिपाट्या हिंसासन्तानयोरपि ।' इति--(मे० पृ. १४२ श्लोक २७८)। कण्डरा = महास्नायु , महानाडी। 'महास्नायुनि कण्डरा ।' इति--(१०२० मा० पृ० ४२ प० १) । 'कण्डरा तु महास्नायुमहानाडी च सा स्मृता ।' इनि च--(रा. नि० पृ. ४०१ श्लोक ५९) । असृग्धरा वक् । 'स्त्रिया त्व गसृग्धरा।' इति-(अम० ना०लि. पृ० २२३ श्लोक ६२) । होरा-लग्नम्, राश्यम्, शास्त्रम्, रेखाप्रभेदश्च । 'होरा तु लग्ने राश्यद्धे शास्त्ररेखाप्रभेदयो ।' इति--(अने० स० पृ. ३८ श्लोक ४८५)। वागुरा = मृगवन्धनी। 'वागुरा मृगबन्धिन्याम्', इति---(श० र० स० पृ. २८० प० ३) । शर्करा- इक्षुरसविकार , सण्डविकृति । “मिथो" इति लोके । 'शर्करा खण्ड- विकृतावुपलाकर्पराशयो । शर्करान्वितदेशेऽपि रुग्भेदे सक्लेऽपि च ।' इति-(मे० पृ. १३८ श्लोक २२०) । कर्पराश = मृत्कपालखण्डम्, उपला, अश्मरूपा मृच्च । तयोर्यथा--- 'नगतरुशि- खरामर्दी सशर्करो मारुतश्चण्ड ।' इत्यनेकार्थकरवाकरकौमुदी' इति--(अम • सु० घ्या. पृ. ११३ स्त० २ टि० ५० ३९ त.) । मिरा = नाडी, अम्वुवाहिनी नाडी। “सीर" इति लोके । 'नाडी तु घमनि सिरा।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२४ श्लोक ६५) । 'शिरा' इत्यपि । 'शिरो ना पिप्पीमूले, स्याद् धमन्या च योपिति ।' इति च रसभ ' इति--(अम० सु० व्या० प० २२४ स्त० १५० २३) । गुन्द्रा=प्रियड्गु, भद्रमुस्तक च । 'गुन्द्रस्तेजनके, स्त्रीतु प्रियङ्गो भद्रमुस्तके।' इति-(मे० पू० १२४ श्लोक २४)। मुद्रा प्रत्ययकारिणी । 'मुद्रा प्रत्ययका- रिणी।' इति--(वि० शे० पृ० २९८ श्लोक २९) । क्षुद्रा = सरघा, कण्टकारिका, व्यङ्गा, नटी च । 'क्षुद्रा व्यङ्गानटीकण्ट कारिकासरघास च।' इति-~(मे० पृ० १२४ श्लोक १७) । भद्रा-तिथिकरणयोर्भेद , प्रसारिणी, क्ट्फला, अनन्ता च । 'तिथिभेदे प्रसारिण्या कट्फला:- नन्तयोरपि ।' इति-(मे पृ० १२७ श्लोक ७०)। भस्वा = कसादिधमनी, चर्मप्रसेविका, अग्निज्वलनसाधनम् । भस्त्रा चर्मप्रसेविका' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४८ श्लोक ३३) । छत्रा - मधुरिका । 'वनसोफ" इति ख्याता। तृणविशेप , धान्याक च । 'छत्रा मधुरिका मिमि ।' 'छत्राऽतिच्छत्रापालधौ' इति । 'छत्रा वितुन्नकम । कुम्तुवरुप धान्याक्म्' इति च-(अम ना० लि. पृ० १६३ दलोक १०५) यात्रा:प्रम्यानमात्रम, गमनम्। गति , यापनोपाय, देवार्चनोत्सवश्च । 'यात्रा तु यापनेऽपि स्याद्गमनोत्सवयोः स्त्रि- याम् । इति--(मे० पृ० १२८ श्लोक ७८) । 'यात्रा तु यापनोपाये गतो देवार्चनोत्सवें ।' इति इति।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। ७१ - 'दन्त- च= (वि० प्र० पृ० १३२ श्लोकः ९२) । मात्रा परिच्छदः, आच्छादनम्, वस्त्रम् । “कपड़ा" इति लोके । परिमाणम्, अल्पं च । 'मात्रा कर्णविभूषायां वित्त माने परिच्छदे। अक्षरावयवे स्वल्पे, क्लीवं कात्स्न्येऽवधारणे ।' इति-(मे० पृ० १२८ श्लोक: ७५). 'मानं त्ववधृतौ स्वार्थे कात्स्न्ये, मात्रा परिच्छदे । अक्षरावयवे द्रव्ये मानेऽल्पे कर्णभूषणे। काले वृत्ते च' इति-- (अने० सं० पृ० ३७ श्लोकः ४५९) । दंप्ट्रा = दन्तविशेषः, दाढा । "दाढ" इति लोके । दन्त- पंक्तिद्वयत्रान्ते चतस्रश्चश्चतस्रो दन्तविशेषा दंष्ट्रा । 'द्विगुणीकृता दन्तावलिरिति भावप्रकाश: ।' इति---(श० चि० पृ० ११४४ स्तं० १ पं० ३ तः) । 'मध्यदन्ता राजदन्ता दंष्ट्रा तत्पाशवयो. ईयोः।' इति च (वै० पृ० १८० श्लोकः ८९) । फेला = भोजनोज्झितम्, भुक्तसमुज्भितम् । 'फेला फेलिस्तथोच्छिष्टे गदिता शब्दवेदिभिः ।' इति--(श० र० स० पृ० २९९ पं० २) । वेला = काल:, काल प्रभेदश्च । "चौघड़िया" इति लोके । 'वेला काले च जलस्तीरनीरविकारयोः।' इति-(वि० पृ० १५२ श्लोक: ४१) । 'वेला कालविशेषः स्याटेला सिन्धुजलोद्गतिः । वेला सेवामुलीछेदे वेला द्रोण्यन्तरे ध्वनिः ।' इति-(अने० ध्व० मं० पृ० ६ श्लोक: ४४) । मांसेऽपि वेला स्यात्' इति-(हा० व० पृ० ४०८ श्लोकः २६८) । 'जलधिजलविकारे वेला, तटेऽप्युपचारात्' इति क्षीरस्वामी' इति--(दु० लिं० श्लोकः १५ विवेचने पृ० ४६ पं० १३) । 'अब्ध्यम्बुविकृतौ चन्द्रोदयादिना जलधिजलवृद्धौ (ज्वारभाटा) काले मर्यादायां च वेला।' इति --(अम० अम० विवे० व्या० पृ० ३३२ पं० २३, २४) । मेला=मसिजलम्, लेखनद्रव्यम् । 'मसिजलं तु मेला स्यात्' इति--(त्रि० शे० पृ० २९८ श्लोक: २७) । गोला= गोदा- वरी, सखी, कुनटी, दुर्गा च । 'गोला गोदावरीसख्योः कुनटीदुर्गयोः स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० १४६ श्लोकः १४) । दोला= प्रेखा, यानान्तरम् । “डोली" इति लोके । 'दोला नील्यां यानान्तरेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० १४७ श्लो० २७) । शाला = वृक्षस्कन्धशाखा, गृहेकदेशः, गृहं च । 'शाला द्रुस्कन्धशाखायां गृहे गृहैकदेशयोः ।' इति--(मे० पृ० १४८ श्लोक: ५१) । माला = सक्, पृक्का च । 'मालं क्षेत्रे, स्त्रियां पृक्कास्रजोर्जात्यन्तरे पुमान् ।' इति-(मे० पृ० १४८ श्लो० ४५)। मेखला = रसना, काञ्ची, श्रोणिस्थानं च । 'अथ मेखला । श्रोणिस्थाने कटितटे कटिवन्धेऽसिवन्धने ।' इति-- (वै० पृ० २४८ श्लोक: १८)। सिध्मला = मत्स्यविकृतिः, शुकमीनः । 'सिध्मला शुष्व मीने स्त्री, त्रिलिंग्यां तु किलासिनि ।' इति-(त्रि० शे० पृ० ३७४ श्लो० ४०९)। लीला विदग्धचेष्टा, शृङ्गारचेप्टा, केलिः, विलासश्च । 'लीलां विदुः केलिविलासखेलाशृङ्गारभाव- प्रभवक्रियासु ।' इति--(वि० प्र० पृ० १५२ श्लो० ४५) । रसाला = शिखरिणी, रसना, दूर्वा च । 'रसाला रसनादूर्वाविदारीमार्जितासु च ।' इति-(मे० पृ० १५४ श्लोकः १२६) । नाली च । - ।

·. मुकादकोथै सर्वला = अम्बविशेप , तोमर । 'तोमरोऽस्त्री लोहहुलदण्डे कासूश्च सर्वला।' इति-(वै० पृ. ११७ श्लोर १६६) । बरा-ओपधिभेद, वाट्यालक | "चलिआर" इति ख्यात । 'बल- युक्तऽन्यलिङ्ग साद, वला वाटयालके स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ. १४७ श्लोक ३७)। क- (कु) हाला= काहरा, वाद्यभाण्डविशेप । काहली इति हिमगिरिप्रसिद्धा ध्वनिनाला ! "बडा ढोल" इति लोके । अप्सरसा प्रभेदश्च । 'ध्वनिनाला तु काहला ।' इति-(त्रि. शे० पृ० २७१ श्लोक २)काहला तु कहाला स्पाचवण्डकोलाहलेति च ॥' इति च -(वै० पृ० १४६ श्लोक १२६) । शङ्खला = उत्पलपत्रिका, पूगकर्तनो । 'सरोता' इति लोके। महाफ्ला च । 'महाफग पारफला सुभद्रा गङ्गुलाऽपि च।' इति-(० १०५९ श्लोक १७०) । हेला = अनादर , अवज्ञा, वरयोषिता विलास , स्त्रीणा शृङ्गारभावत्रियाविशेषश्च । “हेला तु स्यादवज्ञाविलामयो । हेला शृङ्गारभावस्य क्रियाया च निगद्यते।' इति-(२० २० रा०प० ३०१ श्लोक ७ ८)। शिला = दरद पाराण , प्रस्तर । 'पत्थर" इति लोके। मन शिला, द्वाराध स्पिनदार स्तम् कर्पूर च। 'शिला द्वाराघोदारु कुनटी दृपद् ।' इति-(१० र० स० १० ३०० ५० १७)। 'अयस्ताद् दारुणि शिला इति-(अम० मा० लि. पृ० १२१ श्लोक १३) । 'शिल उम्छे स्त्रिया प्राव द्वाराप स्थितदारुणो।' इति रसम ' इति घ-- (अम० सु० व्या० पृ० १२१ स्त. १५०६, ७) । 'शिली' इत्यपि । 'तलदारु शिली योपिन्ना- सा दारूर्वमम्य यत ।' इति च वोपारित' इति-(अम० मु० व्या० पृ० १२१ स्त० १ ५० ८) । मुवचरा = आदित्यभक्ता शापविशेष । हुल हुल" इति प्रसिद्ध शापम् । अनसी। "अलमो" इति लोरे । सूर्यपन्नी च । आदित्यभता वरदाकंभवता सुवर्चला सूर्यलताऽकंवान्ता।' इति-(रा. नि. पृ० १५३ श्लोक १४४)। चणकोमातमी क्षोमी रुद्रपली सुवर्चला ।' पति --(५० र० मा० पृ. २५ प० २)। सुवचंगममृष्यो च' इति-(०१.० १२६ दलोर ४५)। अमरेणुमहावी• स्वाति सूर्या मुवर्चला। इनि--(त्रि. ० पृ. २७० श्लोक २०)। 'सुवर्चला। वित्तं तु मडूक्याम्' इनि च-(रा०नि० पृ. ४२५ श्लोक ४५)। क्ला= चन्द्रपोडमाग, रागरष्टादशभाग अगस्प पप्टिमाग , कालभेद, निशताष्ठा, शिपम्, गिगादि, मूलरवृद्धिश्च । रला तु पोडगो भाग ' इति-(अम. ना. लि. पृ. ३५ दलोक १५) । ' विनु ता (पाटा) क्ला' इति-(अम० ना० लि. पृ. ४७ श्लोक ११)। 'काला शि. पालभदापि इनि-(अम. ना. लि. पृ० ४३१ श्लोक १९८) । 'सोपा. वपदविमानगमनेर पग मता' इनि--(अने. २०म० पृ. १७ दलोक १७) 'पाले शिल्प वितपदी पारी क्लन का।' इति । बला हिमप्रतिमिता शिल्पादिरूपा' इति पाणश्च ।

·- . लिङ्गानुशासनवर्गः । ७२ उपला= शर्करा। "मिश्री" "चीनी" इति च लोके । 'उपल: प्रस्तरे रत्ने, शर्करायां तु यो- पिति।' इति-(मे० पृ० १४९- श्लोक: ६३) । शारिवा-औपधिविशेपः, उत्पलशारिवा। 'गुलीसर" इति ख्यातः । शालिविशेपश्च । 'गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा।' इति --(अम० ना० लि. पृ० १६६ श्लोक: ११२)। मूर्वा =ज्याहेतुः, तृणविशेषः, धनुर्गुणोप- युक्ता लताविशेपः, मोरटा । 'मुहार" इति ख्याता । पीलुपर्णी, बिम्बी च । 'भूर्वा देवी मधु- रसा मोरटा तेजनी नवा ।' इति--(अम. ना० लि. पृ० १५७ श्लोकः ८३) । लट्वा = करञ्जः, करजभेद., अलक्तः, फलम्, अवद्यम् , खगान्तरं च । 'लट्वाऽलवते करजेऽपि' इति शिवः' इति--(शि० को० पृ० ४६ श्लोक : ५००)। 'लट्वा करञ्जभेदे ‘स्यात्फलेऽवद्ये खगा- न्तरे।' इति च-(मे० पृ० १५९ श्लोक: २२) । खट्वा = कोलगिम्बी, कपिकच्छूविशेषः, पर्य्यकः, मञ्चश्च । पलङ्ग" ''खाट" "चारपाई" इति च लोके । 'दधिपुप्पी खट्वाङ्गी खट्वा पर्य- पादिका कूपा ।' इति-(रा० नि० पृ० ३६ श्लोक : २०४) । 'आसन्दी मञ्चक: खट्यापा- श्रयो मत्तवारणम् ।' इति-(वै० पृ० १७२ श्लोक: १६४) । लक्षणं तु यथा--'अष्टाभिः काष्टखण्डेश्च खट्वेति प्रतिचक्षते।' इति (श० चि० पृ० ७४५ स्तं० १ पं० २५, २६)। विशेषो युक्तिकल्पतरौ द्रष्टव्यः । शिवा = गौरी, शृगाली च । 'शिवा गौरी शिवा क्रोष्ट्री, शिवं श्रेयः, शिवाऽभया।' इति--(अने ० ध्वं०म० पृ० १ श्लोक: ४) । दशा = अवस्था, वतिः, वस्त्रा- वयवश्च । 'दशाऽवस्या, दशावर्तिर्वाससोऽवयवे दशा ।' इति-(अने समु० पृ० ३९ श्लोक: ४३२) कगा = अश्वताडनी, अश्वादिताडनचर्मदण्डः । 'अश्वादेस्ताडनी कगा।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३४८ श्लोक: ३ ३१) । 'कशा का म्रा वक्त्रप?' इति च-(वै० पृ० ११३ श्लोक: ११४) । ईशा = लाङ्गलावयवविशेषः । ईशा लाङ्गलदण्डके ।' इति--(मे० पृ० १६२ श्लोकः २)। मञ्जूपा= वस्यालङ्कारादिस्थापनमञ्जूपा, दारुमयी पेटा। "पेटी" इति स्याता । 'पिटकः पेटक: पेटा मञ्जूषा।' इति-(अम० ना० लिं० पृ० ३४७ श्लोक: २९)। शेपा = प्रसादेन स्वनिर्माल्यार्पणम्, निर्माल्यदानम् । 'प्रसादेन स्वनिर्माल्यार्पणे स्त्रियाम् ।' इति--- (मे० पृ० १६७ श्लोक: २८)। मूपा= सुवर्णादिविलयनभाण्डम् । “घरिया" ''कुठाली" इति च लोके । 'तेजसावर्तनी मूपा' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४८ श्लोक: ३३) । 'मूपी' इत्यपि। 'मृपा त्वावर्तनी मूी' इति च शब्दार्णवः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ३४८ स्तं० २ पं० २५, २६) । ईपा = लागलावयवविशेषः । स्नसा = स्नायुनाडी। वस्नसा = वायुवाहिनी नाडी, अङ्गप्रत्यङ्ग मन्विबन्धनम्पा स्नायु: । 'अथ वस्नसा । स्नायु: स्त्रियाम्' इति---(अम ना० लि. पृ० २२४ श्लोक: ६६) । 'अथ नसा । वस्नमा' इति च-(त्रि. गे० पृ० २९१ श्लोक: १८) । विसमा जरा । "बुढापा" इति लोके । 'विनसा जरा' इति---(अमल ना० लि. पृ० २१५ ।

·मुकुन्दकोपे श्लोक ४१) | मिस्मा = अन्नम्, ओदनम्, भक्तम्, मिद्वालम् । 'भिम्मा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३१९ श्लोक ४८)। नामानामिका, द्वारोपदारु च। 'नामा तु नामिकाया च द्वारोध्यंदारुणि स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० १७० श्लोक ५)। 'घ्राण गन्धवहा नामा नमा नस्मा च नामिका।' इति सामाव' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २३३ स्त० २ १० २६, २७) । 'विज्ञेया नामिका नागा नामा द्वारोवंदारु च।' इति रुद्र' इति-(अम० मु० च्या. पृ० १२१ स्त. १५० १४, १५) । 'नासा दारूपार द्वारमाधोदार गिला स्त्रियाम् ।' इति नाममाला' इति-(अम० सु० व्या० पृ. १२१ स्त० १ १० १५, १६) । वाहा = बाहु , भुज । "बाँह" इति लोके । 'वाहोऽश्वमानयो । वृपे, वाहा तु वाही म्यात्' इति-- (अने० स० पृ. ४९ श्लोक ६१५) । गुहागिरिविवरम्, विमगिरिविलम् । 'गह पाण्मातुरे, गहा। सिंह- पुच्छ्या च गर्ने च पर्वतादेश्च गह्वरे (कन्दरे)।' इति-(मे० पृ० १७५ श्लोक ४) । स्वाहा = अग्निपत्नी। 'अयाग्नायी स्वाहा च हुनमुप्रिया ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० २५६ श्लोक २१) । 'स्वाहा देवह विने' इति च-(अम० ना. लि. पृ० ४४५ श्लोक ८)। अमरोऽपि--(अम० ना० लि. पृ० ४५२ श्लोक ९, १०) । . ... .. नाभी राजसभाऽपि च ।। झल्लरी चर्चरी पारी होरा लट्वा च सिध्मला।' इति । अस्प व्याख्या- नाभिरिति । एते नाभ्यादय सिध्मलान्ता शब्दा स्त्रिया म्यु । नाभि '= = अङ्गविशेप, उदरावनं तुन्दकपी"संडी" इति लोके । वस्तूरिकामद च । 'नाभिर्मुख्यनृपे चमध्य- क्षत्रिययो पुमान् । द्वयो प्राणिप्रतीके स्यात्, स्त्रिया कस्तूरिकामदे।' इति-- (मे० पृ० १०६ श्लोक ५)। राजमभा- राज्ञा परिपद् । "राजदरवार" 'क्चहरी" इति च लोके । राज्ञा सभेति तत्पुरुष । मभाराजेत्यत्र राजपर्यायस्यैवेप्यते इत्युक्तम । तेन राजशब्दपूर्वकमभान्ततत्पु- रुपे क्लीबत्वस्य निषेधात स्त्रीत्वम् । झल्लरी= वाद्यभेद । 'झल्लरी झिल्लरी च द्वे हुडरवे वा- लचक्रके।' इति-(मे० पृ. १३४ श्लोक १५९)। चर्चरी = करदाब्द हपंत्रीडा वा। 'चरी, गीतभेदे च केशभित्करशब्दयो ।' इनि कोशान्तरात्' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ४५२ स्त. २५० २०, २१) । 'चर्चरी चर्भटिस्तुल्ये' इति च-(वं० पृ. ३३ श्लोक २७)। पारी = हस्तिपादरज्जु । 'पारी पूसरागयो । पत्र्या कर्पूरिकाया च पादबन्धे च हस्तिनाम् ।' इनि- (अने० स० पृ० ३६ श्लोक ४४८-९) । शेष प्राग्वत् ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। ७५ अथेदानी क्षान्तशब्दानाह हेम:--(अभि० सं० लि. पृ. ३ श्लोकः ४७ । Aa कक्षा-ऽऽमिक्षा रिक्षा राक्षा' इति । अस्य व्याख्या- - 1 कक्षेति । एते कक्षादयो राक्षान्ताः शब्दाः स्त्रिलिङ्गा भवन्ति । कक्षा- अन्तरीयवस्त्र- स्य पश्चिमाञ्चल:, अधोंऽशुकस्य पृष्ठतो निहिताञ्चलः, इभरज्जुः, करिमध्यरज्जुः, काञ्ची, कायैकदेशः, प्रकोष्ठश्च । 'कशा तु भवनान्तर्भूमेखलागजरज्जुपु ।' इति-(अने० ध्वं० म० पृ० १३ श्लोक: १०६) 'कक्षा स्यात्परिधानस्य पश्चादञ्चलपल्लवे । कक्षा स्पर्धास्पदेऽपि च ।' इति- (अने० समु० पृ० १३ श्लोक : १२९, ७७१) । आमिक्षा = वैश्वदेवी, तप्ते पक्वे च पयसि दधि- योगतो जाता दुग्धविकृतिः । तत्र घनीभूतः पिण्ड आमिक्षा, जलं, वाजिनम् । इति--(श० चिं० पृ० २७५ स्तं० २ पं० २० तः) । 'तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्' इति श्रुतिः' इति-~(त्रि० ० व्या० पृ० १८, १९) । 'आमिक्षा मस्तु वाजिनम् ॥' इति---(वि० शे० पृ० ३११ श्लोक: १७) । 'आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्यादधियोगतः ।' इति----(अम० ना० लिं० पृ० २५७ श्लोकः २३) । रिक्षा = यूकाण्डम्, लत्वे लिक्षा । लिक्षिका । "लीक" 'लीख" इति च प्रसिद्धः । केशकीट:, परिमाणविशेषश्च । 'सरेणुभिरष्टाभिलिक्षा सैव मरीचिका।' इति--(वै० पृ० १८९ श्लोक : ४२) । राक्षा=जतु , द्रुमामयः । "महाचर" इति ख्यातः । लत्वे लाक्षा । 'राक्षा लाक्षा, जतु यावोऽलक्तो द्रुमामयः ।' इति---(अम० ना० लिं० ० पृ० २४५ श्लोक : १२५) । 'स्याद्रङ्गमातृका लाक्षा' इति च--(त्रि० शे० पृ० २९२ . वलीवे, - श्लोकः ३७)। तथा चामर:-(अम० ना. लि. पृ० ४५२ श्लोक: १०) लाक्षा लिक्षा च गण्डूषा गृध्रसी चमसी मसी ॥' इति । अस्य व्याख्या- लाक्षेति । एते लाक्षादयो मस्यन्ता: शब्दा योपिति स्युः । गण्डूपाउन्नतनाभिः । । 'उन्नतनाभिस्तु गण्डूपा, नाऽपि मुखपूर्तिः' इति वोपालितः' इति-(अम० सु० व्या° पृ० ४५२ स्तं० २ पं० ४१) पुस्य पि–'गण्डूपो मुखपूर्तिः स्याद् गजहस्ताङ्गुलावपि । प्रसृत्या प्रमितेऽपि स्यात्' इति---(अने० सं० पृ० १०८ श्लोकः ७७५) 'गण्डूषो मुखपूर्तीभपुष्करप्रसृताञ्जलिः ।'

·मुकुन्दको इति रुद्र' इति-~(अम० ना० लि. पृ. ४५२ स्त० २ १०४०) । यादवस्त्वस्त्रीत्याह-'गण्डूयो ऽस्त्रीगण्डपत्तों प्रमृते गजपुष्करे ।' इति च (वे. पृ. २५९ श्लोक ३४)। गृध्रसी = वातरोगभेद । स तूरुसन्यो भवति । रमसी = यज्ञपात्रभेद । 'प्रणीता" इति प्रसिद्धा । वैद्यकनन्थे तु-- मापपिष्टपोटलिकाविशेषश्च । 'चमसो यज्ञपात्रस्य भेदेऽस्त्री, पिष्टकेस्त्रियाम् ।' इति---(मे• पृ. १७१ श्लोक २१) । मसी = कज्जलम्, मेला लिपिप्रयोजना पत्राञ्जनम् , लिपिमाघनविशेष । "स्याही" इति लोके । शेफालिकावन्त च । 'मसि' इस्यपि । अब स्त्रीपुसयो कलिमंणिोनिमं- सिनि ।' इति । 'मेला मसीजल पत्राञ्जन च स्यान्मसिद्धयो ।' इति च--(त्रि शे० पृ. २९८ श्लोक २७) । हेमचन्द्रस्तु मूर्धन्योपवमाह--'मलिनाम्वृ मपी मसो'--इति-(अभि स• अभि. चि० प० २२ श्लोक ४८४) । शेप प्राग्वत् । दुर्गस्तु क्रमरहितान् दृगादीन् स्वाहापय॑न्तान् स्त्रीलिङ्गवाचक शब्दानाह-~-(दु. लि. पृ० ४ त दलोक १० त १९ यावत्)। दृगो-पधि-ज्योत्स्ना नौः पृतना खनिः खानिः ।। रशना रसना रास्ना सास्ना धाना च रोचना धेनुः । तनु-निःश्रेणि-वपा-वापी-पा-सशिफा-वणिज्या--ज्याः ॥ हम्भा-मम्भा-रम्भा अम्बा-यम्ब्य-क्षदुन्दुभिः सन्ध्या । स्रायुः सरयु-रुमा मा शमी च सीमा छटा प्रतिमा ॥ छाया माया रथ्या तारा च दया शिरोधरा धारा । प्रतिसीरा च शिरा-उर्दा मथुरा कृसरा सुरा हारा ॥ यात्रा मात्रा भस्मा द्रष्टा निद्रा परप्रया गोत्रा। वागुरया कन्धरया शकरया मन्दुरा मदिरा ॥ एला लाला लीला हेला दोला मन शिला माला । शाला शिला च वेला पला-ऽवलि-तुलाश्च मेखलया ।। ज्वाला-लि-बला-फेला वलि-रिल्वलया सुवर्चला धूलि । शप्युलि-पालि-स्थाली-प्रवेणि-वेण्य-धि-तहि-ताडि ।। वृष्य-टवी-छवि-नीवी-ग्रीवा-मूर्वा-मपुण्डि ह-शम्या-क् ि। वासोदशा-शा-पेशि-शारिवाः पथ्यया च कथा ।। मञ्जूपा गण्डपा मूपा रुट् तृट् स्वधा मपि-मासी।

·७७ लिङ्गानुशासनवर्गः। अतसी वृसी वसा नासा स्नुषयो-रु-गुहा च कुहूः ।। द्राक्षा लक्षा लाक्षा लिक्षा कक्षा च काङ्क्षया स्वाहा।' इति । । एमां व्याख्या- दृगिति। रशनेति । हम्भेति । छायेति । यात्रेति । एलेति । ज्वालेति । कृपीति । मञ्जूपेति । द्राक्षेति च । एते दृगादयः स्वाहान्ताः शब्दाः सह शिफया, वरत्रया, वागुरया, कन्धरया, गर्करया, मेखलया, इल्वलया, पथ्यया, स्नुपया, कांक्षया च सह स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । दृक् = चक्षुः, दर्शनम्, बुद्धिश्च । 'दृक् स्त्रियां दर्शने नेत्रे बुद्धौ च, त्रिषु वीक्षके ।' इति---(मे० पृ० १६३ श्लोक: ८)। ओषधिः = व्रीहियवादिः, फलयाकान्ता, फलपाक एवान्तो यस्याः । 'ओपधिः फलपाकान्ता' इति अम० ना० लिं० पृ० १२९ श्लो० ६)। तथा च प्रयोग:--'यत्रोषधयो रजन्याम्' इति कुमार:- इति मुकुट: । 'यत्रान्या ओवयो म्लायन्ते' इति श्रुतिः' इति च-(अम० सु० व्या० टि० पृ० १२९ स्तं० ० १ पं० ३८, ३१) । 'ओषधी' इत्यपि। ज्योत्स्ना = चन्द्रप्रभा। 'ज्योत्स्ना चन्द्रातपेऽपि स्थाज्योत्स्नायुक्तनिशि स्मृता।' इति---(मे० पृ० ८३ श्लो० ८) । नौः= जलतरणका- ष्ठपञ्चविशेषः, नौका । "नाव" इति लोके । 'स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः ।।' इति--- अम० ना० लि. पृ० ५६ श्लो० १०)। पृतना = सेनामात्रम् , सेनाविशेषश्च । 'सेना पृतनानीकिनी चमूः' इति । 'वाहिनी पृतना चमूः।' इति च---(अम० ना० लि. पृ० २८९, २९० इलो० ७८, ८१)। खनिः खानिश्च द्रव्याकरविशेपो, रत्नाद्युत्पत्तिस्थानम्। 'खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्' इति (अम° ना० लिं० पृ० १२६ श्लो० ७) । 'खनिरेव मता खानि :' इति द्विरूपकोषः' इति- (अम० सु० व्या० पृ० १२६ स्तं० २ पं० २५) । रशना = काञ्ची, स्त्रीकटिभूपणम् । 'स्त्रीकट्यां मेखला काञ्ची सप्तकी रशना तथा ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २४० श्लोक: १०८) रसना = जिह्वा । 'रसनं स्वदने ध्वनी । जिह्वायां तु न पुंसि स्यात्' इति--(मे० पृ० ९१ श्लोकः १२) । 'रसनं स्वदने ध्वाने, रसना काञ्चिजिह्वयोः। रसनं चापि रास्नायाम्' इति--(वि० प्र० पृ० ८७ श्लोक : ३०) । 'रसनं निस्वने स्वादे, रसना काञ्चिजिह्वयोः।' इत्यजयधरणी' इति- (अम० सु० च्या० पृ० २४० स्तं० २ पं० १५) । ‘रसनं तु ध्वनो स्वादे,रसज्ञारास्नयोः स्त्रियाम् ।' इति रभसः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० २३४ स्तं० २ पं० १०, ११) । 'रशना' इत्यपि । दन्त्यतालव्यमध्योऽयम् । 'तालव्या अपि दन्त्याञ्च शम्बगम्बलशूकराः। रशनाऽपि जिह्वाया- म्' इत्यूष्मविवेकः' इति च--(मम० सु० व्या० पृ० २४० स्तं० २ पं० १३, १४)। रास्ना %3D ओषधि विशेषः, गन्धनाकुली । "रासना" इति ख्याता । एलापर्णी च । 'नाकुली सुरसा स्निा सुगन्धा गन्धनाकुली ॥' इति--(अम० ना० लि. पृ० १६७ श्लोकः ११४) । एलापर्णी तु सुवहा रास्ना युक्तरसा च सा।' इति च-- (अम० ना० लि. पृ० १७५ श्लोकः १४०) ।

·- मुकुन्दको रोवना-गोपितम्, सारलारम्, वरस्त्री च । 'रोचना रक्तवहारे गोपित्तवरयोपितो।' इति-(मे० पृ. ९१ श्लोक १६) । घनु = प्रत्यग्नप्रसवा, अभिनवप्रमवा, नूतनप्रसूता । 'धेनु भ्यानवमूर्तिका।' इति-(अम० ना० लि. पृ. ३२६ श्लोक ७१) । 'धेनुर्गोमात्र दोरध्यान इनि--(अने० म०प० २३ श्लोक २७५)। तनु = शरीरम् , स्वक् च । 'तनु वार्य त्वचि स्त्री स्याद् विस्वल्पे विरले कृशे ।' इति--(मै० पृ० ८३ श्लोक ९) । त्वग्देहयोरपि तनु' इति ध ~~~(अम० ना० लि. पृ० ४१६ श्लोक ११३) । नि धेणि = आरोहिणी, काष्ठादिकृता- रोहणमार्ग , परोवृक्षश्च । निणिरधिरोहिण्यां खजूरीपादपेऽपि च ।' इति--(अने० स० प.. ६६ लोग २२३) । वपा= विवरम्, बिलम् , मेदश्च । 'वपा विवरभेदसो।' इति-(मने० स० पृ० २६ फ्लोर ३०३)। वापि = उदवाधारविशेष । 'यावली" "वावडो" इति प सोरे । 'कापि तु दीपिका।' इति--(अम. ना. लि. पृ० १०४ दलोक २८)। 'वापि' इयपि । 'वाप्यो वापिरिति स्मृता ।' इति द्विरूपसोप ' इति च--(अम० सु० व्या० पृ० १४ स्त० १ प. १०) । कृपा करुणा, दया । 'कृपा दयायाम्' इति--(म. पृ० १०२ श्लोर ४)। मह शिफ्या वर्तत इति मशिफा। पिा- तरुजटा, मरित्, नदी, मामिका, जटामासी, माता च । 'शिफा जटाया मरिति मामिाया च मातरि ॥' इति--(मे. पृ० १०४ ५ ३) । वणिज्मा = वणिग्माय, वणिरामं । वाणिज्य तु वाणिग्या स्यात्' इति--(अम० ना० लि. पृ. ३२८ फ्लोर ७९)। हम्माभम्भारम्भा -हम्मा च भम्भा च रम्भा च इतरेतरपोगो द्वन्द । हम्भा = गोध्वनि , गर्ग रोम्भणम्। 'गौओ वा राम्भणा" इति लोके । 'हामा रेम्भ" च गवा ध्वनौ ।' इति--(शि. द. पृ० ३०३ दलोक २१)। भम्मा = वाद्यविशेष , भेरी। 'दुन्दुभिस्त्वानको भेरी मम्भा नासूश्च नागरि।' इति--(4. पृ० १४६ श्लोर १३३) । रम्भा = मोचा, पदली । "केला" इति लो अगरोविशेषच । 'कदरी सुमारा च रम्भा भानुफला मता।' इति धन्वन्तरि' इति-(अम० सु० व्या० पृ. १६७ न. १ ५०८, ९)। रम्भा का यागरमो' इति च----(मे० पृ० १०६ एलोर ७) । आयाजननी, माता । अग तु माता' इनि नारयोना' इति-(व. पु. १४४ लोर १०६) । जनपिनी जनन्यम्बा माता' इति च-(०.१७५ ओक २६)। मम्मि - वासना भागविशेष, दविक्षन । 'यम्बिर घ वशम्य मजारापारि स्त्रियाम् ।।' इति- (मे० पु. १०४ पलो २)। अभदुन्दुभि = पापा । अशा पायानरुपलहितो दुन्दुभि अशदुन्दुभि । प्रशविपयो दुन्दुभिगार स्त्रीलिङ्ग यथं । इस दुनुभि पातापदिना। अग्न्दुित्रियम्। तपा प प्रयोग-दन्दम्या लि तल पनिया पदोपदी हारिता' इति- (दु. नि. या प० ५५० १४.५) । अभपहा याचविगम्य भितादम्य निवृरपथम् । नम्य पुरसमा। गाम्मरिमहनाररिमितगमो दनभिरतातिलोयम्-(वेणीम.. ।

·- लिङ्गानुशासनवर्गः । ७६ श्लोक: २२) । इति-(दु० लि. व्या० पृ० ५ पं० १६-७) । स्नायुः = अस्थिवन्धनम् , अङ्गप्रत्यङ्ग- सन्धिवन्धनरूपा स्नायुः। 'अथ वस्नसा। स्नायुः स्त्रियाम्' इति--(अम० ना० लिं० पृ० २२५ श्लोक: ६६) । सरयु := नदीविशेषः । 'सरयू:' इत्यपि । 'सरयूसलिलं स्वादु वलपुष्टिप्रदायकम् ।' इति-- (रा० नि० पृ० ३८३ श्लोक: १३)। उमा = अतसी । 'अलसी" इति लोके । पार्वती च । 'उमा दुर्गाऽतसी च' इति-(त्रि० शे० पृ० २५६ श्लोक: २९३) । मा= लक्ष्मीः, मानश्च । 'मा स्त्री माने मृतौ वेलामेधाश्रीमध्यमातृषु।' इति नानार्थरत्नमाला । ‘मा जालन्ध्री व्यथा लक्ष्मीर्माता' इति च--(एका० ना० मा० पृ० १० श्लोकः ७७)। शमी = शिम्बा, वृक्षवि- शेषश्च । 'शमी शक्तुफलायां स्याच्छिम्बायां गुग्गुलावपि।' इति-- (शि० को० पृ० ३० श्लोक: ३३२) । 'शमी हरिद्रा वृद्धिश्च लक्ष्मी: स्यात्पद्मचारिणी ।' इति च--(रा. नि० पृ. ४३० श्लोकः ११) । प्रतिमा = प्रतिकृतिः, अनुकृतिः, गजदन्तबन्धश्च । 'प्रतिमा गजदन्तस्य वन्वे चानुकृतावपि ।' इति-(मे पृ० १११ श्लोक: ४८)। तारा = दशमहाविद्याप्रभेदः, भगवती, नक्षत्रम्, बालिभार्या , सुरगुरुपत्नी, कनीनिका च । 'नक्षात्रे चाक्षिमध्ये च तारा स्यात्तार इत्यपि ।' इति व्याडिः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ३७ स्तं० २ पं० २१, २२)। 'तारो वानरभि- न्मुक्ताविशुद्ध्योः शुद्ध मौक्तिके । ना, नक्षत्रेऽक्षिमध्ये च न ना, रूप्ये नपुंसकम् ॥ स्त्री बुद्ध- देवताभेदे वालिगीष्पतिभार्ययोः । त्रिलिङ्गोऽत्युच्चशब्दे च' इति च--- (मे० पृ० १२५, १२६ श्लोक: ४३, ४४) । दया = कृपा । 'कृपा दयाऽनुकम्पा स्यात्' इति- (अम० ना० लि. पृ० ७८ श्लोकः १८) । शिरोधरा-ग्रीवा । 'शिरोधरा पिरा शिरोधिप्पलण्डि का।' इति- (वै० पृ० १८० श्लोक: ८४) । धारा=जलादि- प्रपातः, सैन्याग्रिमस्कन्धः, अश्वगतिपञ्चकं च । 'धारा सैन्यानिमस्कन्धे तुरङ्गगतिपञ्चके ।' इति-(मे० पृ० १२६ श्लोकः ५०) । 'धारा सैन्याग्रदेशे च तुरङ्गगतिपञ्चके ।। घटादिच्छि- द्रसन्तत्योः प्रपाते स्याद् द्रवस्य च । खड्गादेनिशिते देशे' इति च- (श० र० स० पृ० २५६ पं० २, ३, ४)। शिरा = रुधिरादिवाहिनी नाडी। 'शिरो ना पिप्पलीमूले, स्याद्धमन्यां च योपिति।' इति-(मे० पृ० १२९ श्लोक: ९१) । मूर्धन्यादिरपि । 'नाडी तु धमनि: पि- रा' इति च--(अम० ना. लि. पृ० २२४ श्लोक: ६५) । नक्षत्रविशेपः, पष्ठनक्षत्रम् । 'आर्द्रा नक्षत्रभेदे स्यात्स्त्रियां, क्लिन्नेऽभिधेयवत् ॥' इति-(मे० पृ० १२३ श्लोकः ७) मथुरा = पुरीविशेषः, मधुपुरी, मधुरा । 'मयुरा तु मधूपघ्नम्' इति-(त्रि० शे० पृ० २७९ श्लोकः १५) । शब्दार्थचिन्तामणौ त्वस्या नाम्नो विशेषतोक्ता-'मथुराऽत्र विलोमेन मध्यमोनं यदक्षरम् । यो न स्मरति लोकेऽस्मिंस्तन्मध्यं तन्मुखोपरि ।' इति च-(श० चि० पृ० ४९८ स्तं० ० १ पं० २७, २८) । मथूरा' इत्यपि । कृसरा-तिलौदन: । "खिचड़ी" इति लोके ।। 'कृसरा कृसरस्तिलौदनः' इति हारुणो' इति-(दु० लि. पृ० ४६ पं० १) । अयं कृसरः, 'शिरोधरा वसु- .

·८० च- मुकुण्डकोपे इयं कमरा, लिमिष भोग्नम् । नालपम योऽपि-कमराऽपि दिने ।' इति-- (हा. द. पृ० १०८ लो. २६९) । frरा इत्यपि । 'यगरा निगरा:पि घ इति --(दि. को पृ. ४१० श्लो० २१) 1 मुरा = मदिरा, वस्त्रो। 'सुरा देवस्त्रिया मय' इनि--(ना० म० पृ.७१ प. १६) । हारा - मुक्तामाला | 'वोडा हारा तथा दारा प्रय एतै यथारपम् । पोडे हारे च दारे पदा. प्रोता मनीषिभि ।। इनि व्याडिशुमाछौ। "चन्द्र' इति वा पाठ ।' इति--(अम• मु. पा. प० २०५ मत० १५० २४, २५) । निहा=पन । स्वास्तु स्वप्नमरायो । निदा गुडाका मुप्त च' इति-~-(.१० ९९ लोकः १९७) । वरमा वर्मरउजु, गजमध्यबन्धन न । 'वर्षी मधी वरता च' इति-वि. १० १३९ श्लोक ४४) । 'यूगा कक्ष्ग परवा स्यात्' इति घ--(वं० पृ० १११ इलोव ८४) । गोत्रा- पृथिवी, गोममूहश्च । 'गोत्रा भूगय्ययो ' इति (मे० पु. १२४ दलोक २६) । कन्धरा = ग्रीवा । 'गोवाया रन्धरा मवा ।' इनि--(मे० पृ. १३१ इलोः १२३) । मन्दुराम अश्वनाला । 'मन्दुरा वाजिगालायाम्' इति-(मे० पृ. १३७ दलो० २००) । मदिरा- मधम् । 'मदिरा समोऽपि' इनि च--(अम. ना. लि. पृ० ३५० दलोक ४०) । एला- बहुलगन्धा, ऐन्द्री। "इलायनी" इनि लोके । 'तटनीलिश्योरेला' इति-(रा. नि. पृ० ४२६ श्लो. ५५) । लाला = इलेप्मादिभव, मुगमाव । “लार" यूक्" इति च लोके । 'लाला भवेन्मुखमाय सूणिता स्यन्दिनी च मा।' इति-(रा०नि० पृ. ४०० श्लो० ५५)। मन शिला = घाद्रव्यविशेष । 'कुनटी तु मन गिला' इनि-(रा. नि. पृ० ४२१ श्लोक ६)। मन शिला स्यात्नटी मनोजा शिला मनोहापि च नागजिता ।' इति च---(रा. नि० पृ० १५५ श्लो० १५८) । आवति = मान्नति, वृक्षादिपक्ति, परम्परा च । 'आवलि. पद्धति पक्ति रालिलेखा च मालिका ।' इनि--(२० पृ. १८८ इलो. २४) । तुला ऊर्च मानम् पलानम्, रामिविसैप साध्य च । तुला मादप्यमानयोः॥ गृहाणा दारुवन्धाय पोडिकायामपीष्यते। रागो पलाते भाण्डे' इति-(मे० पृ० १४६ श्लो० २४, २५) । ज्याला च आलिश्च बला च फेला चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्र ज्वारा अन्यनिर्विशेप । 'शिखा जिह्वाचिरपुमान् , कीला ज्वाला च नरित्रयो ।' इति---(व० पृ० ११ इलो० २९) । आलि. = सनी रेखा न । 'आलि समी सेतुरालिरारिरावलिरिष्यते । इरि--(अने० ममु० पृ. ३८ श्लो. ४२३) । बलि - स्वग्माससङ्कोच , मध्यगरेखा, ऊर्मि , गृहदारु च । बलिमध्यग- रेखोमि जीर्णन्वग्रहदारु च।' इति--(वै० पृ० २२२ इलो० ३३) । इल्वला = मृगशीर्ष शिरो. देशस्था पञ्च स्वल्सतारका । नित्यवहुवचनान्तोभम् । 'इन्दका अपि ।' 'इन्वकास्तच्छिरोदेश तारका इन्वला मना ।' इनि--(२० पृ. २० श्लो० ३९) । धूलि = पातु । 'धूलि स्त्रिया, ·- । लिङ्गानुशासनवर्गः । रजः पांशू रेणुः पुंसि' इति-(वै० पृ० १२५ श्लो० २५) । शकुलिश्च पालिश्च स्थाली च प्रवेणिश्च वेणी च अख्रिश्च तडिश्च ताडिश्च एपां समाहारो द्वन्द्वः । शकुलि: = कर्णदेशः, अपूपविशेषश्च । 'सोहाली" इति लोके । 'शष्कुल्यपूपभेदेऽपि' इति-(वै० पृ. २४९ श्लो० २६) । 'शष्कुली त्वायता पिष्टगुडतैलतिलैः कृता।' इति च--(वै० पृ० १६५ श्लो० ७५) । पालिः = कर्णलतिका, सेतुश्च । 'पालि. स्त्र्यस्त्र्यपंक्तिषु ।।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४३१ श्लो० १९७)। 'सश्मश्रुयुवती पालि: प्रस्थः (पंक्ति) कर्णलताऽपि च ।' इति-(त्रि० शे० पृ० ३७२ श्लो० ३९९) । 'पालिः कर्णलतायां स्यात्प्रदेशे पंक्तिचिह्नयोः।' इत्यजयः' इति- (अम० सु० व्या० पृ० ४३१ स्तं० २ पं० २४, २५) । 'पाली' इत्यपि । 'पालिः कर्णलता- ग्रेऽस्नौ पंक्तावङ्कप्रदेशयोः । छात्रादिदेये, स्त्री पाली यूका सश्मश्रुयोपितोः ।' इति च- (मे० पृ० ४३१ श्लो० १९७) । स्थाली = पिठरः, ओदनादिपचनपात्रम् । 'स्थालं भाजनभेदे- ऽपि, स्थाली स्यात्पाटलोखयोः । इति-(मे० पृ० १४९ श्लो० ५५) । प्रवेणिः = गीत- प्रस्तारः । गजोपर्यास्तरणचित्रकम्बल: । प्रोपितभर्तृकादिवार्यकेशरचनाविशेषश्च । 'प्रवेणि: स्त्री कुयावेण्यो.' इति--(मे० पृ० ४९ श्लो० ६३) । 'प्रवेणी' इत्यपि । 'स्त्री प्रवेणी' 'कुयं त्रियु' इति बोपालितः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० २७९ स्तं० २ पं० २४) । 'प्रवेण्यास्तरणं वर्णः' इति च--(अम० ना० लि. पृ० २७९ श्लो० ४२) । वेणिः = केश- वन्धनविशेपः । 'वेणिप्रवेणी' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३७ श्लो० ९८) । 'करणि- श्रोणिवेणयः' इति स्त्रीकाण्डे निगमः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० २३७ स्तं० १ पं० २० २१) । 'वेण्यपि' । 'वेणी सेतुप्रवाहयोः । देवताडे केशवन्धे' इति-- (अने० सं० पृ० १४ श्लोकः १५६) । 'देवताडेऽपि वेणी स्यात्प्रवेण्यामपि योपिति।' इति रभसः' इति च-(अम० सु० व्या० पृ० १५१ स्तं० २ पं० ३०, ३१) । अश्रिः = कोटिः, कोणभागः। 'कोणस्तु स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः ।।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २९५ श्लोकः ९३) । 'अश्रिः कोणैकदेशयोः।' इति च धरणिः' इति- (अम० सु० व्या० पृ० २९५ स्तं० २५० १४)। तडि:= आघात- स्थानम् । ताडि:=वृक्षविशेष :, आभरणविशेषश्च । 'ताल्यां दृढदला ताडी पत्रताली वराङ्गना।' इति--- (वै० पृ० ६३ श्लोक: २२४) । कृपिः = कर्पणम् । 'जुताई" "किसानी" इति च- लोके । 'अनृतं कृपिः' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३०३ श्लोक: २)। 'अनृतं कृपावसत्ये च' इति रुद्रः । 'प्रमृतं' इति तु सभ्यपाठः-इति स्वामी । 'प्रमृतं कर्पणं स्मृतम् ।' इति (मनुः ४१५) अत्र तु कृषेर्निरुक्ति:--'शुनो वृत्तिः स्मृता सेवा गर्हितं तद् द्विजन्मनाम् । हिंसादोपप्रधान- त्वादनृतं कृपिरुच्यते ।' इति च--(अम० सु० व्या० पृ० ३०३ स्तं १ पं० ७तः) । अटवी- अरण्यम् , वनम् । 'अटव्यरण्यं विपिनम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० १२७ श्लो० १) । छविः = त्वक् । 'राढा शोभा छवी रुक् स्विट्' इति-(वै० पृ० १७१ श्लो॰ १५०)। 'छवि: -- ·। . मुकुन्दकोये गोभारुचोर्योपित्' इति च--(मे० पृ० १५८ श्लो. ७) । नौवी-मूलधनम्, युवतिजधन- वस्त्रबन्धश्च । 'स्त्रीकटीवस्त्रबन्येऽपि नौवी परिपणेऽपि च ।' इति--(अम. ना. लि. पृ. ४३४ श्लो० २१२) 'नीवी स्त्रीक्टीवस्त्रवन्धने । मूलद्रव्ये परिपणे' इति--(अने० स० पू० ४३ श्लो. ४५१) । परिपण आडम्बर.-इत्यनेकार्थकैरवाकरकौमुदी' इति च--(अम. सु. ब्या० टि० पृ० ३२८ स्त० २ प० ३८)। ग्रीवा - कन्धरा । 'गरदन" इति लोके । 'स्यात्तु ग्रीवा कन्धराया तच्छिराया च योषिति । इति---(मे० पृ० १५८ श्लो. ६) । मुयुण्डि = दण्डविशेप', अग्नियत्रम, आयुधविशेषश्च । 'मुमुण्ठी' इत्यपि । 'मुसुण्ठी स्याहारुमयी वृत्ताय कोलसञ्चिता।' इति--(व• पृ० ११८ श्लो० १७०) । शब्दार्थचिन्तामणी तु 'मुगुण्डी' इति दृश्यते । तत्रैव तस्या लक्षणम्-'उड्डीयोड्डीय च प्राप्य नदन्ती दशकर्तृका । कमते चानताङ्गी या सा 'भुशुण्डी' निगद्यते ॥ इति च-(श० चि० पृ. ४४७ प० ११ त) । अन्यत्रापि । 'भुशुण्डी परिघायुधा ।' इति । शम्या = दक्षिणहस्तगृहीततालविशेष , युगकी लिका च। “सैला" “सबल" इति वा लोके । 'शम्या तु युगकीलकम् ।' इति-- (वै० पृ० १२५ श्लोक २८)। यष्टिरपि । यथा--'धनुपात परीहारो ग्रामस्य स्यात्ममन्तत । शम्यापातास्त्रमो वापि त्रिगुणो नगरस्य तु ॥' अत्र शम्या यष्टिरिनि कुल्लूकभट्ट' इति च- (श० वि० पृ० ५१८ स्त० १ ५० २७ त)। अर्वा = अवान्तरम् , प्रधानान्त पाति, मध्य- वर्ति, अन्तर्गतम् । वासा = औषधिविशेष, आटरूषक । “अरडूमा" इति लोके । वृषो वासाष्टरूपक' । इति-(प० र० मा० पृ० १५ १० १०) । 'वासो गृहेऽप्यवस्थाने, वासा स्यादाटरूपके ।' इति च रुद्र' इति-(अम० सु. व्या० पृ. १६३ प० २३) । पेशि = मासा- येरदेश , शुण्ठ , मामलता, पक्षिणामण्ड च । 'पेशि शुण्ठ' इति-(वै० पृ० १६६ श्लोक ८९) । 'पशिामलता' इति-(वै• पृ० १८२ श्लोक ११२) । 'पेशी' इत्यपि। 'पेशी कोगश्च डिम्योऽण्डम्' इति-(व० पृ. ३० श्लोक ५०) । 'पेशी मुपक्वरणिके मास्या खड्गपिघानके । मामपिण्ड्यामण्डभेदे' इति च-(मे० पृ० १६३ श्लोकः १२) । पथ्या = हरी- नकी। 'हड" इति तोके । 'पल्या मुण्डी-विजया-वन्ध्या-पयासु' इति-(शि० को० पृ. ३१ दलोक ३४३) । 'पथ्या हीनको, महाश्रावणी, पद्मचारिणी च' इति धन्वन्तरि' इति-~-(रा. नि० पृ० ४३९ द्रव्यसख्या ५३) ।' 'अभया चिभिंटा बन्ध्याक्कोंटी च मृगादनी । पथ्यायो सम्प्रवक्ष्यन्ते चतस्रश्च भिपरवरं ।' इति च-(रा०नि० पृ. ४२९ श्लोक ३) । कथा = क्यनम्, प्रबन्धकल्पना, कादम्बादि । 'प्रबन्धकल्पना क्या' इति-(अम० ना० लि. पृ० ६५ श्लोक ६) । 'क्या सूर प्ररोचना । इति--(वै० पृ० १४७ दलोक १४१) । यथा स्वास्यायिकाऽऽस्यानम्' इति च-(वं० पृ० ३४ श्लो० ३८) । रुद् = रोपः, कोप. ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । ८३ 'कोपक्रोधामपरोपप्रतिवा रुधौ स्त्रियो।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ८० श्लोक: २६) । टापि । (भागुरिमतेन) 'क्रोधो भामः क्रुधा रुपा ।' इति च शब्दार्णवः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ८० स्तं० २ पं० १९) । तृट् =तृष्णा । 'तृट् लिप्सायामुदन्यायां स्मरपुत्र्यामपि स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० १६६ श्लो० १४) (टावन्तापि भागुरिमते) 'तृपा लिप्सातृपोः स्त्रियाम् ।' इति च--(मे० पृ० १६६ श्लोक: १३) । स्वधा = पितृदानार्थो मंत्रविशेषः । मपिः = लेखद्रव्यविशेषः । 'मपी' इत्यपि । 'मालिनाम्बु मपी मसी' इति-(अभि० सं० अभि० चिं० पृ० २२ श्लोकः ४८४) । 'मसिः' 'मसी' इति च । 'मेला पत्राञ्जनं मसि: ।' इति---- (हा व० पृ०४०६ श्लो० २१२) । 'वर्गिका मसी । मसिना' इति--(वि० शे० पृ० २७२ श्लोकः : ३, ४) । 'मसिजलं तु मेला स्थात्पत्राजनं, मसिद्धयोः ॥' इति च--(त्रि. गे० पृ० २९८ श्लो० २७) । मांसी = गन्धद्रव्यविशेष : । 'मांसी कङ्कोलीजटयो: स्त्रियाम् ।' इति-(शि० को० पृ० ४८ श्लोकः ५२५) । 'अय जटादिमांस्याम् । मांसी रुदन्त्याम्' इति च-(रा० नि० पृ० ४२७ श्लोक: ७७) । अतसी = क्षुमा । "अलसी" इति लोके । 'अतसी स्थादुमा क्षुमा।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३०८ श्लोकः २०)। वृसी = आसनविशेष :, ब्रह्मचर्याद्यासनम् । 'अतसी वृसी मांसी' इति चन्द्रगोमी' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २६४ स्तं० १ पं० २४) । 'मूर्धन्यान्तोऽपि ।' 'बतिनामासनं वृपी।' इति-(अम० ना. लिं० पृ. २६४ श्लोक: ४६) । 'गण्डूषा मञ्जूपा वृपी' इति च मूर्धन्यान्तेषु लिङ्गकारिका--इति मुकुट:' इति----(अम० सु० व्या० टि० पृ० २६४ स्तं० १ पं० ३९, ४०)। वसा- मेदः, स्नेहः । 'वसा त्वामिषो रसः ।' इति - (वै० पृ० १८२ श्लोक: ११४) । नासा = नासिका। 'घ्राणं गन्धवहा नासा नसा नस्या च नासिका।' इति साहसाङ्कः' इति- (अम० सु० व्या० पृ० २ पं० २६, २७)। स्नुषा = पुत्रपत्नी । 'समाः स्नुपाजनीवध्वः' इति--(अम० ना० लिं० ० पृ० २०६ श्लोकः ९) । ऊरुः = जंघा, जानूपरिभागः । 'सक्थि क्लीवे, पुमानूरुः' इति- (अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोक: ७३) । कुहूः = अमावस्याविशेपः, नप्टचन्द्रकला। 'सा (अमावास्या) नप्टेन्दुकला कुहूः।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ४६ श्लोक: ९) । 'कुहू स्त्री कोकिलालापनष्टेन्दुकलदर्शयोः ॥' इति~ (मे० पृ० १७५ श्लोक: २) । 'कुहुः' इत्यपि ।। मृग- वादित्वाद् ह्रस्वोऽपीत्यन्ये । 'धेनूरुरज्जुकुहुसरयुतनुकरेणव: स्त्रियाम्' इति च विन्ध्यवासी' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ४६, स्तं० २ पं० १६, १७) । द्राक्षा = मृद्वीका। "दाख" ''मुनक्का" 'अंगूर" इति च लोके। 'मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा' इति- (अम० ना० लि. पृ० १६४ श्लोकः १०७) । लक्षा= सहस्राणां शतम् । 'लक्षा न पुंसि संख्यायां, क्लीबं व्याजशरव्ययोः ॥' इति-(मे० पृ० १६७ श्लोक: २३)। कांक्षा = वाञ्छा, इच्छा । 'इच्छा कांक्षा स्पृहेहा तृड् शुद्ध मांस- २३३ स्तं० - +10 - ·शम्या: मुकुन्दकोषे भोमारुचोर्योपित्' इति व--- --(मे० पृ० १५८ श्लो० ७)। नोत्री-मूलधनम्, युवतिजधन- वस्त्रवन्धश्न । 'स्त्रोकटोवस्त्रबन्धेऽपि नीवी परिपणेऽपि च । इति--(अम. ना. लि. पृ० ४३४ श्लो० २१२) 'नीवी स्त्रोक्टोबस्तवन्धने । मूलद्रव्ये परिपणे' इति--(अने० स० पृ. ४३ दलो० ४५१) । परिपण आडम्बर.-इत्यने कार्यकरवाकरकौमुदी' इति च--(अम० सु. या० टि० पृ० ३२८ स्त० २ प०३८)। ग्रीवा = कन्धरा । 'गरदन" इति लोके। 'स्यात्तु ग्रीवा कन्धराया तच्छिराया च योपिति ।' इति--(मे० पृ० १५८ श्लो. ६) । मुयुण्डि = दण्डविशेष , अग्नियत्रम, आयुधविशेषश्च । 'भुमुण्ठी' इत्यपि । 'मुमुण्डी स्याहारुमयी वृत्ताय कीलसञ्चिता।' इति--(वै० पृ० ११८ श्लो० १७०) । शब्दार्थचिन्तामणी तु 'भुगुण्डी' इति दृश्यते । तत्रैव तस्या लक्षणम्-'उड्डीयोड्डीय च प्राप्य नदन्ती दशकर्तृका । क्रमते चानतागो या सा 'भुशुण्डी' निगयते ।।' इति च-(भ. नि. पृ. ४४७ ५० ११ त) । अन्यत्रापि । 'भुशुण्डो परिघायुधा।' इति । - दक्षिणहस्तगृहीततालविशेष, युगकीलिका च। “मला" "सवल" इति वा लोके । 'शम्या तु युगकीलकम् ।' इति-- (वै० पृ० १२५ श्लोर २८)। यष्टिरपि । यथा--'धनु रात परीहारो ग्रामस्य स्यात्ममन्तत । दशम्यापातास्त्रयो वापि त्रिगुणो नगरस्य तु ॥' अत्र शम्या यष्टिरिति कुल्लूकभट्ट' इति च--- (स० वि० पृ० ५१८ स्त० १५० २७ त)। अवाक् = अत्रान्तरम्, प्रधानान्त पाति, मध्य- पति, अन्तर्गतम् । वामा - औषधिविगेप, आटपक । “अरडूसा" इति लोके । वृषो वासाटाक ।' इति-(प० र० मा० पृ० १५ १०१०) । 'वासो गृहेऽप्यवस्थाने, वासा स्यादाटरूपके ।' इति व रुद्र' इति- (अम० सु. व्या० पृ० १६३ प० २३) । पेशि - मासा. घेरदेश, गुण्ड, मामलता, पक्षिणामण्ड च । 'पेशि शुण्ठ' इति--(वै० पृ. १६६ श्लोक ८९) । 'पशिर्मामलना' इति-(वै• पृ० १८२ श्लोक ११२) । 'पेशी' इत्यपि । 'पेगी कोयश्व डिम्बोण्डम्' इति-(वै० पृ. ३० श्लोर ५०) । 'पेशी मुपश्ववणिके मास्या खड्गपिधानके । मासपिण्डयामण्डभेदै' इति च-(मे० पृ० १६३ श्लोकः १२) । पथ्या = हरी- तत्री। 'हह" इति लोके । 'पच्या मुण्डो-विजया-वध्या-पमासु इति-(शि० को. पृ० ३१ दलोर ३४३) । 'पघ्या हरीतकी, महायावणी, पद्मचारिणी च' इति धन्वन्तरि ' इति--(रा. नि० पृ० ४३९ द्रव्यमश्या ५३) ।' 'अभया चिर्भिटा कच्याककॊटी च मृगादनी । पथ्यायो मम्प्रवक्ष्यन्ते चतयश्च भिषग्वरं ।' इति च-(रा. नि. पृ० ४२९ श्लोक ३) ।पया- पयनम्, प्राधिकल्पना, कादम्बादि । 'प्रबन्धकल्पना क्या' इति-(अम. ना. लि. १० ६५ इलोर ६) । 'क्या सूत्र प्ररोचना !' इति-(4. पृ० १४७ दलोप १४१)। 'वथा स्वास्यापिराभ्यानम्' इति च-(० पृ. ३४ इलो० ३८) । रट् = रोपः, कोष ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । ८३ 'कोपक्रोधामर्ष रोपप्रतिघा रुधौ स्त्रियौ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ८० श्लोक: २६) । टापि । (भागुरिमतेन) 'क्रोधो भामः क्रुधा रुपा ।' इति च शब्दार्णवः' इति---(अम० सु० व्या० पृ० ८० स्तं० २ पं० १९) । तृट् =तृष्णा । 'तृट् लिप्सायामुदन्यायां स्मरपुत्र्यामपि स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० १६६ श्लो० १४) (टावन्तापि भागुरिमते) 'तृपा लिप्सातृपोः स्त्रियाम् ।' इति च--(मे० पृ० १६६ श्लोकः १३) । स्वधा = पितृदानार्थो मंत्रविशेपः । मषिः = लेखद्रव्यविशेषः । 'मपी' इत्यपि । 'मालिनाम्बु मपी मसी' इति-(अभि० सं० अभि० चिं० पृ० २२ श्लोक: ४८४) । 'मसिः' 'मसी' इति च । 'मेला पत्राञ्जनं मसिः ।' इति-- हा व० पृ० ४७६ श्लो० २१२) । 'वर्गिका मसी ॥ मसिना' इति--(त्रि० शे० पृ० २७२ श्लोक: ३, ४) । 'मसिजलं तु मेला स्यात्पत्राञ्जनं, मसिद्धयोः ॥' इति च---(त्रि० शे० पृ० २९८ श्लो० २७) । मांसी = गन्धद्रव्यविशेष : । 'मांसी कङ्कोलीजटयोः स्त्रियाम् ।' इति-(शि० को० पृ० ४८ श्लोक: ५२५) । 'अथ जटादिमांस्याम् । मांसी रुदन्त्याम्' इति च-(रा० नि० पृ० ४२७ श्लोकः ७७)। अतसी =क्षुमा । 'अलसी" इति लोके। 'अतसी स्यादुमा क्षुमा।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३०८ श्लोक: २०)। वृसी = आसनविशेप :, ब्रह्मचर्यायासनम् । 'अतसी वृसी मांसी' इति चन्द्रगोमी' इति--(अम० सु० व्या० पृ० २६४ स्तं० पं० २४) । 'मूर्धन्यान्तोऽपि ।' 'वतिनामासनं वृषी।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २६४ श्लोक: ४६) । 'गण्डूषा मञ्जूपा वृषी' इति च मूर्धन्यान्तेषु लिङ्गकारिका--इति मुकुटः' इति--(अम० सु० व्या० टि० पृ० २६४ स्तं० १ पं० ३९, ४०)। वसा = मेदः, शुद्ध मांस- स्नेहः । ‘वसा त्वामिपो रसः ।' इति - (वै० पृ० १८२ श्लोक: ११४) । नासा = नासिका। 'घ्राणं गन्ववहा नासा नसा नस्या च नासिका।' इति साहसाङ्कः' इति- (अम० सु० व्या० पृ. २३३ स्तं० २ पं० २६, २७)। स्नुषा = पुत्रपत्नी। 'समाः स्नुषाजनीवध्वः' इति-(अम० ना० लिं० • पृ० २०६ श्लोकः ९)। अरुः = जंघा, जानूपरिभाग: । 'सक्थि क्लीवे, पुमानूरुः' इति- (अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोकः ७३) । कुहूः = अमावस्याविशेषः, नष्टचन्द्रकला । 'सा (अमावास्या) नष्टेन्दुकला कुहूः।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ४६ श्लोक: ९) । 'कुहू स्त्री कोकिलालापनष्टेन्दुकलदर्शयोः ॥' इति-- (मे० पृ० १७५ श्लोक: २) । 'कुहुः' इत्यपि।। मृग- वादित्वाद् ह्रस्वोऽपीत्यन्ये । 'धेनूरुरज्जुकुहुसरयुतनुकरेणवः स्त्रियाम्' इति च विन्ध्यवासी' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ४६, स्तं० २ पं० १६, १७) । द्राक्षा = मृद्वीका। "दाख" ''मुनक्का' ''अंगूर" इति च लोके। 'मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा' इति- (अम० ना० लि. पृ० १६४ श्लोकः १०७) । लक्षा= सहस्राणां शतम् । 'लक्षा न पुंसि संख्यायां, क्लीवं व्याजशरव्ययोः ।।' इति-(मे० पृ० १६७ श्लोकः २३)। कांक्षा= वाञ्छा, इच्छा। 'इच्छा कांक्षा स्पृहेहा तृड् १ - ·मुकुन्दकोष वाञ्छा लि मा मनोरथ ॥ इति-(अम० ना० लि. पृ० ८१ श्लोक २७) । अथलानी ह्रस्वकारान्तान् भग्यादीन कीत्य तान स्त्रीलिङ्गवाचक गब्दानाह हम । इति । (अभि० स० लि. पृ० ३४ श्लोक ४१ ४२ ४३ ४४ ४५ ४६)। । - भड्ग्या-ऽवल्या-यति-स्त्रोटि ॥ २४ । पेशि-वासिवसति-विपणी नाभि-नाल्या-लि पालि- भल्लि पल्लि-भ्रुकुटि-शकटी चर्चरि शाटि-भार्चति । खाटि-र्वति-व्रतति-वमि-शुण्ठी-ति रीति-वितदि- द वि-र्नीवि-च्छवि--लिबि-शठि-श्रेढि-जात्याऽ'जि-रा जि ॥२५॥ रुचि सूचि-साची खनि खानि-खारी। सलि कोलि-तूली क्लमिर्वापि-धूली । कृषि स्थालि-हिण्डी त्रुटि-र्वेदि-नान्दी किकि कुक्कुटि काकलि शुक्ति-पक्ती ॥२६॥ किखि-स्ताडि-कम्बी द्युति शारि-राति-- पाणिनीयऽपि-(१) (नाभिरक्षत्रिय) क्षत्रियार्थ रहिते नाभि स्त्रिया स्यात् । नाभि - मृगमद । सि० कौ० ५० ३९७ सू० १५ । पाणिनीयपि -(२) (विविश्वेिदिखनिशा यत्रिवेशिष्योपधिस्टबद्धगुल्म) एते स्त्रिया स्य। पक्ष डीपी दवि -पाकोपकरणम । विदी विदि -वेदी देदि = यागोपकरणी परिष्कृता भूमि । सनी खनि = आकर गजा । शानी शानि = पट्टवक्ष । अश्री अधि कोटि सडगाद्यग्रभाग । वेशी देशि दारवायालया। कृषी कृषि =वश्यवृत्तिविष अनतम । ओषधी ओषधि - फलपाकान्त कदल्यादि बाहियवानि । स्टी करि =श्रोणिरेश । अगली अगुलि करावा । सि. को० ५० ३९८ सू०२० । (३) (आजि. स्त्रियामेव) ॥ आजि - युद्धम । सि. को० पृ. ४०३ सू० १६२ । (v) (कुलिराजिबुटयशनिवतिभृकुटित्रुटिबलिपक्रय ) ॥ एतेऽपि स्त्रिया स्यु । ष्षुली शपुलि- कण । अपूपविषाच । राजी राजि -रेखा । कुटी कुटि =स्व पगम। अशनी मपनि विद्युत पविश्च । वर्ती वति -दीपादिसम्बघितिव द्रव्यम । भ्रकुटी भृकुरि -भ्रमण । त्रुटी त्रुटि = काल विशष । बली बलि = जरया इत्यचम स्वडमास सडकोच । पती पक्ति श्रणि सान्तरवीषी । सि.की. पू. ३९८ सू०२६॥ (५) (सारीमानिके स्त्रियाम) ॥ इस सारी=मानविरुष । मानिका=द्रोणचतुष्टयम । मि० की. पु. ४०१०१.४।

·लिङ्गानुशासनवर्गः । ८५ : स्तंटिः कोटि-विष्टी वटिगुष्टि-वीथी । दरि-वल्लरि-मजरिः पुञ्जि-भेरी । शरारि-स्तुरिः पिण्डि-माढी भुषुण्डिः ॥२७॥ राटि-राटि-रटविः परिपाटि: फालि-गालि-जनि-काकिनि कांतिः (निः) । चारि-हानि-बलभि प्रधि-कृत्ती चुल्लिं-चुण्डि-तरयोऽतिथि-शाणी ॥२८॥ सनिः सानि-मेनी-मरि-रि-रयो- षधी विद्रिधि-मल्लरिः पारि-रभ्रिः शिरोधिः कविः कीत्ति, इति । - - एपां व्याख्या- भङ्गीति । पेशिरिति । रुचिरिति । किखिरिति । राटिरिति । सनिरिति च । एते भङ्ग्यादय: कीर्त्यन्ता ह्रस्वेकारान्तशब्दाः स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । भङ्गिश्च आवलिश्च तयोः समाहारो द्वन्द्व : व्याख्या तु प्राग्वत् । आयतिः = दैर्घ्यम् , प्रभावः, आगामिकालश्च । 'आय- तिस्तु स्त्रियां दैर्घ प्रभावागामिकालयोः ।' इति- (मे० पृ० ६१ श्लो० ९४) । वासि : तक्षणी । ''वसूली' इति लोके । 'वासी स्याद् दारुतक्षणी ।' इति-(वै० पृ० १३९ श्लोक: ३६) । वसतिः = वासः, निशा, निकेतनं च। 'वसतिः स्यात् स्त्रियां वासे यामिन्यां च निकेतने ।' इति---(मे० पृ० ६५ श्लो० १५१) । नालि:= नाडी, शिरा, पद्मा दिदण्डः, शाकविशेषः। 'मतान्तरे तु' कन्दली, तृणविशेषश्च । आलि: = वयस्या, सेतुः, पंक्तिश्च । 'आलिर्विशदाशये । त्रिपु, स्त्रियां वयस्यायां सेतो पंक्तौ च कीर्तिता ।' इति- १४५ श्लोक: २) । पालि: = कर्णलंताग्रः, अतिश्च । 'पालि: कर्णलतानेऽस्रो पंक्तावङ्कप्रदे- (१) (त(त)टिसीमासम्बन्च्याः) ॥ त(त)टि: तीरं कूलं च । सीमा अवधिः। सम्बध्या=सि. को० पृ० ३९८ सू० ३१॥ (२) (लक्षा कोटिः स्त्रियाम्) ॥ इयं लक्षा= सहस्त्राणां शतम् । कोटिः-लक्षाणां शतम् । “वा लक्षा नियुतं च तत्" इत्यमरात् क्लीबेऽपि लक्षम् । सि० को० पृ० ४०२ सू० १४७ । (३) (अटवी स्त्रियाम्) । अटवी, अटवि:--अरण्यम् । सि० को० पृ० ४०२ सू०.१४१ । (४) (चुल्लिवेणिखाय॑श्च ) ॥ चुल्लि:-उद्धानम् । वेणि:-केशबन्धनविशेषः। खारी-मानविशेषः सि० को० पृ० ३९८ स० ३२ -(मे० पृ० ·- ८६ मुकुन्दकोष शयो ।' इति--(मे० पृ० १४७ श्लोक ३०) । भल्लि = भल्लातक । 'भिलावा" इति लोक । पल्लि = भिल्लादिनिवामविशेष, क्षुद्रग्राम , कुटी, कुटीसमूहश्च । शटि = वाहन विशेप मुनीना वाहनविशेषश्च । चर्चरि = गीतभेद , अनृजकेश , परशब्दश्च । 'चर्चरी गीतभदे च केगभितरशब्दयो ।' इति रुद्र' इति--(श. चि० पृ० ९०९ स्त० १ १० ३त) हुपंत्रीडति सुभूतिश्च । शाटि =प्रावरणविशेष । भाति = शोभा । साटि = अमद्ग्रह , किण शवरथश्च । शवयान क्ट खाटि' इति-- (वै० पृ० १२२ श्लोक २१६) । बनति = लता। 'वल्ली तु व्रततिव्रतती लता।' इति-(वै० पृ० ४५ श्लार ७) । वमि = वान्ति । 'वमन इति लोके । 'वमिन्तिो स्त्रियाम् ।' इति-(मे० ११० श्लोक २९) । शुण्ठि = महोपधम् शुण्ठी । —सूठ" इति लोके । इति = गति, गमनम् । रीति = पित्तलम् । वैदादिश्च । 'रीति स्त्रिया स्पन्दप्रचारयो । पित्तले लोहक्ट्टेि च' इनि--(मे० पृ० ५७ श्लोक ५१) । वितर्दि = वदिका, प्राङ्गणादिषु कृतस्योपवेशस्थानम् 'स्याद्वितर्दिस्तु वैदिवा ।' इति- (अम. ना. लिं० पृ० १२२ श्लोक १६) । 'वेदिका तु वितर्दिका ।' इति च-(वै० पृ. १६१ श्लो० ३६) । दर्वि = खजाका सर्पफणा च । दर्वि स्त्रिया खजावाया फणाया मुरगस्य च।' इति-(मे० १० १०५ श्लोक ५) । लिबि = लिपि , लिखितवर्ण , अक्षरपद्धति, लिखिताक्षरविन्यास , लेखनम् । 'लिखिताक्षरविन्यासे रिपिलिंबिरभे स्त्रियो ।' इति---(ममा ना. लि. पृ० २७० श्लोक १६) । शठि = गन्धाटी, गन्धमूली, गन्धपलाशी । “वचूर' इति लोके । 'गन्धपलाशी' सुगन्धद्रव्यम् काश्मोरे प्रसिद्धम् । 'सुगन्धमूला गन्धाली शटिका प लाशित। इनि--(रा० नि० पृ० १९ श्लोक ८६) । धेडि - गणितप्रभेद, लीलावत्यु वनाविशेष । जाति = मालती जातीफलम, गोत्रम्, जन्म च। 'जातिश्छन्दो जन्म गोत्र सब्याहृतिक रोत्तरम् । सामान्य मालती च' इति-(ना० र० मा०प० २८ ५० ५) । आजि - युद्धम् समस्थल च । आजियुद्ध समस्थले ।' इति--(ना० र० मा० १० १७ प०१४)' राजि = पनि , रेखा च । राजिस्तु पक्तौ रेषायाम्' इति--(ना० २० मा० पृ० १७५० १४) । रुचि = शोभा, दीप्तिश्च । 'रुचि शोभास्पृहाभिवङ्गदीप्तियु।' इति-- (अने. ति. पृ० २८ सोर २५१) । साचि =तिर्यक् । 'तिरक्षा" इति । ' टेढा" इति च लोये 'नियंत माचिरपि स्त्रियाम् ।' इति रत्नकोप' इति--(अम० स० च्या० टि० पृ. ४. स्त० १ प. ३९) । तया च प्रयोग --- भित्तो साची परिणतमुखी' इति च सप्तकुमारिषा' इति-(अम० स० व्या० टि० पृ० ४४५ स्त० १५० ३८, ३९) । यारि = धान्य मानभेद सारी द्रोणचतुष्टयम् । तो (वाही) द्वौ बारी' इति-(वै० पृ० १९० लोक ५७)। सलि = तलगिट्टम् । 'खल" इति लोके । परमानविशेषश्च । पिण्यातो ना, मलि स्त्रियाम् ।' इति-(व, पृ० १३८ लोक २७) । 'पलि स्त्री तण्डुलं पिष्टी पावा घनदया।' इति - ·लिङ्गानुशासनवर्गः। - - च-(वै० पृ० १६५ श्लोकः ८१) । कीलि: = को लिया। "धुरी की कील" इति लोके । तूलि:= तूली , ईपिका , स्वनाम्ना ख्यातं चित्रकारोपकरणम्, चित्रकनिका, शय्याविगेप:, सय्यो- पकरणम् । 'तोसक" इति लोके । क्लमिः = पलान्तिः । हिण्डि: । नान्दि:- किकिः = किफिदिवः, चापः, नारिकोलश्च । कुक्कुटि: = दम्मचर्या । काफलि: = सूक्ष्मस्वरः, सूक्ष्मध्वनिः । 'काकली तु कले सूक्ष्मे' इति-(अम० ना० लि. पृ० ७२ श्लोक: २)। तथा च प्रयोग:--'माधुदितं काकलिभिः कुलीनः' इत्यभिनन्दः' इति-(अम० म० व्या० पृ० ७२ स्तं० १ पं० १६, १७) । शुवितः = मुक्तास्कोट: । "मीपो" इति लोक । शंखश्च । 'शुक्तिः कपालगकले पंखे शंखनकेऽपि च । नत्यम्वावर्तदुर्नाममुक्तास्फोटेषु न स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० ५९ दलोल: ६६, ६७) । पंक्तिः = श्रेणी, दयाभरच्छन्दः, दशसंख्या च । 'छन्दोऽपि दशमं पंक्तिः' इति-(ना० २० मा० पृ० २७ पं० १३) । किसिः = फेरः, शृगालविशेषः, लघुशृगालः । ''लोमड़ी" इति लोके । बालगोत्रविपः, नाल- मूलविशेपश्च । 'किन्तिः स्त्री गोष्टुभेदेऽल्पे' इति--(वै० पृ० ६८ श्लोकः ३५)। द्युतिः = रहिमः, योभा च । 'द्युति: स्त्री रश्मियोभयोः ।' इति-(मे० पृ० ५५ दलोक: २५) । गारिः= शकुनिकान्तरम् , युद्धार्थगजपर्याणम् , व्यवहारान्तरं च । 'स्त्रियां सानिकान्तरे । युद्धार्थगजपर्याणे व्यवहारान्तरेऽपि च ।' इति--(मे० पृ० १२५ श्लोकः ८८) आति: = पक्षिविगेपः, शरारिपक्षी । 'आतिस्त्वाटि: मराटिका ।' इति-(वै० पृ० २६ श्लोकः ११) । तटि:= नदस्य तटम् । विप्टिः = करण विशेषः, भद्रा, सप्तमकरणम्, आज: वेतनं बिना कर्मकर्ता । "वेठी" 'वेटु" "वेगारी" इति च लोके । 'विप्टिस्त्रिपु कामंकरे, स्त्र्याजूवेतनगमम् ।' इति--(मे० पृ० ३५ श्लोक: २८) । विप्टिः कर्मकरे मूल्ये भद्राजूप्रेपणेषु च।' इति- (अने० सं० पृ० १० १०१) । 'भाजूवेतनयोर्विप्टि: कर्मकृलामणोरपि ।' इति-(अने० समु० पृ० ४५ श्लोक: ५०७) । 'हठादभृतिक: क्लेशो विष्टिराजूश्च कीयंते ।' इति कोपान्तरम् इति च-(श० चि० पृ० २५० पं० २३, २४) । वटि:= वटिका, उपजिबिका च । 'दीमक" इति लोके । 'यो वटिः ॥ उत्पादिका (को) देहिका स्यात्' इति-(नि० शे० पृ० २८८ श्लोक: १२, १३) । गृप्तिः = वाराही, वराहकान्ता, गृष्टिभेपजम्, कन्दविशेषः । । “गेंठी" इति लोके । वदरम्, सकृत्सूतगवी च । 'अय गृप्टिः सकृत्सूतगवीवदरयोः स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० ३४ श्लोक: ११) । दरिः = कन्दरा, कृत्रिमगृहाकारं विवरम्, गुहा । 'दरी' इत्यपि । 'कन्दरे तु दरी स्मृता।' इति-(मे० पृ० १२६ श्लोकः ४६) । वल्लरि:= मञ्जरिः । मञ्जरिः = वल्लरिः । 'मञ्ज्यां मञ्जरि वल्लरी ।' इति--(वै० पृ० ४६ दलोकः २०) । 'वल्लरिमञ्जरिः स्त्रियौ।' इति---(अम० ना० लि० पृ० १३२ श्लोक: १३) । तुलस्यादेरभिनवोद्भिद् । डोपि दीर्घान्तोऽपि । 'मेथिकाचित्रमूलयोः । वल्लरी च' इति-- -

·No text on this page.

·लिङ्गानुशासनवर्गः । ८६ - -- 'तां कस्यांचिद्भवनवलभौ' 'चित्रस्थानवलोक्य शून्यवलभावेकैकमाभाषते' इति मेघदूनः । 'दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था' इत्यादिप्रयोगानुरोधाद् दीर्घान्तोपि ।' इति- (अम० सु० व्या० टि० पृ० १२२ स्तं० १ पं० ३५ तः) । प्रधिः = प्रकृष्टबुद्धिः । तद्युक्ता च-प्रकृष्टा धीवुद्धिर्यस्या सा। कृत्तिः = कृष्णसारादिचर्म, त्वक्, भूर्जः, नक्षत्रविशेष:, कृत्ति- कानक्षत्रम् । 'कृत्तिश्चमत्वचोभूर्जे कृत्तिकायां द्वयं स्त्रियाम् ॥' इति-(मे० पृ० ५४ श्लोकः १२) । चुहिल: = अश्मन्तम्, उद्धानम् । 'चूल्हा" इति लोके। 'चुल्ली चितायामुद्धाने क्वचिद् वाक्येऽप्युदीरिता ।' इति--(श० र० स० पृ० २९७ पं० २) । चुण्टि: (ण्डि) 3 चुण्टी, कूपः, कूपसीपाल्पजलाशयश्च । 'चुण्टा चुण्टी च लूता' इति--(वि० शे० पृ० २७६ श्लोकः २०) । तरिः = नौका, वस्त्रादीनां पेटकं च स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः ॥ इति-- (अम० ना० लिं० पृ० ९६ श्लोकः १०) 'तारिर्दशायां वेडायां वस्त्रादीनां च पेटके।' इति- (अने० सं० पृ. ३५ श्लोकः ४३८) । अन्ति: = नाट्योक्तया ज्येष्ठ भगिनी । सनिः- भक्तिः, दानम्, अध्येपणा, भिक्षा च । 'भिक्षा च सनिरक्ली स्यात्' इति (वै० पृ० ९३ श्लोक: १२१)। सानिः = वाद्य विशेषः । ' 'सनाई" इति लोके । वंशीवाद्यं च । नेमिः = चक्रावयव- विशेषः । 'नेमिर्ना तिनिशे, कूपत्रिकाचक्रान्तयोः स्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० १०९ श्लोक: ७) । मरि:- । मारि:= मारणम्, वर्षम् , जनक्षयः, मरकश्च । 'मारिः त्री मारणे वर्षे' इति-(मे० पृ० १२८ श्लोक: ७७) । अधिः- कोटि:, खड्गाद्यग्रभागः, कोणभागः । 'मंश्रिः कोणैक देशयोः ।' इति--धरणिः' इति-(अमं० सु० व्या० पृ० २९५ स्तं० २ पं० १४) । विद्रधिः = रोगविशेष: 1 "फोड़ा" इति लोके । 'व्याधिभेदा विद्रधिः स्त्री, ज्वरमेहभगन्दराः ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२० श्लोक: ५६) । पुंस्त्वमप्याह भावमिश्रः--'स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः पड्विधश्च सः ।' इति-(भा० प्र० पृ० ८८० श्लोकः २) । यादवस्तु स्त्रीपुंमयोरित्याह----‘रुग्भेदा: शूलाद्या , विद्रधिन पण् ।' इति त्र:-(वैः पृ० १८४ श्लोक: १३७) । अम्रिः = काष्ठकुद्दाल:, नोमलोत्सारकः, पोतोदेमलापनयनार्थ काष्ठादिरचितकुदालः । 'अम्रिः स्त्री काष्ठकुदालः' इति-(मम० ना० लि. पृ० १७ श्लोकः १३) । शिरोधिः = ग्रीवा, कन्धरा । 'अथ ग्रीवायां शिरोधिः कन्धरेत्यपि ।' इति-- (अन० ना० लि. पृ० २३३ श्लोक: ८८) । कविः = कविका, खलीनम् ! 'कडि आली" "लगाम" , "रास' इति च लोके । 'सूरी काव्यकरे पुंसि, खलीने स्यात्तु योषिति ।' इति-(मे. पृ० १५७ श्लोक: ४) । कीर्तिः = यशः, समना, प्रसादः, विस्तार:, कर्दमश्च । 'कीर्तिः प्रमाद. यशसोयोपित्' इति-- (मे० पृ० ५४ श्लोकः १०) । अथेदानी गंत्र्यादीन् क्षैरेयीत्यन्तान् दीर्घकारान्तान् स्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेमः, नि-~~ (अभि० सं० लि. पृ० ४ श्लोक: ४६, ४७, ४८, ४९) ।

·मुकुन्दकोपे ५.)अनाजीकृष्णतीर , तीर, वाकोदुम्परिका च । इन्द्रासी मिन्सुवाल, पोलोनी, पी, रनिबन्चरच । 'इन्द्रागी म्यान्मिन्युबारे पोलोमोतिवन्ययो ।' इति-(ना० र० मा० ० ७६५० ६)! मडोकारितम् । “रा" इति नौ । दामनी - तन्नी, पाब- न्धनरन् । गियिनी = मौर्वी, ज्या, धनुर्गुणः। गङ्गी अनिविश, कुडनादिपनाना म्वम्, मोनविगेश्य । कसूरी - मममम्, मृमनाभि , गन्परेरित, वेवमुम्बा। देहली- महावग्रहो, द्वारिष्डो । “दहर" इति लोके । मौर्षीया, धनुगः, अगङ्गी च । अतिमीः =वम्याला, विद्युत् । “विली" इति लोके । क्षरेपीयवान , पायम च । • दद-प" करुः ॥३२॥ कर्मान्दु-कच्छू तनु-रग्ज-चञ्च स्नायु.' इति- - .. बम्पदासा- . पाम- ददिवति । एते दद्वादय स्नायुपर्यला गन्दा मौलिजा भवन्ति । दर = रोगविशेष । 'दार" इति अमिलो रोग 1 'अत्र चक तु द स्वी' इति-(वं. पृ. १८३ कोर १२५) । पर्ग = पारयि । 'पा' इति नो । = कर्मिकार, बरिणी, वेश्या य । र पनिमारे च परिणोपयो पियाम् । इति--(मे० पृ. १३१ श्लोर १२९) । मन्दुि % पारी, भूषणम् । 'कान गली" 'वालो" इति च लो। 'कान्दु शिप्तिमाया समाचार मियाम् 'नि--(मे. पृ. ३१ पलोडः २३)। सन् = रोगविगैर, रोग । "गाज" इति गरे। र प्राग्रन । अप गात दौर्शरारान्नेर धागा नावा च मह हलनान् स्त्रीलिङ्गानामानाह हम 'ति-(अनि. म.नि. पृ. ४ लोर ९.५०) । ....ह. सी म-पुरी स्किंग-वार । मी-(१) (नुरमामारेरणा किए गए निगर। नुव. पर यो। म मामा, पुनार कराया धार।एलिसिन सिपः। मि.01.३१.५२ ॥ atी-(२) (RTM) सिम स्म । यी-- र राम मारम, 5-ruireनिर्गमनमा नि... .८...८. (1) माणगानगर मनिसार पर- ·लिङ्गानुशासनवर्गः। ६३ द्वा-ो-दियो स्युमा स्व-गृनः सर-दा- छदि-दर-स्याम-दृपद्-दृशो नौ : ॥३३॥' इति ।। - जुहूरिति । एते जुह्वादयो नोपय्यंन्नाः गन्दाः पिया न्यः । जुहः = सम्भेदः, पला- काष्ठनिर्मितमद्धं चन्द्राकृतिरूपं यज्ञपात्रम् । पर्णमयो पापा विशेगन । 'मुनो भैया: म्यर्जुाप- मृद्धृवा ।' इति-(वै० पृ० ९१ श्लोक: १००)। स्फिका = पुन्दः, याटियोथः । "न" इति भाषाप्रसिद्धः कटि देशस्य मांगपिण्डः। घोदिवशन्यो = स्वर्गयानको, आनागवानी ! नुक् = यज्ञपात्र विशेषः । त्वक् = त्वना, गरीरच्छवि: । ऋन् = वेदमंयविशेषः । मन्द = ऋतु. विशेषः, वर्ष च । छर्दिः= वान्ति । पामा = गण्डः । दृपद् =मिला, प्रस्नरः । गेय प्राग्वत् । दुर्गसिंहन्तु क्रमरहितान् काच्यादीन् पारीपर्यन्तान् न्त्रीलिङ्गवाचक गन्दानाह- (दु० लि. पृ० ८, ९, १०, ११ श्लोक: १९ त: २५ गावत्) । - - काञ्चि/चिः सूचि-रि-भेरी हरिद्रा-रा ॥ धुति-पल्लि-तुलि-लिपि-लिदि-एचि-कृपि-किखि- कीलि-नालिभि-श्चूणिः । सरणि-ग्रहणि-रिती-दूदन्तं चा-ऽवी-चमूप्रभृति ।। एकस्वर-मी-दूदन्तं शाटि-र्भावसूचित-स्नाश्च । स्त्रक् जुक स्फिक् त्वक् वाक् संवि-दुपानद् गी-दृपद् धूः पूः ।। प्राण्यङ्ग-मिदन्तं विप्रुट्-छदि-शरद-समिद्-धु-सुमन-चः। स्यु-भू-विद्युद्-वल्ली-निशा-ऽङ्गना-दिग्-नदीनाम ॥ सम्प-प्रतिप-द्विपदा-ऽऽपत्-संस-त्समि-दपि क्षुधा परिपत् । । वाय = वाणी। यवागः - पणजलपक्यधनद्रवद्रव्यविशेषः, यशद्रव्यविदोषन । नौः नौका । स्फिक-कटिपोयः, कटिदेशस्यमांमपिण्टः । मि० को० पृ० ३९८ सू० ३० । (१) (द्यौः स्त्रियाम् ) ॥ द्यौः स्यर्गः । द्योदिवो-तंत्रणोपादानमिदम् । सि० पो० पृ० ३९९ मू०१५ (२) (भाः मुझ गदिगुपानहः) ॥ एते स्त्रियां स्य:। भाः दीप्तिः । कु-होमपायान्तरम्, बुया ॥ मग भाल्यम । दिन - दिशा । उपानत् = पन्नध्री, पादुका । सि० को० १०३९७ मू०२० । पाणिनीयेऽपि-(३) (प्रतिपदापद्विपत्सम्पच्छरत्संसत्परिषदुपःसं विरक्षुत्युत्मन्समिधः) ॥ एते स्त्रिया स्युः । nanPyaMa. चमं । ज्यो % 3D - -- - - ·६४ मुकुन्दकोपे गायत्र्याद्या क्य-भावे प्रावृड्-दवि-मुद्-भास ॥ वासोदशा मघा आपो-प्सरस कृत्तिकाः समा वर्षाः । बह्वर्था विंशतय-स्त्वेकार्था स्यु-नवत्यन्ता. ॥ शुक्ति पामा सीमा जिह्वा कारे-लया-शिषा सयत् । इपा नेमि-सभाः खारी स्त्रीलिङ्गा इति समाप्ता. ॥' इति । एषा व्याख्या इलया, , काञ्चिरिति । द्युतीति । एवेति । प्राण्यगमिति । सम्पदिति । वास इति । शुक्तिरिति च। एते काञ्च्यादय शब्दा द्युतिपहिल्तूलिलिपिलिबिरुचिकृपिकिखिकी लिनालिभि , क्षुधा, आशिपा च सह स्त्रीलिङ्गा भवन्ति । काञ्चि = रशना, पुरी च । 'काञ्ची पुरीमेखल्मो' इति-(ना० र० मा० पृ० १६ प० ११)। वीचि = कुन्तलवत्रत्वम्, स्वल्पम्, पवित तरङ्गश्च । वीचि कुन्तलवक्रत्वे स्वल्प पक्तितरङ्गयो ।' इति- (ना० र० मा० पृ० १६० १०) । आरा=चर्मवेधिनी। आरा चर्मप्रभेदिन्याम्' इति--(ना० र० मा० पृ. ४८५७ १५)। लिपिलिबिश्च = अक्षरपद्धती, अक्षरविन्यासी । कृपि = छेदोपकरणविशेष । सरणि = मार्ग । ग्रहणि = रोगविशष । इति शब्द अत्र आकृतिगणार्य तेन विटि = पीतचन्दनम् । । मूलि = । कूलि । सृणि = अकुश । 'अडकुशो- ऽस्त्री, सृणि स्त्रियाम ॥' इति-- (अम० ना . लिं० पृ. २७९ श्लोक ४१) । 'सृणि स्याद- ङकुशे पुमान । इति कोपान्तरम् । तेनोभयलिङ्गोयमकुशे' इति-(श० दि० पृ० ८९९ स्त० १५०३)। तथा च प्रयोग - आरक्षमग्न मवमस्य सणि शिताग्रम्' इति माघ' इति---- (अम स० च्या० पृ० ५७९ स्त०१ १०१४)। सूणि । अवी = ऋतुमती । चमू = सेना । तरी =नौ वेडा द्रोणी, वस्त्रादिपटक च। तत्री- वीणाप्रभेट , गुडूची, देहशिरा, नाडी, रज्जूश्च । लक्ष्मी = रमा। वधू = स्नुपा । 'बहू इति लोके । नवोढा, भार्या अङ्गना च। जम्बू -राजफला । 'जामुन" इति लोके । दृन्भू (दम्भू ) = सर्प चमपंश्च । दिधिपू : इय-प्रतिषत --निथिविशप, पति । आपत आपत्ति विपत विपनि , ततीयतारा प । स पत्-सम्पत्ति । द्वितीयनारा च । शरत् = में वत्सर । ऋतुविशपश्च । मसत = सभा । परिषन : सभा। उप = उपा छन्ति । प्रातरधिष्ठात्री देवता च । मवित् -बुद्धि । शुन्-क्षुधा। यत्-सग्राम । मुत्-हप । समित्याज्ञिकसित प्रादेशमात्र काष्ठम् । सि० को पृ० ३९८ मू०२७। (10 (प्रावृविघटता विविष ) ॥ ए स्त्रियां स्य । प्रावृवर्षाकाल । विप्र बिन्दु जल कण | रोप । तदन्तुष्णा । विद विष्ठा । विर-योभा । मि. को.५.३९८ मू० २३ । %3D ·- - लिङ्गानुशासनवर्गः। द्विरूढा, पुनर्भूः। कर्कन्धू:=वदरी, बदरीफलं च । “बेर" इति लोके । अलायू: = तुम्बी । कसेरू: = तृणकन्दम् , पृष्ठकीकसम्, शणगातिश्च । कच्छू: = पामरोगः। आकृतिगणश्चायम् । भावसूचितः ताश्चति । 'तत्वौ भावे ।' भावेन सूचित उपलक्षितो यः ताप्रत्यय इति । पुरुषता = पुरुषस्य भावः । जडता = जडस्यभावः कर्म वा । ग्रामता = ग्रामाणां समूहः । जनता = जनानां समूहः । राजता=राजां समूहः । बन्धुता = बन्धूनां समूहः । सहायता = सहायानां भाव : । देवता = देव एव । लक् = माला । वाक् = वाणी । संवित् = संवेदनम् । उपानत् = चर्मपादुका । गी:= वाणी। पूः = पुरी, प्राणिनामङ्गम्, प्राण्यङ्गम् । इत् अन्ते यस्य तदिदन्तं प्राण्यङ्गम् । वियुट् च छर्दिश्च शरच्च समिच्च द्योश्च सुमनाश्च ऋक् चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । विगुट् बिन्दुः । समित् = याज्ञिकप्रसिद्ध प्रादेशमात्रं काष्ठम् । सुमना :=पुष्पम् । शोभनं मनो यस्येति बहुव्रीहिणा तु वाच्यलिङ्गता। भूश्च विद्युच्च वल्ली च निशा च अङ्गना च दिक् च नदी चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एपां विघुडादीनां भ्वादीनां च शब्दानां नाम संजाः च स्त्रियां स्युः । भूनाम-भूः, भूमि:, क्षितिरित्यादयः । विद्युन्नाम-विद्युत् , तडित् , अचिराभेत्यादिः । वल्लीनार- वल्ली, लता, व्रततिरित्यादिः । निशानाम--निशा, क्षपा, रात्रिरित्यादिः । रात्रिरित्यादिः । अङ्गनानाम-- अङ्गना, योपित्, वनितेत्यादिः । दिङ्नाम--दिक्, ककुप्, काप्ठेत्यादिः । नदीनाम-नदी, सरित्, धुनीत्यादिः । अत्र कस्यचित् अम्भः शब्दादेः नद्यादिनाम्नोऽपि असन्तत्वात् नपुंसकत्वं एव परत्वेन । क्वचित् “पूर्वपरयोः परो विधिर्वलीयान्" इति परस्येप्टवा चित्वात् । यथा को: उपसश्च उदन्तस्य असन्तस्य च भूनाम्नो अङ्गनानाम्नश्च स्त्रीत्वं सिद्धम् । सम्पत् = सम्पत्ति: प्रतिपद = तिथिविशेप :, आद्या तिथि: । विपद् =विपत्तिः । आपद् = आपत्तिः। संसत् =सभा समित् = संग्रामः । क्षुत् = बुभुक्षा । परिपत् = सभा । गायत्री आद्या यासामिति गायत्र्याद्याः । एताश्छन्दसां जातयः । ब्रह्महत्या = ब्रह्मणो हननम् । अश्वहत्या = अश्वस्य हननम् । प्रावृट् : वर्षासमयः । दर्विः = पाकोपकरणम् । मुद् = हर्पः । भा:= दीप्तिः । वाससो दशा वासोदशाः बहवोऽर्था आसामिति बह्वाः । ताश्च स्वभावात् व्यक्तिभेदे एव वर्तन्ते, न जाता वित्यर्थ: विंशतयस्त्विति बहुवचनं गणं सूचयति । तूशब्दो वाक्यभेदे । नवतिरेवान्तोऽवयवः आसामिति नवत्यन्ता एक एवार्थः आसामिति एकार्थाः । स्वभावात्समुदाये वर्तन्ते नावयवभेदे इत्यर्थः । वस्त्रस्य दशाः । अवस्थावाचिकायास्तु वह्वर्थतायां अनियमः । इयं दशा अवस्था इति । समा: =सव्वत्सरः । केचित्समेति पाठं मन्यते । तेषां इयं समा इत्यपि भवति । 'समां समां विजायते' इत्येकत्वेऽपि दृश्यते । इति क्षीरस्वामी । एकत्वे लक्ष्यम्-'तृतीयस्याः समायास्तु समां समां विजायते ।' 'तृतीयस्याः .समायास्तु' इति बहुत्वं प्रायिकम् । . . समां समां विजायते इत्यत्र 'समायां समायां' इति भाष्यात् । 'निर्गतत्वं समायाः' इत्यादी वाक्यदर्शनाच्च । जिह्वा = रसना।

·मुकुन्दको
भाग- बन्यनगृहम् । 31-पत्री । आगो = भाभमनम् । मस्त = मग्राम ।
মাপিত
इति-(दु.लि. म्बोपनति पु. ८... १०. "लोर १९, २०, २१, २२ २३.२४
पुरुषोतम वोऽपि प्रमरहितान् आग्यादीन् स्त्रील्दिवावमान् कतिनिच्छदानाह---
(नि. ०१० ३८६ नो १) ।
लिङ्गादिसग्रहेनुनतममरेजामिदमहे ।
स्त्रियामाजि-दर-ज्जाति: पुरु-र्भा द्वाः समाः परत् ॥
सिक्ताद्या बहुत्वेऽपि विराज्यावापि ।' इति ।
अन्य व्यास्या-
न्याय
लिनेति । इह स्त्रिमामि रिकार. शरच्छदायन जैप । आग्यादिकारत्पर्यन्ताना
पदभियान नस्त्रिया स्यात् । पुर = नदीवियोग । पान्दाना व्याश्या तु प्राग्वद योध्या ।
मिनाया बढ़ भूम्नि योपिति नरनि । विनि विदारमध्या । आदिपदान् एविराति
द्वाविंशतिरित्यादिनवयन्ता मम्या एक्वापि योपिलिहावचन स्यादित्पर्य । दोर भाग्यम् ।
यादवम्नु मक्षेपत. स्वोरिङ्गानुशासनमात्-(५० पृ. २८९ श्लोक २८
एक स्वर हलादो-दूद् दृडु मा श्री-भ्रू-रिति स्त्रियाम् ।।
इच्च सर्वमुदन्तेषु पाकु-रग्वादि किञ्चन ।
नदीनामाह्रया सर्व प्रायेण च लतायाः ॥
णचो मि व्यवहाराद्या, अन्तास्तु पचादयः, ।
यप्रत्यये जुगुप्साद्या, युजन्ता भावनादयः, ।
कितन्नन्ना-स्तति-पत्याद्या, क्विवन्ताः सम्पदादयः ।
इशि स्युः कारिदोयाद्या, बुलि प्रच्छदिकादयः, ।।
क्रीडाप्रहरणे णान्ता पान्लवाद्या, पास्नु ।
त्रियाया दाण्डपाताद्या, स्त-रुड्या-चूड़ाव-घतादय,
अके वैरादिवीप्मादौ स्यु काकोलूकिकादय, ।
यपि तु ब्रह्महत्याद्या,दल्याद्यल्पत्वकीर्तने ।
त्रिलोकोत्यादयोऽदन्तः समाहारार्थकद्विगी।
त्रिपात्र-विमगाद्या प-ण भवन्यादय-स्लनौ ।' इति ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। एपां व्याख्या- एकस्वरमिति । इदिदि। णच इति । क्तिनिति । क्रीडेति । अक इति । त्रिलोकीति च । एकः स्वरः यस्मिन् गन्दे तदेकस्वरं, हल आदिर्यस्मिन् तद्धलादि , ईदूदन्त इकारान्तं ऊकारान्तं च दृक् मा श्री: भ्रूश्चेति स्त्रियां स्त्रीलिङ्गा स्युः । सर्वं समस्तं इत् इदन्तं स्त्रियां स्यात् । उदन्ते- पु ह्रस्वोकारान्तेषु किञ्चन पाकुरज्ज्वादि स्त्रियां स्यात् । पाकुः = सूगकारः । रज्जुः = वेणी, बन्धनमावनवस्तु च । 'रस्सी" "डोरी" इति च लोके । 'रज्जुर्वेण्यां गुणे योपित्' इति-(मे० पृ० ३० श्लोक: १४) । नदीनां सरितां सर्वे समस्ता आह्वया नामानि स्त्रियां स्युः । लताया लतानां नामानि च प्रायेण स्त्रियां स्युः । णवो अनि व्यावहाराद्याः स्त्रियां स्युः । एवं अङन्ता पचादयः । अप्रत्यये जुगुप्साद्याः । युजन्ता भावनादयः । क्तिन्नन्ताः ततिगत्याद्याः । विववन्ताः सम्पदादयः । इञि इञ्प्रन्ययान्ता: कारिवोध्याद्याः । वुलि ण्वुल्प्रत्ययान्ता: प्रच्छदिकादयः । क्रीडा- प्रहरणे णान्ताः पाल्लवाद्या: घनो नो क्रियायां दाण्डपाताद्याः । तल्ङ्यावूक्षु तल्याप्रत्य- यान्ता अन्धतादयः । वैरादी वीप्सादी च अके अक्प्रत्ययान्ताः काकोलू किकादयः । वयपि तु क्य- प्प्रत्ययान्तास्तु ब्रह्महत्याद्याः । अल्पत्वकीर्तने दल्यादिः । अदन्तैः अकारान्तः समाहारार्थकद्विगी त्रिलोक्यादयश्चैते योपिल्लिङ्गा भवन्ति । त्रिपात्रत्रियुगाद्याः पण क्लीये स्युः, स्त्रियां न । अनी अनिप्रत्ययान्ता भवन्यादयस्तु स्त्रियां स्युः। ॥ इति स्त्रीलिङ्गानुशासनम् ।। -- ·बय नसलिङ्गानुशासनम् । तपादो ना नाना रनृमिनमा यानान नपुनरिक्षवाचकानार हेम (अमि. म. लि. १० र २१)। न-र-तु-न-तं-सयुक्त-र-र या'-डत नपुसकम् । वेध आदी-विना-ऽमल द्विस्वर मन्नतरि ॥१॥ पग्निीर पि-(१) (लोपर)-गाश्रम मनानायगण च। मूलम-नौ म उम। स्थल म्- अभिमनमा । मि० को०प० ८०२ नृ० १४२ । (२) (५) (वन) (दाहसमजतदनुमनि नप सके ॥ एतानि नपु सके स । दारुकाम छ...लि.को..३.म.५६) (३४) नवनीताऽवताना नना ननिमिनविनवितपित्तवरतानपरितानि) ॥ एतानि नपु सके स्य। पत्रदानम् । अननन-अस यम । बनर ब्रह्मवर पिनियम । जनम रूप्यम श्वन च । बत्तम पालम निस्तल च । सि. कौ०१०४०३ मू०१६। (६) (पाया यस-या पन्यवयायरसय्याव्यमा यम परिपक्यकुडयमहसूयम्न्यानि) । एनानि कटाव त । वयम कामना घायन 1 हम नवान्नम नवद्यम103.1 मि. कौ० पृ. ४०३ स. १९ (७) (नपुटकम) । अधिकाराम मि को० ५० १०१ मू०११॥ (८) (अमनो-यन )॥ अमन्ना दया वीच स्थान या समत्रा मुख्याति । भन'मानभम । तर स्वाश्रम वाम लोपवित्र। (यानातमकम) ॥ यार सुन्न सरिद्वको पि क्लोब स्थान। या -जाना। यच किन । घन्मा-दिक । नि० को. पृ. ४०३ मू०१५३ । (९) (मन्नयनोरनरि)॥मप्र पान्ना' पब स्यान न तु पनरि। दम-कवचप तनुपम । चम-वर यतिम । दसक किम । अणिमा मरिमा चनौती मिहिमगे। क्त्तरि स्मि । दगति इति दामा= रजु । मि० की. पृ०४०२ म० १५० । (नामरामगो नपुमके) ॥ मय र इयम्भार प्रपञ्च । नाम--अभवानम् । गेम--लाम । सि.को. पृ०४०३२०१५२। वामनी निनशामनर्भप- नाम नामक सइ तनदसतरा । मन्नन्नो दयग्निमपि मन्न ह्यूबरक्ष्यान्तम ॥ इति । पृ० २ इला०२।

·No text on this page.

·मुकुन्दकोपे हल-दुःख-सुखागुरु-हिगु-रत (च) त्वच-भपज-नुत्य-धुसुम्भ-दृशाम् । मरिचाऽस्थि-गिलाभव-सृक्क-यक- न्नलदा-न्तिक-वल्कल-सिम-युधाम् ॥३॥ सौवीर-म्यानक-द्वार-क्लोम-धोतयका-ऽमृजाम् । लाण-व्यजन-फल-प्रसून-द्रवतां समिद् ॥४॥ एया व्याख्या- धनेनि । ति। सौवीरेति च । धनादीनानपादीना लादीना मरिचादीना सौवीरा- दीना रवणादीना चंगा नमिद् भेदहिताना नाम नपुसर स्यात् । यया-बनम्, वित्तम्, ट्रविमिन्यादि। रन्नम् मणिरित्यादि । नमः, मम् , व्योमेन्यादि । अन्नम् भक्तम्, ओदनमि- त्यादि। हापीकम इन्द्रियमिचादि । तम, वानमित्यादि । घुसपम्, कुङ्कुममित्यादि। मङ्गणम, अङ्गतम् चवरम, अजिरमित्यादि । भुक्तम्, चुमित्यादि । शुभम्, कुशलम्, कल्या- णम्, बिम, महालय, भध्यमियादि। अम्बुरह, पत्रम्, मरोजम्, कमलमित्यादि । अत्रम्, पापम, दुरितमि मादि । गूयम्, वि, गदित्यादि । जलम्, बम्बु उदकमित्यादि । बरम, वस्त्रमियादि । दार, काष्ठमिन्यादि । मनः, चेत, वित्तमित्यादि । विलम्, रन्ध्रम, द्विद्र- मियादि । पिच्छम, बहमि पादि। धनु, गरामनमित्यादि । दलम्, पत्रम, पर्पमित्यादि । नाटु, कादमि चादि । हद हदयमिन्यादि । हलम्, राङ्गमित्यादि। दुमम्, इच्छा, काट- मित्यादि । मुमम् गर्म, गामि नादि । आरु, वगम्, राजाहमित्यादि। हिङ्ग, राम:- मित्यादि । स्तम्, वागितमियादि । वचम, त्वगित्यादि । नेपजम, औषधमित्यादि । तु यम्, रमाजनमित्यादि । कुमुम्मम् = महारजनपुष्पमित्यादि । दा, नयनमियादि। मरिचम्, कोलपम् काममित्यादि । अस्थि कीममित्यादि। गिगमवम, शैलेयमित्यादि। मृबक, सूत्रब, भूकमियादि । यत, कारममित्यादि । नरदम, मेय्यम, बमयम, अमृण लमियादि । अलिकम् , ममीपम् निकटमित्यादि । कलम, वामित्यादि। मिध्मम, विलराममित्यादि । मुद्, समियादि । मोवारम्, आरनापम, उन्मापमित्यादि । स्थानकम, बालवालम्, नगर- स्प । (बनु पारंवाचि) वम् धनम् । अयंगारनि नि । ' दममयवानिधनाधिप" इति विश्वप्रकाश । . उ.मि.को १.३.मू. ५० (१) (मुमा सत्तरगनिधननि) ॥ एशमिरान नगुमरे स्य । कम्- दोम्यंम् । पुग्नन मालमा मद्रम, परमनं च। पुरम - अपात्रनम् । पणनम् = नगर । रगम् - गन्यम् । मि.को.पु. ४.३सू. १५९॥

·-- - लिङ्गानुशासनवर्गः । १०१ मित्यादि । द्वारम् , द्वा इत्यादि । क्लोम, तिलकमित्यादि । धौतेयकमित्यादि । असृक्, रक्तम्, रुधिरमित्यादि । लवणम्, अक्षीवम्, बसिरमित्यादि । व्यञ्जनम् , तेमनम्, निष्ठानमित्यादि । फलम्, निरीशम्, कुटकमित्यादि । प्रसूनम्, पुष्पम्, कुसुममित्यादि । द्रवत् = अग्निसंयोगेन द्रवी- भवतां स्वर्णादीनां सभेदानां च नामानि नपुंसकं स्यात् । अथेदानीं पुरादीन् पथिशब्दपर्यन्तान्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:-(अभि० सं० लिं० पृ० ४ श्लोकः ५५, ५६, ५७, ५८) । पुरं सद्माऽङ्गयो,-३छत्र-शीर्षयोः -श्छत्र-शीर्षयोः पुण्डरीक-के, । मधु द्रवे, ध्रुवं शश्व-त्तर्कयोः, खपुरं घटे, ॥५॥ अयूपे, दैवे, अकार्यादौ, युगं, दिष्टं, तथा कटु, असे द्वन्द्वं, स्थले धन्वा,-ऽरिष्ट-मद्रुम-पक्षिणोः, ॥६॥ धर्म दानादिके, तुल्यभागे-ऽर्द्ध, ब्राह्मणं श्रुतौ, । न्याय्ये सारं, पद्म-मिभ बिन्दौ, काम-मनुमतौ, ॥७॥ खलं भुवि, तथा लक्ष वेध्ये,-हः सुदिनै-कतः ।, भूमो-ऽसंख्यात एकार्थे, पर्थः संख्या-ऽव्ययो-त्तरः, ॥८॥ - शब्दा एपां व्यारया- पुरमिति । अयूप इति । धर्ममिति । खलमिति च । एते पुरादयः पथिपर्यन्ताः उक्तार्थेषु नपुंसकलिङ्गाः स्युः । समाङ्गयोर्गृहदेहयोरर्थे पुरम् । छत्रशीर्पयोः पुण्डरीक के अर्थात् छत्रे पुण्डरीकम् शीर्षे कम् । द्रवे विद्रवे मधु । शश्वत्तयोः ध्रुवम् । घटे खपुरम् । अयूपे युगम् । देवे भाग्ये दिप्टम् । अकार्यादौ अकार्यमत्सरदूपणेपु कटु । असे समासभिन्नेऽर्थे द्वन्द्वम् । स्थले धन्य । अद्रुमपक्षिणोक्ष पक्षिवर्जितयोरर्थे अरिष्टम् । दानादिके धर्मम् । तुल्यभागे समानभागे अर्द्धम् । श्रुतौ वेदे ब्राह्मणम् । न्याय्ये गौतमोक्ते शास्त्रभेदे सारम् । इभ विन्दी गजविन्दी पद्मम् । अनुमतौ कामम् । भुवि खलम् । वेध्ये लक्षं च नपुंसकं स्यात् । सुदिनकत:- सुदिनं च एकश्च सुदिनको ताभ्यां परो विहितः समासान्तोऽहन् शब्द: क्लीवे स्यात् सुदिनं च तदहश्च सुदिनाहम् । एकं च तदहश्च एकाहम् । सुदिन मिह पुण्यमुच्यते । सुदिनशब्दः प्रश- स्तार्थो वा। तेन पुण्यं च तदहश्च पुण्याहम् । प्रशस्ताहम् । शोभनाहम् । कृतसमासान्त इति पाणिनीयेऽपि-(१) (अपथपुण्याहे नपुंसके) ॥ एते नपुंसके स्तः। अपथम् = अमार्गः। पयोऽभावश्च पुण्याहम् =शोभन दिवसः। सि० को० पृ० ४०२ मू० १३२ ।

·१०२ मुकुन निम् । पुमानि मारिदिन पुभाही मान । असगने वागले पाय भूमि नमानिन । निम्मिन् पारनामम् । बम मिन् नगमम् । डीपी अभिभूमदिनादि गोदामामा भर्गानं । दनि । मम्मीनर पपि. दो नमारिन । मनानघर पर्गो म्यादि । पयासी पपानी ममानो यो पयो ममाहारी वा सिपम् । पयां नमाहाभयम् । पनु पयो मनाहाराचा यम । अपवादया-गगन पन्या आपम् । विरमा पिम् । ति पन्या कायम दुपयम् यम । गम्पान्यापर पिम् । घमंद पन्या धर्माय । योगस्य पन्या योगाय । नाय । परमाय । परापान (न) निम् । निन्या । मुल्या । माया नारी । यो देश । जपेदानी दवावीमायादिशान नपुमरहिवामाना हेम -- --(अनि. म.लि. ५.५ ओर ... १, :.)। द्वन्द्व वा पपीमायो', प्रिया-पय-विशेष । कृत्या ता-ना गद-गिद्-भा, आज्या-त्या दि: ममूहनः।। ९॥ पनि पर-(१) (तम) ॥ नमोस। पराम-पान पाच ममाहार । सिक.प.४.२.१. (२) अमर) र सरमपिस्त्रि-निसमधारयते । स पदा यि । मि. को.१.४.२ मा १२३ । (३) (निटाप)॥ माने या निष्ठा र साहसिन्दापन बहमपान- गानम । पि.को.पु. ४.१.११९। (४) (भन त्यान) । मन्त्रालयबाद स्नानम्-हम् । मन्।ि पपा - पर। मारचन कुटर । मि. कोप.४.१ म०११८॥ (५) (मोदी)"एतो पतति तदा नसके ताप भवनम्,ौक यम् । सिक को. पु. ४.१ १२ । (चियाशिवचोम)। हारनामम् । सिको.. ४०१ २ ० १२१ । (यायामश्च भावामगि)। दलान सेवानि। (नादलगेमच)-कोयम् । (मस्था)-मस्पर। (जिवाव) कारकम् । (पदन्डर हातिमो या)-आमियर (प्रमाणात बयोचोदा गोत्र)-ओछन् । (हनानादिमोहवरम । इन्द्रमनानो विपुषा । (हानादिराजन्न कोरम् । नि. कोप.४०२ सू. १२२ (बरमा हेममिशिरावहोराने च) स्पष्टन् । निको.१०४०२ म. १५।

·-- लिङ्गानुशासनवर्गः । गायत्र्याद्य-ऽण् स्वार्थे-ऽव्यक्त-मथा-न-कर्मधारयः । तत्पुरुषो वा, बहूनां चे-च्छाया', शालां विना सभा' ॥१०॥ राजवजित-राजार्थ-राक्षसादेः परापि च । आदा-चुपक्रमो-यज्ञे कन्थो-शीनरनाम्नि च ॥११॥ सेना-शाला-सुरा-च्छाया-निशं वो-र्णा शात् परा । भाद् गणो गृहेतः स्थूणा संख्या-ऽदन्ता शतादिका ॥' इति ॥१२॥ एपां व्याख्या- - द्वन्द्वेति । गायत्रीति । राजेति । सेनेति च । एकत्वे द्वन्द्वो द्वन्द्वकत्वम् । 'राजदन्तादिः ।' पष्ठीतत्पुरुपे तु, एकत्वस्य प्राधान्यात्तस्यैव लिङ्गान्वय: स्यात्, न तु द्वन्द्वस्य । एकार्थको द्वन्द्वः, समाहारद्वन्द्वः, अव्ययीभावश्च क्लीवे स्यात् । द्वन्द्ववयं यथा--पाण्योः पादयोश्च समाहार: पाणिपादम् । शिरसो ग्रीवायाश्च समाहार: शिरोग्रीवम् । एवं मार्दङ्गिकपाणविकम् । अव्य- यीभावो यथा---शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति । शास्त्रमनतिक्रम्य यथाशास्त्रम् । अधिहरि । अधिस्त्रि । अधिगोपम् । उपगङ्गम् । क्रियाव्यविशेषणे नपुंसकं स्यात् । क्रियाणां भ्वादिधातूनां, अव्ययानां स्वरादिनिपातानां च, भेदकानि विशेपणानि, क्लीवे नपुंसके, एकवचने च स्युरि त्यर्थः । क्रियाविशेषणं यथा-- कुटिलं गच्छन्ति । मन्दं पचन्ति । मृदु पचन्ति वा । सुखं तिष्ठन्ति योगिनः । सलिलं नृत्यन्ति वाला: । अव्ययविशेपणं यथा--रम्यं भद्रं वा स्वः । सुखदं प्रात: । प्रात: कमनीयं वा । कृत्या इति । कृत्या:-तव्यादिप्रत्ययाः । तदुक्तम्-~~-सुपा- सम्मतायां कारिकायाम्--'कृत्याः पट् ते समाख्याताः क्यपण्यती भावकर्मणोः । तव्यानीयाव- नन्ताद् यत् केलिम: कर्मकर्तरि ॥' इति । कर्तरि कर्मणि चार्थे विहिताः कृत्या वाच्यलिङ्गा भवन्ति ।' इति--(श० चिं० पृ० ६६२ स्तं० २ पं० १६, १७, १८, १९) । भावे कृत्य- प्रत्ययान्ता:--एधनीय-भवनीय- करणीयप्रभृतयः । भावे क्तान्ता:--हसित-भूत-सहित-भुक्त- (१) (मनकर्मधारयस्तत्पुरुषः) । अधिकारोऽयम् । सि० को० पृ० ४०२ सू० १२६ । (२) (अनल्पे छाया)। शरच्छायम् । सि० को० पृ० ४०२ सू० १२७ । (३) (राजामनुष्यपूर्वा सभा) ॥ इनसभमित्यादि । सि० को० पृ० ४०२ सू० १२८ । (४१५) (गृहशशाम्यां क्लीवे) ॥ नियमार्थमिदम्। गृहशगपूर्वे स्थूणोणे यथासंस्यं नपुंसके स्तः । गृह- स्थूणम् =गृहधारणम् । शशोर्णम् =शशलोम । “शशोर्ण शशलोमानि" इत्यमरः । सि० को० पृ० ३९८ सू० २२ । (६) (शतादिः संख्या) । क्लीवे स्यात् । शतम् =दशगणितदशसंख्या, दशतिः, संख्येयं च । सहस्रम्= दशशतम्, अनन्तं च । शतादिरिति किम् । एकः, द्वौ, बहवः । संख्येति किम् । शतशृङ्गःपर्वतविशेषः । सि० को. पृ० ४०२ सू० १४५। . । - ·मग्य कर्म भावो वा - - १०४ मुकुन्दकोपे प्रभृतय । भावेऽनान्ता हसनप्रमृनय । भावे पल्प्रत्ययान्ता-दुभंव-दुराइयभवप्रभृतय । भावं भित्तत्पयाना-नागवीण-मारौटीनप्रभृतय । 'ब्रह्मास्त्र' इत्यभिव्याप्य भावार्थप्रत्य- यान्ता --शुक्लम्य पर्म भायो वा शोर यम्, गुमरत्वम्, गागा। मरूपम् । स्तेनम्य कर्म भावो वा स्तेयम् । चोरस्य धर्म भावो वा चौय्यंम् । घपरस्य कम भावो वा चापलम् । क्पे कर्म भावो वा कापेयम्, कपित्वम् । जातेयम् । 'वपिनात्योद' इति । आषायंस्त्र वर्म आपाय्यंम् । 'योपधाद् गुरूपोत्तमा वुज' इति । द्विपिनो विकारो द्वपम् । एवं हायनप्रभृतय । गायपादितो गायत्री छन्दमा जानिस्तत्त्रभृतित स्वार्थे योग्ण- प्रयय क्रिपते मोऽपि नपुमालिङ्ग म्यादित्यर्थ । गायत्र-भादय । अव्यक्तम् = अव्यक्त लिगकम् । अथानन्तरम् । अनवम्मधारय मत्युग्पो वा' इत्यधिवियते । समासे पष्ठीविभवरघ- नात्परा छाया नपुग म्यात् । छाया वाहुल्ये' इनि पाणिनिसूत्रम् । मा चेद् बहूना मम्बन्धिनी तोव कलीये । यथा-धोना पक्षिणा छाया पिच्छायम् । इथूणा छाया इक्षुच्छायम् । एवं पाद- पच्छायम वृक्षलायम् धनुश्छायम, घरच्छायम्, इपुच्छायम्, शलभच्छायम्, गण्डच्छायम् । गृध्रच्छायम, वगच्छायम् रत्नच्छामिति । वहूनामिति किम् । वृक्षस्य अयोर्वा छाया वृक्षच्छाया वृक्षच्छायम् । कुडयस्यच्छाया बुड्यछाया, कुड्यच्छायम् । एव पर्वतच्छाया, पर्वतच्छायम् । छत्रच्छाया छत्रछायमिति वा । विभाषा रोनासुराच्छायाभारानिशानाम' इनि क्लीबत्वम् । शाला विना राजवजितराजाराक्षसादे परा सभा अपि वलीवे स्यात् । अथ वा। समूहे वर्तमानो य सभाब्दस्तदन्तस्तत्पुरुष बठीदे, पष्ठयन्तात्परा चेत् । अथ वा। शालार्था गृहार्था अपिशब्दात् सहत्यर्था च या सभा सा लराजकात् राजदाद- वजितात राजाऽमनुष्याऽर्थात् राजार्थात् राजपर्यायात्, अमनुष्यार्थात् रक्ष आदिशब्दात्पठ्य- तात्परा चत् कीबे नपुमके स्यादित्यर्थ । गाला गृह अर्थो अभिधेयो यस्या सा शालार्या। अराजकराजपर्यायात् यया-इनसभम् , ईश्वरसभम्, इन्द्रसभम्, नृपसभम् , नृपतिमभम् , प्रभु मभम् । अमनुष्यार्थात् यथा-रक्ष मभम् , पिशाचमभम् । अराजकात्विम् । राज्ञ राजसभा । राजपर्यायग्रहणान्नेह चन्द्रगुप्तसभा, जगतङ्गसभा । राजविशेषोऽयम । पप्ठ्यन्ता- किम् । नृपतिविषये सभा नृपतिसभा । नृणा पतियंम्या चासो सभा चेति वा नृपतिसभा । ईश्वरा मभा = ईश्वरसभा । न सभा-असभा। तत्पुरुषे इनि किम् । ईश्वरस्य सभेव सभा यस्य स ईश्वरसभ । 'सप्तम्युपमानपूर्वम्योत्तरपदलोपश्च' इति बहुव्रीहि । अमनुष्यार्थादिति किम । दासीसभा। दासीना शालेत्यर्थ । 'आदावपक्रमोपत्रे' इति । तयोरुपज्ञोपक्रमयोरादौ प्रथमे क्लीवें स्यात् । अथवा । उपना, उपक्रमश्चान्ते यस्य स तत्पुरुष वलीवे स्यात् । अथवा । तयोरुपज्ञोपक्रमयोरारित्व प्राथम्य तस्य प्रकाशने द्योतने उपज्ञान्त उपक्रमान्तश्च स्यादित्यर्थ । उपज्ञायत इत्युपज्ञा । समास क्लीवे उपज्ञाया उपजयस्य च प्राथम्य- ·लिङ्गानुशासनवर्गः। १०५ 1 . कयने गम्यमाने । उपना यथा--को ब्रह्मा तस्योपजा कोपनम् = स्वर्ग: प्रजा या । सृष्टि- स्तेनादी वाता। पाणिनेपज्ञा पाणिन्युपनं ग्रन्थः । अथ वा । पाणिन्युपनं अकाल व्याकरणम् । पाणिनिना प्रयम कालधिकाररहितं व्याकरणं कर्तुं शल्यमिति परिभातम् । नन्द्रस्योपना चन्द्रो- पसंज्ञकं व्याकरणम् । अथ बा । नन्द्रोपज मसंज्ञक व्याकरगम् । गाकटायनोपजं गन्दानुगामनम् । तेन प्रथमं ज्ञातम् । आदिदेवोपनं धर्माधर्मव्यारा । उपनाम्यत इत्युपक्रमः । उपनामस्य उपकाम्यस्य च प्रायम्य कथने गम्यमाने । उपक्रमो यथा-वास्योपक्रमः कोपक्रमम् = लोक. । तेनादौ प्रक्रान्ता । कुरुराजोपक्रम (श्रेयांमोपक्रम) दानम् । पुरुराजेन श्रेयसा प्रथमं प्रवर्तितम् । नन्दो- पक्रमाणि मानानि । तेन प्रथमं कृतानि । अयवा-नन्दस्य उपक्रमः आधारम्भः, नन्दोपभामम् द्रोणः । कातंत्रोपक्रमम् = कालापकं व्याकरणमिति । उगीनरनाम्नि पन्था च क्लीवें स्यात् । अयवा। पछ्यन्तात्परा या कन्या तदन्तस्तत्पुरुषः कलीचे स्यात्, उशीनरदेशस्थसंज्ञासु चेद्वर्तते। सौशमे: सौशमीनां वा कन्या सौगमिकन्यम्, सौसमिकन्यम्, सोममीकन्यम् । आहूराणां कन्या आह्वरकन्यम् । शार्मिकी कन्या यस्यासी गामिकिकान्यम् । उगीनरदेशे इति किम् ? दाक्षीणां कन्या दाक्षिकन्या । ग्रामस्येयं नंज्ञा अस्ति किन्तु उशीनरदेगे स ग्रामो न भवति । बाह्नि केप्वियं सज्ञा । नामसु किम् ? वीरणानां वोरणः कृता वा वोरणकन्या । कुमापि नेयं राजा । सेना च शाला च सुरा च छाया च निगा च तेषां समाहार: सेनाशालासुराच्छायानिशं वा क्लीबै स्यात् । सेना यथा--नगां सेना नृसेनम् , नृसेना । कपीनां सेना कपिसेनम् , कपिसेना। क्षत्रियाणां सेना क्षत्रियसेनम्, क्षत्रियसेना । ब्राह्मणानां सेना ब्राह्मगसेनम् ब्राह्मण सेनेति । शाला यया--गवां शाला गोगालम, गोशाला । हस्तिनां शाला हस्तिगालम्. हस्तिशाला । अनाथानां शाला अनायशालम् , अनाथशालेति । सुरा यथा-यवानां सुरा यवसुरम्, यवसुरा । छाया यथा--कुड्यस्यच्छाया कुड्यच्छायम्, कुड्यच्छायां । निशा यथा-~-चोराणां निशा चोर. निशम् चोरनिगा। भूतानां निशा भूतनिगम्, भूतनिगा। गुनां निगा श्वनिगम्, स्वनिशेति । शशात्परा उर्णा, भात्परो गणः, गृहतः परा स्थूणा च नपुंसकलिङ्गे भवन्ति । शशस्योगा शशोर्णम् = शशलोम । भानां गणः भगगम् = नक्षत्रसमूहः । गृहस्य स्थूणा गृहस्यूणम् - गृहया- धारणम् । शतादिका शतपूर्वा अदन्ता अकारान्ता या संख्या सा क्लीवे स्यात् । यया-शतम्, सहस्रम्, अयुतमित्यादि । अदन्ता किम् ? कोटि:, लक्षा । इति । अमरोऽपि-(यम० ना० लि. पृ० ४५७ श्लोक: २२, २३)। - - द्विहीने-ऽन्य-च्च खा-ऽरण्य-पर्ण-श्वभ्र-हिमो-दकम् । शीतो-रुण-मांस-रुधिर-मुखा-ऽक्षि-द्रविणं बलम् ॥

·मुकुन्दकोपे फल-हेम-दाल्व-लोह-सुख-दुख-शुभा-शुभम् । जलपुष्पाणि लवणं व्यञ्जनान्य-दिलेपनम् ॥ अनमोर्यास्या- द्विहीन इति । फ्लेति च । बिहीने दाम्या पुस्त्रीभ्या होने वर्जिते वलौवे स्यात् । अधिकारोऽनम्। अन्यदगिष्टम् । उक्नमग्रहाच्छष, क्लीय स्यात्, वाधव विषयादन्य, I am काश्चिद्दर्शयनि--चकारादम्पाभरणदिग्रह । समिन्द्रिय व्योम च । तद्यथा--छिद्रम्, नभ , वियन इत्यादि । 'मिन्द्रिये व्योम्नि पुरै शर्मणि विदयालये। क्षेये 'मवेदने बिन्दो मून्येऽपि च निगयते।' इनि--(२० र० स० पृ० ५३ ५० ८, ९) । अरण्यम् , विपिनम्, काननमित्यादि । अटयरप विपिन मिनि-(अम. ना. लि. १२७ पृ० १ दलो)। पर्णम्, पत्रम्, दल- मित्यादि । 'पर्ण पक्षे पलापि, पर्ण म्याकिशुक्द्रुमे ।' इति-(२० र० स० पू० १०६ पं० ५) । वनम् , रमानलम् पातालमित्यादि । रन्ध्र वभ्र वा भुपि ।' इति-(अम. ना. लि. पृ० ८६ लोक २) । हिमम्, तुहिनम् पालेयमित्यादि । 'हिम स्यान्मलयोद्भुते तुपारेऽपि च गीतले ।' इति-(म० २० म० पृ० २२७ पं० ४) । उदकम्, जसम्, अम्बू, नौरमित्यादि । 'क्वन्वमुदक पाय' इति-(चम० ना० लि. पृ० ९३ दलोक ४) । शीतम, शीतलमित्यादि । 'शीत क्लीरे शैत्यगुणे' इनि--(ना० २० मा० पृ० २९ १० १५) । उष्णम्, तिममित्यादि । 'उष्णस्वातपोमगो । वह्नौ तु पुमि, चतुरनिग्मयोस्त्वेप वाच्यवत् ।' इति-- (ना० र० मा० पृ० २६ प० ८)। मामम्, पिशितम्, तरममित्यादि । 'अथ मासं त्रव्ये' इति--- (ना० र० मा० पृ० ५९ १० १०) । घिरम्, शोणितम्, रक्तमित्यादि। 'रुधिर बुझुमे रक्ते रुधिरोङ्गारके पुमान् ।' इति-(म० र० म० पृ० २७९ ५० ३) । मुखम्, वदनम्, वक्त्रमित्यादि । 'मुत्र प्रधान प्रारम्भे दक्त्रे नि मरणेऽपि च । उपाये द्वारि ताने' इति- (ना० र० मा० पृ० १३ १० ४) । अक्षि, नेत्रम्, लोचनम्, नयनमित्यादि । 'लोचन नयन नेत्रमीक्षण चक्षुरक्षिणी ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३५ इलोक. १३) । द्रविणम्, वित्तम्, घनमित्यादि । 'अथ द्रविण गेहे वित्ते स्वर्ण पराकमे ।' इति-(ना० २० मा० प्र० ७६ प० १५) । इह बलशब्देन शक्तिमन्यग्रहणम् । सातौ यया-दलम्, नर., शुष्ममित्यादि । 'वल गन्धरसे रूो स्थामनि स्थौल्यसैन्ययो ।' इति-- (मे० प० १४७ श्लोक ३७) । सन्ये यथा--मैन्यम्, चमित्यादि । 'सैन्य क्लीव बले, सेनासमवेते तु वाच्यवत् ॥' इति-- (मे० पृ० ११७ श्लोक ६४) । फलम् , निरीराम, कुटमित्यादि । “फल हेतुकृते जातीफ्ले फलकसस्पयो । त्रिफलाया च काकोले शस्त्राने व्युष्टिलाभयो ।' इनि-(अने० स० पृ. ४१ श्लोक ५१०) 1 हेम, सुवर्णम्, स्वर्णम्, कनकमित्यादि । 'हिरण्य हेमहाटकम् ।' इति-- ·लिङ्गानुशासनवर्गः १०७ (अम० ना० लि. पृ० ३३३ श्लोकः ९४) । शुल्वम्, ताम्रमित्यादि । 'शुल्वं ताने यज्ञकर्मण्याधारे जलसंनिधौ ।' इति-(मे० पृ० १५९ श्लोक: २७) । लोहम्, कालायस- मित्यादि । 'लोहोऽस्त्री शस्त्राके लौहे जोङ्गके सर्वतेजसे ।' इति---(मे० पृ. १७५ श्लोकः ८) । सुखम्, शर्म , गातमित्यादि । 'सुखं गर्मणि नाके च' इति- (मे० पृ० २० श्लोकः ८)। दु:खम्, आमनस्यम्, कप्टमित्यादि । 'आवाधा वेदना दुखम्' इति हलायुधः इति-(अम० सु० व्या० पृ० ९२ स्तं० १ पं० १८, १९) । शुभम् , कल्याणम्, मङ्गलमित्यादि । 'शुभो योगे, शुभं भद्रे, वाच्यवत्क्षेमशालिनि ।' इति-- (मे० पृ० १०६ श्लोकः ८)। अशुभम्, अशस्तम्, अकल्याणमित्यादि । जलपुप्पाणि, जलभवानि पुष्पाणि कुमुदकमलक लारोत्पलानि । लवणम्, सैन्धवम्, अक्षीवमित्यादि । 'लवणं सैन्धवादी, ना सिन्धुरक्षोभिदो रसे।' इति--(मे० पृ० ५० श्लोक: ७५ ) । व्यञ्जनानि, तेमनानीत्यादीनि । 'व्यञ्जनं तेमने चिह्न श्मश्रुण्यवय- वेऽहनि ।' इति--(मे० पृ० ९१ श्लोक: २२) । अनुलेपनम्, कुङ्कुमादि । अत्र वाधितादन्यत् इति किम् ? आकाशो विहाया द्यौः। अटवी अरण्यानीत्यादिकम् । एवमन्यदप्यूह्यम् । खादि सपर्याय सविशेषं च क्लीवे भवति--इति मुकुट: । क्षीरस्वाम्यपि-खादि सपर्यायविशेपं तृतीये- इत्येव व्याचष्ट' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ४५७ स्तं० २ पं० २८)। कोट्याः शतादिसंख्या-ऽन्या वा लक्षा नियुतं च तत् । व्यच्क-मसि-सुस-ऽन्नन्तं यद-ऽनान्त-मकर्तरि । । अस्य व्यास्या- कोट्या इति । कोट्या कोटिशब्दं विना यान्या शतादिसंख्या सा क्लीवे स्यात् । लक्ष- शब्दो वा क्लीबे । पक्षे योषिति । 'लक्षा नपुंसि संख्यायां, क्लीवं व्याजशरव्ययोः।' इति. (मे० पृ० १६३ श्लोक: २३) । नानार्थरत्नमालाकारस्तु न स्त्रियामित्याह-- 'लक्षं शरव्ये व्याजे च न स्त्रियां, नियुते तु ना।' इति--(ना० र० मा० पृ० ६१ पं० ४) । तदिति लक्षस्य पर्याया नियुतमित्यर्थः । उदाहरणं च--नियुतं शतं सहस्रमयुतमित्यादि । 'शतं सहनमयुतं नियुतं प्रयुतं मतम्. । स्त्री कोटिरर्वदमिति क्रमाद्दशगुणोत्तरम् ।' इति रहनकोपः' इति- (अम० सु० व्या० पृ० ४५७ स्तं० २ पं० ३६, ३७) । असन्त-मिसन्त-मुसन्त-मन्नन्तं च यद् द्व्यच्कं द्विस्वरं तत् क्लीवे भवति । असन्तं यथा-मन: मानसम् । तेजः = प्रतापः। तमः = अन्धकारः। इसन्तं यथा--सपिः = धृतम् । ज्योतिः = प्रकाश : । हविः = सांनाय्यं हविर्विशेपः । शोचि:= प्रभा, रोचिश्च । उसन्तं यथा-वपुः = शरीरम् । यजुः = वेदविशेपः । धनुः = शरासन- मित्यादि । द्विस्वरमन्नन्तं यथा -चर्म = अजिनम् , कृत्तिः । शर्म = कल्याणम् । साम-वेद- ·मुकुन्दको फल-हेम-शुल्ब-लोह-सुख-दुख-सुभा-शुभम् । जलपुष्पाणि लवणं व्यञ्जनान्य-अनुलेपनम् ।। अजयोन्या--- द्विहीन इति । फलेति च। बिहीने द्वाभ्या पुस्त्रीभ्या होने वर्जिते वलीबे स्यात् । अधिकारोऽयम् । अन्यदशिष्टम् । उक्तसग्रहाच्छेष क्लीवे स्थात्, बाधकविषयावन्य । तत्र काश्चिद्दर्शयनि- चकाराद्वस्त्राभरणदिग्रह । समिन्द्रिय व्योम च । तद्यया-छिद्रम्, नभ , दियन् इत्यादि । ‘ग्वमिन्द्रिये व्योम्नि पुरे गर्मणि त्रिदशालये । क्षेत्रे 'सवेदने बिन्दी शून्येऽपि च निगद्यते।' इति-(दा० र० म० पृ० ५३ ५० ८, ९) । अरण्यम्, विपिनम्, काननमित्यादि । अटपरण्य विपिन मिति-(अम० ना० लि. १२७ पृ० १ श्लोक.)। पर्णम्, पत्रम्, दल- मित्यादि । 'पर्ण पक्षे पलागेऽपि, पर्ण स्यास्किमुक्दुमे।' इति-(N० र० स० पृ० १०६ प०५)। श्वभ्रम्, रमातलम् पातालमित्यादि। रन्ध्र श्वभ्र वपा शुपि.।' इति-(अम० ना. लि. पृ० ८६ श्लोक २) । हिमम् , तुहिनम्, गालेयमित्यादि । “हिम स्यान्मलयोद्भुते तुपारेऽपि च गीतले ।' इति--(२० र० म. पृ० २२७ प० ४) । उदरम्, जलम्, अम्बु, नौरमित्यादि । 'क्वन्धमुदक पाय' इति-(अम० ना० लि. पृ० ९३ श्लोक. ४) । शीनम्, शीतलमित्यादि । 'यीन क्लीवे मैत्वगुणे' इति--(ना० र० मा० पृ० २९ १० १५) । उष्णम्, तिरमित्यादि । 'उष्णस्त्वातपोप्मणो । वह्नौ तु पूमि, चतुरतिग्मयोम्त्वेग वाच्यवत् ।' इति- (ना० र० मा० पृ० २६ १०८)। मामम्, पिगितम्, तरममित्यादि । 'अथ मास ऋव्ये' इति-- (ना० र० मा० पृ० ५९ १० १०) । रुविरम्, शोणितम्, रक्तमित्यादि। "हघिर कुकुमे रक्ते रुधिरोङ्गारके पुमान् ।' इति-(१० र० म० पृ० २७१ ५० ३) । मुषम्, वदनम्, वमित्यादि । 'मुत्र प्रधान प्रारम्भे वक्ने नि सरणेऽपि च । उपाये द्वारि ताने इति:- (ना० र० मा० पृ० १३ प० ४) । अक्षि, नेत्रम्, लोचनम्, नयनमित्यादि । 'लोचन नयन नेत्रमीक्षण चक्षुरक्षिणी ।' इनि-(अम० ना० लि. पृ० २३५ श्लोक. ९३) । द्रविणम्, वित्तम्, धनमित्यादि । 'अथ द्रविण गेहे विने स्वर्ण पराक्रमे ।' इति-(ना० र० मा० . ७६ प०१५) । इह वलयशब्देन शक्तिमन्यग्रहणम् । यती यया-वलम्, तर , शुष्ममित्यादि। 'वर गन्धरमे को स्यामनि स्यौल्यसन्ययो ।' इति--(मे० १० १४७ श्लोक ३७) । संन्ये यथा--मन्यम्, चमित्यादि । 'मन्य क्लीव वले, मेनाममवेने तु वाच्यवत् ॥ इनि- (मे० पु. ११७ श्लोक ६४)। फलम्, निरोगम् , कुटपमित्यादि । 'पल हेतुने जातीपले पलबमस्ययो । त्रिफलाया च कसोले गम्त्राप्रे व्युष्टिलाभयो ।' इनि--(अने० स० १० ४१ श्लोक ५१०) । हेम, सुवर्णम्, स्वर्णम्, कनामित्यादि । 'हिरण हैमहाटवम् । इनि--- ।

·. सु० लिङ्गानुशासनवर्गः। १०७ (अम० ना० लि. पृ० ३३३ श्लोक: ९४) । शुल्वम्, ताम्रमित्यादि । 'शुल्वं ताने यज्ञकर्मण्याधारे जलसंनिधौ ।' इति-(मे० पृ. १५९ श्लोक: २७)। लोहम्, कालायस- मित्यादि । 'लोहोऽस्त्री शस्त्राके लौहे जोङ्गके सर्वतेजसे ।' इति---(मे० पृ० १७५ श्लोकः ८) । सुखम्, शर्म , शातमित्यादि । 'सुखं शर्मणि नाके च' इति-(मे० पृ० २० श्लोकः ८) । दुःखम्, आमनस्यम्, कप्टमित्यादि । 'आवाधा वेदना दुख म्' इति हलायुधः इति-(अम० ० व्या० पृ० ९२ स्तं० १ पं० १८, १९) । शुभम् , कल्याणम्, मङ्गलमित्यादि । 'शुभो योगे, शुभं भद्रे, वाच्यवत्क्षेमशालिनि ।' इति--- (मे० पृ० १०६ श्लोकः ८) । अशुभम्, अशस्तम्, अकल्याणमित्यादि। जलपुप्पाणि, जलभवानि पुष्पाणि कुमुदकमलक ह्नारोत्पलानि । लवणम्, सैन्धवम्, अक्षीवमित्यादि । 'लवणं सैन्धवादी, ना सिन्धुरक्षोभिदो रसे।' इति--(मे० पृ० ५० श्लोक: ७५)। व्यञ्जनानि, तेमनानीत्यादीनि । 'व्यञ्जनं तेमने चिह्न श्मश्रुण्यवय- वेऽहनि ।' इति--(मे० पृ० ९१ श्लोकः २२) । अनुलेपनम्, कुङ्कुमादि । अत्र वाधितादन्यत् इति किम् ? आकाशो विहाया द्यौः। अटवी अरण्यानीत्यादिकम् । एवमन्यदप्यूह्यम् । खादि सपर्यायं सविशेपं च क्लीवे भवति---इति मुकुटः । क्षीरस्वाम्यपि-खादि सपर्यायविशेष तृतीये- इत्येव व्याचप्ट' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ४५७ स्तं० २ पं० २८) । कोट्याः शतादिसंख्या-ऽन्या वा लक्षा नियुतं च तत् । यच्क-मसि-सुस-ऽन्नन्तं यद-ऽनान्त-मकर्तरि ।। - 1 ~ . अस्य व्यास्या- कोट्या इति । कोट्या कोटिगन्दं विना यान्या शतादिसंख्या सा क्लीवे स्यात् । लक्ष- शब्दो वा क्लीवे । पक्षे योषिति । 'लक्षा नपुंसि संख्यायां, क्लीवं व्याजशरव्ययोः।' इति-- (मे० पृ० १६३ श्लोकः २३) । नानार्थरत्नमालाकारस्तु न स्त्रियामित्याह--'लक्षं शरव्ये व्याजे च न स्त्रियां, नियते तु ना ।' इति--(ना० र० मा० पृ० ६१ पं० ४) । तदिति लक्षस्य पर्याया नियुतमित्यर्थः । उदाहरणं च--नियुतं शतं शतं सहस्रमयुतमित्यादि । 'शतं सहस्रमयुतं नियुतं प्रयुतं मतम् । स्त्री कोटि दमिति क्रमाद्दशगुणोत्तरम् ।' इति रत्नकोपः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ४५७ स्तं० २ पं० ३६, ३७) । असन्त-मिसन्त-मसन्त-मन्नन्तं च यद् यच्कं द्विस्वरं तत् क्लीवे भवति । असन्तं यथा--मनः = मानसम् । तेज:प्रतापः। तम: = अन्धकारः। इसन्तं यथा--सर्पिः = घृतम् । ज्योति: = प्रकाशः । हविः = सांनाय्यं हविर्विशेपः । शोचि:- प्रभा, रोचिश्च । उसन्तं यथा-वपुः = शरीरम् । यजुः = वेदविशेपः । धनुः = शरासन- मित्यादि । द्विस्वरमनन्तं यथा -चर्म = अजिनम्, कृत्तिः । शर्म = कल्याणम् । साम = वेद- -- । -- ·- १०८ मुकुन्दकोपे विशेष । वर्म - विचम् । कर्म-क्रियेत्यादि । अननंव क्लीवत्वे मिद्धे परतो यन्ममंशब्दोपादान तदस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम । तेन--'गुणान्धकारशोकेप तमो राही पुमानयमित्यापि सिद्धम् । इति--(अम० अम० वि० व्या० पृ. ३६७ ५० ९)। अतरीति । क्त्वर्जितेऽर्थे यदनान्त नाम तन्नपुमके भवति । गम्यते इति गमनम् = गति । म्रियते इति मरणम् = मृत्यु । दीयते इति दानम् = वितरणम् । त्रियते इति करणम् = कारणम् । वरणम् = कन्यादिवरणम्, वेष्ठन च । क्दनम = मर्दम्, पाप च । गगनम् = आकाश । दमनम् = आत्मसयम । शमनम् = शान्ति । इत्यादि । कृत्यल्युटो बहुलम्' इत्यनान्ताना निलिङ्गव स्वरन्ति । क्थ राज्ञा भुज्यते इति राजभोजनी शाला क्षरेयी वा । राजभोजन शालि , राजभोजन भक्तम्, अन्नम् , इत्यादि- क्षीरस्वामी, इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० ४५८ स्त० १५० ३२, ३३) । त्रान्तं स-लो-पध शिष्ट रात्र प्राक्सख्ययान्वितम् । पात्राद्य-ऽदन्त-रेकार्थो द्विगु-लक्ष्यानुसारत. ॥ अस्य व्यास्या- त्रान्तमिति । प्रान्त शब्दान्त , सलोपध सकारो लकारो वा उपधा अन्त्यात्पूर्वो यस्य तत् सलोपध च नपुसके भवति । प्रान्त यथा-दात्रम् = लविरम् । पाश्रम् - भाजनम्, भाण्डम् । वस्त्रम् = धमनम्, अशुकम् । वहित्रम् =वहनम् । गानम् =शरीरम् । मित्रम् - सुहृत् सखा । पवम् नियत्रणम् दवाद्यषिप्दानम्, पात्रभेदश्चेत्यादि । सोपध यथा--विसम् - कमलम्, पद्यम्, मृणाल च । विशम् इत्यपि । 'मृणाले तु विस विशम् ।' इति द्विरूपकोप' इति--(अम० सु० व्या० पृ० १०८ स्त० २५० ५, ६) । अन्धतमसम् = घनान्धकार । बुसम्बडगर, पलालादिक्षोदम् । बुपमपि ।' 'युषवेषतुपारतोपा ।' इति पभेदान्मूर्धन्यान्तमपि' इति-(अम० सु० व्या० प० ३०९ स्त० १५० २२) । इत्यादि । लोपध यथा-कुलम् = वग । मूलम् - नक्षत्रविशप, अनिश्च । कूलम् = तटम् । शूलम् = रोगविशेष , आयुधविशेषश्च । तूलम वासम् ब्रह्मदार चेत्यादि । शिष्टमिति । यदवशिष्ट प्रागुक्तादन्यत् तच्च प्रामुक्तम् । यद- याधित तदपि वान्तादिक क्लीवे इत्यर्थ । शिष्टमिति विम् ? पुत्र =श्रात्मज । वत्र = असुर- विसर । मत्र - वदभर, मावादश्च । हस = पशिविशेष । स = गुरसेनपुत्र । पनस पण्टविफल । "कटहल" इति लोके । कार ममय , ययश्च । गाल = मत्म्यप्रभेद, पाणिनीये-पि--(1) (धान्त) एर नपुसरे स्थान । परम् = पणम् । एवम् = भातपत्रम् । सि को. द. दुधन, (२) (मस्तापूर्ण रात्रि । विराषम् -प्रयाणां रात्रीणो ममाहार । मायापून किम् ? मरान If. को पृ.४.२०१३३ ·लिङ्गानुशासनवर्गः। १०६ - वृक्षविशेषश्च । शिला = पापाण' इत्यादि । संख्यापूर्वो रात्रशब्द: क्लीवे । 'रात्राहाहाः पुंसी' ति पुंस्त्वप्राप्तैरपवादोऽयम् । संख्यापूर्व रात्रं क्लीवमिति वार्तिकं रात्राहाहा इत्यस्य वाधकम् । एका चासो रात्रिश्च एकारात्रम् । द्वयोः रात्र्योः समाहार: द्विरात्रम् । पञ्चानां रात्रीणां समाहारः पञ्चरात्रम्, अहोरात्रम्, गणरात्रमिति । संख्ययेति किम् । अर्द्धरात्रः, पूर्वरात्र:, मध्यरात्र इति ।" पात्रादिभिरदन्तैरेकार्थो यो द्विगु: स क्लीवे स्यात् गिप्टप्रयोगात् । पञ्चानां पात्राणां समाहारः चपात्रम् । आदिना चतुर्णा युगानां समाहार: चतुर्युगम् । त्रयाणां भुवनानां समाहार: त्रिभुवनम् । एकार्थः किम् । पञ्चसु ६.पालेषु संस्कृत: पञ्चकपाल:= पुरोडाशः । तद्धितार्थे द्विगुरयम् । लक्ष्यानुसारत इति किम् । त्रयाणां पुराणां समाहार: त्रिपुरी। पञ्चानां मूलानां समाहारः पञ्चमूली। त्रयाणां लोकानां समाहार: त्रिलोकी । तिसृणां वलीनां समाहार: त्रिवली'त्यादि । द्वन्द्वकत्वा-ऽव्ययीभावी पथः संख्या-ऽव्ययात्परः । षष्ठा-२छाया बहूनां चेद् विच्छायं संहती सभा ॥ शालार्थापि परा-राजा-ऽमनुष्यार्था-दराजकात् । दासीसभं नृपसभं रक्षसभमिमा दिशः ॥ उपज्ञो-पक्रमान्तश्च तदादित्वप्रकाशने । कोपज्ञ-कोपक्रमादि कन्थो-शीनरनामसु ।। एपां व्याख्या- द्वन्द्वेति । गालेति । उपज्ञेति च । द्वन्द्वैकत्वादीनां व्याख्या. प्रागुक्ता । स्त्रियां तु वक्ष्यते । संहताविति । संहतो समूहे वर्तमानो यः सभाशब्दस्तदन्तस्तत्पुरुपः क्लीवे, पप्ठ्य- न्तात्परा चेत् । स्त्रीणां सभा, स्त्रीसभम् = स्त्रीसंघात: स्त्रीसमुदायो वा । दासीनां सभा दासीसभम् = दासीसंघात: ‘अशाला च' इति क्लीयत्वम् । संहताविति किम् । दासीनां सभा, दासीसभा = दासीगृहमित्यर्थः । धर्मस्य सभा, धर्मसभा = धर्मशाला । इमा दिश इति । दासी- सभमित्यादीनि त्रीण्युदाहरणानीत्यर्थः । तत्र दासीसभमित्यादि तु संहतावित्यस्यैव । इतरे तु शालासंहतिसाधारणे। तयोरुपजोपक्रमयोरादित्वं प्राथम्यं तस्य प्रकागने द्योतने उपजान्त उपक्रमा- न्तश्च समासः क्लीवे स्यात् । उदाहरणं तु प्रागुक्तम् । तदादित्वेति किम् । देवदत्तोपज्ञा । मृन्मय: प्रकार: । मृत्प्रकारस्यानेककारणत्वात् । देवदत्तेति सामान्यशब्देन च तदादित्वप्रतिपादनाभावे क्लीवत्वाभावः । एवं देवदत्तोपक्रम: रथः' इति । शे० प्राग्वत् ।

·मुकुन्दशोपे भावे न-ण-प- नियो-न्ये समूहे भाव-चर्मणोः । अदन्तप्रत्यया पुण्य-सदिनाभ्या त्व-ह. परः ॥ प्रिया-ऽन्ययानां भेदनाये-यत्वेऽपि' इति । अम्य पापा-- भार इति । विपा इति प । चार इन् अनुसन्धो यस्य ग चिन् । नत्र परच करव विच नमानिन । तेन्योन्ये ये तपादयोऽदला घानुप्रत्यया भावे विहिनाम्ने कीये । अय वा । नश्च णश्च कति (न इथेगा ते) च । एभ्योऽन्यदना यया वृतो य भावे यिहिना , तपा ममहे भावमंगोविहिता येभारालप्रत्ययास्तद्धिता , ताल नाम की म्यात् । तत्र धातु. प्रत्यया यया-हितम् = युतम् । भुक्तम् = पादिनम्, गत च। भूतम् = अजीतम् । 'नपुमके भावे का' । भविनम्यम् भरनीय, भवद्भि। मयनि-भूयते भवितु योग्यमिति वा भव्यम् 'तयोरेव'इनि भारे तपादन । भव्य योग्य पतरि भावे यन्'। सवनम्-'भवितव्य भव त्येव भारिपेला लाम्वत् । गन्तव्य गमिन्याहगंजभुक्तप पिन्यवत् ।' इति-(T०वि० पृ० ४१८ स्त० १ १० १०, ११, १२) । भान्यम्, विभावनीयम्, भवति। भू० वाटुलवान् पतरि ण्यत् । तदुस्तम्-'म्य करण नास्ति देवाधिष्ठितयमंण.। भावीत्यवश्य यद्भाव्य तत्र ब्रह्मा- प्यवायर ।' इति-(श. चि. पृ० ४३४ स्त० २५० १७, १८, १९)। अवस्यभवितव्यम् । 'ओरावश्यो' इति न । भावयतीनि भरतेण्यं नावणि मत् । ब्रह्मणो भवन, ब्रह्मभूयम् ब्रह्मसा- 'क्षात्कार , मान ब्रह्मवम। भुवो भाव करम् । सरवणम्, साराविणम् । सङ्घटनम, माड्यूटि- नम् साकोटिन, माकोटिन वर्तते। अभिविधौ भाव इनुण्' इति । 'अणिनुण ' इति । 'नणाचिद्- भ्योऽन्य' इनि मिम । 'यजयाच-यन-बिर:-प्रच्छ-रक्षो नड.' । यज्ञ = ऋतु । यल प्रयत्न । एमाह , उद्योगश्च । प्रश्न = अनुयोग पृच्छा। 'स्वपो नन्' इति स्वप्न =निद्रा शयनम् स्वाप । 'नो णम इति पत्र । न्यदनम्, म्याद = आहार । 'सुपीतिक' । आरवृत्य = भूपर- समूर । वेपथु - कम । पनाय' इति क । विघ्न बन्तराय , प्रत्यूह । चित् 'एर इति अच । चयनम्, च = ममूह । जयनम् , जय = विजय , उपप्राप्ति । 'जीन" इति लोके । ‘ण्यामपन्थो युच्' इति च । कारणम् = करणम्, साधनम् धर्म। वारणा = यातना, गाढवेदना । नणदेति पत्र उपलक्षणम् । पाव =पना, स्याल्यादी पचनम् , परिणति , विपश्व । भाने विम् । वर्तव्यो घम्सग्रह , मुनो वैरी । समूह तद्धिता । 'भिधादिभ्योऽम्' इनि अण् । भैसम् =भिक्षाणां समूह । गार्मिगम् = गर्भिणीना समूह । 'गोत्रोक्षोष्ट्र'-इति वन । औपगवाम् = ऑपगवानो समूह । 'तस्य ममूह' इति भण् । चापम् = थापा - ·लिङ्गानुशासनवर्गः । समूहः । काकम् = काकानां समूहः । कोमारम् = कुमाराणां समूहः । कैगोरम् = किशोराणां समूहः । यौवनम् = यनां समूहः । यौवतम् = युवतीनां समूहः । वानग्यन्यम् = वनस्पतीनां समूहः । भैक्षमित्यादीनां स्वभावात् समूहवृत्तिः नपुंसकत्वं च । भावक्रियाविषयं यथा-~-वृक्ष्यम् =वृक्षस्य भावः । जाड्यम् = जडस्य भाव. । गार्हपत्यम् = गृहपतीनां भायः । पागपत्यम् = पशुपतेर्भावः । 'कपिनातिभ्यो ढक्" इति ढक् । कापेयम् = कृपेर्भावः । जातेयम् = ज्ञातेर्भावः । रामणीयकम् = रमणीयस्य भावः । पौरोहित्यम = पुरोहितस्य कर्म भावो वा । सेनापत्यम् = सेनापतेः कर्म भावो वा । नार्यम् = नृपस्य कर्म भावो वा । नारपत्यम् = नृपतेः वार्म भावो वा। "यण च प्रकीर्तितः ।" छात्रम् = छात्रस्य भावः मिाया वा । माश्वम् = अश्वत्य भावः क्रिया वा। औग्दात्रम् = उग्दातुर्भावः क्रिया वा । 'प्राणभृज्जातिवयोवचनाद गोत्रादेः भावे क्रियायां वाऽण् च (?)" | 'सत्युर्यः" इति यः । सख्यम् = सन्युर्भावः क्रिया वा । इत्यादीनां अभिधा- नादेव नपुंसकत्वं सिद्धम् । "केदाराद्या च" इति या । कारात् वुना इति च । कदार्थम् , केदारकम् = केदाराणां समूहः । द्वन्द्व मनोनादिभ्यश्च' इति घुन । मानोशनाम् : मनोज्ञानां समूहः । 'तस्य भावस्त्यतली' भावे अदन्ता यथा- गोत्वम् = गोभीव: । 'इगन्ताच्च लषपूर्वात्' इति अण् । शौचम् = शुचेर्भावः । मौनम् = मुनेर्भावः । मादवम् = मृदोर्भावः । 'स्तेना- द्यन्नलोपश्च' इति यत् नलोपश्च । स्तेयम् = स्तेनस्य भावः, नामं वा। गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च' इति प्यन । शौक्ल्यम् = शुक्लस्य भावः, कर्म वा। कर्मणि यथा-राज्यम् = रानः कर्म। चोर्यम् = चोरम् । तत्प्रत्ययस्य तु स्त्रीत्वमुवतम् । पुण्येत्यादीनां व्याख्या तु प्राग्वद् वोध्या। 4 अथाधुना , कान्तादिक्रमे ग मौक्तिकादीन् पिजपर्यन्तान्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दान् कण्ठरवेनाह हेम:-(अभि० सं० लि. पृ० ५ श्लोक: ६३, ६४, ६५, ६६) मौक्तिक माक्षिकं सौप्तिकं क्लीतकं नाणकं नाटकं खेटकं तोटकम् । आह्निकं रूपकं जातकं जालक वणुकं गैरिकं कारकं वास्तुकम् ॥१३॥ पाणिनीयेऽपि-(१) (चिबुकशालूकप्रातिपदिकांशुकोल्मकानि नपुंसके) ॥ एषां व्यारया तु हेमादिपु प्रोक्ता। सि० को० पृ० ३९९ सू० ६१ । वामनीयेऽपि-'कुहकं चिबुकं लिङ्गं ऋयचं चीज ललाटशृङ्गाटम् । वट- पिष्टलोष्टकरोटं पीठं पृष्ठं च कुष्ठं च ॥ कुण्डाण्डभाण्डकारणशरणमृणक्षणमुष्णतीर्थोक्यम् । गुदवृन्दफुसीदानी श्राद्धान्ने रत्न चिह्न ॥ इति । पृ० ९ श्लो० ९, १० ।

·११२ मुकुन्दकोपे रुचकं धान्याक-नि शलाका- ऽलीका-ऽलिक-शल्को-पसूर्यकालम् । कवक-कविक-तोक-तिन्तिडीकै- डूक-च्छत्राक-निको-ल्मकानि ।।१४।। मार्दीक कदम्बके वुक्क चिबुक-कुकि-मनूक-चित्रके । कुब्जकं मधुपर्क-शीर्षके शालूक कुलक प्रकीर्णकम् ॥१५।। हल्लीस-पुष्पके खलिङ्ग-स्थगु-भङ्ग-पूग-चोच-बीज-पिञ्जम् । एप राख्या - मौक्तिकमिति । रुचकमिति । मार्दीकेति । हल्लीसकेति च । एते मौक्तिकादय पिज- पर्यन्ता शब्दा नपुसकलिङ्गा स्यु । मौक्तिकम् = मुक्ताफलम् । 'रत्नभेदाश्च मौक्तिकम् ।' इति । 'मुक्ता तु मौक्तिकम् ॥ मुक्ताफलम्' इति च--(वै० पृ० १५२ श्लोक ५६, ५७) । माक्षिकम् = मधु । 'माक्षिक मधुनि स्मृतम् ।' इति—(श० र० म० पृ. २४ प० २१) । सौप्तिकम् = युद्ध रानि । 'सौप्तिक युद्धरात्री स्यात्' इति-(ग० र० स० पृ० ३० ५० ९) । क्लीतकम् = मधुयप्टि । 'क्लीतक मधुयप्टो स्यात्' इति-(श० र० स० पृ० ११ श्लो० ४) । नाणत्रम् = मुद्राचिह्नितनिष्कादि । "सिक्का" इति लोके । अत्राह याज्ञवल्क्य -'तुलाशासन- मानाना कूटकृन्नाणकस्य च । एभिश्च व्यवहा य स दाप्यो दण्डमुत्तमम् ।' इति-(श० चि० पृ० १३७१ स्त० २ प० २३, २४, २५) । नाटकम् = महारूपकम्, गद्यपद्यप्राकृत- भापामयो ग्रन्यविशेप । 'नाटक नाटिका भाणो वीथि प्रहगन डिम ।' इति-(व० पृ. १४४ श्लोक १००) । नाटककीडन तु नियममाह-देवतादर्शनान्न च कर्तव्य नाटक बुध । राजपिंदर्शनान्त वा तेऽपि देवं समा मता ।' इति--(श० चिं० पृ. १३५९ स्त०२ १०८ ९, १०) । खेटकम् = लघुग्राम , युद्धमाधनचमं च । “ढाल" इति लोके । 'खेटक तु लघृयाम युद्धमाधनचर्म च ।' इति--(शल र० स० पृ० १३ प० ५)। तोटकम = वृत्तभिद् । 'तोटक वृत्तभिद्यपि ।' इति-(श० र० म० पृ० १८५० ५) । आह्निकम् = नित्यक्रिया, भोजनम, प्रकरणवृन्द च । 'आह्निक दिननिर्वत्यै विलिङ्गमय न दयो । नित्यक्रिया भोज नयोन्दे प्रकरणस्य च ।' इति-(मे० पृ० ५ श्लोक ४९) । स्पकम् = नाटकम., मूर्तम, काव्यालङ्क- रण च । 'रूपक नाटके मूर्ते काव्यालङ्करणेऽपि च । इनि-(मे० पृ० १२ श्लोक १४९) । जान (प) कम = जातस्य शुभाशुभनिर्णायको होराग्रन्थः, जातकर्माध्यमगल च । तया घ प्रयोग -'जातकमवलोक्य निरवशेषम्' इति भट्टोत्पल' इति-(आर्या राप त्या पृ०१ श्लोक १)। - - ·- लिङ्गानुशासनवर्गः । ११३ जालकम = कोरकः, कुलायः, जालिनीफलं च । 'जालक कोरके प्रोक्तं कुलाये जालिनीफले । आनाये दम्भभेदे ' इति---(ग० र० स० पृ० १६ पं० १३) । वणुकम = गजालानम् गजबन्धनस्तम्भः । 'वैणुकं तु गजालाने' इति--(श० र० स० पृ० २८ श्लोक: ११) । गरिकम =धातुः, स्वर्ण च । 'गैरिकं धातुमयमयोः ।' इति--(मे० पृ. ७ श्लोकः ८४) । कारकम् = क्रियानिमित्तमात्रम , कर्मादि । यन्यस्तु कारयतीति कारिका स्त्री, कारक: पुमान्, कारकं कुलम् । 'अय कारिका नटयोपिति । कृतो विवरण श्लोके शिल्पयातनयोरपि । नपुंसक तु कर्मादी का रकं, कर्तरि त्रिपु ।' इति--(मे० पृ० ६ श्लोक: ६३, ६४) । वास्तुकम = शाकविशेषः, वास्तुकलाकम् । "बथुवा' इनि लोके । 'वास्तु कम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० १८१ श्लोक: १५८) । तथा च प्रयोग:----'रम्या वास्तववास्तुकस्तबकिता' इति-मुकुट:' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० १८१ स्तं० २ पं० ३९) । मचकम = सर्जिकाक्षार:, अश्वाभरणम , माल्यं च। 'न द्वयोः सर्जिकाक्षारेऽप्यश्वाभरणमाल्ययोः। सौवर्चलेऽपि माङ्गल्य- द्रव्ये चाप्युत्कटेऽपि च ।' इति-- (मे० पृ० १२ श्लोक: १४७) । धान्याकम =धन्याकम , कुस्तुम्बुरु । "धनियाँ" इति लोके । 'धन्य एकं धान्यकं धान्यं कुस्तुम्बुरु धनीयकम् ।' इति रभसः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ३१५ तं० १ पं० ३६, ३७) । निःशलाकम निर्जनम, रहः । “एकान्त" इति लोके । 'छन्नं गुह्यं नि:शलाकं रहः क्लीबोऽय वाव्ययम् ।' इति- (वै० पृ. २११ श्लोक: १२०) । अलीकग , अलि कम = अप्रियम,, असत्यं च । 'अलीकम- दिव्य (गोध्य) मत्ये नपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ० ४ श्लोक : ४२) । 'भाले गोध्यलिकालीकललाटानि' इति । हेमनाममाना' इति---(अम० सु० व्या० टि० पृ० २३४, पं० ४१) । 'अलीकमहितेऽपि' इति कात्य: । बाहुलकादिकन्नपि । 'अलिकं ह्रस्वदीर्घमध्यम् ।' इति राजदेवः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० २३४ स्तं० २ पं० ३१) । शल्कम् = शकलम्, वल्कं च । 'शल्कं तु शकले वल्के' इति-- (मे० पृ० ४ श्लोक : ३५) । उपसूर्यकम् = परिवेपः, चन्द्रसूर्ययोरुत्वातादिजातमण्डलम् । 'परिवेषस्तु परिघिरुपसूर्यकमण्डले ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४२ श्लोक: ३२) । मण्डलं परिवेशश्च परिधिश्चोपसूर्यकम् ।' इति भागुरिः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ४२ स्तं १ पं० २७, २८) । 'मण्डले तूपसूर्यकम् ।' इति च- -(श० र० स० पृ० ४७ पं० ८) । अकम् = दुःखम्, पापं च । अत्राल्कमित्यपि पाठो दृश्यते । कवकम् = छत्राकम्, भूस्फोट: । 'कवको ग्रासमात्रे स्याद् , भूस्फोटे कवकं विदुः ।' इति-(श० र० स० पृ० १० पं० ४)। अत्राह मनु:--'भीमानि कवकानि च।' इति--- (श० चिं० पृ० ५४४ स्तं० १ पं० २३) । कविकम् = खलीनम्, अश्वस्य मुखबन्धनम् । “लगाम" इति लोके । इह . किवुकमित्यपि पाठो दृश्यते । तोकम् = अपत्यम् । 'अपत्यं तोकं तयोः समे ।' इति । तयोस्तनयदुहित्रो: समे समानलिङ्गे । 'तोकं सन्तानसुतयो' इति अने० सं० पृ. ३ श्लोक: प्रियेऽपि स्याद् - - ·'छयाक भाग, मुकुन्दकोष १०) । तिन्निडोरम् = औषधम्, वृक्षाम्लम्, चुत्रम । निनिडोक तथौषधे । इति--(म० र० स० पृ० ३७ ५० ७)। एडूकम् = अन्लयस्तमोक्म कुड्यम्, अस्पादिमयडयम् । 'एडूक यदनन्यस्तकोकसम् ।' इति--(अम० ना. लि. पृ० ११७ श्लोा ४) । 'एडूक च तयंडोरम्' इति । 'भवेदेडोक्मेडूकमेडुक च' इति च द्विपकोप' इनि--(अम० मु० व्या• पृ० ११७ स. २५० ३२) । छ वारम् = मूम्फोट , शिलीन्ध्रम् । "कुकुर मुत्ता" इति लोके घरणीस्कोर्ट' इति--(० र० स० पृ० १६ श्लोक ४) विम-पृष्ठाघरम्, पृष्ठवसायी- कटिभाग । 'निक पृष्ठाघरे प्रये ।' इनि-(मे० पृ. ३ श्लोक २६) । उन्मुकम् = अर्द्ध दाय काष्ठम्, आलातम्, अङ्गारम् । 'स्यादुल्मुक तयाऽऽगते सोकण्ठे तूल्मको मत ।' इनि- (श० र० स० पृ० ८५० १०) । माकम् - मयु, मयुकपुष्पकृतमयम् । मृद्वीका=द्राक्षा तस्य विकार । 'तस्य विकार' इत्यम् । द्राक्षामद्य च । 'मन्वामको माधवको मबु मार्दीकमद्वयो ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३५१ श्लोक ४१) । केचित्त 'माध्वीकम्' इति पन्ति । तत्र पोदरादित्वम् । अद्वयो कीवमित्यर्थ । कदम्बाम् =निकुरम्बम् , ममह । 'क्दम्ब निकुरम्बे, स्यान्नीपमपंपयो पुमान् । इति--(मे० पृ० १०५ इलाक ९) । वाम = अग्रमासम्, हृदया- नगंतमामविशेष । 'गोणितेपु स्त्रिया वृक्का, वुक्क मुसमद्वयो ।' इति रभस' इति-- (अमर सु० घ्या० पृ० २२३ स्त० २ प० २७ २८) । चिबुक्म = वदनंदेश , चित्रु , ओप्ठाघोमाग । "ठोडि" इति लोके । 'अधस्तादयरोष्ठस्य चिद् स्याच्चियुक तथा ।' इति निगम' इति--- (अम० सु० व्या० पृ. २३४ स्त० १५० ५) । कुतुरम् = कुनूडलम, कौतुरम् । 'कुतुक तु मुतने।' इति-(०० र०म० पृ. ११५० १२) । अनुगम् =बुलम्, गोल च । 'अनूक तु बुले शोऽन्यनको गतजन्मनि ।' इति-~-(ग० र० स० पृ० ६ प० १६) : चित्रकम् - तिल. नम् । 'चित्रा म्यादग्नितरी, चियक निल्वे मतम।' इति-(ग. र० म० पृ० १५ १० १०) । कुन्जकमकुम्जकपुष्पम् । “महमह' इति म्यातस्य पुष्पप्रधानवृक्षस्य पुष्पम् । 'गोकारपुप- साहमा मेवतीपुष्पमुत्तमम् । सेवतीपुष्पमाहय तुम्जर पुष्पमुतमम ।' इति नारमिहम' इति--- (नि. टी. पृ. २८५ १० १२ १३)। मधुपर्कमध्याज्यमघुगयोग , महोदयम् । 'दध्या ग्यमापुमयोगे मपर्व मितीरितम ।' इनि--(१०२० स० पृ. ४. प.१४) शोकम् - गिरोऽस्यि शीयम् पिरस्त्रम शिरोरक्षणमन्नाह । 'टोप" इति लोके । जयपराजयपत्र ध। 'अय गोपरम ॥ शीर्षप्य च गिरम्' इति-(अम. ना.नि.प० २८६ लोक ६३, ६४) । गालूकम्पादिमुरम् पद्मकन्दन उत्पयन्द, गोगन्धमादीना बन्द । 'शाक. मेगा कन्द म्यात् इति---(अम. ना. लि. पृ. १०७ को ३८) । 'चाला पचवन्द ।' इति --(प० २० ग. पृ० २८५० १६) । पुलवम् = रमाया गुच्छा, पटोलम्, यस्वानरम् । ' पुष तु पदोले म्यामलोपमहतो।' इनि--(मे० पृ. ६ ६९)। - .

·लिङ्गानुशासनवर्गः। ११५ पटोलं = वस्त्रभेदः । प्रकीर्णकम् = चामरम् । 'प्रकीर्णकं चामरे स्याद्विस्ता(स्त) रे, ना तुरङ्गमे ।' इति--(मे० पृ. १६ श्लोक. १९७) । हल्लीमकम् = योपितां मण्डलीनृत्यम् । 'हल्लीसकं तु स्त्रीनृत्ये' इति---(श० र० स० पृ० ४५ पं० ६) । 'हल्लीपमित्यपि।' 'स्त्रीणां हल्लीषं सहनतनम् ।' इति-- (त्रि० शे० पृ० २७२ श्लोक: २) । 'मण्डलेन तु यन्नृत्यं स्त्रीणां हल्लीपकं तु तत् ।' इति--(अभि० सं० अभि० चि० पृ० १६ श्लोक: २८१) । पुष्पकम् = रीतिपुष्पम्, कुवेरविमानं च । 'पुप्यकं रीतिपुष्पे च विमाने धनदस्य च। नेत्ररोगे तथा रत्नकङ्कणे च रसाञ्जने ।। लोहकांस्ये मृदङ्गारशकटयां च नपुंसकम् ।' इति---(मे० पृ० १० श्लोक: १२३)। खम् = इन्द्रियम्, नभश्च । 'खमिन्द्रिये पुरे क्षेत्रे गून्ये विन्दी विहाय सि ।' इति--(मे० पृ० १६ ग्लोक्त: १) । लिङ्गम् = चिह्नम्, अनुमानं च । 'लिङ्गं चिन्हेऽनुमाने च सांस्योक्तप्रकृतावपि ।' इति-- (मे, पृ० २३ श्लोकः २१) । स्थग = गडु., पृष्ठगुडः, घाटा- मस्तकयोर्मध्ये मांसवृद्धिः । भङ्गम् = खण्डम्, भजनम् । 'भङ्गं सस्यं च भञ्जनम् ।' इति- (अने० ध्व० मं० पृ० २० श्लोकः १७४) । पूगम् = गुवाकफलम् , उद्वेगम् । “सुपारी" इति लोके । 'पूगं क्रम कजे फले ।' इति-(ग० र० म० पृ. ६० पं० ८) । चोचम् = उपभुक्त- फलावशेपः । 'फलावशिष्टं तालफलं च चोचं कदल्याः फलं भवेत् ।' इत्यार्पकोपः इति-- (अ० सु० व्या• पृ० ४५६ स्तंर १ पं० २३) ।' 'फलवाचिनस्तु नपुंसकत्वं सिद्ध लोपधत्वात् । वीजम् = उत्पत्तिहेतुः, कारणम्, सस्यं च । 'बीजं कारणसस्ययो: ।' इति--(श० र० स० पृ. ७७ श्लोकः २) । पिजम् = वलम् । 'पिजा तूलहरिद्रयोः । पिजा स्त्रियां मता तूलपिजि- कायां बुधोत्तमैः । क्लीबं वले, बधे पुंसि, विलिङ्गं व्याकुले मतम् ।' इति--(मे० पृ० ३० श्लोक: १२)। अथेदानीं रिप्टादीन् गुल्बपर्य्यन्तान्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:-(अभि० सं० लि. पृ० ५ श्लोक: ६६, ६७, ६८, ६६)। । - रिष्टं फाण्टं ललाट-मिष्ट-न्युष्ट-करोट-कृपीट-चीनपिष्टम् ॥१६॥ शृङ्गाट-मोरट-पिटान्य-ऽथ पृष्ठ-गोण्ठे भाण्डा-ऽण्ड-तुण्ड-शरण-ग्रणे-रिणानि । पाणिनीयेऽपि-(१) (मिरीटमुकुटललाटवटवीटशृङ्गाटकरोटलोष्टानि नपुंसके) ॥ किरीटम् = मुकुटम् । अमरस्तु "किरीटं पुन्नपुंसकम्" इत्याह । वीटम् = । शेपशब्दानां व्याख्या तु हेमादितो वोध्या । सि० को० पृ० ३९९ सू० ६४ । (२) (ऋणलवणपर्णतोरणरणोष्णानि नपुंसके)। तोरणम्-वािरम्, द्वारवाह्यभागः । अमरस्तु- % 3D ·११६ मुकुन्दकोपे पिङ्गाण-तीक्ष्ण-लवण-द्रविण पुराण याण शण हिरण-कारण-वार्मणानि ॥१७॥ पर्याण--प्राण-पारायणानि श्रीपर्णो-णे धोरण-क्षुण्ण-भूतम् । प्रादेशान्ता-श्मन्त-शीत निशान्त वृन्त तूस्त वात-बाहित्य-मुक्थम् ॥१८|| अच्छोद-गोर्द-कुसिदानि कुसीद-तुन्द- वृन्दास्पद द-पद-निम्न-सशिल्प-तल्पम् । कूप-विपिष्टप-प्रतीपवदन्तरोप- रूप च पुष्प-निकुरम्ब-युटुम्ब-शुल्बम् ॥१९॥ एपा प्याक्ष्या- - रिष्टमिति शृङ्गाति । पर्याणति । अच्छोदति च । एते रिप्टादय शुल्बान्ता गग तोरणोऽस्त्री त्याहू। १० व्या उपयुवतवत् । सि. कौ०१०४०० सू०६७। (१) काठष्यसिक्योकगानि नसके) ॥ सिक्यम-मछिन्टम् । १० उ० । सि. को० ५० १०० (०) (अनाजनतुहिनकाननवनवजिनविपिनवेतन गासनमोपानमियुनस्मशानर निम्नचिह्नानि सके) कानन विपिन च अरण्य । शु सनम गास्ति आज्ञा च । चिह्नम् - साञ्छनम पताका च। पा. उ०। सि. को पृ.४०० सू०७४ । (३) (पाग्रूपोडातल्यशिल्पपुष्पशप्पसमी गन्तरीपागि नपुसके) ॥ समीपमनिस्टम। अमरस्तु-- समीप निकटासायनन त्रिलिङ्गत्वमाह । २० उ० । मि० की. पृ०४०० मू० ७७ । (४) (त्रिविष्पत्रिभुवन नपुसके) ।। एने नपुमकै म्त । तृतीय वि(पि)टए प्रितिष्टामस्वग । स्वर्गाभिषानतया पम्त्व प्राप्नेयमारम्भ । त्रिभवनम्-विलोको स्वगमत्त्यतालाभक लोकत्रयम । सि को. प. ३९९ स. ४४ (५) (द्वन्दबहदुसबडिपि उदम्बारम्बकवचवरगनगरकाणि ॥ एतानि नपुम्क स्यु । इदम युगमम कलह च । बम मपूपिन्छन। दुखमकष्टम। बडिगाम मत्स्यपारणाय वौइकष्ट कविशष मत्स्यवेधनम । पिच्छम बहम् । बिम्बम =प्रतिविम्बम । कुटम्बम् =पाप्यवग बाघनश्च । भवचम्-धम । वरम-- कुमम । गत जम । वदन समूह अरम =गोध्रम चाङ्ग। कम-सुखम गिर बल च। सि.कौ०५० ४०३ मू० १७०॥

·। लिङ्गानुशासनवर्गः। ११७ क्लीवे स्युः । रिष्टम् = क्षेमम्, कल्याणम् । अशुभम् , अमङ्गलम् , अभावः, नाशश्च । 'रिष्टं क्षेमाशुभाभावे'' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४०३ श्लोकः ३६) । 'रिप्टं त्यादशुभंनसोः ।' इत्य जयः' इति-(मम० सु० बा० पृ० ४०३ स्तं० १५० १६) | 'रिप्टं खद्गे फेनिले च रिष्टं स्थादशुभेऽपि च ।' इति च-(श० र० स० पृ० ८६ श्लोक: ७) । फाण्टम् = औपधान्तरम्, कपायविशेषः । 'फाण्ट: स्यादौपान्तरे।' इति-(श०२०म० पृ०८५ पं० १९)। ललाटम् = अलिकम् , गोधिः। 'ललाटमलिकं गोधिः' इति-(अम० ना० लि० पृ० २३४ श्लोक: ९२)। इप्टम् = संस्कारः, ऋतुकर्म च । 'क्लीवे संस्कारे ऋतुकर्मणि ।' इति-(मे० पृ० ३३ श्लोकः २) । व्युप्टम् कल्यम्, प्रभातम् । 'व्युष्टं कल्ये, त्रिपूपिते।' इति--- (मे० पृ० ३५ श्लोक: २८) । करोटम् = भाजनम् । शिरोऽस्थि च । कृपीटम् = उदरम् , जलं च। 'कृपीटमुदरे तोये' इति-(मे० पृ० ३६ श्लोकः ४०) । चीनपिष्टम् = सिन्दूरम, सीसकं च । शृङ्गाटम् = नलोद्भवं प्रसिद्ध मेव, वारिकण्टकम्, जलजलताफलम् । "सिंघाड़ा" इति लोके । चतुष्पथं च । 'शृङ्गाटकं भवेद्वारिकण्टके च चतुष्प- थे ।' इति-(मे० ० १८ श्लोकः २१९) । मोरटम् =इक्षुमूलम्, अकोठासूनम्, सप्तराया- सरक्षीरं च । 'मोरटं तु भवेदिक्षुमूलाकोठप्रसूनयोः । सप्तरावात्परक्षीरे' इति-(मे० पृ० ३७ श्लोक : ५३) । पिटम् = छदिः, चाल :, गृहाच्छादनतृणादि । 'पिटं चाल:' इति-(मि० शे० पृ० २८० श्लोक: २) । 'छदिः पिधाने' इति च-(ग० र० स० पृ० १७३ पं० १) । पृष्ठम् = चरममात्रम्, गररीरावयवान्तरं च । “पीठ" इति लोके । 'पृष्ठं चरममात्रेऽपि देहस्यावयवा- न्तरे।' इति--(मे० पृ. ३६ श्लोकः ७) । गोप्ठम् = गोस्थानकम् । 'गोष्ठं गोस्थानके' इति- (मे० पृ. ३६ श्लोक: ४) । भाण्डम्=पात्रम्, परिस्कारः, वणिङ्मूलधनम्, भूपा, अश्चभूषणं च । 'भाण्डं पाने वणिङ्मूलधने भूपाऽश्वभूपयोः।' इति--(मे० पृ० ४२ श्लोक: २१) । अण्डम् = पक्ष्यादिप्रसवः, पेशी, मुष्कः, अण्डकोपश्च । 'अण्डं मुप्के च पेश्यां स्यात्' इति-- (मे० पृ० ४० श्लोक: १) । तुण्डम् = मुखाग्रम्, मुखं च । 'अय मुखे तुण्ड मुदीय्यते ।' इति-- (श० र० स० पृ६७ श्लोक ११) । शरणम् गृहम्, रक्षयिता, बाता च । 'शरणं गृहरक्षित्रोर्वधरक्षणयोरपि ।' इति-(मे० पृ० ५० श्लोक: ७६) । ग्रहणम् = पर्वप्रतिपत्सन्धी राहुणा सूर्यचन्द्रमसोप्रेसनम्, आदानम् , हस्तयोर्व्यापारः, स्वीकारश्च । 'ग्रहणं स्वीकारादर- करोपरागोपलब्धिवन्दिपु, (च)।' इति-(म० पृ० ४८ श्लोक : ४५) । ईरिणम् = ऊपरः, क्षारभूमिः, शून्यं च । 'ईरिणं तूपरे शून्ये विरिणं चापि गद्यते ।' इति 'ऊपरं क्षार- मृद्भुवि ।' इति च--(श० र० स० पृ० १०६ पं० ६) । पिङ्गाणम् = वर्णविशेषः । याद- वस्तु पुंसीत्याह--'सितकाचस्तु पिङ्गाणः' इति-- (वै० पृ० १६७ श्लोकः १३) । तीक्ष्णम् : समुद्रलवणम्, लोहम्, विपम्, युद्धं च । 'तीक्ष्णं क्लीवे विपे युद्धे समुद्रलवणायसोः ।' इति-(ना० र० मा० पृ० २५ पं० १३) । लवणम् =सैन्धवादि । 'लवणं सैन्धवादी' - ·वधश्च । कारण मुकुन्दकोपे इति-(मे० पृ० ५० श्लोर ७५) । द्रविणम् = वित्तम्, धनम्, स्वर्ण च । 'अय द्रविण गेहै वित्तं स्वर्णे पराक्रमे ।' इति-(ना० र० मा० पृ. ७६ प० १५) पुराणम् = ग्रन्थ भेद । 'पुराण अन्यभेदे च क्लीवे, त्रिपु पुरातने । इति--(ना० २० मा० पृ० ७८ ५० ८)। पाणम् = रक्षणम्, वायमाणोपविश्च । 'त्राण तु गायमाणाया रक्षणे, रक्षिते त्रिपु ।' इति--- (मे० पृ. ४६ श्लोक १४) । शणम् = भङ्गा, मातुलानी, धान्यविशेषश्च । 'शणस्तु माल्य- पुष्प स्थाद्वमन क्टुतिक्ता । निनावनो दीर्घगाग्व' इनि--(रा० नि० पृ० ३३५ श्लोक १०) हिरणम् = रेत , स्वर्णम, वराटश्च । वारणम् = हेतु, करणम्, करणे हेतुवघयोश्च नपुमकम् ।' इति-~~(मे० पृ० ४८ दलोक ४३) । कार्मणम् =मत्रतत्रा- दियोजनम्, कर्मठश्च । 'कार्मण मत्रतत्रादियोजने कर्मठेऽपि च ।' इति-(मे० पृ. ४६ श्लोर ४१) । पाणम् = पन्ययनम्, वड्वाग्रभाग । “घोडे का पलान" इति लोके । 'पल्ययन पर्याणमम्य तु । वकाग्रभाग स्यात्' इति--(नि० से० पृ. ३०० इतोक ४७) । ऋणम् = उद्धार , पर्युदञ्चनम् । 'ऋण पर्युदञ्चनम् । उद्धार' इति---(अम० ना. लि. पृ. ३०३ श्लोक. ३ ४) । 'ऋण देये निगद्यते ।' इति-(२० र० स० पृ० १०३ ५० १०) । 'ऋण देये जले दुर्ग' इति च--(अने० स० पृ० १२ श्लोक १३५) । प्राणम् - नासिका । 'ध्राण क्लीय नासिकाया घ्राते स्याद्वाच्यलिङ्गम् ।' इति-(मे० पृ० ४५ इलोक' ११) । पारायणम् = समामङ्ग, कात्म्यम्, पारगतिश्च । 'पारायण ममामङ्गे कास्न्ये पारगतावपि ।' इति-~-(मे० पृ० ५२ श्लोक १०३) । श्रीपर्णम् = पद्मम्, अग्निभन्यश्च । 'बलीव पद्माग्नि- मन्थयो ।' इति--(मे० पृ० ५१ श्लोक ८२) । 'गभार्या कट्फ्लेऽपि श्रीपर्णी, पमाग्नि- मन्ययो । क्लीवे' इति च-(ना० र० मा० पृ० १८ १०१६) । प्णम् अशीतम् । 'गर्माई" इति लोके । सूर्यातपश्च । 'धाम" इति लोके । विकाण्डपे तु दक्षार्थे क्लीवहिङ्गमाह-- 'उप्ण दक्षेपि नाऽऽनपे ।' इति--(त्रि. गे० पृ० ३३१ श्लोर० १२२) । धोरणम् : वाहनम्, यानम | सर्व स्याहाह्न यान युग्य पत्र च घोरणम् ।' इति-(अम० ना. लि. पु० २८४ श्लोक ५८) । क्षुण्णम् = अभ्यस्तम, प्रहतम् । 'व्युत्पन्न प्रहत शुषण' इति-- (4. पृ. २०५ श्लोक ४६)। इह झूणमित्यपि पाठो दृश्यते । भूतम् = दमादि , पृथिव्य- प्लेजोबावाकागा, पिशावादि , जन्तुश्च । 'भूत क्षमादो पिशाचादी क्लीव, विचिते । इति- (मे० पृ. ५७ श्लोक ४१)। प्रादेशान्तम तर्जन्यड्गुष्ठान्तमम्मितम, तर्जनीसहित- विस्तृताङ्गुष्ठान्तम् । अश्मन्तम् - चुल्ली, अशुभ च अश्मन्तमाभे चुल्या मरणेऽनवधावपि क्षेत्रपि' इति-(म० पृ० ६० लोक ८३) । शीतम् = हिमगुण । 'शीत हिमगुणे क्लीवम् इति-(मे० पृ० ५८ श्लोकः ६५) । निगान्तम् = गृहम, उपश्च । 'निशान्त त्रिए शान्ते स्पात् बलीग तु भवनोपसो ।' नि--(मे. 'पृ. ६३ श्लोक १२०) तथा च प्रयोग --'मयो ·- - - . लिङ्गानुशासनवर्गः । ११६ निशान्तं न वनिशान्तम्' इति । वृन्तम् = फलपत्रादियेन धार्यते तत, प्रसववन्धनम् । “भो" "वैटा" 'वोटा" इति च लोके । घटीधारा, स्तनमुखं न । 'वृन्तं प्रसवबन्धेऽस्त्री(च) घटी- धाराकुचाग्रयोः ।' इति-(मे० पृ० ५८ श्लोकः ६० ) ।तूस्तम् = रेणुः, जटा, पापं च । 'पार्प तु पातकम् । शल्यं तूस्तं च ककः' इति--(त्रि० ० पृ० २७१ श्लोकः ११) । वातंम् = निःसारम्, आरोन्यं च । 'वृत्तिमन्तीरुजोति क्लीवे त्वारोग्यफल्गनोः ।' इति--(ना० र० मा० पृ० २९ पं० १६) । वाहिन्यम् = हरितकुम्भाधोभागः । कुम्भोऽत्रवातकुम्भः। 'बाहित्यं वात- कुम्भाधः' इति भागुरिः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २७८ स्तं० १ पं० ५, ६) । स च लला- टायोभाग: । 'अधः कुम्भस्य, वाहित्यम' इति-(अम० ना० लि. पृ० २७८ श्लोक: ३९) । 'कुम्भयोरन्तरं विदुः । वातकुम्भस्तु तस्याधो वाहित्यं तु ततोऽप्यधः ।' इति हेमनाममाला' इति- (अम० सु० व्या० पृ० २७८ स्तं० १ पं० ६,७) । उक्थम् = सामविशेषः, नामभक्तिः, प्राणश्च । 'साम्न्युक्थं स्वरपत्तनम् ।" इति-(वि० ० पृ० २७१ श्लोक : २)। स्वराणां निपादादीनां गानचनिविशेषाणां पत्तनमाश्रयः । उक्थं तु नवविधात्मकासाम्नोऽवयवभेद: स्यात् । अच्छोदम् = हिमालयपर्वतस्थनरोविशेषः । गोर्दम् = मस्तिष्कम्, मस्तिप्कभवस्नेहः । "दिमाग" इति लोके । 'मस्तिष्कं गोर्दम्' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २२४ श्लोक: ६५)। कुसिदम्, कुसीदं च = वृद्ध्याजीवनम् । “व्याज का धन्या" इति लोके । 'अर्थप्रयोगस्तु कुसीदं वृद्धिजीविका।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३०३ श्लोक: ४) । 'कुसीदं जीवने वृद्ध्या क्लीवं, त्रिपु कुसीदके।' इति--(मे० पृ० १६ श्लोक: २६) । तुन्दम = उदरम् । 'तुन्दं स्यादुदरे' इति-(ग० र० स० पृ० ७३ श्लोक: २) । वृन्दम् = समूहः । 'स्त्रियां तु संहति,वन्दं निकुरम्बां कदम्बकम् ॥' इति- (अम० ना० लि. पृ० २०१ श्लोक: ४०)। आस्पदम् = पदम् , स्थानम, कृत्यं च । 'अयास्पदं पदकृत्ययोः।' इति-(मे० पृ० ७६ श्लोकः २०) । दम् = कलत्रम्, स्त्री, पानम् , वैराग्यं च ।' 'दं दानं शरणं कर्म भव्यं न्यूनकिल्विपम ।' इति- (एका० ना० मा० पृ० ८ श्लोक: ६४) । 'दं क्लीवे पानवैराग्यकलत्रेप्ववलोकने । भेद्यलिङ्गस्त्वयं मूके गृहीते द्रावके शुचौ।' इति च--- (ना० र० मा० पृ० ६ पं० १६) । पदम = स्थानम , लक्षणम् पादश्च । 'पदं गन्दे च वाक्ये च व्यवसायापदेशयोः। पादतचिह्रयो: स्थानत्राणयोरङ्कवस्तुनो: । श्लोकपादेऽपि च क्लीवम्' इति-(मे० पृ० ७५ श्लोक: ८) । निम्नम = गभीरम् । “नीचा" इति। “गहरा" इति च लोके। 'निम्नं गभीरंगम्भीरम्' इति- (अम० ना० लि. पृ० ९८ श्लोक: १५)। शिल्पेनं सहितं सशिल्पम् । गिल्पम् = भुवः, क्रियायोग्यं च । शिल्पं झुवे क्रियायोग्ये' इति-(मे० पृ० १०२ श्लोकः १२)। तत्पम = शयनीयम्, कलत्रम् , अट्टश्च । 'तल्पं स्याच्छयनीयऽपि कलोट्टेऽपि न द्वयोः।' इति---(मे० पृ० १०२ श्लोक: ६)। कर्पम् = भ्रुवोर्मध्यम् । 'कूर्च कूर्प भ्रुवोर्मध्ये' इति---(अभि० सं० अ० चि० पृ० २५ श्लोक: ५८०)। त्रिपिष्टपम = स्वर्गः । - - ।

·वरश्च । 'कारण - ११६ मुकुन्दको इति-~-(मे० पृ. ५० श्लोक ७५) । द्रविणम = वित्तम्, धनम्, म्वणं च । 'अय द्रविण मेहै वित्ते स्वर्णे पराक्रमे ।' इति-(ना० र० भा० पृ० ७६ ५० १५) पुराणम् = अन्य भेद । 'पुराण ग्रन्थमैदे च कठीवे, त्रिपु पुरानने ।' इति--(ना० २० मा० पृ० ७८ ५० ८)। आणम् = रक्षणम्, नायमापौषधिरन । 'आण तु नायमाणायां रक्षणे, रक्षिते विए।' इनि- (मे० पृ. ४६ श्लोक १४) 1 गणम् = भङ्गा, मातुलानी, धान्यविशेषश्च । 'शणस्तु माल्य- पुष्प स्याद्वमन क्टुतिकता । निगावनो दीर्घमास' इति---(रा० नि० पृ० ३३५ दठोक १०) हिग्णम् = रेत , स्वर्णम, वराटश्च । वारणम् = हेतु, वरणम्, करणे हेतुवघयोश्च नपुमरम् ।' दति-(मे० पृ० १८ दरोड ४३} । कार्मणम् =मत्रतत्रा- दियोजनम्, कर्मठत । 'बार्मण मत्रत वादियोजने अमठेपि च ।' इनि-(मे० पृ. ४६ लोक ४१) । पर्याणम् =प ययनम्, वड्वाय भाग । 'घोडे का पलान" इति लोके । 'पल्ययन पर्याणमम्य तु । वड्वाग्रभाग स्यात्' इति--(नि० ० पृ. ३०० दलोर ४७) । ऋणम् - उद्धार , पर्युदन्ननम् । 'ऋण पर्युदञ्चनम् । उद्धार' इति-(अम० ना० लि. पृ. ३०३ श्लोक. ३८)। ऋण देय निगद्यते।' इनि-(० २० म० पृ० १०३ १०१०) । 'ऋण दये जले दुर्गे' इति च-(अने० स० पृ० १२ श्लोक १३५)। प्राणम् - नामिका । 'प्राण पीय नामिकाया, प्राने स्यावाच्यलिङ्गम् ।' इति-~-(मे० पृ. ४५ र ११) । पारायणम = सामङ्ग, काम्यम्, पारगतिश्च । 'पारायण ममास कात्स्न्य पारगतावपि ।' इनि-(मे० पृ. ५२ श्लोक १०३) । श्रीपर्णम् = पाम्, अग्निमन्यश्च । 'वलीय पदाग्नि- मन्थयो । इति--(मे० पृ० ५१ दलोक ८२) । 'गभायां कट्फलेऽपि श्रीपर्णी, पदाग्नि मन्ययो । कीवे' इति च-(ना. २० मा० पृ० १८ प०१६) Iceणम् अमीनम् । “गर्माई" इति लोो । भूर्यातपश्च । “घाम" इति लोके । त्रिकाण्डशे तु दक्षार्थे क्लीवलिङ्गमाह- 'उष्ण दक्षेऽपि नाऽनप । इनि--(नि. शे० पृ. ३३१ दलोर. १२२)। घोरणम् - वाहनम्, यानम । सर्व स्याद्वाहन यान युग्य पत्र च घोरणम् ।' इति-(अम० ना.रि. १० २८४ लोक ५८) । ष्णम् = अम्बस्तम, प्रस्तम् । 'व्युत्पन्न प्रहत दाण्ण' इति- (4० पृ० २०५ श्लोक ४) । इह झूणमित्यपि पाठो दृश्यते । भूनम दमादि, पृथिव्य- प्लेजोवावापागा, पिशाचादि , जन्नुश्च । 'भूत मादी पिमाचादी वगैर, विचित । इनि--(मे० पृ. ५७ लोक ४१)। प्रादेशान्तम् =तजन्यगुप्ठान्तगम्मितम , तर्जनीसहित- विस्तृताङ्गुष्यान्नम् । अरमन्तम् = चुरली, अशुभ च । 'अश्मनमगुर्भ चल्दया मरणेनवघावपि । क्षेत्रपि' इनि--(म. पृ० ६० लोक ८३)। गीतम् = हिमगुण । 'शीत हिमगुणे क्लीवम्' इति-(मे० १०५८ श्लोक: ६५) । निमान्तम् - गृहम्, उपश्च । 'निशान निर शान्ते स्यात् कलोग तु भवनोपयो । इनि--(मे० पृ० ६३ श्लोक १२०) Pथा ध प्रयोग - यो ·लिङ्गानुशासनवर्गः। शृङ्गवेर-मजिरा-ऽभ्रं-पुष्करं तीर-मुत्तर-मगार-नागरे । स्फार-मक्षर-कुकुन्दरा-ऽवर-प्रान्तराणि शिविरं कलेवरम् ॥२१॥ सिन्दूर-मण्डूर-कटीर-चामर-क्रूरांणि दूर्या-ऽरर-वैर-चत्वरम् । उशीर-पाताल-मुलूखलातवे सत्त्वं च सान्त्वं दिवि-किण्व-पौतवम्।। विश्वं वृशं वलिश-मर्पिश-किल्बिर्षे' च कर्षा-ऽऽमिषं मिष-मृचीष-मृजीष-शीर्षे । पीयूष-साध्वस- -महानस-साहसानि कासीस-मांस-तरसं यवसं विसं च ॥२३॥ मन्दाक्ष-मक्ष-मथ सक्थि सशालु-यातु .. ३ - देहः । कन्दरम् = गुहा । मन्दरम् =वर्णवृत्तान्तरम् । अजरम् = । जठरम् -कुक्षिः। मेदिनीकारस्तु "जठरं न स्त्रियां कुक्षो" इति । कुलोरम् = । काश्मीरम् =कुकुमम्, पुष्करमूलं च । नीरम् = जलम् । अम्बरम् ==आकाशः । तंत्रम्-शास्त्रविशेषः । यंत्रम् =देवाद्यधिष्ठानम्, पात्रभेदः, नियंत्रणं च। क्षत्रम् = तगरम्, शरीरं च । चित्रम् तिलकम्, आलेख्यं च । छत्रम् =आतपत्रम् । मूत्रम्=प्रस्तावः । सूत्रम् तन्तुः । वक्त्रम्-मुखम् । नेत्रम् = लोचनम् । गोत्रम् =कुलम् । अङ्गुलित्रम् अङ्गुलिकवचम् । भलत्रम् = शस्त्रम्-आयुधम् । शास्त्रम्-आगमम्, वेदः, शास्त्रमानं च । वस्त्रम् =वसनम् । पत्रम्=पर्णम्, दलम् । पात्रम् = भाजनम् । नक्षत्रम् =तारा । सि० को० पृ० ४०० सू० ८९ । (शुक्रमदेवतायाम्) ॥ देवतार्थवजिते शुक्रं क्लीवं स्यात् । शुक्रम् = रेतः, वीर्यम् । अदेवतायां किम् । शुक्र:=भार्गवः । सि० को० पृ० ४०० सू० ९० । पाणिनीयेऽपि-(१) (अभ्रं नपुंसकम्) ॥ एतन्नपुंसके स्यात् । अभ्रम् =मेघः। (२) (शिरीपर्जीपाम्बरीपपीयूषपुरीपकिल्विपकल्मपाणि नपुंसके) ॥ एतानि नपुंसके स्युः । शिरीपम् = शिरीपपुष्पम् । ऋजीपम् =पिण्टभर्जनपात्रम्, पिष्टपचनम् । कल्मपम्-पापम् । शे० उ० । सि० को० पृ० ३९९ सू० ५०। (३) (पनसविसवससाहसानि नपुंसके) ॥ एतानि नपुंसके स्युः। बुसम्=तुच्छचान्यम्, कडङ्गरम् । शे० उ० । सि० को० पृ० ४०१ सू० ९६ । (४) (असमिन्द्रिय) ।। एतदिन्द्रियार्थे नपुंसके स्यात् । अक्षम् =इन्द्रियम् । इन्द्रिये किम् । रथाङ्गादी माभूत् । सि० को० पृ० ४०३ सू० १७१ । (५) (श्राद्धकुलिशदेवपोठकुण्डाकाङ्गदधिसत्यक्ष्यास्यास्पदाऽऽकाशकिण्वबीजानि) ।। एतानि क्लीवे स्युः। श्राद्धम् पितृक्रिया । कुलिशम् = वन्त्रम् । देवम् =भाग्यम् । पीठम् आसनम् । कुण्डम् =भाण्डविशेपः । अङ्कम् = चिह्नम् । अङ्गम् =अवयवः । दधि-क्षीरविकारविशेपः। सक्थि=ऊरुः, जानूर्वभागः । अक्षि नेत्रम् । आस्यम् = - -- - ·१२० - 'त्रिविष्टप'मिन्यपि । 'क्टीवे त्रिविष्टपम्' इनि--(अम ना० लि. पृ. ४ श्लोक ६) । प्रती- पम् = अर्यालङ्कारविमेष, वाम व । पनरोपम = द्वीपम, जलमध्यस्थस्थलम् । 'द्वीपोऽस्वि- यामन्तरीप पदन्नवारिणनटम ॥' इनि--(अम० ना० लि. पृ. ९६ श्लोक ८)। पुप्पम - विकामिकुमुमम् । “फूल" इति लोके। स्त्रीरजश्च : 'पुष्प विकासिकुनुमस्त्रीरज सु नपुमरम' इति--(मे० पृ० १०२ दलोड ८) । नि रम्बकम् = कदम्बकम् , समूह । निकुरुम्ब'मित्यपि । 'ममुदाय समुदयो निकुरुम्ब कदम्बकम् ।।' इति--(वै० १० १८६ श्लोक २) । कुटुम्बम् = पोष्यवर्ग, बारव, सन्ततिश्च । 'कुटुम्बन्तु सुनादिकम् ।' इति--(० पृ० १५७ दलोव ५१) । शुल्पम् = ताम्रम, यज्ञकर्म आचारः , जलमन्निधिश्च । शुल्ब ताम्र यज्ञकर्मण्याचा (घा)रे जलमन्निधौ ।' इनि--(मे० पृ० १५९ श्लोक २७) । अदानी भानादीन् शान्ता रिकारानेरुकारान् व्यंजनान्तश्च सहितान्नपुसकलिङ्गवा- चकान् पशब्दानाह हेम (अभि० स० लि. पृ० ५, ६, श्लोक ७०,७१, ७२, ७३, ७४) । प्रसम-कुसुम-शुष्मा-ऽध्यात्म-धामे-म-सूक्ष्म किलिम-तलिम-तोक्मं युग्म-तिग्म त्रिसन्ध्यंम् । किसलय-शयनीये साय-सेये-न्द्रियाणि द्रुवय-भयं-कलत्र-द्वापर-क्षेत्र-सन्त्रम् ॥२०॥ । मिकौर पागनी मेऽपि-(१) (लम नपुमरम)॥ एतन्नपुमके स्यात् । सभम् - पु.४०.०८.. (२) (रुक्मति माध्मध्मगुल्मध्यात्म कुडकुमानि नपुपके) ॥ एतानि क्लोवे स्यु । रुरभम् - मुवर्णम् । युष्मभ =युदम् । गुल्मम = अप्रकाण्डम । शे० उ० । सि. कौ• पृ०४०. स. ८३ । (३) (किमलयान्दियातरायाणि नपुमके) ॥ एतानि कन रे स्य । व्याख्या तु हमादिता बघ्या। सि.को.पृ. ४०० स० ८६ । (1) (भरिभगपदानि नमुपके) ॥ एतानि नपुपके स्यः । भयम् = दरम् । लिङ्गम् - चिह्नम् । पदम् - स्थानम् । सि. कौ०१. ३९८ मू. ३८ (५) (द्वाराप्रकारताकक्षिप्रमुदनारतोरदूरपरन्धाधव भोरगमोरवरविचित्र केयूरकेदारोदरा जमशरोसन्दरमन्दरपत्रराजरजाराविरवरचामरपुष्करणहरकुरीरकुनीरवचरतारमौरनौगावरशिशिरतायत्र भक्षेत्रमित्रावित्रछात्रसूत्रवत्रनेमात्र नियमलत्रास्त्रास्त्रशास्त्रवस्त्रपणानपत्राणि नपुसके एनानि नमक स्य वाम-मन्दिबहु पुग्भंद । वप्रन्मोमरम् । नारम् -बम् । रन्ध्रम् -निम् । भीरम् - गभीरम् =निम्नम् । विचित्रम्-कईश्वर्ण । रेदारम्=क्षविशेष । अजनम् =निर तरम्, सन्तम् । शरीरम् - ·१२१ लिङ्गानुशासनवर्गः। शृङ्गवेर-मजिरा-ऽभ्रं-पुष्कर तीर-मुत्तर-मगार-नागरे । स्फार-मक्षर-कुकुन्दरा-ऽवर-प्रान्तराणि शिबिरं कलेवरम् ॥२१॥ सिन्दूर-मण्डूर-कटीर-चामर-क्रूरांणि दूर्या-ऽरर-वैर-चत्वरम् । उशीर-पाताल-मुलूखलाऽऽर्तवे सत्त्वं च सान्त्वं दिवि-किण्व-पौतवम्।। विश्वं वृशं वलिश-मर्पिश-किल्बिर्षे' च कर्षा-ऽऽमिषं मिष-मृचीष-मृजीष-शीर्दै । पीयूष-साध्वस-महानस-साहसानि कासीस-मांस-तरसं यवसं विसं च ॥२३॥ मन्दाक्ष-मक्ष-मथ सक्थेि सशालु-यातु - देहः । कन्दरम् = गुहा । मन्दरम् = वर्णवृत्तान्तरम् । अजरम् = । जठरम्=कुक्षिः। मेदिनीकारस्तु "जठरं न स्त्रियां कुक्षौ" इति । कुलीरम्- । काश्मीरम् =कुङ्कुमम्, पुष्करमूलं च । नीरम् = जलम् । अम्बरम् =आकाशः। तंत्रम् =शास्त्रविशेपः । यंत्रम् =देवाद्यधिष्ठानम्, पात्रभेदः, नियंत्रणं च । क्षत्रम् = तगरम्, शरीरं च । चित्रम् -तिलकम्, आलेख्यं च । छत्रम् =आतपत्रम् । मूत्रम्-प्रत्रायः । मूत्रम् = तन्तुः । वक्त्रम् =मुखम् । नेत्रम् = लोचनम् । गोत्रम् =कुलम् । अङ्गुलित्रम् =अङ्गुलिकवचम् । भलयम्= शस्त्रम् आयुधम् । शास्त्रम् =आगमम, वेदः, शास्त्रमात्रं च । वस्त्रम् =वसनम् । पत्रम् =पर्णम्, दलम् । पात्रम् = भाजनम् । नक्षत्रम्-तारा । सि० को० पृ० ४०० म० ८९ । (शुक्रमदेवतायाम्) ॥ देवतार्थवजिते शुक्र क्लीयं स्यात् । शुक्रम् = रेतः, वीर्यम् । अदेवतायां किम् । शुक्र:=भार्गवः । सि० को० पृ० ४०० सू० ९० । पाणिनीयेऽपि-(१) (अभ्रं नपुंसकम्) ॥ एतन्नपुंसके स्यात् । अभ्रम् मेघः । (२) (शिरीपर्जीपाम्बरीपपीयूपपुरीपकिल्विपकल्मपाणि नपुंसके) ॥ एतानि नपुंसके स्युः । सिरीपम् शिरीषपुष्पम् । ऋजीपम् =पिष्टभर्जनपात्रम्, पिष्टपचनम् । कल्मपम्=पापम् । शे० उ० । सि० को० पृ० ३९९ सू० ५०। (३) (पनसविसवससाहसानि नपुंसके) ॥ एतानि नपुंमके स्युः। बुसम्=तुच्छधान्यम्, कडङ्गरम् । शे० उ०। सि० को० पृ० ४०१ सू० ९६ । (४) (अक्षमिन्द्रिये) ॥ एतदिन्द्रियार्थे नपुंसके स्यात् । अक्षम् =इन्द्रियम् । इन्द्रिये किम् । रथाङ्गादौ माभूत् । सि० को० पृ० ४०३ सू० १७१ । (५) (श्राद्धकुलिशदेवपीठकुण्डाइाङ्गदधिसक्त्यक्ष्यास्यास्पदाऽऽकाशकिण्वबीजानि)। एतानि क्लीवे स्युः। श्राद्धम् =पितृक्रिया । कुलिशम् = वज्रम् । दैवम् =भाग्यम् । पीठम् = आसनम् । कुण्डम् =भाण्डविशेपः । अङ्कम् == चिह्नम् । अङ्गम् =अवयवः । दधि-क्षीरविकारविशेपः। सक्यि ऊरः, जानूनभागः । अक्षि% नेत्रम् । आस्यम् = Pra ·१२२ मुगुम्मकोपे स्वाद्वा- तुम्बुर कशेरु शलाल पाल । सयत्-नुमन्-महद-हानि पृषर-पुरीतत्- पर्वाणि रोम च मरुच्च जगल्ललाम ॥'इति।।२१। फरम् एका भारया- प्राति । ड्रेनि । मिन्दरेति। विसमिति । मन्दाति न । एते प्रमभाइयो लनमाना गया कोर स्यु । प्रभम् = बलात्कार, हठ । 'प्रमभ तु बलकारो हर इनि--(अन० ना.नि.१० २६६ लोक १०८) । नमोऽम्बो बलात्कारो हठरच' इनि--- (३.पू. १२१ जोक २०६) । 'कनी तु प्रमभ हा । इति च बोलिन' इनि- (पन० मु. मा. प. २६६ स्त. ५ २० २१)। कुनुमम् -पुरम सीरज, नेत्ररोव । 'हुनुम स्त्रोरजोन रोग्यो पपुष्पयो ॥' इनि-(म० १० १११ लोग ४१)। गुममलेन । म ते जमि, मूमें ना' इति--(मे० १० ११० दलोर ३४)। अश्या कम = सूक्ष्मन, सूमारीरम् । धाम = देहम्, गृहम , रश्मिश्च । 'धाम दहे गृहे रमी स्पाने बनानायो ।' इति-(मे १० ८८ र ८०) मंथ । 'इम्भमोम्भों पो मतो।' दति-(२० र० स० पृ० २२२ ५. ६) सूक्ष्मम् - अध्यात्मम , सूक्ष्म गरीरम , नाम गाउप च । 'सूम स्यात्कंठवेश्यामे' इति-(मे० पृ० ११० दलो ३६) । किल्मिम देवदारु । दवार स्मृत दार मुराह मिहिम च तत ।' इति पन्वनरि' इनि--(रा. नि. ५० २१ श्लोक ७६) । भद्दा मुनिलिम पोतदार म दार च ।। इति-- (अम. ना. लि. प. १४६ लोर ५३) । दुरिनिमम मिनिमम् भीमसेनो भीम इतिवत् । सम्मिम = दुहिमम मम पितान । तल्मि पुट्टिमे तापमहासे विज्ञानके।' इति- (मे० पृ. ११० र ४) । तोमम मलम । तोरमम् वर्णमले, पुमि हरिसेप हरिदो।' इति-(मे० १० १०. श्लोर १४) । युग्मम - युगलम् । पम्म, तु युग युगम् ।' मनम् । माय -fres प्राराम ताम-गरम् । बीमा निगराणम् सि.की. पु..३.१७ (१) (विही नरके) ॥ एवं नगर के लिए महार-रितोमि.की. पू. ४.१ (२) (feeTRIगारित)ले एति-पम् । गग- HITRITEMERI-पर-गा-पुष। पालम् । मिरर -मनि......१५।

·- - लिङ्गानुशासनवर्गः। १२३ इति-(अम० ना० लि. पृ० २०१ श्लोक: ३८) । 'युग्मं यमलयामले । इति रनमः' इति- अम० सु० व्या० पृ. २०१ तं १ पं० ३६, ३७) । तिग्मग तीक्ष्णम्, अत्युष्णम् । 'तिग्मं तीक्ष्णं परं तद्वत्' इति-(अम० गा० लि. पृ० ४३ श्लोग: ३५) । निसन्ध्यम् दिनाद्यन्तमव्याः, त्रिकालः । तिनृगां सन्ध्यानां ममाहारः, आवन्तो वेति पाभिगो बलीयता, पक्षे विसंध्यो । 'प्राह्वापराहमध्याह्लास्मिगन्व्यम्' इति--(अग० ना० लि. पृ० ४८ ग्लोकः ३) । किसलयम पल्लव:, नवपनम् । 'पल्लवोनी निमलयम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० १३२ श्लोक: १४) । गयनीयम् = गया, गयनम्, तूलिकादिः । 'शपायां गयनीययत ।। शयनम्' इति--(अम. ना. लि. पृ० २४९ श्लोक: १३७, १३८) । मायम् = गच्या, दिनान्तः । 'सायंसन्ध्या दिनान्तश्च निगादिदिबसात्ययः । सायं पितृप्रतश्चाथ प्रदोप: स्यान्नि- शामुग्यम् ।' इति-(रा० नि० पृ० ४१६ श्लोकः० ३०) । दिनान्ते तु गायं नव्या पित- प्रसू: :' इति । तत्र मायमित्यव्ययं नपुंसकलिङ्ग वा । 'गायः पाण्टे दिनान्ते चेति मेदिन्वादिषु साय इत्युक्तत्वात्सायमिति मान्ताव्ययस्याव्ययवर्गे यक्ष्यमाणत्वादन गायोऽदन्तः पुंस्येव' इति- (अम० अम० वि० टी० पृ० २३ श्लोक: ३ पं० १७ तः) । 'मायं सायो भवेत्' इति पुरुषो- तमदेवः' इति च (शब्दभेदप्रकाश: पृ० ४ श्लोक: १६) । पेयम् = परिणा, दुर्गादिपरितम् । 'खेयं तु परिखा' इति-(वै० पृ० १६० श्लोकः १३) । इन्द्रियम् =हृषीकम् , चेतन । 'इन्द्रिय तु पीके चेतसि स्मृतम् ।' इति-(मे० पृ० ११८ श्लोकः ७५)। द्रुवयम् = मानविशेषः, पाय्यम्, यो (पो) तवम्, मानाय परिमाणम् 'यो (पो) तवं द्रुवयं पायमिति मानायक अयम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३३० श्लोगः ८५) । भयम् = दरम्, साध्वसम्, प्रतिभयम्, घोरम्, कुब्जकपुष्पञ्च । 'भयं प्रतिभये घोरे प्रसूने कुब्जयास्य चा' इति--(मे० पृ० ११५ श्लोक: ४१) । कलयम् = स्त्री, श्रोणिश्च । 'कालवं क्षोणिभाय्यंयोः ।' इति-- (मे) पृ० १३२ श्लोक: १३०) । द्वापरम् = युगविशेष :, त्रेतायुगान्तरयुगम्, संशयः, संदेहश्न । 'कृतं वेता द्वापरं च कलिश्चेति ययाक्रमम् ।' इति । 'द्वापरे यज्ञयाग्नेयो' इति । 'द्वापरौ युगसंशयो।' इति च (वै० पृ० २४१ श्लोक: ३०) । 'द्वापरं संशये युगे।' इति च-(मे० पृ० १३४ श्लोकः १६८) । क्षेत्रम् = केदार: । "खेत" "क्यार" इति च लोके । सिद्धस्थानम्, शरीरम्, कलयञ्च । 'क्षेयं देहे भगे पत्न्यां केदारे भारतादिषु ।' इति-(अने० ति० पृ० ३८ श्लोक: ३६१)। शृङ्गवेरम् = आर्दकम्, गुण्ठी , पुरविणेपः, तीर्थविशेषश्च । राममित्रस्य निपादाधिपतेर्नुह- स्य पुरम् , अत्र रामो गङ्गामुत्तीर्णः । तथा च प्रयोग-शृङ्गवेरपुराधीशाद्रामो वै लब्धजीवकः ।' इति-नागोजीभट्टः' इति-(शे०पृ० १ श्लोक: १)। अजिरम् = प्राकाराद् वहिः क्रीडास्थानम्, प्राङ्ग- णम्, वातश्च । 'अजिरं प्राङ्गणे वाते विपये दर्दुरे तनौ ।' इति-(मे० पृ० १३० श्लोक : १०९ ।

·, १२४ मुकुन्दको अनम् = मेघ , गगनम, धातुभेदश्च । 'अभ्र मेधं च गगने धातुभेदे च कान्चने ।' इति-(मे० पृ० १२३ श्लोक ६) । पुष्करम् = भेषजम्, तीयं च । 'पुष्कर भेषजे तीर्थे पद्मदन्तिकराप्रयो । द्वीपे तूर्यमुवे वारिव्योमखड्गफ्लादिषु ।' इति-(अने० नि० पृ० ५४ श्लोक १६७) । तीरम् = रोध , कूलम्, तट च । 'तीर तु रोधसि ।' इति- (मे० पृ० १२६ श्लोक ४६)। 'तीरा बद्रे, तीर पुनस्तटे।' इति च-(अने० स० पृ० ३६ श्लोक ४४१)। तथा च प्रयोग –'समुद्र- तीरजिनमवलोका सेनापगा व्याप्तवती बलेन ।' इति द्विसन्धानश्लेप' इति-(अम० सु० व्या० टि. पृ० ९५ म्त ० २ १० ४०, ४१) । उत्तरम् = प्रतिवाक्यम् । 'नपुमक प्रतिवाक्ये' इति-- (मे० पृ० १३१ श्लोक ११८)। आगारम् = गृहम् । 'भवनागारमन्दिरम् ।' इति-(अम० ना. टि. पृ० ११७ श्लोक ५)। 'विद्यादगारमागारम्' इति- (म० भे० प्र० पृ० १ श्लोक २) । नागरम् = मस्तक्म्, शुण्ठी च । 'नागर मुस्तके गुल्या विदग्धे नगरोद्भवे ।' इति-(मे० पृ० १३५ श्लोक १०२) । स्फारम् = विपुलम्, बहु, बृहत, बहुलम् । 'स्मार भद्र बृहद् व्यूढमुदृढ बहुल बहु ।' इति-(वै० पृ० २०७ श्लोक ८०) । अक्षरम् = वर्ण , गगनम्, तपश्च । 'अक्षर गगने वर्षे तपस्यध्वरधर्मयो । निर्वाणेऽपि परब्रह्ममूलकारणयोरपि ।' इति—(अने. ति. पृ. ३९श्लोक ७) । कुकुन्दुरम् = कूपकम् कटिकूप , नितम्वस्थपकद्वयम् , स्त्रिया पृष्ठवशादयो- गतम् । 'कुतुन्दर मिन्यपि । 'कूपको तु निम्बस्थी, द्वयहीने कुकुन्दरे।' इति-(अम० मा० लि. पृ० २२८ श्लोक ७५) । अवरम् = गजपश्चाद्धम्, गजान्त्यजपादिदेश । 'न ना गात्रावरे' इति- (वि० शे० पृ० २९९ श्लोक ३९) । 'अपर' मित्यपि । प्रान्तरम् = दूरशून्यत्रर्म, विपिनम, कोटर च। प्रान्तर विपिने दूरगून्यवत्मनि कोटरे ।' इति--(मे० पृ० १३६ श्लोर १८४) । गिविरम् = मन्यवमनि । “शिविर संन्यवमनो' इनि--(श० र० स० पृ० २८२ १०६)। पवरम् = शरीरम् । 'अय क्लेवरम् । गात्र वपु महनम्' इनि-(अम ना० लि. पृ. २२६ दलोर ७०) । गिन्दूरम = रक्तवर्णचूर्णविशेष , नागमम्भवम्, सीमन्तकम् । सिन्दूरं रक्तचू (व)णके । इति--(मे० पृ० १३९ श्लोक २३६)। मण्डूरम् = लौहमलम्, सिंहाणम्, शिधा- णम् । भावमिश्रम्नु पुमोत्याह-मायमानस्य लोहम्य मल मण्डर उच्यते। यल्लोह यद्गुण प्रोक्न नट्टिमपि तद्गुणम् । इति-(भा० प्र०प० श्लोक )। क्टीरम् = वटि , वन्दर च । 'क्टीरं कन्दरे कटघाम इनि-(०प० २५० श्लोक ६)1 घामरम् = चमरोपुच्छनिर्मित वालम्यजनम्, प्रवीणंम् । चवर" 'चौरी" इति च लोके । दण्ड च । 'नामर चामरापि च । दण्डे म वाला नन' इति-(मे. पृ० १३३ दलोर १५४)। परम्-नाविशेप । 'पूर्वाश्य याम्यमय उग्रपूर बुजस्तपा ।' इति राम' इति--(मु० पृ. इलोक )। अस्यि च। 'अयास्थि कीरम विडा बलल क्रूरमादिकम् ।' इति-(4. पृ. १८२ श्लोक १.८) । - ·1 , लिङ्गानुशासनवर्गः । १२५ दूर्यम् = विष्ठा, शठी च । अररम् = कपाटम्, छदश्च । 'पररं छापाटयोः । (मे० पृ० १३० श्लोक: ११०) । वरम् = विरोध: । 'वैरं विरोधे' इति-(० २० म० पृ. २६० पं० १४) । चत्वरम् = अङ्गणम् स्थाण्डिलम्, यागार्थसंस्थानभूमिः, नानाजनावस्थानदेगश्न । “नवृतरा" इति लोके । 'चत्वरं स्थण्डिलेऽङ्गणे ।' इति---- (मे० पृ० १३३ दलोय: १५२) । उगीरम् वीरण मूलम्, अभयम्, नलदम् । 'मूलेऽस्योगीरमस्नियाम् । अभयं नलदम्' इति--(अम० ना० लि० पृ० १८४ श्लोक: १६४) पातालम् =नागलोय:, विवरम् , वडवानलश्च । पाता नागलोके स्याद्विवरे वयानले ।' इनि--(मे० पृ० १५३ ग्लोकः ११०) । उलूबलम्, = उदूखलम्, कक्षावंक्षणयोः सन्धिश्च । 'अयोनिमुनलोऽस्त्री, स्यादुदूशलम दूबलम् ।' इति--- (वै० पृ० १६४ श्लोक: ६५)। 'उलू मलं तु मन्धि : स्यालक्षाया बंक्षण स्य च ।' इनि च-(वै० पृ० १७८ दलोकः ७०) । आर्तवम् = स्त्रीरजः । 'आत्तवं नीरजम्युनतम्' इति-(प० २० म० पृ० ३१९ पं० ४) । सत्त्वम् = गुणः, पिशाचादि:, बलं च । 'सत्त्वं गुणे पियाचादो बले द्रव्य- स्वभावयोः। इति-(मे० पृ० १५९ श्लोक: २८) । सान्त्वम् = दाक्षिण्यम्, साम च । 'मान्त्वं- दाक्षिण्यसामनो: ।' इति-(मे० पृ० १५९ श्लोकः २०.) 1 दिवम् = गगनम्, स्वर्गश्च । 'दिवं क्लीवं तयोः (स्व:खयोः) स्मृतम् ।' इति-(मे० पृ० १५८ दलोकः ११) । किण्वम् = मद्यबीजम्, पापं च । 'किण्वं बीजे च शीधुनः । पापे' इति---(मे० पृ० १५७ श्लोक: ५) । पीतवम् = मानविशेषः, द्रुवयम्, पाय्यं च । 'पाय्यं हस्तादिभिर्मानं वयं कड़वादिभिः । पोतवं तुलया तस्य सूत्रं स्याद्रागसूत्रकम् ।' इति-- (वै० पृ० १६१ लोका: ६४) । 'योतव' मित्यपि । 'यौतवं द्रुवयं पाय्यमिति मानार्थकं त्रयम् । मानं तुला गुलिप्रस्थैः' इति । क्रमेणेति च शेषः । विश्वम् = जगत् । 'जगति स्यान्नपुंसकम् ।' इति-~~(मे० पृ० १५५ श्लोकः २३) । वृशम् आर्द्रकम् । “अदरक" इति लोके । मूलं च । पलिगम् = मत्स्यधारणाय वक्रलोहकण्टकविगेपः, मत्स्यवेधनम् । 'बंसी" इति लोके । अपिशम् = हृन्मांसम् । 'अर्पिसः' इत्यपि दृश्यते । किल्विपम् = पापम्, रोगश्च । 'किल्विपं पापरोगयोः ।' इति-(मे० पृ० १६८ श्लोक: ३४) । कर्पम् = अक्षः, पोडशमापा, अगीतिरक्तिकाः, तोलकद्वयम्, सुवर्णम्, विडालपदकम् । आमिषम् = मांसम् , उपादानम्, उत्कोचश्च । 'उपादानेऽप्यामिपं स्यात्' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४३६ श्लोक: २२३) । 'आमिपं पुन्नपुंसकम् । भोग्यवस्तुनि सम्भोगेऽप्युत्कोचे पललेऽपि च ।' इति च-(मे० पृ० १६७ श्लोक: ३१) । मिपम् = व्याजः । “बहाना" "बनावटी" दिखावट" इति च लोके । 'मिपं व्याजे , स्पर्द्धने ना' इति-(मे० पृ० १६७ श्लोक: २१) । ऋचीपम् = पिष्टपचनपात्रम् । "कड़ाही" "तवा" "तसला" इति च लोके । 'ऋचीपं पिष्टपचनम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३१३ ग्लोक: ३२) ऋजीपम् = कटाहिकातम्विकादिः, पिष्ट- -- " ·. मुकुन्दकोपे भवनपात्रम्, पिष्टपचनम्, धनम्, नरविशेषश्च । सोम् = मस्ताम् । "मिर" इति लोके । 'उत्तमाग गिर. मीयम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३६ श्लोक ६५) पीयूपम् - अमृतम्, मानदिवमावधिक्षीर च। पीयूष सप्तदिवमावविक्षीरे तथाऽमृते।' इति-(म० पृ. १६८ लोक ४१) 1 माध्वमम् = भयम । 'आगका माध्यम दर । भिया च' इति-- (अभि० स० अ० चि० १० १६ दलोर ३१६) । 'अय भय भिया । पासो त्रासो दरो भीनमातको भोश्च माध्वमम्।' इति भन्दार्णव' इति--(अम० स० व्या०प०७९ स्त० १ प० २१, २२)। महानमम् = चुल्ली, पानागार च । 'चुल्ल्या महानम पाह पारागारे च तद्विद ।' इति--- (1०र० म० पृ. ३३६ ५० १०)। मामम् = बलात्कारकृतकार्यम्, दमश्च । 'साहम तु बलालाररातमायें दमेऽपि च ।' इति--(० २० म० पृ. ३३८ प० १०) । कामीमम् - उपधातुविशेष । 'हीराम" इति लोक् । 'कामीम घातुरासीस कमर तप्नतोमराम् ।' इति-- (रा. नि० पृ० ११९ श्लोक १७९) । मामम् = आमिपम, परलम् । "गोश्त" इति लोके । 'मांस म्यादामिप कीब, कायोती जटयो स्त्रियाम् ।' इति-(म० पृ० १७० दलोक ८)। तरमम् = मामम् । 'पिगित तरम मामम्' इनि--(अम० ना० लि. पृ० २२३ दलोर ६३) । यदगम् = घाम , गयाघदनीयतविपि । 'घामो यवमम्' इति-(अम ना० लि. पृ० १८५ दलो १६०) । विमम् = पचमूम् अजादौना मूलम् । “कमल नाल" "मुहार" 'ममी डा" पनि न रो। अयाम्बियाम् । मृगाठ दिगम' इति-(अम० ना. लि. प० १०८ श्लोन ४२) । विश मित्यपि। मृणाले तु विस निगम् ।' इति निस्पको।' इनि-(अम० म० प्या० पृ० ४२ म्न २ प० ५ ६) । दिम दन्यान्नम् । तथा 7-'हमानितरिच पिसवादिनी' इति वासवदता--इति मुष्ट । 'मुनय इव ग्मिाधारा जलपक्षिण' इति दमयन्नो' इति- (अम० गु० था. नि. प. १०८ ग्न. २५० ३५, ३६) । मन्दादाम्पमा । "सान" पति लो । मदाम होम्पा ब्रीडा सजा' इनि~-(अम. ना. लि. पृ. ७९ लो। २३)। जनमगोवरम, इन्दियम्, तुन्थ प । 'अगो गानाटय्यवहारेप पागवे ।। रद्वारी गागो म भिीतरनगवरि । मके वर्षे पुमान् , कोय तुम्थे मौवनलेन्द्रिये ॥ इनि-- म. प. १५ लोग २ ३) । अयानतरम् । गरिपाराग्यविशेर । र, जात- परिभाग । गरिय बनीद पुमानम 'इनि--(अम. ना. लि. पू. २२० लोग ७३) । गगा पालना गरिनम । बा = गम् मौगन्धिारादीनां पर, पहरण । गालूरमपी बन्द म्पात् दनि--(अम. ना. लि.पू.१०.ग. ८) । एगो गोपियारीना पन्दो मूल पम् । पालमस्तु पुण्यमार-पाच पाण॥ इनि--(पि. प. तो.) पातु = राम । नैन वर. मात् पर्वरो यात्रामी।' इति सम्मानि-(मम म. प्या. पृ.२५१ २ १.२, ३)। समिम, मनोज ·लिङ्गानुशासनवर्गः । १२७ - . । 'स्वादुर्मिष्टमनोज्ञयोः ।' इति--(मे० पृ० ७५ श्लोक: १६) । आशु = शीघ्रम्, द्रुतम् । जल्दी" इति लोके । आशुः पुंस्यपि-'आशुः स्याद् व्रीहिशीघ्रयोः ।' इनि-(प० र० मा०. ० ६५ पं० ८) तुम्वुरु = धान्याकम्, कुस्तुम्बुरु । 'तुम्वरु' इत्यपि पाठः । तिन्दुकीफलं च । धन्याकं धान्यकं धान्यं कुस्तुम्बुरु धनीयकम् ।' इति-(प० र० मा० पृ० ६ पं० १५) शूलघ्नं तुम्बुरु स्मृतम् ।' इति च--(प० र० मा० पृ० ३३ पं० ४) । कशेरु= पृष्ठास्थि, णविशेषश्च । 'शुक्लकारंतु कृसरं वृष्यकन्दं कशेरु च।' इति-(वै० पृ० १५७ श्लोक: ४७)।'पृष्ठ- यास्थि कशेर्वना।' इति-(वै० पृ० १८२ श्लोक : ११५), 'कशेरु कन्दभिद्यपि ।' इति च-(श०र० स० पृ० २६७ पृ० ३)शिलालु =सुगन्विद्रव्यविशेपः । आलु ='कचालू' इत्यादिप्रसिद्धा मूलविशेपाः । भेलकं चा "डौंगा" इति लोके । 'आलुर्गन्तिकायां स्त्री, क्लीवं मूले च भेलके ।। इति-(मे०पृ० १४५ श्लोक: ३) । संयत् = युद्धम्, आयोधनम्, समिति: । 'लड़ाई' इति लोके । कुमुत् = कैरवम् । 'कैरवे तु नपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ० ७६ श्लोक : २५)। महत् = प्राज्यम् । 'महती वल्लभीभेदे, प्राज्ये स्यात्तु नपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ० ६४ श्लोक: १४१) । अहः = दिनम् । 'घस्रो, दिनाहनी, वा तु क्लीवे दिवसवासरौ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४४ श्लोक: २) । पृपत् =विन्दुः । विन्दो न द्वयोः।' इति--(मे० पृ० ६४ श्लोक: १३६)। पुरीतत् = अंत्रम् ।। "आंत" इति लोके । हृदयपरिवेष्टननाडी च । 'अत्रं पुरीतत्' इति-- (अम ० ना० लि. पृ. २२४ श्लोक: ६६) । 'पुरीतदस्त्रियाम्' इति वाचस्पतिः' इति--- (अम० सु ० व्या०पृ० २२४ स्तं० ० २ पं० १८, १९) । पर्व = दर्शप्रतिपदो: सन्धिः, विपुवत्प्रभृतयश्च । पर्व क्लीवं गहे ग्रन्यौ प्रस्तावे लक्षणान्तरे । दर्शप्रतिपदोः सन्धौ विपुवत्प्रभृतिष्वपि ।' इति-(मे० पृ० ८९ श्लोकः ८८) । रोम = तनुरुहम्, लोम । 'रोम क्लीवं तनुरुहे' इति-(श० र० स० पृ० २२५ पं० १६)। मरुत् ग्रन्थिपर्णम्, वर्हिपुष्पम्, कुक्कुरम् । “कुकुरोंदा" इति लोके । 'मरुद्देवे समीरे ना ग्रन्थिपणे नपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ० ६४ श्लोक: १४३)। जगत् = त्रैलोक्यम्, विष्टपम पिष्टपम, भुवनम् । 'जगत्स्याद्विष्टपे क्लीवम्' इति-- (मे० पृ० ६२ श्लोकः१०९) । ललाम = लाञ्छनम्, भूपा च । ललाम नान्तः । अदन्तोऽपि । 'प्रधान ध्वजशृङ्गेषु पुण्ड्रवालधिलक्ष्मसु । भूपावाजि- प्रभावेषु ललाम स्याल्ललाम च ।' इति रुद्रः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ४२१ स्तं० २ पं० ३१, ३२) । 'ललाम पुच्छपुण्ड्राश्चभूपाप्राधान्यकेतुषु ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४२१ श्लोक: १४३) । 'पृपन्मृगे पुमान्, अमरसिंहस्तु क्रमरहितान् कांश्चिन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह--(अम° ना० लि. पृ० ४५९ श्लोक: ३०-१-२) ।

·१२८ ... मुकुम्मको उक्थ-तोटके । चोचं पिच्छं गृहस्थूणं तिरीट मर्म योजनम् ॥ राजसूयं वाजपेय गद्य-पद्ये कृतौ कवेः । माणिक्य-भाष्य-सिन्दूर-चीर-चीवर-पिज्ञरम् ॥ लोकायतं हरिताल विदल स्थाल-बाह्निकम् ।'इति । एषां पास्या- उक्थैति । राजसूयमिति । लोकायतमिति च । एते उक्पादयो बाह्निकान्ता शब्दा क्लीवे स्यु । पिच्छम् = वहम्, पुच्छ च । 'पिच्छ पुच्छे तु गदितम्' इति-(स० र० स० पृ. ७४ १० १५) । गृहस्थूणम् = गेहस्तम्भ , गृहम्य स्थूणा । तिरीटम् = वेष्टनम्, शिरोभू- पणमिति केचित् । मम = सन्धिस्यानम् । योजनम् = क्रोगचतुष्टयम् । 'चतुष्कोदया तु योजनम् । परमात्मनि योगे च' इति-(म० र० स० पृ० १६७ प०१७) । राजसूयम् = याविशेष । राजा लतात्मक सोम सूयतेऽत्र राजसूयम् । वाजपेयम् = यज्ञ भेद । 'वाजमन्न पंप्टी सुरा पेयमत्र वाजपेयम् । क्वे कृतौ वर्तमान गद्यम् = पदसमूह , अनिबद्ध वचनम् । 'गद्य मनिबद्ध वचस्यपि ।' इति-(श० र० स० पृ० २३४ प० १६) । पद्यम= श्लोक ! 'पद्य श्लोके, पुमान गूद्रे, पद्या स्यात्मनि स्त्रियाम् । इति-(श० र० स० पृ० २३७ प० ११)। कवे कृताविति किम् । गद्या = वाक् । पद्या = पद्धति । मणिक्यम् = रत्नभेद । 'मणिके मणि- पूराख्ये नगरे भव माणिक्यम् । भाष्यम् = पदार्थविवृति । तल्लक्षण यथा--' -'सूत्रार्थों वर्ण्यते यत्र वाक्य सूत्रानुकारिभि । स्वपदानि च वय॑न्ते भाष्य भाष्यविदो विदु ।' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ४५६ स्त० २ १० १६ १७) । सिन्दूरम् = रक्तचूर्णभेद । सिन्दूरस्तरुभेदै, स्यात्मि-दूर रक्तचूर्णके । मिन्दूरी रोचनीरक्तचे (वे)लि (ल्लि) का धातकीपु च ।' इति- (वि० प्र० पृ० १४१ श्लोक २०२) । चीरम् = वस्त्रभेद, गोस्ननम्, चूडा, सीसक च । 'चीर तु गोस्तने वस्त्रे चूडाया सीसकेऽपि च । इति--(ग० र० स० पृ० २५४ प० २) । चीव- रम् = मुनिवास , वल्कलम् । चीवर वल्कल मनम् ।' इति--(श० र० म० पृ० २७० प० १८) । 'शाक्यभिक्षुप्रावरण'मिति सुभूतिश्च । पिञ्जरम - पदयादिवन्धनागारम्, कायास्थि- वृन्दम् , स्वर्णम्, पीतक च। पिञ्जरोऽश्वान्तरे प्रोक्त , क्लीन स्वर्ण च पीतके।' इति --- श० र० स० पृ० २७५ १० १६) 1 पिंजरोऽश्वानरे, क्लीव स्वर्ण, पीते च वाच्यवत् ।' इति-(मे० पृ० १३६ श्लोक १८५) । क्वचित्तु 'पञ्जरम्' इति पाठ । तथा च प्रयोग । 'यावन्मध्य बहुधापाझरन्नावगाहते' इति दमयन्ती श्लेपादकारवान् । इति--(अम० सु० व्या० ·लिङ्गानुशासनवर्गः । १२६ टि० पृ० ४५९ स्तं० २ पं० ४२) । लोकायतम् = तर्क भेदः, चार्वाकशास्त्रम्, चार्वाकदर्शनम् । हरितालम् =धातुभेदः । 'हरितालं धातुभेदे, स्त्री दूर्वाऽऽकाशरेखयोः।' इति-(मे० पृ० १५७ श्लोक: १६७) । विदलम् = वंशदलकृतपात्रभेदः । स्थालम् = भाण्डभेदः, भोजनपात्रम् । 'स्थालं भोजनपात्रेऽपि स्थाली स्यात्पाटलोखयोः।' इति (श० र० स० पृ० ३०१ पं० ५)। बाह्निकम् = कुङ्कुमादि । “वाह्नकमिति च वाह्नवमित्यपि । बहलुदेशे भवं बाह्नवम्" । गे. प्राग्वत् । तथा च पुरुषोत्तमदेवः-(वि० शे० पृ० ३८८ श्लोक: ६, ७) । - क्लीवे कलत्र-विष-बीज-कुटुम्ब-रत्न- तल्पो-क्थ-कुकुम-तृण-क्षर-काननानि । शृङ्गाट-पीठ-गृहे'-भेषज-पृष्ठ-किण्व- देवा-ऽण्ड-भाण्ड-चिवुको-डुप-साहसानि ।। यकृ-कुहक-सिध्पानि तीरं कशिपु जानु च । धामा-ऽर्द्ध-सार-मित्राण्य-ङ्ग-दल-न्याय-बन्धुषु ।।इति।। अनयोख्यिा-- क्लीव इति । यकृदिति च । एते कलत्रादयो मित्रान्ताः शब्दाः क्लीवे स्युः । विम् वत्सनाभः, जलम्, पद्मकेशरम्, मृणालम् , गन्धरसश्च । 'विषं क्ष्वेडे जलेऽपि च । विपा त्वीपंधभेदे स्यात्' इति---(श० र० स० पृ० ३३१ पं० ४) । 'विपं जले, ऽतिविपायां स्त्रियां, तु न स्त्रियाम् ।' इति--- (मे० पृ० १६७ श्लोक: २५) । 'गरले विपमम्भसि च, स्त्रियामतिविपायाम्' इत्यूष्मविवेकान्मूर्धन्यान्तम् । 'पुंसि क्लीवे च' इति विपेणापि सम्बध्यते इति केचित्' इति च-(अम० सु० व्या० पृ० ९० स्तं° १ पं० ३४, ३५, ३६) । इह वाग्भटे तु विशेप:--'भजते विपरूपत्वं तुल्यांगे मधुसर्पिपोः ।' इति । रत्नम् =माणिक्यादि- प्रस्तरः, स्वस्वजातिपु श्रेष्ठम् , हीरकं च । 'रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि मणावपि नपुंसकम् ।' इति-- मे० पृ० ८३ श्लोकः १७) । कुकुमम् = कश्मीरदेशजं स्वनामख्यातं गन्धंद्रव्यम् । तृणम् = अर्जुनम् । “घास" इति लोके । काननम् = वनम् । “जंगल" इति लोके । पीठम् = आसनम् । 'पीठमासनम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २४९ श्लोक: १३८) । 'विष्टंर:, पीठम- स्त्रियाम् ।' इति च-- (त्रि० शे० पृ० २९३ श्लो० ४१) । गृहम् = इष्टकाप्रस्तरमृत्तिका- दिरचितं गेहम्, भैवेनम् । "घर" इति लोके | कलत्रं च । 'गृहं गृहाश्च पृभूम्नि कलत्रेऽपि (१) वामनस्तु विशेषमाह-'भवनस्य रजतहान्तं चायरणापत्यहृदयालुपुराम् । रान्तं च लनोरुडुत- मसामव्यक्तलिङ्गोवती ॥ इति । पृ० ३ श्लोकः ३ । - ·मुकुन्दकोपे घ सनि ।' इति-(मे० पृ० १७५ श्लोक ५) । 'न गृह गृहमित्याहुगंहिणी गृहमुच्यते । नया हि सहित सर्वान् पुरुषार्यान् समश्नुते ।' इति च-(श. चि० पृ. ९२८ स्त० ! प० १८, १९, २०) । भेषजम औरयम् । 'भेषजौषधभपग्यान्यगदो जायुरित्यपि ।' इति- (अम० ना० लि. २१८ श्लोर ५) । देवम् = भाग्यम्, फलोन्मुख गुमामुभकर्म, पूर्वजन्मा जितप्तदम कर्मविपाक । 'प्राग्जन्मनि कृत कर्म शुभ वा यदि पाऽशुभम् । देवभब्देन निर्दिष्ट मिह जन्मनि तदबुध ।' इति-(श. चि० पृ० १२४७ स्त० २ १० १६, १७, १८) ।। 'देव दिष्ट भागधेय' इति---(अम० ना० लि. पृ० ५३ श्लोक २८) 'देव भाग्ये च नियनी देव- सम्बन्धवत्यपि ।' इति-(२० र० स० पृ० ३१६ प० १६) | देवतीथं च । 'अङ्गुरपये तीर्थ देवम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० २६५ श्लोक ५०) । उडुपम् = प्लव , क्षुद्रनौका । 'उडुप तु प्रवेऽस्त्रियाम् । चन्द्रे पुमि' इति-~-(मे० पृ० १०३ श्लोक १५) । 'चम्पावनद्ध- मुडुप प्लवकाप्ठ करण्डवत्' इति च सज्जन ' इति-(र० व० म० टी० पृ० ५ ५० ७)। तथा च प्रयोग -'उडुपेनास्मि मागरम् ।' इति रघु (१०२)। यकृत् = कुक्षौ दक्षिणभागस्थ माम पिण्डम्, कालखण्डम् । "क्लेना" इति लोके । तद्वद्ध रोगश्च । 'कालखण्डयकृती तु समे इमे ।।' इनि-(अम० ना० लि. पृ० २२४ श्लोक ६६) । 'करण्डा तु महास्नायु कालेम बाल खण्डके ।' इति रभस ' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २२५ स्त० १५० २) । कुहकम् = कृतपापप्रतिच्छादनलक्षणा माया, इन्द्रजालमाया वा। 'कुहक स्यादिन्द्रजाले, कुहन क्पटा- न्विते ।' इति-(श० र० स० पृ० ११ प० ११)। मिम्मम् = रोगविशेप , कुष्ठविकार, किटामरोग । - सेहुवा' इति तोके । "किलाससिध्मे' इति-~(अम० ना० लि. पृ० २१९ श्लोक ५३) । नान्तोऽपि-सिध्मा क्लिास त्वक्पुष्प मिध्मम्' इति-(अभि० स० अभिः चि० पृ. २२ श्लोक ४६७) । कशिपु -अन्नम् , वस्त्र च । 'कशिपु त्वन्नमाच्छादन द्वयम् ।' अन्ल = भोजनम । आच्छादन = वस्त्रम् । एतद् द्वय कशिपुमशम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ. ४१९ श्लोक १३०) । एकोक्त्या कशिपुर्भक्ताच्छादने च द्वयो पृथक् ।' इति च----(वि. प्र० पृ० १०५ श्लोर १८) । जानु - ऊरुजघयोर्मध्यभाग , जानूरुसन्धि । 'जानुरुपर्वाष्ठीवर स्त्रियाम् ॥' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोक ७२) । मित्रम् = बन्धु , वान्धव । शेपशब्दाना व्याख्या प्रागृकता । दुर्गासहोऽपि क्रमरहितानपुसकलिङ्गवाचकान्बहूञ्छब्दानाह-(दु. लि. पृ. २०ते २८ यावत श्लोक ४० त ५७ या०)। सालुक-कारको-ल्मक-चेतक-चिबुकाऽशुक-भग-लिङ्गाऽङ्गम्। पिच्छ बीज भेपज-~माज्य मुकुट–मुडुपम् ॥ चोच ·लिङ्गानुशासनवर्गः । १३१ अस्प व्याख्या- शालूकेति । एते शालूकादयः शब्दाः क्लीवे स्युः । कारकम् = क्रियानिमित्तमात्रम् । अन्यस्तु-कारयतीति कारिका स्त्री, कारक: पुमान् , कारकं कुलम् । 'कारिका यातनायां स्यान्नवयोपिति च स्मृता। कृती विवरणश्लोके कारिका नटयोपिति । नपुंसकं तु कर्मादी कारकं, कर्तरि त्रिषु ।' इति--(श० र० स० पृ० १० पं० ७, ८, ६)। चेतकम् = हरी- तकीफलम् । अंशुकम् = वस्त्रमात्रम् , सूक्ष्मवस्त्रम्, उत्तरीयं च । अंशुकं स्यात्सूक्ष्मवस्ने वस्त्र- मात्रोत्तरीययोः ।' इति--(श० र० स० पृ० ७ पं० १२) । भगम् = ज्ञानम् । 'भगं श्रीयोनि- वीर्येच्छाज्ञानवैराग्यकीर्तिपु ।' इति-(मे० पृ० २२ श्लोक: १२) । पिच्छम् = मयूरकलापः । चूडा च । 'न द्वयोहचूडयो: ।' इति-(मे० पृ० २९ श्लोक: ४) । आज्यम् = धृतम्, तिल- श्च । 'स्थादाज्यं तिलसर्पिपोः ।' इति-(श० र० स० पृ० २३२ पं० ११) । मुकुटम् मौलि: । 'अथ मुकुटं कीरीटं पुन्नपुंसकम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २३८ श्लोकः १०२) । शे० प्रा० । शृङ्गाट-ललाट-तिरीट-पिटानि ख-पीठ-लोष्ट-काष्ठानि। पृष्ठं तुण्डं काण्डा-ऽऽलीढे भाण्डा-उण्ड-कुण्डानि । अस्य व्याख्या- शृङ्गाटेति । एते शृङ्गाटादयः शब्दा नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । लोष्टम् = मृत्संस्थान- विशेपः । 'लोष्टानि लेप्टव: पुंसि' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३०५ श्लोक: १२) । पुंलिङ्गोऽप्ययम् । लेष्टुः शण्ढे (ठे) ऽपि लोष्ट: स्यात्' इति च बोपालितः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ३०५ स्तं० १ पं० १२, १३) । काष्ठम्-दारु । 'काष्ठा दारहरिद्रायां कालमान- प्रकर्पयोः ।। स्थानमात्रे दिशि च स्त्री, दारुणी स्यान्नपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ० ३८, ३९ श्लोक: २, ३) । काण्डम् = सन्धि विच्छिनकखण्डास्थि । 'काण्ड: स्तम्बे तस्स्कन्धे वाणेऽवसर- नीरयोः ।। कुत्सिते, वृक्षभिन्नाडीवन्धे रहसि न स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० ४० श्लोक: २ ३)। आलीढम् =स्थानविशेषः, धनुर्धराणां स्थितिभेदः। 'स्यात्प्रत्यालीढमालीढमित्यादिस्थान- पञ्चकम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २६२ श्लोकः ८५)। 'आलीढं पादन्यासे, शिते त्रिपु।' इति-(मे० पृ० ४४ श्लोकः ७) । 'वितस्त्यन्तरेण स्थिते पादद्वये विशाखः । रभसस्तु पट् स्थानान्याह 'वैष्णवं समपादं च वैशाख मण्डलं तथा । प्रत्यालीढमथालीढं स्थानान्येतानि पड् नृणाम् ।' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० २६२ स्तं० १ पं० २७, २८, २९) । कुण्डम् = भाण्डविशेप: । 'कुण्डमग्न्यालये मानभेदे देवजलाशये।' इति- (मे०पृ०४० श्लोकः ४)। शे० प्रा० । ..

·. घ प्रयोग- मुखको पगपनि ।नि-(मे १७५ शौक ५) । 'न गृह गृहमि पाहगंहिणी गृहमुमते। नरा हि महित मर्यान् पुरुषार्यान् समानुढे ।' इति च-(१० चि० पृ० १२८ स्त ! २०१८ १९, २०) । भेषमन औरयम् । भेरजौषधभषग्यान्यगदो जायुरिपि ।' इति- (म. ना. fr. २१८ स्लोर ५) । देवम् = भाग्यम्, फलोन्मुग गुभाभुमाम, पूर्वजन्मा- निगम मंसिर । 'प्राजन्मनि कृत कर्म गुभं वा यदि दाशुभम् । देवशब्देन निर्दिष्ट मिह जन्मनि तयुध । इति-~(7. चि. पृ० १२७ स्त. २ ५० १६, १७.१८)।। देव दिट माग' इति--(अम. ना. लि. १०५१ र २८) 'देव भाग्ये व नियती देव- गम्यत्यय पपि ।' इनि--(१० र० स० पृ० ३१६ १० १६) । देवनीयं च । 'अगुपने तीर्थ दरम्' इति--(अम० ना० लि. पृ. २६५ श्लोर ५०) । उडुपम् = प्रव, शुद्धनौका । उप तु त्रिपाम् । चन्द्र पुमि' इति-(मे० १० १०३ दलोर १५) । 'चम्भावन- मानवका भरण्डवत्' इति च मरन' इति-(२०३० म०टी० ५० ५५० ७)। तपा उडोनास्मि मागरम् ।' इति रघु (१२), परत = कुशी दक्षिणभागस्य मांग पिस, पारगडम् । 'करंजा' इति हो । तर रोगश्च । 'बालपण्डमवृती तु समे इपे ।' इनि-(अम० ना. लि. पृ. २२४ र ६६)। 'परण्डा तु महाम्नाय कालेय पाल. मगरे।' इति रमग ' इति-(अम० सु. पा. १० २२५ स्त. १५० २) । हाम् पानिन्छादनला माया, वाल्माया था। वुहा स्पादित माले, गुहा बापटा- लिने ।' पति-(1० र० स० १० ११ १० ११)। मिध्मम् = रोगविशेष , दुष्ठयिकार, frरोग । मेहा' इति लोके । बिलासगिम' इनि-(अम० ना. लि. १०२१९ र .३) । नातोपि-गिमा विगम सपुष्प मिध्मम्' इति--(अभि० रा. अभिः fr. पृ. २२ र ४६७) । मशिपु - अन्नम् . बस्त्र प । 'मगिपु वनमान दयम् । मन भोजनम् । मामादन - पात्रम् । एतद्रप कमिकम् ।' fr~~-(अम. ना. f. म. ४१.तार १३०) । एसोया भिंगामादन पयो पर पति -(fr. २० पु. १.. rur १८)। जानु % उपयोमभागः, जानूरमपि । 'जानुपातीवर जिम परि-(प्रम. ना. नि. पृ. २२३ लोग ७२) । मित्रम् = N., बायत्र परमाना मग पाया। दगी मालामग्निंगमागाना-150 लि. पृ. २०१ २८ पारा .. ५. पा.। मार-मारसो-स्मर-पेपर-नियनि-मन- सिमा योग पिछ पौर भैगर-माग्य मार-माम् ॥ " ·लिङ्गानुशासनवर्गः । A - - णपे पुमान् । नपुंसके तु पानीये' इति--(मे० पृ० १५६ श्लोकः २४) । बदिशम् = बलिशम्, मत्स्यवन्धनम् । अस्थि = कुल्यम् । 'हड्डी" इति लोके । 'कीकसं कुल्यमस्यि च ॥' इति- (अम० ना० लि. पृ० २२५ श्लोक: ६८)। निरुक्तम् = ग्रन्यविशेषः । अङ्गदम् = केयूरम्, प्रगण्डभूषणम्। 'अङ्गद: कपिभेदे ना, केयूरे तु नपंसकम् ।' इति- (मे० पृ० ७५ श्लोक: १७) । इगुदम् = वृक्ष विशेषः, तापसतहः । 'हिंगोटा” इति लोके । यादवस्तु द्वयोरेवेत्याह---'इगुदी नषण्' इति-~-(वै० पृ० ५१ श्लोकः ७८)। गुदम् = अपानम् , विष्ठानिर्गममार्गः। 'गुदंत्वपानं, पायुनी' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोकः ७३) । पदम् = स्थानम्, लक्षणम्, पादश्च । 'पदं शब्दे च वाक्ये च व्यवसायापदेशयोः। पादतच्चिह्नयोः स्थानत्राणयोरङ्कवस्तुनोः।' इति- (वि० प्र० पृ० ७७ श्लोकः ३) । 'श्लोकपादेऽपि क्लीवं च, पुंलिङ्गः किरणे पुनः ।' इति--- (मे० पृ० ७ श्लोकः ८)। मृवम् = युद्धम् । 'मृधमास्कन्दनं संस्यम्' इति--(अम० ना० लि. २६८ श्लोकः १०४) । शे० प्रा० । काकुद-मास्पद-वालव-दधि-किण्व-श्राद्ध-वाजपेयानि । जानु- जघन-तुहिना-ऽजिन-वृजिन-पनस-मिथुन-सोपानः॥ - पृ० अस्य व्यास्या- - काकुदमिति । एते. काकुदादयः शब्दाः जान्वादिभिः सह क्लीवे स्यः । काकुदम् = तालु । 'निश्चेष्टं ककुदं शिरः ।' ककुदे भव: काकुदम् । 'तालु तु काकुदम्' इति- (अम० ना० लि. पृ० २३४ श्लोक: ६१) : आस्पदम् = पदम्, प्रतिष्ठा, कृत्यं च । 'प्रतिष्ठाकृत्यमास्पदम् ।' इति- (अम० ना० लि. पृ० ४१३ श्लोक : ६४) । वाह्नवम् = परिस्कारजातम् । दधिः = क्षीरविकार- विशेपः, सरलद्रवश्च । 'अथ सरलद्रवः । दधिक्षीरघृताह्वः स्यात्' इति-(वि० शे० पृ० २६२ श्लोकः ३७, ३८) । श्राद्धम् = पितृक्रिया । 'श्राद्धं तत्कर्म शास्त्रतः ।' तेषां पितॄणां कर्म शास्त्र- विधानेन । इति-(अम० ना० लिंक पृ० २५६ श्लोक: ३१) । यस्तु श्राद्धशब्द: अणन्तः व्युत्पा- द्यते श्रद्धा अस्यास्तीति स वाच्यलिङ्ग एव । श्राद्धा स्त्री, श्राद्धो नरः, श्राद्धं कुलम् । जघनम् = अवयवविशेषः, स्त्रीकट्या अग्रभागः । 'क्लीवे तु जघनं पुरः ॥' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २२८ श्लोकः ७४) । 'जघनं स्यात्. स्त्रियाः श्रोणिपुरोभागे कटावपि ।' इति-(मे० पृ०. ८७ श्लोक. ६७) । तुहिनम् = हिमम् । 'तुपारस्तुहिनं हिमम् । इति---- (अम०. ना० लि. पृ० ३६ श्लोकः १८) । अजिनम् = चर्म । “चमड़ा" इति लोके । 'अजिनं चर्ममात्रेऽपि च नपुंसकम् ।' इति--- (श० र० स० पृ० १६० पं० १८) । तथा च प्रयोग:--'वसानमेणाजिनमञ्जनद्युतिः।' इति माघ: (११६)। वृजिनम् = पापम्, कलुपम् । 'वृजिनं कल्मपे स्लीवं, केशे, ना, कुटिले ·मुकुन्दकोपे प्रत्यारोड शरण गण-मृण च कारण-ममृत-मातम । नवनीत लोकायत-मरवते च ॥ परित शुक्त अस्य व्याया- प्रयागढमिति । एते प्रयालीदात्य गब्दा क्लीत्र स्यु । प्रत्यागोडम घन्दिना म्यानवियप । अमतम् = सुघा सुरमोज्यम उल्म विषम् घन च। अमन यनगप स्यात पायुप सरिल घृत । अयाचिने च मोच ना धन्वन्तरिदवया । इति-(म० ५० ५९ कांक ७७) अगनम%D उ मुकम्, यद्धदायाम । 'अथ न स्त्री स्यादगारो तारमुल्म कम । इति-(अम० ना. नि. पृ० ३११ ३१२ दलेक ३०) । परितम = पावकेग पंज च । परित गलज ताप पाके च क्दमे।' इति-(म० पृ० ६३ दलोक १२३)। पम्प च । गत पूनाम्लनिष्ठुरे । इति-~-(म० ५० ५८ नोक ६५) । नवनातम =धतवारणम अकृताग्निसयोगनवोदघृतम। नवनीत नवोदघृतम ।' इति---(अम० ना० लि. प० ३२१ दलोक ५२) । मरकतम = रत्नविष । 'पन्ना' इति रोके । गात्मत मरक्तमामगर्भो हरिमणि । इति-(अम. ना. लि. पृ. ३३२ दलोड ६२) | T० प्रा० । जतु वस्नु मस्तु चित्त पित्त तोक निमित्त-शव-बडिशम् । अस्थ्यु-क्य-सविय सनिरुक्त-मकदे-ङ्गद-गुद-पद-मृघम् ।। अस्य ध्यास्था- विति । एत जन्वाय गन निरुक्तन च मह नपुसकलिङ्गा स्य । जतु = गमा निर्याम रक्षा च । पुनजतु । लाभायाम इनि-(70 र० म० पृ० १२६ ५० १६ ७) । वस्तुपाय न्यच । हमणप्रमाणाम्या हि वस्तमिद्धिभवति' इति व्याख्यातार । इति- (T० वि०प० २३९ स्त० २ १ १० ११) । मम्नुधिविकार वस्त्रनि सताघिजस्म । दन परिभाग इयय । 'मण्ड दधिमव मस्तु इति-(अम ना० लि. प. ३२१ 'लोक ५४) । चितम = मन । चिन नु चढो हृदयम' इनि-(अम० ना० लि. प. ५५ श्लोक १) । पिनम = दापविष मायु । पित्त दोषविगप स्यात् इति--(~० र. ५०८) । निमितम =कारणम हेतु लदम च। निमित्त हेतुगमणो । इति-(अम. ना. लि. पृ० ४१० गेर ७६) । वम् = मतारीग्म पानीय च । गणप दमस्त्रियाम ।। इति--(भम. ना. नि. प. ३०१ इलाम १८)। स० प. ." व म्यात्क ·लिङ्गानुशासनवर्गः। सन्तसन्निकृष्टसनीडवत् ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० १७१ श्लोक: ६६) । शे० प्रा० । शिल्पं तल्पं रूपं तथा-ऽन्तरीपं शर्फ च कुप्यं च । कुङ्कुम-कुटुम्ब-कलभे-ध्म-सिध्म-युग्मे-न्द्रियैः सस्यम् ।। यस्य व्याख्या- शिल्पमिति । कुङ्कुमादिभिः सह सस्यं शिल्पादयश्चैते नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । शिल्पम् = क्रियाकौशलम्, कलाकौशल्यादिकर्म । 'शिल्पं कर्म कलादिकम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४६ श्लोकः ३५) । कला नृत्यगीतादिरूपा चतुःपष्टिभेदभिन्ना । 'शिल्पं नुवे क्रिपादिके ।' इति च-(वि० प्र० पृ० १०४ श्लोकः १०)। तत्पम् = शयनम्, अट्टः, दाराश्च । 'तल्पं शय्याट्टदारेषु' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ४१९ श्लोकः १३१) 'अस्त्रि- याम्' इति कशिपुतल्पाभ्यां सम्बध्यते । अट्टोऽट्टालिका । गफम् = खुरः, तरुमूलं च । 'गफं मूले तरूणां स्याद् गवादीनां खुरेऽपि च ।' इति-- (मे० पृ० १०४ श्लोक० ३) । कुप्यम् : असारद्रव्यम्, रूप्यसुवर्णाभ्यामन्यत् : 'ताभ्यां (हेमरूप्याभ्याम्) यदन्यत्तत्कुप्यम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३३२ श्लोकः ६१) । कलभम् = करिपोत: । अमरस्तु पुंस्त्व माह- कलभः करि- शावकः ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २७६ श्लोकः ३५) । इध्मम् = काष्ठम् । ‘इन्धनं त्वेध इध्ममेधः, समित्स्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १३२ श्लोक: १३) । सस्यम् = धान्यादि, क्षेत्रगतव्रीह्यादि । 'सस्यं क्षेत्रगतं प्राहुः, सतुपं धान्यमुच्यते । आमं वितुपमित्युक्तं स्विन्नमन्नमुदाहृतम् ।' इति वसिष्ठः' इति-(श० चि० पृ० १०१ स्तं० २ पं० ११ तः) । वृक्षादिफलं च । 'वृक्षादीनां फलं सस्यम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० १३३ श्लोक: १५) । सस्यं दन्त्यादि । 'ग्राम्यकविकथावन्ध इव नारसस्य मनोहरआर्यावर्तः' इति च दमयन्तीश्लेप:' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० १३३ स्तं० १ पं० ४१, ४२) । 'शस्य मित्यपि शे० प्रा० । . शिक्यं हृदयं मद्यं भय-सत्या-ऽपत्य-राजसूयानि । धिष्ण्यं पण्यं मूल्यं कार्य वीयं किसलयं दम् ॥ अस्य व्याख्या- शिक्यमिति । एते शिक्यादयः शब्दाः नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । शिक्यम् = उद्ग्रहणं भारयष्टिर्वा । 'तदालम्बि (भारयप्ट्यालम्वि) शिक्यं काचः' इति- (अम० ना० लि० पृ० ·मुकुन्दकोये त्रिषु ।' इति-(मे० पृ० ६२ श्लोक ३४) । पनमम् = फलविशेष , पनमस्य फलम् । “वटहल" इनि तोके । मियुनम् = मुग्मम्, राशिभेदश्च । 'मिथुन रागिभेदे स्यात्तथा स्त्रीपमयुग्मयो ।' इत्ति- (स. र० म० पृ० १६७ १० १०). सोपानम् = आरोहणविशेष ,नि श्रेणि, पापाणादिरचित सौपाधारोहणम्। "पंडी" इति लोके । 'स्यात्सोपान तु निघेण्या, सुकुमारे (') तु वाच्यवत् ।' इति-(म० र० स० पृ० २०१५० १५)। 'आरोहण च मोपान 'पंडी' इति ममाह्वये । सोपाने काष्ठटिते नि श्रेणिस्त्वधिरोहिणी।' इति च दादरत्नावली' इति-- (ग. चि० पृ०६०७ स्त० १,२५० २८, २९, ३०) । शे० प्रा० । द्वन्द्व-श्मसान-वेतन-ससैन्य-चिह्न-प्रधान-धान्यानि । हम्यं शष्प पापं त्रिविष्टपं अपु-समीपा-ऽभ्रम् ॥ अस्य व्याख्या- द्वन्द्वति । सह सैन्येन वर्तत इति ससैन्यम् । ससैन्य च तच्चिह्न चेति। एते द्वन्द्वादय शब्दा क्लीवे स्य । द्वन्द्वम् = युगलम्, रहस्य, युद्ध च । 'द्वन्द्व रहस्ये क्ल्हे तया मिथुन युग्मयो ।' इति-- (मे० पृ० १५८ श्लोक १०) । स्मशानम् = शवयानम्, पितृदनम् । 'श्मशान स्यात्पितृवनम्' इति--(वै० पृ. ३९ दलोक ४८) । वेतनम् = भृतिमूल्यम्, मूल्यम् । "मासिक तनस्वाह" इति च लोके । 'कर्मण्या तु विधा भृत्याभृतयो मर्म वेतनम् ।' इति-- (अमल ना. लि. पृ० ३५० श्लोक ३८) । सैन्यम् = सेना, बलम् । ‘सैन्य बलीव बले, सेनाममवेते तु वाच्यवत् ।' इति-(मे० पृ० ११७ श्लोक ६४) । चिह्नम् = लिङ्गम्, पताका च । 'अथ चिह्न लक्ष्मपताक्यो ।' इति--(मे० पृ० ८३ श्लोक ४) । प्रधानम् श्रेष्ठम्, प्रकृति , गुणसाम्यावस्था च । 'प्रधान स्यात्महामात्रे प्रकृती परमात्मनि । प्रज्ञायामपि च क्लीवम्' इति---(मे० पृ० ८८ श्लोक ८५) धान्यम् - वीहि, धन्नाक च । 'धान्य व्रीहिषु घन्याक' इति-(मे० पृ० १५५ श्लोक ३३) । हर्म्यम् = प्रासाद , धनिना वास । 'सौधो ऽस्त्री सुघया श्वेत मेटो हयं च मालिका । तदेव राजदेवाना स्यात्प्रासाद प्रसादनम् इति-(वै० पृ. १६१ श्लोक २९) । शप्पम् = बालतृणम् । 'अथ शष्प बालतृणे स्मृतम् ।' इति-(मे० पृ० १०२ श्लोक ११) । पापम् = अशुभम्, दुष्कृतम् । 'पाप किल्बिषक्रम षम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ५१ श्लोक २३) । पु= सोसम् । 'सोसो" इति लोके । रङ्ग च । "रांग" इति लोके । 'त्रपु पिच्चटम् ॥ रग बङ्गे' इति--(अम० मा० लि. पृ० ३३७ श्लोक १०५-६) ।। स्वस्तु पुसीत्याह-रङ्गसीसकयोस्त्रषु ।' इति च- (मम० मु० ब्या० पृ. ३३७ स्त० १ ५० ४२) । समीपम् = निकटम्। 'समीपे निक्टा- ·PARAN लिङ्गातुशासनवर्गः। वकाशावधिपरिवानान्तदि भेदतादर्थे । सिद्रात्मीयविनावहिरवसरमध्यात्मसदृगेषु ।' इति- (मे० पृ० १३० श्लोक: १०६) । यस्तु अन्तरशन्दः बहियोगादौ तस्य सर्वनामत्वात् वायलि- ङ्गता-अन्तरा शाटी, अन्तर: पटः, अन्तरं वस्त्रम् । अथु = बाप्पम्, नेत्रोदपाम् । 'अन्न नेवाम्बु रोदनं चास्न मधु च ॥ इति-(अम० ना० लि. पृ. २३५ श्लोक: ९३)। द्वारम् गृहमुखम्, निर्गमनम्, अभ्युपायश्च । 'द्वारं निर्गमनेऽपि स्यादभ्युपाये' इति--(मे० प. १२६ श्लोक: ४८) । शे० प्रा० । कुड्यं स्फारं तक्र क्षिप्रं क्षुद्र-सकुकुन्दर-कुटीरम् । पञ्जर-करीर-चीवर चीरं पीयूष-तीरे च ॥ अस्प व्यास्पा- -- कुड्यमिति । सह कुकुन्दरेण वर्तत इति सकुकुन्दरम् । सकुकुन्दरं च तत्कुटीरं चेति कर्म- धारयः। क्षुद्रं च सकुकुन्दरकुटीरं चेति समाहारो द्वन्द्वः । एते कुड्यादयः शब्दा नपुंसकलिङ्गाः स्युः। कुड्यम् =भित्तिः, विलेपनम्, कौतूहलं च । 'कुट्यं स्यात नपुंसकम् । विलेपन प नित्ती च तथा कौतूहलेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० ११३ श्लोक: १३) । तक्रम् = मथितम, चतुर्था- शजलघोलम् । 'मछा" "छाछ" इति च लोके । 'तकं ह्यदश्विन्मथितं पादाम्ब्वाम्बु निर्ज- लम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३२१ श्लोकः ५३)। क्षिप्रम् = द्रुतम्, गीघ्रम्। 'लघु क्षिप्रमरं द्रुतम् ॥ इति-(अम० ना० लि. पृ० २७ श्लोक: ६४) । क्षुद्रम् = अल्पम् । अघ- मादौ वाच्यलिङ्गतव । क्षुद्रः अधमः, रश्च । क्षुद्रा नटी, वेश्या, मधुमक्षिका च । राधमयो- स्त्वाश्रयलिङ्गता। मेदिनिकारस्तु वाच्यलिङ्गतामाह-'क्षुद्रः स्यादधमयूरकृपणाल्पेषु वाच्यवत् ।' इति-(मे० पृ० १२४ श्लोक० १७) । कुटीरम् = ह्रस्वकुटी, जघनं च । 'कुटिर'मित्यपि । 'कुटीरं कुटिरं तथा।' इति--(द्विरूपको० पृ० ४१२ श्लोक: ३१) । 'कुटीरं केवले रते।' इति----(अने० सं० पृ० ६३ श्लोक: ५७६) । यादवस्तु पुंस्त्वमाह-~-'कुटीरस्तु कुटी पल्ली' इति-(वै० पृ० १६१ श्लोक: २७) । पञ्जरम् = काठादिरचनाविशेषः । करीरम् = वंशाकुरः । 'वंशानुरे करीरोऽस्त्री, वृक्षभिद्घटयोः पुमान् ।' इति---(मे० पृ० १३१ श्लोकः १२५) । शे० प्रा० । असा-ऽनु श्मश्रु कसेरु जत्रु तुम्बरुच शुक्र-मभृगुसुते ।। अघ-मुत्तरीय-मृक्ष-मुडा-वक्षं चे-न्द्रिये थवसम् ॥ अस्य व्याल्पा- अनेति । अभृगुसुते शुक्रग्रहवर्जिते शुक्रम्, उड़ो ऋक्षम्, इन्द्रिये अक्षम्, अन्नादयः ·मनश्च। मुकुन्दको ३४७ श्लोक ३०)। "डोंका" इति लोके । हृदयम् = उर , हत्, हृदयकमलम, 'हृदय मानमे वुधोरसोरपि नपुसकम् ।' इति--(भे० पृ० १२१ श्लोर ११५) । मद्यम् = मदिरा । 'मद्य वरिष्टं मैरेय क्त्तोय कापिशायनम् ।' इति--(त्रि० शे० पृ. ३०६ श्लोक १५)। भयम् = भौति , भी, वास , कुब्जपुष्प छ । “भय भीजपुष्पयो ।' इति-(त्रि. शे० पृ० ३६० श्लोक ३१८)। सत्यम् = तथ्यम् शपय , कृतयुग च । 'सत्य कृते च शपथ तथ्ये, वियु तु तद्वति ।' इति- (मे० पृ० ११७ श्लोक ६१)। अपत्यम् = पुत्रपुश्यो। 'अपत्य पुत्रयोमनम्।' इनि--(मे० पृ० ११८ श्लोक ७०) । धिष्ण्यम् = नक्षत्रम्, स्थानम्, शक्ति, भग्नि , गृह च । 'धिष्ण्य स्थानाग्निमयम् । भक्तावृक्षेऽपि' इति-(मे० पृ० ११५ श्लोक ३३) । "गेहस्यानोडुवह्नयः ।' इति-(दु. लिवि०प० २३ १०५)। पण्यम् = विक्रेयम, विक्रय- क्रियाकर्म । विय पणितव्य च पण्य, क्रय्यादस्त्रिपु।' इति-(अम. ना. लि. प० ३२९ श्लोक ८२)। मूल्यम् = वसुपरिमाणम्, वस्न , अवक्रय , वेतन च । 'मूल्य स्यावेतन वस्ने' इति- (मे पृ० ११६ श्लोक ४६) । कार्यम् = कृत्यम्, वत्तव्यंम् , प्रयोजनम्, हेतुश्च । 'कार्य प्रत्ये प्रयोजने ।' इति-(मै० पृ० ११३ श्लोक १०) । वीय्यंम् =शक्ति, प्रधानघातुश्च । 'वीर्य प्रधानघाती च' इति-(पि. शे० ० ३६० श्लोक ३१८) । दो० प्रा० । शिशिरा ऽम्बरीष-पुष्कर-गह्वर-केयूर-मुदर-दुखाऽग्रम् । चामर--मक्षर-मन्तर-मथु-द्वार तया-भारम् ॥ - अस्प व्याया- शिशिरैनि-एते शिशिरादप दादा क्लीवे स्यु । शिशिरम् = ऋतुविशेष । शिशिरो ना हिमे, न स्त्री ऋतुभेदै जडे त्रिषु ।' इति-(मे० . १३९ श्लोष २२७) । अम्ब रोपम् = भ्राष्ट्रम् । माटी" "भटटो' इति च लोके । रण च । 'अम्बरीष रणे भाष्ट्रे क्लीर, पृमि नपान्तरे। इति-(मे० पृ. १६६ श्लोन ४८) । गह्वरम्-गहनम्, गुहा छ । 'अय गहरम् । गुहागहनदम्भेष निगे तु पुमानयम् ।' क्यूरम् = बाहुभूषणविशेष , प्रगण्ड भूपणम् । 'केयरमर तुन्' इनि--(मम• ना० लि. पृ० २३९ श्लोक १०७) 1 उदरम् जठरम् । 'अठरे तूदर मनम् । इति-- (श० र• ग० पृ. २६६ ५० १) । दुसम्-पीडा, कष्टम् । 'पीडा बाधा पया दुमम्' इति-(अम. ना. लि पृ. १२ इलोक ३) । 'आगधा वेदना दुयम्' इति हलायुष' इनि--(अम० म. व्या० प० ६२ स्न० १५० १०,१) । अपम् प्रान्नम् । 'प्राते च स्यान्नपमरम् ।' इति-(मे. १० १२३ श्लोर ३) । यमस्तु वायलिङ्गनाइयममा, भयमप्र , इसमग्रम् । अनरम् - मध्यम् । 'अन्तरम.

·- लिङ्गानुशासनवर्गः। वकाशावधिपरिवानान्तदि भेदतादये । सिद्रात्मीयविनावहिरवसरमध्यात्मसदृशेषु ।' इति- (मे० पृ० १३० श्लोक: १०६) । यस्तु अन्तरमन्दः बहियोगादौ तस्य सर्वनामत्वात् वायलि- ङ्गताअन्तरा शाटी, अन्तर: पटः, अन्तरं वस्त्रम् । अथु = बाप्पम्, नेत्रोदकम् । 'अनु नेत्राम्बु रोदनं चालमत्रु च ॥ इति-(अम० ना० लि. पृ० २३५ श्लोकः ९३) । बारम् = गृहमुखम्, निर्गमनम्, अभ्युपायश्च । 'द्वारं निर्गमनेऽपि स्यादभ्युपाये' इति--(मे० प. १२६ श्लोकः ४८) । शे० प्रा० । कुड्यं स्फाय तक्र क्षिप्रं क्षुद्र-सकुकुन्दर-कुटीरम् । पञ्जर-करीर-चीवर-वीरं पीयूष-तीरे च ॥ अस्पध्यास्या - कुड्यमिति । सह कुकुन्दरेण वत्तंत इति सकुकुन्दरम् । सकुकुन्दरं च तत्कुटीरं चेति कम- धारयः। क्षुद्रं च सकुकुन्दरकुटीरं चेति समाहारो द्वन्दः । एते कुड्यादयः शब्दा नपुंसकलिङ्गाः स्युः। कुड्यम् = भित्तिः, विलेपनम्, कौतूहलं च । 'कुड्यं स्यात्तु नपुंसकम् । विलेपन च भित्तो च तथा कौतूहलेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० ११३ श्लोक: १३)। तयम् = मषितम् , चतुर्था- शजलघोलम् । 'मछा" "छाछ" इति च लोके । 'तकं पदश्विन्मथितं पादाम्वर्द्धम्बु निर्ज- लम् ।' इति-(अम० ना० लि० पृ० ३२१ श्लोकः ५३) । क्षिप्रम् = द्रुतम्, शीघ्रम्। 'लघु क्षिप्रमरं द्रुतम् ।।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २७ श्लोकः ६४)। क्षुद्रम = अल्पम् । अध- मादी वाच्यलिङ्गतव । क्षुद्रः अधमः, फरश्च । क्षुद्रा नटी, वेश्या, मधुमक्षिका च । कुराधमयो- स्त्वाश्रयलिङ्गता। मेदिनिकारस्तु वाच्यलिङ्गतामाह--'क्षुद्रः स्यादधमकूरकृपणाल्पेषु वाच्य वत् ।' इति-(मे० पृ० १२४ दलोक० १७) । कुटीरम् = ह्रस्वकुटी, जघनं च । 'कुटिर'मित्यपि । 'कुटीरं कुटिरं तथा ।' इति--(द्विरूपको० पृ० ४१२ श्लोक: ३१) । 'कुटीरं केवले रते।' इति--(अने० सं० पृ० ६३ श्लोकः ५७६) । यादवस्तु पुंस्त्वमाह---'कुटीरस्तु कुटी पल्ली' इति-(वै० पृ० १६१ श्लोक: २७) । पञ्जरम् = काष्ठादिरचनाविशेषः । करीरम् = वंशाङ्कुरः । 'वंशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री, वृक्षभिद्घटयोः पुमान् ।' इति--(मे० पृ० १३१ श्लोकः १२५) । शे० प्रा० । अस्रा-ऽनु श्मश्रु कसेरु जत्रु तुम्वरुच शुक्र-मभृगुसुते । अघ-मुत्तरीय-मृक्ष-मुडा-वक्षं चे-न्द्रिये यवसम् ॥ अस्य व्याख्या- क - अस्नेति । अभृगुसुते शुक्रग्रहवर्जिते शुक्रम्, उड़ी ऋक्षम्, इन्द्रिये अक्षम्, अनादयः ·१३८ "मुकुन्दकोषे. शाश्वते नपुसकलिङ्गा भवन्ति । अमम् = अथु, शोपित च । 'अस्र कोणे कंचे पुसि, कको मश्रुगि गोणिने ।' इनि--(मे० पृ० १२३ श्लोक ५)। अ = बाप्पम्, नेत्रान्छ । 'रोदन चास्नुमधु च । इनि--(अम० ना० लि. पृ० २३५ श्लोक ९३) । श्मश्रु = मुखगे माणि। तदवृद्धो (रोम वृद्धौ)श्मथु पुमुखे ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २३७ श्लोक ९९) । जत्रुग्रीवासन्धि । "हमुली" इति लोके । असक्क्षयो सन्धि । “सन्धी तस्यैव (सन्यस्य) जणी ॥' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २२६ श्लोक ७८) । शुकम् = रेत , अक्षिरक च । 'रेनोऽक्षिाग्भिदो क्लीयम्' इति--(मे० पृ० १२९ श्लोक १३) । 'अभृगुसते' इति किम् ? शुक्र - भार्गव । अधम् = पापम्, , दुख च । अघ तु , व्यसने दुखे दरित च नपुरम् ।' इति-(भे० पृ० २६ श्लोक १)। उत्तरीयम् = उपरिवास । "अगोछा" "दुपट्टा" "चादर" इति वा लोके । 'संव्यानमुत्तरीय च' इति--(अम० ना० लि. पृ० २४३ श्लोक ११८) । ऋक्षम् नक्षत्रम् । 'नक्ष ने पुन्नपुसकम् । इति--(मे० पृ० १६६ श्लोक ६)। भल्लू कवचनस्य स्त्रीपुस्त्वं चतुष्पदजातित्वात् । ऋक्षी, ऋक्ष । शे० प्रा० बिस-साहस-बहीं-ऽहः-किल्विष-कल्मष-पुरीप-तूर्याणि । शकृता यकृता पृपता जगता घो-दश्चिता शीर्षम् ।। - अस्य व्याख्या बिसेति । शकृता, यकृता, पृपता, जगता, उदश्विता, सह शीर्षम्, बिसादय शब्दा श्चते नपुमकलिङ्गा भवन्ति । साहसम = अनालोचितकरणम, बलात्कार कृतकार्यम् । दमश्च - माहस तु बलात्कारकृतकार्ये दमेऽपि च ।' इति-(श० र० स० पृ० ३३८ प०१०)। हम् = मयूरपलाप , दल च । 'बह पिच्छे, दलेऽस्त्रियाम्।' इति-(मे० पृ० १७५ श्लोक ६) । अह = दिनम्, वासर । 'घस्रो दिनाम्हनी, वा तु क्लीवे दिवसवासरी ।' इति-~-(अम० ना० लि. पृ. ४४ श्लोक २) । क्त्मपम् = पापम् । 'पाप विल्बिप कल्मपम् । इति---(अम० ना० लि. पृ० ५१ लोग २३) । 'फल्मप किल्विषे क्लीव, पुसि स्यान्नरवान्तरे ।'" इति च--(मे० पृ. १६७ श्लोक ३३)। पुरीपम् = विष्ठा । “टट्टी" 'मैला" इति च लोरे । 'गूथ पुरीप वर्च- मस्त्री, विष्ठाविपी स्त्रियो ।' इति-(अम० ना० लि. पू. २२५ श्लोक ६८) । तूथ्यम् - प्रायविशेष । 'तूथ्र्योऽस्त्री, वाद्य निर्घोष' इति-- (वै० पृ० १४७ ईलोक १३६) । शत् = विष्ठा । 'उच्चारावस्करीशमल शकृत् ।। इति-(अम० मालिक पृ० २२५ श्लोक ६८)। उदश्वित = अर्द्ध जलयोलम् । 'मट्ठा" 'छा" इति च लोके । 'तक पदस्विमाथित पादाब्ध. म्बुिनिर्जलम् ॥' इति--(अम० ना० लि. पृ. ३२१ श्लोर. ५३)। शे० प्रा० । - ·लिङ्गानुशासनवर्गः। १३६ -. द्विस्वर-मसन्न-मि-सुसन्तं बान्तं यच्छतादिका संख्या । द्विस्वर-मन्नन्त-मनान्त-मकर्तरि कव्य-काव्ये च ॥ अस्य व्यापा- - - . द्विस्वरमिति । एते द्विस्वरादय. काव्यान्ता: गव्दा: क्ली बलिङ्गाः स्युः। द्वौ स्वरौ यस्य तद् द्विस्वरम् । अस् अन्ते यस्य तद् असन्तम् । इस् च उस् च इसृसौ ती अन्ते यस्य तद् इस- सन्तम् । त्रोऽन्ते यस्य तत् त्रान्तम् । शतमादिर्यस्या सा शतादिका संख्या । द्वी स्वरी यस्य तद् द्विस्वरम् । मन् अन्ते यस्य तद् मन्नन्तम् । द्विस्वरं च तद् मन्नन्तं चेति कर्मधारय. । “ङणना ह्रस्वोपवा स्वरे द्विः" इति तस्य द्वित्वम् । अनोऽन्ते यस्य तद् अनान्तम् । अकर्तरीति कर्तुर- न्यस्मिन् कारके कर्मादी यः अनः विहित इत्यर्थः । भाववाचिनस्तु "कृद्भावः" इति वक्ष्यति । प्रसज्यप्रतिधेऽप्यदोष एव । तल्लक्षणमाह विश्वनाथ:---'अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिपेधे प्रधानता । प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यव ना ।' इति-(श० चिं० पृ० २६० स्तं० १ पं० १२, १३) । प्रसज्यप्रतिपेध = निषेधान्तरम् । कव्यं च काव्यं च कव्यकाव्ये । द्विस्वरमसन्त यथा--पयः= दुग्धम् , जलं च.। 'पय: क्षीरं, पयोऽम्बु च।' इति---(अम० ना० लिं० पृ० ४३६ श्लोक: २३३) । वयः= अवस्था, वाल्यादिः, पक्षी, योवनं च । वयः पक्षिणि बाल्यादी यौवने च नपुसकम् ।' इति--(मे० पृ० १७२ श्लोक: ३५) । यशः= -कीर्तिः "प्रसिद्धी" ''वड़ाई" इति च लोके । इसन्तं यथा-बर्हिः = कुशम् । 'वर्हि : पुंसि हुताशने । न स्त्री कुशे' इति—(मे० पृ० १७२ श्लोकः ३६) । अर्चिः = ज्वाला, भाश्च । 'ज्वाला- भासोर्न पुस्यर्चिः' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४३८ श्लोकः २३०) 'अथार्चिर्मयूखशिख- यो ना।' इति--(मे० पृ० १७१ श्लोक. १५)। उसन्तं यथा-अरुः = मर्म, व्रणः, क्षतं च । 'व्रणोऽस्त्रियामीहिः क्लीवे' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२० श्लोक: ५४) । इति । शतादिका संख्या यथा-~-शतम् , सहस्रम्, अयुतम्, नियुतम् , अर्बुदम् , न्यर्बुदम् 1 इति । द्विस्वरमन्नन्तं यथा-भस्मभूतिः, भसितम् । “राख" 'खाक" इति च लोके । 'भूतिर्भ- सितभस्मनी ।" इति-(अम० पु० पृ१३ प० १) । जन्म = जननम्, उत्पत्ति: । 'जनुर्जन- नजन्मानि' इति--- (अम० ना० लिं० पृ० ५४ श्लोकः ३०) । 'जन्मशब्दोऽदन्तः पुलिगः । 'क्लीबोऽपि' इत्युज्ज्वलदतः । अनान्तं यथा--पीयते इति पानम् = मदस्थानम्, पीति., भाज- नम्, रक्षणं च । 'शुण्डा पानं मदस्थानम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३५१ श्लोक: ४०) । 'पान - पीतिभाजनरक्षणे।' इति--(मे० पृ० ८३ श्लोकः १३) । भक्ष्यते इति भक्षणम् = द्रवतरद्रव्यस्य गलाधः करणम्, न्याद खदनम्, खादनम् 1 "भखना"'खाना" इति च लोके । 'जक्षा खादनभक्षणे । इति--(वै० पृ१६७ श्लोकः १०४) । 'अथे भक्षणम् ।

·- मुकुन्दकोष उपदशोऽपदशश्च मधुवारा मधुक्रया ।' इति च-~-(२० पृ. १४० श्लोक ५२) । तथा च प्रयोग --'शणशाक वृथा मास, करेण कथित दधि । तर्जन्या दन्तघावश्च सद्यो गोमास- भक्षणम् ।' इति. इति--(श० चि० पृ. ४०० स्त० १५० २७-८-९) । यात्यनेन इति यानम = वाहनम्, गतिश्च । 'यान स्याद्वाहने गती।' इति-(मे० पृ० ८३ श्लोक १६) । सम्यक् प्रदीयते यस्मै तत् सम्प्रदानम् =दानपात्रम्, चतुर्थीकारकम्, त्यागोद्देश्य च । अपादीयते यस्मात् तत् अपादानम् = विश्लेषोऽवधिभूत , पञ्चमीकारकम्, यस्भावस्तुनो वस्त्वन्तरस्य चलन भवति तत् । नीयतेऽस्मिन् इति नयनम् - नेत्रम् चक्षु, लोचनम्, प्रापण च । 'लोचन मयन नेत्रम्' इति-(अम० ना. लि. पृ० २३५ श्लोक ९३) । वृश्च्यते इति व्रश्चन कुठार । "इध्म वृश्च्यतेऽनया अनेन वा इध्मत्रश्चनी स्त्री, इध्मवश्वन पुमान्, पलाशानि शात्यन्ते अनया अनेन वा पलाशशातनी यष्टि , पलाशशातनो दण्ड , पूर्यतेऽनया अनेन वा पूरणी घटी, पूरणो घट, गावो दुह्यन्तेऽम्या अस्मिन् वा गोदोहनी घटी, गोदोहनो घर ।" इति । टानुबन्ध- लिङ्गात् मर्वविषयत्वमस्य प्रयोगानुसारेण । अकतंरीति कर्तुविषयस्य वाच्यलिङ्गतैव-शृणो- तीति शर्मी स्त्री, शर्मा पुमान्, शर्म नपुसकम् । नन्दयतीति नन्दना स्त्री, नन्दन पुमान नन्दनम् = कुलम् । कव्यम् = पितृतर्पणम् पित्रन्नम् । 'हव्यक्थ्ये देवपत्रे अन्ने' इति--(अम० मा० लि. पृ० २५७ श्लोक २४) । काव्यम् = गद्यग्रन्थ , पथग्रन्थश्च । 'काव्य ग्रन्थे, पुमा, शुक्र, काव्या स्यास्पूतनापियो ।' इति-(मे. पृ० ११३ श्लोक. ११)। शेष प्राग्वत् । धन-वदन-धनू-रक्ता-अन्न-रण-विवर-नयन-मास-नामानि । जल-हलजलकुसम-विप-त्पत्तन-वन-लोह-पर्णाख्यः । - अस्य व्याख्या- धनेति । धनादीना नामानि जलादीना नामभि सह बलोबलिङ्गानि स्यु । वदनम् = मुखम् । 'वात्रास्ये वदन तुण्डमानन लपन मुखम ।' इति-(अम० ना. लि. पृ. २३३, रोक ८५) रक्तम् = रुधिरम् । "खून" इति लोके । 'रुधिरेऽसृगलोहितावरक्तक्षतजशोणि- तम् ।' इति-(अम० नालि. पृ० २२३ श्लोक ६४) । रणम युद्धम् । 'युद्धमायोधन जन्य प्रधन प्रविदारणम ॥ मृधमास्कन्दन सख्य समोक सम्परायकम् । अस्त्रिया समरानी. रणा कलहविग्रही ॥' इति-(अम. ना. लि. पृ० २६८ श्लोकः १०३, १०४) । विवरम् : -म् । 'अप कुहर शुपिर विवर बिलम् ।। छिद्र नियंपन रोक ल व वपा शुधि । इति-(अम. ना. निपा ८६ श्लोक १, २) । जलकुसुम म् = कमलम् । 'सहस्रपत्र कमल मातपा कुशेदापम् । पह सामरस सारस सरसोरुहम् ॥ इति--(भम.

·लिङ्गानुशासनवर्गः । १४१ - - ना० लि. पृ० १०७ श्लोक : ४०) । वियत् =आकाशः । 'वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाश- विहायसी।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २९ श्लोक: २) । पत्तनम् = नगरम् , अधिष्ठानम् । 'पू: स्त्री, पुरीनगयों वा, पत्तनं पुटभेदनम् । स्थानीयं निगमः' इति--(अम० ना० लि. पृ० १९६ श्लोक: १)। 'पट्टन'मित्यपि । 'पट्टनं पुटभेदनम् ।' इति वाचस्पतिः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ११६ स्तं० २ पं० १४) । वनम् = अरण्यम् । 'जंगल" इति लोके । 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १२७ श्लोक: १)। लोहशब्देन सर्व कंसादिकं गृह्यते । लोहम् = कालायसम्, अयः । 'लोहोऽस्त्री, शस्यक तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी । अश्मसार:' इति-(अम० ना. लिं० पृ० ३३४ श्लोक: ९८) । कंसम् = ताम्ररङ्गमिश्रितधातुविशेपः, कांस्यम् । "कांसा" "कांसी" इति च लोके । रूप्यम् रजतम् । “चाँदी" इति लोके । स्वर्णम् = सुवर्णम् , कनकम् , चामीकरम् , रुक्मम् । “सोना" इति लोके । कलधौतम् = हेमरूप्य । 'कलधौतं रूप्यहेम्नो:' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४१० श्लोकः ७६) । 'कलधोतं सुवर्णे स्याद्रजते च नपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ. ६८ श्लोक: १९४) । ताम्रम् = शुल्बम् । “ताँवा" इति लोके । 'अथ ताम्रकम् । शुल्वं म्लेच्छमुखं ह्यष्ट- वरिप्टोन्दुम्बराणि च ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३३४ श्लोक : ९७) । सीसम् =नागम्, सीसकम् । "सीसा" इति लोके । 'नागसीसकयोगेप्टवप्राणि' इति-(अम० ना० लि. पृ. ३३७ श्लोक: १०५) । रङ्गम् - वङ्गम् । “रांगा" इति लोके । 'अपु पिच्चटम् ।। रङ्गवङ्गे' इति--(अम० ना० लि० पृ० ३३७ श्लोक: १०५-६) । पर्णम् = पयम्, पलाशम् । “पत्ता" इति लोके । 'पत्रं पलाशं छदनं दलं पणं, छदः पुमान् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १३२ श्लोकः १४) । संग्रामः =आहवः । अलन्तत्वात् पुंलिङ्गता पूर्वविधिप्रतिषेधो न । शेषं प्राग्वत् । . फल' लोपध-कृ-द्भावे समूह-भाव-क्रियासु यश्चा-ऽन्यः । प्रातिपदिका-जिर-सुख-वट-करोट-भ-वृन्द-कृच्छाणि ॥ अस्य व्याख्या-- फलेति । फलमित्यर्थस्य ग्रहणम् । फलशब्दस्य नपुंसकत्वात् । ल उपधा यस्य स लोपघः । फलं च लोपघश्च कृच्चेति समाहारो द्वन्दः । भावे यः कृदिति भावशब्दः कृतव सम्बध्यते । फल- लोपधाभ्यां अर्यस्य अघटनात् । स च तव्यादियुपर्यन्तः । “आयो य्वदरिद्राते" "शासुयुधि- (१) पाणिनीयेऽपि-(फलजातिः) ।। फलजातिवाची शन्दो नपुंसकं स्यात् । मामलण्याः फलम् - आमलकम् ! आप्रस्म फलम् आमम् ॥ सि० को०.पू. ४०३ स. १६३ ।

·- . १४० मुकुन्दको उपदशोऽसदश्च मधुवारा मथुक्रया । इति च--(२० पृ. १४० श्लोक ५२) । तथा च प्रयोग -- शगशाक वृथा मास करेण क्वपित दधि । तर्जन्या दन्तधावश्च सद्यो गोमांस- भक्षणम् ।' इति. इति--(श० चि० पृ० ४०० स्त० ११०२७-८-९) । यात्यनेन इति यानम = वाहनम, गतिश्च । 'यान स्यावाहने गती।' इति~(मे० पृ० ८३ श्लोक १६) | सम्यक् प्रदीयते यस्मै तत् सम्प्रदानम् = दानपात्रम्, चतुर्थीकारकम् , त्यागोद्देश्य च । अपादीयते यस्मात तत अपादानम् विश्लेषोऽवधिभूत , पञ्चमीकारकम्, यस्माद्वस्तुनो वस्त्वन्तरस्य चलन भाति तत् । नीयतेऽस्मिन् इति नयनम् = नेत्रम् चक्षु , लोचनम्, पापण च । 'लोचन नयन नेत्रम्' इति--(अम० ना. लि. पृ० २३५ श्लोक ९३) । वृश्च्यते इति प्रश्चन = कुठार । "इध्म वृश्च्यतेऽनया अनेन वा इध्मत्रश्चनी स्त्री, इध्मत्रश्चन पुमान् पलाशानि शात्यन्ते भनया अनेन वा पाशशातनी यष्टि , पलाशशातनो दण्ड , पूर्यतेऽनया अनेन धा पूरणी घटी, पूरणो घट गावो दुह्यन्तऽन्या अस्मिन् वा गोमोहनी घटी, गोदोहतो घट ।" इति । टानुवध लिङ्गात सर्वविषयत्वमस्य प्रयोगानुमारेण । अकर्तरीति कविपयस्य धाच्यलिङ्गतंव-गुणी- तोति शर्मी स्त्री, शर्मा पुमान्, शर्म नपुसकम् । नन्दयतीति नन्दना स्त्री, नन्दन पुमान, नन्दनम् = कुलम् । कथ्यम् = पितृतर्पणम् पित्रन्नम् । 'हव्यकव्ये देवपत्रे अन्ने' इति--(अम० मा० लि. पृ. २५७ श्लोक २४) । काव्यम् - गद्यग्रन्थ , पद्यमन्यत्र । 'कान्य ग्रन्थे, पुमात्र शुक्रे, काव्या स्मारपूतनाधियो ।' इति-(मे० पृ० ११३ श्लोक. ११) । शेष प्राग्वत् । धन-वदन-धनू-रक्ताऽन्न-रण-विवर-नयन-मास-नामानि । जल-हल-जलकुसम-विप-पत्तन-वन-लोह-पर्णाख्ये । अस्य व्याश्या- धनेति । धनादीना नामानि जलादीना नाममि सह क्लीबलिङ्गानि स्यु । वदनम् - मुखम । 'वावास्ये बदन तुम्हमानन लपन मुखम।' इति--(अम० ना. लि. पृ. २३३, श्लोक ८९) रक्तम् = रुधिरम् । 'खून" इति लोके। 'रुधिरेऽमृगलोहितातरक्तक्षतजशोणि तम् । इति--(अम० ना. लि. पृ० २२३ श्लोक ६४) । रणम् - युद्धम् । 'युद्धमायोधन जय प्रधन प्रविदारणम् ।। मुधमास्कन्दन सख्य समीक सम्परायकम् । अस्त्रिया समरानी- परणा कलहविही ।।' इति-(अम ना० लि. पृ. २९८ श्लोक १०३, १०४) । विवरम् -छिद्रम् । 'अय कुहर पिर विवर बिलम || छिद्र निव्यंयन रोक र श्वधं पा शुधि ।' इति-(अमः ना. नि. पु. ८६ श्लोक १, २)। जलकुसुमम् = कमलम् । 'सहस्रपत्र कमल शतपय कुशेशपम् । पनेरुह तामरस मारस सरसोहहम् ॥ ति-(भम.

·लिङ्गानुशासनवर्गः । १४१ - - . ना० लि. पृ० १०७ श्लोक : ४०) । वियत् =आकाशः । 'वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाश- विहायसी।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २९ श्लोकः २) । पत्तनम् = नगरम् , अधिष्ठानम् । 'पू: स्त्री, पुरीनगयों वा, पत्तनं पुटभेदनम् । स्थानीयं निगमः' इति--(अम. ना. लि. पृ० १९६ श्लोक: १) । 'पट्टन'मित्यपि । 'पट्टनं पुटभेदनम् ।' इति वाचस्पतिः' इति--- (अम० सु० व्या० पृ० ११६ स्तं० २ पं० १४) । वनम् = अरण्यम् । 'जंगल" इति लोके 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १२७ श्लोक: १) । लोहशब्देन सर्व कंसादिकं गृह्यते । लोहम् = कालायसम्, अयः । 'लोहोऽस्त्री, शस्यक तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी । अश्मसार:' इति-(अम० ना. लि. पृ० ३३४ श्लोक: ९८) । कंसम् = ताम्ररङ्गमिश्रितधातुविशेषः, कांस्यम् । “कांसा" "कांसी" इति च लोके । रूप्यम् रजतम् । "चांदी" इति लोके । स्वर्णम् =सुवर्णम् , कनकम् , चामीकरम् , रुक्मम् । 'सोना" इति लोके । कलधौतम् =हेमरूप्य । 'कलधोतं रूप्यहेम्नो:' इति-(अम० ना० लि. पृ. ४१० श्लोकः ७६)। 'कलचोतं सुवर्णे स्याद्रजते च नपुंसकम् ।' इति-(मे० पृ० ६८ श्लोक: १९४) । ताम्रम् = शुल्बम् । “ताँवा" इति लोके । 'अथ ताम्रकम् । शुल्वं म्लेच्छ मुखं ह्यष्ट- वरिष्टोन्दुम्बराणि च ।।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३३४ श्लोक : ९७) । सीसम् =नागम्, सीसकम् । “सीसा" इति लोके । 'नागसीसकयोगेप्टवप्राणि' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३३७ श्लोकः १०५) । रङ्गम् = वङ्गम् । “राँगा" इति लोके । 'अपु पिच्चटम् ।। रङ्गवङ्गे' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३३७ श्लोकः १०५-६) । पर्णम् = पत्रम्, पलाशम् । “पत्ता" इति लोके । 'पत्रं पलाशं छदनं दलं पण, छदः पुमान् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १३२ श्लोकः १४).। संग्रामः= आहवः । संग्रामः= आहवः । अलन्तत्वात् पुंलिङ्गता पूर्वविधिप्रतिषेधो न । । शेपं प्राग्वत् । फल-लोपध-कृ-द्भावे समूह-भाव-क्रियासु यश्चा-ऽन्यः । प्रातिपदिका-जिर-सुख-वट-करोट-भ-वृन्द-कृच्छाणि ॥ अत्यव्याख्या- फलेति । फलमित्यर्थस्य ग्रहणम् । फलशब्दस्य नपुंसकत्वात् । ल उपधा यस्य स लोपघः । फलं च लोपघश्च कृच्चेति समाहारो द्वन्दः । भावे यः कृदिति भावशब्दः कृतव सम्बध्यते । फल- लोपधाभ्यां अर्यस्य अघटनात् । स च तव्यादिर्युपर्यन्तः । "आद्भ्यो स्वदरिद्राते" "शासुयुधि- (१) पाणिनीयेऽपि-(फलजातिः) ॥ फलजातिवाची शब्दो नपुंसकं स्यात् । आमलक्ष्याः फलम् - आमलपाम् ! मासस्य फलम् स्त्रामम् ॥ शि० को० पु.४०३ रा. १६३ । " ·१४२ मुकुन्दसोपे दृभिवृषिमा वा' (कातत्र. ४५१०४.१०५) इति म कृदययो भाववत् प्रसाशन। इति अस्प ग्रहण न । समूहाच भावरच विग च तासु यो विहितोऽन्यम्नदिन इत्ययं । एते, प्रातिपदिका- दारच नपुसकलिङ्गा भवनि। फलवाचितो यथा-बदा पर बदरम् = कन्धरम् । "वर" इति लोके । 'कोल कुवल फेनिले ॥ सौवीर बदर घोण्टापि' इति-(अम० ना० लि. पू. १४१ श्लोक ३६-७)। नालिकरम् =नारिकेलफलम् । "नारियल" इति लोके। सर्जूरम् = सर फरम । 'खजूर रूप्यालयो , पर कोटवृक्षयो ।' इनि--(अने० म० पृ० १४ श्लोक ५८२) । लाप यया--- लम् = गोत्रम्, सजातीयगण, तनुश्च । 'कुठ जनपदे गोत्रे सजातीयगणपि च। भवन च तनो करीब, कष्टकार्योपयो कुरी।' इति-- (मे० पृ. १४५ श्लोक ९) । वलम् = संन्यम्, सामर्थ्यम्, स्यौल्य च । 'दल गन्धरसे स्पै स्यामनि स्थौल्यमवयो । वलो हा युधे दैत्यभेदै वलिनि पायमे।' इनि-(मे० पृ० १४७ श्लोक ३७)। तालु = कादम् । "तालू' इति लोके । 'तालु तु काकुदम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २३४ श्लोर ९१) । मावे कृद् यथा-ममन्तात क्टो वर्तते, समन्तात् रावो वर्तते । "अभिविधौ भावे इनुण् ।" योऽप्यण तदन्तात् विहित सोऽपि स्वाक्तिया तन्टिग न जहाति । प्रातिपदिकम पदविमेप सज्ञा । अर्थवदधातुरप्रत्यय प्रातिपदिकम्', 'कृतद्धित समासाश्चेति सूत्राभ्या रक्षित नाम । "प्रतिपदिभवम'। प्रत्यय । अयंवदित्यस्य सूत्रस्यानरालापिकासानाय केनचिरप्रश्न कृत । 'धोर कीदृग् वचो वते, को रोगी, पश्च नास्तिक । कीदृक् चन्द्र न पश्यन्ति तत्सूत्र पाणिनेवंद ।' इति-(० चि० पृ. ३१० स्त० २५० २३, २४, २५) । बटम = अपूप- विशेष । भम् = नक्षत्रम । भ नक्षत्रे गभम्तो स्त्री पुमि स्याद् भृगुनन्दने । भवने च तथा भ स्याद् भ्रमरो भ प्रकीर्तित । इत्येवाक्षर' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ३७ स्त० २ ५० १७१८) । कच्छम-क्टम्, पापम, सान्तपन च । कृच्छ्रमहसि । क्ष्टे सान्तपर्ने' इति-- (अने० स० पृ. ३४ श्लोक ४१७) 1 अहसि पापे यथा--'कृत्नानि कृच्छाणि रविलूनातु ।' इत्यने कार्य करवाकरकोमुदी' इति-- (अम० सु• व्या०-टि- पृ० ९२ स्त० १५० ४०) । ईपदादिगु कृच्छाकृच्छापूपपदे आकारान्तेभ्यो युभवनि । मदरिद्रात । ईशत्पान = किञ्चि- त्पान , खड्गादे सस्कार विशेप । “योडी पाण' इति लोके। इंपच्छासन , ईषच्छासो वा अल्पशामन अल्पशासयिता । इति । मो० प्रा० । - पष्ठ्यान्ता-सज्ञाया कन्या चो-शीनरेषु त्तत्पुरुषे । आदा-वुपक्रमो-पज्ञे-स्वाम्या सभा-राज्ञः ॥ - 'अस्प व्यस्या- षष्ठयन्तादिति । पष्टयन्नासरा कन्था तत्पुरुष समासे उशीनरदेश समाया विषय ·लिङ्गानुशासनवर्गः। नपुंसकलिङ्गे भवति । उपक्रमश्च उपज्ञा च उपक्रमोपजे । गमकत्वाद् अल्पस्वरस्य परनिपातः । पप्ठयन्तातरं 'उपक्रम उपज्ञा च तयोरादित्वे गम्यमाने तत्पुरुषे नपुंसकलिङ्गे भवतः । स्वास्या- त्पष्ठयन्तात् राजवजितात् परा सभा तत्पुरुपे नपुंसकलिङ्ग इति । स्वामिसंभम् = स्वामिनां सभा (तद्गृहं तत्संघो वा) । अराज्ञ इति किम्? राजसभा । (कथं 'नृपतिसभामगमत्' इति तु वाइल- कात्); नृपति सभा = नृपती सभा । सप्तम्पन्तात् सभा । इति । शे० प्रा० । अमनुष्या-त्सभा-ऽशाला सेना-शाला-निशा वा स्युः । 'छोया“च तथा नित्यं “बाहुल्ये-ऽप्य-ऽव्ययात्पन्थाः ॥ अस्य व्यास्या- - अमनुष्यादिति। मनुष्यादन्यस्मात् पष्ठयन्तात्परा. सभा अशाला रूपा नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । पठ्यन्तात्पराः सेनादयश्च तत्पुरुष विभापया नपुंसकलिङ्गा भवेयुः । छाया च. विभा- पया भवेत् । बाहुल्येऽपि छाया नित्यं नपुंसकलिङ्गा भवति । अव्ययात्परः पन्थाः तत्पुरुष नपुं- सकलिङ्ग इति । मनुष्यसदृशग्रहणात् काष्ठसभा स्त्रीलिङ्गमेव । गोपालसभा = गोपालानां समूह इत्यर्थः । इह न भवति---अंनाथसभा = अनाथकुंटी इत्यर्थः । पूर्वपदस्यात्र बहुलत्वं गम्यते । अपयम्, उत्पथम् । तत्पुरुपे-इति किम् ? "सुपथा नगरी, उत्पथो देशः । शे० प्रा० । सुदिना-त्पुण्या-देका-च्चा-ऽहः संख्यापरो-ऽपि रात्रिश्च । गृह-शश-पूर्वे स्थूणोणे च नपुंसकमिति समाप्तम् ॥'इति।। । अस्य व्याख्या- - -- सुदिनादिति । सुदिनशब्दात्पुण्यशब्दादेकशब्दाच्च परोऽहन्शब्दः अत्यत्ययान्तः, संख्यापरो- ऽपि रात्रिशब्द: अत्प्रत्ययान्तः; नपुंसकलिङ्गो भवति । गृहं च शशश्च ती पूर्वी ययो: स्यूणो. र्णयोः इति गृहपूर्वा स्थूणा शशपूर्वा "ऊर्णा च नपुंसकलिङ्गे भवतः । उदाहरणानि तु प्रागे- वोक्तानि । अथेह यादवोऽपि संक्षेपतः कांश्चिन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह (वै० पृ० २९०-१ श्लोकः १५ त: २३ या०)। बान्त-द्व्यच्का-सि-सु-स्नान्तं लोपचं. युक्तयोपथम् । अम्वुपुष्पाणि च क्लीवे रेचकं त्व-ऽभयाफले ॥

·मुकुन्धको
मत्ययात्या-
पान्तेति । त्रोऽन्ते यस्य तत् प्रान्तम्, द्वो अच्को स्वरौ यस्य तद् द्वयकम् , अस् च इस्
च अस् च नश्च असिसुस्ना । ते अन्तै यस्य तद् असिसुस्नान्तम्, प्रान्त ब दमक च असिसु-
स्नान्त चति समाहारो इन्द । लकार उपधा अन्त्यापूर्वो यस्य तद् लोपघम्, यकार उपया
अन्त्यापूर्वो यस्य तद् योषधम् तेन युक्त युक्तयोपधम्। अम्बुपुष्पाणि जलपुष्पाणि, अभयाफले
हरीतकीफलै तु रेचक व क्लीबे स्यु । एपामुदाहरणानि तु प्रागेवोक्तानि ।
ब्रह्मोद्याचा भावकृत्या-रछन्दो-णि श्रेष्टुभादम ।
स्मिताद्या भावनिष्ठान्ता कर्णजाहादि जाचि ।।
अस्य व्याख्या-
ब्रह्मेति । भावे कृत्या कृत्यप्रत्यया ब्रह्मोद्याद्या , छन्द छन्दोजातो अणि अणुप्रयत्य
श्रेष्टुभादय , भावे निष्ठान्ता स्मिताद्या , जाहचि जाहच्प्रत्यये कर्णजहादि चतै नपुसकलिङ्गा
भवन्ति । कर्णजाहम् = कर्णमूलम् । 'तस्य पाकमूल०' इत्यादिना जाहन्प्रत्यय स्यात् ।
समूह-भाव-कार्य-तद्धिते वाद्धकादया।
साराविणीपमानादि नोपान्त भाव-सज्ञयोः ।।
अस्य व्याख्या-
समूहेति । समूहाथै भावार्थ कर्मार्थे च तद्धिते तद्धितप्रत्यये वार्द्ध कादयो नपुसकलिङ्गा
भवन्ति । वृदाना समूहो भाव कर्म चा 'वाद्धं कम्' इत्यादय । भावे सज्ञायां च साराविणोपमा
नादि नोपान्त च नपुसकलिङ्गा भवन्ति । एपामुदाहरणानि प्रागुक्तानि ।
एक द्वन्द्वा-ऽव्ययीभावाः स्यु-रितोऽकर्मधारये ।
भना तत्पुरुष शब्दाः कन्यो-शोतरनामसु॥
मथा सोशमिकन्य स्याद् बाहुल्ये तु समासभाक् ।।
छाया यथा खगच्छाय नपा-ऽमार्थका-सरो॥
अराज सभा भूभृत्सभ रक्ष समयमा ।
नकाष्ठादे-रशाला सेव दासी-सम यपा।।
एवोध्यावा-
। एवेति । यथेति । अराज इति च । एषामेकादिश्लोकानां व्याख्योदाहरणानि प्राग्वद्-
बोयानि ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः।
१४५
च
उपज्ञो-पक्रमान्तं
तदादित्वे विवक्षिते ।
पाणिन्यु-पज्ञ-मित्यादि पथः संख्या-ऽव्यया-त्परः ।।
शशा-दूर्णा-गृहा-त्स्थूणा क्रिया-ऽव्यय-गुणानुगम् ।
एकत्वं चाऽस्य पुण्या-त्तु सुदिना-दप्य-हः परः ॥
अनयोख्यिा-
उपजेति । शाशदिति च । उभयो श्लोकयोव्याख्योदाहरणानि प्राग्वज्ज्ञेयानि । चन्द्रगोमिनो
लिङ्गानुशासने तु 'शशोणं कारणं करण'मित्युक्तम् ।
कुटिलं गच्छती-त्यादि क्रियाणां तु विशेषणम् ।
नपुंसकं तु भद्रं स्व-रित्यव्ययविशेषम् ॥' इति ।
भस्य व्याख्या-
-
कुटिलमिति । क्रियाणां भ्वादिधातूनां अव्ययानां स्वरादिनिपातानां च यद् विशेषणं
विशेष्यधर्म तन्नपुंसक नपुंसकलिङ्गं स्यात् । क्रियाविशेषणं यथा कुटिलं गच्छतीत्यादि ।
अव्ययविशेषणं यथा--भद्रं स्वरित्यादि । :
इति नपुंसकलिङ्गानुशासनम् ।।
•.
,

·प्रय पुंस्त्रोलिङ्गानुशासनम् । तत्रादी शक्बादीन् वस्त्रदशापयंन्तान् पुस्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हैम - (अभि• स. लि. पृ. ६ श्लोक ७५ त ७९ या०)। पु-स्त्री-लिङ्ग'-श्चतुर्दशे-ऽझे शड्कु,-निरये च दुर्गति', । दोर्मूले कक्ष, आकरे गञ्जो, भूरुहि बाण-पिप्पलो, ॥१॥ नाभिः प्राण्यङ्गके, प्रधि-नमो, क्वचन बलि,-गैहे कुट, । श्रोण्यो-पध्यो. कटो, भ्रमो मोहे, पिण्डो वृन्द-गोलयोः ॥२॥ भ-कनीनिकयो-स्तारो, भे-ऽश्लप-हस्त-श्रवणाः । कणः स्फुलिङ्गे लेशे च, वराटो रज्जु-शस्त्रयो, ॥३॥ कुम्भः कलशो, तरणिः समुद्रा-का-शु-यष्टिपु, । भागधेयो राजदेये, मेरुजम्ब्वा सुदर्शनः, ॥४॥ करेणु-गज--हस्तिन्यो, -रल्याख्या-- ऽपत्यंतद्धितः । लाज-वस्त्रदशी भूम्नी, त्याद्याः प्रत्ययभेदत ॥५॥ मस्थ व्याख्या- पुमिति । नाभिरिति । भेति । कुम्भ इति । करेणुरिति च । एते शङ्कवादयो वस्त्र- दशान्ता शब्दा पुस्त्रीलिङ्गा भवन्ति । एकदशशत-इत्यादिगणनाया चतुर्दशेऽङ्के शकु = सख्याविशेष । शतादिकत्वाद् अस्य नपुमक्त्व प्राप्तम् । कोलार्थस्य उदन्तत्वात् पुस्त्व सिद्धम् । 'शङ्कु पत्रशिराजाले सख्याकीलकशम्भुषु । यादोऽस्त्रभेदयोर्मेद्रे' इति-(अने० स० पृ. ३ श्लोक १८)। अय शकु , इय शकु इति । निरये नरके दुर्गति । अय दुर्गति , इय दुर्गति । "निरयो दुर्गति स्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ. ९१ श्लोक १) । अय कक्ष, रक्षा = दोर्मूलम्, बाहुमूलम् । 'कक्षा स्यादन्तरीयस्य पश्चादश्चलपल्लवे ॥ स्पर्शा ( ) स्पर्द, ना दोर्मूले पच्छवीरुत्तृणेषु, च । इति-(मे० पृ० १६६ श्लोक ७, ८) । अय गञ्ज , इय पाणिनीयापि-(१) (स्त्रीपुसयो) ॥ अधिकारोध्यम् । सि० को० पृ. ४०३ स. १७२ । पाणिनीपि-(२) (अपत्यतदित) । वर-ओपगव, इय-औषगदो। मि. को.१.४.४.१७६ । १४६ ·लिङ्गानुशासनवर्गः । १४७ । - गजा = आकारः, खनिः । 'गजा खनौ सुरागृहे । गजः स्यात्पुंसि रीढया, भाण्डागारे तु न स्त्रियाम् ।।' इति---(मे० पृ० ३० श्लोकः ८)। अयं बाणः, इयं वाणा= भूरुट्, वृक्ष- विशेषः, नीलझिण्टी। 'वाणः स्याद् गोस्तने दैत्यभेदे केवलकाण्डयोः । वाणा तु वाण मूले स्त्री, नीलझिण्ट्यां पुनर्द्वयोः ॥' इति--(मे० पृ० ४६ श्लोक: २७) । अयं पिप्पल:, इयं पिप्पली = भूरुट, वृक्षविशेषः । ''पीपल” इति लोके । कणा च । 'पिप्पलं सलिले वस्त्रच्छेदभेदे च, ना तरी ॥ निरर्गले पक्षिभेदे, कणायां पिप्पली मता।' इति--(मे० पृ० १५२ श्लोकः १११-२) । अयं नाभिः, इयं नाभिः, नाभी = प्राण्यङ्गविशेषः, उदरावर्तः, तुन्दकूपी । "सुंडी" इति लोके । 'नाभिर्मुख्यनृपे चक्रमध्यक्षत्रिययोः पुमान् ॥ द्वयोः प्राणिप्रतीके स्यात्, स्त्रियां कस्तूरिकामदे ।' इति--(मे० पृ० १०६ श्लोकः ५, ६) । अयं प्रधिः, इयं प्रधिः = नेमिः, रथस्य चक्रान्तो भूमिस्पशिभागः । तस्यान्ते (चक्रान्ते) नेमिः स्त्री, स्यात्प्रधिः पुमान ।' इति-(अम० ना० लिं० पृ० २८४ श्लोक: ५६) । क्वचन अयं बलिः, इयं वलिः = करः, उपहारः, प्राण्यङ्गज च । 'करोपाहारयो : पुंसि बलिः, प्राण्यङ्गजे स्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४३१ श्लोक: १९५) । अयं कुटः, इयं कुटि: = गृहम् । “घर" इति लोके । 'कुट: कोटे पुमानस्त्री घटे, स्त्रीपुंसयोर्गृहे ॥' इति-(मे० पृ० ३४ श्लोकः ६) । अयं कटः, इयं कटिः, कटी = श्रोणिः, औपधिश्च । 'कट: श्रोणी द्वयोः पुंसि क (क) लिजेतिशये श(गि) वे। समये गज- गण्डे च, पिप्पली (ल्यां) तु कटी मता।' इति--(मे० पृ० ३३ श्लोक: ३, ४) । अयं भ्रमः, इयं भ्रमिः = मोहः, प्रान्ति: । 'भ्रान्तिमिथ्यामतिभ्रंमः ॥' इति--(अम० ना. लि. पृ० ५६ श्लोकः ४) । 'भ्रमोऽम्बुनिर्गमे भ्रान्ती कुन्दभ्रमणयोरपि ।' इति च-(मे० पृ० १०९ श्लोक: २०) । अयं पिण्डः, इयं पिण्डि: = वृन्दम्, गोलश्च । 'पिण्डो वृन्दे जपापुप्पे गोले वोलेऽङ्गलियोः । कवले, पिण्डं तु वैश्मैकदेशे जीवनायसो : । वले सान्द्रे, पिण्डघलावूखजूर्यो- स्तगरेऽपि च ।' इति--(अने० सं० पृ० १२ श्लोक: १२४) । अयं तारः, इयं तारा = भम्, नक्षत्रम्, कनीनिका च । 'तारो वानरभिन्मुक्ताविशुद्धयोः शुद्धमौक्तिके । ना, नक्षत्रेऽक्षिमध्ये च न ना, रूप्यं नपुंसकम् । स्त्री वुद्धदेवताभेदे बालिगीप्पतिभाय्यंयोः। त्रिलिङ्गोऽप्युच्च शब्दे च' इति--(मे० पृ० १२५-६ श्लोक: ४३-४) । अयं भः, इयं भा=अश्लेपः, अश्लेपा । हस्तः, हस्ता । श्रवगः, श्रवणा । 'हस्ता स्वाती श्रवणा अक्लीवे, मृगशिरा न पुंसि स्यात् । पुंसि पुनर्वसुपुष्यो; मूलं त्वस्त्री, स्त्रियां शेपाः।' इति--(श० चि० पृ० १३२६ स्तं १ पं० ११- २.३-४) । अयं कणः, इयं कणा = स्फुलिङ्गः, लेशश्च । 'त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकण:' इति- (अम० ना० लि०, पृ० २४ श्लोक: ५७)। 'कणो धान्यांशलेशयोः । कणा जीरकपिप्पल्यो:' इति-(अने० सं० पृ० १२ श्लोकः १३५) । अयं वराटः, इयं वराटिका= रज्जुः, शस्त्रं च । 'वराटक: पद्मबीजकोशे रज्जौ कपर्दके ।' इति--(मे० पृ० १६ श्लोकः २०२) । अयं कुम्भः, -

·No text on this page.

·लिङ्गानुशासनवर्गः । १४६ विधकूप-कलम्ब-जित्य-वर्धाः सहचर-मुद्गर-नालिकेर-हारा । बहुकर-कृसरौ कुठार-शारौ वल्लर-शफर-मसूर-कील-रालाः ।।८।। पटोलः कम्बलो भल्लो दशौ गण्डूष-वेतसौ। लालसो रभसः'.. "इति । एषां व्याख्या- - . . शौण्डिकेति । शुङ्ग इति । विधेति । पटोल इति च । शोणेन सहिताः शौण्डिकादयो रभसान्ताः शब्दाश्चैते पुंस्त्रीलिङ्गा भवन्ति । शौण्डिकश्च चर्मप्रसेवकश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्व : । अयं शौण्डिकः, इयं शौण्डिकी = "कलवार" 'कलवारिन" इति च लोके । अयं चर्मप्रसेवक इयं चर्मप्रसेविका = भस्त्रा , अग्निसन्दीपनार्थं चर्मनिर्मितं यंत्रम् । 'भाती" 'घोंकनी" इति च लोके । 'भस्त्रा चर्मप्रसेविका ।' इति--- (श० र० स० पृ० ५२ पं० ११) । अयं सल्लकः, इयं सल्लकी = वृक्षविशेषः, पशुश्च 'गजभक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा ।। महेरणा कुन्दुरुकी सल्लकी ह्लादिनीति च।' इति- (अम० ना० लि. पृ० १७० श्लोकः १२३-४) । 'सल्लकी सिल्लकी ह्लादा' इति रुद्रः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १७० स्तं० १ पं० २२) । 'शल्लकी'त्यपि । 'श्वाविद्रुभेदौ शल्लक्यौ' इति रभसः' इति- (अम० ना० लि पृ० १७० स्तं० १ ५० २२) । अयं मल्लकः, इयं मल्लिका = दीपाधारः, तैलाद्याधारविशेषः, कौशिका, नारिकेलफलनिर्मितचषकश्च । "नरेली" इति लोके । अयं वृश्चिकः, इयं वृश्चिकी = 'क्षुद्रुजन्तुविशेषः । ‘वृश्चिक: शूककीट स्याद्राश्योषध द्रुणेस्वपि ।' इति-(श० र० स० पृ० २८ पं० ८)। अयं शल्यकः, इयं शल्यकी = श्वावित्सदृशः स्थूल- लोमवान् प्राणिविशेषः । अयं घुटिकः, इयं घुटिका पादग्रन्थः, गुल्फः । "टकुना" इति लोके । तद्ग्रन्थी घुटिके गुल्फौ' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोकः ७२) । अयं पिपी- लिकः, इयं पिपीलिका = कीटभेदः । 'चींटी" ''चींटा" इति च लोके । "पिपीलिका तु हारी स्यात्' इति-(त्रि० शे० पृ० २२८ श्लोक: २७) । ‘शनैर्याति पिपीलिकः' इति पुंस्त्वमपि इति स्वामी। अयं चुलुक: घनजम्बाल. । 'चुलुको धनजम्बालः' इति--(त्रि० शे० पृ० २७५ श्लोक: ५) । इयं चुलुकी = शिशुमाराकृतिमत्स्यविशेषः । अयं हुडुक्कः, इयं हुडुक्का = वाद्यभेदः, मदमत्तदात्यूहपक्षी च । 'हुडुक्को वाद्यभेदे स्यान्मत्तदात्यूहपक्षिणि ।' इति-- (श० र० स० पृ० ३० पं० १७) । अयं तुरुष्कः, इयं तुरुष्की = म्लेच्छजातिविशेपः । 'तुरुको देशभेदै स्यादपि जात्यन्तरे मत. । तुरुष्कः सिलके ताने तथा स्यात्पिण्डके क्वचित् ।' इति- (ग. र० स० पृ० १८ पं० ३, ४) । अयं तिन्दुकः, इयं तिन्दकिः तिन्दुकी = वृक्षभेदः कालस्कन्ध । . - -

·-
,
१४८
मुकुन्दकोपे
इय कुम्भी = काशि , घदी, गगरी । 'कुम्भ स्यात्कुम्भकर्णस्य सुत्ते वेश्यापतो घटे । राशिभेदै
द्विपाङ्गे. च कुम्भ त्रिवृतिगुग्गुले ।' इति-(वि० प्र० पृ. १८ श्लोक १९)। अय
तरणि,
।, इय तरणि = सूर्य, समुद्र, किरण , यष्टिश्च । 'तरणिस्तरणेशी वुमार्योप-
धिनौक्यो । यष्टावधौ' इति--(अने० स० पृ० ६६ श्लोक २१५) । अय भागधेय , इस
मागधेया = राजदेय , कर, राजग्राह्यभाग, राजस्वम् । 'भागधेय पुन करे ।। दायादे, भाप-
धेय तु भाग्ये' इति-(अने० स० पृ० १३० श्लोक २३४-५) । अय सुदर्शन इय, सुदर्शनी,
सुदर्शना-विष्णोश्चक्रम्, अमरावती, ओषधिप्रभेदश्च । 'अथ सुदर्शन ॥ विष्णोश्चक्रे, सुदर्शन्य-
मरावत्या, सुदर्शना । आज्ञायामौषधीभेदै महजम्वा पुरीभिदि ।।' इति-(अने० स० पृ० १२८
श्लोक २१०१)। अय करेणु', इय करेणु = गज , हस्तिनी च। 'वरेणुगंगहस्तिन्यो
कर्णिकारतरावपि ।' इति-(अने० स० पृ० ६५ श्लोक २०५) । अल्पादेव्या भ्रमरस्य
नामानि अपत्यतद्धित पुस्त्रियो स्यु । भ्रमर , भ्रमरी। भृङ्ग, भृङ्गो । प्रत्ययभेदतो लाजव-
स्त्रदशी भूम्नि बहुवचने पुस्त्रीलिङ्गो भवत । इमे लाजा', इमा लाजा = अक्षता । 'लाज
स्यादातण्डुले । लाजास्तु भृष्टधान्ये स्गुलाज पुनरुशोरके ॥' इति--(अने० स० पृ० ८
दलोक ७६) । 'लाज स्यादातण्डुले । नपुसकमुशीरेऽय स्त्रिया पुम्भूम्नि चाक्षते ।' इति--
(मे • पृ. ३० श्लोक १४) 'लाजा पुम्भूम्नि चाक्षता ।' इति च--(अम० ना० लि.
पृ० ३१८ श्लोक ४७) । केचित्तु अखडतण्डुला अक्षता-इत्याहु । लाजा भृष्टधान्यम ।
उक्त च–'एतं च द्रोहयो भृष्टास्ते लाजा इति सज्ञिता । यवादयश्च मे भृष्टा स्ते धाना
परिकीर्तिता ।' इति--(श चिं० पृ० १५१ स्त० १ १० ११-२-३) । तथा च प्रयोग --
'अवाक्रिन्वाललता प्रसूनराचारलार्जरिव पौरकन्या ।' इति रघु (२।१०) । इमे वस्त्रदशी
इमा वस्त्रदशा = वस्त्रान्त । 'दशाऽवस्थादीपवयों वस्त्रान्ते भूम्नि योपिति ।' इति--(०
पृ० १६३ श्लोक ८)।
अथैदानी क्रमेण कान्तादीन् सान्तपर्पन्तान् पुस्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम - (अभि
स० लि. पृ. ६ श्लोक ७५ त ८६ या०) ।
शौण्डिक-चर्मप्रसेवको सल्लक-मल्लक-वृश्चिका अपि ।
शल्यक- घुटिको पिपीलिक-श्चुलुक-हुइक्क-तुरष्क-तिन्दुकाः॥६॥
शुङ्गोऽय लज-भुज-शाट-सटाः सुपाटः
कीट. कुट-स्फट-घटा वरटः क्लिाटः ।
चोट-चपेट-कट शुण्ड-गुडाः
सशोणाः
स्पुर्वारिपणं-फण-गर्त-रया-ऽनमोदा ॥७॥

·लिङ्गानुशासनवर्गः । १४६ विधकूप-कलम्ब-जित्य-वर्धाः सहचर-मुद्गर-नालिकेर-हारा। बहुकर-कृसरौ कुठार-शारौ वल्लर-शफर-मसूर-कील-रालाः ॥८॥ पटोलः कम्बलो भल्लो दशौ गण्डूष-वेतसौ। लालसो रभसः'... "इति । एषां व्याख्या- । - - शोण्डिकेति । शुङ्ग इति । विधेति । पटोल इति च । शोणेन सहिताः शौण्डिकादयो रमसान्ता: शब्दाश्चैते पुंस्त्रीलिङ्गा भवन्ति । शौण्डिकश्च चर्मप्रसेवकश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्व : । अयं शौण्डिकः, इयं शौण्डिकी = "कलवार" "कलवारिन" इति च लोके । अयं चर्मप्रसेवकः, इयं चर्मप्रसेविका-भस्त्रा , अग्निसन्दीपनार्थं चर्मनिर्मितं यंत्रम् । 'भाती" "घोंकनी" इति च लोके । 'भस्त्रा चर्मप्रसेविका ।' इति-- (श० र० स० पृ० ५२ पं० ११)। अयं सल्लकः, इयं सल्लकी = वृक्षविशेषः, पशुश्च । 'गजभक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा॥ महेरणा कुन्दुरुको सल्लकी ह्लादिनीति च।' इति-~~ (अम० ना० लि. पृ० १७० श्लोक: १२३-४) । 'सल्लकी सिल्लकी ह्लादा' इति रुद्रः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १७० स्तं० १ पं० २२) । 'शल्लकी'त्यपि । 'श्वाविद्रुभेदो शल्लक्यौ' इति रभसः' इति- (अम० ना० लि पृ० १७० स्तं० १ प० २२)अयं मल्लकः, इयं मल्लिका = दीपाधारः, तैलाद्याधारविशेषः, कौशिका, नारिकेलफलनिर्मितचषकश्च । "नरेली" इति लोके । अयं वृश्चिकः, इयं वृश्चिकी = 'क्षुद्रुजन्तुविशेषः । 'वृश्चिक: शूककीटें स्याद्राश्यौषध द्रुणेस्वपि ।' इति-(श० र० स० पृ० २८ पं० ८)। अयं शल्यकः, इयं शल्यकी = श्वावित्सदृशः स्थूल- लोमवान् प्राणिविशेषः । अयं घुटिकः, इयं घुटिका पादग्रन्थः, गुल्फः । "टकुना” इति लोके । तद्ग्रन्यी धुटिके गुल्फी' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोक: ७२) । अयं पिपी- लिकः, इयं पिपीलिका = कीटभेदः । 'चींटी" ''चींटा" इति च लोके । 'पिपीलिका तु हारी स्यात्' इति-(त्रि० शे० पृ० २२८ श्लोक: २७) । ‘शनर्याति पिपीलिकः' इति पुंस्त्वमपि इति स्वामी । अयं चुलुकः= धनजम्बाल. । 'चुलुको धनजम्वाल:' इति-(त्रि० शे० पृ० २७५ श्लोक: ५) । इयं चुलुकी = शिशुमाराकृतिमत्स्यविशेषः । अयं हुडुक्कः, इयं हुडुक्का = वाद्यभेदः, मदमत्तदात्यूहपक्षी च । 'हुडुक्को वाद्यभेदे स्यान्मत्तदात्यूहपक्षिणि ।' इति--- (श० र० स० पृ० ३० पं० १७) । अयं तुरुष्कः, इयं तुरुष्की म्लेच्छजातिविशेषः । 'तुरुष्को देशभेदे स्यादपि जात्यन्तरे मत. । तुरुप्कः सिलके ताने तथा स्यात्पिण्डके क्वचित् ।' इति-- (श• र० स० पृ० १८ पं० ३, ४) । अयं तिन्दुकः, इयं तिन्दुकिः तिन्दुकी = वृक्षभेदः कालस्कन्ध । । - ·, - मुकुन्दकोषे "तिन्दुः स्फूर्जव कालस्कन्धश्च शितिसारके ।' इति-(अमना० लि. पृ० १५१ श्लोक ३८) । शृङ्ग = वट आम्राता , पकंटी च । 'शुङ्गो वटामातकयो ,पट्यामपि चास्त्रियाम् ।' इति-(मे. पृ०२३ श्लोक २१)। गुङ्गा- नवपल्लवकोशिका । 'शुङ्गाऽस्य (पत्रस्म) कोशिका' इति-(वै०१० ४६ ओर १७) । शुङ्गी - आग्रात वट, प्लक्षश्च । 'शुग्याम्राते वटे प्लक्ष' इति-(अने. स० पृ. ६ श्लोक ५०)। 'शुङ्गीवटामातक्यो पर्वदयामपि विथुना।' इति--(वि० प्र० पृ० २६ श्लोक २७) । लज - पश, कच्छश्च । 'लज्ज स्यालगुकच्छयो ।' इति- (हा. व. पृ. ४०८ श्लोक २५५) । लज्जा, लजिका = वेश्या भुजप्या वा। 'ला- स्याद्वारयोपिति ।' इति । 'भुजिप्याया तु रजिया।' इति च-(स० र० स० पृ० ७७ श्लोक ९) । 'लब्जिनी तु स्याल्लन्जिका करकूजिवा ' इति च-(नि. शे० पृ० २८९ श्लोक ५) । भुज , भुजा बाहु , करश्च । 'अथो भुजा द्वयोर्वाही करे' इति-(मे० पृ० ३० श्लोक १२) । शाट , साटिका, शाटी पटभेद , चोली । 'चोली तु शाटिका शाट' इति- (वे. पृ० १६९ श्लोक १२७) । सट, सटा- जटा, सिंहकेसरश्च । 'सटा जटाकेसरयो' इति-(मे० पृ० ३५ श्लोक २९) । 'जटा जटिजंटी जूटो जुटक तु सट सटा। कोटीर जुटक हस्त शिखाया अतिनामपि ।' इति शब्दरत्नावली' इति-(श० चि० पृ० ६९४ स्त० २ प. १५ त) । सुपाट, सृपाटी= मान, परिमाण भेद , रक्तधारा च । कोट , कोटी मिभ्य विञ्चित्स्यूल क्षुद्रजन्तुमानम् । कुट कुटि = वेदम, गृहम् । "घर" इति लोके । 'कुट कोट पुमान-स्त्री घट, स्त्रीपुसयोमुंहे ।' इति-(मे० पृ० ३४ श्लोक ६) । शाला, स्वल्पगृह चैत्यन्ये । स्पट , स्फटा फणा। स्कटाया तु फणा द्वयो इति-(अम. ना. लि. पृ. ६० श्लोक ९) । घट, घटी = कुम्भ , क्लस, परिमाणभेदश्च । 'क्लसस्तु विपु, द्वयो । घट, कुटनिपावस्ती' इति-(अम ना० लि. पृ० ३१२ श्लोक ३१२) । 'घटा घटने गजसहती। गोष्ठ्यो, घटस्त्विमशिर कूटे समाधिकुम्भयो ॥' इति च--(अने० स० पृ. ९ श्लोक ८९) । स्त्रिया घटी। वरट हसीपति , गन्धोली च । वरटा= गन्धोली । वरटा, वरटी हसी । 'गन्धोली वरटा द्वयो ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ. १६७ श्लोक २७) । “वरडे" इति लोके। 'वरटा वरटी हस्योस्तत्पती वरट स्मृत ।' इति तारपाल' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० १६७ स्त० २ १० ११-२) । 'हसस्य योषितरटा' इति च-(अम० ना. लि. पृ० १९६ श्लोक २५) । क्लिाट , क्लिाटी = क्षीरविकृति कूर्चिका, दधिकर्चिकातक्रकूचिं कयो पिण्डश्च । क्लिाट शोषितक्षीरपिण्ड सूरिभिरिष्यते ।' इति--(हा० ब० पृ० ३६६ श्लोक ५९) । नष्ट दुग्धस्य पक्वस्य पिण्ड प्रोक्त क्लिाटक ।' इति कोशान्तर च' इति-- (१० चि० पृ० ६०६ स्त० १ ५० ९, १०) चोट =श्मश्रु । श्मश्रु तु ध्यञ्जन चोट' इति-(वै० पृ० १८१ श्लोक १०३) । चोटी = शाटी । 'शाटी चोटी' इति-(अभि० स० भभि वि०प० २८ श्लोक ६७५) । शोणेन सह वर्तते इति सशोणा । चपेटश्च फटश्च .

·लिङ्गानुशासनवर्गः। शुण्डश्च गुण्डश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । चपेटः, चपेटा, चपेटिका= विस्तृताङ्गुलिपाणिः, प्रतलः । "थप्पड़" "झापड़" 'चपेटा" इति च लोके। 'पाणी चपेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृतागुलौ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० पृ० २३२ श्लोक: ८४) । ८४) । 'खण्डिकोपाध्यायः शिष्याय चपेटां ददातीति भाष्यं च' इति-(० चि० पृ०' ९०५ स्तं० १ पं० २७-८-९) । फट:, फटा फणा । 'फणा फटे' इति । 'फटा फणायां दम्भे च' इति च-(श० र० स० पृ० ८५ पं० १९) । 'स्फटायां तु फणा द्वयोः ।' इति । "द्वे अपि स्त्रीपुंसयो:' इति टीका इति च--(अम० ना० लि. पृ० ९० श्लोक: ९) । शुण्डः = मदनिर्झरः । शुण्डा जलहस्तिनी, मदिरा, करिहस्तश्च । 'शुण्डापि जलहस्तिन्यां मदिराकरिहस्तयोः। नलिन्यां वारयोपायां, शुण्डस्तु मदनिर्झरे।' इति---(वि० प्र० पृ० ४५ श्लोक: २४)। गुड : = इक्षु- विकारः, हस्तिसन्नाह, गोलकश्च । गुडा = गुडिका, स्नुही च । 'गुडः स्याद्गोलके हस्तिसन्ना- हेक्षुविकारयोः । गुडा स्नुह्यां च कथिता गुडिकायां च योषिति ।' इति-(मे० पृ० ४१ श्लोक: १०)। शोणः =नदविशेषः, अरुणश्च । शोणा शोणी=शोणवर्णयुक्ता, रक्ता, रक्तोत्पलवर्ण- युक्ता स्त्री। 'शोणो नदेऽरुणे' इति--(त्रि० शे० पृ० ३३४ श्लोकः १४०) । वारिपर्णश्च । फणश्च गर्तश्च रयश्च अजमोदश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः। वारिपर्णः = कुम्भीकः । वारिपर्णिका, वारिपर्णी = कुम्भिका, जलकुम्भिका, खमूली। "पुरइन" इति लोके। 'वारिपर्णी तु कुम्भिका।' इति । 'कुम्भीको वारिपर्णः स्यात्' इत्येके पठन्ति' इति-(अम० ना० लि. पृ० १०७ श्लोक : ३८) । फणः, फणा स्फटा 'फण” इति लोके। 'स्फटायां तु फणा द्वयोः।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ९० श्लोक: ९) । गर्तः, गर्ता = अवटः, भूरन्ध्रम्। “गढा" इति लोके । गर्तः स्यादवटे च कुकुन्दरे। गतस्त्रिगतभेदे स्यात्' इति-(श० र० स० पृ० ८७ पं० १२) । रथः = स्यन्दनः, वेतसश्च । रथिका = क्षुद्ररथः । रथी-शकटी। “मज्झोली" इति लोके । 'रथस्तु स्यन्दने पादे शरीरे वेतसद्रुमे ।' इति-(अने° सं° पृ० १९ श्लोक: २२४) । 'रथः पुमानवयवे स्यन्दने वेतसेऽपि च ।' इति च-(मे० पृ० ७२ श्लोकः १२)। अजमोदः, अजमोदा उग्रगन्वा । 'अजमोदा तूग्रगन्धा' इति-(अम० ना० लि. पृ० १७७ श्लोक: १४५)। विधः, विधी = प्रकार:, गजान्नम् , ऋद्धिश्च । 'विधा गजान्ने ऋद्धौ च प्रकारे वेतने विधी,' इति- (मे० पृ० ८० श्लोक: १७) । कूपः = जलाधारः, उदपानः । कूपिका = अम्भोगतोपलः, मध्यस्थितपर्वतादिः । कूपी = पात्रविशेषः । 'कूप: कूपकमृन्माने गन्धुि (म्बु) गुणवृक्षके।' इति- (मे० पृ० १०२ श्लोक: ३)। कलम्बः = कदम्बः, वाणश्च । कलम्बी = शाकभेदः 'कलम्बी शाकभेदेऽपि (स्यात्) कदम्वशरयोः पुमान्।' इति-(मे० पृ० १०५ श्लोक: ६) । जित्यः, जित्या = हलि:, बृहद्धलम्, कृष्टसमीकरणाथं स्थूलकाष्ठम् । वद्धः, वज्री =नद्धी, वरत्रा, चर्म- रज्जुः । "तस्मा" "जेर बन्द" इति च लोके । 'चर्मवन्धनी वा" । 'नद्धी वन्री वरत्रा 'अथ , ·मुकुन्दको स्यात्' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ३४८ श्लोक ३१) । सहचर., सहचरी-पीतझिण्टी । "भवेत्सहचरो झिण्ट्या द्वयो,-रनुचरे त्रिषु ।' इति-(मे० पृ० १४४ श्लोक २९६) । 'पोता कुरण्टको झिण्टी तस्मिन् सहचरी द्वयो ।' इति च--(अम० नालि. पृ० १५४ श्लोक ७५)। मुद्गर, मुद्गरा, मुद्गरी लोप्टादिभेदनम् । मुद्गर कालिकाभेदे, पुसि लोष्टादिभेदने ।' इति- (मे० पृ० १३७ श्लोक २०४) । नालिकेर, मालिकेरी-नारिकेल, लागतो। "नारियल' इति लोके । “नालिकेरस्तु लागली।' इति- (अम. ना. लि. पृ० १८५ श्लोक १६८)। हार, हारा = मुक्तावलि , मुक्तादाम, सग्रामश्च । 'हारो मुक्तावलो युधि ।' इति- (मे० पृ० १३० श्लोक १०.)। 'क्रोडा हारा तथा दारा य एते यथा- क्रमम् । कोई हारे च दारेषु शब्दा. प्रोक्ता मनीषिभि ।' इति च व्याडिगुभादो' इति-- (अम० सु० मा० पृ. २०५ स्त० १ प० २४-५) । हारी मौक्तिकम् । 'मुक्ता मुक्ताफल शुक्तिबीज हारी च मौक्तिकम् ।' इति शब्दरत्नावली' इति-~-(श० चि. पृ० १०१० स्त० १ प० १७-८) । बहुकरश्च कृसरश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्व । बहुक्र = वऋग्रीव , उष्ट्र । बहुकरी- उष्ट्रभार्या । सर, कृसरा- तुल्यतिलान्नम, द्विदलमिश्रितोदनम् । "खिचडी" इति लोके । 'तिलतण्डुलसम्पक्व कृसर सोऽभिधीयते ।' इति कोशान्तरम्' इति~(श० चि० पृ० ६७१ स्त. २ १० ११-२)। शरा' इत्यपि । 'कुशराऽपि तिलौदने ॥ इति-(हा. व. पृ० ४०४ श्लोक २६६) 'कृश(स)रा किशराऽपि च ।' इति--(श० भे० प्र० ५० ५ श्लोक २१) । कुठारश्च शारश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्व ।कुठार , कुठारी = परशु स्वधिति । 'कुल्हाडा" · कुल्हाडी' "फर्सा" 'फर्सी" इति च लोके । “दयो कुठार स्वधिति परशुश्च परश्वध ।' इति--(अम० ना० लि. पृ. २६४ श्लोक ६२) । 'कुछार परशो मत ।' इति-(श० र० स० पृ० २६८ श्लोक १) । 'कुठार स्त्री च स्वधिति परशुश्च परश्वध । बुटाटङ्कपशु' इति रभस' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० २९४ स्त. २५०४१-२) । शार, शारी= अक्षोपकरणम्, धूतसाधनम् खेलनी । ' गुटिका' "गोट' - सारि" इति च लोके । वातश्च । 'शारिर्नाऽक्षोपकरणे, स्त्रिया शकुनिकान्तरे' । शारस्तु शबले वाच्यलिङ्गो, ना समीरणे। अक्षोपकरणे चापि, वलीब ज्ञानेऽपि वारिणि ।' इति-(श० र० स० पृ० २६१ श्लोक ३) । बल्लरश्च शफरश्च मसूरश्च कीलश्च रालश्चतीतरेतरयोगो द्वन्द । वल्लर = शावलम्, निर्झरस्थानम्, कुजश्च । वल्लरि होषि दीर्घान्तेऽपि । वल्लरी=मभरि तुलस्गदेरभिनवोद्विद । 'पल्लर शाहले प्रोक्तो निर्झरस्थान- कुडायो । बिल्वक्षेत्रे च, मजा वल्लरीति प्रचक्षते ।' इति-(श० र० स० पृ. २७६ प. ५)। तथा च प्रयोग व्यवृणुत वेल्लितबाहुवल्लरीका।' इति माघ ' इति--(अम० स० व्या. टि० पु. १३२ स्त. १ प० ३६) । शफर, फरी=मत्स्यभेद । 'शफरी द्वयोमीन' इति---(भा० र० स०प० २८१५०५) । मसूर , मसूरा-धान्यविशेष वेश्याप्रभेदश्च । 'मसूरा ·--- पृ० ४३१ . - . लिङ्गानुशासनवर्गः। मसुरा च स्याद् व्रीहिवेश्याप्रभेदयोः । मसूरो मसुरश्च द्वावेतौ चापि तयोर्मती।' इति-- (म० र० स० पृ० २७८ पं० ३, ४) । कील:= शकुः, अग्निशिखा च । 'शङ्कावपि द्वयोः कील:' इति- (अम० ना० लि. श्लोक: १९७) 'कीलो लेशे, द्वयोः स्तम्भज्वालाकफोणिशङ्का इति-(मे० पृ० १४५ श्लोक: ८) । 'कील: कफोणिकाघाते स्थाणौ च ज्वलनाचिपि ।' इति च घरणिः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ४३१ स्तं० २ पं० १८) । कीला = कील:, रती प्रतिहति- विशेषः । यदाह वात्स्यायन:-'कीला उरसी कर्तरी शिरसि विद्धा कपोलयोः।' इति । 'कीलोs- ग्नितेजसि । कफोणिस्तम्भयो: शङ्को कीला रतहतावपि ।' इति च-(अने० सं० पृ० ३९ श्लोक: ४६१) । राल:, राला = यक्षधूप: । 'अराल: सर्जवक्रयोः।' इति । 'राल' सर्वरसोऽरालो धूपको वह्निवल्लभः ।' इति च रभसः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २४६ स्तं० २ पं० ७, ८) । 'रालस्तु शालनिर्यासस्तथा सर्जरसः स्मृतः । देवधूपो यक्षपस्तथा सर्वरसश्च स: ।' इति च- भा० प्र० पृ० १७४ श्लोक: ४६)। पटोल :-औपधिविशेपः, कर्कच्छदः, तिवतकः । ' परवल" "पलवल" इति च लोके । पटोला, पटोलिका, पटोली =ज्योत्स्नी । “चचेंडा" इति लोके । 'पटोलं वस्त्रभेदे, नौपधी, ज्योत्स्न्यां तु योषिति ।' इति-(मे० पृ० १५२ श्लोकः १०६) । 'ज्योत्स्नायां तु पटोला स्यात्पटोलं वस्त्रभिद्यपि ।' इति च-(श० र० स० पृ० ३०६ पं० १७) । । कम्बली=नागराजभार्या । 'कम्बल: कृमिसास्नयोः । नागप्रभेदे प्रावारवैकल्ये, कम्बलं जले।' इति--(अने० सं० पृ० १०० श्लोक : ६६९) । भल्ल: = ऋक्षः। भल्लिका, भल्ली = भल्लातखी।''भिलावा" इति लोके । 'भल्ल: स्यात्पुंसि भल्लूके, शास्त्रभे दे तु न द्वयोः । भल्लातक्यां स्त्रियां भल्ली।' इति-(मे० पृ० १४८ श्लोक. ४२) । दंगः = वनमक्षिका । 'डांस" इति लोके । दंशी = क्षुद्रदंशः, दंशभार्या। 'मशडू" इति लोके । 'दंगो वर्मणि मर्मणि । दोपे वनमक्षिकायां खण्डने भुजगक्षते ॥' इति--(अने० सं० पृ० ४५ श्लोक: ५६१) । गण्डूपश्च वेतसश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । गण्डूष := मुखपूर्तिः, मुखपूरणतोयम्, इभशुण्डाग्रम् । गण्डूपा = उन्नतनाभिः, मुखपूर्तिश्च। 'गण्डूषो मुखपूर्ती स्याद् गजहस्ताङगुलावपि । प्रसृत्या प्रमितेऽपि स्यात् इति-(अने० सं० पृ० १०८ श्लोक: ७७५-६) । वेलस:, वेतसी = लताविशेषः, अम्रपुप्पः, वानीर: । "वेत" इति लोके । 'अथ वेतसे ।। रथाभ्रपुष्पविदुलशीतवानीरवञ्जला:।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १३८ श्लोक: २६, ३०) । लालसः, लालसा = औत्सुक्यम्, तृष्णा च । 'लालसौत्सुक्यतृष्णातिरेकयाच्नासु च द्वयोः ।' इति----(मे० पृ. १७२ श्लोकः ३४) । रभस:, रभसा = वेगः, हर्षः, विषं च । 'हर्षे वेगे च रभसः।' इति-(श० र० स० पृ० ३३७ पं० १९)। 'रभसो विपवेगयोः ।' इति च-(वै० पृ० २४४ श्लोकः ६३) । स्त्रीत्वे तु टावन्तः । 'उत्कण्ठगट- वराटकरभसाः स्त्रीत्वे तु टावन्ताः ॥' इति-(त्रि० शे० पृ० ३६३ श्लोकः १७) । अथेदानी ह्रस्वकारान्तान्, यथालाभं ङ्यन्तानपि उकारान्तान, ऐकारान्तं, ओकारान्तं, कम्बल:-नागराजः । - - - ·१५४ मुकुन्दकोपे कारात च पुस्पोरिङ्गगचकगब्दानाह हेम --(अभि० स० लि. पृ०६ शोक' ८३ त ८६ मा०)। वति-वितस्ति-कुटय-स्नुटि '॥१॥ मि'-शम्यो रल्य-उरली अवीचि- वव्य-पुण्या-ऽऽणि-श्रेणय धोण्य-उरण्यो', पाणि-शल्यौ शाल्मलि'-यष्टि-मुष्टि' योनी-मुन्यौ-स्वाति-गव्यूति-वस्त्य — ॥१०॥ मेथि-मधि-मशी' मपी-पुधी ऋष्टि पाटलि"-जाटली । पृश्नि-स्तिथ्यऽशनी" मणि" सृणि-मौलि केलि-हली-मरीचय "॥११॥ हन्वाऽऽखू कर्कन्धु -सिन्धु-मृत्य"-मन्वऽवटवे-वारू-रु । कन्दु काकु रितु"- हु"-गवेध रा-गौ-मं ॥१२॥ पाणितीय पि--(१२ ७) (धोगियोयमय पुमि च) अय श्रोणि इस श्रोणि कटिं । अब योनि प्य योनि-भगन् याकर. कारण च । अय अमि इय उमि = स्वल्पतरङ्ग । सि० को० पृ. ३९७ सू० ८ । (३ १२) (अगतिभरण्यरणय पुसि च)॥ अयमिय वा अपानि विद्युत पविश्च । अयमा वा मगि - नारियष । अपमिप वा अरणि =निम स्यगरु । सि० को० पृ. (४ ५ ६ ८ ९ ११ १४) (गोनगिरिमुष्टिपटनिवस्ति या मनिटिमसिमरीचय ) ॥ बरोबर र गौ-मोग्भयो। अमिय वा मणि अश्मजाति रलम। अमिय वा यष्टि =हारला मा । अयमिप वा मुष्ट बाणिपला माण च। अपमिय वा पालि - पाग्य पुष । अप मिप वा बस्ति =नाभरघोभ ग नाभिरिङ्गयोरन्तरम्। अयमय ना पाल्मलि -स्थिरायु मोना। अयभिप या श्रुटि - कालम ना यम । अयनिय वा ममि (fr) =-िपिप्रयोजना। अमिप वा मरीचि-किरण । सि.पी. पू. ४०३ सू०१७३। (१०) (अधि स्त्री च) धिन स्त्रियां पुसि च । अयमिय वा इषधि =इपूणां स्थानम सूपौर । सि.नौ.पु. ३९९ मू०४२। (१५ १६ १७) (म मीकि डिरेणत्र ) ॥ अमिय वा म य - भरणम पृञ्चना। अय मिय वा गीत -भासद । अमिय या कप - बदरेम । अरमिय वा रिषु वितस्त । अयमिय वा पण मण्डया सत्रू । अयमिय या रेणु -पूति 1 मि. को १०४०३ ० १७४ । (१८) (बाहू स्त्रिया च) ॥ परामि। अपमिदं वा ३५ - वाण । अपरि वा बाहु भा । सि.को.पु.३९९मू.४६ । तर विषय - (सम मे रथ पमि च) ॥ चारित्रयम् । अयमर वारण अपनसागनास्तु । उन हरणम्-कटरमना पाटसम्मा। सि.को. . ३९९ मू.५३॥ अब गौ ·लिङ्गानुशासनवर्गः १५५. गस्य उपास्या- - वर्तीति । ऊर्मीति । मेथीति । हन्विति च । एते वादयो मपर्यन्ताः गदाः पुंस्त्रीलिङ्गाः स्युः । वर्तिश्च वितस्तिश्च कुटिश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । अयं वर्तिः, इयं वत्तिः-लेख:, बटि- काश्च । 'वर्तिर्भपजनिर्मागे नयनाजनलेखयोः ।' इति--(मे० पृ० ५८ श्लोक: ५५)। अयं वितस्तिः, इयं वितस्ति: = प्रमागविशेषः, द्वादशाङ्गुलप्रमाणम् ।। 'एक वित्ता" "एक बालिस्त" इति च लोके । 'अङ्गुष्ठे सफनिळे स्याद्वितस्तिद्वादगाङ गुलः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २३१ श्लोक : १४) । साहवर्याद्विनस्ति: पुंसि । स्त्रियामिति मुभूतिः । तेन स्त्रियोवितरित: । 'ततोऽङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां वितस्तिदिनाङ्गुलः ।' इति-(प० र० मा० पृ० ७२ पं० २) । कुटिः, कुटी = गृहम् । 'वासः, कुटी द्वयोः, गाला' इति--(अम० ना० लि. पृ० ११८ श्लोक: ६) । 'स्त्रीपुंगयोगुहे। कुटी स्यात्कुम्भदायां च मु (सु) रायां चित्रगुच्छके ।' इति च-(मे० पृ० ३४ श्लोक: ७) । अयं त्रुटिः, इयं त्रुटि: = कालगरिमाणम् । 'स (फाल:) सूक्ष्मः स्त्री तुटिम्युटि:।' इति-(वै० पृ. २१ श्लोकः ५२) । 'त्रुटि: संगयलेशयोः । सूक्ष्मलायां कालमाने' इति-- (अने० सं० पृ० ६ श्लोकः ६२) । 'द्वयोनिमेपयोः' इति च- (श० चि० पृ० ११३६ स्तं० १ पं० २७) । अयं ऊर्मिः, इयं ऊर्मिः ऊर्मी = तरङ्गः, वीत्रिः । 'अर्मि : स्त्रीसयो:व्यां प्रकाशे वेगभङ्गयोः । वस्त्रसकोचरेखायामुत्कण्ठापीडयोरपि ।' इति- (मे० पृ० १०८ श्लोकः ३) । अयं शमिः, इयं शमी = वृक्षविशेषः, शिम्वा च । 'छिमि' इति लोके । 'शमी सक्तुकलायां च शिम्बिकायां च वरगुलौ ।' इति----(मे० पृ० ११० श्लोक : ३१) । ('शिम्बा', 'शिमिः', 'शिम्बिः' इत्यपि-)-इति च स्वामी। अयं रलिः, इयं रनिःबद्ध मुष्टिकर: । 'मुष्ट्या तु बद्ध या । स रत्निः स्यात्' इति--(अम. ना. लि. पृ० २३२ श्लोकः ८६) । 'रत्न्यरत्नी स्त्रियो बद्ध मुप्टितताङ गुली' इत्यमरमाला' इति--(अम० सु० व्या० पृ. २३२ स्तं० २ पं० ११) । ‘स रनिविस्तृताद गुलि: ।' इति च---(प० २० मा० पृ० ७२ पं० १) । अयं अरनिः, इयं अरनिः = अरनिहस्तः, निर्गता कनिष्ठा यस्मा- तेन मुप्टनोपलक्षितः, सप्रकोष्ठतताङ गुलिकरः, विस्तृतकनिष्ठ गद्ध मुप्टिहस्तपरिमाणम्, कफोणि- श्च । 'वद्धमुप्टिकरो रनिः सोऽरत्निः प्रसृताङ्गलिः ।' इति कोशान्तरम्' इति-(श० चि० पृ० १६३ स्तं० २ पं० २७-८) । 'अरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना ॥' इति-(अम० ना. लि. पृ० २३२ श्लोकः ८६) । 'अरनिर्ना सप्रकोष्ठतताङ गुलिकरेऽपि च ।' कफोणावापि इति-- (मे० पृ० ८५ श्लोकः ३४) । 'नारनिः कफोणी हस्ते सप्रकोष्ठे चाङ गुली' इति रुद्रः' इति च-(अम० सु० व्या० पृ० २३२ स्तं० २ पं० १४-५) । अयं अवीचिः, इयं अवीचिः = मत रङ्गः, तरङ्गशून्यम्, नरकान्तरं च । 'तद्भेदास्तपना वीचिमहारीरवरौरवाः ॥' इति-(अम० ना० लि. - ·- । 'अणिराणिव - मुकुन्दको पृ० ९१ श्लोक १) । अवोचिस्त्वतरङ्गे नरकान्तरे।' इति-(अने, स०प० ६० श्लोक १३६) । अतरङ्गे कलोलरहिते यथा--'अवीचिनिर्वाते सरससरसीवेयमवला' इत्यादी वाच्यलिङ्ग । इत्यनकार्य करवाकरकौमुदी। नरके तु तपनसाहचर्याल्पलिङ्ग । 'अवीचि गाहन्ते हुतवहशिखा- पूरितमपि' इति शिल्पलख ' तथा संबंधर स्वामी पञ्जिका च' इति मुकुट.' इति---(अम० स० व्या. टि. पृ० ९१ स्त० १५० ३४ त ३८ या०), 'नास्ति वीचि सुखमत्र । 'अवीचिर्न रकान्तरे।' इति--- (श० र० स० पृ०७२ प० १०) । अय कवि -शुक्र , पण्डितश्च । इय कवि , मविका, कवी = खलीनम् । 'लगाम" इति लोके । 'कविर्वाल्मीकिकाव्ययो । सूरी काव्यकरे पुसि, स्यात्खलीने तु योपिति ।' इति--(मे0 पृ० १५७ श्लोक ४)। अय अणि., इय अणि 3D अक्षाग्रकीलिका । अय आणि , इय आणि = अक्षायकीलिका, अधि सीमा च दक्षायकोलाश्रिसीमस द्वयो ।' इति-(मे० पृ० ४५ श्लोक २) । अय श्रेणि , इय श्रेणि = पनि, तुन्यशिल्पिममुदायश्च । 'थेणि स्त्रीपुसयो पक्ती समानशिल्पिसहनी।' इति-(मे० ० ४७ श्लोक ३१) । अब श्रोणि , इय श्रोणी-कटी । 'अथ कट कटि । श्रोणि कला पटोर काञ्चीपर ककुद्मनी ॥' इति-~-(अभि० स० अभि० चि. पृ० २६ श्लोक ६०७) । "श्रोणी कथिताऽवयवान्तरे ।' इति-(श० र० स० पृ० १०८ ५० ४) । अय अरणि, इय अरणि = काष्ठविशेष अग्न्युत्पत्तिकारणम । 'अरगिर्वह्निमन्ये ना, द्वयोनिमन्थ्यदाणि ।' इति-(मे. पृ. ४७ श्लोक ३४) । अय पाणि , इय पाणिं - गुल्फयोरघ प्रदेश, पादमूलम् । पादग्रन्थ्यवरम् सन्यपृष्ठ च । 'पाणिं स्यादुन्मदस्त्रियाम् । स्त्रिया, द्वयो संन्यपृष्ठे पादग्रन्थ्यधरेऽपि च । इति-(मे० पृ० ४६ श्लोक २०) । 'पाणि स्त्रीपुसयो पादमूले स्याद् ध्वजिनीकटो । इति च रन्निदव' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २२७ श्लोक ७२) । शलि, शली = श्वाविद् । 'साहो" । सेहो" इति च लोके । 'शल्योऽन्य श्वाविदित्युक्त शली च शलली च स ।' इति- (रा० नि० पृ. ४०३ श्लोक ३) । शलू (ल्य) क शलली शली।' इति च (१० र० मा पृ० ३७ प० २०)। अथ शाल्मलि , इय शाल्मलि = वृक्षविशेष । "सेंबर" इति लोके । द्वीपविशेपश्च । शाल्मलिस्तरुभेदे स्याद् द्वीपभेदेऽपि च यो ।' इति-(मे० पृ० १५५ १३८) । पिच्छिला पूरणी मोघा स्थिरायु शाल्मलिद्वंयो ॥ इति-(अम० ना० लि. पृ० १४४ श्लोक ४६) स्थिरायु'- प्टिवर्षसहस्त्राणि वने तिष्ठ (जीव) ति शाल्मलि ।' इति-- (श चि० पृ. ५५० स्त ० २५० ५) । अय यष्टि, इय यष्टि - हारलता, भार्गी, मधुका, शस्त्रभेदश्च । यष्टि पसि स्याद् भुजदण्डके । द्वयोहारलताभाग्योमंधकाशस्त्रभेदयो । 'इति- (मे० पृ. ३५ श्लोर २५) । अय मुष्टि , इय मुष्टि = बद्धकर , अङ्गुलीना सङ्कोच । "मुठी" इति लोके । अय योनि , इय योनि योनी = उत्पत्तिस्थानम्, जन्मवत्म, आकर, कारणम्, तोय च । 'योनि स्त्रीपुसयोश्च स्यादाकरे स्मरमन्दिरे । इति-(मे० पृ. ८३ श्लोक १६) । । ।

·है -- लिङ्गानुशासनवर्गः। स्यं मुनिः = मौनव्रती, तपस्वी । इयं मुनिः = तपस्विनी । 'मुनिः पुंसि : वसिष्ठादी वङ्गसेनतरी जने ।' इति---(मे० १० ८३ श्लोक: १५) । 'वाचं यमो मुनिः ।' इति--(अम० ना० लिंक १० २६२ श्लोक: ४२) । अयं स्वातिः, इयं स्वातिः स्वाती = नक्षत्रविशेपः, पञ्चदशनक्षत्रम् । अयं गव्यूतिः, इयं गव्यूतिः = क्रोशयुगम्, क्रोश द्वयम्, द्विसहस्त्रधनुः, गोरुतम् । 'धन्वन्तरसहस्त्रं तु क्रोशः, क्रोशद्वयं पुनः । गव्यूतं, स्त्री तु गव्यूति:रुतं गोमतं च तत् ।' इति वाचस्पतिः । 'धनुर्हस्तचतुष्टयम् ।' 'द्वाभ्यां धनुःसहस्त्राभ्यां गव्यूति: पुंसि भाषितः ।' इति च शब्दार्णवः' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ११५-६ स्तं० १ पं० १, २, ३) । अयं वस्तिः, इयं वस्तिः नाभ्यधोभागः, नाभिलिङ्गयोरन्तरम्, गुदं च । 'बस्ति भेरधो द्वयोः ।।' इति--(अम० ना० लिं० पृ० २२७ श्लोकः ७३) । 'वस्ति योनिरूहे नाभ्यवो, भूम्नि दशासु च ।' इति--- (मे० पृ० ५८ श्लोक: ५५) । 'वस्तयो द्वयोरिति च गुदमिति दुर्गारुणो' इति-(दु. लिं० पृ० ५६ पं० ९)। 'मूत्राशयपुटे वस्तिः' इति-- (प० र० मा० पृ० ४४ पं० १७) । आशयश्च पुटं च । मूत्राशयपुटे मूत्राशय : मूत्रपुटम्, इत्यर्थः । 'नाभेरधो मूत्रपुटं बस्तिमूत्राशयोऽपि च' इति च हैमीयनाममाला' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० २२७ स्तं० २५० ४०-१-२) । अयं मेथिः, इयं मेथिः = मेधिकाष्ठम्, खलेवाली, खले पशुवन्धनार्थकाष्ठम् । इयं मेथी-गन्धवीजा। ''मेथी"ति प्रसिद्ध शाकम् । अयं मेधिः, इयं मेधिः = खलेवाली, खले पशुबन्धनायारोपितकाष्ठम्, धान्यखले पशुवन्धनस्तम्भः । 'पुंसि मेधिः खले दारु न्यस्तं यत्पशुबन्धने ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३०६ श्लोकः १५) । मेध्यन्ते पशवोऽत्र । स्वामी तु-'मेथिः इति पठति । अयं मशि: मपिः मसिः, इयं मशी मषी पत्राञ्जनम्, लिपिसाधनविशेषः, लिपिप्रयोजना । स्याही" इति लोके । 'मेला मसीजलं पत्राञ्जनं च स्यान्मसिद्धयोः । इति--(वि० शे० पृ० २९८ श्लोक: २७) 'वर्णिका मसी। मसिनर्ना' इति- (त्रि० शे० पृ० २७२ श्लोक: ३, ४) । 'मेला पत्राञ्जनं मसिः ॥' इति-(हा० व० पृ० ४०६ श्लोक: १२) । मूर्धन्योपधोऽपि-'मलिनाम्बु मषी मसी।' इति च--- (अभि० सं० अभि० चि० पृ० २२ श्लोक: ४८४)। अयं इपुधि:, इयं इपुधिः=शराधारः, शराणां स्थानम् । 'तूणोपासङ्गतूणीरनिपङ्गा इपुधियोः ॥' इति-(अम० ना० लिं० पृ० २६३ श्लोक: ८८) । अयं इपः, इयं इपुः = वाणः, शरः । 'पत्री रोप, इषुर्द्वयोः ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २६२ श्लोक: ८७) । अयं ऋष्टिः, इयं ऋष्टिः = खड्ग :, तरवारी । "तलवार" इति लोके । 'ऋष्टि: खड्गस्तरवारिः, इति--(त्रि० शे० पृ० ३०० श्लोक: ५४)। अयं पाटलिः, इयं पाटलि:=वृक्षविशेप: पाटला 'पाडली" इति लोके । 'अथ द्वयोः । पाटलिः, पाटलामोघा काचस्थाली फलेरुहा ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० १४६ श्लोकः ५४) । 'अलिप्रिया विशालाग्राप्यमोघा पाटलिईयोः ।' इति च वाचस्पतिः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० १४६ मसी = कज्जलम्, मेला, . ।

·, १५८ मुकुन्दकोपे स्त० २ १० २५) । अय जालि झालि , इय जाटलि झालि = वृक्षविशेष । विशुक- वृक्षमदृश । “मोवा' इति प्रसिद्ध । अय पृश्नि, इस पृश्नि =अल्पतनु, रश्मिश्च । 'पृश्नि किरातोज्पतनु' इनि-(व० पृ० २०१ श्लोक ५)। अय तिथि , इय तिथि तिथीप्रतिपदादि- पञ्चदश, सामातिथि । 'तदाद्यास्तिथयो द्वयो ।' इति-(अम० ना० लि. पृ. ४३ श्लोक १) । दिन च इति दुर्ग । अय अशनि, इय अशनि वचम्, विद्युच्च । 'अशनि स्त्री- पुमयो स्याच्चञ्चलाया पवावपि ।' इति-(म० पृ० ८५ श्लोक ३३) । अय मणि , इय मणि = रत्नम अश्मजाति , मुक्तादिक च । 'मणि स्त्रीपुसयोरश्मनातो मुक्तादिवेऽपि च ।' इति-(म० पृ० ४६ दलोर २३) । अय शृणि सृणि , इय शृणि सृणि = अडकुशास्त्रम, शश्च । अइ कुमोऽस्त्री, सृणिनं पण् ।' इति-(वै० पृ० १११ श्लोक ८४) । अमरस्तु मृणि स्त्रियामित्याह-'अड कुशोऽस्त्री सृणि स्त्रियाम् ॥' इति-- (अम० ना० लि. पृ. २७९ श्लोक ४१) । स्त्रियाम्' इत्यैरदेशेन स्वीपुसशब्दसमुदायो लक्ष्यते । तेन सृणे पुस्त्व मपि' इति मुभूत्पादय । स्त्रियामिति प्रायिकत्वादुक्तम्, इति तु वयम--इति मुकुट' इति--- (अम० सु० व्या० टि• पृ० २७६ स्त० १ प० ३९ त) । 'शृणिरित्यपि । 'शूणिरहपुश- वाची च वागश्च तृणवावक ।' इति शकारभेद' इति-(अम ० सु० व्या. पृ० २७९ स्त० १ ५० १३) । अय मौलि , इय मौलि = चूडा, मुकुट च । 'मौलि किरीटे धम्मिल्ले चुडा- यामनपुनरम् ।' इति--(मे० पृ० १४८ श्लोक ४६) । अय केलि, इय केलि केली श्रीडा, परीहाम , पृथ्वी च । 'द्रवकेलिपरीहासा श्रीडा खेला च नर्म च ॥' इति-(अम. ना. लि. पृ० ८४ श्लोक ३२) । केलि पुमि । भिन्नलिङ्गाना द्वन्द्वाभावात् । 'केली' इति स्त्रियामपि । केलीषु तद्गाद्वानगुणान्निपीय !' इति नैपधात्--इति मुकुट । अय हलि = मद्धलम । इय हली = कलिकारी । हलिवूहद्धले' इति--(त्रि शे० पृ० ३०१ श्लोक २)। 'दीप्ता विशल्याग्निमुखी हली नक्तेन्दुपुष्पिका ॥' इति--(रा. नि० पृ० १३६ श्लोक १७)। अय-मरीचि , इय मरीचि =विरण , रश्मि ।'मरीचिर्मुनिभेदे ना, गभस्तावनपुमकम् । इति-~(मे. पृ. २८ श्लोर १६) । 'स्त्रीपुमाधिकारे-त्रुटिमसिमरीचय ।' इति लिङ्गानु- सामनम् । 'दयोमरीचि , किरणो भानुरुन कर, पदम् ।' इति शब्दार्णव ।' इति--(अम० सु. व्या०प० ४२ स्त० २ १० ३६ ७ ८) । अय हनु , इय हनु = कपोलावयव । 'हनु- हंद्रविलामिन्या नृत्यारम्भ गदे स्त्रियाम् । द्वयो क्पोलावय' इनि-(मे० पृ. ८४ श्लोक २९) । अय आयु , इय आसु = मूपिक , सूकरश्च । 'आख स्यामूपके' इति--(२०१० म. पृ० ५३ प० १०) । आखू सूबरमूपिको।' इति च-(. पृ. २१४ दलोक ७) । अय कन्यु इय-वन्यू =वदरी। "वर" इति लोदे। 'अप द्वयो । कर्वन्धूबंदरी कोली' इति -प्रम• ना. लि. पृ० १४० दलोष ३६) । अय मिन्धु = ममुद्र । इय सिन्धु ·- । लिङ्गानुशासनवर्गः। = नदी । 'सिन्धुर्वमथुदेशाब्धिनदे ना, सरिति स्त्रियाम् ।' इति---(मे० पृ० ८० श्लोक: २५) । अयं मृत्युः, इयं मृत्युः = प्राणवियोगः, मरणम्, यमश्च । 'अन्तो नामो द्वयोर्मृत्युः इति--(अम० ना० लिं० पृ० ३०१ श्लोक: ११६) । 'मृत्युर्ना मरणे यमे ।' इति---(मे० पृ० ११६ श्लोक: ४६) । अयं मनु : = प्रजापतिः, स्वायंभुवादि: मंत्रो वा । इयं मनु:-प्रजा- पतिपत्नी, ओषधि विशेषः, स्पृक्का च । 'स्पृथका च देवी पिशुना वधूश्च कोटिर्मनुर्ब्रह्मणिका सुगन्धा ।' इति--(रा० नि० पृ० १०८ श्लोक: ११३) । अयं अवटुः, इयं भवटुः घाटा, ग्रीवापश्चाद्भागः । 'पिण्डारे त्ववटो:' इति ।' घाटाऽप्यवटुरक्लीवे' इति च-- (वै० पृ० १८० श्लोकः ८५) । अयं एरिः, इयं एर्वारुः = कर्कटी । "काकड़ी" इति लोके । आडि एरिः । 'स्यादेरिस्तु कर्कटी।' इति-(रा० नि० पृ० ४२२ श्लोक: २१) । 'स्वार्थे कः' । एस्किम् = कर्कटी । एहिक कर्कटिका' इति---(प० र० मा० पृ. ३४ पं० ९) । इतिः = कर्कटी। 'उन्मत्तो धुस्तुरिहि: कर्कटि : स्यात्' इति पुंस्काण्डे रत्नकोपः । दीर्घादिरपि-ईरि:= कर्कटी । 'तुर्यस्वरादिरीर्वारु: कर्कटयां कथ्यते बुधैरिति । 'स्मृता वालुकिरीरुिरिति हारावली' इति-(सि० कौ० टी० पृ० ९२ पं० ११-२-३)। अमरोऽपि-~-'ईवारु: कर्कटी स्त्रियो ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १८० श्लोक: १५५) । उर्वारुः = कर्कटी ,। 'उर्वारु: कर्कटी प्रोक्ता व्यालपत्रा च लोमशा।' इति धन्वन्तरिः । उर्वारुकम् = कर्कटी। 'उर्वारुकं पित्तहरं सुशीतलम्' इति धन्वन्तरिः' इति-- (रा० नि० पृ० ४१ श्लोक : १७६- ७) । 'उर्वारुकमित्र बन्धनात्' इति च श्रुतिः' इति-(अम० सु ० व्या० पृ० १८० स्तं० २ पं० २४)। अयं ऊरुः, इयं अरुः = जंघा, जानूपरिभागः । 'ऊरुस्त्ववयवान्तरे।' इति--(श० र० स० पृ. २५१ पं० १४) । 'सक्थि क्लीवे, पुमानरुः' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोक: ७३) । यादवस्तु विकल्पेन' पुंस्त्वमाह-'सक्थि क्लीवं, पुमान्वोरुः' इति च--(वै० पृ० १७७ श्लोक: ५९) । पक्षे स्त्री । ऊरोरुपरिभागः सक्थीति क्वचिद्भेदो दृश्यते । अयं कन्दुः, इयं कन्दुः= भर्जनपात्रम्, स्वेदनी । “कडाही" इति लोके । 'ना कन्दुर्वा, स्वेदनी स्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३१२ श्लोक: ३०)। कन्दुर्वा ना विकल्पेन पुमान्, पक्षे स्त्री । अयं काकुः, इयं काकुः = वक्रोक्तिः, जिह्वा च । 'उल्लाप: काकुवाक्' इति । काकुर्वनि- विकार: स्यात्' इति च- (अभि० सं० अभि. चि० पृ० १५ श्लोक: २७५) । 'काकुस्तु जिह्वा' इति-(वि० शे० पृ० २९२ श्लोक: ३१) । 'काकुः स्त्री भिन्नकण्ठोत्थः शोक- कोपादिवैकृतात् ।' इति-(वै० पृ. ३१ श्लोक: ७) । राघवस्तु वाच्यलिङ्गत्वमाह--'त्रिलिङ्गे काकुशब्दस्तु ध्वनिवरूप्यसम्भवे । गायकानां कण्ठदोपे, कच्चिदर्थेऽव्ययं पुनः ।।' इति--(ना. मं० पृ. ३ पं० १७) । अयं किष्कु:, इयं किष्कुः = वितस्तिः, सप्रकोष्ठहस्तश्च । 'किष्कु- योर्वितस्तौ च सप्रकोष्ठकरेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० ३ श्लोक : २३)। अयं वाहुः, इयं वाहुः - ·मुकुन्दको = याद गुज्यापर्यन्लावयवावगेप, मुजा "वाह" इति लोके । 'द्रो परी द्वयो । मुजदाहू प्रव. प्यो दो' इति-(R२० ना० लि. पृ० २३० टोक ७६,८०) परौ द्वौ भुजबाहुादी स्त्रीपुमयो । 'म गवर, दय गवेषु =तृणधान्यविशेष, पारयगोचूमाम्यमत्पन्नम् । 'स्त्री गदेधुर्गवेधुका । इति । गवंडुरिन्यपि । इनि-(अम. ना. रिं० पृ. ३१० लोक २५) । अय रा, इय रा% घनम, स्वर्णम् , जदद , गदश्च । 'राप्नु वयोपने स्वर्ण इति-(ना० रा. मा० पृ. ८ प० १३) । अय गो = अग्लोबदं । इय गौ = मौरभेयी, मुभिः । 'गो स्वर्ग च बलीवर्दै रहमी घ गि पुमान् । यी मोरमयी दृग्वाणदिग्वाग्भूप्वप्म मूनि च ।' इति-- (मे० पृ. २१ श्लोक १) । य म गिव । इय मा = लक्ष्मी । 'मो यमै समयेऽपि स्याद्विपे च मनुसूदन । मा म्बी पारपाया, म्यात् पुलिङ्गश्चन्द्रशेखरे ।। इति-(म० पृ० १०८ इटोर १ )। पुग्पोत्तमोऽपि मक्षेपत पुम्त्रीलिङ्गवाचकगदानाह--(वि० पृ० ३९२-३दलोक १५, १६ १७, १८)। अथ स्त्रीसयोः केलि-मणियोनि-मंसि-मुनि । मरीचिः शाल्मलिः स्वातिः श्रेणि-मुष्टि-स्तिथि: मृणिः ॥ मि-गंमस्ति-रदानी रे-पाणी-पधि-राशय । वस्तिश्च विष्षुः कन्दुश्च रेण-तवि-प-बावः ।। गण्डप-गर्ज-जागर-मुज-वील-ज्वाल-वर्तक-बीटाः उत्कण्ठ-सट-वराटक-रमसा. स्त्रीत्वे तु यावन्ताः ॥ शल्लको वृश्चिक. कोटः शार-स्तूगो घट. कटः शफरो वेतस-दचामी स्त्रिया ड्यन्ताः प्रकीर्तिता ॥इति।। - - एगा व्यास्था- . - अति । यथानन्तरम् । 'स्त्रीपुमयो' इयविकार । एते केल्यादय पणिपर्यन्ता भन्दा स्त्रीमयो स्यु । उमिरिति । एते अादयो बाहुपय्यं ना गन्दा स्त्रीपुमत्रो भ्य । अय गमस्ति:: हिरण , मूर्यच । इय गम्ति -स्वाहा । 'गम्नि किरणे मूर्ये, म्वाहामा तु योपिति।' इति-- (मे. १०६. इलो १०७) । गम्ति किरणे रवौ ।' इति च--(ना० २० मा० पृ. ७९ प०१०) । अय राशि, इय राशि = मेषादय , पुजपच ! 'दो रागी पुश्चमेशद्यो, इनि--(अम० पृ. ४३४ दलोर २१४) । 'रागिमगदिपुग्यो ।' इति च--(मे० पृ. १६३ दोन १२) । अय रेण इय रेणु = रज, पूति । रेणुदंयो, स्त्रिया धूलि' इनि--(अम. ना. ना. fr.

·(मे० पृ० -- - - लिङ्गानुशासनवर्गः । लिंक पृ० २९६ श्लोकः ९८) । 'रेणुः स्त्री पुसयो—लो, पुंलिङ्गः पर्पटे पुन: ।' इति च- ४६ श्लोकः २५) । अयं तनुः, इयं तनु:= शरीरम्, त्वक् । 'तनुर्वपुस्त्वचोः । विरलेल्पे कृशे' इति --(अनेक सं० पृ०.२३ श्लोक २७०) । 'तनु: काये त्वचि स्त्री, स्यात्विष्वल्पे विरले कृशे ।' इति-(मे० पृ० ८३ श्लोकः. ९) । अर्तीत्यादिना उसि 'तनु' सान्तापि। प्रयोगश्च–'तनुपे तनुपे कम्' इति वासवदत्तायमकात्-इति मुकुटः । 'प्राणिजाते:' इत्यूङ् । ऊङि 'तनूः' तथा च प्रयोग.-- 'बरतन ! सम्प्रवदन्ति कुक्कुटाः' इति भारविः, इति-मुकुट:' ॥ क्षेमेन्द्रेण तु औचित्यवचारचर्चायां यथा. कुमास्वासस्य 'अयि विजहीहि दृदोपगृहनं, त्यज नवसङ्गमभीरु वल्लभम् । अरुणकरोद्गम एष वर्तते, वरतनु ! सम्प्रवदन्ति कुक्कुटा ।' इत्युक्तम् ।' इति---(अम० सु० व्या० टि० पृ० २२६ स्तं० २ पं० ३८ तः. ४२ या०) । गण्डूषेति । एते गण्डूपादयो रमसान्ता. शब्दाः पुस्वियोः स्युः । अयं गर्ज', इयं गर्जा = ध्वनिविशेषः, मेघ नादः, मत्तकरी च । 'कूजनं कूजितं गर्जा, न क्लीवे, मर्जना न ना । इति--(वै० पृ० ३१ श्लोक. ३) । 'स्तम्बेरमो गजो गर्ज:' इति च-(०१०९ श्लोकः ६०)। अयं जागराः, इयं जागरा-जागरणम् , निद्राभावः, कवचश्च । 'जागर्या जागरा द्वयोः।' इति-(अम.. ना० लि. पृ० ३९२ श्लोकः १६) । अयं ज्वालः, इयं ज्वाला = अग्निशिखा; दग्वान्नम्, दाहश्च । 'वर्द्धयोलिकीलो' इति-(अम० ना० लि. पृ० २४ श्लोकः ५७) । अयं वर्तकः = पक्षिविशेषः, अश्वखुरश्च । 'खुरेऽप्यश्वस्य वर्तकः ।' इति-- (अम ना० लि. पृ० ३९८ श्लोकः ११) । इयं वर्तिका पक्षिविशेपः, वर्तकस्य स्त्री। 'वत्तकस्तु खुरेऽश्वस्था, विहीं वर्तिका द्वयोः ।' इति-(मे० पृ० १३ श्लोक: १५४) । अयं वीडः, इयं क्रीडालज्जा । 'मन्दाक्षं ह्रीस्वपा व्रीडा लज्जा' इति--(अम० ना० लि. पृ० ७९ श्लोकः २३) 'वीडोऽक्लीवे त्रपा लज्जा, इति च' रमसः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० स्तं. २ पं० ३०) । रभसस्त्विह विशेषमाह-'गण्डूषगर्जभुजजागरहारकीलज्वालाज्झटारभस- वर्तकमशृङ्गाः । व्रीडादयश्च वरटश्च वराटकश्च उत्कण्ठवाणकरकाश्वसमासनाश्च ।' इति-- (अम ना सु० व्या, पृ० ७९ स्तं० २ पं० २८, २९, ३०) । अय हार. = मुक्तासरः, मुक्ता- वली, मुक्तामाला, संग्रामश्च । इयं हास-मुक्तावली, कपिलद्राक्षा । 'हारो मुक्तावलो युधि ।' इति० (मे० पृ० १३० श्लोक. १००) । 'हारा मुक्तावली हार:' इति च रभसः' इति- (अम० सु० व्या० पृ० २३९ स्तं० १ पं० २५) 'अयं अज्झटः, इयं अज्झटा = ओपधिविशेपः, भूम्यामलकी, वितुन्नकः । 'अथ वितुन्नकः ॥ झटाऽमलाऽज्झटा ताली' इति--(अम० ना० लिं० पृ० १७१ श्लोकः १२६-७) । अयं गर्द्धः, इयं ग‘स्पृहा, अभिलाषातिशयः, इच्छा च । "कामना" इति लोके । अयं शृङ्ग:-कूर्चशीर्षकवृक्षः, जीवकोपधिः, मुनिविशेपश्च । इयं शृद्धिः, शृङ्गी मत्स्यविशेषः, ममुरस्य. प्रिया । “सींगी मच्छी" इति लोके । विपा, अतिविपा, कुण्डलादिभूषणानां स्वर्णम्, ऋषभोपधिश्च । 'शृङ्गः स्यात्कूर्चशीर्षके। स्त्री विषायां स्वर्ण- - ·मुकुन्दकोषे मीनभेदयोपभौषधौ ।' इति--(मेह.पृ०२३ दशोकार) 1 अयं घरट =हस । घरटा, वरटो-हसी, हसस्य स्त्री, गन्धोये च ! "वरडे" इति लोके । 'वरटायोःरटया स्त्री. हस्या तु तत्पती पुमान् ।' इनि-(मे० पृ० ३७ श्लोक ५० वरदो अपिता बरटा वरटीहस्योस्तत्सतो वरट स्मृत ।' इति तारपाल' इति--(अम० सुब्बा० पृ० १९७ स्त. २ १० ११-२) । 'गन्धोली वरटा द्वयो ॥' इति च-(अम• ना० लि. पृ० १६७ श्लोक २७) अय उत्कण्ठ = गण्डकुसुमम्, सन्जातमदो हस्ती । 'उत्कण्ठो गण्डकुसुमम्' इति- (हा. व. पृ० ४०४ दलोक. ६१)। शृङ्गारस्य पोडशबन्धान्तर्गतबन्ध विशेषश्च । आसन इति तस्य प्रसिद्धि । तल्लक्षणम्-'नारीपादौ च हस्तेन धारयेद् गलके पुन । स्तनापितकर कामी वन्धश्चोत्कण्ठसक ।' इति-(श० चि० पृ० ३३९ स्त० १ १०५ त १० या०), इय उत्तण्टा उत्कलिका इष्टलाभे कालक्षेपासहिष्णुता, आकाक्षायां च । 'उत्कण्ठा रुहरुहिका' इति । भाकल्पक उत्कण्ठा' इति च-(त्रि० शे० पृ० २७३, श्लोक ६ पृ० ३१२ इलोक २८) । कामादिजस्मृतिश्च । 'चिन्ता तु स्मृतिराध्यान स्मरण सस्पृहे पुन । उत्कण्ठोदररिके तस्मिन, अभिध्या तूभयोरपि ।' इति च शब्दार्णव' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ८२ स्त० १ प० ३, ४, ५) । अय करक , इय परका वर्षापल , मेयोपल । "योला" इति लोके । 'करवस्तु पुमान पक्षिविशेपे दाडिमेऽपि च । द्वयोम॑घोपले, न स्त्री कर च कमण्डलो ।' इति-(मे० पृ. ५ श्लोक ५४) । अश्व = घोटक । "घोडा" इति लोके । वडवा । "घोडी'इति लोके । 'अश्व पुजातिभेदे च तुरणे च पुमानयम् ।' 'इति--(मे. पृ० १५७ श्लोक ३)। 'अश्वस्तुरङ्गस्तुरग' इति-(वै० १० १११ श्लोक १०) । 'वाम्य श्वावडवानी ।' इति-(वै० पृ० ११२ श्लोक १०७) । सम =विष्णु , राशीनां राज्ञाविरोध, मानस्य प्रकारविशेषश्च । समा=संवत्सर , अलङ्कारविशेपश्च । 'ममा संवत्सरे स्त्रियाम् इनि--(मे० पृ० ११० श्लोक ३४) । आसन = वृक्षविशेष , जीवद्रुम । 'आमनो जीवर द्रुमे।' इति-(मे. पृ० ८५ श्लोक ३७) । आसना=स्थिति । 'स्यादास्पा त्वासना स्थिति ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ. ३९२ श्लोर २१)। 'आमनी' अपि 1 'आसनी विपणो स्थित्याम्' इति--(मे० पृ० ८५ श्लोक ३७) । पमब्दाना घ्यास्योदाहरणानि तु पूर्ववद बोयानि । इमे गण्डूपादयः शब्दा स्तोत्वे स्त्रीलिङ्गभावे तु टावन्ता टाप्रत्ययान्ता एवेति भया । न तु ड्यन्ता इत्यर्य । शल्लक इति । एते शल्लवादयो बैतसान्ता दादा पुस्त्रीलिङ्गा भवन्ति । शल्लक "मल इत्यपि । तूण =वाधार, स्वनामस्यात इपृधि । सुगा= राधार' । 'स्त्रिया तूणेषुधी उपासङ्ग' इति रलकोप' इति-(अम. सु. व्या० प० २६३ स्त० १ ५० ३८) । गोरादि वात् डीप्यपि । तूणी - नीलो, निषङ्ग, शराधारसन । 'तूणी नोल्या, निषड्ने वा ना' इनि-(मे० पृ० ४६ श्लोक १६) । 'तूणी तु नील्या, तूणो अश्वा- ·लिङ्गानुशासनवर्गः । १६३ - निपङ्गके।'- इति च--(वि० प्र० पृ० ४६ श्लोक: २५) । शेपशब्दानां व्याख्यादयस्तु पूर्व- वज्ज्ञेयाः । अमी शल्लकादयः: शब्दाः स्त्रियां स्त्रीलिङ्गे ङचन्ता टीप्प्रत्ययान्ताः प्रकीर्तिताः कथिताः ।.न टाप्प्रत्ययान्ता इत्यर्थः । तथा चामर:---(अम० ना० लि. पृ० ४६१ श्लोकः ३७, ३८.)। स्त्रीसयो-रेपत्यान्ता द्वि-चतुः-षट्पदो-रगाः । जातिभेदाः पुमाख्या-श्च स्त्रीयोगैः सह मल्लकः ।। अमि-वराटक: स्वाति-वर्णको झाटलि-मनुः । मूपा सृपाटी कर्कन्धू-यष्टि: शाटी कटी कुटी ॥' इति ।। अनयोख्यिा- - पुमान् वैदेहः विप्रः पुमान्, 1 अमिरिति च । 'स्त्रीपुंसयोः' इत्यधिकारः। अपत्यार्थे विहिता येऽणादयस्तदन्ताः सर्वे स्त्रीपुंसयोः स्युः । यथा-उपगो: अपत्यं पुमान् औपगवः । उपगोः अपत्यं स्त्री औपगवी। विदेहस्य अपत्यं = जनकात्मजः । विदेहस्य अपत्यं स्त्री वैदेही = जनकात्मजा, जानकी। गर्गस्य अपत्यं पुमान् गार्यः = गर्गात्मजः । गर्गस्यापत्यं स्त्री गार्गी = गर्गात्मजा । द्विचतुः पट्पदोरगाः । द्विपद-चतुष्पद-पट्पदवाचिन:, उरंगवाचिनश्च जाति (भेदा.)विशेषाः स्त्रीपुंसयोः स्युः। तत्र द्विपदजातिभेदो यथा—मानुषः पुमान्, मानुपी स्त्री । ब्राह्मणः पुमान् , ब्राह्मणी स्त्री। विप्रा स्त्री। क्षत्रियः पुमान् , क्षत्रिया स्त्री । वैश्यः पुमान् , वैश्या स्त्री। शूद्रः पुमान् , शूद्रा स्त्री । अजादित्वात् टाप् । 'शूद्रा चामहत्पूर्वा जातिः' (वा० ४।१।४) इत्यनेन टाप् बोध्यः । बकः, वकी=पक्षिविशेपः । "वगुला" "बगुली" इति च लोके । हंसः, हंसी = पक्षिविशेपः । मयूरः, मयूरी = पक्षिविशेषः । ' 'मोर" इति लोके । सारसः, सारसी = पक्षिविशेप. । चतुष्पदभेदो यथा--मृगः, मृगी = वन्यपशुविशेष. । "मृग" इति लोके । हस्ती, हस्तिनी = वन्यपशुविशेषः । "हाथी" "हथिनी" इति च लोके। सिंहः, सिंही = वन्यपशुविशेपः । 'शेर" सिंहिनी" इति च लोके । यः, हयी = ग्राम्यपशुविशेषः । "घोड़ा", 'घोड़ी" इति च लोके । गर्दभः, गर्दभी = ग्राम्य- पशुविशेषः । "गधा" 'गधी" इति , च लोके । कूर्मः, कूर्मी = जलजन्तुविशेपः । “कछुवा" 'कछुवी" इति च लोके । पट्पदभेदो यथा--मधुकरः, मधुकरी । भृङ्गः, भृङ्गी । भ्रमरः, भ्रमरी = सपक्षकीटविशेपः । “भौंरा" "भंवरी" इति च लोके । उरगः, उरगी = सर्पः । “साँप" 'साँपिन" इति च लोके । नागः, नागी = सर्पः, सर्पजातिविशेषश्च । 'जातेरस्त्रीविषयात्'- (४।१।६३) इति ङीप् । अबाधिता इत्येव । वाधिता, इति किम् ? मक्षिका । 'वर्वणा मक्षिका नीला' इति । शिवा, स्त्रियां शिवा' इति । लूता, 'लूता स्त्री' इति । जातिवाचिनः स्त्रीपुंसयो: . .. - ·- मुकुन्दको स्यु । दुण , द्रुणो कोटविदोष । “बिच्छू" इति लोके । मत्स्यौ जलजन्तुविशेष "मछली" इति लोके । केचित्तु षट्पदादिमिरस्यकवाक्यता वदन्ति । पुमाख्या (पुरुषाच्या) पुन्नामानि स्वीयोग सह वनमाना स्त्रीपुमयो स्य । इन्द्र; इन्द्राणो देवराज, देवराज्ञी । ब्राह्मण ब्राह्मणी = विप्र , विप्रपत्नी। मातुभ्रोता मातुल = "मामा" इति लोके । तस्य स्त्री मातुलो- "मामी" इति लोके । पुसि वर्तमानो मातुल । स्त्रीयोगात स्त्रीत्वेऽपि वर्तते । शूद्रस्य स्त्री सूदी- शूद्राणो । वर्णक , वर्णका = लेपनम् । 'उबटन" इति लोके । 'वर्णकश्चारण, स्त्री तु चन्दने, च विलेपने । द्वयो,नील्यादिषु स्त्री स्यादुत्व माञ्चनस्य च ।' इति-(मे. पृ० १३ श्लोक १५३) । रभसस्तु पुन्नपुसकत्वमाह-विलेपने चन्दने च वर्णकं पुन्नपुसकम् ।' इति--(अम० स० व्या० पृ० ४६१ स्त० २५० १९, २०) । मूप, भूपा:-तेजसावर्तनी, स्वर्णावावर्तनपात्रम्, स्वर्णादिविलपनमाण्डम् । “परिया" इति लोके । वेवसावर्तनी भूषा' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३४८ श्लोक ३३) । 'मूषा स्वावर्तनी मूषो' इति च शब्दार्णव' इति-(अम० सु० ग्या पृ० ३४८ न०२५० २५-६) । शे० प्रा० । तथा च यादव --(वै० पृ. २९१ श्लोक २४-५-६-७) । स्त्रीप्राण्या. स्त्रिया, पुंसि {प्राण्यर्थी, विना स्वि-है । स्त्रीत्वेनो-क्त-स्तथाऽपत्येऽणादि, प्युन्नादि शिल्लिनि ।। अस्य व्यास्था- स्त्रीति । इह तु स्त्रीत्वेन स्त्रीलिङ्गया उक्त कपित निता स्त्रीप्रापर्था तीप्राणि- वाचका. दा सिया स्त्रीलिङ्गे स्यु । एव पुप्राण्यर्थाः पुस्पमाणिवाचका सन्दा, पुनि पछि स्यु । तया अपत्ये तोके तनयहिनोरित्ययं । यत् प्रणादि अप्रत्ययमति, स्पिनि मरे प्लादि च तत्सर्व स्त्रीपुसयो स्यु । "क्वचि द्रश्मि-मयूखां-शु-धुणि-वृष्णि-गमस्तयः । सृपाटी त्रिसरा सूमिः सुपुम्णा यष्टि-रिगुदी ॥ बलम्बी शल्लकी मल्ली वरटा जालि कुटी। पाटी रेणु-हरेणू-द-जलूका-कोलि- मूळय. " उलठा कङ्कनी फन्दू-वितस्ति रयि-नलि। भूपस्य च निकाप्रीडा प्रेगोलि फलमोमटी।"इति ।

·तिङ्गानुशासनवर्गः। एपां व्यारया-- क्वचिदिति । फलम्वीति । उत्कण्ठेति च । रश्मिश्च मयूखश्च अंशुश्च घृणिश्च वृष्णिश्च गभस्तिश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते रश्म्यादयो गभस्त्यन्ता रश्मिवाचकशब्दाः सवचित् कदाचित् स्मीपुंसयो स्युः। अयं रश्मिः, इयं रश्मिः-किरणः । इत्यादि। त्रिसरः, त्रिसरा - कृसरा । 'खिचड़ो" इति लोके । 'तुल्यो तिलान्ते कृसरत्रिसरो:' इति-(अभि० सं० अभि० चि० पृ० १६ श्लोक: ३६८) 1 अयं सूनिः, इयं सूमिः सूर्मीः= लोप्रतिमा । सूर्मी स्थूणायः प्रतिमा' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४६ श्लोक: ३५) - 'सूर्मिस्थूणान्यलोहजा।' इति च-(वै० पृ० १३.७ श्लोक: २२) । सुषुम्णः = सूर्यकिरण : । सूपुम्णा = नाहीविशेषः, इडापिङ्गलयोर्मध्ये वर्तमाना पृष्ठवंशान्तर्गता नाडी सुषुम्णेत्युच्यते । इङगुदः, इङ गदी =तापसतरुः । "इंगुआ" "हिगोटा" इति च विख्यातस्तापसद्रुमः । 'अथ द्वयोः 11 इङ गुदी, तापसतरुः' इति-(अम० ना० लि. पृ० १४४ श्लोक: ४५-६) । इङ गुदाज्जातेरिति डीप् । कलम्बः, कलम्बा, कलम्बी- शाकविशेषः, उपोदकी, नालिकाशाकम् । "नाली" "करें" इति च लोके । 'उपोदकी कलम्बी च पिच्छिला पिच्छिलच्छदा।' इति-(रा०नि० पृ० ३५३ श्लोक: ७४) । 'अस्य (गाकस्य) तु नालिका || कडम्वश्च कलम्बश्च' इति- (अम० ना० लि. पृ० ३१४ श्लोकः ३४-५) । 'कलम्बी शाकभेदेस्यात्कदम्बशरयोः पुमान् ।' इति-(म० पृ० १०५ श्लोक: ६)। 'कलम्ब: सायके नीपे, नालीशाके कलम्व्यपि ।' इति च-(वि०प्र०पृ० १०७ श्लोकः १)1 मल्लः = बाहुयोधी । मल्ली वाहुयोधिनः पत्नी । 'मल्ल पाने कपोले त्र मत्स्यभेदे वलीयसि । इति-(मे० पृ. १४८ श्लोक: ४४)। अयं हरेणुः =सतीनः, कलायः । “मटर"इति लोके ॥ इयं हरेपाः रेणुका; भस्मगन्धिनी, कुल- योपिच्च । 'हरेणुर्ना सतीने, स्त्री रेणुकाकुलयोपितोः।' इति-(मे० पृ० ५१ श्लोक: ८६) । जलूकः, जलूका = जलजन्तुविशेषः, जलौका, रक्तपा, जलोरगी । 'रक्तपा तु जलोकायां स्त्रियां भूम्नि जली- कसः।' इति-(अम० ना० लिं० पृ० १०१ श्लोक: २२)1 'जलौकापि जलोका स्याज्जलूका जलज- तुका।' इति तारपाल:' इति-(अम० सु० व्या० पृ १०१ स्तं० २ पं० ९, १०) । सान्तोऽपि। 'जलोरगी जलीका तु जलौका च जलौकसि।' इति च संसारावर्तः' इत्यनेन वहुवचनं प्रायिकम्' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १०१ स्तं० २ पं० ८, ६) । अयं कोलि:, इयं ,कोलि:= बदरी। "वेर" इति लोके । दीर्घान्तोऽपिः कोली। 'अथ द्वयोः । ककन्धू,बदरी कोली' इति-(अम० ना० लि. पृ० १४० श्लोकः '३६) । 'कोली कोलिश्च कर्कन्ध्वाम्' इति च--- (सि० की० पृ० ४० 'श्लोक: ४३६) 1 कङ्कतः, कइंतिका, कङ्कती =प्रसाधनी, केशमार्जनी ॥ "कङ घो" इति । "कंघी" इति च लोके । 'प्रसाधनी कङ्कतिका' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २४९ श्लोक : १३९) । 'कङ्कती तु प्रसाधनो' इति स्त्रीकाण्डेऽमरमाला। 'कङ्कतं तु प्रसाधनम्' इति क्लीव- - ·१६६ मुकुन्दकोपे काडे च' इति-- (अम० मु. या० पृ० २५० स्त० १५० ७, ८)। 'केसप्रसाधनद्रव्ये तया कनिका मना।' इति । 'देशप्रसाधनद्रव्ये वकृती समुदाहृता।' इति च- (श० र० स० पृ. १४० ५० १०)। अप रयि , इय रयि = अन्नन्, जल च । अप बन्जलि , इस अजलि = हम्नसम्पुट मिरितप्रसृति, कुइवपरिमाण च । 'अन्जलिस्तु पुमान् हस्तमम्पुटे कुडवेऽपि च । इति--- (मे० पृ० १४९ श्लोक ६०)। त्रिक , त्रिका = कूपनैमि', कूपान्ते रन्ज्यादि धारणयरम् ।' 'त्रिका कूपस्य नेमी स्या,त्यिक पृष्ठाघरे गये।' इति--(मे० पृ. ३ श्लोर २६) । अय प्रेसो- लि, इय प्रेखोलि = दोला, दोलनम् । 'प्रेखोल्न तु प्रेखोल प्रेखो रेखोल्नाद्यपि ।' इति-(२० पृ० ११५ श्लोक १३६) । पलक ,पलकोमत्स्यभेद । 'फलको मत्स्यभेदे ना, वाच्यवफल- कान्विते।' इति-(मे० पृ० ९७ श्लोक ९७)। शेषशब्दाना व्याख्योदहरणानि प्रागुवनानि । दुर्गमिहाऽपि समरहितान् कान्तादीन् पुस्त्रीलिङ्गवाचकशब्दानाह- (दु. लि. पृ० ३८-९ इकोन ८०१-२)। सल्लक-वृश्चिक-पिटक-कुटि-वराटक-मल्लक- कट-यष्टि-घटाः । शाट-किट-सृपाट-मरीचि-मुष्टि-किष्कु-मणि-तरणि-तिथि ॥ अण्य-रणि-श्रेणि-स्वाति-वस्ति-रेणु-मुनि-योनि-कर्कन्धु सिन्धिव-पुधि-मन्व-शनि-मृत्यु-कन्दर-कलम्ब-शाल्मलयः द्वि-चतु-पद-भ्रमर-वरट-नाम मूपे-पु-वाह्व-उहि सदशम् । पाटलि-जाटल्यू-मि स्त्री-नर-लिङ्गा इति समाप्ता ॥' इति । । ॥ एपो व्यापा- मल्रवेति । सल्रक्श्च वृश्चिकश्च पिटश्च कुटिश्च वराटश्च मल्लकश्च क्टश्च यप्टिश्च पाश्चेतीतरेतरयोग द्वन्द्व एते सल्लकादय शब्दा स्त्रीनरलिङ्गा भवन्ति । वक्ष्यति स्त्रीनरलिङ्गा समाप्ता । इति तेनाय सम्बन्ध सिद्धो भवति । पिटक', पिटका नलादिर- चितभाण्डविशेष , कण्डोल । "पेटी" "पिटार" इति च लोके । "ण्टिक स्यात्तु विस्फोटे मजूपायामपीप्यते।' इति–(अने० स० पृ. ५४ श्लोक ६५) । 'पिटकस्त्रिपु विस्फोटे, मञ्जूपाया पुन पुमान् ।' इति-(मे० पृ० १० श्लोक १२०)। स्त्रिया पिटका । 'पेटक' इत्यपि। पिटक पटक्स्तया।' इति--(द्वि० को० पृ. ४१३ श्लोक ४६) 'पैटक पुस्तका- दोना मञ्जूषाया कदम्बके ।' इति च-(दि० प्र० पृ० १० श्लोक १०३) शाटश्च क्टिश्च ·- लिङ्गानुशासनवर्गः । १६७ सृपाटश्च मरीचिश्च मुष्टिश्च किष्कुश्च मणिश्च तरणिश्च तिथिश्चेति समाहारो द्वन्द्वः । एते शाटादयः शब्दाः स्त्रीनरलिङ्गा भवन्ति । अणीति च । अणिश्च मरणिश्च श्रेणिश्च स्वातिश्च वस्तिश्च रेणुिश्च मुनिश्च योनिश्च कर्कन्धुश्चेति समाहारो द्वन्द्वः । सिन्धुश्च इषुधिश्च मनुश्च .अशनिश्च मृत्युश्च कन्दरश्च कलम्वश्च शाल्मलिश्चेतीतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते अण्यादयः शाल्मल्यन्ताः शब्दाः स्त्रीनरलिङ्गा स्युः । कन्दरः कन्दरा-कृत्रिमगृहाकारविवरम्, दरी। 'दरी तु कन्दरो वा स्त्री' इति--(अम० ना० लि. पृ० १२६ श्लोक: ६)। पक्षे कन्दरा। 'कन्दरोऽङ कुशे । विवरे च गुहायां च' इति--(अने० सं० पृ० ९२ श्लोक: ५६२-३) । स्त्रियां टाप् । तथा च प्रयोग:-- 'कन्दरासु तरुणीरिह नयति रविः' इति माघ:-- इति मुकुट:' इति--- (अम०- सु० व्या टि० पृ० १२६ स्तं० १ पं० ४१-२) । शेपशब्दानां व्याख्यादय: प्राग्वद् वोध्याः । द्वीति । द्वे चत्वारि च पदानि येषां ते विचतुप्पदाः । द्विचतुष्पदाश्च भ्रमरश्च वरटश्च तेपां नाम संज्ञा । मूपश्च इषुश्च वाहुश्च अहिश्चेति समा-- हारो द्वन्द्वः । सह दंशेन वर्त्तते इति संदशम् पाटलिश्च जाटलिश्च ऊर्मिश्चेति समाहारो द्वन्द्वः । एते स्त्रीनरलिङ्गाः स्युः । द्विपदानां मनुष्याणां पक्षिणां च नाम । चतुप्पदानां हस्त्यादीनां कूर्मादीनां च नाम । जातिवचनात् नित्यं त्रीत्वं प्राप्तम् । पट्पदानां भ्रमदीनां वरटादीनां च नाम । शिल्पिनां नाम । ते तु यथा--'तक्षा च तन्तुवायश्च नापितो रजकस्तथा । पञ्चम- श्चर्मकारश्च कारव: शिल्पिनो मताः ॥' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ३४० स्तं० १ पं० ३२-३) । अपि च--'मालाकार: कर्मकार: शंखकारः कुविन्दकः । कुम्भकार: पडेते शिल्पिनां वराः ।। सूत्रधारश्चित्रकरः स्वर्णकारस्तथैव च। पतितास्ते ब्रह्मगापादजात्या वर्णसङ्कराः ॥' इति च-(श० चिं० पृ० ५६७ स्तं० १ पं० ५ त: १३ या०) । सुवर्णकार: सुवर्णकारी, कलाद: कलादी । "सुनार" "सुनारिन" इति च लोके । 'नाडिन्धमः स्वर्णकार: कलादो रुक्म कारके ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४१ श्लोकः ८) अन्तावसायी अन्तावसायिनी, नापितः नापिती । नाई" 'नाइन' । "नाऊ" "हजाम" इति च लोके । 'क्षुरिमुण्डिदिवाकीर्तिनापितान्तावसायिनः ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४१ श्लोकः १०)। तक्षणी तक्षा= रथकारः । 'सुतार" 'बढ़ई" इति च लोके । 'तक्षा तु वर्द्धकिस्त्वष्टा रथकारश्च काप्ठतट् ।' इति-(अम० ना० लिं० पृ० ३४१ श्लोक: ६) । 'तन्तुवायी तन्तुवायः =तंत्रवायः, कुविन्दः । “कोली" "तांती" इति च लोके । 'तन्तुवायः कुविन्दः स्यात्' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४० श्लोक: ६)। रजकी रजक:= निर्णेजकः । “धोविन" "धोवी" इति च लोके । 'निर्गजकः स्याद्रजकः' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३४२ श्लोक: १०) । चर्मकारी चर्मकारः = पादुकृत् । "चमारिन" "चमार" इति च लोके । 'पादूकृच्चर्मकरः स्यात्' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४१ श्लोक: ७) इति द्विपदजातित्वात् । मूपी मूप: = प्राणिविशेषः । 'चूही" "चूहा" इति च लोके । 'मूषकश्चाखुरुन्दुरुः।' इति-(प० र० - । " ·मुकुन्दकोदे मा० पृ. ३५ प० २०) । इपमहि अपमाहि सर्पः। 'सापिन" 'साप" इति च लो।' 'अहिवामुरे सर्प' इति-(म०प० १७५ दलोक २) । दशी दरा: मुद्रजन्तुविशेष । "छोटो वनमत्री" इति लोके । 'दशस्तु वनमक्षिा। दक्षीतजानिभ्या स्यात् इति---(अम० ना० लि. पृ० १९७ श्लोक २७/। 'देश कीटविश च वमंदशनयो: पुमान् ।' इति--(मे० पृ० १६३ श्लोकः७) । शेष प्राग्वत्। ।। इति पुस्त्रीलिङ्गानुशामनम् ।।

·अथ पुन्नपुंसकलिङ्गानुशासनम् । - तत्राऽऽदी अब्जादीन् कुकूलपव॑न्तान् पुन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:-(अभि० सं० लि. पृ० ६ श्लोकः ८७-८) । पुन्नपुंसकलिङ्गो-ब्जः शङ्ख, पद्मो-ऽब्ज-संख्ययोः । कसो-ऽयसि, कुशे वर्हि, बालो ह्रीबेर-केशयोः ।।१।। द्वापरः संशये, छेदे पिप्पलो, विष्टर-स्तरी । अब्दो वर्षे, दर-स्त्रासे, कुकूल-स्तुषपावके ॥२॥ अनयोख्यिा- - पुमिति । 'पुन्नपुंसकलिङ्गः' इत्यधिकारः । शंखे शंखार्थे अब्ज: अब्जशब्द: पुन्नपुंसकलिङ्गः स्यात् । एवं अव्जसंख्ययो अब्जार्थे संख्याविगेपार्थे च पद्मः । अयसि लोहविशेषे कंसः । कुशे बहिः । ह्रीवेरकेशयोः ह्रीवरार्थे केशार्थे च वाल: । संशये द्वापरः । छेदे पिप्पल: । तरौ विप्टर: । वर्षे अब्दः । वासे दरः । तुपपावके कुकूलश्चते शब्दाः उक्तार्थेषु पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । अब्ज:, अन्जम् = शंख: । 'अब्जोऽस्त्री शंखे, ना निचुले धन्वन्तरी च हिमकिरणे । क्लीवं पञ' इति-(मे० पृ० ३० श्लोकः ३) । पद्मः, पद्मम् = अब्जम्, नलिनम्, अरविन्दम्, कमलम्, तामरसम्, राजीवम् । 'वसन्ते शीतभीताश्च कोकिलस्य वने रुतम् । अन्तर्जलगताः पद्माः श्रोतुकामारिवोत्थिता।' इति-- (म० चि० पृ० ४१ स्तं० २ पं० १२ त: १६ या०) । संख्याविशेषः, दशावि॒दम्, निधिप्रभेदः, व्यूहविशेषः, गजास्यविन्दुवृन्दम्, पद्मकम्, पद्मकाष्ठौपधिश्च । 'पद्मोऽस्त्री पद्मके व्यूहनिधिसंख्यान्त- रेऽम्बुजे । ना नागे, स्त्री फजिकाश्रीचार्वाटीपन्नगीषु च।' इति--(मे० पृ० १०९ श्लोक: १८) । 'पद्मोऽस्त्रियां महापद्मः शंखो मकरकच्छपी । मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ।' इति च शब्दार्णवः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० २९ स्तं० २ पं० १३-४) । कंस:, कंसम् = तैजसद्रव्यम् , -- पाणिनीयेऽपि-(१) (पुन्नपुंमकयोः) ॥ अधिकारोऽयम् । सि० को० पृ० ४०४ सू० १७७ । (२) (कंसं चाप्राणिनि) ॥ अप्राणिनि कंसं पुन्नपुंसके स्यात् । अयं-कंसः, इदं-कंसम् = भाजनम् । अपश्च । "कंसोऽस्त्री पानभाजनम्" इत्यमरः।' प्राणिनि तु कंसः उग्रमेनपुत्रः, मथुराधिपः। सि० को० प० ४०१ सू० ९८ । - ·- मुकुन्दको लोहविशेष , कास्यम्, परिमाणविशेषश्च । 'कसोऽस्त्री तेजमद्रव्ये कास्य माने,सुरे तु ना।' इति-- (मे० पृ० १७० श्लोक २)। बर्हि (स) =कुश ! 'बहिं पुसि हुताशने । न स्त्री कुश' इति (मे० पृ० १७२ श्लोक ३६), वाल, बालम् = ह्रीवेरम्, केशश्च । 'बालो ना कुन्तलेश्वस्य गजस्थापि च (करिणश्चापि ) बालधौ। नारिकरे (ले), हरिद्राया मल्लिकाभिद्यपि स्त्रियाम् ॥ वायलिङ्गोऽर्भके मूर्वे, ह्रीवेरे पुन्नपुमकम् ।' इनि--(मे० पृ० १४७ श्लोक ३९) । 'बालो मूर्खेऽभंके, व्यालग्राहावश्वेभपुच्छयो । होवेरकेशयो' इति च-(ना०म० पृ० ७८ ५० ७,८) । द्वापर , द्वापरम् = सशय., युग च । 'द्वापरो युगसशयो।' इति---(अम० ना० लि० पृ० ४२५ श्लोक १६२)। 'द्वापर (र) सशये युगे।' इति च (मै० पृ० १३४ श्लोक १६८) । पिप्पल , पिप्पलम् = वस्त्रच्छेदविशेष । 'पिप्पल सलिले वस्त्रच्छेदभेदै च, ना तरी।' इति-- (मे० पृ० १५३ श्लोक १११) । विष्टर, विष्टरम् =तरु , वृक्ष । 'विष्टर बुशमुष्टौ स्यादा- सने च महीरहे।' इति- (मे० पृ० १३८ श्लोक २१४) । अन्द , अब्दम् = वर्षम् । 'अब्द मैंवत्सरे वारिवाहमुस्तायो पुमान् ।' इति--(मे० पृ० ७४ श्लोक २) । दर, दरम् = त्राम । 'दरोऽस्त्री साध्वमे गर्ने' इति--(मे० पृ० १२६ श्लोक ४६) । कुकूल , कुकूलम = नुपपावर । 'कुकूल शकुनि कोणे श्वभ्रे, ना तु तुपानले ।।' इति--(वै० पृ० २५८ श्लोक २४) । अथ सम्प्रति जन्यादीन् मम्परायपय॑न्तान् पुन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम - (अभि' स० लि. पृ० ६ श्लोक ८६)। परीवाद-पर्यड्कयो-जन्य-तल्पी तपो-धर्म-वत्सानि माघो-ठण-हृत्सु । घट-स्तुल्यता-गोल-भक्ष्येषु वर्ण. सितादि-स्वराद्यो रणे सम्परायः ।।३।। अस्य शस्या- परीवादेति । परीवादपर्ययोर्यथासस्येन जन्यतल्पो, पुन्नपुमवलिङ्गी भवत । यथा-- परीवादे जन्यम् । पयं के तल्पम् । एव माघोप्णहृत्यु प्रमेण तमो धर्मवत्सानि पुन्नपुमानिङ्ग स्यु । यथा--माघेतपा । उणे धर्म । हृदि वत्सम् । तुल्यतागोलभस्येप वट । सितादिम्बरायो वर्ण । रणे सम्परायश्चते शब्दा उतार्थेषु पुन्नपुरावलिङ्गा भवन्ति । जन्य , जन्यम् = परीवाद । 'जन्य हट्टे परीवादे सग्रामे च नपुसकम् । जन्या मातृवयस्यायो, जन्य म्याग्जनके पुमान् ।' इनि-(मे० पृ० ११४ श्लोक २५-६) । तल्प , तल्पम् = पर्यत । तम्पमद्दे कलये च शय- .

·लिङ्गानुशासनवर्गः । १७५ - नीये च न द्वयोः ।' इति-(मे पृ० १०२ श्लोक: ६) { नपाः, नप : = माय: । 'तपो लोगा- न्तरेऽपि च ।। चान्द्रायणादो धर्मे न, पुमान् गिशिरमाधयोः ।' इति- (मे० पृ० १५१ लोका; २३) । धर्मः. धर्मम् = उष्णः । धर्मः म्यादातपे ग्रीष्णेऽप्यूष्म (प्युप्पण) वेदाम्ममोरपि । 'इति- (मे० पृ० १०९ श्लोक: १२) । वनमः, वत्सम् = पुत्रः, व:मन्दच । 'वत्सः पुत्रादिययोः । सर्गक नोरनि क्लीवम' इति-(मे० पृ० १७० श्लोकः ११०) १ वटा, बटम् = तुल्यता, गोलम, मध्यं न । 'वटी वृक्षे गुणे गोले माम्ये भध्यवराटयोः । इति-(अने० नि० पृ० ३१ लोक: २८४) । वर्णः, वर्णम् = सितादिः, स्वगदिदन ! 'वर्णो विप्रादिक कीती इतो गीतकमे नते। शुक्लादिस्तुति- वेपेषु चित्राक्षरकुयास्वपि ।। अङ्गरागे गुणे मग भेदे तालान्तरे गरे। स्वर्णे, वर्ण नुकुने तु स्यात्' इति--(अनं० लि. पृ० ३० श्लोक: २६७) । सम्परायः, गम्पयम् = रणम् । 'मम्परायो मुग्वे चापि संग्रामोनरकालयोः।' इनि--(अने० ति० पृ० ८३ श्लोक: १९२) । अयाधुना सैन्धवादीन एकरायपयंन्तान् पुन्नपुंसकलिङ्गवाचक शब्दानाद, हेम:--- (अभिक सं० लि. पृ० ७ श्लोक : ९०-१-२-३)। सन्धवो लवणे, भूतः प्रेते, तमो विधुतुन्दे । स्व-दायी कस्वरे, कृच्छ व्रते, शुक्रोऽग्नि-मासयोः ॥४॥ कर्पूर-स्वर्णयो-श्चन्द्र, उडा-वृक्ष-श्छदे दलः । धर्मः स्वभावे, रुचको भूपाभि-मातुलुङ्गयोः ।।५।। पाताले वाडवो, वद्धः सीसे, आमलकः फले । पिट-जङ्गल-सत्त्वानि पिटका-मांस-जन्तुपु ।।६।। मधु'-पिण्डौ सुरा-तन्वो-मध्योऽवलग-मध्ययोः । एका-द्रायः समाहारे तथा । इति । एषां व्याख्या- - सैन्धव इति । लवणे सैन्धवः । प्रेते भूतः । विधुन्तुदे तमः 1 कल्बरे स्वदायो । यते कृच्छ्रम् । अग्निमासयोः शुक्रश्चैते पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । कर्पूरेति । वर्पूरस्वर्णयोः चन्द्रः । उनी ऋक्षः । पाणिनीयेऽपि--(१) (मद्गुमधुसीधुशीघुसानुकमालूनि नपुंमके च) एतानि नपुसके । चातुंगि स्युः । मद्गः, मद्गु- । अयं मधुः, इदं मधु-सरा । सोधु शीधः, सीयु सीधु= आसरः। मान, सा- पर्वतस्य समभूभागे। कमण्डलुः, कमण्डलु =करकः, कुण्डी, सन्न्यासिनां मृत्काष्ठादिमयं पात्रम्। सि० को०१० ३९९ मू० ५५ ·१७२ मुकुन्दको छदे दल ।म्वभावे धर्म । भूपाभिन्मातुल गयो रुचकश्चैते पुन्नपुसकलिङ्गा भवन्ति । पाताल इति । पाताले वाडव । सीमे बद्धं । फले आमलक । पिटकामामजनप क्रमेण पिटजगलमत्त्वानि चते सन्दा पुग्नपुमलिगा भवन्ति । मध्विति । मुरातन्वो मधुपिण्डो । शेवालमध्ययो नाम । एकात् राय तया समाहारे ते पुनपुसकलिङ्गा स्यु: । सन्धव, संन्धवम् = लवणम् । 'सन्धवो लदणे न स्त्री, हये ना, मिन्युजे त्रिषु ।' इति-(ना० र० मा० पृ० १०७५० १७) । भूत, भूतम = प्रेत । 'भूत क्षमादी पिशावादी जनो क्लीव , विपूचिते । प्राप्त वृ(वि)त्ते ममे मत्ये, देवयोन्यन्तरे तु ना। कुमारेऽपि' इति-(मे० पृ० ५७ श्लोक ४१)। तमा , तम = विघन्तुद । 'तमोध्दान्ते गुणे शोके क्लीव वा ना विधुन्नुद।' इति- (मे० पृ० १७१ श्लोर २४) । स्व , स्वम् = वस्वरम्, धनम् । दाय दायम् = स्वरम् धनम् । कृच्छ , कृच्छम् = व्रतविशेष । 'कृच्छमास्यातमाभीले पापसान्त- पनादिनो ।' इति—(मे० पृ० १२४ श्लोक १९) । शुक्र , शुत्रम् = अग्नि , ज्येष्ठमासश्च । 'शुको हुनागने मासभेदे दैत्यगुरौ सिते । शुक्र नेवगर्द बीजे' इति-(अने० ति. पृ॰ ३५ श्लोर ३२४) । चन्द्र , चन्द्रम्-कपूर , स्वर्ण च । 'चन्द्र सवर्णे पूरे मेचके रजनीपतौ । कम्पिल्ये मलिले काम्ये' इति-(अनति. प०१६ श्लोक १११) । ऋक्ष , ऋक्षम् = नक्षत्रम् । 'भल्लुके गोणक चक्षो, नक्षत्रे पुन्नपुंमकम् ।' इति--(वि० शे० पृ० ३७८ श्लोक ४३६) । 'ऋक्ष धिष्ण्ये, भवेदृक्षो भल्लूके स्यान्' इति च-(अने० ति० पृ० ९ श्लोक ३५) । दल, दलम = छद, भागश्च । 'अद्धे पर छदे दलम् ।' इति-(त्रि. शे० पृ० ३७२ श्लोक ३६७) । 'दलमुत्सेघखण्डयो । शस्त्री छदेऽप्यपद्रव्ये पत्रेऽपि' इति-(मे० पृ० १४७ श्लोक २६) । 'दलो भागे, दल छदे।' इति च-- (वै० पृ० २३३ श्लोक ३६) । धर्म ,धर्मम् = स्वभावः । 'धर्मोऽस्त्री पुण्य याचारे स्वभावोपभयो ऋती । अहिंसोपनियन्याये, ना धनुर्यममोमपे।' इनि-(मे० पृ० १०९ श्लोर १६) । 'धर्म पुण्ये यमे न्याय स्वभावाचारयो ऋती।' इति च--(ना० म० पृ० ५८-६ प० २१ २) । चर। रुचकम् = भूषाभिद् मानुलगश्च । 'रुचको वीजपूरे च निष्के दन्तक्पोत्यो । न द्वयो सर्जिका. क्षारेऽप्यश्वाभरणमाल्ययो । सौवर्चलेऽपि मङ्गल्यद्रव्ये चाप्यत्क्टे (ऽपिक्टके) ऽपि च ।' इति-- (मे० पृ० १२ श्लोक १४७) । 'रुचक मजिकाक्षारे रोचनाहृय गन्धयो । रुवो लुङ्गे च रुचर' इति---(शि० को० पृ० ५ श्लोक० ४६-७) । 'मौवर्चल वीजपुर मङ्गल्यद्रव्यक तथा । ग्रीवाभरणक चंव चतुर्यु रुचक स्मृतम् ।' इति धन्वनरि' इति-(रा. नि. पृ० ४४१ श्लोक २)। सौवर्चल मातुलुङ्ग शिलाच दनपपणी। ग्रीवाभरणक चैषु चतुर्यु स्चक म्मृतम् ।' इति ग्रन्थान्तराच्च' इति- (अम० सु० व्या० पृ० १५५ स्त० २ ५० २२.३) । वाडव , वाडवम् = पातालम् । 'वाडव करणे स्त्रीणा घोटाघ नपुमकम् । पाताले न स्त्रियाम् । इनि--(मे० पृ० १६१ श्लोक ५०) । बई वर्द्धम् = सीमम । 'अस्त्री व वपुदरत्रयो । इनि-(मे पृ० १२८ श्लोक ८२) । 'बर्ट सीमवरवयो।' इति ~ (अने० स० पृ. ३७ श्लोक ४६५) । आमलक , आमलकम् = फ्लम् -- ·- . - लिङ्गानुशासनवर्गः । धात्रीफलम् । 'धात्रीफलं त्वामलयाम्' इति--(म० २० ग० पृ० ३२ पं० १३) । पिट:, पिटम् = पिटका, विस्फोटः । 'मञ्जूपायां तु पिटको, विस्फोटे पिट्या (को) गता।' इति--- (० २० म० पृ० २१ पं०७).। 'पिटं चालः' इति-(त्रि० प्र० पृ०२८० श्लोकः २) । 'अब कण्डोल: पिटना: पिट: ।' इति-(वै० पृ० १६४ श्लोक: ६४) । यादवस्तु प्रयीत्याह-विस्फोट: पिटका प्रयो।' इति-(वै० पृ. १८३ श्लोकः १२३) । जंगलः, जंगलम् = मांगम् । 'जङ्गलं निर्जनन्याने विलियां, पिगितेऽस्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० १५१ श्लोकः ९३) । सत्त्यः, गत्त्वम् == जन्तुः । 'द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वमस्त्री तु जन्तुर ।' इति-(अग० ना० लि. पृ० ४३४ दलोग: २१३) । मयुः, मधु = सुरा, मधूलश्च । 'मधु पुष्पग्मे क्षौद्रे मये, ना तु मधद्री ।।' इति- (मे०प० ७९८ लोका: ११) । 'मलं. तु मधुर्नस्त्री' इति च--~-(वै० पृ० १३४ लोग: १३४) । तन:, ननु = पिपर: । 'पिण्डो वृत्ते तनी गुरे।' इनि--(वै० पृ० २३२ श्लोकः ३५.) । मध्यः, मध्यम् = अवलग्नम्, मध्य च । एकरात्र, एकरात्रम् । एकानासौ राश्रिश्न एकरामम् । द्विरातः, द्विराषम् । द्वयोः राथ्यो: ममाहार: । बिरामः विरात्रम् । तिसृणां रात्रीणां समाहारः । अथ सम्प्रति सनमान् बान्तादीन् घान्तान्तान पुन्नपुनमालिशवाचकागदानाह हेम: । (अभि० सं० लि. पृ० ७ श्लोकः ६३ त: ६८ या०) । -सूतक-कूलको ॥७॥ वैनीतक-भ्रमरकी मरको वलीक- वल्मीक-वल्क-पुलका: फरक-व्यलीको । किञ्जल्क-कल्क-मणिक-स्तवकाऽवतङ्क- वर्चस्क-चूचुक-तडाक-तटाक-तङ्काः ॥८॥ फलक-माल-कालका मूलक-स्तिलक-पङ्घ--पातकाः । वालकः - पाणिनीयेऽपि-(१) (कोपधः) (कण्टकानीफसरकमोदकरपयामरतकपुरतरतडाकानि शुकवरच पिना- कमाण्डकपिण्डककटकगण्डकपिटकतालकफरकपुलाकानि नपुमके च) ॥ नात्पुसि । एतानि पुन्नपुंसको स्यरित्य- थः । अयं गुष्कः, इदं शुष्कम् = अनादं निस्सारी वा। भाण्टना, भाण्डयाम् = भाजनविशेषः । “कटोरा" इति लोके । पिण्डकः, पिण्डयाम् - श्राद्धे विपद्रव्यनिर्मितविल्वाकारं पितृदेयमन्नम्। शयः दैत्यपुरोहिनः, अण्ड- कम् =अब्जादिनमूहः। पिटकः = पुस्तकादीनां मञ्जूषा, पेटनाम्-चालः, छदिः। तालक:-कर्णभूषणविशेपः, तालुकम् =द्वारपिधानसाधनयंत्रम् । पुलाकः, पुलायाम्पादनम्, मोदनं च । पादानां व्याझ्या तु हैमादितो वोध्या। सि० को० पृ० ३९९ सू० ६२ । " ·१७४ मुकुन्दकोपे कोरक करक-कन्दुका-न्दुका- ऽनीक-मिष्क-चपका विशेष ॥९॥ शाटक-कण्टक-टक-विटड्डा मञ्चक-मैचक-नाक-पिनाकाः । पुस्तक-मस्तक-मुस्तक-शाका वर्णक-मोदक-मूषिक-मुष्काः।।१०॥ चण्डातक-श्चरक-रोचक-कञ्चकानि मस्तिष्क-यावक-करण्डक-तण्डकानि । आतङ्क-शुक-सरकाः कटकः सशुल्कः पिण्या-झर्झरक-हसर-शख-पुखाः ॥११॥ नख-मुख-मधि काङ्गः सयुग. पद्मरागो भग-युग-मय टङ्गो-द्योग-शृङ्गा निदाघः । बस्य व्याख्या- सतवति । वैनीनवेति । वालव इति। शाटकेति । चण्डातक इति । नखति च । शुल्केन मह बर्तते मशुल्द । इह नखमुख भगयुग च विहाय मर्वत्रेतरेतरयोगो द्वन्द्र । नख- मुखे भगवगे च ममाहारो द्वन्द्व 1 एते सूतकादयो निदाधान्ता शब्दा पुन्नपुसकलिङ्गा भवन्ति । फूलप, कूलाम् = स्तूप । 'कूलक न स्त्रिया स्तूपे, पमि स्यात्कृमिपर्वते ।' इति-(मे० पृ० ७ इलो ७३) । वनीता ,वैनीतकम् = परम्परावाह्नम् । 'परम्परावाहन यत्तद्वनीतमरित्र- पाम् ।' इनि--(वै० १० ११५ श्लोक १३७) । भ्रमरक, भ्रमरक्म् = ललाटे लम्बमानालका, भामरम् माक्षिक च । ते ललाटे भ्रमरका कुरुला भ्रमरालका ॥' इति । 'भ्रामर तु अमरक क्षौद्र मारघमाक्षिके।' इति च-(वै० पृ० १८१ श्लोक ९९) । मरक , परकम् = धनराणि मरणम, मारर । 'मारी" इति लोके । मरक म्यान्महामार्याम्' इति--(० २० म. पृ. २३ १० १६) । वलीक , वलीकम् = चोलान्त , पटलप्रान्त । 'नीव (घ) वलीक चोलान्ते' इति-(वै० ५० १६२ श्लोक ३७) । 'बलीकनी (वे) पटलप्रान्ते' इनि च (अम० ना० लि०प०श्लोक ) । वल्मोक , वल्मीकम् = पिपीलिकाकृतो मृत्मञ्चविशेष । वल्मीको रोगनदे, च नाकी न पुनपुमकम् ।' इनि--(मे० पृ० ११ श्लोक १२८) । वल्ल , वल्बम - पाणिनीपि--(१) पृङ्गायनिदाधापमा माढा) ॥ एत पुन्नभुसक्या स्य । अम अर्थ , इस अधम् - मुल्यम् । पूजाविश च । गप ४ा है. 1०। सि. को. पृ. ४०४ स. १७१ ।

·- . लिङ्गानुशासनवर्गः । १७५ वल्कलम् । 'वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १३१ श्लोक: १२) । 'वल्कं वल्कलशल्कयो: ।' इति च---(मे० पृ० ४ श्लोक: ३४) । पुलक:, पुलकम् =प्रस्तर- विशेषः, पर्वतीयमृत्तिकाविशेषः, कङ्कुष्ठं च । 'कृमिप्रभेदे रोमाञ्चे पुलकं प्रस्तरे विदुः ।' इति-(अने० समु० पृ० ३३ श्लोक: ३७३) । 'पुलक: कृमित्रभेदे प्रस्तरभेदे च मणिदोये ।। रोमाञ्चे हरिताले गजान्नपिण्डे त्र गन्धर्वे ।' इति-(मे० पृ० १० श्लोकः १२१.२) । फरकः, फरकम् = चर्म, चर्मावरणम् । “ढाल" "फरि" इति च लोके । काष्ठासनं च। तलयोरभेदः । 'फलकोऽस्त्री फलं चर्म' इति-(अम० ना० लिं० पृ० २९४ श्लोक: ९०) । 'फलकी चन्दने स्त्री, न स्त्री दार्वासनचर्मणोः ।' इति च---(वै० पृ० २६१ श्लोक: ६०) । व्यलीक:, व्यली- कम् = नागरः, पिङ्गः, अप्रियम्, पीडनं च । 'दुःखे विलक्षे व्यलीकमप्रियाकार्ययोस्तु ना ।।' इति-(वै० पृ० २६३ श्लोकः ७९) । 'व्यलीकं च प्रतारणम् ॥' इति च--(मे० पृ० १९४ श्लोक: ३५) । 'व्यलीकमप्रियाकार्यवैलक्ष्येष्वपि पीडने । ना नागरे' इति च-(मे० पृ० १३ श्लोक: १५५) । किञ्जल्कः, किञ्जलकम् = पुष्परेणुः, पुप्परजः, । ' किल्क: केसरे, खे क्ली' इति-(वै० पृ० २५६ श्लोक: ३१) । 'पुष्परेणी च किञ्जल्कः' इति । 'किञ्जल्क: केसरोऽस्त्रियाम् ।' इति च--(अम० ना० लि. पृ० १०८ श्लोकः ४३) । इह साहचर्यात् किजल्कोऽप्यस्त्रियां स्यात् । कल्कम् =घृततैलादिशेपः, दम्भः, विभीतकद्रुश्च । 'कल्कोऽस्त्री घृततैलादिशेपे दम्भे विभीतके ।' इति--(मे० पृ. २ श्लोक: १६) । मणिकः, मणिकम् = अलिञ्जरः, महाकुम्भः । 'माट" इति लोके । 'मणिकः स्यादलिजरम् ।' इति-(वै० पृ० १६३ श्लोक: ५६) । 'अलिजरे तु मणिकः' इति च--(श० र० स० पृ० २३ पं० १५) । स्तवकः, स्तवकम् = गुच्छकः, पुष्पकलिकादिकदम्बः, पुष्पादिसंघातः । 'स्याद्गुत्स(च्छ) कस्तुस्तबकः' इति--(अम० ना० लिं० पृ० १३३ श्लोक: १६) । 'गुच्छो गुलुञ्छः स्तवको गुच्छक: कुमुमोच्चयः।' इति च---(रा० नि० पृ० ३२६ श्लोक : २७) । अवतङ्कः, अवतङ्कम् = स्वल्पभयम् अल्पदरम् । वर्चस्कः, वर्चस्कम् = विष्ठा, शकृत् । 'उच्चारो, विण् न ना, गूथो वर्चस्को, मलमस्त्रि- याम् ।' इति---(वै० पृ० १८२ श्लोकः ११६) । 'वर्चस्कं तु पुरीपे स्यात्' इति च--(श० र० स० पृ० २७ श्लोकः १) । इहोभयोः कोशयोभिन्नलिङ्गस्तेनायं पुन्नपुंसकलिङ्गो ज्ञेयः । चूचकः, चूचकम् = कुचाग्रभागः । 'चूचको ना, कुचाननम् ।' इति रत्नकोशः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २२९ स्तं १५० ३६,४०) । अमरस्तु क्लीवत्वमाह--'चूचुकं तु कुचाग्रं स्यात्' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२९ श्लोकः ७७) । अतश्चूचुकशब्द: पुन्नपुंसकलिङ्गो वोध्यः । तडाकः, तडाकम् । तटाकः, तटाकम् । 'तडागः' 'तडागम्' इत्यपि । एते जलाधारविशेषे पद्माकरे । यंत्रकूटके च पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युरित्यर्थः । 'तडागोऽस्त्री जलाधारविशेपे यंत्रकूट (प) के।' इति-~~(मे० पृ० २४ श्लोक: ३४) । 'पद्माकरस्तडागोऽस्त्री' इति च-(अम० ना० लि. पृ० १०३ श्लोक: २८)। कल्कः, - ।

·- - १७६ मुकुन्दकोये तङ्क, तङ्कम = भयम् , दुग्वेन जीवन च । 'तकोऽम्बी भीर्भिया भीनि साध्वस भयन भयम् ।' इनि-(वं० पृ० ६८ दलोक १८५) ।वाला , पालकम् = पारिहार्य । 'वालकोऽम्त्री पारिहार्य त्रिपु स्यादगरीयकम ।' इनि-- (मे० पृ० १३ श्लोक १५८) । फलक, फलवम् - चर्म, चर्मावरगम् काष्ठामन च। 'फलकी चन्दने स्त्री, न स्त्री दामिनचर्मणो ।' इति-- (मे० पृ. ९७ श्लोक ९७) 1 माला, मालकम् = नामान्तरालाटवी । अलर, अलरम् । चूर्णकुन्तल , कुटिलकेश । 'अलका कुबेरपुर्या-मस्त्रिया चूर्णकुन्तल ।' इति- (मे० पृ० ४ श्लोक ४१) । मूलक , मूकम् = भूमिजद्रव्यविशेष । 'हरिपणे मूलकोऽस्त्री, मेक्मि बस्तिका न पण् ।' इति-(वै० पृ० ५७ श्लोक १५५) । 'मूरक पर्णमूल के ।' इति च-(श० र० स० पृ. २४ दलो १२)। निला निलकम् ललाटे कस्तूर्यादिना कृततिलकम् । 'तमालपत्रतिलचिनकाणि विशेषकम् । द्वितीय व तुरीयं च न स्त्रियाम् इनि--(अम. ना. लि. पृ० २४५ श्लोक १२३) । 'अत्र द्वितीय निलकमिनि तुरीय विशेषामिति च द्वे न स्त्रिया किन्तु पुन्नपुसक्यो' इति टोका। 'तिलको द्रुमरोगाश्वभेदपु तिलकालके ! क्लीव सौवर्चलपलोम्नोन स्त्रिया तु विशेपेके ।' इति च-- (मे० पृ० ६ सय १००) । पक, पवम् = कर्दम , पाप च । 'पड्कोऽस्त्री वर्दमे पा' इति-- (म. पृ. ३ श्लोक २९) । पानक , पातकम् = ब्रह्महत्यादि, नरकमाघनम, पापम् । पाप तु पातकम्' इनि-(वि० शे० पृ. २७१ श्लोक ११) । 'दुरित पातक पापम्' इति च-(वै० १० ९७ इलोन १६८) । कोरर , कोरकम् =कुड्मल , कोलक्म, मृणालम, विस च । 'कोरकोऽम्बी कुड्मा स्यात्कक्कोलकमृणालयो ।' इति--(मे० पृ. ७ श्लोक ७५) । तथा च प्रयोग -~~ समुपहरन विचकार कोरकाणि' इति माघ --इति मुकुट ' इति-(अम० सु. व्या० टि. पृ० १३३ स्त० २५० ४०) । यादवस्तु पुस्त्वमाह-'कलिका कोरक्श्च' इति- (वै० पृ० ४६ इठोक १९) । इह कोरवस्म पुस्त्व प्रचुरप्रयोगदर्शनादुक्तम् । परक , करकम् = कमण्डलु । करवस्तु पुमान् पक्षिविशेषे दाडिमेऽपि च । द्वयोर्मेधो (वर्षो ) त्पले, न स्त्री पर। चकमण्डलो।' इति-(मे० पृ० ५ श्लोक ५४)। बन्दुक , कन्दुकम् =गेन्दुक । 'गेद" इति लोके। 'कन्दु श्रीडनीय स्यात' इति-(श० र० म० पृ० १० १० ३) । अन्दुन', अन्दुकम् = हस्निपाद- वन्धननिगड । 'प्राची तु श सला हिञ्जीरो स्त्री स्पादन्दुश्च स ।' इति--(त्रि. गे० पृ. २६२ श्लोक ३३)। 'अन्दुक कन्दुक प्रोवतो, निगडे च मतोऽस्त्रियाम् ।' इति च--(० र० स० पृ० ७५० १६) । अनीक , अनीकम् = युद्धम्, सैन्य च । 'चक्र चानीकमस्त्रियाम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० २८९ श्लोक ७८) । अनीकोऽस्त्री रणे सन्ये' इति--(मे० पृ० ४ श्लोक ४२) । निष्क , निष्कम = सुवर्णाष्टशतम् पल्म, उरोपण च। निष्पमस्त्री माप्टहेमदाते दीनारकर्षयो । वक्षोऽलङ्करणे हेमपात्र हेमपलेऽपि च ।' इति-(मे० पृ. ३ श्लोक २८)। चपर , चपवम् = सुरापानम्, मघु, मद्यप्रभेश्च । 'चपको स्त्री सुरापात्रे मधुमयप्रभेदयो ।' इति-(मे० पृ. ८ श्लोक ·। लिङ्गानुशासनवर्गः। १७७ ६) । विशेषकः, विशेषकम् = ललाटे कस्तूर्यादिना कृततिलकम् । 'न स्त्रियां तु विपके ।' ति--(मे० -(मे० पृ० १७ श्लोकः २१४) । शाटकः, शाटकम् = वस्मविशेप: । "मादी" इति के । 'सिचयपोथशाटयाः ।' इति--- (त्रि. गे० पृ० २९२ श्लोकः ३४) । कण्टकः, कण्टकम् = विल्वादीनामवयवविगेपः । "कांटा" इति लोके । सूच्यनम्, क्षुद्रात्रुः मल्यादिकीक- सम् , ज्योतिश्शास्त्र भावानां संज्ञाविशेषणश्च । 'कण्टको न स्त्रियां क्षुद्रशयो मत्स्यादिकीकसे।' इति - (मे० पृ० ५ श्लोकः ५८)। टङ्कः, टकम् = खनित्रम् । "कुदाल" इति लोको। टन्डनम् , नीलकपित्यश्च । 'टको नीलक पित्थे च यनिने, टङ्घनेऽस्त्रियाम् ।' इति-- (मे० पृ० ३ प्लोक: २४) । विटकः, विटङ्कम् = गृहप्रान्ते रचितपक्षिस्थानम् , कपोतपालिका, कपोतपाल्यादिन्यासवि- शेणः । 'कपोतपालिकायां तु विटङ्ग इति गद्यते।' इति--- (म० र० म० पृ० २८ पं०३) । मञ्चकः, मञ्चकम् = शयनविशेणः, खट्वा, इन्द्रकोपः, उच्च मण्डपश्च । 'आमन्दी मञ्चवा: खट्वाऽपाश्रयो मत्तवारणम् । गय्या पर्यऋपल्यको गयनं शयनीयवत् ।' इनि--(वै० पृ० १७२ श्लोकः १६४) । 'इन्द्रकोणस्तु मञ्चकः।' इति-- (वि० गे० पृ० २८० श्लोक : ४) । मेचकः, मेचकम् वर्णविशेषः, श्यामः । 'मेचक: गिखि चन्द्रके 1 स्रोतेऽजनेऽन्धकारे च श्यामले च निग- द्यते।' इति--(श० र० स० पृ० २४ पं० १३)। नाकः, नाकम् = स्वर्गः, आकासम्, ब्रह्मलोकं च । 'नाक: स्वर्गान्तरिक्षयोः।' इति-- (वै० पृ० ३ श्लोक: १) । 'नाको व्योम्नि च प्रिदिवेऽपि च ।' इति--(श० र० स० पृ० ४ पं० ५) । पिनाकः, पिनाकम् = गद्रायुधविशेषः । 'पिनाको- ऽस्त्री रुद्रचापे पांशुवर्पत्रिशूलयोः ।' इति--(मे० पृ० १० श्लोकः १२०) । पुस्तकः, पुस्तकम् = लिखितपत्रसञ्चयः, लिखितग्रन्थो मुद्रितग्रन्थो वा । “पोथी" इति लोके । सिन्दूरादेरिव- भाजनं च । 'पुस्तकं लेखपत्रे स्यात्' इति--(श० र० स० पृ० २२ पं० ४) । 'अस्त्री तु पुस्तकं सिन्दूरादेर्दारवभाजने ।' इति च (वै० पृ० १६७ श्लोक: १०६) । मस्तकः, मस्तकम् = शीर्षम्, शिरः । 'उत्तमाङ्गः शिरः शीपं, मूर्धा ना, मस्तकोऽस्त्रियाम् ।' इति---(अम० ना० लि. पृ० २३६ श्लोक: ९५) । मस्तकः, मुस्तकम् =ओपधिविशेषः । 'मोथा" इति लोके । 'कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १८२ श्लोक: १५६) । शाकः, शाकम् = भक्ष्यविशेणः । "भाजी" इति लोके । हरितकम् । 'शाको द्वीपा- न्तरेऽपि च । शक्तौ द्रुमविशेपे च पुमान्, हरितकेऽस्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ० ४ श्लोक: ३६) । वर्णकः, वर्णकम् = चन्दनम्, विलेपनं च । 'वर्णकश्चारणे स्त्री तु चन्दने च विलेपने । द्वयोर्नील्यादिषु, स्त्री स्यादुत्कर्षे काञ्च (कथ) नस्य च ।' इति-(मे० पृ० १३ श्लोक: १५३) । मोदकः, मोदकम् = भक्ष्यविशेषः । 'लड्डू" इति लोके । 'मोदक; खाद्य भेदेऽस्त्री, हर्प (पुं) के पुनरन्यवत् ।' इति-(मे० पृ० १२ श्लोक: १४२) । मूपिकः, मूपकः, मृपिकम्, मूपकम् =आखुः, उन्दुरुः । "चूहा" "चूही" इति च लोके । 'उन्दुरुर्मूपिकोऽप्याखुः' इति- - . " ·मुकुन्दकोपे (अम० नानि०प० ११ र १२) । 'भद्रभूपिर आमदी कुनुहन्दु दर । मूषको वनदान पम पाण्डो प्रिय । इति च वाचसति इति-(अम० सु० घ्या. पृ० १११ म्न• १ प० १२०) । मुप मृजम = अश्या । अस्यियो मुक्कोप फलको वरपो पर । इति~~(वै० १० १७८ इलोक ६.)। चण्डालय चण्डातवम अोरतम् वाम्बीणामोर पय्यत वस्त्रम । महगा' इति लोक । अर्कोहक दरस्त्रीणा म्याच्चण्डार माम । पति--(अम. ना. नि. पृ. २४३ दलोर ११९) । चण्डालकमम्बियाम' परिपाठ । योग परस्त्रीपणा वामश्चाता स्मृत ।' इनि पुमाण्डे वोपारितारिङ्गो ऽपि इनि--(अम० गु० व्या० ५० २४३ म्न० २ प० २०, २१)। चरण चरम-स्त्र विय चरकमुनिप्रणीतवरमय । वरमो प्रथमद स्याच्चरव स्थावरतर। (T० २० म० पृ. १५ प. ८) । रोवा रोचकम = अबदश , भुया हस्ति कर्णश्च । हाम्नानु रोचा । इति-~(वै० पृ. १६६ रोक १२९) । चुक, सञ्च रम् = वारा चोरानिमनाह । कन्चको वारवायो स्त्री इनि-(अम ना० लि. १० २८६ "लार ६३) । माचारञ्चुकाऽपि पुन्नपुमलिङ्ग । 'यथ मञ्चय । निर्मोरे चार बारबाग इति च--(वि० ० प० ३१४ "ला. १३) । मस्तिष्प, मनियम् = मग्नुम गो-म मनाम्यनारारम्नह । मस्तिष्क मातुन । इति-(7. रम. प० २४ ५० ४)। मस्लिा गोदं किए, मलो पियाम ।' इति प--(अम. ना. प० २२४ार ६५) । यावाम-माप इनि स्वामा। पायो यवादिरिति रनितादय । स्याद्यावान्तु वुल्माग 'नि- (अम. मा. पि. प. ३०० लोर १८)। 'ययनsपि तु यार ।' इति -- (7. 1. म. १०२५ कतार २)। परम पृषादीनामापारि, वादिमिती मागिय | परी" डो' इति च । तन मण्डलम् = पदागमाझ गया विश यसम्म प राजन पेनन । गहमारी तार पोत्री गमागमायानि पति-(वि. १.१० ११६ लोग २५) । 'म गन्न फ्न इनि--(r. ३० प. १०८चोर २५६) । 'अय नगर । गम्जरी नाच पन मरिणामि।' इति प-(अन नि. प. ५०लोर १३०) । आT आननम् = राग, गना पयागार मुशायनि । आगो रजिगन्ना मरायो । rir-~~(अन. ft. L. ४० र २०) । पूर्व गुम्ती गायपायम पाया- मृषी। गोषी पाया 'इति-(म. प.४ir ३०) कोणती पायनि- (अम. ना.नि.प... २३) IT मनोज । एमोनको गे। -(.प्र... ३६)पर गरसम - मानम् । 'म यावर, दुभापोऽदग्विनो ·- . -- लिङ्गानुशासनवर्गः । १७६ पात्रम्' इति मुकुट: । 'सरक: शीधुपानेक्षुशीधुनोर्मद्यभाजने ।' इत्यजयः । 'सरकोप्यनुतर्पणम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३५१ श्लोक: ४३) । अपि शब्दात्सरकोऽप्यस्त्री। 'सरकं वा ना- ऽनुतपो ना' इति रत्नकोपः । 'अनुतर्षः' अपि । 'चपकश्चानुतर्पश्च सरकश्च' इति च भागुरिः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ३५१ स्तं० २ पं० ३१ तः ३७ या०) । कटकः, कटकम् = पर्वत- नितम्वः, दन्तिदन्तमण्डनं च । 'कटकोऽस्त्री नितम्वेऽद्रेर्दन्तिनां दन्तमण्डने । सामुद्रलवणे राजधानी- वलययोरपि ।' इति- (मे० पृ० ५ श्लोक: ५६) । शुल्क :, शुल्कम् = घट्टादिदेयः, वरादथग्रहः, मार्गादिदण्डमानं च । 'शुल्कं घट्टादिदेये, स्याद्वरादर्थग्रहेऽस्त्रियाम् ।' इति--(मे० पृ० ४ श्लोक: ३८) । पिण्याक., पिण्याकम् = इच्युततैलकल्कविशेष :, तिलकल्कः । 'पिण्याकोऽस्त्री तिलकल्के हिङ्गवाह्लीकसिलके ।' इति--(मे० पृ० १० श्लोकः ११९) । झर्झरकः, झर्झरकम् = कलियुगम् । 'पुप्यो झर्झरक: कलि: । इति---(वै० पृ० २४ श्लोक: ९२) । झर्झरीकः, झर्झरीकम् = शरीरम्, तनुः । इति--(ग० चिं० पृ० १०२६ स्तं० पं०, १०) । हंसकः,'हंसकम् = पादकटकः, शब्दरहित- पादभूपणम्, मानसौकाश्च । 'हंसकं पादकटके , हंसको मानसौकसि । यतौ सदाशिवेऽपि स्यात्' इति---(श० र० स० पृ० ३० पं० ११) । शंख:, शंखम् = कम्बुः । 'शंख : कम्बो न योपित्' इति- (मे० पृ० २० श्लोकः ५) । पुखः, पुंखम् = गरमूलम् , शरस्य पिच्छम् । 'पुंखस्तु शरमूले स्यात्' इति---(श० र० स० पृ० ५३ पं० १४) । नख:, नखम् = कररुहम् । 'नखी स्त्रीपंस (क्लीव)यो: शक्ती, नरे पुंखन्नपुसकम् ।' इति-- (मे० पृ० २० श्लोक : २) । 'पुनर्भवः कररहो, नखोऽस्त्री नखरो- ऽस्त्रियाम् ।' इति च---(अम० ना० लि. पृ० २३१ श्लोकः ८३) । मुखः, मुखम् = वदनम्, आननम्, मुखबिलम् । 'प्राक् खनो मुडुदात्तश्च ततोऽच्च प्रत्ययो भवेत् । प्रजासृजा यत: खातं तस्मादाहुर्मुखं वुधाः ।' इति निरुक्तम् । 'मुखमुपाये प्रारम्भे श्रेष्ठे निःसरणास्ययोः।' इति--(अने० सं० पृ. ४ श्लोक: २४) । अधिकाङ्गः, अधिकाङ्गम् सारसतम् । ''कमरपट्टी" इति लोके । यत्तु मध्येस- कञ्चुकाः । वनन्ति तत्सारसनमधिकाङ्गः' इति-(अम० ना० लि. पृ० २८६ श्लोक: ६३) । क्वचित्तु 'सारसनाधिपाङ्गे' इति पाठः । यत्कात्य:--'अधिपाङ्गं सारसनम्' इति । दुर्गस्तु–'तच्च सारसनं ज्ञेयं धिपाङ्गं च निबन्धनम् ।' इति । 'अधिकाङ्गं सारसनं मध्ये धार्य सकण्टकैः ।' इति-- (वै० पृ० ११७ श्लोक: १५६) । इहामर पुंस्त्वं, यादवस्तु क्लीबत्वं पठति, अतएव पुन्नपुसकलिङ्गो वोध्यः । संयुगः, · संयुगम् = युद्धम्, आयोधनम्, प्रहरण क्रिया । 'सम्प्रहाराभिसम्पातकलिसंस्फोट- संयुगाः ।' इति--- (अम० ना० लि. पृ० २९८ श्लोकः १०५) । पद्मरागः, पद्मरागम् = रक्तवर्ण- मणिविशेषः, माणिक्यम् । “माणक" इति लोके । 'गोण रत्नं लोहितक: पद्मरागः' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३३२ श्लोक: ९२) । भगः, भगम् = रविः, योनिश्च । 'भगं श्रीर्योनिवीर्येच्छाज्ञान- वैराग्यकीर्तिषु । महात्म्यैश्वर्ययत्नेषु धर्मे मोक्षे च , ना रखौ ।' इति--(मे० प०. २२ श्लोकः .. - - -- ·१८० मुकुन्दकोपे - द्वयोस्तु वृतादिपु । युग्मे हस्तचनुप्केऽपि वद्धिनामोषधऽपि च । इति--(मे० प० २३ श्लोक १७)। रङ्गम = सनियम बडगभद जपाया च । टङ्गोऽस्त्री स्यात् खनित्रके । षडगभद च जघायाम' इति-(मे०५० २२ श्लोक ५) । उद्योग उद्योगम = उद्यम यत्न चष्टा पराक्रम । उद्योग प्रौदिमात्रऽपि इति-(T० २० म० पृ० ६३ १० १४) । शृङ्ग शृङ्गम = धिपाणम । मीग इति लोक । कूचीपक च । शृङ्ग प्रभुत्व शिखरे चिह्न कीडाम्बुयत्रके । विषाणोत्कपयो रचाथ शृङ्ग कूचगीपके। इति~~(मे० पृ. २३ श्लोक २५६) । निदाघ निदाघम् = ग्रीष्टम उप्णम स्वदजल ध । निनाया ग्रीष्मकाल स्यादुष्णस्वदाम्बुनोरपि । इति-(मे० पु. २६ श्लोक ८)। अथाधुना चातादीन वा तानान क्रमसहितान पुनपुसकलिङ्गवाचक्दाब्दानाह हेम- (अभि० स० मि. ५०७ ८ गेरा ९८ त १०८ या०) । कच-कवच-कूर्चा ऽपच-पुच्छो-उछ- कच्छा ब्रज-मुटज-निकुज्जो कुञ्ज-मूर्जा-ऽम्बुजो च ॥१२॥ ध्वज-मलयज-कूटा कालकूटा-अरकूटो क्वट-कपट-खेटा पट पिष्ट-लोप्टो । नट-निकट-किरीटा कर्वट कुक्कुटा-ऽट्टी कुट-यकुट-विटानि यङ्गट कोट्ट-कुष्ठो ॥१३॥ क्मठो वारुण्ड-खण्ड-पण्डा निगडा-क्रीड-नड-प्रमाण्ड-काण्डा कोदण्ड-तरण्ड-मण्ड-मण्डा दण्डा-ऽण्डौ दृढ-वारवाण-बाणा ॥१४॥ पाणिनीयादि--(१) (मजदुनायधप्रस्पर्भािधच भ) एने पुन्नपुसायो स्य। कुप पुषषवण नम्बर ५ दषम हतार । अभ अभम्-fTI च । दम दम-कुचारपण एपम । 1.30 मि..१०४०४ मू. २० । (२) (टोप ) । (Fटक टकपट टनियटकीय नि नपुसके च) तानि नपुगके । चापुसि पवाट पवारम- सपाट । बीरम-ननु । शा.उ.1 मि.को०५. ३९९मू. १५। पगिरिप-1) (मामाPिITETला) ॥ एते पुनगयो । स्वाम-मरम्म = गमगत । गो राममो दर्भ पोल imgो। इति गर । रामानी स्त्रियाम तपाfणापा लिपि। दागिgm-Tा। बनरमाया ·लिङ्गानुशासनवर्गः । १८१ कापण-श्रवण-पक्वण-कणानि द्रोणा-ऽपरात-चरणानि तृणं सुवर्णम् । स्वर्ण-त्रणी वृषण-भूपण-दूपणानि भाण-स्तथा किण-रण-प्रवणानि चूर्णः ॥ १५॥ तोरण-पूर्त-निकेत-निवाता: पारत-मन्त-युत-प्रयुतानि । वेडित-मक्षत-देवत-वृत्त- रावत-लोहित-हस्त-शतानि ||१६।। अतो-पवीती पलितो वसन्त- वान्ता-ऽयुत-चूत-घृतानि पुस्तः । शुद्धान्त-चुस्तो रजतो मुहूत्तं- ढियूथ-यूथानि वरूध-गूथों ॥१७॥ प्रस्थं तीर्थ प्रोय-मलिन्दः ककुद : कुकुदा-ऽष्टापद-गुन्दाः । Rurane pawAHAun. मे० उ० । स्य ता मा याति" श्रुतिः । अतः गमाति मूने गुपाणीविति प्रयोगश्च । म्यागराने २-~“हानी तूपायन पाने परवारकुनाच्छन्दः" इति । तत्र गारोरिकमायेऽन्येवम् । एवं च श्रुतिसूत्रभाष्याणामसवाक्यत्वे स्थिते "आन्दः" इव्याप्रश्लेपादिपरी भामतीप्रत्यः प्रीतिवारमानपरः इनि विभावनायं बहुश्रुतः ।। नशम् = मलम् । सि० को पृ०४०४ सू० १२८ । (४) (णोधिः) । (कापरिणमणं सुवर्णवणवरणवपगविषाणवतृणानि नपुंसके च)॥ एतानि नपुं. सके। चात्पुसि स्युः। विपाणः, विषाणम - पारगम् । गे० ३० । गि० को० पृ० ४०० ० ६६ । (५) (बाणकाण्डो नपुंसके च) ॥ एती नपुमफे। चाहामि स्न: । व्या० उ० । नि० को० पृ० ३९९ सू०४७। (१) (द्रोणाढ को नपुंगके च) ॥ एतो नपुंगके । चातुमि स्तः । व्या० उ० । मि० को०० ४०१ मू० १०३। (२) (गतायुतायता: मुंसि च)। एनेसि । चान्नपुंसके स्युः । व्या० उ० । सि० को०० ४०२ सू० १४६ । (३) (घृतभूतमस्तक्ष्यलितंगवतपुस्तकबुस्तलोहिताः) ॥ एते पुन्नएमकयोः स्यः। ध्वेलितः, वेलितम् == मिहनादविशेषः। मे० उ० सि० को० पृ० ४०४ नू० १७८ । (४) (तीर्थप्रोथयूयगाथानि नपुंमकेन) ।। एतानि न सके । चात्पंमि स्युः । गायः, गायम्- शे० उ०। गि० को० पृ. ४०० गू ७२ । - -- ·२ मुकुन्दको गुद-दोहद-कुमुद-च्छद-कन्दा- ऽव॑द-सौध-मथो--त्सेध-कबन्धौ ॥१८॥ श्राद्धा-ऽऽयुधा-ऽन्धौ-पध-गन्धमादन- प्रस्फोटना लग्न-पिधान-चन्दना । वितान-राजादन-शिश्न-यौवना पीनो-दपाना-ऽसन-केतना-शना ॥१९॥ नलिन-पुलिन-मौना वर्द्धमान समानी- दन-दिन-शतमाना हायन-स्थान-माना । धन-निधन-विमाना-स्ताडन-स्तेन-वस्ना भवन-भुवन-यानो-धान-वातायनानि ॥२०॥ अभिधान-द्वीपिनो निपानः शयन लशुन-रसोन-गुञ्जनानि । खलिन-खलीना-ऽनुमान-दीपाः कुणप-कुतपा-ऽऽवाप-चाप-शूर्पा ॥२१॥ स्तूपो-डुपी विटप-मण्डप-राष्प-बाष्प- द्वीपानि विष्टप-निपौ शफ-डिम्ब-बिम्बा । एपा व्याख्या- कवचेति । धर्जेनि । कमठ इति । वापिणेति । तोरणेति । तेति । प्रस्थमिति । पाणिनीयेऽपि--(१) (क्व भोप गधा ता) ॥ एते पन्नपुमको स्य । व्या० ३० मि. को पू. ४मू. १८१। (२) (नोक्ष) ॥ (मा यिान भिगन नमिलिमोबानशयनासनस्थानच नालान यमानभव विमनमम्भा विभावनविमानानि नपुमके च) ॥ एतानि नएमके। चालुमि स्यु । आलान बालानम- करिणो धन FH, गजबन्धन र जुत्र । वमा वसनम् -छ दनम् वस्त्रम निवास स्त्रोक टिभपण च। विभावन मावनम् -निष्पत्ति । मभावन मभावाम । श..मि. को पृ० ४०० मू०७५ । (३) (पोपय ) ॥ (पकुतपणपदोगविग्पानि नपुमके च) । एनानि नामदे। चात्पुमि स्थु । बा. । मि० की० पृ. ४०० ग. ७८।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। १८३ । - श्राद्धेति । नलिनेति । अभिधानेति । स्तूपेति च । इह गुदादीन् सौधान्तान् हित्वा क्रकचा- दिषु बिम्बान्तेषु शेपेषु इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । गुदादिषु सौधान्तेषु तु समाहारो द्वन्द्व : । एते क्रकचादयो विम्वान्ताः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति । ककचः, क्रकचम् = करपत्रम् । 'आरा" इति लोके । 'क्रकच : करपत्रेऽस्त्री, ग्रन्थिलाख्यतरी पुमान् ।' इति---(मे पृ० २८ श्लोक: १४) । काष्ठादि विदारणशस्त्र मेतत् । “करोत" इत्यपि लोके । कवचः, कवचम् = सन्नाहः, तनुत्रम् । “वख्तर" "झि लिम' वा इति लोके । 'उरश्छदः कङ्कटको जगर: कवचो- ऽस्त्रियाम् ।' इति---(अमना० लिं० पृ० २८६ श्लोक: ६४) । 'कवचो गर्दभाण्डे च सन्नाहे पट हेऽपि च ।' इति च- (मे० पृ० २८ श्लोकः १३)। कूर्चः, कूर्चम् = भ्रुवोर्मध्यम्, दीर्घ- श्मश्रु, कैतवं च । 'कूर्चमस्त्री भ्रुवोर्मध्ये कठिनश्मश्रुकैतवे।' इति-~~-(मे० पृ० २७ श्लोकः ३)। अर्धर्चः, अर्धर्चम् = ऋचोऽर्द्धम् । अधं चासौ ऋक् च समासान्तोऽत् । 'आधी ऋचा" इति लोके । 'अर्ध दिगणे प्रोक्तम् सर्व नृक्लीवलिङ्गकम् ।' इति-(वै० पृ० २९१ श्लोक: २८) । पुच्छ:, 'पृच्छम् = लागूलः, पश्चात्प्रदेशश्च । 'पुच्छ : पश्चात्प्र देशे, स्याल्लाङ गूले पुच्छमिष्यते।' इति-(मे० पृ० २६ श्लोक: ५) । 'पुच्छोऽस्त्री लमलापॅले' इति च-(अम० ना० लि. पृ. २८२ श्लोक: ५०)। उञ्छः, उञ्छम् = मुनिवृत्तिः, धान्यकणोच्चयः, उञ्छशीलम् , ऋतम्, एकैकगुडकोच्चयनमुञ्छ: । 'उञ्छस्तु मुनिवृत्तौ स्यात्' इति-- (श० र० स० पृ० ७४ पं. ७)। कच्छः, कच्छम् = पार्श्वम्, कक्षा । 'कान्छ” इति भाषाप्रसिद्धं परिधाना- ञ्चलम् । 'जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः ।।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ११३ श्लोकः १०) । 'कच्छो द्रुभेदे नौकाङ्गेऽनूपप्राये तटेऽपि च । कच्छास्तु देशे, कच्छा स्यात्परिधानापराञ्चले । ची- वाराह्याम्' इति-(अने० सं० पृ० ६ श्लोकः ६३) । 'त्रिपु' इत्यस्य वाधनाथ 'पुंसि' इति । 'कच्छमनूपम्' इति च वोपालितः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ११३ स्तं० २ पं० २६) । परिधानापराञ्चले यथा--'प्रलम्बकच्छाः किल दाक्षिणात्याः' इति । अत्र स्मृति:---'वामे पृष्ठे तथा नाभौ कक्षात्रयमुदाहृतम् । एभिः कक्षः परीधत्ते यो विप्रः स शुचिः स्मृतः।' इति--(श० चिं० पृ० ४५६ स्तं० २ पं० ११तः) । चीरी = पक्षिविशेषः । बाराही = वराहाक्रान्ता ओपधी । इत्यनेकार्थकरवाकरकौमुदी' इति--(अम० सु० व्या० टि० पृ० ११३ स्तं० २ पं० ३८) । व्रजः, ब्रजम् =निवहः, गोष्ठम्, पन्थाश्च । 'व्रजो गोष्ठाध्ववृन्देपु' इति-- (मे० पृ० ३० श्लोक: १५) । उटजः, उटजम् = तापसपर्णकुटी, मुनीनां तृणपर्णादिरचितालयः, पर्णशाला । 'मुनीनां तु पर्णशालो- टजोऽस्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ११८ श्लोकः ६) । 'उटस्तृणपर्णादिः' इति देशी- कोशः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ११८ स्तं० २ पं० ३५) । तथा च प्रयोग:--'सौधजाल- मुटजेपु विस्मृतम्' इति रघु:--इति मुकुट:' इति--(अम० सु० व्या० टिc पृ० ११८ स्तं २ पं० ४१) । निकुञ्जः, निकुञ्जम् = लतादिपिहितस्थलम्, वृक्षवृतान्तरम् । 'निकुञोऽस्त्री कुञ्जो ·. - - १८४ मुकुन्दकोपे वृक्षवृतान्तरे।' इनि--(२.१.४१ श्लोक १०)। निकुन्जनौ वा वी लनादिपिहितोदरे।।' इति च~-(अम. ना. लि.प. १२७ रोष ८)। कुम्ज, बुजम् = गह्वरम्, समन्तालतादि- मिगन्दादितम्याननियर, हप्निहनुश्च । 'उन्जोऽस्त्रिया निकुश् च हनौ दन्ते च दन्निनाम् । इनि--(मे० पृ. ३० श्लोक ६)। ऊ, ऊर्जम् = कार्तिक माम, जल च। 'अयोज कानिरिक- बलोन्माहेर कीर्तिन । ऊज जले भवेत् कत्रीयम्' इति (ग० र० म० पृ० ७६ प० २, ३) । अम्युज अपनम् = रमलम, निचुलश्च । 'अम्बुजो निचुले पुमि, कमले नु नपुसकम् ।' इति-- (मे० पृ. ३१ दलो १९) । वन , घजम् = निलविशेष , पताका च । 'ध्वज स्यान्छोण्डिते पुमान् । न स्त्रिया तु पनाराया पट्या मेडचिह्नयो ।' इति--(मे. पृ० ३० श्लोर. १०) । माया म यजम् = चन्दनम् । 'गन्धमारो भल्यजो भद्रवीचन्दनोऽस्त्रियाम । इति---(अम. ना० कि. पृ० २४७ दलोर १३१) । कूट , कूटम् = निश्चल , राशिदच । 'बूटोऽस्त्री निश्नले राशी गौरावयवय त्रयो । मायादिशगयोस्तुच्छे लौमुद्गरदम्भयो । अन्तेऽपि' इति--(२० २० म० १० ८४ प० ३) कालकुट, लाटम् = स्थावरे नीअविषविशेष । 'मुनि क्लीरे च कोल- कारदहलाहम । इनि--(अम० ना. लि. पृ. ६० तोर १०)। आरवूट , आरकूटम पितलम् । ' पीतर' इति लोके । 'रीनि स्त्रियामारकूटो न स्त्रियाम' इति- (अम० ना० लि. पृ. ३३३ लोग ७) वट, क्वटम् = । कपट,अपटम् पाज, दम्भ, छदम । 'कपटोऽत्री व्याजद भोपधयश्चमानो। इति-(अम. ना. लि. प०८२ श्लोक ३०) 'यंट पेटम् = चर्म, अल्पपुर च । 'सेट कफ ग्राम दे चर्मण्यस्यति विषु।' इति--(मे०१० ३४ श्लोक १०) । 'पुरेऽप पेटमस्त्रियाम् । इति २-(०प० २३२ पलोर २४) । यपंट, अपंटम् वात्र- विर, प्रन्येदादिमानायलम्ययात्रपटम् । गमो नकनरपंटो ।' इति--(अप० मा० लिपृ. २०२ श्लोर ११५) । 'कपंट रपथ वागामि ।' इनि च-(1०र० म० ए० ८८ ५० ३)। रिष्ट, पिष्टम् = अपूर , सीमाम, मानसिप, पाटन, पञ्चश्च । 'नाग यहमर भीन पिष्ट यागेष्टमीगत्रम् ।' इनि-(प० र. मा. पृ. २३ ५० ६) । पिष्ट पल्को विनीयम' पनि--(प. १० मा पृ० ३९ ५० २३) । 'पात्र पूर्णपर पिष्ट मेहिका पारो- त्रिपाम् ।' नि--14. पृ० १९० क ५५) : मोष्ट , सोष्टम् - मूलस्थानविन , भत्तिपागम् । लोप्टानि संघटर पुमि इनि-(अम. ना. लि. ० ३०५ लोय )। पुष्यति । 'लष्ट पनि गोष्ट म्यान्' इति प योगाग्नि'--(R० गु० म्या. प. ३०५ (१० ११० १२-३) । नट , नटम - गशविर । रमापारी पंसूपो नटो भरमारतो । वामगति' इति-(भम. म. 1. पृ. ३२ ग. २०१२) । 'मोनोपय स्त्री मा शेरपा पुमान् । इनि न--(मे. पृ. १४सो १)। मिट, निगमोरम् । 'गमोर निगमनामनीत । -(अम. मा.

·लिङ्गानुशासनवर्गः। १८५ - - - - . . ल० पृ० ३७१ श्लोक: ६६) । किरीट:, किरीटम् = मुकुटम्, शिरोभूषणम् । 'अथ मुकुट किरीटं पुन्नपुंसकम् ।' इति--(अम० ना० लिं० पृ० २३८ श्लोक: १०२ ) । कर्वट:, कर्वटम् = द्विशतग्राममध्ये मनोरमस्थानम् । 'कर्वटोऽस्त्री द्रोणमुखं पट्टनं पुटभेदनम् ।' इति--(वै० पृ० १५६ श्लोक : ३) । कुक्कुटः, कुक्कुटम् = ताम्रचूड़ः, चरणायुधः । 'मुर्गा" इति लोके । 'कुक्कुटयनृतचर्यायां, पुंसि स्याच्चरणायुधे ।।' इति-(मे० पृ० ३६ 'श्लोक: ३८) । अट्टः, अट्टम् = हर्म्यपृष्ठोपरिनिकेतनम् , क्षौमम् । “अटारी" इति लोके । ओदनं च । 'भात" इति लोके । 'अट भक्ते च शुष्के, ना क्षौमेऽत्यर्थे गृहान्तरे ।' इति-(मे० पृ० ३३ श्लोकः १) । 'स्यादट्टः क्षोममस्त्रियाम् ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० १२० श्लोक: १२) । 'क्षीमः' अपि । साहचर्यादट्टोऽप्यस्त्रियाम् । अट्टोऽट्टालिका । कुट., कुटम्-घटः, हलाङ्गविशेषश्च । 'कुट: कोटे पुमा,-नस्त्री घटे, स्त्रीपुंसयोमुंहे ।' इति-(मे० पृ० ३४ श्लोक: ६) । यकुटः, जकुट:, यकुटम् , जकुटम् = मलयः, श्वा, वार्ताकपुष्पं च । 'जकुटं वार्ताकपुप्पे, जकुटो मलये शुनि ।' इति-(मे० पृ. ३६ श्लोक: ४२) । 'वार्ताकुपुष्पे जकुटं, पुंसि स्यान्मलये शुनि ।' इति च-(श० र० स० पृ० ८६ पं० ३) । विटः, विटम् = धूर्तः, महाधूर्तः, पर्वत:, लवणं च । 'वातपुत्रे विटधरौ' इति । 'विटोऽद्री लवणे पिङ्गे मूपिके खदिरेऽपि च ।' इति च-(हा० व० पृ० ४०७ श्लोकः २२८) । व्यङ्कटः, त्र्यङ्गटः, व्यङ्कटम् , व्यङ्गटम् = शिक्यभेदः, धौता- जनी च । व्यङ्कटं शिक्यभेदेऽपि घौताञ्जन्यां च न द्वयोः ।' इति-(मे० पृ. ३६ श्लोक: ४३) । 'त्र्यङ्गट शिक्यभेदे स्याद् चौताञ्जन्यामपि स्मृतम् ।' इति च--(अने० सं० पृ० ६१ श्लोकः १,६०) । कोट्टः, कोट्टम् = गिर्यादिभिदुर्गमं पुरम् । “किल्ला" "गढ' 'कोट" इति च भापाप्रसिद्धं राज्ञां वासस्थानम् । 'कोट्टारघट्टहट्टाश्च' इति पुंस्काण्डेऽमरः' इति--(अम० ना० लिं० पृ० ४५४. श्लोक: १८) । हैमस्तु पुंस्काण्डे पठति क्लीवलिङ्ग तथा चाह--'स्कन्वावारो राजधानी कोट्टदुर्गे पुनः समे।' इति-- (अभि० सं० अभि० चि० पृ० ३८ श्लोकः ६७३) । कुष्ठः, कुष्ठम् = रोगः, गन्धद्रव्यविशेषश्च । 'अथ गन्धद्रव्यविशेषश्च । 'अथ कुष्ठं भेपजरोगयोः ।' इति-(अने० ति० पृ० १२ श्लोक: ७३) । 'कुष्ठ रोगे पुष्करेऽस्त्री' इति-(मे० पृ० ३९ श्लोक : ३) । 'गदे च कुष्ठमस्त्री स्यात्' इति च--(ना० र० मा० पृ० २१ श्लोक: १९) । कमठः, कमठम् = कच्छपः, भाण्डभेदश्च । 'कमठः कच्छपे पुंसि , भाण्डभेदे नपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ० ३९ श्लोकः १२)। वारुण्डः, वारुण्डम् = सेकपात्रम्, नौस्थजलनिःसारणभाजनम् , नेत्रमलम्, कर्णमलं च । 'वारुण्डी द्वारपिण्ड्यां स्त्री, फणिनां राजके पुमान् । न स्त्रियां सेकपात्रे च मलेक्षणः श्रवणस्य च ।' इति-- (मे० पृ० ४३ श्लोक: ३३) । खण्डः; खण्डम् = शकलम्, अर्द्धम्, इक्षुविकारविशेपश्च । 'खण्डोऽस्त्री शकले, नेक्षुविकारमणिदोषयोः । खण्ड: पानान्तरे भेदे' इति--(मे० पृ० ४१ श्लोकः ७, ८) । षण्ड:, पण्डम् == पद्मादिसंघात: । पण्डं पद्मा दिसंघाते न स्त्री स्याद् गोपती पुमान् । इति-(मे० पृ० ·. . १८६ मुकुन्दकोष - ४२ लोक २६) । निगड , निगडम् = वन्धनविशेष । 'अन्दुको निगडोऽस्त्री स्यात्' इति--(अम. मा लि. पृ. २७८ श्लोक ४१) । आत्रीड , आत्री डम् = उद्यानम्, राज्ञ श्रीडासाधन साधारण वनम्, लीलास्थान च । 'ज्ञेयमाग्रीडमुद्यानम्' इत्यमरमाला।' इति--(अम० स. व्या. पू. १२८ स्त १५० ५, ६) । अमरस्तु पुस्त्व प्राह--'पुमानानीड, उद्यान राज साधारण वनम् । इति च-- (4म० ना. लि. पृ० १२८ श्लोक ३) । नड , नडम् - तृणभेद, धमन , अन्तरविवरम् । 'मल' इति स्पान । 'नइस्तु धमन पोटगल' इति--(अम० ना. लि. पृ० १८३ श्लोक १६२) । तृणभेदे नडो मत ।। नलवच्छब्दभेद ' इति च-(ग. र० स० पृ०६७ १० १८-९)। प्रकाण्ड, प्रकाण्डम् - प्रगस्तवाचाम्, तरोर्मूलमारभ्य शामापर्यन्तभाग , तरोर्मूलस्कन्धयोरन्तर च । 'मतलिल्या मचर्चिका प्रकाण्डमद्धतल्लजी । प्रशस्तवाचकान्यमूनि' इति-(अम. ना. लि. पु. ५३ श्लोष २७) । प्रमाण्ड ' पुस्यपि । 'अस्त्री प्रकाण्डो विटपे तरुस्कन्धप्रशस्तयो । इति रमसः' इति-- (अम० सु० व्या पृ०५३ स्त°२ प० २०.१) । 'अस्त्री प्रकाण्ड स्वन्ध स्यान्मूलाच्छापाव- घिस्तरो ।' इति-(अम ना. लि. पृ० १३० श्लोक १०) । 'प्रकाण्डो न स्त्री विटपे मरमा खान्तरे तरो । शस्त' इति च-(म० पृ० ४२ श्लोक ३१)1 काण्ड , काण्डम - दार । 'काण्डोऽस्त्री दण्डबाणावर्गावगरवारिपु ।' इति-(अम० ना. लि. पृ० ४०४ श्लोक ४३) । 'काण्ड स्तम्वे तरम्कन्धे याणेऽवसरनीरयो । कुत्सिते वृक्षभिन्नाडीवृन्दे रहमि न स्त्रियाम् ।' इति-(मे० पृ०४० श्लोक २, ३) । काण्ड चावमरे वाणे नाले स्वन्धे च शाखिनाम् । स्तम्ब रहमि वर्ग च' इति च धरणि' इति--(अम० सु० व्या० पृ० ४०४ स्त० २ १० ११.२) । कोदण्ड , कोदण्डम् - मोद्विशेषो भूम्नि, शरश्च । 'अथ कोदण्ड चापे ना नीवृदन्तरे । भूम्नि' इति--(मे. पृ० ४२ श्लोक २८) 'कोदण्ड काम के देशभेदभूतल्योरपि ।' इति ध-(अते० स० पृ. ६३ श्लोक १८३) । तरण्ड , तरण्डम् - नौका "नाः" इति लोके । 'तरण्डो वडिशीमूत्ररखवाष्ठादिये प्लवे । नौकायामपि न स्त्री स्यात् 'इनि--(मे० पृ. ४२ श्लोक २९) । मण्ड', मन्डम् - भवनादेनिर्याम, सारम, पिच्छ च । 'सदरमाग्ने मण्डमस्त्रियाम् । इनि--(अम० ना० लि. पृ० ३१६ श्लोक ४१) । 'मण्ड पञ्चाङ्गले शारभेदे क्लीव तु मम्तुनि । आमलक्या स्त्रियो मण्डावास्त्रिया सारपिन्छयो ।' इति च-(मे० प. ४२ इलोक २१)। मुण्ड, मुण्डम् - शिर, मूर्धा । 'मुण्डो दन्यान्तरे राहुग्रहे ना, मण्डिते त्रिए। मुण्डा मण्डीरिवायां स्यास्त्रिया,-- मस्त्री तु मूर्धनि ।' इनि--(मे० पृ. ४२ श्लोर २२) दर , दण्डपु = लगुड, दमनापों निग्रह । 'दण्डोडम्बी लगुडे' इति-(मे. पृ. ४१ दलोर १५)। 'दाहो यमे मान दे लगुई दमसन्धयो । प्यूर्भद प्रकाडेश्व कोणमन्यानपोरपि । अमिमाने ग्रहे दारण्डामो पारितारा।' इति च--(वि.प्र. पु. ४ दलोर १२) । अण्ड, अण्डम् - पक्ष्यादितमय पंचोकोग । 'अण्डा" इति लोके । मुपश्य ! 'अस्त्रियो मुपोशा' इनि--(० पृ. । .

·१८७ । लिङ्गानुशासनवर्गः । १७८ श्लोक: ६३) । दृढः, दृढम् = अविनष्ट: । 'दृढः प्रगाढे स्थूले च नितान्ते वलवत्यपि ।' इति--(श० र० स० पृ० १०१ पं० १७) । 'दृढः शक्ते भृशे स्थूले' इति--(अने० सं० पृ० १२ श्लोकः १३१) । 'दृढं स्यूले नितान्ते च प्रगाढे बलवत्यपि ।' इति च-- ४३ श्लोक: २) । वारवाणः, वारवाणम् = कञ्चकम् । 'कञ्चुको वारवाणोऽस्त्री यत्तु मध्ये सकञ्चुकाः।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २८६ श्लोक: ६३) । अयं चोलकाकृतिसन्नाहः । वाणः, वाणम् = शरः, पुष्पविशेषश्च । 'वाणः स्याद्गोस्तने दैत्यभेदे केवलकाण्डयोः । वाणा तु वाणमूले स्त्री, नीलझिण्टयां पुनर्वयोः ।' इति-(मे० पृ० ४६ श्लोकः २७) । 'वाणो वृक्षा- न्तरे शरे । शरस्यावयवे दैत्य कथाकादम्बरीकृति ।' इति च--(अने० ति० पृ० ३० श्लोकः २६८) । कापिणः, कापिणम् = कापिकः, रजतरूप्यम्, रूप्यमानम् । 'कापिण. कार्षिक: स्यात्' इति---(अम० ना० लि० पृ० ३३१ श्लोक: ८८) । 'कापिणोऽस्त्री कापिके पणपो- डगकेऽपि च ।' इति च--(मे० पृ० ५१ श्लोकः ९३) । श्रवणः, श्रवणम् = कर्णः "कान" इति लोके । 'कर्णे पुन्नपुंसकयोः । श्रवणावनिलस्य च' इति दर्शनात् । 'न स्त्रियां श्रवणः कर्णः' इति हेमनाममालाभिधानम्' इति च--(श० चि० पृ० ६३१ स्तं २ पं० ११-२-३) । पक्वणः, पक्वणम् = भिल्लनामः, अन्त्यजालयश्च । 'पक्वणः शवरावासे' इति--(२० र० स० पृ० ११३ पं० ११) । 'पक्वणोऽस्त्र्यन्त्यजालयः ।' इति च-- (वै० पृ० १३८ श्लोक: ३२) । कङ्कणः, कङ्कगम् = करभूषणम् । 'कङ्कणं करभूपणम् ।' इति-(अम० ना. २४० श्लोकः १०८)। पुंस्यपि । 'कङ्कणो ना प्रतीसरः' इति रत्नकोशः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० २४० स्तं० १ पं० २३) । 'कङ्कणं मण्डने हस्तसूत्रे च भुजभूपणे ।' इति न- (अने० ति० पृ० ४६ श्लोक : ८२) । द्रोणः, द्रोणम् = परिमागविशेपः, आढकः । 'द्रोणो- ऽस्त्रियामाढके स्यादाढकानां (दि)चतुष्टये ।' इति--(मे० पृ० ४६ श्लोक : १७) । अप:- राणः, अपरालम् = दिनस्यापरभागः, दिनान्तांशः । 'सायाह्नोऽप्यपरालोऽस्त्री' इति-~~ (वै० पृ० २२ श्लोक: ६५) । चरणः, चरणम् =पादः । “पर” इति लोके । 'चरणोऽस्त्री बह्वचादी मूले गोत्रे पदेऽपि च । भ्रमणे भक्षणे चा (वा)पि नपुंसक उदाहृतः ।' इति-- (मे० पृ० ४८ श्लोक: ४८) । तृण :, तृणम् = शष्पम् , तृणमात्रम्, तृणविशेपो नडादिः । 'तृणं तु यवसे मतम् । इति-(श० र० स० पृ० १०५ पं० १६) । सुवर्णः, स्वर्णः, सवर्णम्, स्वर्णम् = कनकम् । “सोना" इति लोके । हेम्नोऽक्ष:, कर्पः अशीतिरक्तिकापरिमितं स्वर्णं च । 'सुवर्णो ना स्वर्णक सुवर्णास्यमरवान्तरे । स्त्री कृष्णागुरुणि, क्लीवे काञ्चने हरिचन्दने ।' इति-( मे० पृ. ५१ श्लोक: ८४) । व्रणः, व्रणम् =क्षतम् । “घाव" इति लोके । 'व्रणः क्षते निगदितः' इति-(ग० र० स० पृ० १०७ पं०६) । 'व्रणो- ऽस्त्रीयामीर्ममरुः क्लीवे' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२० श्लोकः ५४)। 'व्रणोऽपीर्मो- लि. पृ० -- - ·- . - . । १८८ मुकुन्दकोपे ऽपि न स्त्रियो ।' इति च-(वं० पृ० १२२ श्लोक २१७) । वृषण, वृषणम् = अण्ड, अण्ड- कार । 'तथाण्डे वृषणो मत ।' इनि- (०२० स० पृ० ११६ प०३)। माधवस्तु क्लीब- हिमाचप्ट--'मुत्रमण्डमपान व वृषण फलकोशकम् ।' इति च-~(प० र० मा० १०२६ प. २१)। भूपण , भूपणम् = अलङ्कार । 'गहना" इति लोके । 'भूपण स्यादलङ्कारे' इति- (० र० स० पृ० ११४ प० ७) । 'अलङ्कारस्त्वाभरण भूपणम्' इति च-- (० पु. १६६ लोक १३३) । दूषण , दूपणम् = राक्षसविशेष , खरसेनापति , दोपदच । भाण, भाणम् = नाटक भेद , नाटकादिदशरूपकानर्गनस्पकविशेष । भाणो नाटकभेदै स्यात्' इति- (२० र० स पृ० १०६ श्लोक १६) । नाटक नाटिका भाण ' इति च-(वै० पृ० १४४ श्लोक ० १०.)। किण, विणम् -मासग्रन्थि भद, शुष्कवण म तु खनित्रदण्डादिसघर्षणात्करनलादो स्पष्ट । निवर्पणजव्ययाचिह्नम् व्रज चिह्न वा । "घट्टा" इति लोके । 'किणो न्ढ वणस्थाने' इति । 'वतालासनमित्यतदकाङ्गुष्ठग्रहाकिण ।' इति च- (दै० पृ० १२२ श्लोक २१७) । रण , रगम् = युद्धम् । 'लडाई ' इति लोके । 'रण कोणे ववणे पुसि, ममरे पुन्नपुसकम् ।' इति-- (मे० पृ० ४६ श्लोक २५)। प्रवण , प्रवणम् - चतुप्पथम्, ऋमनिम्नभूभागश्च । 'प्रधणो दक्षिणे प्रह क्रमनिम्ने चतुष्पथ ।' इति--(वै० पृ० २६१ श्लोक ५३) । 'प्रवण क्रमनिम्नोया प्रह्वे, ना तु चतुप्पथे ।' इति-(अम० ना. लि. १० ४०६ श्लोक ५६) । 'प्रवण क्रमनि- नो प्रह्व च स्याच्चतुष्पथे। आयते च तथा क्षी(क्षणे प्रगुणे समुदाहृत ।' इति घणि' इनि-(अम० स० व्या० पृ० ४० ६ स्त० २५० २१.२) । 'प्रवणो ना चतुष्पथे । क्रमनिम्न- महोभागोदारप्रसपु च त्रिषु ।' इनि च- - (मे० पृ० ४६ इलोक् ५९)। चूर्ण , चूर्णम् = धूलि, भारभेद , वासयुक्तिश्च । चूर्णानि वासयोगा स्यु' इति~~(अम० ना० लि. प० २४८ इलोर १३४) । वासे सुगन्धिकरणे योगा उपाया , पिष्टर ।' चूर्णो धूलो क्षारभेदे, चूर्णानि वामयुः निपु।' इति-(मे. पृ० ४५ श्लोक १२) । 'चूर्णानि भासयोगा स्युश्चूर्णो धूलिमार्करा ।' इनि च--(मने० समु. पृ० ३४ श्लोक ३८०) । तोरण , तोरणम् = निह , बहिरिम्,' द्वारवन्ध कन्धरा पादपान्तर च। 'तोरणोऽस्त्री बहिरिम्' इति-(अम. ना. लि. १० १२२ श्लोक १६)। तोरण द्वारबन्ध स्यात्तोरण पादपान्तरे।' इति-(1०र० स० पु. १११ १० १५)। 'कन्धरा तोरण कण्ठी इनि च--(हा. व. पृ० ४०४ श्लोक ७४) । पूर्त, पूर्तम् = मातादिवर्म, पूरित च । मातादौ परिते पूर्तम्' इति-(त्रि. शे० पृ. ३३८ दलोर १६९) । "पतं मातादिसति । इति~~(अम० मा० लि. प० २५९ श्लोर. २८) । 'पूर्त त्रिपु परित स्वात् करीब मातादिमणि । इनि-(म. १०५६ श्लोक ३६) । निरेत , निनम् - गृहम् । पर इनि गरे। निवेत मदन मतम्।' इति-(1०र० म० पृ. १४५ दोष १०) । निवात निवातम् = मन्नाह, दास्थाभेचवम, वातरहिताययश्च । . . . .

·लिङ्गानुशासनवर्गः। १६६ 'निवातावाथयावाती शस्त्राभयं न धर्म यत् ।' इति----(अग० ना. लि. १० ४१? श्लोक: ८४)। 'निवातो दृढसन्नाहे वातशून्येऽपि चाश्राये।' इति च-(मे० प०६३ दलोकः ११६)। पारतः, पारतम् =पारद: । 'पारा" इति लोके । 'रसेन्द्रः पारदः प्रोक्तः पारतोऽपि निगद्यते । इनि- (अम० स० व्या० पृ० ३३५ स्तं० १ पं० १९, २०) । क्लीवेऽपि । 'पारदं पारतम्' इति च-- (ग० भे० प्र० पृ० ५ श्लोकः २०) । अन्नः, अन्तम् = अवसानम्, शेपम्। 'अन्तं स्वरूपे नागे ना, न स्त्री शेपे,ऽन्तिके वियु ।' इति-- (मे० पृ० ५४ श्लोक: २)। 'अथाऽग्रियाम् । अन्तो जद्यन्यं चरमम्' इति च--(अम० ना० लि. पृ० ३७६ श्लोक: ८१) । युतः, युतम् = युक्नम्, अपृथग्भूतम्, हस्तचतुष्टयं च । 'युतं हस्तचतुष्टये । स्त्री न्याययोपितो-युविन ,युतो युक्ते-ऽपृथगते ।' इति--(ग० र० स० पृ० १३१ श्लोक: ८, ९) । प्रयुत :, प्रयुतम् = दगलक्षाणि । 'गतं सहस्त्र- मयुतं निपुतं प्रयुताऽर्बुदे । व्यत्यासेन तु दृश्यते नियुतप्रयुते क्यचित् । 'प्रयुतनियुते' इत्यर्थः । इति--- (वै० पृ० १८८ श्लोक: ३०) । शब्दार्थचिन्तामगौ तु तथैव दृश्यते । वेदितः, श्वेडितम् = सिंहनादविगेपः । 'वडित सिंहनादे स्वात्' इति---(ग० र० स० पृ० १५७ पं० १६) । 'नादोऽस्य (सिंहस्य) चुक्कार: वेडितं च तत् ।' इति च-(वि० शे० पृ. २८६ श्लोक: २) । अक्षतः, अक्षतम् = लाजाः, भृष्टव्रीह्यादयः । केचित्तु-~-अखण्डतण्डुला अक्षता:-इत्याहः । 'अक्षतं न द्वयोः पण्डे लाजेषु, विष्वहिंसिते । यवेऽपि क्वचित्' इति--(मे० पृ० ६० श्लोकः ८०)। 'अक्षताश्चापि लाजेषु तण्डुलादावहिंसिते ।' इति-- (श० र० स० पृ० १३६ पं० ११) । 'फ्ल्यक्षतं तण्डुले धान्ये, न ना लाजेषु, ना यवे।' इति च--(वै० पृ० २५८ श्लोक: १४) । देवतः, देवतम = देवता । 'वृन्दारका, देवतानि पुसि वा , देवताः स्त्रियाम्।' इति---(अम० ना० लि. पृ० ५ श्लोक: ९) । वृत्तः, वृत्तम् = पद्यम्, वृत्तिः, चारित्रम् , शीलम्, वेदबोधिताचारस्य परिपालनम्, छन्दश्च । 'वृत्तोऽधी- तेऽप्यतीतेऽपि वर्तुलेऽपि मृते वृते । वृत्तेऽन्यलिङ्गं (त्रिलिङ्ग), वा क्लीवे छन्दचारित्रवृत्तिषु ।' इति-(मे० पृ, ५८ श्लोकः ६१) 1 पक्षे पुंसि । 'वृत्तं पद्ये चरित्रे, निष्वतीते दृढनिस्तले ।। इति-(अम० ना० लि. पृ० ४१० श्लोक: ७८)। 'आचारो वृत्तचारित्रचरित्रचरणानि च ।' इति । 'वर्तुलं निस्तलं वृत्तं सुवृत्तं परिमण्डलम् ।' इति । 'वृत्तं स्वरूपे चरिते वृत्तौ छन्दोविधासु च । विष्वतीतदृढावीतवर्तुलेपु' इति च-~(वै० पृ० २३६ श्लोकः ७६) । ऐरावतः, ऐरावतम् इन्द्रहस्ती, महेन्द्रस्य ऋजुदीर्घशरासनं च । 'ऐरावतोऽभ्रमातङ्गे नारङ्गे लकुचद्रुमे । नागभेदे व पुंसि स्याद्, विद्युत्त दे॒दयोः स्थियाम् । नपुंसक महेन्द्रस्य ऋजुदीर्घशरासने ।' इति-(मे० पृ. ६८ श्लोक : १९२) । लोहितः, लोहितम् =शोणितम् , रक्तवर्णः, कुकर्म च । 'लोहितं रक्तगोशी कुश्मे रक्तचन्दने । पुमान् नदान्तरे भौमे वर्णे च त्रिषु तद्वति ।' इति--- (मे० पृ० ६५ श्लोक: १४८) । 'लोहितो मङ्गले नदे । वर्णभेदे, लोहितं तु कुङ्कमे रक्तचन्दने ।' इति च- -(अने० सं० पृ० ७३ श्लोक: ३१०) । हस्तः, हस्तम् = करः । "हाथ" इति लोके । 'हस्तः करे करिकरे सप्रकोष्ठकरेऽपि ·. १६० मुकुन्दकोपे च। ऋक्ष केशात्परो वाते' इति-(मे० पृ० ५६ दलो ७५)। क्लीवेऽपि । 'हस्तं धर्मप्रसेविकायाम्' इति शब्दार्थविनामणो दृश्यते । शत , शतम् = सख्या विशेष । "सौ" इति लोके । नक्षत्रवि- शेषश्च । 'शत सख्यान्तरे' इति-(श. र० स० पृ० १३३ ५० १२) । 'शत सहसमयुत नियुत प्रयुत मनम । स्त्री कोटिरर्बुदमिति क्रमाद् दशगुणोत्तरम् ।' इति च रत्नकोश' इति-- (अम० सु० व्या० पृ० ४५७ स्त० २५० ३६ त ) व्रतः, व्रतम् = तप, ब्रह्म चर्मादिनियम । कृच्छ चान्द्रायणादिक च। 'तपो व्रतोऽस्त्री कृच्छोऽस्त्री तच्च चान्द्रायणादिकम् । इति---- (4० पृ० ९४ श्लोक १३६) । उपबीत , उपवीतम् = यज्ञसूत्रम्, उत्तरीयम् । 'जनेऊ" इति लोके । 'उपवीत यज्ञसूत्र प्रोद्धृते दक्षिणे परे।' इति-- (अम. ना. लि० पृ० २६५ श्लोक ४६) । 'उपवीतमुत्तरीये' इति--(श० र० स० पृ० १६० ५० ३) । 'यज्ञोपवीतमुपवीते ब्रह्मसूत्रोतरीययो ।' इति च-- (वै० ० २७४ श्लोक० १७) । पलित , पलितम् = पक्व- केश, केशपाक , शैलजम, कर्दमश्व । पलित शैलज तापे बेशपाके च कर्दमे । इति--- (मे. १० पू० ६३ श्लोक १२३) । 'पलित जरसा शौक्लय केशादो' इति-(अम० ना. लि. पृ० २१५ श्लोक ४१) । 'केशादिशक्लिये पलित शैलेय, ना तु कर्दमे ।' इति च-- (2० पृ० २६१ श्लोक ५२) । वसन्त , वसन्नम् = ऋतुविशेष, देवपुत्रविशेषश्च । 'वसन्त ऋतु भिद्यपि ।' इति--(२० र० स० पृ० १५२ श्लोक १)। ध्वान्त , ध्वान्तम् = गाडान्धवार । 'अन्धकारोऽस्त्रिया ध्वान्त तमिस्त्र तिमिर तम ।' इति--(अम० ना. लि. पृ. ८७ श्लोक ३) । साहचर्यादस्त्रियाम् । 'ध्वान्त गाढेऽन्धतममि' इति च--(श० र० स० १० १२८ ५० ५) । अयुत , अयुतम् = दशसहस्राणि । 'दश हजार' इति लोके । 'शत सहनभयुतम् । इति- (वै० पृ० १८८ श्लोक २८) । द्यून , द्यूतम् रोदरम्, द्यूतक्रीडनम् । 'जुआ" "खेल" इति लोके । 'धृतोऽस्त्रियामभवती कंतव पण इत्यपि ।' इनि--(अम० ना० लि१० ३५२ श्लोक ४४) । घृत , घृतम - आज्यम्, सपि । 'घो" इति लोके । तच्च लिङ्गान्तरे- नुक्न सर्वमुक्त घृतादि च । तत्र केनिद् घृतादीना पुस्त्वाद्य वैदिक विदु ॥ इति-(40 पृ. २६१ श्लोक २८-९) । कोशान्तरेऽप्येवमुक्तम् । पुस्त , पुस्तम् = लेप्यादिवर्मविशेष , पुस्तक च । 'पुस्त क्लीवे पुस्तके च लेप्यादिशिल्पकर्मणि ।' इति-(श० र० स० ५० १२६ श्लोव १४) । शुद्धान्त , शुद्धान्तम् - राज्ञा स्त्र्यागारम्, अन्त पुरम्, अवरोधनम् । राज्ञो रह कक्षान्तरम् भूपते गुह्यकक्षाभेदश्च । 'कक्षान्तरेऽपि सुखान्तो नपस्यासर्वगोचरे।' इति--- (अम. ना. लि. १० ४०८ श्लोक ६६) । 'युद्धान्तोऽन्त पुरे गुह्यवक्षाभेदे च भूपते ।' इति चाजय' इति-(अम० सु० व्या० पृ. ४०८ स्त० १ १०२२-३) । वृस्त , बस्तम्। मामशःकुली, पक्वमासविशेष , भृष्ट मासम्, स्थालोभृष्टमासम्, मासपिण्डविशेप , पनसादि- फलस्यासारभागश्च । 'वुस्त दन्तोष्ठधादि' इत्येके । रजत , रजतम् हप्यम्, श्वेत ध । 'रजत । - ·-- - . . लिङ्गानुशासनवर्गः । १६१ त्रिपु शुक्ले स्यात्, क्लीवं हारे च दुर्वर्णे ।' इति-- (मे० पृ० ६४ श्लोक: १४४) 'श्वेतं रूप्येऽपि' इति- (अम० ना० लि. पृ० ४१० श्लोकः ७९) । 'अथ रजतं शोणिते ह्रदे । श्वेते हारेऽपि' इति च-(वै० पृ० २६२ श्लोक: ७०) । मुहूर्तः, मुहूर्तम् = द्वादशक्षणात्मक: कालः, घटिकाद्वयम् । 'ते (क्षणा:) तु मुहूर्तों द्वादशास्त्रियाम् ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४७ श्लोक: ११) । यूथः, यूथम् = पशुसमूहः । 'संघसंघातपुञ्जीघसार्थयूथ कदम्बका: ।' इति भागुरिः' इति--(अम० सु० व्या० पृ. २०२ स्तं० १ पं० ३५-६) । 'यूथं तिरश्चां पुन्नपुंसकम् ।।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २०२ श्लोकः ४१) । 'यूथं तिर्यक्समूहे- ऽस्त्री, पुष्पभेदे च योषिति ।' इति च--(मे० पृ० ७२ श्लोक: ११) । वरूथः, वरूथम् = रथगुप्तिः, परप्रहारणाभिधातरक्षार्थ रथसन्नाहवदावरणम्, चर्म , वेश्म च । 'वरूथो रथ गुप्ती स्याद् वरूथं चर्मवेश्मनो: ।' इति~ (मे० पृ० ७३ श्लोक: २१) । गूथः, गूथम् = विष्ठा । 'गूथं पुरीषं वर्चस्कमस्त्री, विष्ठाविणे स्त्रियौ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२५ श्लोक: ६८) । प्रस्थः, प्रस्थम् = सानु:, पर्वतसमभूभागः, मानभेदश्च । 'स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियो ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० १२५ श्लोक: ५) । 'प्रस्थोऽस्त्रियां मानभेदे सानावत्युच्चवस्तुनि ।' इति च--(मे० पृ० ७२ श्लोकः ९)। तीर्थः, तीर्थम् = घटः, अवतारः, नद्यादी स्नानाद्यर्थमव- तरणस्थानम् , पुष्करिण्यादि, पुण्यक्षेत्रम्, पुण्यस्थानं च । 'घट्टोऽवतारस्तीर्थोऽस्त्री' इति । 'तीर्थ मंत्राद्युपाध्यायशास्त्रेष्वम्भसि पावने । पात्रोपायावतारेपु स्त्रीपुप्पे योनियज्ञयोः ।' इति च- (वै० पृ० २२५ श्लोकः १३) । 'निपानागमयोस्तीर्थमृपिजुष्टजले गुरौ ॥' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४१२ श्लोकः ८६) । 'निपानं जलावतारः ।' 'निदानमुपायः' इति मुकुट: । 'तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायनारीरजःसु च । अवतारर्पिजुष्टाम्बुपात्रोपाध्यायमंत्रिषु ।' इति च---- (मे० पृ० ७२ श्लोकः ७) । प्रोथः, प्रोथम् = अश्वस्य घोणा, नासिका, अश्वादे?णान्तरं च । 'नथुन" इति लोके । 'घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २८२ श्लोकः ४९) । 'प्रोथोऽस्त्री हयघोणायां , ना कटया,मध्वगे त्रिपु ।' इति च-(मे० पृ० ७२ श्लोकः १०)। अलिन्दः, अलिन्दम् = प्रघाणः, वहिरिप्रकोष्ठः, द्वारप्रकोष्ठाद्व हिराग्रवर्ति- चतुष्कम्, द्वारवहिर्भागश्च । 'प्रघाणप्रघणालिन्दा वहिरिप्रकोष्ठ के ।' ना० लि. पृ० १२० श्लोक: १२) । अगारैकदेशे प्रधाणः प्रघणश्च । 'गृहेकदेश आलिन्द प्रधाणः प्रघणस्तथा ।' इत्यमरमाला' इति-(अम० सु० व्या० पृ० स्तं २ पं० ६, ७) । प्रघणोऽलिन्दके ताम्रकलशे लोहमुग्दरे ।' इति च-(अने० सं० पृ० ६६ श्लोक: २२४) । ककुदः, ककुदम् = प्रधानम् , वरम्, श्रेष्ठम्, राजचिह्नम्, श्वेतच्छत्रादिः, वृषाङ्गम्, वृषांसस्य- स्थूलमांसपिण्डः, पर्वतांग्रभागश्च । 'प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदोऽस्त्रियाम् ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ४१३ श्लोकः ६२) । 'ककुद्वत्ककुदं श्रेष्ठे वृपाङ्गे राजलक्ष्मणि ।' इति . । . इति--(अम० - ·, १९२ मुकुन्दकोपे च--(वि० प्र०१० ८० श्लोक ३२) । कुकुद, कुकुदम् = वरायादरपूर्वक अलकृतकन्यादाता, परिणेत्रे आदरपूर्वकमलङकृता कन्या यो ददाति स कुकुद 1 'कुद' इत्यपि । 'सत्कृत्याल. वृता कन्या यो ददाति स खुद ।' इनि--(अम ना० लि. पृ० ३५६ श्लोब १४) । अप्टापद, अष्टापदम् = सुवर्णम्, चतुरङ्गादिद्यूतफलक च। 'अप्टापदोऽस्त्री बनके शारीणा परकेऽपि च । अष्टापदी चन्द्रमल्ल्या, शरभ मर्कटे पुमान् ।' इति-~~(मे० पृ० ७७ रोष ४४) । शारीणा फल पट्ट । शारीणा वल्नाघरपट्ट 1 कुन्द बन्दम् =पुर पविशेष , माध्यम् 'कुन्दो माध्येऽस्त्री, मुकुन्दभ्रमिनिध्यन्तरेषु ना ।' इति--(मे. पृ० ७४ श्लोक ३) । 'माध्य कुन्दम्' इति-~(अम० ना. लि. पृ० १५३ श्लोक ७३) । पुस्त्वमपि । 'माध्य कुन्द कुरुण्टक ।' इति च पुम्काण्ड रत्नकोष' इति--(अम० सु० व्या० पृ. १५३ स्त० २ १० ३)। गुद, गुदम् = अपानम् । 'गुद स्वपान, पायुना' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोक ७३) । दोहद, दोहृदम = गर्भ , गर्भिण्या अभिलाप लालसा च । 'दोहदो गर्भलक्षणे । अभिलाये तथा गर्भे' इति--(अने० स० पृ. ७७ श्लोक ३६०)। कुमुद , कुमुदम् = करवम, दिग्गजविशेषश्च । 'वामन कुमुदोऽजन ।' इति । 'अस्मिन' सिते कुमुदकरवे ॥' इति च-(अम० ना. लि. पृ० १०७ श्लोक ३७) । ना तु दिग्गजे भुजग कपी ।' इति च-- (ना० र० मा० पृ. ८६ प० १३)। छद, छदम पक्षिाक्षम् । 'पख' इति लोके। ‘गरुत्पक्षच्छदा' पर पता च तनूरुहम् ।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० २०० श्लोक ३६) । 'गरुती पक्षी छदौ। पक्षसी च स्मृती पक्षो' इति शुभाङ्क' इति--(अम. म. व्या० पृ० २०० स्त० १५० । बलीबेऽपि । 'गरुत्पक्षी नरी छदम् । इति च क्लीबकाण्डे बोपालित' इति- (अम० सु. व्या० पृ० २०० स्त० १ प. १२) । कन्द , कन्दम् = मूलविशेष , सस्यमूलम् , सरणश्च । 'बन्दोऽस्त्री सूरणे सस्पमूले जलधरे पुमान् ।' इति--- (मे० पृ० ७४ श्लोक ३) । अर्बुद, अर्बुदम् = सस्याविशेष , दशकोटय । 'अर्बुदो मासपरुसि, दशकोटियु न स्त्रियाम् ।' इति-(मे० प० ७५ श्लोक १६) । सोध । सौषम् = धवलगृहम् , राजसदनम् । 'सौधोऽस्त्री राजसदनम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० ११६ श्लोक १०) । उत्सेध , उत्सेधम् = वृक्षपर्वताचारोह , उच्छ्रय । "वृक्षादि की ऊंचाई" इति लोके । 'उत्सेधस्तूच्छ्ये न स्त्री, क्लीब सहननेऽपि च ।' इति--(मे० पृ० ८० श्लोक २९) । वबन्ध, कबन्धम् = शिरोरहितकाय । 'कवन्धोऽस्त्री रियायुक्तव्यपधंक्लेवरे । क्लीव जले, पुस्युदरे राहु- रक्षोविशेषयो ।' कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम्' इत्यपि पाठ । श्राद्ध , श्राद्धम् - पितृ क्रिया, शास्त्रत पितृकर्म । 'श्राद्ध तत्कर्म शास्त्रत । इति--(अम० ना. लि. पृ० २५९ श्लोक ३१) । 'श्राद श्रद्धान्विते त्रिषु । हव्यकव्यविधौ बलोबम्' इति--(मे० पृ० ८० श्लोक १९) । 'श्राद श्रदालुरास्तिक ।' इति । 'बाद तु पितृभोजनम् ।' इति च--(२० पृ० ६८ श्लोक ६४)। कुमुद करवे, - ·- लिङ्गानुशासनवर्ग:। १६३ *श्राद्धं निवापे, श्रद्धालौ त्रिपु' इति-(त्रि० शे० पृ० ३४६ श्लोक: २२४) । निवापे पित्रुद्देशन दाने, पित्रादिभ्यः श्रद्धया देये द्रव्ये च । 'श्रद्धया दीयते यस्माच्छाई तेन निगद्यते ।' इति टीका । यस्तु श्रादशब्द: अणन्तो व्युत्पाद्यते श्रद्धा अस्यास्तीति स वाच्यलिङ्ग एव-श्राद्धो नरः, श्राद्धा स्त्री, श्राद्धं कुलमिति । आयुधः, आयुधम् = शस्त्रमात्रम्, प्रहरणमात्रम् । 'मायुधं तु प्रहरणं शस्त्रमस्त्रम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० २९१ श्लोक : ८२) । अन्यः, अन्धम् = तिमिरम् , अदृक् च । "अन्धा" इति लोके । 'अन्धोऽदृक्' इति--(अम० ना० लि. पृ० २२२ श्लोकः ६१) । 'अन्धश्च- क्षुविहीने स्यादन्धं तु तिमिरे मतम् ।' इति--(ग० र० स० पृ० १८० पं० २) । 'अन्धं स्यात्तिमिरे क्लीवं, चक्षुहीनेऽभिधेयवत् ।' इति-(मे० पृ० ७६ श्लोकः ३) । 'अन्धोऽचक्षुस्तमोऽप्यन्धम्' इति च-(वै० पृ० २३० श्लोक: ६) । औषधः, औषधम् = भेषजम्, रोगनाशकद्रव्यम्, रोगहृत्त्वेन द्रव्यमात्रविवक्षायामोषधप्रयोगः, तेन घृततैलादिकमप्योपधशब्दवाच्यमिति ज्ञेयम् । 'औपधं तु भिष- ग्जितम् ।' इति-(त्रि० शे० पृ० २९० श्लोक: १३) । गन्धमादनः, गन्धमादनम् = पर्वतविशेषः । 'स्याद् गन्धमादनो भृङ्गे गन्धके वानरान्तरे । स्त्री सुरायां, नगें न स्त्री' इति- (मे० पृ० १०० श्लोक: १३४) । प्रस्फोटनः, प्रस्फोटनम् = शूर्पम् । “सूप" इति लोके । ताडनम्, विकाशनम्, पचनं च । 'प्रस्फोटनं विकसने शूर्प स्यात्ताडनेऽपि च ।' इति--(ग० स० पृ० २०५ पं० ६) । लग्नम् = भेषादिराशीनामुदयः, मत्तहस्ती, स्तुतिपाठकश्च । 'लग्नं राश्युदये क्लीवं, सक्तलज्जितयोस्त्रिपु इति-(मे० पृ० ८४ श्लोकः १८) । 'लग्नो मदकलो मत्तः' इति-(वै० पृ० १०९ श्लोकः ६८) । 'लग्नाः प्रातर्गया: स्तुति- वृताः।' इति च-(त्रिः शे० पृ० ३०१ श्लोकः ५६)। पिधानः, पिधानम् =संवरणम्, तिरो- धानम् , अन्तर्धानम् । 'मपिधानतिरोधानपिधानाच्छादनानि च।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ३४ श्लोकः १३) । चन्दनः, चन्दनम् = मलयज: । 'चन्दनी तु नदीभिदि । चन्दनोऽस्त्री मलयजे, भद्रकाल्यां नपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ० ६७ श्लोक: ६०) । वितानः, वितानम् = विस्तारः, उल्लोचः । "चन्दोया" इति लोके । यजश्च । 'वितानो यज्ञ उल्लोचे विस्तारे पुन्नपुंसकम् । क्लीवं वृत्तविशेपे स्यात्, त्रिलिङ्गो मत्त (न्द)तुच्छयो:।' इति-(मे० पृ. ९२ श्लोक: २६)। राजा- दनः, राजादनम् = फलाध्यक्षः, क्षीरिका। ''खिरिणी" खिन्नी" इति च लोके । पियालश्च । "चिरौंजी" इति लोके । 'राजादन : फलाध्यक्षः' इति । 'राजादनं पियाल: स्यात्' इति च- (अम० ना० लि. पृ० १४० श्लोकः ३५) । 'राजादनं पियाले, ना क्षीरिकायां पलाशके ।' इति -(वै० पृ० २७८ श्लोक: २१) । शिश्नः, शिश्नम् = लिङ्गम् । 'शिश्नो मेढ़ मेहनशेफसी ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २२८ श्लोकः ७६) । 'नपुंसकेऽपि ।' 'शङ्कर्मेढ़ः शेफकोशौ शिश्नं मेहनशेफसी ।' इति च-- (वै० पृ० १७८ श्लोक: ५१) । यौवनः, यौवनम् = द्वितीयं वयः "जवानी" इति लोके । 'तारुण्यं यौवनं समे।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २१५ श्लोक: ४०)। लग्न:, ·'मुकुन्दकोषे पीठम, आपोन, आपोनम् = ऊध , सोराराम, पाच । 'ऊप्रस्तु क्लोदमापोन समो' इति-(म. ना. रि• पृ० ३२६ श्लोर ७३) । 'पुस्यपि' । 'बापोन , अन्धु, कूप ' इनि च बोपदेवः' इति- (२० वि० पृ० २७० स्त २५०२०) । उदपान , उदपानम् = कूप । 'कुओं" इति लोके । 'उपान तु पुसि वा ।' इति-(अम. ना. लि. पृ० १०३ श्लोर २६)। 'प्रदरस्तूदपानोऽस्त्री' इति च--(वै० पृ० १५४ दलोक ९)। आमन, आसनम् - उपवेशनम्, स्थिति , द्विरदम्बवदेश, जीवद्रुमश्च । 'पासन द्विरदस्कन्धे पीठे यात्रानिवत्तने । आसनी विषणी स्थित्या. मातनो ना जीवद्रुमे ।' इति---(म० र० स० पृ० १९१ प० २) । केतन , केतनम = गृहम्, निमत्रगम ध्वज , कृत्यम् , स्थान च । 'केनन तु गहे क्तो कृये नापि निमत्र ।' इति-(१० र० म० पृ० १९२ १० १३) । अशन , सन , असनम्, असनम् = वृक्षविशेष, जीवाद्रुमः, क्षेपण च । 'अमन क्षपणे क्लोर, पुनि स्याज्जीवद्रुमे ।' इति--(मे० पृ० ८४ श्लोक २९) । नलिन, नलिनम =पयम, कमलम्, प्राचीनामला च । 'सहसाब नलिन शतपत्र कुशेशयम् ।' इनि-- (वै० पृ० १५७ श्लोर ३८) 'नग्नि नलिकातोयाम्बजेषु' इति । 'नलिनी पमिनीव्योमनिम्नगा- कमलारे । नपुमा नीलिवाया, न पुमि सरसीरहे ॥' इति च--(मे० पृ० ८८ दलोर ८२) । पुरिन , पुटिनम् =संस्तम्, वालुकामयतटम्, तोयोत्यिततटम्, जलादचिरोत्थिततटम् । "चडा" "टापू" इनि च लोक । द्वीपश्च । 'तोयोत्थित तत्पुलिनम्' इति-(अम० ना० लि. पृ. ९६ स्लो ६) । 'पुरिन द्वीपमुच्यते।' इति च कोशान्तरम' इति-(अम० मु० व्या• पृ० ९६ स्त० १ ० १४५) । मौन , मौनम = वानियमः, अभाषणम्, तूष्णीम्, तूष्णीकाम्, शब्दराहि यम । मौन वाडनियम' इति--(भ० र० ग० पृ. १८८ प० १३) । 'अथ मौनमभाषणम् । इनि-(अम० ना. लिं० पृ० २६१ श्लोर ३६) । बद्धमान , वर्द्धमानम् = सराव , एरण्ड, प्रश्नभेर, विष्ण, भूषणम, दाविशेषश्च । 'वईमान गरावे स्वादेरण्ड भूषणेऽपि च ।' इनि--(4. पृ. २६८ दलोक ४)। 'वर्द्धमान प्रसभेदे दारावरण्ड- विष्गुषु ।' इति च--(मे• पृ. ९८ श्लोक १०५) । ममान , ममानम् = हृन्नाभिसर्वधि- वृत्तौ वायुविशेष । 'समान मत्नम केषु विपु, ना नाभिमारते ।' इनि--(मे० प. ६३ प्लोक ४६) । 'ममाना म्त्यमके स्व इति च-(अम ना० लि. पृ. ४१८ श्लोक १२७) । ओदन, ओदनम = मध्यविशेष भक्तम । "मात' इति लोके । 'ओदन न स्त्रिया भरते, बाराममोदनी म्बियाम । इति--(मे. पृ० ८५ र ४३)। दिन , दिनम = दिवस । 'दिन त्वहनि न स्त्रियाम । इनि-(३० र० स० पृ. १८७ १०११)।त मानानि अस्थ, सनमान, दारूयवरणानि, विशत्यधिकरतिवायतत्रयप्रमाणम, इत्यं । 'परानि दश जय स्तमानम्नु राजन ' इति मनु' इति-( चि० १०५०५ स्तु. २५० २२-३) । भूभागविशेषाव । हायन, हायनम् = सक्त, वर्षम् । 'सास" इति . नमानमरुप्पपल्म ·। - - लिङ्गानुशासमवर्गः । १६५ लोके । 'हायनोऽस्त्री, शरत्समाः । इति--(अम० ना० लि. पृ० ५० श्लोक: २०) । 'हायनो न स्त्रियां वर्षे, पुंस्यचिौहिमे दयोः ।' इति च-(मे० पृ. ६४ श्लोक: ५८) । स्थानः, स्थानम् = आश्रयः, स्थितिश्च । 'स्थानं स्यादाश्रये स्थितौ।' इति-~(वै० पृ० २२७ श्लोक: ३६) । 'अवकाशे स्थितौ स्थानम्' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४१७ श्लोकः ११७) । 'स्थानं सादृश्येऽवकाशे स्थितौ वृद्धिक्षयेतरे।' इति च--(मे० पृ० ८४ श्लोक: २३)। मानः, मानम् = दर्पः, चित्तोन्नतिः, ग्रहः, प्रमाणम्, प्रस्थादिश्च । 'मानश्चित्तोन्नती ग्रहे । क्लीवं प्रमाणे प्रस्थादौ' इति-- (मे० पृ० ८३ श्लोक: १४) 'मानश्चित्तसमन्नतिः' इति । 'मानं तुलाङ्गुलिप्रस्थः' इति च--(अम० ना० लि. पृ० ३३० श्लोकः ८५) । धनः, धनम् = द्रव्यम्, वित्तम्, गोधनं च । 'घनं तु गोधने वित्ते' इति-(मे० पृ० ८३ श्लोकः १२) । निधनः, निधनम् = विनाशः, कुलं. च । 'निधनं स्यात्कुले नाशे' इति--- (मे० पृ० ८८ श्लोक: ८३) । 'मरणं, निधनोऽस्त्रियाम् ।।' इति च-(अम० ना० लि. पृ० ३०१ श्लोकः ११६) । विमानः, विमानम् = रथ विशेषः, आकाशयानम्, या नमानं च । 'व्योमयानं विमानोऽस्त्री' इति-(अम० ना० लि. पृ० २० श्लोक: ४८) । 'विमानो व्योमयाने च सार्व (सप्त) भौमगृहेऽपि च । घोटके यानमात्रे च पुन्नपुंसकयोर्मतः।' इति च--- पुन्नपुंसकयोर्मतः।' इति च---(मे० पृ० ९२ श्लोक: ३०) । ताडनः, ताडनम् = आधात:, हननम् । 'हननं ताटनं समे।' इति--(वै० पृ० १८९ श्लोकः ३६) । स्तेन :, स्तनम = चौरः, तस्करः, स्तेयम्, चौय्यं च । 'स्तेनः शङ्कितवर्णकः ।' इति--(हा० व० पृ० ४०२ श्लोकः १२८) । 'स्तेनो रात्रिचरो दस्युर्मोपिक: पारिपन्थिकः ।' इति च--- -(वै० पृ० १४० श्लोक: ५६) । वस्नः, वस्नम् = मूल्यम्, अवक्रयः, वेतनम् , कटि- भूषणम्, लवण विशेषश्च । 'वस्नस्त्ववक्रये पुंसि, वेतने स्यान्नपुंसकम् ।'' इति-- (मे० पृ. ८४ श्लोकः १८) । 'वस्नं स्याद्वैतने मूल्ये वसनद्रव्ययोरपि ।' इति--(श० र० स० पृ० १८९ श्लोकः ५) । 'वस्नोऽर्घोऽवक्रयो मूल्यम्' इति । 'रोमकं तु रुमाभवम् । वस्न च' इति च-- (वै० पृ० १२८ श्लोक : ७०)। भवनः, भवनम् =गृहम्, भावः, श्वा च । 'भवनं स्याद्गृहे भावे' इति~-(मे० पृ. ९० श्लोक: १) । 'कौलेयकोऽस्थिरवादश्च भवनो भलु- होऽपि च ।' इति । 'अगारं भवनं धाम' इति च--(वै० पृ० १६० श्लोक: १७) । भुवनः, भुवनम् = लोकः । 'भुवनं वि (पि)ष्टपेऽपि स्यात्सलिले गगने जने ।' इति- (मे. पृ० ६० श्लोक: २) । 'भुवनं, पिष्टप: पुमान् ।' इति च चोपालितः' इति-(अम० सु०. व्या० पृ० ११२ स्तं० १ पं० ३२) । यानः, यानम् = वाहनम्, गतिश्च । 'यानं स्याद् वाहने गती।' इति-(मे० पृ० १३ श्लोक : १६) । उद्यानः, उद्यानम् = बनभेदः, आरामः; उपवनम् । "बाग' ''वगीचा" "पार्क" इति च लोके । निःसरणम्, बहिर्गमनम्, प्रयो- जनम्, माक्रीडम्, उद्गमश्च । 'उद्यानं वनभेदे स्थानिःसृती च प्रयोजने ।' इति धरणिः' इति- - ·जारद । - मुकुन्दपोये (अम० म० व्या० पृ० ४१७ स्त० १५० १०.१)। 'ज्ञेययात्रीडमुद्यानम्' इति चामरमारा' इनि--((अम० सु० व्या० पृ० १२८ १०६)। वातायन , वातायनम् - गवाक्ष , "झरोखा" इति लोके । अश्वश्च । 'वातायनरचकशफ' इति । 'वातायन गृहाक्ष स्याउघूट गमन तथा।' इति च---(वि० श. पृ० २८१ श्लोब ६) 1 'वातायन गवाक्ष स्पात् इति च- (अम० ना० लि० पृ० ११६ श्लोर )। अभिधानः, अभिधानम = नाम, संज्ञा, सन्दकोष , कथन च । 'शब्दाभिलापो स्वभिधाभिधान वाधको ध्वनि । ह्रास कुहरितच' इति- (त्रि. दो० पृ० २७१ श्लोक १) । 'कृतद्धितसमासानामभिधान नियामक्मा' इति च बोपदेव' इति-(श. चिं. पृ. १३३ स्त० २ ५० ५, ६) । द्वीपो, विपिन , द्विपि, द्विपिनम् == च्याप्र । "वघेरा" इति लोके । चित्रश्च । “चीता" इति लोके । 'शार्दूलद्विपिनो म्या' इति--(बम. ना. लि. पृ० १८६ श्लोक १)। निपान , निपानम् = उपकूपजलाशय, कूपसमीपरचितजला धार. । “प्याऊ' 'चरही ' इति वा लोक । दोहनी च । 'आहावस्तु निपान स्यादुपकूपजराशय ।' इति-(अम. ना. लि. पृ० १०३ श्लोक २६)। पारी तु दोहनी। निपान, स्त्री गवी तुम्बा निलिम्पा रोहिणी च सा।' इनि च-(वि० शे० पृ. ३०३ श्लोक १६) । शयन, शयनम् - तूलकादि । मुकुटस्तु-~-शय्यामात्रम, निद्रा, मैथुन च । 'ययन तु मत स्वापराय्ययो सुरतेऽपि च।' इति---(श. र० स० पृ. २०० ५० ५) । शम्यायां शयन न, स्त्री, निद्रासुरतपोर्नपुम् ।' इति च-(० पृ० २६३ श्लोक ८५) । लसुन , रसोन, लशुनम् , रसोनम् = गृञ्चन । 'लहसुन" इति लोके । 'सञोऽरिष्टो गृहोच्छिष्टो रसनो गृञ्जन क्ट । कायाङ्ग रशुन दिव्य महाकन्दामृतोद्भवे ।' इति-(व० पृ० ६२ श्लोक २०४)। 'उभी पुस्यपि'। 'रसोनो लगुनो रिष्टो छ कन्दो महौषधम् ।' इति च-(भा० प्र० पृ० १६१ श्लोक २०२)। इह पाठान्तर दृश्यते । गृञ्जन , गृजनम् = लशुनम्, विषदग्धपशुभाम च । 'विषदग्धपशोर्मासे क्लीव, पुसि रमोनके।' इति-(मे. १०८७ श्लोक ५८) । सलिन , पलीन , सलिनम्, सलीनम् - रविका । 'लगाम" "कडिआली" इति च लोके। 'कविश तु स्खलोनोऽन्त्री' इति-(अम० ना. लि. पृ० २८२ श्लोक ४९)। 'मलिनी खलमेलके । सलोनमश्वावरणे मुसगे लोहनि मिते । ताडपत्र्या च परिनी इति-(२० र० स० पृ० १९२ १० १६-७), 'यलिन च खलीन छ' इति च-(द्वि० को. पृ० ४१३ इलोक ५४) । मन्रक्ष्यम्--'सलिन हयाय दद्यात्' इति--- (श.चि. ० ७५५ स्त० २ १० १५.६), अनुमान., अनुमानम् : अनुमा, व्याप्तिदर्शनेन व्यापक निश्चय वितरंग च । 'अनुमा त्वनुमान स्यात्' इति-- (त्रि. शे० प० ३१० श्लोक ११) । 'अनुमान वितर्कणे ।' इति च-(स. २०म० पृ० २०२५.१०)। वितणम्' इति कर सशय विपरीतकों वा । दीप, दीपम् =प्रमाविप, वतिस्थज्वरदग्निशिखा! "रोपनी" "चिराग" "दिया" इति च लोके। दोपस्नु स्नेहाश बज्जलध्वज । दोन्धनो ·लिङ्गानुशासनवर्गः । १६७ - गृहमणि-दोषातिलक इत्यपि ।' इति- (त्रि० शे० पृ. २९३ श्लोक: ४२)। कुणपः, "पीव" इति लोके 1- कुणपम् = शवः । । “लाश" ''मुर्दा" इति वा लोके । पूयं च । 'कुणपस्तु शवोऽस्त्रियाम् ।' इति । 'पूयं तु कुगपं दूप्यम' इति न--(वै० पृ० १२२ दलोकः २१६) । 'कुणपः सबमस्त्रियाम् ।' इति च-(अम० ना० लि. पृ० ३०१ श्लोकः ११८) । कुत्तप:, कुतपम् = छ रोममयो वस्तुविशेषः, दिनस्याप्टमोऽगश्न । 'अंशोऽष्टमोऽह्नः कुतपोऽस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २५९ श्लोक: ३१)। अंगगब्दोऽत्र मुहूर्तपरः । 'मुहूर्तात्सप्तमादूर्य मुहूर्तानवमादधः । स काल: कुतपो जय' इत्युक्तेः ।' 'दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करे । स काल: कुतपो ज्ञेयः पितॄणां दत्तमक्षयम्।' इति गातातपः । क्लीवे तु कुतपम् । भब्दरत्नावल्यां तु 'कुतुप' इति द्वयुकारोऽपि ।' इति-(अम० अम० वि० टी० पृ० १७३ पं० १७ तः २० या०)। 'कुतपोऽस्त्रियां दीहिने वाद्ये छागजकम्बले । कुरो दिनस्याप्टमांगे , ना सूर्ये' इति--- (मे० पृ० १०३ श्लोक: १९)। 'कुतपो भागिनेयेऽर्के विप्रेग्नावतिथी गवि । अस्त्री त्वलोऽष्टमे भागे तिलेषु च्छाग- काम्बले ।' इति च--(वै० प० २५९ दलोक: २६-३०)। आवापः, आवापम् = आलवालम्, वृक्षमूल- सेकार्य स्वल्पजलखातम् । 'थाल्हा" इति लोके । पानभेदः, प्रक्षेपः, भाण्डपच(व)नम्, आपाकश्च । ''आवा" इति लोके । 'आवापो न्यास आवाले' इति-(वै० पृ० २३९ श्लोक: ६) । 'आवाप: शत्रुचिन्तायां प्रक्षेपावालयोरपि ।' इति-(ना० र० मा० पृ० ६२ पं० १९) । 'आवापो भाण्ड- पच (व)ने परिक्षेपालवालयोः ।' इति च-( (मे० पृ० १०२ श्लोक: १४) । चापः, चापम् धनुः, शरासनम् । ‘‘धनुष" इति लोके । 'अयास्त्रियो । धनुश्चापो' इति-(अम० ना० लि. पृ० २६१ श्लोक: ८३) । शूर्पः, शूर्पम् = प्रस्फोटनम् । 'सूप" इति लोके । मानविशेपश्च । 'प्रस्फोटनं शूर्पमस्त्री' इति---(अम० ना० लि. पृ० ३१० श्लोक: २६) । स्तूपः, स्तूपम् = वायुः, रणः, उच्छ्रायः, समुच्छायः, मृदादिकूटः, राशीकृतमृत्तिकादिः, वटकादिश्च । 'घृतादिकृतकूट :' इति मुकुट: । 'स्तूपा वायुरणोच्छायाः' इति च--(वै० पृ० २१९ श्लोक: ६७) । उडुपः, उडुपम् जलतरणोचितघटितकाष्ठानां सञ्चयविशेपः, प्लयः, कोल:, भेलः, चविनद्धं यानपायम्, चन्द्रश्च । 'उडुपः प्लवचन्द्रयोः । इति--(श० र० स० पृ० २१२ पं० ५) । 'उडुपश्चन्द्रभेलयोः।' इति धरणिः' इति-(अम० सु० व्या० पृ०६७ स्तं० १५० ४) । 'क्लीवेऽपि ।' 'उडुपं तु प्लवः कोल:' इति च-(अम० ना० लि. पृ० ९७ श्लोक : ११) । विटपः, विटपम् = लतासमुदायविशेषः, शाखापल्लवसमुदायः, विस्तारः, गुल्मः, शाखा, पल्लवश्च । 'विस्तारो विटपोऽस्त्रियाम् ।' इति । 'स्तम्वेऽपि विटपोऽस्त्रियाम् ।' इति च--(अम० ना० लि. पृ० ४१९ श्लोक: १३१) । 'स्कन्धा- दूर्व तरो: शाखा कटप्रो विटपो मतः ।' इति कात्य: । 'शाखायां पल्लवे स्तम्बे विस्तारे विटपोऽस्त्रि- याम् ।' इति च रभसः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० १३३ स्तं० १ पं० ,१६) । मण्डपः, मण्डपम् = गृहाविन्यासविशेपः, जनाश्रयः, जनविश्रामगृहं च । 'मण्डपोऽस्त्री जनाश्रयः ।' इति- - D % 3D - ·- . - - . १९८ मुकुन्दको (अम० ना० लि. पृ. ११६ रोज ९) 1 'मटा'शपि । 'मण्डपोऽस्त्री जनाथय । इति च-- (० १० ११ दलोर २८) शिष, पम् = वातणम् । पर" इति लोके । प्रतिमाहानिश्च । 'अय गप्प बातृणे रमतम् । पमि स्यात्यनिभाहानी' इति-(मे० पृ. १०२ दलोर ११)। 'गम पालण दाद' इति च--(वै० पृ. ४ दलोर २३५) । बाप्प, वाध्यम् : नेताम, अम्बुधूम, उमा च । 'भाष" इति लोके । 'वाष्पमूमाथु' इति--(अम० ना. लिं• पृ० ४.६ र १३०) । 'वाटप मेदिनगन्त म्यादी पच्यते । अत एव गोबद्धना- चार्यपि 'वाप्पाकुलम्' (५२८) इत्यार्याऽन्न स्थादिवग्यायो लिखिता। हमे तु पादौ पठपते । वैजयन्त्या तु पवर्गादौ पुलिई पठघने । 'वाप्पोऽश्रुण्यम्वुघूमे ' इति च--(०१० २१५ श्लोक ०) । द्वीप, दीपम् = द्विधा गता जागो यत्र, जामध्यस्थस्परम्, अन्तरीपम् । "टापू" इति लोके । पुराणप्रसिद्धा जम्वादय मप्न दीपाश्च । 'दीपोऽस्त्रियामन्तरीप यदन्तर्वारिण. स्तटम् ।' इति-- (अम• ना० लि. पृ. ६६ श्लोक ८) । 'अस्त्री टोपोन्तरीप क्ली' इति -(वं. पृ. १५६ श्लोर ३३) । विप्दप , दिष्टपम् = भुवनम्, जगत् । "पिष्टप' इत्यपि । 'अयो जगती लोको। विष्टप भुवन जगत् ।' इति---(अमल ना० लि. १० ११२ श्लोक ६)। 'पुस्थपि' । 'भुवन पिप्टर दुमान् ।' इति च वोपालित' इति--(अम० स० व्या० प. ११२ स्त० १ ५० ३२) निपः, निपम् वलश, घट । "कलमा" "पडा" इति च लोके । 'घट कुटानिपावस्त्री' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३१२ श्लोकः ३२) । राफ , शपम् = गयादीना सुर, नरूणा मूलम्, सुगन्धिद्रव्यविशेष, नवम्, कोलदल च । 'शफ क्लीवे खुर पुमान्' इति । 'दाफ मृले तरूणा माद् गवादोनो परेऽपि च । इति च- (म. ना. हि० प०१८२ प्लव ४९) । 'पुस्सपि' । 'सुर शा' इति च-(वै० पू० ७१ श्लोर ७४) । डिम्ब डिम्बम = डमर, अस्त्ररह, विप्लव , भयध्वनि, अण्डश्च । 'डिम्बो, डमरविप्लवो।' इनि--(अम ना० लि. ५० ३९१ श्लोक १४) । डिम्द प्लीह- सगाण्डयो ।' इति-~-(२० पृ० २१६ श्लोक २४) । 'नपुमवेऽपि । 'शृगालिका च डिम्ब च डमर विद्रवोऽपि च ।' इति । (भीत्या पलायनम् )। 'डिम्ब भये च बल्ले फुप्फुसे च प्रच- क्षते।' इति च-हा० ५० ५० ४०८ श्लोक २४४)। बिम्ब, बिम्बम् -मण्डलम् । 'विम्बो- ऽस्त्री, मण्डल त्रिषु ।' इति-~(अम० ना० kि० पृ० ३५ दलोक १५)। निम्बस्तु प्रति- विम्बे स्पा, मण्डले पुन्नपुंसकम् ।' इति च-(मे० पृ० १०५ श्लोक ७)। अयाधुना भान्तादीन् सान्तान्तान् क्रमसहितान् पुन्नपुसकलिङ्गवावक्शब्दानाह हेम (अभि० स० लि. पृ० ८ श्लोक १०८ त १२१ या०) । - ·- लिङ्गानुशासनवर्गः। १६६ जम्भः कुसुम्भ-ककुभौ कलभो निभो-धर्म- संक्राम-संक्रम-ललाम-हिमानि हेमः ॥२२॥ उद्यम-कामो-द्दामा-ऽऽश्रम-कुट्टिम-कुसुम-सङ्गमा गुल्मः । क्षेम-क्षौमौ कम्बलिवाह्यो मेरेय-तूय्यौं च ॥२३।। पूया-ऽजन्य-प्रमय-समया राजसूयो हिरण्या- ऽरण्ये संख्यं मलय-वलयौ वाजपेयः वषायः । शल्यं कुल्या-ऽव्यय-कवियव-द्गोमयं पा(फा)रिहार्यः पारावारो नखर-शिखर-क्षेत्र-वस्त्रो-पवस्त्राः ॥२४॥ अलिजरः कूवर-कूर-वेर- नीहार-हिजीर-सहस्र-मेढ़ाः । संसार-सीरौ' तुवर-२च सूत्र- शृङ्गार-पण्डा-ऽन्तर-कर्णपूराः ॥२५।। पाणिनीयेऽपि-(१) (भोपधः) ।। (जृम्भं नपुंमके च) ॥ इदं नपुंसके । चात्पुंसि स्यात् । व्या० उ० सि० को० पृ० ४०० सू० ८१ । (२) (मोपधः) ॥ (संग्रामदाडिमकुसुमाश्रमक्षेमक्षीमहोमोद्दामानि नसके च) ॥ एतानि नपुंसके। चात्पुसि स्युः । संग्रामः, संग्रामम् =रणम् । अन्यत्र--(आहवसंग्रामौ) एतौ पुंमि स्तः। होमः, होमम् = यज्ञे हविज्वलनम् । शे० उ० । सि० को० पृ० ४०३ सू० १६१ । (३) (योपधः) ॥ (गोमयकपायमलयान्वयाव्ययानि नपुंसके च) ॥ एतानि नपुंसके। चात्पुंसि स्युः। अन्वयः, अन्वयम् =वंशः, शब्दानामर्यानु कूलोपस्थापनं च । शे० उ० । सि० को० पृ० ४००.सू० ८७ । (४) (रोपयः) ॥ (चक्रवज्रान्धकारसारावारपारक्षोरतोमर” गारभृङ्गारमन्दारोगारतिमिरशिशिराणि नपुंसके च) ॥ एतानि नपुंमके। चात्पुंसि स्युः। सारः=वलम्, स्थिरांशश्च । मारम् =जलम्, धनम्, बलम् न्याय्यः, नवनीतं च । भृगारः कनकालुका, स्वर्णघटितजलपात्रम्, भृङ्गराजश्च । भृङ्गारम् = काञ्चानम्, लवङ्ग च । मन्दारः=सुरमविशेषः । मन्दारम् =मुरद्रुमपुष्पम् । शे० उ० । मि० को० पृ० ४०० सू ९१ । (५) (सहस्रः क्वचित् ॥ अय क्वचिन्नपुंसके स्यात् । सहस्रः, सहस्रम् =दशशतम्। सि० को० पृ० ४०२ सू० १४९ । (६) सौरः, सीरम् = हलम् । अन्यत्र-(सीराथोंदनाः पुंसि) । एते पुंसि स्युः । सि० को० पृ० ४०२ सू०१३९।

·२०० मुकुन्दकोषे नत्र वक्त्र-पदिन-पत्र-समरो-शीरा-न्धकारा वर , केदार-प्रवरौ कुलोर-शिशिरा-वाडम्बरो गह्वर । क्षीर कोटर-चक-चक्र-तिमिरा-ऽगारा-स्तुपार शरो, भ्राष्ट्रो पह्वर राष्ट्र-तत्र जठरा ऽऽर्दा कुञ्जर पन्जर ॥२६॥ कर्पूर-नूपुर-कुटीर-विहार-वार- कान्तार-तोमर-दुरोदर-वासराणि । कासार-केसर-गेर-शरीर-जीर-- मञ्जीर-शखर-युगन्धर-वन-वप्रा ॥२७॥ आलवाल-पल-भार-पलाला पलवल खल-चपाल विदाला । शूल-मूल-मुकुला-स्तल-तलो तूल-डमल-तमाल-पाला ॥२८॥ क्बल-प्रवाल-चल-शम्बलो-त्पलो- पल-शील-शैल-शकला-ऽगुला-ऽञ्चला । वमल मल मुशल-साल-कुण्डला कलल नल निगल-नील-मङ्गला ॥२९॥ काकोल-हलाहरी हल कोलाहल-कङ्गाल-वल्कला । सौवचल-धूमल फर हालाहल-जम्बाल-खण्डला ॥३०॥ पाणिनीयऽपि (1) (वयन पारगाणोगनि मि प) ॥ एतारि पुमि। पालामो १ । एषो म्याग्या तु मारिताबोध्या । मि. को०पृ. ४०२ मू.१४.1 (२) (पत्रपत्रपवित्र मात्रा पुमि च) नेमि ॥ चालपुमके स्य । पा• उ । मि.को. पू. ४.३.१५८. (३) (माप) । (शीलनगम गलसाठयम तलमुकुणालनमणावानवानगरपसालसावि मला पुमि प) ॥ एते पुमि । पानपुसो स्य । परमयानुनम । पल-प-मागम् परम दिन ग। सिाल विशाल -मार । मिल खिला-हमग्निासभूमि । 1.1.1 मि. को. पृ.४.२०१४ (४) (परिमलो पानि पुमि ) । एवारिसि । पापुमके स्प । पाय गम मावि बायिवसिरितितास्यु । अमरोयाह-'या रिपार मरिनम्' इति। एक अपात्र यस्य एप नएमरमर तिर पो मतादरेण नय 1 13.1 मि.न.पू. ४.३ सू.१९.1 ·२०१ लिङ्गानुशासनवर्गः। लाङ्गल--गरला--विन्द्रनील-गाण्डीवाण्डिवाः । उल्व: पारशवः पावा- पूर्व-त्रिदिव-ताण्डवम् ॥३१॥ निष्ठेव-प्रग्रीव-शराव-रावा भाव-क्लीव-शवानि । देवः पूर्वः पल्लव-नल्वौ पाशं कुलिशं कर्कश-कोशी ॥३२॥ आकाश-काश-कणिशा-ऽङ्कुश-शेप-वेपो- प्णीपा-म्बरीप-विप-रोहिप-माप-मेपाः । प्रत्यूप-यूप---मथ कोप-करीप -कर्प- वा-ऽऽमिपा रस-से-क्यस-चिक्कसा-श्च ।।३।। कसि आसो दिवसा-ऽवतंस- वीतंस-मांसाः पनसो-पवासौ । निर्यास-मासो चमसां-ऽस-कंस- स्नेहानि बर्हो गृह-गेह-लोहाः ॥३४॥ पुण्याह-देही पटह-स्तनूरहो ||इति।। लक्षः । एपां व्याख्या- जम्भ इति । उद्यमेति । पूर्यति । आलिजर इति । नेत्रमिति । नापूरेति । आलवालेति । कवलेति । काकोलेति । लाङ्गले ति । निष्ठेवेति । भाकागेति । कर्पास इति । पुण्याहेति च । कुल्यादी पार्खादी प्रत्यूपादौ च समाहारो द्वन्द्वः। अन्यत्रेतरेतरयोगो द्वन्द्वो बोध्यः । जम्भः, जम्भम् - -- - - % पाणिनीयेऽपि-(१) (देवं पुंसि च)॥ एतत्पुंसि । चान्नपुंगके स्यात् । व्या० उ० । व्या० उ० । सि० को प०४०३ मृ० १६८ । (२) (पोपव:) ॥ (यूपकरीपमिपविषवर्षाणि नपुंसके च) । एतानि नपुंगके । पात्पुंसि स्युः । मिपः स्पर्द्धनम् । मिपम्प्याजः। शे० उ०। सि० को० पृ० ४०० सू० ९४ । (३) (संपयः) ॥ (चममांसरसनिर्यासोपवायकापसियासमासकासकांगमांगानि नमुंगके च) ॥ एतानि नपुंसके। चात्पुंसि स्युः । कार्पाम:= तुष्टिकरी, वस्त्रयोनिः । पालम्कासीफलम् । कानः, कामम् =रोग- विशेषः । वासः=वेश्म, गृहम् । वासम् = | शे० उ० मि० को० पृ० ४०१ सू० ९७ । तत्र विशेषः-बमुः मयखः, अग्निः, कुबेरश्च । वसु-धनम् । 'वसुमं यूवाग्निधनाधिपेषु' इति । सि० को० पृ० ३९९५० । १९ । एप पाठो विश्वप्रकागस्येति । (४) (गृहमहदेहपट्टपटाहाप्टापदार्चुदव कुदारच) ॥ एते पुन्नपुंसकयोः स्युः । मेहः= पट्टः, पट्टम् =वस्यविशेषः, राजाज्ञालेखनसाधनं च । गे० उ० । सि० को० पृ० ४०४ सू० १८३ । - - ·- डि पच्च- ' इति-- मुकुन्दको दानव विशेष । दन, दम्भ, जापौर , अंश , हनु , तुणेश्च । 'जम्भा दम्भजम्बीरदानवा । दन्तेऽपि च पुमानेव, भक्ष्यवाचित स विपु ।' इति-(नारमा० पृ० ३८ पं० ११) । 'जम्म स्याद्दानवान्तरे । दालभोजनपारमें हनो जम्बीरतूगयो ।' इति च (अने० सं० १० २६ दलोक ३१२) । कुम्भ , कुसुम्भम् = महारजनवृक्षस्य पुष्पम् । "वमूभा" इति लोके । परव, कम- ण्ड । 'म्यान्महारजने कीव कुमुम्भ, करके पुमाम्।' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ४२० स्लोर १३६)। महारजने पुष्प दे। येन खन यस्म कीमुम्भम् करके मण्डली' इति टीका। सवणं च । 'कुसुम्भ हेमनि महारजने, ना कमण्डलो।' इनि च--(मे० पृ० १०७ श्लोर १५) क्नुभ .कभम् = वोणाङ्गम, मंणा छाद्यते स , रागविशेर, (त्रि. शे० पृ० ३५५ श्लोर २० च-(ना० म० पृ० ५७ प० १०) । क्लभ , वलभम् = वरिपोत , करिमारक , धतूर- वृक्षश्च । 'त्रिंगदर्पस्तु कलभ' इति--- (वै० पृ. १०९ श्लो। ६६) । पञ्चवर्षपम्पन्न परिण शावर'' इति सुभूति । 'द्विपा के समद्दिष्ट करिशावक इत्ययम् ।' इति- (ग० र० म०पू० ४७ ५० १४) । 'क्लभ करिशावक ।' इति चै- (अम० नाति १० २७६ इलोक ३५) । निभ , निभम् = व्याज , सादृश्य च । 'निभस्तु कथितो व्याजे पुलिङ्ग, सदृश त्रिए।' इति-- (मे० पृ० १०६ श्लोक ६)। 'क्लीवेऽपि' । 'सादृश्ये मलिभ निभम् ।' इति । 'प्रकार मन्निभ निभम् ।' इति । 'पाजो मिप छन छन निभ चे कपटोऽस्त्रियाम् ।' इनि च--(० पृ० ९९ श्लोक १६५) । अर्म अर्मम् = रोगविशेष चक्षुरोगभेद । सभाम , सक्रम, सभामम, ममम् = दुर्गमञ्चर , दुर्गद्वारे फलकादिनिर्मित सञ्चारमार्ग, जलसञ्चारया च । 'सनम क्रमेण पुसि, न स्त्री साद दामवरे।' इनि-(मे० पृ० ११२ श्लोक ५४), 'अस्त्री तु सक्रमो दुर्गमञ्चर.।' इनि--(अम० ना. लि. पृ. ३६३ श्लोक २५) । 'मक्रम क्रमगे मम्यावारिसञ्चारय के।' इति-(१० र० स० पृ० २३० प० ४)। ललाम , ललामम = प्रभात, पौरुषम, ध्वज , ला. छन च । 'ललामोऽस्त्री सलामापि प्रभावै पौरुपे ध्वजे । श्रेष्ठे भूपापुण्डशृङ्गपुच्छचिह्नाश्व- र्गिङ्गप।' इति---(वै० पृ० २६२ श्लोर ७२)। प्रधान वजङ्गेषु पुण्ड्वालधिलक्ष्मम् । भूपाबाजिप्रभावेषु ललाम स्याल्ललाम च 'अश्वो वागी। भूषा मामीयादश्वस्यैव ।' १४३) । हिम , हिमम् = तुहिनम्, तपार मलयोद्भव, चन्दन च। हिम तुपारमलयोद्भवयो स्यान्नपुसकम । शीतले वायलिङ्ग' इति--(मे. पृ० ११० श्लोक ३८)। 'पुस्यपि'। 'सभ्य सीमो हिमोऽपि च । इति- ( वै० पृ० १९६ श्लोक ७) 'हिमा कर्पूरचन्दनदुचन्द्रहेमन्त हिमाल्यपर्वना । । - -41 ·-- लिङ्गानुशासनवर्गः । २०३ हिमे खबाष्परजनीजले च' इति च-(श चिं० पृ० १०१८ स्तं० १५० १३-४-५)। हेम:, हेमम् = मापकपरिमाणम् ।' इति वैद्यकपरिभापा । 'हेम्नी काञ्चनवेतने ।' इति च--(वै० पृ० २२७ श्लोक: ३७) । उद्यमः, उद्यमम् = उत्साहः, समद्योगश्च । 'उद्यमः स्यात्समद्योगे' इति--(श० र० स० पृ० २२८ पं. ७) । 'गरणमुद्यमे ॥' इति च-(अम० ना. लि. पृ० ३९० श्लोक: ११) । गुरणं भाराघुद्यमनम् । कामः, कामम् = स्मरः, कामदेवः, इच्छा, अनुरागः, रेतः, निकामम् , काम्यम्, अनुमतिश्च । 'कामः स्मरेच्छयो: पुमान् । रेतस्यपि निकामे च काम्येऽपि स्यान्नपुसकम् ।' इति----(मे० पृ० १०८ श्लोकः ५) । उद्दामः, उद्दामम् = प्रचेताः, वरुण., छन्दोविशेषश्च । 'प्रचेता यादसान्नाथ. प्रत्यगाशापतिस्तथा । जलभूषण उद्दाम' इति- (वै० पृ० १२ श्लोक. ४६) । 'वशेऽनर्गलमद्दाममच्छृङ्खलमयंत्रितम् ।' इति च--(वै० पृ० २१२ श्लोक : १३२)। आश्रम , आश्रमम् = ब्रह्मचारी, गृही, वानप्रस्थ , भिक्षुः, वनम् , मठः, स्थानम्, मनीना वामस्थानं च । 'ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये । आश्रमोऽस्त्री' इति---(अम० ना. लिं० पृ० २५१ श्लोक: ३, ४) ।। आश्रमो ब्रह्मचर्यादी वानप्रस्थे वने मठे । अस्त्रियाम्' इति च-(मे० पृ० १११ श्लोक : ३९) । कुट्टिम, कुट्टिमम् संस्कृत- भूमिविशेषः, भित्तिभेदः । “फरसबन्दी" इति ख्याता। स्वल्पगहम्, कुटीरः, गर्भागारम्, मणिभूमि , रत्नस्य खनिः, सुधाघटितभूतलम् , बदभूमि । “नीव" "कुरसी" इति च लोके । दाडिमद्रुमश्च । 'कुट्टिमोऽस्त्री बद्धभूमिः ।' इति-(वै० पृ० १६१ श्लोक: ३२) । 'कुट्टिम त्वस्य बद्वभूः।' इति-- (अभि० सं० अभि० चि० पृ० ३९ श्लोक: ९९२) । 'मणीनां कुट्टि- मानि बद्धभूमिकानि ।' इति । 'कुट्टिमोऽस्त्री निबद्धा भूः' इति च कोशान्तरम्' इति--(अम० अम० वि० टी० पृ० २७१ श्लोकः ३४) । कुसुमः, कुसमम् = पप्पम्, फलम्, स्त्रीरजः, नेत्र- रोगश्च । 'कुसुमं स्त्रीरजोनेत्ररोगयोः फलपुष्पयोः ।' इति-(मे० पृ० १११ श्लोक: ४१) । सङ्गग., सङ्गमम् = सङ्गति., सयोगः, समागम . । 'मेल-मिलाप" इति लोके । 'मेलके सङ्ग- सङ्गमौ ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३६४ श्लोक : २६) । 'ना मेल:, सङ्गमो ना वा' इति चामरमाला । ‘पक्षे क्लीवमपि' । इति--(अम० सु० व्या० पृ० ३९५ स्तं° १ पं० ४) । गुल्म:, गुल्मम् = प्रकाण्डम् , उपस्करणम्, रोगश्च । गुल्म: सेनाघट्टभिदो. सेनारक्षणरुग्भिदोः । स्तम्वे, ,स्त्रियामामलक्येलावल्ली (नी) वस्त्रवेश्मसु ।' इति---(मे० पृ० १०६ श्लोक : ११) । 'गुल्म. स्तम्ने प्लीह्नि घट्टसैन्ययो. सैन्यरक्षणे ।' इति च-(वि० प्र० पृ० १११ श्लोकः १३) । रुग्, उदररोग., स्तम्वोऽप्रकाण्ड. । क्षेम', क्षेमम् = शुभम, कुशलम् । 'कुशलं क्षेममस्त्रियाम् ।' इति-(अम° ना. लि. पृ० ५२ श्लोक: २६)। 'जानीयान्मङ्गलं क्षेमं क्षेमं लब्धार्थ- रक्षणम् । चूडायां ना, शुभे न स्त्री, कात्यायन्या च योपिति' इति च-(मे० पृ० १०८ श्लोक: ८) । क्षौम:, क्षोमम् = दुकुलम्, सूक्ष्मवासः, अट्टश्च । 'अट्टा" । 'अट्टारी" इति लोके । - ·२०४ मुगु को शोममा दयी धोम वा । गजमोज ' इति-(मे० १० १०८और ९) । इ' मा व प्रमाणा अगापिता अदना या ना पारोगत्वा पुग्यपि म्य । पम्बलिवाह्म पम्पग्विायम् = वा वाह्याटम गरिया गत्री । गती यम्बन्मिारम् । इनि--(अम० ना. लि. १० २८२ र ५२)। मरेय मरेयम् = मविता इमाजियो मद्यविपर। भरेयमासयो पापापातमोगुवारिमि ।' इति-(२० ५० १४० ४) ीपरिभाम पश्वरपक्वगमवो भवन् । (रमिागुम ) । मरेयो (य) घातरीपुष्पगुइया या (ना)लमयत (तम्) इनि च-(प० र० मा० ५० ६९१० ६ ७) । तूम्य वयम् = वाद्यम् वायभन्च । तूयो:- स्त्री वाद्य निर्दोष इनि-(५० ५० १४ोक १३.) । पूय पयम = पावन गालिमम्भवधनी मतलवाविवृतरस्तम क्षतजम मलजम। पोप पाव' गय इति चला । पूय तु कुणप दूप्यम् इति-(व० ५० १८२"येक ११८) । अजय अजगम = नाममयम भूतविकार पात । उपरिह वरिष्ट स्या-जय डिम्ववियो। इति-(4० ५० ९८ चोर १९०) । अजय कनीय उत्पान उपमग मम त्रयम् । इति च--(अम० ना० लि. प. २९९ र १०.)। प्रमय प्रमयम् वध मारणम । मारना इति लोके । ममय गमयम = गमयस्तु निगारे मत चरिते मताम् । मिद्धा ते पथ वार इति-(व०प० २४५ नोव ८२) । राउसय राजस यम - राना क्त्तव्यो यतविर नपावर ऋतुराज । राजसूयो नपायर ॥ त्रवतमन्च इनि--(वि० ० ५० २९४ लोर ५ ६) । हिरण्य हिरण्म दणम् द्रव्यम रेतश्च । हिरण्य रेतमि द्रव्य पातम्भवराटयो । अभय मानभ- च स्यादुष्य नपुमम ।' इति-(मे. १० १२१ कोष ११४) । अरण्य अरण्यम् = काननम वनम । जगल इति लाके । सद चदिकाया तु पनि स्टफरवक्षवाचको दन्यते । अट यरण्य विपिन गहन मानन वनम । इनि-- (अम० ना० लि. प० १२७ लोग १) । सस्य सत्यम- युद्धम् प्रहरणप्रिया । सस्यमाहव । सस्यका विचारच इति-(अन० स० पृ. ३२ श्लोक ३८६) । मलय मलयम = पवतविप उयान च । उद्यान मलय ना तु गिय्यागिरिभग्यो । इति-(व० ५० २६२ श्लोक ६३) । थदनाद्विस्तु मल्य इति (त्रि. ग. प० २८१ "लोक ३) । मदनो मल्यो द्रमे। इति च-- (म० भ० प्र० ५० ५ श्लोक २६) 1 वलय वल्यम हस्ताभरणविगप पडणम् । बलय कण्ठरोग ना पण पुनमरम्।' इति-(मे० ५० ११९ो ९६)। वाजपय वाजपयम याविष वाजमन्न पष्टी सरा पयमत्र । अन्नस राप्रधानो यागविणप ।एपोध नि । क्याय पायम =अङ्गराग रमविपश्च । वसा काढा इति वा लोके। कपायो रमभदऽपि निर्यासे च विलपन , अङ्गराग च न स्त्री स्यात सरमौ लोहिते त्रिप। इति-(मे० ५० ११८ ग्लोक ७७) Tय गयम वगादीना सलाविप शङ्क। गल्य तु न स्त्रियां हो क्लीब श्वापु तोमरे मदनद्रग्वाविधोना इति-(मे० ५० ११७ श्लोक ५७) । कुत्य कुल्यम %D ·त्रिपु ।' - - लिङ्गानुशासनवर्गः । २०५ अस्थि, जलपथम्, मान्यं च । 'कुल्यं स्यात्कीकतेऽप्यप्टद्रोणीगूमिपेषु च । कुल्या पयःप्रणाल्यां व नद्यां जीवन्तिकोपधौ । कुलोद्भवे कुलहिते विपु, मान्ये पुनः पुमान् ।' इति--(मे० १० ११४ श्लोक: १४) । 'कुल्या नदी, फुल्यमस्थि, कुल्या वारिप्रणालिया ।' इति च धरणिः' इति--(अग० सु० ० व्या० पृ० १०५ स्तं० २ पं० २१-२) । अव्ययः, अव्ययम् = असंख्यगन्दविशेषः । अव्ययोऽ- स्त्री गन्दभेदे, ना विष्णो,-निय॑ये इति-~(मे० पृ० ११८ इलोकः ७१) । कवियः, कवियम् = अश्वमुखबन्धनम् । 'लगाम" इति लोके । 'ना- पवी, खलीनं कवियं वा ना, तुरङ्गमन्नभाण्डम् ।' इति बोपालितः' इति-(अम० मु० व्या पृ० ४६? स्तं० १ पं० ४) । पक्षे कवियः । 'कवियोऽस्त्री खलीनोऽस्त्री, पञ्चाङ्गी कविया कवी।' इति -(वै० पृ० ११३ श्लोक: ११३) । गोमयः, गोमयम् गो:पुरीपम्, गो:गकृत् । 'गोबर" इति लोके । 'गोविट गोमयमन्यियाम् ।' इति--- (अम० ना० लि. पृ. ३५० ग्लोया: ५०) । पारिहार्यः, पारिहार्यम् = आवापक: 'कछण" "कड़ा" ''पहुंची" इति वा लोके । 'आपावकः पारिहाय्ये' इनि--(अम० ना० लि. पृ० २३९ श्लोकः १०७) । 'क्लीवेऽपि' । 'आचापक पारिहार्य वलयं काटकोऽस्त्रियाम् ।' इति च--- (० पृ० १७० श्लोकः १४४) । पारावार:, पारावारम् = समुद्रः, तटद्वयं च । 'पारावारः समुद्रे ना, तटद्वये नपुंसकम् ।' इति~~ (मे० पृ० १४३ श्लोक: २८१) । नखरः, नखरम् = नवः, करण्टकः, करमहः, पुनर्भवः । 'पुनर्भवः करमहो नवोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लिं० पृ० २३१ श्लोकः ८३) । अमरमा- लायां तु वाचकलिङ्गत्वमाह--- 'नवरं विपु' इति-~~(अम० सु० व्या० पृ० २३१ स्तं० २ पं० २४) । शिखर:, गिवरम् = द्रुमागम् , अद्विशृङ्गं च । 'गिरोऽयं गिखरं वा ना' इति-~~ (अम० ना० लि. पृ० १३१ श्लोक : १२) । 'कूटोऽस्त्री गिवरं शृङ्गम्' इति च--(अम० ना० लि. पृ० १२५ श्लोक: ४) । 'अस्त्री' इति पूर्वोत्तराभ्यां सम्बध्यते। 'गिवरोऽस्त्री द्रुमाग्ने चाद्रिशृङ्गपुल- कानयोः । पक्वदाडिमबीजाभ' इति--(मे० पृ० १३६ श्लोक: २२६) । क्षेत्रः, क्षेत्रम् = केदारः । 'खेत" इति लोके । गरीरं च । 'क्षेत्र गरीरे केदारे सिद्धस्थानकलत्रयोः। इति- १२४ श्लोक: २०) । 'पुन्नपुंसकयोर्वप्रः केदार: क्षेत्रम्' इति च-(अम० ना० लि. पृ० ३११ श्लोक: ४) । रोपवत्वात्पुंस्यपि । एवं सर्वत्र बोध्यम् । वस्त्रः, वस्त्रम् = वसनम् । "कपड़ा" इति लोके । 'वस्त्र माच्छादनं वासश्चेलं वसनमंशुकम् ॥ इति----(अम० ना० लि. पृ० २४२ श्लोक: ११५)। उपवस्त्र:, उपवस्त्रम् = उपवसनम्, वस्त्रसादृश्यम् । अलिजरः, अलिजरम् = महाकुम्भः । “माट" इति लोके । 'अलिजरः स्यान्मणिकः' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ३१२ श्लोक: ३१) । 'क्लीवेऽपि ।' 'मणिक: स्यादलिजरम् ।' इति च---(वै० पृ० १६३ श्लोक: ५६) । 'अलजरः' इत्यपि । कूबरः, कूवरम् = युगन्धरः, युगकाप्ठबन्धनस्थानम्, यत्र रथस्य युगकाष्ठमासज्यते सः, अथवा यत्र रथस्याश्वा वध्यन्ते सः । 'दांडी" इति ख्यातः । . . - . (मे० पृ० ·मुकुन्दकोषे - । युग बोडुबंधनकाप्ठ धारयतीति युगन्धर । 'जुआ' इति लोके। कूबरस्त्रिपु चारो, ना दुज- केऽत्री युगधरे।' इति-(मे० पृ० १३३ श्लोक १४१) । कर, वरम् = अन्नम्, भक्तम् । 'भात" इति के 'कूर भक्त प्रसादनम् ।' इति-(वै० पृ० १६५ श्लोक ७५)। वर, वरम् % गरीरम, वार्ता , कुम च । 'वर क्लेवरे क्लीना वार्ताको कुकुमेऽपि च' । इनि- (म० पृ० १२ को ६९) । नीहार, नीहारम् = अवश्याय हिम्म, तुपार. । "धुवारा" इति लोके । 'अवश्या यस्तु नीहार इति-(अम० ना० लि. पृ० ३६ श्लोक १८) हिजीर, हिञ्जीरम् = हस्तिपाद बन्ध । 'हिज्जीरश्च पादपाश' इति-(अभि० म० अभि. चि. पृ० ४७ श्लोक १२२९)। सहन महसम - दाशतानि । हजार" पनि ठोके । दात महमयुतम् इति (वै० पृ. १६८ श्लोक २८) महम = शिश्न । 'मेढ तु शेफाम कलीवमोरितम्।' इनि-(1०र० म०प० २५८५०२५) 'पुम्यषि । गर कुमढ गेफकशो' इति च-(वै० पृ० १७८ श्लोक ६१)। मसार, समारम भव दुबलोक । दुमोको भवश्चैव मसार कष्टवा(चा) रन ।' इति---( निशे० प० २७३ श्लोक ११) । सीर सौरम् = हराम । 'सीरोऽहलयो पुसि' इति--(मे० पृ० १२९ श्लोक १८) । करीवऽपि । हल गोदारण मीरम' इति च-(वे, पृ० १२५ सोर २७) । सुवर, तुवरम -पायरम । क्ला"' पाडा" इति च लोके । तुवरस्तु पायोऽस्त्री' अस्त्रीत्युभया- चयि । इति--(अम० ना. लि. पृ० ५८ श्लोक ९) । 'अमी तुवराया पडपि रममाने वर्तमाना पुमि । तद्वन्म रमवन्म वर्तमानास्त्रिपु वायलिङ्गा इत्ययं । तुवररूपायौ नघुमावपि अम्त्रीत्युक्त स्मान् इति टीया। तवरस्तु पाये स्यात्वाक्षयाढक्योस्तुवयंपि ।' इति-~(मे० पृ० १३४ श्लोक १६४) । दीर्घादिरपि । 'नरेऽश्मश्रुणिगृङ्गाभ्या हिते गवि तूबर । झाले प्राप्ते अपाये व रसे पुष्यजने श्यते । इत्युत्पलिनी। 'नापि पायस्तु (स्तू)वर' इनि बोपारित.। पुमि पायस्त वरम' इति क्लीवकाण्ड रनकोष । कुवरस्तु कपायो.स्त्री इत्य के पठन्ति ।' इनि च---(अम० मु० श्या० पृ० ५९ स्त० १ २५० ३६ त ) । मूत्र , मूत्रम् = तन्तु । "सून" इति लोके । सूत्रण च। 'सत्राणि, नरि तन्तब ।' इति-(मम ना लि. पृ. ३४७ श्लोर २८)। मूर तुमूचनाकारित प्रन्ये तन्तुव्यवस्थयो ।' इति च--(मने० स० पृ. ३६ दशोक ४८१) 1 हाराबल्यो सहसोऽपि--- 'मूत्रमेव मूत्रनन्नु' इलि-(हा० ३० पृ. ४०४ श्लोक १६९) 1 पथपात्रपवित्रसूपच्छत्रा' पसि चेति पुस्त्वमपि ।' पृङ्गार , शङ्गारम - सुरतम्, वन च । 'गङ्गार गुरते नाटपरसे च,गज मण्डने । नमक लवमपि नागमम्भवचूर्णयो ।' इति--(मे० पृ० १३९ लोक २३०) । पुण्ड, पुण्डम - इसुभद । 'पोडा" इति लोके । पुण्डरीवम् , मिनाम्भोज च । 'पुण्डोऽतिमुक चित्रे कभी दैत्येशुभेदयो । पृभूम्नि देशोंदै स्यात्पुण्डरी नपुमकम।' इति--(२० २० म० पृ० २५७ १० ६) । अन्तर अन्तरम् = मध्यम । अन्नरमवकाशावधिपरिवानान्नर्दिभेलादय। हिदामीयविना बहिरवमरमध्यात्ममदाप ।' इनि--(मे० पृ० १३० श्लोक १०६) । कर्णपूर, वर्णपूरम् = - - ·- पर्ण च । वै० १० लिङ्गानुशासनवर्गः । २०७ अवतंस:, गिरोभूपाभेदः, उत्तमः; करारम्, सौगन्धिकम् , श्वेतोत्पलं च । 'कर्णपूरोऽवतंसे ना, सौगन्धिक उत्पले ।' इति—(वै० पृ० २७७ ग्लोंक: ६) । 'कर्णपूरः शिरीपे स्यान्नीलोत्पलावर्त- -(में० पृ० १४१ श्लोकः २५४) । नेत्रः, ने ग्रम् = नयनम् , परिधानविगेपः, वस्त्रभेदः, मन्थगुण :, द्रुममूलं च । 'नेत्रं नाड्यां तरोर्मूले वस्त्रे दृशि मथो गुणो ।' इति--(वै० पृ० २२५ श्लोक: १७) । 'नेत्रं वस्त्र विशेपः स्यात्' इति मञ्जरी। 'पुंस्यपि' । 'नेयं वस्त्राविंशेपश्च नेत्रं चक्षुरुदाहृतम् । परिवर्तुगुणो नेत्रो, नेत्र: कस्तूरिकामृगः । इति च--- (अने० ध्व० मं० पृ० ५ ठलोकः ४०) । वक्त्तः, वक्त्वम् = मुखम् , वृत्तभेदः, पथ्यावक्त्वं च । 'वक्त्वं मुखे वृत्तभेदे' इति- (मे० पृ० १२८ श्लोक: ८३) । पवित्र :, पवित्रम् = कुशम्, जलम् , पावनम्, वर्पणम् , अग्नि, हरिः, तिलकंवृक्षः, पुत्रजीवतरुश्च । 'पवित्रोऽग्नी हरी पृते, क्ली तु तानेऽप्सु गोमये। मंने दनि ब्रह्मसूत्रे हेम्न्यर्थे कलशे कुशे ।' इति-(वै० पृ० २६१ श्लोक: ५८) । पत्रः, पत्रम् = वाहनम्, 'पत्रं तु वाहने पर्णे क्षुरिकागरुतोरपि ।' इति--(वै० २२५ श्लोकः २०) । समर., संमरम् = रणः, युद्धम् । 'मंग्राम: ममरोऽस्त्री' इति--(वै० पृ० १२१ इलोकः २०६) । उभीरः, उशीरम् = वीरणीमूलम्, नलदम् । 'विस" इति लोके । 'स्याद्वीरणं वीरतृणं मूले- ऽस्योशीरमस्त्रियाम् ।' इति--(वै० पृ० ६४ ग्लोक: २३१) । अन्धकारः, अन्धकारम् = आत- तिश्चान्धकारोऽस्त्री तत्तु सन्तमसं यदि । पंरितः' इति--(वै० पृ० २२ श्लोक: ६२) । वरः, वरम् = जामाता, मनागिष्टं च । 'वरो ना रूपजामात्रोर्देवादेरी प्सिते वृतो। त्रिप्वग्न्ये, क्ली मनागिप्टे' इति-- (वै० पृ० २३६ श्लोकः ७२) । केदारः, केदारम् = क्षेत्र विशेषः । 'खेत" "क्यारं" इति च लोके । 'केदारेऽद्री शिवे क्षेत्रे भूमिभेदाऽऽलवालयोः ।' इति-(मे० पृ० १३३ श्लोक : १४३) । प्रवरः, प्रवरम् = सन्ततिः, गोत्रम् । 'प्रवरं सन्तती गोत्रे क्लीवं श्रेष्ठे तु वाच्यवत् ।' इति----(मे० पृ० १३५ ग्लोक: १७६) । 'पुंस्यपि' । शालिविशेषः । 'प्रवरः 'शालियप्टिक: ।' इति । मुद्रविशेषश्च । 'कृष्णे प्रवरवासन्तो' इति च---(वै० पृ० १२६ श्लोक: ३७) । कुलीरः, कुलीरम् = कर्कटः । "काँकडा" इति लोके । राशिविशेषः, कर्कट- रागिश्च । 'कुलीर: स्यात्कर्कटके राशिभेदे च गद्यते।' इति-- (श० र० स० पृ० २६८ पं० १५) । 'कुलिर:' इत्यपि । गिगिर :, गिगिरम् = ऋतुविशेपः, आद्यर्तुः, माघफाल्गुनमासी । 'गिगिरो ना हिमे, न स्त्री ऋतुभेदे, जडे त्रिपु।' इतिः- (मे० पृ० १३६ श्लोक: २२७) । आडम्बरः, आडम्बरम् = तूर्य्यस्वनः आनकः, पटहः, युद्धपटहः । “दमदमा" ।'ढोल" इति च लोके । पंक्ष्म, संरम्भः, कोपः, गजगजितं च । 'आडम्बरोऽस्त्री संरम्भे पटहे गजगजिते ।' इति-(वै० पृ० २७७ श्लोकः ४) । गह्वरः, गह्वरम् = गुहा, दम्भ, वनम् , विपमस्थानम् लतादिपिहितस्थलं च । 'गह्वरं कन्दरे दम्भे' इति--(वै० पृ० २५१ श्लोक: १५) । 'पुंस्यपि' । 'गह्वरम् । 'गुहागहनदम्भेषु, निकुञ्ज तु पुमानयम् । इति च--(मे० १० ११३ श्लोक: १४८.) । - - .

·- मुकुन्दकोपे क्षीर , क्षीरम् = पानीयम्, दुग्ध च । “दूध" इति लोके । 'क्षीर पानीयदुग्धयो ।' इति- (अने० म० पृ० ३४ श्लोक ३१४) । 'शीर देहजमम्बु च।' इति च-(व० पृ० २२४ श्लोक ४) । कोटर, फोटरम् = वृक्ष स्थितगह्वरम्, निप्वहम् । "निष्कुट, कोटरो न स्त्री' इति-(० पृ. ४६ श्लोक १४) । चत्र , चत्रम् = पक्षिविशेषः, योग, चत्रवाक । "चावा' इति लोके । रथाङ्गम्, राष्ट्रम्, उम्भारोपकरण च । “ना" इति लोके । 'नक कोके पुमान्, क्लीब बजे सैन्यरथाङ्गयो । राष्ट्रे दम्भान्तरे कुम्भकारोपवरणास्त्रयो । जलावत ऽपि इनि--(मे० पृ० १२५ श्लोक ३१) । चुत्र , चुक्रम् = अम्ल , अम्लवेतम , वृक्षारम् शाकाम्लम् तिन्तिडीक च । 'चुक वृक्षाम्ले, चाङ्गैय्या स्त्री पुस्यम्लेऽम्लवेतसे ।' इति-(मे० पृ० १२५ दलोक ३६) । तिमिर , निमिरम् = तम , ध्वान्तम् , मेवामयान्तर च। 'तिमिर धान्ते नेवामयान्तरे ।' इति-(मे० १० १३४ लोर. १६२) । अगार , अङ्गारम् उत्मयम्, वह्निदग्धशकलम, अर्धदग्धकाष्ठम् । 'अङ्गारमुल्मुके न स्त्री, पुलिङ्गस्तु महीसुते ।' इति--(मे. पृ० १३० श्लोक १०८) । तुषार, तुपारम् = हिमम् । "व" इति लोरे। देशविशेष शीकर, जलकण , हिमभेद , कर्पूरभेदश्न । 'तुपारो हिमदेशयो । शोकरे हिमभेद च' इति-(अने० स० पृ० ९५ र ५९६) । शर, शरम = वाण , जल छ । 'शरस्तु तेजने वाणे दध्यग्रे ना, पार जले।' इति-- (मे० पृ० १२९ श्लोक ८६) । भ्राष्ट्र , भ्राप्दम् = अम्बरीपम्, भजनपायम् । “भडसां" "भाड" "क्डाह" इति घ लोके । 'क्लीवेऽम्वरीप,भ्राष्ट्रो ना।' इति-(अम० ना. लि. पृ० ३१२ लोक ३०) । तक सकम् = चर्चा गजर मयत दधि, मथितम्, दण्डाहतम्, गोरमजम्, कालसेयम् । “मठा" "छाछ" इति च लोके । 'अय घोल पादाम्बुस युते । तक कट्वरमर्शीघ्रम् ।' इति-(वै० पृ० १३५ श्लोक १४९) । जठर , जठरम् - उदरम्, कुक्षि । 'जठरो न स्त्रिया कुक्षौ, बद्धकपरन (वृद्ध- वर्क) टयोस्त्रिषु ।' इति--- (मे० पृ० १३४ श्लोक १५६) । आई, आईम् = शृङ्गवेरम् । "अदरग्व' इति लोके । 'क्टुभङ्ग शृङ्गवेरमार्द्रमाकमस्त्रियो।' इति-(० पृ० ६२ श्लोक २१४)। कुजरः, कञरम् = हस्ती, केशश्च । 'क्जरोऽनेकपे केशे।' इनि-- (मै० पृ० १३२ श्लोक १३८) । पञ्जर, पञरम् = शरीरम, देहास्थिसमूह , कट्वालम्, कलियुगम् । 'गवा नीराजनाविधि ' इति सारस्वताभिधानम्' इति राधाकान्तदेव ।' इति--(श० चि० पृ. १९ स्त० २ १० १८ त २१ या०) । कायास्थिवृन्दम्, शरीरास्थिपञ्जरम्, शालारम्, पक्ष्यादिव- धनागारम्। "पिंजरा" इति लोके। कुलाय , नीडम, पक्षिनिलयश्च । “धोमला" “कोल" इति च लोके। 'कुलायस्तु पर नीडमस्त्रियाम् ।' इति--- (० पृ० ३० श्लोक ४६) । 'यावन्मध्य वहुधा पाजरान्नावगाहते' इनि दमयन्नी इलेपादकारवान् !' इति (अम० सु० व्या० टि० ए० ४५९ स्त० २१०४२) । क्वचित् 'पिजर' मिन्यपि पाठो दृश्यते । पिञ्जर , पिञ्जरम् - , - ·PA लिङ्गानुशासनवर्गः । २०२ अश्वान्तरम्, पीतं च । ' पिजरोऽश्चान्तरे, पीते क्लीव, स्वर्णे व वाच्यवत् ।' इति- (मे० पृ० १३६ श्लोक: १८५) । कर्पूरः, कर्पूरम् = चन्द्रभस्म, वेधकः । "कपूर" इति लोके । 'वे (रे)णुसारस्तु (रेणुकावर्ण) कर्पूरश्चन्द्र भस्म हिमाह्वयम् । वेधकः' इति--- (नि. शे० पृ० २९३ श्लोक: ३९, ४०) । 'अथ कर्पूरमस्त्रियाम् । घनसारयचन्द्रसंग: सिताम्रो हिमतालुका ।' इति च-(अम० ना० लि. पृ० २४७ श्लोक: १३०) । नुपूरः, नपूरम् = मजीरः। "पैजनियां" इति लोके। मतान्तरे तु पादकटकः । 'कड़ा" इति लोके । 'मञ्जीरो नपुरोऽस्त्रियाम् ।' इति-- (अम० ना. लि. पृ. २४० श्लोक: १०९) । 'मञ्जीरोऽस्त्री सनूपुर।' इति रसनः' इति- (अम० सु० व्या० पृ० २४१ स्तं० १ पं० ६) 1 'मञ्जीरो नृ पुरोऽस्त्रियो।' इति-(वै० पृ० १७० श्लोक: १४५) । 'नपुरः पादकट के त्वस्त्रियां परिकीर्तितः । इति च--(श० २० स० पृ० २७४ पं० ७) । कुटीरः, कुटीरम् = कर्कटः, कुलो रः, गृहम्, ह्रस्वा कुटो, क्षुद्रगृहं च । "झोंपड़ी" "यूपड़ी" "कुटिया" इति च लोके । 'कुटीरी कर्कटालयो ।' इति--(ना० र० मा० पृ० ६९ पं० २) । 'क्लीवेऽपि ।' 'कुटीरं क्षद्रगेहे स्यात्' इति-(ना० मं० पृ० ७२ पं० २०) । 'कुटिरमित्यपि ।' 'कुटीरं कुटिरं तथा ।।' इति च--(द्वि० को पृ० ४१२ श्लोकः ३१) । 'बिहार :, विहारम् = भिक्षु- स्थानम्, सौगतावासः, क्रीडा, लीला, नीडार्थ पदभ्यां सञ्चरणं च । विहार: सोगतावासे क्रीडायाम्' इति-(वै पृ० २४४ श्लोक: १६८) । 'विहारस्तु परिक्रमः ॥' इति च-(अम० ना० लि. पृ० ३६१ श्लोकः १६) । वारः, बारम् = परिपाटीः, आवृत्तिः. सूर्यादिवासरः, मदिरापात्रं च । 'वार: सूर्यादिदिवसे, वारोऽवसरवृन्दयोः । कुन्जवृक्षे हरे द्वारे, वारं मद्यस्य भाजने ।' इति-- (वि० प्र० पृ० १२६ श्लोक: १७) । । 'वार: सूर्यादिवासरे। महेश्वरावसरयोवृन्दे कुब्जाख्यपादपे । । वारं तु मदिरापात्रे' इति च-( अने० सं० पृ० ३७ श्लोक: ४६६-७) । कान्तारः, कान्तारम् = महारण्यम्, वनम्, विलम्, दुर्गमवम॑ च । ‘कान्तारोऽस्त्री महारण्ये बिले दुर्गमवम॑नि । पुंसि स्यादिक्षुभेदे' इति--(मे० पृ० १३२ श्लोक : १३४) । तोमरः, तोमरन् = आयुधविरोपः, शर्वला । ''गंडासा" "गावली" इति वा लोके । हस्तक्षेप्य- सशल्यदण्ड: । "रायवांस" इति लोके । स्थूलाग्रगदा च । 'शर्वला तोमरोऽस्त्रियाम् ।' इति- (अम. ना० लि. पृ० २९५ श्लोक: ९३) । 'सर्वला' इत्यपि । 'तोमरस्त्वायुधभिदि' इति च- (श० र० स० पृ० २७२ श्लोक: १०) । दुरोदरः, दुरोदरम् = द्यूतकारः, पणः, घृतं च । 'दुरोदरो द्यूतकारे पणे, द्यूते दुरोदरम् ।' इति----(अम० ना० लि. पृ० ४२६ श्लोक: १७१)। 'दुरोदरं द्यूतकारे, द्यूताक्षपणयोः पुमान् । इति । 'दुरोदरं द्यूतभेदे, घृतकृत्पणयोः पुमान् ।' इति पाठान्तरम्' इति च-(मे० पृ० १४२ श्लोक: २६७) ।' 'आश्रित्य दुगं गिरिकन्दरोदरं क्रीडन्त्यमुष्मिन् सततं दरोदरम् ।' इति यमकान्निरकारोऽपि' इति गोवर्धन:--इति मुकुट- पीयूपौ' इति--(अम० सु० व्या० टि° पृ० ४२६ स्तं० २ पं० ३८-६) । वासरः, वासरम् = -- - - ·पृ०४४ श्लोक मुकुन्दको दिवम, दिनम् । 'वा तु कीचे दिवसवामरी।' इति--(अम० ना० कि. २) । पक्षे वामरम । वासरन्तु पुमान् रागविशेषे, दिवमेऽस्त्रियाम् ।' इनि--(मे० पृ. १३८ श्लोक २१३) । वामार , पामारम् सरोवर । "तालाब" इति लोके । पक्वान्न विशपश्च । तत्र नपुमरिन । "वमार" इति लोके । 'कामार मरसी मर । इति---(अम० ना० नि० पृ. १०३ लोक २८) । 'कामार स्यात्म रोवरे ।' इति-पा० र० स०१० २६७ ५. १५) । बेमर, बेमरम् = विजा । 'फूल की धूली" इति लोके । विजन कमरोऽम्लियाम् ।' इति--(अम० ना० िपृ० १०८ दो ४३) । 'केमर हिगुनि क्लीव, विझल्के न स्त्रिया, पुमान् । मिहन्छटाया पुन्नागे बकुले नागमरे।' इति च-- (मे० पृ० १३३ र १४२) । रभसस्तु हिगुनि द्वयोरित्याह । परीर , वरीरम् = वना डकुर । वगाइकुरे करीरोऽम्धी' इति-( मे० १० १३१ रोक १२५) । 'वशाकुरे परीरोऽस्त्री सरुभेदे घटे च ना ॥' इति च-(अम० ना. लि. पृ० ४२७ इलोन १७३) । गरीर गरीरम् = 'गरीर करण सिनम् ।' इति-(वै० पृ. १७७ दलोष ५२) । 'शरीर इति च-(२० र० स० पृ. २८१५० १०)। जीर, जीरम् - जीरक , अजाजी, खड्गश्च । 'जीरस्तु जरणे खड्गे' इति-(मे• पृ० १२५ श्लोक ३९) । 'मञ्जीर, मजीरम् = = नूपुर । पायजेब" इति लोके । 'मजोरोऽस्त्री सनूपुर । ' इति रमस' इनि- (अम० सु० व्या० पृ० २४१ स्त० १ १० ६)। 'मजीरो नूपुरोऽस्त्रियो।' इति -(२० पृ० १७० श्लोक १४५) । शेखर, शेषरम् शिरोभूपणम्, शिवास्थमाल्य छ । 'अपापीडे- ऽवतसोनमोखरा । शेषु गर्भक माल्यम्' इति--(वै० पृ. १७१ श्लोक १५४ ५) । क्लीवेऽपि 'लवङ्गवरिया दिव्य रवङ्ग शेखर एवम्।' इति च-(रा. नि० पृ० १०४ श्लोक ८४) । युगन्धर युगन्धरम = कूबर । 'जुआं" इति लोके। युगकाष्ठबन्धनस्थानम् । 'कबरस्तु युगन्धर ।' इति-~-(अम० ना० लि. पृ० २८४ दलो० ५७) । वच , वचम् -बुलिशम् इद्रास्त्रम । 'हादिनी वजूमस्त्री स्यात' इति-(मम० ना० लि. पृ० २० श्लोक ४७) । 'अस्त्रियो वकुलिशो' इति समारावतं ' इति--(अम० स० व्या० पृ. २० स्त० १५० २८, २९) । 'वजू स्याद् बाल (घ) के धाया कीव, योगान्तरे पुमान । वजा स्नुह्या गुडूच्या च, वची स्तुह्मन्तरे स्मृता । दम्भोली हीरकेऽप्यस्त्री' इति च (मे० पृ० १२८ श्लोर ८१-२) । वप्र , वप्रम = क्षेत्रम । खेत" इति लोके । रेणु , चय , तट च । 'वप्रस्ताते पुमा,-नस्त्री रेणौ क्षेत्रे चय तटे । इति--(मे० १० वर्मणि स्मृतम (१) यस्योदाहरण वामनीयटा याम- सवाग्वम्रो यजमान हिनरित मचन्द्रगन स्वरतोभराधात् ॥" ठया- बावञ्चितातिहिमालीमसथाटकाना मित्रादपि प्रथमयाचितभाटवानाम । पुवादपि प्रियनमरवराट काना । वच्च दिव पततु मूधि किराटकानाम् ॥ इति । १० १२५.६ त ।

·- । - लिङ्गानुशासनवर्गः । २११ १२८ श्लोक: ८२) । आलवाल:, आलवालम् = वृक्षमूलकृतजलाधारः, वृक्षादिमूले समन्ततोऽम्भसो धारणार्थ यद्वेष्टनं तत् । 'आधारस्त्वम्भ सां यत्र धारणम् । स्यादालवालमावालमावापः' इति- (अम० ना० लि. पृ० १०४ श्लोक: २९)। पल:, पलम् = मांसम्, उन्मानं च । 'पलमुन्मान- मांसयोः।' इति---(मे० पृ० १४७ श्लोकः २६) । रुद्रमौ च । भाल:, भालम् = ललाटम् । “माथा" इति लोके । 'भालं तेजोललटायोः । इति--(मे० पृ० १४८ श्लोक: ४२) । पलालः, पलालम् = सकाण्डोऽगृहीतफलत्वान्निप्फल:, निष्फलं तृणादिकाण्डम्, सस्यशुष्कधान्यनाल: । 'पुआल" 'पयार" इति च लोके । 'नाडी नालं च काण्डोऽस्य पलालोऽस्त्री स निष्फल: ।' इति--- (अम० ना० लि. पृ० ३०९ श्लोक: २२) । 'पलालोऽस्त्री, कणिका स्त्री' इति च--(वै० पृ० १२८ श्लोक: ६४) । पल्वल:, पल्बलम् = क्षुद्रसरः, अल्पसरः, वेशन्तः । ‘वेशन्तः पल्वलं चाल्पसरः' इति-(अम० ना० लि. पृ० १०३ श्लोक: २८) । 'वेशन्त: पल्वलोऽस्त्री' इति च वाचस्पति:' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १०४ स्तं० १५० ३, ४)। खलः, खलम् = सूर्यः, तमालवृक्षः, धत्तूरवृक्षश्चेषु पुंलिङ्गः । खलायानम्, सस्यमर्दनस्थानम्, कल्कम्, भूश्चैषु क्लीवलिङ्गः स्यात् । 'अथ खलं सस्य- स्थाने, शठे त्रिषु ।' इति-- (त्रि० शे० पृ० ३७१ श्लोकः ३९०) । 'खलधानं पुन: खल: ।' इति । 'छिन्नं दधि वुसं रूक्षं खलं सेव्यं च निःसरे ।' इति । 'खलं भूस्थानकल्केपु, खलो नीच:, खलेत्वरी।' (वै० पृ. २३२ श्लोक: २५) । चपालः, चपालम् = यज्ञपात्रम्, यज्ञीयपशुवन्धनार्थ यूपमध्ये देयो वलयाकार: काष्ठमयो लोहमयो वा पदार्थश्च । 'यूपमध्यं समादानं, यूपाग्रं तर्म न स्त्रियाम् । कटकेऽस्य चपालोऽस्त्री, मूले तूपरमक्षते ।' इति-(वै० पृ. ९१ श्लोक: १०४-५) । विशाल:, विशालम् = आविकः, उरम्रः, मृगप्रभेदः, पक्षिविशेषः, नृपान्तरम्, वृक्षविशेषश्च । 'विशालस्त्वाविकोरभ्री' इति-- (वै० पृ० १६६ श्लोकः १२६) । 'विशाला विन्द्रवारुण्यामुज्ज- यिन्यां तु योपिति । नृपवृक्ष (मृगपक्षि) भिदोः पुंसि, विशाले त्वभिधेयवत् ।' इति च-(मे० पृ० १५४ श्लोकः १३३) । शूल:, शूलम् = रोगविशेपः, प्रहरणविशेषः, आयुधं च । 'शूलोऽस्त्री रोग आयुधे । मृत्युकेतनयोगेषु, शूला स्यात्पण्ययोपिति ।' इति-(मे० पृ० १४८ श्लोकः ५३) । मूल:, मूलम् = नक्षत्रविशेषः, एकोनविंशतिनक्षत्रम्, पार्वम्, अन्तिकम्, प्रतिष्ठा च । 'मूलं शिफाद्ययोः । मूलवित्तेऽन्तिके, वा ना भे' इति । 'मूलं शिफाद्ययोः । भे निकुञ्जेऽन्तिके वा ना' इति पाठान्तरम्' इति-( मे० पृ० १४८ श्लोकः ४५ ) । 'हस्तास्वातिश्रवणा अक्लीवे, मृगशिरो नपुंसि स्यात् । पुंसि पुनर्वसुतिष्यो, मूलं त्वस्त्री, स्त्रियां शेपाः ।' इति च कोगान्तरम्' इति--(श० चिं० पृ० १३२६ स्तं० १ पं० ११-२ ३-४) । मुकलः, मुकुलम् = कुड्मलः, ईपद्विकाशोन्मुखकलिका, आत्मा, शरीरं च शरीरं च । 'कुड्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम् ॥' इति-( अम० ना० लि. पृ० १३४ श्लोकः १६ ) तलः, तलम् = अधोभागः, अनूर्ध्वम्, मूलम् , महीतलम्, स्वरूपं च । 'अधः स्वरुपयोरस्त्री तलम्' इति--(अम० - ।

·२१२ मुकुन्दको ना लि० पृ० ४३२ दलोर २०२) । 'स्वस्पेश्यस्तोऽस्त्रियाम् । क्लो तुल्यदेशे ।' इति च- (4. पृ० २३२ श्लोक ३५) । तल , तैलम = तिलादीना विकार, स्नेह , म्रक्षणम् । कल्क स्नेहे तिना तंल स्यादन्येपा नामपूर्वकम् ।' इति-(वै० पृ. १३४ दलोव १३७) । नेलं कन्ये निलम्नेहे' इति च--(शि० को० पृ० ४० श्लो ४४२) । तूल , जुलम् = पिनु , उन्मान च। तूल म्याद् ब्रह्मदारुणि । आकाशे च पिचौ न स्यो' इति-(म० १० १४६ दलोक २५.६) । 'पुलिङ्गम् पिचो तूल , क्लीद स्याद् ब्रह्मदाणि ।' इति च रुद्र' इति-(अम. सु० व्या प० १४३ स्त० १५० ५) । 'पिचुतूल' इति-रभमात्मघातोऽपि' इति---(अम. सु० व्या० १० ३३७ स्त° २ प० २१)। बुड्मल , कुड्मलम् = इंपद्विकासोन्मुखलिका । 'अथ कुड़मलो मुकुलोऽस्त्रियो ।' इति--(वै० पृ. ४६ रोक १६) । तमाल , समालम् = वृक्षविशेष , बालस्कन्धवृक्ष । 'कालस्वन्धे तमालोऽस्त्री' इनि--(२० पृ० ५२ दलोक ८७) । 'तमालम्तिर कालम्बन्धे च वरणद्रमे।' इनि च-(शि• को० पृ० ४२ श्लोक ४५९) । कपाल , कपालम = कर्पर, मू?;स्थि । 'खोपरी" "खोपडी" इति रोके । घटादीनामवयव विशेषश्च । 'स्यात्वर्पर पालोऽत्री' इति--(अम० ना. लि. पृ० २२५ लोक ६८) । 'वपालोम्बी- शिरोऽस्थिन स्वाद् घटादे शक्ले बजे।' इति च--(मे० पृ. १५० दलोक ७२) । कवल , क्वलम् = ग्रास । "कोर" इति लोके । 'क्वल क्वतो ग्रास' इति-(वै० पृ. १६७ श्लोक १०१) । अमरस्तु वकारमध्य पुस्स्वमपोत्साह-'पासस्तु क्वल पुमान् ॥ इति च--(अम० ना० लि. पृ० ३२१ श्लोक ५४) । लोपयत्वान् क्लोबलिगोऽपि । 'प्रवाल विद्रुम । मूगा" इति लोके । नवविसलयविशेषश्च । 'अथ विद्रुम पुमि, प्रवाल पुन्नपुमकम्' इति । प्रवालमजुरेऽप्यस्त्री' इति च-(अम० ना० लि. पृ० ४३२ श्लोक २०४) । 'प्रवालोऽस्त्री किसलये बीणादण्ड च विद्रुमे ।' इनि--(मे० पृ० १५२ इलोक १०७) । 'प्रवालोऽस्त्री क्सिले विद्रुमद्रुमे ।' इति च--(शि० को० प० ४२ श्लोर ४६३) । प्रवालशब्द ओष्ठ मध्योऽपि म्यादिति केचिदिच्छन्ति । बल , बलम् =बलदेव , दत्यप्रभेद, वायस गन्धरम रूपम्, रेत , स्याम, सैन्य च बल स्पेऽस्थान स्थौल्ये शक्तिरेतश्चभूपु च । वलो राम बलाढये च' इति--(वै० पृ. २३४ श्लोक ५४-५)। बल गन्धरम रूप स्था मनि स्थौल्यसन्ययो । पुमान् हलायुधे दैत्यप्रभेदे वायसेऽपि च । बल्युक्तेऽन्यलिङ्ग स्गद् वला वाटचालक स्त्रियाम् ।' इति च-(म० ए० १४७ श्लोक ३७-८) । साम्बल, शम्बलम् = पाथेयम, कूलम, मत्सरश्च । 'शम्बलोऽस्त्री मम्बलवत्कूलपाययमत्मरे।' इति-(मे० पृ० १५४ श्लोक १३५) । उत्पल, उत्पलम् = नीलकमलम् कुष्ठोपधि, जलमम्भवविशेप, जलजपुष्पमात्र च । 'उत्पला तुष- पर्पटया, क्लीव इष्ठप्रमूनयो ' इनि--(मे० पृ० १४९ श्लो ६२) । 'रोगास्य पाक- लोत्पले ।' इति । 'उद्दण्डपाल्नदलकराजीवकोत्पला ।' इति च---(२० पृ० , प्रवालम् - ·- (वै० .. - . - . ।' लिङ्गानुशासनवर्गः। २१३ श्लोक: ९९ ) । 'उत्पलं पुष्करे कुप्ठे' इति--(शि० को० पृ० ४१ श्लोक: ४४६) । 'चन्द्राब्जे चोत्पलं कुप्ठे' इति च-(रा० -(रा० नि० पृ० ४२३ श्लोक: ८) । उपल:, उपलम् =शिला, अश्मा, प्रस्तरः । 'शर्करायां दृपत्पुत्रे स्त्र्य,-स्त्र्यश्मन्यु-पलो मणौ।' इति-- पृ० २५८ श्लोक : १७) । शील:, शीलम् = चरितम्, सद्वृत्तम्, स्वभावश्च । 'शीलं वृत्त- स्वभावयोः ।' इति--- (वै० पृ० २२६ श्लोक: ३३) । शैलः, गैलम् = पर्वतः, शैलेयम्, तार्क्ष्य- शैलम् , रसाञ्जनम् , शिलाजतु च । 'शैलो भूभृति, शैलं तु शैलेये तायशैलके ।' इति--- (मे पृ० १४९ श्लोक: ५६) । शकल:, शकलम् = खण्डम् । 'भित्तं शकलखण्डे वा पुंस्य ,र्दोऽर्द्ध समेंऽशके ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३५ श्लोक: १६) । 'शकले खण्डवल्कले।' इति-(वै० पृ० २५२ श्लोक: ३४ ) । अङ्गुलः, अङ्गलम् = अष्टसंख्ययवोदरमानम् । 'अनुलोऽस्त्री यवा अष्टौ' इति--(वै० पृ० ३६ श्लोकः ५२)। अञ्चल:, अञ्चलम् = वस्त्रान्तः । "आंचर' "आंचल" इति वा लोके। एकशफांघ्रिको वन्धश्च । 'एकगफांघ्रिकं वन्धमाहुर्दामाञ्चलं बुधाः इति---(हा० व. पृ०३९६ श्लोकः ६१) । 'वस्त्रान्तस्त्वञ्चल:' इति च-(वै० पृ० १६६ श्लोक: १३१) । कमलः, कमलम् = पद्मम्, सलिलम्, मृगप्रभेदः, कुरङ्गश्च । 'कमलं सलिले ताने जलजे क्लो (व्यो)म्नि भेपजे (भूपणे)। मृगभेदे तु कमल:, कमला श्रीवरस्त्रियोः।' इति-(मे० पृ० १४९ श्लोक: ६५)। 'स्यात्कुरङ्गेऽपि कमल :' इति--(अम० ना० लि. प. ४३१ श्लोक: १९४) । मलः, मलम् = किल्विपम्, पापम्, विट, कलङ्कश्च । 'पापे पुरीपे क्ट्टेि च मलमस्त्री' इति-(ना० र० मा० पृ० ५४ पं० १२)। मुगल:, मुसलः, मुशलम्, मुसलम् = आयुधविशेपः, क्षोदनविशेपः, अयोग्रम् , कण्डनीयदण्डश्च । 'मूसर" "मूमल" इति वा लोके । 'अयोनिर्मुसलोऽस्त्री स्यात्' इति--(वै० पृ० १६४ श्लोक. ६५)। सालः, सालम् = वृक्षमात्रम् , प्राकारः, सर्जवृक्षः ''सखू" इति लोके । धूनकश्च । 'साल: पादपमा स्यात्प्राकारे सर्जपादपे।' इति- (मे० पृ० १४६ श्लोक: ५५) । धूनकार्थे तु क्लीवलिङ्गो बोध्य: । 'पुंसि भूरुहमात्रेऽपि सालो वरणसर्ज- योः।' इति रसभः' इति-(अम० सु० व्या० पृ० १४३ स्तं० २ पं० ३३-४) । 'तालव्योऽपि, 'तालव्यो नृपझपयो : शालो, वृक्षे वृतौ द्रुभेदे च । तालव्यदन्त्य उक्तस्तथा स्त्रियां वृक्षशाखायाम् ।' इत्यूष्मविवेकः ।' इति-(अम० सु० व्या० पृ० ११७ स्तं० २ पं० ७, ८) । 'गालोऽक्षिपीलुके। सर्जेचारेऽपि ।' इति च--(शि० को० पृ० ४०, ४१ श्लोक : ४४६-७) । कुण्डल:, कुण्डलम् = कर्णाभरणाविशेषः । 'कुण्डलो दीर्घनिवंगे' इति । 'कुण्डलं कर्णवेष्टनम् ।' इति च--(वै० पृ० ११७ श्लोक : १६३) । 'कुण्डलं कर्णभूपायां पाशेऽपि वलयेऽपि च । काञ्चनद्रुगुडच्योः स्त्री' इति च--(मे० पृ० १५१ श्लोकः ८२-३) । कललः, कललम् = कलनम्, शुक्रशोणितसंघातः, शुक्र- शोणितादेरीपद्धनपरिणामः, गर्भवेष्टनचर्म, जरायुश्च । 'उल्वं कललोऽस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना. लि. पृ० २१४ श्लोक: ३८) । 'जरायु कललं चोल्बम्' इति च-- (प० २० मा० पृ० ४४ . - - - - ·, निगल , , - - . २१४ मुकुन्दको प० ५)। नल नलम् - नड, पोटगल', पद्म च। 'नल पोटगले राज्ञि पितृदेवे कपीश्वरे । बमले पि च, नदया च, कमेण क्लीवयोपितो।' इति-(मे० पृ० १४७ श्लोक २७)। নিতম '= श खल , हस्तिनिगड । "वेडो" इति स्यात । 'अन्दुको निगलो न स्त्री, भिदुर, शृखला अयो।' इति-(वै० पृ० ११० श्लोक ८३) । 'डलयोरेक्त्वम् । निगड' इपि । 'अथ श खला। अन्दुको निगडोऽस्त्री स्यात' इनि च--(अम० ना० लि. पृ० २७८ श्लोक ४१) । नील , नीलम् = निधि, पर्वत , वानरदिशेप , नीलरक्त च । 'नील तु नीलरक्ते, ना नियनि- वानरान्तरे।' इति--(मे० पृ० १४७ लोक २६) । मङ्गल, मङ्गलम् = भौमग्रह , कल्याण च । 'मङ्गला सित यामुमाया, पुमि भूमिजे । नपुसक तु कल्याणे, पुसि मर्थिरक्षणे।' इति-(मे. पृ० १५३ श्लोक १२०) । काकोल , काकोलम् विषविशेष । 'पुसि वलोबे च काकोलकालकूट- हलाहला ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ९० श्लोक १०)। 'काकोल नरकान्तरे । ना कुलाले द्रोणकाके, विषभेदे तु न स्त्रियाम् ।' इति च--(मे. पृ० १५० श्लोक ७४) । हलाहल हलाहलम् = विषविशेप । 'पुमि क्लीवे च काकोलकालकूटहलाहल ।' इति-(अम० ना० fro पृ० ९. श्लोक १०) । हल , हलम् = लागलम, गोदारणम्, सीरम् । 'हल गोदारण सीरम्' इति-(वै० पृ. १२५ श्लोक २७) । कोलाहल कोलाहलम् = कलकल , बहुभि कृतोऽस्पष्टशब्द । 'कोलाहल , कलकल ' इति-(अम० ना. लि. पृ०७१ श्लोक २५) । 'कोलाहल क्लक्लस्तथा सरसेऽपि च ।' इति च--(० २० स० पृ० ३११ प० १४) । कट्टाल , पक्षासम्परत, अस्थिपञ्जरम् । 'कङ्कालोऽस्त्री तनोरस्थि करकोऽप्यस्थिपञ्जरम् ।' इति--(२० पृ१८२ श्लोक ११४) । वल्कल , कल्कलम =वृक्षादीना त्वक । “छाल" इति लोके । 'वस्क वल्कलमस्त्रियाम् । इति-(अम० ना० लि. पृ० १३१ श्लोक १२) । सौवर्चल , मौवर्चलम् = मर्जिकाक्षार , लवणान्तर च । 'अथ मौवर्चल सर्जक्षारे च लवणान्तरे।' इनि--(मे० पृ० १५७ श्लोक १६६) । धूमल , धूमलम = देवतार्चनवाद्यम् । 'देवतानतूर्ये तु धूमलोऽस्त्री' इति-(वै० पृ० १४७ श्लोक १३८) । फल, फलम् = हेतुममुत्यम प्रयोजनम्, कुसुमादिमम्भवमम्यम, वृक्षादीना फलम् जातीफल च । 'प्रसव पिप्पल सस्य फलम्' इनि-(वै० पृ० ४६ श्लोक २०) । 'फर हेतुममत्थे स्यात्फलके व्युष्टिला- भयो । जातीफलेऽपि कक्कोले सस्यवाणारयोरपि।' इति च--(वि० प्र० पृ० १४६ श्लोक २)। हालाहल, हालाहलम् =विपप्रभेद । 'हलाहल ब्रह्मसर्प ज्येष्ठिाया विपेम्बियाम । हालाहलो विर्षे कोटे' इति-(श० र० स० पृ० ३१४ प० ९)। जम्बाल ,जम्बालम्पस, कर्दम । "कोचड" इति लोके । 'निपतरस्तु जम्वाल पदोस्त्री दादरदमौ।' इति-(अम० ना० लि. पृ०६६ श्लोक ६)। 'जम्बाल शंवले पके' इति च-(मे० पृ० १५१ श्लोक ९१)। खण्डल खण्डलम् =छिद्र- वस्त्रश्चौरम् । 'छिद्रवस्त्रश्चीर खण्डलमस्त्रियाम् । इति-(वै०प० १६९ श्लोक १३०)। लाङ्गल, लागलम् - कुमुमविशेष , भूमिकपणयाविशेष, गोदारणम्, लिङ्ग ! 'सागली तोयपिप्पल्या, ·- - . लिङ्गानुशासनवर्गः। २१५ क्लीवं तु कुसुमान्तरे । गोदारणे तृणराजगृहदारुविशेषयोः ।' इति-- (मे० पृ० १५४ श्लोकः १२८) । 'लिङ्गं तु लाङ्गलं शेफः' इति च-(त्रि० शे० पृ० २६१ श्लोक: २३)। गरल:, गरलम् = विपम्, वृक्षविशेपः, कैडर्य्यश्च । 'गरलं तु विपं क्ष्वेलः' इति । 'राढ: कैडर्यो विपपुष्पकः । काकर्दश्छदनश्चीनो गरल: कण्टकीति च ।' इति च--(वै० पृ० ४९ श्लोकः ५०) । इद्रनीलः, इन्द्रनीलम् = अश्मसारः, मरकतमणिः । 'पन्ना" इति लोके । 'अश्मसारस्त्विन्द्रनीलः' इति- (त्रि० शे० पृ० ३०४ श्लोक: २९) । 'क्लीवेऽपि ।' 'इन्द्रनीलं महानीलम्' इति च-(वै० पृ० ४४ श्लोक: ४०)। गाण्डीव:, गाण्डिवः, गाण्डीवम्, गाण्डिवम् = धनुर्मात्रम्, अर्जुनधनुश्च । 'गाण्डीवो गाण्डिवश्चास्त्री कार्मुकेऽर्जुनकार्मुके ।' इति---(म० पृ० १६० श्लोक: ३६) । 'कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवी पुन्नपुंसको।' इति-- (अम० ना० लिं० पृ० २६१ श्लोकः ८४) 'जिष्णोधनुषि, कोदण्डे, गाण्डीवं गाण्डिवं तथा ।' इति च---(अने० समु० पृ० ५२ श्लोकः ५८६) । कोदण्डो धनुर्मात्रेऽपि । उल्वः, उल्वम् = कलकल:, शुक्रशोणितसंघातः, जरायुः, गर्भ- वेष्टनचर्म, गर्त च । 'गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वं च कललोऽस्त्रियाम् ।' इति--- (अम० ना० लि० पृ० २१४ श्लोक: ३८) । पारशवः, पारशवम् =निपादः, परस्त्रीपुत्रः, लोहम्, शस्त्रं च । 'पारशवः पुमान् । परस्त्रीतनये शस्त्रे द्विजाच्छूद्रासुतेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० १६२ श्लोकः ६९ ) । पार्श्वः, पार्वम् = शरीरैकदेश:, कक्षाऽधोभागः, चक्रोपान्तम्, पशुगणः, अन्तिकं च 'पावं कक्षाधरे चक्रोपान्ते पशुगणेऽपि च।' इति--(मे० ० पृ० १५८ श्लोक: १८) । 'न क्ली कक्षा बाहुमूलं पार्श्वमस्त्री तयोरधः ।' इति च-(वै० पृ. -(वै० पृ० १७८ श्लोक: ६६) । अपूर्वः, अपूर्वम् =न विद्यते पूर्व कारणं यस्य सः परमात्मा तस्मिन् पुंलिङ्गः । यागावान्तर व्यापारो यागावान्तरकर्म वा तस्मिन् नपुंसकलिङ्गः । त्रिदिवः, त्रिदिवम् = स्वर्गः खम्, नभः, सुखं च । 'त्रिदिवा सरिदन्तरे । पुंसि स्वर्गे' इति-(मे० पृ० १६० श्लोक: ३७) । 'त्रिदिवो व्योम्नि दिव्यपि ।' इति-(वै० पृ० २४१ श्लोक: २९) । 'क्लीवेऽपि' । 'त्रिदिवं तु सुखे स्वर्गे, स्वर्णद्यां त्रिदिवा मता ।' इति च-(श० र० स० पृ० ३२० श्लोक: ६) । ताण्डवः, ताण्डवम् = नृत्यम् , नाटयम्, तृणभेदश्च । 'ताण्डवोऽस्त्री तृणान्तरे । भवेदुद्धतनृत्ये च' इति-~- (मे० पृ० १६० श्लोक: ३६) । निष्ठेवः, निष्ठेवम् = मुखेन श्लेप्मनिरसनम् । 'निष्ठीवोऽस्त्री निष्ठीवनमपि निप्ठेवनं च निष्ठयूति: ।' इति-(वै० पृ० १९५ श्लोक: ३६) । प्रग्नीव:, प्रग्रीवम् = वास्तुनिमित्तकारणम्, वातायनम् । “झरोखा" इति लोके । मुखशाला । "खिड़की" इति लोके । वृक्षशीर्पकं वा । एवं कलशः, ग्रीवा, प्रासादश्च । 'प्रग्रीवमस्त्री कलशे ग्रीवाप्रासाद- योरपि ।' इति-(वै० पृ० २६१ श्लोक: ५६) । शरावः, शरावम् = वर्द्ध मानाख्यम् । “सेरवा" "क्वसवा" "ढकना" "मलया" "कसोरा" इति वा लोके । 'अस्त्री शरावो वर्दमानकः । इति--(अम० ना० लि. पृ० ३१३ श्लोक ३२) । 'सरावः' दन्त्यादिरपि-दति मुकुटश्च . " " ·मुकुन्दकोपे राव रावम: . । ध्वनि । रवो नाद स्वनिघोंप सन्याभ्यो राय आरव । इति- (अभि० म० अभि चि० पृ० ५३ लाव १४००) । भाव भावम् = स्वभाव , शब्दविषये ऽभिप्राय आ मा योनिश्च । भाव पदार्थो धम स्यात्मत्त्व तत्व च यस्तु च ।' इति । 'भावो गौरविते ज नो पार्थे भिनपा तरे । इनि च-(त्रि. ग.१० ३७६ श्लोक ४२०)। आरमा भावो मनो भावो भाव गत्ता भवाऽपि च । भाव पूज्यात्मको रोक पदार्थो भाव उच्यते।' इति च-(न. १० म० प० २ श्लोर १३) । वोपधमदन्तम् । इति दुग । वोपधत्वात् क्लीव लिङ्गो पि। वलीन कलीयम = नपुसकम । हिजडा इति लोक। अस्त्री नपुसके कतीव याच्यरिङ्ग ववित्रमे। इति रुद्र' इति-- (अम० सु० ०या० पृ. ४३४ स्त० २ प० १४)। पर्याप । तृतीया प्रकृति गाएत कठीव पो नपुमयम।' इति च-(अम. ना. लि. पृ. २१५ श्लोष ३०) । व गरम = मतगरीरम पानीय च । शव स्यात्कुणप पुमान । नपुसक तु पानीये इनि--(ने० ५० १५९ श्लोक २४) । कुणपस्तु शवाऽस्त्रियाम ।' इति च -(वै• पृ. १२२ श्लोक २१६) दव दवम = विवाहवियप विधि प्राक्तनगुभाशुभकर्म । देव भाग्य च नियती दवमम्ब घय यपि ' इनि- (7° र० स० पृ. ३१६ २०१६) । पूर्व , पूवम = कारणम् पूवभावि अनिका नश्च पुमास पूवजा पूर्व प्राक पूवमग्रत । इति-(अन० समु० पृ० ३६ श्लोक ४३७) पाक पूर्वमग्रन इति धरणि इति--(अम• सु. व्या० पृ० ४२० स्त० १ १०४) । पूर्वो यरिङ्ग प्रागाह पुबहु वऽपि पूवजान ।' इति--(अम० ना० लि. प० ४२० श्लोक १३४) । पूर्वेत पूवजपु स्यु पूर्व प्रागाद्ययोस्त्रिपु।' इति च-(मे० पृ० १०५ श्लोक ६) । पल्लव पल्लवम-विमलयम । नय पत्त' इति लोक । परम्वोऽस्त्री किसलयम' इति--(अम. ना० लिन् प० १३२ इलोद १४)। पलवो स्त्री क्सिलय क्सिोऽपि नव दल। इति । पल्लव स्वम्त्री प्रकाष्ठा यतिविस्ततो। इति च-(वै० पृ० २६१ श्लोक ५८)। पुसि क्लीब च पल्लव । इति व्याडि इनि--(अम० मु० व्या० पृ० १३२ म्त० २५० ३४ ५) । पल्लवोऽस्त्री किसलय विटपे विस्तर वल। इति--(म० पृ० १६० श्लोक ३९) । हेमस्त पुसीत्याह-पल्लव किसल बल । विटप विस्तरऽलक्तराग गङ्गारपिङ्गयो । इति च-(अन० स० पृ० १०६ श्लोक ७४१ ७४२) । नव नवम = विष्कुचत गतम । नल्व विष्कुचत शतम । इति-(हा. व. पु. ४०६ श्लोक १९७)। अमरश्च । नल्वौ विंग हस्तशतम' इति मुवुट । क्लीबऽपि । नल्य हस्तशतम इति वात्य । नत्व विशहस्तशतम इति च भट्टक्षीर-स्वामी इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० ११९ स्त०१ प०४०१)।पाश पाशम = कापाथ वधनम पक्ष्यादिव धन च । पाश कधान्ते सघाथ वर्णान्ते शोभनाथन । छायाद्यन्ते च निन्दाथ पारी पक्ष्यादिव धन ।' इति-(त्रि.श. प० ३७७ लोक ४२८) । कुलिग कुलिशम = शम्ब वजम इन्द्रास्त्रम दम्भोलि । कुलिशो न स्त्री दम्भोलो ना जपा तरे । इति--(मे० पृ० १६४ श्लोक २०) । व्याडिस्तु नपुसकलिङ्ग ·। लिङ्गानुशासनवर्गः । २१७ माचष्टे । भट्टिकाव्ये पुंस्त्वमपि दृश्यते। 'निरस्तोदनधारानः कुलिशो मम वक्षसि । अभिन्न शतधात्मानं मन्यते वलिनं वली।' इति च-(दु० लि. पृ० ३७ पं० १४-५) । कर्कगः, कर्कगम् = काशमर्दः, इक्षुः, काम्पिल्यश्च । 'कर्कश: काशमर्देक्षुकाम्पिल्येष्वप्यसौ पुमान् ।' इति-- (मे० पृ० १६३ श्लोकः १८) । कोशः, कोशम् = हिरण्यम्, धनम्, अर्थसंघात:, शब्दादिसंग्रहश्च । 'कोशोऽस्त्री कुड्मले पात्रे दिव्ये खड्गपिधानके । जातिकोशेऽर्थसंघाते पेश्यां शब्दादिसंग्रहे ।' इति-~- (मे० पृ० १६२ श्लोक. ६) । दिव्ये शपथे, शब्दादिसंग्रहेऽमरादौ । आकाश:, आकाशम् = नभ: । 'वा तु पुंस्याकाशविहायसी।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २९ श्लोक: २) । 'मेघवर्त्म चाकागमस्त्रि- याम् ।' इति-(वै० पृ० १७ श्लोक: २) । काशः, काशम् = कुशं, तृणभेदः, इक्षुगन्धा, पोटगल: । "कास" इति लोके । 'अथो काशमस्त्रियाम् ।' इति--(अम ना० लिं० पृ० १८३ श्लोक: १६२), 'काशी वाराणसीपुरे । न स्त्रियां तृणभेदे स्थात्' इति-(मे० पृ० १६२ श्लोक: ३)। 'काशस्तृणे रोगभेदे' इति--(अने० सं० पृ० ४४ श्लोक: ५५७) । 'काशी काशश्च तृणवाचक:' इति शभेदः । कणिशः, कणिशम् = धान्यमञ्जरी । वाली" "वाल" इति च लोके । 'कणिशं धान्यमञ्जरी ।' इति--(वै० पृ० १२८ श्लोक: ६४) । 'पुंस्यपि ।' सस्यस्य मञ्जरी निर्गतनूतन- गिरः कणिशम् । कणाः सन्त्यस्य कणिशम् । 'कणिशो धान्यशीर्पके।' इति रत्नकोगः' इति-(अम० स० व्या० पृ० ३०८ स्तं० २ पं० १०-१) । अकुशः, अङ्कुशम् = सृणिः, गजवारणम् । 'अशो- ऽस्त्री, सणि : स्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० २७९ श्लोकः ४१) । शेषः, शेषम् = उप- युक्तेतरम्, अवशिष्ठम् । “बचा हुआ" इति लोके । 'शेपो नाऽनन्तसीरिणोः । उपयुक्ततरे त्वस्त्री, इति-(वि० शे० पृ० ३७९ श्लोक: ४४१) । 'शेषः सङ्कपणे वधे । अनन्ते ना, प्रसादेन स्व- निर्मल्यापर्णे स्त्रियाम् । उपयुक्ततरे न स्त्री' इति च--- (मे० पृ० १६७ श्लोक: २८) । वेपः, वेपम् वेशः, प्रसाधनम्, अलङ्काररचनाकृतशोभा। "शृङ्गार" 'सजावट" इति वा लोके । 'आकल्पवेषो नेपथ्यं प्रतिकर्म प्रसाधनम् ॥' इति--- (अम० ना० लि. पृ० २३७ श्लोक: ९९) । 'तालव्यगान्तो- ऽपि' । 'वेशो वेषश्च कथितः' इति---(श० भे० प्र० पृ० ४ श्लोक: १७) । 'वेशो वेश्यागृहे गृहे । नेपथ्ये च' इति च-(मे० पृ० १६३ श्लोकः १४) । उष्णीपः, उष्णीपम् = गिरोवेष्टः, चोलोण्डुकः, शिरोवेष्टनम् । “पगड़ी" इति लोके । किरीटः, लक्षणान्तरं च । 'शिरसि सिगुप्णीपमस्त्री स्यात्' इति-(वै० पृ० १६८ श्लोकः १२४) । 'उष्णीषं तु शिरोवेष्टे किरीटे लक्षणान्तरे।' इति-- (मे० पृ. १६७ श्लोकः ३२) । अम्बरीषः, अम्बरीपम् = भ्राष्ट्र:, भर्जनम् । 'कड़ाह" इति लोके । नृपान्तरे च । 'भ्राष्ट्र: पुंस्य,-म्बरीपोऽस्यी' इति । 'अम्बरीपं रणे व तृणे, नाऽर्ककिशोरयो:।' इति च- (वै० पृ० २७७ श्लोकः ३) । 'अम्बरीपं रणे प्राप्ने क्लीवं, पुंसि नृपान्तरे ॥ नरकस्य प्रभेदे च किशोरे भास्करेऽपि च ।' इति च-(मे० पृ० १६९ श्लोक: ४८-९) । विपः, विपम् = क्ष्वेडः, दिद्रव्यविशेषः, गरलम् । “जहर" इति लोके । जलं च । 'विषमप्सु च ।' इति---(अम० ना० लि. शृङ्गा- - । - - - ·. २१८ मुकुन्दको पृ० ४३६ श्लोक २२३) । 'विप तु गरले तोये' इति-(वि० प्र० पृ० १७१ श्लोक' २) । 'विपं जलेऽतिविपाया स्त्रियां, क्ष्वेडे तु न स्त्रियाम् ।' इति च-(मे० ५० १६७ श्लोक. २५) । 'गरले विषमम्भसि च, स्त्रियामतिविषायाम्', इन्युष्मविवेकान्मृन्यान्तम् । 'पुसि क्लीवे च' इनि विषेणापि सम्बध्यते इति केचित्- (अम० मु० व्या० पृ० ९० स्तं० १५० ३७-८-६) । रोहिषः, रोहिप , रोहिषम, रोहिषम् = मृगविगेप., हरिणानरम, मत्स्यभेद, वत्तृणम्, रक्तपत्तॄणं च । "रोहिस" इति ख्यानतृणविशेष । रोहिपं रखतक्त्तृणे, मत्स्यभेदै मगे व ना।' इनि--(वे, पृ० २६५ श्लोक ७१) । 'रोहिप कत्तॄणे क्लीव पुसि स्यादरिणान्तरे ।' इति-(मे० पृ० १६८ श्लोक. ४५) । 'कत्तृणे रोहिप क्लीव, पुलिङ्गो हरिणान्तरे।' इति च मूर्धन्यान्ते रभस ' इति--(अम० सु० ध्या, पृ० १८५ स्तं० १ ५० १०, ११) । माप', माषम् = परिमाणविशेषः, व्रीहिप्रभेदः, मामलः, धान्यवीरश्च । "उडद" इति लोके । 'मापो व्रीह्यन्तरे मूर्खे मानत्वग्दोप- भेदयो ।' इति-(मे० पृ० १६७ श्लोक. २१) । 'मूर्ख पुरीपलो माप' इति--(त्रि० शे. पृ० ३०२ श्लोक ५)। 'मूर्षे माने फले माप' इति च--(त्रि. दो० पृ० ३७६ १० ४४०) । मेर , मेपम् = मेड, मेण्ड क , मेढ़क । मेंढा" इति लोके । भैषज्य रभेद, राशि- विशेषश्च । 'मेपो राश्यन्तरे हुई। भैपज्यभिदि' इति--(मे• पृ. १६७ श्लोक: २१) । प्रत्यूप , प्रत्यूपम = अहर्मुखम्, वसुश्च । 'प्रत्यूपोऽहमुंखे यसो।' इनि--(मे० पृ० १६८ श्लोकः ४०) । 'क्लीदेऽपि' । 'व्युष्ट विभात प्रत्यूप सायाविकमहमुखम् ।' इति च- (वं० पृ० २२ श्लोक ६८)। मासादिरसविशेष । 'यूषोडम्बी, यु पुमान् रसे ।' इति--(वै० पृ. १६५ श्लोक. १००) । कोप, कोपम् =धनसञ्चय । “पजाना" इति लोके । साम्प्रतं तु इति नाना प्रसिद्धः । गब्दादिसग्रहच । 'कोश. कोप ' इति--(१० भ० प्र० पृ० ४ श्लोक. १६) । 'कोशोऽम्बी कुड्मले पात्रे दिव्ये सगपिधानके । जातिकोपे ()ऽर्थसघातै पेश्या शब्दादिमाहे ।' इति च-(मे० पृ. १६२ श्लोक ६)। करीपः, करीपम्-गोमयाग्नि । 'शुष्कगोमयसघात' इत्ये के। 'ततु (गोमय) शुष्क करीपोश्त्री' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३२० श्लोक ५१) । 'दोहल तु करीपोऽस्त्री' इति च-(वै० पृ० ७० दलोकः ६१) । कर्प , कपम् = मानप्रभेद , पलचतुर्थो भाग । 'ते पोडशाक्ष. पोऽस्त्री' इति----(अम० ना० लिं० पृ. ३३० श्लोक ८६) । 'वर्षों ना कपणे, मानप्रभेदे पुन्नपुमकम् ।' इति च--(मे० पृ. १६६ श्लोक ८)। वर्ष , वर्षम् = मवत्मर , भारतादि., जम्बूद्वीपः, वृष्टिः, वोलश्च । 'स्याद् दृष्टो लोकधात्वशे वत्मरे वर्ष मस्त्रियाम् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४३६ श्लोक २२४) । 'वर्षोऽत्री भारतादौ च जम्बूद्वीपाब्दष्टिषु । प्रावृट्काले रिया भग्नि' इति--(मे० पृ. १६७ श्लोक २४) । 'अय वृष्टिवर्षमस्त्री केचिदिच्छन्ति वर्पणम् ।' इति शब्दार्णव' इति- (अम० सु० व्या० पृ० ३३ स्त• २ १० १७-८) । 'पुलपुस्कयोपं जम्बूद्वीपान्दष्टिषु ।'

·-- - . लिङ्गानुशासनवर्गः । २१२ इति च रुद्रः' इति---(अम० सु० व्या० पृ० ११२ स्तं० २५० १०-१) । आमिपः, आमिपम् मांसम्, भोग्यवस्तु, सम्भोगः, उत्कोचश्च । 'आमिपं पुन्नपुंसकम् । भोग्यवस्तुनिसम्भोगेग्युत्कोचे पललेऽपि च ।' इति-(मे० पृ० १६७ श्लोक: ३१) । रसः, रमम् = मथुरादि:,शृङ्गारादिः, विषम् , वीर्य्यम, रागश्च । 'मांसे द्रवे चेक्षुरसे पारदे मधुगदिपु । जले रागे (वालरोगे) विपे नीरे रसो नवसु वक्ष्यते ।' इति-(भा० प्र० पृ० ३८५ श्लोक: ४) । 'रसो सूते विपे वले । स्त्री रास्नागल्लकीपाठाद्राक्षामू मदीषु च ।' इति---(शि० को० पृ० ४८ श्लोक: ५२६, ५२७) । 'रसं तु पारदे वोले, रसः पारदचर्मणोः ।' इति च-(रा० नि• पृ० ४२५ श्लोक. ५२) । बुमः, बुपः, बुसम् , वृषम् = पलालादिक्षोदः, कडङ्गरः । 'भूस" भूमा" इति वा लोके । 'सं दन्त्यमिति- धातुप्रदीप: । 'बुपवेपतुपारतोषा:' इति पभेदान्मूर्धन्यान्तमपि। 'कडङ्गरो बुसं वलीबे' इति- (अम० ना० लि. पृ० ३०९ श्लोक: २२) । 'छिन्नं दधि बुमं रुक्षं खलं सेव्यं च निःगरे ।' इति । ( दधिविशेषः ) 'पुंस्यपि ।' 'फडङ्गरो बुमः' इति च--(वै० पृ० १२८ श्लोक: ६४) । हरदत्तस्तु 'कडङ्करः' इति प्राह । इक्कस:, इक्कसम् = चिवकसः, चिक्कसम् = यवान्तविशेषः, यवचूर्णम् । 'चिक्कसो यवचूर्णके ।' इति-- (वै० पृ० १६४ श्लोकः ६८)। 'यवक्षोदे तु चिक्कसः ।' इति-(अभि० सं० अभि. चि० पृ० २० श्लोकः ४०२) । कर्पासः, कर्पासम् = तूलकारणम्, वस्त्रयोनिभेदः, तूलफल:, तपनी, आच्छादनफलः । “कपास" "रूई" इति च लोके । 'कसस्तु बादरः स्यात्पिचव्य- स्तूलक पिचुः ॥' इति-(अभि ० सं० अभि० चि० पृ. ४५ श्लोक: ११३९) । 'तूल: पिचुः पिचुः तूलम्' इति च-(त्रि० शे० पृ० ३०५ श्लोक: ११)। आसः, आसम् = धनुः, चापः । ''धनुस" इति लोके । 'अस्त्रियो चापधनुषावासेप्वासी धनुर्दुणम् ।' इति-- (वै० पृ० ११८ श्लोक: १७२) । दिवसः, दिवसम् = दिनम् । 'त्रा तु क्लीवे दिवसवासरी।' इति-(अम० ना. लिं० पृ. ४४ श्लोक: २)। अवतंसः, अवतसम् = शेखरम्, शिरोभूषणम् । “मुकुट" "पगड़ी" इति वा लोके । कर्णभूपणं च। 'अवतंसो न स्त्रियां स्यात्कर्णपूरे च शेखरे ।' इति- (मे० पृ० १७३ श्लोक : ४८) । वीतंसः, वीतंसम् = मृगाणां पक्षिणामपि बन्धनोपायः, मृगपक्षि- णांवन्धनोपकरणम् । “जाल" "पाश" इति च लोके । 'वीतं मरतूपकरणं बन्धने मृगपक्षिणाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३४६ श्लोक: २६) । 'वितंसः' इत्यपि। 'वितंस: पक्षिवन्धनम् ।' इति--(वै० पृ० १३९ श्लोक : ४१)। मांसः, मांसम् = पिशितम् । “गोश्त" इति लोके 'पिशितं पललं मांसं व्यसामिप मुद्द्यसम् ।' इति-(हा०व० पृ० ३६६ श्लोक: ५५) । पनसः, पनसम् = फलवृक्षविशेषः, कण्टकिफल: । "कटहल" : 'फनस" इति च लोके । 'पनस. कण्टकिफले कण्टके वनरान्तरे। स्त्रियां रोगप्रभेदे , स्यात्' इति--(मे० पृ० १७२ श्लोक: २७) । उपवासः, उपवासम् =भोजनादेविच्छेदः, उपवस्तम्, अहोरात्रभोजनाभावः । "प्रत" "कड़ाका" - " ।

·२२० मुकुन्दकोपे निराहार' इनि च । 'औपवस्त तूपवास ।' इति-(अम० ना०लि. पृ. २६१ बलोक २८)। निर्याम निर्यासम = वृक्षादनिस्यन्द, वृक्षद्रद । मार' इति वा लोक निर्यामा वेष्ट सम्नया।' इति-(प० र. मा० पृ० ३९ प. २६) । 'निर्यासो लमिका काण्ड मत्वमाराभिधानम । इति च-(प० मु० व०प० ४८ १०७) । मास, मासम = कार परिमाणविशप पक्षद्वयात्मक काल । मास पक्षद्वयोमत ।' इति--(श. र० स० पृ. ३३५ शोर ११)। मामस्तु तावुभौ ॥' इति च -(अम० ना० लि. पृ० ४७ इलोक १२) तो उभौ गावर कृष्णौ । चमस , चमसम = यज्ञपाविशप । 'चमसो यज्ञपास्य भेदोऽस्त्री, पिष्टके स्थियाम ।' इति--(म० पृ० १७१ श्लोक २१) । अम असम् = शरीरवदेश स्वन्ध । कधा इति लाके। स्वन्धो दोशिखरोऽमा स्त्री इति-(वै० पृ० १७८ श्लोक ७१) क्स कमम = लोहविाप तेजमद्रव्यम ताम्ररगमिश्रितधातुविशेष कास्यम। कामा' कासी' इति वालाके । परिमाणविप आढरपरिमाण मान च ! कमोऽस्त्री ते जमद्रव्ये कास्य मानेऽसुरे(नृपान्तरे तु ना। इनि- (म० ५० १७० श्लोक २) । स्नह स्नहम = द्रव तरादिरसद्रव्यम् हादम् मोहादम सोहृदयम प्रम च । 'स्नहाऽस्त्री प्रम सौहादम इति । 'रनहोऽस्त्री पिच्छिल रसे इति । स्नहोऽस्नी द्रवहादयो । इति च-(वै० पृ० २३८ श्लोक ६६) । वह , वहम = : मयूरपिच्छम्, दल च । वह पिच्छ दाऽस्त्रियाम । इति-~(मे० पृ० १७५ श्लोक ६) । गृह , गृहम = वास , वश्म, गृह्म। घर' इति लोके। कत्र च। औरत इति लोके । गृह गृहाश्च पुम्नि कलत्रऽपि च सनि। इति-(म० पृ० १७५ श्लोक ५) । केचित्तु-गृहिण्यव गृहमित्याह - हुगृहिणी गहमुच्यत । तया हि महित सर्वान पुरुषार्थान् समश्नुते । इति--(दा० चि० पृ. ९२८ स्त० १५० १८ त २० या०) । गह , गहम = इष्टकादिरचित वासस्थानम मदिरम्, सनम, वश्म । घर इति गोके । गहमस्त्री शालासभ स्त्रियाम । इति वाचस्पति' इरि--(अम० स० ज्या० ५० ११८ स्त० १५० ५) । न नोदवसित, न स्त्री गह, पुभूम्नि वा गृहम् ।' इति च-, (व० पृ. १६३ दलाव १९)। तथा च प्रयोग [-कालागुरुप्रततधूपवहाच गहा ।' इति-(दु. f7. पृ० ३५६ प० २११) । लोह , लोहम् = अय प्रभूतिद्रव्यविष , कालायसम । लोहोस्त्री गस्त्रक काहे जाङ्गक सवतजसे । इनि-(मे० पृ० १७५ श्लोक ८)। पुण्याह , पुण्याहम - मदिनम गोभन दिवम मगल च । पुण्याहह्नि पुण्योहा इति-(वै० पृ. २२ दलोक ६७) । ह दहम = शरीरम । कायो दह क्लीवपुसो इति-(अम० ना० लि. पृ० २२६ श्लोक ७१) दह कवर' इति च-(२० र० स० पृ० ३४१५० ३) । पटह ,पटहम = वाद्य विशपा, आनक । पटहा मा ममारम्भ आनके पु नपुसकम। इति--(म. पृ० १७६ लोक १९)। तनूरह , तनाम = पुत्र नाम रोम। रोगटा इति लोके । पभश्च । पख' इति लोक । तनूम्ह मत लोग्नि, पनत्र पि तथाविधम । इति--(२० र० स० पृ० ३४४ प० ४) । 'तनूरहस्तु पुत्र गति - न गृह गृहमित्या ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २२१ः - . . लोम्नि च।' इति त्र--(अने० सं० पृ० १३९ श्लोक : ३५५) । लक्षः, लक्षम् = छागः, लक्ष्यम्, शरव्यं च 1 "वेध" "निशाना" "ध्येय" इति च लोके । 'लक्ष तु लक्षणं लक्ष्यमभिसन्धानमासिकम् । वेध्यं शरव्यं न नरि' इति । 'पुंस्यपि।' 'छागे तु करुणो लक्षो मल्लिका कुसुमप्रियः ।' इति च- (वै० पृ० ४७ श्लोक: ३५) । करुणः = "करणा नींबू' इति प्रसिद्धो वृक्षविशेपः, करुणरसश्च । यथा--"एको रसः करुण एव ।' इति भवभूतिः' इति ।। अथ साम्प्रतमिकारान्तमुकारान्तांश्च दो:शब्दसहितान् पुन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:-(अभि० सं० लि. पृ० ८ श्लोकः १२१-२)। अररि-स्थाणु-कमण्डलूनि । चाटु-श्चटु-जन्तु कशिप्व-णु-स्तथा जीवातु---कुस्तुम्बुरु--जान--सानु ॥३५॥ कम्बु शकु-दर्वि-गुरु-वास्तु-पलाण्डु हिगुः शिग्रु-र्दो-स्तितउ: सीधु' अस्य व्याख्या -- तथा अररीति । कम्युरिति च । इहारर्यादा इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । जीवात्वादो दादो च समाहारो द्वन्द्वः । एतेऽरर्यादयः सीध्वन्ताः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । अररिः, अररि = कपाटम्, कवाटम् । "किंवाड' इति लोके । 'कपाटश्च कवाटश्च त्रिपु, स्यादररं न ना।' इति वाचस्पतिः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० १२२ स्तं• २ पं० १९) । 'अररं छदकपाटयोः ॥' इति-- (मे० पृ० १३० श्लोक: ११०) । 'अररिः' इदन्तोऽपि । 'अररं पुनः । कपाटोऽररि: कवाटः' इति च-- (अभि० सं० अभि० चि० पृ. ३६ श्लोकः १००६) । च कथिताभ्युदये-~~ 'प्रेयन्तेऽमी परमररयो हर्म्यवातायनानाम् ।' इति मुकुट:' इति-- (अम० सु० व्या ० टि० पृ० १२२ स्तं० २५० ४०-१) । स्थाणुः, स्थाणु = ध्रुवः, गङः, शाखापत्रादिरहिततरुः, छिन्नद्रुम- शिर ऊर्ध्वकाप्ठमेव । 'स्थाणुः कीले हरे पुमान् । अस्त्री ध्रुवे' इति--(मे० पृ० ४७ श्लोकः ३२) । 'स्थाणुर्वा ना, ध्रुवः शकुः' इति च--(अम० ना० लि० पृ० १२९ श्लोक: ८)। कमण्डलुः, कमण्डलु = पात्रविशेपः, करकम, ऋपिपात्रम् । 'अस्त्री कमण्डलुः, कुण्डी' इति- (अम० ना० लि. पृ० २६४ श्लोक : ४६) । 'कमण्डलुः स्यात्करके न स्त्री, ना प्लक्ष- पादपे ।' इति— (मे० पृ० १५६ श्लोक: १५१) । चाटुः, चाटु = चटुः, प्रियवाक्यम्, प्रिय- प्रायम् । 'चटु चाटु प्रिये वाक्ये चाटुकारे, चटुः पुमान् । वतिनामासने चापि' इति-- (श० र० स० पृ० ८४ पं० १६) । 'चटुश्चाटुः' इति च-(श० भे० प्र० पृ० ४ श्लोकः १२) । . - - ·२२२ मुकुन्दको - चट च = प्रियवाक्यम् उदर न। चटुश्चाटी पिचिण्ड च वतिनामासन पुमान ।' इति-- ( मे० प० ३४ ओर १३) । चटुश्चाटुश्च राजादिस्तुनो पशपिचिण्डके । इति-(५० पृ० २१५ ग्लोर २३)। दहाश वणन घट । इति-(त्रि. श० पृ. ३२७ श्लोक ९६) । तत्रब क्लीवलिङ्गोऽपि । प्रियवाक चटुचाटुनी। इति च (त्रि. श० पृ० ३११श्लोक १९) । जतु ज तु = प्राणी जननगील । जन्तुज यमात्र इति--(श. र० स० १० १२६ प०१६) । कगिप कपि- शय्या भक्तम भाज्यम आच्छादनम् वस्त्रम एकोक्तया भवताच्छादन भोज्यवस्T च । अस्त्री कशिपु गर्यायां वस्त्रऽ ते तदद्वयऽपि च ।' इति--(व० प० २५८ "लोक २०) कगिपु व नमाच्छादन द्वयम ॥' इति--(अम० ना० लि. पृ० ४१६ इलोक १३०) । एकोक्तया कशिपुभक्ताच्छादन च द्वयो पयक | इति च--(वि० प्र० ५० १०५ श्लोक १८) । अणु अणु = प्रीहिविगष । चीणा' इति लोके । लवणविशपश्च । अणु शिविर स्यापुसि मूक्ष्मेऽभिधयवत । इति--(म० प० ४५ श्लोक २)। क्लबऽपि । भोजनीय पटकटमणु प्रवर वारिज । इति च-(व० प० १३२ श्लोर ११९) 1 जीवातु जीवातु = भक्तम अ नम जीवितम प्राणनम् जीवनौषधम मतसञ्जीवनोपय । जीवातु रस्त्रिया भक्ते जीवित जीवनौषध । इति- (मे० प० ६२ श्लोक ११२) । कुस्तुम्बुरु कुस्तुम्बुरु = धन्याकम । धनिया इति लोके । कुस्तुम्बुरु धनीयकम । इति रभस इति--- (अम० म० व्या० पृ० ३१५ स्त० १ ५० ३७)। पुस्यपि ।' कुस्तुम्वरुश्चावलिका' इति च--(रा०नि० ५० ८२ श्लोक १७) । जानु जानु == जानूरुमाधि अप्ठीवान् । घटनू' इति लोके । जानरुपर्वाष्ठीवदस्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. प० २२७ श्लोक ७२) । अस्त्रियाम इति निभि सम्बध्यते । (ममस्त्वात) । सानु सानु = पवतपदश पवतसम भूभाग बन च । सानुरस्नी वन प्रस्थ वात्यामार्गानकोविद । इति-(मे० प० ८४ ठोक २२) । स्नु प्रस्थ सानुरस्त्रियौ इति -(अम० मा. लि. प० १२५ श्लोक शृङ्ग वध मार्ग वा याया पल्लवे वन ।' इति च--(वि० प्र० ८६ श्लोक १९) । कम्बु कम्द = शष कम्बु शखऽस्त्रिया पुसि गम्बके बलय गज । इनि-(म. प. राड कु शड कु- अप्राणिगोचर कोल सब्याविशपश्च । गतादिक्त्वादस्य नपुसकत्व प्राप्तम । कौलाथस्य उद तत्वात पुस्त्व सिद्धम । अस्त्री गड'कुरप्राणिगोचर । इति-(व०प० २६१ श्लोक ३०) 1 दारु दारु - पुनपुसक्यो इति-(वि० श०प० ३८८ श्लोक ८)। दार स्थापित्तल काष्ठ दवदारो नपसम । इति---- (मे० ५० १२६ श्लोक ४७) । अगर अगुरु = कालागुरु । कालागवगुरु इति~(अम ना०लि. प. २४६ श्लोक १२७) । कालागुवप्यगरूच्यते --इति मुभूति इति-(अम. सु. व्याप. २४६ स्त० १५० ३१२)। अगर प्रवर लोह क्रिमिजग्धमनाय जम। इति शाश्वत इति--(अम. प० मान १०४ श्लोक ·लिङ्गानुशासनवर्गः । .२.२.३ . . सु० व्या० पृ० २४६ स्तं० १ पं० २८) । 'कुस्तुम्बुरुक धान्याकमगुरु वा पंसि लघुनाम च ।' इति वोपालितः' इति- (अम० सु० व्या०प० २४६ स्तं० १ पं० १६) । 'कर्पूरागुरुकस्तूरीकक्कोल. घुसृणानि च । एकीकृतमिदं सर्व यक्षकर्दम इष्यते।' इति व्याडिः' इति--(अम० सु० व्या० पृ० २४६ स्तं० १ पं० ८, ९) । 'अगुरु इत्यपि।' 'कुङ्कुमागुरुकस्तूरीकर्पूरं चन्दनं तथा । महासुगन्ध- मित्युक्तं नानतो यक्षकर्दमः ।' इति धन्वन्तरिः' इति-~(रा०नि० पृ० ३०४ श्लोक: ४५) । 'कर्पूरागकस्तूरीकवकोलैर्यक्षकर्दमः।' इति-(अम० ना० लि. पृ. २४८ श्लोकः १३३) । 'अगुवंगरु राजाहम्' इति । 'अगुरुस्त्वगरी लघौ । शिशिपायाम्' इति च-(अने० सं० पृ० ९२ श्लोक: ५५३) । वास्तुः, वास्तु =देवविशेषः, गृहम् , गृहभूश्च । 'वेश्मभूस्तुिरस्त्रियाम्।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १२३ श्लोक: १९) । वेश्मभूः = गृहरचनावच्छिन्नभूमिः । 'वास्त्वस्त्री गृहपृर्यो- गुंहे सोमसुरङ्गयोः ।' इति च-(वै० पृ० २३६ दलोक: ८०) । पलाण्डुः, पलाण्डु - सुकन्दकः, मुखदूषणः । "कांदा" इति । 'प्याज" इति च लोके । 'पलाण्डस्तु सुकन्दकः ।' इति-(अम० ना० लिं० पृ. १७८ श्लोक: १४७) । 'हिङ्गः, हिङगु = मूलविशेषस्य निर्यामः, सूपधूपनम्, रामठम् । "हीग" इति लोके । 'बाह्नीक हिङ्गु रामठम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३१६ श्लोक: ४०) । 'पुंम्यपि ।' 'हिङ्गो तु भूतनाशनम् ।' इति च--(अ० सं० अभि० चि० १० पृ० ४ श्लोक: १०२) । शिग्रुः, शिनु = शाकमात्रम्, शोभाजनश्च । “सहेजेंन" इति लोके । 'शोभाञ्जने शिगृतीक्ष्णगन्धकाक्षीवमोचकाः ।' इति--- (अम० ना० लि. पृ० १३८ श्लोक: ३१) । दोः, दो: == भुजः, बाहुः। 'भुजा" इति । ''वाह" इति च लोके । 'दोर्नस्त्री, करयोणिर्ना' इति---(वै० पृ० १७८ श्लोकः ७१) । 'दोर्दोपा च भुजो बाहुः पाणिईस्त: करस्तथा ।' इति- धनजय.' इति--(अम० सु० व्या० पृ० २३० स्तं० २ पं० १०) । तितउः, तितउ = चालनी । ''चलनी" इति लोके । 'चालनी तितउः पुमान् ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३१० श्लोकः २६) । 'न स्त्री तितउ चालनी' इति-(त्रि० शे० पृ० ३०२ श्लोक: ५)। यादवश्च---'चालनं तितउः प्रोक्तम्' इति क्लीवकाण्डे रत्नकोगः' इति---(अम० सु० व्या० पृ० ३१० स्तं० १, २ पं० ४१-१) । 'क्षुद्रच्छिद्रशतोपेतं चालनं तितः स्मृतः ।' इति च कात्यः । 'तितउः पुंसि क्लीबे च पृथगुच्चारणे द्वयोः । सामर्थ्याद गणो न,' इति गुणाभावः । सीधुः, शीधु:, सीधु, शीधु = इक्षुरसः, मद्यं च ! 'मैरेयमासव: गीधुः' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३५१ श्लोक: ४१) । 'शीध कश्यमिरा कल्या' इति । 'पक्वैरिक्षुरसैरस्त्री शीधुः पङ्करस: शिव: ।' इति च---(वै० पृ० १३१ दलोक: ४७) । 'पुन्नपुंसकयो रुजीवातुस्थाणुशीधवः ।' इति--(त्रि० शे० पृ० ३८८ श्लोकः ८) । यद्यपि 'शीधुरिक्षुरसैः पक्वरपक्वरासवो भवेत् । मैरेयं धातकीपुप्पगुडवानाम्बुसंहितम् ।' इति च (प० र० मा० पृ० ६९५० ६,७) । . - -- ·२२४ मुकुन्दको अयेदानी भूमप्रमतीन् महिमपर्यन्तान् व्यञ्जनानान पुन्नपुमालिङ्गवाचकराम्दानाह हेम-(अभि० म० लि. पृ. ८ इलोर० १२२) । ... .. अथ भूमा । वेम प्रेम ब्रह्म गह-लोम-विहायः कर्मा-ऽप्ठीव-त्पक्ष्म धनु-र्नाम-महिम्नी ॥३६॥इति ।। अम्य राख्या- वेदश्च अनि । इह नामादौ इतरेतरयोगो द्वन्द्व । एते भूमादयो महिमान्ता दाब्दा पुन्नपुसक- लिंगा भवनि । भूमा, मम = दहन्वम् । भूमा, महान्, निरतिशयम्, बहु' इति पर्याया । इति भाप्यम् । शब्दोश्य पलिङ्गवाचक चिन्नु द्विस्वरमन्नन्तन्वात् क्लीवलिङ्गोऽपि । वैमा, वेम = वस्नन्यूनिदण्ट, दायदण्ड , वापदण्ड । “राछ" इति लोके । वैमा वाप(य)- दण्ड ' इति--(अम० ना. लि. पृ० ३४६ श्लोक २८) । 'वैमा ना वानदण्डक' ।' इति-- (दै० पृ. १३६ श्लोक ८)। देम इत्यपि ।' 'वायदण्ड पुसि वैमा, बेमो ना, वेम न द्वयो ।' इति च शब्द रत्नावली' इनि--(श. चि. पृ० ४३९ स्त० १५० १३-४)। प्रेमा, प्रेम = प्रियत्वम, स्नेह , नर्म च । प्रेमा ना दासवे वाते, प्रेमाऽस्त्री स्नेहनर्मणो ।' इति-- (मे० पृ. ८९ इलाव ९४) । । ब्रह्मा ब्रह्म प्रजापति , ब्रह्मा, तत्त्वम् , तप, 'वेदम्नत्त्व नपो ब्रह्म, ब्रह्मा विप्र प्रजापति । ' इति-(अम० ना. लि. पृ० ४१६ श्लोक ११४) । ब्रह्म तत्त्वतपोवदे न द्वयो पुसि वेघमि । ऋत्विग्यागभिदोविप्रे' इति-(मे० पृ. ८९ श्लोक ९६)। गहत् गरुत् पक्ष । 'पन" इति लोके । सुवर्ण च । तारान्तोऽय शब्द । 'छद पक्षो गरुद्वाजवटदन च तनूरुहम् ।' इति-(4० पृ. ३० श्लोक ४६) । लोमा, लोम ननूम्हम् । “रोबा" 'रोगटा" इति च लोके । 'तनूरुह रोम लोम' इति- (अम० ना. लिं० पृ. २३७ श्लोक ९९)। विहाया , विहाय = आकागम् । 'वा तु पुस्या- कागविहायमी।' इति-(अम. ना. लि. पृ. २९ श्लोक २) । 'विदुविहायस व्योम पक्षिणश्च विहायम ।' इति--(अने० समु, पृ० ३३ लोक ३६५) । 'बिहाया शकुनी पुसि गगने पुन्नपुमरम ।' इनि--(मे० पृ. १७४ श्लोक ६३) । अय कर्मा, इद कर्म = क्रिया, च्याप्यम माघनम्, यजन च । "क्रियायजनयो कर्म' इति--(व. पु. २२४ श्लोक ४) । पाणिनीय पि--(१) (ब्रह्मन् पृमि त्र) ॥ एतमि । चारनास के स्थान । अय-बझा, इब्रह- प्रजापति वा । सि. को० पृ. ४०३ मू. १५१ ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। २२५ - 'कर्माऽस्त्री व्याप्यक्रिययोः ।' इति च-- (मे० पृ० ८६ श्लोक: ४७) । अप्ठीवान, मष्ठीयत् = जानु । "घुटनू" इति लोके । मत्वन्तोऽयं गव्यः । 'जानूरुपष्ठिीवदस्यियाम् ।' इति---(अम० ना० लि. पृ० २२७ श्लोकः ७२) । पक्षमा, पदम = चक्षुरोम । 'चक्षुरोमाणि पक्ष्माणि' इनि- (प० र० मा० पृ० ४२ पं० २०) । 'पधम पक्षे च सूत्रांगे निजल्यो नेत्ररोमणि ।' इति- (ग० र० स० पृ० २२४ पं० १३) । धनुः, धनुः = शरासनम्। चापः । “धन्स" इति लोके । 'अथाऽस्त्रियौ । धनुश्चापौ' इति-~-(अम० ना० लि. पृ० २९० श्लोकः ८३) । 'धनुः पियाले ना, न स्त्री राशिभेदे शरासने । धनुर्धरे त्रिपु' इति सान्तेषु-(मे० पृ० १७१ श्लोक: २६) । नैषधे तूदन्तोऽपि दृश्यते । 'धनुः पुमान् पियालद्रो रागिभेद गरासने ।' इति नान्तेपु-(मे० पृ० ८३ श्लोकः ११) । नामा, नाम = सज्ञा, अभिवानम् । 'नामधेयं च नाम च ।' इति (अम० ना० लि. पृ० ६६ श्लोक: ८)। महिमा, महिम = महत्त्वम् । “बड़ाई" "कीर्ति" इति लोके । 'द्यूतप्रयुतरावतवसन्तककुदौषधमधुमहिमानि।" इति--(दु० लि. पृ० ३१ " श्लोकः ६२) । अथाधुना क्रमरहितान् मालकादीन् पुन्नपुंसकलिङ्गवाचकशब्दानाह दुर्ग:--(दु० लि. पृ० २९ तः ३८ या० श्लोक: ५८ तः ७९ या०) । मालक-सरका-ऽनीकाः पुस्तक-मस्तक-चरक-चपक-निष्का: । पिण्याक-शूक-मोदक-मञ्चक-नट-पङ्क-कल्कानि । अस्य व्यारया-- मालकेति । मालकादी पुस्तकादो पिण्याकादौ च इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते मालका- दयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । वक्ष्यते "उभयलिङ्गा इति समाप्ताः ।" इति, तेनायं गम्बन्ध : सिद्धो भवति । तथा स्त्रीनपुंसकैप्वपि वोद्धव्यम् । एतेषां मालकादिशब्दानां व्यात्योदाहर- णानि प्रागुक्तानि : वल्मीक-शाक-शाटक-पिनाक-मूपिक-करण्डकं शुल्कम् । करक-नख-तण्डक-शकट-कर्पट-पातक--किरीट-पटा: ।। अस्य व्याख्या- - वल्मीकेति । वल्मीकादी करण्डकान्ते समाहारो द्वन्द्वः । अपराढ़े तु इतरेतरयोगो द्वन्द्व : । एते वल्मीकादयः गव्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । शकटः, गकटम् = अनः, वलीवर्दा- दिवाह्योद्वहनविशेषः । 'क्लीवेऽन: गकटोऽस्त्री स्यात्' इति--(अम० ना. लिं० पृ. २८३ - ·२२६ मुकुन्दकोपे श्लोक ५२) । प्रयोगश्च-'भक्ट गाक्निो गावो यानमस्कदन स्वनम् । अनूप पर्वतो राजा दुभिक्षे नववृत्तय । इति-(अम० सु० व्या० पृ० २८३ स्त० १५० ३०-१-२) । पट, शोभनवस्त्रम्, वस्त्र च । 'सुचेलक पटोऽम्त्री' इति-(अम. ना. लि. पृ० २४२ श्लोक ११६) । 'पटोऽस्त्री कपंट शाट सिचयमोनलनका ।' इति रमम' इति-(बम० सु० न्या. पृ० २४२ स्त० २ प० २८-९) । 'पश्चित्रपटे वस्त्रैडम्त्री, प्रियालद्रुमे पुमान् ।' इनि च- (म० पृ. २५ श्लोक १९) । गेप प्राग्वत् । निक्ट-कट-पट-बूटा भूपण-बुट-पुज--युष्ठ-नड-मप्का । द्रोण-वेडित--तीर्थ-प्रोथा-ऽष्टापद-कवधानि ॥ अन्य व्याख्या- निवति । निपटादी भूपणादौ द्रोणादौ च इतरेतरयोगो द्वन्द । एते निक्टादय दादा पुन्नपुंसकरिङ्गा स्य । क्ट , क्टम् - आमनविशेष । "चदाई" इति लोके । 'क्ट किलिज' इति । 'कलोवेऽपि ।' 'विश्वभपज सिंहल क्टम् ।' इति च-(वै० पृ. १२९ श्लोक ७५) । शे० प्रा० । शृङ्गो द्योग तडाग क्रकच ध्वज पुच्छ-कूचं-कवचानि । अर्बुद-यौवन-भुवन सौध सीघु व्रत संक्तुः ॥ यस्व याम्या- शृङ्गेति । शृङ्गादो इतरेतरयोगो द्वन्द्व । अपरा तु अर्बुदादौ समाहारो द्वन्द्व । एते शृङ्गादय शब्दा पुन्नपुमलिङ्गा स्यु । तडाग , तडागम् = उलाधाविशेप । 'पमार स्तडागोऽस्त्री' इति--(अम० ना० लि. पृ० १०३ श्लोक २८) । 'तडागस्तु जलाधारविशेषे यत्रकूप (ट)के ।' इति च-(मे० पृ. २४ श्लोक ३४) । 'तडा' इति कश्चित् । (तटार, तटाग) इत्येके । सक्तु , सानु - यवादिविवार । 'चक्षुष्या सक्नब कणा ।' इति--(५० पृ.० १६४ श्लोक ७०) । 'राक्नुश्चूर्णक आपूप्य' इति च-(वि० शे० पृ. ३०३ श्लोक. १५) । शे० प्रा० । द्यूत-प्रयुत-रावत-वसन्त-ककुदो-पध-मधु-महिमानि । पुत बुस्न हस्त वास्तु च मुस्त-व्रज रजतम् ॥ पाणितीयापि-(१) (सातुनपुमके च) ॥ अय नसके। चापुमि स्यात् । अय सक्तु , र सक्नु मृष्टयवादिचूर्णकम् । मि. को० पृ० ३९९ मू० ५८ ।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। २२७ अस्य धारा- - - - द्यूतेति । द्यूतादा इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते घृतादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । मधुः, मधु = मृद्वीकादिमद्यम्, मधूलम् । 'मधु मार्दीकमद्वयोः ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० ३५१ श्लोक: ४१)। 'मधूलं तु मधुन स्त्री' इति । 'क्षीद्रादी तद्रसेऽप्यस्त्री, ना वसन्ते रसे सुरे । चैत्रे मधूके, कली त्वप्न मद्ये पुप्परसे मधु ।' इति न-(वै० पृ० २३५ दलोकः ६१)। मुस्तः, मुस्तम् = ओषधि- विशेषः, अब्दः । “मोथा" इति लोके। विपविगेपश्च । 'मेघान्यं मुस्तकं मुस्तम्' इति--(प० मु० व. पृ. ४ पं० १८) । 'मुस्तः कुष्ठो मेपशृङ्गः' इति-(व० पृ० १५० श्लोक: २५)। 'कुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ।' इति च--- (अग० ना० लि. पृ. १८२ दलोक: १५९) । । रोपं प्राग्वत् । कापिण-व्रण-स्थाणु-वाण-तृण-चरण-तोरण-रणानि । शत-लोहित-घृत-वृत्तानि गूथ-यूथा-ऽयुतं मण्डम् ।। अस्यव्यास्या- - " कापिणेति । कापणादौ यतादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । गूयादी तु समाहारो द्वन्द्वः । एते कापिणादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गा स्युः । स्थाणु : छिन्नगाग्यो वृक्षः । लोहितं शोणितम् । गुणव- चनस्य तु वाच्य लिङ्गता । लोहितो गौः, लोहिता याटिः, लोहितं वस्त्रम् । घृतः, घृतम् = भाज्यम् । 'घी" इति लोके । जलं च । 'घृतमाज्ये जले क्लीवं, प्रदीप्ते त्वभिधेयवत् ।' इति-(मे० पृ० ५५ श्लोक: १७) । वृत्तः, वृत्तम् = वृत्तं, गीलं, निस्तलां च । निस्तलं इति वर्तुलम् । गे० प्रा० । खण्डं मुण्डं कुण्डं काण्डं दण्डं सुवर्ण-वर्णे च । चन्दन-मोदन-मसनं विमान-धन-भवन-मुद्यानम् ।। अस्प व्यास्या- खण्डमिति । सुवर्णादी इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । विमानादौ तु समाहारो द्वन्द्वः । एते खण्डादयः शब्दा: पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । खण्ड: = इक्षुविकारविगेपः, गकलं च । खण्डनक्रियावाचिनस्तु वाच्य- लिङ्गता। खण्डो घटः, खण्डा घटी,खण्डं कुलम् । मुण्डः शिरः गुणवचनस्य तु द्रव्ये वर्तमानस्य वाच्यलिङ्गतंत्र । यथा-मुण्डनगुणयोगात् मुण्ड: पुमान् , मुण्डा स्त्री, मुण्डं कुलम् । कुण्डः, कुण्डम् = जीवति भर्तरि परजातः । अग्निहवनाचारविशेपश्च । 'अमृते (पत्यौ) जारजः कुण्डः' इति-(अम० ना० लि. पृ० २१४ श्लोक: ३६)। 'कुण्डमग्न्यालये मानभेदे देवजलाशये । कुण्डी कमण्डलो, जारा- त्पतिवत्नीसुते पुमान् ।' इति च-(मे० पृ० ४० श्लोक: ४) । कुण्डः, कुण्डी, कुण्डम् = भाजन- विशेपः । स्त्रियां रूढः । पुन्नपुंसकयो: दुर्गः । शे० प्रा० ।

·२२८ मुकुन्दको निधनं पिधान-मभिधानं मानं दिन-पलीन नालानि । पुलिन नलिनं स्तेन शयना-सन-यान-निगडानि ।। अस्य व्यास्या- नियनमिति । दिनादौ शयनादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्व । एते निधनादय दादा पुन्नपुसक- लिङ्गा स्य । नाल , नालम् = पद्मादीना दण्ड, जलनिगमश्च । 'नाल नाला पदण्डे' इति--- (शि० को० पृ० ४० श्लोक ४४३) । 'नाल काण्डे मृणाल च, नाली पाकवलम्बके ।' इति च-- (अने० स० पृ० ४० श्लोक ५०६)। रो० प्रा० । मण्डप-कुतप-दीपा दीप-विटप-शूर्प-जम्बु-बिम्बानि । आथम-सक्रम-सङ्गम-हिम-कर्म-ग्रह्म-लोमानि ॥ अस्य व्याख्या- मण्डपेति । गण्डपादौ दीपादा अपराद्धे तु आश्रमादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्व । एते मण्डपादय शब्दा पुन्नपुसकलिङ्गा स्यु । जम्बु, जम्बु :- वृक्षविरोप । 'अथ जम्मू स्त्री, जम्बु जाम्ब्ववम् ।' इति-(वै० पृ. ४६ श्लोक २२) । बिम्ब , बिम्बम् = मण्डलम्, आकृतिश्च । "विम्बोऽत्री, मण्डल त्रिषु ।' इति-- (अम० ना. लि. पृ० ३५ श्लोक १५)। "बिम्बस्तु प्रतिबिम्बे, स्यान्मण्डले पुन्नपुसकम् । बिम्बिकाया फले क्लोब, कृक्लासे पुन पुमान् ।' इति-(मे० पृ० १०५ श्लोक ७) । 'बिम्बोऽस्त्री मण्डलसमप्रतिमामुसलक्ष्मसु । प्रतिबिम्बै तत्प्रवृतो, पलोबे तु विम्बिबाफले ।' इनिभ- (वै० पृ. २३४ श्लोक ५५) । शे० प्रा० । गुल्मो-ऽर्मो-द्यम-कुदिम-दाडिम-मध्य-मलया-ऽम्बुज-क्षेमा । चक्र-मरण्य कुल्य शल्य गोमय-कषायो च अस्थ व्याख्या- - - गुल्मेति । अर्मादौ अपरावे तु गोमयादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्र । एते गुल्मादय शब्दा पुन्नपुस- कलिङ्गा स्यु । दाडिम , दाडिमम् = वृक्षविशेष , दाडिमवृक्ष । 'समौ करवदाडिमो ॥ इति-(अम. ना० लि. पृ० १५० श्लोक ६४) । दाडिमस्तु विलिङ्ग स्यादेलायां करके त्रिषु ।' इति-(मे० पृ. १११ श्लोक ४४), 'दाडिम्बोऽपि ।' 'दाडिम्बसारपिण्डीरस्वादम्लशुकवल्लभा ।' इनि च रभस' इति--(अम. सु. व्या पृ० १५० स्त० १५० ३२) । मध्य , मध्यम् = अन्तरम् । इति लोके । दहमध्यभाग , विलग्नम्, अवलग्नम, मध्यमम् । 'मध्यम चावलग्न च मध्योऽस्त्री' इति-(अम० ना. लि. पृ. २३० श्लोक ७९)। मध्योऽवलग्न विलग्न मध्यम । इति नाममाला' ''बीच" ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २२९ इति (अम० स० व्या० पृ० २३० स्तं० १ पं० २६) । 'मध्यं विलग्ने न स्त्री स्यान्न्यायेऽन्तरेऽधये त्रिपु ।' इति--(मे० पृ० ११६ श्लोक: ४४) । 'न्याय्यावलग्तयोमध्यमन्तरे चाधमे विपु ।' इति च रभमः' इति-(अम० सु० व्या० पृ. ४२५ स्तं० १ पं०८) । गे० प्रा० । समय-कविय-वलया-ऽव्यय-दारु-प्रतिसर-युगन्धर-क्षीरम् । सूत्रं छत्रं वक्त्रं वस्त्रं पत्रं पवित्रं च ॥ अस्य च्यारा- ममयेति । समयादी ममाहारो द्वन्द्वः । एते समयादयः गव्दा: पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । छत्रः, छत्रम आतपत्रम् । "छाता" इति लोके । 'छत्रं स्यादातपत्रम्' इति--(वै० पृ० १०५ श्लोक: १६) । 'छत्रं पुटोट जम्' इति च--(त्रि० ० पृ० २९९ इलोक: ३२) । गे० प्रा० । नेत्रं वज्र व राष्ट्र वासर-शरीर-तिमिराणि । कुञ्जर-समरो-शीरा विहार-वारा-ऽन्धकाराणि अस्थमाया-~- नेत्रमिति । वासरादा अपरार्द्ध तु कुजरादी विहारादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते नेत्रादयः गव्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । गे० प्रा० । अङ्गार-शिखर-तोमर-सहस्र-पाश्वं शराव-गाण्डीवौ। काशा-ऽऽकाश-कुशा-अङ्कुश-कोश-प्रग्रीव-पात्रीवाः ।। अस्य व्याख्या-- अङ्गारेति । अङ्गारादी समाहारो द्वन्द्वः । शरावादी अपरा काशादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एतेऽङ्गारादय. गब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । शिखरः, शिखरम् = अग्रम् , दुमाग्रम् , पर्वताग्रम् , पुलकाग्रं च । 'गिरोऽग्रं गिखरं वा ना' इति । 'कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गम्' इति च--(अम० ना० लि. पृ० १२५ श्लोक: ४) । 'अस्त्री' इति पूर्वोत्तराभ्यां सम्बध्यते । 'शिखरोश्नी द्रुमाग्ने चाद्रिशृङ्गपुलकाग्रयोः ।' इति-(मे० पृ० १३६ दलोकः २२६) । 'शिखरं पुलकाग्रयोः । पवनदाडिमवीजाभमाणिक्यशकलेऽपि च । गिरिवृक्षारकक्षासु' इति च-- (अने० सं० पृ० ९९ श्लोक: ६४६) । तथा च प्रयोग:-रोमाञ्चानमात्रयोर्यथा-'रुचिरैः शिखरः काम्या गृहस्त्री च मृगेक्षणा' । पक्वदाडिमवीजाभमाणिक्यखण्डे यथा--'तन्वी श्यामा शिखरदशना' इत्यनेकार्थकैरवाकरकोमुदी' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० १२५ स्तं० २ पं० २७-८-६) । कुगः, कुगम् = तृणविशेपः, दर्भविशेपः, वहिः । "कुशा" इति -- .

·मुकुन्दको लोरें । 'दुशो राममुने द्वीपे पापिष्ठे योक्त्त्रमत्तयो । कुगी फाले, कुशो दर्भे, कुशा वाल्गा, कुम जले।' इति--(अनै० म० पृ० ४४ श्लोक ५५८) । पात्रीव , पात्रीवम् = यज्ञोपकरण । यज्ञद्रव्य तु पात्रीव (य)म्' इति-(त्रि० दो० १० २९४ श्लोक ९) । कोशान्तरे तु पाश्रीर' इति दृश्यते । में प्रा० । भाव देव ताण्डव-मथ-वल्कल-मूल-मुसल-कललानि । शील-फल-कमल-मङ्गल-कमण्डल-बलो-पल-पलालम् ॥ पानभद अस्य व्याख्या- भावमिति । वल्वलादा इतरेतरयोगो द्वन्द्व । अपराद्धे शीलादौ समाहारो द्वन्द्व । एते भावादय शब्दा पुन्नपुसलिङ्गा स्यु । शे० प्रा० । कुण्डल-तमाल-तलं शकल-मृणाल-तल-मल-चपालानि । शूलप्रवाल-शम्बल-शाल-निगल-यूप-मेषाणि ॥ अस्य व्याख्या- - कुण्डलेनि । कुण्डलादो समाहारो द्वन्द्व । शकलादो इतरेतरयोगो द्वन्द्व । अप- राऽपि शूादा इतरेतरयोगो दवन्दव । एते कुण्डलादय शब्दा पुन्नपुसकलिङ्गा स्म । मृणाल , मृणालम् = बिमम्, अब्जादीना मूलम् । 'तदकर' इत्येके । 'मृणाल नलदे क्लीव, पुन्नपुसक्योर्विस ।' इति मेदिनी । क्वचिन्मेदिनीपुस्तके तु 'स्त्रीनपुसकयो' इत्युपलभ्यते । अपचयविवक्षाया गौरादित्वात् डीपि 'मृणाली' इत्यपि । तथा च-'सान्द चन्दनमगले वयिता पाणो मृणालीलता। इति राजशेखर --इति मुकुट ' इति--(अम० सु० व्या० टि. पृ० १०८ स्त० २ प० ३२) । अथास्त्रियाम् । मृणाल बिसम्' इति-(बम० ना. लि. पृ० १०८ श्लोक ४२)। मणाले तु विस विशम् ।' इति च दिरूपकोश' इति--(अम० गु० व्या० १० १०८ स्त० २ १०५, ६) । शे० प्रा० । वर्ष-करीपा-मिप-विष-व-मपि च मास-मास कस-दिवस-चिक्कस-कसा-उस-रस-चमसै-जृम्भः ॥ अस्य व्याख्या कति । एते माप माममाम ज़म्भश्च वर्षादिभि वर्मामादिभिश्च गह पुग्नपुमलिङ्गा भवन्ति । जम्भ जम्भम = जम्भणम् । 'जमुआना' इति लोये । 'जम्भस्तु त्रिपु जम्भणम् ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २३१ च- इति-(अम० ना० लि. पृ० ८५ श्लोक: ३५) । 'जृम्भा विकासजृम्भणयोस्त्रिपु' इति (मे. पृ० १०६ श्लोक: ४) । अदन्तभोपधत्वात्पुंलिङ्गः । 'जृम्भं नपुंसके च ।' इति नपुंसक- लिङ्गोऽपि । शे० प्रा० । अवतंस-सानु-निर्यासान्यु-पवासा-ऽपराह्म-गृह-गेहाः । दैवत-कुमुदा--ऽर्धर्चाः शतमानं वारवाणं च ॥ अस्प व्याख्या- अवतंसेति । अवतंसादौ उपवासादा अपराद्धे तु दैवतादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । अवतंसादीनां व्याख्योदाहरणानि प्रागुक्तानि । जलजौ च शंख-पद्मौ भूतः प्रेते च सैन्धवो लवणे । कर्षे सारो--ऽयं नै--तत्सारं त्वि-दं न्याय्ये ।। अस्य व्याख्या- जलजाविति । जलेऽम्बुनि जाती उत्पन्नौ, शंखश्च पद्मश्च शंखपद्मौ कम्बुकमला उभय- लिङ्गो स्याताम् । निधिवचनावत्र नृलिङ्गी एव । शंखः, शंखम् । पद्मः, पद्मम् । भूतशब्दः प्रेते पिशाचे उभयलिङ्गः। भूतः, भूतम् । अन्यत्र क्लीवलिङ्गः । भृतं उपचितं निदग्धम् । भूतानि प्राणिनः । उपमावचन: क्रियावचनश्च अभिधेयलिङ्गः। पितृभूतोऽयं, पितृभूतमिदम् । मातृभूतोऽयं, मामृभूतमिदम् । पितेव मातेव इत्यर्थः । अतीतार्थे तु भूत: भूतं भूता । एवं जातार्थे भूत: भृतं भूता इति । सैन्धवशब्दो लवणे नृक्लीवलिङ्ग: । यौगिकस्तु अभिधेय- लिङ्गः । सारशब्द उत्कर्षे ना नृलिङ्गः । न्याय्यादनपेते तु क्लीवलिङ्ग एव । इति-(दु. लि० वृ० पृ० ३६ श्लोकः ७५) । धर्मो-ऽय-मित्य-ऽपूर्वे भवति च तत्साधने-ऽपि धर्म-मिदम् । अर्द्ध-मिदं समभागेऽसमभागे--ऽपि च प्रेम ॥ - अस्य व्याख्या- धर्म इति । अपूर्वे, अनुमेये पुण्ये, धर्मशब्दः पुंलिङ्गः । तस्य साधने दानादौ क्लीवलिङ्ग इत्यर्थ: । समभागे तुल्यांशे अर्वशब्द: क्लीवलिङ्गः । यथा--खार्यर्धम् । असमभागे विषमांशे नृलिङ्ग एव । यथा--अर्धः पटी, अर्थो नगरम्, ग्रामाधः, वस्त्रार्थः । इतरत्र तु अभिधेयलिङ्गः । अर्धः पट:, अर्धा नगरी, अर्घ कुलम् । प्रेमशब्दस्य व्याख्या प्रागुक्ता । इति--(दु० लि. वृ० पृ० ३६ श्लोकः ७६)। .

·२३२ मुकुन्दकोपे लोह-पटह-देह-दीपिन-दृद्ध-मातदु-पष्टर-विट हुम् । वान्तार-जठर-बन्दर-शेसर-कोदार-वर-पारम् ॥ अस्पता- सोहेति । लोहादो, आतखातो अपरा तुपान्तगत प समाहारो द्वन्द्व । एते लोहादय पदा पुग्नपुगलिना स्यु । धन्दर, पन्दरम् = बाग, पूत्रिमगृहातारगिरिविवरम्, गुहा च । 'दरी तु पन्दरो वा स्त्रो' इति-(अम० ना. लि. पृ० १२६ फ्लोर. ६) । 'बदम्वनु पुगि, गुहाया च नपुगाम्।' इति-(मे० १० १३२ श्लोर १३२) । 'मदरोशनी ॥ विवरे गुहापाप' इति-(भने रा०प० ९२ प्लोर ५६२-३) । पार, पाम् परसीरम् । 'पारावारे परावर्वाची तीरे' इति-(अम० मा० लि. पृ० ९५ ला ८)। 'पार पाने परतदे' इनि-(अने० स० पृ० ३६ लोक ४४८) । 'पार परत प्रान्ते न स्त्री' इति-(मे० पृ. १२६ श्लोर ५६)। मो.प्रा. खण्डल-मण्डल-मुबुला पाल-पल-युलिश-वाल-पूलाश्च । स्थान-फलको-त्पल-निदाघ-मेचक-वितान-कुसुमाश्च ॥ बस्य ध्यारया-- स्वण्डलेति । खण्डलादो कपालादो अपरा तु स्थानादौ चेतरेतरयोगो द्वन्त । एते मड. लादय शन्दा पुनपुनवलिना स्यु । पण्डर, सण्डलम् = छिद्रयरचीरम, पवन, मण्डमान्दवत् । यावन्त खण्डशब्दार्थाम्नावन्त मण्डलस्यापोत्ययं । 'छिद्रवम्चीर मण्डलमस्त्रियाम् ।' इति- (4० पृ० १६९ श्लोक १३०) । मण्डल , पण्डलम् = भूभागविशेष , स्वा च । 'मण्डल परिवेशश्च परिधिश्चोपसूर्यकम् ।' इति भागरि ' इति-(अम० सु० घ्या. १०४२ स्त० १ २० २७-८)। 'स्यान्मण्डल द्वादश राजके च देशे च विम्वे च कदम्ब । कुष्ठप्रभे देऽप्यपसूर्यवेऽपि, भगनभेदे सुनि मण्डल स्यात् ।' इति-(वि० प्र० पृ० १५५ श्लोर ८१)। 'मण्डल परिषौ कोठे देशे द्वादशराजसु । मलोत्रेश्य निवहे बिम्बै त्रिप, पुसि तु कुक्कुरे ॥ इति च--(मे० १० १५३ श्लो. १२१) । पूल , पूलम = बद्धतणसञ्चयविशेष । पूला' 'पूरी' वैत्यपि' लोकेऽपि । 'पूलोऽस्त्री तृणपञ्चिका ।' इति-(वै० पृ. १२८ श्लोक ६५) ।शे० प्रा० । नेह-मुख-मूलक-पटल-वर्चस्त-वुणप-विडङ्ग-नीडाश्च । पिष्ट-पलित-कुक्कुट-मरक-मुभयलिङ्गा इति समाप्ताः।। अस्य व्याख्या-- स्ने हैति । स्नेहादी इतरेतरयोगो द्वन्द्व । अपराः पिप्टादी समाहारो दवन्द्व ।

·२३३ -- लिङ्गानुशासनवर्गः । एते स्नेहादयः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गाः स्युः । पटलः, पटलम् = गृहोपरिभागः, नेत्ररोगविशेषः । ग्रन्यप्रभेद:-काण्डः, वर्गः, परिच्छेदश्च । 'पटल: काण्डमस्त्रियाम् ।' इति-~(त्रि. गे० पृ० ३११ श्लोक: २५) । 'पटलं नेत्ररोगे च परिच्छेदसमूहयोः । तिलके पुन्नपुंमि स्या, छदिः स्त्री पटलीति च ।' इति---(ना० मं० पृ० ८१ पं० १, २) । 'अथ पटलं पिटके च परि- च्छदें । छदिइंग्रोगतिलके क्लीवं, वृन्दे पुनर्न ना ॥' इति--(मे० पृ० १५२ श्लोक: १०५) । 'पटलं पिट कोधयोः । तिलकच्छदिपोर्नेत्ररोगेऽध्याये परिच्छदे ।' इति च--(अने० ति० पृ० ५५ श्लोक: १८४-५) । विडङ्गः, विडङ्गम् = कृमिहा, कृमिघ्नमौषधम् । 'विडङ्गस्त्रिवभिने स्यात्, कृमिघ्ने पुन्नपुंसकम् ।' इति--(मे० पृ० २५ श्लोक: ४७) । नीडः, नीडम् = पक्षि- वासविशेषः, पक्षिनिलयः । 'घोंसला" "कोल" इति वा लोके । 'कुलायस्तु पञ्जरं नीडम- स्त्रियाम् ।' इति-(वै०. पृ. ३० श्लोकः ४९) । 'कुलायो नीडमस्त्रियाम् ॥' इति- (अम० ना. लि. पृ० २०० श्लोकः ३७) । 'नीडं स्थानकुलाययो:।' इति च-(मे० पृ० ४१ श्लोकः १७) । शे० प्रा० । तथा च पुरुषोत्तमदेव:-(त्रि० शे० पृ० ३८८ तः ३६२ या० श्लोकः ८ तः १४ या०)। - पुन्नपुंसकयो-रु-जीवातु-स्थाणु-सीधवः । स्याद् वास्तु हिमु तितउ सानु कम्बु कमण्डलु ॥ अस्य व्याख्या- पुन्नपुंसकयोरिति । दादी इतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते दादिय: शब्दा : पुन्नपुंसकयो: पुन्नपुंसकलिङ्गा भवन्ति इत्यर्थः । दादिशब्दानां व्याथ्योदाहरणानि प्रागुक्तानि । गोमय-कुमुद-विम्ब-शंखा-ऽऽश्रम-शूल-सुवर्ण-तोरणाः । नूपुर-शिखर-तूर्य-निर्यास-गृहा-ऽङ्कुश-बहि-पल्लवाः ।। । जस्य व्याख्या- गोमयेति । गोमायादौ नूपुरादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते गोमयादयः शब्दाः पुन्नपुंसक- लिङ्गा भवन्ति । व्याख्यादयः प्राग्वत् । वृत-दिन-मास-वर्ष-दल-बल्कल-कोटर-पण्ड-चामराः । चन्दन-पद्म-धर्म-कोलाहल--किसलय-देह-दोहदाः ।।

·२३४ मुकुन्दकोपे अस्य व्याख्या- व्रतेति । व्रतादी चन्दनादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्व । एते व्रतादय शब्दा पुन्नपुसकलिङ्गा भवन्ति । चामर, चामरम् = चमरीपुच्छनिर्मित वालव्यजनम्, प्रकीर्णकम् । “चौंर" चौरी" इति च लोके । 'चामरा चामर वालव्धजन रोमगुच्छकम् ।' इति रभस' इति--(अम० मु० व्या० पृ० २७५ स्त० २५० १७) । 'चामर चामराऽपि च । दण्डे च वाल व्यजने' इति च--(मे० पृ० १३३ श्लोक १५४) । "क्सिलय , सिलयम् = नवपत्रम्, पल्लव । 'नया पत्ता" इति लोके । 'क्सिलयमपि तरुराग विदुमलतायावक प्रवाल च ।' इति ---(हा० व. प० ४०१ श्लोक ९१) । 'पल्लयो,- स्त्री क्सिल्यम्' इति च--(अम ना० लिं० प० १३२ श्लोक १४)। तथा च--'क्सिलय मलयरिव' इति रघु --इति मुकुट,' इति- (अम० सु० व्या० टि० पृ० १३२ स्त० २ १० ४२) । 'विशलयमपि' । शे० प्रा० । कुलिश-ध्वज-कार्षापण-पिनाक-मुस्ता-ऽन्धकार-शृङ्ग-वलयाः । पटल---प्रवाल--चषको--पवास--कासार--कटक-सन्ताना ।। । अस्य व्याख्या- कुलिशेति । कुलिशादी पटलादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्व । एते कुलिशादय शब्दा पुन्नपुसकलिङ्गा भवन्ति । मन्तान , सन्तानम् = दस , देववृक्ष , विस्तारश्च । 'सन्तान मन्ततो देववृक्षे चापत्यगोत्रयो ।' इति-(नि. शे० पृ० ३५३ श्लोक २६८) । 'बलीब- ऽपि ।' 'सन्तान सन्तती गोत्रे स्यादपत्येऽमरद्रुमे ।' इति च-- --(श० र० स० पृ० २०० प० १८) । शे० प्रा०। आकाश- कुञ्ज-कुतपो-दन-वारबाण- प्रस्था-ऽवतम-नख-मण्डप-कच्छ-पुच्छा। कान्तार-कङ्कण-तडाग-किरीट-राष्ट्र-- तीर्थ-व्रण-स्तबक-सक्रम-पीठकानि ॥ अस्य व्याख्या आकाशेति । आकाशादो कान्तारादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्व । एते आवागादय शब्दा पुन्नपुसकलिङ्गा भवन्ति । पीठक , पीठकम् = आसनविशेष , वतिनामामनम्। 'पीठ' इत्यपि पाठ । 'पीठमापनम् ॥' इनि-(अम. ना. लिं० पृ० २४९ श्लोक १३८) । 'विप्टर पीठम- स्त्रियाम् ।' इति-(त्रि० शे० पृ० २९३ श्लोक ४१) । शे० प्रा० ।

·लिङ्गानुशासनपर्गः।
२२५
समर-सरक-रण-विटपा-मार-गरिक-देवत-टा-गारा: ।
प्रोथ-मुहत-दिवस-पालपानि काग-निदाप-मुपन्द्र-तिलकानि ।।
--
नमरेति ! गमगी, अगर गुपोचायो मादर्श लगायोगो अन्नः। गमगर.
मच्या. पनामानिमा गन्ति । गरि, गरिमामा मातु: । गेर" रिनारे ।
वर्ग न 'मपि गxिfr---{ric नाcfe To ६६५ स्लोर: १२) । अग्नि
पानामयोः।-न--(मेल एक स्कोर: ६४) 'रिजनी गरेप :
न-(जि० गोल पृ०६:२६) । गटागार., टागारम् = परभी, यानी, पन्द्रजालिया,
मागारम्, स्नोमा श्रीनगरं च । 'पाटागार म कामी' fr-(2० १० १६१ ग्लोगः ३१) ।
शेष
प्राग्यत् ।
वल्मीक-गण-द्रोण-गाण्टीव-निगडानिन ।
मुकुलादि च विनेयं मिष्टसन्दर्भतोडारम् ॥
वागीयेति । यस्मीनादी तरेनन योगो वन्दनः । एते गत्मीयादय : गब्दाः पुन्नपुंना लिला
भवन्ति । पम्मीलादीनां चोदारणानि प्रागासागर अादिपदा मनालापमामिमादि । अपरम्
अन्यन निष्ट मन्दन मिटानां विग्युतीनाम् । 'म पानिपलो न न चपन्नो सनि. (मनिः)
न च वारनपलनवमिनि मिष्टय पक्षणम् ।' प्रत्ययनलक्षणनां महेनरेन्द्रनन्द्रपाणिनियनि.
प्रमृतीनां गन्दर्भन: काव्याविनाविशेषतः । 'गूढार्थप प्रगाच गारोपितः श्रेष्ठता तथा ।
नानार्थकत्वं वेद्यत्वं मन्दर्भ: मध्यते वर्ष लामा गन्दविहाददा। विनेयं वोदकाम् ।'
इति-(वि० मे. टी. पृ० ३९२ लोकः १४) ।
अथेदानी संक्षेपतः प्रमहिनान् पुग्ननवालिवान कमव्यानाहामग:-(अम० ना०
लि० पृ० ४६०-१प्लोवाः ६२ न. ३६ या०) ।
पुन्नपुंसकयोः शेपो-ऽर्धचं-पिण्याक-कण्टकाः ॥
मोदक-स्तण्डक-पृकः शाटक: कपंटोऽव॒दः ।
पातको द्योग-चरक-तमाला-5ऽमलका नईः ॥
कुप्ठं मुण्डं शीघु वुस्तं वेडितं क्षेम-गुट्टिमम् ।
सङ्गमं शतमाना-ऽर्म-शम्बला-ऽव्यय-ताण्डवम् ॥

·मुकुन्दकोपे कविय कन्द-कसिं पारावार युगन्धरम् । यूप प्रग्रीव-पात्रीवे यूप चमस-चिक्कसौ ॥ एषा व्याख्या- पुमिति । 'पुन्नपुसक्यो' इत्यधिकार । एतेऽर्धर्वादयश्चिकसान्ता शब्दा पुक्लीवलिङ्गा भवन्ति । शेष प्रागुक्तादन्य ! यथा-निधिवाचको यो शखपद्यौ तौ पुलिङ्गो । कम्बुनलिनवा- चिनौ तु पुक्लीवलिङ्गो। योऽत्रत्यशब्द सोऽपि यत्पर्याय बाधितस्तत्पर्यायाद्भिन्नो यदि तदा नुक्लीब- योरित्यर्थ । अर्धर्चादौ चेतरेतरयोगो द्वन्द्व । अर्धर्चादीना व्याख्यादय प्राग्वद् वोध्या । मोदक इति । पातकादो इतरेतरयोगो द्वन्द्व । मोदकादीना व्याख्या प्राग्वत् । कुष्ठमिति । क्षेमादी रातमानादौ च समाहारो द्वन्द्व । कुष्ठादीना व्याख्या प्राग्वत् । कवियमिति । प्रग्रीवादी चेतरेतर- योगो द्वन्द्व । यूप, यूपम् = यज्ञाङ्गभेद', पशुवन्धनकाष्ठविशेष , तूदवृक्षश्च । “शहतूत" इति लोके। यूपोऽस्त्री सस्कृतस्तम्भ' इति-(वै० पृ० ६१ श्लोक १०३)1 शेषशब्दाना व्याख्या प्राग्वत् । अर्धर्चादौ घृतादीनां पुस्त्वाचं वैदिकं ध्रुवम् । त-नो-क्त-मिह लोकेऽपि त-च्चद-स्त्य-स्तु शेषवत् ॥” इति ।। अस्य व्याख्या- अर्धचेति । अर्धर्चादी अस्मिन् वर्ग पुन्नपुसकाधिकाधिकारे इति यावत् । घृतादीना घृतप्रभृति- राम्दाना यत्पुस्त्वाद्य पुलिङ्गत्वप्रभृति पाणिन्यादिभि पाणिनिकात्यायनवररुचिपूर्वैर्महर्षिभिवत कथित तत्तु वैदिकम् । श्रुनो प्रसिद्धमित्यभिप्राय । अस्मात्कारणात् तत् इहास्मिन् लिङ्गानुशामनवर्ग नोक्त न कथितम् । चेत्तल्लोकेऽप्यस्ति तहिं तु शेषवत् उक्ताकथितादन्य शेषस्तद्वदस्तु । अर्थाच्छि- प्टाना स्थिरमतीना प्रणीतशास्त्रेषु ये प्रयोगास्तेभ्यो ग्राह्यमित्याशय । एवं वैजयन्त्या यादवेनापि सक्षेपत पुन्नपुमलिङ्गवाचकशब्दा उक्तास्ते यथा -(वै० पृ. २९१ श्लोक २८ सः ३१ या०)। अर्घ दिगणे प्रोक्तं सर्व नृक्लीबलिङ्गकम् । तच्च लिङ्गान्तरे-ऽनुक्तं सर्वमुक्त घृतादि च ॥ पाणिनीये तु-(१) (अपर्चा पनि च ॥ २॥१३१) । अर्चाय पन्दा पुमि, क्लीरे च स्य। अर्च, गोमय, पपाय, कापण कुवर कुणर कपाट, गम, गूथ, पूष, वन, वाय, पद्म, गृह मरका कस दिवम, युष अन्धकार, दण्ड, समान मण्ड, भूत, दीप, पून, पत्र, धर्म, कला, गर्म, मोरक, पार मान, मान, नख, मसर, परम, पुच्छ, दाडिम, हिम, रजत, समु, रिधान, सार, पात्र, वृक्ष, संचय, ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २३७ तत्र केचिद् घृतादीनां पुंस्त्वाचं वैदिकं विदुः । अत एकेन लिङ्गेन ते पूर्वमिह वर्णिताः ।। - अनयोख्यिा- अर्धचेति । तत्रेति च । अर्ध दिगणो महर्षिपाणिनिना यत्प्रोक्तं कथितं तत्सर्व समस्तं नृक्लीवलिङ्गकं पुन्नपुंसकलिङ्गकं ज्ञेयम् । यदनुक्तं तत्सर्वं लिङ्गान्तरे अन्यस्मिन् लिङ्गे वोध्यम् । यद् घृतादि आज्यप्रभृति चोक्तं तत्र केचिच्छब्दशास्त्रज्ञा घृतादीनामाज्यप्रभृतीनां पुंस्त्वाद्यं नृलिङ्ग- त्वाद्यं वदन्ति तद् वैदिकमाम्नायकं विदुर्जानन्ति । अतोऽस्मात्कारणात् पूर्व प्राक् ये शब्दा एकेन लिङ्गेन वर्णितास्ते इहोक्ताः । पिशाचादिषु भूतोऽस्त्री शकुरप्राणिगोचरः । विशेषकञ्च तिलकं पुण्टे ब्रह्मा द्विजे-ऽन्जजे ।। क्ष्वेडा-श्च कन्दलाः कालकूटाद्या-स्तुं कमण्डलुः । सक्तुः परीत-न्महिमा कर्म पर्व च लोम दोः॥” इति । अनयोख्यिा- पिशाचेति । पिशाचादिषु प्रेतप्रभृतिषु भूतः भूतशब्दः, अप्राणिगोचरः शकुः, पुण्ट्रे पुण्डे विशेषकं तिलकं च, द्विजे ब्राह्मणे, अब्जजे कमलजातेऽपि ब्रह्मा च पुन्नपुंसकयो: स्युः । - - . . - - ओपध, आढक, चपक, द्रोण, खलीन, पात्रीव, पण्टिक, वारवाण, प्रोय, कपित्य, शुष्क, शाल, शील, गुल्क शीधु, कवच, ऋण, कपट, शीकर, मुसल, सुवर्ण, वर्ण, पूर्ण, चमस, क्षीर, कर्ष, आकाश, अप्टापद, मङ्गल निवन, निर्यास, जुम्भ, वृत्त, पुस्त, वुस्त, वेडित, शृङ्ग, निगड, खल, मधु, मूल, मूलक, स्थूल, शराव नाल, वप्र, विमान, मुख, प्रग्रीव, शूल, वज्र, पीयूप, कटक, कण्टक, कर्पट, शिखर, कल्क, नाट, मस्तक, वलय कुसुम, तृण, पङ्क, कुण्डल, किरीट, कुमुद, अर्बुद, अङ्कुश, तिमिर, आश्रम, भूपण, इक स, मुकुल, वसन्त तटाक, तडाग, पिटक, विटङ्क, विडङ्ग, पिण्याक, माप, कोश, फलक, दिन, दैवत, पिनाक, समर, स्थाणु अनीक, उपवास, भाक, कास, विशाल, चपाल, खण्ड, दर, विटप, रण, वल, मृणाल, हस्त, आर्द्र, हल, सूत्र, ताण्डव, गाण्डिव, मण्डप, पटह, सोय, योध, पार्व, शरीर, देह, फल, छल, पुर, राष्ट्र, विम्व, अम्बर, कुट्टिम मण्डल, कुक्कुट, कुडव, ककुद, खण्डल, तोमर, तोरण, मञ्चक, पञ्चक, मुख, मध्य, वाल, बाल, वल्मीक वर्ष, वस्त्र, वमु, उद्यान, उद्योग, स्नेह, स्तन, स्तेन, स्वर, सङ्गम, निष्क, क्षेम, गूक, छत्र, क्षत्र, पवित्र, योवन, मालक, पालक, मूपिक, मण्डल, वल्कल, कुञ्ज, विहार, लोहित, विपाण, भवन, अरण्य, पुलिन, दृढ, बासन, ऐरावत, शूर्प, तीर्थ, लोम, तमाल, लोह, दण्डक, शपथ, प्रतिसर, दारु, धनुस्, मान, वर्चस्क, कूच, तण्डक, मठ सहस्र, मोदन, प्रवाल, शकट, अपराह, नीड, शकल, तण्डुल,मुस्तक । इत्यर्चादिः ॥ सि० को० पृ० ८१ पं० ३ । . .

·२३८ मुकुन्दकोषे ब्रह्मा ब्रह्म = जि ब्राह्मग, अजज कमलोद्भव , वेधाश्च । 'ब्रह्म तत्त्वतपोवेदे न द्वयो, पुसि वैरमि ।' इति--(मे० पृ० ८६ लोक ९६)। एते वेडादयो दो पर्यन्ता शब्दा पुन्नपुमालिगा स्य । कन्दल , कन्दलम् = क्लाप, उपराग, नवाकुर, कलह, युद्धम, भूमिकन्दलीपुष्प च । 'कन्दल कलहे शब्द न्यड्भेदोपरागयो । क्लापेऽपि नवाइकूरे' इति- (अने० ति० पृ० ४३ लोक ५४) । परीतत्, परीतत् = मात्रम । 'अस्त्री परीतदात्र म्यान्' इति-- (वै० पृ० १८२ दलोक ११३) । पर्वा, पर्व-दर्गप्रतिपत्सन्धि , उत्सवम् अन्यिश्च । 'पर्व क्लीत्र महे 'ग्रन्यो प्रस्ता लक्षणानरे । दर्शप्रतिपदो मन्धी विषुवत्प्रभ तिप्वपि ।' इति-(मे० पृ० ८१ इलोक ८८)। शेषश-दाना व्याख्या प्रागुक्ता । इति पुन्नपुसकलिङ्गानुशासनम् ।

·अथ स्त्रोनपुंसकलिङ्गानुशासनम् । अथेदानी नसादीन् मनोजान्तान् स्त्रीनपुंसकलिङ्गवाचगदानाह हेम:--(अभि० सं० लि. पृ० ९ श्लोक: १२२ तः १२७ या०) । स्त्रीक्लीवयो-नवं शुक्तौ विश्वं मधुक-मौषधे । माने लक्ष मधी कन्यं मोडा-ले तिन्दुकं फले ॥१॥ तरलं यवाग्वां पुप्पे पाटलं पटलं चये वसन्ततिलकं वृत्ते कपालं भिक्षुभाजने ॥२॥ अर्द्धपूर्वपदो नावो हन्यकर्तृल्युटी क्वचित् । चौराद्य-मनोनाद्य-का'...... ॥ इति । एषां व्याख्या- स्त्रीति । तरलमिति । अति न । शुक्ती नवम् । औषधे विश्वम्, मधुकं च । माने लक्षम् । मयौ कल्यम् । अङ्के गोडा । फले तिन्दुकम् । यवाग्वाम् तरलम् । पुणे पाटलम् । चये पटलम् । वृत्ते वसन्ततिलकम् । भिक्षुभाजने कपालम् । अर्द्ध पूर्वपद: नाव: क्वचित् ङ्यकर्तृल्युटी । अकज चौराद्यमनोज्ञादि चैते स्त्रीक्लीवयोः स्त्रीवलीवलिङ्गा भवन्ती त्यर्थः । यथा-इयं नखी, इदं नखम् = शुक्तिः । "मीप" इति लोके । 'नखी स्त्री- क्लीवयोः शुक्ती, नखरे पुन्नपुंसकम् ।' इति--(मे. पृ० २० दलोक: २) । इयं विश्वा, इस विश्वम् औपविशेषः, गुण्ठी । " " इति लोके । 'विश्वा त्वतिविपायां स्त्री, जगति स्यान्नपुंसकम् । न ना गुण्ठयां, पुंसि देवप्रभेदेष्व,-(त्व) पिले विपु।' इति-~-(मे० पृ. १५६ श्लोक: २३) । इयं मधु का, इदं मधुकम् - औपधिविशेषः । 'श्यामकङ्गुस्तु मधुका इति । 'मवूलं तु मधुर्न स्त्री, मधुकं तत्पुरातनम् ।' इति च यादवः' इति~-(वै० पृ० १३१ श्लोक: १३४) । 'मधुकं क्लीतके, कृष्णकङ्गुकाश्मर्ययोः स्त्रियाम् ।' इति च--(भि० को पृ० ४ श्लोक : ४०) । इयं लक्षा. इदं लक्षम् = मानविशेषः, शतमहन्नम्, सहन्नाणां गतम् "लाख' इति लोके । 'लक्षा न पुंसि संख्यायां, क्लीवं (वे) व्याजमरव्ययोः ।' इति--(मे पृ० १६७ श्लोक: २३) । इयं कल्या, इदं फल्यम् = मयु, कल्याण वाक च । 'कल्यं प्रभात - - . २३९ ·૨૪૦ मुकुन्दकोपे मपनि गरजे दक्षे निरामये । पन्ग वल्याणवाचि स्यात्' इनि--(अने० म० पृ. २६ श्लोक ३५०१) । इय कोडा, इद कोडम् = अब, उमङ्ग, रमन। 'प्रोड. गनी मू(ग)परे ना, न पुमानरसगो । इति-(म० पृ. ४० ओर ३) । इय निन्दकी, इन निन्दरम् म् निम्,ि लोमा रम् | "वीटम" इति । निन्दुनी स्याद् दायो वालमये, कठोर तु सिण्डिने ।' इति--(गि० पी० १०३ : २९) । निपिडा लोमाकर पलमा मिझम् । इति न कोशानाम्' इति-(शि० को. टी. प. ६३ प. १४) । तरला, तरलम् = पवाग, परिमिाथा, प्राणा, पद्गुणजल- पावधनद्रवद्रष्पमिशेर । ' माह की बाजी" । इति लोरे । 'तरल पनि पत्तूरे, पवागूसुरयो स्त्रियम् ।' इति--(शि० को पृ० ४२ लो ४५६) । 'तरल पञ्चले पिङ्गे भास्वरेऽपि ना- माम । हारमध्यमगो पुमि यवागूमरयो स्त्रियाम् ।' इनि च-(मे० पृ० १५२ श्लोक ९५-६) । इय पाटला, इद पाटलम् = पुष्पम् , पाटलापुरपम् । 'पाटला पाटली स्त्री, स्यादस्य पुष्पे पुननं ना। आशुधान्ये पुमान् , दवतरक्तवर्णपि वाचवत् । इनि--(मे० पृ. १५३ लोक १०६) । इय पटटी, इद पट ठम् - नय , गमूह । 'पटल्या मुश्लिप्टानां मनातीयगणे कुनम् ।' इति--(वे पृ० १८६ लोग ६)। अप पटल पिटवे च परिच्छदै । छदिप्रोगतिलके कोव, वृन्दै पुननं ना।' इति-(मे० पृ० १५२६लोक १०५) । इय वमन्ततिलका, इन वमन्नतितरम् - वृत- विशेष , चतुर्दशाक्षरच्छन्द । तया च 'पाले वमन्ननिल तितां वदन्ति ।' इति मानिदामः-- (५० वो० पृ० २७ श्लोक ३७) । इय कालो, ३६ पालम् =मिशुभाजनम्, यतीनो मन्मयः- क्रादिमिदापात्रम । इस अदनावी, इद अर्शनावम् = नावोऽम् , नौराया अदम् । "आपो नाव" इति लोके । हयात॒न्युटौ तु यया-इस-वदायी, इद-वंदाध्यम् = चातुर्म्यम्'। "चतुराई' इति लोके । विदग्धस्य भाव कम वा । इय राजधानी, इद राजधानम् = कोट्ट, मन्धावार , राजपुरम् । इय-आम्यानी इद-आस्थानम् = ममा । चौराद्यमनोज्ञाद्ययन्-मनोजायन्तगंणवर्जितम्यश्चौरादि- यो योऽकमा प्रत्ययातदन्त तु यथा-इय चौरिका, इद चौरकम-चौर्यम् , चोरस्य भाव. वर्म वा । इय मनोनिका, इद मनोज्ञवम् = मनोज्ञता, मनोज्ञस्य भाव । अथेदानी महितान कान्तादीन शान्त पर्यनान् स्त्रीनपुसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेभ -- (अभि० स० लि. पृ. ९ श्लोक १२२-३.४) । कथानक-कशेरुके ॥३॥ वमिक-वोष्ठिा-कन्यान्याकुब्ज-पीठानि नक्त-मवहित्यम् । रशन रसना-अच्छोटन-शुल्व तुम्ब महोदय कास्यम् ॥४॥ (१) (पिया तु चातुरी) ॥ तया च प्रपोग -~-या लोकनयमावतो अनुभुता सा चातुरी चातुरो।' इति-(चि.१०९१५ स्त. १५०२०)। ...

·२४१ - लिङ्गानुशासनवर्गः। मृगव्य-चन्ये च वणिज्य-वीर्य- नासीर-मात्रा-ऽपर-मन्दिराणि । तमिस्र-शस्त्रे नगरं मसूर-- स्वक्षीर-कादम्बर-काहलानि ॥५॥ स्थाली-कदल्यौ स्थल-जाल-पित्तला- गोला-युगल्यौ बडिशं च'. 'इति ।। अनयोख्यिा- - कथानकेति । वंशिकेति । मृगव्येति । स्थालीति च । कथानकादी, वंशिकादौ चेतरेतर- योगो द्वन्द्वः। रसनादी समाहारो द्वन्द्वः । मृगव्यादी, वणिज्यादौ, तमित्रादी, मसूरादौ, स्याल्यादी चेतरेतरयोगो द्वन्द्वः । एते कथानकादयो वडिशान्ताः शब्दाः स्त्रीनपुंसकलिङ्गा भवन्ति । इयं कथानकी, इदं कथानकम् = लघुकथा, स्वल्पकथा । “गल्प" इति । "छोटा किस्सा" इति च लोके । इयं कशेरुका, इदं कशेरुकम् = पृष्ठस्यास्थि । 'मेरुदण्ड" इति । "पीठ के पीछे की हड्डी" इति च लोके । 'पृष्ठस्यास्थि , कशेर्वना ।' इति-(वै० पृ० १८२ श्लोकः ११५) । इयं वंशिका, इदं वंशिकम् = वंशी, वेणुः, मुरली, अगुरु च । 'वंशकं वंशिकं शीर्प प्रकरं मृदुलं लघु ।' इति । 'वंशे तु वंशिका पूरी मुरली वेणुका च सा।' इति च-(वै० पृ० १४६ श्लोकः १२५) । इयं वक्रोष्ठिका, इदं वक्रोप्ठिकम् = स्मितम् , अदृष्टरदहास्यम् , इपद्धास्यम् । 'स्मितं त्वदृष्टदशने हासो वक्रोष्ठिका न ना।' इति-(वै० पृ० १४२ श्लोकः ८३) । इयं कन्याकुब्जा, इदं कन्याकुजम् = पुरविशेपः, कुशस्थलम् , महोदयम् , गाधिपुरम् । “कन्नौज" इति । 'महोवा” इति च लोके । 'कान्यकुब्जम्" इत्यपि । 'कुशस्थलं कान्यकुब्जम्' इति--(त्रि० शे० पृ० २७६ श्लोकः १३) । 'कान्यकुब्जम् महोदयम् । कन्याकुब्जं गाधिपुरं कौशं कुशस्थलं च तत् ।' इति--(अभि० सं० अभि० चि० पृ० ३८ श्लोक: ९७३-४) । कन्या: कुब्जा यत्र, तत्र हि वायुना कन्याशतस्य कुन्जत्वं कृतमिति अथवा महानुदयो वैभवं यस्य, यत्र वा। इयं पीठी, इदं पीठम् = दारजमासनम् । "काठ की चौकी" इति लोके । 'विष्टरं त्वासनं पीठं दारुजम्' इति-(वै० पृ० १७२ श्लोक: १६४) । पुरुषोत्तमदेवस्त्वस्त्रियामित्याह--'विप्टर: पीठमस्त्रियाम् ।' इति--(त्रि० शे० पृ० २९३ श्लोकः ४१) । इयं नक्ता, इदं नक्तम् = कलिकारी, रात्रिश्च । 'दीप्ता विशल्याऽग्रिमुखी हली नक्तेन्दुपुष्पिका।' इति-(रा० नि० पृ० १३६ श्लोकः ७) । 'नक्तं निशीथिनी दोपा तारा- भूपा विभावरी।' इति च-(रा०नि० पृ० ४१६ श्लोकः ३३) । इयं-अवहित्या, इदं-अहित्यम् = आकारगुप्तिः, आकारगोपनम् । 'अवहित्याकारगुप्तिः' इति-(अम० ना० लि. पृ० ८४ श्लोकः . - - ·। शब्द' - २४२ मुकुन्दकोषे ३४) । 'आकारगोपनायामपटीकाप्यवक्टापि स्त्री। म पुमानवहित्या, स्यादवली गृहजारिका- ऽप्यस्याम् ।' इति-(२० पृ० १४३ श्लोक ८६) । 'अवहित्थमथोग्रता' इति भरतोक्ते क्तीवमपि- इति च मुकुटपीयूषबुधमनोहरा' इति-(अम० सु० व्या० टि० पृ० ८४ प० ४०) । इय रशना, इद मनम् । इय रमना, इद रसनम् = काञ्ची, जिह्वा च । 'तारव्या अपि दन्त्याश्च सम्बशम्बल- शूकरा । रशनाऽपि च जिह्वायाम्' इति । 'जिह्वाया रशना तथा।' इत्युक्तेदन्त्यतालव्यमध्योऽयम् । 'रमन स्वदने ध्वनी । जिह्वाया तु न पुसि स्यात्,' इति-(मे. १० ९१ श्लोक १२) । 'रसन तु ध्वनी स्वादे, रसज्ञारास्नयो स्त्रियाम् ।' इति रमस'-(अम० सु० व्याः प० २३४ स्त० २ १० १०.१) । 'रमन निस्वने स्वादे, रसना काञ्चिजियो ।' इत्यजयधरणी' इति-(अम० सुरू व्या० पृ० २४० स्त० २ १० १५) । 'रसन स्वदने ध्वाने, रसना काश्विजिह्वयो । रसन चापि रास्नायाम्' इति च-(वि० प्र० पृ० ८७ श्लोक ३०) । इय-आच्छोटनी, इद--आच्छोटनम् = अङ्गुलीना "उँगलिया चटकाना" इति । "चुटकी बजाना" इति च लोके । इय शुल्बा इद शुल्वम् = रज्जु, वराट । 'गुणो वराटो रज्जु स्त्री, न ना शुल्वा, वटी त्रयी ।' इति-(दै० पृ० १३८ श्लोक ३०) । इय तुम्बा, इद तुम्बम् = रथनाभिका, तुम्बी, अलावू च । 'तुम्बा तु नाभिवा' इति--(वै० पृ० ११५ श्लोक १३५) । इय महोदया, इद महोदयम् = पुरविशेप, कान्यकुब्जम् । इय कास्या, इद कास्यम् = सौराष्ट्रम्, घण्टास्वनम, प्रभासम्, असुराह्वयम् । 'कांसा" इति लोके । कास्य तु कृत्रिम नाटय प्रभासमसराह्वयम् । घण्टास्वन भूरिलोहम्' इति-(व. पृ० ४३ श्लोक २८) । इय मृगव्या, इद मृगव्यम् = आखेट , मृगया । "शिकार" इति लोके । 'आच्छोदन मृगव्या स्यादाखटो मृण्या स्त्रियाम् ।' इति-(अम० मा० लि. पृ. ३४५ श्लोक २३)। आच्छोटन खटन च मृगव्य मृगयाऽपि च ।' इति च-(वै• पृ० १३९ श्लोक ३८) । इय चया, इद चव्यम= औषधिविशप , चविका । "चाव" इति लोके । 'चव्य तु बिकम्' इति--(अम० ना० लि. पृ० १६१ श्लोक ९८) । 'चव्य तु चविके क्लीब, वचायामपि योपिति ।' इति-(मे० पृ० ११४ श्लोक २१) । "स्त्रियामपि' । 'चव्या कोलाऽय चविका चव्य कुञ्जरपिप्पली ।' इनि हट्टचन्द्र । कचित्तु पूर्वावयमाहु । यदाह चन्द्र नन्दन-चव्या कोलाऽथ चविका श्रेयसी गजपिप्पली । च्यवना कोलवल्ली तु चव्य कुञ्जरपिप्पली । अब पक्षे तु स्थाने च पाठ्य ।' इति-(अम० सु. व्या० पृ. १६१ स्त० २ १०२२ त २७ या० । इय वणिज्या, इस वणिज्यम् = वणिग्भाव । "व्यापार' 'सौदागरी 'तिजारत इति च लोके । 'सत्यान्त तु वाणिज्य वणिज्या वणिजा स्त्रियौ ।' इति- (वै० पृ० १२३ श्लोक ३)। इय वीर्या, इद वीर्यम् = अतिशयशक्ति । 'वीर्य शुक्रे प्रभावे च तेज मामर्थ्ययोरपि । इति-(मे० पृ. ११५ श्लोक ४१) । इय -

·No text on this page.

·. . । ।' २४४ मुकुन्दकोषे सले ।' इति-(वि०प्र० पृ. १६० श्लोक १३५) । 'काहलो दुर्जनेऽपि च । काहली वाचा भाण्ड, स्यान्न पुति भृशगुप्क्यो ।' इति च--(ना० म०प० ९३ ५०७) । इय स्थात्री, इद स्थालम = पिठर , उखा। "हाडो" इति लोये। पाटलवृक्ष , स्वर्णादिनिमितभोजनपात्र च । "घाल" इति लोके । 'स्थाल भाजनभेदेऽपि स्थाल स्यात्पाटोपयो ।' इति-(मे० पृ० १४१ श्लोर ५५) । इय रदली, इद वदलम = रम्भा, वारणवुमा, मोचा । ' केला" इति लोके । कदलीफल च । 'बदला कदलो पन्या, दलो कदली पन । रम्भावक्षेऽथ कदली पताका- मृगभेदयो । कदा डिम्बिकाया च शाल्मलीभूरहेऽपि च ।' इति-(मे. १० १५० श्लोक ७० ७१)। 'क्दलश्च बदल्यसो।' इति च व्याडि ' इति-- (अम. मु० ध्या० पृ० १६६ स्त. २ प० ३५) । इय स्थली, इद स्थलम् = अकृत्रिमस्थानम् । "वडी जमीन" इति लोके । 'स्पल स्थली। समानौ' इति-~-(अम ना० लि. १० १११ श्लोक ५)। 'आसारी तु स्थली स्थलम् ।' इति च-(वै• पृ० ३८ श्लोक ४२) । इय जाली, इद जालम् = पटोलिकोपथि , गवाक्षश्च । जाल गवाक्ष आनाये क्षारके दम्भवृन्दयो । जालो नोपद्रमे, जाली पटोलिकोपधौ स्लियाम् । इति--(वै० पृ० २२४ श्लोक ९) । इय पित्तला, द पित्तलम् = अलपिप्पली, तेजसद्रव्य च । 'पित्तला नोयपिप्पच्या स्य,-न्यवत्पित्तसयुते । बलीव तु तैजसद्रव्ये' इति--(मे. पृ० १५३ श्लोक ११४) । 'पित्तल स्वारमम्नियाम् ।' इति ध-(वै० पृ० ४३ श्लोक २६) । इय गोला, इद गोलम् = मन शिला, कुनटी अवन्तिसोमम्, सन्धानम, मण्डल च । 'अथो गोला नेपाली कुनटीति च ।' इति । 'गोलल्मापसन्धानानि' इति च-(० पृ० १६५ प्लोक ८२)। गोला गोदावरीसख्यो कुनटीदुर्गयो स्त्रियाम ॥ प(पा)प्राजने मण्डले चालिंजरे बालखेलने ।' इति--(मे० पृ० १४६ श्लोक १४) । 'गोल स्यात्सर्ववर्तुले । गोला पत्राञ्जने गोदाव- मस्यामलिजिरे ॥ मण्डले च कुनटया च वालबीडनकाष्ठके ।' इति--(अने० स० पृ. ४० श्लोक ४९६७) । 'क्लीबेऽपि'। भण्डले मणिके गोल, गोला गोदावरी सखी ।' इति च--(त्रि. शे० पृ० ३७१ श्लोक ३६१) । इस युगली, इद युगलम् = युग्मम् । “जोडा' जोडी' इति च लोके । 'यमल युगल युग्म युतक च द्वयोर्गणे ।' इति-( 4० पृ. १८७ श्लोक १५) । 'यमल युगले प्राहु,-यंमली चो (शा)टिकाद्वये ।' इति च--(श० र० म० पृ० ३०६ प० २) । इय बडि (लि)शा, इद बडि (लि)शम = मत्स्यबन्धनोपायविशेष , मत्स्यबन्धनम। "वशी' वलगी' इति च लोके । 'बलिश मत्स्यवेधनम् । इति--(अम० • ना० लि. पृ० ९९ श्लोक १६) । डल्योरेक्यात् 'बडिशम्' अपि । स्त्रियां बडिशापचये तु बडिगी। अथ साम्प्रतमिकारान्तोकारान्तव्यञ्जनान्तान स्त्रीनपुसकलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम - (अभि० स० लि. पृ० ९ श्लोक १२७) । 1 ·लिङ्गानुशासनवर्ग:। २४५ छदि च॥ सरः सदो अलावु-जम्बु--डु- एपः रोदो-चिपी दाम गुणे स्वयट-तयट् ।।६।। इति ।। उर्दीति । अलावादी, रोद भादौ चेतरेत योगो द्वन्दः । लपायी तु समाहारी द्वन्दः । एते छदिय: गन्दा: तीनगर लिला भवन्ति । इयं दिः, इदं यदि = बान्ति:, वमनरोगः । "वमन" " इति न लोके । 'छदिशान्ति रेतसोः ।' इति-(वै० प० २२१ श्लोकाः १३) । इयं-अन्नाव:, ६-अन्दा = तुम्बी । “लोकी" इति लोके । 'अन्नायुदलायला- वूम्चाप्यालाबुस्नुम्विकोषधी ।' :नि--(T० स० पृ० २१६ पं० १४) । इयं जम्बुः, इदं जम्बु = जग्बुफलम् । ''जामन" पनि लोके । "ले जम्न्या जम्बः स्नी, जम्बु जाम्बवम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १३८ इन्लोगा: ११) । 'जम्बः स्वपादपान्तरे । सुमेकमरिनि होप भेदेऽपि न स्तिसाम् ।' इति न--(मे० पृ० १०५ इलोकः ४) । 'परिणतनम्बुफलोपभोगहृष्टा' इति गिराते हग्वान्तप्रयोगः ।' पनि--(अम० सु० व्या० टि० पृ. १३४ स्तं० १ ५० ३४) । श्यं--दुः, इ-उदुगक्षत्रम् । 'नक्षत्रमृक्षं में, तारा तारणाऽप्युडु वा स्त्रियाम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ३७ दलोक: २१) । 'सन्नक्षत्रमुडुन ना।' इति च--- (वै० पृ० २० श्लोक: ३८) । इयं यद , इदं रुट् = रोगः, शोधः । ''गुस्मा" इति लोके । 'रुणा रुतबधा : स्त्रियः ।' प्रति-(० पृ० ९८ दलोकः १८६) । इयं सरसी , इदं सरः = कामारः, गरोवरः । 'ताला" "तलेगा" "शील" इति च लोके । 'कासार: सरसी सरः । इति-(वै० पृ० १५४ श्लोक: ६) । दयं मदः, एवं सद: = समा । 'संसद् घटा स्थानं सदऽप्यना।' इति- (वै० पृ० १२४ इलोक. १४) । इयं रोदसी, इदं रोद. = भूद्यावी, भूद्युलोको । 'भूद्यावी रोदस्यौ रोदसी न ते ।। इति---(अम ना० लि. पृ० ४३८ इलोकः २२६)। 'द्यावापृथिव्यावकोक्तो रोदस्यौ रोदसी इति ।' इति-(वै० पृ० ३५ श्लोक: ५) । 'द्यावापृथिव्यो रोदस्यो रोदसी रोदसीति च ।' विगृहीत योदप्येते नामनी । 'रोदश्च रोदसी चापि दिवि भूमी पृथक् पृथक् । सह प्रयोगोऽप्यनयो रोदः स्यादपि रोदगी ।' इति च--- (वि० प्र० पृ० १७६ श्लोक : २६) । इयं-अर्चिः, इदं-अर्चिः = अग्निगिन्वा, दीप्ति:, रशिपश्च । 'शिला जिहाचिर- पुमान् ।' इति । 'अर्चि ज्वालयोन ना ।' इति च-(वै० पृ० २३० दलोक: ६) । गुणे रज्जी दामशब्द: स्त्रीवलीबलिङ्गः स्यात् । इयं दामा, इदं दाम = सन्दानम्, दोहनकाले पगुपादबन्धनरज्जुः । - - पाणिनीयेऽपि-(१) (अनिः स्त्रियां च) ।। इमन्तत्वेऽपि मचि:--स्त्रियां, नपुंगफे , स्यात् । इयमिदं बा-अचि:-ज्वाला । गि० को० पृ० ४०२ मू० १३६ ।

·२४६ मुकुन्दकोषे 'मन्दान दामनी दामा न ना, दाम पशोस्तु या ! रज्जु सा बन्धनो' इति(२० पृ. १३८ श्लोक २६,३०) । दो अवखण्डने । दोङ्क्षये वा। मनिन् । मन इति न डीम् । दामानो, दामान इत्यादि । 'डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम्' इति डापितु । दामा, दामे, दामा इत्यादि बोध्यम् । दामनी' इत्यपि । अयट्-नयट प्रत्ययान्तो शब्दावपि स्त्रोक्लोवलिङ्गो स्याताम् । यथा-इय द्वयी, इद द्वयम् = द्वितयम् , युग्मम् । “जोडा" ' जुट्ट" इति च लोके । 'मिथुन द्वितय द्वत द्वय द्वन्द्व युग यमम् । इनि--(२० पृ० १८७ श्लोक १५) । इय चतुष्टयो, इद चतुष्टयम् = चतुरवयवसमु दाय । “चार का समूह" इति लोके । चत्वारोऽवयवा यस्य । अयाघना सक्षेपत क्रमरहितानुड्वादीन् स्त्रीक्लीवलिङ्गवाचकशब्दानाह पुरुषोत्तम देव -- (नि० शे० पृ० ३९४ श्लोक १६,२०)। स्त्रीक्लीवयो-रुडु-र्दामा छदि-ज्योतिः-सदो-चिषः । सुख (अथ) लक्ष वणिज्यं च वडिश-क्रोड-पाटलम् ।। तारक रसनं नीड-मेते बन्तका स्त्रियाम् । ड्यन्ता-स्तु नगरा-ऽस्थान-स्थलानि पाटल पुरम् ।। इति ।। अनयोख्यिा- स्त्रीति । तारमिति च । छदिरादावितरेतरयोगो इन्द्र । बडिशादी समाहारो द्वन्द्व । नगरादौ वितरेतरयोगो द्वन्द्व । एते उड्वादय शब्दा स्त्रीवलोबयोर्भवन्ति । इस छदि , = पटलम् । 'छान" "छप्पर" इति च लोके । 'चोलोऽस्त्री पटल छदि ।' इति- (4. पृ० १६२ श्लोक ३७) । इय ज्योतिषी, इद ज्योति = तारा, नक्षत्रम्, दृष्टि , नेत्र- फ्नीनिकामध्यम् । ज्योतिर्भद्योतदृष्टिषु ।' इति---(अम० ना० लि. पृ० ४३८ श्लोक २३०) । ज्योतिरग्नी दिवाकरे । पुमान , नपुमक दृष्टी स्यान्नक्षत्रप्रकाशयो ।' इति च- (मे० पृ० १७१ श्लोक २२) । इय सुखा, इद सुखम् = वरुणपुरी, कल्याण च । 'सुख भर्मणि नाके च, सुरमा पुयां प्रचेतस ।' इति-(मे० पृ० २० श्लोक ८) । इय क्रोडा, इद क्रोडम् = भुजान्तरम, रक्षश्च । 'न ना क्रोड भुजान्तरम् ॥ इति-(अम० ना० लि. पृ० १२९ श्लोक ७७)। 'क्रोड शनी सूकरे ना, न पुमानङ्करक्षसो ।' इति च-- --(मे० पृ० ४१ श्लोक ७) । इस पाटला, इद पाटलम् = पाटलापुष्पम् । 'पाटला पाटली स्त्री स्यादस्य पुप्पे पुनर्न ना।' इति--(मे• पृ० १५३ श्लोक १०६) । इय तारका, इद तारकम् = नक्षत्रम् , दृष्टि , नेत्रकनीनिकामध्यम् । 'तारको दैत्यभिकर्णधारयोर्न द्वयोभि । पनीनिकायामृक्षे 'च न पुमा-स्त्रातरि त्रिषु ।' इति-(मे० पृ०६ श्लोक ९९) । इय नीडा, इद नोडम् = स्थानम्, - इद छदि .

·- लिङ्गानुशासनवर्गः । २४७ कुलायश्च । 'नीटं स्थानकुलाययोः ।' इति-(मेल पृ० ४१ श्लोकः १७) 1 यादवामरी तु न स्पियामित्याहत:--'पुलायस्तु पजरं नौउमस्नियाम् ।' पति-(4. पृ० ३० श्लोकः ४९) । 'कुलायो नोटमस्त्रियाम् ॥' इति न--(अम० ना० लि. पृ० २०० श्लोक: ३७) । एते मुसादय : गब्दाः स्त्रियां वनितालिग टावन्तकाः टाप्प्रत्ययान्ता भवन्ति, न तु पन्ताः । इयं पुरी, इदं पुरम् = नगरम् । “हर" इति लोके । 'पू: स्त्री, पुरीनगयों या पतनं पुटभेदनम् ।' इति-(अम० ना० लि. पृ० ११६ श्लोक: १) । पक्षे पुग्म् । इमे नगरादयः शब्दा अपि स्त्रीलिङ्गे उघन्ता भवन्ति । न तु टावन्ताः । पगब्दानां व्याग्यादयः पूर्व- वद् वोध्या: । तथा च दुर्गसिंहोचाह-(दु० लि. पृ० ४० श्लोकः ८३) । अचि-नगरं वृत्तान्या बहुलं भाव- कर्मणो-रकणा। यण स्त्रीनपुंसकास्या, ॥ इति॥ i. अस्प व्यापा- . अचिरिति । वृत्तानामक्षरविन्यासानां माल्या नाम । अचिं: नगरं वृत्तारया पुनबहल- मेते स्त्रीलिङ्गाख्या नपुंसकलिङ्गाल्या भवन्ति । यणन्तं च भावकामगोविहितेन अकाणा अगणन्तेन सह बहुलं स्त्रीनपुंसकलिज भवति । हरीतकादि तु सर्वलि भवति। वक्ष्यति' एते च सर्व- लिङ्गा" इति, तेन महास्य सम्बन्ध इप्यते । इयं-अधिः, इदं---अर्चिः = ज्वाला । अर्चि : सान्तः 'ज्वालाभासोनं पुंस्यचिः' इति-(अम० ना० लि. पृ० ४३८ श्लोक: २३०) । 'अथामियूख- शिखयोन ना।' इति च-(मे० प०७१ श्लोकः १५)। इयं नगरी, इदं नगरम् =पुरम् । “शहर" इति लोके । 'पू: स्त्री, पूरीनगयों वा' इति-(अम० ना० लि. पृ० ११६ श्लोक: १) । पक्षे नगरम् । वृत्ताल्या यणन्तं च द्विलिङ्गमुक्तम् । तथापि केचित् स्त्रियां, केचिन्नपुंसके, केचित् पुंसि, केचित् स्त्रीनपुंसकयोः, बहुलग्रहणात्प्रयोगत इति । वृत्तनाम यथा-समानी, प्रमाणी, कलिका इत्येवमादि स्त्रियाम्, वक्त्रं, पथ्यावननं इत्यादि नपुंसके, पुटः, पण वः, कापीड इत्यादि पुंसि । इति- (दु. लि. टी० पृ० ४० श्लोक: ८३ पं० ८त: १५याः) । अमरसिंहस्त्विह विगेपमाह--(अम० ना० लि. पृ० ४६२ श्लोक : ३९, ४०, ४१) । स्त्रीनपुंसकयो-र्भाव-क्रिययोः : ज्या क्वचि-च वुन । औचित्य-मोचिती मैत्री मैत्र्यं वुन प्रागुदाहृतः ॥ पाणिनीयेपि--(१) (मप्यत्रो तद्धिती) ॥ प्यनः पित्त्वसामथ्यात्पक्षे स्त्रीत्वम् । चातुर्यम्, चातुरोः चतुरस्य भावः कर्म वा । मामयम्, सामग्री-समनस्य भावः यम या । औचित्यम्, औचिती-उचितस्य भावः कर्म वा। सि० को० पृ० ४०१ सू० १२० । .

·२४८ मुकुन्दको यस्य व्यस्या- स्त्रीति । 'स्त्रीनपुसक्यो' इत्यधिकार । भावश्च किया च भावत्रिये तयो. मावे कर्मणि च विहित प्यत्र वुन च क्वचित् योपित्क्लीदयो स्याताम् । तत्र या प्रत्ययमुदाहरति । उचितस्य भाव कम दा औचित्यम्, औचिती छ । मित्रस्य भाव में वा मैश्यम् , मंत्री दा। ममग्रस्य भाव सामग्र्य सामन्त्री वा । ययाकामस्य भाव यथाकाम्यम् , ययाकामी वा । अहंतो भाव आर्हन्त्यम् आर्हन्तो वा । वुजप्रययस्तु वरमथुनिकादिवुन् । इत्य प्रागुदाहृत । तथा मिथुनस्य भाव कर्म दा मंयुनकम् , मैयुनिका वा। इत्यादय स्त्रीनपुसका । शुक्लस्य माव' शौकन्यम् , दीर्घस्य भाव दय॑म् , दृढस्य भाव दाढर्धम् , जस्य माव कर्म वा जाडघम् । एव ब्राह्मण्य माणव्य वाडव्यमित्वादयो नपुसके । मनोज्ञादिन्वा वा । अहोपुरुषस्य भाव आहोपुर- पिका। शिप्यश्चोपाध्यायश्च शिष्योपाध्यायो, तयोर्भाव कम वा शष्योपाध्यायिका। एव कुत्स- कुशिक्किा । गार्यस्य भाव कर्म वा गार्गिका । एव काठिवा इत्येवमादय स्त्रियाम् । क्वचिन्न- स्त्रीलिङ्गम् । रमणीयम्य भाव कम वा गमणीयम् । मनोजस्य भावो मानोज्ञकम् । एव साहाय्या इत्यादयो नपुसके । इति किम् ' चातुर्वण्यम् । इह म्वार्थ ष्यत्र क्लीबे, न तु योपिनि। पष्ठ्यन्तप्राक्पदा सेना- -छाया-शाला-सुरा-निशाः । स्याद्वा नृसेन श्वनिश गोशाल-मितरे च दिक् ॥ -- अस्य यास्पा- पप्ठयन्तेति। तत्पुरुषे तत्पुरुषसमासे पष्ठयन्त गप्ठीविभक्त्यन्त प्राक्पद पूर्वपदं यासा ता षष्ठयन्तप्रापदा सेनादयः दाब्दा । अयवा। पप्ठ्यन्तात्परा सेनादयस्तत्पुरुपे योपिति पाणिनीषि-(१) (मृगमेनान्छ यागालानिया स्त्रिया च) ॥ एता स्त्रिया चाक्लीबे स्य । यद- सुरा, यवनुरम । नसेना, नसेनम् । दुइयच्छाया, कुड्यच्छायम् । गोशाला, गोपालम् । निशा, श्वनियम् । सि.को.पृ. ४०२ सू० १२९ । तत्र विशेष-(भि परवन्) 1 बयस्तुपुरुषः परवलिङ्ग स्यात्। मि० को० पृ. ४०२ मू०१३०॥ (रक्षा कारि स्त्रियाम) । “दा रमा नियुत च तत्" इत्यमरात् क्लोवेऽपि । इस लक्षा, इद समपट सहस्रम् । मि. को० पृ. ४०३ मू. १४७ । (स्था नपुर के च) एते-स्चिया, कली बे च-स ! स्यूणा, स्यूणन् = काष्ठमयी टिकणिका । ऊर्मा, ऊर्णम्-मेगादिलोम। सि० को पृ. ३९७, ८ सू० २१ । (द्विगु स्त्रिया च व्यवम्यमा) व्यवस्था दिगु स्त्रिया, बल' प स्पात् । पञ्चमूलो पञ्चाना मुलानो समाहार । त्रभुवनम् त्रयाणा भुवनाना समाहार । सि० को० पृ. ४०२ ० १३४॥

·लिङ्गानुशासनवर्गः। २४९ नपुंसके च भवन्ति । उक्तशब्दानामुदाहरणं प्रसंगत: प्राक्प्रदर्शितम् । इहानुपङ्गत उदाहरणं प्रदर्श्यते । नृणां सेना - नृसेना। वृक्षस्य च्छाया = वृक्षच्छाया। गवां शाला = गोशाला ! यवानां सुरा=यवसुरा। शुनां निशा = श्वनिशा। कुड्यस्य च्छाया = कुड्यच्छाया। वेति । पक्षे- 'विषाभा सेनासुराच्छायाशालानिशानाम्' (२१४१२५) इति नपुंसकता। नृसेनम् । यवसुरम् । कुड्यच्छायम् । गोगालम् । श्चनिशम् । एवमितरेऽपि बोध्याः। दिक् = उदाहरणमिदम् । पप्ठी- वहुवचनान्तप्राक्पदा चेच्छाया नपुंसक एवेति प्राग्दर्शितम् । क्वचिद् व्यभिचारोऽपि दृश्यते- इथूणां छाया = इक्षुन्टाणा : आव-न्नन्तो-त्तरपदो द्विगु-श्चा- पुंसि न-श्च लुप् । विखट्वं च त्रिखट्वी च त्रितक्षं च त्रितक्ष्य-ऽपि ॥इति ।। -- अस्य व्यास्या- आबिति । आवन्तोत्तरपदोऽन्नन्तोत्तरपदश्च यो द्विगु: द्विगुसमासः सः पुंसि पुंलिङ्गे न भवति । परन्तु योपित्यलीवयोः । अन्नन्तोत्तरपदस्य योऽन्त्यनकारस्तस्य लुप् लोपश्च स्यात् । तत्रादावाबन्तान्त्यपदस्योदाहरणं प्रदर्श्यते-त्रिखट्वमिति । तिन्नः खट्वाः समाहृता अथवा तिसृणां खट्वानां समाहारः त्रिखट्वम् । त्रिखट्वी च । अन्नन्तोत्तरपदो यथा--त्रयस्तक्षाण: समाहृता अथवा त्रयाणां तक्ष्णां समाहार: त्रितक्षम्, त्रितक्षी च । 'अनो नलोपश्च' (वा० २।४।३०) । इति तक्षन्- शब्दस्यान्त्यनकारो लुप्तः । एवमेव यादवोऽप्याह--(वै० पृ० २९२ श्लोक: ३२ तः ३६ यावत्) । अपुंसि चालनी दाम वणिज्या-ऽश्मन्तिका स्थली। शरव्या-चि- डा पत्री स्यात् कुथे वर्णतर्णका ॥ । अस्य व्याख्या- अपुंसीति । 'अपुंसि' इत्यधिकारः । एते चालन्यादयः पत्र्यन्ताः शब्दाः, कुथे कुथार्थे वर्ण- तर्णका च अपुंसि स्त्रियां क्लीवे च स्युः । इयं चालनी, इदं चालनम् = तितउ: । “चलनी" इति लोके । 'चालनी तितउ: प्रोक्ता' इति-(श० र० स० पृ० १९३ पं० ११) इयं-अश्मन्तिका, इदं-- अश्मन्तकम् = चुल्ली। “चूल्हा" इति लोके । मल्लिकाच्छादनं च । 'स्यादरमन्तकमुद्धाने मल्लिका- च्छादनेऽपि च ।' इति-(त्रि० शे० पृ० ३१३ श्लोक: ४)। इयं शरव्या, इदं शरव्यम् = वेध्यम्, लक्ष्यम् । “निसाना" इति लोके । 'वेध्यं शरव्यं न नरि' इति-~-(वै० पृ० १२० श्लोक: १९४) । 'लक्ष लक्ष्यं शरव्यं च' इति-(अम० ना० लिं० पृ० २६२ श्लोकः ८६) । इयं-गुडा, इदं- गुउम् इयं पत्री, इदं पत्रम् = पर्णम्, दलम् । “पत्ता" इति लोके । यानं, पक्षं च ।

·मुकुन्दकोपे 'पत्र तु पाइने पणे स्पाप गरपक्षिणो । इति-(मे. पृ० १२६ श्लोर ५५) । इय वर्णतर्णिा, इद वर्णतर्णकम् =कुप , गजोपास्तरणविषयम्बल । वर्णम्न परिस्तोम , या त्रयी।' इति-- (२० १० १५२ श्लोक १६६) सगरी नटने हरया स्व-भिचारजदेवते। मये मधूलक चे-ति क्या-प्य-ज्या-जर्मचारये ॥ अनश तत्पुरुपे सेनाच्छाया शाला निशा सुरा। नसेन पादपच्छाय गोशाल वनिसं यया ॥ नसेने-त्यादयोऽप्ये-य पुनचिद् भाव-कमंणो । साहायर साहायिका मैन्य मंत्री प पुश-प्योः॥ द्विगु-रन्नन्त आवन्तो-ऽप्ये-च-न-चा-ऽत्र रप्यते। यथा वितक्ष प्रितक्षी त्रिसट्व च पिसव्य-ऽपि ॥ इति ॥ ए व्याया- सगरीति । नटने नृत्ये सगरी, अभिचारदेवते कृत्या, मद्य मदिराया मधूलक चेति म्वापि कुत्रापि स्त्रीक्लीयो स्यु । इय सगरी, इद रागरम् - नृत्यम्, नाटयम् । "नाच" इति लोके । इय कृत्या, इद मृत्यम् = अभिचारजदेवतम् , अभिचारोत्पलदेवता, देवतानाम. सद्देवतविशेष । कृत्या क्रियादेवतयोम्बिप भी धनादिभि ।' इति-(अम० ना. लि. पृ० ४२४ श्लोक १५८) । 'कृत्यो विद्विपि कायें च, कुत्या क्रियादिवोक्सो । इति च रभस' इनि--(अम० सु० व्या० पृ० ४२४ स्त० १ ५० ३७८) । इस मधूलिया, इद मघूलकम = मद्यम, मदिरा, सुरा । "शरार' इति लोके । मधूलकोऽजातमचे दीर्घपत्रे, मधुलिका । निशूरदीर्घगोधूमाम्भोजामधुरसासु च ।।' इति-(शि० को पृ० ७ दलोक ६७) । अयेति । अर्मधारय कर्मधारयसमासजिते, अन तत्पुरुपे नत्र रहिनतत्पुरुषसमास च सेनादय शब्दा' स्त्रोक्लीदयो स्यु । यथा नृसेनम् । पादपच्छायम । गोशालम् । इवनिशम् । एव नसेनत्यादयोऽपि बोध्या 1 कुत्रचित क्वापि, भावक्रमणो भाव कमणि च बुध्यसो अर्थाद् धुन ष्यत्र प्रत्ययान्ना शब्दा अपि स्त्रीनपुमक्यो म्यु । यथा---माहायक साहायिका, मैत्र्य मंत्री च । योऽन्नन्तोऽन्प्रत्ययान्तो द्विगु द्विगसमाम , एव आवत आप्रत्ययान्तश्च स्त्रीनपुसक्योर्भवत । अत्र न रुप्यते। यथा-त्रितक्षम वितक्षी । एवम-त्रिसटवम, विखट्वी इत्यादि । इति स्त्रीक्लोवलिङ्गानुशासनम् ।

·. अथ त्रिलिङ्गानुशासनम् । अथाधुना सरकादीनाभरणाभिधान्तान् स्वतस्त्रिलिङ्गवाचकशब्दानाह हेम:- (अभि० सं० लि. पृ०९ श्लोकः १२८-९) । स्वत-स्त्रिंलिङ्गः, सरको--ऽनुतष, शललः शले । करको-ऽब्दोपले, कोशः शिम्बाखड्गपिधानयोः ॥१॥ जीवः प्राणेषु, केदारे वलजः, पवने खलः । वहुलं वृत्त-नक्षत्र-पुरा-ऽऽद्या-ऽऽभरणा--ऽभिधा ॥२॥ अनयोख्यिा- स्वत इति । जीव इति च । 'स्वतस्त्रिलिङ्गः' इत्यधिकारः । अनुतर्षे सरकः, शले शलल:, अब्दोपले करकः, शिम्बाखड्गपिधानयोः कोशः, प्राणेषु जीव:, केदारे वलजः, पवने खलश्चते शब्दा उक्तार्थेपु स्वतस्त्रिलिङ्गा भवन्ति । यथा--सरकः, सरका, सरकम् = अनुतर्षः, शीधु- पानम् । 'सरको मदिरापात्रे मदिरापानमद्ययोः ।' इति--(अने० सं० पृ० ५७ श्लोक: १०५)। 'सरकं चपकं चास्त्री' इति । 'मणी शीधौ (थी) शीधु (थु) पाने सरकं मद्यभाजने ।' इति च- (वै० पृ० २५३ श्लोकः ३८) । 'सरकोऽस्त्री शीधुपाने शीधुपात्रेक्षुशीधुनोः । अच्छिन्ना- ध्वगपंवती च' इति च--(मे० पृ० १४ श्लोक: १६८) ।। शललः, शलली, शललम् = श्वाविल्लोम । "साही रोम" 'सेही रोम" इति च लोके। ‘अथ शल्ये शललशल्यको । श्वाविच्च तच्छलाकायां गललं शलमित्यपि ।' इति-(अभि० सं० अभि० चि० पृ० ४९ श्लोक: १२६६) । करकः, करका, करकम् = अब्दोपल:, मेघोपल: । 'करको दाडिमे पक्षिभेदे हस्ते कमण्डलौ । लट्वाकरजयोर्मेघोपले च' इति-- (अने० सं० पृ० ५० श्लोक : १४) । 'वर्षोपलस्तु करका' इति-- (अम० ना० लि. पृ० ३४ श्लोक: १२) । 'पुंस्यपि ।' 'वर्पो- पलस्तु करका करकोऽपि च दृश्यते ।' इति-(अ० व्या० अ० व्या० पृ० ३४ श्लोक: १२)। करकस्तु पुमान्पक्षिविशेपे दाडिमेऽपि च । द्वयोम॑घोपले, न स्त्री करके च कमण्डलो ।' इति च- (मे० पृ० ५ श्लोक : ५४-५) । कोगः, कोशी, कोशम् = शिम्बा, खड्गपिधानं च । 'कोशः कोप - पाणिनीयेऽपि--(१) (मवशिष्टलिङ्गम्) | सि• कोपृ. ४०४ सू० १८४ । २५१ ·२५२ मुकुन्दकोपे मम्मम्यान दवाव । कमर चपके दिव्य यंचय यानिनिम्बयो । जातीवामिपिचान इति (अन० म. ५० ४४५ 'गेर ५५० ५६०) । जीव जोदा नीयम् -प्राणा । जीव म्यात्रि दाचार्य द्रुमभद गरारिश। जीविजन च वा तु वचारा धनुषो गुणे । गिजिन भितिजीव गोवृत्ती इनि--(नाम० पृ० ४३ श्लोर ५३४) । वलज, वाना रजम् = कार क्षत्रम । 'मत इति लाये। वल्ज गोपुरे मम्य क्षयमगरयारपि । मदागारे, वरना तु पृथिव्या वरयापिति । इति--(अन० म० पृ. ६० ग्लोक १४७) । सन मा मग्म-पवनम । पछारना फ्टकना" इति च लोक । 'खल क्त्वे भुवि स्यान पूरे कपउपधम । इति-- (अने० म० पृ. ४० दलोक ४६४) । 'यल भूस्थान व वेप नीचराधमे विपु । इति-(मे. पृ० १४५ श्लोक ११)। 'अथ खल "ठ विष । इति च -(त्रि० १० पृ. ३७१ श्लोक ३६०) । बहुल , बहुरा बटुल्म = प्राज्यम कष्णवर्णश्च । बहुरा नीलिकाया म्यादेलाया गवि योपिति । फतिकामु स्त्रिया भूम्नि विहामि नपुसकम । पुस्यग्नो कृष्ण न वाच्यवस्थाग्यक्प्णयो ।' इनि- (मे० पृ० १५. नगर ११७)। अथवा बहुल रभ्यानुसारेण दाना प्रयोग वाम् । वृत्त च नमत्र च पुर च आद्य च आमरण च वृत्तन-भत्रयुगद्याभरणानि, ता अभिषा सञ्ना त्रिए स्यात । यत्त वना वृत्तम = अधोतम अतीन च। वृत्तोऽयोतेऽप्यनीतेऽति (पि) उत्तुलऽपि वृने मने (मत वृत) । दयलिङ्ग वा क्रीव उपचारित्रवृत्तिषु ।' इनि--(म. प० ५८ "गेर ६१) । नक्षत्र मशवा नपत्रम पुर पुरी पुरम गरीरम् गृहम पुर च। पुर नपुमा गहे दे-पाटीरपुत्रयो ॥ पुदीना दलावनी ना गुग्गुलगे न ना परि। इनि-(म. पृ. १२. "लोर ५८,५९). पाय, आया, आदम = आदिभवम प्रपमम अन्नीय च। आद्य आदिभव मुम्ब मध्य चापि निरिगर। पूर्वेण्या-भदा विधानाधा उनर वाचलिदान । इनि-(ना० २० मा० पृ. ४५ १० १०१} पुम्यादि पूयोरम्पप्रथमाद्या इति च-(अम० ना० लि. प० ३७. लोग ८०) । भामरण, आमरणा, आभरणम: याधारस्तु भूतपम । परिवारामरणे व इति-(भि. ग. अभि. नि. पृ०२८ र ६४० ६५७) । 'प्रलद्वारस्वामरण परिवारो विषम ॥ निम- (अम० ना०नि० ०२३८...)। अथ मम्मति मातारीन् हानान्नानिहारानमारानी च ममाहितान स्वन्धित वाचालना देन-(अभि. म. नि. ९.६० १३० १२३ या०)। भातर आमरपा हरीता-विभीती। तासा-दर-पिटा-स्पलिला विहङ्ग-नगे ।। - ·२५३ लिङ्गानुशासनवर्गः । पट: पुटो वटो बाटः कपाट-शकटो कटः । पेटो मठः कुण्ड-नीड-विषाणा-स्तूण-कश्ती ॥४॥ मुस्त कुथे-गुद-जृम्भ दाडिमाः पिठर प्रतिसर-पात्र-यन्दरा। नखरो वल्लूरो दरः पुर-इछत्रः कुवल-मृणाल-मण्डलाः ।।५।। नाल-प्रणाल-~-पटला--ऽर्गल--शृङ्खल--कन्दलाः । पूला-ऽवहेली कलश-कटाही पप्ठि रेण्वि-पु ।।६।। इति।। - - एप व्यारा- भल्लातक इति। पट इति । मस्त इति । नालेति च । हरीतकादी, तारकादी, विड. ङ्गादो, कपाटादो, कुण्डादौ, तूणादी, युधादी, पिठरादी, कुवलादी, नालादी, फूलादो, फलगादो चेतरेत रयोगो द्वन्द्व । एते भल्लातकादय इप्यन्ता शब्दा: स्वनस्पिलिङ्गाः स्युः । भल्लातकः, भल्लातकी, भल्लातकम् = वृक्षविशेषः । "भेलावा" इति लोके । 'वीरवृक्षोऽकारोऽग्निमुखी भल्लातकी विपु ।' इति--- (अम ना० लि. पृ० १४३ श्लोकः ४२) । 'भल्लातकस्तराभिदि' इति च--(ग० र० म० पृ० ३९ पं० ३९) । आमलनः, आमलकी, आमलकम् = दृक्षविशेषः । ''आंवला" इति लोके । तस्य फलमामलकामित्येके । 'तिप्यफला त्यामलको त्रिषु ॥ अमृता च वयस्था च' इति-(अम० ना० लि. पृ० १४७ ६लोकः ५७-८) । 'धात्रीफले त्यामलक घाया- मामलकी मता ।' इति च--(श० र० स० पृ० ३२ प० १३) । हरीतकः, हरीतकी, हरीतकम् वृक्षविशेपः। "हड़" इति लोके । 'हरीतकी हैमवती चेतकी श्रेयसी गिवा ॥' इनि--(अम० लि. पृ० १४८ श्लोक: ५९) । 'अभयायां हरीतकी।' इति च- (१० २० स० पृ० ४५ पं०५) । विभीतकः, विभीतकी, विभीतकम् = वृक्षविशेपः । “बहेड़ा" इति लोके। 'त्रिलिङ्गस्तु विभीतकः । नाऽक्षरतुप : कर्पफलो भूतावामः कलिद्रम : ।।' इति--- (अम० ना० लि. पृ० १४७ श्लोक : ५८) । तारकः, तारका, तारकम् = पाता। "रक्षक" "उद्धारक" इति वा लोके । वृत्तप्रभेदश्च । "तारको दैत्यभित्कर्णधारयो,-न द्वयोदृगि । कनीनिकायामृक्षे च न पुमां,- स्वातरि विपु ।' इति-(मे० पृ० ६ ग्लोक: १९) । माढमः, आढकी, आढकम् = परिमाणान्तरम्, मानभेदः, द्रोणचतुर्थायः । 'आढकी तु तुवा स्त्री, परिमाणान्तरे त्रिपु ।' इति--- (मे० पृ० ५ श्लोक: ४८) । 'आढक: स्मान्मानभेदे, तुवामाढकी मता ।' इति--(म० २० स० पृ० ७ पं १७) । 'शूपर्धिक चतुःप्रस्यं पानं स्यात्कंस आढकः।' इति । 'गौणी द्रोणाढकप्रस्याः' इति च- (प० २० मा० पृ. ७२ पं० ७, १३) । पिटकः, पिटका, पिटकम् = विस्फोटः । “मुहाँसा" 'फोड़ा" "फुसी" इति वा लोके । 'पिटकास्त्रिपु विस्फोटे, मञ्जूपायां पुनः पुमान् ।' इति-(मे० पृ० १० श्लोक: १२०) । विस्फोटा विटिका स्त्रियाम् ।' इति चागरमालायां वकारादिरपि' इति--(अम० ना० " . - ·मुकुन्दकोपे 'वर स्पावनभये ग(या)हनोपरयोरपि । यलग दिर मापमानमारमामयो ।' इनि--(मे० पृ. १३७८ लोर २१०१)। दर, दरी, दरम् = रमविगेर दरी गुहा बन्दरोनाली' इति 1 दरोन्त्री नभोगतेध, लायें त्वय दरम् ।' इति । 'कलगी पन्दरी दरी।' दनि न-(० पृ. २१२ लो ३७) । पुर, पुरी, पुरम - नगरम् । "शहर" इति लो। 'पुर पारिपुत्रेग्नेगुग्गलो तु पुमानम् ।' इति रमम' इति-- (अम० गु० धा. प. १४. न. १ प. १९) । 'पुर गरीरमियाहाहोरिगृहे पुरम् । पुरो गुग्गलरापातो, नगरे:पि पुर पुरी।' इति च धरणि' इति-(अम० मु० प्या. पृ० ४२६ न. ११० १५:)। छा, या, छत्रम् = पान्यारम् । “घनिग" इति लोके । 'मृतणे पायरे एत्रम्' इनि--(रा. निपृ० ४२५ दलोर ४०)। 'ना मिमावनिया युस्तुम्बुमिलीग्ध्रयो ।' इति च--(गि योपृ. ३४ श्लोर. ३७८) । पत्रपातपवित्रे. स्यादिलि हानुगामनायम्बरि बोध्यम् । दुबल, कुत्री, दुगलम् = वदरीवृक्षः, बदरीफल च । 'कन्यूदरी कोली' इति । दुबलोगन्दोम्या । 'को दुवल्फेनिले ॥ सौवीरं बार घोण्टापि' इति च--(अम० ना० लि. प. १४१ लोर ३६-७) : 'कुबर तूपले मुक्ता- फलेऽपि वुवलीफले ।' इति च--(नि० को. पृ० ४१ लोक ४५४)। मुसाल , मृणालो, मृगालम् = पयादेनारस्य मूत्रम् , दिमम्, मलादिमूलम् । "ममोडा" इति लोके । वीरणा- दिमूल च । 'मृगाल नलद कलीच, पुनपुमायोखिम ।' इति-(गि० को. पृ. ४३ इलोक. ४७०) । 'मृणाली पन्दी नाली' इति च--(4. पृ. २९२ श्लोक. ३८) । मण्डल, मण्डली, मण्डलम् = निवह , समूह , विम्बश्च । 'मण्डल परिधौ कोठे दो द्वादशराजसु । क्लीवे,-54 निवहे विम्ब त्रियु, पुमि नु कुकारे।' इति--(मै० पृ. १५३ श्लोक १२१)। "बिम्बोम्त्री, मण्डर वियु ।' इति च--(अR० ना० लि. पृ. ३५ श्लोर १५)। नाल, नाला, नालम् = पाण्ड, उत्पादिदण्ड, मृगाव । 'नाला (ल) न ना पयदण्डे, नाली शाक्कल(ड)म्बके । इति-(मे० पृ० १४७ श्लोक २८)। प्रणाल , प्रणाली, प्रगालम् -योवहा, पयः पदवी। 'पनारा" "पननाला" इसी च लोये । 'प्रणाल्यकटी पयोवहा ।' इनि-(० पृ० १५५ दोष २०) । 'यो प्रागे पयम पदयाम्' इति च--(अम. ना. लि. पृ० १०६ ला ३५)। पटर, पटली, पटलम् - दि,गृहाच्छादनम् । “छानि"' छप्पर" इति च लोके । 'पटल ग्रुपदिषो क्ली, न ना पिटक गगे । इनि--(० पृ० २६१ श्लोक ५२) । ग्रन्थमन्धौ तु पुस्त्रमाह पुरुषोतमदव --'उच्चाम परिवर्तश्च पटर काण्डमस्त्रियाम् ।' इति च--(त्रि० शे० पृ० ३११ लोग २५) । वर्गल , अर्गला, अर्गलम् = कपाटमध्यम्यो रोधर काप्यादिदण्ड । “आगरो' "गाल' "वडा" इति च लोके । 'कपाट- मरर तुल्ये, तद्विप्वम्मोगल न ना।' इति-(अम० ना० लि. पृ० १२२ श्लोक १७) । - ·लिंगानुशासनवर्गः । २५७ , - 'विदण्डस्त्वर्गला त्रयी ।' इति च-(वै० पृ० १६३ श्लोकः ५०)। शवलः, कला, शृङ्खलम् = निगडम् , बन्धनम् । 'शृङ्खला पुंस्कटीवस्त्रवन्धे चं, निगडै त्रिषु ।' इति-(मे० पृ० १५५ श्लोकः १४१) । कन्दलः कन्दली, केन्दलम् = कपाल:, उपरागः, नवाकुरः, कलध्वनिश्च । 'कन्दलं त्रिषु कपालेऽप्युपरागे नवांकुरे । कलध्वनी, कन्दली तु मृगगल्मप्रभेदयोः ।' इति- (मे० पृ० १५० ग्लोकः ६९, ७) । फूलः, पूली, पूलम् = वद्धतृणमञ्चयविगेपः, तृणपञ्चिका । "गट्ठा" "मुट्ठा" " वण्डल" इति च लोके { 'पूलोऽस्त्री तृणपञ्चिका ।' इति-(० पृ० १२८ श्लोकः ६४) । अवहेल:, अवहेला, अवहेलम् = अनादर: । 'रीढावमाननावनाप्यवहेलमसूर्भणम् ।' इति--(वै० पृ० ९७ श्लोक: १७२) । कलगः, कलगी, कलगम् = जलाधारविगेपः, घटः । "घड़ा" 'कलसा" इति च लोके । 'निपो घंट: कुटः कुम्भः करीर कलगी यी ।' इति--(वै० पृ० १६३ श्लोक: ५८) । 'कलम.' इति दन्त्यमकारान्तोऽपि । 'कलस: कलगोऽपि त्र ॥' इति-- (श० भे० प्र० पृ४ श्लोकः १८) । एवं गौडोऽपि । 'कटाहः, काही, कटाहम = कपरः, महिपी- शिशुः, द्वीपभेदश्च । 'कटाहो दालालिकः ।' इति । 'कटाहः करो लट्व' इति च---(वै० पृ० १६३ श्लोक: ५६) । 'सूपे च पाकपात्रे च कटाहो महिपीगिगी।' इति--(त्रि० शे० पृ० ३८१ श्लोकः ४५८) । 'जायमानविषाणाग्रे कटाहो महिपीगिगो ।' इति । 'कटाहो निरयेऽपि च ।' इति च--(हा० व० पृ० ४०८ श्लोक: २६१) । 'कटाहो घृततैलादिपाकपात्रेऽपि कपरे । स्तूपे कटांहः कूर्मपृष्ठे च महिपोशिशी।' इति-(वि० प्र० पृ० १८० ग्लोक: १६) । 'कटाहः कूर्मकर्परे । द्वीपस्य प्रभेदे स्यात्तलादेः पाकभाजने ॥ जायमानविपाणाग्रमहिपीगावकेऽपि च।' इति च-- (म पृ० १७६ श्लोक: १५) । अयं पप्ठः, इयं पष्ठी, इदं पण्ठि = पण्णां पूरणी । “छठवाँ" इति लोके । 'पप्ठी कात्यायनीतिथ्यो, स्त्रिघु पण्णां च पूरणे ।' इनि-(मे० पृ. ३९ ग्लोक: ९) । अयं रेणः, इय रेणुः, इद रेणु = धूलि: । "धूल" इति लोके । 'रेणु. स्त्रीपुसयोधूली पुलिङ्गः पर्पटे पुनः ।' इति-(मे० पृ० ४६ श्लोक. २५) । 'रेणस्तु पर्पटे । धूलो पुष्परागे च' इति चं--(ग० र० स० पृ० १०७ प० ४, ५) । अयं इप , इय इषुः, इदं इए = वाणः । "तीर" इति लोके । 'पत्री रोप इपईयो ।' इति--(अम० ना० लि. पृ० २६२ श्लोक: ८७) । अथाधना संक्षेपतः कान्तादीन् क्रमरहितान् स्वतस्त्रिलिङ्गवाचकगब्दानाह दुर्ग.- (दु. लिं० पृ० ४०-१-२ श्लोक: ८३-४-५) । हरीतक-विभीतक-तट-पुटम् ।। पेट-कवाट-वट-मठं दर-भल्लातक-विपाण-वल्लूरम् । शृङ्खल-पुरा-ऽऽमलक-वाट-मण्डल-कलश-कुवल-पात्रम् ॥ एते च सर्वलिंङ्गाः ॥इति।

·२५८ मुकुन्दको - मण्डल । अस्य व्याख्या- हरीतर्कति । पेटेति । एत इति । हरीतकादौ, पेटादो, दरादौ, शृखलादौ च समाहारो द्वन्द्व । 'सर्वलिङ्गा ' इत्यधिकार । एते हरीतकादय पात्रपन्तिा शन्दा सर्वलिङ्गा त्रिलिङ्गा भवन्ति । एषा व्याख्यादयस्तु प्राग्वद बोध्या । अथ सम्प्रति सक्षेपत क्रमरहितान् प्रतिसरादीन् दाडिमान्तान् स्वतस्त्रिलिङ्गवाचकशब्दा नाह पुरुपोत्तमदव -(त्रि० शे० पृ० ३९४ ५ श्लोक २१ त २४ या )। त्रिलिङ्ग्या तु प्रतिसर-स्फुलिङ्ग-नखरा-गंलाः । कन्दर शृङ्खल नाल वल्लूर-फल-मुस्तका जुम्भ-दच टाम्बन्ता एते स्त्रिया-मथ विभीतकः । हरीतका-ऽढक-तट-कबाटा-श्च गुणो वट ॥ शलभ भल्लातक कलश-कन्दली मृणाला-मलको दाडिम-श्च ङ्यन्ता. स्त्रिया-मिमे ।। एषां व्याख्या- त्रिलिग्यामिति । जृम्भ इति । मण्डलमिति च । त्रिलिडग्याम्' इत्यधिकार । प्रतिमरादी वल्लूगदौ, हरीतकादौ, कलशादी, मृणालादो चेतरेतरयोगो द्वन्द्व । एते प्रतिस रादयो दाडिमान्ता शब्दा विलिङ्ग्या नृस्टीक्लीवलिङ्गेषु भवन्ति । फल, फ्ली, फलम् - अस्थिखण्ड मागकसर प्रयोजनम, फलवान, कुसुमादिमम्भवश्च । 'फलवाला" इति लोके । फलान्यस्य सन्ति । फल फले धने बीजे निष्पत्ती भोगलाभयो । सस्य' इति केशव' इति-- (श• चिं० पृ० ३३२ स्त० १ १० ८, ९)। लाम निष्पत्ति भोगेषु बीजे फार घने फलम् । फली ताम्रादिफलके इति--(वै० पृ० २३४ श्लोक ५२) । फल हेतुसमुत्थे स्यात्फ्लके घ्युष्टलाभयो । जातीफले च कड्कोले सस्यवाणाप्रयोरपि । फलिया तु फली योषा त्रिफला यामपीप्यते ।' इति च--(श० र० स० पृ० २९८ प० १७)। मुस्तक', मुस्तका मुस्तकम् =ओषधिविशष , मुस्ता। मोथा इति लोक । मुस्ताया मुस्तक न स्त्री' इति--(व० पृ. ६१ श्लोक २००) । कुरुविन्दो भेषनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम ।' इति च--(अम० ना० लि. पृ० १८२ श्लोक १५६) ।एते प्रतिसरादय शब्दा स्त्रिया प्रत्ययान्ता भवन्ति, नतु डीबन्ला इत्यथ । गुण गुणी गुणम = गुणविशिष्ट, गुणवान् । 'गुणो मौर्यामप्रधाने रूपाद्रौ सूद इन्द्रिये । त्यागशौर्यादिसध्यादिसत्वाधावृत्तिरज्जुषु । शुवलादावपि बुद्धघा (वटया) च' इति- (मे० पृ. ४५ श्लोक १०) । 'भौर्वीसूदवृकोदरतन्त्वावृत्तीन्द्रियेषु पादौ । - , - ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २५९ सत्त्वादी सन्ध्यादौ त्यागादावप्रधानके च गुणः ।' इति च--(ना० र० मा० पृ० २४ पं० ५,६) । शलभः, शलभी, शलभम् = कीटभेदः, पतङ्गश्च । 'पतङ्गः गलभ: समी ।' इति-- (वै० पृ० २६ श्लोकः ४३) । शेषशब्दानां व्याख्या प्राक्कथिता । इमे विभीतकादयः शब्दा: स्त्रियां स्त्रीलिङ्गे ङयन्ता ङीप्प्रत्ययान्ता भवन्ति । करणे ल्युट् त्रिषु, यथा तस्य व्याख्यान इत्य-ऽदः । सूत्रकृद् भाष्यकृत् को-ऽसा-वनुमान इती-च्छति ॥” इति ।। अस्य व्याख्या- . करण इति । करणे करणकारके ल्युट् ल्युट्प्रत्ययान्तं पदं त्रिपु स्त्रीपुन्नपुंसकलिङ्गेषु । स्यादिति शेषः। यथा-तस्य व्याख्यान इति "तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः (४॥ ३।६६)" इति अदः पाणिनीयसूत्रमुदाहरणं भवति । सूत्रकृत् सूत्रकारक: पाणिनिः । भाप्यकृत् भाष्यकारकः पतञ्जलिश्च 'कोऽसावनुमानः" "इति" "भूवादयो धातवः । १३.१" इति सूत्रे भाष्ये अनुमानगब्दं पुंल्लिङ्गं प्रायुक्त' इति-(त्रि शे० टी० पृ० ३९५ पं० ३२त: ३६या०)। तथा च यादव:-(वै० पृ० २९२ श्लोकः ३७-८-६) । त्रिलिङ्ग्यां तु क्वचि-च्छुङ्गा कलशी कन्दरी दरी। पेटी पुटी पटी बाटी कवाटी पिटका वटी ।। अर्गला दाडिमी पात्री विडङ्गा कुवली तटी। मृणाली कन्दली नाली मुस्ता जृम्भा हरीतकी । त्रिजातकी गन्धिधना मठी स्थाने तपस्विनाम् ॥” इति ।। एषां व्याख्या- त्रिलिङ्यामिति । अर्गलेति । त्रिजातकीति च । 'त्रिलिङ्याम्' इत्यधिकारः । एते शुङ्गादयो मठ्यन्ता आवन्ता ङीवन्ताः स्त्रीलिङ्गा शब्दाः क्वचित् त्रिलिङ्यां पुंस्त्रीनपुंसकलिङ्गेषु भवन्ति । यथा---शृङ्गः, शुङ्गा, शुङ्गम् = पत्रकोसिका । "कली का कोप" इति लोके । 'पणं पतत्रं च, त्रयी शृङ्गाऽस्य (पत्रस्य) कोसिका।' इति-(वै० पृ० ४६ श्लोक: १७) । त्रिजातकः, त्रिजातकी, त्रिजातकम् = गन्धधना, गन्धसमूहः, त्रिसुगन्धिः, तुल्यानि त्वगेलापत्रकाणि । 'त्रिगन्ध- मेलात्वक्पौस्त्रिसुगन्धं त्रिजातकम् ।' इति--(वै० पृ० १७१ श्लोक: १५०) । मठः, मठी, मठम् = तपस्विनां स्थानम् । इहान्येषां शब्दानां व्याख्या प्राग्वद् बोध्या । । -

·मुकुन्दकोष
अमरोऽपि-(अम० ना० लि. पृ० ४६२ श्लोक ४२) ।
निपु पानी पुटी वाटी पेटी कुवल-दाडिमौ ।।' इति ॥
अस्य व्याख्या--
त्रिप्विनि । कुवलादी चतरेतरयोगो द्वन्द्व । त्रिपु इत्यधिकार । एते पात्र्यादय
शन्दा स्वतम्मिलिङ्गा स्यु । एपा शब्दाना व्याख्या तु प्राग्वद बोध्या ।
इति स्वतस्त्रिलिङ्गानुशासनम ।

·अथाभिधेयवल्लिङ्गानुशासनम् अथाधुनाऽभिधेयवल्लिङ्गजानमाह यादव:-(वै० पृ० २९२-२ श्लोक: ३१त: ४.या०)। गुण-द्रव्य-क्रिया-युक्तं ब्रुवन्तो वाच्यलिङ्गकाः ।। येना-ऽर्थः प्रस्तुतो नाम्ना तल्लिङ्ग वाच्यलिङ्गकम् । अस्य व्याख्या- गुणेति । गुणश्च द्रव्यं च क्रिया च गुणद्रव्य क्रियास्ताभिर्यद् युक्तं तद् वाच्यलिङ्गका अभिधेयलिङ्गा ब्रुवन्तः कथयन्त: । येन नाम्ना संजया अर्थः प्रस्तुतो भवति तल्लिङ्ग वाच्यलिङ्गक अभिधेयलिङ्गं स्यात् । उदाहरणानि तु लिङ्गानुशासनपरिगिप्टेऽमरोक्तो वक्ष्यति । न त्रिषु स्यु-विशिष्टार्थस्पर्शिनः पङ्कजादयः । भेद्यनिष्ठत्व------मेकार्थवृत्तिमात्रककारणम् ॥ अस्य व्याख्या- - नेति । ये पङ्कजादयः पद्मप्रभृतयो विशिष्टार्थस्पर्शिनः प्रसिद्धार्थवाचिनः, ते त्रिपु नृस्त्रीक्लीवलिङ्गेषु न स्युः । इह कार्थवृत्तिमात्रैककारणं भेद्य निष्ठत्वं विशेष्यनिष्ठता स्यात् । अतंत्रीकृत्य भेदोक्तिः कैश्चि-दाश्रीयते पुनः । ते स्यु-रर्थसमा यद्वत सत्त्वाद्या वाक्यगोचराः। अस्य व्यास्या- - अतंत्रीकृत्येति। या भेदोक्ति: विशेपव्याहार: अतंत्रीकृत्य पुनः कश्चिद् आधीयते, यद्वद् वाक्यगोचरा: सत्त्वाचा तद्वत्तेऽर्थसमाः स्युः । मचिका मतल्लिका प्रकाण्ड-मुद्ध-तल्लजी ।। अमीपु ना-ऽर्थलिङ्गता प्रशस्तवाचकेष्व-ऽपि ॥ २६१.

·२६२ मुकुन्दकोषे अस्य व्याख्या-- - %3D प्रास्ता मचचिकेनि । मचिका, मतल्लिका, प्रकाण्डम्, उद्घ , तल्ल जइवामीपु पञ्चसु प्रास्त- वाचकेषु कल्याणवाचकेवपि अरिङ्गना न स्यात्, अर्थादेते तु पञ्च नित्य द्रव्ये एव लिङ्गान्तरेण मामानाधिकरण्येऽपि स्वलिङ्ग न जहति (प्रगसावचनश्च ॥ २१॥६६॥) इति समास । कृष्ण- मदाप्यस्वादिवदेते नित्यममामा । यथा--अगस्त पुरुष = पुरुषमतल्लिका। प्रशस्तो ब्राह्मण ब्राह्मणमचर्चिका। प्रशस्ता गो = गोप्रकाण्डम् । प्रशस्तो मनुष्य = मनुष्योद्घ । कुमारी-कुमारीतल्लज । प्रकाण्ड पुस्यपि । 'प्रकाण्डो न स्त्री विटप मूलशासान्तरे तरो शस्त' इति-(मे० पृ. ४२ श्लोक ३१) । 'अस्त्री प्रकाण्डो विटपे तरुस्कन्धप्रशस्तयो ।' इति च रसभ इनि-(अम० म० व्या० पृ० ५३ स्त० २५० २०-१) योनिसम्बन्धवाचिन्यः पुत्राद्याः पुगिरो नरि ।। मानाद्या. स्त्रीगिरः स्त्रीत्वे विद्यासम्बन्धगोचराः। आचार्य-त्वि-गपाध्याय शिष्या याज्यार्थिका-स्तथा ।। शास्त्रार्या वैदिकार्था-३च स्थपति-श्रोत्रियादयः । अधिकारकृता मत्रि-स्थापत्याद्यभिघा-स्तथा ॥ भट्टारको भट्टरक भट्ट-स्तत्रभवान् भवान् । भगवान् पूज्यपाद-श्च देवा-चा-ऽर्चाथिका स्तथा । शत्रु मित्र श-शिल्प्या. प्राय-स्तद्व-न तु त्रिषु । एया व्याख्या- योनीति । या योनिमम्बन्धवाचिन्य पुगिर पुत्राद्या सुताद्यास्ते नरि पुसि स्यु । एव या योनिसम्बन्धवाचिन्य स्त्रीगिर मात्राद्या जनन्याद्यास्ता स्त्रीत्वे स्त्रिया स्यु । ये विद्यासम्बन्यगोचरा आचाम्या = मत्रम्यास्थान । ऋत्विजः= याजका , पुरोहिता । उपा. घ्याया = अध्यापया । गिप्या = अन्तै वासिन, दामनयोग्या । तथा याज्यार्यिका = यजमान वाचका । शाम्यायं =शास्त्रवाचा । वैदिकार्या = वैरिक्वाचका । स्थपनय = बृहस्पतिसव- क्र , जीवेप्टियाजकाश्च । श्रोत्रिया = छान्दमा, अधोतवेदा । ये अधिकारकृता मत्रिण = धीमचिवा, अमात्या । स्थापत्या =राज्ञा स्त्र्यागारे बहीरमाता । भट्टारक , भट्टर, भट्ट, तत्रभवान्, भवान्, भगवान्, पूज्यपादश्चंते मान्यक्तिवाचका । देवा =मुरा । अचा- पिंका-पूजावाचत्रा तथा गत्वाचा मित्रवाचका पण्डितवाचवा, सिल्पिवाचरा- चंने विपु त्रिलिङ्गापु न स्यु । ते तु प्रायो बहुधा तद्वत् प्रागुवनवद वोध्या । - ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २६३ वाच्यव-त्स्या-बहुव्रीहि-दिङ्नामसु तु स स्त्रियाम् ॥' इति ।। अस्य व्याख्या - वाच्यवदिति । बहुव्रीहिबहुव्रीहिसमासो वाच्यवदभिधेयवत्स्यात् यथा--वृद्धा भार्या यस्य स वृद्धभार्यः । वहुधनं यस्य स बहुधनः । वहुधनं यस्या सा बहुधना । बहुधनं यस्मिंस्तद् बहुधनं गृहम् । स बहुव्रीहिसमासो दिङ्नामसु दिशासंज्ञासु तु स्त्रियां स्यात् । यथा- उत्तरस्याः पूर्वस्याश्च दिशोरन्तरालं दिक् उत्तरपूर्वा-ईशानी । दक्षिणस्याः पूर्वस्याश्च दिशोरन्तरालं दिक् दक्षिणपूर्वा-आग्नेयी। 'दिङ नामान्यन्तराले' इत्यनेन बहुव्रीहिसमासः । अभिधेयलिङ्गमाह तथा चामर:--(अम० ना० लि. पृ० ४६३ श्लोकः ४४-५-६) वहुव्रीहि-रदिङ्नाम्ना-मुन्नेयं त-दुदाहृतम् ॥' इति ।। अस्य व्याख्या- - वह्विति । अदिङ नाम्नां दिग्भिन्नाभिधेयानां, बहुव्रीहिसमासः, अन्यलिङ्गभाक् अर्थाद् वाच्यलिङ्गः स्यात् । तदुदाहृतं तदुदाहरणं तु स्वयं उन्नेयम् । 'अदिङ नाम्नाम्' इति किम् । दक्षिणपूर्वा । स एवेह विशेषमाह-- कृतः कर्तर्य-ऽसंज्ञायां कृत्या:-कर्तरि-कर्मणि । अणाद्यन्ता-स्तेन रक्ताद्यर्थे नानार्थभेदकाः ।। अस्य व्याख्या- - कृत इति । असंज्ञायां अनभिधायां, कर्तरि कर्तृकारके, (कर्तरि कुन् ।) (३।४१३७) इत्यादिना विहिता विधेयाः । कृतः कृत्प्रत्ययाः कृत्प्रत्ययान्तगन्दा इत्यर्थः । परोपगा: वाच्य लिङ्गाः स्युः । यथा-करोतीति कर्ता पुमान्, की स्त्री, कर्तृ कलत्रम् । कुम्भकार मान, कुम्भकारी स्त्री, कुम्भकारं कुलम् । असंजायां किम् । 'संज्ञायां भृत-' (३।२।४६) इत्यादिना विहिता वाच्यलिङ्गा न स्युः । यथा-प्रजा= जनः, सन्ततिश्च । धनञ्जयः = अग्निः अर्जुनश्च । हरिः = विष्णुः । विश्वम्भर:-अच्युतः, इन्द्रश्च । विश्वम्भरा = भूमिः । कर्तरि किर कृतिः । कर्तरि कर्मणि च कृत्याः कृत्यप्रत्ययाः कृत्यप्रत्ययान्तशब्दा इत्यर्थः । उक्तं च-सुपा सम्मतकारिकायाम्-'कृत्याः पट ते समाख्याता: क्यपण्यतो भावकर्मणोः । तव्यानीयावनन्ता यत्केलिमः कर्मकर्त्तरि ।' इति-(श० चि० पृ० ६६२ स्तं २ पं० १५-६-७) । परगामिनो वाच्य लिङ्गाः स्युः । कर्तरि यथा-भव्यस्तरः, भव्या वराङ्गना, भव्यं कलेवरम् । “भव्यगेय- -- ·- - मुकुन्दकोX (३।४।६८)" इति कर्तरि यत् । वमतीति वास्तव्योऽयम् । वास्तव्या सा, धास्तव्य तत् । 'वसेस्तव्यत्तरि णिच्च" इति । वर्मणि यया-वनव्यो धर्मस्त्वया, कर्तव्या मक्ति । कार्यों घट , कार्या सृष्टि , कायं जगत् । 'कर्मणि ण्यत् । वर्तरि वर्मणोति विम् । भावे तु एधितव्य त्वया । भवितव्यम् । असजायामित्येव । भियो नद । उज्झत्युदमिति उद्धघो मद ।"भिद्योद्धयो नदे' इत्यनेन महाया क्यप् । अतस्तौ वालिङ्गो न स्याताम् । “तेन रक्त रागात् (४।२।१)" इत्याद्यर्थे विहिता ये अणादितद्धितप्रत्ययास्तदन्ता शब्दा नानानामनेकार्थाना भेदका विशेषणानि अनेकार्थविशेपणभूता विशिष्टत्वाद्वाध्यलिङ्गा । अथ वा । नानार्यभेदवा विशेष्या येषा ते वाच्य- लिङ्गा स्युः । यथा-मुड कुमेन रक्त कौङ कुम पट, कोड कुमी बाटी, कोङ कुम वस्त्रम् । एव कुसुम्भेन रक्त कोसुम्भ पट , कौसुम्भी शाटी, कोसुम्भ वास । “तेन रक्त रागादि" इत्यण् । लाक्षया रक्तो लाक्षिक पट, लाक्षिकी शाटी, लाशिक वमनम् । "लक्षिारोचनात् ठक्" इत्यनेन ठक् । कृत्तिकाभिर्युक्ता, कात्तिकी = रात्रि पौर्णमामी वा । “नक्षत्रेण युक्त काल " इत्यनेनाण् । "टिटेढति" ङो । वसिष्ठेन दृष्ट वासिष्ठ साम । “दृष्ट साम" इत्यनेनाण । वसिष्ठेन दृष्टो मत्र वामिष्ठ, वमिष्ठेन दृष्टा ऋक् वासिष्ठी । इति । प्रजापतिना प्रोक्त प्राजापत्य । "तेन प्रोक्तम्" इत्यनेन पयप्रत्यय । अणाद्यन्ता इत्यादिशब्दाद् ग्रामे भवो ग्राम्य पुम्प , ग्राम्या स्त्री, ग्राम्य वस्त्रम् । 'ग्रामाद्यखौ" इत्यनेन यत्प्रत्यय । रक्ताद्यर्थे इत्यादिशब्दान्मथुराया आगतो माथुरोऽयं पुरुष ।"तत आगत इय मायुरी स्त्री । “टिदेति डीप'"यस्येति च" इत्यनेनालोप । मथ्यन्ते रिपवो यस्या सा मथुरा । तथा च प्रयोग.-'मथुरा भगवान्यत्र नित्य सनिहितो हरि'- इति भागवतम् । षट्सञका-स्त्रिषु समा युष्म-दस्य-त्तिड्-ऽव्ययम् ॥” इति । अस्य व्याख्या- पडिति । "प्णान्ता षट्--(११०२४)" इति च (१३०२५)" इति सूत्राभ्या वृतपटसज्ञा पान्त-नान्तसख्या कतिशब्दश्च त्रिपु विलिड भ्या सर्वेषु लिङ्ग समा सहपा तुल्यरूपा नित्य बहुषु वर्तमाना अतो बहुवचनान्ताश्चैत्यर्थ । यथा-- घडिमा पडिमानि कुलानि । पञ्चते नरों, पञ्चना स्त्रिया, पञ्चतानि फलानि । कति पुमाम , कति पुरुषा, कति घटा, कति स्त्रिय , कति घटय , कति कुलानि, कति गृहाणि । कतिशब्द स्वभावाद् बहुवचनवाची । 'पत्न्य क्त्यभ- वन्प्रभो' इति भागवतम् । युष्मदस्मच्छब्दौ तिङन्तपदान्यव्ययानि च त्रिषु त्रिलिङ्गेषु समानि लिङ्गकृतविशेषरहितानीत्यर्थ । युष्मच्छब्दो यथा--त्व पुमान देव, त्व स्त्री देवी, त्व फल ब्रह्म । अस्मच्छन्दो यया--अह पुमान्, आवा पुमासो, वयं पुमाप्त , अह स्त्री, आवा स्त्रियो, " पडिमे नरा, स्त्रिय, 4 ·लिङ्गानुशासनवर्गः । - २६५ -- : वयं स्त्रियः, अहं कलत्रं, आवां कलत्रे, वयं कलत्राणि । तिङ यथा-पुरुपः पचति , स्त्री पचति, कुलं पचति । घटो भवति, स्थाली भवति, पात्रं भवति, एवं दारा भवन्तीत्यादि । अव्ययं यथा--उच्चः तरुः, उच्चैः दाराः । उच्चैः स्त्री, उच्चैः शाला, उच्चैः कलत्रम्, उच्च- गुहम् । तत्र ग्रामे, तत्र शालायाम् , तत्र नगरे । अत्र विशेषमाह यादव:--(वै० पृ. २९३ श्लोक: ४८-९) । कृतः कर्तर्य-ऽसंज्ञायां कृत्या'द्या ल्युट्' च कारके । सर्वनामा'न्य-ऽणाद्या-श्च तद्धिताः सञया विना ॥ तद्धिता-श्चतुरा ये सङ्केता-कृतकाह्वयाः । पट्सज्ञा युष्म-दस्म-च्च त्रिषु लिङ्गेष्व-ऽभेदवत् ॥इति ।। अनयोख्यिा- कृत इति । तद्धिता इति च । असंज्ञायां अनभिधायां कतरि कर्तृकारके कृतः कृत्प्रत्ययान्तशब्दाः कृत्याद्याः शब्दा: कारके करण कारके ल्युट ल्युट्प्रत्ययान्तशब्दाश्चैते वाच्य- लिङ्गाः स्युः । ल्युट्प्रत्ययान्ता यथा-व्याख्यानः, अनुमानः । सर्वनामानि सर्वादीनि सर्वनाम- संज्ञकानि । सञया विना ये अणाद्या अण्प्रत्ययाद्यास्तद्धिताः, ये चतुरर्थ्यां चतुर्थिकाः तद्धिताः, ये सङ्केतात्कृतकाह्वयाश्चैते वाच्यलिङ्गाः स्युः । पटसञ्जाः पान्तनान्तसंख्या, युष्म- दस्मच्चते त्रिषु लिङ्गेषु पुंस्त्रीनपुंसकलिङ्गेषु अभेदवत् समानरूपवत् भवन्ति । दुर्गसिंहोऽपि-(दु० लि. पृ० ४२ श्लोक: ८५) । ष्णान्ता संख्या-लिङ्गा कत्य-ऽव्यय-युष्म-दस्म-च्च ॥' इति ।। पाणिनीयेऽपि-~(१) (कृत्याश्च) ॥ कृत्यप्रत्ययान्तास्त्रिपु स्युः । सि० को० पृ० ४०४ सू० १९० । (२) (करणाधिकरणयोयुट् च) ॥ करणाधिकरणयोयुट्प्रत्ययान्तस्त्रिपु स्यात् । सि० को० पृ० ४०४ सू० १९१। (३) (सर्वादीनि सर्वनामानि) एतानि त्रिपु स्युः । सि० को० पृ० ४०४ सू० १९२ । पाणिनीयेऽपि-~(४) (ष्णान्ता संख्या) ॥ पान्ता नान्ता च संख्ये विपु लिङ्गेपु अभेदवत्समानरूपवत्स्तः । सि० को० पृ० ४०४ सू० १८७ । (शिष्टा परवत्) ॥ एकः पुरुषः, एका स्त्री, एक कुलम् । सि० कौ० पृ० ४०४ सू० १८८ । (५) (कतियुष्मदस्मदः) एतेऽलिङ्गकाः स्युः, लिङ्गरहिता समानरूपा इत्यर्थः । सि० को० पृ० ०४४ सू० १८६। (६) (अव्ययम्) । (स्वरादिनिपातमव्ययम्) ॥ स्वरादयो निपाताश्चाव्ययसंज्ञाः स्युः । एतेऽरि ·२६६ मुकुन्दकोपे म्यापास्या- गाति । वति अव्यप च युप्मच्च अम्मति समाहारी द्वन्द । णान्ता पान- नकारान्ना सम्या, पति, अव्ययानि युष्मदस्मच्छन्द्रौ च अलिगा पुत्रोकलीरिजरहिता अर्थात् ममानरूपा भवन्ति । हेमोऽपि-(अभि० म० f० पृ० १० लोक १३७)। प्णान्ता संम्या इति युष्मदस्म-च स्यु-रलिगया । पद वाक्य-मन्यय चे-त्य-सस्य च तद् बहुलम् ।। १॥ इति ।। अम्य इस्पा- णान्तति । मुगमिद पद्यम् । इत्यभिधेयवल्लिङ्गानुगासन ममाप्तम् । अनिङ्गका स्य । सि. को पृ. ४०४ सू० १८५ । तत्र विशेष-~(गुणवचन) । शुक्ल पट, शुक्ला पटी, शुक्र वस्त्रम् । (गणवचनमुकारान्त नपुमक च) ॥ त्रिलिङ्गमित्यर्थ । पटु परयो, पटु । सि० को० पृ. ४०४ सू. १८९॥

·अथ लिङ्गानुशासनपरिशिष्टम् । तत्र विगेपमाह यादव:- (० पृ० २९३ श्लोक: ५०)। कृ-तद्धित-समासाख्या प्रसिद्धाख्ये च लिङ्गिनि । तद्यथा चक्रभृद् विष्णु-लताभेदा-ऽभिधा यथा ॥” इति । अस्प व्यास्ता कृदिति । वृदाच्या च तद्धितात्या च नमामास्या च कृत्तद्धितगमासाख्या । "द्वन्द्वान्ते श्रूय- माणपदं प्रत्येकमभि सम्बध्यते" इति । या कृत्तद्धितगमामायामा प्रनिद्धास्ये न्यातसनके लिङ्गिनि लिङ्गवति भवति । नद्यया-उतानां वल्लीनां भेदास्तेपामभिधा संजा लताभेदाभिधा । इति । अथेदानी मितरेतरयोगद्वन्द्वसमासे तत्पुरुष समासे च लिङ्गज्ञानमाहामर:-(भम ० ना० लि. पृ० ४६२ श्लोक: ४२) । परलिङ्गं स्वप्रधाने द्वन्द्वे तत्पुरुपेऽपि तत् ॥” इति ।। अश्य प्यारया- परेति । द्वन्द्वकत्वस्याव्ययीभावस्य च लिङ्गं प्रागुक्तम् । स्वप्रधाने उभयपदप्रधाने इत- रेतराश्ये द्वन्द्वसमासे त्र तत्तुरूपे तत्पुरुषसमासे च यत्परलिङ्गमग्रिमपदस्थं लिङ्गं तदेव लिङ्ग भवति । अथ वा। स्त्र समस्यमाना: पदार्थाः प्रधानं यम तस्मिन्नितरेतरयोगद्वन्दे परपदस्य यल्लिङ्गं तदेव लिङ्गं स्यात् । तत्र "परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः (२।४।२६)" इति पाणिनि- सूत्रम् । तत्र द्वन्द्वे यथा-कुकुटश्च मयूरी च कुकुटमयू-विमे। मयूरी च कुकुटश्च मयूरीकुक्कुटा- विमौ । तत्पुरुष यथा-धान्येनार्थो धान्यार्थः । सर्पाद्रीति: सर्पभीति: । सद्धियं सर्पभयम् । वाप्या अश्वः वाप्यश्वः । कुलस्य प्राह्मण: कुलब्राह्मणः । ब्राह्मणस्य कुलम् ब्राह्मणकुलम्। राजः पुत्री राजपुत्री । द्वितीयस्य भिक्षा द्वितीयभिक्षा । अर्द्ध पिप्पल्या: अद्धपिप्पली । 'अर्द्ध नपुंसकम्" इति । क्लीवे किम् । ग्रामस्य अर्द्धः, ग्रामार्द्धः । तथा च हेमचन्द्रः-(अभि० सं० लि. पृ० ९ श्लोकः १३४) । परलिङ्गो द्वन्द्वों-ऽशी' इति । . . २६७ 1 ·२६८ मुकुन्दकोपे - यस्थ व्यास्या- परेति । द्वन्दो द्वन्द्वममाम, अभी तत्पुरुषसमासपच तयो परलिङ्ग परपदस्यलिङ्ग. मित्यर्थ । उदाहरण तु प्रागुनम् । यादवस्दिह दिगेपमाह-(वै प० २९३ कोक, ५१.२) । द्वन्द्व-स्तत्पुरुषो-ऽप्य-ऽन्त्यलिङ्गो-श्ववडनी नरि। त-वो-सयशावरात्राहा-च टजन्तका:। क्लीवे सख्यापर रात्र-मर्या-न्ना पञ्चसायं-ऽना ।"इति।। अस्य वास्पा- द्वन्द्व इनि । क्लीव इति च । द्वन्दो द्वन्द्वममास तत्पुरुष तत्पुरुषममामोऽपि अन्त्यलिङ्ग परपदस्थलिङ्ग स्यात । यया--अश्वश्च बहवा च अस्वयहवी नरि पुलिङ्गे स्याताम् । तपव उक्षावधी । जिन्ता प्रत्ययान्ना अह्नरावाहाश्च पुमि स्यु । सस्थापर रात्र क्लीवे स्यात । अर्थात्पर रात्र ना पुमान् पुलिङ्ग स्यादित्ययं । पञ्चवारी अना अपुमान् स्त्रीक्लीबयो स्यादित्या- गय । यया-पञ्चगारी पञ्चवारि। गंगोदाहरणानि प्रागुवनानि । अदानीमिहोनस्यापवादमाहामर --(अम. ना० लि. पृ० ४६३ श्लोर ४३) । अन्तिा प्राद्यऽल-प्राप्ता-पन्नपूर्वा परोपगाः। तद्धितायें द्विगुः संन्या--सर्वनाम--तदन्तकाः ।। अस्य प्यास्या- इदम, विप्रार्थ वस्त्रम् अन्तिा इनि-अर्थोऽन्ते येषा ते अर्थान्त शब्दा' । प्रादय उपसर्गा पूर्वे आदी येषा ते प्रादिपूर्वाश्च अलपूर्वाश्च प्राप्तपूर्वाश्च आपन्नपूर्वाश्चेति प्राद्यलप्राप्तापन्नपूर्वा शब्दाश्च परोपगा परगामिन वायलिङ्गा इत्यर्थ । यथा-द्विजाय-अयम् , द्विजा सूप । द्विजाय-इयम् । द्विभार्या यवागू । द्विजाय-इदम् , द्विआर्य पय एव विप्राय-अयम्, विप्रार्थो वेद । विप्राय- ।" अर्थेन नित्यसमास सर्व (विशेष्य )लिङ्गता " (वा० ॥१॥३६) इति । प्रादिपूर्वो यया-आचार्य प्रगत -प्राचार्य । वर प्रगत -प्रवर । 'प्रादयो गताद्यय प्रथमया' (वा. } इनि समाम । 'अत्यादय क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया' (वा २।२।१८) इति समास 1 अतिक्रान्ती मालामतिमालोऽय हार । अतिक्रान्ता मालामतिमालेयम् । अतिक्रान्त मालामतिमालमिदम् । खटवामतिक्रान्तोऽतिखट्द । 'प्रवादय अष्टाद्यर्थे तृतीयया' (वा० इति ममाम । अवष्ट कोक्लिया-अवकोक्लि ! पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुा' (वा० ·- लिङ्गानुशासनवर्गः। २६९ इति समासः । परिग्लानोऽध्ययनाय- पर्यध्ययनः । "निरादयः कान्नाद्यर्थे पञ्चम्या (वा० इति समासः । निष्कान्त: फोगाम्या:-निकोशाम्बिः । अलं पूर्वो यथा-'अलकुमायें इत्यलकुमारिरयम् । अलमारिरियम् । अलकृमारि इदम् । अलंजीविकाय अलंजीविकः । अलंजीविका स्त्री। अलजीविकमिदम् । प्राप्तपूर्वो यथा--प्राप्तो जीविकाम् , प्रालजीविको द्विजः । प्राप्तजीविका स्त्री । प्राप्तजीविकामिदम् । आपन्नपूर्वो यथा---- आपन्नो जीविका आपन्नजीविको विप्रः । आपन्तजीविका विप्रा आपन्नजीविक कुलम् । 'द्विगप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः ।" इत्यनेन परलिङ्गताप्रतिपंध: ममासश्च । तद्धितार्यो यो द्विगुः स वायलिङ्गः । यथा--पञ्चसु कपालेषु संस्कृत: पुरोडागः (हविविगेपः) पञ्चकपालः, पञ्चकपाला, पञ्चकपालं हविः । 'संख्यापूर्वी द्विगुः (२।११५२) ।" "संस्कृतं भक्षाः (४।२।१६)" इत्यण् । "द्विगो गनपत्ये (४।१८८)" इत्यणो लुक् । संन्या संन्याशब्दाः, सर्वनामानि सर्वनामसंन काः, तदन्तकारच परलिङ्गभाजः वाच्य- लिङ्गाः स्युरित्यर्थः । संख्या यथा-एक: पुमान्, एका स्त्री, एक कुलम् । द्वौ पुमांसो, द्वे स्त्रियो, द्वे कुले । त्रयः पुमांसः, तिन्नः स्त्रियः, श्रीणि कुलानि । चत्वारो ब्राह्मणः, चतस्रो ब्राह्मण्यः, चत्वारि मित्राणि, चत्वारि वस्याणि । बहवो जनाः, बह्वयो रमण्यः, बहूनि धनानि । पटसंशकाः प्रागुक्ताः, विंगत्यादीनां लिङ्गमपि प्रागुक्तम् । मतादिकानां लिङ्ग तु नपुंसकलिङ्गानुशासन एवोक्तम् । सर्वनाम यथा--सों देशः, सर्वा नदी, सर्व जलम् । नर्वे पुरुषाः, सर्वाः स्त्रियः, मर्वाणि कुलानि । एवं परः पुमान्, परा स्त्री, परं कुलम् । देवदत्तो नाम कश्चित्, देवदत्ता नाम काचित्, देवदत्तं नाम किञ्चित् । एवमन्येऽपि ये यस्मिन्नभिधेयेऽभिधीयन्ते ते तद्वद्वाच्यलिङ्गा एव सिद्धाः । संख्यान्तको यथा--ऊनत्र यः, ऊन- तिस्रः, ऊनत्रीणि । मर्वनामान्तको यथा--परमसर्वः परमसर्वाः, परमसर्वम् । इति । तथा च यादवः--(वै० पृ० २६३-४ श्लोक : ५२-३) । त्रिष्व-ऽर्थः प्राक्चतुर्थ्यन्त-स्तद्धितार्थो द्विगु-स्त्रिषु । प्रादि-प्राप्ता-ल-मापन्ना-त्परं च प्रवरो यथा ।। प्राप्तार्थो-ऽलकुमारिश्च' ॥ इति ।। - . अस्य व्यात्या- विप्विति । प्राक्चतुर्थ्यन्तो योऽर्थः अर्थशब्द: स विपु पुंस्त्रीवलीवलिङ्गेषु स्यात् । तद्वितार्यो यो द्विगुद्धिगुसमास: सोऽपि त्रिषु पुंस्त्रीक्लीवलिङ्गेपु स्यात् । प्रादयश्च प्राप्तं च अलं च आपन्नं चैपां समाहारः प्रादिप्राप्तालमापन्नं तस्मात्परं विशेष्यमुपगच्छन्ति विशेप्य- लिङ्गा इत्यर्थः । यथा--प्रवरः, प्राप्तार्थः, अलकुमारिश्चेति । - ·२७० मुकुन्दको हेमचन्द्राऽपि--(अभि० म० लि. पृ. ६ श्लोक १३४)। डे-ऽयों वाच्यवत् ॥ इति ॥ अस्प व्याख्या- छ इति । चतुभ्यंयंवोऽयंगदोन्ने यस्य म वाच्यवत् वायलिङ्ग स्यादित्ययं । ङग्रहणाद घान्यनार्यो धान्यायं इयेव । अर्थग्रहणात्तुण्डर हिराम येव । म एवापत्यादीन्नियतलिङ्गवाचामन्दानाह- (अभि० स० लि. पृ० ९श्लोक १३४) । अपत्य-मिति नियता ॥ इति ॥ अस्प गम्चा- अपमिति । उपत्यादयो नियना निश्चितलिङ्गा अव्युत्पन्ना स्युरित्यर्य । यथा- अपत्य दुहिता पुत्रश्च । रक्ष पुमान् स्त्री च । वेदा प्रमाणम्, स्मृतय प्रमाणम् । विद्या गुण, शोय गुण । अमरोऽपि-(अम• ना० लि. पृ० ५३ श्लोक २७) । मतल्लिका मचिका प्रकाण्ड-मुद्ध-तल्लजो। प्रशस्तवाचकान्य-ऽमूनि' ॥ इति ॥ अस्य व्यख्यिा- मतल्लिनि । एते मल्लिकादय शब्दा नियतलिङ्गा, न नु विशेष्यनिघ्ना । अव्युत्प- नारचेति प्राञ्च । एपा व्यास्योदाहरणानि प्रागुक्तानि । स एव गुणादियोगोपाधिवशत परगामिनो ये शब्दास्तेषा लिङ्गज्ञानमाह-(अम० ना० पृ० ४६३ श्लोक ४४)। गुण-द्रव्य-किया-योगो-पाधय परगामिन ॥' इति ।। अस्प व्याख्या गुणेति । गुणद्रव्यत्रियाणा योग उपाधिनिमित्त येषा ते परगामिन । अय वा गुणयोगन द्रव्ययोगेन क्रियायोगेन च य उपाधिर्विशेषण तेन धर्मिणिप्रवृत्तास्ते धमिलिङ्गभाज परगामिन स्युरित्यर्थ । गुणयोगेन (गुणवाची) यथा-गन्धवानश्मा, गन्धवती पृथिवी, गन्धवत्कुसुभम् । शुक्ल पट, मुक्ला शाटी शुक्ल वस्त्रम। एव विद्वान्, दिदुपो, विद्वत् । द्रव्ययोगेन (द्रव्यो पाधि ) यथा--दण्डी पुमान् दण्डि गृह्म । क्रियायोगेन (श्यिोपाधि ) यथा-- पाचक पुमान, पाचिका स्त्री, पाचक गृहम् । दण्डिनी स्त्री, ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २७१ तथा च हेमचन्द्र :- (अभि० सं० लिं० पृ. ९ श्लोकः १३४) । अस्त्र्या-ऽऽरोपाभावे गुणवृत्ते-राश्रया-द्वचन--लिङ्गाः ।।१।। इति । अस्य व्याख्या अस्त्रीति । आरोपस्याभाव : आरोपाभावः स्त्रिया वर्जितारोपाभावस्तस्मिन्, गुणो विशे- पणं प्रवृत्तिनिमित्तं तदाश्रया वृत्तिर्यस्य तस्य विशेषणवशाद्वचनं लिङ्ग च भवतः । प्रवृत्तिनिमित्तस्य गुण द्रव्यक्रियाभेदात् त्रैविध्यम् । गुणवाची, द्रव्यवाची, क्रियावाची चेति । अस्त्रीति किम् । धवनाम्नो योगात्तद्भार्यायामध्यारोपेऽप्याश्रय लिङ्गतैव प्रप्ठस्य भार्या स एवायमित्यभेदोपचारेऽपि प्रष्ठी । एवं वरुणानि इन्द्राणी इत्यादयः । दुर्गोऽपि-(दु. लिं० पृ० ४२ श्लोकः ८५)। गुणादयो वाच्यलिङ्गकाः शेषाः ॥' इति ।। अस्य व्याख्या- -- गुणेति । गुणादयो गुणवचनप्रभृतयो वाच्यमभिधेयं तस्यैव लिङ्ग येपामिति । शेषाः परिशिष्टा गुणादयो गुणप्रभृतयो वाच्यलिङ्ग का अभिधेयलिङ्गकाः स्युः । आदिग्रह्णात् संख्या सर्वनामसज्ञाकृताश्चेत्यर्थः । इह प्रसङ्गवशतः क्रियाणां विशेषणान्तराण्याहामर:--(अम० ना० लि. पृ० ३२२ श्लोकः ५७) । कामं प्रकामं पर्याप्तं निकामे-ष्टं यथेप्सितम् ॥” इति ।। अस्य व्याख्या- काममिति । निकामं च इष्टं चैतयोः समाहारो निकामेप्टम् । कामम् , प्रकामम् , पर्याप्तम् , निकामम् , इष्टम् , यथेप्सितं चैतानि षट् क्रियाविशेषणानि स्युः । यथा---'कामं रामो भुङ्क्ते स्म ।' अथेदानीमिह विशेपमाह हेमचन्द्रः---(अभि० सं० लिं० पृ० १० श्लोक : १३५-६)। प्रकृते-लिङ्ग-वचने वाधन्ते स्वार्थिकाः क्वचित् । प्रकृति--हरीतक्यादिर्न लिङ्ग-मतिवर्तते ॥२॥ A अस्य व्याख्या- प्रकृतेरिति । लिङ्गं च वचनं च लिङ्गवचने ते प्रकृतेः प्रकृतित: क्वचित्स्वार्थिका बाधन्ते ।

·- २७२ मुकुन्दकोपे यया-दन्ना कुटी कुटीर । हरीताधा फल हरीतकी, हरीनक्यो, हरीतस्य । प्रकृतिहरीतक्यादि लिंग न अनिवतंत । तथा चामर-~-द्विहीन प्रसवे मत्र, हरीतक्यादय म्बियाम् ।' इति- (अम० ना० लि. पृ० १३४ दलोर १८) । आदिना कोगातकी कटी द्राक्षे यादि। वचन तु खलतिकादि-बह्वर्था ना-त्येति पूर्वपदभूता । अस्थ थास्था- वचन मिति । खलतिकस्यादूरभवानि वनानि सल्तिक वनानि प्रकृतिवचन नात्यनि । एव बहर्या पूर्वपदमता प्रकृतिवंचन ना यति । यया-पञ्चाला कुरव । स्त्रीपुन्नपुसकाना सह वचने स्या-त्पर लिगम् ॥३॥ इति । अस्य यात्रा- - - स्त्रीति । स्त्री च पुमाश्म नपुमक चेति स्त्रीपुन्नपसकानि तेषा सह वचन सति तदा पर लिङ्ग म्यान । स्त्रीपुसयो पुलिगम । यथा-शाटी च स च तो । स्त्रीनपुसक्यो नमकम् । यथा-रना च फल च ते । पुन्नपुसक्यो नपुसकम् । यथा-वृक्षश्च फल च ते । स्त्रीपुन्न'माना नपुमकम । लता च वृक्षश्च फल च तानि । -(२०१० २९४ श्लोक ५३ त ५८ या०) पुमान् स्त्रीपुसयो-युतौ ॥ ग्राम्या-ऽनेकराफा-ऽवाल-बहुपश्व-ऽन्वये स्त्रिय. । क्ल्यक्लीयुतो पणक्य वा व्यक्त्यादिलपि युक्तवत् । तया च यादव- ... अस्य व्याख्या-- पुमानिनि । स्त्रीपुमयो योपित्पुरुषयोयुनो योग पुमान् पुलिङ्ग स्यात् । ग्राम्याश्च अनकापाश्च आबालाश्च बहुपशवश्चेति ग्राम्यानेक्शावालबहुपशवम्तषा अन्वय सन्तती स्त्रिय स्त्रीलिङ्गा स्यु । क्ल्यकीयुतौ नपुसक्स्य अनपुसक्यो पुस्त्रियोश्च मुतौ योग अथवा पणक्य नपुसकानामंक्य यदि तदा नपुसकलिङ्ग स्यात । उदाहरण तु प्रागुक्तम् । व्यक्त्यादिलुपि एक्सपममासे युक्नल्लिङ्ग वोध्यम् । यथा-माता च पिता च पितरी इत्यादि। परव-द्वा-अनुवादेषु तिड-ऽव्यय-मलिङ्गकम् । यस्य व्यास्या- परेति । वा अथवा अनुवादपु ज्ञातार्थप्रतिपादनेषु परवत यतारपदस्थ लिङ्ग तदैव लिङ्ग ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २७३ स्यात् । तिङ् तिङ प्रत्ययः, अव्ययं स्वरादिनिपातश्च अलिङ्गक निलिङ्गक अर्थात्समानलिङ्गं स्यात् । अचः पुंसि, हलो दीर्घाः स्त्रियां, लोपध-न-त्र-साः । पण्डे सर्वे, गुण---द्रव्य--क्रियायुक्तार्थका-स्त्रिपु ।। अस्य व्याख्या अच इति । अचः अजन्तगव्दाः पुंसि पुंलिङ्गे स्युः । हल: व्यञ्जनान्ता: शब्दा:, दीर्घा दीर्घस्वरान्तशब्दाश्च स्त्रियां स्त्रीलिङ्गे स्युः । लोपधश्च नश्च त्रश्च सश्चेति लोपधनासाः अल्लिकारोपधो नान्तस्त्रान्तः सान्तश्चैते सर्वे गन्दा: पण्डे नपुंसकलिङ्गं स्यः । गुणश्च द्रव्यं च क्रिया चेति गुणद्रव्यक्रियास्ताभिर्युक्तार्थका ये शब्दास्ते त्रिपु स्त्रीपुनपुंसकलिङ्गेषु भवन्ति । वहुत्व-मेकता च स्या-ज्जात्याख्यायां यथा यवाः ।। यव-श्च व्रीहयो ब्रीहि-रित्य-थ स्या-द्विशाखयोः । द्वित्वं वहुवच-श्चै-वं द्वयं प्रोष्ठपदास्व-ऽपि ॥ अस्य व्याख्या-- बहुत्वमिति । यव इति च । जात्याख्यायां जातिसंज्ञायां, बहुत्वं वहुवचनं, एकता एकवचनं च स्यात् । यवा: यवः । ग्रीहय. व्रीहिः ।' इति । अथ विशाखयोनक्षत्रविशेषयोः, द्वित्वं द्विवचनं, बहुवचः बहुवचनं च स्यात् । यथा--विशाखयोः विशाखासु । एवं प्रोप्ठपदासु पूर्वाभाद्रपदासु अपि द्वयं द्वित्वं बहुत्वं च स्यात् । यथा--प्रोप्ठपदयोः प्रोष्ठपदासु । इति । अनेक-मिति शब्दस्य तद्विशेष्यस्य चै- संख्यार्थस्या-ऽबहुव्रीहे-यथा-ऽनेका वधू-रिति ॥इति।। अस्य व्याख्या- अनेकमिति । अवहुव्रीहेबहुव्रीहि समासवर्जितस्य संख्यार्थस्य संख्यावाचकस्य अने कं इति शब्दस्य तस्य विशेष्यस्य भेद्यस्य च एकता लिङ्गवचनयोरेक्यं स्यात् । यथा--अनेका वध: । इति । अमरस्तु शूद्रवर्गे सर्वलिङ्गासंग्रहादसम्पूर्णतां परिहरति-(अम० ना० पृ० ३५ श्लोकः ४६-७) । उक्ता भूरिप्रयोगत्वा-देकस्मि-न्येऽत्र यौगिकाः ॥ ताद्धा-दन्यतो वृत्ता-वूह्या लिङ्गान्तरे-ऽपि-वे ।

·२७४ मुकुन्दकोपे अस्य व्यास्पा- उक्ता इति । अत्र शूद्रवर्ग ये यौगिका शब्दा कुम्भकार-मालाकार-मादङ्गिक- वैण विक्प्रभृतय काव्यनाटकपुराणप्रभृतिषु पुलिङ्ग एव भूरिप्रयोगत्वात्प्रचुरप्रयोगदर्शनादेकस्मि- न्नेव लिङ्गे नृलिङ्गे ये यौगिका उक्ता निर्दिष्टास्तेऽन्यतोऽन्यत्र स्त्रीत्वादिविशिष्टे विशिष्यवृत्ती सत्या तादात् विशिष्टाना विशेष्यधर्मत्वाल्लिङ्गान्तरे योपिनि नपुसके चोह्या ऊहनीया । अपिशब्दात् येऽयोगिका रूढा अपि मालिककरणकुलालप्रभृतयो, जातिवचनत्वाच्छूद्रादिवत् 'जाते' (४११६३) डीपि लिङ्गान्तरे स्त्रीलिङ्गे नपुसकत्वेऽपि वोद्धव्या । यस्यावयव शक्य एवार्थों बुध्यते स यौगिक । यस्यावयवशक्तिमन पेक्ष्य समुदायशक्तिमात्रेणार्थो बुध्यते स रूढ । तत्र यौगिको लिङ्गान्तरे । । यया-मालाकारी स्त्री, मालाकार कुलम् । एव कुम्भकारी स्त्री, कुम्भकार कुलम् । अण्णन्तत्वास्त्रिया डीप् । अयौगिको यथा-करणी, कुलाली । इति--- (अम० ना० अम० टी० पृ० २५० श्लोक ४७ १० १३त ) । अथेदानी लिङ्गविधायकवचनविरोघे सति तदा लिङ्गनिर्णयमाह यादव – (० लि. पृ० २९४ श्लोक ५९)। विरोधे' पूर्वदौर्बल्य लोकत शेष-मुन्नयेत् ॥'इति॥ अस्य व्याख्या- विरोध इति । विरोधे विप्रतिषेधे सति तदा पूर्वदौर्बल्य स्यात् । तथा च कातत्रे-- 'पूर्वपरयो परो विधिबलीयान्' इति । परस्येष्टवाचित्वात्' इति-(दु० लि. पृ० १० ५० ८) । इह शेषमनुक्त लोक्तो लोकव्यवहारात् लिङ्गमुन्नयेत् कल्पयेत् । तथा चामर -(अम० ना० लि. पृ० ४६३ श्लोक ४६) । परं विरोधे शेषं तु ज्ञेयं शिष्ट-प्रयोगतः ॥ इति।। अस्य व्याख्या- परमिति । विरोधे (विप्रतिषेधे) लिङ्गविधायकवचनविरोधे सति पर वचन ग्राह्यम्। पर लिङ्गानुशासन प्रवर्तत इत्यर्थ । यथा--मानुपशब्दस्य कषणभमरोपान्ता इति प्रागुक्त- विधिना पुस्त्वे एवं प्राप्ते सति द्विचतु पट्पदेत्यनेनोत्तरत्रोक्तेन स्त्रीपुसविधिनिश्चयः । यथा--मानुषोऽयम । मानुषीयमिति , यद्वा 'स्त्रियामीद्धिरामैकाच्' इत्यस्यावकाश ---धी 5 । 'कृत क्त्तर्यसज्ञायाम्' इत्यस्यावकाश --करोतीति कर्ता, पचतीति पाचक । नयतीति पाणिनीयेऽपि-(1) विप्रतिषेधे पर कार्यम् ॥ (१॥२) तुल्यवविरोधे पर कार्य म्यात् इनि । सि० को.पु. १५५० ५।

·लिङ्गानुशासनवर्गः। २७५ नो:, लुनातीति लू:, इत्यादावुभयप्रसङ्गे परत्वात्त्रिलिङ्गता भवति । शेषमिति । शेपमिहा- नुक्तं अभिधानादिकं शिष्टानां महाकवीनां भाष्यकारादीनां च प्रयोगतो ज्ञेयम् । यद्वा अनुक्तं शब्दलिङ्गं शिष्टप्रयोगतो वोद्धव्यम् । 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य" इति भाष्योक्तरित्यर्थः । तशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वादित्यादिसूत्रप्रत्याख्यानावसरे भाष्यकारेणोक्तम् । यथा-'चलनी तितउ: पुमान् ।' इत्युक्तम् । इह तितउ परिपवनं भवति' इति (पस्पशा) भाष्यप्रयोगान्नपुंसकमपि बोध्यम् । 'ताटङ्कस्ते' इत्याचार्यप्रयोगात्नाटकशब्दस्य पुंस्त्वम् । यथा वा । 'कलिका कोरकः पुमान्' इतीहोक्तम् । 'कोरकाणि' माघप्रयोगान्नपुंसकत्वमिति । (अम० सु० व्याः पृ० ४६३ स्तं० २त:, अम० अम० वि० व्या० पृ० ३७५-६ तः) । अदानी ग्रन्थकार: पद्य येन ग्रन्थमिममुपसंहरति- वामे तटे निर्जरनिम्तगायाः खण्डाभिधः संवसथोऽस्ति तत्र । श्रीकीतिदेव्यास्तनया अभूर्वस्त्रयोऽग्रजस्तेषु मुकुन्दनामा ॥१॥ तेनाश्विकुञ्जरभुजङ्गशशाङ्कतुल्ये, वर्षे शके तपसि मासि सितान्यपक्षे । भास्वत्तिथी शशिनि लिङ्गविदां हिताय, लिंगानुशासनमिदं रचितं सुरम्यम् ॥२॥ इति श्रीमद्गढवालदेशान्तर्गत देवप्रयागसमीपवर्तिखण्डग्रामनिवासिना श्रीमत्पण्डित रघुवरदत्ततनुजनुपा मुकुन्ददैवज्ञेन विरचितं लिङ्गानुशासनं तच्च स्वरचितया विमलाख्यया संस्कृतव्याख्यया संस्कृतटिप्पण्या च समलङ्कृतं समाप्तिमगमत् ।

·पु० दे० हा० ३० " " , " शब्दभद प्रकाश " " । " " " " " " " समुदाहृत ग्रन्थानां सूचिपत्रम् ग्रन्थनाम सद्धेतनाम प्रन्यकारनाम सतनाम आवृति एव सन् सम्बत प्रकाताक वजयती व० यादव प्रकाश या०प्र० प्रथमावृति, मन् १८९२ मद्राम सस्रत ऐण्ड वाक्यूलरटेवस्ट पब्लिकेशन सोसायटी, मदाम त्रिकाण्डशेष वि० शे० पुरुषोत्तम दव प्रथमावृति सन् १९२९ पेमराज श्रीयणदास, श्री वक्टेश्वर प्रेग, बम्बई हारावलो स. भे० प्र० (द्विरूपकोप) अष्टाध्यायी (मि. वो०) पाणिनि पा०नि० प्रथमावृति, मम्पत् १६५७ (सिद्धान कौमुदी) नामलिङ्गानुशामन् अमना०लि. अमर सिंह अमर चतुर्थावृति गम्बत् १९१५ तुकाराम जावजी, निर्णय गागर (अमरकोश) प्रेम, मुम्बई अभिधान सग्रह अभि.चि. हेमचन्द्र हैम प्रथमावृति सन् १८६६ (अभिधान चिन्तामणि) शब्दभेद प्रकाश स. भे०प्र० पुरषोत्तम देव पु०६० तृतीयावृति मन १९२९ (शब्द द्वैध कोश) हेमचन्द्र प्रथमावृति गन् १८९६ (हेमलिङ्गानुशासन) हे० लि. पा. दुर्गलिङ्गानुशासन दुर्गमिह दु० सि० प्रथमावृति मन् १९५२ डा. कतरे, दवपन पालेज, आयं मस्त प्रेस, पूना नानार्थ रत्नमाला ना० २० मा० इगपादडाधिनाथ इ० द. प्रथमावृति मन् १९५४ शिवकोश शि०को शिवदत्त मिथ शि० मि. प्रथमाति सन् १९५२ अनेकार्थतिलक अने.ति. महीप म.प. प्रथमावृति सन् १९४७ नानार्थमञ्जरी नाना० म० राघव रा०६० प्रथमावृति मन् १९५४ एकार्थनाममाला एकना०मा० मोमरि सौ. रि० प्रथमावृति मन् १९५५ द्वयक्षरीनाममाला द्वथना.मा. " . " " एकाक्षर कोप ए.को. " " अभिधान सग्रह अभि० म. " " " दु.लि. " " " 7 " " । " " " , ·७ रा०नि० वि० प्र० श० चि० प्रकाशक संकतनाम आवृति एवं सन्, सम्वत् (२७७) संकतनाम ग्रन्थ नाम ग्रन्थकारनाम शाहजी महाराज शा० म० प्रथमावृति सन् १९३२ डा० कतरे, दक्खन कालेज, आर्य शब्दरत्नसमन्वय श० र० स० संस्कृत प्रेस, पूना पटना पर्याय-रत्न-माला मा० क० प्रथमावृति सन् १९४६ प० र० मा० माधवकर पर्यापमुक्तावली प० म०व० हरिचरण सेन ह०च०से० प्रथमावृति सन् १९४७ राजनिघण्टु नरहरि पण्डित न०ह. विनायक गणेश आप्टे ,आनन्दाश्रम, द्वितीयावृति सन् १६२७ (अभिधान चूड़ामणि) पूना अनेकार्थध्वनिमञ्जरी अने०व०म० महा क्षपणक म०क्षण प्रथमावृति ई.सन् १९३४ जयकृष्णदास हरिदास गुप्त, विद्याविलास प्रेस, बनारस अनेकार्थसंग्रह अने० सं० हेमचन्द्र हैमः १९२९ मेदिनीकोप मे० को मेदिनीकरः मे० क० १९४० विश्वप्रकाशकोप महेश्वरः म० क्व० शब्दार्थचिन्तामणि सु०नं०ना० प्रथमखण्ड,प्रथम भा द्वितीय घासीराम कन्हैयालाल, संस्कृत सखानन्दनाथ खण्ड प्र.भा., ई.स. १८६४ यंत्रालय, आगरा तृ प्र.भा. ई.स. १८८३ वंशीधर उदयपुर, राजकीय चतु.,प्र.भा. सन् १८८५ पत्रालय, बड़ोदा वामनीय लिङ्गानु- वामन वा० न० गवर्मेन्ट औफिस हावन्वस् दि शासन महाराजा गायकवाड, (बड़ौदा) अभिधानरत्नमाला ह० यु० हलायुध ह० ० १९५९ भार्गवभूपण प्रेस, बनारस (हलायुध कोप) संस्कृतशब्दार्थ कौस्तुभ सं० श० कौ० द्वारिका प्र शर्मा द्वा० प्र० १९३८ रामनारायण वुकसेलर, इलाहाबाद एम.आर.ए.एस. टोकानाम संकेतनाम टीकाकारनाम संकेतनाम ई. सन् तथा आवृति प्रकाशक अमरस्य व्याख्यासुधा भानुजी दीक्षित भा० दी० चतुर्थावृति ई.सन् १९१५ निर्णयसागर प्रेस, बम्बई (अमरस्य) अमरविवेकटीका महेश्वर म० श्व० प्रथमावृति सन् १८९० (त्रिकाण्डशेषस्य) नाम चन्द्रिका विष्णुदत्त • १९२९ श्री वेङ्कटेश्वर प्रेस, बम्बई " वा० लिं० " व्या० सु० अ० वि० ना०० वि० द० ·शब्दानुक्रमणिका मुकुदकोपस्थ रिङ्गानुशासनस्यास्य अ अणि १५६८ अनाथशाला १०५ १९ अध २३ २८ अङ्गण १०० १२ अणु २२२ १० अनाथममा १४३ १३ अग १६४ २१ अण्ड ११७ २० अनालाचितकरण अगुक १०० १४ अहन १०० १२ १८६ २९ अगर २०८ १० अतसी ३९ २२ अनिल १३७ यम २२० ८ अङ्गिरम ४ १२ ८३ १२ २९२५ अह्नि ३१ १५ अङ्गन २१३ ९ अतिखटव २६८ २६ अनिलमना १३१ अक ११३ २५ अङ्ग लि ४० १९ अतिखटवा अनी १७६ २६ अकरणि ४५ ९ अगली ३८ २४ अतिजगती ५० ३० अनुतप १७९ ३ अरल्याण १०७ ८ अङ्ग.प्ठ १७ ९ अतिथि २७ १० अनुमान १९६ २६ यम १२६ २२ अनि ३४ २ अतिधुति ५० ३१ २६५ १३ अक्षत १८९ १३ अचिराभा ९५ १२ अतिपथा १०२ ८ अनुराधा ६७१ अक्षदु दुभि ७८ २५ अच्छ १४ १४ अनिभी ९२६ अनुलेपन १०७ ११ अक्षर १२४ १२ अच्छोट ११९ १३ अनिमाल २६८ २५ अनुवाक १४ २२ अक्षवती ९१६ अजननि ४५ ९ अतिमाला अक्षिन १०६ २१ अजय २०४ १० अतिरात्र १२ ३ अनुष्टुभ ५० २९ अभीव १०१२ अजमोद १५१ २२ अतिगवरी ५० ३० अनूक ११४ १८ अग ८ ३ अजमाटा ६६ २८ अयष्टि ५० ३० अनकावधू २५३ २२ अगद १५१ २२ अयह्न १३ २० अनम ४ १२ अगाष १८ १३ अजा अत्रि ६७ अनोयुग ३४ २८ यगार १२४८ अजाती ९२ १ यविभारद्वाजिका अत २७१६ अगुरु २२२ २८ अजिन १३३ २६ ४४ २४ १८९ ५ अगुरु १०० १८ अजिर १०० १२ अदि ११ २७ भतर १३६२८ अग्नि १२४ १२३ २८ अघर १० १२ अन्तर-ग अजीवनि ४५ ९ अघिकान १७९ २० २०६ २९ ३२ २० अज्झर १६१ २५ अधिगोप १०३ १३ अन्तरीप १२० २ अग्निष्टाम १२३ अज्टा अधिष्ठान १४१ २ अन्तर्मोक्न ११ १४ अप अञ्चल २१३१० अधिस्त्रि १०३ १३ अन्तावसापी १६७ २१ अप अति ३.५ अधिरि १०३ १२ अतावमायिनी १६७ २१ अष अध्याम १२२ १२ अन्नि ८९ ११ १३८८ अटनि ४३ १२ अध्वन १० १५ अन्तिर १०० २३ अर १४ २५ मटवि ८८ १४ अध्वर १२३ अन्निा ४९ १७ बर४९ अटवी ८१ २८ अनन्ना ६११६ अन्दुक अ.घ२१७१५ १०७ १२ अनल २९ २९ अध १९३ ५ महाड २६ अटट १८५ ५ अनावशाल १०५ १९ अपार २०७ ॥ मूपना-अनुक्रमणिकायामम्या गना पृष्टा विसरमण स यता ॥

·लिङ्गानुशासनवर्गः। ५०, ९१. २७०, अलजीविका २६९,४ अश्व १६२, १६ अन्यतमस् १०८, १८ अयुत १९०, १८ अन्धिका ५२, १९ अश्वमहिपिका ४४, २२ अरपट्ट १९, ९ अलात १३२, ७ अरणि १५६, १४ अलाव ४७, ४ अश्ववडवो २६८, १० १३०, २१ अन्न अन्ननामन् १००, १० अरण्य २०४, १८ अवहत्या ९५, २० ४ अरण्या ४९, २७ अपवा अलावु २४५, ८ अप अरति अपघन ६, २ ७, २० अलिक ११३, १६ अप्टका ५३, १९ अपटी अरलि ४०,२१ अलिम्जर २०५, २६ अप्टापद १९२,४ १५५,१८ अलिन्द १९१, २१ अपत्य १३६,६ अष्टि ५०, ३० अरर १२५, १ अलीक ११३, १६ १० अप्ठीवत् २२५, १ १०२,६ अपथ अररि २२१, १५ अल्याख्या १४८, १० असन १९४, ९ अवकोकिल २६८, २७ अरिभेदा ११, ५ ४, ८ अपनय असभा १०४, २५ अरिष्ट १०१, २० अवट अपर-रा २४३, ५ १७, ७ भसिसंगा ११,६ अपर-रात्र १३, २६ अरिसंज्ञा ११, ५ अवटु ३७, २४ असु १३, १० अपराह्न १३, २० अरुस १३९, १९ १५९,६ असुरसंज्ञा १२, १५ १८७, २१ अकं ४, ३ अवत १७५, २१ असृक् १०१, १ अर्ककान्त ९, १२ अपाङ्ग १६,३ अवतंरा २१९, २१ असृग्धरा ७०, ८ ३४,२८ अर्गल-ला २५६,२८ अवयव २३, १२ अस्थि १००, २१ अपादान १४०, ६ अर्घ ४ अवर १२४, १६ अपूप २०, १४ अार्थिक २६२, २६ अवश्यभवितव्य ११०,१५ अस्मद् २६४, २९ अपूर्व २१५, १८ अचिस १३९, १७ अवश्याय ६, १० अस्त्र १३८, १ असरस् ८,२४ २४५, २५ अवहित्य-त्या २४१,२७ अस्य. ९९,६ ५०,८ अर्जुन २६३. २३ अवहेल-ला २५७, ७ १३८,२ अन्ज १६९, १२ अर्जुन ३१,१ अवि ३२, १७ अह १३ १९। १२७,१२ अब्द १७०, ११ अर्थ १८, ३ भविनष्ट १८७, १ अहन् १३८, १९ अभय १००, २२ अर्दनि ७, २२ अवी ४६,१० अहम्पूर्विका ४९, २८ अभिकृति ५१, ३० २०, ३ अवीचि १५५, २८ अहि १४, १२ अभिजन १८, १७ २८, २१ अव्यय २०५, ४ १६८,१ अभिधान १९६, ५ अर्द्ध १८, १४ अशन १९४, ९ अहीन २८, ११ अम्र ११, १७ १०१, २० अशनि ११,१२ अहोरात्र १३, २६ १२४,१ अर्द्धनाव २४०, १८ १५८,५ अभि ८९, २३ अर्द्धनावी २४०, १८ अरास्त १०७, ८ आ अमित्र २०, २३ अर्द्धपिप्पली २६७, २० अगीति ४३, १५ आकाश २१७, ६ अमृणाल १००, २२ अर्द्धरात्र १३, २६ अशुभ १०७, ७ आकृति ५०, ३१ अमृत १३२. ५ अर्द्धर्च १८४, १० अशोक ३१, १ आक्रीट १८६, २ अमृता ६१, २९ अपिश १२५, २१ अश्मन् ३१, १० आखु १५८, २७ अम्ब २०, २१ अर्पिस १२५, २१ अरमन्त ११८, २७ आखूत्था ११०, २१ अम्बरीप १३६, १२ अर्बुद २०, २ अश्मन्तक २४९, २२ आखूत्था ५, ९ २१७, २६ १९२, २१ अश्मन्तिका २४९, २३ ११०, २१ अम्बा ७८, २२ अर्म २०२, १८ अश्मरी ९१, १ आचार्य २६२ २१ अम्बु १००, १४ अर्वाक् ८२, १५ अश्मथु १३८,३ आचार्य्यक १०४, ६ अम्बुज १८४, ६ अलक १७६, ५ अश्रि ८१,२० आच्छादन १३०, २१ अम्बुपुष्प १४४, ५ अलक्त १७,२२ ८९,१६ आच्छोटन-नी २४, ११ अम्बुरह, १००, १३ अलङकुमारि २६९, १३७, ३ . ३ अश्रु आजि ४५, २२ ·२८० आरि८. २४ पनि ८५. उ उप ११९१० उन्. . निमय ज्यागो २१८ ११ या ५५२ नीर २१५. गम १०६२१ ९०१ ग्य१८० १४ उप २५२३ १८३२६ मारि ८८१४ बारम्या २०३२६ थाहा आगरा २७ २३ २३ आणि आन" मातापिन ११५ आता १० धानि आगमगा ११" आविान.५ ५ आगना २२ याचन्दा १२१९ यापि आना ३ आ .५१८ आपदावा २६.६ आपनीविका ६.६ थापीत ... आभरण-पा २५ २२ मामनस्य १०७ ५ यामसर .. अनाड १३१५ आता ५०१२ आल ४.७ १२७८ आर ४. आवनर११. अवनि ८... आ१९७ १२ मागितमा ५२ बानि ... आग १२० आग११०९ बाथम २०३१. आप आवाना १४ माम १९१८ आमम ३४ ५ आमन १६२ २१ यामना ४५ १. २४५ १० ८ उतीय २४ ७ ग.२ दरिद १५९. उलग १६२१. ना /.२० इपिरा ५४ २५ उनमन १३ २२ उत्तर उत्तरपूर्ण २५३६ उत्तरोय १२८२ उघ २६४४ १.२७ आमिरा ४५० आम्यान २४.२१ आस्थानी २४०२१ मास्पर १३३ १० ५ २५७ २२ पुधि १५३२ आमनकी २५३ १३ आमिना ५८ यामिप २०१ २० इण्या ५१२१ इप्टि २ १४ उन २.२२० उगान १८१ उमप १९२ ४ माहवनीय १२ ५ आगर आहारपिता २४८९ बाहिर ११२ २३ आदररया १०५ १२ इ आम्नान ५ आय ४ ८ आयनि ८५ १४ बायघ बार २१२ आरक्ट १८० १३ आरनाक १०० २४ आरा आत्तव १२५ १० बार २०८२१ बार्ग ७९४ आनी २४८ ६ आह प २४८१ आरवाल १०.२४ इम २१९ १२ इगधा ६२३ इसन्हाय १०४१ इपच्छाया इसमभिका ४५ १३ ईरण ११० २५ ईम्म १२२ १३ ली ९० २२ गि ७३ १९ ग्दरमभ १०४ २१ विरमभा १.४२५ पद्याम १४२ २४ ईपच्छामन १४२ २४ पन्यान १४२ २३ ईपा ७३ २६ ईपिता ५४ २० ईपीका उगमम १०२३ उघि ५९ उपान १९४३ २३ उश्विन १८२० उदगीष २०१ उप २६२ २ उगम २०३७ उद्यम २०३३ उद्यान १९५ २८ उद्याव उद्याग १८०३ उमान २११३ पत्रार्या ६९ २८ उपरम १०३४ २५५ १० इगरी १६५९ ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २८१: औ रुप्मन् ३१, १२ ४५, २५ औचिती २४८,४ औचित्य औपगव ११०, २८ उपगम १०३, १३ उपशा १०४, ३० उपल ३४, १७ २१३, २ उपला ७३, १ उपवस्त्र २०५, २६ उपवास २१९, २९ उपवीत १९०, ७ उपसूर्यक ११३, २१ उपस्थ उपाध्याय २६२, २१ उपानह. ९५,६ उमा ६८, २५ ऋ ऋक्ष १३८, ११ १७२, १३ ऋक्षी १३८, ११ ऋच ९३, ८ ऋचीप १२५, २७ ऋजीप १२५, २९ ऋण ११८, १२ ऋतुसंज्ञा १०, १७ ऋत्विज २६२, २२ ऋपि ३२, ९ ऋष्टि १५७, २६ औपगवक ११०, २८ औपगवी १६३, ११ औपच १००, १९ १९३, ९ ७९, ४ उरग १६३, २५ उरगी उर्वारु १५९, १४ उलूकिनी ४४, १९ उलूखल १२५, ७ उल्का ५२, २६ उल्मुक ११४, ७ उल्व २१५, ११ उल्लोच १९३, २२ उसनस् ४, १२ उशीर १२५,४ २०७, १३ उष्ट्रिका ५४, १४ उष्ण ११८, १९ उष्णिका ३८, १४ उष्णिह ५०, २९ उष्णीप २१७, २३ एक २६९, १२ एकपदी ९१, ५ एकरात्र १७३, ११ एका २६९, १२ एकाह १०१, २४ एडूक ११४, २ एधनीय १०३, २१ एधितव्य २६४, ३ एवार १५९, ८ एरिक १५९, ९ एला ८०, १४ एपणी ९१, २१ क कंस १०८, २४ १४१, ९ १६९, २० २२०, ९ क १०१, १८ क २६९, १८ ककुद १९१, २८ ककुभ ९५, १४ ककुभ २०२, ८ कक्ष १४६, २० कक्षा ७५, ४, १४६, २१ कक्ष्या कड़ण १८७, १६ कइत १६५, २७ २५५, ४ कङ्कतिका १६५, २७ ककृती २५५, ४ कवाल २१४, १६ कङ्ग ३८, २९ कच १०, १४ कच्छ १८४, १६ कच्छा ५८, १९ पच्छू ९२, १७ ९५, २ कञ्चक १७८, ११ कञ्चुलिका ५२, १० कट २२६, १२ कट १४७, १४ कटक १७९, ४ कटपू २०, २४-- कटाह-ही २५७, ११.. " कटाह २५, १ कटि-टी १४७, १४ कटीर १२४, २४ कटु १०१, १९ कडङ्गर ४, ९ . कण १४७, २७ कणप २१, १५ कणा १४७, २७ कणिका ५३, ९ कणिय २१७, १२ कणेरु ९२, १४ कण्टक १७७, ३ कण्ठसंज्ञा १०, २२ कण्डरा ७०, ६ कण्डोल २२, १६ कति २६४, २५ कथा ८२, २६ कथानक-की २४१, ११ कदन १०८,६ कदम्बक ११४, १२, कदल २४४, ५ कदली ९१, १० २४४, ५ कदली ४६, १३ ४७, ३ कनक १०६, २९ कनीनिका ५३, २ कन्या ६१, ३१ कन्द २७, २० १९२, २० कन्दर-रा१६७, ५ २३२, ५ कन्दल २३८,३ २५७, ३. कन्दली ४६, १३ २५७, ३ कन्दु २५९, २१, २२ कन्दुक १७६, २२ कन्धरा ८०, ११ कन्याकुब्ज-जा २४१,१७ कुपट १८४, १५ ऐ ऐरावत १८९, २४, कनतिम २६९, २० ऊनादि ऊरु ८३, २१ १५९, १८ ओ ओक ५, ७ ओघ १६, ओज १७, ओदन १९४, २५ 1 ४ कर्ज १८४, ४ ऊर्णा ६०, १२ कॉम-ौ १५५, १४ मिका ५३, २८ ऊपण १००, २१ ओल्ल २२, १४ ओप ४, १० औपधि ७७, ८ औष्ट १०, १२ ओप्ठसंज्ञा १०, १२ कट-टी २५४, १७ ·माय अप' १८ पार-टी २५४ १३ परिणी ३५ . परोर रहाला ७९३ २४.७ पानी २४.१७ परीत २१८ २१ कम्मा १६५ बनम्मी १५१ २० 477 कला F77 बनम-मो २५७१. बलमो वाह पना २ २३ भास्पस्या २४. " ना २६. कागा ५० १५ परेत १४८ . राति ८.४ कपित्र १०४ ५ कपिगन १०५ १६ कपिगेना १०५ १६ पातमा १०१ कफ ११० मागे २७२ ८ पा४ि३ १२ पारिता ८५ ५ १५८ २९ १९२ . शागे ० १६ पनि सिा ५२ १३ २०२१ वरित १३ १५ निग१३. ८ नेवर १२४ २. बार १०० १० करजा रणपूर २०६३. कमाल २२१ यमनीय १०० १० कमन १०० १२ कर्णा- ९२ काकोल २१४९ कागेनकिता थारा ८३ २९ कानन ९.४ वत्ता २६ त्तिया बन . कम्बल .. १५° १५ कम्बलिशा २०४२ कम्बनी ६८११ पनि ७८२३ कम्ब २२२ २२ र ८१२ १२ १० १०६ २० २५१ १८ करका १६२ १४ २५११८ क्दम ११ २० कपट १८१८ क्पराग ७० नपरी वाम २१ १५ कपूर २०९ २ वर्मन् १०८१ २२ २४ कवर १८५ २ १२५ २ १८." क्यू ३०२८ कमर १३८ २१ कारिया २४८११ २३९ २४ काण का २००४ कवाय १००१२ १८६१३ पान २२ ११ का ११ २५ कानबारकम १०५ ९ करच काम्बर २४३२७ बवर १८४ १५ काम्बरी परो ९० १६ कानन १०६९ क्वल २१२ कानि ८८ २३ क्वाटा २५४ १३ साता ४२ २६ रवि २८ ३३८९ २५ कानार २०९ २. विर ११३ २८ पानि ८ विका कमी १५५७ कापय १० पवित्र २०५६ कापो-२००२२ १४० १४ काय ११५ क्श कगि १३० २० वाम १०१ २२ २०३ ५ शरु १२० २७१ १९ कश्यप ६७ कामना ४५ १९ क्पाय कामल २३९ कन कारत ११३ ५ कमद . भरट करण १०८ ५ २७४६ करणी २७४ १० वरणीय १०० २१ करन १० १२ कर २७८ २० करभोम् २० पनौत १४१ ११ २० कलम १२ १ . काहाट ४ ·लिझानुशासनपर्गः। किलाग १००, २३ ८८, . १ तारण ११०, २४ मुष्ठार १५२,१७ मुठाने १५२. १७ . ३ पुगगणोजनम १०५.३ शियिप १२५ रिपु १५९. २९ गुल्ल १०८,०० कोकल १००, पातिक १७९, ८ कातिपी ०६४, ११ कामंण ११८, ८ कायं १३६, १२ पुदमन २१०, ८ गुन १३३, १२ रामाय १०८.१४ . मुनाहाण २६७, १९, कोटी गीति ८९, २७ सील २९, २५ गुगरमाया १०४, १४ कार्या २६४, ६ कापिण १८७,९ पुणप १९, गानाली २७४, १० पुलिग २१६, २० मुजीर २०३, २ पीना ४०.१० ५. । . १०१, १२२, नानकद १८४, १२ कालगण्ड १००, २२ कालायन १०७, कुस्ती २२७, २७ पुज्य २०४, १० कालिया ५४, गुकल १३०, १३ कालिग १५, २७ गुना १९७, ४ वन-गी २५६. ११ काली पुगादमय्यी २६७, १७ कुनु० ११४, १७ गुग २४, ५ काव्य १४०, १५ यदि ८७, ४ गुनुप १९७, १ २२९, २७ काम २१७, ८ मुक्षि ३१, १५ पुत ४२, ४ गुदाल १००, १२ फागिका ४५, ५ कुम १००, ११ कुत्म ४, ११ गुगूल २९, २४ काळ १००, १५ पुलकुशिकिला ४४, २६ गुप्ठ १८५, २२ १३१, १२ मुसंशा १०, १२ २४८,१० कुमिद ११९, १४ १४३, १२ कुम ९८४, . पुया कुगोद पाप्ठा कुम्जर २०८, ०३ गुप-या २५५, ७ कासमर्द २०, २ कुट मुद्दास २३, १० कासार १४७, १३ कुन्त कासीस १५०, १६ गुन्द गुगुम्भ १००, २० काहल-ली २४३, २९ ६ २०२, ४ किगार ९,३ ३ प्य १३५, ११ पुस्तुम्बर २२२, १४ किकि ८७, ४ गुटर ४, पुलगा ११८, २१ गुहनाः १३०, १५ किसि ८७, ११ कुटि १४७, १३ कुमारी ९०, १८ कुहाला ७२, ४ किङ्किणी ६६, ६ १५०, १६ कुमारीगल्लग २६२, ७ ८३, २२ किञ्जनकः १७५, १२ कुमुद १२७,२० कुद १९२, २ कुटी १५५, ९ कुमुद १९२, १२ पानिका ५३, २१ १८८, ९ कुटीर १३१, १९ कुम्बा ६८, ११ पट १८४, १० किण्व १२५, १४ २०९, १० कुम्भ १४७, ३० फूटागार २३५,८ २८, ५ २७२, १ कुम्भकार २६३, २० कूप ४, ६ किम् २६९, १८ बुटुम्ब १२०, ६ २७४, १० किरण ४, ४ कुट्टिम २०३, १३ कुम्भकारी २६३, २१ कूपी १५१, २६ किरीट १८५,१ कुठ २६, ११ २७४, ९ फूबर २०५, २९ किलाट-टी, १५०, २६ कुठार ११, १ कुम्भाण्ड १२, १७ फर २०६.२ १९२, - किण १९, २०, किता फपिका १५१, २५ ·२८४ कोडा ९५ २४ . . देवमी ९ १२ म्वधान २१४,२८ कचिका. गगना १. १४ २०२ २३२१६ देसर २१० २४६२२ वरितुण ८ १५ कर्मात ४ १५ गम १११ १२ करमि ८०३७ स्वनि ७१६ बनाना ११२ । पपुर १.११८ कर्मों वरव १.२ १३ वर १४२ ५ कंगोर ११११ बामन १.१ १ कसर १०४ १७ वोग २०८ ३ क्षण सन २११११ क्षतज १४०, २२ १.१२२ पमान १२ १६ मल-ना २५२६ वारी २६ २७ क्षत्रियपन १०५ १७ मनि ८ २९ कृपातिा ५७२ कोट्ट १९९ क्षत्रिय मेना १०५ १७ म्वलिन १९६२१ क्षत्रिया १६३ १६ सलिनी ४१८ १२ २० शणि ५३ ० क्षपा वलीन ९ कार १८६७ शिति ९५ १२ मन २२ १४ वृतान्न २० कोत्रम १०५६ पिसा ५३२ कृति कारन १०५१ प्रि १३० १५ कोरफ १७६ १६ क्षोर २०८१ मानि०११ कृति ८९४ क्षीराद ११२ मारि ८६ २७ त्तिका ५० ५ ोला १०० २१ क्षुण्ण ११८ २३ तारी २८ कालाहल २१४ १॥ मट १८४ १६ कृया कालि १६५२४ शुदा ७० २१ खटक ११२ १ पा ७८१२ २५ क्षुध १२३ १४ पृपाणी ९१ कोश क्षुमा ३९ २३ कोशी २५१ २३ २१ १६ कृपीट ११० . वोगारकी २७२३ क्षुष २१ ० कृमि २८ १४ बोगिता ५३ २४ क्षत्र १२३ २४ कृपारा ८०१ कोष २१८१८ २०५ २१ गच्छ १५२ १५ माठ ११२ म २०३२७ गजता ४३ १२ कृषि ४५२२ औरेयी ९२ . ८१२८ कोइम २६४ ८ क्षौम २०३ ३० १४६ २२ पभूम १०२२ कौर, मी हवेग ४९ ११ कृष्णला ४० १० धोमार १११ वेडित १८९ ११ कृष्णवमन ४ १२ कोशिका १४९ १६ कृष्णा ३९ १२ कौमुम्भ २६४ ९ ख कृमर १५२ १३ कोमुम्भी गणरात्र १३ २७ कृमरा ७९ २९ कौस्तुभ ४ ९९ १० मणि ४५ २० १५२ १३ करच १८३ सगच्छाय १०४ १३ गण्ड १२१९ वेका ५३ १२ का १२ ३ खजा वेतन १९४७ यि ४३१४ खट १९७ गएडार१०४ १२ केदर २१ १७ अप २१९ २७ खटी ९१ २२ केदार २०७ १७ त्रिया ४५ २७ खट्वा ४७ ४ केयूर १३६ २२ र १२४ २७ गप्पा ७५ २२ केलि २९ २६।१५८,१९ का २४. १२४६, २२ साए १८५ २८।२२७ २२ गगन १०८ गजा ४९ २७ गण ४४ ६ ३ गएप ७५२४ ·--- १०८, ४ ६२, ? २८५ लिङ्गानुशासनवर्गः। ग्राम्या २.६४, १४. गति ४५, १० गाग्यं १६२, १३ गृह्या ४९, १५.. गाभिण ११०,२७ गद गह २२०, १.२ ग्रावन् ४, १३ गरिक ग्रीवा ३७, २९ गदा ६२, २. गद्य १२८, १३ गार्हपत्य १११, ४ २३५. १ ८२, ५ गद्या १२८, १६ गालि ८८, १९ गो ग्लानि ४५, २५ ६४, १६ गत्री ९०, १५ गिर ४०, ११ १६०, ६ घ गोणी ९१, १९ गन्ध १८, ११ ९५, ७ गन्धमादन १९३, ११ गिरि ३२, २५ गोण्ड १९, १६ घट १५०, १२ गन्धवत् २७०, २४ गिरिमंना ८.३ गोता ४३, १२ घटा ५९, गन्धवती २७०, २४ गीत ४४, १४ १५०, २० गन्धोली ९१, २७ गीता ६४, २ गोया घटी १५०, १९ गभस्ति १६०, २२ गीति ४९, ६ ८०, घट्ट १८, १४ गमन गुग्गुल २९, ५ गोत्व १११, घण्टा ६५, २० गर गुच्छ १६. १४ गोवा घन ११, १८ गरल २१५, २ गोधि ४१, ३ घघरी ९१, १६ गरुत् २७,७ गुजा ५८, २७ गोवूम ४, ७ घर्म १७१, ३ २२४,१८ गुड १७, १३ गोपालसभा १४३, १२ घस्त्र १२, १ गर्गभार्गविका ४४, २५ १५१, ९ गोपित्त ३९, २९ घाटा गर्ज १६१, १० २४९, २७ गोप्रकाण्ड २६२, ६ धुटिक १४९, १९ লা गुडा ५९, २६ गोमय २०५, ९ घुटिका गर्त ३४,८ १५१, १० गोमायु ६, ४ घुण १९, २३ १५१, १८ २४९, २७ घुसृण १००, ११ गर्ता १५१, १८ गुण १७, १७ गोर्द ११९, ६ घणा ६०, ११ गर्दभ १६३, २२ २७०, ११ गोल २२, २४ घृणि ३२, २० गर्दभी गुण-णी २५८, २६ २४४, १६ घृत १९०, २१ गद्ध १६१, २७ गुद १३३, ६ गोला ७१, १७ २२७, १५ गर्दा १९२, १० २४४, १६ घोणा ६६, २ गर्मुत् ३१, १५ गुन्द्रा ७०, १९ गोशाल २४९. ५ घोपटा ५९, १० गल २२, २१ गुरुज ११, १५ गोशाला २४९, २ घोप ४, १० गवाक्ष ४, १० गुल्फ सज्ञा १०, १४ गोष्ठ ११७, १७ घ्राण ११८, १४ गवेधु १६०, ३ गुल्म २०३, २४ गोष्ठी ९१, २९ गवेधु का ५३, ८ गुहा ७४, ९ गौतम ६, ७ १५७, ४ गूथ १९१, १० अन्यि २७, १० गहन १४१, ६ १००, १४ ३३, २८ चक २०८,४ गह्वर १३६, २१ गृजन १९६, २० ३२, २३ चक्रभृत् २६७, ३. २०७, २८ गृध्रच्छाय १०४, १३ ग्रहण ११७, २३ चक्रवाल ९९, ४ गाण्डिव २१५, ७ गघसी ७६, २ ग्रहणि ९४, १४ चञ्चा ५८, १७ गाण्डीव गृप्टि ८७, २४ अहि ७, २१ चञ्चु ६४, १०. गात्र १०८; १५ ३५, ३ ग्राम ४, ८ चटु २२२, २ गाथा ६६, २२ १२९, २६ ग्रामता ४३, १२ चण्डातक १७८, ४ गायत्री ५०, २९ २२०, १५ चण्डिमन् ५, २ . . गायत्र्याचा ५०, २८ गृहस्थण १०५, २३ गागिका २४८, ११ चतत २६९, १३ १२८, ९ ग्रामार्द्ध २६७, २१ गार्गी १६३, १३ चतुर २६९, १३ गृहस्थणा १०५, २३ ग्राम्य २६४, १४ चतुर्युग ४२, १६ V गव्यूति ९५, ४ .

·No text on this page.

·निमः। २८७ नन् ८,१३ निमिर ०८,५ विगेट १८... जीवन्या २५०,२ जीवातु २२२, २ जूणि ४.६ तहान १३५, २८ रिलो. सानि सानप १०४, ५ नटि ८३,१७ नटी ४८,८. .५४,४ ६९,४ तराग.... " ज्योनिम् १०७, २० सन २, १५ . ज्योतिषी २४५.१८ ज्योत्स्ना ३८.१३ सन २६,२ गुम ८८, ११ मुनीर ४, ८ नपनयन् ६२, २६ मन ७८, ४ नग्मी सुबर २०१३ सुग ४,१० गनपत २००, ०८ गति सम्पा ६८, ५ तन्तुपाय १६७, २५ नम्नवायी तंमा ४५, १२ सुपिन १२, ७ तदिन १३६, २५ तृरिन १०६, १२ सूण १६२,२७ १४, २१ तान १,१७ असर,१७९, ९ सारीक १७., १० सल्लरी ७४, २५ आटलि १५८, १ सिरका ५०, ५ गाल १४२. तपम् तमन् १००,११ मिम्म १२६,२ नितउ २२३,१९ पूणी १६,२९ मूल्यं १३८,२४ निविधी १५८, नियो ३८, २० तिन्नियोगः ११४, १ सिन्दमा १४०, २८ नुन २१, तमन १५, टन १८.. नमस् १०७, २६ टोका ५:२३ तमाल २१२,९ तमिर २४३, १० तमिस्मा टिपिटम ४, तन्म १५, २१ दिम्य १९८, २० नरणि १४८, ३ तराण्ड १८६, २० तद् ७, २ तक १३७,१६२०८,१५ नग्न २९.२०१२४०, ७ २४०, ४ निन्दुकि १४९, २८ निन्दुको ५६, ९ सूरत ११२,३ नृन्नि ८७, निमि २८, १५ तृण १.९,२३ १८७,४ नृणना ६०, २५ ·૨૮૮ मासो त्रिमर १९५४ त्रिमरा विधि २५९ र त्रुरि ६५ १३ हर १.१२ २५६२ दरर ६३ १२ दरि ८७ दरी दिन १२ र ग्वि १२५ १३ दिवस २१९ २० दिवसमना १०१६ रि[ ३८ ४ २४९ ५ बता ६० २७ अष्टभ १०४८ तुण्या ४. तप ८३ ३ तपा ८३ ४ ता ६६ ४ तजस १०७६ तेमन १०१२ तल २१२२ नल पाता ४७ २१ ताक ११० २९ तोक्म १२२ २० तो ११२ २२ तामर २०९ २२ तारण १८८२२ ताप त्याग ५८ वोरि ६५८ दभ ४६ ददि ८६ ९५ २१ दल १०० १६ १७२१ दव २८ ६ दापनु ४२ १८ निष्टान्त ४१४ दीदिवि ३२ २२ दीधिति ६६ १४ दीर १९६२९ दीपरात्र १३ २० दीधिका ५४ १२ दुख १००१७ त्व २६४ २८ स्वभरि रो २४३ २२-२३ त्वच ९३८ १००१९ त्वच १०० १९ त्विप ११ २२ दुन्दुभि ३२ ११ अपु १४ २५ भाण ११८ गिन् ४० १४ घि २६९ १३ दपा ७३ १५ दशा ३५ ५ दाभिरन्या १०५ १३ २२ दाडिम-मी २५५ १४ दाढा ६० ५ दापाता ४७ १९ त्मरु ९४ त्रिका ५२ २२ द द११९ २० १६८२ दर १५३ १८ दगी १९ १६८२ दष्ट्रा ७१ ५ नरिणपूर्वा २६५७ दक्षिणा ६.१८ दक्षिणाग्नि १२ ५ दाग १८ २६ दरिन् । २० २७० २६ दण्डिना विखटव २४९ १४ विखटवी विजातक २५९ २२ विजानवी २५. २४ वितभ २४० १५ पिनमी विन्दि २१५,१९ त्रिपथ १०२५ विपुर ४२ १७ त्रिपरि ४२ विपुरा १.. ८ विमदन ४० १६ विगत .. दुराव्यभब १०४१ दुरित १०० १३ दुरोटर २०१ २५ गति १४६ १९ दुभव १०४१ दुप्पथ १०२७ दुहित ३७ ५ दूप १२५२ दूर्वा ४.५ दूपण १८८६ दूपीका ५२२ दूप्या ६९१३ १८७२ दात्र १०८ १४ दान १०८ ५ दानव १२१६ दामन २४५, २० दामनी ९२ ३ दामार११३१ दाय १७२९ दार १३१० दाग १३ ११ दारु १०० १५ दम्भू ९४२२ 7ग ७७६ दाय २४८ ८ दप ९३९ दव २६२ २६ दवना४ १५ C अन्तमा १०१२ मन १०८ ६ मन्म ४ ११ दास ७१४ दाभामम १०९२० दामीममा १०४ २० बिलाकी ४० १. त्रिवल १०. १. विविष्टा ११. घियता. . विठभ ५०१ प्रिमच१२३ . निधनामन ३८ । रिवियू १४ २२ वत २६११८ दत्ता देवन्तोरम १०९२७ देवग्नोरम १०. २५ दवन १८ १६ देवल २३१ या ८२ ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २८९ J - देश ११, २८ द्वि २६९, १२ भान्या २६७, १८ देह २२०, २६ द्विजार्य- २६८,२०-२१ धामन् १२२, १२ द्वितीयभिक्षा २६७, २० देहभाज् ११, २४ धाय ५,८ नड १८६, ५ देहली ९२, ५ द्विपथ १०२, ५ घाय्या ३९, २४ नदीनामन् ३८, १३ दत्य १२, १५ द्विपदनामन् १६३, १५ धारा ७९, १८ नद्धी ९१, २३ ६ऱ्या २४८,८ द्विपादिका ४५, ३ धिपणा ६५, २९ ननन्द ३७, ५ देव १३०,४ हिपिन १९६,८ पिप्ण्य १३६, ७ नन्दक ११, १७ १३, २८ धी ३८, २२ २१६,१२ नन्दन ६, ११ दैवत १८९, १७ द्विरात्र १७३, ११ ४४, ८ १४०, १४ दोना ७१, १९ द्वियूथ १९४, ५ २७४, २५ नन्दिकेश्वर १२, ८ दोस् १२, १९ द्विशतिका ४५, ३ धूका ५४,६ नन्दोपत्राम १०५,८ २२३,१७ द्वीप १९८, ९ घूम ४, ७ नभस् १००, १० दोहद १९२, ११ द्वीपिन् १९६, ८ धूमल २१४, २० नमुचि १२, १६ द्युति ८७, १२ द्वत ९९, ५ धूम्या ४४, १७ नय ५, ३ चूत १९०, १९ द्वैप १०४, ७ धूलि ८०, २९ नयन १००, २० यो १०७, १२ द्वैहायन १०४, ७ प्रति ५०, ३० १४०, ७ घोदिव् ९३, ७ यह १३, २१ धेनु ३५, ९ नयननामन् १०६, २१ द्रखा २७२, १ ७८,२ नरसंशा १३, ६ द्रढिमन् ५, २ घोरण ११८, २१ घट १९, ५ नल ३४, २१ धीतेयक १०१, १ घटी ९१, १९ द्रवत् १०१, ३ २१४,१ द्रविण १००,९ धन १९५, ८ ध्रुव १०१, १८ . नलद १००, २२ ११८,१ नलिन. १९४:१० धनञ्जय २६३, २२ ३२३, २४ द्रव्य ९९, ६ धननामन् १००, ९ घवका ५३, १ नल्ब २१६, २४ द्राक्षा ८३, २६ धनिष्ठा ६५, २० घु वा ४९, ६ नवति ४३, १५ २७२, ३ नवनीत १३२, ११ धनुन मन् १००, १६ ध्वज १८४, ७ ध्वनि २६, ९ नवमालिका ५६, २२ धनुश्छाय १०४, १२ द्रुण १६४, १ धनुस् १०७,२८ ध्वान्त १००, १० नस् द्रुणी ६३,८ २२५,५ नस्या ६९, १४ १६४,१ धन्यन् १०१, २० नक्त-पता २४१, २५ नाक १०,२० द्रुमनामन् ११, २५ धमनि ४५, ९ नक्तक १४, २४ १७७, १४ द्रुवय १२३, १६ धरणि ४५, ८ नक्षत्र-या २५२, १७ नानगी १६३, २६ द्रू ४१, २३ धर्म १७२, १८ नख १०, १२ नागर १२४, १० द्रोण १८७, १९ १०१, २० १७९, १५ नागी १६३, २६ धर्मपथ १०२, ७ २३९, १५ नाटक ११२, १७ द्वन्द्व १३४, १२ धर्मसभा १०९, २२ नखी १७९, १५ नाडि ५७, २४ द्वन्द्व १०१, १९-२० ३०, २३ नसर २०५,१५ नाडी ४७, ३ द्वय २४६, ५ धातकी ५५, २५ २५५, २८ नाडि (डी) वण १३,८ ४ धातु ७, १५ नखरसंज्ञा १३, १ १७, १६ द्वापर १२३, २१ ९,२ नखरा २५५, २८ ३४,२८ २७०, ७ धाना ६८, ३ नग २५, १२ नाणक ११२, १५ द्वार ६६, २९ धान्य १२, १ नगर १००, २४ नाथ ४, ५ १०१,१ १३४, २० २४३,१४।२४७,१८ नान्दी ८७, ३ द्वार १०१,१ धान्याक ११३, १२ नगरी २४३,१४ नापित १६७, २१. १३७,४ धान्यारया १३, २ २४७,१८ नापिती . द्रोणि ४६, ७ घव द्वयी २४६, ·मुकुमको निम्न नियम ५ ३ नियत १२९१ नाभि ७३ ४० नाभी १४० नाम ६४ १० १४.. नामन २१५ ९ नारर १२ १ . नाराच ११ २० नारिफल १४२ ५ मारानामन ४६ १२ नाच १११ मन २२८ ५ २५६ २० नाला ५५६ २० नानि ८५ १८ नासिर १५२ ५ मानिरी नामा २ ८२ १८ नानीररा २४० १ नि अलार ११३ १४ नियणि ८६ निकट १०० १८४३० निराम १ निवाब २०१५ निकुञ्ज १८. निराग १०१ निरस्त नियाम २०२ नियूह ४ १३ निवत १८८३० निए ७१ निशानामन ४१ निधान्तु ११८ २९ निय ४ ५ निपया ४५ १६ निपहर ११२० निप्प १७६ २८ निफुह ४ १५ निकोशाम्बी २६९ २ निष्ठान १०१२ नित्र २१५ २४ निस्तार १०१४ ना २७११ नाका ५२ १ नो २५४७ नाडा ४६२८ पार ६१० २२६२ पट्टिा २४ २८ पट्टिम पणव २१८ २४७२२ पवा १८०१२ पण्ड १३८ पथ २२६ पमन २२५.३ पण्या ३९ २१ पह ११ ० पन्न २५ २२ पइया १७२ १३ पर ग्रह १०१८ पगज १०० १३ पनामा ५२१६ पत्तननामन १४१२ ८७ पचा २०७१० पञ्च १६५ २४ २४९ २८ पञ्चम्पाल ४२ २० पारान २३४ १०९ ७ पणे २४९ २८ २६९ ९ पपिन २६ पञ्चापाना २६९ ९ पषिन १.५ पञ्चकुमारि ४२ १८ पच्या ८.२ पञ्चचारिरी २६८१३ पास २४० २२ पञ्चपात्र ४२ १५ पचनला ४२१२ १३३३ पञ्चरान ४२१९ पद्य १.१ १४ पञ्चराय १३ २८ पद्य पञ्चाभरी ४२१४ पञ्चाल २८. पपराग १०९ पपिन ४ १८ पसर १३७२२ पा १२८ १४ २०८ २४ पद्या ६९१ पत्रिका ५२ २८ १२८१६ पट २५४ ५ पनम १०८२४ परत-सा २५६ पटत २३२ १ पनि ५४ २४० १७ पना १८४ परमा परन ९९९ परह २० पग ४८८ पर परमार १०२७ परमा २. ११५ ११.१७ परमारा पटोच पासा परोपी पर १॥ २ निपुरम्ब १२० ५ निरंतु १८८ २८ निग १८ १ नीर १०६ १४ नात २१४ ६ नाल १४ १५ न वार १२१ मा ८२१ नहार २०६ ५ नपुर नतिमभ... नपनिमम १.." - निपत २१४ निचोर २३७ निमम्ब २ .. निगप १८.६ निग ८० नामम १०४ २१ ३ . निधि निर.९८ १५ निग्न १९६ निम विजिम २ नम्ना नर२.३ मम ८. १३ नौ ३१ " ·लिङ्गानुशासनवर्गः । २९१ पाली ८१, ५ पिशाचराभ १०४, २२ परा २६९, १ पाटला ३८, १० पराग १५, २२ पिशित १०६, १७ २४०, ११ पाल्लव ४७, ९ पराह १३, २० पिष्ट १८४, २१ २४६, २५ पास २९, २४ परिखा ५५, ४ पाटलि १५७, २७ २१६, २७ पिप्टात १७, २६ परिघातन १८, २१ पाटली २४६, २५ पाशुपत्य १११,८ पोठ १२९, २४ परिपाटि ८८, १४ पाठा ५९, २३ पारया ४४, १६ २४१, २२ परिपाटी पाणि ३२, १६ पापाण ४,४ पोठक २३४, २५ परिपद् ९५, १९ पाणिन्युपज्ञ १०५, २ पिङ्गाण ११७, २७ पीठो २४१, २२ परीतत् २३८, ५ पाणिपाद १०३, ११ पिचण्ड १७, १५ पीयूप १२६, २ पर्ण १००, १६ पाण्डुभूम १०२, २ पिचु २१९, १७ पील २८, २७ पर्णनामन् १४१, १७ पातक १७६, १४ पिच्छ १६, १४ पोलुकुण ८, १४ पर्यन्त ४, १४ पाताल १२५, ६ पुस १५, १३ पर्यध्ययन २६९, १ पातिली ९१, २४ १२८, ८ १७९, १४ पर्यस्तिका ५२, ६ पात्र १०८, १४ पुन्छ १६, १४ पर्या ६९, २ पात्र-त्री २५५, २० पिच्छा ५८, २२ १८४, १२ पर्याण ११८, १० पात्रीव २३०, २ पिज ११५, १७ पुञ्ज १७, ६ पर्याप्त २७१, २० पाद ५, ७ पिञ्जर १२८, २४ २७,५ पर्वतच्छाय १०४, १५ २०८, ३० पुजि ८८, ६ पर्वतच्छाया १०४, १४ पादप ८, १ पिञ्जा ५८, २५ पुट २४७, २२ पर्वन् १२७, १७ पादपच्छाय २५०, २२ पिट ११७, १४ २५४, ८ २३८,६ १०४, १२ १७३, १ पुटिका ४३, १४ पर्श ९२, १४ पादुका ५२, ३ पिटक-का १६६, २१ पुटी २५४, ८ पल २१२, ३ पान १३९, २५ २५३, २७ पुण्डरीक १०१, १७ पलाण्ड २२३, १० पाप ३४, १२ पिठर-री २५५, १६ पुण्ड २१, १ पलाल २११, ५ १००, १३ पिण्ड १९, १५ २०६, २६ पलाली ९१, १३ १३४, २४ पिण्ड १४७, १९ पुण्यरात्र १३, २६ पलित १३२, ८ पाप्मन् ३१, ९ पिण्डि ८८, १३ पुण्याह १०१, २४ १९०, १० पामा ६८, २२ १४७, १९ २२०, २५ पल्लव ३०, ११ ९३, ९ पिण्डिका ५२, २९ पुत्तिका ५७, १९ २१६, १८ पायु ४, १३ पिण्याक १७९, ८ पुत्र २८, २३ पार २३२, ८ पितरौ २७२, २५ १०८, २३ पारत १८९, ३ पितृभूत २३१, १५ पुत्रकाम्या २, १३ पवन पारद पित्त ९९, ५ पुत्रीया ४५, २४ पवित्र २०७, ८ पारशव २१५, १३ १३२, २३ पुद्गल २२, १९ पाक ५, ७ पारायण ११८, १६ पित्तल-ला २४४, १३ पुन्नाग ३१, १ ११०, २५ पारावार २०५, १३ पिधान १९३, १८ पुर् ९५, ७ पाकु ९७, ५ पारिजातक ३१, १ पिनाक १७७, १६ पुर १०१, १७ पाचक २७०, २७ पारिहार्य २०५, ११ पिपीलिक १४९, २० २४७, ५ २७४, २६ पारी ७४, २५ पिपीलिका ५६, ७ २५२, १८ पाचिका २७०, २७ पाव २१५, १५ १४९, २१ पुराण ११८, २ पाञ्चजन्य २०, २१ पाणि ४०, २६ पिप्पल २९, १ पुरी २४७, ५ पाञ्चाल २७२, ७ १५६, १६ १७०, ९ २५२, १८ पाटल २४०, ११ पालि ४१, ७ पिप्पल १४७, ४ पुरीतत् १२७, १४ २४६, २५ ८५, २१ पिप्पली पुरीप १३८, २३ पल्लि ८६, २ पल्वल २११, ९ १३.

·भादसोपे पर १५१ ५ पग १५१ पोष ४१. पौतव १२५ १५ पौराहिय १११६ प्रकाण्ड १८६३ २६२२ प्रवाम २७१ १९ प्रवान २१२७ प्रवारिका ४५ १२ प्रदणि ८१ ११ प्रवेणा ४५५ पूरदशम ४११ पुरुष २६५ पुरूपड़ा ९५ . प्रश्पमा १२५ पुराना २४ ८ पूस १०१२ पुतिन १९८१४ फा पणिन १३८ पल १०१३ २१४२१ प्रति ५० ३१ १७८ १२०० पुष २०१३ प्रग्रीव २१५२५ फनी १६६८ फर-लो २५८ ११ फाणि ८८१८ फा ११७४ पाल २२२१ पानि ८८१८ पन १८ फना ७१८ पुष्य २०२२ पुग्न १०.२० पुम्ना १७३७ पूग १५२४ ११० १२ पूया २६२ २६ पूर पृपा २१ १२ पूपनि ५२ ५१ पूर २०४८ पूर ११८ पून १८८२५ व बा १६५ १८ वको प्रस्ताह १०१ २५ प्रन ११० २० प्रप्टो २०१८ प्रमाविरघ १३९ १२ प्रमभ १२२६ प्रमून १०१३ प्रसना ६१२१ प्रस्तार प्रस्थ प्रम्फान १९३ १३ प्रनि ३२१ प्राग्वा ६० प्राचम २६८ २३ प्राचिश ५४४ प्राजापत २६४१३ प्राण. ११ प्रागवियाग १५. २ प्रानिकि १४२ १३ प्रा शालर १९८०६ प्रानर १२४ १७ प्राप्तविक २६९४ प्राप्तनोविका प्राय १०६ १२ प्रावृप ९५ २० प्राय ५७ प्रासार १७ प्रिपा ६४ १२ प्रबोनि १६६६- प्रत १०२ ५ प्रमन् २२४ १३ प्राय १९१ २० प्रोपरा २७३ १५ जय ४ १० प्लव ११ १२ प्लहन ४ १२ प्लन २७ ८ प्लोप ४ १० बगिया २४ २५ बडिग १३३१ वर १४२३ बघा ४३१२ बह १४१. प्रजा ५० २६२ २० प्रणय प्रणाल २५ २२ प्रणानो ४८ ६ २५६ २२ प्रतिग्विन ४ १२ प्रनिपत ९५ १८ प्रतिमा ७९ १० प्रदिनारा २५५ १७ সলিল ও বা प्रतीप १२० २ प्रठाना १८ प्रयालीट १३२४ प्रयप २१८ १५ प्रयिमन ५१ प्रश्रा १३४ १८ प्रति ८९ ३ १४०९ प्रधि १४० ९ प्रपा ६८ ८ प्रधान ५ ७ प्रभव ३४ २५ प्रभमन १०४ २१ २०४१३ प्रमाण २००१० प्रमाण ४३२१ प्रयत १८९ ९ १८८३ २०७१. २६८३ पूर्वगत १३ २६ पूर्वात १ .. पून-मा ३५३ ५ पृत २.२ २३ पत्रका पतना ७७ १४ पनि १५८ २ पूग्न् १२३ १३ पपत्र १३२९ पष्ट ११७ १५ पुष्प २८ १६ पर टी ०५४ २१ पेव १६. २४ पेरा. ११ पेनि ८२ १८ पोग्गन ०७ पाग ५.११ पान १० २२० १४ २ वन १४२९ २१२ २२ घना ૭૨ ૨ बलात ४. ९ बनि१२ १६ बलाव २७० १३ वन्धमा १३१ बस्ति १५७ ७ फ ·" . " लिङ्गानुशासनवर्गः। २९३ भल्लासक-की २५२, १७ भूति ४५, १० बहु २६६, १४ ब्रह्मपुत्र ११, ३२ वहुकर १५२, १२ ब्रह्मभूय ४५, १८ भल्लि ८६, १ भूनामन् ३९, ३० घहुकरी ११०, १६ भल्लिका, भल्ली भूमन् २२४, ८ बहुधन २६३, ४ ब्रह्मवधू ४७, १ १५३, १७ भूमि ४३, १२ बहुधना ग्रह्महत्या ९५, २० भव २०६, १० भूपण १८८,४ बहुराजी ४२, २६ ग्रह्मोघ ४५, १७ भवत् २६२, २६ मग १४८, ११ वहुल २३, १ ग्राह्मण १००, २१ भवन १९५, २२ १६३, २४ बहुल-ला २५२, १० भवनीय १०३, २१ भृङ्गी १६३, २४ बह्वर्थ २७२, ४ ग्राह्मणकुल २६७, १९ भवितव्य २६४, ४ मति ४३, १२ वह्वी २६९, १४ ग्राह्मणता ४४, १४ भव्य १००, १३ भरि ८८, ७ वह वृच ६, ९ प्राह्मणमचचिका २६२,६ २६३, २७ भेपज १००, १० वाण १४७,२ ग्राह्मणमेन १०५, १७ भव्या २६२ २७ १८७,६ ग्राह्मणसेना १०५, १७ भस्मा ७०, २४ भक्ष ११०, २७ वाणा माहाणी भस्मन् ९९,१५ भैरव ११, वाञवशालवायनिका १३०, २२ भ्रम १४७, १७ ४४, २२ ब्राह्मण्य २४८, ९ भागधेय १४८, ४ भ्रमर १६३, २४ वाल २२, २० मोहि २७३, १४ भागधेया १४८, ४ भ्रमरक १७४, १९ १७०, ३ भा १४७, २४ चमरनामन् १४८, ११ वाला ४२, २६ भाण १८८, ६ मरी १४८,११ वाली ९१, २५ १४२, १८ भाण्ड ११७, १८ १६३, २५ दाप्प भ १४७, २४ भाति ८६, ५ भूमि १४७, १७ बाहु १५९, ३० भक्त १००, १० भान ६, २ भ्राष्ट्र २०८, १६ वाहव १३३, १८ भक्षण १३९, २७ भाल २११,४ कुटि ६५, ९ बाह्निक १२९, ५ भग १३१,७ भाव ४१, १९ विभीतक २५३, १९ १७९, २८ २ २७४, २६ विम्ब १९८, २४ भगण १०५, २३ भाप्य १२८, १७ सूण १७, २० २२८, १३ भगवन् २६२, २६ भास ९५, २१ विल १००, १५ भङ्ग ११५, ११ भित्त ९९, ६ विस १०८, १६ भङ्गा ५५, १० भिदा ४५.२३ म १६०, ८ १२६, १५ भङ्गि ५६, ११ भिस्सटा ५९, १३ मकरन्द १८, ९ भट्ट २६२, २६ भिस्सा ७४, १ मक्षिका ५३, १७ वुक्क ११४, १३ भट्टरक २६२, २५ भी ४१, १६ मख १२, ३ बुदबुद १८, ६ भट्टारक भुक्त १०३, २१ मगध २७, २० बुपे २१९, ८ भद्र ११०, ९ मघवन् ४, १२ वुस १०८, १८ भद्रा ७०, २३ भुज-जा १५०, १० मघा ५०, ३ भम्भा ६८, १४ भुजङ्गसंज्ञा १३,८ मङ्ग १५, २८ वुस्त १९०, २८ ७८, १८ भुवन १९५, २५ मङ्गल १००, १३ वृहतिका ५१, २२ भय १२३, १८ भुपुष्टि ८२, ९ २१४,७ बृहती ५०, २९ भू ३९, ३० मङ्गल्या ६९, २७ वर २०६, ३ भरद्वाज ६, ६ भूत ११०,९ मचिका २६२, २ भरिमन् ६, १५ ११८,२४ मञ्च १६, १३ वन ६, २ भल्ल ११, ३० २७२, ५ मञ्चक १७७, १० ब्रह्मन् २२४,१५ २४,२६ भूतनिश १०५, २१ २३८, १ १५३, १६ भूतनिशा १०५, २१ मञ्जरी ८, २ १९८, ४ २१६, योज ११५, १६ १३६, ४ बोल ११, १० मञ्जरि ८७, २८ ·मागोष গতি ৫ मजोर मनुम मन्जूषा मनुष्योदा १२ मनान २४०२३ मनोनित ४. मानु१४४ ३ मम्नित्र ८१४ मानो शिरा ११ १२ मागा९१ मान १३२ २३ मारि ८९ १५ मागिता ६१२१ मत १२७ १ मामि विक महानग मारजनल१०.. मा १११४ . मठी ८ ८ मणि १०१ ०८ मपिन . ८ मगिर १३." मगि । मग मा ७१५ . मांग मा कुरी माम१९० माल २३२ १८ मण्डललो २५६१० मार १२४ २२ मलिग २६२ २ मत्स्य-स्था १९४१ मस्या ९२३ मपिन २६७ मग. मसन १३२ २ मा०८४ मागनामन १०६१. मामि ४.४ माग ४.। मरिच १.० २० माचि १५८ मा१२ ५ माना ४३४ ७१ २२ मानावार २४९ मानागारी २०४. मानित - माधिरा ५० माप २१८१ माम १११ २२०४ मित्र १४१६ १०८१५ १२. २४ मिथुन ११४२ मिप १२५ १ मिति ५३१४ मुगुट १३१ १० मम १३२ १२ मका ६१८ २ मगि ८.१२ म ११८ मारि ११२ १२ माघ ५८ मादि६२१६ मागध २४८ २ मागिर १.८१६ मानति १२ ८ माल १६४४ मालो मानुलिन ३.. मातुन १७२। मातृभत २३११६ मात्र २४३३ माश७११ मरंय १५० ममन् १२८१० मर्याग २१ मल १३१६ मगर २०४१ मलयज १८४ . म त २४२० मर १०० १८ १०३८ मख मधुर २०१७ मकर १६२ २४ मा १४०१ मलिरा मधुका २३९ ११ मवपक मन मून ६१२ मवला २५० १९ मलिका २५० १८ मध्य १०३१० ५ मापरात्र १३२ मध्याह्न २० मन गिला ८०१७ मनम १०० १५ मणि १५७१९ मनै १५० १८ मति मी मषि १५३ १८ मनौ १५७ १८ ममूर १५२ ३० मम्बनामन् १०१ १९ मस्त ४ २० मज७७ मुन १२१६ १८६२४ मुण्डा १८६ २५ मद् ९५ २१ मग १२२ मगर मुगरा मरगगे १५२४ मद्रा २० मनि २६८ माथर २६४१५ मायरी माघ २२ १९ मान १९५ ५ मानमा ११ २५ मानिका ५२ ७ माना १.३१५ २७४ २५ मानी १६३ १५ २४ २५ मानोता १११ १२ २४८१३ २२८ मम्री मनु मस्तक १७७२० मुपद्धि ८२ ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २९५ १४०, ४ मुष्फ १७८, ३ मेनुक २१८, १३ यदृच्छा ६४, २० योपित् ३७, ५ मुप्टि १५६, २८ मेधिन्थी १५७, १३ गौतव १२५, १७ यंत्र १०८, १६ मुसल २१३, १७ मेदत् ८३, १७ यवा २७३, १४ यांवत १११, २ मुसली ४८, ७ मेधा यवना ४९, २६ यौवन मुस्त २२७, ४ मेधि १५७, १५ यवन १२६, १४ मेर यवसुर २४९, ४ मुस्तमः १७७, २२ मेला ७१, १६ यवनुरा २४९, ३ २५८, २२ मेप २१८, १३ यवा मुस्तफा २५८,२२ मंत्री २४८, ४ यम् ९९, ११, रगत १४०, २२ मुस्ता २५५, ६ मंत्र्य रक्तनामन् १०१,१ मुहूर्त २७,३ मयुनिफ २४८,७ १५६, २६ रक्तिका ४०, १० मयुनिका ४४, २० यप्टि १५६, २६ रक्षस् २७०, १० मूद्धज १०, १६ २४८, ७ याचमा ६५, १ रक्षःसभ १०४, २२ मूर्वा ७३, ४ मरय २०४,४ याज्याधियः २६२, २२ मूल १०८, २० मोचा १५६, २४ यानु १२६, २९ १४१,१६ २११, २७ मोदकः १७७, २८ यात्यक्षी ४५, १५ १६७, २६ मूलक १७६, ७ मोरट ११७, १२ यात ३७, ५ रजको मूलि ९४, १५ मौक्तिक ११२, १० यात्रा ७०, २८ ग्जत १९०, ३० मूत्य १३६, ११ मौन १११,१४ चान २५, १७ रज्जु ६४, १९ मप'१६४,९ १९४, १७ ९७, ५ मौर्वी ९२, ६ रण १४०, २३ मूपक १६४, २९ मौलि २९, १६' यानयग ९, २० १८८,११ १७७, २९ १५८, १५ यानाक्ष ४, १० रणनामन् १००, २४ मृपा ७३, २३ मोप्टा ४७, ९ याव २३, १६ रत्न १००, १० मूपिक १७७, २९ मौसलम्पाता ४७, २४ यावक १७८, १७ मूपी १६७, ३० मीसला ४७, ११ युग २५, २० रलच्छाय १०४, १३ मृग-गी १६३, २० भ्रदिमन् ५, १ १७९,३० रत्नि १५५, १८ मृगव्य-च्या २४२,१८ ग्लानि ४५, २६ युग १०२, १९ रथ ११, १२ मृणाल २३०, १५ युगन्धर २१०, २० १५१, २० २५६, १४ य युगल-ली २४४, २२ ग्यकट्या ४४, १९ मृणाली ४८,४ यपुट १८५, १० युग्म १२२, २१ रथिका, रथी १५१, २० २३०, १७ यकृत् १००, २२ युत १८९, ७ रथ्या ६९, २२ २५६, १४ १३०, १२ युध १००, २४ रदन १०, १३ मृत ११०, २६ यक्ष ४,१० युप्मद् २६४, २८ रन्ध्र १००, १५ २१६, १०' यक्ष्मन् ३३, यूका ५३, १५ रभस २४, २९ मृत्यु १५९, २ यजुस् १०७, २८ यूथ १९१, ५ १५३, २६ मृदङ्ग २५, १५ यनसंज्ञा १२, ३ यूप २१, १३ रभसा १५३, २७ मृट्टीका ११४,९ ११०, १९ २३६, १० रमण मृध १३३, १० यत्न ११०, १९ यूप २०१, ७ रमा ४२, २६ मपोध ४५, १८ यथाकामी :४८,५ योगपथ १०२, ८ मेखला ७१, २३ ययाकाम्य २४८, ५ योग्या रम्भा ७८, १९ यथाशक्ति १०३, १२ योजन १२८, १० यथाशास्त्र १०३, १२ योनि-नी १५६,२९ रल्लक १४, २५ मढ़ २०६, १ यथेष्मित २७१, २० योनिमन्नामन् ३७, ४, रमन २४२, ३ मेघ १२, १३ मेचक १७७, १२ रयि १६६, ३ ·रगना ७७ १८ राति २८७ १६०२ राष्ट्र २२९१० रामभी ३५ ९ रास्ना ३९४ रश्मि ४९ २४ रश्मिमजा १३ ७ रस २१९३ ७७२३ रसन २४२ ४ रसना ७७२० २४२४ रमवती ९१ २३ रसाजन १००२० रमातल १०६११ रसाला ७१ २८ रसोन १९६ १६ राका ५२ १४ राक्षा ७५ १५ रिक्षा ७५ १३ रिष्ट ११७१ रीदा ६०१० रीति ८६ ९ एवम १४१ १० हचक ११३ १० रुचक १७२ २० रुचि ८६ २३ रुण्ड १७ १४ फत १०० १९ रुधिर १०१२ हमा ६८२४ रुष ८२ २९ राजता ९५ ५ राजधान २४० २० राजधानी २४० २० रूपक ११२ २५ रूप्य १४१ ९ रेखा ५८ २ रेचर १४४६ रेण १६० २७ २५७ २० रेफ २० १७ र ल लिनि १४ १५ लिवि ८६ १४ सम १०१ २२ लम २२१ १ लीटा ६०११ ला २३९ २२ लीला ७१२६ लपा८३ २८ ल २७५ १ २३९ २२ लक्ष्मी ४२४ लोक ४३ लोरायत १२९ १ लक्ष्य ९९६ लोकोतर ३४४ गह लोचन १०६ २१ लग्न नोम ५८ लोमन ८२४ लज १५०६ २२४२ लजा लजिया १५०७ लोलूया २ १३ लटवा ७३६ लोष्ट १३११६ ता ६० २१ १८४ २४ लय ४ ८ लोह २२० २३ ललाट ११७ ५ लोहबान्त ९ १३ ललाम २०२२२ लाहनाभन् १४१७ १२७ २२ लोहित १८९२७ लामन २०२ २२ लव ५३ घ वङ्ग २६ ३ लवण १०१२ वगक १००१८ ११७३० वणिकका २४१ १३ वशी ४८ ४ गुन १९६ १६ वत्र २०७७ लाक्षा ७५ १६ २४७२२ वाप्टिक-का २४१ १६ लाक्षिको लागल १०० १७ वचा ३९८ २१४ २९ लाज १४८ १२ वर २१० २१ लाजा १३ १३ घट १४२ १७ १४८ १२ १७११ लालम १५३ २५ लालसा वटर १५ ३ लाना ३०९ ८७ २२ वटा २५४९ लावन ३४३ वडवा ३५ ९ वडिश १३३ १ वणिज ३१११ वण २४१ राजपुत्री २६७२० राजभोजन १०८ ८ राजभोजनी राजमभा ७४२० १०४ २३ राजसूय १२८ ११ २०४ १४ राजादन १९३२३ राजाह १०० १८ गजि ६४ २२ ८६ २२ राय १११ १६ गादि ८८ १३ राढा रात्रि ३७२१ रामा ६७ २ रामद १०० १८ रामणीयक २४८ १२ वणोत ११ २४ लाक्षिक २६४ १० रोचक १७८ १० रोचना ३९ २८ ७८ १ गेम २४५ २० रोमथ १९ २८ रामन १२७ १९ ग राति ८ २ रोग्पि २१८४ ररव २३ १६ गैग्पि २१८ ५ राल १५ राला रालि ७ २२ लिक्षा ७५ लिग्निना १० २१ ·'२४२, २७ - १७१,४ ९२, ४ पात ११९, ३ ३९७ लिङ्गानुशासनयर्गः। पणिज्य २४२, ९७. गणतया २५०, २ यारि ४९, वर्णतणिका - २५०, १ गमिर १०६, पारी पशिंज्या. ७८, १४. ३८,. १८.. वणि , २० पमिड ६, ७ वारिसर्ग .१.१.१४ व २६,१९. वनंफा १६१, १५ वमिनिकिका ४५, १ मारिणिका, 'पातिणी पत्त ६,७ पति ६६, १५ बस्ति २५७, ७ यस्तु ९, ५ ४. यत्मा ४२, २६ वतिका १६१, १६ १३२ १९ याता ६१, ९ पदन १०६, १९ पर्दगान १९४, १९ गरम १००, १४ पार्टग १४४, १७ पद्ध, वधी १५१, २९ पद्म १७२, २९ वधू ९४, २१ यमन् ८, २५ बननामन् १४१, ५ १०८,१ वनिता ४६, १३ नर्मि ७, २० परगना १४८, १९ यपा ७८, ८ वगंगा ६०,१४ चस्म १९५, १८ पानका ५४, १८ वर्ष यमनमा ७३, २६ वधुन् १०७, २८ यापित १००, १९ यहिन १०८, १५ पागर २०९, ३० वन २१०, २५ यमति ७, २२ वरान १३, २० यहि ३२, २१ यमि ८६, ७ पर्णा ५०, १ पागुरा ७०, ११ पामा ८२, १६ पनि ३५, १० वहिन् १३९, १६ वान् ९५, ययम् ८,२४ वलज-जा २५२, ४ वायलिका २६१,६ ८५, १५ पलनि ८८, २६ पाज १७, ३ वागिप्प २६४, १२ १३२, १४ वतगी पाजपेय १२८, १२ शामिष्टो २६४, १३ घर २०७, १५ बलय २०४, २४ २०४, २५ वासुदेवरः ४५, ४ पलाका ३६, वरट १५०, २२ १० पाट-टी २५८, १२ वानारमा ७६, २६ १६२, १ वलि ८०, २६ चार १७२, २७ पास्ता २६५, १ वरटा १५०, २२ पलिम १२५, २० पापव्य २४८, ९ पारतका पलीक १७४, २३ पाणि ४३, १२ वास्तु २२३, ८ वरण १००, २३ वाणी ४४,६ वास्क ११६, ७ १६२, २ १७४, २६ पात वादा परण १०८, ५ यन्काल १००, २३ पानादा चाहि ७, २० वरण्ड १७, १३ २१४, १८ यातायन ३४, १३ वाहित ११९, ६ वरमा ८०, ८ बल्मोक १७४, २५ विगति ४३, १४ वराट १४७, २९ वल्लर १५२, २५ यानूल २३,५ विति ५०, ३१ बराटक ४, ३ वल्लरि ८७,२७ विघ्न ११०, २२ पराटिका १४७, २९ १५२, २५ वात्या ४४, १७ विच्चाय १०४, ११ वराशि ३२, ८ वल्लरी वानस्पत्य १११,२ विजय १२, ८ वरिमन् ६, १४ बल्लिनामन् ३७, १४ वापि ४५, १२ विट वरुणानो २७१, ८ वल्ली ३७, १४ विट १८५, १३. वरय १९१, ८ वल्लूर-रा २५५, ३० चापी ७८, ९ विटय. १७७, ८ वर्ग पल्वज १३, १३ वाप्यश्व २६७, १९ विटप १९७, २५. वर्चस्क १७५, २२ वगा ९, २७ वामोर ४७, .२ विटि ९४, १४ वर्ण १७१, ६ वगति ८५, १७ वायु ४, १३ विटङ्ग:२३३, ७... वर्णकं १६४३.६ वसन्त १९०, १४: वार २०९, १६. विडज-शा.२५८, ३. १७७, २४ वसन्ततिलक २४०, १५ चारवाण १८७, ४ वितण्टा ६०, ३ वर्णका १६४,६ वमन्ततितका २४०,१५ वागही १८३, २३ विर्ताद ८६, ११ वरटी १५०, २२ - " ·२१८ मुश्दकोष व्यय ४ ८ ध्यलोक १७५८ ध्यावधान २६५ १३ याज १२५, २६ व्यावशेगी ४५ १४ व्यावहासो ४५ १५ योमन् १९१० ब्रज १८३ २५ सूण १८७२८ व्रत १९० ५ নলি ८६ वश्चन १४० ८ वात १८ २ बीड १६११८ बीग श्रीहि १४ १२ वितस्ति १५५ ५ विप ११७ वितान १९३ २१ १२९१६ वृश्चिक १४९ १७ वित्त २१७ २९ वश्चिकी वित १२९ ३ विपय ११ २८ वृप २४ १० विदुषी २७० २५ विपिन १०० ११ घपण १८८१ विद्या ४५ १७ विपास्या ११७ वपन् ४ १२ विद्यत् ४४१ विपाण-णो २५४ २८ वृपल २६७ विधि ८९१८ विष्टप १९८ १२ वपो ८३ १५ विद्वत २७० २५ विष्टर १७० १० वधि २७२ विष या १५१ २३-२४ विष्टि ८७ १७ वृमी ८३ १३ विवि ५९ बेग १६ २ विध ७१५ विष्टा ५९१६ देना ६०३ विनय ४८ दिसरा ७३ २९ विपणि ६६९ विङ्गिा ५४ २४ विषय विहायम १०७ १२ वेणी ४६ ५ विद् ९५ १८ २२४ २१ ८१ १८ विपालिका ५३ १२ विहार २०९ १३ वेतन १३४ २४ विग्नि १०६ ८ वोचि ३० २१ देनम १५३ २' विप्र १६३ १६ ९४ १० वेतनी विप्रा वीणा ३८ १५ देताल २४ २५ विप्राय २६८ २१ वीनस २१९ २३ विप्र ९५८ वीयो ६६२१ वटि ६६ २६ विभव ३४ २४ वीरणरया १०५ १४ वेधम ४ १२ विभावनीय ११० १३ वीग्य बेपय ११० २२ विभोनाकी २५३ १९ २४२२९ वेमन २२४ ९ विमान १९५ १२ बीा २४२ २९ वेर १५८ वियनामन् १४१ १ वम २१९७ बेल २२ २० वियूष १९९५ वस्त १९० २८ वेला ७११ वेश विस १०० १५ वाप ८ २३ बिल्व ३० २३ वृषक ४८ १० २१० २१ विवरनामन १४० २६ वगच्छाप १०४ १२ वेश्मा ९९ ७ दिए २० घृक्षच्याया १०४ १४ वेश्मभू २२३ १ २४९ २ वेष २१७ १९ विनाम्बा २६ वणुक ११३ २ २३२ १५ बजि २६८ वधी २४० १९ विमान २१११८ वृजिन १३३ २८ दपम्प २४० १९ विशिखा ५५ ५ वत्त २२७१७ दगिाय २६२ २३ विगत १७ पत्तामा १८० १९ या-ता २५२ १५ नातिर १७४ १८ १०८२३ वर १२५ २ विकम्मर २५२३ हमाय ६१. विचम्मरा दा दिवा २.९११ बुन ११. १८ पमा १०१ २ ग पायुवाक ४ २२ शकट २२५ २६ दावटि ८६२ दारुल २१३७ पाकुकिका ४५ . शववरी ५०० शकु २५ १६ पद्रकुला ७२ माप २५१ पाटी ८६११ पण १९८५ पत १९०२ पामाा १९४८ पपप ·लिङ्गानुशासनवर्गः। २५ ७९, ७ शिशपादिगण ३८, ९ फरी १५२, २९ पाल्पक १४९, १८ शल्यकी शिक्म १३५, २५ शमन १०८, ६ शल्लकी १४९, १४ शिखश १७, १३ शमि १५५, १६ गिखर २०५, १८ दाव १३२, २२९, १९ दामी ३८, १२ शशोर्ण १०५, २३ शिखा ५५, ८ १५५, १६ शशोर्णा १०५, २२ शिग्रु २२३, १५ शम्पा शिञ्जिनी ९२, ४ ६८, ७ शकुलि ८१, २ शिका ६८, ९ शम्ब २०, २० शप्प १३४, २३ शम्बल २१२, २६ १९८, २ ७८,१३ शम्बूका ५३,४ शस्त्र-स्त्री २४३, १२ शिविका ५३, ६ शम्भु शिविर १२४, १९ ७, १५ शस्त्री ३८, १ शिम्वा ३९, १२ शम्या ८२, ११ शाक १७७, २४ शम्या ६९, १६ शाकटायनोपज्ञ १०५, ४ शिरा ७९, २२ शयन १९६, १३ शाकिनी ४४, १८ शिरोग्रीव १०३, ११ शयनीय १२३, ७ शासा ५५, ७ शिरोवरा,७९, १७ शर २०८, १४ शाखिन् ८, १ शिरोधि ८९, २४ शरसंज्ञा ११, २९ शाट १५०, ११ शिला ३९,६ शरक १७८, ३० शाटक १७७, २ ७२, ११ शरच्छाय १०४, १२ शाटिका १५०, ११ १०९, १ शरण ११७, २२ शाटि ८६, ५ शिलाभव १००, २१ शरद् ९३, ८ शाटी १५०, ११ शिल्प ११९, २७ शरवि ५, ९ शाण ४, ४ १३५, ६ पारयु ७९, ३ शाणी ६३, ७ शिल्पिन् १६७, १६ शरव्य शिव २३, १५ २४९, २५ शात १००, १८ शरव्या शान्ता ४२, २७ १००,१३ शायिका ४५, १२ शिवा ४७, १ शराव २१५, २८ शार १५२, २१ ७३, १४ शरासन १००, १६ शारि वा ७३, २ शिवि २३, १७ गारि ८७, १४ शिशिर १३६, १८ शारी १५२, २१ २०७, २४ शर्मन् १००, १८ शामिकि (को) कन्य शिशु ३२, २६ १२७, २९ १०५, १२ शिश्न १९३, २७ शलम २५९, २ शाल १०८, २५ शिष्य २६२, २२ शलभच्छाय १०४, १२ २१३,१९ शीतर १०६, १५ शाला ७१, २१ गीत शालि १०, १ ११८, २८ शलल-ली २५१, १५ गीषु २२३, २४ शलाका ५४, १७ शालूक ११४, २७ शीर्ष १२६, १ शलालु १२७,८ शाल्मलि १५६, २२ शीर्षक ११४, २४ शामि ८, १३ मील २१३, ४ दाली शास्ति ८, १३ शल्क ११३, २० शास्त्रार्थ २६२, २३ गुक्त १००, १२ गल्य २०४, २९ शिगपा ३८, ९ शुक्ति ८७, ८ शुक्र १७२, ११ शुक्र १७२, १० शुक्ल २७०, २५ शुक्लता . ४४, १४ १०४, ३ शुक्लत्व १०४, ३ शुक्ला २७०, २५ २५९, २२ शुम १५०, २ शुङ्गा ३ २५९, २५९, २२ शुङ्गी शुण्ठि ८६, ८ शुण्ड १५१, ७ शुण्डा ५९, २५ १५१, ७ गुद्धान्त १९०, २५ शुभ १००, १२ शुल्क १७९, ६ शुल्ब १२०, ८ शुप्म १२२, ११ शुष्मन् १२२, ११ शक १७८, २७ शका ५२, २० शूद्र-द्रा १६३, १६ शूद्री १६४, ५ शूप १९७, १८ गल १०८, २१ २११, २१ शृङ्खल-ला २५७, १ शृङ्ग १६१, २८ शरारि ८८, ७ शरीर २१०, १२ शर्करा ७०, १२ १८०, ४ शलभी २५९, २ शलभोत्य ५, १० शालु १२६, २६ गृङ्गवेर १२३, २६ शृङ्गाट ११७, १० गृङ्गार २०६, २५ शृङ्गि १६१, २८ शृङ्गी ९२, ४ १६१, २९ शृणि १५८,८ शेखर २१०, १७ शेफालिका ५५, २३ शलि १५६, १. शुक ४, ३ २३२, १० शेवधि ११, २४ ·मुकरकोप मम्मान १४० ५ कार २१७१६ गया ३ गल गल्य १०० गवल गप्यारापारिका ४५६ ४८१० श्रोगी १५ १२ मकाम २०२ १८ श्राविय २६२ २४ २०४ २० मस्चातरा १३२३ वनिता २४९ ३-५ मस्या ह .. २३ "वपाक २ १४ मस्यालाह्न १३ २१ १ सरम १७८३० सरका २५१ ११ सरा ३९२० सरट ४४ a मरणि ४५ ९ गोचिम १०७ २८ गोण ११ ३० गाणा १५१ १२ दाणित १०६ १८ गाणी पाफ २० १९ धोभना १०१ २५ शौच १११ १४ शौण्डिन १४९८ धौपिती गौरव १११ १६ 'वयय ४ ५ मगम २०३ २१ स्वार ४९ संग्राम १४१ १९ त" १२ मजिका ५१ २६ सर १५० १२ प सय ६५ १० पारान्ता मस्या पर १५० १२ २६४ २८ सय १३६ पडध्यायो ४२ १३ सत्व २८ ८ पणगरी ४२१३ १२५ ११ पण्ड २०३ १८५ २१ सपन ९९ १५ पपगनी ९१ ० सस २४५ १९ मनि ७ पष्टि ४३ १४ मनि ८९ ११ पकि १२ २ मन्तान २३४ १५ रसि-२५७ १८ सध्या १९२० सप्तति ४३ १५ स सुप्ताह १३ २२ समा६८१५ मयत ९६१ सम १६२ १९ मग१३९ २५ नमया ४५ १६ मरवण ममय २०४१३ समर ११६ समर २०७ १२ मदपरमता १२ २२ समा ५० २२ मनिश ५१ ५ १६२ २० मगर ममान १९४ २२ मसार २०६ १० ममानो २४७ २१ सन २२६ २० मश्यि १०६ २४ समिधु ९५९ मगर १.४ ४ ममार १०० २३ १३४ २८ रात्र गमार ४ . समग ११ मम' ११ २३ मम .५ १० मम्पराप १७१. सरम ४७ सरय ७९३ सरय १७९३० सरल ८ २३ सरम २४५ १८ सरित ४६ मरोज १०० १३ सजरम ४१ सप सरमय २६७ १८ सामोति २०१८ सपिम १०७ २० सा २६९११ सवरात्र १३ २१ सपना २१ सर्वा २६९११ मर्श १३२१ २४८ ८ शोपितरेय ११९ मान १३४ १३ "मय९४ प्यामार १२२ देवेनम्पाना ४० २० धवण १८० ११ श्रवण १४७ २५ यवना अविण १५ २० धागा थाड १३३ २० २७ श्री ३९ १४ थी ११८ १० धरिट८२ श्रीव-८२२ पाराम ८ खि ८६१८ सनकी सस्य १३५ १६ महवर १५२१ सहचरो ७ सहायना ३४१२ ममित ९५ १९ मल ११२. सारा दिन १०४२ गाइन ११.१७ साइकग्नि मागकाग्नि मादग्नि १.४२ साचि ८६२४ सानि थति ४ ७ मानि ५० भोण... 3 ·सृमर २३, ६ . 7 सुमनस् ८, २४ लिङ्गानुगासनवर्गः। साध्य १२, सीमा १८, २० सूर्यकान्त ९, १२ : स्तोद १४, १४ : साध्वस १२६,४ मीर २८,,१८० सृक्क १००, २२ स्त्री २६५,-१ सानि ८९, १३ २०६, १२ सक्कन् १००, २१ स्त्रीसभ १०९, २० सानु २२२, १९ - सीस १४१, १४ सूक्व १००, २१ स्त्रीसभा १०९, .२० स्यगी ९१,३ सान्त्व १२५, १२ सुख १००, १८ मृग १५, २५ मामग्री २४८, ५ २४६, २१ मृणि ४६, ६ स्थगु ११५, १० स्थपति २६२, २३ सामग्रय सुखद १०३, १७ सामन् ८, २४ सुखा २४६, २१ १५८, ८ स्थल-ली २४४, ९ १२७, २९ सुगन्धिक १२, १ सृपाट १५०, १५ स्थाणु २२१, २१ साय १२३, ८ सुदर्शन १८, १७ सृपाटी स्थान १९५, २ सांयाह्न १३, २० सुदर्शन १४८, ६ स्थानक १००, २४ सार १०१, २१ सुदर्शना १४८, ७ सृमल २३, ६ स्थापत्य २६२, २५ सारथि २७, १० सुदर्शनी १४८, ६ सेतु ९, १ स्थाल १२९, ३ सारस १६३, १९ सुदिनाह १०१, २४ सेना ३७, १३ २४४,३ सारसी सुधा ६२, ६ सेव्य १००, २२ स्थाली-८१:१० सारिका ५६, १ सुनन्द १२, १४ सैन्धव १७२, ४ २४४, २. सार्य ४, ५ सुपथिन् १०२, ९ सनापत्य १११, ६ स्थूणा ६०, १५ साल २१३, १९ १४३, १४ संन्य १३४, १६ स्थेमन ३३, १० सास्ना ६७ २३ सुपर्वन् ८, १२ सोपान १३४, ३ स्नसा ७३, २६. साहस १२६, ८ सोम ४, ७ स्नायु ७९,.१. साहायक-यिका ५०, १३ सोमकान्त ९, १२ स्तुपा ८३, २० २५०,२४ ९५, ९ सौगन्धिक २७०, १ स्नह २२०, १२ साहाय्यफ २४८, १३ सुरसंज्ञा १२, १० सौध १९२, २२० स्पर्श ५, ७ .. सिंह : १६३, २१ सुरगा ५५, १३ . सौप्तिक ११२, १३ २३, ३० सिंही सुरा ३९, २ सौराष्ट्रिक ११, ९ स्पृक्का ३९, १८ सिकत्ता ५०, ११ ८०,३ सौवर्चल २१४, १९ ५७, १० सिचय २०, २२ सुराज्ञी ४२, २६ सौवीर १००, २४ स्फट १५०, १८ सिप्ता ६१, ५ सुवर्चला ७२, १७ सीशमिकन्थ १०५, ११ स्फटा सिद्धान्त ४, १४ सुवर्ण १८७, २५ सौसमिकन्थ १०५, ११ स्फटिक सिध्म १००, २३ सुवर्णकार-री १६७, १९ सौसमीकन्य १०५, ११ स्फार १२४, ११ १३०, १७ सुष्मण १६५, ८ स्कन्ध १८, १२ स्पिच ९३, ६ सुप्मणा स्तन १०, १२ स्फुलिङ्ग २५४, १ सूक्तवाक १४, २३ स्तम्ब २०, २० स्फुलिंगा ६४, १५ सिन्दूर १२४, २१ सूक्ष्म १२२, १३ स्तम्भ ४, ६ २५४, १ १२८, १९ सूक्ष्मला ६५, १४ स्तम्भि ७, २१ स्मित १४४, ११ सिन्धु ११, ३१. सूचि ६२, १४ स्तरिमन् ६, १६ स्मृति २, १४ १५८,३० सूणि ९४, १९ स्तरी ४५, ११ सज् ९५, ६ सूतक १७३, १५ स्तव ५,३ नुच् ९३, ८ सिह्नक ८, २३ १७४, १४ स्तवक १७५, १९ खू ४१, २१ सून २०६, २१ स्तूप २१, ११ 'स्व २३, सूना ६८, २ १९७, १९ १७२, ७ सीधु २२३, २४ सूप २०, १४ स्तेन १९५, १६ म्वधा सीमन् ६२, १ सूमि १६५, ६ स्तेय १०४, १५ ८३, ८ १११, ४ स्वप्न ११०, २० 1 - : सिध्मला ७१, २५ सिघ्रका ५५, २७ सिरा ७०, १६ सीकर ४, ९ सीता ६०, २८ सीमन्त ४, १४ सूर्मी " " ·मुकुन्दसौष हिना २२.३ हिन्जीर २०६६. ३ स्वासज्ञा १०० स्वर्ण १४१ १० १८७, २५ स्वर्णवार १६० १० स्वर्णकारो हारगी १०, २५ हरिन् १९, २८ रिलात २१२ हरिद्रा ४०२ हरीला २५३ १६ हलवी २७२ १ हस्न १८९२. हमम्मा १४० २५ हप्तामा १० ११ हस्तिन १६३ २० हस्तिनी ३७ ११ मिनाल १०५ १८ इस्तिशाला १००, १८ हानि ४५ २६ ८८ २५ हायन १४, १३ हिम २०२ २. हिमवा ११ २७ हिमा ४९ २७ हिरण ११८,७ हिरण्य २०४, १६ हामा १४९, २४ हुटुक्का ११ २४ स्वानि-ती १५७ ३ स्वादु १२६ ३० स्वामिसभ १४३ ३ स्वाहा ७४ स्वेदनी ९.२० हृदय १००, १७ ह हम १०८,२४ हब १३४ २१ हल २१४, १३ हलनामन् १०० १७ हलाहल २१४,११ हलि ९४, १५ १५८ १९ हली १५८ २० हलीमक ११४२ हविस १०७ २७ हमन १०४१ हमनिका ५७ ७ हसनी ५७ ९ हार १५२७ १६१, २२ हारा ८० ४ १५२, ७ १६१ २३ हारी १५२,१० हालाहन २१४ २५ हाव २२, २३ हाम ४,११ हाहा ३२, ३९ हह १२,८ हिक्का ५६, ४ हिंग १००, १८ २२३, १२ हिगुपत्री ३९१ हुपीक १००, ११ हेतु ९.१ हम २०३, १ हेमन् १०६ २९ हेमत १०, १७ हेला ७२,८ हसक १७९, ११ इसी १६३, १८ होम ४,७ हुन १५८, २५ हम्मा ६८ १९ ७८ १६ हमन्तिका ५७ ७ हसन्ती हद २७, १८ हादिनी ९०,२१ ही ४१,१८ हयी हरि २६३ २२ हसिन १०३ २१ -- ·टिप्पणिस्थ-शब्दानुक्रमणिका मुकुन्दकोशस्थ लिङ्गानुशासनवर्गस्यास्य अस्त्र १२०, २६ अह्न १२२, २४ इषि १५४, २२ आ उत्तमाह २०, २६ उत्पल २००, २७ उदधि ५, २८ उदर १२०, २४ उदश्वित् १२२, २७ उद्दाम १९९, १५ उद्यान २३७, २५ उद्योग २३७, २५ उपवास २३७, २२ उपानह. ९३, २५ उपस् ९४, २४ उष्ट्र २०, २९ उष्णिहा ४६, २७ •. अंश २२, २७ अंस २०१, २३ 'अक्ष १२१, २५ अक्षत १४, २८ अक्षिन् १२१, २९ अन .१२०, २४ अग्नि, ३१, २९ अडक १२१, २८ अडाकुर ४, २७ अङ्कुश २३७, २० अङ्ग १२१. २९ अडगुलि.८४, २० अङ्गुलिन १२१, १४ अडगुली ८४, २० अच्छावाकीय १०२,२८ अजर १२१, १० भजन १२०, २८ अजा ४६, १९ अजिर १२०, २५ अजिनफला ४६, २३ अञ्जलि २७, २६ अट्ट २०१, २८ अटवि ८५, २६ अटवी अणिमन् ९८, २५ अतिथि २६, २९ अधिस्त्रि १०२, १३ अनीक २३७, २२ अनृत ९८, १२ अन्त १०, २४ अन्धकार २३६, २६ সম্ব ९९, २६ अपथ १०१, २६ अन्वय १९९, १९ अपरराय २०, २६ अपराह्न २३७, २८ अपाङ्ग अप् ४८, २४ अप्सरस् ४८, २९ अभिधान १८२, २१ अन्न १२१, १९ अमिय २०, २७ अमला ४६, २९ अम्बर १२१, १२ २३७ २३ अयुत १८१,२५ अर ११६, २७ अरणि १५४, १५ अरण्य २३७, २६ अर्घ २६, २२ १७४, २७ अचिस् २४५, २८ मर्थ १८, २८ अर्द्धर्च २३६, २५ अर्बुद २३७, २० अभं १८०, २२ अवतान ९८, १२ अवनि ४३, २५ अवार १९९, २० अशनि ८४, २३ १५४, १४ अशनी ८४, २३ अशीति ४३, २७ अश्र १२०, २४ अश्वा ४६, १९ अश्रि ८४, १८ अश्री ८४, २३ अप्टापद २३७,१७ अमु १४, २९ असुर १२, २५ आकारा १२२, २२ २३७, १७ आखूत्य ५, २९ भाजि ८४, २१ आढक २३७, १६ आत्मन् १२, २५ आधि ५, २७ आधिपत्य १०२, २६ आमलक १४१, २८ आपद् ९४, २३ आमलक १४१, २८ आमलकी १४१, २७ आर १४१, २८ आयुध १८२, १९ आर्द्र २३७, २२ . आलात १८२, २२ आशिस् ९२, २५ आश्रम २३७, २० आसन २३७, २६ आस्पद १२२, २२ आस्य १२१, २९ ऊर्ण २४८, २७ ऊर्णा २४८, २६ ऊर्मी १५४, १३ अजीप १२१, २१ ऋण २३७, १७ ऋत्विज १०, ३० ऋभुक्षत् २६, २३ ऋपि ३१, २३ . इ इक्यस २३७, २० इक्षु ४, ३१ इध्मत्रश्चन १०२, २१ इन ४, २२ इनमभ १०२, २४ इपु १५४, २७ एक २६५, २५ एका एकाह २०, २६ एडका ४६, १९ ·.४ महमको ए एरावन २० रीप २०१२१ यो आपन १८२८ २३० २८ औषधि ८४ १. ओषधी कपट २३ १९ - पास २७ २२ चमन २३६ २६ प २३२० क्ला १२० २६ क्लय २३६२४ यो औचिठी २४७ २८ मप १२१ २१ स्वच ११६ २६ मोरगव १४६ २४ मोपगवी मौषध २३७ १६ मौष्ट्र १०२ २० क अम १६९ २२ शुर कुम्यग्माया २४०१ सत्र १२० २५ कुणा २३६२५ क्षम २३७ २५ कुण्ड १२१ २८ सौम १९९ १५ कुण्डल २३०२० हवेगित २३० १८ कुर २३६ २५ स्वेलित १८१ २६ कुथ १८०२१-२२ कुन १०२४ खग १२२७ कुमुर २३७ २० सण्ड २३७ २२ कुम्भ ४२४ खान २३७ २४ सनि ८४ १७ कुल ९८ खनी कुलिा १२१ २८ खल २०१८ कुलर १२१ ११ खलोन २३० १६ कुरा १८० २० खारि ८४ १८११७ सारी कुसुम १०० २८ ८५ २७ मित २०० २५ कु' ९२ २३ कर १८० २४ ग गज १६ २० कल ९८७ गण ४२० 18 १२० २४ गण्ड २६ २७ कृति ४२७ गति ४४२० कृषि ४१. गप ३० २० कृपी गभीर १२. २८ २८ पर ५ २१ देयूर १२० ४ गहत १० २९ केग गह वर १२०२५ कारिता ४६२८ गाडि २०२३ कारि ८५ गाडाव २००१९ गाप१८१२१ कोनी ३१ २४ गाया १२ २८ गिर ९२२६ प्रिमि १२३ अम्बा ४६२ र १२." गुण ४ कस क्वाट १८०२५ कवि ३१ २५ कपाय २३६ २५ काम २०१ २० साड १८१ २१ रानन ११६ १७ काय १०२ २६ कार २०१२ रामक ९९ २५ नाग २३६ २५ काश पामीर ११११ २३ पट १८०२४ ८४ पटी १२२६ काम २०११ विन्द १२२ १२ पिरी ११५ २५ २३७२० विप्यु १५४ २५ पनिष्ठा ४.२७ २७ ६ पदर १२.१. को २३३१ ३०२ ६ १ बर" परि २०१६ ३. . . - मप २.. दुट्टिम, . २०२५ . भार २७ । १२. २४ धप १४ २५ गुरू ४५१५ गुष २१६२९ २३" ·लिङ्गानुशासनवर्गः। गो १५४, १६ गोचर ५, २५ गोत्र १२१, १४ गोमय २३६, २५ गोशाल २४८, २१ गोशाला २४८, २१ ग्रन्थि ३२, २३ ग्रामता ४३, २२ ग्लानि ४३, २३ " घ घट ४, १८ घृत २३६, २७ चक्र २३६, २६ चटका ४६, १९ चत्वर १२०, २५ चत्वारिंगत् ४३, २६ चन्दन १८२, २१ चन्द्रमम् ९८, २० चमस २३७, १७ चमू ४३, २५ चय ५, २२ चरण २३६, २७ चर्मन् ९८, २२ चपक २३७, १६ चपाल २३७, २२ चातुरी २४०, २९ २४७, २७ चातुर्य २४७, २७ चामर १२०, २५ चित्र १२१, १३ चिह्न ११६, १७ चुल्लि ८५, २७ चूत १०, २५ चूर्ण १८१, १९ जक्षिः ५, २८ विराम १०८, २८ जठर १२१, १० त्रिविष्टप ११६, २१ जनपद १६, ३० त्रुटि ८४, २४ जय ५, २२ १५४, २० जल ९९, २५ ग्रुटी जुम्भ २३७, १८ त्वच ९२. २८ ज्येष्ठा ४६, २७ त्विप ९४, २८ ज्योक ९३, २१ ज्योत्स्ना ३६, १९ दंष्ट्रा ६७, २६ त दण्ड २३६, २६ तक १२०, २४ दण्डक २३७, २७ तक्षन ४, ३० दधि १२१, २९ तटाक २३७, २१ दन्त १२, २६ तडाग २३७, २१ दर २३७, २२ तण्डक २३७, २७ दर्प १८०, २२ तण्डुल २३७, २८ दर्भ तनु ९२, २३ दवि ८४, १७ तंत्र १२१, १२ दर्वी तपस् ९८, १९ दाडिम २३६, २७ तमाल २३७, २७ दामन् ९८, २२ तरङ्ग ३०, २७ दार १४, २८ तरद् १०, ३९ दारु ९८, ९ तल २००, २३ २३७, २७ तलभ १२०, १६ दिन १२२, २४ ताण्डव २३७, २३ २३७, २१ तारा ३६, १८ दिवस १०, २७ तालक १७३, २६ २३६, २६ तिथि ३६, २० दिव ९३, २३ तिथी ३६, २० दिश् ९३, २५ तिमिर २३७, २० दीधिति ६४,२८ तीर १२०, २४ दीप ४, २३ तीर्थ २३७, २७ दुःख ११६, २५ तुण्ड २६, २७ दुन्दुभि ३१, २६ तुरङ्ग ३०, २७ ४८, २१ तु (त)टि ८५, २२ दुहित ३६, १५ तृण २३७, २० दूत १०, २४ तृप् ९४, २८ दूर १२०, २४ तोमर २३७, २४ दृढ २३७, २६ तोरण ११५, २८ दुति ३१, २३ २३७, २४ देव १२, २५ त्याग ५, २६ देवता ४३, २२ त्रिंशत् ४३, २६ देवविशा ४६, २७ त्रिभुवन ११६, २२ देह २३७, २३ २४८, २९ दैव १२१, २८ देवत २३७, २१ द्यूत २३६, २६ द्यो ९३, २३ द्रोण २३७, १६ द्वन्द्व ११६, २४ द्वार ९२, २६ द्वार १२०, २४ द्वि १०३, २८ द्वीप २३६, २६ देहायन १०२, २७ ध धन ९९, २५ धनुस् ९९, २७ २३७, २७ धर्म २३६, २४ धारा ३६, १८ धुर ९२, २५ धूर्त १०, २४ धृप्य ९८, १५ धनु ९२, २२ ध्वज १६, २७ २३६, २५ ध्वनि ३१, २३ न नक्षत्र १२१, १६ नख १२, २६ २३६, २७ नखर २३६, २७ नट १८०, २४ ननन्दृ ३६, १५ नयन ९९, २४ नलिन १८२, २१ नवति ४३, २७ नाट २३७, १९ नाडीव्रण १६, २९ नाभि ३१, २६ ८४, १४ नामन् ९८, २४ नार १२०, २७ नाल २३७, १९ निकट १८०, २४ निगड २३७, १८ निगल २००, २३ . छत्र १०८, २६ २३७, २५ छदिस् ४९, ३० उल २३७, २३ छान २०, २८ जगत् १२२, २६ ·मुकुदको पात्र भरण्ड २६ २६ भलत्र १२११४ भवन २३७ २६ भस्त्रफला ४६ २३ भस्त्रा ४६ २२ प्रभु ४३१ प्रयुत १८१२५ प्रवाल २३७ २८ प्रस्थ १० २८ प्राक्प्पा ४६ २४ प्रावृप ९४ २७ प्रास ५ २६ प्रामात ५ २६ प्रियङगु ९२ २४ प्रोथ २३७ १६ फ पल २३७ २३ फलक २३७ २१ फन ४ २२ भाण्डक १७३ २४ भाम ४९ २४ भीम ४ २५ भीर १२०२० भुज १२ २६ भू ३६ २५ नितम्ब २६ निधन २३७ १८ निधि ५ २८ निर्याम २३७ १८ निव्यूह ३० २६ निष्क २३७ २५ नीड़ २३७ २८ नीर १२१ ११ नुसेन २४८ २१ नुसना १२१ १४ नौ ९३ २२ प पडू १२ २७ २३० २० ८४ २५ पक्ती पचन १०२ २१ पन्चर २३७ २४ पञ्चमूली २४८ २९ पञ्चागत ४३ २६ पञ्जर १२०२५ पट पदह २३७ २३ पर २६६ १२ परवी २९ पनन १००२८ पत्र १२१ १५ पथिन २६ २३ प १२० २२ पप परिष .४ २४ पलल २०० २४ पनार २००२३ पलव पन्दल ३०२५ पवित्र २३७ २५ पार ५ २५ पात्रीव २३७ १६ पार १९९ २० पाश्व २३७ २३ पालक २३७ २६ पापन २६ २७ पाषाण ४ २० पिच्छ ११६ २६ पिटक १७३ २६ २३७ २१ पिक १७३ २५ पिएफला ४६ २३ पिण्याक २३७ २१ पिघान २३६ २७ पिनारे २३० २१ पीठ १२१ २८ पीयूष २३७ पुष ३० २९ २३७ २४ पुच्छ २३६ २७ पुञ्ज १६ २८ पुण्याह १०१२७ पुत्र २०२८ पुर २३० २३ पुरुष १२ २९ पुराना २२ २७ पुर ९२ २६ पुनाक १७३ २७ पुलिन २३७ २६ पुपर १२० २५ पुस्तक पुम्न २३७ १८ पूग २६ २० पूर्ण (व) २३७ १७ पूवरात्र २० २६ पूर्वाह्न २० २१ पयुश्री ३६ २५ पपन् १२२ २० प्रग्रीव २३७ १९ प्रतिप ९ ४२३ प्रतिमर २३७ २७ प्रयता ४६ २५ प्रपात ५ २७ भूमि ४३ २३ भूपण २३७ २० भङ्गार १९९ २२ भत्र २०२० कुटि ८४ २४ भकुरी म मङ्गल २३०१७ मञ्च २३७ २४ मठ ३० २६ २३० २७ मणि ३० २० बशि ११६ २५ बह ११६ २५ १३८ १८ बल १०० २७ २३७ २२ दलि ३१ २४ बली ८४ २५ बस्ति २७ २५ १५४ १९ बहु १०३ २८ बाण १८१ २१ बाल २३७ २४ बाला ४६ २० बाहु १५४ २७ बिगल २०० २५ विम्ब ११६ २६ २३७ २३ बीज १२२ २२ वृत्र २०७ बुम १२१ २३ बुस्न २३०१८ ब्रह्मन् २२० २६ ब्राह्मणना ४३ २१ ब्राह्मण्य १०२ २४ मण्ड ૨૬ ૨૬ २३६२६ मण्डन २३, २६ माप २३० २३ मण्डल २३७ २४ मधिन् २६ २३ मा १७१ २५ मधु १७१ २५ २३० १८ मध्य २३७ २४ मध्यमा ४६२८ १८ १८ मत्र २०२८ मन्र १२१ १० मलार १९९२३ मरीचि १५४ २. मस्त मनय १९९१८ मनम भय पापी १५४ १८ पाणि पाणिपा १०२ १५ १२० २२ भरणि १५४ १५ भरणी ·लिङ्गानुशासनवर्गः। ३०७ . मशि (सि) १५४, २० यत्ल ५, २४ मस्तक २३७, १९ यंत्र १२१, १२ महानस ४, २९ यवसुर २४८, २१ महाशूद्री ४६, २६ यवसुरा २४८, २० महिमन् ९८, २२ यवागू ९२, २१ मांस ९९, २४ यशर ९८, १८ मातृ ३६, १५ यष्टि १५४, १७ मात्रा ६७, २५ याच्या ६३, २८ मान २३७, २७ यात ३६, १५ मानिका ८४, २७ यात्रा ६७, २४ मालक २३७, २६ यादस् ९८, ६९ माप २३७, २१ यान २३६, २७ मास २०१, २३ युद्ध १००, २८ मित्र १२०, २६ युध् ९४, २५ मिष २०१, २१ युध्म १२०, १९ मुकुल २३७, २० यूथ २३६, २५ मुख ९९, २४ यूप ४, २२ २३७, १९ यप २३६, २६ मुज १६, २८ यौष २३७, २३ मुण्ड २६, २७ योनि १५४, १२ मुद् ९४, २५ यौवन २३७, २५ मुनि ३१, २५ मुष्टि १५४, १८ रजत ९८, १२ मुसल २३७, १७ २३६, २७ मुस्त १८१, २६ रज्जु ९२, २३ मुस्तक २३७, २८ १५४, २९ मुहुर्त १०, २५ रण १००, २८ मून १२१, १३ २३७, २२ मूल २३७, १८ रथ ४, २१ मूलक २३७, १८ रन्ध्र १२०, २७ मूपिक २३७, २६ रवि ३१, २४ मूपिका ४६, २० रश्मि १०, २६ मृणाल २३७, २२ २०१, २३ मति ४४, २८ राजन् ४, ३० मृत्यु १५४, २४ राजि ८४, २३ मुदङ्ग ३०, २८ राजी मेघ १२, २९ राशि ३१, २३ २०, २८ राष्ट्र २३७, २३ मेरु ८, २६ रुक्म १२०, १८ मेह २०१, २८ रुधिर ९९, २५ मोटक २३६, २५ रुप् ९४, २८ मौलि ३१, २४ रेणु ९२, २४ यकृत १२२, २७ १५४, २६ यन ५,२४ रेफ ३०, २६ रोमन् ९८, २४ वसु १००, २५ २३७, २५ वस्त्र १२१, १५ लक्ष ८५, २५ २३७, २४ २४८, २४ वह्नि ३१, २७ लक्षा ८५, २५ २४८,२४ वाच ९३, २१ लक्ष्मी ४६, १४ वात १०, २४ लता ३६, २३ वायस ४, २० लाजा १४, २९ वारवाण २३७, १६ लिङ्ग १२०, २२ वाल २३७, २४ लोमन् २३७, २७ वास २०१, २५ विगति ४३, २६ लोह ९९, २४ विचित्र १२०, २८ २३७, २७ लोहित २३७, २६ विटङ्क २३७, २१ दिटप २३७, २२ विटि-टी ८४, १७ वंश २२, २७ विडङ्ग २३७, २१ वक्त्र १२१, १४ विडाल २००, २५ वन १२०, २७ विद्या ४६, १६ वा २२७, १९ विद्युत् ३६, २३ वत्स ४, २९ विपद् ९४, २३ वत्सा ४६, २० विपिन ११६, १७ वन ९२, २४ वनिता ३६, २३ विग्रुप् ९४, २७ विभावन १८२,२३-२४ वप्र १२०, २७ विमान २३७, १९ २३७, १९ वियत् १२२, २६ वर ११६, २७ विलाता ४६, २१ वरण्ड २६, २६ विवर ९९, २५ वरत्रा ६७, २६ विशाल २३७, २२ वर्चस्क २३७, २७ विप वर्ण २०१, २१ २३७, १७ विपाण १८१, २० वर्य ९८, १५ वति ८४, २४ २३७, २६ विप् ९४, २८ वर्ती विस्तर ५, २५ वर्मन् ९८, २१ विहार २३७, २६ वर्ष २३७, २५ वीट ११५, २६ वर्षा ४८, २७ वलय २३७, १९ वृक्ष ४, २८ बलि ८४, २५ वृत्त ९८, १२ वली २३७, १८ वल्कल २३७,२६ वृत्र २०, २८ वल्मीक २३७, २४ वृन्द ११६, २७ वगीर १२९, २० वृप ४, २८ वृषण १८१, १९ वसन १८२, २३ वृष्णि ३१, २८ वसन्त २३७, २० ·२०८ मुहन्दकोष सक्थि १२१ २९ सूत्र ११० २०२२ वर २६ बेटि ८४ १० वा वश्य वे ८४ १८ वेग वर १० बा १८१ १ बन ९८ १२ म पत्र २२६ २७ मोम ४.५ मौष २३२० सामन ११६ १७ शास्त्र ११ १५ मिसार २६ २८ गिबर २०१९ गिरेर १२१० गिर १२० २५ गीकर २.७१० १०१ २५ ६ ३ मजम २०१५ मप्राम १९९१६ सत्यप्पा ४६ २ मन्तति ४३ मप्ताह ० २६ समय समर २३७ २१ ४८ समान १८२ २१ ममिध १४ २५ समीप ११६ १९ ममद १२२ ममा उन २०७१ १२१ १७ . ८ सन १२२२० शकल २७ १८ स्नवा ४१० स्तन २०७२५ स्नेय १०२ २१ स्यन ९८७ स्थाणु २३७ २१ स्थण १४८ स्यणा स्थल २३०१८ स्नह २७ २१ सार १२० २१ फिज २३ २२ सय ९२ २८ 3 गन २७ गत चाफा २३ TE १७० २५ १०० २८ गम समान २५ २६ VIT१०३ २८ घरय 3 73 रावन १८२ २१ शर ११२ 3 पर डाल १०३२३ ४ शराव २३०१८ १.२८ ७२३ घनाका ५१२८ शन १८० १. गागा अलि ८४ २२ स्वप्न स्वर २३० २५ स्वय १२ २५ स्वण १८१ १९ सम्प' ९४२ सम्फना ४ २२ सम्बरो ८५ २२ मम्भावन १८२ २८ सरक २२६२५ मरयु ९२ २३ मर ४२३ माराव १०८ .८ महात्र १०३ २० २३० ८ सानु १७१ ५५ मामग्री २४० २८ सामय सार १९९ २१ २३० २० सारयि २० २१ मान २०० २३ साहम १३८ १७ मिरत ४८ २६ मिक्य ११ १४ संघु १५४ २५ TF R6 % गग गरी ४६ २६ गप गत २०१९ २३७ १८ गजार १९९२० गोस्च १०२ २३ धाड १२१ २८ श्री धोणि १५४ १२ निध २४८ २१ पनिगा १२० २४ २९ पष्टि २० पष्टिा २०१६ ५ 36 ४ २. हरीनक ३६ १७ हरिम ११० हश्य ९८ १५ हमन १०२ २१ हमन्नो ५७ २८ हर्मिन १०२१९ मविर १४ सामा ८५,२२ सोर १८२८ शाक २० सनि ८०१८ चन मत १२२२७ सस्तु २.६ ६ होग ४६ २१ मुमनम ४८ २. मुदप २३७ १७ ·शुद्धिपत्रम् मुकुन्दकोषान्तर्गतलिङ्गानुशासनवर्गस्य ४ " १० न-यो ४ जीवा जिह्वा " " यहः । २० विद्युतिः २९ गीवा सरलद्रुमे पृष्ठे पंक्ती अगुद्धगब्दाः शुद्धशब्दाः पृष्ठे पंक्ती अशुद्धशब्दाः शुद्धशब्दाः ४ गुणादयः घुणादयः २ योपिती योपिति ५ स्वययु- श्वयथु- १९ वराश्य-पिः वराश्य-पिः ९ अंडर- अङकुर- २१ अञ्जलि-घृणिः। अञ्जलि-घृणिः । ३ (अच्) (अप्) २३ जन्तः। जन्तुः । २८ सेशेवधिः। शेवधिः ३२ १८ प्रकाराभासु प्रकारभास्सु ६ १० न्यादनम् न्यदनम् " पृ० ३३० पृ० २३० ७ न-यी च ३२ २१ वह्निर्वेश्वा वह्निवैश्वा १४ सान्ताः कंस-मास सान्ता अने हो-वेध- ३३ १९ श्लोमो श्लेष्मो दास-चास- श्चन्द्रमः- ३५ ५ वसन्मञ्चलः वसनाञ्चलः। ८ २३ इदं इदं वयः- ८ वयों, वस्त्रान्ते वयोवस्त्रान्ते १० २९ गरुत गरुत्- ११ २० त्यादय। इत्यादयः । १९ अमरोस्त्वाह अमरस्त्वाह- १२ २८ ऋतु ऋतु तिथयोर्द्वयोः" तिथयो द्वयोः!" १३ २२ द्वयः । ३७ ३ स्पृक्वा स्पृक्का १४ ४ ताल स्ताल विद्युति १२ व्रीहग्न्योः व्रीह्यग्न्यो ग्रीवा , अनातोधे आतोध अनातोघे आतोद्य ३९ १६ सरत्नद्रुमे १५ २८ धर्मः। घमः । ४० २३ मुप्टितला मुप्टितता १६ १५ गुच्छस्तवके २९ पुमान्याष्णि पुमान्पाणि १७ १९ इद्रिये। इन्द्रिये । ४१ ८ स्त्र्यस्यरु- स्थ्यस्यरु- १८ ६ वुढ्दः- वुद्बुद:- ९ पृ० १३१ पृ० ४३१ १७ पूर्वाह्न पूर्वाह १२ लताग्रेस्त्री लताग्रेऽन्त्री १९ २१ ओसन आसन १८ ह्री-= ह्री:- २० ४ माध्ये माध्य २१ त्रु:- ११ ऽमित्रो:- ऽमित्रो २४ रूपणि रुपिणि १४ व्यज्जनम्। व्यञ्जनम् । ४२ ३ नी, लुनाति नी:, लुनाति २२ पुप्पः- पुप्य:- २८ एवानस्तु एवान्यस्तु २५ पूर्वाह्नः । अपराह्नः पूर्वाल: । अपराह्नः। ४३ ९ मेययोः मेतयोः २२ १३ ल्लोलार्वरि ल्लोलवरि १२ काकणि- काकिणि- २३ २५ योगप योगेषु ४५ १२ =संग्रणी -संग्रहणी २४ १३ गाहः प्रभृतयः गाहप्रभृतयः। १४ परम्परा- परस्परा- २५ ५ काफादि कफादि १५ यात्युक्षी व्यात्युक्षी मुजा २८ पृ० ३५ पृ० ३५७ योऽडगु ६ प्रहणं प्रहरणं २७ वैदिः । समह ४७ ९,१० प्रहणमस्यां प्रहरणमस्यां भूमी २१ पुंस्त्वरसूनना पुंस्त्वनूचना ४८ १५ रक्षावन्दुपु रक्षविन्दुयु ३० १२ विटप विटपे १७ गज्जा गजा १८ पराजि गुराजि ४९ ७ मूर्वाड्यो: मूर्याऽऽन्योः सूचना-इहास्य ग्रन्यस्याध्ययनात्प्रागभीष्टपाठस्य शुद्धिपत्रतः संशोधनं परमावश्यफमस्ति । गुच्छः स्तवके " " " -- - " .. २६ मुज्जा २६ २ याऽङ्ग वैदिः ममूह " २९ १८ भूगो ·मारको पष्ठ पकतो अगद्धा गराग पृष्ठ पसो अगदाग गटा ४९११ गम १५ गया- २०२६ मव माधु “इयाइन ४ हिरवा ९क्षरिस्वामी- २१ भिम्केति। ६१ १५ नाम ६२ १६ मागिता २४ बाषिणो ६३ २१ प्रियङ्ग- ७ मिलिण्या ६०१४ भत्रा ६९१३काचा ७० १७ घमनि ७२ २५ गितु ता गम ९८ ५ ररुयात गया- १०० २८ अयोधनम 11 मम माघ ४ अमान्यन डयावदत ८प्रयय हिका १०५ ३ कालधिकार ऊव ६ भरणग्ग्रिह। चटो १०७ २३ पर्याया ग्लिश १०९१२ पष्ठा-पछाया क्षारस्वामो- ११० ८ समहे में पिस्केति । २ यना समूह । নাম ९ औग्यत्र =उतु मादिका भर्भाव काविना २० रवेनाह हेम- प्रिया-- ११२ ९ मा किति लिहिण्या ११६ १६ मियूनस्मान भस्त्रा ११८१६ ममामान काया ११९ ५ वृत्तिमन्नोरुजो धर्मनि १२० ५ निकुराबकम् - विगत ता १५ क्षत्रमपम॥ कला २७ वक्त्रम- मापो। १२२ १४ २२२ १०५ दन्याच १२३ ५ प्राहापरा विप्वन्य ११ नपुसंकलिङ्ग वा वापर २० धाणिमाम्ययो। ६५) आर्गनभत्रम २१ युगान्तर नेप्माग्यिान २६ आवम् मनिनाम्ब १२४ ८ आगारम्- पाश्मिनो(टो)। २० महनम् विगविदि पतचटनम १२५ १६ वरदानभि । अग्यिवानि । १२६ २६ जानू- विधि १२७ २५ गुण्डा चभूपा बर्गत इति । १२८ १६ मणिक्यम्- ग्वय्य) १३० ४ गुभामभकर्म मात्ररी परमूली।मि २८ धारा- नरिटाया १३१ ११ कोरी हागिनो २. दारुणी रापान आयोधनम। प्रमा पज प्रत्यय कालाधिकार भरणा यह । पायो पष्ट्या-छाया समहेष यूना ममूह । औरमात्रम् . उ गानुर्भा रदेणाह हेम माकिति मिथुनश्मशान ममासान वत्तिमनोरुजो निकुरम्बम अषन्स'म ।। वत्रम- २२२१.६ प्राहापरा नपुसकलिङ्ग वा श्राणिभाम्ययो । यगानन्नर आरम् সাম্e महननम कुरवारिभि वाला ७६२७ मामो। ७ २५ दयाञ्च ५ विम्बले १० वापि ८०१५ मारिपत्र ८३ ६ मानिनाम्ब ८४ ६साटि भान नि। १७ विनि १. विवानि ८५ ९ विधि- १० मि इति । २२ सम्बया)। विघ्या मि ८९१० मारिगाया ९० २ हग्निी .२ १० २५ पूर्गीकर) .वान्नि मूवियनाच १७ मा-यपद १५०मि. पुण्डाश्वभूषा माणिवयम- गुभागभाम साना- दापणि पूर्गीर)॥ वालि मूषितम्माप १३ २ स्त्रीपम १२ यूटच १९ स्वामहा २६ रजच १५ म्यागि स्वाम युर्वच स्यामहा पोपतान ·लिङ्गानुशासनवर्गः। शुद्धशब्दाः पृष्ठे पंक्ती अशुद्धगदाः पंक्ती अशुद्धशब्दाः सुद्धशब्दाः -- -- २ बुक्वो १ नान्ततद्धि भेदता ७ तक्र ादश्चि १४ दरिचता १८ विप-- ११ रूप्य। ११ जहादि ६शाश ९ विशेपम् ॥ १ आकारः २० बोलेऽङ्गलियोः। १० अल्पादेव्या १ हारा। २ धर्म " १६७ १७ कुम्भकार:..... २९ चम्मकरः १६८ ३ तज्जातिस्या १६९ ५ बहि-बालो ह्रीवरार्थे १७० १८ धर्म- १७१ १३ विधुतुन्दे। १७२ २ वर्द्धः। २१ न यो १७३ १५ कूलको १७३ २४ अनाद २६ पेटकम्- २७ तालुकम्- २ मिक--- १३ अस्य व्याख्या १६.. " कुम्भकारः कंसकारः चर्मकारः तज्जातिरल्पा वहि-ली हीवरार्थ घर्म- घमें विधुन्तुदै । वद्मः। न द्वयोः कूलको अनाद्र पिटकम्- तालकम्- निक-- एपां व्याख्या मृतक: सूतकम् पारदः 'भूतकोऽस्त्री पारदे न द्वयोर्जनौ ।। इति मेदिनी। मरका निदाघोद्यम रलयोरभेदः। स्यादडगुरीयकम् ।' मेंघो (वर्षों)पले, " बुक्को नान्तद्धिभेदता तनं ह्यदश्वि दश्विता विय- रूप्यम् । जाहादि राशा विशेषणम् ॥ आकरः बोलेऽङ्गसिहयोः । अल्याख्या हाराः । क्षुद्र सन्नाहः, मुद्गरः, ना स्यात्ममी नवोद्भिद् । शकुषु। तकी। शस्त्र वेतसः ऊमिः पञ्चता मुष्टिनो कफोणावपि तद्वानगुणा अरण्य मुन्यन्नम्। धनम् विचार १७ क्षुद्रु १० सन्नाहा ४ मुद्गर १७४ . " २३ ना समी २६ नवोद्विद् । १७ तखी। " शास्त्र - सत्यं च कुल्मापः । अनुतर्पोऽना हिङगुवालीक स्तं० २५० १० " नखरे पुन्न " २१ करकम् २७ निदाघोधम १७५ ६ तलयोरभेदः । १७६ ३ स्यादङ्गरीयकम् ।' २१ मधो (वर्षों)त्पले, २६ सैन्य च १७८ १८ कुल्मासः, १७९ ३ अनुतो ना ९ हिङ्गवाहीक ११ स्तं० ५० १० १६ नरे पुंखन्न २० सारसतम् १८० २४ (टोगः) २६ काशकुताशङ्कुश १८३ २७ उटस्तृण १८४ २० चासासि २१ माढकः, २३ माढको १८५ १६ घीताजन्यां १८५ १८ दिभिदुर्गम १८७ २० अप:- १८८ ११ मित्येतदका १८९ १ शस्त्राभधं २३ वेलसः १३ उमिः २४ पञ्चना २३ मुण्टनो २६ कफोणावापि १९ तद्गाद्वान ३ आरण्य मुत्पन्नम् ५ घनम् ६ वचार १२ जागराः, १८ वीड:, २५ वितस्ति ५ तिलान्ते २६ सि० को ३ अन्नन् ४ प्रसूति, ५ त्रिका:- १६ वाह- ३ रेणि श्च १४ भ्रमदीनां " जागर, . बीड:, वितस्ती বিলাল शि० को अन्नम् प्रसृती त्रिका: वाहा रेणुश्च मरादीनां सारसनम् (टोपधः) काशकुशकाशाडकुश उटजस्तृण वासमि आढकः, आढको, धौताञ्जन्यां दिभिर्दुर्गम अप--- मित्येतदेका शस्त्राभेद्य - -- ·मान्दकोष पच्छ पती प्रार TETT पर पतोया- पर अपरान नि। १. नित ५ तार ११)। १ पसार काज पिलानम् 'मा पेर- २२१५ आराखनु नित ४ असननि। इस विष विश्थम् मगदूम। २०६प २४० १. ममय- २७पार टोरि १४१ १६ पसारम २ असार पर- २३ नायने २४८ २९ भाम्- अलियर २४. Y FITN २५१ ४ नहल २५२ १५ दिन मुरार १२ सरगम पारिन २३ आभरणा अनाव सम्बर २.१६ आलियर २४ पण सारयन त्रिभरनम्- মি लगा दानित गरम्य आभरणा नाग THI राग •५ १५ परिव ८ म १.ना १० मपागला ५ नुपुर नरम- लायम m स्थान्यामागे मयो गण। मपुर पुग्म- पुग पनि मनापा। १५५ पूनिया १६ir) सपना firrfmirr:- उन पासीमा पा. २०. ११ परिणी ५ गपागr. गुरारी २१ 1.पापागग ५९ १.मना २. मियामिति एनौ गग प' गाना fyfryrappfy .. नगरे वानराम रिक्तिनाम् १trTTAuVM २०२१. (ममा) (PET) ८ माप पर पगार ०१२१२ आNT- • me गपमा भा- रा Trey माम- गप free Fra in

·No text on this page.