·No text on this page.

·श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः॥ द्वितीयषट्कम् । अर्जुन: ॥ प्रथमषट्के संप्रहेण ज्ञानयोग विस्तरेण कर्मयोग ध्यानयोगं च प्रतिपाय तदुपयोगितया भक्तियोग आवश्यक इत्यंतिमश्लोके मद्गतेनांतरात्मनेति सूचितं ॥ स च भक्तियोग: कथं लभ्येत ।। अविच्छिन्नपरमप्रीतिप्रवाहरूपाया भक्तविधिना निबंध्य कारयितुमशक्यत्वात् ॥ नहि इदं कुर्वित्युक्तो यथा विहितं कर्म करोति न तथा प्राति कुर्वित्युक्तः प्रीति || भक्तिशब्दिता प्रीतिम्तु सति हृदयाकर्षके गुण स्वत एव जायेत ॥ सतिचैवं कथमहं भक्तियोगं कुर्या ।। भगवानुवाच- मय्यासक्तमना पार्थ योग युजन् मदाश्रयः । असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥१॥ मयीति । हे पार्थ अर्जुन मयि योगं भक्तियोगं युजन् योक्तुं मयि आ ईषत् अधिकं वा सक्तं मनः यस्य सः आसक्तमनाः सन् अहं आश्रयो यस्य सः मदाश्रयः सन् न विद्यते संशयः यस्मिन कर्मणि तत् असंशयं यथा तथा समनं यथा तथा मां यथा ज्ञास्यसि तत् तथा शृणु । असंशयं संशयरहितं समय पूर्ण मां इति वा ॥१॥ हे अर्जुन सत्यं ।। तथापि माभैषी॥ भक्तियोग १ लाभाय मनो मयि निवे- श्य कर्मयोगादिकं कुर्वन् मामेव परममाश्रयं मत्वा भत्तोऽन्यस्मिभाश्रय बुद्धिम. कृत्वा २ असंशयं यथातथा समग्रं यथातथा मां यथा ज्ञास्यति तथा शृणु। १. युजनिति हेत्वर्थे शतप्रत्ययः ॥ भक्तियोगं योक्तुं ॥२. अ॥ संशयरहितं शनैश्चर्यादिभिः पूर्ण मां ॥

·सदर्पणभीमद्भगवद्गीतायां [१.२ तथा श्रवणे मन्माहात्म्य ज्ञानमुदेति ।। तत स्वयमेव गुणाकृष्टं मनो मयि लगति । म एव हि मद्तेनांतरात्मने ' ति सूचितो । भक्तियोगः ॥ १ अर्जुन: || श्रवणस्थ बचनसापेक्षत्वात् यधुच्यते तमंहं शृणुयाम् ।। कृष्णः ॥ २ ज्ञानं ते ३ सविज्ञानं इदं वक्ष्याम्यशेषत ॥१॥ ज्ञानमिति ॥ इदं विशेषेण ज्ञान विज्ञानं विज्ञानेन सहितं सविज्ञानं ज्ञानं न विषते शेष: यस्मिन् तत् अशेषं तेन अशेषतः अशेषं यथातथा ते तुभ्यं अहं वक्ष्यामि ॥ १॥ विज्ञानसहितं मद्विषयकं ज्ञानं निश्शेषं तुभ्यं वक्ष्यामि ।। अर्जुन: ॥ उच्यतां श्रुत्वा ज्ञास्यामि ॥ यदि ज्ञातव्यमवशिष्येत सह तदन्यतोमाथामि ॥ कृष्णः !! यदलात्वा नेह भूयोऽन्यत् ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ २ ॥ यदिति ॥ यत् ज्ञात्वा इह भूयपुन अन्यत् ज्ञातुं योग्यं ज्ञातव्यं नावशिष्यते ॥ तत् इदं ज्ञानं वक्ष्यामि ॥ ३॥ मदुक्तज्ञानविज्ञानपरिज्ञाने सर्वज्ञस्त्वं भविष्यसि ॥ अतः ४ इह ५ ज्ञातव्यं नाव. शिष्यते ॥२॥ . १. द्व॥ कचित् ।। भक्तियोग कर्तु मयि ईषत्सक्तमनाः सन् असंशयं समग्रं मां यथा शास्यसि तथा शृणु ।। पश्चात् भक्तियोगं कुर्वन् मयि सम्यक् सक्तमना: सन् मां असंशयं यथातथा समर्थ यथातथा यथावत् ज्ञास्यसि || तेन मदाश्रयो भविष्यसि ॥ इदं च योग्यता- नुगुणं शेयं ।। वक्ष्यते च ॥ 'मद्भकि, लभते परां || भक्त्या मामभिजानाति' इत्यादि १८. (५४.५५.) ॥ २. द्वै। सामान्येन ज्ञातन्यं ।। अ॥ अपरोक्षजानं ॥ वि॥ मत्स्वरूप- शानं ।। ३. द्वै| विशेषेण ज्ञातव्यं ।। अ॥ तदेव परिपक्कं १ ॥ वि । बेनाहं जगतोर विल. क्षणं तस्य विशेषस्य ज्ञान ॥ ४. द्वै ॥ मदुक्ते ।। अ॥ व्यवहारदशायां ॥ वि ॥ मयि ॥५. शानं ब्रह्म सविज्ञान अनुभवसहित अशेषत: साधनकलापसहितं ते वक्ष्यामि ॥ यत् ब्रह्म । नावशिष्यते ।। ब्रह्मज्ञानेन सर्वस्यापि शातत्वात् ॥ ' येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविशातं विशातमिति ॥ (छां ६. १.३.) श्रुतिः ।।

·[३...] सप्तमोऽध्यायः अर्जुनः ।। यदि त्वन्माहात्म्यश्रवणं भक्तेहत्पादकं स्यात् तर्हि किमिति पर्वे श्रोतुं न प्रयतते । शुत्वा च भक्तिमन्दो न जायते ॥ विरला: खलु त्वयि मात. मन्तो लोके रश्यते॥ कृष्णः ॥ मनुष्याणां सहस्रेषु कधिद्यतति सिदये ।। यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां बेति तत्वतः ॥ ३ ॥ मनुष्याणामिति ।। मनुष्याणां सहस्रेषु मध्ये कश्चित् सिद्धये ज्ञानाय यतति यस्नं करोति ।। यततां यत्नं कुर्वतां तेन सिद्धानां लब्धज्ञानानामपि मध्ये कश्चित् मां तत्वतः तस्वन वेत्ति जानाति ।।३। ॥ मनुष्याणां अनेकेषु सहस्रेषु कश्चित् प्रतिबंधकपापरहितो मांशातुं प्रयतते तथा प्रयतमानानां सहस्रेषु कश्चित श्रुत्वा ज्ञानवान् भवति ॥ तथा जानतां मह. नेषु कश्चित् तत्वज्ञानवान् भवति ।। मनो मद्विषयज्ञानादीनां दुर्लभत्वात् भक्ति. मन्तो विरला रश्यते दुर्लभेऽथै जना विरला एव हि स्युः ।। तदेव हि तस्या- बस्य गौरवापादकं ॥ तथानुभूयते १ लोके ।। उक्तं हि ज्ञानादीनां दुर्लभत्वं ॥ २'बाश्वयंव'दिति लोके ।। ३ अर्जुनः ॥ भक्तियोगलाभाय मम माहात्म्य वक्ष्यामीत्युक्तं । उच्च्यतां तस्कृपया ।। संजयः ॥ वक्तव्येषु माहात्म्येषु यदितरसकळमाहात्म्यविलक्षणं ॥ यस्य श्रवणेन भगवति भक्तिरुदियात् ।। तदेव हि वक्तव्यं ।। तादृशं च विविधविचित्रा. नंतभेदमिनचराचराताकनानावस्तुनिचितसकलजगत्सृष्टिसंहारादिकर्तृत्वरूपं ॥ इति , तद्वक्तुमुपक्रमते भगवान ॥ कुष्णः भूपिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥८॥ १. अल्पधनानामपि सुप्रवेशायां अल्पघनलभ्यपण्यवस्तुनिचिताय पण्यवीषिकायां जनसंमर्दः सुमहान् दृश्यते । नृपतनुल्यजनैकग्राममहार्षपण्यवस्तुनिचिते महाऽऽपणे अन्वेष्टम्यो भवत्यंतःप्रवेष्टा ॥ तदेव तस्य गौरवांऽऽपादकं ॥ दृश्यते चेदं राजघान्यादी॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्वीतायां अपरेय मनस्त्वन्यां प्रकृतिं विदि मे परां ॥ जीवभृः । यहाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ।। ५ ॥ एतद्योनी भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अहं कृत्स्नग जगन प्रभव. प्रलयस्तथा ॥६॥ भूमिरिति । भूमिः पृथिवी आपः जलानि अनल: अमिः वायुः खं नाकाशः मनः बुद्धिः अहंकारश्चैव इति अष्टधा अष्टभिः प्रकार: भिन्ना इयं मे प्रकृतिः । ४ अपरेति ।। हे महाबाहो अर्जुन इयं पूर्वोक्ता प्रकृतिः अपरा अवरा । इतः अस्याः प्रकृते. मन्यां जीवं जीवत्व भूता प्राप्ता जीवभूता तां अतएव परां उत्कृत मे प्रकृतिं विद्धि ॥ सा कीदृशी , यया इदं भूम्यादि जगत् धार्यते ! तां परां प्रकृति विद्धि ॥ तुशब्दो विशेषे ।। ५ । एतधोनीनीति । सर्वाणि भूतानि एते द्वे प्रकृती योनिः कारणं येषां तानि एतयोनीनि इति उपधारय जानीहि ।। अहं कत्लख सवस्व जगतः प्रभवत्यस्मादि- ति प्रभवः सृष्टिकर्ता । तथा प्रलीयतेऽस्मिन्निति प्रलयः संहारकर्ता च ॥६. पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशमनोबुत्थ्यहंकारात्मना अष्टधा भिन्ना कुलालस्य मृ. दिव मम जगत्सृष्टेक्साधनभूता जडप्रकृतिरेका प्रकृति: ।। मा च अवरा ॥ जर. त्वात् ।। आत्मतया तदाधारमना चेतनत्वात्कृष्टा जीवस्वरूपभूता , प्रकृति. रन्या ॥ उभयमिदं मदधीनं ।। एतदुभयसंयोजनेन चराचरात्मकानि भूतानि सृ. जाम्यहं ।। तानि चांततो २ मया मयि वा लीयन्ते । अतोऽहं सर्वस्य जगतः सृष्टि- कर्ता संहारकर्ता च ॥ इतीम महिमानं जानीहि । वक्ष्यत च ॥ ३ यावत्संजा. यते' इत्यत्र ॥ ४' ममयोनिमहद्ब्रह्मे' त्यत्र च स्पष्टमिदम् ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥ अर्जुनः ॥ जगतस्त्वमिह तब सृष्टिसंहारयोः कर्ता कः ॥ कृष्णः ॥ मत्तः परतरं नान्यत् किंचिदस्ति धनंजय ॥ ६ ॥ १. द्वै. ।। चित्प्रकृतिशब्दिता कुलालभार्यास्थानीया महालक्ष्मीः ॥ २. प्रलीयते अस्मिन् अनेन वा प्रलयः ॥ ३. १३. २७. ४. १४. ३.

·[..] सप्तमोऽध्यायः मचइति ॥ हे धनंजय अर्जुन मत्तः ममसकाशात् अतिशयेन परं परतरं अन्यत् किंचिदपि नास्ति ॥६॥ मत्तोऽन्यत किंचित् परतरं नास्ति । अहं सर्वस्मात् परः मत्तः परस्य सत्वे म परतर इत्युच्येत ॥ तारशो नास्ति ।। तस्य सत्वे स: मम स्रष्टा संहर्ता घ स्यात् ।। परतर एव न कुतः परतमः ।। अवोऽहमेव परः परतरः परवमय। अतो न मम जन्म मरणे ॥ उक्तं चेदं ।। । 'अजोऽपि समित्यादी बहुशः ॥ अर्जुनः । त्वया सृष्टस्य संहरिष्यमाणस्य च जगत: स्थितिका आधारः कः ॥ कमाश्रित्येदं जगजीवति ॥ यदि स: त्वत्तोऽन्य: स्यात् तर्हि स्वमिव सोऽपि ॥ अतः कथं 'मत्तः परतरं ने' स्युनं युज्यते ।। कृष्णः ॥ मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७॥ मर्याति ॥ सूत्रे मणीनां गणा: मणिगणाः इव सर्व इदं जगत् मयि प्रोत भाश्रितं ॥७॥ इदं सर्व जगत मयि माश्रितं । अत आधारोऽप्यहमेव ।। अतो मत्तः परतरं नेति ॥ युक्तं यदि त्वमाधारः स्या: जगवाधेयं स्यात् तर्हि त्वं दृश्येथाः न दृश्येत जगत् ।। लोके आधारभूतं पेटिकादि रश्यते ॥ तत्र स्थितं आधेयं भाभरणादि न दृश्यते ॥ इदं च विपरीतं ॥ आधारस्त्वं न दृश्यसे । आधेयं च जगदृश्यते । अत: कथं 'मयि प्रोत' मिति ॥ इति चेत् नासौ दृष्टांतः प्रकृते ॥ वर्तते चान्यो रांतः ॥ स च सूत्रे मणिगणा इवे' ति । आधारभूतं सूत्रं अंतः प्रविश्य धारणात् यथा न दृश्यते ध्रियमाणा मणय एव रश्यंते तथा नियामकतया अंतः प्रविश्य धारणा. दहं न रश्ये दृश्यते च ध्रियमाणं जगत् ।। अनो मयि प्रोत' मिति युक्तम् ।।७।। अर्जुनः ।। अस्तु तव सृष्टिस्थिनिसंहारकर्तृत्वं ॥ त्वया सृष्टस्य ध्रियमाणस्य संहरिष्यमाणस्य वस्तुनः विशेषाऽऽधायकः कश्चिदन्यः स्यादिति भाति ॥ लोके पष्टिस्थितिसंहारकर्तीपेक्षया अन्यस्य विशेषाधानकर्तुरूपलंभात् ॥ भनेन प्रभुणा १. ४ ..

·[८.- ११] महमिमं उत्कर्ष प्रा - अतः कथं मत्त: पर सदर्पणभीमद्भगवद्गीतायां ति लोकोक्तिदर्शनात् ।। यदि स्थातः सोऽपि स्वमिव ।। ने' ति॥ कृष्णः ॥ रमा मप्सु कौंतेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः ॥ प्रणव मवेदेषु बन्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ८ ॥ पुण्यो गधा पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौं ॥ जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपखिषु ॥ ९ ॥ बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्य सनातनम् ।। बुदिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ १० ॥ बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।। धर्माऽविरुदो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ११ ॥ रस इति ॥ हे कौन्तेय अर्जुन अहं अप्सु जलेगु रस: आस्म ॥ शशी चन्द्रः स च सूर्यश्च शशिसूर्ययोः तयो शशिसूर्ययोः प्रभा अस्मि ॥ स च ते वेदाम्म सर्ववेदाः तेषु सर्ववेदेषु प्रणवः ओंकारः अस्मि ॥ से आकाशे शब्दः अस्मि ॥ नृषु पुरुषेषु पुरुषस्य भावः पौरुषं अम्मि ॥ ८ ॥ पुण्य इति ॥ पृथिव्यां पुण्यः श्लाघ्य: गंध मुगंधश्च अस्मि ॥ विभावसौ अमौ तेजश्च अस्मि ।। सर्वाणि च तानि भूतानि च सर्वभूतानि तेषु जीवनं अस्मि ।। तप: एषामस्तीति तपखिनः तेषु तपश्च अस्मि । ९ ॥ बीजमिति ॥ हे पार्थ मां सर्वाणि च तानि भूतानि च सर्वभूतानि तेषां सनातनं अनादि बीजं कारणवस्तु विधि ॥ बुद्धिः एषां अस्तीति बुषिमतः तेषां बुषिः मम्मि ॥ अहं तेजः एषां अस्तीति तेजखिनः तेषां तेजः अस्मि ॥१०॥ वळमिति ।। अहं कामश्च रागध कामरगौ ताभ्यां विवर्जितं रहितं बलं ·..-११.] मतमोऽध्यायः रषां मस्तीति बलवंतः तेषां बलं च अस्मि ।। हे भरतर्षभ भर्जुन भूतेषु माणिपु न विरुद्धः भविरुद्धः धर्मस्य अविरुद्धः धर्माविरुद्धः कामः अस्मि ।। ११ ।। सर्वेषां सत्कर्षाऽऽधायफविशेाऽऽधानकर्ताऽप्यहमेव ।। भपामुत्कर्षों रसेन ॥ चंद्रसूर्ययोउत्कर्षः प्रभया ।। वेदानामुत्कर्षः आचंतयोरुच्चार्यमाणप्रणवेन ।। आका- शस्योत्कर्ष: ज्ञानजनकतया सर्वलोकव्यवहारहेतभूतशब्देन ॥ नृणामुत्कर्षः पुंस्त्वे न॥ पृथिव्याः उत्कर्षः सुगम्धेन ।। भग्नरुत्कर्ष: तेजसा । जीवतां भूतानां उत्कर्षों १जीवनेन ॥ तपस्विनामुत्कर्षस्तपसा ।। तत्तत्पदार्थानामुत्कर्षस्तत्तद्वीजशक्त्या ।। बुद्धिमतामुत्कर्षोंबुढथा। तेजस्विनामुत्कर्षस्तेजसा ।। बलिनामुत्कर्षों बलेन । त- चत्कार्यकर्तृणां उत्कर्षस्तत्तत्करणेच्छया ।। अहं च तत्र तत्रोत्कर्षाऽऽधायक- वेन वर्तमानोऽस्य रमादेनियामकः ।। स्वरूपसत्ताप्रद ।। अतस्तत्र तत्र स्थित्वा. तत्तदुत्कर्षाऽऽधानकर्तृत्वायुक्तं ' मत्तः परतरं ने' त्युक्तं ॥ अपकर्षाऽऽधायकानां दुर्गधादीनामप्यहमेव नियामकः । तथापि उत्कर्षाऽऽधायकसुगंधादिनियामक स्वेनैवाहमुपास्य: मदतिशयितप्रीतिलाभाय ।। भक्तियोगेनोपासनाप्रस्तावोह्ययं ।। नहि लोके प्रीतिलाभाय प्रीत्योपासनं कुर्वाणा: प्रभुं दोषवंतमपिदोषत्वेनोपासते अपि तु गुणवस्वेनैव ।। अत एव एतत्प्रदर्शनार्थ दुर्गधव्यावृत्तये 'पुण्य' इति वि. सकामव्यावृत्तये 'धर्माविरुद्ध' इति, २ कामरागकारणभूत बलव्यावृत्तये 'काम. रागविवर्जितमिति, गंधकामबलानां विशेषणान्युपाचानि ।। अत: गंधोहमित्युक्त दुर्गधोऽपि त्वमेववेति, कामोहमित्युक्ते त्वया वा प्रयुक्तास्सर्वे पापं चरंति ॥ उक्तं हि ॥ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरती' ति पृष्ठेन त्वया कामेन प्रयुक्त इति 'काम एष' इत्यत्रेति' बलमहमित्युक्त कामरागयो: कारणं बलं वा स्वं त्वया वा कामिनो रागिणश्च भवंति इति च न त्वयावाच्यम् ॥ ८॥ ९॥१०॥ ११ ॥ । . अर्जुन: ॥ किमेतावतामेव नियामकस्त्वं ॥ ब्रूहि ॥ १.है. ॥ प्राणधारणं ॥ अ॥ वि ॥ येन भूतानि जीवंति तत् प्राणधारणहेतुभतं वस्तु च ॥ २. अ॥ अप्राप्ते कामः ॥ प्राप्ते रागः ॥ द्वै ॥ वि ॥ कामरागी अवस्थाविशेषा। कामरागः विषयरागः इति वा ॥वै ॥ विषयभोगीनरपेक्ष रागप्रयुक्ताकायें अनुपयु- ग्यमानं च॥

·८ सदर्पणभीमद्भगवद्गीतायां [१९. १३.] कृष्णः ॥ ये चैव सात्विका भावा राजसास्तामसाथ ये ॥ मत्त एवेति तान् विदि न त्यहं तेषु ते मयि ॥ १२ ॥ य इति ॥ ये भावाः पदार्थाः सात्विकाः येच राजसाः तामसात्रैव ।। तान् मत्तः ममसकाशात् जाता एव इति विद्धि ।। अहं तेन ॥ ते तु मयि ॥ १२ ॥ ये सात्विकाः ये च गजपाः ताममाश्च पदार्थाः ते मत्त एव । तेषां नियामक स्वरूपमत्ताप्रदश्व अहमेव नाहंतदाश्रित: ते तु मदाश्रिताः । तेन ममोपकार: ॥ मयैव तेषामुपकारः ।! एवं तान जानीहि ॥ १२ ॥ अर्जुनः ॥ यदि त्वमीरशः तर्हि त्वामेतारशगुणगुणविशिष्टं कुतो जना: न जानते। कुष्णः ॥ त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिस्सर्वमिदं जगत् ।। मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ १३ ॥ त्रिभरिति॥ गुणस्वरूपाः गुणविकारा वा गुणमयाः तैः विभिः एभिः भावैः पदार्थैः सर्व इदं जगत् मोहितं .. अतः एभ्यः परं विलक्षणं न विद्यते व्ययः यस्य सः अव्ययः तं मां नाभिजानाति । १३ सत्वरजस्तमोगुणात्मिकया मायाख्यया प्रकृत्या तत्कार्यश्च मोहिता जनाः गुणेभ्यः गुणकार्येभ्यश्च बहिर्भूतं मां न जानति ॥ यद्यहं त इव तदंतर्गतम्स्यां ताई तदंतर्गतास्ते मा जानीयु: ।' नाहं तदंतर्गतः ॥ अपि तु तेभ्यो बहिर्भूत: ।। ततो न मांजानंति ।। विपरीतं च जानते ॥मायाशक्तिसारशी ऐंद्रजालिकमायापि वि. धमानतिरोधापयति ।। अविद्यमानं किंचित्प्रदर्शयति ॥ किमुतेयं माया॥ वक्ष्य- तेच ॥ योगमायासमावृतः' इति ॥ १३ ॥ अर्जुन: ।। मायाख्ययवनिकाऽऽवृनस्वात्तव त्वां जना न जानंति ॥ ताम. पसार्य जानंतु ॥ १. ७. २५.

·१३-१४] सप्तमोऽध्यायः । कृष्णः ॥ देवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ॥ १३ ॥ दैवीति ॥ एषा गुणमयी गुणस्वरूपा देवस्य इयं दैवी द्योतमाना च दिषु जन्तौ ॥ सृट्यादिक्रीडोपयोगिनी च दिवु क्रीडायां॥ मम माया दुःखेनापि अत्ये- मशक्या ॥ अदुरत्यया इलि च्छदः ॥ न दुरत्यया अदुरत्यया च ॥ हि प्रसिद्धम् ॥ जगत्सृष्ट्यादिसकलक्रीडापयोगिनी द्योतमाना देवस्य तस्य त्रिगुणात्मिका गया १ न केनाप्यपसारयितुं शक्या ॥ देवेन मया प्रसारितत्वात् ॥ प्रभुणा गौ- वानुरोधेन खनिगृहनाय प्रसारितां यवनिकां न कोऽपि दुरीकर्तुं शक्नोति से. कादिरिति प्रसिद्धम् । अलं गीतोपदेशेन ज्ञानार्थ हि गीतादिकम् ॥ न च ज्ञानं लब्धुं शक्यम् ॥ झेयस्य भवतो माययाऽऽवृतत्वात् । तस्याश्चापसारयितुमशक्य. स्वात् ॥ इति चेत् मम माया 'अदुरत्यया' ॥ किमस्थाने निराशोऽसि ॥ शक्य. मेव लन्धुं ज्ञानम् ॥ आच्छादिकाया मायायाः त्वया दूरीक मशक्यत्वेऽपि मया २ दूरी कर्तुं शक्यत्वात् ॥ १३ ॥ अर्जुनः ॥ त्वया प्रसारिता मायां दूरीकर्तुं शक्त एव त्वम् ॥ केषां दूरीकृत्य मायां शानमुत्पादयासि ॥ के त्वया मायां तरन्ति । कृष्णः॥ मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते । मामिति ॥ ये मामेव प्रपद्यन्ते शरणीकुर्वन्ति ते एतां मायां तरन्ति । मामेव ये शरणीकुर्वन्ति ते मामा तरन्ति आवरणापगमेन शानं प्राप्नुवन्ति । यवनिकां प्रसारितवन्तं वशीकृत्य दन तामपसार्य तदावृतस्य वस्तुनी दर्शनं प्रसिद्ध हि लोके ॥ ३ 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ॥ यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्' ॥ इति श्रुतिः ४ तदव्यक्त- माह हि' ॥ ५ 'अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम्' इति सूत्रे च एतमर्थ बोधयन्ति । अतः श्रोतव्यमेव गीतादिकम् ॥ १४ ॥ , १. हुरत्यया इतिच्छेदः । २. अदुरत्यया इति छेदः । ३, का. २. २३. । ४ ३. २. २३. । ५.३.३२७. 2G ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां १२ [१७-१७||] मफलं संपद्यते ॥ ते मम प्रिया इत्यनुक्तेः ॥ इति चेत् अत्यर्थ ॥ ते त्रयोऽपि मम प्रियाः तेषामहं प्रियः ॥ कृतपुण्यत्वात् मदाश्रयणाच्च ॥ शानी तु मम १ अत्यर्थ नितरां प्रियः ॥ अहं शानिनः नितरां प्रियः ॥ अयमेव तेभ्यस्त्रिभ्यस्तस्य फल विशेषः ॥ तेषां त्रयाणां मद्भजनान्मत्प्रीतिरूपं फलं विद्यत एव ॥ आर्तिनिवृत्त्वादिफलप्राप्त्यसंभवात् ॥ शानिनस्तु मत्प्रीतिफले महान् वि- शेषः॥१७॥ अन्यथा अर्जुनः ॥ नाहं ज्ञानी अपि तु त्वां सेवमानानां त्रयाणामन्यतमः ॥ अतो नाहमत्यर्थ तव प्रियः ।। सर्वैः प्रकारैरहं प्रियो भवितुमर्हामि ॥ तथाविधं मां प्रियोऽसीत्यनुक्वा शानित्वमात्रेण ज्ञानिनं प्रियं ब्रष ॥ अन्याय्यमिदं ॥ मदपेक्षया सचा तव प्रियः ॥ उक्तं हि त्वया ॥ 'भक्तोऽसि मे सखा चतीति ॥ तकि मृषा ॥ ब्रहि ॥ कृष्णः ॥ उदाराम्सव एवैते ज्ञानो त्वात्मैव मे मतम् ॥ १७|| || उदारा इति ॥ एते सर्वे उदाराः उत्कृष्टा एव ॥ ज्ञानी तु मे आत्मैव इति मे मतम् ॥ १८॥ २ एते सर्वे कृतपुण्याः मदाश्रयणात् ३ उदारा एव ॥ तर्हि ज्ञानी अत्यर्थ प्रियः कथमिति चेत् झानमाहात्म्यं तादृशं । तं ज्ञानीति पृथक् निर्दिश्य प्रिय. त्वोत्या तव आक्षेपावकाशो लम्धः ॥ न तथा ॥ म तु मम ४ आत्मैव ।। अहमेव सः॥ अतोऽत्यर्थ प्रियः ॥ सर्वस्य प्रिया ह्यात्मा अत्यर्थ ॥ इति मे निश्चयः ॥ २७॥ ॥ अर्जुनः ।। तस्य तादृशो महिमा कुतः ॥ १वि ॥ ज्ञानी मम अहं शानिनः यथा प्रियः तथा वक्तुं न शक्यं ।। अनुभवैकवेद्य वक्तुमशक्यं ।। २. द्वै ॥ चत्वारः ॥ अ ॥ वि ॥ ३. द्वै ॥ अ॥ उत्कृष्टाः ॥ वि॥ आर्तादयस्त्रयः वदान्याः मत्तः किंचित्फलं प्राप्य भवभप्रख्यापनान्मम सर्वस्वदा- यिनः ॥ ४. वि ॥ शरीरी शरीरिण विना शरीरिमिव तं विना नाहं स्थिति लभेय ॥ द्वै ॥ प्रियत्वसादृश्याभेदोक्तिः ॥

·[१८-१९] सप्तमोऽध्यायः । १३ कृष्णः ॥ आस्थितः स हि युक्तात्मा ममिवानुत्तमां गतिम् ॥ १८ ॥ आस्थित इति ॥ सःशानी हि यस्मात् युक्तः आत्मा मनः यस्य सः युक्तात्मा तादृशः सन् न विद्यते उत्तम यस्याः सा अनुत्तमा तां अनुत्तमां गम्यत इति गतिः प्राप्यं तां तादृशं मामेव आस्थितः प्राप्तुं प्रवृत्तः । तस्मात् सः मे आत्मा ॥१८॥ यस्मात् मयि मनोयोगयुक्तः परमप्राप्यं मामेव प्राप्तुं सर्वैः प्रकारैः प्रवृत्तः तस्मात् सः ममात्मा ॥ १८ ॥ अर्जुनः ॥ शानिनमात्मानं व्रपे ॥ महान् हि शानिनो महिमा ॥ कदाऽहं शानी भूत्वा तं महिमानमाप्नुयाम् ॥ कदाऽहं तवात्मा स्याम् ॥ अहि ॥ कृष्णः ॥ बहूनां जन्मनामन्त ज्ञानवान् मां प्रपद्यते ।। वासुदेवः सर्वमिति समहात्मा सुदुर्लभः ।। १९ ।। बदनामिति ॥ बहूनां जन्मनां अन्य वासुदवः इति ज्ञानं अस्यास्तीति ज्ञानवान् सन् मां प्रपद्यते प्राप्नोति ॥ महांश्चात आत्मा च महात्मा महान् आत्मा यस्य इति वा ॥ सः सु नितरां दुर्लभः ॥ १९ ॥ ॥ न ज्ञान सुलभम् ॥ अपि तु अनेकजन्मसमाचीणपुण्यपरिपाकलभ्यम् ॥ न हि भयुतनियुतद्रव्यक्रेयो ग्रामादिः द्विवसंवत्सरायेन फ्रेतुं शक्यते ॥ अपि तु बहुसंव- त्सरायलब्धद्रव्येण क्रमाद्राशीकृतेन ॥ मतो बदनां जन्मनां अन्ते ज्ञानवान् भवति। कीदृशं तत् शानम् ॥ इति चेत् 'वासुदेवः समिति' ॥ १ सर्व जगत् रमाचतुर्मुखा- दिकं महदहङ्कारादिकं २ वासुदव इति ज्ञानम् । ईदृशस्य अनेकजन्मसमाचीर्णपुण्यप- रिपाकलब्धस्य ज्ञानस्य किं फलामेति चेत् 'मां प्रपद्यते' ॥ तेन ज्ञानेन मां प्राप्नोति ।। मत्प्राप्तिः फलम् ॥ किमेतादृशं ज्ञानं लब्ध्वा त्वां प्राप्नुमर्हन्ति बहवः इति चेत् १ प्राप्यं प्रापकं सर्वमप्यन्यन्मनोरथवृत्ति ॥२. दै॥ भगवदधीनस्वरूपसत्ताकम् । ॥ ॥ भगवदभिन्नम् ॥ वि ॥ भगवच्छेषतैकरसम् ॥ ३. अ ॥ प्राप्नोति ॥ भजते वा ॥वि उपास्त ॥ 2G* ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२०] 'स महात्मा सुदुर्लभः' ॥ महानुभायो हि सः ॥ अत एव हि 'आत्मैव में' इत्युक्तम् । सः नितरां दुर्लभः । लक्षसहस्रकोटिष्वकः ॥ १९ ॥ अर्जुनः ॥ कुतस्तस्य दुर्लभता ॥ दृश्यन्ते हि शते नवतिरास्तिकाः । ज्ञानोपयो. गिमनःशुद्धयापादककमानुष्ठानपगश्च ॥ अतो बहवःस्युरीडशाः । सति चैव सुदुर्लभ इति कथमुक्तम् । ब्रहि ॥ कृष्णः ॥ कामैम्तम्तहतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।। तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ २० ॥ कामैरिति ।। स्वया खकीयया प्रकृत्या नियताः नियमिताः अतः तेस्तैः कामैः इच्छाविशेपैः हृतं ज्ञानं विवेकः येषां ते हतज्ञानाः जनाः स्वं स्वं नियमं आस्थाय आ- थित्य अन्गाश्च ताः देयताश्च अन्यदेवताः प्रपद्यन्ते आश्रयन्ते ॥ २० ॥ आस्तिकतया अनुष्ठानपरतया चोपलभ्यमानाः तत्तत्क्षुद्रफलेच्छया अविवेकि- नो भूत्वा देवनान्तराणि भजमानाः खल्वन्ततो शायरन् ॥ कष्टमिदम्।। तत्त- त्फलकतत्तद्देवताप्रसादजनकतत्तत्कर्मकरणाय तत्तदङ्गभूतान् नियमान सुदुष्करान् महताऽऽयासेनानुतिष्ठन्ति ॥ यत्किञ्चिदंगवैकल्ये हि प्रत्यवायप्राप्तया ईप्सित- हानिः स्यात् ॥ फलापेक्षया कर्म कुर्वतां अङ्गवैकल्ये इष्टहानिः अनिष्टप्राप्तिश्च लोक प्रसिद्धा ॥ मोक्षकफलकमत्प्रसादजनकाकाम्यकर्म कुर्वतां अवैकन्येऽपि न प्रत्यवायोत्पत्तिः ॥ तादृशी हि ममोदारता ॥ भकाम्यकर्मणः तादृशो महिमा अका. म्यत्वादेव ।। उक्तं च मया ॥ १ 'प्रत्यवायो न विद्यते' इति ॥ कुतोऽल्पफलाय तथा भ्राम्यन्ति इति चेत् तदीया प्रकृतिस्तथा कारयति ॥ प्रकृतिवशो हि सर्वो लोकः । उक्तं च ॥२ 'प्रकृति यान्ति भूतानि' इति ॥ वक्ष्यते च ॥ ३ 'प्रकृतेर्वशा' दिति । अतः फलानपेक्षया कर्म कृत्वा ज्ञानवान् भूत्वा प्राप्तुमर्हः सुदुर्लभ एवेति युक्त- मुक्तम् ॥ २० ॥ मां १.२४०.। २.३३३.। ३.९८॥

·[२१] सप्तमोऽध्यायः । १५ अर्जुनः ॥ देवतान्तराणि भजमानान् निन्दसि ॥ तेन देवतान्तरभजनमकार्य व्यर्थमिति भाति ॥ किं सदकार्य किं तेषु तव प्रद्वेषादेवं वदसि यदि तेषु तव न प्रदेषः तद्भजनं च कार्य तर्हि तत्र तेषां तेषां जायमानों श्रद्धां त्वं वर्धयः।। किं त्वं तां तथा वधयसि॥ .. कृष्णः ॥ यो या यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ॥ तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ २१ ॥ य इति ॥ यो यो भक्तः सन् यां यां तनूं श्रद्धया अर्चितुं इच्छति अहं तस्य सस्य तामेव श्रद्धां न चला अचला तां विदधामि करोमि ॥ २१ ॥ न देवतान्तराणि भजमानान् निन्दामि ॥ न तेषु मम प्रद्वेषः ॥ ते हि मम त. नवः ॥ तद्भजनं ममेष्टमेव ॥ इष्टमेव हि शरीरतदवयवाराधनं शरीरिणः ॥ अतः तद्भजने जायमानां श्रद्धामहं वर्धयामि ॥ यो यो भक्तः सन् श्रद्धया यां यां इन्द्रा. दिदेवतारूपां मदीयां तनुं अर्चितुमिच्छति तस्य तस्य तामेव श्रद्धां अचञ्चलां करो. मि ॥ वेदशास्त्र सदाचारविमुखाः वैदिकेषु कर्मखनास्थया अकृत्वा वैदिकं कर्म प्रा. यो निरयभागिनो भवन्ति लोके मूढाः ॥ किमहो कृत्वा वैदिकं कर्म गत्वा स्वर्ग भुक्त्वा रम्भासम्भोगादिकान् भोगान् लोकमिममानत्य स्वर्ग तोऽस्मीति कोऽपि व्रते ॥ पुष्पितकिंशुकवृक्षवदापातरमणीयया रम्भासम्भोगा- दिसुखप्रतिपादिकया कर्मकाण्डात्मिकया वाचा मोहिता मूढाः १ कर्म कुर्वते । इति परिहसन्ति च ॥ सति चैवं यः आस्तिको भूत्वा स्वर्गादेः सद्भावं यागादेस्त. साधनतां च श्रद्धाय यागादिभिरिन्द्रादीनर्चितुमारभते ॥ तस्मिन् मम प्रीतिरु- त्पद्यते ॥ हन्त श्रद्धावानयमभूदिति ॥ तया प्रीत्या दैवादयं श्रद्धावानभूत् ।। वर्धमानया अनया श्रद्धया लभतामयं श्रेयांसीति वर्धयामि तामहं श्रद्धाम् ॥इष्ट- मेव देवतान्तरभजनं मम ॥ अत एव हि २ 'देवान् भावयतानेन' इति आपति- वचनं प्रमाणतयोक्तम् ॥ २१ ॥ भुक्त्वा भोगानाग- १ अब, 'रंभाभोगफलं महाक्रतुकृतां वर्गे भवेदित्यही वाचा केचन मोहिता विदधते यागेन वित्तव्ययम् ॥ कन्दरदीक्षितेन ददता वित्तं स्वपिनार्जितं कान्ता- श्लेषमहोत्सवोऽयमधुना निर्विघमासाद्यते' इति श्लोकोऽनुसन्धेयः । २.३ ११ ।

·१६ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२२] अर्जुनः ॥ ततः किम् ॥ कृष्णः । स तया श्रद्धया युक्तम्तस्या १राधनमीहते । लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हितान् ॥ २२ ॥ स इति ॥ सः तया श्रद्धया युक्तः सन् तस्य इन्द्रादेः आराधनं तस्याः इन्द्रा- दिरूपायाः मम तन्वाः राधनं इति दा ।। ईहते करोति ॥ मयैव विहितान् दत्तान् हितान् काम्यन्त इति कामाः तान् कामान् इष्टफलानि ततः तत्तद्देवतासकाशात् लभते च ॥ २२ ॥ सः मया विवर्धितश्रद्धः तया श्रद्धया सहितः तत्तद्देवताऽऽराधनं करोति । तत्तदाराधनात्फलं लभते किं इति चेत् लभत तत्तदाराधनात् तत्तद्देवतासकाशात तांस्तान् हि २ तान् कामान् लभते च ॥ शरीरभूतानां अस्वतन्त्राणां देवतान्तराणां फलदाने शक्तिस्ति किं ते वा देवाः फलं ददति इति चेत् न शरीरभूतानां देवानां फलदान शक्तिस्ति । न शरीरं तदवयवाश्च गन्धलेपालङ्करणादिभिराराधकेभ्यः फलं ददति अपितु शरीरतदवयवाराधनेन तुष्टः शरीरी फलं ददाति ॥ तद्वत् सर्वान्तर्या- मित्वात्सर्वशरीरी अहमेव शरीरभूतेन्द्राधाराधनेन तुष्टः फलं ददामि ।। आराधिता इन्द्रादयः अनेन मदाराधनं कृतमिति मयि निवेदयन्ति ॥ शरीरभूततदाराधनं मदाराधनं मत्वा फलमहं ददामि ॥ मत एव 'सर्वदेवनमस्कार: केशवं प्रतिग- च्छति' ॥ इति मयते ॥ लोके शेषभूता अवराधिकारिणः स्वाराधनं शेषिभूत- महाराजाराधनतया स्वाक्षोल्लंघनं तदाशलबनतया च प्रकाश्य अर्थमनर्थं च प्रा. पयन्ति ॥ तत्रतत्र स्थितोऽहं तत्तद्दारा आराधितः फलं ददामि ॥ अतो न देव. तान्तरभजनमकार्य न च व्यर्थम् ॥ न वा तस्य निन्दा मया कृता ॥ नापि तद. निष्टं मम ॥ २२ ॥ १. द्वै ।। वि ॥ तस्य इन्द्रादेः आराधनम् ॥ अ ।। तस्यास्तन्वाः राधनम् ।। २. वि ॥ हि तान् इति छेदः ॥ द्वै ॥ एकं पदम् ।। हितान् ॥ इष्टान् । अ॥ एकं पदम् ॥ हितान् अहितत्वेऽपि हितत्वेन भासमानान् ॥ हितान् इति पवयं वा ॥

·'२२.॥२३.] सप्तमोऽध्यायः अर्जुनः ॥ ययेवं देवतांतरभजनं सफलं तर्हि कथं सुदुष्करनियमानास्थाय देवतांतराणि भजंते मूढा इत्यभिहितं त्वया ॥ कृष्णः ॥ अंतवत्त फलं तेषां तद्भवत्यलपमेधसा ॥ २२॥॥ अंतवदिति ॥ अल्पा मेधा बुद्धिः येषां ते अल्पमेधसः तेषां तत् फलं अंतः नाशः अस्यास्तीति अंतवत् तु एव भवति ।।१२।।।। न देवतांतरभजनं निष्फलमिति निंदामि ॥ अपि तु देवतांतराणि भजमा. नानां फलं यत् स्वर्गपशुपुत्रादिकं तत् नाशयुक्तमेव ॥ तादृशं फलं तेषां भवति ॥ अधिकं श्राम्यति ॥ प्राप्नुवंति च नश्वरं फलं ॥ इत्यनुशयादिदमुक्तं ॥ कुन स्तथा कुर्वन्तीति चेत् अविवेकात् अल्पा बुद्धि स्तषां ॥ देवतांतरभजनजन्ये अल्पे फले हि तेषां बुद्धिः प्रवृत्ता ॥ अनोऽल्पबुद्धयस्ते ॥ निरतिशयमहाफलानुभव प्रतिबंधकपापवशात् क्षुद्रफलके कर्मणि प्रवृत्तास्ते ॥ उक्तं हि ॥ १' कांक्षन्तः कर्मणां सिद्धि यजंत इह देवताः' ॥ इति ॥ वक्ष्यते च ॥ २' यद्धैरिष्ट्वा स्वर्गति प्रार्थयन्ते' ॥ इति ॥ . अर्जुनः ॥ कुतस्तेषामल्पं फलं भवति ॥ आराधितदेवानामल्पत्वादिति चेत् संतु नाम ते अल्पाः " ते हि न ददति फलं ॥ त्वं हि ददासि ॥ महान् खलु त्वं ॥ त्वन्महिमानुगुणं हि फलं तैर्लभ्यम् ।। कृष्णः ॥ देवान् देवयजो यांति मद्भक्ता यांति मामपि॥ १३ ॥ देवानिति ॥ देवान् यजन्तीति देवयजः देवान् यांति ।। मम भक्ताः मद्भक्ताः मामपि यांति: १३ ॥ यद्यपि फलं मयैव दीयते ॥ तथापि मन्महिमानुगुणं फलं न ददामि ॥ अपितु आध्यमानमरीरभूतेंद्रादिदेवता हेमानुगुणं फलं ददागि ॥ शरीर- भूततदाराधनादेव हि मम प्रीतिः ।। लोके हि शेषभूनावराधिकारियजनजनित- १. ४. ११. २. ९. 3 ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां (२१.] तदीयप्रीत्या प्रसन्नाः शेषिणो महाधिकारिणः आराधितावराधिकारियोग्यतानुगुणं फलं ददति ॥ न स्वाधिकारवैभवानुगुणं ॥ तच फलं. आराधिततत्तदवराधि. कारिणां पर कस्यचिदुद्योगस्य प्रापणं ॥ तेच आराधिताधिकारिनिकटे स्वयो. ग्यतानु: तद्योग्यतानुगुणं न सुखमनुभवन्तो वर्तन्ते ॥ तथा देवानाराधयन्तो देवान् यांति ॥ तेषां लोकान् गत्वा तत्प्रसादात्तन्निकटे सुखेन वर्तते ॥ १.श्च सुखं अल्प नश्वरं च ।। आराधितदेवतापदानां तल्लोकानां च नश्वरत्वात् ॥ तत्तत्तार. तम्यानुगुप्न फललाभः ॥ आराधितावयवतारतम्यानुगुणा हि अश्याविनः मीनि- लोके दृश्यते ॥ साक्षात् त्वामेव भजमानानां कीदृशं फलं ॥ इति चे मामव ये सकामा भजंते ते मत्प्रसादात् मां प्राप्नुवन्ति ।। मत्प्रप्तादादिशन् कामां प्राप्न- वन्ति ॥ इष्टान् कामान् प्राप्य अनुभूय अंततो मारपि प्राप्नुवन्ति ॥ इंद्राद्यराघ- कास्तान केवलं प्राप्नुवन्ति ॥ नतु तेभ्यः परं मां ॥ मदाराधकास्तु नान् प्राप्य अंततो मामपि प्राप्नुवन्ति ॥ निष्कामास्तु मामाराध्य मत्प्रसादात् म गेत्य मां प्राप्य मन्निकटे सुखेन वर्तन्ते ॥ ज पुननिवर्तन्ते ॥ मम मल्लोलए कदापि नाशाभावात् ॥ सत्यामिच्छायां सद्य एव अवरान् इंद्रादीनपि प्राप्नुवन्ति ॥ अत एव श्रूयते ॥ १स यदि गंधर्वलोककामो भवति संकल्पादेवास्य गंधर्वाप्सरसः समुप- तिष्ठन्ते' ॥ इत्यादि ॥ सूत्रं च तथा ॥ २ संकल्पादेव च तच्छुतेः ॥ इति ॥ ३ 'पुरुषार्थोतः शब्दादिति बादरायणः' ॥ इति च ॥ 'शानादेव स्वर्गो ज्ञानादेता. पवर्गो शानादेव सर्व कामास्संपद्यन्ते' ॥ ४ 'ययं लोकं मनसा संविभाति विशुद्ध सत्वः कामयते यां: कामान् ॥ तंतं लोकं जयते तांश्च कामान् तस्माद लंच ह्यर्चयेद्भूतिकामः' । इत्याद्याः श्रुतयश्च ज्ञानेन मत्प्राप्तेस्तादृशं महिमानं युवते ॥ अवरतमप्राड्दिवाकाऽऽस्थानेषु केवलं व्यवहरणयोग्याः न तदुत्तमप्राडिवाका- ऽऽस्थानेषु व्यवहर्तुं शक्नुवन्ति ।। महताऽऽयासेन (परमोत्तमप्रधानतमप्राड्दिवे- काऽऽस्थानेषु व्यवहर्तुं योग्यतामाप्तवंतस्तु सत्यामिच्छायामवरतमप्राड्विाकाऽऽ- स्थानेष्वपि व्यवहरन्तो लोके दृश्यन्ते ॥ उक्तं चेदं ॥ ५' यावानर्थ उदपान' इत्यत्र ॥ अतर सकामो मामाराध्य मत्प्रसादेन इंद्रादीनां लोकेष्वनुभाव्यान् कामान १. छां. ८. २. ६. २. ४. ४. ८. ३. ३. ४. १.४. मुं. ३. १. १०.५. २.४६.

·(२६॥२॥ सप्तमोऽध्यायः १९ प्राप्य अंततो मामपि प्राप्तुमर्हो दुर्लभः ॥ निष्कामस्त मामाराध्य मत्प्रसादेन ज्ञानवान् भूत्वा मामेव प्राप्तुमौं महात्मा सुदुर्लभः ॥ इति युक्तम् ॥ २३ ॥ अर्जुनः । यदि उक्तरीत्या इंद्रादीन् भजतां अल्पं फलं त्वामेव भजतां मह. त्फलं तर्हि किमिति सर्वे सकामास्त्वामेवाऽऽराध्य उक्तरूपं इष्टकामावाप्तिपूर्व- कत्वत्प्राप्तिरूपं फलं, निष्कामा भूत्वा त्वामाराध्य त्वत्प्रसादेन संकल्पमात्रात्सर्व- प्राप्तिशक्तिजनकत्वत्प्राप्तिरूपं फलं च न प्राप्तुं प्रयतन्ते ॥ पापं प्रतिबध्नाति मद्भज- नबुधिं इत्युक्तमिति चेत् तर्हि पापं कथं प्रतिबध्नाति ॥ किं वा करोति ॥ पापेन कीदृशा भूत्वा त्वां न भजन्ते । कृष्णः ॥ अव्यक्तं व्यक्तिमापनं मन्यते मामबुद्धयः ।। परं भावमजान-तो ममाव्ययमनुत्तमम् ।। २३ ॥ अव्य कमिति ॥ न विद्यते बुधिः येषां ते अबुत्धयः जनाः मम परं भाव स्वभावं महिमानं वा न जानंतः अजानंतः संतः न विद्यते व्ययः नाशः विकारो वा यस्य स: अव्ययः तं न विद्यते उत्तमं यस्मात् स: अनुत्तमः तं अनुत्तमं न विद्यते व्यक्तं प्राकृत- शरीरं यस्य स: अव्यक्तः तं अव्यक्तं मां व्यक्ति प्राकृतशरीरं आपन्नं प्राप्तं मन्यन्ते न व्यस्तः प्रकाशः भव्यक्तः अप्रकाशः तं मां व्यक्ति प्रकाशं आपन्नं जीवं मन्यते ॥ अनु. दमं अव्यक्त भावं इति वा ।।२४ ॥ ॥ पाचं ज्ञान प्रतिबध्नाति ॥ पापादविवेकिनो भूत्वा अनितरसाधारणनिरति- शयमहामाहात्म्यसागरं मां इंद्रादिदेवतासाधारणमहिमवंतं मन्यन्ते ॥ ब्रह्मादयः १ प्रकृतिविकारशरीरवंतः ॥ अहं तु न तथा ॥ किंतु अप्राकृतदिव्यमङ्गलविग्रहः ॥ सतिचैवं तानिव मामपि प्राकृतशरीरवंतं मन्यन्ते ॥ यदि ते मम महिमानं जानीयुः तर्हि न मामेवं मन्येरन् ॥ न विजानन्ति महिमानं मम ते ॥ मम स्वरूपं तु उत्तम स्वापेक्षया उत्तमरहितं केनापि विकारेण रहितं नाशरहितं ॥ २ न जानन्तु १. द्वै ॥२. अ॥ वि॥

·१० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२४. २५. नच भजन्तु ॥ परमे व्योमनि स्थितं मुक्तैरुपास्यमानं शेषपर्यके शयानं लक्ष्मीपनि परमपुरुषं त्वां ॥ १ परित्राणाय साधूनां' इत्युक्तरीत्या दुष्टनिग्रहशिष्टपरिपालन- धर्मसंस्थापनादिभिर्लोको धागय दयादाक्षिण्यादिशुभगुणगणप्रख्यापनाय च कृता- वतारं लीलामानुषविग्रहं पृतनाप्राणापहारशकटासुरभंजनतृणावर्तवत्सबकाघव्यो. मारिष्टकशिमुखबहुमुखनिहानभ्रष्टदुष्ट जनसंहरणगोवर्धनोत्धरणदावाग्निपानकालिय- फणिफणामण्डलनर्तनयमलार्जुनपातननिजोदरगसकललोकप्रदर्शनादिभिरसकृत्य कटितपरब्रह्मभावं त्वां किमति न जानन्ति कुतोऽवमन्यन्ते कुतो न भजन्ति इति चेत् पापं तत् अस्मिन्नपि विषये ज्ञान प्रतिबध्नाति ॥ पापादविव किनो भूत्वा सदा प्रकाशमानं लोकहितायावतीर्ण मां परमपुरुषं न जानति ॥ स्थूलशरीरग्रहणात्पूर्व अप्रकाशं स्थूलशरीरग्रहणात्प्रकाशं कंचन जीवं मन्यन्ते । मम निरतिशयपरत्वसौलभ्यरूपं स्वभाव न जानन्ति ॥ अतोऽवमन्यन्त ॥ न भजन्ति च ॥ वक्ष्यते च ॥ २ 'अवजानन्ति मां मूढाः ॥ इति ॥ उक्तं च ।। ३ 'न मां दुष्कृतिना मूढाः' ॥ इति ॥ २४ ॥ अर्जुनः ॥ कुतः पापिभिरविवेकान्न ज्ञायसे ॥ अजानात् तत्र स्थितं अत्रा- वतीर्ण च त्वां न भजन्तं हि ते ॥ यदि तऽपि भजेयुः तर्हि तदतीव गौरवावह खलु ते पापिनः खल्वनके लोके ॥ त्वां भजन्त: पुण्यवन्तस्तु कतिपय ॥ माम- नेके न भजन्तीति मन:खदा नास्ति वा तव ॥ कृष्णः ॥ नाहं प्रकाशस्सर्वस्य योगमायासमावृतः ॥ मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ २५ ॥ नति ॥ अहं योगयुक्ता माया योगरूपा माया इति वा योगमाया तया समावृतः आच्छादितः योगमायासमावृतः सन् सर्वस्य लोकस्य प्रकाशः न । अतः भयं लांक: मूढः सन् न जायत इत्यजः तं अव्ययं मां न अभि सम्यक जानाति ॥२५॥ १. ४. ८.२. ९. ११.३. ७. १५.

·[२६.] सप्तमोऽध्यायः - यदि तत्र स्थितस्य अत्रावतीर्णस्य च मम स्वरूपस्वभावाशानं तेषां स्वतंत्र स्यात् मधीनं न स्यात् तर्हि मनःखेदो मम स्यात् ॥ इमे मामशानान्न भजतीति ॥ न तथा ॥ किंतु तेषां अशानं मदायत्तं ॥ नाहं मम स्वरूपं सर्वस्मै दर्शयामि ॥ अपि तु मदीयासामर्थ्य सहकृतप्रकृत्या तिरस्करण्या आच्छादितस्वरूपो वर्ते ॥ सा हि २ मत्संकल्पानुविधायिनी त्रिगुणात्मिका मां मत्संकल्पेनाच्छादयति ॥ पापिभ्यो मदीयं स्वरूप स्वभावं च दर्शयितुं नाहमाहे ॥ अतस्तेभ्यो मत्स्वरूपा- च्छादनादनानं मया दत्तं ॥ अतो मदायत्तं तदशानं । तेनाशानन मत्स्वरूपमंशात्वा जननमरणरहितं विकाररहितं च मामवमन्यन्ते ॥ न भजन्ति ॥ अवतीर्ण लोक- हिताय मां ३ विविधविचित्रकार्यकरमनुष्यशरीरसंस्थानयोगात् कर्मवशात् मानु- षतां प्राप्त कमपि जीवं मन्यन्ते ॥ अतो न भजन्ते ॥ तेषां मत्स्वरूपाक्ष नस्य तन्मलकमदवज्ञानादेश्च मदायत्तत्वात् न मम मनःखेदः ॥ न हि लोके स्वेच्छया- स्वकार्यसौकर्याय व्यत्यास प्रापितस्य घटिकायंत्रस्य नवमघटावादनावसरे दशम. घंटावादने मनःखदो भवति ॥ कुता मायया स्वरूपमाच्छादयसि इति चेत् शृणु ॥ लोके हि शताधिकभृतिग्राही लब्धाधिकारः पुरुषः स्वशरीरकायद्या. च्छादनाय कामपि तिरस्करणी स्वस्य स्वविधेयानां च मध्य प्रसारयति ॥ अविवकिनोऽतिपरिचयादवजानीयुरिति स्वदर्शनादेीर्घट्यप्रदर्शनाय ॥ तद्वदह- मपि पापादविवेकिनामदर्शनाय मायाख्ययवनिकाऽऽवृतो वर्ते ॥ यथाऽधिकार दायतुं ॥ उक्तं चेदं ॥ ४ त्रिभिर्गुणमयभाव'रित्यत्र ॥ २५ ॥ अर्जुनः ॥ मायायवनिकया यदि त्वमाच्छादिताऽसि तर्हि सा यवनिका तेषामिव तवापि ज्ञान प्रतिबध्नीयात् ॥ ते त्वामिव त्वमपि तान् न विजानी- याः ॥ मध्ये प्रसारितायास्तिरस्करण्या उभयेषां परस्परबानप्रतिबंधकत्वं हि लोके दृश्यते ॥ १. द्वै ॥ योगः सामर्थ्य तत्सहितप्रकृत्या ॥ २. अ ॥ योगो गुणानां घटना सैव माया योगः संकपः तदधाना माया प्रकृतिः तया वा ॥ ३. वि ।। 'योगः मनुष्य शरीरसंस्थानसंबंधः तदाख्या माया बिचित्रकार्यकर वस्तु तया ॥४. ७. १३.

·२२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२६. २७.] कृष्णः ।। वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ॥ भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥२६॥ वेदेति ।। हे अर्जुन अहं समतीतानि वर्तमानानि च भविष्याणि च भूतानि वेद जानामि ।। कश्चन कोऽपि मां नैव वेद जानाति ।। तुः एवार्थ ।। २६॥ अर्जुन मायायवनिकेयं न मद्ज्ञानं प्रतिबध्नाति ॥ मायाया मदधीनत्वान्न मां सा बाधितुमीष्टे ॥ विचित्रा हि शक्तिस्तस्याः ॥ लोके हि काश्चन यवनिकास्ता- दृश्योरश्यन्ते । तादृशयवनिकाच्छादितान् गजदारान् न बहिस्स्थितः कोऽपि पश्य- ति॥पश्यन्ति च राजदारा बहिः स्थितान् यवनिकयाऽऽच्छादिता अपि लौकिकी यव- निकाऽपि तथाविधा दृश्यते ॥ किमुत मदधीना मया प्रसारिता दुरत्यया माया- यवनिका । अतः तस्याः मद्शानाप्रतिबंधकत्वात् अहं भूतानि वर्तमानानि भवि- प्यन्ति च वस्तूनि जानामि ॥ मां तु न कोऽपि जानाति ॥ २६ ॥ अर्जुनः ।। पापिनो मां न मजंतीत्युक्त त्वया ॥ कथं तत् ॥ यस्मिन् जन्मनि पापं कृतं तस्मिन्नेव जन्मनि शरीरनाशात्तनष्टं कथं तत्पापमुत्तरस्मिन् जन्मनि भवद्भजनं प्रतिबध्नीयात् ।। नहि जननांतर भवं वस्तु परस्मिन् जन्मनि उपभोगाय भवति ॥ कृष्णः ॥ इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वंद्वमोहेन भारत ॥ सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यांति परंतप ॥२७ ।। इच्छति ॥ हे भारत परंतप अर्जुन इच्छा च द्वेषश्च इच्छाद्वेषौ ताभ्यां समुत्तिष्ठतीति इच्छाद्वेषसमुत्थः तेन द्वंद्व मोहः द्वंद्वमोहः तेन द्वंद्वमोहेन सर्वाणि च तानि भूतानि च सर्वभूतानि सर्गे जननकाल एव संमोहं विपरीतज्ञानं याति ॥२७॥ .. पूर्वस्मिन् जन्मनि रागद्वेषाभ्यां शीतोष्णसुखदुःखलाभालाभजयापजयमाना- पमानादिद्वंद्वेषु इदमिष्टं इदमनिष्टमित्यभिनिवेशो जायते । तेन अभोग्ये भोग्यता- ·[२.८.] सप्तमोऽध्यायः बुद्धिः अद्वेष्ये द्वेष्यताबुद्धिः अस्वतन्त्र स्वातन्त्र्यबुद्धिः इत्यादिरूपो मोहो जायते ॥ तेन तत्प्राप्तिनिवृत्त्यर्थं पापकर्माणि कुर्वन्ति ॥ तेन च पापं जायते ॥ तेन च प रमात्मजीवात्मगतसर्वज्ञत्वाल्पनत्वस्वातन्त्र्यपारतन्त्र्यसर्वशक्तित्वाल्पशक्तित्वसुखि त्वदुःखित्वमुक्तत्वबधत्वरूपद्वंद्वधर्मज्ञानं प्रतिबध्यते ॥ ततश्च विपरीतक्षानं जाय. ते ॥ तजनितवासनावासिता एव जननांतरे जायंते सर्व प्राणिनः प्रायशः ॥ अतो जननकाल एव मोहवन्तो भवन्ति ॥ स च मोहो बहुलीभूतः क्रमेण पाप- कर्मसु प्रवर्तयति ॥ तेन पापिनः ते न मां भजन्तीत्येवं क्रमः ॥ इम एव ॥ न मां दुष्कृतिन' इत्यत्रोक्ताः ॥ रागद्वेषाभ्यां कोऽप्यनर्थो भविष्यति मम इति मा शतिष्ठाः ॥ भारतः परंतपः खलु त्वं ।। वंशमहिम्ना कामाद्यतःशत्रुजयशक्तिमत्त्वेन च तव न कोऽप्यनर्थो भविष्यति ॥२७॥ अर्जुनः ॥ यद्यवं पूर्वपूर्ववासनः सर्वे जननकाल एव मोहवन्तो भूत्वा क्रमा- दहुल भूतेन तेन त्वां न भजन्ति ॥ ताई कम्यापि त्वद्भजनप्रवृत्तेरभावात् 'चतु- विधा भजन्ते मा मिति ‘मामेव ये प्रपद्यन्त' इति चोक्तं विरुध्येत ॥ त्वद्भजन- तत्प्राप्यज्ञानतत्प्राप्य मोक्षाणां प्रतिपादकं शालमनर्थकं संपद्येत ॥ मुक्तिमार्गश्च लुप्येत ॥ कथं ॥ बृहि ॥ कृष्णः ॥ येषां त्वंतगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ॥ ते द्वंद्वमोहनिर्मुक्ताः भान्ले मां ढवताः ॥ २४ ॥ येषामिति ॥ पुण्यानि कर्माणि येषां ते पुण्यकर्माणः तेषां पुण्यकर्मणां येषां जनानां त पापं अंतं नाशं गतं अन्तगतं नष्टं ते जनाः इंद्वमोहेन निः सम्यक् मुक्ताः द्वंद्वमोह- निर्मुक्ता: दृढं व्रतं येषां ते दृढव्रताश्च संत: मां भजन्ते ।। तु शब्दोविशेष ॥ २८ ॥ .. ॥ यद्यप्येवं तथाऽपादं प्रायशः ॥ केचित् अनेकजन्मसमाचोर्णपुण्यविशेषैः क्षीणपापा भवंति ॥ तं भगवद्भजनप्रतिवन्धकपापस्य विनष्टत्वात् अंततः पुण्य- वासनायन्तस्तथैव जायन्ते ॥ केचित् पापवासनया पापवंत एव जनित्वा वास- नारूपेणानुगतस्य पापस्य अनुभवेन यादृच्छिकनिर्हेतुकभगवत्कटाक्षलब्धदिव्यदेश- ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां (९८.-..] पुण्यतीर्थदर्शनसेवनसत्संगतदाराधनतदुपदेशादिभिश्च नाशे तैरेव पुण्यकर्मभिर्भग- वद्भजनोन्मुखतां प्रतिपद्यन्ते ॥ उभयेऽप्येते द्वमोहो यः पूर्वश्लोकोक्तः तेन नि- रवशेषं हीनाः भगवदाराधनेन दुर्लभमिदं जन्म सफलं कर्तव्यं इति दृढसंकल्पाः भगवानेव सर्वदा सर्वथा सेव्यः इति दृढमानाः भगवत्प्रसादजनकवतानुष्ठानपराश्च सन्तो भगवंतं मां भजन्ते । इम एव चतुर्विधा भजन्ते मा'मित्यत्रोक्ताः ॥ अत एव ‘मामेव ये प्रपद्यन्ते' इत्युक्तं । शास्त्रं च सार्थकं ।। नापि मुक्तेः पंथा लुप्यते । पापिनः पापवासनया पापवंत एव जनित्वा न भजन्ते ॥ तुल्यन्यायेन पुण्यवन्तः पुण्यवासनया पुण्यवंत एव जनित्वा भजंते ॥ पाणिनां पापं नष्टं चेत् पुण्यवन्तो भवन्ति ॥ पुण्यवतां पुण्यं नष्टं चेत् पापिनो भवन्ति ।। कृतं पुण्यं उत्तरास्मिन् जन्मनि अनुगतं तद्विवृत्धये भवतीति २ 'अयतिः श्रत्धयोपेतः' इत्यारभ्य आध्याय समाप्ति षष्ठऽध्याये सविस्तरं प्रश्नोत्तराभ्यामुपपादनाद्विदितमेव हि ते ॥ स एव न्यायः पापऽपि ।। अतो न कोऽपि बिरोधः ॥ २८ ॥ अर्जुनः ॥ एवं त्वां भजमानानां किं फलं भवति ॥ मायातरणेन शानं तेन च मोक्ष इति फलमभिहित हि मया ‘मायामेतां तरन्ति ते' ॥ इति 'मानवान् मां प्रपद्यत' ॥ इति चाभिहितवता ॥ इति चेत् तश्च ज्ञानं किंविषयकं किंप्रकारकं ॥ तेन व मोक्षः कथं ।। तद्विविच्य बृहि ॥ ॥ कृष्णः ॥ जगमरणमाक्षाय मामाश्रित्य यतंति ये॥ ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्म कर्म चाखिलम् ॥ २९ ॥ साधिभूताधिदेव मां साधियशं च ये विदुः ।। प्रया'कालेऽपि ५ मां ते विदुयुक्तचेतसः ॥ ३० ॥ जरेति ॥ ये जनाः जरा च मरणं च जरामरणे तयोः मोक्षः अभाव: तस्मै जरामरणमोक्षाय मां भाश्रित्य यति यत्नं कुर्वति ते कृत्स्नं पूर्ण तत् ब्रह्म अध्यात्म १. वि ॥ द्वै॥ भ॥ प्रकरणं तत् ध्यानयोगमात्रविषयं ॥ २. ६. ३७.

·। .. : २९. ३०.] सप्तमोऽध्यायः २५ अखिलं कर्म च अधिभूतं च अधिदैवं च अधिभूताधिदैवे ताभ्यां सहितं साधिभूता धेदैवं अधियज्ञेन सहितः साधियज्ञः तं साधियज्ञं च मां विदुः जाति ॥ अपि च ये एवं बेदुः ते प्रयाणस्य मरणस्य कालः प्रयाणकाल' तस्मिन् युक्तं चेतः येषां ते युक्तचेतसः मंत: मां विदुः स्मरंति ।। २९॥ ३० ॥ जगमरणादिसकलदुरितपरिहाराय मदाराधनरूपमुपायमनुतिष्ठतां । पूर्ण ब्रह्मज्ञानं सकलजीवज्ञानं सकलविधकर्मज्ञानं च सम्यक् जायते ॥ अधिभूताधि- देवाधियज्ञसहितं मां च ते जानंति ॥ येषां मद्भजनेन ज्ञानमीदृशं जायत तेषां मनःसमाधानादन्तकाले मदनुस्मरणंजायते ॥ अन्तकाले मां स्मरतां मत्प्राप्ति- र्भवतीति वक्ष्यते ॥ २० ॥ ३० ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत् ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्र कृष्णार्जुनसंवादे विज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ इतीत्यादि पूर्ववत् ॥ 'ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानं' इत्युक्तरीत्या विज्ञानरूपो योगः प्रतिपाद्यतया यस्मिन् स: विज्ञानयोगः इति नाम प्रसिद्धः सप्तमोऽध्यायः इति संपूर्णः ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतोपन्यासदर्पणे लक्ष्मणाचार्यविरचिन विज्ञानयोगाध्यायार्थ- प्रदर्शकः सप्तमः प्रतिबिंब: ।। १. ब्रह्मादिपदानामर्थः प्रश्नोत्तराभ्यां उत्तराध्याय स्पष्टः ॥

·श्रीः॥ अष्टमोऽध्यायः॥ संजयः ॥ ब्रह्मादिपदानामभिधेयं विविच्य ब्रूहि इति पृच्छति भगवंतं पार्थः॥ अर्जुन उवाच ॥ किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ॥ अधिभूतं च किं प्रोक्तं अधिदैवं किमुच्यते ॥ १ ॥ अधियनः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदन ॥ प्रयाणकाले च कथं शेयोऽसि नियताऽऽत्मभिः ॥ ॥ किमिति ॥ हे पुरुषोत्तम मधुसूदन कृष्ण तत् ब्रह्म किं ॥ तत् अध्यात्म किं ॥ तत् अधिभूतं च किं प्रोक्तं ॥ तत् अधिदेव किं उच्यते ।। अत्र देहे अधि. यज्ञः कः ॥ अस्मिन् देहे अधियज्ञः कथम् ॥ प्रयाणस्य मरणस्य काल. प्रयाणकाल: तस्मिन् प्रयाणकाले नियतः नियमितः आत्मा मनः येषां ते नियताऽऽत्मानः तैः नियतात्मभिः कथं ज्ञेयः स्मर्तव्यश्वामि ॥ ६ ॥ २ ॥ हे पुरुषोत्तम तत् पूर्वाध्यायांते ब्रह्माध्यात्मकर्माधिभूताधिदैवाधियज्ञज्ञानं जायते इत्यभिहितं ब्रह्म कि अध्यात्म कि। कम कि॥ अधिभूतं च किं प्रोक्तं॥अधिदैवं कि उच्यते ॥ अत्र देहे अधियक्षः कथं । अस्मिन् देहे अधियक्षः कः ॥ अधिया शब्दन यशशब्दितविहितकमसमागध्यः कश्चित्प्रतीयते स कः त्वं वा त्वदन्यो १. द्वै॥ आत्माधिकाराख्यग्रंथे प्रतिपाद्यं वस्तु कि आत्मानं जीवमधिकृत्य वर्तमान वस्तु कि इति देधा प्रश्नः ॥ अ॥वि॥ आत्मानमधिकृत्य वर्तमान किमित्येकधा प्रश्नः ॥

·[३.१. अष्टमोऽध्यायः वा ॥ आधे अधियक्षसहितं मामिति कथं तव त्वत्साहित्यं ॥ द्वितीये अधियात्वं कीदृशं ॥ अंते मत्स्मरणं जायते इत्युक्तं ॥ तादृशविषमसमये मनःसमाधानपूर्वकं त्वत्स्मरणं कथं जायेत ॥ तच किमर्थ ॥ तच केनोपायन स्यात् ॥ केन प्रकारेण त्वं स्मर्तव्यः ॥ पुरुषोत्तम मधुसूदन ब्रहीदमखिलं ॥ पुरुषोत्तमत्वात्सर्वशोऽसि ॥ सर्वचत्वात् सर्व वक्तुं समर्थोऽसि ॥ मधुसूदनः खलु त्वं ॥ आयाससाध्यं दैत्यहन- नादिकं लोकोद्धारार्थ करोमि ॥ मदीयसंदेहापाकरणं तु अनायाससाध्यं ॥ अतो १ अहि ॥१॥२॥ श्रीभगवानुवाच ॥ अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।। भूतभावाद्भवकरो विसर्गः कर्मसंधिनः ॥ ३ ॥ अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदेवतं ।। अधियोऽहमेवात्र दहे देहभृतां वर ॥ - ॥ अक्षरमिति ।। देहं विम्रतीति देहभृतः तेषां देहभृतां प्राणिनां वर श्रेष्ठ हे अर्जुन परमं न क्षरं अक्षरं वस्तु ब्रह्म उच्यते ॥ स्वभावः अध्यात्म उच्यते ॥ २ भूतानि जीवाः भावाः जडानि भूतानि च भावाश्च भूतभावाः तेषां उद्भवं उत्पत्तिं करोतीति भूतभावोद्भवकरः ३ भूतान्येव भावाः वस्तूनि तषां उद्भवकरः भतानां भावः सद्भाव: वस्तुभावः तस्य उद्भवकरः भावः उत्पत्तिः उद्भवः वृद्धिः भावश्च उद्भवश्च भावोद्भवी भूतानां भावोद्भवो भूतभावोद्भवौ करातीति भूतभावोद्भवकरः भावः सात्विकादिस्वभाव: उद्भवः उत्पत्तिश्च तयोः करः ४ भूतभावः मनुष्यादिभावः तदुद्भवकर: विसर्गः ५ परमात्मनो जगत्सर्जनादिव्यापारः ६ देवतोदेशेन द्रव्यत्यागः रेतस्सेकः कर्म इति १. अन सप्त प्रश्नाः ॥ तत्र षष्टो द्विरूपः सप्तमस्त्रिरूपः ततश्च दश प्रश्नाः संपद्यते ॥ २.द्वै॥३. अ॥४. वि ॥ ५. है॥ ६. अ॥ ७. वि।

·[३. ४. सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां संज्ञा अस्य संजाता क- ।तः उक्तरूपो विसर्गः कर्म ।। क्षरो भाव; अधिभूत।। पुरुषश्च अधिदैवतम् ।। अहमंत्र देहे अधियज्ञः ॥३॥ ४ ॥ + द्वै ॥ अक्षरशब्दिताने नित्यानि वस्तूनि अनेकानि ॥ प्रकृतिः जीवाः चतन- प्रकृतिशब्दिता लक्ष्मी. मंगवानारायणः इति ॥ तेषु रमादिसर्वनियामकत्वेन सा- त्कृष्टं नारायणाख्यं वस्तु द्विजिशासख ॥ तद्ब्रह्म' ॥ इति श्रुत्या 'अथातो ब्रह्म- जिज्ञासा' ॥ इति सूत्रेण च जिज्ञास्यन्दनातं ब्रह्म ॥ बिंबभूतस्य तस्य प्रतिबिंबभृतः तदधीनः तत्सदृशः सदैकरूपेण भवनात् भावशब्दितः स्वशब्दितः जीवः आत्मा- धिकागख्यग्रंथ प्रतिपाद्यमानत्वादध्यात्मं ॥ तस्य जीवस्य उपकारकत्वेन वर्तमान देहेंद्रियमनोबुद्धयादिकं वा आत्मानमुद्दिश्य वर्तमानत्वादध्यात्म भृतभाव- शब्दितानां जीवजडात्मकानां वस्तूनां उत्पत्तिकारणं द्विष्णास्तस्य सानविशेष सर्जनाख्यं कर्म तदिह कर्मत्युच्यत ।. संदहानां जीवानां देहभरणापायकगृहकृत्य- निर्वहणांपयोगिनः नाशशीलाः दाराप त्यादयो घटपटादयश्च पदार्थाः अधिभूतं ॥ पुरुषः प्रधाना जीवः ॥ निरुपपदश नाभिधानात् ॥ प्रधानं हि वस्तु निरुपपद- शब्दनाभिधीयते ॥ प्रधानं ब्रह्मसूत्र सूत्रमिति ॥ तद्भाष्यं सूत्रभाष्यमिति च निरुप- पदशब्देनाभिधीयते ॥ लोकेऽपि प्रधानाः पुरुषास्तथाऽभिधीयंत ॥ तादृशा जीव. श्चतुर्मुखः । सः सर्वदेवतापक्षया उत्समत्वात् अधिदेवतं ॥ एष सर्वेषु १ प्राणिनां दहेषु अंतर्यामितया स्थित्वा तेस्तः क्रियमाणयज्ञशब्दितमदागधनभूतसकलसत्क- मभिराराध्यमानत्वादहमवाधियज्ञः । न मत्तोऽन्यः ॥ शरीरांतस्थ मपं अधि- यज्ञः ॥ तत्सहितश्चाहं ॥ तत्तदा धनमपि मदाराधनमेव भवति ॥ अतएव ह्यच्यते ॥ सर्वदव नमस्कारः केशव प्रतिगच्छतीति ।। अर्जुन त्वमेव प्राणिना- मुत्तमोऽसि ॥ न त्वत्तोऽ५: ।। अहा ते महाभाग्यं ॥ पृच्छसि त्वं स्वरं विगता- ऽऽशंक शंकापनादाय ।।न मनागप्युदति ममामर्षः ॥ जायते. च मम परमा35- मोदः ॥ समादधं च परमया प्रीत्या ।। भागधयमिदमसाधारणं ॥ अतोऽहं ब्रवीमि 'दहभृतांवर 'ति । ये पुण्यवंतो मां भजते तं तेन मदाराधनरूपकर्मणा शोधितांत:- - १. देह भतामितिपदं देहलीदीपन्यायेन देहे इत्यनेन वर इत्यनेन च संबध्यते ।

·अष्टमोऽध्यायः २९ ३. ४.] करणाः मामेव सर्वकर्मसमाराध्य ज्ञात्वा विगतान्यभावास्समाराधयंति मां ॥ तेन च आब्रह्मस्तम्बपर्यतंतारतम्यज्ञानं जायते श्रवणादिना ॥ ततश्च दारापत्यादीनां नश्वरत्वानुसंधानेन वैराग्यं जायत ॥ ततश्च जगज्जन्मादिकारणत्वादिमहामाहा- म्यज्ञानपूर्वकसुदृढस्नेहरूपा भरुत्पद्यते ॥ ततश्च तादृशभक्तिपूर्वकं मां भजत ॥ ततश्च स्वभावब्रह्मशब्दितयोर्जीवपरमात्मनोः प्रकृतिबंधतन्मूलकप्राकृतदेहेद्रिया- नुबंधतदभावरूपभेदकविरुद्धधर्म भूतद्वंद्वविषये विधूतमोहगधं सम्यकज्ञानं जाय- ते ॥ वक्ष्यते च ॥ १ 'एतां विभूति 'मित्यादिना २'ज्ञानदीपन भास्वत 'त्यं तन ॥ तेन च यथावत् ब्रह्मज्ञानं जायते ॥ ततश्च तेषामंतिमप्रत्ययशब्दितमंतिमस्मरणं जायते ॥ तन च मत्प्राप्तिर्भवतीति पूर्वाध्यायांत समासनाहितं ॥ मया विवृतमि- दानी विस्तरण ॥ वक्ष्यत च ३ 'बुद्धया विशुद्धया युक्त' इत्यादिना ४ 'विशतं तदनं- तर 'मित्यन्तेन ॥ अ॥ ब्रह्मतरस्य सर्वस्य मिथ्यात्वान्नश्वरत्वाच्च अक्षरशब्दितं नाशरहितं सत्यं ब्रह्मैव ॥ तच्च द्विविधं । सगुणं निर्गणं चर्चात ॥ तत्र सगण गणसंबंधादपरं ॥ निर्गुणं तु गुणराहित्यात्परम ॥ तच्च परम अक्षरं निर्गुण यत् ब्रह्म तदव ब्रह्म ॥ तस्य ब्रह्मणः शरीरावच्छंदन यः क्षेत्रज्ञशब्दितजीवभावः स: दह विद्यमानत्वा- दध्यात्म ॥ वश्यंत च || ', ' क्षेत्रमं चापि मां विद्धीति ॥ सर्वेषां वस्तूनां उत्पत्त- वृद्धश्च कारणभतः विसर्गशब्दितः देवताद्देशन द्रव्यत्यागा दानामात्मकः कर्म ॥ उक्तं चदं ॥ ६ 'अन्नाद्भवन्ति भतानी 'त्यत्र ॥ प्राणिनामुपकाराय यत् भवति तत् दहेंद्रियादिकं विनाशि वस्तु जातं अधिभूतं ॥ देहेषु तदिद्रियनियामकाना दित्यादीनधिष्ठाय चक्षुरादीद्रियाणां तत्तच्छक्तिप्रदः परमात्मा अधिंदेवतु ॥ देह- निर्वर्त्ययशशब्दितसर्वसत्कर्मणां भोक्ता प्रवर्तकः फलदाता प्रभुश्च परमात्मा तेन रूपेणाधियनः ॥ स चाहमेव ॥ साक्षान्मम सकाशादुपदेशग्रहणादेहिनां उत्तमोऽसि त्वं ॥ यशब्दितसर्वसत्कर्मानुष्ठानरूपकर्मयोगेन शुद्धिरंतःकरणस्य जायते ॥ तया च चक्षुरादींद्रियाणि प्रमथनशीलान्यपि स्वाधीनानि भवंति ॥ ततश्च देहादीना- . १.१०. ७.२.१०.११.३.१८.५१. ४. १८. ५५.५. १३. ३.६.३.१४.

·६. सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [...] मुपकरणानां नश्वरत्वानुसंधानेन वैराग्य जायते ॥ ततश्च कायक्लेशद्रयव्यय- साध्यहोमदानात्मककर्मानुष्ठानं संपद्यते ॥ ततश्च स्वभावब्रह्मशब्दितयोः जीव. परमात्मरूपयोः सगुणनिर्गुणब्रह्मणोः १ तत्त्वम 'स्यादिमहावाक्यार्थज्ञानजन्य ऐक्य ज्ञानं जायते ॥ विरुद्ध धर्मप्रहाणन जहदजहल्लक्षणया जीवब्रह्मणोरैक्यानुसं. धानमहिमजनिताभदभावनादंतिमस्मरणं संपद्यते ॥ तेन च मत्प्राप्तिर्भवतीति पूर्वाध्यायांत अभिहितं मया ॥ विवृतमिदानी विस्तरेण ॥ वक्ष्यते च ॥ 'बुत्भ्या विशुत्धया युक्त' इत्यादिना 'विशते तदनंतर 'मित्यंतेन ॥ वि ॥ नाशरहितं प्रकृतिविनिर्मुक्तत्वादुत्कृष्ठं ब्रह्मशब्दाभिधेयपरमात्मसाम्या- ब्रह्मशब्देनोच्यमानं प्रकृतिसंबंधरहितं केवल्यार्थिभिरनुसंधेयं तैः प्राप्यं च शुत्धा त्मस्वरूपं ब्रह्म ॥ तस्मिन्नात्मनि संबध्यमाना तस्य जननमरणाधनाऽऽपादिनी प्रकृतिरध्यात्म ॥ मनुष्यत्वादिसंस्थानोत्पत्तिहेतुभूतः २ पंचम्यामाहुतावापः पुरुष. वचसो भवंती'ति श्रुतिसिद्धः योषित्सु पुरुषैः क्रियमाणो रेतस्सेकः कर्म ॥ आकाशादिषु भूतषु वर्तमानाः ऐश्वर्यार्थिभिरनुसंधेयास्तैः प्राप्याश्च नश्वराः शब्दा- दयः अधिभूतं ॥ ब्रह्मेद्रादिभोगापेक्षया विलक्षणभोगभोक्ता ऐश्वर्यार्थी प्राप्तैश्वर्यः पुरुषः भोगविषये ब्रह्मेद्रादिसकलदेवतोपरि वर्तमानोऽधिदैवतं ॥ आराध्यते चंद्रादयस्तत्रतत्र तैस्तेः ॥ ते चंद्रादया मम तनवः ॥ शरीरभूतानां तेषामाराधनं शरीरिणा ममाऽऽराधनं भवति ॥ इष्टमतस्तेषां आराधनं मम ॥ उक्तं च मया ॥ ३ देवान् भावयतेति ॥ ४ 'यो यो यां यां तनुं भक्त' इति च ॥ अतः शरीरभूते- विद्रादिषु स्थित्वा शरीरवाचकैश्चैत्रादिशब्दैः शरीरिवत् तत्तद्वाचकेंद्रादिशब्दैः उच्यमानी यशशब्दिततत्तत्कर्मभिराराध्यमानस्सर्वकर्मणां उद्देश्यभूतोऽधियक्षः भोक्ता प्रभुश्चाहमेव । नेंद्रादिरन्यः ॥ उक्तं च मया ॥ ५ 'भोक्तारं यातपसा'. मिति ॥ वक्ष्यते च ।। ६ 'अहं हि सर्वयझाना' मिति ॥ कथं मम स्यात् शानरूप. मंतिमस्मरणरूपं चेदं फलमिति माशंकिष्टाः ॥ सर्वोत्कृष्टतरशुद्धदिव्यदेहवान् किल त्वं ।। अतस्तवेदं फलं सुलभं ॥ आत्मा स्वरूपतः शुत्वः ॥ तस्य प्रकृति- .. १.. ६. ८. ७. २. छां ५, ९. १. ३. ३.११.४. २१.५. ५. २९. ६.९. १४.

·(३. ... भष्टमोऽध्यायः बंधोऽनादिः ॥ नेन नतद्गुणसंबंधादुनममध्यमाधमयोनिषु योषिरपुरुषसंयोग- जन्यरेतस्सेकमूलकशुक्रशोणितमेलनजन्यदेहलाभात्मकं जन्म ॥ तेन च नश्वरेषु देहेद्रियादिषु दारापत्यादिषु च अहंममेत्यभिमानादनर्थपरंपरा ॥ ततो विलक्षणे- श्वर्यकामनया भगवदुपासनाद्विलक्षणभोगप्राप्तिः ॥ तस्यापि नश्वरत्वानुभवानि- विण्णस्य कैवल्यकामनया भगवदुपासनात् प्रकृतिबंधरहितशुत्धात्मस्वरूपानुभव रूपकैवल्यप्राप्तिः ॥ ततस्तदनुमवजनितया परया भक्त्या भगवल्लाभः ॥ इति ज्ञानं जायते ॥ प्रकृतितद्वत्धतद्विमुक्तजीवपरमात्मज्ञानवनोऽतिमस्मरणं ॥ तेन च मत्प्राप्तिर्भवतीति पूर्वाध्यायांतेऽभिहितं मया ॥ विघृतमिदानी विस्तरेण ॥ वक्ष्यते च ॥ 'बुध्या विशुत्धया युका' इत्यादिना 'विशते तदनंतरमित्यं तेन ॥३॥४॥ . अर्जुनः ॥ अंतिमस्मरणं किमर्थमिति (इनस्य किमुत्तरं ॥ ब्रूहि ॥ कृष्णः ॥ अंतकाले च मामन म्गग्न मुक्त्वा कलेबर । यः प्रयाति सपद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ।।५।। अंतकाल इति ॥ यः अंतस्य कालः अंतकालः तस्मिन् च तु मामेव स्मरन् सन् कलेबरं शरीरं मुक्या प्रयाति मः मद्भाव याति । अत्र संशयः नास्ति ॥ ५ ॥ अंतकाल चाहं स्मर्तव्यः ॥ तस्मिन् काले वा मां स्मरतु ॥ ततः प्राक दारापत्यधनभवनाद्यनुभवजनितसुखलालसतया तस्मरणनैरंतर्येण मां स्मर्तुमव- काशानुपलंभात् ॥ अंतकाले च दारापन्यादिभिस्तृणवदुपेक्षितो गेहबाह्यांगणं प्रापिनस्तन शयानः शोचति ॥ कृतघ्नानिमान् दागपत्यादीनाराध्य पापीयानस्मि संवृत्तः १ परित्यक्तश्चाहमिदानी तैः अगतिकश्चास्मोनि ॥ गतिश्चास्यामापदि मम १. अत्र, 'यामारात्धुं न गाणतमिदं जीवितं वा धनं वा यस्याः प्रातिमनसि कलिता ज्यायसी मोक्षतोऽपि ॥ सैवेदाना वयास गलिते संप्रहीणे च विने तूलायापि त्रिपुरहर मां मन्यते नैव भाया', ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां (५.. आपद्वन्धुर्भगवानेवेति निश्चित्यतस्मिन् काल मामेव यः स्मरन् देहं त्यजति ॥ तस्य तेनांतिमस्मरणेन १ मद्भावशब्दितमोक्षप्राप्तिर्भवति ॥ २एतदर्थमंतिमस्मरणं ॥अत्रार्थे संशयो मास्तु ॥ सत्यं चेदम् ॥ ५॥ अर्जुनः ॥ अन्ते त्वां स्मरतां त्वद्भावप्राप्नेः को हेतुः ।। . 'दारा. पुवाः परममुहृदो बांधवाः किकरा वा स्वप्नावस्थास्वपि च विरह ये मया न क्षमते ॥ अद्याऽऽसन्न तपनतनयस्याऽऽज्ञया दृतवगै नकोऽपि स्मरहर न मे गन्तुरन्वस्ति जंतुः ॥ 'कृत्वा पा गन्याप ग्खलु मया पाविनाः शशवे ये निद्राऽऽहाराबपि विजहता शिक्षिता ये कलाम ॥ प्रादुर्भूनाः स्वयमिव हि ते प्राक्तनादृष्टाठब्धप्रजान्मेषा इव च तनया न स्मरंत्यात्मनो- ऽपि '।। ' गात्रं संकुचितं गतिविगलिता भग्ना च दंतावलिः दृष्टि नश्यति वर्धते बधिरता वक्त्रं च लालायन ॥ वाक्यं नाऽऽद्रियते च बांधवजना भार्या न शुश्रूयत हा कष्टं पुरुषस्य जीर्णवयसः पुत्रोऽग्यमित्रायत'॥ 'छाया नोयं वतिरशनं वाहनं दीपिका वा यस्मिन् किल न मुलभ कीचदप्यषु मल्यैः ॥ तस्मिन् दृर पथि तनुभृतां सर्वथैवाभिगम्ये प्रस्थानाह कमपितु विधिं घस्मरा न स्मरामः' । गंतव्याऽ'चा मकलदुरवस्थानमंपातभूमिः गत्वा दृदयन्त्रिभुवनजनाऽऽयुष्कलांतः कृतांतः ॥ दृष्ट्वा लभ्या निग्य जनिता यातनाऽनकभदा विम्मृत्यदं निखिलमपितु व्यर्थमायुर्नयामः' ॥ 'भुत्तट्परीतोऽर्कदवानला निलः संतप्यमान: पांथ नमवालक । कृच्द्रण पृष् कशया च ताडितः चलत्यशक्तोऽपि निराश्रयादके'। 'पुत्रादयः कथममा मयि मंस्थिन स्युः इत्यप्रतिक्रियनिरर्थकाचन्तनेन ॥ये ननु स्वयमहं भवतास्मि- काटक इस्ति हस्तिगिरिनाथ विमर्शलगः'। 'बुद्धम्य मृतभार्यम्य पुत्राधानधनस्य च ॥ स्नुषावचनदग्धस्य जाविनान्मरणं घरं' ॥ इत्यादयः इलाका ॥ ' ताय तंदै यन्न लाग्मे किले मक्वलन्नु नोयेपटटोषिदेन इत्यादिगाधाश्च ॥ इत्यादिकमुदाहनव्यम् ॥ १. द्वै ॥ मयि भावः स्थितिः मल्लाके मत्समापे चावस्थानं ॥ अ॥ मम ब्रह्मणा भावः ब्रह्मत्वम ॥ वि ॥ ममेव भावः स्वभावः मया परमं माम्यम् ॥२. वि ॥ मोक्षप्राप्तये अंतिमम्मरणापेक्षा भक्तम्यैव नतु प्रपन्नस्य ॥ प्रपत्निशब्दिता शरणातिन्तिमम्ििनरपेक्षा ॥ इति इति दाक्षिणा. ।। प्रपन्नस्यापि अन्तिमस्मरणमावश्यकम् ॥ अपितु तस्य तदयत्नमिद्धमित्यत्तिगः ॥ अ ॥ अंतिमस्मरणं सगुणोपासकानां न निगणोपासकानां इत्याद्यद्रुतमतप्रक्रियाविशषा · अग्निॉति 'रिति (८.२४.) श्लोके सविस्तरमुपपादयिष्यन्ते ॥ तत्र द्रष्टव्याः ॥ .

·[६.] अष्टमोऽध्यायः my कृष्णः॥ यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यंते कलेबरं ।। तं तमेवैति कौंतेय सदा तद्भावभावितः ॥६॥ यमिति ॥ हे कौन्तेय अर्जुन अते ययं वाऽपि भावं स्मरन् सन् कलेबरं त्यजति ॥ सः सदा तस्मिन् भावः भावना तद्भावः तेन भावित: संस्कृतः तद्भाव: मावितः अभ्यस्तः येन सः तद्भावभावितः सन् तंतमेव भावं एति प्राप्नोति ॥ ६ ॥ लोके अंतकाले जीवः यं यं पदार्थ स्मरन् शरीरं त्यजति सः तत्तद्रूपतां वा तत्तदनुभवौपयिकं जन्म वा तत्तत्समानाऽऽकारतां वा प्राप्नोति ॥ इति सामान्यतो न्यायः ॥ आथर्वणोपनिषदि चायमर्थः श्रूयते ॥ १ 'कामान् यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र ॥ पर्याप्तकामस्य कृतात्मनश्च इहैव सर्वे प्रविलीयंति कामाः' ॥ इति ॥ जडभरतापरनामा आदिभरतो राजा हरिणशाबमंतकाले स्मृत्वा तत्समानाकारतां प्राप्तः इति भागवते पंचमस्कंधे प्रसिद्धं ॥ अंतिमस्मरणस्य स्मर्य- माणपदार्थसजातीयाऽऽकारतापादकत्वादिकं कथमिति चेत् कस्यचित् पदार्थस्य स्मरणेन मनसि वासनापरनामा कश्चित्संस्कारो जायते ॥ तत्संस्कारसंस्कृतेन मनसा पुरुषरेतोद्वारा योषिर्भ प्रविशतो जीवस्य संस्कारजनकस्मृतिविषयपदा- झंकारसजातीयाकारानुगुणसंनिवेशवान् देह उत्पद्यते ॥ एव मन्यदप्यूचं ॥ इदं च नैकस्यामवस्थायां ॥ नैकस्मिन् देहे वा ॥ अपितु अवस्थांतरस्य देहांतरस्य वा प्राप्तावेव ॥ अतएव जाग्रति दृष्टश्रुतयोः स्मरणेन स्वप्ने तत्तदापत्तिः ॥ उक्तं च भागवते दशमस्कंधे प्रथमाध्याये ॥ 'स्वप्ने यथा पश्यति देहमीदृशं दृष्टश्रुताभ्यां मनसाऽनुचिंतयन्' ॥ इति ॥ स्मरणस्य स्मर्यमाणसजातीयोत्पादकत्वं लोके प्रसिद्धं ॥ बडबायां गर्दभात् स्मर्यमाणनदात्वप्रदर्शितदिव्याश्वसदृशशावको- त्पत्तिः ॥ ऋतुस्नातायां वनितायां पत्युः तदात्वदृष्टस्मर्यमाणपुरुषांतरसदृशपुत्रो- त्पत्तिम दृश्यते ॥ एवं अंतकाले २ देवतांतरस्मरणे तत्तत्प्राप्तिः सयुक्तिकमूह्या ॥ . १. मुं. ६. २. २. अ ॥ भावं देवताविशेषं ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवदीतायां (९. ७.] एतादृशमंतिमस्मरणं केनोपायेन स्यात् इति चेत् सदा तावमावितः तस्मिन् अंत स्मरणोये पदार्थ भावना शब्दितेन निरंतरस्मरणेन वासनाशब्दितः संस्कार उत्पद्यते ॥ तेन तदभ्यासेन च अंते स्मरणं भवति ॥ निरंतरस्मरणमंतिम- स्मरणोपायः ॥ ६॥ अर्जुनः ॥ सति चैवं किं मया कर्तव्यं ।। कृष्णः ॥ तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ॥ पश्यर्पितमनोबुद्धिः मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ७ ॥ तस्मादिति ॥ तस्मात् सर्वेषु कालेषु मां अनुस्मर ॥ मयि मनश्च बुद्धिश्व मनोबुद्धी अर्पिते मनोबुद्धी येन सः अर्पितमनोबुद्धिः सन् युध्य युत्धं कुरु ॥ मामेव एष्यसि । न संशयः असंशयः ॥ ७ ॥ अंतिमम्मरणार्थ निरंतरं स्मरणम्य कर्तव्यत्वात् सर्वेषु कालेषु त्वयाऽहं स्मर्तव्यः ॥ अन्यथा अंतिमस्मरणं न स्यात् ॥ दर्शनश्रवणादिसकलकर्मकरणकाले तत्तत्कर्मकरणे आत्मनोऽस्वातंत्र्यानुसंधानेन सर्वकर्मणां कारयितार मां कृष्ण एव सर्व कारयतीति तत्तत्कर्मकरणानुकूलं स्मर ॥ यथावन्मां ज्ञात्वा बानी सन् जननमरणादिप्रदः मोक्षप्रदश्चायमिति सततं असंशयो मां स्मर ॥ शरीरेंद्रिय- . .. १. अत्र, एतावान् मान्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्टया ॥ जन्मलाभः परः पुंसां अंते नारा- यणस्मृतिः॥ इति श्लोकः, 'वृषगिरिसविधेषु व्याजतो वामभाजां दुरितकलुषितानां दूयमाना दये त्वं ।। करणविलयकाले कांदिशीकस्मृतीनां स्मरयसि बहुलीलं माधवं सावधाना' ॥ इति श्लोकः, 'स्थिते मनमि मुस्वस्थे शरीरे सति यो नरः ॥ धातुसाम्ये स्थितें स्मर्ता विश्वरूपं च मामजम् ॥ ततस्तं म्रियमाणं तु काष्टपाषाणसंनिभम् ॥ अहं स्मरामि मद्भक्तं नयामि परमां गतिं' ॥ इति श्लोकः, “कृष्ण त्वदीयपदपंकजपंजरान्तं अद्यैव मे विशतु मानसराजहंसः ॥ प्राणप्रयाणसमये खपवातपित्तैः कंठावरो- धनविधी स्मरण कुतस्ते' ॥ इति श्लोकश्च ॥ ' अप्पोदक्किप्पोदे शोक्लिवेत्तेन्' इति गाधा च अनुसन्धे. याः ॥ (१. ४. १....)

·(७) भष्टमोऽध्यायः मनसां सुखतादशायां मां स्मरतः शरीरविमोक्षणावसरे निवेदितवानय सुस्थताद- शायां अंतकाले त्वां स्मारयेति इति स्मृत्वा स्मारयाम्यहं ॥ उक्तं च मया ॥ वराह- पुराणे॥ स्थिते मनसी'ति । यद्यपि अंतिमस्मरणमेव कार्यापादकं न निरंतरस्मरण।। तथाऽपि विना निरंतरस्मरणमंतिमस्मरणानुदयात् तदर्थ निरंतरमहं स्मर्तव्यः ।। लोके हि तत्तत्परीक्षावसरेषु यथावदुत्तरलेखनमेव कार्यसाधकं ॥ तथाऽपि तदानीं यथावल्लेखनशक्तिसंपादनाय निरंतरं पठनपाठनचिंतनलेखनाभ्यासः क्रिय- माणो दृश्यते ॥ अंतिमस्मरणपर्यन्तं वेदांततत्वं उपदिश्य मां वेदांतिनमकृताय कृष्णः नेतःपरं मां युद्धं कुर्विति निर्बध्नीयात् इति हि मन्यस सर्वचत्वात् सर्व साक्षित्वात् हृषीकेशत्वेन ततदिद्रियनियामकतया तत्रतत्र स्थितत्वाच्च ज्ञात्वाऽ- यमेवं मनुत इति पार्थ तत्रैव युत्धे त्वं नियोज्यसे । अतो युध्य च अर्जुन एतादृशां- तिमस्मरणजनकमानलाभाय चित्तशुत्थ्यापादकं कर्मैव त्वया कर्तव्यं ।। तञ्च क्षत्रि- यस्य तव युत्धरूपं ॥ तदेव त्वया कर्तव्यं ॥ न कर्मयोगं विना चित्तशुत्धिः ॥ विना चित्तशुधि न शानं ॥ अंतरेण शानं नांतिमस्मरणं ॥ अतस्तत्कर्मासंशयं कुरु ॥ उक्तं च मया ॥ १ . उत्तिष्ठ कौंतेय युत्धाय कृतनिश्चयः' ॥ इति ॥ यद्यपि युत्धं तव स्वधर्मः अनुष्टेयमतः त्वया इति महता प्रबंधन सयुक्तिकं सप्रमाणकं अभिहितं त्वया ॥ तथाऽपि नाहं युत्धं कुर्या तस्य हिंसात्मकत्वात् ॥ इति चेत् मर्पितमनोबुत्धिः ॥ मनसा बुध्या च मयि संन्यस्य तत्कर्म कुरु ॥ न तथा- कृतेन तेन तव दोषो भवेत् ॥ अभिहितं च मया ॥ २ मयि सर्वाणि कर्माणी'ति ॥ ३'ब्रह्मण्याधाय कर्माणी 'ति च ॥ उक्तश्चायमर्थः, ४ ' त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतपे'त्यत्र संबोधनपदे परं मां तप सरेत्यर्थविशेषमुक्तवता मया ॥ कृते युत्धे स्याद्वा ममेदं चित्तशुतघ्यायंतिमस्मरणांतं इति चेत् असंशयः युत्धे कृते तेन सत्कर्मानुष्ठानेन चित्तशुधिः ॥ तया च मयि५मनोवुत्भ्योरर्पणरूपं निरंतरं मदनुस्मरणं ॥ तेन च अंते तद्रपमंतिमस्मरणं ॥ तेन च मत्प्राप्तिः तव नियतं भविष्यति ॥ नास्मिन्नर्थ १ १. २. ३७. २. ३. ३.. ३. ५. १०.४. १. ३.५. 'मय्यर्पितमनोबद्धिरित्यस्य देहलीदीप- म्पायेन पूर्वोत्तरयोस्संबंधः ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्रीतायां [७.४.] १ संशयः ॥ २असंशयस्सन् मां प्राप्स्यसि ॥ सत्यमिदं ॥ अत्र ते संशयो माभूत् ॥ ७॥ अर्जुनः ॥ किमन्यदप्यस्त्यंतिमस्मरणसाधनस्य निरंतरस्मरणस्य साधनम् ॥ कृष्णः ॥ अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा ३ नान्यगामिना । परमं पुरुष दिव्य याति पार्थानुचितयन् ॥ ८ ॥ अभ्यासेति ॥ हे पार्थ अभ्याम एव योग: उपायः तेन अभ्यासश्च योगश्च अभ्यासयोगों ताभ्यां वा युक्त तेन अन्यत् गच्छतीति अन्यगामि न अन्यगामि नान्यगामि अनन्यगामि वा तेन चेतसा अनुचिंतयन् दिवि भवं दिव्य परमं पुरुषं याति ॥ ८॥ विषयान् प्रति ८ धावमानस्य मनसः पुनःपुनराकृष्य स्मरणीये वस्तुनि स्थापनमभ्यासः ५स एव उपायः, तेन यत् ध्यानं, तेन सहितं मनस्तत्रैव दृढलग्नं भवति ॥ नान्यत्र गच्छति ॥ तेन मनसा परमाकाशशब्दिते वैकुण्ठे सूर्यमण्डले विद्यमान जगत्सृष्टयादिभिः क्रीडमान भगवंतं अनवरतमनुस्मरति स्वयोग्यतानु- सारेण ॥ तेन चांतिमस्मरणद्वारा तं परमपुरुषं याति ॥ ८॥ अर्जुनः ॥ कथं त्वं स्मर्तव्य इत्यत्र केन प्रकारेण स्मर्तव्य इति कृतस्य प्रश्नस्य किमुत्तरम् ॥ - १. ' असंशय 'इत्यस्याऽऽवृत्तिः ॥ न संशयः असंशयः॥ अ इति नेत्यर्थक पृथकपदं बा ॥ २. बहुव्रीहिः अर्जुनविशेषणं असशयस्त्वमिति ।। असंशयो युध्य ॥ असंशयस्स्मर असंशयो मामेष्यसीत्य- न्वयः ॥ ३. द्वै अनन्यगामिना ॥ ४. अत्र, 'चेतः का तेचिकीर्षा मुरमथनपदांभोजराजन्मरंदेष्वा- कृष्याऽऽकृष्य भूयोऽप्यहितविषयतः सम्यगावेशितं च ॥ धावं धावं परेषं धनभवनतटिल्लोचनाखेव सक्तं सच्चाप्राप्याऽऽतुरं स्वं किमिति विदधसे मा वृथा पापपात्रम् ॥ इति श्लोकोऽनुसन्धयः॥५. दै। अ॥ अभ्यास एव योगः तेन ॥ वि ॥ अभ्यासयोगाभ्यां युक्तं सहितं तत्र दृढलमं वा तेन ॥ .

·अमोऽध्यायः ५७ म. कृष्णः ॥ कविं पुराणमनुशासितारं अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।। सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपं आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् ॥९॥ कविमिति ॥ कवि सर्वज्ञ पुराणि शरीराणि अणति गच्छतीति पुराणः तं अनुशा- सितारं नियामकं अणोः अणीयांसं अणुतरं आदित्यस्य वर्ण इव वर्णः यस्य सः आदित्य- वर्णः तं तमसः प्रकृतेः अज्ञानात् मृत्योश्च परस्तात् परतः वर्तमानं सर्वस्य जगतः धातारं फलदातारं न चिंत्यं अचिन्त्यं रूपं यस्य सः अचिन्त्यरूपः तं मां यः अनुस्मरेत् सः पुरुष याति ॥ उपैति वा ॥९॥ कविः शानी सर्वज्ञः अतो निवेदितमर्थ अविस्मरन् स्मरंश्च मां शात्वा अंतिमदशां स्मारयेदात्मानमिति विश्वासो मयि कार्यः ॥ कथं तत्तदंतिमदशा- परिज्ञानादिकं तवेति चेत् अहं सर्वशरीरिशरीरस्थः अतो जानामि तत्तद्दशा- भेदान् ॥ यदि जीव इव त्वं शरीरेषु स्थितः स्याः तर्हि दुर्दशा ते महती ॥ एकस्मिन् शरीरे स्थितस्यैव जीवस्य संततदुःखानुभवो दृश्यते ॥ किमुवाच्यं तत्तत्कर्मनिर्मितविविधविचित्रतत्तदेहेषु स्थितस्य तव इति चेत् अहं तु नियमनाय तत्रतत्र स्थितः ॥ नतु कर्मफलानुभवाय ॥ अतो दुःखापादकदेशे स्थितस्यापि न मे दुःखं ॥ अत एव नरकेषु तत्तत्कर्मफलान्यनुभवतां जीवानामेव दुःखं ॥ न नियामकतया तदंतस्स्थस्य मम ॥ उक्तं च ॥ 'नरकेऽपि वसनीशो नासौ दुःख. भुगुच्यते' ॥ इति ॥ लोके तत्तत्कर्मानुगुणं स्वकृतकुकर्मफलानुभवाय कारागृह प्रवेशितस्य तेन तत्र खिद्यमानस्य तेन च गेरुद्यमानस्य कृतचौर्यादेर्जीवस्यैव तन दुःखानुभवः ॥ न तनियमनाय तत्राधिकृतानां ॥ नापि तन्नियामकस्य सदा. तदा तं देशं गत्वा तत्रैवोपविश्य तत्र स्थितीर्विचारयतो महतः प्रभोः ॥ न तान् तं च कारागृहवासादधिक्षिपंति जनाः ॥ एवमहं ॥ अतो न मे दुःखं ॥ सर्वत्र भ्याप्तिमतो महतस्तब गजादिशरीरेषु स्थितस्य मशकपिपीलिकादिशरीरांत- स्थितिः कथमिति चेत् अहं अणोस्स्सकाशाभितरामणुः ॥ अतः सर्वन स्थितिः मम घटते ॥ नियामकतयाऽवस्थानान मे दुःखमित्युक्तं ॥ तथाऽपि किमर्थं तत्रा.

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्भीतायां [९. १७) वस्थानं तवेति चेत् सर्वस्य चराचरस्य धारणपोषणकर्ता यहं तदर्थ तावस्थान मम ॥ यदि देहे स्थितः स्थाः तर्हि त्वां देही जानीयात् ॥ नच जानाति ॥ तत्कथं ॥ अहं मद्धीनया मायया समावृतोऽस्मि ॥ अतो मां न जानाति ॥ अयमीडशो वर्तते इति सुतरां १ अचिंतनीयोऽहं ॥ उक्तं च मया ॥ २ 'योगमायासमावृत' इति ॥ ३ 'मोहितं नाभिजानाती'ति च ॥ ४ स्वरूपं च मम अवासनसगोचरं ॥ श्रूयते च ५ ' यद्वाचाऽनभ्युदित 'मित्यादि । 'न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति 'नो मनः' ॥ इति च ॥ तच रूप कीडशमिति चेत् आदित्यस्य रूपमिव मम अपं ॥ प्रकृतेः अक्षानात् मृत्योश्च परतोऽहं वर्ते ॥ प्रकृतिबंधतन्मूलकाबानमरणा- दिरहितोऽहं ॥ मामेवं निरंतरं स्मरतोऽतिमस्मरणं भवति ॥ तेन च मत्प्राप्ति- भवति । अतोऽहमेवं स्मर्तव्यः ॥९॥ अर्जुनः ॥ किं सर्वेषामयमेक एवक्रमः उत केषां चिदन्योऽपि ॥ कृष्णः॥ प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्तथा युक्तो योगबलेन चैव ॥ भवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ।। १०॥ प्रयाणेति ॥ प्रयाणस्यकालः प्रयाणकाल: तस्मिन् न चलं अचलं तेन मनसा भक्त्या युक्त योगस्य बलं योगबलं तेन चैव प्राणं भुवोः मध्ये सम्यक् आवश्य स्थितः सः तं दिव्यं परं पुरुषं उपैति ॥ १० ॥ योगो द्विविधः ॥ राजयोगो हठयोगश्चति ॥ कर्मतज्जन्यचित्तशुद्धिद्वाराः श्रवणमननध्यानशानादिरूपो राजयोगः ॥ हठयोगस्तु तदशक्तस्य मोक्षेच्छावत: ईषच्छवणादिसहकृतः रेचकपूरककुंभकाण्यैः उपायैः निरुध्य वायुं तस्य मूला. १. अत्यन्त अचिन्त्यं चिन्त्यरूपम् ॥ रूपप्प्रत्ययः ।। २. ७. ०५. ३. ७. १३. ४. मचि. त्यं रूपं यस्य सत् अचिन्त्यरूपं ॥ ॥ वि ॥ ब्रह्मणो दिव्यं रूपमप्राकृतमस्ति ॥ ॥ निर्गुणमरूपं सगुणं ब्रह्म रूपवत् ॥ ५. के. १.४.

·१०.११.] भष्टमोऽध्यायः धाराब्रह्मरंधपर्यंतं तत्तचक्रमापणक्रमेण सुषुम्नानाडीपथेन नयनपूर्वकं ब्रह्मरं. धाद्विनिकमणरूपः ॥ तत्र राजयोगवतां २ 'बहूनां जन्मनामते' इत्युक्तरीत्या कालविलंबेन ब्रह्मप्राप्तिः ॥ तज्जन्यं सुखं च परमं महत् । हठयोगवतां तु वायु- जयवत्वेन खच्छंदोत्क्रमणसिद्धयर्हतया शीघ्रं ब्रह्मप्राप्तिः ॥ परंतु तज्जन्य सुखमल्पं ॥ लोके हि भगवद्गुणवर्णनादिभिरुंछवृत्तिं चरन् तत्रतत्र विलंग्य लभतेऽधिकं फलं ॥ बीभत्सं कर्म कुर्वन्नुवृत्तिं चरंस्तु बीभत्सदर्शनचकितै- स्तैस्तैः सद्य एव किमपि दत्वा निष्कास्यमानो दृश्यते ॥ राजयोगांगभूतो हठ- योगस्त्वन्यः । तत्फलेनैव फलवान् तत्समानयोगक्षेमः ॥ तत्र मोक्षार्थ ये राज- योगमुक्तरूपमनुतिष्ठति तेषामंतिमस्मरणेन मोक्षप्राप्तिक्रम उक्तः ॥ येतु हठ- योगमनुतिष्ठंति तेषामंतिमस्मरणन मोक्षप्राप्तिक्रमं शृणु ॥ ये हठयोगिनः ते अंतकाले अचंचलेन मनसा भक्त्या च युक्ताः योगबलन वायु मूलाधारक्रमेण भ्रमभ्यगचक्रं नीत्वा तन निश्चलतया प्रतिष्ठाप्य ३ स्मरंतो ब्रह्म प्रकाशमानं वैकुंठे सूर्यमंडले च वर्तमान परमपुरुषं यांति ॥ अयं हठयोगिनां क्रमः ॥ हठयोगप्रकारस्तु योगशास्त्रे द्रष्टव्यः ॥ १० ॥ अर्जुनः ॥ उभयेषामपि योगिनां अंतिमस्मरणविषयीभूतं ब्रह्म मह्यं प्रवृहि ॥ कृष्णः ॥ यदक्षरं वेदविदो वदंति विशंति यद्यतयो वीतरागाः ॥ यदिच्छतो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये।। ११ ॥ यदिति ॥ वेदान् विदन्तीति वेदविदः यत् अक्षरं इति वदंति ॥ वीतः गतः रागः येषां ते वीतरागा: यतयः यत्नशीलाः यत् विशंति ॥ यत् इच्छन्तः ब्रह्मणे वेदाय चर्या १. मूलाधारस्वाधिष्ठानमणिपूरकाऽनाहतविशुद्धाऽऽज्ञासहस्राराऽऽव्यानि सप्त चक्राणि क्रमात् मूलाधारतदुपरिभागनाभिवक्षःकंठभमध्यब्रह्मरंधेषु स्थितानि इत्यादिकं योगशास्त्रात् ज्ञेयम् ॥२. ७. १९. ३. यः भनुस्मरेत् स तं पुरुषं उपतीत्यन्वयः ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्वीतायां गुरुकलवास: ब्रह्माण चर्या मनोयोजनं वा ब्रह्मचर्य चरन्ति अनुतिष्ठति ॥ पचते ज्ञायते इति पदं पद्यते प्राप्यते इति च पदं ज्ञेयं प्राप्यं च तत् ब्रह्म संग्रहेण ते तुभ्यं प्र सम्यक् वक्ष्ये ॥११॥ वेदवेदार्थतत्वज्ञाः यत् ब्रह्म अक्षरमिति वदति ॥ वक्ष्यते च ॥ १ 'अव्यक्तो- ऽक्षर इत्युक्त' इति । वेदशा एव तथा वदेयुः ॥ वेदरेव वेद्यं तत् ॥ वक्ष्यते च ॥ २ 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इति । अत एव ३ 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यत्र ब्रह्मणो ब्रह्मणा वेदेन जिज्ञासाशब्दितो विचारः कुर्तव्यः इति काचन वृत्तिः ॥ यत्प्राप्तीच्छवः महता प्रयत्नेन रागद्वेषादीन् तत्प्राप्तिप्रतिबंधकान् दोषान् विधूय प्राप्नुवंति ॥ यश्च ज्ञातुं द्रष्टुमिच्छंतो नियमेन ४ गुरुकुलवासं चरंतो ब्रह्मचर्य- शब्दितां ५ ब्रह्मज्ञानोपयोगिनीं कांचन ६ चर्या अनुतिष्ठति ॥ तादृशं क्षेयं ज्ञानप्राप्यं च यत् ब्रह्म तत् तुभ्यं संग्रहेण सम्यग्वक्ष्यामि ॥ कथमहं तत् ब्रह्म शास्यामीति मा व्यथिष्ठाः ॥ वक्ष्यते चोपरिष्टात् तत्रतत्र तब्रह्म नातिविस्तरेण ॥ ११ ॥ अर्जुनः ॥ तत्र तत्रोच्यमानं श्रुत्वा ब्रह्म शास्यामि ॥ वायुजयाद्युपायवतां हठयोगिनां अंतिमस्मरणोत्क्रमणब्रह्मप्राप्तिक्रमं ब्रूहि ॥ कृष्णः॥ सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ॥ मूाधायाऽऽत्मनः प्राणं आस्थितो योगधारणां॥१२॥ ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् । यःप्रयाति त्यजन देहं स याति परमां गतिं ॥ १३ ॥ १. ५. २१. २. १५. १५. ३. १. १. १.४. अ॥ ५.वि ॥ ६. द्वै॥ मन आदीन ब्रह्मणि चर्याशब्दितं योजनं च ॥

·(१२.-१४.] अष्टमोऽध्यायः ४१ सर्वोति ॥ यः सर्वाणि च तानि द्वाराणि च सर्वद्वाराणि तानि संयम्य मनश्च हृदि निरुध्य आत्मनः प्राणं मूर्ध्नि आधाय योगस्य ध्यानयोगस्य धारणां आस्थितः भाश्रितः ओम् इति एकं च तत् अक्षरं च एकाक्षरं ब्रह्म प्रणवात्मकं वेद ब्रह्मप्रतिपादक भोमित्येकमक्षरं वा व्याहरन् उच्चरन् मां अनुस्मरन् आमिति एकमक्षर यस्य सः एकाक्षरः तं ब्रह्म मां व्याहरन् अनुस्मरश्च इति वा तादृशः सन् देहं त्यजन् प्रयाति सः परमां गतिं याति ॥ १२ ॥ १३ ॥ मनः यैश्चक्षुरादिभिद्वारर्बहिर्याति तानि सर्वाणि इंद्रियरूपद्वाराणि संयम्य संद्रियाणि विषयेभ्यः प्रत्याहृत्य इंद्रियेविषयान् अस्वीकृत्य इंद्रियभ्यो विषयान- प्रदर्य शरीरांतस्थवायुसंचरणमार्गभूतसुषुम्नतरनाडीरूपद्वाराणि निरुध्य द्वास- प्ततिसहस्रसंख्याकेषु नाडीभदषु वायुमसंचारयन् मनः स्वस्थाने हृदि हृदय पुंडरीके तदंतस्थे संहारकर्तरि नारायणे यथा नान्यत्र गच्छत्तथा निरुध्य स्वस्य प्राणशब्दितं वायु सुषुम्नामार्गेण भ्रवामध्यं नीत्वा ब्रह्म ध्यात्वा वायु तदुपरि ब्रह्मरंध्रशब्दिते मूर्धभागे सहस्रारचक्रं नीत्वा ब्रह्मणि योगशब्दितं अखंडस्मृति- कंप मनसोऽवस्थानमाश्रितः सन् ब्रह्मणा वाचकं ओं इति एकमक्षरं उश्चरन् सन् तहाग्य ओं इति एकन प्रणवाख्यन अक्षरण वाच्यं यत् ब्रह्म तद्रूपं मां अनुस्मरन् सन् देहं त्यजन् यः प्रयाति सः परमगतिशब्दितं परमप्राप्यं १ ब्रह्म याति ॥ तब ब्रह्माहमेव अतो मां याति ॥ वक्ष्यते च ॥ 'तमाहुः परमां गति मिति ॥ १२॥ १३॥ अर्जुनः ॥ राजयोगिनां अंतिमस्मरणन ब्रह्मप्राप्तिरक्ता ॥ कथं सा मम भविष्यति ॥ असाध्यत्वात् ॥ अतो बिभमि शोचामि चाहमसाध्यत्वबुध्या ॥ कृष्णः ॥ अनन्यचेतास्सतत यो मां स्मरति नित्यशः ॥ तस्याहं मुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ १४॥ १.वि॥ अत्र वक्ष्यमाणे च परमा गतिः प्रकृतिसंबंधरहितः शुद्ध आत्मा ॥ तस्यैव कंवल्या. बिभिः प्राप्यत्वात् ॥ 6 :

·सदपेणश्रीमद्भगवदाताया अनन्यति ॥ हे पार्थ यः न विद्यते अन्यस्मिन् चेतः मनः यस्य सः अनन्य- चेताः सन नित्यशः सततं २: मां स्मरति नित्यं युक्तः नित्ययुक्तः तस्य नित्ययुक्तस्य योगः अस्यास्तीति यांगी तम् योगिनः तस्य अहं सुलभः ॥ १४ ॥ यो मां अनिवशयन् मतोऽन्यत्र मनः स्मरति बावज्जोवं निरंतर अनन्य- भावेन, तस्य नित्यं मयि मनायांगवतस्तेन योगन ज्ञानयोग प्राप्तस्य अहं अनाया- सन अंतिमस्मृतिविषयीभवामि ॥ दययाऽहमंतिमस्मरणमनायासेन तस्योत्पाद- यामि ॥ उक्तं चंदं मया ॥ तस्मात्सर्वेषु कालेष्वित्यत्र ॥ दत्वा अंतिमस्मरणं परमां गति प्रापयामि ।। अतो माभूत्तव भयं ॥ मा च व्यथा ॥ १४ ॥ वि॥ एश्वर्या कैवल्यं भगवल्लाभः इति त्रीणि फलानि ॥ तत्र इहामुत्र च विलक्षणविनश्वरमहैश्वर्यानुभव ऐश्वर्य ॥ प्रकृतिबंधरहितशुद्धात्मस्वरूपानुभवः कैवल्यं ॥ परम पद नित्यसूरिभिः मुक्तैश्च सह परब्रह्मणो नारायणस्यानुभवो भगवल्लाभः ॥ तत्र ऐश्वर्यार्थिनां भगवदुपासनाप्रकारस्तत्फलं चोच्यते ॥ ‘अभ्या- सयांगयुक्तंने ति ‘कवि पुराण'मिति 'प्रयाणकाल मनसे'ति च श्लोकैः॥ ऐश्वर्यकामनया भगवंतं कवित्वपुराणत्वादिकल्याणगुणविशिष्टत्वेन निरंतरं योऽ- नुस्मरेत् स तदभ्यासजनितांतिमस्मरणन तत्समानश्वयां भवति ॥ ‘परमं पुरुष याति' | दिव्यं पुरुषमुपैति' इत्यनयाः परमपुरुषेश्वर्यसमानमैश्वर्य प्राप्नो- तीत्यर्थः ॥ ८॥५॥१०॥ कैवल्यार्थिनां भगवदुपासनाप्रकारस्तत्फलं चोच्यंत ॥ 'यदक्षरं वेदविद' इति 'सर्वद्वाराणी'ति 'ओमित्येकाक्षर 'मिति च श्लोकेः ॥ इंद्रियसंयममनो- निराधादिभिवशीकृताऽऽत्मा यः कैवल्यकामनया प्रणवमुशरन् तद्वाच्यं भगवंतं निरंतरं अनुस्मरति सः तदभ्यासजनितांतिमस्मरणन भगवत्समानाकारमपुनरा- वृत्ति शुद्ध आत्मानं प्राप्नोति ॥ 'पदं प्रवक्ष्ये' इत्यस्य, पदशब्दितस्य वेदांत- वेद्यस्य भगवतः उपासनाप्रकारं प्रवक्ष्ये इति, 'परमां गतिं याती'त्यस्य परम. प्राप्यतया परमगतिशब्दितं भगवत्समानाकारं शुद्धमात्मानं प्राप्नोतीति चार्थः ॥ .

·२१-१५.] भटमोऽध्यायः १३ वश्यते च 'शुद्धस्यात्मनः परगतित्वं 'तमाहुः परमां गति 'मिति ॥ ११ ॥ १२॥ १३ ॥ भगवल्लाभार्थिनां मोक्षाधिशानिशब्दितानां उपासनाप्रकारस्तत्फलं चांच्य- ते॥' अनन्यचेताः सतत 'मिति इलोकेन ॥ ऐश्वर्ये कैवल्ये च भगवल्लाभादन्य- स्मिन् फले मनःप्रवेशरहितो यः नित्ययोगकांक्षया निरंतरं मां स्मरति स योगी तदभ्यासजनितांतिमम्मरणेन भगवंतं मां प्राप्नोति ॥ मत्प्राप्त्युपायान् शानभक्ति- वैराग्यांतिमस्मरणादीनहं ददामि ॥ अतोऽहं तस्य सुलभः ॥ वक्ष्यत च ॥ १ तेषां सततयुक्तानां दशमिबुद्धियोग' इति ॥ २' अहमशान जं तमा नाशयाम्यात्मभावम्थ' इति च ।। ३ विवृणुते तनूं स्वा'मिति श्रुतिः ॥ एवमन त्रयाणामधिकारिणां उपा. सनाभेदा उपादेयभेदाः फलभेदाश्च ४ वोद्धव्याः ॥ १४ ॥ अर्जुनः ॥ एवमंतिमस्मरणेन भगवंतं भवंतं प्राप्ताः किं कंचित्कालं स्थित्वा निवर्तते उत त्वन्निकट एव पुनरावृत्तिरहितास्सुखेन वर्तते ॥ यद्यपि ५ 'मद्भक्ता यांति मामपी'ति त्वां प्राप्तानां विशेष उक्तः ॥ तथापि तत्र तव त्वल्लोकस्य च नाशाभावात् त्वां प्राप्ता न पुनर्निवर्तते इत्युक्तं ॥ तव त्वल्लोकस्य च नाशाभावेऽपि त्वां प्राप्तानां तथा स्थातुमनहत्वे निवर्नेरन्नपि ते ॥ महांतं प्रभुं प्राप्ता अपि तस्य निरतिशयनिरवधिकप्रभुत्वसत्वेऽपि स्वदोषेण निवर्त्यमाना दृश्यंते लोके ॥ अतो ममेयमुदेति शंका॥ कृष्णः ॥ मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखाऽऽलयमशाश्वतम् ।। नाऽऽप्नुवति महात्मानः संसिदि परमां गताः ॥ ५॥ मामिति ॥ महान् आत्मा येषां ते महात्मानः परमां सिधिं परमं फलं माझं १. १०. १०. २. १०. ११. ३. मुं. ६. ३. ४. अत्र, 'ऐश्वर्याक्षरयाथात्म्यभगवच्छरणा- थिनां ॥ वेद्योपादेवभावानामष्टमे भेद उच्यते' ॥ इति यामुनाचार्यकृतगीतार्थसंग्रहश्लोकोऽनुसंधेयः ॥ .

·सदर्पणश्रीमदमबद्रीतायां गताः मामुपेत्य स्थिता: दुःखानां आलयः स्थानं दुःखालयः तं न शाश्वतं असतं पुनर्जन्म नाऽऽप्नुवंति ॥ १५ ॥ ये महतो शानयोगादेवमंतिमस्मरणेन मां प्राप्ताः १ महानुभावा महांतः खलु ते ॥ अतो निरतिशयं २ सिद्धिशब्दितं मोक्षरूपं फलं प्राप्ताः ॥ नान्यथा ते तत्फलं प्राप्नुयुः । तेषां न पुनरावृत्तिः ॥ हेत्वभावात् ॥ तारशः प्रभुरहं ॥ तेऽपि तादृशा निर्दोषाः ॥ अतस्ते नश्वर दुःखानामालयं जन्मशब्दितं देहयोगं ३ पुन:- पुनर्जन्मनां दुःखामां चालयं स्थानं च न प्राप्नुवंति ॥ अन्यान् प्राप्तास्तु पुनर्जन्म- दुःखाऽऽलयमशाश्वतं प्राप्नुवंति ॥ अ ॥ ये शुद्धांतःकरणाः प्राप्तसुदृढब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानाः अत एव मया पर- ब्रह्मणा एकीभावमुपेत्य उत्तमां विदेहमुक्तिलक्षणां सिद्धि प्राप्ताः न तेषां पुनर्जन्म ॥ जननमरणादिहेत्वविद्यानिवृत्या बीजाभावात् ।। अन मामुपेत्य मल्लोके भोगाननु- भय मोक्षलक्षणां सिद्धि गता इत्युक्त्या क्रममुक्तिविषयमिदमिति जानीहि। अंति- मम्मरणमायतद्विषयमिति स्पष्टीभविष्यति ॥ इति परे ॥ - - वि ॥ भगवल्लाभार्थिनां कैवल्यार्थिनां च न पुनरावृत्तिः ॥ ऐश्वर्यार्थिनां पुन- रावृत्तिः ॥ इत्येतत्प्रतिपादनायाबायशेषः ॥ तत्र 'मामुपेत्य पुनर्जन्म' इत्यादिना परस्तस्मात्तु' इत्यतः प्राक्तनेन ग्रंथन भगवंतं प्राप्तानां न पुनरावृत्तिरिति, परस्तस्मात्तु' इत्यादिना तद्धाम परमं ममे 'त्यंतेन कैवल्य प्राप्तानां न पुनरा. बृत्तिरिति, 'पुन विर्तिनोऽर्जुनति योगी प्राप्य निवर्तते इति अन्ययाऽऽवर्तते पुनरिति च तत्रतत्र ऐश्वर्य प्राप्तानां पुनरावृत्तिरिति च प्रतिपाद्यते ॥ सर्वमन्य- दतत्रितयोपपादकमिति विवेकः ॥ १५ ॥ अर्जुनः ॥ कि ब्रह्मादीन् महत् पदमधितिष्ठतो महतो देवान् प्राप्ता अपि १. महान आत्मा अनुभावो येषां ते ॥ महान् आत्मा मनो येषां ते ॥ महान् आत्मा बुद्धि- शान येषां ते महांतश्च ते आत्मानश्च ते महान्मान: ॥ २.वि ।। संसिद्धिरूपं मां ॥ ३. अ॥ पुन जन्मदुःसाऽऽलयमित्येकं पदम् ॥

·मटमोऽध्यायः पुनरावर्तते ॥ देवा प्राप्ताः पुनरावर्तते र स्वंतवत्तु फलं तेषा 'मिस्यत्र ववष्युक्तं ॥ तथाऽपि तप देवानिति सामान्यशन्दप्रयोगेण सामान्यदेवान प्राप्तानां पुनरा. वृत्तिसत्वेऽपि विशिष्टान् ब्रह्मादीन् जगत्महत्वादिमहामहिमवतो महतो देवान् प्राप्तानां पुनरावृतितै स्यात् इति भाति ॥ अतो 'मामुपेत्ये 'ति कथं विशिष्यो. ज्यते ॥ परिहरेमां मे शंकाम् ॥ कृष्णः ॥ आब्रह्म भुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ॥ मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥ आब्रह्मेति।। हे अर्जुन ब्रह्मणः भवनं गृहं ब्रह्मभवनं तस्मात् आ ब्रह्मभवनात् ब्रह्मसदनपर्यंत विद्यमानाः:लोकाः भुवनानि जना वा पुनः आवर्तयंति आवर्तते वा इति पुनरावर्तिनः ॥ है कौन्तेय मां उपेत्य तु एव पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥ हे अर्जुन ब्रह्मलोकपर्यंतं स्थिताः २ जनाः पुनरावर्तते ॥ ब्रह्मलोकपर्यतं स्थिताः लोकाः आगतान् पुनरावर्तयंति ॥ ब्रह्मादीनां तल्लोकानां च महामहिमवत्वेऽपि बद्धत्वात् प्रकृतिविकारत्वाश्च नाशसन्वेन तान् प्राप्तानामपि ३ पुनरावृत्तेर्युक्तत्वात् ॥ अहंतु तदपेक्षया विशेषवान् ॥ सच तु शब्देन सूचितः ॥ 'परस्तस्मात्तु भावोऽन्य इत्यादिना 'तद्धाम परमं ममे त्यतेन वक्ष्यते ॥ तादृशं मां प्रातस्यैव पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ४ 'नच पुनरावर्तते नच पनगवर्तते' इत्यादिश्रुतः ॥ वक्ष्यते च ॥ यं प्राप्य न निवर्तते' इति ॥ ' यद्गत्वा न निवर्तते' इति 'मर्गेपि नोपजायते प्रलये न व्यथंति च 'ति च वक्ष्यते ॥ स एव पुनर्जन्म न ५ प्राप्नोति नान्यान् ६ प्राप्तः ॥ स्वतो वंशनश्च शुद्धस्त्वं मामेव प्राप्य पुनर्जन्म नास्यमि ॥ किंवा स्वं . .. . १. भवनादिति पाठान्तरं ॥ २. लोकाः जनाः लांकाश्च ॥ पुनरावर्तन पुनरावर्तयति चेति पुनरावर्तिनः ॥ ३. अत्र — राज्यं मुगणामपि चाधिपत्य '(२. ८.)मिति ॥ ' मद्यम्त्यजेति वरद'(३३. पुढे)ति ॥ अन्ये चवंप्रकाराः श्लोकाः अनुमंधेयाः ॥ ४ छां. ८. १५. १. ५. विदधातु: प्रात्य- र्थकः सकर्मकोऽपि ॥ ६.द्व ॥ भाष्यतात्पर्यतट्टीकाविवृत्यादिषु विशेषोऽत्र द्रष्टव्यः ॥ सच, यद्यपि जनतपासत्यवैकुंठेषु स्थितानां न पुनरावृत्तिः ॥ तथाऽपि जनादिषु त्रिषु स्थितानां अंशेन पुननि- सत्वात् अंशेनापि पुनर्जन्माभावाभिप्रायेण 'मामुपेत्य पुनर्जन्म न विद्यते' इति विशिष्याक्तं ॥ वैकुंठं ·१ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां प्राप्तान पुनरनावर्त्य खांतिक एव सुखेनावस्थापनपूर्वकतद्रमणसमर्थ तब प्रभुत्वं॥ कथं त्वामीशं महामहिमवंतं प्राप्नोति माशो लोकः इति चेत् लभ्याः पति- रहं ब्रह्मादयस्तत्कटाक्षेणैव स्वं २ स्वं पदं प्राप्ताः ॥ ३ 'यं कामये तंतमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषि तं सुमेधा'मिनि शुनेः ॥ साच निखिलस्य जगतो मातृत्वान्म- त्प्रेयसीत्वेनाऽऽराधिता मां प्रापयेत् ॥ अतोऽहमीरशस्सर्वथा सर्वदा सेव्यः अंतिमस्मरणन प्रायश्च ॥१६॥ अर्जुनः ॥ कुतो ब्रह्माणमपि प्राप्तानां पुनरावृत्तिः त्वां प्राप्तानां केवलं न सा ॥ कस्तव ब्रह्मणश्च विशेषः ॥ मंतुनाम इंद्रादयोऽवराः ॥ ब्रह्मणो विषये अहि ॥ कृष्णः ॥ सहस्रयुगपर्यन्तं अहर्यबह्मणो विदुः ।। रात्रि युगसहस्रांतां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १७ ॥ सहस्रति । अहश्च रात्रिश्च अनयोः समाहार: महोसत्र: तं विदन्ति जानंति इति अहोरात्रविदः ते जनाः ब्रह्मणः अह यत् तत् सहसं च तानि युगानि च सहमयुगानि गतस्य मुक्तत्वान्नांशनापि पुनर्जनिः ॥ जनादिष त्रिषु स्थितस्य अमुक्तन्वादशेन पुनर्जनिरस्ति इत्यादिरूपः ॥ १. मां इत्यस्य, मा लक्ष्मा. तया सहितं अशब्दवाच्यपरब्रह्मभृतमित्यर्थः ॥ 'अ इति ब्रह्मेति श्रुतिः ॥ विश्वपाशब्दवदाकारांतोऽयं माशब्दः ॥ २. अत्र, 'यस्याःकटाक्षमात्रेण ब्रह्म रुद्रेन्द्रपूर्वकाः ॥ मुराः स्वीयपदान्यापुः सालक्ष्मी प्रमीदतु '॥ इनि, 'ब्रह्मादयो बहतिथं यदपांग- मोक्षकामास्तपस्समचरन् भगवत्प्रपन्नाः ॥ सा श्राः स्ववासमरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगमलं भजनेऽनुरक्ता' ॥ (भाग. १. १६.) इति, 'योमृग्यत हस्तगृहीतपद्मया श्रियेतररंग विमृग्यमाणया' ॥ (भाग. ४.० ४. ८) इात, विश्वस्थितिप्रलयमर्गमहाविभूतित्तिप्रकाशनियमाऽऽतिबंधमोक्षाः ॥ यस्या अपांगलवमात्रतः ' (द्वा. ७.) इति च श्लोकाः श्रीगुणरत्नकोशीस्तवीस्तुतिस्थाश्च लोकाः अनुसं- धेयाः ॥ ‘इवलतायाय' (मुमुक्षु'पडि) — सर्वस्वामिनियाय् ' (रहस्यरत्नावली) इत्यादिवाक्यानि च अनुमंधेयानि ॥ ३. ऋ. १०.१२५. ५. .

·[१७. अष्टमोऽध्यायः सहस्मयुगैः पर्यंतः पर्यवसानं यस्य तत् सहस्रयुगपर्यंतं विदुः जानन्ति ॥ युगानां सहना- णि युगसहमाणि युगसहसैः अंत: पर्यवसानं यस्याः सा युगसहसांता तां रात्रि च विदुः ॥ १७॥ . . मनुष्याणां यद्वर्ष तद्देवानां अहोरात्रः तादृशैः अहोरात्रैः पक्षमासादिकल्प- नया वर्षाणां द्वादशभिः सहसैश्चतुर्युगं भवति ॥ तादृशानां चतुर्युगानां सहसं ब्रह्मणोऽहः ॥ तावती रात्रि. ॥ ब्रह्मणोऽहर्यत् तस्य १ चतुर्युगसहसैः पर्यवसानं ॥ तथा २ तस्य रात्रिर्या तस्या अपि चतुर्युगसहसः पर्यवसानं ।। ईदृशोऽहोरात्रस्तस्य॥ ईदृशैः त्रिंशता अहोरात्रैः मासः ॥ तादृशेर्दादशभिः मासैरकं वर्ष ॥ तादृशानां वर्षाणां शतं ब्रह्मणश्चतुर्मुखस्याऽऽयुः ॥ तस्य परमिति नाम ॥ तस्य च प्रथम- द्वितीय द्वे अर्धे ॥ तस्य चेदानी द्वितीयमध ।। अत एव द्वितीयपरार्धे इति संकल्प- यंति चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते' ॥ इति, वैदिकानां युगानां च सहसूपरिसंख्यया ॥ ब्राह्ममेकमहायं तावती रात्रिरेवचे 'ति, निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतमिति च स्मृतयः ॥ इमां ब्रह्मणोऽहाराजव्यवस्थां न सर्वे जानंति ॥ किंतु ये मनुष्यादिचतुर्मुखांतानां अहोरात्रव्यवस्थाविदो महांतः त एव जानंति वदंति च ॥ अतो ब्रह्मण ईशवर्षशतरूपजीवितकालव्यवस्थावत्त्वन नश्व- रत्वात्तस्य लोकापि तथा ॥ किम वाच्यमन्ये देवास्तल्लोकाश्च नश्वरा इति ॥ मम मल्लोकस्य च परं कालव्यवस्थानियमितत्वाभावन न नाशप्रसक्तिः ॥ उक्तं च महाभारत मोक्षधर्मे ॥ 'नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजंगमं ॥ ऋते तमेकं पुरुष वासुदेवं सनातन 'मिति ॥ अतो मामुपेत्येति विशिष्योक्तं युक्तं ॥ अत्र ब्रह्मण एव हि कालव्यवस्थावत्त्वेन विनाशिन्वमुक्तं ॥ तेन तल्लोकस्य विनाशित्वं कथं सेत्स्यति इति चेत् 'आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिन' इति पूर्वमुक्तत्वात ॥ १. युगशब्दचतुयुगपरः ॥ प्रमाणांतरात् ॥ २. यदित्यस्य यथेत्यर्थात् ॥ ३. ब्रह्मशब्दश्चतुर्मु- खबापरः॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां पुनस्सर्जनमनुमन्येतेति चेत् अवशः खलु सः ॥ सतु सृज्यमानो न स्वतंत्रः॥ किंतु तत्तत्कर्मानुगुणं तासुतासु योनिषु तांस्तान् सृजतः अशब्दबाव्यस्य भगवतो वशः । अतः स पुनःपुनस्सृज्यते संहियते च ॥ अत उक्तं युक्तम् ॥ १९ ॥ है ॥ वि ॥ चतुर्मुखस्याहोरान ईदृशः ॥ तदन्हि सर्वेषां जन्मनाशौ ॥ तदहर- वसाने सृष्टस्य सर्वस्य जगतो लयः ॥ इत्युक्तं ॥ तेन चतुर्मुखस्य सृष्टिलयो नेति भाति ॥ ततश्च तस्य नित्यत्वात् ‘आब्रह्मभवनाल्लोका' इत्युक्तमयुक्तं इति चेत् एवं ॥ १ अनेकेषां चतुर्युगानामनेकै रस्सहसैश्चतुर्मुखायुरात्मकैः पर्यवसानं ३ पर- ब्रह्मणो भगवतो नारायणस्य यदहस्तम्य ॥ तथा तस्य या रात्रिस्तस्याश्च ॥ पर- ब्रह्मण शिमहः ईदृशी रात्रिः ॥ तस्य परमनित्यत्वन कालक्कुप्त्यभावेऽपि सव्या- पारनिर्व्यापारावलयोः प्रसिद्धाहोरात्रसाम्यात् तत्त्वेन व्यपदेशः ॥ 'अनेकयुग- पर्यत अहर्विष्णोस्तथा निशा ॥ रात्र्यादौ लीयते सर्वमहरादौ च जायते ॥ नित्य- स्थापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकः स्वयं ॥ अहश्चासौनिमेषश्च यत्प्रवृत्त्योपचर्यते'। इत्यादिप्रमाणप्रमितभगवदहोरात्रविद एवं जानंति वदति च ॥ १७ ॥ तस्य परब्रह्मणोऽहरागमे ४ सृष्टयादिकाले यथावत्सर्वप्रमाणागोचरत्वाद- वक्तवान्दवाच्यात् परब्रह्मणो नारायणात् गुणत्रयमहदहंकारभूतदेहेंद्रियमनोंबुत्ध्या- दीनि जडानि ब्रह्मरुदेंद्रादयो जीवाश्चोत्पद्यते ॥ तानि ते च स्वस्वकारणे लयमा- पांततोऽव्यक्तशब्दिते भगवति लोयंते रात्रिशब्दितमहाप्रलयारंभे ॥ १८ ॥ यद्येवं ब्रह्मादीनां सर्वेषां परब्रह्मणोऽहरागमे सृष्टिः तस्य राज्यागमे प्रल- यश्च ॥ तर्हि परस्मिन्नहनि प्रारब्धफलानुभवाय सृज्यमानानां अवराणां विषये पूर्वोक्तदोषत्रयस्य तादृशानामुत्तमानां विषय प्रथमद्वितीययोरप्रसक्त्या तृती- यस्य दोषस्य च प्रसक्तिरिति चेत् ५ ब्रह्मादि तग्रामः अहरागमे प्रभवति ॥ राध्यागमे प्रलीयते । पुनरहरागमे प्रभवति । पुन: प्रलोयते राज्या- गमे ॥ ततो न तेषां दोषाणां प्रसक्तिः ॥ परस्मिन् दिन मुक्ति गमिष्यतो ब्रह्मणो विषये तृतीयदोषस्य तेन सह मुक्ति गमिष्यतां अबराणां विषये भूत्वाभूत्वा राज्याग १. युगशब्दोऽनेकचतुर्युगपरः ।। २. सहस्रशब्दाऽनेकसहस्रपरः ॥ ३. ब्रह्मशब्द: परह्मपरः ॥ ४.बहोरात्रिशन्दौ परबूमाहोरात्रवाचकौ ॥ अहः ब्रह्मकल्पः रात्रिमहाप्रलयः ॥ ५. अतद्गुणसवि- धानः ॥ बहान्यः भूतप्रामः इत्यर्थः ।।

·[१९.१० अष्टमोऽध्यायः 1 दोषत्रयस्य उत्तमानां विषये तृतीयदोषस्य च प्रसंग इति चेत् यो ब्रह्मा स भूत्वा प्रलये प्रलीयते ॥ यश्च परस्मिन् दिने मुच्यमानो जीवसमुदायः स भूत्वा भूत्वा प्रलये प्रलीयते ॥ परदिनारंभे प्रभवति प्रकर्षेण प्रकृतिबंधविनिर्मुक्तत्वरूपेण भवति॥ मुक्तासाधारणसकलप्राभवांश्च भवति ॥ पूर्वब्रह्मकल्पस्थितस्यैव ब्रह्मणस्तदन्य- जीवसमुदायस्य च मुक्तत्वात् न तेषां दोषाणां प्रसंगस्तद्विषये ॥ मुक्तानामपुनरा- वृत्त्या ब्रह्मरुदेंद्रादीनां प्रतिब्रह्मकल्पमवस्थानं कथं ॥ अन्य एवेमे इति चेत् तर्हि तान्येव नामानि कथमिति चेत् अन्य एवेमे नामरूपादिकं तु समानं ॥ तथाच सूत्रं ॥ १ ' समाननामरूपत्वाचाऽवृत्तावप्यविरोधः' ॥ इति ततश्च चतुर्मुखस्यापि सृष्टिप्रलयवत्वात् 'आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिन' इति युक्तमुक्तं ॥ अत एव २. अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथे 'ति सर्वसृष्टत्वं सर्वसंहर्तृत्वं चोकं मम मया३॥ १९॥ .. . अर्जुनः ॥ ब्रह्मणः परब्रह्मणा तदन्येषां च तेन प्रभवप्रलयवत्वादनित्यत्वेन युक्तमुक्त 'माब्रह्मभवनाल्लोका' इतीति सम्यगुपपादितं ॥ त्वां त्वल्लोकं च प्राप्तानां याऽसावपुनरावृत्तिरुक्ता, तुशब्दसूचितविशेषरूपहेतूक्त्या तामुपपादय ॥ कृष्णः ॥ परस्तस्मात्त भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ॥ यस्स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ १० ॥ पर इति ॥ न व्यक्तः अव्यक्तः सनातनः अनादिः तस्मात् अव्यक्तात व्यक्ताद्वा परः अन्यः भावः सः तु ॥ यः सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ १० ॥ चक्षुरादींद्रियागोचरत्वादव्यक्तशब्दितः ४'न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य॥५' न तत्र चक्षुर्गच्छति' ॥ इत्यादेः ॥ सदैकरूपोऽनादिः' ६ व्यक्तशब्दितादुक्तरूपाद. नित्याच्चतुर्मुखादेः सर्वस्मात् प्रपंचात् चेतनाचेतनात्मकात् तद्धेतुभूतायाः प्रर. १. १. ३. ३०, २. ७. ६. ३. श्लोकत्रये द्वैतविशिष्टाद्वैतमतप्रक्रिययोरवांतरविकोल ततन्म: तग्रन्थतोऽवसेयाः ॥ ४. ना. १. ५. के. १. ३.६. दै॥ व्यक्तात् ॥ * ॥ भव्यक्तत् ॥

·२ , सदर्पणीमानलहीतायां Rati मिशः ततो विलक्षणः तुशम्बसूचितोक्तरूपविशेषया-जगत्कृत्याविकतों का परमात्मा स सर्वेषु भूतेषु चेतनाचेतनात्मकेषु उक्तरीत्या दिनपालथे महासस नाशं प्राप्तेष्वपि ब्रह्मादीनामायुर्ववस्थापकस्य कालस्यापि निवामकतया काल- कृप्त्यभावेन मित्यत्वात् न माशं प्राप्नोति ॥ उक्तं च भागवते । २'भवानेक: शिष्यते शेषसंहः ॥ इति । अधिष्ठानभूतप्रपंचनाशे संदतर्गतस्य भगवतो माशः स्यादिति चेत् भगवान् सर्वत्र व्यास. ॥ तस्य तस्य वस्तुनो नाशे तदवच्छिन्नरूपस्य ध्याप्तरूपे अनुप्रवेशः ॥ उपाधिनाशं घटाकाशस्य महाकाशे यथा ॥ तेन रूपेणा- दर्शनं प्राप्नोति ॥ ३ आत्यंतिकं नाशं न प्राप्नोति ।। अतएव विशेषात् 'मामुपेत्य- पुनर्जन्म ने'त्युक्तं ॥ यदि परमात्मा अध्यक्तः स्यात् तर्हि कस्यापि तदपरोक्ष- साक्षात्कारैकहेतुकमोक्षासंभवेन तत्फलकशास्त्रपुराणादीनामानर्थक्यप्रसंग:इति चेत् न सर्वात्मना अव्यक्तः परमात्मा ॥ किंतु तत्प्रसादेन व्यक्तो भवति ॥ विना तदनु- ग्रह शतेनापि प्रयत्नानां न हश्येत ॥ अतएव ४'मोहितं नाभिजानाति मां' ५'यो- गमायासमावृतः' इत्यव्यक्तत्वमुक्त्वा ६ मायामेतां तरंति ते' इति प्रसादेन म्यक्तत्वमुक्तं ॥ भगवान् व्यासोऽपि तद्व्यक्तमाह ही'त्यव्यक्तत्वमुक्त्वा ८' अतोऽनंतेन तथाहि लिंग'मिति प्रसादेन व्यक्तत्वमाह ॥ ९ 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः' इति श्रुतिरप्येवमाह ॥ २० ॥ - कृष्णः ॥ भव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गति ॥ य प्राप्य न निवर्तन्ते तदाम परमं मम ॥ २१ ॥ अव्यक्त इति । सः न व्यक्तः भव्यक्तः न क्षरः अक्षरः इत्युक्तः ॥ यं प्राप्य न निवर्तन्त ।। तं परमां गातं आहु. ॥ तत् मम परमं धाम ॥ २१ ॥ १. है ॥ अयं च भावशब्दार्थः ।। ' मृष्टिः स्थितिश्च संहारो भावनं समुदाहृतम् । तपः करोति पुरुषः स भाव इति कीर्तितः ॥' इति वचनात् ॥ भावयतीति भाव इति ब्युप्ततिः ॥ अ॥वि। भावः पदार्थः ॥२. भाग. १०. ३. ३. न विनश्यति विशेषेण न नश्यति इत्यर्थः।। इति भावः॥ १. १३.५. ७. २५. ६. ७. १४.७. ३. २. २३. ८. ३. २,२७. ९. का. २, २३.

·मोडमा अबकत्वात नाशाभापाच अश्यक्तः महरा पति अतिपुरावादित पर 'सख परमप्रायः ॥ परमात्मानं प्राप्य स्थितान वितते । प्राप्त निवर्तते हि परमां गतिवति ॥ ताशं च सर्वोत्तम बस्तु मम स्वरूपमेव । २ महमेव स इति बुरध्या मामाभय ॥ मां प्राप्तानां तु न पुनरावृत्तिः ॥ उक्तादेव विशेषात् ॥२१॥ . वि ॥ अर्जुनः ॥ भगवतं त्वां प्राप्तानां पुनरावृतित्वनिहितं । 'यदक्षरे वेद- विद' इत्यादिना श्लोकत्रयेण निरूपितं शुद्धात्मप्राप्तिरूपं कैषस्य प्राप्तानां पुन रावृत्तिरति वा न वा । तब शुजारमरूपं कीशं । तत् किं स्वतंत्र । उत तब शेषभूतम् ॥ कृष्णः ॥ श्लोकद्वयं शुद्धाऽऽत्मविषयं ॥ तत्तत्कार्यसहितेषु आकाशादिषु भूतेषु भौतिकेषु शरीरेषु च नश्यत्वपि तेषु स्थित आत्मा न नाशं प्राप्नोति ॥ भात्मनो नित्यत्वात् ॥ उक्तं च ॥ ३ न हन्यते हन्यमाने शरीरे' ॥ इति ॥२०॥ स एव शुखाऽऽत्मा अव्यक्तः अक्षर इति तत्रतत्रोक्तः॥ वस्यते चात्रापि ॥ 'ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते' ॥ इति, 'कटसोऽक्षर उच्यते' इति च ॥ स एव परमप्राप्यः ॥ स एव ‘स याति परमां गति 'मित्यत्र परमगतिशब्देनोक्तः । तमात्मानं प्राप्य न निवर्तते ॥ यं भावं प्राप्य न निवर्तते स एव हि परमा गतिः ॥ उक्तधायमात्मा ५ 'गच्छंत्यपुनरावृत्ति' इत्यत्र पुनरावृत्तिरहितत्वेन ॥ ययमा- स्मा शिमहामहिमवान् स्यात् तर्हि स्वतंत्रोऽपि स्यात् ॥ ततस तव सर्वनि- यामकत्वं न स्यात् ॥ इति चेत् ईशं यत् शुखात्मपं तत् मम परमं निबम. नास्थानं । प्रकृतिरेकं नियमनस्थानं ॥ तत्संस्ष्टो बदाऽऽत्मा अपरं नियमन- पानं ॥ प्रतिबंधविनिर्मुको मुलाऽऽरमा परं नियमनलानं । तेषु विषु नियम्येषु प्रकृतितत्संसृष्टजीवापेक्षया मुक्त उत्तमो नियम्यः ॥ प्रकृतिओनरहिता तत्संमृटो . १.है। तामिति पाठः ॥ २. अराहोः शिर इतिवभवे षष्ठी ॥ ३. २. १... १२. ३.५.५.१७ भामेलास्य स्थानमित्यर्थः ॥ ७. इदं नित्यसूरीणामथुपलक्षणं ॥ स्वसंकल्पानुविधाया ता. पं. अवतरणिकास्थवाकथं) स्यादिना तेषामपि नियम्यत्वोकेः ॥

·सदपेणीमद्भगवद्रीतायां (२१, २२ - बयाऽऽत्मा परिच्छिन्नशानरूपः । मुक्तस्तु अपरिच्छिन्नावानरूपः ॥ तादृशः स मुक्ताऽऽत्मा मम शेषभूत: ॥ अतोऽहं सर्वनियामकः ।। २ 'भूमिरापः' ३ 'अप- रेयं ' इति द्वाभ्यां प्रकृतितत्संसृष्टाऽऽत्मनोनियम्यत्वमुक्तं ।। अत्र तु मुक्तस्थापीति भेदः ॥२१॥ संजयः॥ भक्तियोगजननाय भगवता स्वमाहात्म्ये प्रतिपादिते कथमीश- महामहिमवान् प्रभुः परमात्मा मया प्राप्तुं शक्यः ॥ कथं तमहं प्राप्नुयां ॥ इति चिंतादंतुरितांतरोऽभूदर्जुनः॥ तदा सर्वोतर्यामित्वेन सर्वसाक्षित्वाद्विदित्वा तदी- यां चिंता परिहतु तां उक्तं वक्ष्यमाणं च माहात्म्यं प्रसिद्ध त्वादनूद्य तथाऽपि स नितरां सुलभः भक्तिरेव तल्लाभोपायः इत्याह । कृष्णः ॥ पुरुषस्स परः पार्थ भक्त्या लम्यस्त्वनन्यया ।। यस्यांतस्स्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततं ॥२२॥ पुरुष इति ॥ हे पार्थ भूतानि यस्य अंतः तिष्ठतीति अन्तस्स्थानि ॥ येन इदं सर्व ततं व्याप्तम् । परः सः पुरुषः न विद्यते अन्यत् यस्यां सा अनन्या तया अन- न्यया भक्त्या तु एव लब्धं योग्यः लभ्यः ॥ २२ ॥ .. पुरि शयनात्पुरुषो जीवः॥ ५ पूर्णषड्गुणत्वात् ६ निरतिशयमोक्षफलप्रदत्वाच्च पुरुषः परमात्मा ॥ पुरुषशब्दवाच्ययोस्तयोर्मध्ये परमः परमात्मा ॥ स प्राप्तुं शक्य ७ एव ॥ केनोपायेनेति चेत् पार्थ अविच्छिन्नस्नहधाराप्रवाह रूपया माहा- त्म्यानपूर्वकसुदृढस्नेहात्मिकया भक्त्या लभ्यः ॥ कीदृशी भक्तिः कार्येति चेत् यस्यां भक्तो भगवल्लाभादितरत्प्रयोजन नापेक्षितं सा अनन्या भक्तिः तया १. धाम तेजः तश्चह ज्ञानरूप: प्रकाशः ॥ परमं धाम अपरिच्छिन्नज्ञानरूपो मुक्ताऽऽत्मेत्यर्थः ॥ इति भावः ॥ २. ७. ४. ३. ७. ५.४. पुरि शेते इति पुरुषः ॥ ५. पुरूणि पूर्णाणि षट् यस्य सः पुरुषः ॥ ६. पुरु उत्तम फलं सनोति इति पुरुषः ॥ ७. तुः एवार्थः ॥ तस्य लभ्यस्तु भक्त्या तु इत्युभयत्रान्वयः॥ ८. अ॥ ज्ञानरूपया ॥वि ।। प्रेमरूपया।

·२२.२० अष्टमोऽध्यायः लभ्यः ॥ किं भक्त्येव साधनांतरेणापि लभ्येवेति चेत् भक्त्यैव लन्यः ॥सकीरशः येन सर्वमिदं ततं ।। सर्व जगत्तेन व्याप्त ॥ वक्ष्यते च ॥ 'मया ततमिदं सर्व'. मिति ॥ सर्वाणि भूतानि तदुदरस्यानि प्रलये ॥ २ 'यत्प्रयंत्यभिसंविशंती 'ति श्रुतेः ॥ वक्ष्यते च ॥ ३ 'यदा भूतपृथग्भावं एकस्थमनुपश्यती'ति ॥ ४ कारणं पर- मात्मा कार्याणि भूतानि कार्याणि कारणांतर्वर्तीनि ॥ अतो भूतानि तदंतस्स्थानि ॥ महामहिमवत्त्वेपि परमात्मनो भक्त्या लभ्यत्वात् कथमहं तं प्राप्नुयामिति चिंतां मा कार्षीः ॥२२॥ अर्जुनः ॥ अन्यान् प्राप्ता निवर्तते ॥ मां प्राप्तास्तु न निवर्तते इत्युक्तं । ये निवर्तते ये न निवर्तते किमुभयेषामेक एव पंथाः उत तत्तत्प्राप्यफलतारतम्येन मार्गभेदोऽस्ति । दृश्यते हि लोके महतीषु सभासु तत्तदुपवेशार्होत्तममध्यमाधमा- ऽऽसनतारतम्यानुरोधेन मार्गभेद. ॥ सौधाऽऽरोहणाय सोपानभेदश्च ॥ कृष्णः ॥ यत्र काले वनात्ति आवृत्ति चैव योगिनः ॥ प्रयाता यांति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥२३॥ : .. योति ॥ भरतानां ऋषभः भरतर्षभः हे भरतर्षभ पार्थ योगः एषां भस्तीति यागिनः तु यत्र काले प्रयाताः मतः न आवृत्तिः अनावृत्तिः तां आवृत्तिं चैव यांनि त कालं वक्ष्यामि तु शब्दो विशेषे ॥ २३ ॥ फलतारतम्येन मार्गभेदोऽस्ति ॥ तत्र ५ कर्मिणः एकस्मिन् पथि गवा नि वर्तते । शानिन: अन्यस्मिन् पथि गत्वा न निवर्तते ।। उभयोरपि मार्गयोः काला. भिमानिन्यो देवता वर्तते । अत उभावपि मार्गों कालशब्देनोच्यते ॥बानिनां कर्मिणां च मार्ग ते वक्ष्यामि ॥ शृणु ॥ द्वयोर्मार्गयोरितरतरं महान् विशेष वर्तते ॥ पुरुषश्रेष्ठत्वादुत्तममार्गार्हस्त्वम् ॥ २३ ॥ अर्जुनः ॥ ये न निवर्तते तेषां मार्ग ब्रहि ।। १. ९.४.२.२.३.१.३. ११.३१. ४. अ॥ ५. योगिनः ज्ञानयोगिनः कर्मयोगिनश्च ।। ६. तुशब्दो विशेषसूचकः॥

·सदर्पणश्रीनगीवायां FE अमियोंबिरहा समासा परामनन् । तर पाता गच्छति अम बनविदो जमाः ॥१४॥ अपिरिति ॥ अग्नि. ज्योतिः अह शुक्ल: उत्तरं च तत् भयनं न उतरायणं षट् मासाः यत्र वर्तन्ते ।। प्राय विदन्तीति ब्रह्मविदः जनाः ता प्रयाताः संतः ब्रह्म गच्छन्ति ॥ २० ॥ १ अग्नि ज्योतिः देवता अहरभिमानिनी देवता शुक्लपक्षाभिमानिनी देवता उत्तरायणरूपमासपटुकाभिमानिनी देवता एता देवताः यस्मिरमार्गे धर्तते तस्मिन गत्वा ब्रह्म प्राप्नुवंति ॥ ब्रह्महानिनः २ चतुर्मुखं प्राप्य तत्र स्थित्वा तेन सह परं प्रक्ष प्राप्नुवंति ॥ ‘ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्त प्रतिसंचरे । परस्यांते परात्मानः प्रविशंति परं पदं'। इत्युक्तेः ॥ ३ तेऽर्चिषमभिसंभवंति अषिोऽहरन्ह आपूर्यमा. गपर्व आपूर्यमाणपक्षाधान्पडुदतिमासान्' इति श्रुतिरप्रबोध्या ॥ न सर्वे ब्रह्मानिनां भवं मार्मः किंतु केवांचिदुचमानामेवेति प्रमपरिहाराय जना इति सामान्यशन्दनिर्देशः ॥ २४ ॥ अर्जुनः ॥ रे पुनर्मिवर्तते तेगं मार्ग मे अहि ।। रुग्ण ॥ धूपो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनं ॥ तल बांद्रपसं ज्योतिः योगी प्राप्य निवर्तते ॥२६॥ धूब इति ॥ धूमः रात्रि तथा कृष्णः दक्षिणं च तत्भयनं च दक्षिणायनं १.द्वै॥ अग्निदेवता ज्योतिर्देवता ॥ अग्नेः पुत्राविमौ ॥ धूमाभिमानिनी देवता ॥ एतासां कालानभिमानित्वेऽपि उत्रिन्यायेन काले इस्युक्तिः ॥8॥ भनि: न्योतिः धूमः कालाभिमानिभ्यो देवताः ॥ यदा भन्या एव देवताः ॥ छत्रिन्यायेन काले इत्युक्तिः ॥ वि भनिरुपज्योतिर्देवता ॥ सेवार्चिदेवता । अत एव 'अप्रिमभिसंभवती ति भुत्यनुगतिः ॥ २. महाशब्देन उभयो । ३. ५.१.... ॥

·बटमोऽध्यायः षट् मासाः यत्र वर्तते ।। योगी तंत्र प्रयातः सन् चंद्रममः इदं चांदमय ज्योतिः प्राप्य नि- वर्तते ॥२५॥ धूमाभिमानिदेवता राज्यभिमानिदेवता कृष्णपक्षाभिमानिदेवता दक्षिणायन- रूपमासषद्काभिमानिदेवता ऐताः यस्सिन्मार्गे वर्तते तस्मिन् मार्गे १गत्वा चंद्र. लोके चंद्रज्योतिरनुभूय सुखं कंचित्काल भनुभूय निवर्तते कर्मयोगिनः ॥ २ ते धूममभिसंभवंति धूमावात्रि रात्रेरपरपक्षं अपरपक्षाद्यान् षड दक्षिणति मासानिति श्रुतेः ॥२५॥ अ॥ येषां कमिश्चित्स्थाने नित्यसुखानुभवो मोक्ष इति मतं तेषांतत्र गमनाय मार्गः कश्चित् स्यात् ॥ सच वक्तव्यः तत्साधने रुच्युत्पादनाय ॥ येषां प्रतिबंधक- प्रकृतिवंधनाशे सद्य एव स्वस्थान एव एकीभावरूपो मोक्षः इति मतं तेषां गतम्य- स्थलाभावात् मार्गो न स्यात् ॥ अतो मार्गोपदेशस्तन्मते कथं युज्यते ॥ इति चेत् मुक्तिद्धिविधा ॥ अक्रममुक्तिः क्रममुक्तिश्रेति ॥ ब्रह्मशानादधनिवृत्ती घटाकाशस्य महाकाशेनेव स्वस्य परब्रह्मणैकीभावः सद्योमुक्तिशम्दिता अक्रममुक्तिः ॥ सगुण- ब्रह्मोपासकानां क्रमेण तंतं लोकं प्राप्य तत्तद्भोगानमुभूय तद्भोगावसाने सम्य- ग्दर्शनशब्दितं ब्रह्मज्ञानं प्राप्य चतुर्मुखन सह परब्रह्मणैकीभावः क्रममुक्तिः ॥ तत्र अक्रममुक्तिभाजां नांतिमस्मरणापेक्षा ॥ अविद्यानिवृत्त्या अन्यस्मरणप्रसंगा- भावात् ॥ नच पुनरावृत्तिः ॥ अविधाया. निवृत्तत्वात् ॥ हेत्वंतरस्य चाभावात् ॥ नापि मार्गोपयोगः ॥ स्वस्थान एव मुक्तिप्राप्तेः ॥ क्रममुक्तिभाजां तु अस्ति अंतिम- स्मरणापेक्षा ॥ तत्तल्लोकभोगानुभवात्प्रागनुत्पनसम्यगज्ञानत्वेन तेषामन्यस्मरणप्र- सक्तेः सत्वात् ॥ ब्रह्मलोकपर्यंतं गमनाय मार्गापेक्षाऽपि तेषां ॥ अक्रममुक्तिभाजा- मिव तेषामपि न पुनरावृत्तिः ॥ मु प्रकारभेदेऽपि मुक्तेस्तुल्यत्वात् ॥ ययेवं तह आब्रह्मभुवनाल्लोका' इति ब्रह्मलोकं गतानां पुनरावृत्युक्तिरयुक्ता स्यादिति चेत् न तत्रनिवृत्तिकर्मसहिताभिर्दहरविद्याद्युपासनाभिः क्रममुक्तिहेतुभूताभिर्ब्रह्म प्रा. प्तानां पुनरावृत्तिरुक्ता ॥ किंतु काम्यकर्मसहिताभिः पंचाग्निविधायुपासनामिः कर्मफलानुभवाय ब्रह्मलोकं प्राप्तानां ॥ एतदभिमायैव 'योगी प्राप्य निवर्तते १. प्रयाता इति पदस्यानुवृत्तस्त्र प्रयात इति विपरिणामः । १. कां. ५. १०.1. 8 ·५८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीताया इत्युक्तिः ॥ ब्रह्मविदः सगुणब्रह्मोपासकाः ब्रह्म चतुर्मुखास्यं गच्छति ॥ तक स्थित्वा ब्रह्मविदः ब्रह्मशानिनस्संतः ब्रह्म परं ब्रह्म प्राप्नुवंतीत्यर्थः ॥ चांद्रमसं ज्योतिः प्राप्ये त्युपलक्षणं ॥ ब्रह्मलोकं प्राप्येत्यपि बोध्यं ॥ अकाम्यकर्मणा क्रममुक्तानो बानेन सद्योमुक्तानां च न पुनरावृत्तिः । काम्यकर्मणा ब्रह्मलोकपर्यंतं गतानां तद्भोगानंतरं पुनरावृत्तिः ॥ निषिद्धकर्मण' नरकान् प्राप्तानां तद्भोगानंतर पुनरावृत्तिः ॥ क्षुद्रकर्म- णातु न स्वर्गादिः नापि नरकः अपितु पुनःपुनर्जन्मेति विवेकः ॥ २४ ॥ १५ ॥ वि ॥ कैवल्यं मोक्षं च प्रास्यतां साधारणोऽयमनिरादिमार्गः ॥ अनेन मार्गेण गवा कैवल्यं माझं च प्राप्तानां न पुनरावृत्तिः ॥ कैवल्यानुभवस्थानं सत्यलोका. त्परं माक्तस्थानादबाचीनं ॥ यद्याप कैवल्य मोक्षे च प्रकृतिवंधरहितशुद्धात्मानु. भवोऽस्ति । तथापि मोक्षे प्राधान्येन परमात्मानुभवः ॥ कैवल्ये तु प्राधान्येनाss- त्मानुभव इति भेदः ॥ कैवल्यार्थिन: परमात्मशरीरभूततया परमात्मोपसर्जनक- स्वात्मोपसका ॥ मोक्षार्थिनस्तु स्वात्मशरीरकतया स्वात्मोपसर्जनकपरमात्मो. पासकाः । माक्षार्थिनां ज्ञानिनां मोक्षे स्वविशिष्टो भगवान् भोग्यः ।। कैवल्यार्थिनां कैवल्ये स्वात्मस्वरूपमेव भोग्यं ॥ ततो मोक्षफलकोपासनाभिरंततो मोक्षे ब्रह्मानु. भवः ॥ ऐश्वर्यार्थिनां पुनरावृत्तिमतां धूमादिमार्गः ॥ ब्रह्मविदः ब्रह्मतुल्यशुद्धात्मो पासकाः ब्रह्म शुद्धात्मानं गच्छति ॥ ब्रह्मविदः परब्रह्मोपासकाः ब्रह्म परब्रह्म गच्छति ॥ योगी ऐश्वर्यफलकप्रवृत्तिकर्मयोगवान् इत्यर्थः ॥ २४ ॥ २५ ॥ .. उत्तरायणे मृताः ब्रह्म प्राप्नुवंति ॥ दक्षिणायने मृताः स्वर्ग प्राप्नुवंति ॥ इत्यर्थः प्रतीयते ।। 'दक्षिणे मरणाद्याति स्वर्ग ब्रह्मोत्तरायणे' ॥ इत्युक्तेः । अत एव प्रतीक्षितवान् उत्तरायणं भगवान् भीष्मः ॥ इति भाति ॥ न तथा ॥ अत्र उत्तरायणदक्षिणायनदेवताधिष्ठितमार्गगतेर्विवक्षितत्वात् ॥ 'दक्षिणे मरणा'दिति वचनस्य न यथाश्रुतोऽर्थः ॥ शानिनां दक्षिणायने मरणसंभवात् ॥ नच तेन ते स्वगं प्राप्नुवंतीति युक्तं ॥ अज्ञानामुत्तरायणे मरणसंभवात् । नच तेन ते ब्रह्म प्राप्नुपंतीति युक्तं ॥ किंतु कर्मणा स्वर्गः ज्ञानेन मोक्षः इत्येव स्थितिः॥ देहसंबद्ध- दक्षिणायनसूर्यरश्मिभिरुत्क्रमणात्स्वर्ग याति ॥ तादृशोत्तरायणसूर्यरश्मिभिरुत्क्रम- णात् ब्रह्म याति इति क्यनार्थः । अतो दक्षिणायनोत्तरायणशब्दयोस्तत्तत्सूर्यरश्मि ॥

·भष्टमोऽध्यायः . परत्वात् शानिनां दक्षिणायनेऽपि मरणं युज्यते ॥ सूत्रं च तथा ॥ 'रश्म्यनु- सारी' इति ॥ 'अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे ॥ इति च ॥ ३ 'शतं पंचैव सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः ॥ तावंत एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥ ते सर्वे देहसंबधा- स्सर्वदा सर्वदेहिनां । उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते' ॥ इति स्मृतिश्च ॥ उत्तरायणस्थ शुक्लपक्षस्य अहश्च प्राशस्त्याद्भीष्मस्योत्तरयाणमरणप्रतीक्षा ॥ दक्षि- णायनकृष्णपक्षरात्रिमरणेषु प्रायश्चित्तकरणमायप्राशस्त्याभिप्रायकं ॥ अतो युक्तं सर्वमुक्तम् ॥ २४ ॥ २५॥ अर्जुनः॥ न केवलमकाम्यं कर्म कुर्वतो मोक्षरूपमतिशयितं फलंकिंतु प्रकाशभू- यिष्ठो नितरांसुखप्रदो मार्गोऽपि ॥ अतो गंतव्यस्य मार्गस्य तत्र गत्वा प्राप्यस्य च उत्तमत्वात्कर्तव्यमेवाकाम्यं नियतं कर्मेति मम रुच्युत्पादनाय किमिमौ मार्गों त्वये- वोच्यते ॥ उत श्रुतिपुराणादिषु प्रसिद्धावनादी इमौ ॥ कृष्णः ॥ शुक्लकृष्णे गती ह्यते नगतश्शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्ति अन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥ २६ ॥ शुक्लेति ॥ शुक्ला च कृष्णा च शुक्लकृष्णे एते गती मार्गों जगतः शाश्वते मते ॥ हि प्रसिद्धं ॥ एकया गत्या प्रयातः अनावृत्तिं याति ॥ अन्यया गत्या प्रयातः पुनः आवर्तते ॥२६॥ सर्वस्मिन् जगति विद्यमानानां ज्ञानिनां कर्मिणां च एता प्रकाशाप्रकाश- भूयिष्ठत्वात् शानकर्मप्राप्यत्वाश्च शुक्लकृष्णशब्दितौ गतिशब्दिती मार्गी प्रवाहतोऽ- नादी श्रुतिपुराणादिषु प्रसिद्धौ सर्वस्य जगतः संमतौ न केवलं मम ॥ अनयोः प्रथमया शुक्लया४ प्रयातोऽनावृत्तिं याति ॥ द्वितीयया कृष्णया प्रयातः पुनरा. वर्तते ॥ एते आवृत्त्यनावृत्ती सर्वस्य जगतः संमते श्रुत्यादिषु प्रसिद्ध ॥ निवृत्ति- कर्मणा शानयोगं प्राप्य शुक्लया गत्या गच्छन् तत्र स्थिताभिर्देवताभिरारामानो ब्रह्म प्राप्नोति ॥ नच निवर्तते ॥ अतः कर्तव्यमकाम्यं कर्म ॥ २६ ॥ १. ४. २. १८.२. ४. २. २१. ३. नारायणाध्यान्मे ॥ ४. 'प्रयाता' इति पद विपरिणामे- मानुवर्तते ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२७.... अर्जुनः । स्तांबाम माविमौ भुस्यादिषु प्रसिद्धौ किमर्थ तो मामुपदिशामि। किं भविष्यति मम तहाने। कृष्णः ॥ नैते सृती पार्य जानन् योगी मुह्यति कश्चन ॥ तस्मात्सर्वेष कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ २७ ।। नति ॥ हे पार्थ एते सूनी एतौ मार्गों जानन् कश्चन कोपि योगी न मुह्यति।। हे अर्जुन तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगेन युक्तः योगयुक्तः भव ॥ २७ ॥ कर्मयोगादिषु प्रवृत्तः यदि सुखासुखदाविमौ मार्गी जानाति तर्हि सः संशय- विपर्ययादिरहितो निवृत्तिकमैव कर्तव्यमिति कृतनिश्चयस्तत्रैव प्रवर्तेत । न काम्य- कर्मादौ ॥ अत इमौ सुभ्यमुपदिष्टौ ॥ अतः तत्तदनुष्ठानसमयेषु उक्तगतिद्वय स्मर. गवान् भव ॥ तेन च शुक्लगतिप्राप्तिहेतुभूतनिवृत्तिकर्मतत्साध्यज्ञानरूपोपायवान् भव ॥ तेन च तव पुनरावृत्तिरहितं मोक्षरुपमतिशयितं फलं नियतं भविष्यति ॥ २ स्वतो वंशतश्च शुद्धस्य तव सेत्स्यत्यर्चिरादिमार्गस्तदुपायश्च ॥ नात्र संशयः॥२७॥ संजयः ॥ श्रद्धावानप्यर्जुनः किमेतावताऽपि नावसित उपदेशः ॥ अलमे तावता ॥ इत्यमन्यत मनसि जामितां प्राप्तः ॥ सद्य एव सर्वसामी इषीकेशो भगवान् विदित्वा तत् भूयः शुश्रूषोत्पादनाय गीताश्रवणवेदनादिफलमाह ॥ कृष्णः ॥ वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्ट । अत्यति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाचं ॥१८॥ वेदेष्विति ॥ वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु दानेषु चैव यत् पुण्यरूपं च तत् फलं च पुण्यफलं प्रदिष्टं उपदिष्ठं । इदं विदित्वा तत् सर्व अत्यति ॥ योगी सन् परं आधे स्थानं च उपैति ॥ ८ ॥ . धेदेषु यज्ञेषु तपस्सु दानेषु च प्रत्यकं तत्रतत्र य एवं वेद' 'यो यजते यस्तप्यते' 'यो ददाती'त्येवं यद्यत्फलं व्यष्टया उपदिष्टं ॥ एवं सर्वेषु वेदेष - १. योगीत्यस्य गीतस्मरणवान् कर्मज्ञानयोगबांधेत्यर्थः ॥ २. संबोधनयतात्पर्यमिदं ·[१८] अष्टमोऽध्यायः ११ तन्मूलकपुराणादिषु च अधीतेषु विचारितेषु अर्थतो बातेषु सर्वेषु यथेषु वाज- पेयादिषु कृतेषु सर्वेषु तपस्सु तप्तेषु सर्वेषु दानेषु दत्तेषु च यत्फलं समथ्या उप. दिष्टं तत्रतत्र ॥ इदं गीताशास्त्रं विदित्वा उक्त्वा श्रुत्वा वा तत्सर्व फलमति- कामति ॥ ततोऽप्यतिशयितं फलं प्राप्नोति ॥ न केवलं तावन्मानं ॥ किंतु गीता श्रवणादिना लब्धविवेकः निवृत्तिकर्मयोगादिमान् सन् परमं आद्यं मोक्षस्थान प्राप्नोति ॥ तिष्ठत्यस्मिन्नशेषमिति व्युत्पत्त्या स्थानशब्दितं सर्वजगदाधारभूतं ब्रह्म प्राप्नोति ॥ तादृशमहाफलकमिदं गीताशास्त्रं ॥ अयं ते परमो लाभः ॥ स्याद- नेन निरवधिकमिहामुन च परमं मालम् ॥ २८ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशाले कृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ इतीत्यादि पूर्ववत् ॥ अक्षरब्रह्मणः प्रतिपाद्यतया योग. यस्मिन् सः अक्षर- ब्रह्मयोगः इति नाम प्रसिद्धः अष्टमोऽध्यायः इति संपूर्णः ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतोपन्यासदर्पणे लक्ष्मणाचार्यविरचिते अक्षरब्रह्मयोगाध्यायार्थ प्रदर्शक. अष्टमः प्रतिबिंबः ॥

·श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ अथ नवमोऽध्यायः ॥ अर्जुनः ॥ यदि गीताश्रवणादिकमीशमहाफलकं स्यात् हंत त गीताया- मितोऽन्यत् किमप्यस्ति चेत् अहि तन्मे केशव ॥ उक्तगीतामाहात्म्यश्रवणेन समु. पजातसादरशूश्रुषातिशयोऽहमस्मि । कृष्णः ॥ इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ॥ शानं विज्ञानसहितं यज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १ ॥ इदमिति ॥ यत् ज्ञात्वा अशुभात् मोक्ष्यसे तत् अतिशयेन गुह्यं गुह्यतमं इदं तु न असूयुः अनसूयुः तस्मै अनसूयवे ते तुभ्यं प्रवक्ष्यामि ॥ १ ॥ चेत्तव शुश्रूषा तर्हि प्रियतमाय ते सम्यक् वक्ष्यामि ॥ शृणुसाद।। यद्वस्यामि तदितोऽपि विशेषवत् परमं रहस्यं ॥ १ विशेषमाहात्म्यसहितं सामान्यमाहात्म्यमहं वक्ष्यामि ॥ इदं शात्वा ज्ञानद्वारा मोक्षप्रतिबंधकर शुभाशुभोभयबंधमोक्षो भवेत् उकं च मया ॥ ३ बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ॥' इति ॥ वस्यते च ॥ ४'शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबंधनैः ॥ इति ॥ किमहमितोऽपि वरीयसो गीता- र्थस्य श्रवणमामि ॥ किं मां तथाविधं मन्यते भवान् इति चेत् शृणु ॥ नेदानी आकांक्षणीयसकलशुभगुणगणपूर्णोऽसि ॥ श्रुत्वेमां गीतां अनुष्ठाय च एतदुक्तं वि. हितं कर्म तेन प्रतिपद्य चित्तशुद्धिं तया च लब्ध्वा ज्ञानयोगं तन्महिम्ना खलु तारशो भविष्यसि ॥ किंतु सर्वथा वर्जनीयस्य महत एकस्य दोषस्य वर्जनात् १. अ ।। अपरोक्षजानसहित परोक्षज्ञान ॥ वि ॥ उपासनाख्यभक्तिरूपं ज्ञानं तहतविशेषशानं विज्ञानं ॥ २. शुभात् अशुभात् इति च्छेदः ॥ ३. २. ५०.४.९. २८.

·(२.] नवमोऽध्यायः १३ तत्वोपदेशयोग्यतामभ्युपगम्य तत्वमुपदेष्टुमारब्धवानहं ॥ सच गुणेषु दोषारोप- रूपोऽसूयाख्यो दोषः ॥ सच सर्वगुणनाशकत्वात् सर्वधा वर्जनीयः ॥ उक्तं च ॥ असूयैका गुणान् हंति सर्वेषामशुभा शुभान् ॥ स्यादपुस्सुंदरमपि श्वित्रेणकेन दुर्भगं' इति ॥ त्वयेव सर्वैरयं दोषः मर्वथा त्याज्यः ॥ नवेदनर्थ के स्यात् गीता- श्रवणादिकं तेषामिति मे मतिः ॥१॥ अर्जुनः ।। अहो वक्ष्यमाणस्य शानस्य माहात्म्यमन्यादृशं भाति ॥ तत्पुनः कीरशम् ॥ कृष्णः ॥ राजविघा राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमं ।। प्रत्यक्षावगमं धयं सुसुखं कर्तुमव्ययं ॥ २ ॥ राजति ॥ इदं विधानां राजा राजविद्या गुह्यानां राजा राजगुह्यं पवित्रं उत्तम प्रत्यक्षस्य भगवतः अवगमः येन, प्रत्यक्षेण अवगमः यस्य, प्रत्यक्षः अवगम्यते इति अवगमः ज्ञेयः भगवान् येन वा प्रत्यक्षावगमं धर्मादनपेतं धयं न विद्यते व्ययो यस्य तत् अव्ययं कर्तुं सु अत्यंत सुखं सुकरं ॥ २ ॥ ३ इदं वक्ष्यमाणं परोक्षजानं १विद्यानां राजा विद्यासु राजव प्रधान ॥ गुह्यानां राजा गुह्येषु राजेव प्रधानं ॥ २ विद्येयं राशी ॥ गुह्यामद राजभूतं ॥ ३ विस्तीर्णा- गाधमनसां गोपनीयगोपनकुशलानां राज्ञां तत्तल्यानां च विधेयं ॥ इदं पापनि- वर्तकं ॥ पापपरिहारकप्रायश्चित्तकोटितोप्युत्तमं ४ प्रतींद्रियं नियामकतयाऽवस्थि- तस्य परमात्मनः साक्षात्कारोऽनेन जायते ॥ इदं ज्ञान केन प्रमाणेन ज्ञायत इति चेत् ५मानसप्रत्यभाख्यसाक्षिप्रत्यक्षेण ज्ञानमिदं, अहं सुखो अहं दुःखीति सुखादि- कमिव ज्ञायते अहं ज्ञानीति ॥ ६ फलं चास्य साक्षिप्रत्यश्रेण ज्ञायतेशाननि- १. विद्यानां राजा गुह्यानां राजा ॥ २. राज्ञी च सा विद्या च ॥ राजभूतं गुह्यं ॥ ३. राश विद्या राज्ञां गुह्यं ॥ ४. द्वै ॥ अवगम्यतेऽनेनेत्यवगर्म प्रत्यक्षस्य हरेरवगम ॥ वि ॥ प्रत्यक्ष अव. गम्यते इत्यवगमो विषयः स परमात्मा येन तत् ॥ अ ॥ ५. प्रत्यक्षेणावगमो यस्य, प्रत्यक्ष अवगम्यतेऽनेनेत्यवगमो मानं यस्य वा तत् ॥ ६. प्रत्यक्ष: अवगम्यत इत्यवगमः फलं यस्य तत्॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१.१.) वृत्यादिकं ममाझानं नष्टमनेन ज्ञानेनेति ॥ इदं धर्मादनपेने अयमेव परमो धर्मः धर्मशब्दवाव्यस्य परमात्मनोऽत्यंतप्रियं तद्विषयं । महाफलस्य मोबस्य नित्य त्वात् फलतो नाशरहितं । एताहमिदं कथं पयो प्राप्तुं शक्यमिति मा व्यथि- टाः ॥ संपादयितुं सुलभं ॥ गुरूपदेशेन सुपापं ॥ उक्तं च । 'उपदेष्यति तेशानं शानिन' इति ॥ एतादृशमिदं ॥ अतः श्रद्धया शृणु ॥२॥ अर्जुनः ॥ यदि भगवद्विषयं ज्ञानमीशमहामहिमोपेतं महाफलकं सुकरं च स्यात् तर्हि सर्वेऽपि तत्र प्रवृत्त्य तदवाप्य तेन मुच्येरन् ॥ न कोऽपि संसरेत् ॥ दृश्यते च प्रायः संसारिण एव लोके ॥ परमसुकरेऽपि ईदृशे शाने यदि श्रद्धावंतो न स्युः तर्हि किमनिष्ट तेन तेषां स्यात् ॥ कृष्णः ॥ अश्रदधानाः पुरुषाः धर्मस्यास्य परन्तप ॥ अपाप्य मां निवर्तते मृत्युसंमारवमनि ॥३॥ अश्रद्दधाना इति ॥ परान् तपतीति परन्तपः हे परन्तप भर्जन धर्मादनपेतं धम्यं तस्य अस्य ज्ञानस्य विषये अश्रद्दधानाः श्रद्धां अकुर्वतः पुरुषाः मां अप्राप्य मृत्युयुक्तः मृत्युरूपो वा संसार: मृत्युसंसार: तस्य वर्मनि मार्गे निवर्तते ॥ ३॥ २ धर्मशब्दवाच्यभगवद्विषयस्य ३ निरपायस्थितिहेतुतया धर्मशब्दितस्य अस्य ज्ञानस्य विषये श्रधारहिता ये जनाः ते न मां प्राप्नुवंति ॥ न मोक्षस्तेषां ॥ मृत्युरूपे मृत्युयुक्ते च संसारमार्गे नितरां निश्चयेन वर्तते ॥ पुनःपुनः संसारचक्रे परिभ्रमति ॥ शानमार्गे प्रत्याराहित्यासंसारिणो दृश्यते ॥ यदि मास्मिन्मार्गे श्रधा स्यात् तर्हि तेन तेषां संसारचके परिभ्रमणं स्यात् ॥ असोऽत्र श्रत्या कार्या ॥३॥ अर्जुनः ॥ एवमर्थानर्थयोः श्रवणात् श्रत्धातिशयवानहमस्मि संवृत्तः॥ अतो यद्वक्तव्य तत्प्रवाहे ॥ सं ॥ एवमर्जुनस्य श्रत्धातिशयमुत्पाद्य सप्तमादौ सृष्टिसंहारादिकर्तृत्वमिव नवमादावत्र सर्वत्र याप्तिमत्त्वरूपं माहात्म्यमाह भगवान् ॥ १. ४. ३४. २. धर्यस्येति पाठे इदं ॥ ३. धर्मस्येति पाठे इदं ॥ धूियते अनेनेति धर्मः ·१ ... नबमोऽध्यायः इनः प्रपया तसविर सर्व जगदपतभूतिना ।। मत्स्थानि सर्वभूतानिन चाहंतेमवास्थितः ॥1॥ . मयेति ॥ न व्यक्ता अव्यक्ता मूर्तिः शरीरं यस्य सः भन्यक्तमूर्तिः तेन व्यक्तमूर्तिना मया सर्व इदं जगत् ततं व्याप्तं ॥ सर्वाणि च तानि भूतानि च बभूतानि मयि तिष्ठतीति मत्स्थानि || अहं तेषु न च नैव अवस्थितः ॥ १ ॥ सर्वमिदं चेतनाचेतनात्मकं जगत् अंतर्बहिश्व व्याप्य खितोऽहं ॥ १ 'अंत. हिम तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः' ॥ इति श्रुतिः । यदि सर्वत्र स्थितः गः तहिं कुतः क्वापि न दृश्यस इति चेत् २ मोहितं नाभिजानाति मां'। 'योगमायासमावृत' इत्युक्तरीत्या विचिनशक्त्या स्वरूप निगृह्य तिरोहितो तत्र तत्तद्याप्य वर्ते ॥ किं तत्तत्स्वरूपसत्ताप्रवृत्त्यर्थ तत्रतत्र तिरोहितस्तिष्ठति। । त्वत्स्वरूपसत्ताप्रवृत्त्यर्थमिति चेत् सर्वाणि भूतानि ४ मत्स्थानि मदायत्ततिति वृत्तीनि ॥ यथा चोलनृपे नेपालनृप तिष्ठामि इत्युक्ते तदायत्तस्थितिप्रवृत्तिरहं तेन प्यमाणो वर्ते इति प्रतीयते तथा ॥ न चाहं तेषु अवस्थितः नैवाहं तदायत्त- पतिप्रवृत्तिः ॥ स्वतंत्रत्वात् ॥ महानयं मे महिमा ॥ ४ ॥ अर्जुनः ॥ यदि भूतानि त्वयि स्थितानि स्युः ताई वह्निजलोण्यशैत्याभ्यां लस्यौष्ण्यशैत्यवत् भूनलौण्यशैत्याभ्यां तन्निहितवस्त्रादेरोष्ण्यशैत्यवत् अन्यो- धर्मसंक्रमणं स्यात् ॥ सतश्च तत्तदोषलपस्तव स्यात् ॥ महते उत्कर्षाय आधार- मुररीकृत्य आधेयस्य जगतो दोष लिंप्यसे ॥ क्लिश्यति हि लोके स्वमहिम- र्शनाय विविधकार्यभरं वहन् शिरसि जनः ॥ वद ॥ कृष्णः ॥ न च मत्स्थानि भनानि पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ भुनभन्न च भृतम्थो ममाऽऽत्मा भतभावनः ॥ ५ ॥ , १. ना. १३. २. ७. १३.३. ७. २५. ४. म ॥ शुक्तयादिष्विव रजतादीनि कल्पितानि पराभूतानि अधिष्ठानभते मयि स्थितानि ॥ ५.४॥ रजतादिष्विव शुक्लयादीनि नाहमारेपितेषु [ स्थितः॥ 9 ·सदपणश्रीमद्भगवद्वाताया [१.५.) नचेति ॥ भूतानि मत्स्थानि नच नैव ॥ ईश्वरस्य अयं एश्नरः तं में योगं सामध्यं पश्य ॥ मम आत्मा भूतानि बिभर्ति इति भूतभृत् ॥ भूतेषु तिष्ठतीति भूतस्थः नच || भूतानि भावयतीति भूतभावनः ॥ ५ ॥ भूनलघटजलादीनामिव न मम भूतानां चाऽऽधाराधेयभावः ॥ किंतु असं गत्वान्मम असंश्लेषेणैव भूतानि मत्स्थानि ॥ तानि चाहं असंश्लेषेणैव धारयामि ॥ परस्परमसंश्लिष्टानां कथमाधाराधेयभाव इति चेत् मदीयं परमात्मासाधारणं ईश्वरत्वप्रदर्शकं सामय पश्य ॥ किं तत् इति चेत् ममाऽऽत्मा । देहः २ स्वरूपं वा ३ संकल्पो वा असंश्लेषेणैव भूतानि बिभर्ति धारयति पोषयति ॥ तथा भूतानि सृजति ॥ नियमयति सर्वमिदं तत्स्वरूपसत्ताप्रवृत्त्यर्थ ॥ नतु मदर्थ ॥ असंश्लेषेण धारणं उत्पादनपोषणनियमनादिकं मदसाधारणसामर्थ्यहेतुकं जानी हि ॥ अतो न मम दोषपः ॥ नापि क्लेशः ॥ यद्यपि स्थितिकर्तृत्वं ५ मयि सर्वमिदं प्रोत'मित्युक्तं ॥ तथाऽपि तत्र तत्केवलं ॥ अत्र तु उक्तविशेषविशेषित- मिति भेदः ॥५॥ अर्जुनः ॥ तवभूतानां चाधाराधेयभावोऽसंश्लेषणैवेत्युक्तं ॥ तत्कथं लोके संश्लिष्टयोर्हि वस्तुनोराधाराधेयभावो दृश्यते॥ यद्यसंश्लेषणाधाराधयभावे दृष्टांतः प्रदश्येत तर्हि तमिममाधाराधेयभावमहं श्रद्दध्याम् । कृष्णः ॥ यथाऽऽकाशस्थितो नित्य वायुस्सवत्रगो महान् ॥ तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६ ॥ यथेति ॥ सर्वत्र गच्छतीति सर्वत्रगः महान् वायुः यथा नित्यं आकाशे स्थितः आकाशस्थितः ॥ तथा सर्वाणि भूतानि मयि तिष्ठतीति मत्स्थानि इति उपधारय ॥ ६ ॥ १. द्वै ॥२ अ ॥ वक्तुरात्मन आत्मांतराभावालाकव्यवहारानुकारोऽयं ॥ राहोः शिर इति वदभेदे षष्टी ॥ आत्मभूतोऽहमित्यर्थ इत्यन्य ॥ ३. वि ॥ ४ ॥ ‘पश्य मे योगमैश्वर'मित्यस्य योज- नांतरमिदं ॥५. ७. ७ ·1] नवमोऽध्यायः १७ सदा सर्वत्र गमनस्वभाववान् सदागतिशब्दितो महान् वायुः अवकाशरूपे आकाशे तिष्ठति ॥ अवकाशं विना स्थित्यसंभवात् ॥ स चाऽऽधाराधेयभावोऽ' श्लेषेणैव । तथा सर्वाणि भूतानि मयि तिष्टंति ॥ आकाशवाय्वोरिव मम भूतानां संश्लेषेणैवाऽऽधाराधेयभावो विद्यते ॥ अत एव नान्योन्यधर्मसंक्रांतिः ॥ ष्टांतादस्मादुक्तं युक्तमित्यवधारय ॥ नित्यं स्थितः महान् २ आकाश. सर्वत्रगो हान् वायुश्च यथा असंश्लिष्टावेवाऽऽधाराधेयभावेन वर्तेते ॥ तथाऽहं भूतानि विना संश्लेषमाधाराधेयभावेन वर्तामहे ।। दृष्यंतममुमवधारय । सर्वेषु शरी- संचरन् मुख्यवायु: ३ आकाश इव सर्वत्र स्थितः ॥ तथाऽपि आकाश इव न्यधर्मसंक्रांतिमान तथाऽहं सर्वेष्वाधारतया सूत्रमिव मणिषु स्थितो न तद्धमैं: तो भवामि ॥ ४ ' असंगो ह्ययं पुरुष' इति श्रुतिः ॥ अन्यधर्माऽलेपे दृष्टांतम- गवधारय ॥ ५ 'मत्स्थानि सर्वभूतानी 'ति सर्वभतानां त्वदायत्तस्वरूपस्थिति- त्तिमत्त्व मुक्तं ॥ तत्कथं ॥ त्वंतु न दृश्यसे कुतस्त्वामनुपलभ्यमानमाश्रित्य वर्तते वाणि भूतानीत्यभ्युपेयमिति चेत् सर्वत्रगो महान् वायुः नित्यं निरालंबे आ. शे स्थितोऽनुभूयते ॥ नच निरालंबे वस्तुनि किमपि स्थातुमर्हति ॥ अताऽ- 'थाऽनुपपत्त्या वायुमीमाकाशस्थितमाकाशशब्दितमाश्रित्य ७ मच्छासने वर्तते यभ्युपेयं ॥ तया सर्वाणि भूनानि विविधविचित्रशक्तिं मामाश्रित्य मदायत्तस्व- रस्थितिप्रवृत्तीनि वर्तते ॥ ‘मेघाधयः सागरसंनिवृत्तिः इंदोर्विभागः स्फुरितानि योः ॥ विद्यद्विभंगो गतिरुष्णरश्म विष्णोविचित्राः प्रभवति माया.' ॥ इति ॥ भाषाऽस्माद्वातः पवते ॥ भीषोदेति सूर्यः' ॥ इति 'एतस्य वा ९ अक्षरस्य प्रशा- ने गार्गि सूर्याचंद्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः ॥ इति च श्रुतिः ॥ अतोऽसंश्लेषेणैवाऽऽ. राधेयभावान्नान्योन्यधर्मसंक्रांतिः ॥ अन्यथाऽनुपपत्त्या तत्तद्भुतस्वरूपस्थिति- वृत्तिनियामकत्वं चेत्युक्तं युक्तम् ॥ ६॥ १. आकाशे स्थितः आकाशस्थितः ॥२. आकाशः स्थितः इति छेदः ॥ स्थितो नित्यं महान् भयोविशेषणं ॥ ३. द्वै ॥ आकाश इव स्थितः आकाशस्थितः ४. वृ. ६. ३. १५. ५. वि ॥ आकाशे स्थितः आकाशस्थितः ॥ ७. आकाशशब्दिते परमात्मनि स्थितः आकाशस्थितः ॥८. ते • ८.९. पृ. ५.८.९.

·६८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्वीतायां ७. ८.] मर्जुनः ॥ सिद्ध सत्यारंभो नियमावेति न्यायः ॥ तेन पूर्वमुक्तस्य स्थिति- महत्वस्य पुनरत्रोक्त्या जगतोऽखिलस्य स्थितेरहमेव कर्ता मान्य इत्युक्तं भवति ॥ तेन सष्टिसंहारकर्तृत्वमन्यस्याप्यस्तीति शंकोन्मिपति तां परिहर ॥ कृष्णः ॥ सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृति यांति मामिकां ॥ कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ।। ७॥ सर्वेति ॥ हे कौंतेय मर्जुन सर्वाणि च तानि भूतानि च सर्वभूतानि कल्पस्य क्षयः कल्पक्षयः तस्मिन् मम इयं मामिका तां प्रकृति यान्ति ॥ तानि कल्पस्य आदिः कल्पादिः तस्मिन् अहं वि विविधं सृजामि || ७ || चतुर्मुखस्य यदहः स कल्पः तदवसाने सर्वाणि भूतानि स्वस्वकारणद्वारा प्रकृति यांति प्रकृती लीयते ॥ तर्हि सहारकर्तृत्वं तव कथमिति चेत् ॥ यां प्रकृति यांति सा प्रकृतिः मदशा ॥ उक्तं च मया ।। 'मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधे 'ति ॥ प्रकतावह प्रविलापयामि ॥ प्रकृतिर्लयाधिकरणं अहं तत्कर्ता ॥ परस्य कल्पस्या- ऽऽदौ तानि भूतानि पुनरहं विविधं सृजामि ॥ चतुर्मुखस्य यदायुर्वर्षशतपरिमितं परशान्दितं स कल्पः ॥ तदवसाने चतुर्मुखादेरखिलस्य लोकस्य प्रकृतौ लयः ॥ कल्पांतरारंभे तानि तत्सजातीयानि च भूतानि यथासंभवं पुनरहं सृजामि ॥७॥ भर्जुनः ॥ 'मामिकां प्रकृति यांतीति लये प्रकृतेरुपयोग उक्तः ॥ न तथा षष्ठौ ॥ अहंसजामीत्युक्तं ॥ ययेवं तर्हि संष्टः सृष्टानां च प्राकृतत्वं कथं ॥ ३.५ पोनोनी 'तिसप्तमे सृष्टौ प्रकृतेरुपयोगोक्तिश्च विरुध्येत ॥ तत्कथम् ॥ कृष्णः॥ प्रकात स्वामवष्टभ्य रिसृजामि पुनः पुनः ।। भूतग्राममिमं फत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ८ ॥ प्रकृतमिति ॥ न वशः अवशः तं इमं कृत्स्नं सर्व भूतानां ग्रामः भूतप्रामः तं प्रकृतेः बशात् स्वां प्रकृति अवष्टम्य आश्रित्य पुन:पुनः विसृजामि ॥ ८॥ १. ७. ४. २. तानि तस्सजातीयानि च ॥ मुष्ठिपरिमितं ब्रीहिं प्रदर्श अन्तर्वर्तमाना सोऽपि बाहिरयमेवेति साजात्यादभेदं व्यपदिशंति हि लोके ॥ ३. ७.६.

·नवमोऽध्यायः (८.९. न तथा किंतु स्ववां प्रकृति १ वशीकृत्य 'भूमिरापोऽनलो वायु'रित्युक्तरी- त्या ३ अष्टधा परिणमय्य३ तामुपादनीकृत्य जननमरणवत्तयाऽनुभूयमानं सकलमपि भूदसमुदायं पुनःपुनः विविधं सृजामि ॥ उक्तं च मया ॥ ४ 'भूत्वा भूत्वा प्रली यते ॥ इति ॥ किं सृज्यमानास्तथासर्जनमनुमन्यरन् इति चेत् तेतु न स्वतंत्राः ॥ अपितु प्रकृतेरधीनाः ॥ प्रकृतिप्राकृतसकलप्रेरकस्य अशब्दवाच्यस्य परमात्मनो वशाः ॥ तस्मात्तानहं विविधं सृजामि ॥ प्रकृतिः सृष्टः करणं ॥ अहं तु कर्ता ॥ इदम वोक्तं भया॥ एतद्योनीनि भूतानि '|| ५ 'अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभव' इति॥ प्रकृत्या सृष्टिः प्रकृतौ लय: ॥ उक्तं चेदं मया॥ ६ अव्यक्तादीनि भूतानि' ' अव्यक्तनिध- नान्येब'ति ॥ अतोन कोऽपि विरोधः ॥ सप्तमोक्तस्य सृष्टिसहारकर्तृत्वस्य पुन- रत्रोक्तया ममैव तत्कर्तृत्वं नान्यस्य ॥ प्रकृतिस्तु करणं ॥ इतीदं तत्वं सम्यगव- धारय ॥ ७ कस्मादिदमेवं निश्चितव्यमिति चेत् कौतयस्त्वं ॥ न च कुन्तीशरीरात्त- वोत्पत्तिस्त्वयोपलब्धा ॥ तथाऽप्याप्तवाक्यात् त्वया यथा निश्चिता तथा मत्तो जगतो जन्मलयौ मम वाक्यानिश्चतन्यौ ॥ यद्यपि ८ 'प्रभवः प्रलयस्तथ ति सृष्टिसंहारकर्तृत्वमुक्तं ॥ तथाऽपि तत्र तत्केवलं ॥ अत्रत उक्तानकविशेषवि- शेषितमिति भेदः ॥ ८॥ अर्जुन ॥ यदि सर्वस्यापि जगतः सृष्टिसंहारादिकर्ता त्वमेवं स्या: कुतस्ताह विविधं विषमं सृजसि रक्षसि संहरसि ॥ तथासर्जनादिना विषमाऽसि ॥ यदि घृणाशब्दिता कृपा तव स्यात् तर्हि तथा न कुर्याः ॥ कुर्याश्च तथा ॥ अतो निघु- णस्त्वं ॥ तादृशस्य तव तेन कर्मणा पुण्यपापलेपश्च स्यात् । कृष्णः ॥ न च मां तानि कर्माणि निबध्नति धनंजय ॥ उदासीनवदासीन असक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९ ॥ नचेति ॥ हे धनंजय अर्जुन तानि कर्माणि उदासीनन तुल्य उदासीनवत् आसीनं तेषु कर्मसु न सक्तः असक्तः तं मां न च निबध्नन्ति ॥१॥ १. अ॥ अवष्टभ्य वशीकृस्य ॥ २.वि ॥ अधा विपरिणमव्य ॥ ३. द्वै॥ डपादानीकृत्य ॥ ४. ८. १९. ५.७.६.६.२, २०. ७. वि॥ ८... ६.

·। १. १०.] ॥ सदपणश्रीमद्भगवद्गाताया १ प्रकृतेर्वशात् त जातानि तानि विषमसृष्ट्यादीनि कर्माणि मां नैव निव नंति वैषम्य घृण्यवंत 4 ? य तेन पुण्यपापाभ्यां न लिपति ॥ उक्तं च मया । २"न मां कर्माणि लिपं. १॥ कुत इति चत् तेषु कर्मसु उदासीनवदहं व य: प्रेक्षकः द्वयोर्विवदमान न्यतरस्य जयं पराजयं वाऽनाकांक्षमाणः तत्कृतहर्ष- विषादाभ्यामसंसृष्टः स उ मानः ॥ तेषु कर्मसु फलासंगेन अहंकारममकाराभ्यां च विरहितोऽहं ॥ यः फलेच्ह . ' अहंतया ममतया च युक्त कर्म करोति तं हि तत्कर्म निबध्नोयात् ॥ नाहं तथा तानि करामि ॥ अतो न तानि मां निबध्नाते ॥ उक्तं च मया ॥ न मे कर्मफले स्पृहे 'ति ॥ औदासीन्यान्न मम वैषम्यं नैर्धण्यं वा । नापि पुण्यपापलेपः ॥ ३ तादृशं च मदीयमन्यादृशं सामर्थ्य ॥ तथा च सूत्र ॥ - 'वैषम्यनैपुण्य न सापक्षत्वात्तथा दर्शयति' ॥ इति ॥ ९ ॥ अर्जुनः ॥ 'अहं विसृजामीति सृष्टिकतृत्वमुक्त्वा उदासीनोऽहं वर्ते इनि कथमुच्यते ॥ कर्तृत्वमुदासीनत्वं चत्युभयं विरुद्धं ॥ कर्तृत्वे कथमुदासीनत्वं ॥ उदासीनत्व कथं कर्तृत्वं ॥ किंच ॥ प्रकृतेर्वशात् सजामीति, प्रकृति यांतीति च, प्रकृत्या सृष्टिलयावुक्त्वा उदासीनोऽहमित्युक्त्या प्रकृतिरेव स्वतंत्रा सृष्टयादिकं करोतीति प्रतीयते ॥ तथा च सृष्टिसंहारादिकर्तृत्वं तस्या एवेति कथं 'प्रभवः प्रलयस्तथा' इत्यादिकं । वद ॥ ॥ कृष्णः ॥ मयाऽध्यक्षण प्रकृतिः सूयते सचराचरं ।। हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ १० ॥ मर्यात ॥ प्रकृतिः अध्यक्षेण मया हेतुना चरं च अचरं च चराचर ताम्यां सहितं सचराचर जगत् सूयते सृजति ॥ हे कौतय अनेन हेतुना जगत् विपरिवर्तते ॥१०॥ प्रकृत्या क्रियमाणानां सर्वेषां कर्मणां साक्षात् क; तस्याः प्रभुणा मया- १. प्रकृतेर्वशादित्यस्योभयत्रान्वयः ॥ २. ४. १४. ३. वि ॥ 'पश्य मे योगमैश्वर'मित्यस्यैव विवरणमिदमिति भावः ॥ ४. २. १. ३५.

·नवमाऽध्यायः ३ [१०. . . प्रेरिता सा प्रकृतिः चराचरात्मकवस्तुनिचितं जगत्सृजति ॥ तत्तत्कर्मानुगुणं विविध सृजति । १ प्रयोज्यकी प्रकृतिः ॥ प्रयोजकर्ता चाहं ॥ इत्युभवरूप. हेतुनाऽनेन २ तत्तत्कर्मानुगुणमोक्षगरूपहेतुना जगत् विशेषेण विविधं परिवर्तते पुनःपुनः सृष्टिलयपरंपरा प्राप्नोति · वेदशास्त्र पुराणादौ ३ प्रालेदोयमर्थ ॥ यद्यह- मुदासीनः स्यां तर्हि कती न स्यां आम बाई सृष्टयादेः कर्ता ॥ अतो नाहमुदा- सीनः ॥ किंतु उदासोनसरशः ॥ तस्य यथा हर्षविपादो न स्त्र तथा मन न तो म्तः । अत एव उदासीनतयाऽऽसीनमित्यनुक्त्वा 'उदासीनवदासीन 'मि- त्युक्तं ॥ अतो न विरोध ॥ उदासीनवदित्युक्त्या, हर्षविषादराहित्येन कर्तृत्वाभ्यु. पगमात् न प्रकृतः स्वातंत्र्यं शक्यं ॥ अतः ‘प्रभवः प्रलयस्तथे ति युक्तमुक्तम्॥१०॥ अ ॥ अर्जुनः ॥ ‘प्रभवः प्रलयस्तथेति सृष्टिसंहारकर्तृत्वमुक्तं ॥ तदेव पुनरत्नोक्त्या दृढीकृतं॥ ततश्च स्रष्टत्वं सहरीत्वं चेश्वरस्य प्रतीयते ॥ न चश्वरः पटा संहर्ता च भवितुमर्हति ॥ निर्गुणत्वेन निष्क्रियत्वेन सर्वधर्मविधुरत्वात् ॥ नच सर्वधर्मविधुरस्य स्रष्टत्वादिकं संभवति ॥ अतः कथमिदं ॥ अस्तुवा समत्वं ॥ सा सृष्टिः किमर्था ॥ न तावद्भोगार्था ॥ भोक्तृत्वाभावात् ॥ नापि भोक्तु वम्य भोगार्था । परमात्मनोऽन्यस्य जीवस्याभावात् ॥ नापि मोक्षाथी सृष्टि ॥ नित्य- मुक्तत्वाद्धंधाभावेन मोक्षाभावात्॥ अतः 'प्रभव ' इति ‘विसृजामी 'ति चोच्य- माना सृष्टिरनर्थेति भाति ।। न च निरथी प्रवृत्तिस्सर्वक्षस्य युज्यते ॥ कृष्ण: ॥ स्वां स्वीयां स्वस्मिन् कल्पितां प्रकृतिशब्दितां मायां वशीकत्य तस्याः विक्षेपावरणात्मकशक्तिप्रभावात् मायावीव गजतुरंगभुजगादिकं भूतसम. दायं विविधं सृजामि शुक्तिरजतादिकमिव दर्शयामि ॥ ८ ॥ यतो मायामयो सृष्टिः मायिकश्च भूतसमुदायः अनो मायाविनेव मया प्रद- यमानानि सृष्टिस्थितिप्रलयाख्यानि कर्माणि विषमाण्यपि न मां निबध्नति ॥ नहि मायाविनः कर्माणि मायाविनं निबध्नति ॥ मिथ्यात्वादेव तेषु कर्मस्वहम्मत उदासीनश्च ॥ मायामयत्वात् सृष्टेन परमात्मनो निर्गुणत्वव्याघातः ॥ नापि प्रयो- जनाऽवश्यभावः ॥९॥ १. दै॥ २.वि ॥ ३.वि ॥ द्वि परिवर्तने ' इति पाट. ॥ प्रसिद्धयर्थो हि शब्दः ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां कथमचतमाया मायायाः सृष्टिशक्तिः इति चेत् ॥ लाक्षिभूतेन मया संनि. घिमात्राष्टकन साष्टशक्ति प्रापिता प्रकृतिरचेतमाऽपि मायाविनाधिष्ठिता माया गजतुरगभुजगादिकमिव जगदखिलं समति ॥ दृश्यते हन्यस्य संनिधानादन्यत्र चष्टा ॥ अनुभूयते चायस्कांतसंनिधामादयोधातौ चेष्टा ॥ मरसंमिधानेन निमित्तेन प्रकृत्या जगदिदं विविधं परिवर्तते पुनःपुनर्जायते ॥ मायाया: शक्तिलाशी ॥ अतो न काऽप्यनुपपत्तिः ॥ १० ॥ अर्जुन: ॥ यदि भवानीशविविधविचित्रविलक्षणमहामहिमाऽऽश्रयः ॥ तर्हि कुती जारश्चोरः प्राकृतो मानुष इति भवंतं अवजानति ॥ कृष्णः ॥ अवनानंति मां मूहा मानुषी तनुमाश्रितं ॥ परं भावमजानंतो मम भुतमहेश्वरं ॥ ११ ॥ अघजानतीति ॥ मम परं भावं न जानंतः अजानंतः मूढाः मनुष्याणामिय मानुषी तां तनुं शरीरं आश्रितं महांश्वासावीश्वरश्च महेश्वरः भूतानां महेश्वरः भूत- महेश्वरः तं मां अवजाति ॥ ११ ॥ यद्यपि १ भूतमहेश्वरोऽहं भूतानां ईश्वरा ब्रह्मरुद्रेद्रादयः तेषामपीश्वरोऽहं ॥ नथापि तादृशं मां केचिदवजानति ॥ कुन इति चेत् मूढाः ॥ अविवेकिनस्ते ॥ कोऽसावविवेकस्तेषां इति चेत् परमः पुमानयं परित्राणाय साधना मित्युक्तरी- त्या दुष्टनिग्रहशिष्टपरिपालनार्थ धर्मस्थापनार्थ चावतीर्ण इति, मम परमं याथा- म्यं न जानति मे ॥ २ सदासद्भावादहं भूतः सर्वोत्तमत्वादहं महान् सर्वेश्वरत्वा- दहं ईश्वरश्च ॥ यदवजानति न स तेषामपराधः ॥ अपितु ममापराध: ।। यद्यहं स्वेन रूपेण लोकादमुप्मादिम लोकमागतस्स्यां तर्हि न कोऽपि मामवजानीयात्॥ आराधयेयुध सर्व परमादरेण ।। निगूह्य रूपं मनुष्यशरीरसदृशं शरीरमाश्रितो यदहमागंतः ततः किल मामजानंतोऽवजानंति ॥ लोकेहि कमप्यधिकृतं पुमांसं स्वरूपेण न जानंती जानंतश्च लिंगमात्रेण लिंगविहीनं स्वरूपेणावस्थितं निजिघ. १. महांश्चासौ ईश्वरश्च महेश्वर: भूतानां महेश्वरः तं ॥ २. भूतश्वासी महांश्वासौ ईश्वरच भतमहेश्वर न ॥

·(११. १२.] नवमोऽध्यायः चुमबजानंति कस्त्वं किमिदं कुत इदमिति ॥ त्वं वा कुतस्तथाऽवतीर्णः सापे- गैव कुतो नागतोऽसि इति बेत् यदि स्वरूपेणैवाहमागतः स्यां तर्हि मामपचा- रशंकया केऽपि नोपसीदेयुः ॥ अतः सर्वजनसमाभयांवत्वाय सौसम्पदना. दाक्षिण्यादेः प्रदर्शनाय च मानुषीं तनुमाश्रितोऽहं । मम परभावः खस्वयं बदहं भूतमहेश्वरोऽपि भूत्वा लोकानुग्रहाय मानुषरूपेणावतीर्णः। नोके महामहि- मवंतः प्रभवतो महान्तोऽधिकृता लोकानुग्रहाय सौलम्यादीन् गुणान् प्रदर्शवंतता तत्र साधारणमनुजसमं पर्यटंति ॥ संलपति च दयनीयनिहीनमनुजैस्समं ॥ शृण्वंति च परमेणाऽऽदरेण तदीयां विज्ञप्ति ।। परिहरति च तदीयां दुर्गति ॥ भव. मेव तेषां परभावः ॥ परत्वानुप्रविष्टं हि साधारणमनुजसमतया वर्तनं ॥ मनुष्य त्याऽऽश्रयणरूपं परभावं न जानति । अतो न बहुमन्यते ॥ प्रत्युत अवजानति ।। ते किल देवोपहता वराकाः। न तेषां वचनं प्रमाणीकुरु ॥ ११ ॥ अर्जुनः । एवं त्वां अवजानतां किं फलम् ॥ कृष्णः ॥ मोघाशा मोधकर्माणो मोघमाना विचेतसः ।। राक्षसीमामरींचैव प्रकृति मोहिनीं श्रिताः ॥ १२ ॥ मोघाशा इति ॥ रक्षसां इयं राक्षसी तां भसुराणां इयं मासुरी तां चैव माहयतीति मोहिनी तां प्रकृति स्वभाव श्रिताः विगतं चेतः येषां ते विचेतसः ते मोघा व्यर्था भाशा येषां ते मोघाशाः मोघं कर्म येषां ते मोधकर्माणः मोघं ज्ञानं येषां ते मोघज्ञानाश्च भवति ॥ १२॥ ये मामवजानति तेषामाशा मोघा भवति ॥ वांछितं किमपि न लभ्यते । लन्धमपि नश्यति ।। तैः क्रियमाणानि कर्माणि भगवद्भक्तिविरहानिष्फलानि ।। जातं तेषां शास्त्राभ्यासवशादशानं नापरोसज्ञानाय प्रभवति ॥ २ 'मपि बानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी' इति वक्ष्यमाणसाधनविरहात् ॥ ईशा म. १: वि ॥ मानुषी तनुमाश्रितं मां एतद्रूपं परं भावमजानंतः प्रत्युतावजानतीखन्वयः ॥ २. १३.११.३. भवंतीति शेषः। 10 ·भदर्पणश्रीमबागबहीतायां [१९.१५.] पंजितकुत इति चेल हो। विरुवसनका रवियतपिranली हिंसातोमधानां तामसी आसुरी विषयभोगहेतुरायाध राजसी । प्रकृतिमाश्रिताः ॥ असं रमसा असुराणां च स्वभावः ।। एतप्रियता को बोला ते दो वर्षः' इत्यादिका सचायं मोदं जनयति तेवक दयान। तेन योक्तामर्थप्रतिस्तेषां ॥ असः परिहर दूरतस्तानप्रशस्तान् ॥ १३ ॥ अर्जुनः ॥ अवज्ञानं देधा सभवति ॥ अवजानतामविवेकेन अवधायमाने पस्तुनि दोषसद्भावेन च ॥ त्वद्ववाने त्वामवजानतामविवेको हेतुतयोक्तः ॥ 'अबअनंति मां सूढा' इति ॥ अवसायमाने त्वयि दोषसद्भाव एव कुतो स्यात्॥ कृष्णः ॥ महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिताः ।। भजन्त्यनन्यमनसो छात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ १३ ॥ महात्मान इति ॥ हे पार्थ देवानां इयं दैवी तां प्रकृति आश्रिताः महान् आत्मा येषां ते महात्मानस्तु मां भूतानां आदिः भूतादिः तं न विद्यते व्ययः यस्य सः अव्ययः तं ज्ञात्वा न विद्यते अन्यस्मिन् मनः येषां ते अनन्यमनसः संत: मां भजति ॥ १३॥ . . यदि मदवसाने मयि दोषसद्भाव एव हेतुस्स्यात् तहिं सर्वैरहमकावेयः ।। न च तथा ॥ किंतु केचिदेवावजानंति मां ॥ आराधयंति च केचित् ॥ यद्याराधका अविवेकिन., अवजानतश्च विवेकिनः, तर्हि विवेकिभिरपहायमानत्वात् दोषसद्भाव एवावशाने हेतुस्स्यात् ॥ नच तथा । आराधयति मां विवेकिनः ॥ अवजानति वा विवेफिनः ॥ अतोऽवजानतां भविवेक एव मदवसाने हेतुः ॥ के आराधयंतीति चेत् ४ महात्मानः आराधयति ॥ कुत इति चेत् यतो देयी शानभकिवैलग्यादि साधनसाधनहेतुभूतविवेकप्रधानां सात्विकी प्रकृतिमाश्रिताः ॥ सोयं देवानां १.है॥२. बि॥ ३. १६. ४. ५. महान् आत्मा अनुभावो येसं ते महात्मानः ।।

·[S.Kp नवमाऽध्यायः 1७९ स्वभावः ॥ सनियताच पशितिर्गुणा: वश्यंते १'अभयं सत्वसंशुद्धिः' इत्यादिना ॥ तेन च मां भूतानां सर्वेषां कर्तारं निर्विकारं अविनाशिनं च यथाव- जानंति ॥ तेन चांतः २ करणं रागद्वेषादिविरहितं शुखं संपद्यते ॥ ताशं चांत:- करणं मयि रक्तं अन्यत्र विरक्तं च भवति ॥ तारशाच मामाराधयंति ॥ न साधा. रणा इमे ॥ अपितु महांतः ॥ ३ विशेषश्च महानषां ॥ एषां वचनमेव प्रमाणीकुरु ॥ त इव त्वमपि मामाराधय ॥ १३ ॥ अर्जुनः ॥ 'भजंत्यनन्यमनस' इति त्वदाराधनमभिहितं ॥ तच्च किं तत्प कारभकः॥ कृष्णः ॥ सततं कर्तियन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ॥ नमस्यन्तश्च मां भक्तया नित्ययुक्ता उपासते ॥१॥ सततमिति ॥ नित्यं युक्ताः योगवंतः सततं सदा कीर्तयतः ग्यतंतः यत्नं कुर्वतश्च दृढं व्रतं येषां ते दृढव्रताः नमस्यंतः नमस्कारं कुर्वतश्च संतः मां भक्त्या उपासते ॥ ततं वाचं तेन सहितं इति वा ॥ १४॥ ६ ते उपासनन्दितां सेवां 'कुर्वन्ति ॥ सेवा च निरतिशयप्रीतिजनककर्म- विशेषः ॥ सेषया हि प्रीतिर्जायते ॥ सैव भजनशब्दितमाराधनं ॥ तत्प्रकारमाय ।। निरतिशयप्रेमप्रवाहरूप भक्तिपूर्वकं मन्नाम५कीर्तनं, मद्विषयस्तोत्र ६ मंत्रोचारणं, मदर्चनादिकर्मसु तदनुकूलव्यापारेषु च प्रयत्नः, मत्प्रीतिजनकनानानियमश्वतोप- पासादिकरण, शतन प्रयत्नानां भगवतः प्रसादः संपादनीय इति सुदृढः ८संकल्पः मध्ये संभवतां दोषाणां परिहरणाय नमस्कारैः प्रसादनं, मनाशुद्धयाधावक कर्मयोगायनुष्ठान, एकैकस्मिन्नपि मयि १० मनोयोजनरूपं मचिंतनं, इत्येवंप्रकारेण . १. १६. १. २. महान् शुद्धिमत्तया महनीया भारमा मनः येषां ते महात्मानः ॥ ३. तु शब्दार्थोऽयं ॥ अस्य सर्वत्राम्ययः ॥ ५. ६. कीर्तयंत इत्यस्यार्थः ॥ ७. ८. ब्रतशदार्थः । ९.१०. 'नित्ययुका' इत्यस्यार्थः ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीताया [१०.१५./ मदाराधनापनद्भजनं कुमान महात्मानः॥ १ कांझते च मुक्ती निखयोग ।। २. दांतवाक्यार्थविचाररूप कीर्तनं कुर्वतः संशयविपर्यपपरिहाराय श्रुतस्थार्थस्य मुक्तिभिरनुचिंतनरूपे मनन वर्तमानाः शमदमादिसाधनसंपन्नाः ।। ३ श्रवणं की. तनं विष्णोः स्मरण पासवनं ॥ अर्चनं वंदनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदन' ॥ इत्युकभक्तिभेदानावरंत. मंदिषयकपरमप्रेमरूपया ४ भक्त्या सर्वदा संयुक्ताः महानुभावाः श्रवणमननोत्तर माविना ध्यानयोगेन मां चिंतयति ॥ इदमेष निहि. ध्यासनं ॥ फलं चास्य मोक्षप्रतिबधकशुभाशुभमोक्षफलकं ज्ञान प्रथमश्लोकोकं ।। त्वमेवं मामुपास्व ।। तेन च शानधान् भव ॥ १४ ॥ अर्जुनः ॥ ‘भजंत्यनन्यमनस' इत्याराधनमुक्त्वा तत्स्वरूपं तत्प्रकारश्चेत्युभय- मभिरितं ॥ त्वदाराधकत्वेन त्वया गृहीताः केचन नैवंविधा दृश्यते ॥ नचेमे की- तेनं प्रयत्नं तं नमस्कारान् वा कुर्वति ॥ अपितु तूष्णीमासते ॥ कथं ते त्वदारा- धकाः ।। किंवा तैः क्रियमाणमाराधनं तत्प्रकारक्षकः ।। कृष्णः ॥ ज्ञानयक्षेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ॥ एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥१५॥ भनेति ॥ अन्येऽपि भन्ये तु ज्ञानमेव यज्ञः ज्ञानयज्ञः तेन च तेनैव य जंतः भाराधनं कुर्वतः संतः विश्वतः सर्वत्र मुखं तदुपलक्षित रूपं यस्य सः विश्वतोमुखः तं मां एकस्य भावः एकत्वं तेन पृथक् भावः पृथक्त्वं तेन बहुधा बहुभिः प्रकारैः उपासते ॥ १५ ॥ उक्तेभ्य भाराधकेभ्यो ५विशिष्टयः ॥ ६शानेन तहाार्थकचिंतनादिनाथ मत्प्रसादजनकोपायेन मामाराधबंति ॥ चितनं तेषां कीदृशामिति चेत् सर्वत्र १. वि ॥ १. मधु ॥ भवेत्यतं ॥ ३. नमस्यतश्चेति चकारेण भेदांतरग्रहण ॥ ४. अस्य नित्ययुक्ता इत्यनेनाम्बयः ॥ ५. अन्ये इत्यस्यार्थः॥ ६. ज्ञानशब्दो ज्ञानतासाधनोभयपर: ॥

·[१५.) नवमोऽध्यायः ७ . खितं मां एकत्वेन चिंतति सर्वत्र स्थितोऽहमेकः ॥मस्थानभेदान्मम भेदः ॥ इति मां चिंतति । तथाच सूत्रं ॥ ३'न स्थानतोपि परस्योभयलिंग सर्वन ही ति। उसंच मया ॥ ३ सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमारिषत' इति ॥ वक्ष्यते च ॥ ४' भविभकं विभक्तेषु विभक्तमिव च स्थित 'मिति॥५'अविभक्तं विभक्तेषु'इति ॥ जगतो भिनत्वेन शुक्लनीलपीताद६बहुरूपत्वेन उपासते ॥ तथोपासकाच देव- मेवापरेय'मित्यायुक्तप्रकारेण पाभेदमनुष्ठितवंतो " बहवः ॥ ‘नारायणरुपैक- मूर्तित्वेन वासुदेवादिचतुर्मुर्तित्वेन दशचतुर्विशत्यादिमूर्तित्वेन शतसहमादि- मूर्तित्वेन चोपासते॥ कीर्तनप्रयत्नवतनमनादिभिर्वैशिष्टयं प्राप्ता इमे॥ एषामुपासन- मेवं ॥ उपासते इत्यस्य प्रत्येकमन्वयः। . अ ॥ ८ उपास्यं ब्रह्म उपासकोऽहं चेत्युभयमेकं तत्वं ॥ नानयोर्भेदः ॥ ब्रह्मैवाहं शिवोऽहमित्यादिरूपेण जीवपरमात्मनोरेकत्वमनुसंदधाना उत्तमाधि- कारिणो महात्मान एकत्वेन चिंतति ॥ एकमेव ब्रह्म पृथगन्यादित्यादिरूपेण भासते इति ब्रह्मव मध्यमाधिकारिणः पृथक्त्वेनोपासते ॥ सर्वत्र व्याप्तं विश्वरूपं ब्रह्म ब्रह्मरुद्रेवरुणाग्न्यादित्यरूपैर्बहुभिः प्रकारैरुपासते ॥ तत्तत्फल- कामनया तत्तद्देवतांतरोपासका अधमाधिकारिण ९इमे ॥ उक्तं च मया ॥१० 'कां. क्षतः कर्मणां सिद्धिं यजंत इह देवताः' इति ॥ "कामैस्तैस्तहितमानाः प्रपचंतेऽन्यदेवताः ॥' इति च ॥ मध्यमाः ब्रह्मैव अग्न्यादिरूपेण वर्तते इति भन्यादीन् ब्रह्मत्वेनाऽऽराधयंति ॥ अधमास्त अग्न्यादीन् अग्न्यादित्वेना- राधयंति नतु ब्रह्मत्वन ॥ वस्तुतो भगवतस्सर्वात्मकत्वात्तदाराधनं संपद्यते ॥ अत एवोच्यते ॥ 'भाकाशात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरं ॥ सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रति गच्छति ॥ इति ॥ वक्ष्यते चात्र ॥ ‘मां सोमपाः पूतपापाः योरिष्टा स्वर्गतिं प्रार्थयते ॥' इति ॥ तेऽपि मामेव कोतेय यजंतीति च ॥ नत तथेमे १. सर्वतः सर्वत्र मुलं तदुपलक्षितसवियवोपनदिव्यमंगलावग्रहः यस्य तं ॥ सर्वत्र स्थित- मेति यावत् ॥ २. ३. २. १. ३. । ३१.४. १३. १७. ५. १८. २०. ६. बहुभिः कारैः ॥ ७. बहुप्रकारा भधिकारिणः ॥ ८. एकत्वेनेत्यादेर्व्याख्यानान्तरम् ॥ ९. भाष्यतात्पर्य- गोधनीसुबोधिन्यायनुरोधेन ॥ १०.४. १२. ११. ५. १०, ·सदपेणापमानाताया जाति अतोऽधमा -इम ॥ फलं चैषामंतवत् ॥ उक्तं च मया ॥ तबत फलं ते. यामिति चिस्यते ॥ क्षीणे पुण्ये मवलोकं विशंतीति। 'नतु मानमिवानंति 'तस्वेनापति ने।' इति च ॥ यथेष मेषां भजनं तर्हि महात्मानस्तु मां-पाःत्यु 'कानां महात्मनां कोटावनुप्रवेशः कथमेषां तबोकभजनस्य हि प्रकारवर्णनमिदं ।। इति चेत् वेदप्रामाण्यं परलोकमद्रावं चानभ्युपगम्छन्यो नास्तिकेच्यो मितरां विशिधा खल्विमे तठुभयमभ्युपगलांसः परमास्तिकाः । अतो महात्मान एवैते ।। जानंतीमे परमात्मानं सर्वोत्तमं समर्पयंति च देवतांतराराधनमंततो भगवाणनेन प्रीयतामिति ॥ 'नान्यदस्तीति वादिन' इत्युक्तास्तु' परमाधमा:॥ ५ यदीमे वो. ऽपि कीर्तनादिकारिभ्योविशिष्टाः ॥ तर्हि कीर्तनादिकारिणामधमत्वमापद्यते । तत- अनारदादीनामत्युत्तमानां अधमाधिकारिककीर्तनादिकरणप्रवृत्तिरयुक्तास्यादिति चेत् उत्तमाधिकारिणः कीर्तनादिभिरुपासते ॥ तथोपासितुमसमर्थानिषिधाः उत्त- मा मध्यमा अधमाश्चेति ॥ तत्रोसमाः एकत्वेनोपासते ॥ मध्यमाः पृथक्त्वेन ॥ अधमास्तु बहुधा ॥ अर्थस्तु पूर्वोक्तः । ततश्च नारदादीनां कीर्तनादिकरणप्रवृत्ति युक्ततमेति निरवद्योयं पंथाः ॥ वि ॥ कीर्तनादिभिरनंतरंगरुपासमानाः अपूर्णोपासकाः ॥ पूर्णोपासकास्तु कीर्तनादिभिः शानयझेन च मामुपासते ॥ देवमरतिर्यगादिभेदेन बहुप्रकारोपेत. सकलप्रपंचशरीरकं मां एकत्वेनोपासते ॥ भगवान् वासुदेवः एक एव सूक्ष्मचिद- चिस्तुशरीरस्सन् स्थूलचिदचिदस्तु शरीरस्यामिति संकल्प्य तादृशानेकवस्त्वा- स्मकप्रपंचशरीरकोऽवतिष्ठते इति मामुपासते ॥ उत्तमा इमे ॥ उपासते वैवामिमे भगवंतं मां ॥ १५॥ अर्जुनः ॥ ६ सृष्टिस्थितिसंहारकर्तृत्वरूपमाहात्म्यमुक्तं ॥ इतोऽप्यतिशयित माहात्म्यं ब्रहि ॥ • पृथक्त्वन बहुधा विश्वतोमुखमित्युक्तं ॥ तत्कथं ॥ केन प्रकारेण सकलप्रपंच शरीरकोऽसि ॥ मां भजतो महात्मानः मामवजानंतो मूढाः इत्युक्तं ॥ तत्कथं ॥ कथं त्वजनस्वदवद्वानाभ्यां महात्मानः मूढाश्च भवेयुः ॥ अहि तत्॥ १. ७. १३. २. ९. २१. ३ ९, १४. ४. २. ४२. ५. मधुसूधनसरस्वतीकृतगूढार्थदीपि . कानुरोधेन ॥ ६. = ॥ अ॥ ७. वि ॥

·असं मातुरका स्वासोप।। मंवोऽहमहमेवाऽऽज्यं अहमग्निरहं हुतम् ॥ १६ ॥ अहमिति ॥, स्पोऽर्थः ॥ १६ ॥ कवायचेतनपदार्थानां स्वरूपसत्तानियामकः अग्न्यादित्यादिचेननपदार्थानां खरूपसत्ताप्रवृत्तिनियामकबाहं ॥ अतस्तत्तच्छन्दवाच्योऽहं । 'यदधीचा. यस्य सत्ता ततत्स्येिव भण्यते ॥ इत्युक्ते ॥ १ऋतुः दीक्षादिश्वभृयांत: कर्मकाया ॥. यहा देवताइशेन हविकः प्रक्षेपः ॥२ क्रतुः श्रुतिचोदितः ॥ यः स्मृतिचोदितः । ३ तुः अमिष्टोमवाजपेयादिः ॥ यशः अहरहरमुष्ठीयमानो देवयापित्याभूत यमनुष्यपहायारूपः ॥ ऋतुर्यज्ञश्चाहं ॥ स्वाहेत्युक्त्वा देवेभ्यो दीवमानव- पुरोडाशादिलपमन्नमहं ॥ स्वत्युच्चार्य पितृभ्यो दीयमानं स्वथाशब्दितमन्न- मप्यामेव ॥ रोगसमनायः रोगिभिः सेव्यमान औषधशब्दितमानमहं ॥ ५अधि. धनधनंजयशब्दितजाठराग्नौ हयमानं सर्वप्राणिनामन्नसामान्यं सह । ओषधि प्रभवमम्न चाहं ॥ न केवलमन्नादिरूपहविर्मानमहं ॥ किंतु सोमलताघोषधिभचं हविवाहं ॥ येत देवेभ्यः पितृभ्यश्च दीयते स मंत्रोऽहं । तत्प्रतिपाद्य तन्नियामकश्चाहं ॥ आज्यरूपं हविश्चाहं ॥ यस्मिन् हयते सोऽग्निरहं ॥ होमक्रिया चाहम् ॥ क्रत्वादीनां नियामकत्वात् क्रत्वादिरूपोऽहं ॥१६॥ ॥ कृष्णः ॥ पिताऽहमस्य नगतो माता धाता पितामहः ॥ क्यं पवित्रमोंकारः ऋक् साम यजुरेव च ॥ १७ ॥ पितेति ॥ धाता पोषणकर्ता बेदितुं योग्य वेयं ज्ञेयम् ॥ स्पष्टमन्यत् ।। १७ ।। १. है ॥२. अ॥ ३. वि ॥ १. एक्शन्दस्य पूर्वत्र परत्र च संबंधः ॥ ५. वि ॥ षे दाहके जामरामौ धीयते प्रतिप्यते इति औषधमिति निरुक्तिरिति भावः ॥ ६. एकैकज्ञानमपि भगवदु- पासनमिति सूचयितुं प्रत्येकमहंशब्दः ॥

·मदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१७] अस्व जगतः पिता माता पितामहः मातामहमाई ॥ पितृमातृपितामहामा. तामहम्रातृपुत्ररूपेण सर्वविधबंधुत्ववानहं ॥ २ तत्रतत्र लित्वा तत्तच्छन्दवाच्य. स्तत्तदंधुकार्याणि करोमि ॥ तेन तत्तदंधुरूपेण ३ पोषणकर्ताऽहं ॥ उपलक्षण. मिदं ॥ राजगुरुदेवतादिरूपेण तत्तत्कर्मकर्ता चाहं ॥ समयविशेष पिनादिरूपं धृत्वा रमामि ॥ यथा त्रिशिरःपुरे ४ शंकगे मातृरूपो भूत्वाऽरमत्कामपि योषां ॥ अत एव मातृभूत इति प्रथा तस्य ॥ तत्तत्कर्मफलविधाता चाहं ॥शेवं वस्त्वहं॥ वक्ष्यते च॥ ५ 'क्षेयं पत्तत्प्रवक्ष्यामि बदनात्वाऽमृतमश्नुते ॥ अनादिमत्परं ब्रह्मेति ॥ विदेश सर्वैरहमेव वेद्य' इति च ॥ ७ पावनं वस्त्वहं ॥ किंच ॥ शेषस्य बस्तुना यत्वरूपयोग्यताप्रदः ॥ पवित्रस्य वस्तुनः पवित्रत्वरूपयोग्यताप्रदः ॥ ८ परमं पवित्रं हि शान ॥ उक्तं च मया ॥ नहि ज्ञानेन सदृशं पविनामिह विद्यते' ॥ इति ॥ तस्य ताशयोग्यताप्रदाहं ॥ ऑपदवाच्योऽहं ॥ उकंब मया ॥ .. 'भोमित्येकाक्षरं ब्रह्मेति ॥ ११ 'ओतत्सदिति निर्देश' इति वक्ष्यते ॥ किंच॥ प्रनयो वेदानामुत्कर्षाऽऽधायकः ॥ उक्तं च मया ॥ १२ प्रणवः सर्ववेदे' विति ॥ तस्य ताशयोग्यताप्रदश्चाहं ॥ ऋगादि वेदचतुष्टय १४ प्रतिपाद्यो- ऽहं ॥ 'वैदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इति वस्यते ॥ ऋगादीनां तत्तद्योग्यताप्रवाह- मेव ॥१७॥ . १. पितामहशब्द उपलक्षणार्थः । अत्र, · पितृमातृमुतभातृबंधुमित्रादयोऽपि वा ॥ एकैक- फललाभाय सर्वलाभाय केशवः' इति वचनमनुसंधेय ॥ ‘ताये तंदै येन्नु' इति गाधा चानुसन्धे- या ॥ २. अत्र, तत्रतत्र स्थितो विष्णः तत्तच्छताः प्रबोधयन् ॥ एक एव महाशक्तिः कुरुने सर्वमंजसे 'ति वचनमनुसन्धेयं ॥ ३. धातृशब्दार्थः ॥ ४. त्रिशिरःपुरेश्वर: ओरयूामवासि नी कामपि अन्तर्वनी मात्रा केवलं रक्ष्यमाणां अनन्यगतिका वनितां तन्मातरि लालुगुडिग्रामं गतायां प्रसवसमये तया प्रार्थितो मातृरूपेणाऽऽगत्य ररक्षेति कथाऽनुसन्धेया ॥ ५. १३. १३. ६. १५. १५. ७. अत्र, पवित्राणां पवित्र यो मंगलानां च मंगळं ॥ इति भारतोक्तिरनुसंधेया ॥ ८. पवित्रमि- तस्य न्याख्यानांतरं ॥ ९. ४. ३८. १.. ८. १३. ११. १७. २३. १२. ७. ८.१३. च शब्देनापर्वागिरसां प्रहणं ॥१४. वाच्यवाचकयोरभेदविवक्षया ।।

·{१८] मनमोऽभ्यासः कृष्णः ॥ गतिर्भा प्रभुस्साक्षी निवासरशरणं सुहृत् ॥ प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ १८ ॥ गतिरिति । गम्यत इति गतिः प्राप्यं वस्तु अहं ॥ भर्ता धारकः अहं ॥ तिष्ठत्य- स्मिन्निति स्थानं अहं ॥ निधीयते अस्मिन्निति निधानं अहं अव्ययं बीज अहं ॥ स्पष्टमन्यत् ॥ १८॥ अस्य जगतः गतिरहं ॥ साक्षात्करणीयः प्राप्यफलरूपश्च ॥ उक्तं च मया ॥ 'तमाहुः परमां गति 'मिति ॥ प्राप्यं यत् सुखरूपं फलं यच्च नदनुभवस्थानं ननिया- मकोऽहं ॥ भर्ताऽहं धारयिताऽहं ॥ धारणेन गोषकोऽहं ॥ उक्तरीत्या सर्व कर्तु प्रभुरहं ॥ तत्रतत्र प्रभवो ये तन्नियामकश्चाहं ॥ साक्षात् सर्वमीक्षमाणाऽहं । अतः इदमिदमेवमेवं करणीयमिति मया ज्ञायते ॥ न तत्रान्यापदशापेक्षा ॥ लोके कर्तु प्रभवन् प्रभुरिदमिदमेवमेवं करणीमिति पगंपदेशन झाला कगेनि ॥ नाह तथा ॥ किंतु सर्वमपि स्वयमेव ज्ञात्वा कमि ! लोक साक्षात्पश्यन् पुमान् कर्तु न प्रभवति ॥ नाहं तथा ॥ किंतु ज्ञात्वा तत्तदनुगुणं कमपि प्रभवामि । न केवलं धारयिता । किंतु सर्वस्य मयि निवसनाभिवा मोऽप्य ॥ लोक स्वस्मिन्नियन जन भयहेतूपगमाद्भीतं स्वापायसंभवभिया ममय दृकुर्वनि ॥ नाहं तथा ॥ किंतु मयि निवसतस्सर्वस्यापि सर्वापत्परिहारेण भयाद्रमकः ।। लोके प्रत्युपकार- मपेक्ष्य समये कश्चित्कमपि रक्षति ॥ नाई नथा, किंतु सुहृत् ।। अनपेक्ष्य प्रत्युप- कारमुपकारी ॥ मत्तः सर्वमुत्पद्यते ॥ माय मया लीयत ॥ स्थिति काल मयि तिष्ठति ॥ अतः प्रभवः प्रलयः स्थानं चाहं ॥ माय कंचित्कालं उषित्वा नान्यत्र गच्छति ॥ किंतु मयि तिष्ठति ॥ मां विहायान्यत्र न गच्छति ॥ अत एव स्थान- महं ॥ष्ठा गतिनिवृत्ताविति धातुः ॥ २ उत्पत्तिस्थितिमरणानां नियामकत्वात् १. निवसत्यस्मिन्निति निवासः॥२. प्रभवः उत्पत्तिः प्रलयः मरण स्थान स्थितिः इत्य- र्थातरम् ॥ 11 ·[१९] ८२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीताया सृष्टिकर्तृणां स्थितिकतृण संहारकर्तृणां नियामकत्वाञ्च प्रभवादिशब्दवाच्योऽ. हं ॥ १ यस्य कस्यचित् यत्र कुत्रचित् उत्पत्तिप्रलययोर्यत् स्थानं तदहमेव । महाप्रलये सर्वस्य जगत मादरे निधानान्निधानमहं ॥ कालांतरोपभोगाय यनि- धीयते शंखपनादिनिधिरूप बातु तदहं ॥ २ यदुत्पद्यते यच्च लीयते तदुत्पाद्य मुपसंहार्य चेत्युभयमहं ॥ भूय सृष्टिकाले स्वांतःस्थितस्य जगतो पहिल्यैजनाबी- जमह ॥ सृष्ट्यादिकार्यकर्तृत्वेऽयविकारित्वादव्ययं वस्त्वहं ॥ ३ नाशरहितं बीज- महं ॥ न बीज विना किमप्युत्पते ॥ बीजस्य नश्वरत्वे कदाचिजगत्प्रवाहोच्छे- दस्स्यात् ॥ मम नाशरहितबीजत्वाजगत्प्रवाहः कदाऽप्यनुच्छिन्नो मत्त उत्प. यते ॥ एतादृशोऽहम् ॥ १८ ॥ कृष्णः ।। तपाम्यहमह बर्ष निगृहाम्युत्सृजामि च ।। अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ १९ ॥ ॥ . तपापीति ॥ हे अर्जुन अहं तपामि ॥ अहं वर्ष वृष्टिं निगृहामि ॥ उत्सृजामि च ॥ अहं अमृतं च मृत्युश्चैव ॥ सत् असन्च अहम् ॥ १९ ॥ सूर्यो हि सर्वस्य जगतः प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुः उदयति सूर्ये सर्वः प्रवर्तते ॥ अस्तमयति निवर्तते ॥ इति चेत् स सूर्यो मदधीनः ॥ अहमेव सूर्ये स्थित्वा सूर्यशब्दवाच्यस्तापयामि ॥ सूये स्थित्वा रश्मिभिस्तपन् तत्रतत्र स्थितं रसं गृहीत्वा रश्मिष्वेव निक्षिप्य वृष्टिं निगृण्हामि ॥ समये संगृहीतं ग्सं वृष्टिरूपेण विसजामि ॥ ४ 'याभिगदित्यस्तपति रश्मिभिस्ताभिः पर्जन्यो वर्षती 'ति श्रुतिः ॥ कदाऽप्यवर्षणे सर्वदा वर्षणे च न लोकः सुखमाप्नुयात् ॥ अतो रसं गृहीत्वा रश्मिषु निक्षिप्य वृष्टिं निगृह्य समये वृष्टिरूपेण विसृजामि ॥ जीवनहतुरनरस- रसायनादिरहं ॥ मरणहेतुः रोगापथ्यादिग्हं ॥ अमानाममरणहेतुः माणां मरणहेतुश्वाहमेव ॥ कार्य कारणं चाहं ॥ कस्यचित्किमपि विद्यते ॥ किमपि न १.वि ॥ प्रभवप्रलयस्थानमिति विसर्गरहितः पाठः ॥२. वि ॥ ३. अव्ययं बीजमित्येकं ।। .. ४. ता. ७९.

·नगमाऽम्यापा विद्यते । तस्य तदुभयमहं। वर्तमानमहं अतीतमनागतं चाहं । एवं तत्तच्छ- ब्दवाच्योऽहं तत्तछन्दलस्योऽहं । इद ममातिशयितं माहात्म्य ॥ एवमहं विश्वतो. मुखः : एतादृशं मां एकत्वादिभिः प्रकारैर्महांत उपासते ॥ मामेताह ज्ञात्वा ये उपा. सते महात्मान एव हि ते ॥ येऽषजानंति ते मदशानादवद्वानाच मूढा एव ॥ तेन ते उभये महात्मान इति मूढा इति प्रशस्यंते नियंते च ॥ अतस्त्वं मामु- पारख ॥१९॥ अर्जुनः ॥ भगवंतमवज्ञाय देवतांतरं भजमानाः मूढाः ॥ भगवंतमेव भज- मानाः महात्मानः ॥ इत्युभयेऽभिहिताः ॥ तेषां फलभेदं ब्रहि ॥ देवतांतरं भजमा- नानां गतिः कीरशी ॥ भगवंतं त्वामेव भजमानानां गतिः कीरशी ॥ कृष्णः ॥ विद्या मां सोमपाः पूतपापाः यज्ञैरिष्वा वर्गति पार्थयन्ते ।। ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक अश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान।। बिचा इति ॥ तिनः विद्याः अधीयते त्रैविद्याः यज्ञैः मा इष्ट्वा आराध्य सोम पिबंतीति सोमपाः पूतं शोधितं पापं येषां ते पूनपापाश्च संतः स्वः स्वर्गस्य गतिः प्राप्ति तां प्रार्थयते ॥ ते पुण्यं सुराणां इन्द्रः सुरेन्द्र: तस्य लोकः सुरेन्द्रलोकः तं आसाद्य प्राप्य दिवि स्वर्गे भवाः दिव्याः तान् दिव्यान् देवानां भोगाः देवभोगाः तान् अश्नन्ति अनुभवंति॥ २ ऋग्यजुस्सामरूपास्तिस्रो विद्या येऽधीयते कवलं तत्संबंधवंतः मुखतः- प्रायमानकाम्यकर्मतत्फलरूपार्थमात्रज्ञानवंतः ॥ उक्तं हि मया ॥ ३ वेदवा. दरताः पार्थे 'ति ॥ ते सोमयागादिभिरिंद्रादीनाराधयंतो मामाराधयन्ति ॥ मच्छरीरभूतानां देवानामाराधनं शरीरिणो मम खल्वाराधनं ॥ सोमपानं कृत्वा तेन संक्षालितमलाः तत्कृतशुध्या ४ निधूतपापाः खर्गलोकगमनं प्रार्थयते । १. वि ॥ सत् विद्यमानं असत् अविद्यमानं तच्च अतीतं अनागत चेति हिरूपम् ॥ २. तिलो विदया अधीयते इति वा तिम्रो विदधात्रिविरंथ त्रैविदचं वा तस्ये मे इति वा विदचाः ॥ ३. ३. ४२.५. पापेभ्यः पूताः पूतपापा: ॥

·हर सदर्पणश्रामगीतायां [२.) स्वतकाम्यपुण्यकर्मफलभूत देवेंद्रलोकं प्राप्य घशब्दिते तत्र लोक इतरंभोग- विलक्षणान् देवयोग्याँन् सुखसाधनभूतान् व्योमयांनादीन पदार्थान् तदनुभव जनितसुखानि चानुभवंति ॥ न देवानामागधन निष्फलम् ॥ २० ॥ अर्जुनः ॥ यदि देवतान्तगराधनमीशफलकं तर्हि तदाचरंतः कथं मूढाः सफलं कर्म कुर्वाणाः कथं मूढा भवेयुः ॥ अस्तु तदेव तेषां ॥ अरित तत्र का हानिः॥ कृष्णः॥ ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति। एवं त्रर्याधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभंते ।। २१ ।। त इति ॥ ते विशालं तं स्वर्गश्चासौ लोकश्च वर्गलोकः तं मुक्त्वा पुण्ये क्षीणे सति मानां लोकः मर्त्यलोकः तं बिशन्ति ॥ काम्यंत इति कामाः फलानि तेषु कामः इच्छा येषां ते कामकामाः एवं त्रयी वेदानां त्रयं तस्यां विद्यमानः धर्मः त्रयोधर्म अनुप्रपन्नाः अनुतिष्ठन्तः गतं च आगतं च अनयोः समाहारः गतागतं तत् लभते ॥ ११॥ ते तं काम्यपुण्यकर्मलब्धं भौमभोगापेक्षया विपुलं स्वर्गलोकभवभोगं भुक्त्वा तत्साधने पुण्ये भोगेन क्षीणे सति कर्मशेषेण मनुष्यलोकं विशंति ॥ तथाच सूत्रं ॥ १ कता.येऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्या 'मिनि ॥२ प्लवा होते अढा यक्ष- रूपाः अष्टादशोक्तमवर येषु कर्म ॥ एतच्छ्रेयो ये भिनंदति.मूढा जरामृत्यु ते पुन- रेवापियन्ति ॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पंडितमन्यमानाः ॥ जंघन्यमानाः परियन्ति मूढा अंधेनैव नीयमाना यथाऽधाः ॥ अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यति बालाः ॥ यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्तेना' तुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥ इष्टापूर्त मन्यमाना बरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदान्ते प्रमूढाः॥ तं १. ३. १. ८.२. मुं१. २. ७.

·[११. ५२.] नबमोज्यायः नोकख पृष्ठ सुकृते तेऽनुभूत्वमे लोक हीनतरं चाऽऽविशंनी 'ति श्रुनिश्च । १ काम- नाविषयत्वात्कामशन्दितं फलं कामयमानाः सकामाः ऋग्यजुरसामरूपास्त्रयो. वेदात्रयी तदुक्तं धर्म आपाततःप्रतीयमानं काम्यकर्मरूपं अनुष्ठितवंतः संतः उक्तरीत्या स्वर्ग प्रति गमनं तत आगमनं च प्राप्नुवंति ॥ अतो नश्वरफलकं काम्यकमै हेयमेव ॥ तादृशं च कर्म कुर्वाणा मूढा एव ॥ इम एव २ ' अवजा. नति मां मूढा' इत्युक्ताः ॥ उक्तं च मया ॥ ३ 'कृपणाः फलहेतव' इति ॥ ४ 'प्रव- दत्यविपश्चित' इति च ॥ २१ ॥ अर्जुनः ॥ देवतांतर भजमानानां मूढानां गतिरुक्ता ॥ भगवतं भजमानानां गतिं बेहि ॥ कृष्णः ॥ अनन्याचितयंतो मां ये जनाः पर्यपासते ।। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाप्यहम् ॥ २२ ॥ अनन्या इति ॥ ये जनाः न विद्यते अन्यः अन्यद्वा येषां ते अनन्याः संतः मां चिन्तयत सतः मां पर्युपासते ॥ नित्य अभियुक्ताः नित्याभियुक्ताः तेषां तेषां योगश्च क्षेमश्च अनयोः समाहारः योगक्षेमं तत् अहं वहामि ।। २२ ॥ ॥ वि ॥ ५ अन्यान् देवान् नश्वरफलमाप्तिहेतुभूतान् विहाय मामेव ध्यायंतः तेन ध्यानयोगेन मामाराधयति भक्त्या श्रद्धया च ये जनाः, सर्वदेश- कालेषु सम्यक मयि : मनोयोगवतां तेषां योगक्षम अहं वहामि ॥ अप्राप्त प्राप- यामि प्राप्त रक्षामि ॥ अप्राप्त मोक्षसुखं प्रापयामि प्राप्त च तत् पुनरावृत्तिराहि- त्येन रक्षामि ॥ ' अप्राप्तप्रापणं योगः क्षेमस्तत्परिरक्षण' ॥ इत्युक्तः ॥ न केवलमा. मुणिकयोगक्षेममात्रनिर्वाहकोऽहं ॥ किंतु ऐहिकयोगक्षेममपि वहामि ॥ न केवल काम्यत इति काम फलं तत् कामयंते इति वा तस्मिन् कामो येषां ते इति वा कामकामाः ॥ १. ४९.४.२.४२. ५. न वियते अभ्यो देवश्चितनीयो येषां तेऽनन्याः ॥ ६. वि. नित्ययोग कांक्षमाणानाम् ।

·[९.. २१० वियतंबा मगमाहा- ॥ ८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीताया अधमा इव न कामैहतशामा अल्पमेधसश्च ॥ अपि तु त्म्यज्ञानवतः मेधाविनः अन्यथा 'सकामा अपि कुतो भगवतं भजते ॥ तेषां देवतांतराराधनेन फललाभ केवलं ॥ उक्तं च मया तत्र ॥ तस्याराधनमी. हते ॥ लभत च ततः कामा ति ॥ नतु पापपरिहारेण सत्वशुद्धिः ॥ इमे तु पूतपा. पोः॥ ते फलमपेक्ष्य देवान् भरते ॥ उक्तं च मया ॥ २' हृतमानाः प्रपद्यतेऽन्यदेव- ता' इति ॥ इमे तु मामिष्वा नः पार्थयन्ते ॥ लोके हि मूढाः फलमुद्दिश्य उद्दि फलमिदमिति प्रकाश्य च तद प्रभु सेवंते कुशलास्तु वांछितं फलं दादय- मिति विश्वस्य सेवां कृत्वा संतुष्टं तं प्रभुं फलमर्थयन्त !! अत एवात्र मामिष्टा ततः खगति प्रार्थयन्ते इत्युक्तं । नेषां सुखं तेषां सुखमिव ॥ किंतु स्वर्गेऽपि ततोऽति- शयितं ॥ अत एवात्र 'दिव्यान् देवमोगा'निति फलं विशषितं ॥ यद्येवं तर्हि श्लाघनीयमेवामीषां फलं भाति ॥ अस्तुनाम तत् ॥ का हानिरिति चेत् अधम- भागापेक्षया अतिशयितं फलं अनुभूय भोगन पुण्ये क्षीणे सति अधमप्राप्यमयं. लोकभागापक्षया अतिशयितं भागं विशंति ॥ त्रय्या मां उत्तम सात्वा मामाराध्य ३ मां स्वर्गादिकमभ्यर्थ्य देवतांनभजनजनितभागापेक्षयाऽतिशयितं भोगमनुभूय ४ नहि कल्याणकृत्कश्चिद्दर्गतिं नात गच्छनीति ॥ ५शुबीनां श्रीमतां गेहे योग. भ्रष्णाऽभिजायते ॥ ६ अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमता मिति चोक्तन्यायेन समीचीनं जन्म लब्ध्वा क्रमेणामृतत्वाय कल्पन्ते ॥ नाधमानामिव नित्य संसरण- मेषां ॥ अलो नात्तमाः नाप्यधमाः किंतु मध्यमा इमे ॥ २७॥ २१ ॥ अनन्याश्चिंतयंतामाम् ॥ २२ ॥ उत्तमास्तु सप्तमे मासपीत्यत्न मां देवानपीति योजनया सूचिताः ॥ अन अनन्या इति स्पष्टमुक्ताः ॥ एते किमपि ७ प्रयोजनमनुद्दिश्य मां ध्यायतो मां सम्यगुपासते ॥ एतेषां ऐहिकसकलभोगलाभपूर्वकं मोक्षसुखलाभो भवति । भागवतत्वे समानेऽपि कामनातदभावाभ्यां महान् फलभेदः ॥ निया १. ७. २२. २. ७. २०. ३. अनुप्रपन्नाः ततः कामकामाः ॥ ४.६.४०. ५... ६. ६.४२. ७. न विद्यते अन्यतू प्रयोजन येषां ते अनन्याः ॥

·नबमोऽध्यायः (१५. १६.] १ मबारफळाभ्यर्थनान्मभ्यमाः ॥ स्तुत्याच भागवतत्वात् ॥ इत्तमास्तु सवथा स्तु- त्याः। मत्तोषहेतुरनन्यभाव एव ॥ न पुनः १ कुलशीलादिकं ॥ मत एव वे जना' इति सामान्यशम्दप्रयोगः कृतः ॥ २२ । अर्जुनः ॥ अग्न्यादित्यादिसर्वदेवताशरीरकोऽहं ॥ तास्तु देवताः मम शरीर. भूता इति ३ 'योयो यांयां तनुंभक्त' इत्यत्राभिहितं त्वया ॥ अत्र पुनः ‘अहमतिः' 'तपाम्यह'मित्यग्न्यादित्यरूपोऽहमित्यभिहिनं ॥ ततश्च तदाराधनं त्वदाराधनमेष हि संपद्यते ॥ सतिचैवं अंतवत्सु फलं तेषां ' 'मद्भक्ता यांति मामपी'ति सप्तमे गतागतं कामकामा लभंते' ॥ 'योगक्षेमं वहाम्यह 'मित्यत्र च फलभेदोक्तिः कथं॥ देवतान्तरभजनस्य त्वदाराधनत्वेन 'मद्भक्तायांतिमामपी'ति 'योगक्षेमं वहाम्यह'- मिति चोक्तेन महता त्वदाराधनफलेनैव हि भाग्यमुभयेषां ॥ बिरुवं हि स एवाह- मित्युक्त्वा मद्भजनं महाफलकं अतो मां भजत ॥ तद्भजनमल्पास्थिरफलकं अतो मा भजत तं ॥ इति वचनं ॥ अतो विरुद्धभाषी भवान् ॥ ~ कृष्णः ॥ येऽप्यन्यदेवताभक्ताः यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ॥ तेऽपि भामेव कौन्तेय यजत्यविधिपूर्वकम् ॥ २३ ।। बेऽपीति ॥ येऽपि येतु भक्ताः संतः श्रद्धया अन्विताः युताश्च संतः अन्याश्च देवताश्च भन्यदेवताः भजन्ते ॥ हे कौंतेय तेऽपि विधिः पूर्वः यस्य तत् विधि- बकं न विधिपूर्वकं भविधिपूर्वकं मामेव यजन्ति ॥ २३ ॥ सत्यं ॥ साधु पृथं ॥ वच्मि ते तत्वं ॥णु ॥ भम्यदेवताः मां वा ये अभक्त्या अभदवा भजते न तान् प्रति प्रष्न्यं वक्तव्यं बा॥ निष्फलं हि तेगं कर्म ॥ ये १. अ॥ न विद्यते अन्यः भेददृष्टिविषयः येषां ते अनन्याः ॥ अनन्यत्वशन्दितं जीवनर , मेहं ब्रह्मवाहमिलनुसंदधाना इति यावत् ॥ २. मन व्याधस्याऽऽचरणं धूवस्य च वयो विया गजें- स्व का का जातिर्विदुरस्य यादवपतेरुप्रस्य किं पौरुषं ॥ कुन्जायाः कमनीयरूपमधिकं किं तत्सुदाम्नो निं भक्तथा तुष्यति केवलं न च गुणैः भक्तिप्रियो माधवः' ॥ इति श्लोकोऽनुसंधेयः ।। ।...२१. 12 ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीताया (२६. २४.] - भवया भक्रया भजंते तान् प्रत्येवेदानी वक्तव्यं ॥ बदामि ॥ शृणु ॥ अन्यदेवता भका अपि ये भक्ताः प्रयाऽन्धिताश्च संतोऽन्यदेवताः २ भते ॥ तेऽपि मामेव भजते ॥ तकतदेवतांतगऽऽगधनं मदाराधनमेव ॥ त ममेहं । अत पर तां भ्रवामहं वर्धयामि ॥ उक्तं च मया ॥ 'यो यो यां यां तनुं भक्त' इति ॥ 'भवां तामेव विदधाम्यह'मिति च ॥ हंत तर्हि कुतः फलभेदः ॥ मदुक्तमेवानुवदसि ॥ फलभेदे हेतुं अहि ॥ इति चेत् यद्यपि मदाराधनमेव तत् ॥ तथापि अहं पथा हात्वाऽऽराधनीयः न ते तथा ३ सात्वा मामाराधयंति ॥ न मजनविभ्युक्तरीत्ला- राधयंति ॥ किंतु अविधिपूर्वकं तदाराधनं ॥ अतः फलभेदः ॥ २३ ॥ अर्जुनः ॥ कोऽसौ विधिः यत्पूर्वकं कृतं त्वदाराधनं महाफलकं स्यात् ॥ यद्राहित्येन त्वदाराधनमपि भूत्वा फलतो निहीनमन्याराधनम् ॥ कृष्णः ॥ अहं हि सर्वयकानां भोक्ता च प्रभरेव च ॥ नतु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्चयवन्तिते ॥ २४ ॥ अहमिति ।। अहं सर्वे च ते यज्ञाश्च सर्वयज्ञाः तेषां भोक्ता प्रभुश्चैव ॥ हि प्रसिद्धं ॥ ते मां तस्य भावः तत्त्वं तेन नतु नैव अभिजानंति ॥ भतः च्यवन्ति च्यवन्ते ॥ २४ ॥ ये देवानाराधयंति ते सर्वेश्वरं मां विहाय हि तानाराधयंति मां कुतो विन. हति ॥ मदीययाथात्म्यानवगमात् ॥ ये मां यथावत् नैव सम्यक जानंति अतोऽ. पहाय मामन्यान भजते कथं ते महत्फलं प्राप्नुयुः ॥ अतः फलभूनात् स्वर्गात् मा भवंति ॥ किं ते तद्याथात्म्यं यदज्ञात्वा त्वमाराधनीयः इति चेत् अहमेव सर्वेषां इंद्रवरुणरुद्रयस्वादित्यवैश्वानरादि सर्वदेवतोद्देश्यकतत्तद्यानां तत्तदेयता- रूपेण भोका स्वेन अधियारूपेण नियामकः फलदाता च ॥ प्रसिदमिदं वेदशास- १. वि ॥ येत्विति पाठः ॥ तु: श्रद्धावदश्रद्धावतोर्विशेषसूचकः ॥ २. अन्यदेवताभकाः भन्यदेवताः भकाः इति समस्तं व्यस्तं च ॥ ३. विधिर्ज्ञानं शास्त्रविधिश्च ॥ ४. सर्वे च ते यशाब. सर्वयज्ञाः तेषां ॥ सर्वेषां देवानां यज्ञाः सर्वयजाः तेषां ॥

·[११.] नबमोऽध्यायः ॥ पुराणादी ॥ इदं मदीयं याथात्म्यं ॥ १ अनन रूपण मदज्ञानाच्यवन्ते ॥ पदि मां, भयं सर्वदेवताशरीरकः सर्वांतर्यामी सर्वोद्देश्यकतत्तद्यागभोका नियामकः फल. दाता च ॥ देवास सर्वे पतस्य शरीरभूताः पग्विाराश्च ॥ देवानामन्येषां भाग- धनमेतस्थ शरीराऽऽराधनं शरीरिण इव परितोषकरमिति ज्ञात्वा भक्त्याऽऽराध. येयुः तर्हि तदाराधनं मदाराधनं संपद्येत ॥ नैवं पात्वाऽऽराधयंति तान् ॥ किंतु मामिव स्वातंत्र्येण फलप्रदान् हात्वा आराधयंति ॥ अतः कृतं कर्म तेम्बर्पयंति न मयि ॥ अतो नवरं फलं तेषां ॥ मां यथावत् हात्वा मामेव साक्षादाराधयंति ये तेषां महत्फलं ॥ मतः फलभेदः ॥ राजभृत्याऽऽराधन वस्तुतो राजाऽऽराधन- अपमपि न महते फलाम भवति ॥ किंत्वल्पाय फलाय ॥ साभाद्राजसेषनं तु महते फलायेति साक्षादसाक्षात्त्वभेदात्फलभेराऽनुभूयते लोके ॥ २ येतु सकामा भपि मामेवाऽऽराध्य स्वर्गादिकमर्थयंते मध्यमा इत्युक्ताः ते मां पुमर्थशिरोरत्न- मोक्षदाताऽयं नामात् क्षुद्रं फलमर्थनीयं निष्कामकर्मलभ्यशानयागादिमं प्राप्तानां तत् संकल्पमात्रलभ्य इत्यद्वात्वा क्षुद्रफलस्यैव दातारं मत्वा आराधयंति ॥ अत उक्तरीत्या व्यवंते ते ॥ अहमवाऽऽराधनीयः ॥ अन्ययाजिनां सकामनया मचा- जिनां च पुनरावृत्तिः ॥ निष्कामनया मद्याजिनस्तु न पुनरावर्तते ॥ अता निष्कामो मामुपास्व ॥ २४॥ अर्जुनः ॥ तत्तदेवतायाजिनां देवान् देवयजो यांति' 'अंतवत्तु फलं तेषा मिति तत्तदेवतालोकप्राप्त्या अंतवत्फलमुक्तं ॥ स्वर्गलोकं प्राप्तानां अंतवत्फलं प्रपं. चितं ॥ 'ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशती 'ति ॥ नान्ययाजिनः सर्वेऽपि देवतायाजिनः किंतु कचिदिंद्रबरुणवसुरुद्रादिस्यमुख- देवतायाजिनः ॥ केचित्पितृदेवतायाजिनः ॥ केचित् भूतप्रेतादियाजिनः ॥ वक्ष्यते च ॥ ३ 'यजंते सात्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः ॥ प्रेतान् भूतगणांचा : १. तस्य भोक्तुः प्रभोध भावस्तत्त्वं तेन । २. 'विधा' इत्यादिश्लोकदयस्य द्वितीययोज- मानुसारेणेदं॥३. १५.४.

·सदर्पणश्रीमद्भगद्गीतायां (२५. यजन्त तामला जनाः' ॥ इति ॥ तब देवतायाजिनो देवान यांतीत्युक्तं ॥ पितृवा- जिनां भूतादियाजिनां च का गतिः ॥ वद ॥ कृष्णः ॥ यान्ति देवत्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितृव्रताः । भूतानि यान्ति भनेज्याः यान्ति मद्यानिनोऽपि मां ॥ २५ ॥ यांतीति || देवेषु व्रतं येषां ते देवव्रताः देवान् यांति ॥ पितृषु व्रतं येषां ते पितृवताः पितृन् यांति ॥ भूतेषु इज्या आराधनं येषां ते भूतेज्याः भूतेज्याः भूतानि यांति ॥ मां यानंतीति मद्याजिनः मामपि यांति ॥२५॥ देवेषु विषये व्रतं नियमः आराधनं देवान् यजामह इति संकल्पश्च येषां ते तान् इष्टा तान् प्राप्य तल्लोकेषु सुखमनुभूय पुनरावर्तते ॥ एवं पितृवताः पितृ निष्टा तान् प्राप्य पुनरावर्तते ॥ भूतेषु भूतप्रेतपिशाचप्रमथगणषु विषये इज्या- शब्दितमाराधनं येषां ते भूतानि प्राप्य पुनरावर्तते ॥ अंतवचैषां फलं ॥ 'देवान् देवयजो यांति' ‘भुक्त्वा स्वर्गलोकं' 'मर्त्यलोकं विशंती'त्युपलक्षणं ॥ तस्यैव प्रपंचोऽयं । सकामा मद्याजिनस्तत्तत्फलानुभवाय तं तं लोकं प्राप्य अंते मामपि यांति ॥ निष्कामा मद्याजिनस्तु मामेवाऽऽप्नुवन्ति ॥ सत्यामिच्छायां संकल्पमात्रा- देवान् पितृन् भूतानि च प्राप्नुवंति ॥ यद्यपीदं चतुर्थपादोदितं 'मद्भक्ता यांति मामपी'त्युक्तमेव ॥ तथाऽपि न केवलं भक्तिशन्दिता प्रीतिरेव भगवत्प्रापिका ॥ भपितु भगवत्प्रीतिहेतुकर्मकरणसहितैवेति वक्तुं 'मद्याजिन' इति तत् प्रपंचितं ॥ पश्यते च तदुभयावश्यकत्वं ॥ १ 'मन्मना भव मद्भक्तो मचाजी 'ति ॥ तदेवं ग्रेविया' इति श्लोकद्वयस्य 'अनन्या' इति श्लाकस्य च प्रपंचनं कृतं ॥ 'येऽपी' स्वादि श्लोकजयेण ।। २५ ।। ' अर्जुनः ॥ अन्यषामल्पत्वादल्पफलप्रदत्वाच तद्भजनं सुकर स्यात् ॥ तव महत्त्वात् महाफलप्रदत्वाच त्वद्भजनं दुष्करं स्यात् ॥ अतः कथं त्वद्भजने प्रवर्तेरन्॥ १.९.३४.१८,६५.

·(२१.] नबमोऽध्यायः भतो विभमि भवदीयमनन्यसाधारण माहात्म्य श्रुत्वा कथमहमेतारशमहामहिम- तं भगवतं तमाराधयितुं शक्नोमीति ॥ कृष्णः ॥ पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ॥ तदहं भक्त्युपहृतं अश्नामि प्रयताऽऽत्मनः ॥२६॥ पत्रमिति ॥ यः पत्रं पुष्पं फलं तोयं जलं मे भक्त्या प्रयच्छति ददाति ॥ प्रयतः शुद्धः आत्मा मनः यस्य सः प्रयताऽऽत्मा तस्य भक्त्या उपहृतं दत्तं भक्त्युपहृतं तत् महं भश्नामि ॥२६॥ न मद्भजन दुष्करं ॥ किंतु परमसुकरं ॥ यतोऽहं सुलभः ॥ यो भक्त्या पत्र पुण्यं फलं तोयं वा मे समर्पयति निष्कामतया शुद्धमनसस्तस्य भक्त्या समर्पित तत्पत्रादिकमहं रष्टया स्वीकृत्य तृप्यामि ॥ श्रीदामसुदामापरपर्याऽयकुचन ब्राह्मणोपहतपृथुकतंडुलकणवत्पत्रं फलं च भक्षयामि ॥ तोयं पिबामि ॥ पुष्पं स्वीकरोमि ॥ भक्तिमेवाह पश्यामि नतु तत्तत्पदार्थगौरवलाघवादिकं ॥ प्रकटितं ब मया मदीयमिदं सौलभ्यं दुर्वासापरीक्षावसर द्रौपद्या दत्त मक्षपस्थानीकंठ- नग्नं पनशा श्रीरामावतारे शबर्या तापस्या दत्तं फलं च अशितवता नकाक्रांतेन मय्यर्पितस्वांतेन गजराजेन समर्पित पुष्पं गृहीतवता चंद्रवंश्येन रंतिदेवेन राधा दत्तं स्वल्पं जलं पीतवता ॥ प्रदर्शनार्थमिदं ॥ भक्त्या यद्भक्तैदीयते तदखिलम- इनामि ॥ भाभिताभ मया कुचेलेन दत्ताः पृथुकतण्डुलाः ॥ अन्ये देवा नाहमिव सुलभाः ॥ किंतु दुर्लभाः ॥ तेषां भजन दुष्करं ॥ न ते पत्रादिभिरल्पस्तृप्येयुः ॥ अमितमपेक्षेरन् ॥ आराधकैर्दत्तन फलपुष्पादिनैव हि तृप्तिस्तेषां ॥ न तथा मम ॥ अहं तु नित्यतृप्तः ॥ भक्तैर्भक्त्या दत्तं नाऽऽत्मतृप्तये स्वीकरोमि ॥ किंतु करुणया तारायैव ॥ य स्वयं तृप्तास्ते प्रीत्या दत्तं फलपुष्पजलादिकं १ दातृजनानुग्रहा- ॥ ॥ १. अत्र, नैवाऽऽत्मनः प्रभुरयं निजलाभपूर्णो मानं जनादविदुषः करुणो वृणीत ॥ यद्यज्जनो भगवते विदधीत मान तत्स्वात्मने प्रतिमुखस्य यथामुखश्री 'रिति ॥ 'स्वस्वमप्याहृत मकैः प्रेम्णा भूपेब मे भवेत् ॥ भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ॥' इति ‘याः क्रियाः संप्रयुक्ताः स्युरेकांव- गतद्धिभिः ॥ ना: सर्ग: शिरसा देवः प्रतिमाहाति वै स्वय 'मिति बनेका भवसंपेयाः ।।

·१० सदपेणश्रीमद्भगवद्गीताया यैव स्वीकुर्वति ॥ नाऽऽत्मतृप्तये ॥ य अन्यदत्तेनाऽऽत्मनस्तृप्ति कामयते ॥ तेतु तदात्मतृप्तय एव स्वीकुर्वति । ते हि स्वीक्रियमाणे लाघवं गौरवं च परयेयुः । तुलसीबिल्वादिरूपेण भक्त्यार्पितनैकेन पमेणाहं तृप्यामि ॥ 'तुलसीदग्माण जलस्य चुलकेन च ॥ विक्रीणीत स्वमात्मानं भक्तेभ्यो भक्तवत्सलः' ॥ इत्युक्तेः ॥ एकमपि पत्रं पुष्पं फलं वा स्वल्प तायं वा मम तृप्तयेऽलं ॥ अत एव पत्रमि- त्यायेकवचननिर्देशः । सुकरत्वाञ्च मद्भजन कार्य ॥ अतो विहाय भीति परम सुलभं मां आराधय ॥ २६ ॥ अर्जुनः ॥ पत्रं पुष्पं फलं तोयं वा संपाद्य हि त्वादाराधनं कार्यमिति भाति ॥ तत्संपादनाऽशक्तस्य त्वदाराधन कथं संपद्यते ॥ कृष्णः ॥ यत्करोषि यदश्नासि यज्जुह षि ददासि यत् ॥ यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ २७ ॥ यदिति ॥ हे कौतेय यत् भश्नासि यत् जुहोषि यत् ददासि यत तपस्यसि तत् अर्यत इत्यर्पणं मथि अर्पणं मदर्पणं कुरुष्व ॥२७॥ यत् करोषि १ यत्कर्म त्वमात्मार्थ देवतांतरांद्देशेन वा करोषि ॥ यच भक्ष्यभोज्यादिक- मश्नासि ।। यत् घृतदध्यादिकं देवतांतरोद्देशेन जुहोषि ॥ यत् गोभूतिलहिरण्यादिकं इष्टप्रासये अनिष्टनिवृत्तये महते यशसे च ददासि ॥ यत् कृच्छचांद्रायणादिकं तपस्तप्यसे ॥ तत्सर्व अंते मय्यर्पितं कुरुम्व । मदर्थ पत्रपुप्यादिसंपादनप्रयासो मास्तु ॥ आत्मार्थ अन्योद्देशेन च यत्क्रियते यदद्यते यद्यते यदीयते तत्तप्यते तस्य तस्य भंते मय्यर्पण अनेन मया कृतन भगवान् कृष्णः प्रीयतामिति कते तत्तन्मदाराधनं संपद्यते ॥ ते नाहं तृप्यामि ॥ किमुत मदर्थमेव कृत्वा मय्यर्पणे कृते ॥ मध्यमैः क्रियमाणं मदाराधनं द्विविध ।। कामनया अकामनया वा देवता तरमिष्टा अंते तस्य कर्मणो मयि समर्पण ॥ कामनया साक्षान्मदुद्देशेनैव कर्म करणं चेति ॥ उभयमपीदं मदाराधनं ॥ कुर्वाणावं क्रमेण मुच्यन्ते ॥ अतो १.अर्पत सर्पगं मयि अर्पणं मदर्पण मयि भर्पणं यस्य तन्मणमिति वा ।।

·(१७. २८ नवमोऽध्यायः ॥ महदिदं मदीयं सौलभ्य ॥ 'सुखदुःखे समे कृत्वा युद्धाय युज्यस्वेति ॥ 'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य युध्यस्व 'ति ॥ 'ब्रह्मण्याधाय कर्माणि संगं त्यक्त्वा करोति य' इति च समर्प्य करंणमुक्तं ॥ अत्र तु कृत्वा कृतस्य समर्पणमुच्यते ॥ तत्कथामिदमिति चेत् तत्र समर्पणं भगवति कर्तृत्वस्वातंत्र्यादेग्नुसंधानं ॥ अवतु कृत्वा कृतस्य अनेन भगवान् प्रीयतामिात निवेदनरूपमिति भेदः ॥ वि ॥ कर्नुभोक्तुश्च तव आराध्यस्य देवतांतरस्य च मत्संकल्पायत्तस्वरूप- सितिप्रवृत्सितया मदधीनत्वात्कर्तारं भोक्तार च त्वां त्वदीयं कर्तृत्व भोक्तृत्वं च माराध्य देवतांतरं तदीयं आगध्यत्वादिकं च कृतं च तत्तत्कर्म इत्येतत्सर्व मय्य. र्पय मदधीनत्वनानुसंधत्स्व ॥ अयमेव मदागधनप्रकारः ॥ प्रकारणानेन मामा राधय ॥ शक्यश्चाहमाराधयितुं । उक्तं च मया मदीयं सौलभ्यं 'पत्रं पुष्प'. मिति ॥ ॥ २७॥ अर्जुनः ॥ त्वमुक्तरीत्या परमसुलभोऽसि ॥ त्वदाराधनमुक्तरीत्या परमसु. करतमं ॥ अतस्त्वदागधनन फलमुत्पद्यमानमल्पमेव स्यात्॥अनायाससाध्यत्वात्। आयासानुगुणमेव हि फलमुत्पद्यत लोके ॥ कृष्णः ॥ शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबंधनै ॥ सन्यासयोगयुक्ताऽऽत्मा विमुक्तो मामपैष्यसि ॥२८॥ .. शुभेति ।। एवं संन्यासेन मदर्पणेन सहितः योगः कर्मयोगः तेन युक्तः शोधितः आत्मा मनः यस्य सः संन्यासयोगयुक्ताऽऽत्मा त्वं शुभं च अशुभं च शुभाशुभे शुभा. शुभे फले येषां तानि शुभाशुभफलानि तैः कर्माण्येव बन्धनानि तैः मोक्ष्यसे मुक्तो भविष्यसि ॥ विमुक्तः सन् मां उपेष्यसि ॥ २८ ॥ भनायाससाध्यमपि मदाराधनमतिमहते फलाय कल्पते ।। तारशं हिदाय मौदार्य ॥ संन्यासयोगयुक्ताऽऽत्मा भव ॥ मदर्थ कर्म कृत्वा तस्य अंत मयि १. सन्माससहितो योगः तेन, सन्यासयोगाभ्यां वा युक्तः आत्मा यस्य सः ॥ ..

·२८.) १ ९९ सदर्पणश्रीमद्भगवाहीताया समर्पण संन्यासः तयुक्तः योगः कर्मयोगः ॥ संन्यासः कामादित्यागः सपत. योगः कर्मयोग तेन १ शोधितांत करणो भूत्वा तया चांतःकरणशुरभ्या ध्यानयोगे मयि योजितांत करणो भूत्वा शुभाशुभफलोत्पादकैः बंधकैः कर्मभिः पुण्यपाप-पैः मुक्तो भविष्यसि ॥ कर्मरूपबंधनैर्विमन्तो भूत्वा मां २ प्राप्स्यसि ॥ विमुक्ता हि प्रक- तिबंधात् मामाप्नुवंति ॥ न केवल कर्मबंधमोक्षः किंतु प्रकृतिबंधमोक्षोऽपि ॥ सब नातिचिरेण कालेन ॥ लोके महोदारस्य महतः प्रभोः अनायाससाध्येनाप्याराधनेन महतः फलस्य प्राप्तिदृश्यते । अतोऽहमारायः ॥ २८ ॥ २ अर्जुनः ॥ किं त्वमेव सर्वेषां सुलभः माक्षप्रदश्च ।। उत केषांचित् ॥ 'यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।। भक्त्युपहृतमश्नामि' ॥ ' तत्कुरुष्व मदर्पणं' ॥ एवं संन्यासयोगयुका- ऽऽत्मा विमुक्ता मामुपेण्यसि' । इत्युक्त्या भक्तिमतां कृतं कर्म त्वय्यार्पतवतां निर्धूत. कामादिदोषाणां शुशान्तःकरणानां केषांचिदेव त्व सुलभो मोक्षदति भाति ॥ तथाचेत् तव वैषम्यमापद्यते। केषुचिद्रागः कषुचिद्वेष इति रागद्वेषवान् स्याः॥ रागद्वेषबत्त्वे च कुथमपास्य. स्याः ॥ प्रत्युत तादृशोऽन्य इव त्याज्यः स्याः ॥ रागद्वेषवान् उपास्यश्चेति विरुद्ध । कथमिदमुभयं त्वयि घटते॥ कृष्णः ॥ समोऽह सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ॥ ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ २९ ॥ सम इति ॥ भहं सर्वाणि च तानि भूतानि च सर्वभूतानि तेषु सर्वभूतेष वषये समः ॥ मे मम द्वेष्टुं योग्यः द्वेष्य: नास्ति ॥ प्रियः नास्ति ॥ येतु भक ( मां भजं. ति ते मयि । तेषु च अहमपि ।। २९॥ १. युक्त. शोधितः योजितश्च ॥२. अ॥ मामुपेष्यसि ॥ अहं ब्रह्मास्मीति साक्षात्करिष्यसि ।। जीवनेव मुक्ता भविष्यसि । सेयं जीवन्मुक्तिः ॥ पतिते चास्मिन् शरीरे एकीभवनरूपं विदेहकैवल्यं प्राप्स्यसि ।।

·. देवरतिगादिनानाभेदभित्रषु ब्राह्मणक्षत्रियादिनानाभेदामिन्नेषु । बेतने मजदेषु मा कुवाचिद्रागः कुत्रांचं दुषः॥ अपितु सर्वेषु भूनेषु विषये समोऽ- पानापाकोऽपि जातिगुणांक्रयाभिरपकृष्ट इनि यो नास्ति ॥ रागाभाधान् कोऽपि तैलकट हाते प्रियो नास्ति । हुन तर्हि त्वमनुस्य एव स्थाः॥प्रसन्नस्सुन दर अप्रसन्नो न किंचित् ॥ कुछश्चहलं दद्यात् इति सपास्यमुपासते लोके इतिं च ये माहात्म्यवानपूर्वकसुदृढस्नहरूपया भक्त्या मां 'सततं कीतयतो मा' मित्युक्तरीत्याऽऽराधयंति तेषां 'महात्मानस्तुमां पार्थ देवों प्रकृतिमाश्रिताः' इत्यक्त विशेषवतां सुलभो मोक्षप्रवाहं ॥ त माय वर्तिप्यत ॥ मुक्ता भूत्वा मालमीपे पतिप्यत ॥ इदमेघोक्तं मया ॥ 'विमुको मामुपयमा 'ति ॥ अहमपि तेष्वव बनय ॥ १तदाधारक एव वर्नेय ॥ न एव ममाऽऽधारभूनाः ॥ न तान् विना क्षणमपि वसय ॥ अत एवोक्तं मया ॥३'शानो त्वात्मव में मन मिति ॥ यद्यवं नहि वैषम्य रागदेषवत्वं च कथं परिहत स्यात् ॥ तदवस्थ एव हि स दोषस्तिष्ठदिति चत् भजतो मे प्रियाः ॥ वक्ष्यते च ॥ ३ 'यो मद्भकस्स मे प्रिय' इत्यादि ॥ ४' मामेक शरणं व्रज ॥ अहं त्वा सर्वपापभ्यो मोक्षयिष्यामी नि ॥ द्विषंनो द्वयाः ॥ वक्ष्यते च॥ ५'तानहं द्विषतः राम् संसारेषु नराधमान् ॥ क्षिपाम्यजस्नमशुभानासुरी- ज्वेव योनि विति ॥ न तावता मम वैषम्य रागद्वेषवत्वं च ॥ किंतु सम एवाह ॥ प्रियेषु प्रीतिमत्वं द्विषत्सु द्वेषवत्त्वं च यदिदमेव हि ६ समत्वं ॥ अन एव शिष्टान् रमतो दधान शिक्षयतो राक्षः समोऽयमिति प्रथा लोके ॥ अत एव सत्त्वसत्स् २. अ. ॥ भानामतःकरण मदाकारता प्रातपद्यत ॥ स्वसबद्धवस्त्वा'कागराकरण स्वच्छस्य वस्तुनः स्वभाव: ।। अहं तत्र प्रतिफलामि ॥ स्वसंवा वस्तुनि प्रतिफलन स्वन्छवस्तुमबद्धस्य वस्तुनः खभावः । अत एव सावित्रः प्रकाशः दर्पणे प्रीतफलीत न घटादो ॥ वि ॥ त समानगुणवद्य यामुख मयि वर्तते ॥ अहमपि उत्कृष्टेन्विव तेषु विधेयो वर्ते ॥ २. ७. १८. ३. १२. १४. ४. १८. ६ ५. १६. १९.६' अत्र, 'सनः प्रियस्सहन् ब्रह्मत् भूतानां भगवन् स्वयं ॥ इदम्यार्य को देन्यान अवधाद्विषमो यथा ' इति (माग, ६.१) परीक्षितः प्रश्नः सुररक्षक अशिक्षा च यदिदमेव समत्व इति शुकमुनेसत्तरं चेत्युभयमनुसंधेयम् ॥ 13 ·सदर्पणनीमहगवद्रोताया सं पुण्यपापानुगुणं पतमानस्य यमस्य समवतीति प्रथा ॥ समवनशमय माग्य। समन्वं तु सवंम साम्यकप वापः ॥ अभाज्याजास्तवनः ॥ अन एवं गोतमः म 'समासमाभ्यां विषमलम प्रजानन ॥ भजनमतगण नान्यः प्रिया तमन्तरण नान्या इष्यांनान्यथः ॥ मप्रम्समापस्थानामव शांतापनयन कगति नरम्यानां ॥ १ कल्पद्रमम्समाश्रिनभ्य एव वांछितं ददाति ॥ न वनाधि- तभ्यः ॥ न तन ना दोषणा ॥ भाप तु स तयाः स्वभावः ॥ तथा ममाय स्वभावः ॥ अता नविगधगधः ॥२९॥ " भजन: ॥ 'समोऽहं सर्वभनेषु न मे द्वज्योऽस्ति न प्रिय' इत्युक्त्या जात्या. हिभिरुत्कषा न प्रयत्व हतः ॥ जात्याांनाभरपकों न देण्यत्वे हेतुः ॥ इनि, 'ये मजात न मां भक्त्या माय ने नषु चाप्यह 'मित्युक्त्या भक्तिव प्रियवं हतुः हात न प्रतायत ।। कथामदं यदि भाक्तमात्रण नव प्रियः स्यात् नहि द्गचागेऽपि भाक्तमांश्चात्प्रयः स्यात् ॥ तन माननीयोऽपि स्यात् ॥ नहि दुराचाराणामसाधूनां माननांगता दृश्यत । अतः कमिदम् ।। कृष्णः ॥ अपिनेत्मदुराचारो भगते मामनन्यभाक् ॥ साधुरेव स मंतव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ३० ॥ भपीनि ॥ दुष्टः भाचारः यस्य सः दुराचारः सु अत्यन्तं दुराचारः सुदुराचारः तादृशोऽपि अन्यं भजतीति अन्यभाक् न अन्यभाक् अनन्यभाक् सन् मां भजते चेत् स. साधुरेव मंतव्यः ज्ञातन्यः ॥ स सम्यक् व्यवसितः ज्ञानवान् हि ॥ हि यस्मात् तस्मात् साधरेवेति वा ॥ ३० ॥ २ यः देवतान्तरं विहाय ३ प्रयोजनान्तरमनुद्दिश्य मां भजते स मद्भकः ॥ ताहशो देवादिः प्रारब्धवशान्नितरां दुराचारतां प्राप्तोऽपि साधुरेवेति हातभ्यः । १. अत्र, 'सुरद्रमो यदुपाश्रितार्थदः ' (इति भाग. १०. ३८.) श्लोकोनुसंधेयः ॥ २. २ ॥ वि। य: भजते स दुराचारोअपे साधुरियन्वयः ॥ ३. अन्यं देवं अन्यत् प्रयोजनं च न भजते इत्यनन्यभाकू ॥ .

·नबमोऽध्यायः साधुरेव अतो बहुमंतव्यः ॥ नं तत्रानादरः कार्यः ॥ पूर्व भकिमान खलु स ॥ भक्ति माहात्म्यवानपूर्वकसुदृढस्नेहरसप्रवाहः ॥ अतो भगवद्विषये समीचीन- निवज्ञानवान् खा सः ॥ अतो हेतोः साधुः माननीयश्च ॥ तादृशो महिमा भकेः ॥ न भक्तानां महिमा दुराचारेण हीयते ॥ ज्ञानं भक्तिध उत्कर्षे हेतुः नाऽऽचारादिकं ॥ किंच नितरां दुराचारोऽपि यः कधित् प्राकनपुण्यकमपरि. पाकवशेन अनन्यभावेन भगवंतं मां भजते चत् स दुराचारोऽपि साधुरेव शात. व्यः ॥माननीयश्च ॥ नाऽऽचारादिनाकृत्यं ॥ अपितु भगवद्भजनेनैव । अतो गवारे- णापि मया भगवान् भजनीयः ॥ तेनैवाहं कृतार्थ. स्यामिति समीचीना विमान- सोऽभ्यवसायस्तश्च ॥ स एवोत्कर्षे हेतुः ।। नाऽऽचारादिर्वाधः॥ भगवंतं भागवता- ग्वा द्रधु भगवद्गीता भागवतादिकं वा श्रोतुं च आहूयमानः कश्चित् न ममेदं सुकर वाहं स्नात्वा धृत्वा पुई अनीत्या पयः पद्यां आगत्य स्थित्वा उपविश्य वा द्र भोतुं च शक्रोमि ॥ न मम तथाऽभ्यासः ॥ दूरत एवाहं वर्ते ॥ यद्भावि तरतु इति प्रतिषेधति ॥ स पापीयान् गहणीयः ॥ भगवान् भजनीय इतिखानानुदयात्॥ यः कबिदेवं स्वासोकर्यमुद्भाव्य प्रतिषिध्या अनात्वा अधुत्वा पंडू पीत्वा च ५५ समारू शकटाकि आगत्य आसन उपविश्य सुखेन गुतेति निमान: तथाचेदागामियामीत्यागच्छति ॥ आगत्य च यथासुन दुराचार एष ५५ति मनोति ॥ तेन च तस्य भतित्पद्यते ॥ भजते च नामकीर्तनश्रवणादिमिर्मगवतं मत्या ॥ स दुराचार इति न गहणीयः ॥ अपि तु भक्त इति माननीयः ॥ दीन बंधोयासिंधौभगवतो भजन दुराचारमीप मां तारयंत् ।। अतो भगवन् अनकाई- मिति समीचीनबानोदयात् ॥ अन्यथा स न भजेत् ॥ भजते चेत् शानी मता सा: अतो माननीय. ॥ भक्तिरेव माननात: नान्यत् कुलशीला कं ॥ अता- मरका मे प्रिया इति प्रशंसा कता तेषाम् ॥ ३० ॥ अर्जुनः ॥ किमेवमुच्यते ॥ दुराचारोऽपि, मक्तत्साधुः ॥ महो दुरा- चारपि साधुः ॥ उभावपि साधुत्वेन बहुमंतन्यौ ॥ इति सर्वहन परमानेन १. अत्र, न्यावस्याऽऽचरणमिति श्लोकोऽनुसंधेयः ॥

·१.. ial .. सदमानियागीतायां त्वया परमप्रमाणतभ नाशाने याच्येत तर्हि सर्वेयर बाराः खलु भवः ॥ दुराचारस्य न कनाप्युवृतिरूपायेन ॥ 'आमाही नगति बेदा' इत्यादेः ॥ १ नाविरतो दरितात् नाशांतो नासमाहित. सांवमानसो वाऽपि प्रज्ञाननमाप्नुयादित्याच ॥ असत्कर्म चिकीर्षन्तः कुर्वत, शेषां साधुन माचक्षाण कंचन विचक्षणं किल मार्गमाणा दृश्यते ॥ एवं पदता वा अपये प्रवर्यभाना उत्तीदेयरिमे लोकाः ॥ उत्तीदंतु नाम का नोहानिरिति स्वया न मान शक्यं ॥ धर्मसंस्थापनेन लोको बाराय ह्यवतीर्णस्त्वं न लोकानामुम्सादनाय ॥ उत्सादनं च लोकानामनिटं तब । उक्तं च त्वया ॥ ' उत्सीदेयुरिमे लोकाः न कुया कर्म चेदह मिति । अतः कथमिदम् ।। कृष्णः ॥ विप्रं भवति धर्मात्मा शश्वगति निगच्छति ॥ कौन्तेय प्रतिजानीहि न भे भक्तः प्रणश्यति ॥ ३१ ॥ क्षिमिति ॥ क्षिप्र शीनं धर्म आत्मा मनः यस्य सः धर्माऽऽत्मा भवति ॥ शश्वम् कवा शाश्वती तां शाश्वती शांति मोक्षसुखं निगच्छति प्राप्नोति ॥ मे भक्तः न प्रण. स्यति ॥ हे कौतय त्वं प्रतिजानीहि ॥ ३१ ॥ न दुगचारा लाकानामभ्यनुज्ञायते मया ॥ तस्य परिहरणाय सदाचारस्य त्यापनाच च किलावतीणोऽहं ॥ विपरित्यजति मोहात्स्वमाचारं ॥ वक्ष्यते च ॥ ५ गितु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ॥ मोहात्तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ॥ इति ॥ कचिदाचारस्य कर्तव्यतामङ्गीकृत्यापि कायक्लेशभयात् स्वाति तं ॥ वयत च ॥ ३ 'दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्यजेत् ॥ स त्या राजेसं त्याग न त्यागफलं लभेत् ॥' इति ॥ उभयेऽप्यासुरा इमे ॥ वक्ष्यते च ॥ ४ ' प्रवृत्ति च निवृत्तिं च जना न विदरासुराः॥ न शौचे नापि बाऽऽचारो न सत्य तषु विद्यते' ।। इति । आसुरस्वभावानां तु फलमधोगतिरेववस्वते १. का. २,१४. ३.१८.७. ३.१८.८.४.१६...

·नहोन्यायः (३१.) १.१ च॥ ' प्रति हामधा' इति ! २ 'निबधायाऽऽसुरीमते 'ति ॥ ३ 'पत. न्तिनरकेऽधवा विति च ॥ ईशमहानर्थाऽऽवहासरस्वभावनियतदुराचाराभ्य- नुमान कवार वस्तिरसनपूर्वक ४ अभयं सत्वसंशद्धि रित्यादिवश्यमाणगुण- प्रतिनियतदेवनभावप्रवर्तवार्थ प्रवृत्तेन मया क्रियत ॥ अाः कोतय त्वभिमान तत्वं ५ सम्यक् जानीहि ॥ मम भक्तः दुराचार वृद्धया नानर्थमाप्नोति ॥ किंतु भक्तेः तन्मूलभूतसमीचीनव्यवसायस्य च प्रभावादाचरणव धर्म निविचित्तो भवति ॥ तेन च नित्यां विषयस्पृहानिवृत्ति तथा च निसां विराध्याचारानवृत्ति नितरामाप्नोति ॥ तेन च धर्मशब्दोदिते भगवत निवासातमना भवति ॥ ततब नित्यां बुद्धर्भमवति निष्ठां तया च पुनरावृत्तिहिता भक्ति च निसंशयं विदांत ॥ सत्यमिदं ॥मा व मत्र शकिष्ठाः ॥ यदि विवरत्नत्र केऽपि कुत. तहि तान् प्रति तग्निरसनवणस्यक्तिभिः न में मका प्रयतीति शा५५ ॥ उभृत्य भुजे तत्रतत्र प्रतिक्षां च कुरु ॥ विधिनिषेधाततिन नित्यमकन मशरक्षणाय. स्वप्रतिक्षा त्वजता मया प्रतिक्षाते न कऽपि विश्वसंयुः अता विधिनिषधानुवर्ती पद्धस्त्वमेवात्र प्रतिवां कुरु ॥ परित्याग दुराचारस्थ मामा प्रवृत्तिः सत्या च तस्यां दुरासारस्य त्याग इत्यन्योन्याश्रय शेषापत्या दुराचार. उमान फेनाप्युपायन भक्तिमार्ग प्रवर्तयितव्यः ॥ प्रवर्तितश्च भाक्तमागे तला चिरणेव साचारा भगवदेकनिष्टो भूत्वा मुक्तो भवति ॥ नव नश्यति ॥ इद मनसिलत्यति ॥ 'साधु. रेव स मंतव्य' इति ॥ न पुनस्ता दुराचाराभ्यनु॥ ॥ किन नश्यति दुगचारो दुराचारेण ॥ कमिदं ॥ कृतार्थीकतु दुराचार भक्ति के प्रांत चत् मक्ते. महिमातं शृण ॥ किंबहुना ॥ न केवलं दुराचार एव मद्भक्ता न नचति ॥ किंतु भतिदुराचारोऽपि माणसंकटमापनाsपि स्वयमयोग्यरसमयमर्थभानोऽपि मूडोऽपि अशरणोऽपि नैव नश्यति ॥ किंतु भक्त प्रभावात् तार्थ एव भवति॥ १. १४. ११. २. १६. ५. ३. १६. १६. ४. १६. १. ५. प्रति जानिही इति पदो प्रत्येकं प्रथगाभिप्रायेण. ६. अंतणतिणिच ॥ ७. इद सकांपेन भगवता कृतमुत्तराथस्य योजनांवर ·१ सदर्पणश्रीमद्भगवहीतायां यथा अजामिल प्रहलादः धुवः गजेंद्रः भगीरथांवरीवद्रोपदीमभृतयोऽन्येऽषिः ॥ अत एव खलूच्यते ॥ 'न वासुदेवभकानामशुभं विद्यते कचिदिति । तात्यो हि भमहिमा || सम्यमिदं जानीहि ॥ भकानामपि भोगैकनाश्यपारग्धकर्मफलानु. भवरूपो नाशोऽस्त्येव ॥ अनो न नश्यतीत्यनुक्त्वा न प्रणश्यतीत्युक्तम् ॥ ३१ ॥ अर्जुनः ॥ आचारतो हीना अपि भक्तिमंतश्चेत् तत्प्रभावादचिरेण धर्मा. स्माना भूत्वा मोक्षमाप्नुवंतीत्युक्तं ।। वर्णतो गुणतश्च हीना भक्तिमंतश्रेत् का गति भवति तेषाम् ॥ कृष्णः ॥ मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपिस्युः पापयोनयः ।। स्त्रियो वैश्यास्तथा शद्राः तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ३२ ॥ किन बह्मणा: पुण्याः भक्ता राजर्षयस्तथा ॥ ३९॥ ॥ मां हीति ॥ हे पार्थ पापा योनिः येषां ते पापेन योनिः येषां ते वा पापयो नयः या. जिप ये श्या. तथा ये शूद्रा मा न्यपात्रिय स्यु. स्थिताः तेऽपि परी गति याति ॥ हि प्रतिद्धम् ॥ पु०५ एका अतीति पुण्याः पुण्यवत: ब्राह्मणाः तथा भक्ताः राजान. ऋषय इव राजर्षय किपुनः ॥ १२ ॥ ये पापन चंडालता प्राप्ताः पापा हि योनिस्तेषां पापहेतुकत्वात् पापसाध. मत्वात् पापबहुलत्वाच ॥ तेऽपि मा भयाऽऽश्रित्य यदि वर्तेरन् तर्हि पर गति ५प्राप्नुवति ॥ स्त्रियः गुणतो वेदाध्ययनादिविरहाच निकष्टाः ॥ शुद्राः धर्णतो बेदा- ध्ययनादिविरहाब ingli: ॥ श्या पदमारता साधनविरहान्निधाः ॥ १. पापेन योनिषषां पापा योनिषा वा पापयोनयः ।। २. अन किरातहूगांधूपुलिंदपुल्कमा भाभीरकंका यवनाः सशादयः ॥ येऽन्ये च पापा यकृपाश्रयाश्रयात शुध्यति तस्मै प्रभविष्णवे नमः ॥ इति भाग. २. १. इलोका । 'न शहा भगवद्भक्ताः वित्रा भागवतास्स्मृताः ॥ सर्ववर्णेषु ते माये मभक्काः जनार्दने' ॥ इति स्लोकः ॥ “कुल तरु' इति गाधा च इखेतत्त्रय भइसमयम् ।

·[11 नवओपाय: तेसवेपि भक्त्या मां आश्रित्य यदि धर्तेरन् तर्हि मोक्ष प्राप्नुवति ॥ प्रसिवायमर्थः पुराणादौ । सतिवं इत उत्तमाः प्राह्मणा राजर्षयश्च भक्तिमतत् ते परां गति प्राप्नुवंतीनि किं पुनवाच्यं ॥ तेतु पुण्यवंतः पुण्या हि योनिस्तषां ॥ पुण्यहतु- कत्वात् पुण्यसाधनत्वात् पुण्यबहुलत्वाच ॥ त्वंतु पुण्यो राजर्षिरसि ॥ मनपस्या पर गान प्राप्स्यसीति किंवाच्यं । पुमांसः पापन स्त्रियो भवति ॥ ब्राह्मणादयश्च शद्वादयो भवति ॥ पापन स्त्रीत्वं शूदत्वं वैश्यत्वं च प्राप्ता ये तेऽपि भगवंतं माम. नयमावेनाऽश्रित्य मोसमाप्नुवन्ति ॥ तथा वैश्याः शूद्राश्च । पुण्येन ब्राह्मणा राजर्षय भवंति ॥ पुण्येन ब्राह्मणत्व राजर्षित्वं च प्राप्ता ये ते भगवंतं अनन्यभाषेनाऽऽश्रित्य मोक्षमाप्नुवंतीति किं वाच्यं ॥ इत्यप्यवधारय अत एव पापोनयः स्त्रिया वैश्याः शूदा इति पुण्या ब्राह्मणा राजर्षय इति चोक्त ॥ पुण्या इत्यस्य पुण्यहेतुकेोत्तमजन्मवतं इत्यर्थः ॥ पापयोनय इत्यस्य प्रनिनिदेशान ॥ सनिचवं स्वभावादव याः स्त्रियो यच पश्या शुद्राः ब्राह्मणाः राजर्षयश्च ते भगवदाश्रयण पगं गति आप्नुवंतीनि किंवाच्यं ॥ बंतु स्वभावाद्राजर्षिरसि ॥ अतो नियनं मामाश्रित्य मुक्की भविष्यसि ॥ अतो भक्तरेताहशमहामाहिमवत्वात् 'ये भजंति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यह'मिति प्रशंसा कता ॥ ३२॥॥ -- भर्जुनः ॥ अस्त्वेवं ॥ मया कि कार्यमिदानीं ॥ आशापय ॥ कुष्णः ॥ अनित्यममुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व मां ॥ ३३ ॥ भनित्यमिति ॥ न नित्यः अनित्यः तं न विद्यते सुखं यस्मिन् सः असुखः तं इमं डोकं देहं प्राप्य स्थित: त्वं मां भजस्व ।। ३३ ॥ १.बै॥ पुण्याः ब्राह्मणा इति बत् पुमांस इत्यनुवत्या स्त्रीणां पुण्य सवनेणापि न पुंस्त्वप्राप्तिरित्यु कं भवति ॥ विस्तरस्तु तात्पर्यनिर्णयादिषु द्रष्टव्यः ·बलु मानुषों ग सदर्पणनामगणद्वीतीयो मद्भजनानुकला न लेभो मातुषो देहः खलु स्वा मां भजस्व ।। श्वः परः १ स्वत्विति कालविलंब मारथाः देहः ॥ ‘दुर्लभी मानुषा ?गे दाहनां क्षणभंगुरः ॥ इत्युक्तेः ॥ सुखानुभवानुहार मानन देहेन सुखमनु गेत य कुतस्त्वद्भजनावकाशः इति चेत् विवश ॥ नहा स्मिन् देहे सुख ॥ १ विहाय मद्भजनमन्यत्सुखं नैवास्ति ॥ सुखप्रतीतिस्तु भ्रांतिः । उक्तं च ' दुःख च सुखमानिन ' इति ॥ अतोऽनित्यमसुख इमें देहं प्राप्य खितस्व मां भजस्व ॥ ३३॥ . १. अत्र वेदनलू प्राय नूरु ' इति गाधा ॥ · पुंसो वर्षशत त्यावुः तदधं चाऽजितात्मनः । निष्फल पदमो रात्रयां शेनेऽधप्रापिनस्तमः ॥ मुग्धस्य बाल्यकामारीः क्रीडतो याति विंशतिः । जरया प्रस्तदेहस्य यान्यकल्पस्य विशात ॥ दूरापूग्ण कामेन मोहेन च वलीयसा ॥ शेषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तम्यापयाति हि' ॥ इति भाग, ७. ६. श्लोकाः ॥ नॉनायोनिसहस्राणि रष्टा चैव ततो मया ॥ आहाग वावधा भक्ताः पाताश्च विविधाः स्तनाः ॥ जन्मभूमिहि सर्वाभः श्मशानमपि मे पुरा ॥ चतुरशीतिलक्षेषु गानभेदषु चाभवं ॥ जातश्चास्मि मृतश्चास्मि संसार्य स्मि पुनःपुनः ॥ जन्म मृत्यू पुनर्जन्म पुनर्मृत्यु पुनर्जनिः ॥ गर्भवासे महदुःख मोहो दुःखं च जन्मसु ॥ बाल्ये दु खां तथा शोकः पारवश्यं च मूढता ॥ हिताकरणमालस्यं अहिताचरणं तथा ॥ यौवने विषयासाक्तिः तापत्रयानपीडितः । चिता रोगश्च वाक्ये मरणे तु महद्भयं ॥ आशया चाभिमानेन कॉमक्रोधादि- संकठे ॥ अत्युत्कटे महद्दःखमस्वतत्रश्च दु:खित: ॥ दुःखबीजमिदं जन्म दुखरूप च दुस्सह ॥ निवृतिधर्मो नोपात्तो न योगज्ञानसाधनं ॥ अहो दु खोदधौ मनो न पश्यामि प्रतिक्रियां ॥ विगज्ञान धिगज्ञानं विकामक्रोधसकटं ॥ संसारशृंखल धिग्धिक आचार्यात् ज्ञानमाप्नुयां ॥ पुरा परजनस्यार्थे कृतं कर्म शुभाशुभ ।' एकाकी तेन दह्यामि गतान्त फलभागिमः ।। नास्तिक्येन भयं त्यक्त्वा पापा- न्यकरवं पुरा ।। मुंज मिन फलं वद्य भविष्याभ्यारितकस्त्वितः ।। इति गर्भोषनिषत् ।। । 'वाडिनेन् इति गाधा च इत्येत सर्वमनुसंधेयं ॥

·[३७.) नबमोऽध्याय: मामिलव भजनमकार उक्तः ॥ महास्मानस्तु मां पार्थत्युक्तानां महात्मनां भजन- प्रकारः खलु सः । मद्योग्यताऽनुगुणं भजनप्रकार प्रहि ।। कृष्णः ॥ मन्मना भव मद्भक्तो मयाजी मां नमस्कुरु ॥ मामवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ।। १४ ।। मन्मना इति॥ त्वं अहं परं अयनं आश्रयः यस्य स: मत्परायण: सन् मयि मनः यस्य सः मन्मनाः भव॥ मम भक्तः मद्भक्तः भव॥ मां यजतीति मद्याजी भव।। मां नम. स्कुरु ॥ एवं आत्मानं युक्त्वा योजयित्वा स्थित सन् मामव एष्यसि प्राप्स्यनि ॥ मां एध्यस्येव ॥ ३४ ॥ चंचलं मनो १ मयि योजय । तेन मद्याजी भविष्यसि ॥ मदर्थ कर्तव्यानि कर्माणि कुरु ।। तेन च शुद्ध मनो मथि सकं भवति ॥ मयि सकमना भव ॥ तन च माहात्म्यमानपूर्वकसुदृढस्नेहरूपभक्तिमान् भव ॥ म ये संभावित सकल. दोषनिहरणाय मां नमस्कह ॥ मामेव परममाश्रयं मत्वा मयि मनो योजयित्वा स्थितस्त्वं मामवैष्यति ॥ मत्प्राप्तिरूपां मुक्ति प्राप्स्यसि ॥ मामेष्यस्येव ॥ नात्र संशयः कार्यः ॥ वक्ष्यते च ॥ २ 'मय्येव मन आबस्व मयि बुद्धि निवेशय।। निव- सिष्यति ममेव अत उ न संशयः' ॥ इति ॥ तल दाताग गागवा राशिं परमं पुमांसं मामनन्या भक्त्याऽऽध्य कर्मयोगादिमित्वं परां गति माग्नु हीत्युपदिष्टमाप्तेन मया ॥ अवधारय ।। धारयमनली दम् ॥ ३४ ।। इति श्रीमद्भगवद्रीनासूरनिरसु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्र कृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराजगुह्य पोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ हनीत्यादि पूर्ववत् । राजविद्याराजगुह्यरूपस्यार्थस्य योगः संबंधी यस्मिन् सः राजविद्याराजगुह्ययोगः इति नाम प्रसिद्धः नवमोऽध्यायः इति संपूर्णः ।। इति श्रीमद्भगवदीतोपन्या सदगलमगा वा विरचित राजविद्या राजगुह्ययोगाध्यायार्थ प्रदर्शको नवमः प्रतिबिंबः।। ॥ १. अत्र मयीत्यस्य रामानुजभाष्योक्तानि सप्तदश विशेषगान्यनुसंवेयानि ॥ २. १२, ८. .

·॥ श्रीगुरुभ्योनमः॥ अथ दशमोऽध्यायः ॥ संजयः ॥ पार्थमन संगतस्य मोहस्य सावशेषतां मत्वा तच्छेषनिरसनार्थ मोऽपि पार्थव्याजेन मंदानुजिघृक्षया सप्तमे 'रसोऽहमपिस्वत्यादिना नव मे च 'अहं क्रतु'रित्यादिना संग्रहणाता भगवतो विभूतीविस्तरेण वक्ष्यन् भगवान पार्थ- सारथिरर्जुनस्य वक्ष्यमाणार्थशुश्रूषोत्पादनाय स्ववचनप्रशंसापूर्वकं तं प्रोत्सा- यन्नभिमुखीकरोति ॥ श्रीभगवानुवाच- कृष्णः ॥ भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वच ॥ यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्पया॥ भूय इति ॥ महांती बाहू यस्य सः महावाहुः हे महाबाहो पार्थ अहं प्रीयमाणाय प्रीति कुर्वते ते तुभ्यं हिये काम्या हितकाम्या तमा पत् वसमि तत् परन मे बच भूयएन पुनरपि शृगु ॥१॥ १ ॥ हे महाबाहो पार्थ भूयोऽपि किंचिद्वक्ष्यामि ॥ भक्तिज्ञानोत्पत्तितवृद्धिरूपहित. करणेच्छया वक्ष्यामि ॥ नतु प्रयोजनेच्छया । न ते जामितादोषः ॥ श्रुत्वा श्रुत्वा परमानंद खल्वनुभवसि त्वं ॥ तादृशाय तुभ्यमहं वक्ष्यामि ॥ यदि मनागरुचिस्सूचिता स्यात् तर्हि पूर्वमेव समापितस्यादुपदेशः यस वक्ष्यामि तदवश्यज्ञातव्यध्यात . न्यमदीयविभूतिरूपप्रतिपादनपरत्वात्पर्य । संपत्य च ॥ तादृशं मे तवचन १. परा मा संपत् येन तत् परम ॥

·दशमोऽध्यायः .. णु परमेणादरेण ॥ महाबाहुवातुमार थातुमतिशतस्य तपम: संतमेाहापनादनमलायमभूत् ॥ मयारूलु महता प्रयानेन तदपनोदाय प्रदार्यते महानयं पंथाः ॥ किमहो । आश्चर्यमेतत् ॥ सर्वथानुप्रायोऽसि ॥१॥ अर्जुनः ॥ उपदिष्टासह याऽनेके ऽर्थाः परमया कृपया । विदिताश्च मया ॥ यदि किंचिद वशिष्यते ॥ तर्हि तदन्यतः श्रोष्यामि ॥ कुतस्त्वयैव धाच्यं ॥ कृपणः ॥ न मे विदुरमुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ॥ अहमादिहिं देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ २ ॥ नति ॥ सुरणां रा सुरणा में म प्रबं व न दिदुः जानति ॥ महांतश्च ते ऋषयश्च महर्पय. न विद ॥ ह सर्वश. ६षां देवानां म्हर्षीणां च आदिः॥हि प्रसिद्धम् ॥ १॥ मे मम महिमानं मे मम सकाशाजगढस्पत्ति मायांगमकृष्णादिरूपेणोत्पत्ति. मितरविलक्षणां प्रकर्षेण विविधरूपेण भवन नानाविभूतिमिस्तत्र तत्राऽऽविभावन जानंति सुरगणाः महर्षयश्च सर्वे सर्वैः प्रकारैः ॥ जानंतोऽपि केचित्कैश्चिदेव प्रकारैर्जानंति ॥ न सर्वैः प्रकारैः कोऽपि जानाति ॥ अतो मयैव वाच्यो मन्महिमा। देवा महर्षयश्च ज्ञानाधिका जानीयुरेव हि ते प्रभवं । अतो न विदुरिति कथ- मुच्यते इति चेत् सर्वेषां देवानां महर्षीणां च उत्पादकत्वबुद्धिज्ञानशक्त्यादि- प्रवर्तकत्वादिभिस्सर्वैः प्रकारैरहमादिभूदः कारणभूतो वर्ते ॥ अतो न विदुस्ते ॥ मत्त उत्पन्ना महत्तमदधीनपरिभितशानास्ते कथमनादेर्ममोत्पर्सि अवाड्मनसगो. चगपरिमितमानशक्त्यादिमहामहिमवता मम महिमानं च जानतु ॥ भतो इन विदुः ॥ अतो अहमेव वक्ष्यामि ॥ शृण तनवधानेन ॥२॥ अर्जुनः ॥ कोऽसौ देवदेवर्पिभिरविदितो महिमा तव ॥ कुतरत्वां सर्वपि न १. अत्र, शिष्यहितकरणेच्छया गुरुणा भूयोभूयो वक्तव्य ॥ सत्यां शुश्रषायां तो बुध्या वक्तव्यं ॥ शिष्येण श्वसन्तोषः सूचनीयः।। इति गुरुशिष्यधर्मस्सूच्यते।। २. अत्र, 'यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह' ॥ इति श्रु (ते. २. ४.) तिः ॥ ' ब्रह्मादयः सुरगणा मुययोऽथ सिद्धाः सत्वैकतानमतयो वचसा प्रवाहैः ॥ नान्तं परस्य परतोऽप्य धुनाऽपि यान्ति किं तो?मर्हति स मे हरिरुप्रजातेः' । हत्या- दयो भागवत(७. ९.) श्लोकाश्चानुसंधेयाः ॥ .

·दर्पणश्रीमद्भगवद्गीताव १३.] जानेति । दुताविषयकामस्य बालश्यं । न विदुसयां गणा महर्षयः ॥ छिमेव चांथ । अब यसवदीयः प्रभावः ॥ अतो मास्तु भूयोऽ. प्युपदेशः ॥ अलमैतावतः परिझानेन ॥ किं फलं देघाचित्यमहामहिमवतो महतो देवस्य तब माहात्म्यपरिक्षानेन । कृष्णः ॥ यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरं ॥ असंमूढस्स समर्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३ ॥ य इति ॥ यः मां न जायत इत्यज तं न विद्यते अादि यस्य सः अनादि: तं हां चासौ ईश्वर व महेश्वर लं.कानां महेश्वरः लोक म्हेश्वर तं च वत्ति । सः मत्येषु मनुष्येषु मध्ये न संमूढः ॐ मूढः सन् स.वाणि च तानि पापानि च सर्वपापानि ते: प्र सम्यक् निःशेषं मुन्यते मुक्तो भवति ॥ ३ ॥ यः मां १ अनादि आदिः कारणं तद्रहितं अत एव जन्मरहितं २ सर्वचष्टकं सर्वेषामादिभूतं । सर्वचेष्टकस्य मुख्यवायोरप्यादि कारं अन पव सर्वलोकाना मीश्वरा ये ब्रह्मादयस्तेषामपीश्वरं च उक्तवस्यमाणमहामहिमवंतं च जानाति स कचिदपि विषये संशयविपर्यवरहितः सन् मद्विषयव्यवसायात्मकमानेन साक्षा- स्कारेण च सर्वेभ्यः पापभ्या निरवशेष मुक्तो भवति । स्वज्ञानेन मोक्षप्रदत्वरूपो महनसौ मे महिमा ॥ मद्विषयकज्ञानस्य पापनिवृत्तिरूपमहाफलकत्वेन दौलभ्यं ॥ अत एव कश्चिदेव महानुभावो जानाति मां न सर्वे ॥ उक्तं च मया ॥ 'आश्चर्य. बत्पश्यति कश्चिदेन 'मिति ॥ ‘आश्चर्यों ज्ञाता कुशलानुशिष्ट ' इति श्रुतिश्च ॥ भक्तिवानोत्पत्तितद्विवृद्धि प्रतिबंधकसकलपापमोचकत्वान्मद्विषयकवानस्य वक्ष्य- १. न विद्यते आदिर्यस्य तं ॥ २. दै ॥ अनश्चासावादिश्च तं ॥ ३. द्वै ॥ अनस्य वायोः आदि ॥ ४. वि ॥ सजातीयविजातीयैरेकीकृत्य मोहः तद्रहितस्सन् यो मां सजातीयविजातीयस्वे. तरसकलवस्तुव्यावृत्तं जानाति ॥ अनमित्यनेन जडात्तत्संमृटबत्धचेतनाच व्यावृत्तिः ॥ अनादिमज- मिति मुक्तात् ॥ अनादित्वमजत्वेऽन्वेति ॥ मुकस्य अजत्वमादिमत् ॥ सर्वलोकमहेश्वरमिति नित्य- मुकात् ॥

·दशमोऽध्यायः २.९ माणार्यश्रवणेन संपाय तशाने त्वया । अतो वक्ष्यामि ॥ शृणु तदादरेण ३ ॥३॥ अर्जुनः ॥ सर्वैः प्रकारै दिशानं मोक्षाय भवतीत्युक्तं । तच प्रकाराः उत्पाद. कत्वबुद्धिशानादिप्रवर्तकत्व प्रभृतयः ॥ तत्र उत्पादकत्वं प्रागुतं श्रुतं च मयं ॥ बुख धाविप्रवर्तकत्वं ब्रहि ।। बुत्भ्यादीनां केषां भावानां प्रवर्तकोऽसि ॥ कृष्णः ॥ बुद्धिर्शनसंमोहः क्षमा सत्यं दमश्शमः ॥ सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ ४ ॥ अहिंसा समता तुष्टिः तपो दानं यशोऽयशः ॥ भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥५॥ .. बुद्धिरिनि ॥ बुधिः ज्ञानं न संमोह: संमोह : क्षमा सन्यं दमः बाह्यन्द्रियनि- ग्रह: शमः अंतरिद्रियनिग्रहः सुखं दु ख * व उत्पत्ति: भावः सत्ता भव जन्मः न भाव: अभावः मरणं भव. मनोविकाम: अमावः मनसोऽवसाद: भय च न भयं अमयं. चैव न हिंसा अहिंसा तथा समस्य भावः समता तुष्टिः अलं बुद्धिः तयः दानं यश न यशः अयश. पृथक् भिन्नभिन्ना विधा प्रकारः येषां ते पृथग्विधाः एते भावा पदार्थाः भूतानां प्राणिनां मत्त एव मम मकाशादेव भवति ॥ ४ ॥५॥ सर्वेषां प्राणिनां बुद्धिज्ञानादयः २ अबुध्यज्ञानादयश्च धर्मा नानाविधा ३ लो. कप्रसिद्धाः ॥ सर्वेऽपि मत्त एव भवंति नान्यस्मात् ॥ अतोऽहं लोकमहेश्वरः । अयमेव बुत्ध्यादि प्रवर्तकत्वरूपा महिमा ॥ प्रकारेणानन मां ज्ञात्वा य भजति तेषां बुध्यादयो भवंति ॥ न भजति य तेषां अबुध्यादयो भवंति ॥ अतोऽहं बुध्यादि लन्धये भजनीयः४ ॥ ४ ॥५॥ १. द्वै ॥ अत्र श्लोकबेन पार्थस्य शुश्रूषोत्पादनं माहात्म्योक्तिस्तृतीये ॥ अ ॥ वि ॥ श्लोक- त्रयेण पार्थस्य शुश्रयोत्पादन माहात्म्योक्तिश्चतुर्थे ॥ २. च शब्देन गृहीताः ॥ चकारोन्य उक्तसमुच्चये ॥ ३. एवकाराथोऽयं ॥ ४. द्वै ॥ भवः जन्म ॥ भाव: सत्ता । अ ॥ अभावः मरण ॥ वि ॥ भवः अनुकूलानुभवहेतुको मनसो हर्षः ॥ अभावः प्रतिकूलानुभवहेतुको मनसोऽवसादः ॥ -- ·[६] ॥ ११. सपणश्रीमद्भगवद्गीताया मर्जुनः । भृगुमर , दय ऋषयः स्वायंभुषादयो मे प्राणिनामुत्पत्ति- स्थित्योः कागेऽभिधीयन नत्र तत्र पुगणादिषु ॥ ब्रह्मा च स प्रथित. उक्तं च त्वया ॥ ५ ' अ६८.५ भक्त या सर्वाः प्रभवत्यहागमे ॥ ध्यागमे प्रलीयते तत्रैवाव्यक्तसंझके । भूतग्रा स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ॥ राश्यागमेश्वशः पार्थ प्रभवत्वहगगमे' ॥ इति ॥ सातचैवं कथं भूतानां भवो जन्म भावः सत्ता च मत्त एवेत्युच्यते ॥ कृष्णः ॥ महर्षयरसप्त पूर्वं चत्वारो सनवस्तथा ।। मद्भाचा मानसा जाताः येषां लोक इमा:प्रजाः ॥६॥ महर्षय इति ॥ लोक इमा: 1. I मनस इमे मानसाः जाता: पूर्वे सप्त महान्तश्च ते ऋषयश्च महर्षय तथा चन्बार. मनाः मत् मत्त: भाबः जन्म येषां मम भावः यानं येषा मम भाव इव भावः सकल्प: यंपांवा मद्भावः॥६॥ मरीच्यादयः पूर्वमन्वंतरस्थाः सप्त महर्षयः ॥ 'मरीचिरत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यः पुलहः ऋतु. ॥ वसिष्ठश्च महातजाः पूर्व सप्तर्षयः स्मृता.' ॥ इत्युक्तेः ॥ भृग्वादय- स्सर्गादिकालोत्पन्नाः सप्त महर्षयः ॥ भगुं मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलह क्रतुं ॥ वसिष्ठं च महातजास्सोऽसृजन्मनसा सुतान् ॥ सप्त ब्रह्माण इत्येते पुगणे निश्वयं गताः' ॥ इत्युक्तं ॥ इति वा ॥ तथा चत्वारो मनवः स्वायंभुवस्वारोचिषरैवतोत्त. मनामानः ॥ ब्रह्मसावर्णिरुद्रसावर्णिधर्मसावर्णिदक्षसावर्णिनामानो वा ॥ सप्त महर्षयः तेभ्य. पूर्वे चत्वारः सनकसनदनसनातनसनत्कुमाराः ॥ तथा स्वायंभु- वाद्याश्चतुर्दश मनवः ॥ इति वा ॥ वै सप्त महर्षयः॥ तथा चत्वारः ब्राह्मणक्षत्रियः वैश्यशूद्रभेदेन चतुर्विधाः मनवः ज्ञानाधिका देवाः ॥ इति वा ॥ ' मनवो बोध- वैशेष्यात् देवा ब्रह्मादयः स्मृताः ॥ विप्रादिवर्णभेदेन चत्वारी वहवोऽपि ते ' ॥ इत्युक्तः ॥ 'विष्णाब्राह्मणजातिस्सन् जल्बे ब्रह्मा चतुर्मुख. ॥ वायुः सदाशिवोऽनंतो गरुडः शक्र एव च ॥ कामश्च वरुणश्चैव सूर्यलोमौ यमस्तथा ॥ एवमायाः क्षत्रि यास्तु देवा ब्रह्मविनिर्मिनाः ॥ विवस्वदिंद्रवरुणविष्णुभ्योऽन्येऽदितः सुताः ॥ - १. ८. १८. १९, ·[..) दशमोऽध्यायः मद्रादन्य तथा दाबायोरेन्ये च वायवः ॥ अग्नेरन्ये च वसवो वैश्या इत्येष कीर्तिताः ॥ अश्विनौ पृथिवी चैव कालो मृत्यव एव च ॥ शद्रदेवास्समुदिताः देववर्ण इति स्मृतः ॥ इत्युक्तेश्च ॥ ते मानसाः ब्रह्मणो मनसस्सकाधादुत्पन्ना मानसपुत्रत्वेन जाताः मानसेन आ प्रथमं जाता इत्यकं पदं वा । तथापि मद्भावा मत्तः भावो जन्म येषां ते तादृशाः ॥ ब्रह्मांतर्यामिगो ब्रह्मनाम्नो मत एवात्पन्नाः॥ ब्रह्मा तु १निमित्तमात्रं ॥ नष्पत्वेन पालकत्वेन च प्रथितानां ऋष्यादीनां ब्रह्मणश्व मत्त उत्पन्नत्वेन मम मूलकारणत्वात् मत्तो जन्म सत्तेति च युज्यते ॥ मयि २ भावो भावना येषां ते मद्भावाःमयानलब्धविभवाः ॥ मत्तं लब्धविमवैरत कृतमत्कृत- मेव ॥ अत उक्तं युक्तं मम ३ भावः संकल्पः स एव येषां त मद्भावाः मत्संकल्पा- नुविधायिनः ॥ मत्संकल्पामुसारण कृतं मत्कृतमेव ॥ अत उक्तं युक्तं ॥ लोके दृश्यमानाः इमाः सर्वाः प्रजाः एषां संतानभूताः पुत्रौत्रादिरूपः शिष्यप्रशिष्या दिरूपाः ॥ द्विविधा हि वंशः ॥ विद्यया जन्नना व ॥ तत्तः सृटानां पालितानां च सृष्टिपालनमूल कारणभूतत्वान्मम मत्त एव भावा भवतीति युक्तमेव ॥ ६ ॥ अर्जुनः ॥ स्वज्ञानेन मोक्षप्रदत्वप्रभृतिमाहात्म्यान्युकानि किं तदक्षानने प्रयोजनं माहात्म्य ज्ञानस्य पापनिवृत्तिः फलमित्युक्तमिति चन तया किं भवति तहि ॥ कुष्णः ॥ एतां विभूति योगं च मम यो वेत्ति तत्वतः॥ सोऽबिर्कपन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ ७ ॥ एनामिति ॥ मम एतां विभूति विशिवभवनं ऐश्वर्य वा यांग सामध्ये च वः तत्वतः बेत्ति सः न विद्यते विसः यस्य स अविका तेन योगन युध्यते ॥ अन शयः न विद्यते॥७॥ मम एतां विभूति उकवस्यमाणरूपेण विविधभवनं प्रमावं वा 64स्य १. दै।। अत्र, निमितमात्रमीशस्व विश्वसर्गनिरोधयोः ॥ हिरण्यगर्भः सर्वश्व कालाव्यापिन. स्तने' मान १०.७१.८. त्यादि अनुसंवेयं ॥ २. अ॥३. वि ।।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [८.१ मदायत्तस्वरूपोत्पत्तिस्थितिप्रवृत्तित्वरुपमहेश्वर्य वा योगं सामातिशयं कल्याण- गुणसंबंधं वा एतदुभयं यः यथावजानाति तस्य तेन ज्ञानेन । अचंचलः २ ध्यान- योगः ३ अपरोक्षकानयोगः ४ भक्तियांगो वा भवति ॥ अत्र संशयं मा कुरु ॥ माहात्म्यहानफलं योगसिद्धिः । माहात्म्यशानेन पापनिवृत्तिस्तया योगसिद्धिः॥ अतो ज्ञातव्यं माहात्म्यं मम ॥ ७ ॥ अर्जुनः ॥ माहात्म्यक्षानेन योगसिद्धिरित्युक्तं ।। तत्कथम् ॥ .. कृष्णः ॥ अहं सर्वस्य प्रभवः पत्तः सर्व प्रवर्तते ॥ इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ ८॥ अहमिति।। अहं सर्वस्य प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः सर्व जगत् मतः प्रवर्तते मत्वा ज्ञात्वा बुवा: मदीयमाहात्म्यज्ञानवन्तः संत; भावेन भक्कया समन्विताः सहिताः संतः मां भजते ॥ ८ ॥ इति सर्वस्य जगतः अहमुत्पादकः ॥ मत्तः स्थितिनाशादि बुद्धिज्ञानादि वा सर्व जायते ॥ सर्व जगत् चेष्टा वा इति मदीय वर हाते ताशमानवतां मयि भक्ति- भवति ॥ तत्पूर्वकं मां ध्यायति ॥ मदाय वर्षे जाते मी याथात्म्यज्ञानामिनिवेशो भवति ॥ तद्य काश्च मां सवंत ॥ तेन च मत्प्रसादादपरोक्षसानलामा भवति ॥ महायश्वर्याने मत्तानीछा भयाने ॥ व प्रतिा मां पाई या मामा- राधयति ॥८॥ अर्जुनः ॥ माहात्म्यक्षान जन्यप्रीतिपूर्वकमजनप्रकार ब्रहि । उक्तप्रकारेण भज. मानाः कीडशाः स्युः ॥ कुष्णः॥ मचिना मदतमागावापान. परस्परं ।। कथयन्तश्व मां नित्यं तु यति च रमति च ॥ १॥ १. अपिकंप्येनेति गाठे चलयिनुमशक्य ॥२.द्वै।। ३. अ॥४. वि।

·[१०.११] दशमोऽध्यायः । ११३ कृष्णः- मच्चित्ता मद्तप्राणा वाधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुम्यन्ति च रमन्ति च ॥ १०॥ एवं भजमानाः मञ्चित्ताः स्युः । मद्गत १ चक्षुरादीन्द्रियाश्च स्युः । एषां चक्षुरादी. न्द्रियाणि मदितरविषये न प्रवर्तरन् । मद्विषयक २ चटावन्तश्च स्युः । मद्गत ३ जी- वना वा । मगजननिमित्तजीवनाः । एषां जीवनस्य मद्भजनमन्तरेण नान्यत् प्रयोजनम् । परस्परं अज्ञातान् मद्विपयानान् बोधेयुः । ज्ञातानर्थान् तदनुभव- जनितानन्दातिशयेन पुनः परस्परं कथयेयुः । न ‘स कथं सा कथमित्यादि निर- र्थक वचः संलपेयुः । एते अनेन भजनेन सुख ४ मनुभवन्ति । तेन व अन्यत्र अलंगुद्धियुक्ताश्च भवन्ति । भजनप्रकारोऽयम् । ईदृशाः स्युभजमानाः ॥ १० ॥ अर्जुनः प्रकारणानेन भजमानानांकि फलं भवति । किं त्वं तेषां करोषि । कृष्ण:- तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोग तं येन मामुपयान्ति ते ॥ ११ ॥ ये एवं अभ्यासात् सदा मयि निविष्टमनसो मया नित्ययोग ५ कांक्षमाणाः प्रीति पूर्वकं ६ मां भजन्ति । कीर्तिप्रतिष्ठाद्रव्यलाभाद्यनपेक्ष्य केवलया प्रीत्या मां भजन्ते । तेषां ज्ञानयोगमहं ददामि । ७ 'यमवर वृणुत तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्' इति श्रुतिः । ते च शानयोगेन मां प्राप्नुवन्ति । ये एवं १ प्राणा इन्द्रियाणि । २ प्राणाश्चेष्टाः । ३ प्राणो जीवनेन । ४ वक्तारस्तुष्य- न्ति । श्रोतारो रमन्ति । रा । वक्तृणां विवक्षितभगवद्विषयकानेकार्थस्फुरण- जनितानन्दातिशयेन अन्यत्र स्पृहाभावः । शं रा । श्रोतॄणां श्रूयमाणार्थमात्रवेद- नात् तादात्विकानन्दानुभवमात्रम् । इति भावः । ५रा । ६म । शं । भजनं द्विविधम् । काम्यमकाम्यं च । तत्र काम्यभजनव्या- वृत्तये प्रीतिपूर्वकामित्यस्य भजतामित्यनेनैव अन्वया युक्त इति भावः । ७ शं । रा । प्रीतिपूर्वकमेव हि मजनम् । अग्रीतिपूर्वकत्वे भजनत्वस्यैषाभावात् प्रीतिपूर्वकमित्यस्य ददामीत्य नेनान्वयो युक्त इति भावः । Pages from 113 to 206 Printed at the SRINIVASA PRESS, Tiruvadi. 15G ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१२] भजन्ति तेभ्योऽहं बुद्धियोग प्रीतिपूर्वकं ददामि । ते तु भक्ताः । अतीव मे प्रियाः। वक्ष्यते च यो मद्भक्तः स मे प्रियः । भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ।' इत्यादि प्रिये. भ्यो दीयमानं प्रीत्या खलु दीयते । भजनामेवमिदं फलम् । तेभ्यां मया मत्प्राप्ति- साधनभूतो शानयोगों दीयते ॥ ११ ॥ अर्जुन ददामि बुद्धियोगं भजताम् । तेन ते मामुपयान्तीत्युक्तम् । अज्ञानजतमःप्रतिव- न्धात् कथं त्वत्प्राप्तिः ? सत्यामपि कारणसामग्यां प्रतिवन्धकवशादुपरुध्यते हि कार्योत्पत्तिः । .4 कृष्णः- तेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदोन भास्वता ॥ १२ ॥ लन्धबुद्धियोगानां यदि प्रतिवन्धक अज्ञानजं तमः स्यात् , तर्हि तदुपरुन्ध्यादेव मत्प्राप्तिम् । न च तदस्ति । अतो मत्प्राप्तिनिश्चिता । कः फेम तन्नाशयतीति चत् अहमेव तेन शुद्धियोगेन तन्नाशयामि । लब्धगुद्धियोगानां तेषां १ अनुग्रहा- ५ अज्ञानजं तमा नाशयामि । तमा मिथ्याशानरूपम् । तच्च २ अज्ञानाजायते । अशानं वर्धयति च । तमो भगवादतराविषयप्रावण्यरूपम् । तच्च ३ ज्ञानविरोधि । माबीन कुकर्मवशाजातम् । तदह ज्ञानरूपदपिन नाशयामि । तस्य च विलक्षणं मे । तमस्तु मनासि । त्वं तु कुण्ठादिषु । कथं त्वं तमा दीपेन नाशय. लि । यत्र तमः तत्र स्थिती हि दीपः तन्नाशयेदिति चेदहं प्राणिनां हदि स्थितः सन् ४ तत्तत्प्राणिहृदयसङ्गतं तमो विलक्षणप्रभावता ज्ञानदीपेन नाशयामि । गह- तनुद्धियोगेन दीपेन तमस इव प्रतिबन्धकस्याशानजतमसा नाशानिनिराधेव मत्मा- विस्तन तेषाम् । मन्माहात्म्यश्रवणजनितया प्रीत्या मां भजमानानां मत्प्रातिसा. १ सुखप्रापणमनुग्रहः । २ अज्ञानाजायत, अज्ञानं जनयति चत्य ज्ञानजम् । ३ न ज्ञानं अज्ञानं शानविरोधि । प्राचीनकुकर्मता जातम् । ४ रूपककल्पनेन ज्ञानदीपाऽयं अद्वैतभाप्य हर्णितः । विटेकप्रत्ययरूपेण भ. क्तिभावादस्नेहाभिषिक्तेन मद्भावनार्भािनवेशयातरितन ब्रह्मचर्यादिसंस्कारवत्प्रज्ञा- पतिविरकान्तःकरणाधारण विषयव्यावृत्तचित्तरागद्वेषाकलुषितनिवातापवर- फरणेन नित्यप्रवृत्तकाग्रयध्यानजनितसम्यदर्शनभावता ज्ञानदीगनेत्यर्थः । इति ।

·दशमोऽध्यायः । ११५ धनभूतं ज्ञानयोगमुत्पाद्य तेन प्रतिवन्धकं तमो नाशयित्वा मत्प्राप्तिरूपमोक्षं दत्वा ऽनुगृह्णामि १ । सञ्जय:- - भगवन्मुखती भगवन्माहात्म्यतवेदनफलश्रवणादमन्दमानन्दमवाप्तः पार्थः भक्ति- योगजननार्थमुपदिष्टे सप्तमे 'मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय' इति सर्व- स्मात् परत्वं स्वस्य भगवानाह । कथं तत् ? स्यान्नाम स्वसजातीयोत्तमता। धि- जातीयोत्तमता तु कथम् ? दृश्यन्ते हि तस्यां तस्यां जातौ स्वजातीयोत्तमाः पदा- र्थाः। यथा वृक्षेष्वश्वत्यः , हयेषु उच्चैःश्रवाः, गजेष्वैरावतः, सर्पषु वासुकिः इत्या. दयः । सति चैवं कथं सर्वस्मात्परत्वं भगवतः सङ्गच्छत । न हि कृष्णः वृक्षेषु हयेषु गजेषु सर्पेषु श्रेष्ठ इति युज्यते । न हि देवदत्तो हयेषूत्तमः इति व्यवहारो दृश्यते । अस्तु नाम । पृच्छाम्येनम् । यदि तत्तजात्युत्तमानां पांचित् भावानां विद्यमानत्वात् कथं तव सर्वस्मात्परत्वं इति पृच्यते । तर्हि किप्रयमेतावन्तं मदीयं महिमानं श्रुत्वाऽपि मम सर्वस्मात् परत्वे सन्दिन्धे इति स्यादयं कृष्णो विमनाः । संशयश्चासी परिहरणीय एव । उक्तं चानेन 'संशयात्मा विनश्यति' इति । अतो भगवन् त्वत्सन्निधानविशेषेणात्र जगत्युत्तमतां प्राप्ताः पदार्थाः के के ? । इत्येवं प्रष्टव्यम् । पृष्टश्चैवं मत्सन्निधानविशेषादिम इमे स्वसजात्युत्तमतां प्राप्ताः इति यदि प्रयात् तर्हि उत्तमानामप्युत्तमत्वप्रदत्वात् सर्वस्मादुत्तमोऽयं इति निश्शेतु शक्यम् । १ माहात्म्यश्रवणेन परोक्षज्ञानोत्पत्तिः सप्तमे । तजनितप्रीतिपूर्वकभजनमष्टमे । तेन परमानन्दानुभवी नवमे । तेन मत्प्रसादादपरोक्षज्ञानोदयो दशमे । अयमेकः क्रमः । योगेन परोक्षज्ञानरूपोपायेन । भजन्ते ध्यायन्ति । बुद्धियोग अपरोक्ष- ज्ञानरूपोपायम् । मामुपयान्ति चाप्टमे । न मां जानन्ति । इत्यर्थः । माहात्म्य- श्रवणेन क्रमादपरोक्षवृत्तिः सप्तमे । ब्रह्मैवाहम् । अहमेव ब्रलेत्यनुसन- नरूपी ऽनुभवोऽष्टमे । तेन परमानन्दानुभवी नवमे। विपरीतप्रत्ययनिवृत्तिपूर्वकाबण्डा- कारवृत्यनुभवो दशमे । अयमपरः क्रमः । योगेन अपराक्षशानशब्दितसम्यग्दर्श- नलक्षणशानयोगेन । भजन्ते ब्रह्मैवाहं अहमेच ब्रह्मेत्यनुसन्दधते । बुद्धियोग बुद्धिः निश्शेषनिर्मुक्तविपरीतप्रत्ययं सन्मात्रैकविपयं सम्यग्दर्शनं तेन योग वृत्तेल- यागम् । अहमिदं अदः इत्यादिभेदप्रत्यगशून्यां ब्रह्मैकगोचरा अखण्डात्मिकां वृ- तिमिति यावत् इत्यर्थः। ..

·सदपणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१३-१४] ११६ स्तुत्या. - अत एवं पृच्छामीति निाइनान्य, स्तूयते पुमान् उद्दिष्टः कार्यार्थिना अंत एवं ऽभिमुखीकृत्य प्रष्टव्यम् । पदशमयं व्यस्माषर्षीत् । याद किमाप इतोऽपि मया उपदिश्येत तमप्युपदेशं वि. देवशयम् । अतः किमस्योपदेशने प्रयोजनमिति याय मन्येत तर्हि न किमप्युप'शत् । अतो नाहं त्वदुपदेशं व्यस्माषम् । स्मृ- तिपथे वर्तते तोपदेश इति शायितु तत्र किञ्चिदनूदितव्यामात मत्वा, सारतम किचिदनुवदन् स्तुत्या तमभिमुखीकुर्वन् विभूतीस्त्वं मे हि इति प्रष्टुमारभते । अर्जुन उवाच- पर ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् । पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमज विभुम् ॥ १३ ॥ आहुस्त्वामृषयः सब दवाषनारदस्तदा । आसता देवला व्यासः खय चव ब्रवोषि मे ॥ १४ ॥ भवान् परं ब्रह्म । 'अथातो ब्रह्माजशासा' इति सूत्रे 'तद्विाजज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति श्रुतौ च जिज्ञास्यतयोक्तं परं ब्रह्म भवानेव । भवान् परं धाम । परमाश्रयो भवा- नेव । तेजसामुत्तम तजा भवानेव । भवान् परमं पवित्रम् । परमं पवित्रं भवा- नेव । कुतो मामेव निरचेपीरात चत् त्वामृषयो नारदादयश्च पुरुषं शाश्वतं दि. व्यं आदिदेवमजं विभु चाहुः । अतः पूर्णपटगुणत्वात् पुरूणां पापानां ओषणाद्वा पुरुषो मवान् । ओपणं नाशनम् । शश्वत् सदा भवः शाश्वतस्त्वम् । क्वचिदाप कदाचिदपि कथंचिदपि कुश्चिदपि निर्विकारतया सदा ऐकरूपयेणावस्थानात् शाश्वतो भवान् । दिवि परमे व्यानि भवो दिव्यो भवान् । नितरां द्योतनात् दिव्यो भवान् । आदिभूतत्वात् देवत्वात् देवानामादिभूतत्वाञ्च आदिदेवो भवान् जन्मराहित्यादजो भवान् । विशिष्टतया भवनात् विविधरूपेण भवनात् वि- शेषण भवनात् विशिष्टो विविधरूपो व्यापको विभुभवान् । अतो भवान् पुरुष. त्वात् दिव्यत्वात् आदिदेवत्वात् अजत्वाद्विभुत्वाच्च परं ब्रह्म । तदेव हि पूर्णषट्- गुणं स्मरणश्रवणादिमात्रेण पापनाशनं परमे व्योनि विद्यमानम् । तस्यैव ह्यादिदेव- त्वम् । तदेव हि केनापि प्रकारेण जनिरहितं विभु च । शाश्वतत्वात् दिव्यत्वात् भवान् परमाश्रयः । परमाश्रय एर हि शाश्वतो दिव्यश्व भवितुमईति । दि. व्यस्यात् परमं तेजो भवान् । परमं हि तेजः सदा द्योतनात्मकं स्यात् । सपा ·दशमोऽध्यायः। [१२.१३] ११७ पापावां नाशकत्वेन पुरुषत्वात् परमं पवित्रं भवान् । परमं हि पवितं वस्तु स. बाणि पापानि नाशयेत् । मत्स्तोत्रकरणे अवतां हर्षः स्यादिति मामेवमृषयः स्तुवी. रन् । तत्तु न श्रद्धेयमिति चेत् न केवलं ऋषयः । किं तु देवर्षिनारदोऽपि । नारदस्तु परमातवादस्माकं नाविद्यमानं ब्रयात् । नारदो मम परमः सुहृत् । अतो निरति; शया प्रतिस्तस्य मणि । अतो मां स सदा स्तुयात् । न तच्छ्रद्वेयमिति चेत् । न केवलं नारदः । किन्तु असितो देवलश्च । देवलो धौम्यस्य ज्येष्ठभ्राता । असि. तो देवलस्य पिता । ऋषिभ्यः सर्वेभ्यः प्रकृष्टावेतौ । नाविद्यमानं ब्रयाताम् । व- कारः सहस्रं व्रयुगदरेण । लेखकः किमप्यविद्यमानं न लिखत् । 'सहस्रं वद पमा लिख' इति हि लोकस्य व्यवहार, । यः कोऽपि ग्रन्थलेखकः स्वग्रन्थे मामेवमाह वा इति चेत् व्यासोऽप्येवमाह । व्यासो हि पुराणादीनां लेखकः। किं च निजपुत्रगण्डुपुत्रतया परमानुग्राह्येषु नानृतमस्मासु घ्रयात् । मम पौत्रेषु पाण्डवेषु जिह्यत्ययं नितरामिति मयि नितरां प्रीतिासस्य । अतो मम विषये किमपि किमपि वल्लिखेच्च । न तद्व्याख्यातुमर्हसि । किं च वक्तारी वदन्तु । लेखका लिखन्तु । न तावता तस्य श्रद्धयता । किं मम विषये तैरुक्तं मयाऽङ्गीकृतम् । किमहं ते तथाऽभ्यधाम् । इति चेत् मेवं तथा स्वयमेव ब्रवीषि च । अवांचथाः १। वक्ष्यसि च । अतोऽहं श्रद्धाय भवान् परं ब्रह्मेत्यादिकमभ्यधाम् । किं परं ब्रह्म परधामत्यादिकं मम मयाऽभिहितमिति चेत् 'अहं कृत्वस्य जगतः प्र- भवः प्रलयस्तथा' इति 'मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्तीति 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते' इति 'लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हितानिति 'जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये' इति 'ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् माम- नुस्मरन्' इति 'मामुपेत्य पुनर्जन्मदुःखालयमशाश्वतम्' । नाप्नुवन्तीति 'मारपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते' इति 'यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम' इति 'मया ततमिदं सर्व जगदव्यक्तमूर्तिना' इति 'भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूत- १ तृणीम्भूनं प्रति वदसीत्युक्त्या इदानीमेवाभिहित त्वया । भूयोऽपि चतुका- मोऽसीति प्रत यते । 154 ·११८ दर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१३-१४] भावनः' इति 'सर्वभूतानि ौन्तेय प्रकृति यान्ति मामिकाम्' इति 'विस्जामि पुनः पुनरि'ति 'मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः स्तूयते स चराचर'मिति 'एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतो मुखम्' इति मन्त्रोऽहमिति 'वेद्यं पवित्र'मिति 'प्रभवः प्रळय- स्थानं निधानं बीजमव्ययम्' इति योगक्षेमं वहाम्यहम्' इति 'मां हि पार्थ व्यपाधि- त्य' इति 'न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः' इति 'यो मामजमनादि च. त्ति लोकमहेश्वरम् । असम्मूढस्स मर्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥' इति 'भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः' इति 'महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा' इति 'मद्भावा' इति 'ददामि बुद्धियोग तं येन मामुपयान्ति ते' इति च त्वामभि- हितवता त्वया तव परब्रह्मत्वपरधामत्वपरमपवित्रत्वादिकमभिहितमेव । अतो ब्रवीमि निर्विशद्वं परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवानिति ॥ १२, १३ ॥ कृष्ण:- आहुमामीदृशं महर्षयो नारदादयश्च । अहमप्यभ्यधाम् । तव तदखिलं तथ्यं भाति वा । श्रद्दधासि वा । तत्त्वं ब्रहि । कथं वा मन्यसे । - अर्जुनः- सर्वमेतहतं मन्ये यन्मां वदसि केशव । न हि त भगवन व्यक्ति चिदुदवा न दानवाः ॥ १४ ॥ विषय त्वया यन्मां प्रगभिहित नसलमहं सत्यमेव मन्य । त्वं शशहिय (?) ब्रह्मरुद्रनियामकोऽसि । त्वत्प्रेरणया हि सृजत्येकः । संहरत्यपरः । सति चैत्र किं वाच्यमितरनियमनविषये । यद्येवं तहि किमिति मामेतादृशं सर्वे न जानन्ति इति चेत् हे १ भगवन् पूर्णषड्गुण कृष्ण, ते २ प्रभावं देवा दानवाश्च न आनन्ति । किमुतान्ये । उक्तं हि त्वया 'न मे विदुः सुरगणाः प्रभवम्' इति तत्सत्यं मन्ये १ऐश्वर्यस्य समग्रस्य २रा व्यक्ति व्यञ्जनं प्रकाशनं त्वद्विषये यद्वक्तव्यं तस्य वचनं तत्प्रकारं न विदुः। अतः त्वमेव वक्नुमसि इत्युपरिपात् प्रार्थते ।

·[१५
दशमोऽध्यायः।
देवाः प्रियाः शानाधिकाश्च । प्रियैः प्रियस्य ज्ञातव्यो हि महिमा सत्यां शक्तौ।
अतो देवा जानीयुः इति शङ्का स्यात् । तन्निवृत्तये देवा न विदुारेति युक्तं वक्तुम् ।
दानवा न विदुरिति कुतोऽभिधीयत इति चेत् प्रियाः प्रशंसितुं यावजानन्ति, ततो
अधिकमप्रियाः निन्दितुं जानन्ति । अन्तरवगाह्य सर्वस्योदन्तस्य यथावदवगमे
हि यथावत् दूषयितुं शक्यं अतो द्वेषात् दूषका दानवा जानीयुरिति शङ्का
स्यात् । तभिवृत्तये न दानवा इत्युक्तम् । प्रसिद्धं सुरासुरविदितमहामहिमवत्त्वं
तव ॥ १४॥
कृष्णः-
यदि देवादयो न जानन्ति तर्हि को जानाति मम प्रभावम् । यदि केनापि न शाप:
ते तर्हि मत्सद्भाव एव शङ्का स्यात् ।
अर्जुन:-
-
खयमेवात्मनाऽऽत्मानं वस्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५॥
.
स्वं आत्मानं जानासि । त्वमेव वेत्थ । नान्यः । म्वयमेव परोपदेशा
दिसाधनमन्तरेणैव आत्मनैव स्वेनैव स्वशक्त्यैव । सर्वरविदितस्य वेदन मम कथमि-
ति चेत् , पुरुषोत्तमो हि भवान् । अवरैरविदितं उत्तमो जानीयादेव । कुतोऽहं
पुरुषोत्तम इति चेत्, त्वं भूतानां उत्पादकोऽसि । उत्पादकोपि कश्चिन्नेष्टे अवरत्वा-
न तथा त्वम् , किं तु सर्वेषां भूतानां नियामकोऽसि । ईशिताऽपि कश्चित् दुरा-
राध्यत्वात्राराध्यते । न त्वं तथा । सर्वेषां देवानामप्याराध्यः। किमुतान्येषम् ।
देवैः ब्रह्मादिभिः क्रीडनकरूपैः अक्षशाररूपैः वा दीव्यसि क्रीडसि । तान् कर्तु
अकर्तुं अन्यथा कर्तुं च शक्तोऽसि । अतो जानास्येव त्वत्प्रभावम् । आराध्यमा-
नोऽपि कश्चित् न पालयति । अशकत्वान तथात्वम् । सर्वस्य जगतः पालनात्
पतिरसि । अतो भवान् पुरुषोत्तमः । अतोऽन्याविदितवेदनं तव युज्यते ॥ १५ ॥

·१२० चर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१६] - कृष्ण:- १ देवादयो मम महिमानं न जानन्ति । अहं जानामि । अस्तु नाम तत् । किक तव्यं मया तव । किमर्थ मामेव नौषि । अर्जुनः वक्तुमर्हस्यशेषेण दिया ह्यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिलाकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६ ॥ अवश्यज्ञातव्यं अन्यैरविदितं यो जानाति, तेन तदन्येभ्यो वक्तव्यं हि । वदेदेवी- दारचेतास्तथा । अतस्त्वं वक्तुमर्हसि । यस्मादिदमवश्यज्ञातव्यं अन्यैरविदितं विदितं च त्वया । अतो वक्तुमर्हसि । किं तद्वक्तव्यं मयेति चेत्, या आत्मविभू- तयस्ताः सर्वाः वक्तुमर्हसि । दयया ता ब्रहि । वस्तुतः ख. जात्युत्तमता तद्रूपं १ विभूतिः । वि विशेषेण भवति अनयति व्युत्पत्तिः । येषां विष्णुखरूपाणां सन्निधरन्यवस्तुषु। विशिष्टत्व स्वजातेः स्यात् विभूत्याख्यानि तानि तु।' इत्युक्तं च ! याभिः विभूतिभिः त्वं इमान् लोकान् व्याप्य तिष्ठसि । तेजसा यशसा नियमनेन च लोकान् व्याप्य तिष्ठन्ति विभूतयस्ताः । अतस्त्वं ताभिर्वि- भूतिभिः लोकान् व्याप्य तिष्ठसि । तादृशीः विभूती: त्वं निरवशेष कथय । इदमेव प्राथ्यते । इदमेव कर्तव्य त्वया मम ॥ १६ ॥ यद्रुपसान्निधानावेशेषण कृष्णः- किं मां प्रार्थयसि ? त्वमेव पुनः पुनर्विचिन्त्य विभूतीमम जानीहि । अर्जुन:- कथं विद्यामहं योगिन् २ त्वां सदा परिचिन्तयन् । केपु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन् मया ॥ १७ ॥ - १ अत्र 'नाहं न च शिवोऽच्युतः' इति ब्रह्मवचनं पश्यन्तीषु श्रुतिषु' इति श्री. स्तुतिपयं च अनुसन्धेयम् । २रा। नियाम्यं वस्तु विभूतिः। राजविभूतयो ह्यमात्यादयः। शं उत्तम विविधम् । रा । योगीति पाठः । अहं योगी भक्तियोगनिष्ठः सन् त्वां चिन्तयितुं प्रवृत्तः । न जानामि चिन्तनप्रकारं च । अतो येषु येषु भावपु त्वं नियामको मया चिन्त्योऽ सि । तांस्तान् प्रकारानुक्त्वा प्रकारेणानन मां चिन्तय इति वहि ।

·[१८ दशमोऽध्यायः । १२१ त्वां सदा चिन्तयन्नप्यहं १ कथं जानीयां त्वद्विभूतीः । नित्यैश्वर्यबलवीर्यादिशक्ति- हि त्वमसि । क ते महीयसी विभूतिः ? क वा अणीयसी मे मतिः । अतः त्वयैव ता वकव्याः । अतः केषु पदार्थेषु मया त्वं चिन्त्योऽसि । भगवन् , केषु केषु पदार्थेषु विभूतिरूपेण त्वं तिष्ठसीति चिन्तनीयं मया। तद्वद । केषु केषु त्वं चि. म्स्योऽसि । कस्य कस्य नियामकत्वेन सजात्युत्तमतापादकत्वेन २ त्वां सदा चिन्त- पन्नहं त्वां साक्षात्कुर्याम् । तेन च त्वां प्राप्नुयाम् । तद्रूहि । मयैव ज्ञातुमशक्य- त्वात् त्वां प्रार्थयामि ॥ १७ ॥ कृष्ण:- उक्ता हि मम विभूतयः सप्तमे । 'रसोऽहमप्सु कौन्तेय' इत्यादिना । नवमे च 'अहं क्रतुरहं यज्ञः' इत्यादिना । किं विस्मृतवानसि ? अर्जुन:- विस्तरेणात्मनो योग विभूतिं च जनार्दन । भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८ ॥ तव सामर्थ्यातिशयं ३ विभूतीश्च कथय । यद्यप्युक्तमेवोभयं त्वया । तथाऽपि पुनः ब्रहि । दुर्विज्ञेयत्वात् । उक्तस्य पुनर्वचनं किमर्थमर्थ्यते इति चेत् , संग्रहेणोक्तं प्राक् । ४ विस्तरेण ब्रहि । भूय एव वक्ष्यामि शृणु इति परमया कृपया त्वयैव हभिहितम् । नायं निर्बन्धः । किं तु याचना । न केवलमहं मदीप्सितं त्वां यावे। १ चिन्तयन् कथं विद्याम । २ कथं चिन्तयन् विद्याम् । ३ 'एतां विभूति योगं च मम यो वेत्ति तत्वतः' इति द्वयोरपि ज्ञातव्यत्वोक्त्या योग विभूतिं व कथयेति द्वयोः कथनप्रार्थना । मध्ये विभूतीर्वक्तुमर्हसीति विभू- तिकथवप्रार्थना तु भगवतः सर्वोत्तमवृत्तिनिश्चयाय विभूतीनामवश्यक्षातव्यत्वाभि- प्रायेण । ४ अर्थाधिक्यं विस्तारः । शब्दाधिक्यं विस्तरः । 16 Gk ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१९] १२२ किंतु सर्वैरपि खेप्सितलामः त्वमेव याच्यते । भक्तानां भूयो जनि परिहरसिरि त्वम् । अतः तत्त्वमुपदिश्य मा पुनर्जनिरहितं कुरु । भलमनेनोपदेशेन इति # तवालम्बुद्धिः नोदेति इति चेत् चवचनामृतं शृण्वतो मम अलम्बुद्धिर्नास्ति । य. यह शब्दबुद्धया शृणुयाम् , तलिम्बुद्धिः स्यात् । न तथा , अमृतबुद्धया हि श्रो. नपुटेन पिबामि । अमृतं पिबतः कथमलम्बुद्धिरुदियात् । प्रसिद्ध हीदं । अन्तर्या. मी त्वमेव जानासि नास्ति मे तृप्तिरिति । अतो याचे ॥ १८॥ सअय:- प्रार्थनैवं पृष्टो भगवान् समीचीनोऽयं प्रश्नप्रकारः । न विस्मृतवान् मदुपदिष्टान- र्थान् । अनूदितवांश्च किंचित् । इति परमममन्दमानन्दमवाप्तः, 'पार्थ, नितरां परितोषो मे । सम्यक्पृष्टवानसि। विभूतीस्ते कथयिष्यामि' इत्याह । भगवानुवाच। हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ? ह्यात्मविभूतयः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नाम्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥ हे कुरुश्रेष्ठ, अर्जुन, ईदृशेन बुद्धिकौशलेन हि त्वं कुरुश्रेष्ठोऽसि । नितरां परितोषो मम । या आत्मविभूतयः दिव्याःताते कथयिष्यामि । न सर्वा दिव्या विभूतयो वक्तुं शक्याः । अतः प्रधानभूताः २ प्रसिद्धाश्च काश्चिद्वक्ष्यामि । यतो मे विस्तरस्य अन्तो मास्ति । यदि मे विषयो यिस्सरेण वक्तुमारभ्येत तर्हि तस्य अवसानं न स्यात् । अतः प्राधान्येन विभूतीः कथयिष्यामि ॥ १९ ॥ १रा । 'विभूतीरात्मनः शुभाः' इति पाठः । २। दिः प्रसिद्ध तो त्र।

·[२०]] दशमोऽध्यायः। १२३ समय:- विभूतीः कथयिष्यामि इति कृतभतिको भगवान्, केषुचन भावेषु विभूतिरूपेण मदवस्थितिश्रवणे तदन्यत्र मम स्थितिर्नास्तीति, केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन् मयेति पृष्टेन मया कांश्चिद्भावानुवा एषु भावेष्वहं चिन्त्य इत्युक्ते एव- मेवाहं चिन्तनीय इति 'देवानामस्मि वासवः', 'रुद्राणां शङ्करश्चास्मि', 'घाताऽहं विश्वतोमुखः' इस्यभेदवचनश्रवणे ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरैक्य भगवत उच्यत इति श- बेतायमिति तादृशशङ्काऽनुन्मेषाय स्वस्य सर्वत्र स्थिति अधिकारिभेदेनोपासनाभेदं वक्ष्यमाणसामानाधिकरण्यनिर्देशहेतुं च कथयन् निरतिशयमात्मनो महिमान अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः । अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २०॥ हे गुडाकेश अर्जुन अहं आत्मा सन् अन्तर्यामी सन् सर्वेषां भूतानां चेतनानां अचे- तनानांच आशये हृदयदेशे अन्तः प्रदेशे च स्थितः । 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा' इति श्रुतिः । वक्ष्यते च 'सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टः' इति 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मा.' इति 'न तदस्ति विना यत् स्यात् मया भूतं चराचरम्' इति च । १ अहमेवं सर्वनावस्थितः । न वक्ष्यमाणेषु केषुचिद्भावेष्वेव । तथाऽपि तेषु स्थित्युक्तिः ·दर्पणश्रीमद्भगवद्गीताया [२०] तेषां स्वजात्युत्तमता मत्सन्निधानविशेषेण । अतोऽहं सर्वोत्तम इति निश्चयजन. नाय । १ उसमाधिकारिणां सर्वेषां अहं आत्मा अन्तर्यामीत्युपासनीयः ।२ स- घेषां भूतानां हृदयदेशे स्थितः प्रत्यगात्मैव अहं इति सर्वजीवाभेदेनोपासनीयः । ३ सर्वभूताशयस्थितः आत्मा प्रत्यगात्मा अहमेव स एवाहं इत्यात्मनः सर्वात्म- त्वानुसन्धानेनोपासनीयः। ४ सर्वभूताशयस्थितः परमात्मा प्रत्यगात्मा अहमेव स एवाहमिति स्वस्य ब्रह्मामेदभावनया ब्रह्मणः स्वाभेदभावनया चोपासनीयः। ५मन्दानां मध्यमानां व वक्ष्यमाणेषु भावेषूपासनीयः । वक्ष्यते व 'अथ वा वहुनैतेन किं शा. नेन तवार्जुन' इति । ६ अहं सर्वभूतानामात्मत्वेन हृदयदेशे स्थितः । सर्वाणि व भूतानि मम शरीरभूतानि । शरीरवाचकशब्देन शरीरिणोऽभिधानं सामानाधिकर- ण्यं च चैत्रोऽयं मैत्रोऽयमित्यादौ प्रसिद्धम् । एवं 'देवानामस्मि वासवः' इत्या. दिषु देवानामुत्तमो यो वासवः सोऽपि मम शरीरं तच्छरीरकोऽहं इति वा सप्तसु प्रथमा इति व्याकरणान्तरात् सप्तम्यर्थे अतः प्रथमा । वासवे अहं इति वा अर्थः । अतो नाभेदोक्तिः । न केवलमहमन्ताम्येव अपि तु आशेरतेऽस्मित्रित्या- शयः। ७ आधारः सकलजगदाधारभूततया स्थितोऽपि । उक्तं च मया 'मया तत. मिदं सर्व जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि' इति 'स्थानं निधान मिति च । न केवलमहमात्मा । आधारश्च । किन्तु अहमेव चेतनानामचेतनानां व सर्वेषां भूतानां आदिः मध्यं अन्तश्च । संहर्ता सृष्टिस्थितिसंहारकर्ता। 'यदधीना यस्य सत्ता तत्तदित्येव भण्यते' इत्युक्तेः उत्पत्यादीनां मदधीनत्वेन आधादिश- ब्दवाच्योऽहम् । ईदृशत्वाम्मम उक्तं वक्ष्यमाणं च सर्वोत्तमत्त्वं युज्यते । सप्तमे 'अहं कृत्स्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा । मयि सर्वमिदं प्रोत' इति नवमे 'प्रभवः प्रलयस्थानं निधानं' इति च आदिमध्यान्तकर्तृत्वोक्तावपि पुनरत्र तदुक्तिः ई. शमहामहिमवत्त्वान्ममैवं ध्येयतेति वक्तुम् ॥ २० ॥ * एतत्संख्यानुरोधेन इतःपरं पुटचतुष्टयाभावे ग्रन्थनटिनास्तीति नेयम् । १शं २, ३ शं। ४, ५, शं । ६रा। ७ सर्वभूनाशयः स्थितः इति पदद्वयम् ।

·२१.] दशमोऽध्यायः । १२९ अर्जुनः । हन्त ! विभूतीः कथयिष्यामीति महानयमनुग्रहः । कथय भूतीस्ते परमया कृपया ॥ ॥ कृष्णः ॥ आदित्यानामहं विष्णुः ज्योतिषां रविरंशुमान् । मरीचिमरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ २१ ॥ १ आदित्यानां द्वादशानां विष्णुनामा य आदित्यः सोऽहम् । तस्य खजात्यु- तमत्वोऽहम् । तस्मिन्नहं चिन्तनीयः । एवमप्रेऽपि । आदित्यानां अदितिपुत्रा- गां देवानां २ द्वादशानामादित्यानां वा मध्ये विष्णुः वामनत्वेनावतीर्णः यःसो- हम् । तेषूत्तमोऽहम् । नेन रूपेण चिन्तनीय इति वा । चन्द्रसूर्यनक्षत्रादीनां जसा मध्ये रविः सूर्योऽहम् । तस्य सजातीयोत्तमत्वं केनेति चेत् अंशुमत्त्वेन । नरतिशयप्रकाशसदाद्योतमानसहस्रकिरणः खलु सः। मरुतां वायूनां । ते व ३ इन्द्र- हननार्थ दितेरुदरजातस्य गर्भस्य, ज्ञात्वा तदन्तरमन्तः प्रविश्य वज्रिणा वप्रेण सप्तधा निर्मिन्नस्य पुनः प्रत्येकं सप्तधा भेदनेन जाताः आवहविवहप्रवहपरावहोबहसंवह- परिवहनामकगणसप्तकतां प्राप्ताः एकोनपञ्चाशत् मरुतो नाम देवाः तेषां मध्ये मरीचिनामा उत्तमो मरुत् सोऽहमस्मि । ४ सोऽम्मि सोऽहमिति वा । नक्षत्राणां पतिः यः चन्द्रः सोऽहम् । तस्य तादृशत्वप्रदोऽहम् । पार्थ अत्रेदमवधेहि । विभू- तया द्विविधाः । प्रत्यक्षा अप्रत्यक्षाश्चेति । तत्र धामनकपिलरामकृष्णव्यासरूपाणि प्रत्यक्षावभूतयः । अन्यानि तेषु तेषु भावेषूक्तानि रुपाणे अप्रत्यक्षविभूतयः । पु- नर्द्विविधाः । उसमा उत्तमत्वप्रदाश्चेति । तत्र प्रत्यक्षा उत्तमाः । तिरोहिता उत्त. मत्वप्रदाः । उत्तमत्वदा द्विविधाः । विजातीयसजातीयोत्तमत्यप्रदत्वभेदात् । नक्षत्राणामहं शशी । वरुणो यादसामहम् । इत्यादयो विजातीयोत्तमत्वाप्रदा वि- भूतयः । अन्यास्तु सजातीयोत्तमत्वप्रदाः । अत्र प्रकरणे षष्ठी द्विविधा । नि- र्धारणषष्ठी सम्बन्धषष्ठीति । आदित्यानामहं विष्णुरित्यादिषु निर्धारणषष्ठी भूतानामस्मि चेतनेत्यादिषु सम्बन्धषष्ठी । नक्षत्राणामहं शशीत्यत्रापि सम्बन्धप- ध्येव । चन्द्रस्य विजातीयत्वेन नक्षत्रेभ्यो निर्धारणायोगात् । षष्ठयर्थः सम्बन्धः। । १। शं । रा । २ म । शं । ३ । इयं कथा भागवते षष्ठस्कन्धे १८ अध्याये विस्तरेण कथिता । ४ अस्मीत्यव्ययम् । 17 G ·१३०. सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२२] .. भूतानामस्मि चेतनेत्यादिषु आश्रयायिभावः। नक्षत्राणामहं शशीत्यादिषु स्वस्खा- मिभावः । ताराधिपतिर्हि चन्द्रः । आश्रयाश्रयिभावसंबन्धपष्ठीस्थलेषु भूता. तामस्मि चेतना, तजस्तेजखिनामहम् , नीतिरस्मि जिगीषता.त्यादिषु चेतनाभिंतषु धर्मषु उत्कर्षाधायकत्वेन य उत्तमो धर्मः चेतनारूपः तेजोरूपः नी. तिरूपश्च सोऽहम् । तस्य धर्मस्य स्वाश्रयोत्तमत्वप्रदत्वरूपं यदुत्तमत्वं तत्प्रदोऽह- मित्यादिरीत्या अर्थः ॥ २१ ॥ ॥ कृष्णः ॥ वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः । इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ २२ ॥ ऋग्वेदादीनां चतुर्णी वेदानां मध्ये गानमाधुर्येणातिरमणीयतया सहस्रशाखत. या चोत्तमो यः सामवेदः सोऽहम् । तस्योत्तमत्वप्रदोऽहम् । देवानां मध्ये उत्त- मो य इन्द्रः सोहम् । श्रोत्रत्व नेत्ररसनघ्राणाख्यानि पञ्चशानेन्द्रियाणि । वाक्पा- णिपादपायूपस्थाख्यानि पळव कर्मेन्द्रियाणि । मनश्चैकम् । वक्ष्यते च 'इन्द्रियाणि दशैकं च' इति । 'श्रोत्रं चक्षुस्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च। अधिष्ठाय मनश्चाय' मिति च ॥ एवमेकादशानामिन्द्रियाणां मध्य उत्तमं यत् मनः तदहम् । मत्सन्निधानान्मनसः उत्तमत्वम् । १ 'मनसो वशे सर्वमिदं बभूव । नान्यस्य मनो वशमवियाय' इति शु. तिः । भूतानां सम्बन्धिनी या तदाश्रितधर्मेषूत्तमा चेतना पुद्धिः साऽहम् । यद्यपि बुद्विर्बुद्धिमतामस्मीति सप्तमे जुद्धिरहमित्युक्तम् । तथाऽपि तत्र न केवल महं जगत उत्पत्तिस्थितिलयकर्ता ; किंतु उत्कर्षाधायकोऽपि । यस्य येनोत्कर्षः तस्मिन् तेन रूपेण वर्ते । उत्कांधायको यो धर्मः तस्याहं नियामकः । मुद्धि- मतामुत्कर्षों बुद्धया तस्या नियामकोऽहम् इत्याशयेन बुद्धिनियामकत्वमुक्तम् । अन बुद्धः स्वाश्रयाश्रितधर्मेषूत्तमत्वप्रदोऽहमिति मुझेरुन्तमत्वप्रदत्वमात्मन उक्त- मिति भेदः । बहुस्मरणशक्तिर्वा चेतना। 'बहुस्मरणशक्तिश्च चेतनेत्यभिधीयते' इत्युक्तेः ॥ २२ ॥ १. अत्र वाक्च मनश्चातीयतामित्यादिश्रुत्युक्ता कथा अनुसन्धेया ।

·[२३ - २४ . २५] दशमोऽध्यायः । ॥ कृष्णः ॥ रुदाणां शरश्चास्मि वित्तेशा यक्षरक्षसाम् । वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३ ॥ । एकादशानां रुद्राणां उत्तमः यः शङ्करः पार्वतीपतिः कैलासवासी सोऽहम् । तस्योत्तमत्वप्रदोऽहम् । यक्षाणां रक्षलां च मध्ये य उत्तमः कुबेरः सोऽहम् । कु- बेरस्य यक्षत्वाद्यक्षाणां मध्ये उत्तम इति वक्तुं युक्तम् । राक्षसत्वाभावात् रक्ष- सां मध्ये उत्तम इति कथमिति चेत् यक्षराक्षसजात्योः क्रूरत्वादिना एकजातित्वा- भिप्रायेण यक्षोत्तमस्य राक्षसोत्तमत्ववचनं युक्तम् । यद्वा नेयं षष्ठीनिर्धारणे । अपि तु सम्बन्धे । सम्बन्धश्च स्वामिभृत्यभावः। १ कुबेरो यक्षाणां राक्षसानां गु. ह्यकगन्धर्वकिन्नरकिंपुरुषसिद्धसाध्यविद्याधरचारणाख्यदेवयोनिविशेषाणां च पतिः; तस्य तादृशत्वप्रदोऽहम् । सजातीयविजातीयोत्तमत्वप्रदेयं विभूतिः । विजा- तीयोत्तमत्वप्रदेव वा । अयानां वसूनां मध्ये य उत्तमः पावकः अग्निः तद्रूपो वसुः सोऽहम् । अष्टसु वसुषु अग्निरेको वसुः । शिखरवतां पर्वतानां मध्ये य उ- तमो मेरुः सोऽहम् ॥ २३ ॥ ॥ कृष्णः ॥ पुरोबसां च मुठ्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ २४ ॥ हे पार्थ पुरोहितानां मध्ये सर्वदेवराजस्य इन्द्रस्य पुरोहितत्वादुत्तमो बृहस्पातः सो हम् । तं मां जानीहि । तस्य उत्तमत्वप्रदोऽहमिति जानीहि । सेनापतीनां मध्ये देवसेनापतित्वेनोत्तमः यः सुब्रह्मण्यः सोऽहम् । प्रवाहव्यतिरिक्तस्थास्नुजलाश- याः सरांसि तेषां मध्ये य उत्तमः समुद्रः सोऽहम् । स्थिरजलाशयो हि समुद्रः। न हि स नदीव प्रवहति ॥ २४ ॥ ॥ कृष्ण महर्षीणां भृगुरहं गिरामसेवकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ २५ ॥ १. 'अत एव यक्षराइ गुह्यकेश्वर पुण्यजनेश्वरः इत्यमरः ।

·१३२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२६] अत एव महर्षीणां ब्रह्मर्षीणां मध्ये य उत्तमो भृगुः सोऽहम् । १ काश्यां मखमाचरद्भिः, त्रिप देवेषु उत्तमो यः तस्मै मखार्पणं कुरुत इति नारदेनोक्तः विषु देवेषु अन्यतमस्य तस उत्तमत्ववेदनाय प्रेरितो भृगुः कैलासं सप्तलोकञ्च गत्या रुद्रब्रह्मणोरनुत्तम मत्वा वैकुन्ठमाप्य तत्र शेषपर्य सह लक्ष्म्या शयानं विष्णुं वक्षसि पादेन ताडयित्या तारशेनाप्यपराधेन कोपमप्राप्य तेन नितरामुपचारतः समुपेत्य विष्णुमुत्तममा. ह । श्रुत्वा च तद्वचनं महर्षया विष्णवे मस्खार्पण चक्रुः । तादृशस्य भृगोमहर्षेः तारशवप्रदोऽहम् । अर्थाभिधायिनः पदात्मकाः शब्दा गिरः तासां मध्ये य. दुत्तमं एकमक्षरं प्रणवः । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मेति श्रुतिः । तदहं, तस्यार्थतः शब्दतश्चोत्तमत्वप्रदोऽहम् । प्रणवो हि अर्थतः शब्दतश्चोत्तमः । वेदानामुत्कर्षाधायकः । उक्तं च मया प्रणवः सर्ववेदेष्विति । यद्यपि सप्तमे प्रणवस्सर्ववेदवित्यत्र मवमे घेधं पवित्रमोकार इत्यत्र प्रणवोऽहमित्युक्तम् । त. थाऽपि सप्तमे प्रणवरूपण वेदानामुत्कांधायकोऽहं इत्यभिप्रायेण, नवमे च तत्तद्वस्तुखरूपसत्तानियामकत्वेन तत्तच्छब्बवाच्योऽहमित्यभिप्रायेण प्रणवोऽह. मित्युक्तम् । अत्र तु मत्संनिधानात् प्रणवस्यार्थाभिधायिपदात्मकशब्दोत्तमत्वं तस्विनहं तेन रूपेण चिन्त्य इत्यभिप्रायेण प्रणवोऽहमित्युक्तमिति भेदः । यक्षा- नां भगवदाराधनात्मकानां मध्ये य उत्तमः अर्थशानपूर्वकभगवन्मन्त्र २ जपात्मको यज्ञः भगवदाराधनरूपः सोऽहम् । हिंसादिदोषराहित्यात् चित्तशुध्युत्पादनेन ध्या. मद्वारा मानयोगजनकत्वाश्च तस्योत्तमत्वं, तस्य मृत्प्रदोऽहम् । शिखरहीनानां पर्वतानां मध्ये य उत्तमो हिमवान् सोऽहम् । तस्योत्तमत्वप्रदोऽहम् ॥ २५ ॥ कृष्णः॥ अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः । गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥ सर्वेषां वृक्षाणां मध्ये य उत्तमोऽश्वत्थः सोऽहं । भत्सन्निधानादेव तस्योत्तमत्वम् । न तु रूपतः पर्णतः पुष्पतः फलतश्च । पूज्यो हि स सर्वेषु वृक्षेषु । न हि त- स्येवान्यस्य प्रदक्षिणादिकमाचरन्ति । देवा एव सन्ती मन्त्रदर्शनाहषयो देवर्षयः । तेषां मध्ये य उत्तमो नारदः सोऽहम् । तस्योत्तमत्वप्रदोऽहम् । देयगायका १. कथेयं श्रीभागवते १० स्कन्धे, भविष्योत्तरपुराणादिषु च द्रष्टव्या। २ उपांशूचारणम् ।

·[२७ -२८] दशमोऽध्यायः । १३३ २ गन्धर्वाः तेषां मध्ये य उत्तमः चित्ररथाख्यः सोऽहम् । योगप्रभावसिद्धाणिमाद्यैः श्वर्यवन्तः सिद्धाः तेषां मध्ये य उत्तमः तपस्वी मननशीलः कपिलः सोऽहम् । तद्रपं सजातीयोत्तमं , तेन रूपेण चिन्त्योऽहम् । कपिलोऽहमित्येव पूर्ती मुनिरितिक पिलविशेषणम् तस्य मुनित्वेन प्रसिद्धिद्योतनाय । एवं बृहत्साम उशना कवि. रित्यवापि बोध्यम् ॥ २६ ॥ कृष्ण:-उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥ अश्वानां मध्ये य उत्तमः उच्चैःश्रवा नाम शचीपतेरश्वः । स हि १ अमृतशब्दित- क्षीरोगतः । क्षीरसमुद्रे जातः।२ अमृतशब्दितसुधार्थं कृतं क्षीरसमुद्रमथने उद्भूतः । ३अमृतशब्दितसुधया सह उद्भतः तादृशस्य तस्य उत्तमत्वप्रदोऽहं । तमश्वं मां जा. नीहि । गजानामुत्तमाः दिग्गजाः तेषां गजोत्तमानां मध्ये ४ अमृतोद्भवो यो गजेन्द्रः उत्तमः ऐरावतो नामा सोऽहम् । तं मां विद्धि । नराणां मध्ये य उत्तमो राजा तं मां विद्धि । राज्ञो मनुष्यत्वेऽपि मत्सन्निधानान्मबुष्येषूत्तमता ॥ २७ ॥ कृष्ण:- आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कन्दपः सपणामस्मि वासुकिः ॥ २८ ॥ चक्रादिभगवदायुधव्यतिरिक्ताचीनायुधानां मध्ये यदुत्तमं वज्रायमिन्द्रस्यायुधं तदहम् । ५ वृत्रासुरवधार्थमिन्द्रो दधीचिमृषिप्रवरं याचित्वा तहत्तेन तदस्थ्ना घज्राख्यं महदायुधं कारयित्वा तेन तं वृनं इत्वा महेन्द्रतामाप । ६ 'इन्द्रो वृत्रमहन् तं देवा अब्रुवन् महान् वा अयममूद्यो वृत्रमवधीदिति तन्महेन्द्रस्य महेन्द्रत्व'मिति श्रुतिः । तस्यायुधस्य तादृशत्वप्रदोऽहम् । धेनूनां मध्ये या उत्तमा कामधेनुः साऽहम् । तत्तन्निमित्तभेदात् सुखानि नानाविधानि तेषु १ अमृते क्षीरे उद्भयो यस्य तम् । २ अमृते लक्षणया तदर्थे मथने उद्यो यस्य तम् । ३ अमृतेन सुधया सह उद्भवो यस्य तम् । ४ अमृतोद्भवमित्यस्य काकाक्षिन्यायादुभयन सम्बन्धः । ५ कथेयं भागवते ६ स्कन्धे अध्याये अ. घलोकनीया ।१ कृष्णयजुःसंहितायां ६. ५. ५. ३ ।

·१३४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२९ - ३० - ३१] सर्वेषु सुखेषु १मन्मथनिमित्तकं सुरतसुखमुत्तमं । म हि तस्य सुखस्य सदृशं विष. यसुखमन्यत् । तदहम् । सुरतं द्विविधं सुखानुभवमानपर्यवसायि प्रजोत्पादनपर्यव- सायीति । उभयस्मादपि सुखमुत्पद्यते । उभयजन्यसुखोत्तमत्वप्रदोऽहम् । तथाऽ पि मत्प्रसादार्थ मदुपासकैः प्रजोत्पादनपर्यबसायिसुखोत्तमत्वप्रदत्वेन चिन्तनी- योऽहम् । उक्ता चेय रीतिर्मया पुण्यो गन्धः पृथिव्यां चेत्यादिकथनावसरे । साणामेकशिरसां मध्ये य उत्तमो वासुकिः सोऽहम् ॥ २८ ॥ कृष्ण:-अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् । पितृणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २९ नागानामनेकशिरसां मध्ये य उत्तमः शेषः सोऽहम् । यादांसि जलजन्तवः झपनक्रकूर्मादयः तेषां पतियों वरुणः सोऽहम् । षष्ठीयं सम्बन्धे । पितृणां मध्ये य उत्तमः पितराडर्यमा नाम सोऽहम् । विचार्य पुण्यपापानि शिक्षा वि. दधतां मध्ये य उत्तमो यमः सोऽहम् ॥ २९ ॥ कृष्णः _प्रहाइश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३० ॥ दैत्यानां मध्ये य उन्तमः प्रहलादः सोऽहम् । लोके दण्डनाधिकृतव्यतिरिक्ता अधि- कृता गणयन्तो दिवसान वधबन्धनादिना वशीकृत्य गणयित्वा पूर्वकृतापरा. धान् दण्ड्यं दण्डनाधिकारिसविधं प्रापयन्ति । तद्वत् पापिनां यमसावधप्रा- पणाधिकृताः केचित् तेषां मध्ये य उत्तमः कालनामा २ सोऽहम् । ३ गणनं कु. र्वतां गणनादेरुपयुक्तः यः कालः दिवसपक्षमासयनसंवत्सराद्यात्मकः सोऽहम् । अस्मिन्नर्थे सम्बन्धषष्ठीयम् । मृगाणां मध्ये य उत्तमः सिमः सोहम् । पक्षि. णां मध्ये य उत्तमो विनतानन्दनो गरुडः सोऽहम् ॥ ३० ॥ कृष्णः पवनः पवतामास्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झपाणां मकरश्चास्मि स्त्रोतसामास्मि जाहवी ॥ ३१ ॥ १ कन्दर्पो मन्मथः लक्षणया तनिमित्तकसुखं गृह्यते । अत्र निर्धार्यमाण. रतिसुखस्य निर्धारणावधिरूह्यः । २ म। रा। शम् । ३ शं ।

·[ ३२.] दशमोऽध्यायः । १३५ शोधकानां वेगवतां च मध्ये यः उत्तमो वायुः सोऽहम् । न हि वायुव्यतिरि- कं तथा शोधकमन्यत् । वायुना हि पन्थाः शोध्यते । अन्यथा अनेकाशुचि- वस्तुसम्बन्धदूषिते पथि कथमाचारशीलाः पदं न्यस्य सञ्चरयुः । शस्त्रधारिणां शूराणां मध्ये १ श्रीरामो दाशरथिरहम् । तद्रूपं सजातीयोत्तम् तेन, रूपेण चि. न्तनीयोऽहम् । मत्स्यानां मध्ये य उत्तमो मकरो नाम मत्स्यजातिविशेषः सोड हम् । प्रवहन्ति जलानि स्रोतांसि तेषां मध्ये या उत्तमा गङ्गा साऽहम् । सा हि सर्वासां प्रबरा नदीनाम् ॥ ३१ ॥ कृष्णः --सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ ३२ ॥ हे अर्जुन सृज्यमानानां पदार्थानां उत्पत्तिस्थितिलयकर्ता अहमेव । न केवलमि- दानीमुच्यमानानां केषांचिद्भावामां नियामकोऽहम् । अपि त्वस्यां ब्रह्मसृष्टौ सृ- ज्यमानानां सर्वेषामप्युत्पत्तिस्थितिलयकर्तृत्वेन तन्नियामकत्वेन च नियामकोऽहम् । इदं त्वमवधारय । एतदर्थमेव २ अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव चेति पूर्व- मुक्तस्य पुनरबोक्तिः । न केलं ३ भूतशब्दोक्तचेतनानामहमादिमध्यमन्तश्च । अपितु सृज्यमानानां सर्वेषां चेतनानामचेतनानां च । पूर्वोक्तं चेतनविषयम् । इदं तु सर्वविषयम् । त्वमेवं जानीहि । ४ तत्र तत्र सृज्यमानानां स्रष्टारः रक्ष्य- माणानां पालयितारः संनियमाणानां संहारश्च दृश्यन्ते । तेप्यऽहम् । ते मम विभूतयः । यथा रविप्रभृतयः । अत एव तत्न तन मम सर्वस्रष्टत्वादिवचनं यु- ज्यते । आदिः उत्पत्तिकर्ता यः सोहम् । मध्यं स्थितिकर्ता यः सोऽहम् । १ रा भाष्यम् । अत्र शस्रभृत्वं विभूतिः अर्थान्तरा-भावात् । आदित्यादयश्च क्षेत्रहाः । आत्मत्वेनावस्थितस्य भगवतः शरीरतया धर्मभूता इति शस्त्रभृत्त्वस्थानीया इति । शरीरितया धर्मा भगवान् .यमान्त. द्वितीयान्तपदोक्ताः रविबृहस्पतिप्रभृतयो भावाः तं प्रति शरीरतया धर्मभूताः । ते च धर्मभूता भावा विभूतयः । अत्र प्रथमान्तपदोक्तस्य साक्षाद्भगवत्त्वेन ध- मभूतपदार्थान्तरत्वाभावात् विभूतित्वं न सम्भवति । अतः शस्त्रभृत्वरूपधर्मस्य विभूतित्वम् । रविप्रभृतयो विभूतयः धर्मतया धर्मिणी भगवती महोत्कर्षमू- चकाः । अझ रामस्य धर्मभूतं शस्त्रभृत्वं निरतिशयं महोत्कर्षसूचकमिति भाषः । २ म । ३शः ४रा ।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [३३] " अन्तः स्थितिकर्ता यः सोऽहम् । अतो न पुनरुक्तिशङ्कावकाशः । षष्ठीयं संब- धे । ननिर्धारणे । विद्याः बलयः तासांमध्ये या १ मारमानमधिकृत्य प्रवृत्ता सर्वाधिकस्य परमात्मनो विद्या घेदान्तविद्या साऽहम् । सा घुत्तमा । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत ति क्षुतिः। वादो जल्पः वितण्डा इति तिनः कथाः कलहपर्यवसायि भाषणं वितण्डा । वृथा भाषणं जल्पः । तत्वनिर्णयार्थ भाष- णं वादः । तास्तिस्रः कथाः कुर्वतां मध्ये वादरूपकथां कुर्वन्त उत्तमारते- पां सम्वन्धी यो बाद उत्तमः सोऽहम् । तस्य स्वाश्रयस्य वादरूपकयां कुर्वतः कथकेषत्तमत्वप्रदत्वरूपं यदुत्तमत्वं तत्प्रदोऽहम् । सम्बन्धषष्ठीयम् । प्रवदतां मध्ये वादकयां २ कुर्वन् उत्तमस्सोऽहम् । एवमर्थाभ्युपगमे निर्धारणषष्ठी ॥ ३२ ॥ कृष्ण:-अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ ॥ अकाराविक्षकारान्तानां वर्णानां मध्ये य उत्तमः अकारः सोऽहम् । अकारो हि सर्वे. भ्यो वर्णेभ्य उत्तमः। अकारो चै सर्वा वागिति श्रुतिः । गत एव हि वर्णसमा. माय तस्य प्रथम पाठः । स हि परब्रह्मणो वाचकः । अ इति ब्रह्मति श्रुतेः । अत एव ककारादिषु ज्यानेषु उच्चारणार्थमयमेव योज्यते । ककारोगकार इति । भगवतः सर्वव्याप्तिरूपो यो महानुत्कर्षः तवाचकत्वादुत्तमोऽयम् । मामोती. त्यः इति व्युत्पत्तिः । तस्याकारस्य ताहशस्वप्रदोहम् । ३ समासानां मध्ये य उत्तमो द्वन्द्वसमासः सोऽहम् । पितापुत्रौ गुरुशिष्यौ रामलक्ष्मणौ इत्यादयो चन्दसमासाः । द्वयोः पदयोस्रयाणां वा पदानां अनेकेशं पदानां वा एकीकरणं समासः । राक्षः पुरुष इति विग्रहे द्वयोरेकीकरणे तत्पुरुषसमासः । श्याम सुन्दरं अहं यस्य सः श्यामसुन्दराकः इति बहुव्रीहिसमासः । रामश्च लक्ष्मणश्च रामलक्ष्मणौ । राम लक्ष्मणश्च भरतश्च शत्रनश्च रामलक्ष्मणभरतशवनाः इति इसमासः। कुम्भस्य समीपमिति विग्रहे उषकुम्भीमत्यव्ययीभावसमासः। १ आत्मानमधिकृत्य प्रवृत्ता विद्या; अधि सर्वाधिकः स चासावात्मा च अध्यात्मा परमात्मा तस्य विद्या वा अध्यात्मविधा । २ वादः अस्सास्तीति बादः पादं दुर्वन् । अर्श आदित्वादन । ३३ समासानां समूहः सामासिकं तस्य मध्ये।

·[३४] दशमोऽध्यायः । १० अव्ययीभावे पूर्वपार्थस्य प्राधान्यम् । तत्पुरुषे उत्तरपदार्थस्य प्राधान्यम् । व्रीहौ यस्येत्युक्तस्यान्यपदार्थस्य प्राधान्यम् । द्वन्द्वे तु समासघटकसर्वपदार्थप्रा न्यमिति द्वन्द्व उत्तमः तस्य उत्तमत्वप्रदोऽहम् । कालो द्विविधः। अंशः अंशीचों कलाकाष्ठामुहूतादिः युगमहायुगमन्वन्तरान्तः विनाशी कालोशः कालः लावयवात्मकः । उत्तरावधिशून्यः अविनाशी महाकालोशी कालः । तयों उत्तमो यो अक्षयः कालः महाकालोऽविनाशी अहमेव सः । तनियामकोऽहमेष अंशकालनियामकत्वं तु १ कैमुत्येन सिद्धम् । अत्र कालानाामेति निर्धारणावां रूहाः । २ कालनियामकाना मध्ये उत्तमो महाकालनियामकः परमेश्वरो यः ऽहम् । ३ विश्वतः सर्वतश्चतसृषु दिक्षु मुखानि यस्य सः स्रष्टा ब्रह्मा देवाना न्द्रादीनां मध्ये उत्तमः सोहम् । अत्र देवानामाते निधारणावाधेरूह्यः । ४ सरे कर्मफलावधाता सर्वतोमुखः परमेश्वरः कर्मफलविधादणां मध्ये उत्तमः सोऽ तद्रूपोऽहम् । अत्र कर्मफलविधाकृणामिति निर्धारणावधिरूपः ॥ ३३ ॥ कृष्ण:-मृत्युः सर्वहरचाहमुद्भवश्च भविष्यताम् । कीर्तिः श्रीक्चि नारीणां स्मृतिमधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥ ५ संहारकारिणां रुद्रयमादीनां मध्ये सर्वसंहारकत्वेन उत्तमो मृत्युरहम् ।। संहारकारिणामिति निर्धारणावधिरूह्यः । ६ उत्पत्स्यमानानामपि य उद्भव उ त्तिस्तत्कर्ताऽहम् । न केवलमिदानीं विद्यमानानां उत्पत्त्यादिकर्ताऽहम् । वि ७ उत्पत्स्यमानानामपि । ८ स्त्रीणां मध्ये कांद्यभिमानिन्यः तत्तच्छब्दवास सप्तस्त्रियो देवनारूपा उत्तमाः ता अहम् । तासामुत्तमत्वप्रदोऽहम् । उत्तमा कीर्त्यादयो गुणाः । तेषामन्यतमस्य संबन्धेन पुमांसः स्त्रियश्च श्लाघनीया : न्ति। ९ कीर्त्यादयः सप्त धर्मप्रजापतेः पत्नयः ता नारीणां मध्ये उत्तमाः तार १म ।रा। शं । २ कालः कलयतामित्यत्र क्षयी काल उक्तः । ३ मारा। ४! ५शं। अत्र भाष्यम् ; मृत्युद्धिविधः धनादिहरः प्राणहरश्चेति । उभयहरो मृ रहमित्यर्थः । ६ म । रा । ७ भविष्यतां भाविकल्याणानां उद्भव अभ्युदय भवो भवनं कल्याणप्राप्तिः भविष्यन्तः भाविकल्याणाः तेषां उत् उत्कर्षः मा भवः कल्याणप्राप्तिः सोऽहम् । ८ मा९शं॥ 18 G ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्वीतायां [३५-३६] मुत्तमत्वप्रदोऽहम् । १ कादयो भगवतः शक्तिभूतास्सप्त स्त्रियः ता नारीणां मध्ये उत्तमाः तासामुत्तमत्वप्रदोहम् ॥ ३४ ॥ कृष्णः-बृहत्साम तथा सानां गायत्री छन्दसामहम् । मासानां मार्गशीर्षाहं ऋतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥ ऋगक्षरारूढानां गीतिविशेषाणां सामशब्दितानां मध्ये 'स्वामिद्धि हवामह' इत्य. सामृचि गीतिबृहत्साम तच रथन्तरबृहद्वैरूपवैराजशाक्वररैवतादिसामसु उत्त. ममतिराने इन्द्रस्तुतिरूपं स्तोत्रं तस्योलमत्यप्रदोहम् । छन्दसां वेदानां तद्वत- छन्दोविशिष्टानां मन्त्राणां मध्ये गायत्रीमन्त्र उत्तमः । द्विजत्वापादकत्वान् । 'जन्मना जायते शूद्रः कर्मणा जायते द्विजः' इत्युक्तेः। न हि मन्त्रान्तरोपदे. शात् द्विजत्वमश्नुते । यागे प्रधाने सोमाहरणरूपे कार्य विनियोगाश्च तस्य उत्तमत्वं उत्तमत्वप्रदोऽहम । उक्तात्युक्तादीनां छन्दःशास्त्रोक्तानां विंशते. श्छन्दसा मध्ये गायत्रीमन्वपादाक्षरनियामकत्वेन षष्ठं गायत्री छन्दः तदहम् । तदुत्तमत्वप्रदोऽहम् । चैत्रादिमासानां द्वादशानां मध्ये मृगशीर्षनक्षत्रयुक्तपौर्ण- मासीयुतत्वेन मार्गशीर्षनामा य २ उत्तमो मासः मोऽहम् । अतिशीतातपशू- न्यत्वेन केशवमूर्तिमासत्वेन वर्षगर्भाधानकालत्वेन पक्वसस्यात्यत्वेन देवानामुत्त- रायणरूपस्याह्नः अव्यवहितपूर्यत्वात् बुद्धिप्रसादहेतुभूतोषःकालत्वेन च तस्योत्त- मत्वं तस्य तादृशत्वप्रदोऽहम् । वसन्तादीनां षण्णामृतूनां य उत्तमो वसन्तः सोऽहम् । पुष्पसंपत् ३ समृद्धिमायेन ब्राह्मणाना ४ मनमाधानकालत्वेन च वलन्त उत्तमः तस्योत्तमत्यप्रदोऽहम् ॥ ३५ ॥ कृष्णः-तं छलयतामम्मि तेजस्तेजखिनामहम् । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्वं सत्ववतामहम् ॥ ३६ ॥ ।१रा । सप्तस्वासु श्रियः सर्वोत्तमत्वेऽपि कीर्तिःश्रीरिति निर्देशो न दोषाय । अर्थक्रमेण पाठक्रमस्य बाधसंभवात् । २ अव 'मार्गलि सिंगल मदि' इति माधाऽनुसन्धेया। ३ अब चैनः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पिवकाननः इत्यादिक मनुसन्धेयम्। ४ अत्र वसन्ते ब्रह्मणोऽग्निमावधीत वसन्तो वै ब्राह्मणस्यतुः । खएवै- ममताबधाय । ब्रह्मवर्चसी भवति । मुखं वा एतहतूनाम् । यद्वसन्तः । यो वसंताऽग्निमाधत्ते । मुख्य एव भवति । इति श्रुतिरनुसंन्भया ।

·[३७] दशमोऽध्यायः । १३९ उत्कर्षों द्वधा गुणतो दोषतच । अत एव 'येन केन प्रकारेण प्रसिद्धः पुरुषा भवे'ति व्यवहरन्ति । तत्र गुणत उत्कर्षों यथा मदायत्तः तथा दोषत उत्कर्षोऽपि मदायत्तः। अतो वञ्चनं कुर्वतां संवन्धिसर्वस्वापहारानुकूलं यदक्षदेवनं तदहम् । तस्य खायोत्तमत्वप्रदरूपं यदुत्तमत्वं तत्प्रदोऽहम् । एवमग्रेऽपि । छलयतामिति संब- न्धषष्ठी । १ छलनं कुर्वतां वञ्चनानुकूलानि यानि क्रयविक्रयऋणदायविभजन- सङ्गरादीनि तेषां मध्ये घुतमुत्तमं सद्यः सर्वस्वापहारानुकूलं धनेन हृतसर्वस्वो भवानेव तत्र प्रमाणं तदहम् । छलयतां संबन्धीनि इति संबन्धषष्ठीयम् । तानि यानि तेषां मध्य इति निर्धारणषष्ठी ऊह्या । तेजास्वनां यत्तेजः पराभिभवसाम- र्थ्यरूपं तदहम् । सप्तमे तेजस्तेजस्विनामहमित्यत्र तेजोरूपेण तेजाविनामुत्कर्णधाय- कोऽहमित्युक्तम् । अत्र तु तस्य तेजसः स्वाश्रयोत्तमत्वप्रदत्वरूपं यदुत्तमत्वं तत्प्र- दोऽहं इत्युक्तमिति भेदः । जे णां संवन्धी यो जयः सोऽहम् । व्यवसायिनां यो निश्चयज्ञानरूपो व्यवसायः सोऽहम् । उभयत्र संबन्धपष्ठयन्तमूह्यम् । सत्व. गुणकार्यशानभक्तिवैराग्यादिमतां संबन्धि यत्सत्यं सत्वगुणः सोऽहम् ॥ ३६ ॥ कृष्णः-वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः । मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ।। ३७ ॥ वृष्णयः यदवः तेषां मध्ये वसुदेव २ सुतत्वेनावतीर्णो यो भगवान् सोऽहम् । तेन रूपेण चिन्त्योऽहम् । पाण्डुसुतानां पञ्चानां मध्ये धनञ्जयादिशब्दोदित- महामहिमवान् यस्त्वं सोऽहम् । तव तादृशत्वप्रदोऽहम् । 'वत्ता सर्वस्य वेद्यस्य मुनिरित्यभिधीयते' इत्युक्तलक्षणानां सर्वार्थनिश्चयवतां मुनीनां मध्ये उत्तमो व्यासः सोऽहम् । वेदव्यासरूपेण चिन्तनीयोऽहम् । कवयः सूक्ष्मार्थदर्शिनः, तेषां मध्ये सूक्ष्मार्थनीतिरहस्यदर्शी यः शुक्राचार्यः सोऽहम् ॥ ३७ ॥ कृष्णः-दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीपताम् । १ रा । २ वसुदेवेसूनुत्वमन विभूतिः । अर्थान्तराभावादेवेति भाप्यम् । अर्थ. स्तु शत्रभृत्वं विभूतिरित्यत्रेव । न च शस्त्रभृत्त्वस्येव वसुदेवसूनुत्वस्यातिशया. धायकत्वाभाघात् कथं विभूतित्वमिति शंक्यम् । लक्षणया वसुदेवसूनुशब्देन वसुदेवगृहे चतुभुर्जतया अवतारादेरतिमानुषस्य वैभवस्य ग्रहणात् ।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [३८-३९-४०] मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ ३८ ॥ दण्डनं कुर्वतां दण्डनाधिकृतानां संबन्धी यो दण्डः सोऽहम् । जेतुमिच्छतां जयानुकूला या नीतिः सोऽहम् । गोपनीयानां अथांनां संबन्धी यत् मौनं तूष्णी. भावः तदहम् । न हि तूष्णीभूतस्याभिप्रायो झायते । यद्यपि मौनं मोनेनार्थ गो- पायतः पुंसः संबन्धि न तु गोपनीयार्थस्य । नथाऽपि तन्नोपनोद्योगे प्रवृत्तत्वा- त्तत्संबन्ध्यपि भवति । षष्ठरः संबन्धोऽत्र विषयावषयिभावः । गुह्यानां वि- षये गोपनसावनानि यानि तेषां नध्य मौनमहर । अत्र निधारणषष्ठयन्तभूत्यम् । ज्ञानवतां संबन्धि बत् शानं साक्षात्काररूपमपरोक्षजानं तदहम् । परीक्षशान तु व्यवसायशब्देन पूर्वमुक्तम् ॥ ३८ ॥ कृष्णः---यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन । सर्वेषां भूतानां चेतनानामवेतनानां च बीजमुत्पत्यादः कारण प्रतिकमकाला- दिकं तदप्यहम् । हे अर्जुन त्वमेवं जानीहि । कृष्णः.-न तदस्ति विना यस्यान्मयाभूतं चराचरम् ॥ ३९ ॥ चरमचरं वा यत् भूतं तत्सर्व मदाधिष्ठितमेव । मया विना यत् स्यात् तन्नास्ति । अहं सर्वत्र यतें । मदधिष्ठितमेव सर्वन् । तर्हि प्रथमान्तद्वितीयान्तपदाक्तभावेष्विव पष्टय न्तपदोक्तभावेष्वपि तप विद्यमानत्यात् 'ज्योतिषांमध्ये रविरहम् ' इत्यादि कथामति चेत् यद्यप्यहं सर्वत्र वर्ते । मया बिना किमपि नास्ति । तथाऽपि फेचिद्भावेषु तेषा- मुत्तमत्वप्रदः सन् वर्ते । ता एच विभूतयः । अतः प्रथमान्तद्वितीयान्पदोक्तभा- वेष्वेवाहम् , न पष्ठयन्तपदोक्तपिति शङ्का ते मा भूत् ॥ ३९ ॥ कृष्णः...-नान्तोऽस्मि मम दिव्यानां विभूतोनां परन्तप । एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ ४० ॥ पकुमहस्यशेषेणेति सर्वासां दिव्यानां विभूतीनां वचनं प्रार्थितं त्वया। न शक्य- मशेषेण वक्तुम् । अतः दिव्यानामपि विभूतानां मध्ये याः प्रधानभूताः ताः केवलं वक्ष्यामि इत्यभिहितं मया । उक्तान काचित प्रधानभूता विभूतयः । मम ·[४१] दशमोऽध्यायः । १४१ दिव्यानां विभूतीनां अन्तः पर्यवसानं नास्ति । न सर्वा दिव्या विभूतयो वक्तुं शक्याः पुरुषायुषेणापि । 'विस्तरेणात्मनो योग विभूतिं च जनार्दन । भूयः क. थयेति प्रार्थित त्वया । विस्तरेण विभूतीरहमचकथम् । तथाऽपि विस्तरोऽप्ययं संग्रह एव । १ दिव्यानामपि विभूतीनामानन्त्यात् । कुतो न सर्वास्ता उक्ता इति चेत् सर्वासा तासां वक्तुमशक्यत्वादेव । अत एव प्राधान्यतः कथयिष्यामीत्य. भिहितं मया । २विशेषमवधारय । मन्दानामुपासनार्थ विभूत्युक्तिः । त्वं तु अन्तःशवनिग्रहशीलोऽलि । अतस्त्य- मुत्तमः । तयोपासनार्थ वक्ष्यते अथ वा बहुनेति । अर्जुन एरन्तपोऽसि त्वम् । सकलशनिबर्हणसमर्थोऽसि त्वम् । तज्ञ परन्तपत्वं न त्वत्सामर्थ्यमूलकाम् । किन्तु मत्सविधानमूलकम् । मत्तनिधानविशेषादेव त्वं तादृशोऽसि । उक्तं चेदं मया 'पाण्डवानां धनञ्जयः' इति ॥ ४० ॥ अर्जुनः- दिव्यासु विभूतिषु प्रधानभूताः काधिनमा, मम दिव्यानां विभूतीनां अन्तो नाति । पुरुषायुपेणाप्यशेपेक्षा का कमशया इनकम् । कथमनुक्ता विभूतयः मया शायरनल्पमतिजा । उकं च मया कार्य विद्यामहं योगिक्षिति। अतस्त्वमनु- कविभूतिपारेशानाय कमपि मार्गमादर्शय । कृष्णः-यपद्विभूतिमत् सत्वं श्रीमदृर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोशसम्भवम् ॥ ४१ ।। यद्यद्वस्तु विभूतिमत् विभूति३रैश्वर्यं अतिशायतमहेश्वर्यवत् श्रीमत् श्रीः सम्पत् शोभा वा आदायतश्रीमत् कर्जितं अतिगायनबापत मदोत्साहपितं वा । वि. भूत्याद्यन्यतमोपेतं तत्तद्वस्तु मम नाशसम्भवं विति । ४ तेजोरूपणाशन संसह भवतीति तादृशं तेजोरुपमदंशयुक्तं जानीहि । ५मम तेजोरूपेणांशन संभूतं उत्पन्नं विद्धि । ६ मम तेजलः एकदेशेन तथाविधमिति १प्रधानानां विभूतीनामुक्ती विलोऽयं संग्रह एव । यतः प्रधानविभूती- नमप्यन्तो नास्ति इति केचित् । २ शब्दार्थोयम् । ३ रा । इशितव्यवत् । इशितव्या नियाम्याः अनेकानयाम्यनियामकम् । ४ म। ५६ शं । रा । तेजोरूपोशः तेजसः अंशः एकदेशो वा संभवः कारणं यस्य तादृशम् । संभवत्यनेनात संभवः । तेजोशेन तथा संभवो यस्य तादृशं च । 18G* ·विद्धि । १ अंशेन संभूतं ममैव तेजो विधि । भतिशयितविभूत्यादिगुणेर्यववस्तु लोक. विलक्षणं तत्तदहम्। मत्सन्निधानविशेषेण विना ताशत्वायोगात्। लक्षणमिदं उद्देश उक्तः । लक्षणेनानेन त्वमनुक्ता विभूतीर्जानीहि । एतादृशमेव वस्त्वहं नान्यत् । अहमेव नान्यः । न हि मदन्यस्य सनिधानादीहशत्वं संभवति ॥४१॥ अर्जुनः- एता विभूतयः मन्दमतीनामुपास्याः इत्युक्तं त्वया अहमात्मा गुडाकेशत्यन । मदुपास्यं रूपं ब्रहि । किमिमाः सर्वेषामुपास्याः । उताधिकारभेदेन केषाधिदेव । कस्य सपस्योपासने ममाधिकारः । --- कृष्ण:-अथ वा बहुनतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत् ॥ ४२ ॥ अथ वा उक्तविभूत्युपासनमेकः पक्षः । पक्षान्तरं ब्रवीमि । शृणु । हे अर्जुन एतेन पातेन बहुना विस्तरेण बहुरूपविषयकबानेन तव किं किं प्रयोजनम् । ३त्तमाधि- कारिणस्तवोपास्यमन्यत् । किं तदिति चेत् इदं समस्तं चेतनाचेतनात्मकं कार्य- कारणात्मकं स्थूलसूक्ष्मात्मकं जगत् एकेन रूपेण व्याप्तन बहिरन्ताप्तया धार- यित्वा स्थितः । ४ एकेन पादशब्दितांशरूपैकदेशेन व्याप्य विधृत्य स्थितः। 'पादोऽ स्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति श्रुतिः । ५ खमहिनामयुतायुतांदशेन नियभ्यं वशीकृत्य स्थितः । तदेव त्वं जगद्याप्तरूपं चिन्तय । एवमुत्तमत्वेन महीयमानानामहमेवोत्तमत्वप्रद इति 'मत्तः परतरं नान्य. त्किञ्चिदस्ति धनञ्जय' इति मम सर्वोत्तमत्ववचनं युक्तम् । अतः सर्वोत्तममनुत्तम असदृशं मां जानीहि ॥ ४२ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतापन्यासदर्पणे विभूतियोगाध्यायार्थप्रदर्शको दशमः प्रतिबिम्बः ॥ १ तेजा अंशतभवमिति छेदः । २रा। बानेनेति पाठः । ३।४। ५ रा। ६० । मन पराशरवचनं यस्यायुनायुतांशेषु विश्वशक्तिरिय स्थिति।

·[१] एकादशोऽध्यायः । १४३ ४ एकादशाध्यायप्रारम्भः। सञ्जयः । एवं भगवतोक्ता विभूतीः श्रुत्वा भगवन्तं वासुदेवं सर्वोत्तमं परं ब्रह्म निश्चित्य पर- ब्रह्मासाधारणं 'विष्टम्याहमिदं कृत्स्नम्' इत्युक्तं महद्रूपं दिक्षुः तत्प्रदर्शनाप तमनुकूलयितुं तस्माल्लब्धं प्रयोजनं वदन् स्तौति । स्तुत्या प्रसन्नो हि कुर्यादभीजन: अर्जुन उवाच- मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत् त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो प्रम ॥ १ ॥ देहात्माभिमानेन अहं ममेति मोहेन च मोहितं मां मोहापनयनादनुग्रहीतुं श्मात्मप- रमात्मविषयकं अत एव २सर्वोत्तमं गोपनीयं ३परमं रहस्यं वचनं 'नत्वेषाई' 'अधि. नाशि तु' 'न जायते' 'नैनं छिन्दन्ति' 'अच्छेद्योयम्' इत्यादिकं त्वया परमया कृपयाऽभिहितम् । यद्वचनमाभिहितं आत्मविषयकत्वादध्यात्मशब्दितेन तेन व. चनेन ममायं मोहः विगतः निरवशेष नेष्टः । मदीया इमे । मया हन्यन्ते । अहं हनिष्यामि । युद्धमधर्मः । कृतेनानेन पापमेव स्यात् । पापिनां नरकवासो नियत इति यो मोहो मम बन्धुजनदर्शनादुदभूत् , यस्य मोहल्यापनयनाय नत्वेवाहं जातु नासं इत्यादिः तयो- पदेशः सोऽयं मोहोऽद्य मे विनष्टः । सुमहानयं उपकारः। ४ लोकानुग्रहाय मां निमित्तीकृलोदमुक्तम् । मोहो मदीयों यथाऽनेन वचसा विगतः तथैवान्येषामपि मोही विगमिप्यति । महानसौ लोकोपकारः । कोऽन्य एवं कुर्यात् कर्तु वा श. क्नुयात् । सुमहानसौ नव महिमा ५ ॥१॥ . १ मात्मान अधिकृत्य प्रवृत्तं अध्यात्ममिति संशा अस्येति अध्यात्मसंशितम् । २ परम रहस्यमिति द्वे विशेषणे । ३ परमं यद्रहस्यं इत्येकमेव विशेषणम्। ४ मत् अनुग्रा.पति छेदः । मत् इति पञ्चमी । मनिमित्तमित्यर्थः । ५ श्लोके अक्षराधिक्यकरणं एत- दध्याय प्रमेयस्य सर्वाधिक्यसूचनाय।श्रुतस्य शुषितार्यश्रवणस्य भविष्यतो दिडक्षि- तरूपदर्शनस्य च अनुसन्धानजनितामन्दानन्दपारवश्यहेतुकानवधानसूचकमक्षरा. धिक्यकरणाभित्यन्ये।

·१४४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२]] कृष्णः । पार्थ किं मदुक्तार्थाननुसन्धाय परमममन्दमानन्दपनुभवन राजनितप्रीत्यतिशयेन मां स्तौषि उत लोकरीस्या मां स्तुत्या तोषयितुं केवलं मां स्लौषि । अद्य के तेऽर्था मन्मुखात् श्रुताः । तान् लेशता बाहे। द्वितीये तु प्रतारणार्थत्वाद्वयर्थास्तुतिः॥ अर्जुनः- भवाप्ययौ हि भूतानां तौ विस्तरशो मया । त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ २ ॥ सर्वपां चेतनानामचेतनानां च १ त्वत्ता जन्मनाशा भवतः सकाशात् त्वन्मुखात् मया विस्तरेण श्रुतौ अक्षय तव माह त्म्यमपि सर्वाधारत्वसर्वप्रवर्तकत्वसन्ति- मित्वसकलकल्याणसुगुणगणार्णवत्वादिरूपं त्वत्तः श्रुतम् । उक्तं हि त्वया । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रळयस्तथा । मयि सामेदं प्रांत 'मत्तः परतरं नान्यत्' 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते 'अन्तकाले च मामेव स्मरन् 'मामुपेत्य तु कौन्तेय' 'ये प्राप्य न निवर्तन्ते' 'मया ततामेदं सर्वम्' 'अहं तुरहं यज्ञः' 'अनन्याश्चिन्तयन्तो मां' 'मां हि पार्श व्यपाश्रेत्य' 'न मे विदुः सुरगणाः' 'यो मामजमनादि च' 'भवन्ति भावा भूतानां' 'ददामि तुद्धियोग तं' 'अहमात्मा गुडाकेश' 'न तदस्ति चिना यत्स्यात्' 'यद्विभूतिमत्सत्वम्' इत्यादि- कम् । १ त्यत्तः भूतानां भवाप्ययौ श्रुतौ वेद विस्तरशः; तौ त्वत्तो मया संग्रहेण श्रुतौ। तव माहात्म्यं श्रुतौ विस्तरशः तत् त्वत्तो मया संब्रहण श्रुतम् । यस्मादेवं मया शुतम् तस्मान्मोहोऽयं विगतो मम । पुण्डरीकाक्षाऽसि त्वम् । त्वदपाङ्गवीक्षणं अलं मम सकलशोकापनोदाय । यथा 'कप्यासं पुण्डरी- कमेवमाक्षणी तस्य'न्युपनिषदभिहितपुण्डरीकाक्षत्वविशिष्टं परं ब्रह्मासि त्वम् । १ त्वत्त इत्यस्य भवाप्ययौ श्रुतौ इत्युभाभ्यामन्वयः। इयं उक्तरूपस्यैव मोहस्य निवृत्तिः न तु सर्वस्य । तथात्वे इतः परं उपदेशप्रश्नयोरयोगात् । सर्वमोहनिवृत्तिस्तु 'नष्टो मोहः' इति वक्ष्यते । अयं च विशेषः अत्र अयं मोहः इति, तत्र मोह इति चोक्या शायते। उक्तं च भगवताप्र- थममस्य मोहस्य निवृत्तिः पश्चात् मोहसामान्यस्यति यत् शात्वा न पुनर्मोहमेवं या- स्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयी'त्यनेन । .

·[३] दशमोऽध्यायः । १४५ उक्तं च मया परं ब्रह्मेत्यादि । एतदर्थानुसन्धानजानतपरमानन्दानुभवसमुपजा- तप्रीत्यतिशयेन स्तौमि त्वामहम् ॥ २ ॥ कृष्णः । अभिहितं मया मन्माहात्म्यं श्रुतं व त्वया । किं तत्र संशयो वर्तते । उत न । मदुक्तश्रवणमात्रेण मोहो नापगच्छेत् । किन्तु संशय विपर्ययराहित्येन श्रद्धायां सत्याम् । अर्जुनः । एवमेतयदात्थ त्वं आत्मानं परमेश्वर । हे परमेश्वर कृष्ण त्वं त्वां प्रति येन प्रकारेण यत् एतत् वदसि अनेन प्रकारेणैव न तत्र लेशतोऽपि भेदः न मनागपि मम तत्राविश्वासः । ईश्वराणां ब्रह्मादीनां श्विर- स्त्वमसीति विश्वसिमि । अतो मोहो विगतो मम ॥ २ ॥ कृपणः । किमर्थमेवं मां स्तौपि । किं वाऽभिलषितं तव । ब्रहि तत् । करोमि तेऽभि- लपिम्। अर्जुनः। द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥ तव रूपं द्रष्टुमिच्छामि । अपसार्य कञ्चुकं उत्तरीयं च सम्यक प्रदर्शयामि । ममेद रूपं पश्य इति चेत् दृष्ट्वाहीदं मानुषं ते रूपं त्वां मामिव मानुषं मत्वा त्वाम- सदसत्कृत्य जातोऽहमपराधी । घंचिता लोकास्त्वया मानुषरूपप्रदर्शनेन दृएवेदं मानुषं रूपं मानुपं हि त्वां मत्वाऽवजानन्ति । उक्तं च त्वया । 'अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः' 'अवजानन्ति मां मूढा मानुषी तनुमाश्रितम् ॥' इत्यादि । अतो नेदं रूपं द्रष्टुमिच्छामि । किन्तु ईश्वरस्य परब्रह्मणो यदसाधा- रणं व्याप्तं विश्वरूपं तत् द्रष्टुमिच्छामि । प्रदर्शनीयं तत् कृपया । आश्रितजने अयमेवं वदति एवमिच्छति कामदं इति दोपदर्शिनः कापुरुषाः । त्वं तु पुरुषो- त्तमोऽसि । अतो विश्वरूपप्रदर्शनप्रार्थनमिद मदीयं माऽपराधं मंस्थाः । नायं १ श्रुतौ इत्यस्यावृत्तिः । एकं सप्तम्यन्त मतौ इति यथा । अन्यत् प्रथमा- द्विवचनान्तम् । विस्तरशः श्रुतौ । श्रुतौ विस्तरशः । इत्युभयथाऽन्वयः । इदं पूर्वस्मिन् पुटे १७ पंक्तौ १ त्वत्सः' इत्यत्र टिप्पणम् । 19 G ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्वीतायां [४ -५] निर्बन्धः अपि तु प्रार्थना यधनुग्रहः प्रदर्शव । पुरुषोतमत्वात् सर्वज्ञोऽसि । अतस्त्वमेव जानासि हवा कृतार्थी भवितुमय दिक्षते । न तु मवस्यविश्वा. सेनेति । अतो दयया दर्शय ॥ ३॥ सजयः । अशक्यं हि नहपमनेन द्रष्टुम् । अशक्ये विषये कुतोऽस्याभिलाषः । इत्युनमि- कभ्रलतमालोचयन्तं भगवन्तमपलोक्य किमप्ययमालोचयति द्रष्टुमशक्यमिदं अतो न दर्शयेयं इति यदि प्रयात् ताई कि कर्तव्यमिति चिन्ताकुलः पार्थः वि- दिततदीयाभिसन्धिस्तमर्थयते । अर्जुनः । मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ४ ॥ तद्रूपं मया द्रष्टुं शक्यमिति यदि मन्यसे तर्हि महां त्वमव्ययमात्मानं दर्शय । योगशब्दिताना सर्वेषामुपायानां कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुमीश्वरः अत एव तत्तदुपा. यविरचनसमर्थश्च त्वमसि । अतो यनोपायेन तव तद्रपमहं द्रष्टुं शक्नुयाम् तमुपायं कृत्वा दर्शय । श्योगः एषामस्तीति योगाः योगिनः तपोविभवलम्धाणि- माधष्टैश्वर्यसिद्धिमन्तः तेषामीश्वरोऽसि । मन्यसे चेत् किं तयाशक्यम् । २व्यातं रूपं दर्शय ॥ ४ ॥ सञ्जयः । एवमभ्यर्थ तूष्णी स्थितं किं वाऽयं भगवान वक्ष्यतीति चिन्ताकुलं पार्थ शंकानु- न्मेषाय कर्तृकर्मसम्बन्धिपदोक्तः पूर्वमेव पश्येत्युक्त्वा सन्तोषयन्नाह भगवान् वासुदेवः । प्रसिद्धा चंदृशी पश्येत्युक्तिरीतिरेतादृशेऽवसरे । श्रीभगवानुवाच । कृष्ण:--पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५॥ १शं । म. केचित् योगिनः उपायवन्तः तेषामीश्वर तेषां तादृशशक्तिप्रद । २ व्ययः देशतो न्यूनता तद्रहितं आत्मानं त्वां दर्शय । व्याप्तं वद्रुपं दर्शयेत्यर्थः । रा । अव्ययमिति क्रियाविशेषणम् । त्वां सकलं मे दर्शयेत्यर्थः ।

·एकादशोऽध्यायः । १४७ पार्थ पश्य मे १रूपाणि एकरूपदर्शनं त्वयाऽर्थितम् । दर्शयाम्यहमनेकानि रूपा. णि । अथ शतशः । अथ सहस्रशः । शतानि सहस्राणि अपारामेतानि । अथ नानाविधानि अथ दिव्यानि अद्भतानि अनेकामृतदर्शनानि अप्राकृतानि च । अथ नानावर्णानि नानाक्यवसान्निवशविशेगाणि च पश्य । अनेकरूपसमुदायरूपं दर्शयिष्यमाणं तद्रूपं प्रथम सामान्यतो हवा २ अनन्तरं समुदायघटकरूपाणि तत्तत्संख्याः खंख्यातीततां तत्तद्गतवर्णाकृतिभूषणायुधावेशेषांश्च सावधानो द्रष्टुः मर्हसि । ३ कृत्वानि रूपाणि ईशानि ॥ ५ ॥ सञ्जयः । दयिष्याम्यस्य तदद्वतं रूपम् । तच तेजोमयम् । तस्यच तेजः दिवि युगपतु- त्थितानेककोटिसूर्यतेजसः सदृशं अधिकं च । यक्ष्यते च 'दिवि सूर्यसहस्रस्येति । अतस्तास्मन् रूपे द्रष्टव्येषु किमप्ययं न पश्येत् । अतः इदमिदमस्मिन् रूपे त्वया द्रष्टव्यमिति प्रदर्शनात् प्रागेव वक्तव्यम् स्मृत्वा एतद्वचनं सावधानो द्रष्टव्यं पश्ये- दिति मत्या करुणावरुणालयां भगवानिदमिदमस्मिन् रूपे पश्येत्याह । कृष्णः पश्यादित्यान् वसून् रुद्रानअश्विनौ मरुतस्तथा । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ६ ॥ दर्शयिष्यमाणे ४ इह मम देहे आदित्यान् द्वादश वसूनष्टी रुद्रानेकादश अश्विनौ द्वौ तथा मरुतः एकोनपञ्चाशतं पश्य हे अर्जुन इतः पूर्वमदृष्टानि बहन्याश्चर्याणि पश्य । ईदृशमहागतरूपदर्शनभाग्यवता त्यया शाकुन्तलेयस्य दौष्यन्तेर्भरतस्य चक्रवर्तिनो वंशो विभूष्यते । अतस्त्वमेव भारतोऽसि ॥ ६ ॥ अर्जुनः । किमतावदेव वा तत्र रूपे द्रष्टव्यं मया । उत इतोऽप्यन्यत् किमपि । कृष्णः- इहकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याध सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश हे अर्जुन दर्शयिप्यमाणे इह मम रूपे स्थावरजङ्गमात्मकनानावस्तुनिचितं कृती १ घटकरूपबहुत्वापेक्षया बहुवचनम् । २ अथ अनन्तरम् । ३ अथ कृत्स्नानि रूपा- णि । 'मलानन्तरारम्भमनकात्स्न्येऽत्रयो अथे'त्यमरः । ४ मम देहे इत्युत्तर- लोकस्थम्।

·१४८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [७-८] जगत् एकस्मिन्नेव देशे स्थितं त्वं इदानीं पश्य । तत्र तत्र परिश्रमवता त्वया वर्षसहस्रकोटिभिरपि यद्यत् द्रष्टुमशक्यं सत्सद- सिन् रूपे एकवैव द्रक्ष्यसि । सावधानः पश्य । सजयः । - अस्मिन् रूपे यहून्याश्चर्याणि पश्य । कृत्स्नं जगत् पश्य । इति वदत्ययं भगवान् । सर्वमप्यास्मिन् रूपे द्रष्टुं शक्यमिति भाति । अत्रैकमवश्यं मम द्रष्टव्यम् । 'यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः, न चैतद्विद्मः' तहि इति प्रार्थितोऽयं कृष्णो जयं पराजयं वा नास्माकमभ्यधात् । 'हतो वा प्राप्स्यसे खर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्' इति वदन भगवान् जयपराजययोरन्यतरानिश्चयं सूचितवान् । अतस्तद- स्मिन् रूपे सर्वार्थप्रदर्शक द्रष्टव्यमवश्यं मयति जयापजयान्यतरदर्शनमामलपित. वानर्जुनः । अन्तयमितया विदिततदीयाशयो भगवान् तदपि पश्येत्याइ । कृष्णः- यच्चान्यत् द्रष्टुमिच्छसि ॥ ७ ॥ इतोऽन्यत् यत् द्रष्टुमिच्छसि तश्च पश्य । नञ्च 'यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः' इत्येतत् । कृष्णस्तु न वदति अतोऽत्र द्रष्टव्यामति न कि ममंस्थाः । जानाम्ये- वाहमन्तयामित्वात् त्वदभिलाषतम् । पश्य तदपि ॥ ७ ॥ अर्जुनः । दर्शय दिव्यं रूपं सावधानस्तत्तत् द्रक्ष्यामि द्रष्टव्यमखिलम् । कृष्णः-न तु मां *शक्यसे द्रन्टुमननैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ८ ॥ दर्शयामि । पश्य किन्तु तत्रैको विशेषः । दर्शयिष्यमाणदिव्यरूपोपेतं सकलेतर- वस्तुविजातीयं मां विश्वरूपं अनेन प्राकृतेन खेन चक्षुषा द्रष्टुं नैव शक्नोषि ताह- शो विशेषस्तस्य रूपस्य । कथं ताहं पश्येयम् । पश्येत्युक्तं हि त्वया। कमुपायं करोषीति चेत् ; दिव्यं रूपं द्रष्टुकामाय ते अप्राकृतमलौकिकं दिव्यरूपदर्शन- क्षमं चक्षुर्ददामि दिव्यं चक्षुर्ददामीति वदसि कथं वा ददासि प्राकृतमिदं चक्षुः किं वा करिष्यसीति चेत् चिन्तातङ्कस्ते मा भूत् किमपि न करोमि मदीयया - *१रा ॥शक्ष्य से इति पाठः।

·एकादशोऽध्यायः । १४९ अघटितघटनापटीयम्या गत्या निर्वाधमेव दिव्यं ते चक्षुर्ददामि ईश्वरासाधारणं मदीयं सामर्थ्यातिशयं पश्य । श्वर एवाहम्, न तु यो वा को वा । पश्ये- दानीम् ॥ ८॥ धृतराष्ट्रः । भगवानेवमुक्त्वा किमकारीत् । सञ्जय उवाच। एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरी हरिः । दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमेश्वरम् ॥ ९ ॥ एवमुक्त्वा दिव्यं चक्षुर्दत्वा ततः पार्थाय भगवान् परब्रह्मासाधारणं सर्वोत्तमं दिव्यं रूपं दर्शयामास । राजनिदमवधानेन शृणु । परमो हि पार्थे भगवतोऽनुग्रहः । महदिदमनितरसाधारणं भाग्यं पार्थस्य । पितृष्वसुः कुन्त्याः सुत इति हि ता- हशी प्रीतिः पार्थे भगवतः । यो भक्तः तस्य मानसं क्लेशं १ हरति सः । २संहरति च सर्व जगदनेन रूपेण । हरति च भागं सर्वेषु ३यो । कमिदं तस्य घटत इति चेत् ४ महतां योगश- ब्दतानामुपायानां सामर्थ्यविशेषाणां वा ईश्वरी हि सः तत्तत्कार्योपयिकं तं तमुपायं कुर्यात् । चिकीर्षितमखिलमुपायेन साधयेत् । तादृशं हि सामर्थ्य तस्य । महान् ५ योगिनामीश्वरश्च सः । स हि ६ ईश्वरः अत एव महती शक्तिस्तस्य ॥२॥ धृतराष्टः । तत्कीदृशं ब्राह। सअयः । अनेकवक्त्रनयनमने कागतदर्शनम् । अनेकविध्याभरणं दिव्यानकोयतायुधम् ॥ १० ॥ दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सीश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥ १।२।३ । हरतीति हरिः।४ म । रा महान्तश्च ते योगाश्च तेषामीश्वरं । ५श। योगानां योगिनामीश्वरः योगेश्वरः महांश्चासौयोगेश्वरचमहायोगेश्वरः । योगामाया। श्म। महान् योगः शक्तिः यस्य सा महायोगः। स त्रासौ ईश्वरच महायोगेश्वरः । 19 G ·१५० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१२] तसिन् रूपे अनेकानि मुखानि नेवाणि च । अनेकेषां आश्चर्याणां दर्शन तसिन रूपे। अनेकानि अदुतानि दर्शनानि तस्य । दिव्याने अनेकानि आभरणानि तस्मिन् रूपे। दिव्यानि अनेकानि उद्यतानि आयुधानि तस्मिन् रूपे दृश्यन्ते । दिव्यं पुष्पं वस्त्रं च तत्र तत्र धृतं दृश्यते तत्र रूपे । १गन्धानुलेपो दिव्यस्तस्य । तस्य यो २ऽनुलपः तस्य दिव्यो गन्धः । 'बहन्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत' इन्युक्तरीत्या सर्वाश्चर्य- वस्त्वा ३त्मकम् । तादृशवस्तु ४ प्रचुरं ५ क्रीडादिगुणविशिष्टं तद्रूपं । विलक्षणम- हादिव्यकान्ति ६ युक्तं तद्रपं । सर्वत्र नास्तयन्तस्तस्य । सर्वदिक्षु मुखानि नस्य । ता. दृशं रूपं दर्शयामास । स च पार्यः प्रथमं सामान्यतो रूप ततस्तत्रत्यान् वक्त्रा- द्यवयवान् ततस्तत्रत्यान्यनेकान्याश्चणि ततस्तत्रत्यानि दिव्याभर गानि ततो दि व्यायुधानि नतस्तत्रत्यानि वसनकुसुमादीनि ततस्तदीयमगरागं च ततस्तस्य सर्वाश्चर्यमयत्वदेवत्वानन्तत्वविश्वतोमुखत्वादीनि च क्रमेण ७ ददर्श । वार्णतं च मया तद्रूपमनेनैव क्रमेण ॥ १० ११ ॥ धृतराष्ट्रः । किमिदं रूपं प्राकृतेन चक्षुषा द्रष्टुमशक्यम् । किं वा प्रभा तादृशी दुर्दशा तस्य । कुतो दिव्यं चक्षुरददात् देवः । सञ्जय उवाच । दिवि सूर्यसहस्रस्य भवद्युगपदुस्थिता । यदि भाः सदृशो सा स्यात् भासम्तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥ अन्तरिक्षे युगपत् ८ उदितस्य सूर्याणामनेकसहस्रस्य प्रभा यदि युगपदुत्थिता भवेत् सा समुदितप्रभा महात्मनो विश्वरूपधरस्य तस्य देवस्य प्रभायाः सदृशी स्यात् । तादृशी दुर्दशा सा प्रभा बुद्धधारोहार्थमेवमुक्तम् । वस्तुतस्तु सा सदृशी स्यादिति १ म. दिव्यं, गन्धानुलेपनं यस्य तत् ।२ शं दिव्यो गन्धो यस्य तत् दिव्य- गन्धंअनुलपेनं अङ्गरागो यस्य तत् । ३ म। ४ शं । ५म। ६शं । ७ अत्र 'चयस्त्विषामित्यवधारितम्' इति माघे १सर्ग ३ श्लोकोऽनुसन्धेयः। ८ न कदाऽपि दिवि युगपदनकसहस्रसूर्योदयसम्भवः । अत इयमभूतोपमा । 'उभौ यदि व्योनि पृथक्पतेतामाकाशगङ्गापयसा प्रवाही । तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥ इति माघे ·{१३-१४] एकादशोऽध्यायः । १५१ काकुः न स्यात् । ततोऽप्यतिशायता तस्य देवस्य प्रभा । अतस्तां द्रष्टुं दिव्य चक्षुदत्तं भगवता ॥ १२ ॥ धृतराष्टः । पश्यादित्यानेत्यादिना रूपेऽस्मिन् यद्यत् द्रष्टव्यतयोक्तं तत्तदखिलमर्जुनकिदृष्टवान् सञ्जयः । तकस्थं जगत् कृत्स्न प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्दवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ १३ ॥ पार्थो विश्वरूपदर्शनदशायां देवदेवस्य तस्य विश्वरूपधरस्य भगवतः तस्मिन् श. रीरे देवदानवमानवपशुपक्षिसरीसृपादिभेदभिन्नं कृत्स्नं जगत् एकस्मिन्नेव देशे विद्यमानमपश्यत् ॥ १३ ॥ धृतराष्ट्रः । किं परमदुःसहाद्भततजोदर्शनादर्जुनी विभगांचकार । नेत्र निमीलयांचभूव । कर्तव्यं विसस्मार । तस्माद्देशादपससार । । सञ्जयः । ततः सविस्मयाविष्टा हृष्टरामा धनञ्जयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ! १४ ॥ तादृशदिव्यरूपदर्शनानन्तरं तद्दर्शनजनितविस्मयेन व्याप्तः अनी रोमांचितसर्वाङ्गः स पार्थः तादृशप्रभायुक्तं तं देवं भक्तिश्रद्धातिशयपुरःसरं शिरसा नत्वोत्थाय शिरस्यञ्जलिं बध्वा अभापत । सर्वान् जनपदान् राज्ञो विजित्य धनं प्रभूतमाहृ. तवान् हि सः। तेजसा अग्निसदृशो हि सः । ईदृशस्याप्यस्य दुःसहमाश्चर्यावहमिदं रूपामेत्यही महिमा तस्य देवस्य । अत्र परमाद्भुतवस्तुदर्शनादर्जुनस्य विस्मया- ख्यो भावः प्रादुरभूत् । तस्य च तादृशो भगवानालंबनविभावः । तद्रूपमुद्दीप- नविभावः । असकृत्तदर्शनप्रणामाञ्जलिकरणादयोऽनुभावाः । रोमांचादयः सा. त्त्विकभावाः । धृतिमतिहपवितकादयो व्यभिचारिभावाः । स च स्थायी भूत्वा एतैःपरिपोपं नीतोऽद्भतरसोऽभूत् * । अत्र- निर्विकारात्मक वित्त भावः प्रथम विक्रिया ।

·१५२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१५]] भोरणां च तदभेदाध्यवसायाबाद तरसोदयः । स च परमानन्दावादरूपो रसः । इयं च रसात्पत्तिः 'विस्मयाक्षिy: ' 'हरीमा' 'प्रणम्य' 'कृताञ्जलिः' इत्यतैः पदैः सूचिता । राजन् इदं विमृश ॥ १४ ॥ धृतराष्ट्रः । देवं प्रणम्य कृताआलेः किमभाषत । सअयः । पश्यामि देवांस्तवेत्यादि वक्ष्यमाणम् । अर्जुन उवाच । अर्जुनः । पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वास्तथा भूतविशेषसंघान् । ब्रह्माणमीरा कमलासनस्थ ऋषींश्च सानुरगांश्च दिव्यन् ॥ १५ ॥ हे देव तव दहे सर्वान् देवान् पश्यामि । उक्तं हि त्वया 'पश्यादित्यान् वसून रुद्रानि ति । तथा सान् स्थावरजङ्गमभेदभिन्नानां जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज- भेदभिशानां प्राणिनां समूहान पश्यामि । ब्रह्माणं पश्यामि । १ तदङ्कगत शिव पश्यामि । २ तदा शानुपा: पश्याम । सजातीयैर्विजानीयेरातरस्कृतमूर्तिमान । यावद्रसं धर्तमानः स्थायर्याभाव उदाहृतः । विभावैरनुभावश्च साविकैद्यभिचारिभिः । आनीयमानः स्वादुत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥ शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साशतशान्ताश्च नवैधामी रसाः स्मृताः ॥ रतिहासश्च शोकश्च क्रोधीत्साहौ भयं तथा । जुगुप्साविस्मयशमाःस्थायिभावा नव क्रमात् ॥ इत्याद्यनुसन्धेयम् । १म। अत्र 'विष्णुं समाथितो ब्रह्मा ब्रह्मणोङ्कगतो हरः।' इति पानपुराणवचन- मनुसन्धेयम् । २रा । अहं तस्मिन् राजनि वर्ते इत्युक्ते तेन वक्ष्यमाणस्तदा- शानुवर्ती वर्ते इति हि प्रतीयत इति भावः । म ।रा । विशेषणविशेष्यभावेन एक- वस्तुवाविनोः पदयोर्मध्ये वस्त्वन्तरवाचिपदप्रयोगोऽनुचितः । अतः कमलासन- स्थमिति ईशस्यैव विशेषणामिति भावः ।

·[१६-१७] एकादशोऽध्यायः । १५३ १पृथिवीपत्रकर्णिकाभूतमेरुरूपासनस्थं त्वन्नाभीकमलासनस्थं च सर्वासां प्रजा. मामीशितारं चतुर्मुखं ब्रह्माणं पश्यामि । सर्वान् ऋषीन् वसिष्ठादीन् पश्यामि । वासुकिशेषप्रभृतीन् भुजगान् पश्यामि । २ अत्र रूपे दृश्यमानाः सर्वेऽपि परमागुताकारा दृश्यन्ते। इह तव रूपे कृत्वं जगदेकस् पश्यामि । उकं हि स्वया 'ईकस्वं जगत्कृस्न. मिति । इदं परमागतम्- यदखिलं जगदहमिह तय दिव्यरूपे एकस्थं पश्यामि । अहो मम भाग्यातिशयः। ३ तव मानुषे रूपे नैतेष्वेकमप्यहमद्राक्षम् । इदार्नी परमया कृपया प्रदर्शिते त्वदीयं ऐश्वरे रूप पश्यामि सकलं जगत् ॥ १५ ॥ अर्जुन:- अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १६ ॥ जगदीश्वर ४ व्याप्तरूप तव अनेकान् बाहुन् अनेकानि उदराणि धक्वाणि नेवाणि च पश्यामि । पुरस्तात् पृष्ठतः पार्श्वयोश्च तवानन्तानि रूपाणि पश्यामि । तव आदिः मध्यं अन्तो वा न दृश्यते । परमाद्भुतमिदं रूपम् । ५ जगदखिलमस्मिन् रूप दृश्यते ॥ १६ ॥ अर्जुन:- किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिभन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्षं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ १७ ॥ हे देव तवास्मिन रूपे सर्वेषु शिरस्सु किरीटानि । तेषु तेषु बाहुषु गदाः । तेषु तेषु हस्तेषु चक्राणि पश्यामि । ६ किरीटादीनि परमागुतानि । त्वं तु तेजसां राशिरव दृश्यसे । सर्वत कान्तिः अन्यारशी वर्तते । ७ सर्वतोदीप्ताग्निसूर्यतुल्यप्रभोऽसि । अती नैकस्मिन्नपि भागे द्रष्टुं शक्योऽसि । अतः सम्यक दृष्ट्वा एवंभूतोऽयं वर्तत इति निश्चेतुं न शक्यते त्वत्तदिव्यचक्षुषाऽपि मया । तथापि त्वद- १शं । २ दिव्यानित्यस्य सर्वत्र संबन्धः। ३ देवदेहेत्येकं पदं । ४ विश्व व्याप्तं रूपं यस्य ताश । ५विश्वं जगर रूपं यस्य ताश । ६इनिप्रत्ययार्थोऽयं । ७ समन्तादित्यस्य सर्वत्र संबन्धः । 20G ·१५४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१८-१९] . - . 'नुग्रहात् एतादृशं त्वां सर्वतः पश्यामि ॥ १७ । अर्जुनः- त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८ ॥ हे देव त्वं परमं अक्षरं 'अक्षरं ब्रह्म परममिति त्वयोक्तं परं ब्रह्मैव । त्वं परमं वैदित- व्यं ज्ञातव्येषु प्रधानम् । अस्य जगतः परमः आश्रयः । त्वं वृद्धिहासरूपविकार- रहितः नाशरहितश्च । घेदादिषूच्यमानस्य १ परम्पराप्राप्तस्य धर्मस्य त्वमेव नाना- वतारैः रक्षकोऽसि । अनादिरेव त्वं । यः पुरुषः 'वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्'इत्यादिषु श्रूयते स पुरुषसूक्तोक्तः पुरुषो भवानव इति त्वं मे सम्मतः । 'अव्यक्तोऽक्षर इत्यु त' इति 'वेद्यं पवित्रमोंकार' इति 'निधान बीजमव्ययमिति 'अजाऽपि सन्नव्यया- त्मा' इति 'धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि' इति 'यो मामजमनादि च' इति 'पुरुषः स परः पार्थ' इति वदति त्वयि, कथमात्मानमेतादृशं व्रतेऽयं, कथमक्षरत्वादिकं अस्य, इति शङ्कमानोऽवर्तिषि । एतावतः त्वमहिम्नः श्रवणान् त्वदीयपरमात- सकलजगदाश्रयदिव्यरूपदर्शनाञ्चेदानी विगतशङ्कोऽहं, त्वं त्वदीयमहिमकथनायसरे आत्मप्रशंसा भवतीति मत्वा यावद्वक्तव्यं तावदनुक्त्वा किञ्चिदेवावादीः ततोऽधिक वक्तव्यं इति निर्रचनवम् । न तवाक्षरत्वादिकं साधारणं किन्तु परमम् । नाय. मुपचारः किन्तु सत्यं ब्रवीमि । जानास्येव त्वमयं सत्यं वदतीति । सर्यान्तर्यामी त्वम् । त्वदीयमव्ययत्वादिकं सत्यं मन्ये इति 'सर्वमेतदृतं मन्ये' इति निवेदितं पूर्व मया । इदानीं तु तदव्ययत्वादिकं अनन्यसाधारणं सर्वोत्तममिति निरचिनव- मिति विज्ञाप्यते ॥ १८ ।। अजुन:- अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं खतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १० ॥ हे देव आदिमध्यान्ताः तव न सन्ति । कालतः ते तव न सन्ति । अतः न तानहं पश्यामि । उक्तं हि मया 'नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादि पश्यामीति । उत्पत्ति १ शं शाश्वत इति संबोधनं वा । शश्वत् सदा ऐकरूप्येण विद्यमानस्त्वमासि।

·२०] एकादशोऽध्यायः । स्थितिलया तवन सन्ति । त्वदीयस्य प्रभावस्थान्तो नास्ति । तवानेक १ वाहदरव- पत्रनेवादयो दृश्यन्ते । त्वं शशिसूर्यनेत्रोऽसि । २ चन्द्रसूर्यो तव वयोर्तिते । नेवाभ्यामुत्पन्नौ । ३ ताव तव नेत्रे । तव ४ सर्वाणि नवाणि भक्तानां विषये शशिवत् प्रसादयुक्तानि । अभक्तानां विषये सूर्यवत्प्रतापयुक्तानि । दीप्ताग्निस्तव मुख वर्तते । मुखादुगतः स एव तव मुखं स इन सर्वसंहारानुगुणं ते वनं तव तेजो विश्वमिदं तापयति एतादृशमहाभूतरूपं त्वां पश्यामि ॥ १२ ॥ अर्जुनः- द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः । दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ २० ॥ हे देव इदं ५ स्वर्गभूम्योरन्तरालं ६ घशब्दगृहीतानां उपरितनलोकानां पृथिवीश- ब्दगृहीतानां अधस्तनलोकानां च मध्ये योऽयं लोको वर्तते मध्यमलोकशब्दितं एनद्रपमन्तरं एकेन त्वया व्याप्तं । इदं द्यावापृथिव्योरन्तरं सर्वाश्च दिशोऽनेन रूपेण व्याप्य तिष्ठसि । हे ७ व्याप्तरूप अतः अद्भुतं तव उग्रं इदं रूपं दृण्वा वयो लोका नितरां भीताः । लोकत्रयं भीतमहं पश्यामि । अत इदमुपसंहर । त्वं तु परमोदार- ८ स्वभावोऽसि । १ महामनाश्च । अतो दयया इदमुपसंहर । महाद्भतदर्शनाय तुभ्यं किल मया दिग्धं चक्षुदत्तम् । तेन चक्षुषा त्वमेव हि मां पश्यसि । दृष्ट्वा लोकत्रयं प्रव्यथितमिति कथं दर्शनप्रसक्तेरभावादिति चेत् १० लांक- जयशब्देन तत्रत्यभक्तधर्गप्रहणन् । लोकत्रयस्था भक्ताः हटवा बिभ्यतीत्यर्थः । ११ विश्वरूपं दृश्वा भीतोऽहम् । यद्यमिवान्येऽपि पश्येयुरिममुग्रं रूपं सहि नितरां व्यथरन् इत्याशयेन हावा लोकत्रयं प्रव्यथितमित्युक्तम् । प्रव्यथितं भवेदित्यर्थः । १२ दिव्यं च मह्यं दत्तम् तेनार चक्षुपा द्रष्टुं न शक्यत । न दत्तमन्येभ्यो दिव्य चक्षुः इदं च रूपं व्याप्तम् । अतो लोकत्रयस्थेः प्राकृतेनैव चक्षुषा दृश्येत दर्शने १ रा भाष्यम् । एकस्मिन् दिव्यदेहे अनेकोदरादिकं कथम् । इत्थमुपपद्यते । एकस्मात् कटिप्रदेशात् अनन्तपरिमाणात् ऊर्ध्वमुद्गताः यथोदितोदरादयः । अध- श्च यथोदितदिव्यपादाः । तत्र एकस्मिन् मुखे नत्रयमिति न विरोधः । २मा शं। ३रा । ४।। ५शं । ६ रा । ७म । ८शं । ९रा । १० म । ११।१२ ·- १५५ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२१] अनितरां विभीयुरित्याशयेनैवमुक्तम् । १ युद्धदर्शनार्थमागत्य नभास खिताना देवासुरमन्धर्वसिद्धयक्षराक्षसादीनां मध्ये केचित् सात्त्विकाः अनुकलाः केचितू सामसाः प्रतिकूलाः केचिद्राजसा उदासीना विविधास्ते जनाः या बिभ्यति, पश्यामि । कथं दिव्यचक्षुविहीनास्ते पत्येयुरिति चेत् । दत्तमेवं दिव्य चक्षुस्त्व या विविधेभ्यस्तेभ्यः । किमर्थमिति चेत् । हटवा बिम्यतस्तान वा देवासु. रादिभिरपि द्रष्टुमशक्यमिदं महदद्भुतं रूपं प्रदर्शितं मह्यं परमया कृपया पश्या- मि भगवतोऽनुग्रहेणेति कृतातोपत्रविक्षानेन पार्थोऽयं श्रद्धाभत्यतिशयवान भूत्वा कृतार्थीभवत्वित्येवं मदनुप्रहार्थे । अत उक्तं हवा लोकवयं प्रव्ययितमिति । अन्येषां दुशमिदं मम सुदर्शमभूदित्यही मयि तव कृपारसातिशयः ॥ २० ॥ कृष्णः। टवा लोकवयं प्रव्यथितमित्युक्तं तव के के किं किं कुर्वन्ति । अर्जुनः । अमी २ हि वो सुरसंघा विशन्ति केचित् भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कराभिः ॥ २१ ॥ हे देव देवसंघाः त्वां विशन्ति । ते च प्रविशन्तो मया दृश्यन्ते । त्वत्समीप मागच्छन्ति । केचित् मिया दूरत एव स्थित्वा कृताअलयः सन्तः स्वां प्रति जय जय रक्षरक्षेत्यादिकं किमप्युचारयन्ति । तदप्यहं पश्यामि महर्षीणां सिद्धानां च संघाः त्वां या भत्त्या वस्तीति ४ मङ्गलाशासनं कृत्वा तदनन्तरं स्तुवन्ति। महोग्ररूपं दृष्टया सकलभुवननाशमाशङ्कय तत्परिहाराय स्वस्ति मजलं भवतु इति ४ मङ्गलसू. कादिकं उदीरयन्तः अर्थपूर्णाभिः स्तुतिभिः त्वां स्तुवन्ति । इतरेषां स्तुतिषु अर्थपूर्ति. स्यात् । परिमितगुणा हि ते। त्वं तु अपरिमितगुणः । अतो यावन् स्तुवन्ति- ततोऽधिकगुणवत्त्वात् तव त्वद्विषये स्तुनयोऽर्थपूर्णा एव । तादृशीभिः स्तुतिभिः ने ररा । २ अब प्रकरण त्वात्वां इत्युभयथा पाठो दृश्यते । हि तु आ इति च छेदः । माविशतीत्यन्वयः। शं भा मधु । अत्र तु श्री(?)त्वा इत्येव पाठः । त्वासुर त्व असुर इत्युभयथाछेदः। मनुष्यत्वेनावतीर्णा देवानां संघाः असुराणां संघाच त्वां विशंति । अत उभयोस्सेनयोन शस्सूख्यते । यच्चान्यद्रष्टुमिच्छसीत्युक्तस्य प्रदर्श- नमिदं ।

·[२२-२३-२४] एकादशोऽध्यायः । १५७ स्तुवन्ति । अखिलमिदमहं प्रत्यक्षतः १ पश्यामि ॥ २१ ॥ करणः । सुरसंघा विशन्ति कंचिगीता गृणन्तीत्युक्तं त्वया के ते किं कुर्वन्ति । अर्जुनः । रुद्रादित्या वसको ये च साध्याः विश्वप्रश्विनौ मरुतश्चाप्मपाश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥ २२ ॥ रुद्राश्च आदित्याश्च वसवश्च साध्यनामानो देवाश्च विश्वदेवनामानो देवाश्च अश्विनौ च मरुतश्च उष्णादनादुत्पद्य उपरि गच्छत् धूमायमानं वस्तु ऊष्मा, तं पिबन्ति पितरः । ऊष्मभागा हि पितरः इति श्रुतिः । ऊष्मपशब्दिताः पितरश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धानां संघाश्च त्वां वीक्षन्ते । वीक्ष्य विस्मिताश्चैव भवन्ति । दृष्टवा विस्मिता भवन्ति । विस्मिता एव सन्तः वीक्षन्ते च । पश्यामि ॥ २२ ॥ अर्जुनः । रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् । बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ।। २३ ॥ महति अस्मिन् तव रूपे महान्तोऽनेके बाहवो दृश्यन्ते । बहूनि वक्त्राणि नेत्राणि बहवः उरवः पादाश्च दृश्यन्ते । पादा बावश्च २दीर्घा महनीयाश्च वर्तन्ते । बहूनि उदराणि पश्यामि । पश्यामि चात्र बहीर्दष्ट्राः ताभिरिद रूपं भयं जनयति । एतादृशं रूपमिदं हवा लोकाः त्रयः नितरां भीताः। तदेवोक्तं मया लोकनयं प्रव्यथितमिति । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमिति प्रार्थितं त्वया । प्रार्थितेन मया रूप- मिदं प्रदर्शितं त्वदनुग्रहाय । लोकाः प्रव्यथिताः अतः उपसंहरति कथमुच्यते । लोका व्यथन्ते चेत् व्यथन्तां त्वदर्थं प्रदर्शितं रूपं त्वमनुभव इति चेत् तथा अह- मपि दृवेदमतीव विभमि । अत उपसंहर इति प्राथ्यते ॥ २३ ॥ अर्जुनः । नभस्पृशं दीप्तमनेकवर्ण व्यात्ताननं दीप्तविशालनतम् । दृष्टवा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृति न विन्दामि शमं च विष्णो ॥२४॥ हि शब्दोंयं शब्दोऽत्र प्रत्यक्षानुभव । ३ऊरु उरु हात व छदः ।

·१५८ सदर्पणश्रीमद्भगवहीतायां [२५] हे व्याप्तरूप रूपमिदं उक्तरीत्या यावद १न्तरिक्षं व्याप्य तिष्ठति ज्वलति च । व- र्णाश्चानेके शुक्लनीलपीतादया वर्तन्तेऽस्मिन् रूपे । आननानि विवृतानि अतो भयानकानि दृश्यन्त । नत्राणि सर्वाणि जाज्वल्यमानानि विशालानि च पश्यामि । त्वामेतादृशं वीक्ष्य मे मनः अत्यन्तभीतियुक्तमभूत् । अतो दर्शनेन मनसः परितोषो नोत्पद्यते । मदीयः कृष्ण एव ह्ययं किं घा करिष्यावे । न किमपि कुर्यात् दर्शयेति नितरामभ्यार्थतो हीदं मे प्रादर्शयत् । किमर्थ भेतव्यमिति विमृशत्रपि भयपरिहारहतुभूतं धैर्य नाऽधिगच्छामि । अतोऽहमपि तथा प्रव्यथितं इत्युक्तं मया । २ जानास्येव त्वमिमां में मनोव्यथामन्तर्यामी ॥ २४ ॥ कृष्णः । वाहदरादिदर्शने भीगतः स्यात् पश्य मे मुखानि । अर्जुनः । दंष्टाकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वयकालानलसन्निभानि । दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ २५ ॥ मुखानि दृष्टवैव ममान्तरात्मा प्रव्यथितो धृतिं न विन्दन्ति । मुखानि दंष्ट्राभिः भी- षणानि वर्तन्ते । प्रलयकालाग्निवत् नितरां ज्वलन्ति च । पुरस्तात् पश्य । दक्षि- णतः पश्यति चेत् इयं प्राची इयं प्रतीची इयं दक्षिणा इयमुत्तरा इति इदानीं दिग्भेद ३ शान मे नास्ति । दुर्दतिजोदर्शनेन भीत्या च दिग्भ्रमो मेऽद्य सञ्जातः। सति चैवं कथं मम सुखं भवेत् । नैव । त्वं देवानामीशोऽसि सकलजगदाथ- योऽसि । तथेदानीमेतद्रपदर्शनाग्निरचिनवम् । अतः प्रसीद । परया कृपया त्वमिदमुपसंहर ॥ २५ ॥ कृपणः । पश्यादित्यानित्यादिना मया द्रष्टव्यत्वेनोक्तमखिलं दृष्टं त्वया । जयपराजयादक १ रा । नभःशब्देनात्र परमव्योम गृहाते । तञ्च परमं पदं । सर्वाधयतया परमप- दवर्तीत्यर्थः । प्राकृतनभस्पर्शस्य पूर्वमुक्तत्वात् । शं । शङ्क । नभ इव सर्वस्पृशम् । २हि शब्दार्थोऽयम् । ३ यद्यपि आदित्यतेजसा दिशो शातुं शक्यन्ते । तथाऽपि प्रबलेन दिव्यरूप. तेजसा आदित्यतजसोऽभिभवात् न तेन तज्ज्ञानं जायते इति भावः ।

·[२६-२७] एकादशोऽध्यायः । १५९ त्वया दिदृक्षितं अहं विदित्वा यश्चान्यत द्रष्टुमिच्छसि नदपि पश्येत्यवदम् । तदन रूपे न दृष्टं त्वया । अश्वा तदुपसंहरोते कथं ब्रवीषि । अबश्यदिक्षितं हिनव तत् । अतः पश्यान तदवधानेन । अर्जुनः । १अमी च वां धृतराष्ट्रस्य पुत्रा. सर्वे सहेवावनिपारसङ्घः । भोप्मो द्रोणः सुतपुत्रम्तथाऽसौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यः ॥ २६ ॥ वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंशाकरालानि भयानकानि । केचिद्विलमा दशनांतरेपु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गः ॥ २७ ॥ हे देव पश्यामीदं परमातं अमी दुर्योधनादयः सर्वे त्वां २ विशन्ति गजसमूहै सहैव तव मुखानि विशन्ति । विशेयुरन्ये भीष्मादयो महान्तो न विशेयुरिति चेत् भीष्मः द्रोणः तथा आतरथाख्यस्य सुतस्य पुत्रतामुपगतः कर्णोऽसौ अ. स्माकं सम्बन्धिनो ये धृष्टद्युम्नादयः योधेषु मुख्यस्तैरपि सह ते वक्त्राणि विश- न्ति । एते तय वक्त्राणि विशन्तो मया दृश्यन्ते । अन एते सर्वाप मरिष्य- न्तीति निश्चीयते । वक्त्राणि विशतां मध्ये केचित् त्वदीयदन्तमध्येषु संश्लि- टा दृश्यन्ते । तेषां शिरांसि चूणितानि शोणघटवत् शतशः सूक्ष्मरेखोपेतानि पश्यामि । एतैनते शीघ्रं मरिष्यन्तीति सूच्यते । स्वम्वस्थानेषु युद्धसन्नद्धास्ति- ष्ठन्ति दुर्योधनादयः भीष्मादयश्च विविधविचित्रोष्णीपालंकृतशिरसो दृश्यन्ते । साते चैवं वक्त्रााणे विशन्ति । दर्शनांतरेषु विलग्ना दृश्यन्ते । तदीयशिरांसि चूर्णितानि दृश्यन्त इति कथमुच्यते । किमियं धान्तिः उत स्वप्नः किं वा ममेय माया उतेन्द्रजालं ब्रहीते चत् । नेवं मे भ्रान्तिः, नापि स्वप्ना, न तवेयं माया, ना- पीन्द्रजालं किन्तु सर्वमिदं सत्यम् । कथामियं घटत इति चेत् । एवं तत्तत्स्थानस्थि- तानेव दुर्योधनादीन् इमे मारेष्यन्तीति प्रदर्शनार्थ विश्वरूपो भवा.. मुखानि तत्तदवस्थानदेशपर्यन्तं प्रसार्य असते । तदा ते विशन्त इव दृश्यन्ते । विशतां मध्ये कांश्चिदन्त प्रवेशमनापादयम् दन्तसन्धिपु संश्लिष्य लम्बमानान् करोषि तदवस्था नां तेषां मूर्धसु तीक्ष्णाद्दशनैर्विलिखसि । तेन तदीयमूर्धसु वड्यः सूक्ष्मरेखाः रा १ अमी सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वैः सहैवावानिपालसंधैः । इति पाठः । २ विशन्तीति शेषः । उत्तरश्लोकस्थं वा । .

·१६० सदर्पणश्रीमद्भशवडीतायां [२८] संपद्यन्ते । रेखाउ तासु रक्तिमाऽपि दृश्यते । तः किमपीदं न विज्ञायते । दि. व्यचक्षुविरहात् । दन्तविलखनजनितव्यथाऽपि न कार्यव्यापूनानां तेषां बुद्धि मारोहति । तथैव हि लोके कण्टकविलेखनादावनुभवः । त्वत्तदिव्य चक्षुः. प्रभावादिदमखिलं मया सम्यक दृश्यते । नात्र संशयों मम । अन्यैरदृष्टा पुरूर पसोराझो जरा आश्वभ्यां दृष्य । अन्यैरशायमान सदनं सरष्टिकालन्धिबन्ध- शैथिल्यादिकं रत्नगतगुणागुणरेखादिकं च परीक्षकैरभ्यासन प्रदर्शकदर्पणमाहिना चलायत हि लोके । तथदमपीति सत्यमेवंदम् । परमाइतमिदं दृश्य- अर्जुनः । यथा नदोनां वहाम्यगाः समुद्रभवाभिमु-बा द्रवन्ति तथा तवामी नरलोकबोरा: विशान्त वक्वाण्य २ भिविज्वलन्ति ॥ २८॥ नदीनां ३ घेगन्ति जलाने प्रवाहाः अभिमुखाः संतः यथा समुद्रं प्रवेष्टुं समुद्र प्रत्यव द्रवति । धेगेन गच्छति । गत्वा प्रविशति । हे दर अमी मनुष्यलोकऽ स्मिन् शूरत्वेन प्रसिद्धाः आभतः विशेषण ज्वलंति । तव मुखानि प्रतिवेगन गत्वा विशति । त्वया अतितोत्रं प्रस्यमानत्वात् तेषां आतजवजलनदीप्रवाहवद. तिवेगेन गत्वा तव मुखानि विशन्त इव दृश्यन्ते । अद्भतमिदम् ॥ २८ ॥ कृष्णः । किं पार्थ नदीजलानीव मां प्रविशन्तीमे। किं नघः पति सागरमिव पतिं मां सुखा- य प्रविन्ति । किं मयि प्रविष्टानां एषां समुद्रं प्रविष्टानां नदीनामिव न नाशः। किं नद्याः सागरणेव मया इमे एकीभवन्ति । किं नदीनामेिव मयि प्रवेशांदषां मनामरूपभाक्त्वं संपद्यते । कथमिदम् । १रा एतदनन्तरं, 'नानारूपैः पुरुषैर्यध्यमानाः...... नापि बलस्य नर्धेः' इति चतुरः श्लोकान् कंचित् पठन्ति । एषमन्यत्रापि कांश्चित् श्लोकान् एते श्लोकाः सन्ति म वा इति देव एव जानाति । गीताशास्त्रस्य लोकसंख्या न व्यासादिभिरुता अर्वाचीनास्त्वविश्वसनीयाः। एवमन्यत्रापि । २ अभितो ज्वलतीति पाठान्तरम् । अभितः सर्वतः । ३ वेगः एषामस्तीति वगाः वेगवंतः पदार्थाः । अनुरूपात ते पंगाश्च सम्मुषेगा ।

·[२९-३०-३१] एकादशोऽध्यायः । १६१ अर्जुनः । यथा प्रदीप्तं ज्वलन पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः । तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ २९ ।। हे देव यथा नितरां ज्वलन्तं अग्निं महना वेगेन विशन्तः शलभा नाम दीपे पतित्वा नश्यन्तः कीटविशेषाः खनाशायैव विशन्ति । पतनमात्रेण नश्यन्ति च । तयैव इमे तव वक्त्राणि विशन्त इव दृश्यमानाः । त्वया ग्रस्यमाना जना अपि वेगेन महता विनाशायैव तव वक्त्राणि विशन्ति । पार्थ शलभाः पतित्वा यथा दीपं निर्वापयन्ति । किं तथमे मामिति चेत् । नितरां जाज्वल्यमानं ज्वलनं विशन्तो हि शलभाः दृष्टान्तीकृताः । न ते तं निर्वापयन्ति । किन्तु स्वयं नश्यन्ति। तथमे लो. कास्त्वां प्रविश्य नश्यन्ति। पूर्वोक्तदृष्टान्तस्तु महता वेगेन प्रवेशमाने । प्रविष्टानां तेषां नामरूपहानिविषये वा ॥ २९ ॥ अर्जुनः । लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात् लोकान् समग्रान् वदनैज्वलद्भिः । तेजोभिरापूर्य जगत् समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ ३० ॥ ज्वलद्भिर्मुखैः सर्वान् लोकान् सर्वतो ग्रसमानः बहिर्निर्गच्छतो जिह्वाग्रेण निजीष्ठ- पुटसृक्वप्रान्तविलहन कुर्वन् पुनर्मुखान्तः प्रवेशयसि । भुआनः सिफ्थानीव $ । हे विष्णो उग्नाः तव प्रभाः स्वप्रकाशैः कृत्स्नं जगद्याप्य तत्र तत्र स्थितान् नितरां तापयन्ति । पश्यामीदमद्भतम् । स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तमित्युक्तं पूर्व मया । न तेजसैव किन्तु तेजसो विस्फुरणैरपीतीदानीमुच्यते । विनाऽस्मान् पंच भ्रातृन् सर्वे मरिष्यन्तीति सूचितं सर्वान् ग्रसमानेन त्वया । एतेन अस्माकं जयो निश्चितः। इदमेव दिक्षितं मया । अनुशातं च त्वया 'यच्चान्यत् द्रष्टुमिच्छसी'नि ३० ॥ अर्जुनः । आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ ३१ ॥ $ एतेन ये निर्गताः पुनरन्तःप्रवेश्यन्ते ते युद्धे कथंचिन्मुक्ताः पलायिता: पुनरन्विष्य संहियन्त इति सूच्यते । 21G ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां १६२ [३२]] मानुषं सौम्यं रूपं दर्शयन् त्वं कृष्णोऽसि । परमातमिदं १ महोग्रं रूपं दर्शयन् त्वं कोऽसि । एतद्रूपधारिणस्तव नाम किं वद मह्यम् । ईश्वरासाधारणरूपदर्श- नादादिभूतमीश्वरमहं त्वां मन्ये । ईदृपधरस्य तव नाम किं हि । अन युद्धरने त्वया चिकीर्षितो व्यापारः कः। प्रदर्शितः भीष्मादिप्रसनरूपव्यापारो शायत एव । तथाऽपि कथं केषां किममिति २ नैव सम्यक जानामि।३ अतो प्रहि । किमेवमयं निश्शकं पृच्छतीति कोपं मा कार्षीः । नमस्करोमि त्वाम् । प्रसादं कुरु परमया कृपया । नाम प्रवृत्ति चोक्तवा रूपमिदमुपसंहृत्य तदेव सौम्य रूपं दर्शय । एत. द्रुपदर्शनेन देवोत्तम त्या निरचिनवम् । धन्योऽस्मि ॥ ३१ ॥ सञ्जयः। एवं पृच्छन्तं नमस्कुर्वन्तं प्रार्थयन्तं तमर्जुनं दृष्ट्वा समीचीनोऽयं समयस्तामिमं वश- मानेतुमित्यालोच्य नामान्तरं व्यापारान्तरं चानभिधाय भयावहं नाम चिकीर्षि. तव्यापार चाह भगवान् । श्रीभगवानुवाच । कृष्णः । कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धा लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ ३२ ॥ रूपेणानेन लोकनाशं करोम्यहम् । सर्वसंहरणात्कालनामाऽहम् । लोकनाशनरूप- महाकार्यसाधनार्थमेव ईदृशीमवयवैर्वृद्धिमुपगतः । इह स्थितान् लोकान् संहर्तु इहाहं प्रवृत्तः । किमत्रत्यानस्मानपि भ्राहृन सञ्जिहीर्षसीति चेत् । त्वां ४ त्वद्भातृ॑श्च विना प्रतिपक्षतयाऽवस्थितेष्वनीकेषु बनवक्षौहिणीमितेषु उभयेषु सैन्येषु ये यो- द्धारो भीष्मादयो वर्तन्ते धृष्टद्युम्नादयश्च ते सर्वे न भविष्यन्ति नक्ष्यन्ति। दुर्योध- नादीनां लोकानामायुरवसानं ५ गणयन्नहं लोकक्षयकृत् । तादृशे मयि महामृ- त्यो समुपस्थिते केऽनुजीविष्यन्ति। तत्त ६ वधोपायं ज्ञात्वा वधबंधनच्छदनवि- द्रावणादिभिः सर्वानहं संहरिष्यामि । यद्येवं तर्हि मामनभिमते युद्धकार्ये कुत- १ उग्रं रूपं यस्य सः । शं । उग्रस्य प्रळयकालरुद्रस्य रूपमिव रूपं यस्य स उग्ररूपः । २ हिशब्द एवार्थे । ३ हिशब्दों हेतौ । ४ वाऽपि ऋते । ५रा । कल संख्याने । ६ कलयन्धन छेदने संहरणे विद्रावणे शाने कलकामेधनुः ।

·[३३] एकादशोऽध्यायः १६३ . ॥ धोदयसि । उच्यते हि युद्धं कुर्विति त्वयाऽसकृत् 'तस्माधुध्यस्ख भारत ।'युध्यस्त्र विगतज्वरः' 'उत्तिष्टोत्तिष्ठ भारत' 'युध्यच मय्मर्पितमनोजुद्धिः' इत्यादि घदता । त्वमीरशश्चत् त्वमेव सर्वान् संहर । कुतो मे साहाय्यामेच्छ तीति चेत् । मनागपि मा भूद्भवतो व्यापारः । अहमेव संहरिष्यामि सर्वान् । येऽत्र वर्तन्त ते सर्व विनैव १ भवतो व्यापारलेशं मरिष्यन्ति । पश्य मे सामर्थ्यम् । स्वयं सं- हर्तुमशक्तो मामयं प्रार्थयतीति मा मंस्थाः । युद्धं तव श्रेय इति त्वं प्रेयसे ॥ ३२॥ अजुनः । यदि मामृतेऽपि न भविष्यात सर्व तर्हि किमर्थ मां युद्ध नियोजयसि । तवानेन श्रेयः स्यादिति नियोजयामि युद्धं त्वामिति चत् । विनाऽपि युद्धं त्वदनुग्रहात् स्थादेव ममान्यतः श्रेयः । कीत्यथामति चेत् । एतेषु त्वया हन्यमानेषु कथं मम कीर्तिः स्यात् । राज्यामिति चेत् । त्वया युद्ध पराजितानां राज्यं त्वदीयं हि स्यात् । कंन न्यायेन राज्यं मदीयं स्यात् । चिराय जीविप्यत इमान् कथं संहरे- यमहम् । कथं वा संहर्तुं शक्यम् । बहि। कृष्णः । तस्मात् त्वमुत्तिष्ठ यशो लभख जित्वा शवन् भुंव राज्यं समृद्धम् । मयैव ते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव साय।।चिन् ॥ ३३ ।। युद्धादुपरतऽपि त्वयि महामृत्युना मयैव यस्मादेत संहरिप्यन्ते अतः न योत्स्य इति युद्धादुपरातिया । तस्मात् त्वं युद्धाय सन्नद्धो भव । पार्थेन भीष्मादयां देवैरप्यजय्या युद्ध जिता हात कीर्तिं प्राप्नुहि । शवन् जेष्यसि । जित्वा च राज्यं प्राप्स्यसि । सम्राद्धयुक्तं तद्राज्यं त्वमेवानुभव । कथं जययशोराज्यादिकं मम घटत इति चत् युद्धारम्भात् पूर्वमंत्र युद्धास्मन् त्वत्प्रवृत्तः पूर्वमव निहताः हंतव्यत्वेन सङ्कल्पिताः कटाक्षीक्षणादेव तेजोवलपौरुषादेिकमाकृष्य निःसारतां मायेत्या निहतप्रायाः । शीर्णपर्णवत् पतनोन्मुखीकृताः । हे पार्थ त्वं तु निमित्तमानं भव । कर्ताऽहं । त्वं तु शरवदुपकरणमात्रं भव । धाद्धि युद्धाच्छ्योऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते' इति ह्यक्तं मया । एतेषु मया हतेष्वपि तव तत्र निमित्तमात्रत्वात् १ त्वा ऋतेऽपि ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [३४] तव जययशोराज्यादिकं घटत एव । मया हन्तव्यत्वेन सङ्कल्पितत्वादिमे चिरं न जीविष्यन्ति मरिष्यन्त्येव । पतनोन्मुखीकृतत्त्वात् वायुपत्तत्र निमित्तीभूय पातनं च सुकरम् । संहता पुंसा शर इव मया त्वमुपकरणीकृतः । तव निमित्त. १ त्वमपि मदायत्तम् । अतोऽहं हनिष्यामीति मतिस्ते मा भूत् । निमित्तमातं हि त्वं न कर्ता । अतो निश्शङ्कमेव युद्धयस्व । कर्तुस्तबोपकरणीभवितुमर्हो नाह. मिति चेत् सव्यसाची हि भवान् । वामेनापि हस्तेन शरान् मोक्तुं त्वं कृता. भ्यासोऽसि । करद्वयेन योद्धं समर्थत्वात् त्वं मयोपकरणीकृतः । अतो निश्शङ्कमेव युद्धे प्रवृत्तो भव ॥ ३३ ॥ अर्जुनः। मयैवेते निहताः पूर्वमेवति कथं । जित्वा शत्रन इत्यविशेण सर्वशत्रजयोक्तिः कथं । द्रोणस्य ब्राह्मणत्वात् प्रवृद्धब्रह्मवर्चसवत्त्वेन धनुर्विद्याचार्यत्वेन च । भीष्मस्य ब्रह्म वर्यव्रतासिघारासंचरणदक्षतया महानुभावत्वेन पितुः शन्तनोः सकाशाल्लब्धस्व. च्छन्दमरणयरत्वेन शस्त्रास्त्रसम्पन्सम्पन्नत्वन द्वन्द्वयुद्धे भगवना परशुरामेणाप्य- जितत्वेन च जयद्धस्य शिवाल्लब्धपाण्डवजयवरत्वन उग्रं तपस्तप्त्वा यः त्वत्पु. त्रस्य शिरो भूमौ पातयति सद्यस्तस्य शिरः पतिष्यति भूमाविति लब्धवरस्य वृद्धक्षत्रस्य पुत्रत्वेन च कर्णस्य शस्त्रविद्यापारीणत्वेन परशुरामाल्लुब्धविद्यावैशा- रद्यत्वेन महेन्द्रदचया एकपुरुषव्यापादिन्या अमोघया मोघीकर्तुमशक्यया शक्त्या सम्पनत्वेन व तथा अन्यषामपि योधवीराणां तैस्तैः जेतुमशक्यत्वात् । ब्रूहि । कृष्णः । द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कण तथाऽन्यानपि १योधवीरान् । मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युद्धयस्व जेताऽसि रणे सपत्वान् ॥ ३४ ॥ द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्ण च तथा अन्यान् योधवीरांश्च प्रति त्वं कथमेत जेतुं शक्या इति मा शतिष्ठाः । भयेन मनःपीडां मा गमः । त्वया अजय्यत्वेन शङ्कयमाना अपि भीष्मादयो महामृत्युना मया सहियन्ते । पश्य मे सामर्थ्यम् तत्तदुपायविरचनेन पतनोन्मुखीकृताश्च । त्वं तत्र निमित्तमात्रं भूत्वा मृतप्रायान् तान् निश्शकं संहर । रणे तानन्यांश्च शनन् अनायासेन जेष्यसि । तव त्वदा. १रा । योधमुख्यानिति पाठः ।

·[३५-३६] एकादशोऽध्यायः । १६५ तृणां च ये शबवः शत्रपक्षे प्रविष्टाश्च ते सर्वेऽपि मया संह्रियन्ते । तन मा शङ्का कार्षीः । अतो निश्शत युध्यस्व ॥ ३४ ॥ धृतराष्ट्र: । श्रुत्येदं भगवतो वचनमजुनः किमकरोत् वहि मे सञ्जय । सञ्जय उवाच। एतच्छुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्चलिर्वपमानः किरीटी । नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्दं भीतभीतः प्रणम्य ॥ ३५ ॥ 'प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत' इत्युक्तरीत्या १ नमस्कृत्वा कृताअलिः सन् भयन कम्पमानः सन् ‘पश्यामि देवांस्तव देव देहे' इत्यादि 'न हि प्रजानामि तत्र प्रवृत्तिम्' इत्यन्तं वचनजातमुक्तवान् २ प्रशस्तकिरीटवान् देवैर्दत्तदिव्यकिरीटः अर्जुनः ‘आख्याहि मे को भवानि'त्यादिना प्रार्थितस्य खनामप्रवृत्त्यादिकं कथय. तो भगवतो वचनमुक्तरूपं श्रुत्वा महोग्ररूपदर्शनेन 'लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः' इत्यादिवचनश्रवणेन च 'सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं' इत्यादिना वक्ष्यमाणखा- पराधानुसन्धानेन च नितरां भीती भगवन्तं पुनरपि प्रणम्य कृतालिः सन् वेप- मानः सन् ३ गद्गदयुक्तकण्टध्वनि यथा तथा पुनर्गप वचनमाह । अहो तेजस्त- स्य रूपस्य । अहो गाम्भीर्य तस्य वचनस्य । यदर्शनात् यच्छ्रवणाश्च महाधीरो. ऽपि भगवनो लब्धदिव्यचक्षुरापि पार्थः ईदृगवस्थोऽभूत् । वक्ष्यमाणं पार्थवचन सम्यगवधारय ॥ ३५॥ अर्जुन उवाच । स्थाने हृषीकेश तव प्रक्रीत्या जगत् प्रहृष्यत्यनुज्यते च । रक्षांसि भातानि दिशा द्रवन्ति सर्व नमस्यान्त च सिद्धसङ्घाः ।। ३६ ॥ १रा। श्रुत्वा नमस्कृत्वा भूय एव प्रणम्य कृताञ्जलिः घेपमान आहेत्यन्वयः । २रा। मत्वर्थेन इनिना पार्थकिरीटस्य श्रीभगवञ्चरणारविन्दवन्दनेन कृतार्थता उच्यते । अन भारः परं पट्टकिरीटजुष्टमप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्द' मित्यादिकमनुसन्धेयम् । ३ भयेन हर्षेण च नेत्रयोरश्रृद्गमे श्लेष्मणावरुद्धकण्ठस्य वाचोऽपाटबं ध्धनेर्म- दत्वं सकम्पत्वं व गद्गदः । 21G ·सदर्पणश्रीमद्भगवतीतायां १६६ हे देव त्वद्गुणकर्मनाम्नां सम्यक कीर्तनेन श्रवणेन च जगतः अतिशयितः सन्तोषी भवति । तेन तस्य त्ययि अनुरागाध्यतातिशयितप्रीतिरूपा भक्तिधोत्पद्यते । तव प्रकीर्त्या रक्षांसि भीतानि दिशः प्रति द्रवन्ति । अन्येन त्वन्नामनि गुणकर्मादी च कीर्तिते श्रुत्वा रक्षांसि पलायन्ते । तपः सिद्धानां संघाः कीर्तयन्तः शृण्वन्तश्च भक्तिप्रकर्षेण नमस्कुर्वन्ति । कुन एतत् न हि कृष्णस्यवान्यस्य कस्यापि प्रका जगत् दृष्यति अनुरज्यते व रक्षांसि द्रवन्ति । सिद्धा नमस्यन्ति च इति ममान शङ्काऽवर्तत । सदानमिपगता । यजगद्धप्यांत तत् १ स्थाने २ युक्तम् । यदनुरज्यने तष स्थान । यद्रक्षामि द्रन्ति तदपि स्थाने । यत् सिद्धसंघा नमत्यन्ति तथ स्थाने। युक्तमेवेदं सर्वमीदृश देवदेवे त्वयि । ३ युददिक्षयाऽगनं देवगन्धर्व- यक्षविद्याधरसिद्धसाध्यकिरकिंपुरुषाद्यात्मकं उदासीनं जगत् त्वत्प्रसादात् स्वदत्तदिव्यदृष्ट्या त्वामवलोक्य त्वद्विषयं स्तुतिरूपं कीर्तनं करोति । तेन दृष्यति अनुरज्यते च । प्रतिकूलानि रक्षांसि त्वामवलोक्य द्रवन्ति । अनुकूलाः तपसा महतीं सिा माताः देवर्षिसिद्धसंघाः त्वामवलोक्य नमस्कुर्वन्ति तदेतत् सर्व युक्तम् । अयं श्लोकः मन्त्रशास्त्र रक्षा मन्त्रत्वेन विनियुक्तः । नारायणायामरसु. दर्शनमन्त्राभ्यां सम्पुटितोऽयं मन्त्रः सर्वसिद्धिप्रदः । सनिष्टनिवर्तकश्च । अहो अस्य महिमा । ४ कालोऽस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृद्धी लोकान समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । मयैवैते निहताः पूर्वमय इत्युफ्तया त्वदीयया वाचा जगत् साधु लोकः हर्ष प्राप्नो- ति । अनुरज्यते च । भुवो भारायमाणसमस्तलोकसंहरणवचनेन साधूनां हर्षोऽनु. रागश्च युक्त एव । दुष्टान् संहर्तुं प्रवृत्तोऽयमस्मानपि दुशान् सहरदिाते भिया रक्षांसि द्रवन्ति । मारके प्रत्यासन्न दुशानां भिया पलायनं युक्तमेव । सिद्धाः नमस्कुर्वन्ति । महता सिद्धानां स्वामिन् तथैवाचिरेण कर्तव्यमिति प्रणामपूर्व- कप्रार्थन युक्तमेय । अहो ते बचनप्रौढिमा ॥ ३६ ॥ कृष्णः । सिद्धाः महान्तः। ते कुतो मां नमस्कुर्वन्ति । १ स्थाने इत्यव्ययम् । प्रकीर्त्या स्थाने इत्यनयोः सर्वत्र सम्बन्धः । २शं । प्रहष्याते. हर्षविषयों भवान् स्थाने युक्तः । एवनप्रेऽपि । तव हर्षानुराग- भयनमस्कारादिविषयत्वं युक्तमित्यर्थः । ३रा । ४ शंक।

·[३३]] एकादशोऽध्यायः । १६७ अर्जुनः । कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकत्रे । अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥ ३७ ॥ .. व्याप्तरूप परमादारख नाव हे परमात्मन् ब्रह्मदेवादपि नितरां श्रेष्ठाय तस्यापि ज. नकाय यस्मात् पूर्यो नास्ति स १ आदिः तादृशाय तुभ्यं कस्माद्वा हतोः नमस्कार न कुर्युः कुर्युरेव । देशतः कालतः २ गुणतः ३ वस्तुता वा परिच्छेदरहितस्त्वं । त्वं सर्वदेशव्याप्तः सर्वकालावस्थायी सर्वगुणपरिपूर्णः सर्ववस्त्वात्मकः । अतोऽनन्तः ४ त्वं । जगति त्वं निवससि जगत् त्वदन्तर्वासयसि । सर्वाधारः सर्वान्त- र्यामी च भवान् । ५ सत् भावः व्यक्तं वा । असत् अभावः भव्यक्तं वा । भा. बाभावात्मकं व्यक्ताव्यक्तात्मकं च यजगत् नत् त्वमेव । तस्य स्वरूपस्थितिप्रवृत्ति- नियामकोऽसि । ताभ्यां सदसद्भयां परं उत्तम भिन्नं च यत्परमं अक्षरं ब्रह्म तत् त्वमे- व। ६ उक्तं हि मया त्वमक्षरं परम मिति । अक्षर ७ जीवात्मतत्वं यत् तत् त्वमेव । सत् नामरूपवत्तरा कार्यावस्था प्रातः । असत् तदनहतया कारणावस्था प्रकृतिः कार्यकारणात्मनाऽवस्थितं प्रकृतितत्वं यत् तदपि त्वमेव । तत्परं ताभ्यां प्रकृति- तत्संसृष्टजीवाभ्यां परं अन्यत् उत्तम मुक्तात्मतत्वं यत् तदपि त्वमेव । सर्वश- रीरकोऽसि त्वम् । ईदृशाय तुभ्यं त कुतो न नमस्कुर्युः । ८ नय ९ दश वा हे. तवा नमस्काराकरणे । नैकोऽपि हेतुरस्ति । अतो यन्नमस्यन्ति तद्युक्तमेव ॥ ३७ ॥ अर्जुनः । त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण. त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्ताऽसि वयं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥ ३८ ॥ आदिरासि जगतः देवोऽसि सूपयादिव्यापारः क्रीडसि व त्वं पुरिशयनात् पूर्णष. स्गुणत्वाश्च पुरुषोऽलि । पुराणः अनादिरसि । पुराणः पुरुवाऽसि - १ आदिश्चासौ कतां च आदिकर्ता तस्मै । आदय कर्ने च । २ म । ३ शं । रा। ४ अनन्तदेवशाते भिन्न पदे । अनन्तदेवंश इत्येकं पदं था। अनेकेषां देवानां नियन्ताऽसि । ५ माशे। ६ भयहर्षविस्मयाधाविष्टत्वात् भग- धन्महिमोक्तौ महातात्पर्यवत्वाश्च पुनरुक्तिर्न दोषाय । एवमग्रेऽपि । ७ रा । ८ शं। म [९रा।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [३९] । त्वं अस्य विश्वस्य महाप्रलये खोदर निवेश्य रक्षणान्महाधारोऽसि । सर्वस्यार्थ- जातस्य वेदिताऽसि सर्वशोऽसि । यो यो वेदिता जगति ससर्वोऽपि त्वमेवारी यश्च वेधं तत् त्वमास । १ वद्यं यद्यत् तत्सर्व ज्ञाताऽसि । परमं तेजोऽसि परमप्राप्यं यत् मोक्षस्थानं वैष्णवं पदं तदपि त्वमेवासि । त्वमनन्तरूपोऽसि । त्वया विश्व व्याप्तं त्वमन्तर्बहिश्च व्याप्तोऽसि । यच्च कि- ञ्चिजगत् सर्व दृश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्बहिश्च तत् सर्व व्याप्य नारायणः स्थि त इति श्रुतिः । २ आदिदेवः पुराणः पुरुषः सृष्ट्यादिकर्ता मायोपाधिकः पर- मेश्वरः त्वमेव । त्वमस्य विश्वस्य परो निधानं घटादीनां मृदिव महदादीनां विका- राणामुपादानभूता माया या साऽपि त्वमेव । वंदिता प्रत्यगात्मा यः स च त्वमेव । वेधं घटपटादिदृश्यजातं यत् तदपि त्वमेव । मायातत्कार्यलेशसम्बन्धशून्यं जी. वेशजगदाभासकल्पनाधिष्टानं नित्यशुद्धसुद्धमुक्तस्वभावं नित्यानन्दैकरसमद्वितीय यत् परं ज्योतिब्रह्म तदपि त्वमेव । त्वयेदं विश्वमग्निनाऽय:पिण्डमिव व्याप्तम् । अतस्त्वन्मावमेव । भतोऽद्वितीयस्त्वम् । एतैः पाटेभः सप्ताभरष्टभिर्वा हेतुभिस्त्वं नमस्कार्योऽसि । अतो यन्त्रमस्यन्ति तद्यक्तमेव ॥ ३८ ॥ अर्जुनः । वायुयमोऽमिवरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं अपितामहश्च । त्वं वायुः त्वं यमः त्वमग्निः त्वं वरुणः त्वं चन्द्रः त्वमेव चतुर्वदनी ब्रह्मा त्वमेष पितामहस्य तस्य ब्रह्मणः पिता विष्णुश्च । त्वं साक्षाद्विष्णुः । वारवादीनां स्वरूपस्थितिप्रवृत्तिनियामकश्च । अतस्त्वमुक्तहतुभिः सर्वैः सर्वदा सर्वथा नमस्का योऽसि । अतो यन्नमन्ति तयुक्तमव ॥ ३८ ॥ सञ्जयः । दिव्याभरणावभूषितं दिव्यायुधोपतं दिव्यगन्धानुलेपनं महाद्भत भगवती रूपं दृष्वा किं कुर्यामहमल्पीयानस्य महता महाद्भतस्य रूपस्य । निःस्खो भक्त्या क्ष- मापयेदिति न्यायेन भक्त्यैवायं भगवान् तोषणीयः । इति मत्वा असकृन्नमनन तदुक्त्या च खीयां भाक्ति प्रदर्शयति पार्थः । १ घेधं वेत्ताऽसि इत्यन्वयः। २ शंकरा।३पितामहस्त्वं प्रपितामहति पाठः । एतदनन्तरं अनादिमान प्रतिम + चिन्त्यकर्मा इति श्लोकः कुनरिस् कोश दृश्यते ।

·[३९-४०] एकादशोऽध्यायः । अर्जुनः। नमो नमस्ते १ऽस्तु महस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ३९ ॥ नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । तुभ्यं नमः तुभ्यं सहस्रकृत्वः नमः अस्तु । तुभ्यं पुनश्च नमः । तुभ्यं भूयोऽपि न- मोऽस्तु । तुभ्यं पूर्वस्यां दिशि नमः तुभ्यं पृष्ठतः पाश्चिमायां दिशि नमः २ अस्तु । हे सर्वव्यापिन् देवदेव ३ दक्षिणस्यां दिशि ते नमः । उत्तरस्यां दिारी ते नमः । ऊर्य नमः अधः नमोऽस्तु । सर्वत्र नम एवास्तु । न तु प्रकारान्तरेण त्वामहं उपचरितुं शक्तः ॥ अर्जुनः । अनन्तबोयामितविक्रमम्यं सर्व समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥ ४० ॥ वीयं शारीरं बलं विक्रमः शस्त्रास्त्रप्रयोगकौशलम् । ता वीर्य अनन्तं तव विक्रमः अपरिमितः ४ तारास्त्वं सर्व जगत् सं सम्प साकल्येन अन्तर्वहिश्च व्याप्य वर्तले आग्नेरयापिण्डामेव ततो हेतोः त्वं सर्वोऽसि । सर्वरूपोऽसि । यथा ऽग्निरयापिण्डकपः तथा । यथा व्याप्तमयापिण्डमग्निरिति व्यवाहयते । तथा व्याप्तं जगत् त्वमिति व्यवानियते । पुरुष एवेदं सर्वम् । सर्व खल्विदं ब्रह्म । ब्रह्मवाहामि- त्यादौ । ब्रह्मणा इदं व्याप्तामत्यादिरर्थः । ६समें जगत् सं सम्यक आत्मत्वन व्याप्य वर्तसे । ततस्त्वं सर्वोऽति । तत्तद्वाचकतत्तव्छब्दवाच्योऽसि । शरीरवाचकत. त्तच्छन्दवाच्यत्वादात्मनः सर्वेषामात्मभूतस्त्वं शरीरभूत तहाचकतत्तच्छब्दवाच्यो- सि। सर्व ब्रह्मणः आत्मभूतस्य शरीरभूतं ब्रह्म सर्वशरीरकत्वन सर्वशब्दवाच्यं इत्या- दिरर्थः । सर्व ७ जगत् सं एसीमावन सुवर्णामेव स्वकार्यकटककुण्डलादि शुक्त्या- दिकमिव रजतादि कार्यकरणभावसंबन्धन आध्यासिकसंबन्धेन च व्याप्य वर्तसे। १ पृष्ठतश्चेति पाठान्तरम् । २ अस्त्वित्यस्य संवन्धः । पुरस्तादिति छदः । पुरः स्तात् अस्तु इति वा । ३ पृष्टतः सर्वतश्च नमोऽस्तु । तन्नमः ते पुरस्तात् सर्व- तोमुखत्वात् । गीत । ३ । शं । पुरस्तात् पृष्टतः सर्वतः स्थिताय तुभ्यं नमः । ४ अनन्तवीर्यश्चासौ अमितविक्रमच अनन्तवीर्यामितविक्रमः इत्येकं पदम् । हे अनन्तवीर्य अमितविक्रमः त्वमिति वा । ५ म । ६ रा । अन्न ब्रह्मेति...वाचः । सामान्यनुद्धिजनकाश्च.. कण्ठ्यम् । इत्यादिकमनुसन्धेयम् । ७ शं । G ·१७० सदर्पणश्रीमद्भगवदीतायां [४१-४२] ततस्त्वं सर्वोऽसि । यथा सुवर्ग कटककुण्डलादिसर्वरूपं कटकादि सुवर्णात्मकम् यथा शुरुयादिकं रजतादिरूपं रजतादिकं व शुरुयायात्मकं तथा स्वं सर्वसापोऽसि सर्व व त्वदात्मकम् । अतः त्वं वाय्यादिव्यापकः वावाविशरीरक: वाय्वादिलरूपः असि । अतो हे सर्व इत्युक्तं मया । तादृशस्येश्वरस्य तव मया किं कर्तुं शक्यम् । अतः पुनः पुनः सहस्रकृत्वा प्रणमामि । क्षन्तव्यम् सकलमपि मदीयमागः । विभेम्यहं स्मारं सारं मदीयं अपराधजातम् ॥ ४० ॥ कृष्णः । मन्तव्यमाग इत्युक्तं त्वया । किमागः कृतवानसि । पार्थ बाहि । अर्जुनः। सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वाऽपि ॥ ४१ ॥ १ यच्चापहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथ वाऽप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥ .. समानवयस्कत्वात् सखा इति मत्वा व्यासनारदायुक्तमहामहिमोपेतः अत एव म. हनीय इत्यविमृश्य अविमर्शजनितात् प्रमादशब्दितात् अनवधानात् कदाचिद्वि- मशेऽपि हजानितविलंभेणापि वा हे कृष्ण हे यादव हे सखे इति यदुक्तं मया तत् क्षमखेति प्रार्थये । २ इदं महाद्भतं रूपं अयं च पूर्वोक्तः सर्वोऽपि महिमा तव विद्यत इति यद्यहं जानीयां तर्हि नैवं उक्तवान् स्यां ३ रूपमिदं महिमान ४ मिम वा नाशासिषम् । अतोऽहमेवमुक्तवानस्मि । क्षमस्वमं मन्तुम् । सर्वो हि लोके देवदत्तः यज्ञदत्तः इति नाम्ना आवेयः गार्ग्यः इति कुलेन मित्रं शबरिति गुणे न च निर्दिश्यते । सति चैवं हे कृष्ण इति नामांक्तिः हे यादव इति कुलोक्तिः हे सखे इति स्नेहरूपगुणोक्तिश्च कथमपराधः स्यादिति चेत् । यद्यपि नाना कुलेन गुणेन च निर्देशो नापराधः । तथाऽपि महामाहमयति महति पुरुषे नाना कुलेन संबोधन हे सखे इति स्नेहाविष्कारपूर्वकसंबोधनं व महानपराध भवति आवहति च कोपम् । द्रोणस्य १ अवहासार्थमिति पाठान्तरम् । २शं । इदं विश्वरूपं महिमानं च । ३म। इदं विश्वरूपान्मकं माहिमानं । ४ रा । इममिति पाठः।इम महिमानम् । ।

·[१३] एकादशोऽध्यायः । . सखित्वेन निर्देशो हि द्रुपदस्य कोपमुदपादयत् । तथैव चानुभूयते लोके । अत डिशमहामाहमवतो भवतो विषये हे कृष्णेत्या किरपराध एव १ अन्वर्थनामस्वकुलोद्वारकत्वाद्यभिप्रायेण नामादिभिनिर्देशा नामादीभी देश्य मानस्य तोषाय भवति । तथा व सगुण एवं संपवते । नाहं तथा कृषि वा कः शब्दो (१) णश्च निर्वृतिवाचक इत्युक्तनिर्वचनात् पूर्णानन्दात्मकत्वाभिप्रायेण कृष्ण इति यदुकुलोद्धारकत्वाभिप्रायेण यादव इति दिशानन्तकल्याणसुगुणगणो भगवान् भवान् मे सखा जातः अहो मे भाग्यातिशयः इत्याभप्रायेण २ सखे इति च स्वा. मुक्तवानलि । अपि तु साधारणबुद्धया । गतोऽयमपराध एव । अतः क्षमसे. ति प्रार्थ्यते। न केवलमेतावदेव । किंतु त्वामहमेकांत बहूनां समक्षं च ३ परिहा. साय विहारादिषु अवाशासिषम् । हे अच्युत ब्रह्मादिभिरपि शातुमशक्यं त्वां तर क्षमापयामि । क्षमस्खेति प्रार्थयामि । अपराधिनमप्याश्रितं न च्यावयसि हित्वं पर- मया करुणया। ४ ब्रह्मादीनामप्यशक्यं यस्य ते २ महिना वेदनं तस्य ते महिमानमा- भतिरहं कथं ज्ञातुं शक्नुयाम् । विहारः क्रीडाव्यायामशब्दितः पद्यां संचार. श्च । शय्या शयनं तूलिकाद्यास्तरणविशेषश्च । आसनं उपवेशनम् । चतुष्पा- दिकाद्यासनविशेषश्च । भोजनं त्वदीयं सहोपविश्य पंक्तौ भोजनं च । एषु विषये एकान्ते क्रीडादि कुर्वाणस्त्वमेकान्ते अवमानितः । सखिभिः सह क्रीडादि कुर्वाणस्तेषां ५ समक्षमवमानितः। सर्व तत् त्वया क्षन्तव्यमिति प्रार्थये भवन्त. म् । अथ वा सर्वाधिकस्त्वं विहारादिषु विषये असकृत्कृतोऽसि इति यश्च तत् तदपि पूर्वोक्तं पश्चादुक्तं चागः त्वं क्षमस्खेति त्वां समक्षं त्वत्पुरतः प्रार्थये ॥ ४१-४२॥ अर्जुनः। पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुगरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्याधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥ ४३ ॥ १गी। त । २ सखे इति इत्यनयोः सन्धौ मस्ख इतीति स्यात् तथाऽपि आर्षत्वात् सन्धिः । म । सखे अति इति छेदः । अति नितरां सखे इतीति लभ्यते । खं शानं तत्सहितः सखः हे सखे शानिन् इति सोपहाससंबोधनमिति वा । ३ अनुचिता च रणप्रकाशनेन लजोत्पादानं परिहासः । ४ अत्र ब्रह्मादयः सुरगणाः...जातेः इत्यादिकमनुसन्धेयम् । ५श भा । रा । एकः असत्कृतोऽसीति यत्, तत् असत्करणं अनेकेषां प्रत्यक्षं यथा स्यात् तथाऽपि इति यत् तदुभयं क्षन्तव्यमिति प्रार्थये ।

·१७२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [४] हे देव त्वं अस्य लोकस्य १ चराणामचराणां च पिताऽसि २ स्थावरजङ्गमात्मकस्य जगतः पिताऽसि । चराचरात्मकस्य ३ अकृतककृतककृतकाकृतकात्मकप्रमाण- प्रमितसकलवस्तुजातस्य त्वं पिताऽसि । अस्य चराचरभ्य लोकस्य त्वं ४ पूज्यश्चासि । अतिशयन श्रेष्ठो गुरुरसि महागुरु हि त्वम् । गुरूणां ब्रह्मादीनां गुरुत्वात् । त्वं ५ गुरु गरीय नसि । परमगरीयान. सि । त्वं गुरुरासि गरीयान् पूख्यः परमपूज्योऽसि । त्वं असदृशप्रभावः । बैलो. क्ये ७ कृतकादित्रिविधवस्तुजाते। ८ तत्त्वावेदकवेदत्रयेऽपि तथाविधो गीयसे । एतादृशस्य तव कृतकादित्रिविधवस्तुजाते ९ बैलोक्ये समः नास्ति सम एव नास्ति । अभ्यधिकः अन्यः कथं स्यात् । यस्य वस्तुनः सदृशमेव नास्ति न हि ततोऽधिक. मुपलभ्येत । १० लोकत्रयेऽपि त्वत्समो नास्ति अधिक कुतः नैव । अतः लोकवय ऽपि अधिको भवानेव न तु भवतोऽन्यः कश्चिदपि ॥ ४३ ।। अर्जुनः । सम्मान गम्य प्रणिधाय कार्य प्रसादये स्वागहमीशमीध्वम् । पितव पुत्रस्य संभव सम्युः प्रियः प्रियायाहति देव सोढुम् ।। ४४ ॥ यस्मात् त्वमस्य लोकस्य पिता गुरुः पूज्यश्चासि । तस्मात् देहं दण्डवत् भूमा सम्यक पातयित्वा भयभक्तिप्रकर्षण नत्वा त्वां क्षमस्वति प्रार्थनन प्रसन्नं करोमि । ईश्वरत्वात्तव तव प्रसादा अपेक्षितः । अतः प्रसादये । अतः हे देव त्वं सादमर्हसि त्वं ब्रह्मादिभिरपि स्तोतव्योऽलि किं पुनर्मया । ११ प्रियो हि मम त्वम् । प्रिया हि तवाहं प्रियस्त्वं १२ मम प्रियं कर्तु क्षमस्व । पुत्रस्य विषये पिता सर्व सहते । सख्युर्विपय सखा सर्व सहत । तथा त्वं प्रियस्य मम विषय सर्व सहख । पिता पुत्रस्यापराध अपराधमेव मत्वा मृढो सूर्योऽयमपराधी हा हन्त कष्टमस्माभिः सोढव्यमस्तीति खिद्यन् पुप्यन सहते । सम्वा सख्युरपराधं अपराधमेव मत्या सखाऽयमेवमासादिति खिद्यन् कोपमन्तर्निरुन्धन् हितमुपदिशन् सहते । तथा न त्वया ममापराधोऽपराधत्वन ग्राहाः किं तु हर्षजनकत्वन ग्राह्यः । न हि परम- १ लोकस्य चराचरस्य च ।२ चराचरात्मकस्य लोकस्य । ३रा। ४ म । ५ शं । ६ रा । ७। रा ८ म। रा । ९ म । रा। १० समो नास्ति अधिक: कुत इत्युक्ते अन्योऽधिको नास्तीति लभ्यते । अतः अन्य इस्यस्य त्वमेवाधिकान तु स्वत्तोऽन्यः इत्येवार्थों वाच्य इति भावः । ११ म। १२ म ।रा।

·[४५] एकादशोऽध्यायः । १७३ प्रीतिपानभूतो दयितः १ परमप्रीतिपात्रभूताया दयिताया अपराधं अपराध मन्यते । किंतु हर्षजनकव्यापारं मन्यते । तथा मत्वा सहते सोढ्वा च दृष्यति । तथा प्रियस्त्वं प्रियस्य मम कृते अपराधमपराधममत्वा हर्षजनकव्यापार मत्वा सहख । सोढ्वा च मोदख । त्वयि रुष्ट का गतिर्मम । अतः प्रार्थये ॥ ४४ ॥ कृष्णः । इदानी किं मया ते कर्तव्यम् । अर्जुनः। अदृष्टपूर्व हृषितोऽस्मि दृष्ठवा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ ॥ । हे देव उपसंहृत्य इदं रूपं तदेव मानुषं सौम्यं रूपं दर्शय । केनाप्यदृष्टपूर्वस्य महा. द्भुतस्य त्वदनुग्रहाय मया प्रदर्शितस्य रूपस्य दर्शनेन न किमुदेतित परितोषः। कि. मुपसंहर उपसंहर इत्येवमर्थयसे ब्रहीति चेत् । अन्यैर्मया च पूर्वमदृष्टं दिव्यं रूपं दृष्ट्वा परितुष्टोऽस्मि । नितरामेतन्महातदि- व्यरूपदर्शनेन में परितोषः । अथापि चिरं द्रष्टुं न शक्नोमि । कराळदंष्ट्रादिदर्शन. जनितभयेन मनो मम नितरां व्याकुलतामुपगतं अत एवं प्रार्थ्यते । ऐश्वरस्याय रूपस्य दर्शनेन मम विषये तव कीदृशो निश्चयो जातः इति चेत् । देवानां सर्वे. पां त्वमीदृश इति निखिलं जगत् त्वयि वसति जगतस्त्वमाधारोऽसि इति च नि- श्चयो म माभूत् । अतः प्रसन्नो भूत्वा पूर्वानुभूतपरमसौम्यरूपप्रदर्शनरूपमनुग्रहं कुरु इदमेवाद्य त्वां प्रणम्य याचे ॥ ४५ ॥ कृष्णः। किं पूर्वएं उत तदेव रूपं दर्शयेत्यर्थयसे किं तद्रूपं यत् त्वं द्रष्टुमिच्छसि । तृतीयमन्यत् । १ परस्परं प्रियत्वोत्तया अयमर्थः सूच्यते । शं । प्रियायाः अहसीति छेदः । आर्षत्वाद्विसर्गलोपेन सन्धिः । इति शेषः । प्रिया या अर्हसि इति छेदः। या प्रिया तस्या इवेस्यर्थः । इति च । प्रियः प्रियस्याहसीति वक्तव्ये प्रियायाहसीत्यु- क्या अयमों विवक्षितइति गम्यते । 23G* ·१७४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [४६] अर्जुनः । किरीटिनं गदिनं चक्रहन्तं इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वभूते ॥ ४६ ॥ इदानीं त्वं सहस्रबाहुरसि । विश्व तव मूर्ती दृश्यते व्याप्तरूपश्चासि । उपसंह- रेदं रूपम् । अहं त्वां किरीटगदाचक्रयुक्तं चतुर्भुजं रथे साराथस्थाने उपविश्य सारथ्यं कुर्वाणं यथा पूर्व दृष्टवानांरम तथैव पुनस्त्वां तेन रूपेण द्रष्टुमिच्छामि । अतः पूर्वदृप्न १ चतुर्भुजेन तेनैव रूपेणाविर्भव । सारथ्यं कुवाणं सौम्यं मानुषं रूपं दर्शय ॥ ४६॥ १ म । चतुर्भिः अनिरुद्धप्रद्युम्नसंकर्षणवासुदेवरूपैः सर्व जगत् बुंक्ते इति चतुर्भु. जं तेन । चतुर्भिः विश्वतैजसप्राशतुर्य रूपैरिति च । चतुर्भिः ब्राह्मणादिवः भुज्यते उपजीव्यत इति चतुर्भुजं तेन इति च । चतुरः ध. र्मादीन् पुरुषार्थान् भोजयतीति चतुर्भुजं तेन इति च । सारथ्यं कुर्वद्रपं न साधा- रणं किं तु उक्तरूपमहामाहात्म्यवदिति भावः । अनेककिरीटादियुक्तं अनेकबाहा. दियुक्तं च महद्रुपमुपसंहृत्य एककिरीटाादियुक्तं द्विभुजं महामाहात्म्योपेतं सारथ्यं कुर्वद्रपं दर्शयेत्यर्थः । शं । म । अनेन श्रीकृष्णस्य चतुर्भुजमेव रूपं अर्जुनेन सदा मिति निश्चीयते । रामा। श्रीकृष्णस्य सूतिकागृहे देवकीवसुदेवाभ्यां प्रदर्शितं रूपं चतुर्भुजम् । 'तम- द्भतं बालकमम्नुजेक्षणम्' इत्युक्तेः । तत्प्रार्थनया 'उपसंहृत्य तद्रपं बभूव प्राकृतः शिशुः' इत्युक्तरीत्या प्राकृतशिशुसाधारणं यद्रूपं द्विभुजं गृहीतं तदेव गोकुलं गत्वा तत्रावस्थाने यावदऋरेण सह मधुरागमनम् । तत आरभ्य कंसवधात् यावत् स्वरूपतिरोधानं चतुर्भुजमेव रूपम् । द्विषतामपि शिशुपालेन चतुर्भुजं रूपं दृष्टम् । उदारपीवरचतुर्वाई शङ्खचक्रगदाधर पुनः परमभागवतेनार्जुनेन । म । अन्ये तु सारथ्यं कुर्वत् रूपं मगवतश्चतुर्भुजमित्यस्य न कश्चिदाकर उपलभ्यते । अतः मूलरूपे चतुर्भुज विश्वरूपे सहस्रभुज विश्वाश्रय विश्वान्तर्यामिन् इन प्रभो देव इदानीं अनेककिरीटादियुक्तं त्वां पूर्ववत् एककिरीटादियुक्तं द्विभु द्रष्टुमिच्छामि । इत्युक्तेः। किं ·[४७] एकादशोऽध्यायः । १७५ सञ्जयः । विश्वरूपोपसंहारपूर्वकं पूर्वदृष्टमानुषरूपप्रदर्शनाय प्रार्थितो भगवान विश्वरूपमुप- संहत्य मानुषं रूपं दिदर्शयिषुः तिरोधापनानन्तरं भूयो यदि दिदृक्षा स्यात् तर्हि द्रष्टुं न शक्येत । अतः पुनरेकवारमापादमस्तकमयं पश्यत्विदं रूपमित्यभिसन्धाय सम्यगिदं पश्येति वक्ष्यन् भूयो दिदृक्षोत्पादनाय उपसअिहीर्पितं महद्रूपं प्रशंसन् तस्य खप्रसादेकलभ्यत्व साधनान्तरैरलभ्यत्वं चाह । कृष्णः । श्रीभगवानुवाच । १ मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ १७ ॥ हे अर्जुन नेदं साधारणं रूपं अपि तु तेजःप्रचुरं व्याप्तं पूर्ण आदिमध्यान्तरहितं मद्य. तिरिक्तस्य सर्वस्य प्रपंञ्चस्वादिभूतं त्वत्तोऽन्येन केनापि पूर्व २ एवं न दृष्टं तादृश- मिदं ३ परं परमं रूपं परमानुग्रहेण सामर्थ्यातिशयादिव्यं चक्षुर्दत्या दर्शनयोग्यता. मापाद्य मया तुभ्यं प्रदर्शितम् । मत्प्रप्तादादेव द्रष्टुं शक्यं नान्यैः साधनशतैः । अतःपरमदुर्लभामिदं भाग्यवैभवेन त्वया दृष्टम् ॥ ४७ ॥ तेनैव रूपेणाविर्भव । इत्येव व्याख्यातव्यम् । शिशुपालाय चतुर्भुजरूपप्रदर्शन तु भयोत्पादनाय वैकुण्ठलोकद्वारपालोन तदनुग्रहाय वा । 'भव्यक्तं व्याक्त- मापनं मन्यन्ते मामयुद्धयः। अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।' इति हि भगवतीकं । कथं चतुर्भुजं विलक्षणं रूपं दृष्ट्वा अवजानीयुः । अतः प्राकृतमानुषराज- पुत्रसाधारणं द्विभुजं एककिरीटादियुक्तमेव सारथ्यं कुर्वद्रपम् । चतुर्भुजेनेत्यत्र तु चतुर्भुज इन इति छेदः इत्येव युक्तमिति भाति । तत्त्वमन विचारकुशलैकह्यम् । असंशयं वेद पार्थसारथिरित्याहुः । १शं० भा० मधु० । विश्वरूपोपसंहारानन्तरं अर्जुन प्रति भगवत आश्वासनवच- नमिदम् । उपसंहारष्यतो भगवतः विश्वरूपप्रशंसावचनमिदमित्यन्ये । २ म। त्वदन्यैरधमैः न दृष्टं कैश्चिदधमैः दृष्टत्वेऽपि त्वद्वन्न दृष्टम् । शं श्री। रा। त्वदित्यस्य वादशादित्यर्थः । त्वादशात् भक्ततमादन्यन न दृष्टं ट टशभक्तरेवे दृष्टम् । शंक । यद्यपि धृतराष्ट्रगेहे श्रीभीष्मादिभ्यः वाल्ये यशोदाय अक्रूराय च विश्वरूपं प्रदार्शतमेव भगवता । तथाऽपि तवान्तरं रूपं नेदम् । इदंतु तदपेक्षया परं उत्तमं केनाप्यदृष्ट अत उकं रूपं परं त्वदन्येन न दृष्टपूर्वमिति । ३ तव परं तवैव दर्शितं नान्यस्य । तर्हि मदन्येन केनापि न दृष्ट वा इति चेत् त्वद- न्येन न दृष्टपूर्वम् । तव परं समग्रं दर्शितं अन्येभ्यस्तु किञ्चित्किञ्चिद्दर्शितं अतः त्वदन्येन त्यत्म दृष्टपूर्वमिति च । - ·[४८-४९] १७६ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां अर्जुनः। स्वदन्येन न दृष्टपूर्व तव दार्शतमित्युक्तम् । अहमिव मदन्योऽपि साधनैरेवंरूपं त्वां द्रष्टुं कुतो न शक्नुयात् । प्रसादाधिक्यात् मह्यं प्रदर्शितत्वेऽपि साधनसा. मग्रीवशादन्यभ्योऽपि प्रदर्शितं हि स्यात् कथमेतत् । कृष्णः। . न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः न च क्रियाभिने तपोभिरुप्रैः । एवंरूपश्शक्य अहं नृलोक द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुपवार ॥ ४८ ।। हे पार्थ वेदानामध्ययनैः अक्षरग्रहणात्मकैः विश्वरूपं ममेदं द्रष्टुं न शक्यम् । तथा १ यशभागानां अध्ययनैः अर्थविचारान्मकैश्च न शक्यम् । कन्यादानगोदानभूदान तुलापुरुषदानादिभिः दानश्च न शक्यम् । वेदोदिताग्निहोत्राग्निष्टोमादिभिः कर्म- भिश्च न शक्यम् । उग्रैर्दुष्करैः कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः शरीरशोषणहेतुभिः तपो- भिः न द्रष्टुं २ शक्योऽहम् । ३ त्वत्तोऽन्यः भक्तिहीन: भक्तीतरसाधनशतैरपि मामेवंरुपं न शक्नोति द्रष्टुं। ४ मनुष्यलोके नृणां '५ समुदाये त्वमेव मामेवरूपं दृष्ट्वा कृतार्थोऽभूः । नान्यः कश्चित् त्वादशाद्भक्तिहीनः । अत उक्तं मया त्वदन्येन न दृएपूर्वमिति । अतः कुरुषु त्वमेव श्रेष्ठोऽमि ॥ ४८ ॥ अर्जुनः । मा ते व्यथा मा च विमूढभावः दृष्टवा रूपं घोरमीदृङ्ममदम् । व्यपतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥ ४९ ।। १शं । यद्यपि वेदाध्ययनादन्यत् यशाध्ययनं नास्ति यशभागस्यापि वेदत्वात् तथाऽपि वेदाध्ययनं अक्षरग्रहणात्मकम् । यहाध्ययनं अर्थविचारात्मकमिति विशे- षसूचनाय पृथगुपादानम् । २ शक्योऽहमिति प्रयोक्तव्ये शक्य अहमित्यार्षम् । सन्ध्यकरणेन गीताशा- खस्य शब्दविधिमर्यादातीतत्वं तेन च एतदध्यायप्रतिपाद्यस्य विश्वरूपस्य सर्वलो. कातिशायित्वं सूच्यते । ३ त्वदन्येन न द्रष्टुमहं शक्य इत्यस्य पूर्ववदषिशेषो बोध्यः । ४ मनुष्यलोके इत्यनेन देवलोके ब्रह्मादिभिः कैश्चित् द्रष्टुं शक्योऽहमिति सू. च्यते । ५ देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकांक्षिण इति वक्ष्यमाणत्वादन नृणां समुदाये इत्येवार्थो वाच्य इत्यपरे ।

·[५०]] एकादशोऽध्यायः १७७ परमदुर्लभं उग्रं एतादृशं मम रूपं इदं तव सख्या कृष्णेन मया त्वया प्रार्थितन तुभ्यं प्रदर्शितम् । अतो विमृश्येदं त्वं भयं तेन च मन:पीडां परित्यज । मास्तु ते मनसो व्याकुलीभावः । त्वदीयो छहं कृष्णः । सारथिः किल तवाहम् । अतो भयं भ्रमं संशयं च विहाय सन्तुष्टेन मनसा त्वया १ दिदृक्षितं मया दर्शितं त्वया दृष्टं इदं प्रीतिप्रकर्षण सम्यगापादमस्तकं पुनः पश्य । ततःपरमुपसंहरामि । तर्हि पूर्वदृष्टं रूपं किं पुनदर्शयिष्यसीति चेत् । घोरमिदं रूपं दृष्ट्वा भयमोहादि- कं मास्तु । २ पूर्वदृष्टमेव सारथ्यं कुर्वत् रूपं ते पुनर्दयिष्यामि । समनन्तरमेव मया दयिष्यमाणं पूर्वदृष्टमेव रूपं सम्यकपश्य । दृष्ट्वा स्वस्थचित्तो भव ॥ ४९॥ धृतराष्ट्रः । ततः किमभवत् । सजयः। इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा खक रूप दर्शयामास भूयः । भाश्वासयामास च मातमेनं भूचा पुनः सौम्यवपुमहात्मा ॥ ५० ॥ ३ व्याप्तदेहः भगवान् अर्जुनं ४ मया प्रसन्नेन तवार्जुनदमित्याद्यनप्रकारेण ५ का. लोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्ध इत्याद्यतप्रकारेण च उक्त्वा पुनः स्वकं रूपं दर्शयामास पूर्व प्रदर्शित इदानीमुपलंहां विश्वरूपमपि भगवतः स्वकीयमेव । अत एव हि द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम् । इत्यर्जुनेन, पश्य मे पार्थ रूपाणि मम देहे गुडाकेश । इति कृष्णेन चोक्तम् । सति चैवं स्व कामति कथं विशिष्यांच्यते इति चेत् । उभयम- पि भगवतः स्वकीयमेव । स्वकमित्यस्य खकीयन्त्येिव नार्थः । किं तु चामुदयश- ब्दसमभिव्याहारात् वसुदेवसू नुतयाऽवस्थित इति वषां वकीयानां के सुखं यन तत् स्वीयानां सुखायहमिति । अल्पार्थे कप्रत्ययः । अणु च स्वकीयं च स्वकं इति चार्थः । १म । २।म । शं । रा ३ महान् व्याप्तः देहः यस्य स महान्मा । ४ इतिशब्दार्थः । ५ तथाशब्दार्थः । म। तथाशब्दः समुच्चये । दर्शयामास चत्यर्थः । शं । स्वकं रूपं प्राग्यथादृष्टम- र्जुनेन तथैव दर्शयामाम । भा । तथाभूतं वचनमुक्त्या । शं । इत्युक्त्वा तथा स्थित एव दर्शयामास । उपसंहारप्रदर्शनयोः नेत्रनिमीलनोन्मीलनयोः स्वाधीनतां अत्यन्ताव्यवधानं च सूचयितुं तथाशब्दः । म । पुनः पश्येत्युक्त्वा । तथाभूतं पुनः पश्यन्तं अर्जुन प्रति पूर्वरूपं दर्शयामास । 23 G ·१७८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [५१] तादृशं रूपं दर्शयामास । विश्वरूपं तु न वसुदेवसूनुतयाऽवस्थितं न च स्वीयानां सुखावहम् । किन्तु भयावहम् । अत एव लोकत्रयं प्रत्याशितं दृष्ट्वा लोकाः । प्रव्य- थितास्तथाऽहं श्त्याद्यसकृदुक्तमजुनेन । नाप्यणुः किं तु महतोऽपि महत् । तादृश रूपं दर्शयामास । दृष्टवांश्चार्जुनो मानुषं पूर्वदृष्टं रूपम् । तथाऽपि तस्य पूर्वदृष्टमहोग्ररूपदर्शनजनितं भयं नापगतम् । अस्तमितेऽपि सूर्यं तदीय. तिपतप्तस्य भूतलादेरौष्ण्यमिव । अत उग्रेण वपुषा मया प्रसन्नेनेत्यादिना पूर्व समाश्वासितवान् कृष्णः सौम्यवपुभूत्वा पुनरपि आश्वासयामास । स एवाहं कृष्णः । नान्यः मा भैषीः । न पुनस्तद्रपं दर्शयिष्यामीति वचनेनाश्वासया- मास । १ उदारस्वभावः २ महामनाः तादृशाचिन्त्य ३ सत्यसङ्कल्पः ४ परमात्मा हि सः ॥ ५० ॥ धृतराष्ट्रः। पूर्वदृष्टं सारथ्यं कुर्वद्रयं दृष्ट्वा पार्थः किमकरोत् । सञ्जयः । सौम्यं रूपं दृष्ट्वा प्रसन्नचित्तो भगवता आश्वासितश्च भगवन्तमाह । अर्जुन उवाच । दृष्ट्येदं मानुपं रूप तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः संचेताः प्रकृति गतः ॥ ५१ ।। हे कृष्ण प्राकृतमनुष्यसाधारणं अमानुषमपि मानुषत्वेन प्रतीयमानं सौम्यं तवेद रूपं दृष्ट्वा पूर्वरूपदर्शनजनितभयानुवृत्त्या व्याकुलचेता अहं त्वदीयात् आश्वास नात् इदानी भयापगमेन प्रसन्नता जातोऽस्मि । सचेता इदानीमहं पूर्व तु विचेताः मनसः स्वास्थ्याभावेन अविद्यमानप्रायत्वात् । गाम्भीर्यधदार्या- दिलक्षणं उग्ररूपदर्शनजानतभयादपगतं खभावं पुनः प्राप्तोऽस्मि । न तवोग्ररूपं व्यर्थम् । जगतः संहाराय तदावश्यकं हि तव । जर्नादनो हि भवान् । अर्जुनः। मया प्रार्थितेनापि भवता किमर्थमेतद्रपं भयावहं मे दर्शितम् । कुतोऽहं दिदृक्षित रूपं दृष्ट्वा सन्तोष्टव्ये नितरामव्याथषि । बहि। १।२।३ । बहुव्रीहिः । ४ । तत्पुरुषः। १ । २। म । शं। ३ । रा । गी।

·[५२-५४] एकादशोऽध्यायः । १७९ श्रीभगवानुवाच । कृष्णः । सुदुर्दशमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाक्षिणः ॥ ५२ ॥ ब्रह्मादयो देवा अपि अस्य त्वया दृष्टस्य महतो रूपस्य दर्शनं १ नित्यमाकांक्षन्ति । तादृशत्वादनुग्राह्याय ते दर्शिनम् । युगपदांदतसूर्यप्तहस्रप्रभाधिकप्रभावत्वेन नितरां दुर्दर्शत्वात् द्रष्टुमशक्नुवानी नितरामथिटाः । तादृशमपि ते योग्यता- मुत्पाद्य परया कृपया दर्शितम् ॥ ५२ ॥ अर्जुनः । किं वेदाध्ययनादिसाधनवतामपि दुर्लभम् । कस्तदर्शन उपायः । किं तादृशं त्वया प्रदर्शितं महद्रूपम् । कृष्णः । नाहं वेदैन तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ।। ५३ ॥ भक्तया त्वनन्यया २ शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ ५४ ॥ न वेदयज्ञाध्ययनरित्युक्तम् । किं विस्मृतवानसि । भूयोऽपि शृणु वेदादीनां दर्श- नसाधनतां ३ निषिध्य दर्शनोपायं स्पष्टं ब्रवीमि । दैः एवंरूपोऽहं न द्रष्टुं शक्यः न दानेन द्रष्टुं शक्यः । यागेन पूजया च न शक्यः । त्वं भाग्याति. शयात् दृष्टवानसि । न तथा वेदादिसाधनवन्तोऽपि मां पश्येयुः । १ म । दृष्टवन्तश्च मत्प्रसादेन । शं । त्वमिव न दृष्टवन्तः । न च दृश्यन्ति । म। तच्च केपांचित् सुखन केषांचित् दुःखन कषांचित् सुनेन दुःखन च दर्शनीयम्। तव तु सुखेन दुःस्वेन च । उक्तं हि त्वया । अदृष्टपूर्व दृषितो मनो मे इति । इदानीं त्वया सह दृष्टवन्तश्च । रा। न दृष्टवन्तः । दृष्ट्वा लोकत्रयं प्रव्यथितमि- त्यादावुक्तं तेभ्यः प्रदर्शितं तु न तदर्थ किन्तु पार्थार्थमिति भावः । २ शक्योऽहमिति प्रयोक्तव्ये शक्य अहमित्यापम् । ३ पूर्वोक्तमनूद्य भक्तरेव साधनत्वमुच्यते । अतो न पौनरुक्त्यम् । महातात्पर्याद्वा ।

·१८० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [५५]] सञ्जयः। .. यदि वेदादीन्यपि न साधनाने कस्तर्हि दर्शनसाधनभूतः इति चेत् १ अनन्या भाक्तः सैव विश्वरूपस्य मम दर्शने साधनं वेदादिसाधनसहस्रादतिशायतम् । न केवलं विश्वरूपदर्शने भाक्तः साधनम् । शास्त्रैस्तत्त्वतो ज्ञातुं परोक्षज्ञानमाप्तुं यथा वत्साक्षात्कर्तुं २ प्रवे, मोक्षमाप्तुं मयि प्रवेशरूपां सायुज्यमा आप्तुं च भाक्तः साधनम् । 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमे- वैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम्' इति श्रुतिः । मदीयं विश्वरूपं न वेदादिसाधनैर्द्रष्टुं शक्यं किन्तु अनन्ययैव भक्त्या द्रष्टुं शक्य- म् । अत एव भक्तिविषये त्वत्तोऽधमैन दृष्टम् । दृष्टत्वेऽपि त्वद्वन्न दृष्टम् । तथा विधभक्त्यतिशयेन त्वया दृष्टम् । अहो ते भाग्यातिशयः । यस्यैवंविधमकिया. द्रुतं दिव्यं सुदुर्दर्श रूपं यस्य पूर्वोक्तमतिशयितं माहात्म्यं सोऽहं परोक्षतो ज्ञातुं अपरोक्षतः साक्षात्कतु मुक्ताबाप्तुं च भक्त्यैव शक्यः नान्येन साधनेन । उक्तं हि मया । पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वन्यया इति । तव भक्तियोगं जनयितुं हि द्वितीयपटक मन्माहात्म्यम निहितं मद्रपं च प्रदर्शितं मया । अतो मयि भक्तिं कुरु । वं अन्तःशवन् जितवानलि शुद्धकर्मकृञ्चासि । अतो भक्त्या त्वं मां प्राप्तुमईः ॥ ५३ ॥ ५४ ॥ अर्जुनः। भक्त्या मया किं करणीयमाशापय । कृष्णः। मकर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निरः सर्वभू'षु यः स मामति पाण्डय || ५५ ॥ न त्वामेवं कुर्विति नियोजगामि । तथा नियोजने निर्वधात्ययामिति त्वं मन्येथाः। अत एवं कुर्वन् एवं भवतीति कर्तव्यं फलं च ब्रवीमि । यदि रोचते तहि त्वमपि - १ शं । न अन्या अनन्या । अपृथग्भूता भगवतोऽन्यत्र कदाचिदपि पृथङ्न भवति या सा। न विद्यते अन्यो देवो विषयः यस्यांसा अनन्या । रा । न विद्यते अन्यत् प्रयोजनं यस्यां सा अनन्या अनन्यप्रयोजना। २ रा । तत्त्वतः प्रवेशः परिपूर्णप्राप्तिः यथाव. स्थितसर्वाकारेणानुभवः । शं । ब्रह्मैव सत्यं अन्यत् मिथ्येति चातुं ब्रह्मवाहमिति साक्षात्कर्तुं विदेहीभूय मदात्मनाऽवस्थातुं च ।

·द्वादशोऽध्यायः । १८१ तथा कृत्वा तत्फलं प्राप्नुहि । किं तदिति चेत् । मद्विषयं अकाम्यं कर्म कर्तव्यम् । पशुपुवादिषु फलेषु संगचेदकाम्यं कर्म न कर्तव्यम् । अतोऽसनेन भाव्यम् । यत्र कुनचित् वैरं चेत् तदनिष्टापादनाय कर्म क्रियेत । अतः सर्वभूतेषु निर्वैरेण भाव्यम् । लोके हि खेष्टाय परानिष्टाय कर्म कुर्वन्ति । तथा न कार्यम् । संगो वैरं चेत्युभयं परिहर्तव्यम् । भक्तिहीनं कर्म न ज्ञानसाधनायालम् । अतो भक्या कर्म कर्तव्यम् । खर्गादिषु पुरुषार्थेषु संगे तदर्थमेव कर्म क्रियेत । अतः अहमेव परमप्राप्यवस्विति शानवता भाव्यम् । य एवंविधस्सन् कर्म करोति समां प्रामोति। शानद्वारा मुक्तो भवति । यदि त्वमेवं कुर्याः तर्हि मामाप्स्यसि । मतः कर्म कुरु परमसात्विकस्य पाण्डोः तनुभवस्त्वं अतः एवं कर्म कुर्याः । आ. नुयाश्च तत्फलं मोक्षम् । अतो निश्शकं कुरु । यः असंगः कर्मकृत् सः चित्तशु- या मत्परत्वज्ञानवान् भवति । परत्वज्ञानन मयि निरतिशयप्रीतिरूपक्तिमान् भवति । मयि अतिशयितया प्रीत्या मवितरसकलविषयस्पृहानिवृत्तिर्भवति । ततश्च तदुपरोधकेषु शत्रुत्ववुद्धिरपैति ततश्च सर्वत्र निरः समो भवति । ततो मामामोति । मां प्राप्तस्तु न पुनरावर्तते इत्युक्तम् मयाप्टमे । वक्ष्यते चोपरिष्टात् । अतस्त्वया वर्णाश्रमधर्मरूपं युद्धाख्यं कर्म कर्तव्यं अकामेन विद्धि । इति श्रीभगवद्गीतोपन्या लदपणे विश्वरूपदर्शनयोगाध्यायोर्थप्रदर्शकः एकादशः प्रतिबिम्बः । द्वादशोऽध्यायः ॥ धृतराष्ट्र १ प्रदर्य विश्वरूपं तदुपसंहृत्य पुनरपि मानुपं रूपं प्रदर्य मोक्षसाधनसाक्षात्कार. हेतुभूतक्षानमाधनभाक्तयोगाय कर्तव्यं कर्म कुर्विति भगवताऽभिहितोऽर्जुनः कि- माह तं भगवन्तम् । सञ्जयः । श्रुत्वा सप्तमादिभिरुक्तं माहात्म्यं दृष्ट्वा च तदैश्वरं रूपं भगवति वासुदेवे भूयसी भक्तिरर्जुनः मत्कर्मकृत् मामतीति वचनमाकर्ण्य भगवदुपासनां कर्तुं कृतनिश्चयः 'अन्तवत्तु फलं तेषां' देवान् देवयजो यान्ति 'यान्ति देववता देवान्' 'क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति' 'तत्त्वेनातच्यवन्ति ते इत्यादिभिः ब्रह्माद्यन्यदेवताभजनस्य १ प्रथमं पञ्चश्लोक्याः द्वैतरीत्या व्याख्यानं क्रियते । 23 G**

·[१-२]
१८२
सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां
नश्वरफलतां 'मद्भक्ता यान्त मामपि' 'यान्ति मद्याजिनोऽपि मां' 'मामुपेत्य पु.
नर्जन्म' 'मामुपेत्य तु को तय पुनर्जन्म न विद्यते' यं प्राप्य न निवर्तन्ते' मत्कर्म-
कृत् इत्यादिभिभगवदुपासनायाः नित्यनिरपायमोक्षफलतां च निश्चित्य ब्रह्मादि-
भ्य उत्तमाया भगवतोऽवरायाः ब्रह्मादीनां जनन्याः भगवतः पत्नयाः लक्ष्म्याः उपा-
सन किं ब्रह्माद्युपासनवन्नश्वरफलकं उत भगवदुपासनवत् नित्यनिरपायमोक्षफल-
के इति सन्दिहानः तत्परिहाराय भगवन्तमाह ।
अर्जुन उवाच ।
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पयुपासते ।
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ १ ॥
य एवंभूतं उक्तमहामाहात्म्योपेतं अचिन्त्याद्भतदिव्यरूपयुक्तं च त्वां मत्कर्मकृत्
इत्युक्तप्रकारेण सततं कर्मयोगेन शोधितमन्तःकरणं त्वयि निवेश्य भक्त्या त्वां
सम्यगाराधयन्ति । ये चापि नाशरहितं जडप्रकृत्यभिमानितया अव्यक्तशब्दितं
लक्ष्मीतत्त्वं सततयुक्ता भक्ताः पर्युपासते । तेषामुभयेषां मध्ये के अतिशयेन
उपायविदः । त्वदुपासक उपायको वा भीतत्त्वोपासक उपायशो वा । नश्वरफ-
लत्याब्रह्माद्यन्यदवतोपासनमवरं त्वदुपासनं तु मोक्षफलत्वादुत्तमम् । तन नास्ति मे
संशयः । लक्ष्म्युपासनं तु अल्पफलकं महाफलकमिति त्वया नोक्तम् । किं तस्या
अन्यकोटौ निवेशः उत त्वत्कोटौ । अवरत्वादन्यकोटौ निवेश उचित इति भाति
अवरत्वेऽपि परमप्रियभार्यात्वेन त्वदत्तमहाखातन्त्र्यादिविभववत्वात् त्वत्कोटौ
निवेश उचित इति च भाति । विमृश्यमाने नित्यमुक्तत्वादिमहामहिमोपेततया
त्वत्कोटावव निवेश्या सा । अतस्त्वदुपासनवत् तदुपासनस्यापि मोक्षदानश.
किर्षाच्या । न हि लोके पत्युरिव भार्याया अपि स्वीयगेहप्रापणशक्तिर्न दृश्यते ।
अतस्तवत्वत्पल्या लक्ष्म्याश्चोपासनं मोक्षफलमेवेति निश्चयः ।
मोक्षफलकयोरुभयोरुपामनयोर्मध्ये अनायासेन मोक्षसाधनं किं त्वदुपासनं उत
तदुपासनमिति उमयोरन्यतरस्य श्रेष्ठ्ये संशयः तं परिहर । तदनादरेण कोपी हि
तव स्यात् । वहि ॥१॥
श्रीभगवानुवाच ।
कृष्णः ।
मय्यावश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।
श्रद्धया परयोपेताः ते मे युक्ततमा मताः ॥ २ ॥

·[३-४] द्वादशोऽध्यायः १८३ हे पार्थ ये नित्यं सदा मद्विषये कर्मयोगादिकं कुर्वन्तः तेन च शुद्धमन्तःकरणं मयि निवेश्य मां उपासते । ते मोक्षोपायसिद्धिमन्तो लक्ष्म्युपासकापेक्षया वरिष्ठा मम समताः। परंतु तैः परमश्रद्धया मदुपासनं कर्तव्यम् । श्रद्धा च आस्तिक्यबुद्धिः सत्यामेव तस्यां शानद्वारा मोक्षोभवेत् । उक्तं हि मया 'श्रद्धावान् लभते शान'मित्या. दि । तदभावे नरकादिरनों भवेत् । उक्तं हि मया अश्रद्धधानश्च संशयात्मा विन- श्यति इति । वक्ष्यते च 'अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह इति । लक्ष्म्युपासनमदुपासनयोरुभयोर्मध्ये मदुपासन- मेव वरम् । अतो मदुपासकाः तदुपासकापक्षया श्रेष्ठा इति ममाशयः । अतो नात्र- संशयः त्वया कार्यः॥२॥ अर्जुनः । श्रेष्ठ्यं हि फलतो वाच्यं अत एव हि अन्यदेवतोपासनापेक्षया त्वदुपासनं मह- तरमभूत् । लम्क्ष्युपासनापेक्षया मदुपासनं वरमित्युक्त्या लक्ष्म्युपासनस्य मोक्ष. दानशक्तिः नास्तीति भाति । सत्यां तस्यां मोक्षफलकस्य त्वदुपासनस्य तादृश तदुपासनापेक्षया श्रेष्ठ्यं कथं घटेत । ब्रहि । कृष्णः। ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्वम् ॥ ३ ॥ संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्रामवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥ ये नाशरहित इदमेवामिति वाचा निर्देष्टुमशक्यं देशतः कालतश्च ध्याप्तं गुणबा. हुल्याश्चिन्तयितुमशक्यं अव्याकृताकाशे कृटशब्दिते अभिमानितया स्थितं कदापि स्वपदभ्रंशराहतं शश्वदेकप्रकारं निर्विकारं श्रीतत्त्वं पर्युपासते । ते तद्वारा मा. मेव प्राप्नुवन्ति । मां प्राप्नुवन्त्येव तेषां मोक्षो भवत्येव नात्र शयः कार्यः । अस्ति कश्चिद्विशेषस्तदुपासने । श्रीतत्त्वोपासकानां इन्द्रियसमुदायस्य सम्यक नियमनमावश्यकं । उपासनं हि ध्यानं श्रीतत्वस्वरूपध्याने तदीयविलक्षणस्तनजघ. नाद्यवयवानुसन्धानं स्यात् । तेन व मनसो विकारः स्यात् । तेन चानर्थः स्यात् अत इन्द्रियाणां अतीव नियमनं कार्य तैः । सर्वत्र समवुद्धिभिर्भाव्यं तैः । सर्व- सम्पत्समृद्धिप्रदत्वादिगुणानुसंधाने महालक्ष्म्या अस्याः प्रसादात् मया संपन्नेन ·१८४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [५]] भाव्यमिति बुद्धिरुत्पद्येत ततस्तदनुकूलेषु मित्रत्वबुद्धिः प्रतिकूलेषु शवत्व. बुद्धिश्च ततो रागद्वेषौ ताभ्यामनर्थः संपधेत । अतः समलोष्टाश्मकांचनर्भाग्य स्थितिः सा महायाससाध्या। सर्वप्राणिहितचिंतनपरैर्भाव्यं तैः । श्रीतत्त्वोपासने संपदुत्पधेत । तया अहमिति महानभिमान उत्पधेत । तेन चान्यानमिभवेयुः परेषामहितं चिंतयेयुः आचरेयुश्च । सा हि आसुरीप्रकृतिः नां प्राप्तानां तु अनर्थों नियतः वक्ष्यते च । पतन्ति नरकेऽशुचौ । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु । ततो यांत्यधमां गतिमिति । अतः सर्वभूतानां हितचिन्तकैः हितकारिभिश्च भाष्यम् । सा च स्थितिः न सुसुलभा । ये महता आयासेन ईशा भूत्वा श्रीत. त्वमुपासते तेषां मोक्षो भवत्येव । तादृशी मम दयिता हि सा ॥ ॥ ३ ॥४॥ अर्जुन यदि लक्ष्म्युपासनस्यापि मोक्षदानशक्तिरस्ति तर्हि तदुपासनस्य त्वदुपासनस्य व साम्यमापद्यते । तदुपासनापेक्षया मदुपासनं वरमिति कथं । कृष्णः । क्लेशोऽधिकतरस्तेषां अव्यक्तासक्तचेतसां । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥ ५ ॥ केवलश्रीतत्त्वोपासनपराणां क्लेशो नितरामधिकः । अतः अव्यक्तद्वारा मत्प्राप्ति- मार्गःप्राणिनां महादुःखत्राप्यः । अतः फले समानेपि क्लेशाधिक्यात् तदुपासन. मवरं । अक्लेशसाध्यत्वान्मदुपासनं वरं । महाक्लेशसाध्यं हि इन्द्रियनियमनादिकं पूर्वोक्तम् । स्त्रीणामाराधनं महते क्लेशाय भवति । तादृशं च तदाराधनं पुरुष. प्रसादद्वारैव फलाधायकं न स्वातन्त्र्येण । लोके हि द्वाररक्षणसारथ्यकरणव्य- जनसेवनादिभिः पुरुषमाराधयंतः कांश्चिद्वत्सरान् तं सेवमानाः सुखेन यापयन्ति । ये तु पचनपरिचरणादिभिः स्त्रीगोष्ठयां अनुरुध्य तनिदेशं पश्यन्तस्ताः शृण्व. न्तश्च तदालापान संलपन्तश्च ताभिः सेवन्ते ते कतिपयदिवसान्तरेव आरोप्याप. राध निष्कास्यन्ते । स्वभावो हि स्त्रीणां आसने शयने उत्थाने च अपराधारोप- णम् । अतः लक्ष्मीः न पृथक्सेवनीया । उपासनीया च मद्दयितात्वेन । मदु- पासननैकीकृत्य तदुपासने तस्या मम च प्रसादो भवति । प्रत्यवायोऽपि नोत्पद्यत । न हि प्रत्यवैति पुरुषोपासनेनैकीकृत्य स्त्रीणामुपासनं कुर्वन् लोके । अतो नश्वर- फलत्वादन्यदेवतोपासनं क्लेशसाध्यत्वात् अव्यक्तोपासनं च विहाय मोक्षफलकं अ. क्लेशसाध्यं मदुपासनं कुरु ।

·[१] द्वादशोऽध्यायः । १८५ .. १सजयः। थुत्वा ध्वा च भक्तिमुपगतोऽर्जुनः भगवदुपासने कृतनिश्चयः (१४२) ज्ञानवान् मां प्रपद्यते' इत्यत्र अस्मच्छब्देन निर्गुणत्वमुच्यते । तत्प्राप्तरेव शानफलत्वात् । 'नाहं वेदेन तपसा' इत्यादौ सगुणमुच्यते । तस्यैव साकारत्वात् । एवमस्मच्छ. ब्दस्य उक्तरीत्या उभयोरपि प्रयोगदर्शनात् । किं 'मत्कर्मकृदि'त्यत्र मदित्यनेन सगुणमुच्यते उत निर्गुणं ब्रह्म किं सगुणं ब्रह्म उपास्यं मया उत निगुर्ण, ब्रह्म इति संशय उत्पद्यते । स च परिहरणीयः । उक्तं हि भगवता ! 'संशयात्मा विन- श्यतीति । सगुणनिर्गुणयोरुभयोरुपासनं तत्र तत्र भगवताऽभिहितम् । अतः सगुणं वास्तु निर्गुण वाऽस्तु किमनया संशयपरिजिहीर्षया इति चेत् । नैकं प्रति उभयोरुपासनमाभिहितं विरोधात् । किं तु अधिकारिभेदेन । तत्र मन्दानां मध्य- मानां च सगुणोपासनं उत्तमाधिकारिणां निर्गुणब्रह्मोपासनं इति व्यवस्था । स- गुणांपासकमन्दमध्यमोपक्षया निर्गुणब्रह्मोपासका उत्तमाः श्रेष्ठा एव तत्र न संशयः अहं तु मन्दः। शोकमोहावेशपरवशत्वात् । अस्थानांहकारुण्यादिदोषाभिभूतत्वा- व । अतो मां प्रति सगुणोपासनमेव वक्तव्यम् । तश्च स्पष्टमनभिधाय उपदिश्य प्रदय व मकर्मकदिति कर्तव्योक्त्युपसंहारस्थलेउभयसाधारणादस्मत्च्छब्दप्रयोगात् मन्दस्यापि मम निर्गुणब्रह्मोपासनोपदेशोऽयमिति भाति । श्रेष्ठस्यैव आप्तं प्रत्याप्तेन निगमनस्थले वक्तुमुचितत्वात । मामेतीति फलोक्त्यानुगुण्य श्च । अतो मन्दानां मादृशानामुभयमप्यस्तीति भाति । उभयमप्येकन कर्तुं न शक्यं विरोधात् । अतो मन्दकर्तृकसगुणनिर्गुणोपासनयमिध्ये किमुत्तमं किमवरं इति संशयं परिहत्य इद. मुत्तममिति निश्चित्यैव मयोपासनं कर्तव्यं इत्याशयवान् उक्तसंशयपरिहाराय तं भगवन्तमाह । अर्जुनः । एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपामते । ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ १ ॥ हे कृष्ण एवं मत्कर्मकृदित्याधुक्तप्रकारंण सदा समाहिताः मनःसमाधानपूर्वक त्वद्विषयकर्मयोगादौ प्रवृत्ताः भक्तियुक्ताः सन्तो ये त्वां सगुणमुपासते । ये चापि नाशरहितं सर्वकरणागोचरं निर्गुणं परं ब्रह्म पर्युपासते। तेषां सगुणनिर्गुणोपास. १ सैषा पञ्चश्लोकी अद्वैतरीत्या व्याख्यायते । 24G ·१८६ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२-३.४] कानां मन्दानां मध्ये के अतिशयेन योगक्षाः समाधियोगस्वरूपप्रकारफलमानव. न्तः। १ किं मन्दमध्यानांमादृशानां सगुणोपासनं श्रेयः । उत निर्गुणोपासनं, बहि । श्रीभगवानुवाच । कृष्णः । मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेताः ते मे युक्ततमा मताः ॥ २ ॥ हे पार्थ ये मयि सगुणे ब्रह्मणि मन आवेश्य सदा साहनान्तकरणाः परया श्रद्ध- या सहिताः सन्तः सगुणं मामुपासते । ते सगुणग्रहोपासका मन्दाः निर्गुणब्रह्मो. पासने प्रवृत्तेभ्यः मन्देभ्यः उत्तमा योगिनः मे मताः । मन्दानां निर्गुणब्रह्मोपासनं दुष्करम् । अतो दुःसाधं । अतो न शीघ्रमर्थदम् । सगुणब्रह्मोपासनं तु सुकरं सु. साधं शीघ्रमर्थदम् । अतस्तेषां निर्गुणोपासनापेक्षया सगुणोपासनमेव श्रेयः । अतस्तेषु निर्गुणोपासकापेक्षया सगुणोपासका उत्तमाः योगिनः । अतस्त्वं सगुणं मामेवोपाव । अतस्तदव मया मत्कर्मकृदित्य नेनाभिहितम् । सम्यागिदमवधारय ॥२॥ अर्जुनः। मन्देषु निर्गुणब्रह्मोपासका अवरा इत्युक्तम् । य उत्तमा निर्गुणब्रह्मोपासनार्हाः नि गुणं ब्रह्मोपासते । किं ते उत्तमाः उनावराः, ब्रहि । कृष्णः । ये वक्षरमनिदेश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थभचलं ध्रुवम् ॥ ३ ॥ संनियम्यन्द्रयग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । त प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥ निर्गुणोपासनाधिकारिणो ये शानिनः ते उत्तमा एव । अस्ति तेषामन्यभ्यो महान् विशेषः । 'तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते'। 'प्रिया हि शानिनोऽत्यर्थ- मह स च मम प्रियः' 'ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्' 'ज्ञानवान् मां प्रपद्यते' इत्यादिना । १ मन्दकर्तृकयोः सगुणनिर्गुणोपासनयोर्मध्ये कतरत् श्रेयः । इति संशयः। पञ्च- मादौ अविद्वत्कर्तृकयोः कर्मयोगतत्संन्यासयोर्मध्ये कतरत् श्रेयः इतिवत् ।

·द्वादशोऽध्यायः । १८७ मया तेषामाभिहितो महिमातिशयः । कुतस्तेषां महानुभावानामवरत्वशङ्का । न तान् प्रति प्रश्नः परिहारो वा आवश्यकः । यदि तान् प्रति प्रश्नः स्यात् तर्हि निर्गु. जोपासकेभ्यस्तेभ्यः सगुणोपासका उत्तमा इति नोच्येत । तेषामुत्तमत्वस्य व्यव- स्थितत्वात् । अतो मन्दानां विषय एव तव प्रश्नः मदीयस्तत्परिहारश्च । ये तु निर्गुणोपासनाऱ्या महान्तः निर्गुणमुपासते ते उत्तमा एव । ते मां साक्षादग्यवधा- नन प्राप्नुवन्ति । मद्रपतां प्राप्नुवन्ति । ते सम्यक निगृहीतेन्द्रियाः सत्यां वि- षयवासनायां कुत इन्द्रियाणां नियमनमिति चेत् ते सर्वेषु विषयेषु समबुद्धयः । ते सर्वभूतहिते रताः । व्युत्थानदशायां न कस्याप्याहितमाचरेयुस्ते । ते तु परकीय सुखं दुःखं च आत्मसुखदुःखवत् पश्यन्ति । उकं हि मया 'आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः' इति । १ सर्वभू- तानां हितो हि प्रत्यगात्मा तस्मिन्नेव रताः । सर्वत्र समशब्दितब्रह्मदृष्टयश्च ते । त एव हि निर्गुणं ब्रह्म उपासितुमर्हाः न मन्दा मध्यमा वा । निर्गुणं हि ब्रह्म नाशरहितं केनापि शब्देनावाच्यत्वात् इदमेवमिति व्यपदेष्टुपशक्यम् । चक्षुरादिसर्वेन्द्रियागो. चरम् । सर्वव्यापि अत एव जात्यादिरहिनम् । परिच्छिन्नस्यैव हि जात्यादियोगः। मनसा चिन्तितुमशक्यम् । यतो वाची निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह इति श्रुतिः । कूटं बहिश्यमानगुणं अन्तर्दोग धस्तु । यत् मिथ्याभूतं सत्यतया प्रतीयते तत्कू- टम् । माया हि तादृशी। कूटसाक्ष्यमित्यादौ प्रसिद्धोऽयमर्थः । तस्यामधिष्ठानतया तिष्ठतीति कूटस्थं अज्ञानतत्कार्यारोपाधिष्ठानं नदध्यक्षतया स्थितम् । उक्त हि मया मयाध्यक्षण प्रकृतिः सूयते सचराचरमिति । कृटं राशिः तद्वत्तिष्ठति । ब्रह्म हि एकमपि कार्याणामानन्त्याद्राशिरिव तिष्ठति । २ कृटं आकाशं तद्वत् अप्रकम्प्य- तया तिष्ठति तत् । निर्विकारम् । अत एव परिणामरहितं नित्यं च । एतादृशं अनाअनसगोचरं निर्गुण ३ ब्रह्मोपासीनाः महानुभावाः नितरामुत्तमाः । नान ते प्रश्नस्य परिहारस्य वा विषयाः । १ शंक। २शंक । ३ शं भा। उपासनं नाम-यथाशास्त्रं उपास्यस्यार्थस्य विषयी. करणेन सामीप्यमुपगम्य तैलधारावत् समानप्रत्ययप्रवाहण दीर्घकालं यदासनं तत् उपासनमाचक्षते । मधु । श्रवणेन प्रमाणगतां असम्भावनामपोह्य मननेन च प्रमेयगतां अनन्तरं विपरीतभावनानिवृत्तये विजातीयप्रत्ययतिरस्कारेण तै. लधारावदावच्छिन्नसमानप्रत्ययप्रवाहरूपेण निदिध्यासनन विषयीकरणं यत् त. दुपासनम् ।

·१८८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [५] अर्जुनः । आस्तां तत् । सन्तु नाम त तादृशाः । निर्गुणोपासनस्य महाधिकारि- कत्वात् तदेव क्रियतां प्रयत्नतो मन्दैः । कुतस्सगुणोपासनं तैः कार्यमित्युच्यते अहि। कृष्णः। क्लेशोऽधिकतरस्तषामव्यतासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःख दहद्भिरवाप्यंत ॥ ५ ॥ यदि ते सगुणोपासना- मंदा हठादेव निर्गुणोपासने प्रवर्तेरन् तर्हि तेषां क्लेशः अत्यन्तमधिकः स्यात् । सुगुणोपासकानामपि विषयेभ्यः आकृष्य मनसः सगुणे ब्रह्मणि निवेशने अकाम्यकर्मकरणादौ च क्लेशोऽधिक एव । तथापि निर्गुणोपासकनां क्लेशोऽत्यन्तमधिकः । कुत इति चेत् । अव्यक्तशब्दितं निर्ग- णब्रह्मरूपं फल देहाभिमानवद्भिः सगुणोपासकैरिव न सुखेनावाप्यते । किं तु महता दुःखेन । देहेन्द्रियादिषु अहं ममतारूपाभिमानत्यागानन्तरसायनि- गुणब्रह्मोपासनकप्राप्यत्वान्निर्गुणस्य ब्रह्मणः । अभिमानपरित्यागस्तु महाया- ससाध्यः । अव्यकशब्दितनिगुणब्रह्मविषया ध्यानरूपा निष्ठा तु महता दुःखेन प्राप्या । विषयत्यागः अभिमानत्यागः निराकार मनसो निवेशनं चेत्येतदेहाभिमा. नवतां कथं स्यात् । न कथंचिदपि । अतो महान क्लेशो निर्गनिष्टासाधने। अतो देहाभिमानिनां तादृशानां मन्दानां सर्गुगोपासनेमव नितरां श्रेयः । अतः सगुणस्य ममैवोपासनं कुरु ॥ ५॥ सञ्जयः । २ मत्कर्मकृत् मामतीति भगवत्प्राप्तये भगवदुपासनं कर्तव्यत्वेनोक्तं भगवता । श्रुत्वा तदर्जुनः किं भगवत्प्राप्तये तत्प्रापकत्वेन भगवानुपास्यः उत आ- त्मखरूपप्राप्तये तत्प्रापकत्वेन । परमात्मानं प्राप्यं मत्वा तत्प्राप्तये प्रापकत्वेन भगवदुपासनं परमान्मोपासनम् । आत्मस्वरूपं प्राप्यं मत्वा तत्प्राप्तये प्रापकत्वेन भगवदुपासनं आत्मोपासनम्। न परमात्मन इव आत्मन उपासनमस्ति । नहि परमात्मन इव आत्मनो नामोचारयन्ति । न हि परमात्मानमिव आत्मानं स्तुवन्ति। अत उभयमपि परमात्मोपासनमेव । प्राप्यभेदात् परमात्मोपासनं भात्मोपासनं इति भेदेन व्यवहारः । परमात्मप्राप्त्यर्थमुपासनं आत्मखरूपमाप्स्यर्थमुपासन- ·[१] द्वादशोऽध्यायः । १८९ मिति तदर्थः । परमात्मने उपासनं आत्मने उपासनं इति विग्रहः । परमात्मा- पासने परमात्मनः प्राप्यत्वात् श्रवणादिना तत्स्वरूपयाथात्म्यनिश्चय आवश्यकः। आत्मोपासने आत्मस्वरूपस्य प्राप्यत्वात् श्रवणादिना तत्स्वरूपयाथात्म्यनिश्चय भा. वश्यकः । प्राप्यस्वरूपमाहात्म्यापरिक्षाने तत्प्राप्तीच्छायाः तदर्थप्रवृत्तेश्यानुदयात् । तत्र आत्मोपासनं वरमिति भाति । आत्मस्वरूपस्य प्राप्यत्वात् । आत्मस्व. रूपप्राप्त्या हि सुखानुभवः । मोक्षे भगवन्तं प्राप्तस्यापि अत्मस्वरूप प्राप्त्यैव सुखानुभवः । न हि मुक्तस्येव बद्धस्य प्रकृतियन्धरहितशुद्धात्मस्वरूपमप्राप्तस्य परमात्मस्वरूपानुभवेऽपि तादृशसुखानुभवः । अत आत्मस्वरूपलाभाय आत्म- स्वरूपप्राप्तिहेतुभूतं आत्मोपासनं कार्यम् । तेन आत्मस्वरूपलाभो भवति । भगवल्लाभाय भगवदुपासने कृतेऽपि तेन शुद्धात्मलाभो भवति । स्वप्राप्तीच्छ- या कृतेन स्वोपासनन सन्तुष्टो भगवान् स्वस्वरूपानुभवं दित्सन् बद्धस्य तदनुभवा- नईतया तद्योग्यतापादनाय प्रकृतिवन्धान्मोचयित्वा प्रकृतिवन्धरहितशुद्धात्म- स्वरूपं प्रापयति । अतः परमात्मोपासनमपि वरम् । अत आत्मलाभाय पर- मात्मोपासनमपि कर्तुमर्हम् । तेनाप्यात्मस्वरूपलामो भवति । अत उभयोरपि कर्तव्यत्वम् । न चैकैनैकदा उभयं कर्तुं शक्यम् । अभिसन्धिभेदसत्यात् । अतः अन्यतरत्रैष्ठ्यं ज्ञात्वा अन्यतरत्कर्तव्यम् । मत्कर्मऋदिति परमात्मोपासनोक्त्या तदेवं श्रेष्ठमिति चेत् । मदुपासको मां मत्लमान शुद्धात्मानं च प्राप्नोतीत्यर्थसम्भ- घेन तस्य उभयसाधारण्यात् अन्यतरत्रैष्ठ्यनिश्चयो न सम्भवति । अत एकस्मै आत्मलाभरूपप्रयोजनाय कर्तव्ययाः आत्मोपासनपरमात्मोपासनयोर्मध्ये कतरत् शीघ्र स्वसाध्यनिष्पादकत्वेन वरम् । इति पृट्वा कृष्णं तन्मुखादुत्तमं विदित्वा यदुत्तमं तत्कर्तव्यम् । अतः पृच्छाम्येनमित्याशयवान् भगवन्तमाह । अर्जुनः । एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ १ ॥ हे देव त्वया सह नित्ययोग कांक्षमाणाः भगवन्तं त्वामेव प्राप्यं मन्यमानाःये भक्ताः त्वामेवं मत्कर्मकदित्यायुक्तरीत्या समग्रमुपासते । ये च चक्षुरादीन्द्रियागोचर- २ सैग पंचश्लोकी विशिष्टाद्वैतरीत्या व्याख्यायते । (पूर्वपुटटिप्पणम्) 24 G* ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२-३.४] स्वात् नाशरहितत्वादक्षरशब्दितं अव्यक्तशब्दितं च प्रत्यगात्मानं पर्युपासते । तेषामुभयेषां मध्ये के अतिशयेन योगशब्दितोपासनविदः । केषां शीघ्र फलला- भी भवति । केन उपासनेन शीघ्रमनायासेन चात्मस्वरूपलामो भवति । उक्तल. पयोयोरुपासनयोर्मध्ये शीघ्रफलजनकत्वेन सुकरत्वेन च श्रेष्ठं कतरत् ॥१॥' श्रीभगवानुवाच । मय्यावेश्य भनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेताः ते मे युक्ततमा मताः ॥ २ ॥ हे पार्थ ये भया सह नित्ययोग कांक्षमाणाः मामेव प्राप्यं मत्वा प्राप्त्यर्थ माय मन आवेश्य परया श्रद्धया उपेता:सन्तः मां उपासते । से उभयेपासकेषु मध्ये उत्तमाः उपासका मे सम्मताः । ते मत्समानाकारं शुद्धात्मानं शीघ्रं सुखेन च प्राप्नुवन्ति । अती मत्प्राप्त्यर्थ क्रियमाणं परमात्मोपासनशब्दितं मदुपासनं श्रेष्ठम् ॥२॥ अर्जुनः । आत्मोपासनशब्दितं त्वदुपासनं कुर्वाणा आत्मस्वरूपानुभवरूपं फलं किं न प्राप्नुवन्ति । कृष्णः। ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगर्माचन्त्यं च कूटस्थ मचलं ध्रुवम् ॥ ३ ॥ संनियम्यन्द्रियग्राम सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ य तु इन्द्रियग्राम संनियम्य भिन्नभिन्नाकारेषु पिपीलिकादिदेवान्तदेहषु प्रत्यगात्म तयाऽवस्थितेषु सर्वेषु आत्मसु शानाकारतया साम्यबुद्धयः । दृश्यमान वैषम्यं प्रकृतिपरिणामदेहेन्द्रियादिगतं नात्मस्वरूपगतं इति निश्चयवन्तः अत एव सर्वभूतहिते रताः अहं ममतारूपदेहाभिमानहेतुकात् परेषां अहिताचर. णात् निवृत्ताःसन्तः देहादन्यतया देहयाचकदेवमनुष्यादिशब्दनिर्देष्टुमनई चक्षुरादीन्द्रियागांचरं कर्मवशाहेवमनुप्यतिर्यग्रपोत्तममध्यमाधमदेहेषु वर्तमान तथाऽपि तदन्यतया तेन रूपेण चिन्तयितुमनहें असाधारणाकारेषु देहेषु साधार- णतया वर्तमानत्वेन कूटस्थपुरुषतुल्यम् । कूटस्थो हि मूलपुरुषः नानाभेदभि- ·[५]] द्वादशोऽध्यायः । १९१ नानामनेकेषां साधारणो भवति । कूटशब्दितायोयन्त्रवत् स्वसंश्लिष्टप्रकृते. नानाविकृत्यापादकमपि स्वयं विकाररहितम् । अत एव आत्मकूटतौल्यात् कूटशब्दोक्तः । अत एवात्मस्वरूप एवावस्थितः कूटस्थशब्देनोक्तो मया ज्ञानविज्ञान- तृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः इत्यत्र । परिणामराहित्येन स्वासाधारणाकाराच- लनरहितं अत एव नित्यं नित्यत्वेन नाशरहितत्वादक्षरशब्दवाच्यम् । अक्षरं ब्रह्म परमं अव्यक्तोक्षर इत्युक्तः इत्यादौ अव्यक्ताक्षरशब्दाभ्यां उक्तं च आत्मतत्वं पर्युपासते । तस्य प्राप्यत्वबुद्धया तत्प्राप्त्यर्थ तत्प्रापकत्वेन मामुपासते । से मत्समानाकारं शुद्धात्मानं प्राप्नुवन्त्येव । नात्र संशयः ॥ ३ ॥ ४॥ अर्जुनः । यदि भात्मोपासनं कुर्वतामपि आत्मखरूपलामो नियतं भवत्यव । तर्हि परमात्मो- पामकानां तदपेक्षया श्रेष्ठत्वं 'ते मे युक्ततमा' इति त्वयोक्तं कथं संगछेत । न हि एकफलसाधनयोरुपाययोर्मध्ये अन्यतरमाश्रित्य तेन तत्फलं प्राप्तुं यतमानः उपा- यान्तरेण तदेव फलं प्राप्तुं यतमानादुत्तमो भवितुमर्हति । साम्यं हि तयोरुचि. तम् । वद। कृष्णः । क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःलं देहवद्भिरवाप्यते ॥ ५ ॥ अध्यकाब्दित आत्मतत्वे आसकमनला नत्प्राप्तिकामानां तदर्थ आत्मोपासनं कुर्वा क्लेशः अधिकतरः । कुत इति चेत् अव्यक्तशब्दितात्मतत्त्वयाथात्म्यविषय- कशानं देहाभिमानवतां न अनायासेन स्यात् । ते हि देहगंवात्मानं मन्यन्ते । अनूदि- तश्चायं पक्षः 'अथ चैनं मित्यजातमिति मया । देवमाभिमानं परित्यज्य आत्मानं देहभिन्नं देहनाशेऽप्यविनश्यन्तं ज्ञानाकारं प्रकृतिवन्धवशात् संसारद. शायां ज्ञानादिसंकोचं प्राप्नुवन्तं परमात्मनः प्रसादेन पुनः स्वस्वरूपं यथास्थि- तं प्राप्स्यन्तं च यथावत् शात्वा तादृशात्मस्वरूपयाथात्म्यनिश्चयपूर्वकतत्प्राप्ती. छाया तत्प्राप्तये तत्प्रापकत्वन हि मदुपासनं आत्मापासनशब्दितं कर्तव्यं । न हि देहाभिमानपरित्यागेन्द्रियजयसमनुद्धिभूतहिताचरणाहिताचरणनिवृत्यादिकं अना- यासलभ्यम् । किन्तु महाक्लेशलभ्यम् । परमात्मप्राप्तये तत्प्रापकत्वेन परमा. त्मोपासनं तु विनय देहात्माभिमानपरित्यागादिकं पुराणकथाश्रवणदर्शनादिमा- ·१९२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [६-७] वजन्यतन्माहात्म्यपरिक्षानपूर्वकतत्प्राप्तीच्छाहेतुकत्वादनायासलभ्यम् । अतः क्लेश- साध्यात् आत्मोपासनात् अक्लंशसाध्यं मदुपासनं वरमिति युक्तमेव । अतः क्ले. शेन आत्मोपासकेभ्यः अक्लेशेन परमात्मोपासका श्रेष्ठा एव । इप्सितमेकं फलं महाक्लेशेन लन्धुं यतमानादनायासेन तदेव फलं लग्धुं यतमानो वरिष्ठ इति प्र. सिद्ध हि लोके । आत्मोपासकानां म्वरूपलाभः केवलम् । परमात्मोपासकानां तेन सह परमात्मस्वरूपलाभोऽपि । लोहि स्वसुग्वमात्रलाभाय प्रभु सेवमानाः यत्र कुत्रापि स्थित्वा तत्कृपया सुखं केवलं प्राप्नुवन्ति । तत्समीपस्थित्यादि. कामनया तं सेवमानास्तु वसनाभरणादिभिः स्वसमीपावस्थानयोग्यतामापाद्य तेन स्वसमीपेऽवस्थापनात् सह खसुखेन सदा तदनुभवसुखमपि लभन्ते । सुकरमचिरेणैव फलप्रदं च परमात्मोपासनं अतस्त्वं परमात्मनो ममोपासनमेव अर्जुनः । १पृथक् श्रीतत्त्यापासनं २ निर्गुणब्रह्मोपासनं ३ आत्मोपासनं च विहाय मदुपा- सनमेव कार्यामेत्युक्तम् । त्वदुपासने तादृशक्लेशो नास्ति था । इन्द्रियनियमना. दिकं नापेक्षितं वा । लदुपासनं इतरोपासनापेक्षया शीघ्रं फलं जनयति या वद । कृष्णः । ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्यनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ ६ ॥ तेषामहं समुद्धती मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ ७ ॥ मामेव परमप्राप्यं फलमुद्दिश्य 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' इत्याद्यक्तप्रकारेण कर्माणि कृत्वा 'तत्कुरुष्व मदर्पण' मित्युक्तरीत्या तानि सर्वाणि सर्वेश्वरः सर्वतन्त्रवत- न्त्रः सर्वान्तर्यामी भगवानेव मयि स्थित्वा कारयति तस्येदं कर्म इदं तस्मै सम- र्पयामि प्रीयतामनेन कर्मणा स भगवान् इति मयि समर्प्य विहितकर्माचरण- तत्सर्मपणपरितुष्टमनसो मम प्रसादेन शुद्धतामुपगतेन मनसा मां ध्यान्तः तद. भ्यासजनितेन ४ स्वातन्त्रयेण लक्ष्मीब्रह्माद्यन्यदेवताध्यानवार्जितेन ५ अन्यदेवताल- १म। २शं। ३रा। ४मा। ५ शं ।

·द्वादशोऽध्यायः । १९३ म्बनरहितेन १ अन्यप्रयोजनोदेशहितेन निदिध्यासनाख्येन असंप्रक्षातसमाधियो- गापरपर्यायेण ध्यानयोगेन मदेकविषयेण मामाराधयन्ति । तेषामहं शीघ्रमेव मृत्युरूपात मृत्युयुक्ताप २ संसारसमुद्रात् सम्यक् उद्धा भवामि । हे पाथं श्रद्धत्स्वेदम् । लोके यः सागर निकाल्योन्मजतः समुसरति पश्च सामरं तितीषून तारयात स सः किमपि गृहात्वैव समुद्ररात तारयति च । तद्वत् त्वं किं गृहास किं तुभ्यं समपणाय अपार भवसागर पारं जिग- मिषुभिः वद इति चत् । अहमपि किचित् गृहीत्वैव समुद्धरय तारयेयं च । तत्किामति चत् । धनहाना धनाकांक्षा धनं गृहात लोके माहं तथा कि लोकमहेश्वरः लक्ष्मोपातः किलाहम् । अतो मम यदपाक्षतं सद्दाम । तत्कि- मिति चेत् । ३ मनः । हत दुष्टन मनसा जनोयमवसाधते । माय समर्पित चेत् संशोध्य तत् तेन मनसा कमयागादिक कारयित्वा मोचायत्वा प्रकृतिबन्धादु- द्धस्थामात समाधाषया मनसा माय समर्पण कामय ४प्राणनामवनाय कश्चिदुपाया लभ्यत वा इत्युपायान्वषो खत्वहम् । अतो मदपक्षितं मनो माय समय मामाराघयतां अहं समुद्रता भवामि । जास्त च मदुपासनऽयं विशेषः । अन्योपासनस्य वेशलाध्यत्वासया मदुपासनस्य अक्लशसाध्यत्व पूर्व सूचितम् । अन्योपासनातौ ५ अव्यक्त पयुपासत हाते वोपासनोक्तो निन्ययुक्ता उपासने इनि प्रयोगभेदाच । तदेव अक्तशसाध्यत्वं अत्र उपासते इत्यनेन सूचनयानूध शीघ्रफलजनकत्वं नांवरादाते स्पटमुक्तम् । ६य मां उपासते तेषामह समुद्धता भवामीति कथमुच्यते । तव सगु- १ रान विद्यते प्रथा स्वातन्त्रोण अन्या लक्ष्मीः अन्या ब्रह्मादिवा यास्मन् सः। न अन्यो दवो विषयों यास्मन् सः। न अन्यत्प्रयोजनं यशसः। अनन्यः तन । इति भवादन ?)ी बाध्यः । २ अत्र तृष्णाताय भवजलाभगतानां इत्यादयः लोका वयाः । ३ अत्र करस्थ हेमाद्रा इति श्लोकाऽनुसंधेयः । त्वय्यम्नुजाक्षा- सिलवयाम्नि समाधिनावाशतचेतसो ये । त्वत्पादपोतन महत्कृतेन कुर्वन्ति गोवरूपदं भवाब्धिम् इति श्लोकश्च । न हि कार्यधुराण प्रौढ पुत्र सात पितुः इदमेवं करिष्यामांति वचनं फलाय कल्पेत । अतः पुत्रस्य ब्रह्मणो वचनं आवेशितचंतःशब्दघाटतं दाव्यांय योजनायमिति इति भावः । ४ अत्र 'धने चरामा घर चाहरामः' अन्याहर (?) प्रहर इत्यादिकमनुसन्धयम् । ५. उभयारन्यतरस्य श्रेष्ठयानिश्रयात् उभयत्न पर्युपासने इत्युक्तिरर्जुनस्य । ६ मधु । 25G ·१९४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [८] णब्रह्मत्वात् सगुणब्रह्मोपासनस्य संसारसागरतरणहेतुत्वाभावात् इति चेत् अक्षा- नतत्कार्यप्रपञ्चरूपात् समुद्रात् सं अनायासेन उत् ऊर्ध्वं उत्कृष्ट निर्गुणे ब्रह्मणि धर्ता धारयिता भवामि । सं अनायासेन उत् उत्तमम् यत् निर्गुणोपासनं तत् हर्ता प्रापयिता भवामि । सगुणं ब्रह्माहं उपासितः प्रसन्नः सन् निर्गुणब्रह्मोपासन- योग्यतामापाद्य तत्प्रापकः तस्मिन्नेवावस्थापकश्च भवामीत्यर्थः । सगुणब्रह्मोपास- नमनायासेन निर्गुणब्रह्मोपासनासद्धिं गमयतीति भावः । सगुणब्रह्मोपासना- धिक्येन ब्रह्मलोकादिषु महेश्वर्यप्राप्तौ तु तदनुभवानन्तरं विना गुरूपदेशं विना च श्रवणमनननिदिध्यासनाद्यावृत्ति क्लेशं ऋषीणाभिव स्वयमाविर्भूतेन वेदांतवाक्येन तत्त्वज्ञानोदयात् निर्गुणब्रह्मोपासनफलभूतपरमकैवल्यप्राप्तिः । अतोऽहं समुद्धर्ता भवामीति युक्तम् ॥७॥ अर्जुनः। अस्तु नामवं । तदर्थ मया किं कर्तव्यं तद्विशिष्योपदिश । कृष्णः। मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धि निवेशय । निवरिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥ ८ ॥ संकल्पविकल्पात्मकं मनः मय्येव मन आधेहि । न मनसा ग्रहणमानं प्रयोजनाय कल्पेत । अतः अध्यवसायात्मिका बुद्धि मय्येव निवेशव । मनसा गृहीतवस्तु- सामान्ये न बुद्धिनिविशते । अतस्त्वं प्रयत्नेन निवेशय । मत्स्वरूपं मनसा गृहीत्वा बुद्धया निर्धार्य मां अनन्ययोगेन भजख । किमस्य फलमिति चेत् । १ भनोबुद्धयोनिवेशनानन्तरं २ शरीरपातानन्तरं मुक्को भूत्वा मय्येव स्थास्यसि । ३ मदात्मना ४ मत्समीपे ५ मत्तुल्यतया स्थास्यसि नात संशय ॥८॥ अर्जुनः। मय्येव मन आधत्स्वेत्युक्तं तत्कथं घटेत। मनसश्चञ्चलत्वेन एकस्मिन्नालम्बने स्थाप- यितुमशक्यत्वात्। उक्तं हि मया 'चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवत् दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्' इति । अतस्तदशक्तस्य मम का गांतः ब्रहि । १ मरा। २शं । ३ शं । ४ मारा।

·[९-१०] द्वादशोऽध्यायः । १९५ कृष्णः। अथ चित्त समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ।। ९ ।। हे पार्थ चञ्चलस्य मनसः मयि स्थिरतया अवस्थापने त्वमलमर्थोऽसि चेत् तर्हि चंचलं मय्यवस्थापितमपि पुन:पुनर्विषयेषु १ धावमानं मन आकृष्यावृष्य मयि स्था- पनरूपाभ्यासलक्षणोपायेन तादृशाभ्यासपूर्वकसमाधियोगेन वा मां प्राप्तुमिच्छ । न केवलमिच्छामात्रं फलसाधनायालम् । अतो महान्तं यत्नं च कुरु । उक्तं हि मया 'अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते' इति । राजसूये शवन् जित्वा धनमाहृतवानसि । उक्तं हि त्वयैवोत्तरं प्रति, सर्वान् जनपदान् जित्वा वित्तमादाय केवलम् । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मा धनभयम् । इति स त्वं मनः शत्रं जित्वा तवमानधनमाहर। अत उच्यते मामिच्छाप्तुं धनअयेति ॥९॥ अर्जुनः । चञ्चलत्वान्मनसः एकमिनालम्बने सर्वतः समाहृत्य पुनः पुनः मनसः स्थापनरू- पाभ्यासोऽपि कर्तुमशक्यः का गतिः । कृष्णः । अभ्यासऽप्यसमर्थोऽसि मकर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १० ॥ हे पार्थ त्वं उक्तरूपे अभ्यासेऽपि असमर्थोऽसि यदि तहि मदेकोद्देश्यकानि द्वि- तीयादौ उक्तरूपाणि अकाम्पकर्माणि भक्त्या श्रद्धया मत्प्रीतिद्वारा मोक्षसाधनत्व- बुद्धया अनुतिष्ठ । त्वत्प्रीत्यर्थ कर्म कुर्वतः अपि सिद्धयेत् मोक्ष इति चेत् । मत्प्री- त्यर्थ कर्माणि कुर्वन्नपि त्वं २ मोक्षं ३ ब्रह्मभावं ४ मत्प्रातिरूपं फलं ध्यानद्वारा प्राप्यसि ॥ १०॥ अर्जुनः । 'योगस्थः कुरु कुरु कर्माणि' 'तस्मादसक्तः सततं कार्य कर्म समाचर।' इत्याधुक्तरीत्या त्वदेकादश्यकानि कर्माणि कर्तुमशक्तोऽस्मि । अनन्यभावानुदयात् तस्य च कर्म- करणजन्यचित्तगुद्धिमूलशान कलभ्यत्वात् । अतः का गतिः । १ अत्र चेतःका ते चिकीर्षा इति श्लोकोऽनुसन्धेवः । २ म । ३ शं । ४ रा।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीता [११] कुष्ण:। अर्थत प्यार का मधोगपाश्रित ॥ सफलत्याग तत का यतात्मवान् ॥ ११ ॥ १ अनन्यप्रयोजनं मत्प्रसाइकप्रयोजनं अनन्यावषयकं मंदकावश्यकं कर्म कर्तुमाप अशक्तोऽसि चेत् तर्हि एवं कुरु मद्योगमाश्रितो भव । मयि योग सम्बन्धः कृतस्य कर्मणो मयि समर्पणरूपः तमाथय । उक्तं हि मया 'तत्कुरप्य मदर्पणामति । 'यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धाऽचितामछान' । इत्युलरीत्या यस्यां यस्यां देव- तायां भाक्तिछंदात तां तामुद्दिश्य श्रड्या कमाणि कुरु । अते ताने मय्यर्पय । तावन्मात्रेण तुष्टोऽहं विषयान् प्रति धायमान तप मनः समाकृष्य ते वश स्थापया. मि । ततो २ मनसो वशीकरणास् फलापेक्षा परित्यज्य विहित कर्म पदकावण्यं मत्प्रसादकप्रयोजनं कुरु । म कुमार व भिमा पनि ॥ ११ ॥ ३ तत्करुब्ध मदर्पण'मित्तगयनो राधे' सन्न् मदर्थ कर्म कतुमाप अशक्तोऽमि चत् ताई मंदफशरण मद्योगभाधन रमत्महवा. सपुराणकथाश्रमणादिभिर पायः 'सान बाणा संयमा पुन मी पपाः । इत्युक्तरीत्या सगैव पलको गवि सणायन र । । सम्पादय । लत: सर्वेषां कर्मणां फलन्याग कुर । अनामन्याय विन कर्म अनन्यप्रयोजन महकविषय कार । बाण का मामात ॥ १९ ॥ ५ मधोग मम अत्यथ प्रिय भासयोग ात. तोगाररूप सशकर्म कमशक्तोऽास चत् शाह तद्योगमायल मदच कर कुरु । त्वामरामति प्रश्ने मामक्षरमिाते पारद्वार न भागहर: अनियित्वन अक्षरशब्दवाच्यस्य जीवात्मनोऽभधानात् मनोगमाथिला सनथ सम का प्रशस्त अक्षरयोगमा थित्य तदर्थ हि कर्म म.गव्यप । । योगः अक्षरन्दित- १द्वैतरीत्या व्याख्या। मश। वन लिमहीन आत्मा मनः यतात्मा तद्वान् । मधु । यतः संयतन्द्रियःस चासा आत्मधान प्रशस्तमनाः विषकी च यतात्मवान् । शंक । यतात्मवान् मशिगं कायोजन आ. सन् फलत्यागं कुरु । न हि नेदं मदर्थ अपि तु परागित निश्चित्य क्रियमाण कर्माण फलापेक्षा उदेति । १ अद्वैतरीत्या व्याख्यानम् । ४ गः । मयि योगः यस्य सः ममयोगः यस्मिन् सः मद्योगः मद्भक्तम् । ५ विशिनरीत्या व्याख्या ।

·[११] द्वादशोऽध्यायः । प्रत्यगात्मानुसन्धानरूपः सप्रकारं प्रथमपटके उक्तः। तत्पूर्वकमक्षरशब्दितात्म- खरूपसाक्षात्कारफलकं अकाम्यं कर्म च प्रथमषट्क उक्तम् । तदपि विना मनो- निग्रहं कर्तुमशक्यम् । अतः 'तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः' इति 'अ. भ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते' इति चोक्तेनोपायेन मनोनिग्रहं कृत्वा ततो ऽक्षरसाक्षात्काराय फलाभिसन्धिरहितं कर्म कुरु । भगवत्प्राप्तये तत्साक्षात्कार आवश्यकः । तदर्थ तस्मिन्नाशयितभक्तिरावश्यकी। तदुदयाय च तत्स्वरूपशानं तदर्थं च विहितं अकाम्यं कर्म । सति चैवं आत्मसाक्षात्कारसाधनम्य आत्मध्यानस्य हेतुभूतेन कर्मणा को भगवद्भक्तरुपकार इति चत्। १ एवमनभिसहितफलेन मदारा- धनरूपेणानुष्ठितेन कर्मणा सिद्धनात्मध्यानेन निवृत्ताविद्यादिसर्वतिरोधाने मच्छेष- तैकस्वरूपे प्रत्यगात्मनि साक्षात्कृत सति मयि परा भक्तिः स्वयमेवोत्पद्यते।२ यथा बाल्य बालक्रीडाप्रसङ्गेन नरेन्द्रभवनानिष्क्रान्तस्य मार्गाद्भटस्य व्याधगृही. तस्य ३ पक्कणे वर्तमानस्य राजकुमारस्य आहोपदेशात् स्वात्मनस्तथात्वं मत्वा विमृशतः स्वात्मनि राजसाम्यं अङ्गप्रत्यङ्गादिषु पश्यतः तस्मिन् पितृत्वप्री- तिर्निरतिशया जायते । एवमस्यापि यथोपदेशं भगवच्छेपभूते स्वात्मनि तत्सा- म्याकारण साक्षात्कृते भगवति भक्तिः स्वत एवोत्पद्यते। भक्तिसिद्धयर्थ न कि- ञ्चित् कर्तव्यमस्ति । वक्ष्यते च 'स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धिं विन्दति मानवः' इति कर्मयोगमुक्त्वा तेन 'बुद्धया विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य चे'त्यारभ्य ब्रह्मभूयाय कल्प्यते इत्यात्मसाक्षात्कारमुक्त्तवा तेन 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा' इत्यारभ्य 'मजाक्ति लभते परामिति भगवद्भक्तेः स्वत एवोत्पत्तिः । अनन्ययोगाशक्तानां अशक्तितारतम्येन अधोधः साधनपरम्परोपदेशेऽस्मिन् काष्टात्वेन त्वदर्थकर्मयो- गोपदेश उचितः । तेनैवोपसंहार कर्तव्ये तदशक्तं प्रति मदर्थ कर्म तदर्थ कर्म इति द्वेधा विभज्य मदर्थकर्मकरणे अशक्तश्चेत् त्वं तदर्थ कर्म कुर्विति काष्ठात्वन कर्मयो- गोऽन्य उपदिष्टः। तत्र यदर्थ कम किं ; तदर्थ कर्म किं : कस्तया दः । मन्माहात्म्यज्ञा- नपूर्वकं मन्प्राप्त्यर्थ क्रियमाणं कर्म मदर्थं कर्म । आत्मस्वरूपयाथात्म्यानुसन्धानपूर्वक आत्मध्यानद्वारा आत्मसाक्षात्कारार्थ क्रियमाणं कर्म तदर्थ कर्म । उभयमपि मद्विप. यकं मदाराधनरूपमेव । तथाऽपि मत्प्राप्तये क्रियमाणं मदर्थ नत्प्राप्तये क्रियमाणं तदर्थ इति भेद इति चेत् । तर्हि तदर्थ कर्म अधोधः साधनपरम्पराकाष्ठात्वेन कथमुपदेष्ट्र .. १ भाष्यम् । तात्पर्य चन्द्रिका । ३ शवरालय । 25G ·१९८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायो [१२] महम् । अत्यन्तक्लेशसाध्यात्मस्वरूपयाथात्म्यानुसन्धानपूर्वकतदर्थकर्मकरणं अतीव क्लेशसाध्यं न वा। उक्तं हि त्वया 'क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्' इति इति चेत् सत्यम् । न मदर्थकर्मत्वेन तदर्थकर्मत्वेन च एकमेव वर्णाश्रमोचितं विहितं कर्म द्वितीयादावुक्तरूपं उच्यते येनेदमसाङ्गत्यं स्यात् । किन्तु मदर्थकर्मत्वेन १ आल. यनिर्माणोद्यानकरणप्रदीपारोपणमार्जनाभ्युक्षणोपलेपनपुष्पाहरणपूजाप्रवर्तननामस- कीर्तनप्रदक्षिणस्तुतिनमस्कारादीनि कर्माण्युच्यन्ते । तेषु न प्रायशः स्वारसिकी प्रवृत्तिः । अपि तु वर्णाश्रमोचिते विहिते कर्मणि । न हि विहितं कर्म कुर्वाणा अपि आलयनिर्माणादौ प्रवर्तन्ते । अपि तु शते सहस्रे वा कश्चिदेव प्रवर्तते। विहित. स्वकर्मकरणापेक्षया अधिकक्लेशसाध्यं हि आलयनिर्माणादिकर्मकरणम् । अतः आलयानर्माणादिमवर्थकर्मकरणाशक्तस्य तत्करणप्रवृत्त्युत्पत्तये आत्मसाक्षात्कार- फलकात्मध्यानहेतुभूतविहितकर्भकरणं काष्ठान्वेनोपदिष्टमिति नानुपपत्तिः । मद- र्थत्वेन तदर्थत्वेन च विहितकर्मकरणाभिप्राये तदर्थकर्मकरणस्य क्लेशसाध्यत्वेन अधोऽधः साचनकाष्ठात्वेनोपदेशोऽसङ्गत एव स्यात् । न तथा । अतो युक्तमेवंद २ मदुक्तमित्यवधारय । अन्यवस्तुप्रापककार्यप्रवृत्त्यपेक्षया नष्टखीयवस्तुप्रापक. कार्यप्रवृत्तिः स्वारसिकी हि लोके दृश्यते । अतो दुष्करमपि सुकरं भवति तदर्थ कर्मकरणमित्याशयः । अतोऽपि नानुपपत्तिः ॥ ११ ॥ अर्जुनः। ३ एवं अधोऽधः साधनोपदेशेन किं कस्मादुत्तममिति फलितम् । तदज्ञाने उपर्युपरि साधनसम्पादनप्रयत्नः कर्तुं शक्यते । अतो बहि । कृष्णः। श्रयों हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यान विशिष्यते । ध्यानात् कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२ ॥ १भाष्यं । २अनायाससाध्यं साधनमननुतिष्ठतः आयाससाध्यसाधनानुष्ठानमेव पराकाष्टा भवति कस्यचन कस्मिंश्चित्तोदे बाहिरुदेतुमन्तर्यतमाने तदनुदयाय शुण्ठीपंकलेपादौ सुकरे सुखाघहे दुःखानुत्पादके साधने भिषजा अभिहितपि अनादरेण मनोयुध्योः स्वच्छन्दप्रवृत्तिदोषेण च यः भिषजोक्तं नानुतिष्ठति तस्य अन्ततः चिकित्सकशल्यारोपणेनैव अपनोदनीयो भवति स नोदः इति लोके प्रसिद्धम् । तथेदमपीति कोचत् । ३ द्वैतरीत्या व्याख्या ।

·[१२] द्वादशोऽध्यायः । अभ्यासयोगेन तत इत्युक्तः अभ्यासः मत्कर्म परम इति सर्वकर्मफलत्याग इति च काष्ठात्वेनोक्ताकर्मयोगाद् श्रेष्ठः । तस्मात् अभ्यासात् मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धि निवेशयेत्युक्तं शानं श्रेष्ठम् । तस्मात् शानात् यांगेन इत्युक्तं ध्यानं श्रेष्ठम् । सकामध्यानात् अनन्यनेत्युर अकाम्यध्यानं श्रेष्ठम् । फलत्यागसहितात् अकाम्य- ध्यानादव्यवधानेन अपरोक्षशानद्वारा आवेशितचेतसामित्युक्तः असम्प्रज्ञातसमाधि- योगः । तेन च संसारसागरात् समुद्धर्ता इत्युक्ती मोक्ष इति क्रमः । अतः अका- म्यं कर्म कर्तव्यम् । १ अर्जुनः । किमकाम्यं कर्म अभ्याससामादिजननद्वारा मोक्षसाधनं भवति। किं तादृशं तत्। कृष्णः। अभ्यासात् ज्ञानं श्रेष्ठं हि प्रसिद्धम् । तस्मात् ध्यानं श्रेष्ठम् । ध्यानात् अकाम्यं कर्म श्रेष्ठम् । फलत्यागसहितादकाम्यकर्मणोऽनन्तरं मोक्षः मोक्षजनकत्वेन फल- कामनारहेितं कर्म परमश्रेष्ठम् । मोक्षो ब्रह्मज्ञानादेव भवति न कर्मणा । 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्य पन्था अयनाय विद्यते' इति श्रुतिः । सति चैवं त्यागा- च्छान्तिरनन्तरमिति कथमिति चेत् । नेयं कर्मणो माक्षजनकत्वाक्तिः किं तु कर्मणि रुचिमुत्पादायतुं कर्मणः स्तुतिः । अविद्वत्कृतफलत्यागः । त्यागत्वेन विद्वत्क. तफलत्यागसाम्यात् स्तूयते । स्तूयन्ते हि इदानीन्तना अपि ब्राह्मणाः ब्राह्मणत्वेन समुद्रं पीतवता अगस्त्येन पृथिवीं निक्षत्रां कृतवता परशुरामेण च साम्यात् । अगस्त्यवत् परशुरामवश्चासाध्यं कर्म कुर्युरिमे इति ब्राह्मणस्तुतेराभिप्रायः । तथा ऽत्र विद्वत्कृतफलकामनान्यागवत् अविद्वत्कृतोऽपि फलकामनात्यागः नियमेन शानद्वारा मोक्षहेतुर्भवति । अतोऽविदुषः फलकामनात्यागपूर्वकविहितकर्मकरणं आवश्यकामति कर्मफलत्यागस्तुतेरस्या अभिप्रायः । शंक। 'मय्येव मन आधत्स्वे'त्यारभ्य 'ततः कुरु यतात्मवान्' इत्यन्तेन सगुणब्रह्मोप" जन- मनिहितम् । तेन परिशुद्धबुद्धेर्निर्गुणोपासनक्रमं तत्फलं च हि । कृष्णः । सगुणोपासनेभ्यः सर्वेभ्यः निर्गुणब्रह्मविषयकश्रवणाद्यभ्यासः श्रेष्ठः । तस्मात् १ अद्वैतरीत्या व्याख्या।

·२०० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१२] तजन्यं निर्गुणब्रह्मविषयकं ब्रह्मात्मैकत्वग्राहकं शान श्रेष्ठम् । तस्मात् केवलात् शानात् निर्गुणब्रह्मविषयकं ध्यानं श्रेष्ठम् । तस्मात् प्रत्यगात्मवृत्तिवासनायाः कर्म. त्वेन फलति यत् दृश्यजातं तस्य कर्मफलशब्दितस्य त्यागः निरन्तरनिर्विकल्पकस. माधिनिष्ठया अदर्शन बाहरन्तः सर्वत्र सर्वथा ब्रह्ममात्रीपलम्मः श्रेष्ठः तस्मात् त्यागा- त् अव्यवधानेन एतदेहपातानन्तरं आत्यन्तिकसंसारोपशम रूपं ब्रह्मात्मना अव. स्थानं लक्षणं विदहकैवल्यं सिध्यति । अयं निर्गुणोपासनक्रमः तत्फलं च विदेह- कैवल्यप्राप्तिः । १ अर्जुनः । हा हन्त अव्यवहितोपायाः अशक्यास्संवृत्ता मम । यद्यहं रजनी करबिम्बलिप्सो. दस्तहस्तस्तनन्धयवत् तेषु हठादेव प्रवर्तेय तर्हि तदसिध्या श्रमभाजनं परिहासभाजनं च स्याम् । किं करणीयम् । वद । कृष्णः। पार्थ मा व्यथिष्ठाः व्यवहिता एवोपायाः श्रेयांसः सौकर्यात् फलैक्याञ्च । तत्र अभ्या- सयोगेनेत्युक्तात् भक्तिशब्दितात्यर्थप्रीतिरहितात् कर्कशात् भगद्विषयकाभ्यासात् सरसाभ्यासहेतुभूतं आत्मविषयकं अपरोक्षशानं साक्षात्कारादिशब्दवाच्यं श्रेष्ठम् । हितत्वे तदपेक्षया अधिकं न स्वरूपतः । आत्मापरोक्षज्ञानान् आत्मस्वरूपानुस. म्धान रूपं आत्मध्यानं श्रेष्ठं हितम् । आत्मध्यानात् फलत्यागोपेतं कर्म आत्म- ध्यानहेतुभूतं श्रेष्ठम् । तादृशाकर्मणोऽनन्तरमेव मनसः शान्तिर्भवति। शान्तेन मनसा आत्मध्यानं आत्मध्यानात्तापराक्ष्य तेन च भगदति भक्तिः । अतो भक्ति- योगाशक्तस्य आत्मनिष्ठा तत्र मनःशान्तये फलकामनारहितमकाम्यं कर्म । इत्येवं सुकरः परमहितः सुगमायं पन्थाः अर्जुनः । ये तु २ सर्वाणि कर्माणीत्युक्तरीत्या भगवदुगासनां कुर्वतोऽपेक्षितान् धर्मान् ब्रहि । ये पूर्व अव्यक्तं पर्युपासते ते प्राप्नुवन्ति मामेवेति परमोत्तमोत्तमत्वनोक्ताः ३ अक्षर- शब्दितनिर्गुणब्रह्मोपासकाः तेषां लक्षणभूतान् अपरोक्षज्ञानिनां साधकानां ज्ञान- परिपाकसाधनभूतान् मादृशानां मन्दानां सगुणब्रह्मोपासकानां निर्गुणब्रह्मोपास- नप्राप्तिसाधनभूतान् धर्मान् ब्रहि । ४ सर्वकर्मफलत्यागं तत इत्यादिसार्धश्लोकेन उ- क्तानां ५ अक्षरशब्दितात्मोपासकानां अपक्षितान् धर्मान् ब्रहि । १ विशिष्टाद्वैतरीत्या । २ म । ३शं । ४ रा।

·१३-१५] द्वादशोऽध्यायः । २०१ .4 कृष्णः । अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १३ ॥ सन्तुष्टः सतत योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिों मे भक्तः स मे प्रियः ।। १४ ॥ अद्वेष्टत्यारभ्य स्थिरमतिः इत्यन्तेन त्रयस्त्रिंशद्गणान् ब्रवीमि । तान् सम्यगवधारय । सम्पादय च प्रयत्नेन । अपवादिष्वपि द्वेषां नैव १ कार्यः । समेषु नेहः कार्यः । भवरेषु दया कार्या । देहेन्द्रियादिषु पशुमित्रपुत्रकलत्रादिषु च ममेति बुद्धिर्न कार्या । २ अनात्मनि देहे अहमिति सुद्धिन कार्या। ३ कुलशीलवयाविद्याधन- भवनादिभिः अहमहमित्यहवारा न कार्यः। सुख दुःखे च समन भाव्यम् । आक्रोशनताडनादावपि क्षमा कार्या । सदा आत्मानन्दतृप्तत्वेन अन्यत्र अलंबुद्धि- मता ४ भाव्यम् । यदृच्छोपनतेनैव सदा ५ सन्तोष्टव्यम् । उक्तं हि मया। यदृच्छा. लाभसन्तुष्ट इति । वक्ष्यते च सन्तुष्टी येन केनचिदिति । सदा कर्मयोगध्यान- योगादिकं ६ कार्यम् । सदा समाहितचित्तेन ७ भाव्यम् । सदा प्रकृतिबन्धर- हितशुद्धात्मस्वरूपानुसन्धानं ८ कर्तव्यम् । उपायेन सदा मनो ९ वशीकर्तव्यम् । १० उदारस्वभावेन भाव्यम् । देहः ११ योगानुकृल्याय स्वाधीनीकर्तव्यः । उक्तं हि मया-निराशीर्यतचित्तात्मा इति एकाकी यतचित्तात्मा इति च । संशयविप. ययरहितः दृढः आत्मानात्मविषयकनिश्चयः सम्पाद्यः । सदा तादृशानश्चयवता भवितव्यम् । १२ सदा मनो १३ बुद्धयोः मय्यर्पण कार्यम् । एतादृशो यो भक्तः म में प्रियः । मत्प्रियेण किमलभ्यम् । सर्वमपि तस्य सुलभम् । अत उक्तधर्मवान् भक्तो भूत्वा में प्रियो भव ॥ १३ ॥ १४ ॥ कृष्णः । यस्मान्नोद्विजत लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयाद्वैगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ १५ ॥ १ अद्वेष्टेवेत्यन्वयः एक्शब्दः सर्वत्र संवध्यत । एककमप्यावश्यकामात भावः। २ रा शं । ३ मशं । ४ म शं। ५रा शं । अत्र सद्यः सन्तुष्टचित्तानां इत्यादिक अनुसन्धेयम् । ६ म। ७ शं । ८ रा। ९ म । १० रा । ११ शं। १२ सन्ननमि- त्यस्य सर्वत्र सम्बन्धः । १३ रा । आराध्यत्वन चिन्तनं मनसोऽर्पणं फलप्रदत्वा- ध्यवसायो बुद्धरर्पणम् । 26G ·२०२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१६] लोकानामनुद्वेगकरण भाव्भ । क्रूरत्वे दृष्ट्वैनं लोका उद्विजेरन् । अक्रूरेग भा- व्यम् । अन्यान् दृष्ट्वा न भतव्यमनेन । अकार्य कुर्वन् कृतवांश्च अन्यस्माद्वि- भेति । अकार्यगन्धरहितेन माव्यम् । स्वस्य लाभे उत्साहः हर्षः परस्य लाभे रोगाद्यपद्रवप्राप्तौ च असहिष्णुता अमर्षः । चौरसर्पव्याघ्रादिदर्शनेन मनसो विकारः भयम् । भयहेतुकश्चित्तक्षोभः १ प्राणनाशहेतुभूतानर्थप्राप्तिहेतुकश्चि- त्तविकारो वा २ कथमेकाकी विजने सर्वपरिग्रहशून्यो जीविष्यामीत्येवं व्याकुल- तारूपश्चित्तवृत्तिविशेषो वा उद्वेगः। एतच्चतुष्टयरहितेन भाव्यम् । ३ एवंभूतध यो भक्तः स मे प्रियः ॥ १५ ॥ कृष्णः । अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनगतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १६॥ ४ फलापेक्षारहितः ५ देहेन्द्रियादिषु भोगीपकरणेषु च निस्पृहो वा । ६ मृज- लाभ्यां शौचं बाह्यम् । मनसः शुद्धिरान्तरं शौचम् । एतदुभयशौचवान् शुद्ध- देहः । ७ शास्त्रविहितद्रव्यवर्धितकायः इति बा । ज्ञातुं कर्तुं च समर्थः । ८ अन्य- तरस्य पक्षे अप्रविष्टः ९ शास्त्रीयकर्मणोऽन्यत्र प्रवृत्तिशून्यो वा । १० निर्भयः । ११ परकृतापकारैरप्यप्राप्तमन क्लेशो वा । १२ शीतोष्णस्पर्शादिषु व्यथाराहतो वा । १३ अवैष्णवकर्मपरित्यागी । १४ सर्वकाम्यकर्मपरित्यागी। १५ अशास्त्री- यसकर्मपरित्यागी वा । एतादृशो यो मे भक्तः स मे प्रियः । अत ईदृशेन भवितव्यम् ॥ १६॥ १श। २ शं।३ रा सचेत्यन्वयः सोपीन्यऽर्थः । पूर्वश्लोकोक्तमैत्रत्वकरुणत्वाद्यभा. वेपि एतत्श्लोकोक्तगुणवत्वमात्रेणापि मे प्रियो भवतीति भावः । ४ म । ५ शं। रा ६ म । शं । ७ रा। ८ म । शं। ९रा । १० शं । ११ म। १२ रा । १३ म अवैष्णवसर्वकर्मपरित्यागी इति कर्माभिमानत्यागी इति कर्मफलत्यागी इति भगवति समर्पणरूपत्यागवानिति च चत्वारोऽर्थाः । १४ शं । १५ रा । शंक । सर्वकर्म- सन्न्यासी । शानिनः सर्वकर्मसन्न्यासविधानात् विहिताकरणस्य अदोषत्वेन सर्व- कर्मसन्न्यासस्य अबाधकत्वाकर्तव्यकर्माकरणाकर्तव्यसन्यासकरणकृतमनःसन्ताप- रहितः तटस्थवदविक्रियः।

·[१७.१९] द्वादशोऽध्यायः । २०३ कृष्णः । यो न हृप्यति न द्वष्टि न शोचति न कांक्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः ॥ १७ ॥ सर्वदा न हृष्यति सर्वदा न द्वेष्टि सर्वदा न शोचति सवदा न कांक्षति । अशुभवत् शुभमपि परित्यजति शानभक्ति १ वैराग्यादीनि विना अन्यत् शुभमशुभवत् परि- त्यजति । तन्न कांक्षति न २ केवलं हेत्वनागमे किं तु सत्यपि हेतौ हर्षद्वेषादिकं न करोति । प्रियं प्राप्य न हृप्यति अप्रियं प्राप्य न द्वेष्टि । हर्षनिमित्तं भार्यापुत्रवित्ता. दिकं अप्राप्तं न कांक्षति । प्राप्तस्य तस्य अपगमेऽपि न शोचति । अशुभसा- धनं पापमिव स्वर्गादिशुभसाधनं पुण्यमपि त्यजति । ३ शानमहिम्ना पुण्यपाप- रूपसर्वकर्मपरित्यागी । उक्तं हि मया । ज्ञानाग्निस्लवकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽ. र्जुन इति । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं तुधा इति च । ४ हर्षनिमित्तं प्राप्य न हृष्यात । अतः तन्न कांक्षति । शोकनिमित्तं प्राप्य न शोचति । अतः तत् न द्वेष्टि । एवंभूनः यो मे भक्तः स मे प्रियः । उक्तं हि मया । यः सर्वत्रा- नभिसंहः तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न दृष्टि इति । न प्रहृष्येत् प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियामिति च अत ईडशेन भवितव्यम् । ॥ १७ ॥ कृष्णः। समश्शत्रौ च मित्रे च तथा मानावमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समस्सङ्गविवर्जितः ॥ १८ ॥ तुल्यनिन्दास्तुतिौनी सन्तुष्टो येन केनचित् । अनिकेतःस्थिरमतिभक्तिमान् मे प्रियो नरः ॥ १९ ॥ - शत्रौ मित्रे च तथा माने अवमाने च समेन भवितव्यम् । शीते उष्णे सुखे दुःखे च ५ समेन भाव्यम् । ६ फलेष्वनासक्तेन भवितव्यम् । दोपक'.नरूपायां १ अत्र भक्तितिं च वैराग्यमृते यो नेच्छति क्वचित् । शुभाशुभपरित्यागी विद्वद्भिः कीर्तितो हि सः । इति प्रमाणमनुसन्धेयम् । २ शं । ३। शं ।४।। ५ शत्रुमित्रादाविव शीतोष्णादावपि समत्वमावश्यकमिति सूचनाय सम इत्यस्य पुनःप्रयोगः । ६ शं । अशोभने शोभनाध्यासः अनात्मनि आत्मतादात्म्याध्य- वसायः सङ्गःतद्रहितेन भाव्यम् ।

·.. २०४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२०] निन्दायां गुणकथनरूपायां स्तुतौ च अन्यैः कृतायां तत्कृतरोपहर्पवता न भवितव्यं असाधुनिन्दति निन्दतु का हानिः । साधुः स्तौति स्तोतु को लाभः इति निन्दा- स्तुत्योः उदासीनेन भाव्यम् ! मौन मननं बाक्सम्यमो वा तद्वता भाव्यम् । निन्दतो निन्दा स्तुवतः स्तुतिश्च न कार्या । येन केनचित् यदृच्छयोपनतेन सन्तुष्टेन अलंबुद्धिमता च भवितव्यम् । ममेदमित्यभिमानजननभिया कापि नियतवासो न कार्यः । सत्यपि नियनवासे गृहोपलाक्षतेषु सर्वेषु सुखसाधनेषु अनासक्तेन भाव्यम् । १ अ इति ब्रह्मांत श्रुत्या अशब्दवाच्यो यः परमात्मा तस्मिन्नेव आश्रयत्व. बुद्धिः कार्या । एवंभावसिध्यर्थं बुद्धौ स्थैर्य सम्पाद्यम् । आत्मा देह इति द्वयं तन अस्थिरे देहे बुद्धिमकृत्वास्थिरे २ आत्मनि बुद्धिः कार्या । उक्तं चैतत् मया स्थि. रचुद्धिसम्मूढ इति । एवं भूतो यो मे भक्तः सः नरः मे प्रियः । साधनेषु भक्ते- मुख्यत्वद्योतनाय पुनः पुनस्तदुक्तिः । एवं भूत्वा यो मे प्रियो भवितुमर्हति स एव नरः ३ मनुष्यः अन्यस्तु पशुः तस्यैव जन्म सार्थकम् । अन्यस्य तु जन्म व्यर्थम् । अद्वेष्टासर्वभूतानामित्यादिनोक्ताः धर्माः मुमुक्षणा अवश्य सम्पादनीया इत्यत्र महा- तात्पात् कचिदर्थतः कचिच्छब्दतश्च पौनरुक्तयं न दोषाय । ईदर्शन भवितव्यं मुमुक्षुणा अतस्त्वमीदृशस्सन् कर्म कृत्वा ज्ञानक्तिवैराग्यादिसाधनसामग्रथा मुक्को भव । १८।।१९। कृष्णः। ये तु धमयामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । श्रद्दधानामत्परमाभक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥ २० ॥ ४ अइष्टत्यादिनोक्ततत्तत्साधनात्रवन्तोऽपि में प्रियाः । उक्तं हि मया तत्र तत्र मे प्रियः मे प्रिय इति । ये तु अद्वेषादिसर्वसाधनवन्तः तेभ्यस्तषामतिशयितो विशेषः । श्रद्धाशब्दितास्तिक्यबुद्धया मत्परत्वबुद्धया च युक्ताः धर्मशब्दवाच्यभ- गवत्प्रीतिद्वारा तत्प्राप्तिरूपमोक्षसाधनं अद्वषादिधर्मजातं उक्तरीत्या नित्यं सम्य. गनुतिष्ठन्ति ते भक्ताः अतीव अत्यन्तं मे प्रियाः। उक्तं हि मया । प्रियो दि ज्ञानिनो ऽत्यर्थमह स च मम प्रिय इति । तेषामहिकमामुष्मिकं च करस्थमेव । अत- स्त्वं द्वितीयषट्कोक्तरीत्या मदीयं माहात्म्यमनुसन्दधानःतत्पूर्वकसुदृढस्नेहरूप- । ४ द्वैतरीत्या व्याख्या । अष्टश्लोकी एक प्रकरणम् ।

·द्वादशोऽध्यायः । २०५ भक्तियोगवान् उक्तधर्मवांश्च भूत्वा मे अत्यन्तं प्रियो भव । ततश्च त्वमनाया- सेन सकलमहिकमामुग्मिकं च भोग प्राप्स्यसि । श्रेयानयमुपदेशः । स्यादनेन सर्वेषां मङ्गलम् २०॥ १ ये तु निर्गुणोपासकाः सिद्धाः श्रद्दधानाः अहं निर्गुणं ब्रह्मैव परमप्राप्यो येषां ते मत्परमाः तादृशाः सन्तो धर्मरूपं २ धर्मादनपेतं अमृ- तशब्दितमोक्षसाधनं अमृतवत्परमात्मानन्दहेतुभूतं च धर्मजातमिदं सम्यगनुति- ष्ठन्ति ते भक्ताः अतीव मे प्रियाः । ३ शंक । सन्तु उक्तधर्मवन्ती महान्तो निर्गुणब्रह्मोपासकाः परमोत्तमोत्तमाः । मन्देषु निर्गुणब्रह्मोपासकापेक्षया युक्ततमत्वेनोक्ताः ये सगुणब्रह्मोपासकाः तेषा. मक्लेशन क्लेशसाध्यफलप्राप्तिरूपी महान् विशेषः। ते यदि मां वासुदेवं परममीश्वरं मत्वा मक्ति श्रद्दधानाः तेषामहं समुद्धर्ता इत्यत्रोक्तदिशा सगुणब्रह्मोपासन- द्वारा निर्गुणं ब्रह्म मां प्राप्तुमिच्छन्तः इदं अद्वेष्टेत्यादिनोक्तं साधनजातं उक्तरी- तिमनतिक्रम्य यत्नादनुतिष्ठन्तः सगुणं मामुपासते । तर्हि ते भक्ता अतीव मे प्रियाः । मदत्यर्थप्रियाणां अनायासेन निर्गुणब्रह्मभावः सम्पद्यते । ततस्त्वं द्वितीय. पटकाकरीत्या भक्तियोग लब्ध्वा तेन सगुणं मां भजननायासेन निर्गुणं ब्रह्म प्राप्नु- हीति । श्रेयानयमुपदेशः स्यादनेन मङ्गलम् ॥ २० ॥ ४ अद्वेष्टेत्यादिना अक्षरनिष्ठा उक्ताः । तभ्यः परमात्मोपासका युक्ततमा इति विशेष उक्तस्तेषां तमवधारय । ये तु परमात्मनो ममोपासकाः श्रद्धधानाः मामेव परमप्राप्यं मन्वानाः सन्तः धर्मादनपेतं मोक्षसाधनं भक्तियोगरूपमिदम् साध. नं सम्यगनुतिष्ठन्ति ते मय्यावेश्य मनो ये मां इत्युक्ताः मदुपासकाः अतीव मे प्रियाः । अक्षरनिष्ठाः प्रियाः मनिष्टास्तु अतीव प्रियाः । अतस्त्वं द्वितीयषट्कोक्त- रीत्या भक्तियोग लब्ध्वा तेन मामुपाख । तेन तव स्यादखिलं मङ्गलम् ॥ २० ॥ इति श्रीभगवद्गीतोपन्यासदर्पणे भत्तियांगाध्यायार्थप्रदर्शको द्वादशः प्रतिबिम्बः ॥ १२ ॥ अद्वैतरीत्या व्याख्या । अष्टश्लोकी एकं प्रकरणम् । २ धामृतमिति पाठ इदम् । ३ सप्तश्लोकी एकं प्रकरणम् । अन्त्ये तु यथोपक्रममुपसंहारः । ४ विशिष्टाद्वैतरीत्या व्याख्या ।

·No text on this page.

·रू. २ ३ एषाप्रकटनपत्रिका यथानुकूलं सर्वेभ्योयुष्मन्मित्रेभ्यो बन्धुभ्यश्च मयि कृपया प्रदर्शयितव्या । किंच ये इदं पुस्तकमपेक्षेरन् तादृशानां नामादिकं मह्य निर्दिष्टंचेत् , तेभ्योऽहमिमांप्रेषयेयम् . अचिरादेव प्रकाशयिष्यते ॥ ॥श्रीः॥ अचिरादेव प्रकाशयिष्यते ॥ अनितरसाधारण्या द्वैताद्वैतविशिष्टाद्वैतरूपमतत्रयसाधारण्या सुललितपदविन्यासावचि. त्रितया, आत्मार्थमवबुभुत्सूनां गीतोपन्यासकानां चात्यन्तमुपकारिण्या, अतिसमीचीनदेवनागरी- मुद्राक्षरमुद्रितया गीतोपन्यास दर्पण अभिल्यायाव्याख्यया विभूषिता ॥ इयंच व्याख्या विचित्रशतावधानी विद्वन्मणि, महाभागवत, सलक्षणवर्णक्रमघनपाटी, मतत्रयगीतापन्यासविद्वत्प्रमुख विविध विरुदविभूषितैः पण्डित टि. लक्ष्मणाचार्यै विर- चिता तत्पौत्रेणच टि. एन् . रघूत्तमाचार्येण प्रथम भाग पण्डितमहाशयानां भूमिकयासह संपुटयण प्रकाश्यमानाच विजयतेतमा ।। प्रथम संपुटः (१ to ६ अध्यायाः (यन्त्रस्थः कश्चिद्भागः) १९२५ ऐप्रेल मासि (प्रकाश्येत ॥ द्वितीय संपुट: (७ to १२) १९२५ आगस्न् मासि ॥ तृतीय संपुटः (१३ 10 १८) इदानी सज्जोऽस्ति ।। पुस्तकसंख्यायाः परिमितत्वात् नैराश्यपरिहाराय अचिरादेव अपेक्षापत्र प्रतीक्ष्यते ॥ १९२५ ऐप्रेल मासादगिव स्वापेक्षां निवेदयतां भागत्रयस्यापि देयत्वेन कल्पितं मूल्य रूप्यकाष्टकं ॥ १९२५ ऐप्रेल नासादगिवस्वापेक्षा निवेदितवद्भयो निवेदनानन्तरमेव तृतीयस्संपुष्टा वि. पी. द्वारा रूप्यकत्रयस्य प्रेष्यत ।। १९२५ ऐप्रेल मासादनन्तरं प्रथमस्संपुटो रूप्यकत्रयस्य आगस्ट मासादनन्तरं द्वितीय- सपुटा मयकद्वयस्य च प्रष्येत ।। बन्धनं विना यथायथमेव जिवृक्षतां कालानुरोधेन मूल्यं किंचिम्नयूनीक्रियेत ॥ सर्वत्रापि प्रेषणव्ययः पृथगेव ॥ एतत्पुस्तकप्रचारकाणां प्रत्येक कमिषन् दीयेत ॥ अतिदुर्लभमिदं ग्रन्थं प्रकाशयितुमुद्यक्तं पण्डितमहाशयानां पौत्रं मां सर्वो संस्कृतभाषाभिमा- निनः आस्तिकवर्याः पुस्तकग्रहणादिभिः अनुगृह्णीयुरिति सप्रश्रयभ्यर्थये ॥ इत्थं विद्वज्जनकृपाकांक्षा T. N. रघूत्तमाचार्यः प्रकाशकः गीतोपन्यास दर्पण आपीस तिरुवादी, तञ्चावूर-Dt.