Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Chaturdashlakshani
Front matter
-- . नचैव तत्तद २ गासमुक्तावळी । ब्यधिकरणधर्मावलिना- अत्रोपाध्यायानुयायिन - केरलान्वयिनि साध्याभायामसिद्धिः निरन्धनस्य दोषम्य उद्भावितत्वात् सा-याभावम्य क्यचित्पसिद्धत्वात् लक्षणम्य निदोपतेत्यभिमानन इयमादशहा, तादृशाभिगानमेव निरामरिष्य- त्यने नहीं नि मन्थन, व्याधरण मावच्छिनामावोपगमेपि यथा व्यभिचार रण साध्यतावच्छेदाच्छिनसाध्याभावो निवेश्यते, तया च्याक्षिणेपि तानसा याभाव एव निवेश्य , अन्यया असम्भवस्य अतिव्याप्तेर्वा प्रसक्त व्याप्ते व्यभिचाररूपताऽनुषपश्चेति पुन रप सिद्धिनिबन्धनाव्याप्ति केवलान्वयिस्थल इति हि तदर्थ , इनित्यावच्छिन्नामावल्यावर्तकसाध्यतावच्छेदकापच्छिलपतियोगितास्त्वरूप ण साध्यामारस्य निवशनीयतया वाच्यत्वलावच्छिन्नसाध्यस्थले समवायित्वावच्छिन्न तदभावस्य अताशत्वानाशाभावप्रसिदिरनुपयोगि नीति कमियमाशङ्कार, साध्यप्रतियोगिकाभावमात्रनिवेशाभिमानस्यामा धीनत्वे केवला नयिसाध्यकम्पले व्यासज्यवृतिरूपावच्छिन्न प्रतियोगिता कम्य विशिष्टाभावरूपस्य तादृशाभावस्य च प्रसिद्धिसम्भवेन सौन्दत मताबलम्बनस्य निबीनत्वापातादिति वाच्यम् , महानसीयवहानत्वा अवच्छिन्नामाववारणाय साध्यतावच्छेदकापर्याशस्वसमानाधिकरणनिष्ठा ऽवच्छेदतारुप्रतियोगिताभिन्नपतियोगिताकाभाव एवं निवेश्य इत्यभिमानेन आशङ्कामरते , प्रमेयत्वादिना प्रमेयमात्र यत्र साध्यतावच्छेदकम् , तत्र प्रमेयत्वादिरिशिष्टप्रमयापर्याप्त तदनिशेषितघटत्लादिनिष्ठमेवावच्छेदकत्व म्बसमानाधिकरणत्तितादृशावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगिता भित्र च व्यधिकरणधर्मावच्छिनप्रयोगितामात्रमेव, यत्र सादृश साध्यता वच्छेदक विशिष्टमविशिष्ट वा तत्र तदनवच्छिन्नवसमानाधिकरणभर्मा- पच्छिन्नत्वोमयाभावर प्रतियोगितानिवेशानिपायको वा अय मभ इत्याहु । দৃথিৱণ , ऽभावावतस्णन् । ] गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणी। नवं प्रमेयत्वावच्छिन्नसाध्यकस्थलेपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना भावमात्रमादायैव लक्षणसमन्वयसम्भवान् दीधितिकृतां तत्र गगनत्व घटत्वपटत्योभयाचवचिन्नप्रमेयसामान्याभावपर्यन्तानुसरणप्रयासो व्यर्थ इति वाच्यम् ; महानसीयवहनित्याचवच्छिन्नाभावधारणाय साध्यतावच्छेदक समनियतप्रतियोगिताकः साध्यतावच्छेदकापर्याप्तसाध्यनिष्ठधर्मवृत्त्यवच्छेद फताकान्यप्रतियोगिताको वा ऽभावो निवेश्या, तदभिप्रायेणैव तैम्तथा- विधाभावानुसरणात् । नच घटत्वपटत्योभयावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेद कता साध्यवृत्तिधर्मनिव, घटत्वपटत्वया प्रत्येक माध्यनिष्ठत्वादिति कथ मसौ लक्षणघटकः ! इति वाच्यम् । “साध्यवृत्तिवर्गनिष्ठे" त्यनेन यत्पर्यायधिकरणधर्मविशिष्टाधिकरणं साध्यवत् तत्त्वस्य विवक्षिततया घटत्वपटत्वोभयपर्याशावच्छेदकत्ताया अन्यत्वप्रतियोगिकोटावनन्तर्भावात् । वस्तुतो वृत्तिमवृत्तयो यावन्त स्साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रति योगिताकाभावक्टाधिकरणवृत्तित्वाभावा स्तद्वत्त्वमेव साध्याभाषपदवृत्तित्व मित्यस्यार्थ इत्यभिप्रायकतया अथे त्यादिग्रन्थः सार्वभौमाख्यातः, दीधितिकृतामपि वाशप्रन्थस्य एतदभिप्रायकत्वमेवाऽनुमतम् . कटपटित रक्षाणस्य स्वयमग्रे दूपणीयत्वेप्यापाततः सम्भव दाक्तिकतयैव शद्वितु रभिपायविषयत्वौचित्यात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववादिमते निर्दोष स्यापि लक्षणस्य सम्भधेन तदुपेक्ष्य सदोषं कटवटितलक्षणमवलम्ब्य गतियोग्यवृत्तिश्च त्याचवतारणमनुचितमित्यभिप्रेत्यैवचाने तल्लक्षणमाक्षेप्य मिति न सन्दर्भविरोधः । यत्समानाधिकरणा इत्यादिलक्षणोभिषायकता चात्र न युज्यते, तादृशव्याप्तस्साध्याभाववदवृचित्वरूपत्वापसक्तरुक्तलक्षण परिष्कारासम्भवात् । व्यभिचारशरीरे च साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नसाध्या भावनिवेशावश्यकता प्रदर्थ केवलान्यथिसाव्य फसाधारणसाध्याभाववदवृत्ति स्वरूपन्यारव्याभिचाररूपता न सम्भवतीत्यभिधानेन साध्याभाव- , - शास्त्रमुत्तावळी । [ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना ववृत्तित्वाभावम्य ज्याहित्ये निरास्ते न साध्याभाववदवृत्तिवपदार्थस्य व्यासित्वानभ्युपगमेपि न क्षतिरित्याशयेन यदित्यादिनिदं पलक्षमामय लम्ब्य प्रतियोगी त्याद सयमवतारणीयत्वात् । नच साध्याभाववद वृत्तित्वाभावस्य व्यभिचारत्वानभ्युपगमेपि साध्यतावच्छेदकसमनियत प्रतियोगिताकाभावकूटबवृत्तित्वम्य व्यभिचारत्वसम्भवादुक्तव्यातेरव्यभि चाररूपत्वमक्षतमिति वाच्यम् , तस्य व्यभिचारपदापये नचैव मित्या दिदर्शिताया सेयवे वाच्यत्व यभिचारित्वन्यवहारापत्तेंदुवारत्वात् तम्यापि ब्यनिकरणधर्मावच्छिलताशाभाववत्यत्तित्वेनोक्तलक्षणवत्वादिति सवमनाकुलम् । एवच कटघटितरक्षणाभिप्रायेणैव प्रमेयसाध्यकस्थले उक्ताभावानु धाया अथकृता सफलम् घटत्यानच्छितापरत्वाद्यभावम्य सा-यता वच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकत्व विरहादिति ध्येयम् । नगु- वाच्यत्व पदशक्ति, सा च तत्तत्पदयोद्धव्यत्वप्रकारिका भगवदिच्छेय, न तु पदार्थातरम् , अपसिद्धा तत्वात् , तथाच सम चायित्व समयायप्रतियोगित्वरूप तदनुयोगित्वरूप या भवतु, उभयथैव वाच्यत्ववृत्तीति लेन रूपेण सदभावस्य कथ ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितात्वम् । नच भगवदिच्छाया वाच्यत्वपदार्थ वे पटादे घटादि पदावाच्यत्वानुपपत्ति घटादाविव पटादायपि घरदिपदयोद्धव्यत्वप्रमारिकाया भगवदिच्छाया विषयतासन्य येन साचात् तदिच्छ'या एकत्वादिति वाच्यम्, यद्धयंशे याय प्रकारता तस्यैव धर्मिणो विशेष्यतासम्बन्धन तद्धर्म प्रकारक शिष्यत्वोपगमात् पटादे पटादपदबोध्यतया भावदि ता विशेप्यतासम्ब धेन तद्वो यचप्रकारकत्व विशिष्टभगवदिच्छ विरहण तदवाच्यत्वोपपत्त । नचैव विशिष्टेच्छाया वाच्यत्वरूपले विशेषणाशे समयापिला तेन रूपेण विशिष्वाभावम्य व्यधिकरणधर्मानच्छिन्न प्रतियोगिता - च्छया अनवगाहनाव भवात् भावावतरणम् 13 गदाधराये चतुर्दशरक्षणी । दी] वाच्यत्व यथा न समवापि, तथा पक्ष्यते, - कत्वमव्याहतमेति वाच्यम् , यना विशिष्ट भावप्रतियोगिता गविस पणान्तभावण पर्याप्ता, अपि तु विशेप्चाशमाने अवच्छिद्यत पुनरिय विशेषणेन, प्रतियोगिताया अव्याराज्यवृत्तित्वात् तथाच विशेष्यवृत्ते समवायित्वस्य कथ प्रतियोगिताय करणत्वमिति । नच प्रनियोंकि ताया व्यासज्यवृत्तित्यानुपगमे सर्वत्र घटवेग घटपटोभय नास्तीति प्रतीति कथमुपपद्यताम् ?, पटादिमति प्रतियोगिताब छेदकविशिष्टमति योगिसत्त्वेन तद्विपयाभावादिति अभापविशेषीयप्रतियोगित्व मवश्यमेव व्यासमवृत्तुपेयम् , तथा सनि तन्त्र मतियोगितापर्याप्तचधिकरणम्य उभयत्यावच्छिन्नम्य प्रतियोगितावच्छेद्रघटत्वादिविशिष्टत्वाप्सम्ममात् यद्धर्मावच्छिन्ने प्रतियोगिताया पर्याप्ति प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टस्य तदवच्छिन्नस्यैव अभावनिरोधितया न तादृशाभावम्य सावकत्वानुप पतितिरी वाच्यम् , प्रतियोगिताया अव्यासन्यत्तित्वपि तत्रैकधर्मा चच्छितापर्या शिरूपविरोधशालिनो घंटलवटपटोभयत्वयो प्रतियोगिता बच्छेदकपत्य व्यासज्यवृचित्योपगमान् सादृशाभावस्य विरुद्धघटव पटवायुमयावच्छिताभाववत् फेवला वयित्वोपपत्ते । यद्यपि घटपटौ न म्त इत्यादिप्रतीतिविपयसमानाधिकरणधर्मायच्छिनाभावप्रतियोगितावच्छेद कत्वमपि घटस्वाद्यन्तमाय पर्याप्तम् , तथापि तन्न विवधर्मितावच्छेद कतापन्नस्यैव घटत्यादरवच्छेदकता प्रतीयते, अन स्वात-त्रयेणापति भेन्द आम्ता या उभयाभावप्रतियोगिताया गत्यन्तराभपादचासत्रवृत्ति सम्, तथापि विशिष्टामायप्रतियोगिताया स्तयत्व मप्रामाणिकमेव, दाण्डिपुरुषादिमति पुरुषत्वेन दण्डविशिष्टो नास्तीत्या देप्रतीतरसिद्धरित्यत आह नौ बान्यत्वं यथे ति । तथाप्रे वक्ष्यत इति । अयमाशय - -- ।
६ गावमुक्तावळी। व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना- [दी] घटादिसमवापितयेत्यर्थ इत्यप्याहु. । प्रमेयसाध्य के प भावत्वेग वाच्यत्वं शक्तिविषयत्वम् , न तु शक्ति , धातुनैव शक्तिमतिपादनात् मन्थयस्य निरर्थकतापत्ते ; विपयत्वं च पदार्थान्तमिति प्राचीननैया यिकैकदेशिसिद्धान्त . तस्य च समवायो न सम्बन्ध', अपि तु स्वरूप मेवेति समवायितया पाच्यत्वपदार्थाभायो व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभाय एवेति एक्देशिमतानुयायितया मणिकारलिखनसहतिरिति । पादिसमवायितये लि । तथाच वाच्यत्वपदस्य भगवदिच्छा परत्वेपि नासहुतिरिति भावः । यथानुनपरतयेयोपपत्रे. समवाविपदस्य विशेषपरतया व्याख्यानमनुनितमिति आहु रित्यनेनाऽस्वरस. सूनित. । ननु वाच्यत्यादिसाध्यकन्थले समवायित्वरूपव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्या मावप्रसिद्ध सम्भवपि प्रमेयत्वादिना प्रमेयसामान्यसाध्यकस्थले साध्या भाषापसिद्धिवारैव. प्रमेयसामान्यावृत्तिधर्मस्यामसिद्धया ध्यधिकरणधर्मा चच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यापि तस्यासम्भवादित्यत आह-प्रमेयसाध्यकेने ति। भावलेने ति । अभावनां भावाना मित्युभयौवा भाव इत्यनि मस्य सम्बन्ध अभावत्वमानत्वाभ्यां भायाभावयोरभावौ सममियततया अभि साविति तत्प्रतियोगितात्वेन प्रमेयत्वादिसमनयत्यमित्येतादृशामावोपि कुटपटनया परिष्करणीयसाध्याभावरवृत्तित्वरूपप्रथमलक्षणघटको भवि- प्यतीत्यभिप्राय । नच यदभावीवप्रतियोगितावेन साध्यतावच्छेदक समनैयत्यमिति विवक्षणे याच्यत्वादिसाध्य वयादिसाध्यके च ताशाभावापसिद्धिः, निखिलव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानां समनियत- त्वेनाभिन्नतया घटादेरपि तथाविधवाच्यत्वागावप्रतियोगित्वात् , किञ्चि विशिष्टम्वामावादरपि वन्याचभावप्रतियोगित्वादिति तसत्प्रतियोगितात्वन समनैनत्य विवक्षणीयमिति फयमुक्ताभावम्य लक्षणघटनेति वाच्यम् , ऽभावावतरणम् । गदाधरीये-चतुर्दगलक्षणी। [at] अभावाना मभावत्वेन भावानां पहित्येन निवही अवृत्तिमात्रवृत्ति समनैपत्यशरीरे व्यापकताया स्तदभायप्रतियोगितात्वावच्छिन्नाया व्याप्य- तायाश्च विशेषरूपावच्छिन्नाया निवेशनेनानुपपत्यभावान । ननु साव्यनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपन्यापकता चेतामनेयत्यशरीरे निवेश्यते । तदा व्यधिकरणार्मावच्छिन्नयोभना- भाववृत्तिप्रतियोगित्ययोयोरेव प्रत्येक प्रमेयनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगिता वच्छेदकतया नोक्तामावभ्य साध्यतावच्छेदकममनियतप्रतियोगिताकत्व मित्यत' अभावान्तरमाह - वाहत्वेने ति । प्रमेयमात्रस्य अभावं इत्यप्रेतनेनान्वय' । पहिलेन प्रमेयं नाम्तीति प्रतीत्या प्रमेयसामान्य एव बहित्वावच्छिन्नप्रतियोगित्यावगाहनात् प्रमेयत्वव्यापिकैच तादृशा- भावीयवहनित्वावच्छिन्न प्रतियोगितेति भावः । यदि च- तब वहिर्ना- स्तौति प्रतीतिसिद्धयनिमाननिष्ठप्रतियोगितैव प्रमेयत्वसामानाधिकरण्येन भासत इत्युपेयते. युक्तंचैतत् ; अन्यथा प्रमेयसामान्यस्यैव तत्पति योगितया भानोपगमे वह्निर्नाम्तीत्यादावपि ताशप्रतीतिसिद्धनिखिल प्रमेयनिष्ठप्रतियोगिताया वह्नित्वादिपिशेषित्तप्रतियोगिवृत्तित्वेन भानोप- गमसम्भवात् समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नवनिवादियमनियतप्रतियोगि लापसिद्धया बह्निभिनत्यादिना ययायगावीयवह्निमात्रप्रतियोगिता मादाय वह्निमान्प्रमेसत्वादित्यादावतिव्याप्तयापते इत्युच्यते', तदा ता. शामावस्य नोक्तरूपतत्याशंक्याभावान्लरमनुसरति---- अतिमात्रे ति । गगन नाम्तीत्यत्र गगनत्वसामानाधिकरण्येन या गगनस्वावच्छिनमति योगिता प्रतीयते सैव गगगत्वेन गगनभिनं नाम्तीत्यादी गगनभिन्न- खादिसामानाधिकरण्यन प्रतीयते, अपच्छेदकैक्ये असति बाधके प्रति योगितायाभप्यायस्वीकारात् गगनभिन्ननिष्ठप्रतियोगिताया गगनवृत्ति स्वेपि गगनत्वरूपप्रतियोगितापच्छेदकविमिष्टप्रतियोगिनोऽवृत्तित्वेन गा. - ८ बनुसावळी । [व्यधिकरणधर्मावच्छिना. [दो] गगनवादिना विरुद्धघटत्यपरत्वाभ्यां च प्रमेयमात्रन्याऽभाव: , - नत्वेन गगनभिन्नाभावस्य केवलान्वरित्यापपरी । वनित्यायनच्छिन्न घटादिनिष्ठप्रतियोगितायाश्च वनिनिष्ठतादृशप्रतियोगित्वाभेदे वन्यादिमनि दहित्यादिना घटाघभावसत्त्वानुपपत्त्या उक्तरीत्या एकप्रतियोगितापत्त्य- सम्भव एवच गगनत्वावच्छिलैव प्रमेयल्समानियतप्रतियोगिता प्रसि ध्यतीति भावः. उक्तविशेषलाभायैव अवृत्तिमात्रवृत्तित्वकीर्तनम् । नन्वेवमपि यत्र विपयितासम्बन्धन प्रमेयसामान्य साध्यं ईश्वर ज्ञानलादिक हेतुः तत्र सत्तावान् जातेरित्यादौ साध्याभावकूटवति हेतु तावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्त्यप्रसिध्या अव्याप्तैरिणायोपादेवसाधनसामाना धिकरण्यरूपविशेषणाकान्तसाध्यतावच्छेदकसमनियत साध्यतावच्छेदकसम्ब न्धावच्छिन्न प्रतियोगिता काभावामसिद्धिः, गगनादेरपि विपयितासम्बन्धेन ईश्वरज्ञानादि सम्बद्धत्वाचाशसम्बन्धेन गगनत्वादिना प्रमेयसामान्यामावस्य साधनसामानाधिकरण्यासम्भवादित्यतोऽभावान्तरमाह- विरुद्ध ति । येन सम्बन्धेन घटस्वफ्टत्वाद्योर्विरोधः, तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदुभयनिष्ठ प्रतियोगितावच्छेदकत्ताकप्रमेयसामान्याभाव इत्यर्थः । प्रतियोगितावच्छेद कनावच्छेदकोभयत्वविशिष्टघटत्व पटत्वावच्छिन्नपतियोगिनो ऽपसिध्या विरोधिविरहेणामावस्य केवलान्वयितेत्यवधेयम् । इदमुपलक्षणम्---त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव कादिनां प्रतियोगिताय छेदकतावच्छेदकरूपेणेव तादृशसम्वन्धेनाप्यवच्छेदकम्य वृत्तिमनाया अव च्छेदकतायामतन्त्रत्वात् समवायादिसम्बन्धेन गगनाधच्छिनप्रमेयसामान्या मावस्यापि सौलभ्य बोध्यम् । अत्यन्ताभावस्येव अन्योन्याभावस्यापि च्याधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्योपगमात प्रमेमसामान्यस्य यत्र तादात्म्येन साध्यता तत्र घटत्वपटत्वाभ्यां समवायन गगनादिना वा भायावतरणम् ।] गदापरीये-चतुर्दशलक्षणी । [दी] सुलभः । ननु पारिभाषिकमेवाऽव्यभिचरितत्वम् , नथाहि:- यत्समानाधिकरणाः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदक- . प्रमेयसामान्यभेदो लक्षणपटक', प्रतियोगितावच्छेदकावृतिसमयायित्वा यवच्छिन्न प्रमेयत्यादिना प्रमेयसामान्यभेदो वा तथेत्ययधेयम् । ॥ इति व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावावतरणम् ॥ ननु व्याधिकरणधर्मावच्छिनसाध्याभावमसिद्धावपि व्यभिचाराभाव रूपव्याप्तौ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावस्य घटकतया भप्रसिद्धि- निवन्धनाच्या दुरुद्भरतयैव वादिनो निवृत्तेः न्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना भावखण्डनपरग्रन्थानुस्थितिरित्यतः तादृशग्रन्थमवतारयति- नन्नि त्या दिना । पारिभाषिक मिति । तान्त्रिकस तरूपपरिभाषया व्याप्ति प्रतिपादकम् , न तु योगेनेत्यर्थः । अव्यभिचरितत्वम् -- अन्यभि चरितत्वपदम् । अथवा पारिभाषिकमन्यभिचरितत्वम् - परिभाषया म व्यभिचरितत्वपदप्रतिपाद्यम् ; व्याप्यत्वमिति शेषः, न तु योगेन तत्पद लम्य मित्यर्थः, तथाच व्यभिचारपटकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्या मावास्य व्याप्तिघटकत्वविरहेपि न क्षतिरिति भावः । यदिति । यत्पदं यद्धर्मावच्छिन्नपरम् , अग्रे तत्पदमपि तद्धर्मा वच्छिन्नपरम् । स च धर्मों हेतुतावच्छेदकीभूतधुमलादिः; सद्धेतस्थले हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यादिविशेष णाकान्तो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताको पटत्वादिना बन्यभा- वादिरेन, तस्य च प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमावश्यकमिति लक्षणसमन्वयः । न्यभिचारिणि व्यभिचारनिरूपकाधिकरणीभूतहेत्व धिकरण साध्यतावच्छेदकेत्यादिविशेषणाक्रान्तः साध्यतावच्छेदकाय छिलपतियोगिताकमाध्यामानादिरपि, च प्रतियोगिसामा- तस्य २ १० शास्त्रमुक्तावळी । [प्रथम- नाधिकरण्याभावात् तादृशाभावम्य प्रतियोग्यधिकरणे कालिरुसम्बन्धन वृत्तावपि विवक्षणीयम्य स्वविशिष्टयावद्धत्वंधिकरणान्तर्भावण प्रतियोगि सामानाधिकरण्यस्य विरहानातिव्याप्ति ; अयमात्मा ज्ञानादित्यादी समा- नाधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितामसाध्याभावादिकमादायाव्याप्त परिणाय हेतुरागानाधिकरण्य मगावविशेषणम्, अभाववृत्तौ सम्बन्धभेदानिवेशेन वहि मान् धूमादित्यादौ वहमित्यादिना यन्यायभावम्य प्रतियोगिमति पर्यनादौ कालिकसम्बन्धेन वृत्तेर्लक्षणसमन्वयसम्भवात् न तनााप्त चरिण तत्फलपति ध्येयम् । अयमात्मा पृथिव्यायष्टद्रव्यातिरिक्तले सति द्रव्यत्वादित्यादा द्रव्यत्वसमानाधिकरणात्मत्वत्वाद्यवच्छिन्नाऽऽगत्वा- धभावाना प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादव्याप्ति, अतो हेतुसामानाधि करण्यघटकहेतौ हेतुतावच्छेदकत्वविशिष्टत्वनिवेश । यद्यपि अयमात्मा ज्ञानादित्यादौ समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादायाव्याप्तिरभावे साध्यता- पच्छेदकविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यविशेषणेनापि चारयितु शक्यते. धूमवान् गह्नरित्यादी धूमादिसमानाधिकरणस्य धूमाघभावस्य प्रतियोगि सामानायिकरण्यावश्यक्त्वेपि म्वविशिष्टयावद्धवधिकरणान्तविण प्रतियोगि सामानाधिकरण्यस्यैव विवक्षणीयतया अयागोकान्तर्भावेण तादृशामा वस्याऽतथात्वान्नातिव्याप्ति , स्वविशिष्टहत्त्वधिकरणे त्यत्र यत्पदेनैव हतोत्पादेयतया तत्त्व मित्यत्र तत्पदेन तम्यैव परामर्शात् ब्याहेतु- निष्ठत्वोपपत्तिरिति; तथापि कपिसयोगाभाववान् जातिवादित्यादौ साध्य समानाधिकरणस्य कपिसयोगाचात्मकाभावस्य स्वविशिष्टहवधिकरणा प्रसिद्धया सरावानात्मत्यादित्यादौ सताधिकरणकाले कालिकसम्बन्धेन वर्तमानम्य सत्ताभावस्य तदप्रसिद्धया अव्याप्तिर्दुवा रैवेति हेतुतायच्छे दकविशिष्टहेतुसामानाधिकरण्यमेवोपात्तम् । यत्तु -- अयमात्मा ज्ञानादित्यादी आरमत्वत्त्वादिना आत्मत्वादे- रमावम्य लागघटकन्वेपि नाच्याति , तस्यापि प्रतियोग्यधिकरणीभूते स्वलक्षणम् I] गदाधराये-चतुर्दशलक्षणों । [दो प्रतियोगिताका यावन्तो ऽभावा प्रतियोगिसमानाधिकरणा. तत्वम् । सर्वत्र वाच्यत्वाधभावस्य तथाला धावत्योपादानम् , तथा आत्मादावेकज्ञानविषयत्वस्वाश्रयाश्रयत्वादिरूपपरम्परासम्बन्धेन वर्तगान- प्रतियोगिसमानाधिकरणस्वादिति सामानाधिकरण्यान्तविशेषण मनर्थकमिति; तन्न, एकज्ञानविषयत्वादिना विशिष्टयुद्धौ प्रमाणामावेन तेषा ससर्गत्वाभायात् । नचैवमपि यदभावो व्यभिचाराविरोधी त्युपाधि लक्षणे इहोपाधिर्नेहोपाधिरिति प्रतीतिव्यवहारानुरोधेना ज्याप्यत्यम्य सम्म न्धताया अन्धकृतैव स्वीकृतत्वात् तेन सम्बन्धनैवात्मतेरात्मत्वाभावस्य प्रतियोगितामानाधिकरण्यमक्षतमेवेति वाच्यम् , अव्याप्यत्वादे सम्बन्ध ताथा विवादेन यदभावपदस्य यदव्याप्यत्वाद्यभावपरतामभ्युपगम्यापि ग्रन्थकता तादशलक्षणव्याख्यानात् तत्सम्बन्धताया अप्रामाणिकतामि- प्राणवाऽत्र यत्समानाधिकरणा इत्युपादानात् । यावत्पदासत्वे साध्य- तावच्छेदके त्यादि विशेषणम्य व्यावृत्ति सङ्गच्छते, यत्किञ्चिदभावमा दायैव लक्षणसमन्वयसम्मवात् , अतश्चरमोक्तम्यापि तत्पदन्यावृत्ति प्रथ मतो दर्शयति- सर्वत्रे ति । तथात्वात्– प्रतियोगिरामानाधिक रणत्वात् । तथाच यावत्पदाऽदाने व्यभिचारिमान एव अतिव्याप्तिरिति भावः । यद्यपि व्यभिचारिस्थल एव दोषम्य कथनीयतया सर्वत्र ताशा भावस्य तथात्वकथनमसङ्गतम् , तथापि यावत्पदानुपादाने अति च्यामिरेव, नाव्याप्तिः इत्येतसूचनाय सर्वने सुक्तम् । अथवा, सर्वल- सर्वाधिकरणावच्छेदेन. तथाच विवक्षणीयस्य स्वविशिष्टयावद्धताधिकर णान्तविण प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य सत्त्व सूचित्तम् । ननु याव त्पदानुपादाने साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नध्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वं परित्यज्य साध्यतापच्छेदफत्र्याप्यप्रतियोगिताकत्वेनैवाभानो विशेषणीय , ..
१२ पास मुसावळी। प्रथम [दी अतव "भूतत्वमूतत्वोभयवान् मूतत्या"दित्यादी द्वित्वापच्छिन्नाभायम्य भनियोगिसामानाधिकरण्येपि भूतत्वमनोन्यत्वाघमावस्या ऽतयात्वात् तस्याप्यत्वच , म्बव्यापकनरखम्, अतो नानयन्या, वद्धिमान् धूमा दित्यादौ ततद्वन्यायभापाना साभ्यतावच्छेदफव्याप्यप्रतियोगिताकाना यथाविवक्षणीयसामानाधिकरण्यचिरहेपि घटत्वादिना बन्यायभावमादा- यैव रक्षणसति , इत्यच धूमवान् वनेरित्यादी वाच्यत्वाद्यभावमादाय नातिव्याप्तिसम्भव , तम्य भूमवायच्याप्यपतियोगितास्त्वेन रक्षणपट कताविरहात् , एवं सति हेतुसमानाधिकरणत्वविशेषणमगर्थकमिति चेत् । तदपि तहि त्यग्यतामित्याशधापरिहाराय तथाविधाभावनिवेशनेपि यत्रा तिव्याप्तिस्तत्र यावत्पदम्य व्यावृत्तिमाह-अतएवं ति । अतएव- यावत्पदोपादानादेव । द्वित्वावच्छिन्नाभावस्य भूतत्वमूतभिवत्यावच्छि साभावस्य । प्रतियोगिसामानाधिकरण्यपि- मनसि अभावविशिष्ट हेत्वधिकरणे मूर्तत्वरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यपि । तथाच यावत्पदा नुपादाने साध्यतावच्छेदकव्याप्यमतियोगितामतादृशोभयाभावम्यय प्रति योगिसमानाधिकरणतया अतिव्याप्ति स्यादिति भाव । यावत्पदसत्त्वे यादृशाभावमादाया तिव्याप्तियारण तादृशामाव दर्श यति - भूतत्वमनोन्यवाभावस्पेति । भूतत्वाभावस्य मनोन्यत्वा भावस्यचेत्यर्थ । अतथत्वात् - प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वात् । याव- पदे दत्ते साभ्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगितारुत्वनिवेशने वहिमान् धूमादित्यादी तादृशयावदतर्गतमहानसीयवद्दयाघभावमादायाव्याप्तिम्स्या दिति यथोक्तविशेषणम्योपादेयतया तादृशाभावयोरपि लक्षणधट:- स्वादिति भाव भूतत्वस्य बहिरिन्द्रियप्रायविशेषगुणात्मकतया पतियोगिम्वरूपाणा तलिष्ठप्रतियोगिताना चालिनीन्यायेन उत्पत्तिकाला लक्षणम् । गदापरीय चतुर्दशलक्षणी। १३ बच्छेदेन वा सायपालधामावलियोगितावकोदनमा भूनलाभावम्म न साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नन्यापकतावच्छदकप्रतियागिताकत्वमित्यागयेगा ऽखण्डव्याप्यवृचिमनोभेदाभावानुधावनम् । उक्तरीत्या अतएवे त्यादि अन्यावतारात् प्रथमतो वाच्यत्वाभावमादाय सर्वत्रैव व्यभिचारिण्यति च्याप्तेर्दर्शितत्वात् साध्याभावमादाय व्यभिचरिविशेषे अतिव्याप्तिप्रदर्शन सन्दर्मविरुद्धमित्याशकाऽनवकाश । केचित्तु-- यावत्पदानुपादाने वाच्यत्वादेख्दासीनपदार्थस्याभावमादाय व्यभिचारिसामान्ये अतिव्याप्तिर्षिश्राम्यतु, साध्यामात्रमादायापि कचिदति व्याप्तिस्स्यात् , सा च यायसदोपादानानभवतीत्यभिमायकतया न सन्दर्भ- विरुद्धमित्याहु । परे तु- ननु साध्यतावच्छेवकन्यापकीभूतप्रतियोगिताकयावभाव निवेशेनेवोपपत्तेः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगि- ताफयावदभावनिवेशनमफलम् , ताशप्रतियोगिताफलाविशेषणव्यावर्तनी. यस्य तद्वयाचमावस्य बहित्यव्यापकप्रतियोगिताकत्वाभाषेनोक्तविशेषणे- नापि व्यावर्तनसम्भवात् अत आह- अत एवं ति । यत एव साध्यताव च्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकपतियोगिताकाभावे यायत्वमुपातम् न तु साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकाभावे, तत एवेत्यर्थः । भूतत्वे ति । साध्यतावच्छेदकव्यापकपतियोगिताकामावनिवेशे भूतत्वमूर्तत्वोभयवान् मूनत्वादित्यादी भूतत्वाभावमनोन्यत्वाभावप्रतियोगिताया उभयत्वाव्यापकत्वेन उभयत्वावच्छिन्गभावादरेव लक्षणघटकतया अतिव्याप्तिस्स्यात् , यथोक्त विशेषणाक्रान्ताभावनिवेशे च भूतत्मनोन्यत्वाधभावानामपि लक्षणपटक- तया नातिव्याप्तिरिति भावः । नच साध्यतावच्छेदकव्यापफप्रतियोगि ताफाभावनिवेशेपि हेतुसमानाधिकरणस्य मनोभिन्नभेदस्य प्रतियोगिता- पच्छेदसम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहान्नातिन्याप्तिः, सात्रता: .
[प्रथम शासमुक्तानी [दी नातिप्रसर । साधनसमानाधिकरणगोवायभावम्य चच्छेदक यापफताया रक्षणे निवेशे ताशव्यापझतापटपसम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य निवेशासम्भवात् प्रतियोगितापच्छेदकसम्बन्धेन तत्मामानाधिकरण्यस्य विषक्षणीयत्वादिति वाच्यम्, प्रतियोगितावच्छेदक सम्बन्धेन तत्सामानाधिकरण्यनिवेशेपि यहिमान् धूमादित्यादी हेतुत्तमानाधिकरणस्य वहिर यापकप्रतियोगिताम्य पर्वतभिन्न भेदस्य प्रतियोगितावच्छेद सम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य पर्वता न्तीवण नास्तीत्यव्याप्तचापत्त्या तेन सम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधिकर ण्यस्य निदेशासम्भवात् साध्यतावच्छेदकसम्बधेनैव पतियोगितामानाधि करप्यमगत्या वाच्यम् , तथाच मनोभि नभेदस्य तेन सम्बन्धेन मूर्तत्वादि रूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमक्षतमेवेत्यतिव्याप्त साध्यतावच्छेदकसम्द न्येन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशे वक्ष्यमाणम्थलान्तरेप्यतिव्याप्तिम्या दिति तु नास्मा (कमेव)क दोष इत्यभिप्राय इति व्याचा, तत्तु न समीचातया प्रतिभाति, साध्यतावच्छेदकेत्यादिविशेषण व्यावृत्ते पश्चाभ्यमाणतया तदुतरमेव साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यादि विशेषणस्थले साध्यतावच्छेदफन्यापरुप्रतियोगिताकत्यविशेषण फिनोपात्त मित्याकाोदयात् आदावेव तादृशविशेषणपरित्यागी नकथनस्या उमझतत्वादिति। गोवाधभावस्ये ति । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादित्यर्थना लयाला दित्यनेना बय, साध्यतावच्छदकेत्यायनुपादाने असम्भव इति भाव । यद्यपि गोत्वाभग्वादरपि पूक्षणचित्वा देविशिष्ट स्वाभावरूपमतियोगितामानाधिकरण्य पर्वतादावस्यस्ति, तथापि व्यापक ताया लक्षणापटमले सान्यतावच्छेदकसम्म धेन भावरूपप्रतियोग थाच स्वलक्षणम् । ] गदाधरीये चतुर्दशलक्षणी। व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य केवलान्याय वातानचैवं घटएव व्यभिचारः साध्यतावच्छेद कावच्छिन्नसाध्याभावबत्तित्वं हि व्यभिचारः ततत्साध्यन्यनत्यमावस्य वा अथात्वा त्साध्यतावच्छेदके त्यादि । तथाच सामानाधिकरण्य धूमवान् बहरियादौ धूमाभावादेः पूर्वेक्षणवृत्तित्यादि विशिष्टम्वामाउरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमादग्यातिव्याप्तेरिणाया ऽवश्यं विवक्षणीयम् , तथाचायमसम्भव इति भावः । साध्यप्रतियोगिकाभाव निगेपि गोत्वाचमावमादायासम्भवस्य वारणसम्भवात् तत्तत्साध्यन्यतय भावस्येति । अस्य च " नानाव्यक्तिसाध्यके" इत्यादि , साध्याभावनिवेशेपि वह्निमान् धूमादित्यादावव्यासिस्म्यादिति भावः । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नध्यापकताबच्छेदकत्वञ्च, साध्यतावच्छेदकावच्छि- न्न साध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छे कत्वम् । गुणकर्मान्यत्वविशिष्ट ससावान् जातेरित्यादौ विशिष्टससान्यापफतावच्छेदिकाया अपि द्रव्यत्त्वा अभावीयप्रतियोगिताया न साध्वनिष्ठाभाप्रतियोगितानवच्छेदफत्यम् , सचावति गुणादी तादृशप्रतियोगिलावच्छिन्नाभावसत्वात् अतो विशिष्ट सत्ताग्रभाव एव लक्षणघटक . तस्य च गुणादौ सत्चादिरूपप्रतियोगि समानाधिकरणत्वादतिव्याप्ति , अत साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोपादानम्. तभा च सति द्रव्यत्वाभावप्रतियोगिताया अपि विशिष्टसलात्वाधवच्छिन्न- वनिष्ठाभावप्रतियोगितानयच्छेदातया तादृशामावाना च गुणादावतथा- त्वान्नातिव्याप्ति ; यत्किंचिद्रूपापच्छिन्नसाध्यवत्तानिवेशे च सत्तावान् जाते रित्याही रिशिष्टसाताव्यापकताचच्छेदकप्रतियोगिताकद्रव्यत्वाभावादिक मादायाच्याप्तिन्या ।
शासमुक्तावळी । [प्रथम साध्यरत्त्वं च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्यम् . अन्यथा धूमवान् वर्षोंरित्यादौ धूमाभायायोगोळकान्यत्वाभावादिमतियोगितायाः का. लिकविशेषणताविषयितादिसम्बन्धेन धूमाधिकरणकार ज्ञानादौ संयोगादि सम्बन्धेन स्वायच्छिन्नाभावसत्त्वात् न केनापि सम्बन्धेन व्यापकतावच्छे दकत्वमिति केवलान्वयिवाच्यवादिनिष्ठप्रतियोगितैव स्वरूपादिसम्बन्ध घटितव्यापकतावच्छेदिका स्यादित्यतिन्याप्तिः। नच सम्बन्धसामान्येन धूमादिमनिष्ठो योऽभावः तदीयविषयतासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितानवच्छे दिफा या प्रमानिष्ठप्रतियोगिता तन्निरूपम्पमाभावस्य च न विक्षणीय साध्यतावच्छेदकसम्बन साध्यनिछव्याप्यतानिरूपितस्वप्रतियोगिलाव. च्छिव्यापकताघटायावत्सम्बन्धन स्वविशिष्टयावदेवधिकरणे प्रतियोगि सामानाविकरण्य साध्यतावच्छेदकसंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यनिष्ठत्र्या- प्यतानिरूपितस्वप्रतियोगिनिष्ठव्यापकतायां संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नधूमादि प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धस्यापि घटकतया तेन सम्बन्धेनाऽयो गोळकादौ प्रतियोगिनो ऽसत्वादिति वाच्यम् ; यतो विपयताया विषय तात्यैनेव सम्बन्यता प्रामाणिकी, न तु तथाविधविशेप्यतात्वेनेति. परन्त्वे ताशदिशा समयायेन ज्ञानादिसाध्यकद्रव्यत्वादिहेतावेवातिव्याप्तिवारणं सम्भवति, तत्र ज्ञानाभावस्य सम्बन्धसामान्येन साध्यनिष्ठव्याप्यतानिक पिनविषयतासम्बन्धोटेतन्यापरतावच्छेदकपतियोगिताकस्य साध्यतावच्छे दकसम्बन्धेन साध्यनिष्ठव्याप्यतानिरूपितस्वमतियोगिनिष्ठव्यापकताघटक यावत्सम्बन्धान्तर्गतसमवायेन घटादौ प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहा दिति । नच सम्बन्धसामान्येन धूमादिमन्निष्ठो योऽभावः तदीयसम्बन्ध सामान्यावच्छिनप्रतियोगितायां धूमाद्यभावीयसम्बन्धसामान्यावच्छिन्नप्रति योगित्वमप्यनवच्छेदकं मयोगदाद्यवच्छिन्नमयोगादिसम्बन्धेन धूमादेर्य- सिञ्चित्सम्बन्धेन घुमादिमत्यमावसत्त्वेपि सम्बन्धत्वरूपन्यापकधर्मावच्छिन्न स्वलक्षणम् ।] गदाधरीय चतुर्दशलक्षणी। १७ प्रतियोगिताक तदभायसवात् ; तथाच धूमावभावस्मापि लक्षणघटक तमा तस्य च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यनिष्ठव्याप्यतानिरू पितत्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नन्यापकताघटक संयोगत्वाधवच्छिन्नसयोगादि सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहानातिव्याप्तिरिति वाच्यम् , न्धलेन सम्बन्धानां अमावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धले मानाभावात् तेन रूपेण सम्बन्धानां व्यापकतापरकत्वासम्भवात् । वस्तुतानु मतियोगिसामानाधिकरण्यशरीरे व्यापकतायाः स्वात- त्रयेण निवेशस्य प्रतिक्षेप्यत्वात् ज्ञानवान् द्रव्यत्वादित्यादापतिव्याप्ति रस्त्येव । वस्तुतस्तु संयोगसमवायादिसाधारणानुगतसम्बन्धत्वस्य कथ चिरसुवचत्वेपि तेन रूपेण संयोगादीनां सम्बन्धतया भानम्य नियुक्तिक- तया व्यापकताशरीरे लाघवानुरोधात्साध्यपकारेणाधिकरणनिवेशे साध्य सम्बन्धोपि विशिष्य संसर्गतया निवेश्यः, तथाच विशिष्य माध्यता बच्छेदकसम्बन्धनिवेशनमावश्यकमिति ध्येयम् । यत्किंचित्सम्बन्धेन साध्यवत्ताया व्यापकताघटकत्वे तु पहनिमान् घूमादित्यादी विषयित्ता सम्बन्धेन साध्य प्रति गुणवायभावप्रतियोगितामा अपि व्यापकतावच्छेद- कतया तादृशामावस्य लक्षणघटकत्वे तस्य च पर्वतादौ प्रतियोगिसामानाधि करण्यविरहादसम्भवो बोध्य इति साध्यतावच्छेदकसम्बन्ध एव संसर्गतया विशिष्य साध्यवन्निष्ठाभावाप्रतियोगिप्रतियोगिकत्वनियेशे सर्वस्यैव साध्यवनिष्ठद्वित्वाधवच्छिन्नाभावप्रतियोगितया तादृशामायापति- योगिनो ऽप्रसिद्धिरित्यतोऽवच्छेदकार्भता. तादृशाभावप्रतियोगितारच्छेद कत्वं च तादृशप्रतियोगितायां समानाधिकरणं सत् यदपच्छेदकं तदन्य त्वम् ; अन्यथा व्यतिरेकिप्रतियोगितामात्रस्यैव व्यधिकरणधर्मतया साध्य वनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकतया विरुद्धघटत्वपटन्योभयाधवच्छिन्नप्रति- निवेश्यः.
मायनुसावळी। [प्रथम- योगिताम्ममेयसामान्याभारम्येव लक्षणपटकन्वेन व्यभिचारिण्यतिन्याप्ति प्रसज्ञान। यत्तु-सा यतारच्छेदकावच्छिन्नसाध्यनिष्ठभेदमतियोगितानवच्छेद प्रतियोगिस्यल्पमाध्यतावच्छेदकापच्छिन्नव्यापम्मतियोगिमत्व निवेशेनैव सर्वसामझम्य निरक्तव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वनिवेशनमफलम् । पनिमान मादित्यादी घटत्वादिना वन्यभावप्रतियोगिनां वह्या दीना चालिनीन्यायेन साध्यनिष्ठभेदपतियोगितावच्छेदकत्वेपि घटत्वादिना द्रव्यत्वाघभावमादायैव लक्षणसमन्वयसम्भवात् , व्यभिचारिणि व्यभिचार निरूपकाधिकरणभेदाभावमादायैवातिन्याप्तिवारणसम्भवाच । म साध्य यनिष्ठाभानप्रतियोगितानवच्छेदकप्रतियोगिताकत्यापेक्षया तादृशविशेषणस्य न लघुगरीरतति वाच्यम् , व्यापकतावच्छेदघटकाभावप्रतियोगितावच्छे- दकनाया स्वरूपसम्बन्धायच्छिन्नत्वस्याधिकम्य निवेशनीयतया एतन्मते तदनिवेशन लायचात , तन्मते तदनिश सर्वासामेव प्रतियोगितामा साध्यनिष्ठो यो विपयितादिसम्बन्धेन स्वावच्छिन्नस्याभाव तत्मतियोगि तावच्छेदकनया व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताया एवापसिद्धयापत्तेः, भेदपतियोगितावच्छेदकताया व्यापकताघटकसम्बन्यावच्छिजस्वस्यैतन्मते निवेशवन भन्मलेप्यभावप्रतियोगिताया तनिवेशस्यावश्यकतया तदो साम्यादिति तदसत् ;- यतोऽनवच्छेदकपतियोगिकत्र अनवच्छेदकनिष्ठप्रति योगितानिरूपकत्वम्, प्रतियोगिताया तन्निष्ठत्व च स्वरूपसम्बन्भेन वाच्यम् , अन्यया वन्निमान् धूमादि विषयतासम्बन्धेन साध्यव्यापके प्रमेयमित्याकारकविश्वविषयकज्ञाने विषयितासम्बन्धेन जलत्याद्यभावपति योगिताया वृत्ते तादृशाभावाय लक्षणघटकत्वापातात् । विषयितामा वृत्त्यनियामकनया एतद्दोपानवकाश इति चेत् । परमपि ॥ एतद्वद्धि- " . पलक्षणम् ।] गदाधराये चतुर्दशलक्षणी। मानेतस्मात् ' तद्रूपवान् तबसा " दित्यादी जलवाद्यमावप्रतियोमि ताया कालिकसम्बन्धेन साध्यव्यापकसाध्यतत्समानाधिकरणकर्मादो वर्तमान तया लक्षणघटकत्वापात ,तथाच व्यापानिरूपित्तवृत्तौ स्वरूपमम्बन्धावच्छि नवनिवेशस्यैतन्मतेप्यावश्यकतया न लापवावकाश, विपरीतमेव गौरदमायलाशनिवेशाधिक्येनेति । नच व्यापानिष्ठमतियोगिताकत्वेना ऽभावो न निवेशनीय , येनोकगौरव स्यात् , अपितु अनुयोगिता सम्बन्धेन व्यापाविशेपित एव, तत्र र व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगि ताकत्वेन अमावनिवेशापेक्षया लाघवमशतमेवेति वाच्यम् प्रतियोगि विशेषणतापनधर्मावच्छिन्ननिर पितत्यानवच्छिन्नानुयोगिताया अभावाशे प्रतियोगिसम्बन्धतया भाने पटाविमति घटत्वावच्छिन्नमावविपविण्या द्रव्यं गाम्तीत्या कारकपतीतरपत्ते तदछिन्ननिरूपितानुयोगिताया एव संसर्गतया भानोपरामात् , व्यापरुत्वावच्छिन्नविशेषिताभारस्य लक्षणे निवेशे व्यापारमानच्छिन्ननिरूपितानुयोगिताया सम्बन्धविधण निवेश नांयतया सद्धेतो हेतुसमानाधिकरणसाध्य यापकत्वावच्छिन्नसा याभावम्य सम्बन्धविशेषावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य कचित्यसिद्धचा लक्षणसमन्वयपि व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति , व्यभिचारनिरूपकाधिकरणेपि कस्यचित्साव्य व्यापकस्य वृत्ते , व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नागावम्य लक्षणपटकत्वानुपप- रोश्च एवागयच्छेदकपदेनाध्यच्छेदकतापर्याप्पयनधिकरणत्वमयश्य वाच्यम् , अन्यथा द्रव्यत्वाभावादेरपि यहिमनिष्ठपूर्वक्षणवृतित्वविशिष्ट द्रव्यत्ययझेदप्रतियोगितावच्छेदकद्रव्यत्वमनियोगिकत्याक्षणापटकन्यापत्ते तथाच घटलावच्छिनघटाभावादेरपि लक्षणघटत्वापत्ति, वहिमन्निष्ट भेदप्रतियोगितापच्छेदकताया घट-विशिष्टपत्तिया शुद्धपटम्य तत्र चिनधिमणवान् । .
- २० शास्त्रमुत्तावळी । [प्रथम- अथ निरुक्तव्यापकतावच्छेदकताया निवेशे फपिसयोगाभावादि साध्यकस्थले कपिसयोगाघारमकाभावाना लक्षणपटकसानुपपतिः, कपि सयोगाभावादिनिष्ठतत्मतियोगितानां साध्यवलिष्ठकपिसयोगाद्यात्मकाभाव प्रतियोगित्वावच्छेदकत्वात् इत्यग्रिमनविरोध . नच व्यापकताघटाकामावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशेषणसत्वात् साध्यवनिष्ठकपिसंयोगाचारमकामावस्य न व्यापकतालक्षणघटकतेति वाच्यम् प्रकृतव्यापकतायां तारा विशेषणप्रवंशम्य निष्प्रयोजनकत्वान् । अत्र केचित् , - व्यापकतालक्षणे अभाचे प्रतियोगियधिकरण्य निवेशनमावश्पकम् , अन्यथा अभावे सम्बन्धसामान्येन साध्यवलिष्ठ खनिवेशे काल्परिमाणवान् द्रव्यत्वादित्यादी व्यतिरेकितावच्छेदप्रति योगितामात्रस्यैव. कालिकसम्बन्धन साध्यवत्ति. म. स्वावच्छिनाभावः तत्प्रतियोगितावच्छेदकतया वाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगिताया एवं व्याप. कतावच्छेदकतया अतिव्याप्तमापते . दशिकविशेषणतासम्बन्धेन तत्रि- ठन्यनिवशे ऽभावम्य तन सम्बन्धेन वृत्तरप्रामाणिकतया सहनिमान् धुमादित्यादौ पर्वतत्वाधमावनिष्ठप्रतियोगितामा अपि व्यापकतावच्छेदकता पाया पर्वतत्वाद्यात्मकामावस्यापि लक्षणघटकस्यापातात् ; हेतुसामानाधि करण्यघटकाभावीयवृत्तावपि तादृशसम्बन्धावच्छिनत्यनियेशे नानाभाने साहससम्बन्धनिवेशेन प्रतियोगितानवच्छेदकत्वमित्यत्र च व्यधिकरण धारच्छिन्नाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतावारणाय सामानाधिकरण्याला सत्यवच्छिन्नत्वनिवेशन च गौरवात् अभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशन मेवाचितम् . व्यधिकग्णयविच्छिन्नाभावम्य प्रतियोगिसमानाधिकरण- तयैव तमादाय दोषासम्भवात् , एतन्मते अवच्छेदकतायां सामानाधि करण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नत्वम्यानिवेशात् अभावीयवृत्ती सम्बन्धभेदानिवे. शाच लाघरम् । प्रतियोगियधिकरप्य च न प्रतियोगिसमानाधिकरण- मिन्नत्वम् . तथा सनि तद्वनिययोगाधभावम्य प्रतियोगिममानाधिकरणतया स्वलक्षणम् । ] गदाधरीय चतुर्दशलक्षणी । अभावान्तरमादाय सदहिसयोगादिनिष्टप्रतियोगिताया अपि वनित्वायय च्छिन्नव्यापकतावच्छेदकतापत्त्या तदभावमादायाव्यातयापते, किन्तु प्रतियोग्यनधिकरणचिवम् , तमाच प्रतियोग्यनधिकरणीभूतसाध्ययनिष्ठा भावत्यभाषान्तानिष्कर्ष । अत्र च व्यापकतापटकत्वेन अभिमतोय सम्बन्ध तेन प्रतियोग्य- नधिकरणत्व वाच्यम् , तेन कालपरिमाणादिनाध्यकस्थले सम्बन्धमा न्येन प्रतियोग्यधिकरणसाध्याधिकरणापसिद्धावपि न क्षति । काल सर्ववान् कालपरिमाणादित्यादी साध्यतावच्छेदककालिकसम्बन्धेन प्रतियो म्यनधिकरणसाध्याधिकरणामसिया ताशसम्बन्धस्य व्यापकतापट करवा सम्भवेपि न क्षति , तत्र नमयायादिसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकप्रति योगिताक पटवादिता द्रव्यत्वाधभावमादायैव लक्षणसमन्वयसम्भवात् । अधेव दैशिकविशेषणतासम्बन्धस्य छापि व्यापकताघटकत्व न स्यात् , सर्वस्यैवाभावस्य पूर्वक्षणादिवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावात्मकप्रतियोगिनम्तन सम्ब न्धेन साध्यवति वृत्ते तेन सम्बन्धेन स्वप्रतियोग्यनधिकरणीभूतसाध्यव निष्ठाभावाप्रसिद्धे । नच तादृशसम्बन्धस्य व्यापकत्वाषटक्लेपि क्षति विरह , सामान्यादिमात्रवृत्तिसाध्यकस्थलेपि विषयतासम्बन्धघटितव्यापक तावच्छेदकप्रतियोगितामसाध्यवत्वादिप्रकारकपमाभावमादायैवोपपति सम्ग वादिति वाच्यम् , ताशसम्बन्धम्याऽतथावे तेन सम्बन्धेन कपिसयो- गाभावादिसाध्यकप्रमेयत्यादिहेतुकम्पले तनिष्ठकपिसयोगाद्यात्मकाभावीय प्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेदकतानुपपत्त्या अगिमग्रन्यासातितावस्या दिति चेन्न,- लाघवानुरोधेन येन येन सम्बन्धेन यादृशमतियोगिता वच्छेदविशिष्टानधिकरण साध्यवत् तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव ताशसम्बन्धनटितव्यापकनारच्छेदस्त्वमिति वक्तव्यम् , सयोगामायादिमा यकायले तनिष्ठप्रति रोगितावच्छिन्नप्रतियोगिता नोक्त- इत्यच कपि- शाम्नमुक्तावळी । [प्रथम- यारशपदेनोपादातुं शक्यते, दादृशप्रतियोगिवारच्छेदविशिष्टानविकरण- स्वम्य साध्यवत्यमम्भवात् ; किन्नु घटत्याधभावनिष्ठप्रतियोगितेव, देशिक विक्षपणतया तदरच्छेदकावच्छिलानधिकरणवम्य साध्यवति पटादी सत्वात. तदरच्छेदक च इपिसंयोगामात्रादिनिष्ठप्रतियोगिताया इति फपिरायोगादे देशिकविशेषणतापटिन यापनावच्छेदकातियोगिताकत- निर्वाह . समनियतामाक्यमते घटाघमावानामपि घटत्वादिना प्रमेय सामान्यामावाभिवतया प्रमेयमात्रमतियोगिकत्वेन प्रतियोग्य नपिहरणीभूत साध्यवतो ऽप्रसिद्धि., अतः प्रतियोगितामदनधिकरणत्व विहाय प्रतियो- गितादच्छेदकविशिष्टानधिकरणस्वनिवेश । नच घटाघभावाना प्रमेय मात्रप्रतियोगिकन्वेपि तदीयघटादिमात्रवृतिप्रतियोगितावदनविकरणत्वमा- दाय व्यापकतालक्षणसामजम्यामिति चाच्यम् । तादृशाभावानामभेदे पटो नास्तीत्यादिपतीनीनामपि घटत्यादिनिशेपितघटादिवृतित्वेन गावा- मेयनिष्ठप्रतियोगितारगाहित्वसम्भवात् पटादिमात्रवृतिप्रतियोगिताया अप्रा माणिकत्वात् . समनियताभावाना मोदानमुपगन्नृमतेपि साध्याभावादि प्रतियोगितया साध्यवदवृषिपदार्थाभावम्य प्रतियोगितामादाय तादृश प्रतियोगितानां व्यापकतानपच्छेदकत्वापत्तिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदक विशिष्टानाधिकरणत्वनिवेशन मावश्यकम् । अथ अन्यत्वायभायद्रव्य लादिनिष्ठप्रतियोगितानामपि संयोगादिव्यधिकरणसम्बन्धघटितव्यापकता वच्छेदकतापत्ति , संयोगादिना तादृशप्रतियोगितात्मक प्रतियोगितावच्छे- दकविशिष्टाधिकरणाप्रीमध्या यादृशप्रतियोगितेत्यत्र ताशप्रतियोगिता वच्छिनामा प्रतियोगिताया उपादातुमशक्यतया प्रतियोगित्वान्तरमुपा दाय तबानवच्छेदरल्या तसत्त्वात् , तथाच यावयापकतापटकसम्ब- न्धान्तर्गतसयोगादिना द्रव्यत्वाद्यभानस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्या सम्भवादसम्भव । नच सयोगादिना दन्यत्साद्यभावस्य म्बममनियत घटत्वावरच्छिन्नप्रतियोगिताकनड्याद्यभावाभिननया सयोगादिना ययादि , स्वलक्षणम् 1] गदाधरीये चतुर्दशलक्षणी। २३ रूपमतियोगिगामानाधिकरण्यरात्वानासम्भव इति वाच्यन्; एवमणि सत्तावान् जातरित्यादौ हेनधिकरणावच्छेदेन ताशाभावाना सयोगेन प्रतियोगिसागाधिकरण्यासम्भवेनाव्याप्ते रित्वात् , मैवन्- व्यापकता घटकत्वेन अभिमतो य सम्बन्ध तेन सम्बन्धन वृचिमन्निष्ठत्वेन प्रति योगिताया विशेषणीयत्वात् द्रव्यत्वादे समोगादिना अवृतितया उक्त दोपानवकाश इत्याहु । वस्तुतस्तु-लघुरूपसमनियतगुरुधर्मस्य अनयच्छेदकरवे घटाद्यभाय प्रतियोगिताया अपि वह्नयादिव्यापकतावच्छेदकत्वापत्ति , तादृशप्रतियो गिताविशिष्टघटायभावस्य प्रतियोगिताया लाघवेन घटत्वादेरेवावच्छेदक- तया घटायगावीयप्रतियोगिताना तदनवच्छेदकत्वात् । नच प्रतियोगि तायास्तदभावीयप्रतियोगितात्वेग अवच्छेदकताया गौरपि स्वरूपतोऽत्र च्छेदकत्वे अविशेष , प्रतियोगिताया स्वरूपतो मानाभावेन तेन रूपे गावच्छेदकनाया अप्यसम्भवादिति पारिभाषिकमवच्छेदकार व्यापकता वच्छेदकतागरीरे निवेशनीयम् , तथाच साध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगिता वच्छेदको यो धर्मस्तदवच्छिन्नाभाववदसम्बद्धम्वविशिष्टसामान्यकत्व फ. सत. साध्यवधकिञ्चिद्वयक्तिसम्बदम्वविशिष्टसामान्यक यघत्त्व तत्तद न्यत्त्वमेव व्यापकतावच्छेदकलम् , तथाच कपिसयोगायात्मकामावस्यापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापरतावच्छेदक प्रतियोगिताकत्वमनायासेनैव निर्वहति, यत्त कपिसयोगाधभाव मिष्टपतियोगिताविशिष्टस्य सर्वत्र साध्यपति वृत्ते तम्या स्वपदेन उपादातुमशक्यत्वात् तादृश स्व पर्मा न्तरमेव तदन्यत्व च ताशप्रतियोगितामामक्षतमिति । असम्बद्धल शरीरे च व्यापकताघटकल्वेन अभिमतो य सम्बन्ध स एन निवेशनीयः दन्यत्वादिनिएमतियोगिल च सयोगादिसम्बन्धेन साध्यवदसम्बद्धस्ववि- शिष्टसामान्यफमेद, अतो न सयोगघटितन्यापक्रवारच्छेदकरत तस्येति नोक्तदोषावकाश इति दिक् । , शासमुक्तावमा । [प्रथम दी] येन सम्बन्धन हेतु स्तेनैवसम्बन्धेन तदधिकरणत्व बोध्यम् ; तेन अत्मत्वे साध्ये समवायेन हेतो ज्ञानम्य विषयतयाऽधिकरणे घटादौ वर्तमानम्य साध्याभावस्या ऽतथास्वपि न क्षति । येन सम्बन्धन हेतु रिति । व्याप्यतावच्छेदकत्वेनाभिमतो य, सम्बन्ध इत्यर्थ । बोध्य मित्यस्य " हेतुसामानाधिकरण्यघटक " मित्यादि . सेन - तादृशसम्बन्धविवक्षन । आत्म साध्य इति । अयमात्मा ज्ञानादित्यादावित्यर्थ । साध्याभावस्य साध्यतावच्छेदकापच्छिन्न साध्यामावस्य । अतथापि - स्वविशिष्टस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेवधिकरणस्य अप्रसिद्धया विवक्षणीयप्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरपि । न क्षतिः--- काव्याप्ति । वह्निमान् धूमादित्यादौ धूमावयवादिवृत्तवहि स्वाधवच्छिन्नाद्यभावस्य स्वविशिष्ट यद्धेतुतावच्छेदकसम्बन्धन हेत्वधि- हरण तदवच्छेदेन प्रतियोगितामानाधिकरण्य सम्भवत्येव, तथाविध हेत्वधिकरणपर्वतादे जन्यमात्रम्य कालोपाधितया कालिकसम्बन्धेन ताशा भावविशिष्टत्वात् तदन्तर्भावण तेग सम्बन्धेन तादृशप्रतियोगिसामानाधि करण्यस्यापि सत्त्वाच्च अभाववैशिष्ट्यादौ सम्बन्धविशेषानिवेशादिस्यमि- प्रायेण नित्यमात्रवृत्तिहेतुकस्थलानुधावनम् । अथ वह्निन्यापकस्य चरमक्रियाभारस्य योऽभाव. चरमनिया रमक तस्य कालिकसम्बन्धेन हेत्यधिकरणे महाकाले वर्तमानस्य न विवक्षणीयप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसम्भव , तद्विशिष्टस्य हेतुतावच्छे दकसयोगेन धूमाधिकरणस्याप्रसिद्धे , धूमाधिकरणपर्वतादे तदसमान कालीनतया तत्र कारिकसम्बन्धेनापि तद्वैशिष्ट्यासम्भवादिति आत्मत्व सायकपर्यन्तानुघावनभफलम् । नच वृत्त्यनियामकतयोगेन धूमसम्बन्धि परमाणावेव चरमक्रियावैशिष्ट्यस्य प्रसिद्ध्या तत्र चरमक्रियाभावरूप प्रतियोगिनोप सत्त्वात् सम्भवत्येव विवक्षणीयप्रतियोगितामानाधिकर , , पलक्षणम् ।] गदाधरी-चतुर्दसलक्षणी। २५ प्यम् , तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नहेतुकस्थलानुरोधेन हेत्वधिकरणावच्छेद- नेत्यत्र हेतुसम्बन्धित्वमानस्थैव विवक्षितत्वादिति वाच्यम् , यादशपर माणौ कदापि धूमसंयोगो नासीत् तदीयचरमक्रियात्मकाभाववैशिष्ट्यस्य हेतुसम्बन्धिन्यसत्त्वेन तमादायैवाव्याप्तिसम्भवादिति चेन्न, महाफालम्यैव वृत्यनियामकसयोगसम्बन्धेन हेतुसम्बन्धितया तत्र फालिकसम्बन्धेन चरमक्रियात्मकाभाववैशिष्टयस्य दैशिकविशेषणतया तदमावस्यापि सत्त्वेन विवक्षणीय प्रतियोगिसामानाधिकरण्यसम्भयात् , वृत्त्यनियामकसयोगस्यापि संयोगत्वेन हेतुतावच्छेदकसम्बन्धत्वात् । नच तथापि मृत्तिनियामक संयोगेन धूमहेतुकस्थले अध्यातिरस्त्येवेति वाच्यम् ; तेन रूपेण सम्ब न्धताया मानाभावात् , कालस्यावृत्तितया कालभूमसयोगस्य फालनिष्ठ धमाधेयत्वानियामकस्वेपि धूमस्य सेन सम्बन्धेन कालवृत्तित्वमस्त्येवेत्य- स्यापि मुवचत्याच ; वह्निमान् भूमादित्यादौ साध्यामावमादाय नाs च्याप्तिसम्भवः, किन्तु चरमझ्यिाधात्मकमभावमादायैवेत्यव्याप्तेः स्फुटतर प्रतिपत्त्यर्थ आरमत्वादिसाध्यकस्थलानुधावनम्य सार्थकत्वाचेति । ननु ज्ञानवानात्ममहाकालान्यतरवादित्यादी हेतुसमानाधिकरणानां साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदक प्रतियोगिताकयावदभावानामेद स्वविशिष्टहेत्वधिकरणमहाकाल कालिकसम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य सत्त्वादतिव्याप्ति; नच तादात्म्येन ज्ञानव्यापकस्यात्मनोऽभाव एवं न काले प्रतियोगिसमानाधिकरणः, आत्मनोऽवृत्तितया काले कालिकसम्बन्धेनावृत्ते हिति वाच्यम्, आत्मनः फालावृतित्वे कालवृत्तित्वघटितकारणत्वायनुपपत्त्या तदुपगमस्यावश्यकत्वात् । नित्यद्रव्याणां कालावृत्तित्वेपि “महाकाल ईश्वरज्ञान भिन्नं गुणत्वात् " इत्यादावतिच्याप्तिः, वृत्तिमतामेव महाकालीदेश्वरज्ञानभेदव्यापकतया तदभावानां यावतामेव । महाकालेश्वरज्ञानादौ कालिकाविशेषणन्नाविषयितासम्यन्मघटितप्रतियोगि- भिन्नो द्रव्यत्वात् " शासमुसावळी । [प्रथम [वी एज दळान्तरपि सम्बन्धोदनिबन्धनो दोपगम्य वैश्यविपक्षया निरमनीय । " सामानाधिकरण्यसत्त्वादित्यत आह- एरं दलान्तरपी ति। दलान्तरे- प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटस्पतियोगिमत्तादळे । सम्बन्धभेदनिरन्धनो दोप:--- कारि कादिसम्बन्धमादायाति यातिरूप । सम्मन्क्यधिवक्षया- च्यापकताघटसम्बन्धप्रतिगोगिमत्तापटासम्बयोग्यविवक्षया । तथाच 'ज्ञानानारामहासालान्य तरसात् " " महामारमिन्नो द्रव्यत्वान् इत्यादी साध्यतावच्छेदकसम्बन्धानच्चिनसाध्यनिष्ठ याप्यतानिरूपित- व्यापकनापटकसमवायदेशिकविशेषणतादिसम्बन्धेन ज्ञानाभावमहारालमेदा- भायादिप्रतियोगिना कालादारवृत्तेनातिव्याप्तिरिति भार । अत्र च येग येग सम्बन्धन स्वप्रतियोगित्वावच्छिनत्य सभ्यता वच्छेदकावच्छिन्नन्यापकता, तेन तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य मभावस्य विवक्षणीयम् अन्यथा “ इद नित्यज्ञानम् नित्याचे राति सवि- घयस्ता" दित्यादी हेतुसमानाधिकरणनित्यज्ञानत्याधभावस्य प्रतियोगिन साध्य प्रति विपयितासम्बन्धेनापि व्यापकतया तेन सम्बन्धेन हेत्वधि- करणेश्वरेच्छाकृत्यो प्रतियोगिसामानाधिकरण्येनातिव्याति , येन येने युक्ती च तथाविधासमवायादिसम्बन्धेन अतथात्वान्नातिव्याप्ति । अत्र च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्याप्यतानिरूपित स्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नव्यापक- ताघटकसम्बन्धत्वेन तादृशसम्बन्धस्म प्रतियोगिसामानाधिकरण्यशरीरेन स्वातन्त्र्येण निवेश , तथासत्यभावे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकता वछेदकप्रतियोगिताकवविशेषणवेयात् , न हि तादृशविशेषणानुपा दाने गोवाभावमादाय असम्भव सम्भवति, गोलायभावानामपि हेत्वधिकरके पूर्वक्षणवृत्ति कविशिष्टम्याभावरूपप्रतियोगिनिष्ठन्यापरतापटक स्वक्षनम् । गदाधरीये चतुर्दशलक्षणी। दैशिकविशेषणतासम्यन्येन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्त्वात् , धूमवान् यरित्यादौ धूमायभावस्य अयोगोळके पूर्वक्षणादिवृत्तित्वविशिष्टस्यामा चात्मकप्रतियोगिसामानाधिकरण्येपि यावयापकताघटकसम्बधान्तर्गतरायो- गादिना प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहान् , घटस्वाभाववान् मेयत्वा दित्यादौ घटत्वाचा मकामावस्य तादृशमतियोगिसामानाधिकरण्येपि विशेष्यता सम्बन्धघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकमतियोगिताम्य परास्नेर्घटत्याभावादि प्रमायास्ताइसम्बन्धेन अभावस्य यावद्वयापकताघटकसम्ब-पान्तर्गततादृश सम्बन्धेन घटे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादतिव्याप्तयनस्कामात् , अपि तु साध्यतावच्छेदकापच्छिन्नव्याप्यतानिरपित यद्यत्सम्बन्धपटिनव्यापकता- चच्छेदकप्रतियोगिताका ये ये अभावा तेन तेन सम्बन्धेन प्रतियोगि- समानाधिकरणा इल्येय समेणेच निवेशात् व्यापाताया एर्दिव लक्षणे प्रवेश इति । यत्तु-साध्यतावच्छेदकनबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशात् न ज्ञानवानात्ममहाकालान्यतरमादित्यादावतिव्याप्ति , इलञ्च व्यापकतापि साध्यतापच्छेदकसम्बन्धघटिता गाधा, अन एव वह्निमान् घूमादित्यादी घटत्यादिना घट्वृत्तित्वविशिष्टदव्यावत्यादिना या द्रव्यत्वादेरमावस्य समवायादिसम्बन्धपटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकम्य साध्यता यच्छेदकरायोगादिसम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेपि न क्षतिरिति, तन्न, तथासति शानिविशेषणतया महाकालान्यत्वरिशिष्टयटादी साव्ये कारवादिहेतापति यात्यारते , तर महाकालान्यत्यविशिष्टघटा भारमहाकालान्यत्साभावादीना कारिकसम्बन्धेन महाकाले घटादिरूपप्रति योगिसामानाधिकरण्य सत्मात् । यदि च महाकाला यत्वविशिष्टोपि घटे महाकाले वर्तते. अन्यथा सिद्धान्तलक्षणे महाकाली घटवान् काल परिमामादित्यादौ महाकागन्य मिशिष्टघटानाम्यय प्रतियोगि यधिकरणम्य , २८ शास्त्रमुकावळी । [प्रथम प्रसिद्धतया उभयाभावघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यनिर्वचनायासम्य निष्ण योजनकतापतेरिति दर्शितविशिष्टसाध्यकम्पले सान्त्वादि सदेपुरेवति मन्यते', तदापि पटवाभावान् मेयत्वादित्यादी घटत्वाद्यात्मकामावस्य साध्यतावच्छेदकदेशिकविशेषणतासम्ब-धेन विशिद्विशिष्टस्यामानात्मक- प्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्त्वादतिव्याप्तिरेतन्मले दुनि, नन तेन सम्बन्धेन भावरूपप्रतियोगितामानाधिकरण्यस्य विवक्षणीयनया नाय दोप इति वाच्यम् , तथासति भभावसा यकसद्धती निरुक्तयावदमा- वान्तर्गतभावरूपसा याभावस्य भावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यासम्म ना दव्याते , अभावपदम्य भाषभिन्नाभावपरत्वे फपिसयोगाभवसाध्यकम्पले एपिसयोगात्मकाभावमादायाऽग्रे स्वविशिष्टपदव्यावृत्तिकथनम्याऽमात्या पत्ते , एव साध्यतावच्छेदकसम्बधेन व्यापकत्वादिनिवेशे सर्वत्र त्यादिना भूमान् वहरित्यादौ वाच्यत्वाद्यभावमादायाऽतिव्याप्तिप्रदर्शनस्य असाहत्यापत्तेश्चति । यत्तु-विशेषणताविशेषेण व्यापकता, तनैय सम्बन्धेन प्रतियोगि ग्रामानाधिकरण्यम् , सर्वत्र साध्यवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाधभावमादायव लक्षणसहमनमतिव्यातियारणश्चेति , तदपि उक्तातिव्यातेरात्मत्वादिमा य. कम्थले सा आभायमादाय हेतुतावच्छेदकसम्बन्मव्यावृतिप्रदर्शनविरोधाच्चा- नुपादेवमेव । केचित्तु-प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियागिसामानाधिकरण्य निवेशान प्रागुतातिव्याप्ति , इत्यच व्यापकतापि तेनैव सम्बन्धेन वाच्या, अतो वहनिगान् मादित्यादी मयोगादिघटितमाध्यव्यापकताबच्छेदक प्रतियागितामान्य समयायादिनम्नन्यावच्छिनप्रतियोगिताकवल्याद्यभावस्य हत्यधिकरण समवायादिना प्रतियोगिसामानाधिकरण्यावरहेवि न क्षति , त दृशाभाना सान्यताप्लेन सम्बपटितसा यनिष्ठव्याप्यत निरूपिन -- . स्पलक्षणम् 1 ] गवाधरीने चतुर्दशलमणीं। स्वप्रतियोगितापच्छेदफसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकम्बायोगिताकरया - भावेन निरुक्तयारदमावानन्त-पातित्वात् । नत्र व्यभिकरणवावच्छि. सामावस्य सम्बन्धावजिन्न प्रतियोगिताक मानाभावेन ताशामावस्य लक्षणघटकत्वानुपपत्तिरिति वाच्या , सयागेन पठत्वेन पटो गाम्तीत्यनु- भवरलात् सादृशामावप्रतियोगितायामपि सम्बन्ध स्यावच्छेदकत्यात् , भनुभवानादरे समानाधिकरणधमांवच्छिन्नाभावप्रतियोगितायामपि सम्प- पम्य अवच्छेदकत्यासिद्धे । अथ वाधवृद्धिप्रतिबन्धकलावा सम्बन्ध विशेषनियन्त्रितलानुरोधेन समानाधिकरणधर्मायच्छिन्न प्रतियोगिताका. भावस्य सम्बन्धारच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमालश्यकम् , अन्यथा एक विधघटाद्यमा जानस्य सयोगसमवायदिरूपनिखिलससयिगाहिमानप्रति वन्धकल्वप्रसङ्गात् । नन सयोगादिसम्बन्भावच्छिन्नघटादिप्रकारकबाद प्रति यन्तुगत्या सयोगादिसम्भयेन घटादिमत्ताविरोधी योऽभाव तज्ञानत्वेन प्रनियन्यारवान्नोक्तातिप्रमङ्ग इति वाच्यम् . वास्तवताहमाभावसानत्या दिना पदार्थान्तरावगाहिज्ञानस्य घटादिमताजानाविरोधित्वप्रसङ्गात् . तस्मात्तत्तत्ससर्गकविशिष्टयुद्धौ तत्तसंसगांवच्छिन्न प्रतियोगिताकामावत्वावगा- हिमानत्वनैन प्रतिबन्धकताया वक्तन्यतया समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नमनि- योगितानां सम्बन्धम्यावच्छेदकतासिद्धिरिति चेत् ' साह घटत्वादि विशिष्टपटाधवगाहिशानघटत्वामच्छिन्नपटायभावज्ञानयोरपि प्रतिरक्षयप्रति वन्धकमावसत्त्वात् ताशप्रतिपयप्रतिबन्धकभावस्य सम्बन्धविशेषनियन्त्रि- तत्यानुरोधेन व्यधिकरणवर्मावच्छिसप्रतियोगिताया गपि सम्बन्चावच्छि- नत्वावश्यकत्वात् . ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावज्ञानस्य अप्रतिबन्धकत्वे बाथग्रन्थे लाययोपनीतकाचनमयत्यादिगा बधाधनुमितिविरोधितया স্টাম্বলাতিরিশাগৰামাৰ ত্ৰিাময়ৰীকস্বল্প स्यापरित्यागप्रस्तुतविचारणेति वदन्ति ।
मालमुक्ताकळी । प्रथम [] रूपादिसामान्याभावे साध्ये पृथिवीतबादिक सद्धेतुरेव, तदपि न साधीय निखिलाभावम्य किंचिद्विशिष्टम्लामायनिष्ठ प्रतियोगितावच्छेदकीभूतदैशिकविशेषणतासम्बन्धेन तादृशप्रतियोगिसागर नाधिकरण्यसत्वेन च्यभिचारिण्यतिव्याप्ते । यावत्प्रतियोगितावच्छेदक सम्बन्धेग प्रतियोगिमामानाधिकरण्यनिवेशे २ निखिलव्यधिकरणधर्मा वच्छिन्न भावानाम क्यमते निखिलसम्बवानाभयकतादृशाभावप्रतियोगि- तापच्छेदतिया कचिदपि हेत्वधिकरणे सयोगविपवित्यादिम्पसकल सम्बन्धेन प्रतियोगिनो ऽवृत्तरसम्भवापत्ते , प्रकारान्तरानुसरणे च गौरवादिति । अथ यावत्यमनुपादाय साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकम्य तदुपादाय सा यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकम्य वा ऽभावम्य निवेशे उभयत्वावच्छिन्नसाध्य के व्यभिचारिण्यतिब्यातिरुक्ता, न तु रूपसामान्या भारादिसायके, प्राचीनमते विरद्धे पृथिवीत्वादिहतावित्या किं बीजम् । तथा राति तत्रापि रूपसामान्याभावाभावस्य रूपाद्यात्मकाभानस्य स्वध्वस प्रागभावादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्त्वेनातिव्याप्तिसम्भवादित्यास द्वा- परिहागय तम्य मते स्यसमेवोपपादयति- रूपाटी ति যখাকামনিমাধিময়া নয়াবা , মন দুথিনোমান म्यापि यावरन्तर्गततया तम्य पृषि या पृथिवीगेदरूपमतियोगिसामाना- करण्यासम्भवनाति मायनवराशात् । यतु-पतिकारारच्छेदेन सपनामान्याभावम्य पृथि चामपि सन ন পূমি বাৰৰ দানাদার খাবৰনাৰ উষারাবিরাঙ্গন त्यभिसन्धिविका प्रानीनप्रवादमाणागसेतु वाभिमानिना नटम्भाना यधारण सनिध्यामिका निराकरोनि-पाठी ति । सदनु ग्छ नि । यादमागल्या गृषिमयाभारम्य रक्षणापटक गोपचि स्वलक्षणम् ।] गदाधरीये चतुर्दशलक्षी । [दी] प्रध्ये परमाणो उत्पत्तिकाले चाऽवयविनि तत्सत्वात् । नच प्रतियोगिवद्वसपागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वम् , मानाभावान् । तादृशरीत्या साध्यवति हेतुसत्ताया अप्यावश्यकतया राद्धेतुरेवेत्यर्थ इति व्याख्यातम् ; तदनुपादेयमेव, तादृशाशहितु पृथिव्या रूप सामान्यागासस्वे अविप्रतिपत्तावेवातिन्याप्तिशकासम्भवेनाऽग्रे पृथिव्या रूपसामान्यामावव्यवस्थापनौपयिकाका इक्षानुत्पत्त्या बदसनत्यापते..। मळ्ये - महापळये । परमाणूना नित्यतया तत्रोत्पत्तिकालावच्छेदेन रूपसामन्याभावासम्भव इति भाव । यद्यपि पाकाद्र्पनाशोत्यविकाले पूर्वरूपा मकप्रतिबन्धकसत्त्वेन रूपान्तरानुत्पादेन इदानीमपि परमाणा रूपसामान्याभाव सम्भय, तथापि अविनश्यदवस्थस्य रूपस्य रूपाति बन्धकले पूर्वरूपनाशोत्पत्तिक्षण एवं पाऊजरूपोत्पत्तिसम्भव इत्यभि- प्रायेण प्रळयपर्यन्तानुधावनम् । उत्पनिकाल इति । भवयविद्रज्यस्य जन्यतया प्रळये बसचात् तदवच्छेदेन तत्रामावसम्भव इति भावः । तत्सत्त्वात्-- रूपादिसामान्याभावसत्त्वात् । ननु सामान्यधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकामावस्यात्यन्ताभावात्मकतया रूपप्रागभावक्त्युत्पत्तिकालावच्छिन्नावयबिनि रूपध्वंसवति प्रळयावच्छिन्न परमाणौ कथ रूपसामान्याभावसम्भव ! ध्वंसप्रागभात्रयोरत्सन्ताभाव विरोधित्वादित्याशक्य निरस्यति--- नचे ति । प्रतियोगिव दिति । यथा प्रतियोगिन. एकझालायच्छिन्नदेशावृत्तित्वरूप स्वात्यन्ताभावविरो- धिता तथा स्वध्वंसमागभावयोरपि स्वात्यन्तामावविरोधिवेति नेत्यर्थ मानाभावा दित्ति । ननु रूपध्वंसमागमावावच्छिन्नाधिकरणे तदत्य- न्ताभावस्म कुनै प्रमाणामा', घटायुत्पत्तिक्षणे तद्वितीयक्षणे व सत्प्रत्य- क्षासम्भवेन तवृतित्वेन रूपात्यन्ताभावप्रत्यक्षस्य सुतरामसम्भवात् द्विती- ३२ शास्त्रमुहल की। [प्रथम शि] अत एव "अन्तरा श्यामे रक्त रूप नास्तीति प्रस्थय । नचैप रक्तिमध्वसायवाही, पूर्वापररक्तिमध्वसप्रागभावयति मध्ये रक्तपि तथा प्रत्ययप्रसङ्गात् । चादिक्षणावच्छेदेन रूपस्यैव तत्रोत्पत्त्या तदभाषीयविशेषणताया अस स्वेन तृतीयक्षणादावपि ताशप्रत्यक्षासम्भवात् अनुभवे विप्रतिपन्नस्य प्रत्यक्षप्रमाणमुद्राव्य निरसितुमशक्यत्वाच्च अनुमाननाप्रयोजक मिति ध्व-प्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वमर्थायातमित्यत आह- अत एवं ति । यसपागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वाभावादेव । अन्तरा श्याम- पूर्वा पादशामा रक्ते मध्यदशाया श्याम इत्यर्थ । रक्तं रूपं नास्तीति प्रत्यय इति { ध्वसमागभाक्योरत्यन्ताभावविधितरे तर पूर्वरक्तध्वस भाविरक्तपागभाववो सत्यनायन्ताभावावगाहिन्या प्रमात्मकनाशप्रतीते रनुपपचिरिति भाव । एष:--- रक्त रूप नास्तीति प्रत्यय | ध्वंसादी स्मादिना प्रागभावपरिग्रह । पूर्वापरे ति । यत्र घटादौ पाकादेक रक्तरूपनाशानन्तर रूपान्तरमुत्पन्न तन्नाशानन्तरं च रक्तान्तर तत स्तन्नाशानन्तरोत्पन्नरूपान्तरनाशानन्तर रक्तान्तरमुत्पद्यते तत्र मध्यरक्त दशाया रक्त रूप नास्तीति प्रतीत्यापत्तरित्यर्थ, तत्रापि रक्तरूपध्वस प्रागभावयो सत्वादिति भाव । एतेन भवन्मते रक्तत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकात्यन्ताभाधवत् तादृशध्वसमागभावायेव तादृशप्रतीतिरिषयौ अन्तरा रक्तसमानकालीनी पूर्वापररक्तध्वसमागभावौ च न तथाविधाविति नातिप्रसङ्ग इति निरस्तम् तादृशध्वसमागभाययोरेष रूपान्तरदशामा साटशप्रतीतिनियामकतथा तयोरपि तथात्वस्वीकारस्य आवश्यकत्यात्, रात्र मध्यरक्तध्वसमागभावयो तथात्वस्वीकारे तु पूर्वीपररक्तदशाया तास्थापत्ययसादे अन्यथा स्वलक्षणम् I] गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणी। अथ रकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफल्येन सादिरेव ताशप्रतीति विषय , इथंच रक्तरुपदशाया लौकिकरत्यक्षात्मकस्तादृशप्रत्यय आपा- द्यते । अनुमित्यात्मको वा, आये रक्तरूपलौकिकप्रत्यक्षसामग्रया रकत्वा वच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वेन तदभावप्रत्यक्ष प्रति प्रतिबन्धकत्वान्नापत्ति , मवन्मतेपि रूपान्तरकालावच्छेदेन तवृत्तिरक्तत्वावच्छिन्ना त्यन्ताभावम्यैव तदानी भयं-तरघटितसन्निरूपत्ति इतितया प्रत्यक्षापत्ते , विशेष्यघटितसत्रिकर्षवेन सन्निकर्षम्याहेतुत्वात् . रक्तरूपग्रहप्रतिबन्धक दोषादिसत्त्वे च ताशा यक्षस्येष्टत्वात् । नान्स्य , तद्रूपावच्छिन्नव्याप्य बचाज्ञानादिरावे आनुमानिकतधायिधप्रत्ययस्येष्टत्यात् । नत्र ताइशप्रत्य यस्य प्रमात्वापति , भवन्मतेपि तथाविधात्यन्ताभावस्य तत्र सत्त्वात् ताशप्रत्ययस्य प्रमात्वनेष्टापत्ते , यदा च तत्र रक्तरूप तत्कालावगा हिगः इदानीमन्न रक्तरूप नास्तीति प्रत्ययस्य प्रमात्वम्पुनरशक्यापादनम्, तादृशमत्ययेन रक्तस्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकवे तत्कालावच्छिन्नत्वावगाह नात् , यदा च न तन रक्तरूपं तत्कालावच्छेदेनैव च ध्यसमागमा वयो रक्तरसायच्छिन्नमतियोगिताकत्व स्वीकारेण तादृशविषयवाधात् . तदो. पलाक्षिताभावाशे तत्कालावच्छिन्नत्वावगाहिप्रत्ययस्य प्रमात्व पुनरिष्टमेव. नच तद्धर्मिनिष्ठध्वंसादी तत्कालावच्छेन रक्तवावच्छिामतियोगिताकत्वं कल्प्यते किंवा तत्कालावच्छेदेन तत्र धर्मिण्येव रक्त वावच्छिन्नपतियोगि. साकान्त्यताभावः कल्प्यत इत्यत्र पिनिगमनाविरहात् ध्यसायधिकरणे अत्यन्ताभावसिद्ध निष्प्रत्यूहतैवेति वाच्यम् , समागमायाधिकरणे अत्यन्तामायाकल्पने ध्वंसादेरनिरिक्तात्यन्तामावाकल्पनेन लाघवादक्तरूपा त्यन्तामावस्यैतन्मते रक्तरूपध्वंसात्यन्ताभावसमनियततया तस्यैव ध्वसा- त्यन्ताभावत्वात् मैदम्। ततद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वम्याव्याप्यवृत्तियोपगमे विशेषाभावानामेवाधिकरणविशेषावच्छेदेन सामान्यधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिता- 4 .
. ३१ शारमुक्कावी। [प्रथम क्लसमावा मतिरिक्तसामान्यामागासिद्धिप्रसा, एवमेकन्यवाभाव- म्याधिकरणविशेषकालानशेपवृत्तितावच्छेदेन पर चपटत्वादिरूपनिखिल- भर्मायच्छिन्नपतियोगिताक वसम्भवनामावभेदविलोपासा, एव रकारधि करणकालावच्छेदेन रक्त वतादे रक्त वाच्छिन्नमतियोगितास्तोपगमे तसमानाधिकारसमनियतवशान्तरम्य तत्ममानाधिकरणकन्यादरेव वा कामकाजच्देन ततपरमादाय विनिगमनाविरहरमद्गश्चेनि ध्वस मागमाचाधिकरण अत्यन्तामावरपनमेव न्याय्यम् । मथैताशयुतचा रकवतादिगति तदत्यन्ताभासिद्धावपि रूप ध्यसादिमत्या पूधिया लपवायजिनामावो नियुक्ति एयति चेन, रूपोत्पत्तेदिनीयक्षणे पुन स्तदधिकरणे सामान्यसामग्रीधरादपान्तरोत्पत्ति वारणाय रूप प्रतिरूपत्याच्छिनाभावष्य हेतुल कल्पनीयम् , एक्च उत्पत्तिकाले पापापनाशोत्पत्ति शणे च रूपत्वावजिनामारास्वीकारे तदु तर रूपानुसादप्रसङ्ग , समोसादानन्तर रूपसामान्यम्य पुनरूतावश्व प्रागभानहेतुतया दुर्वार , सावत्यति पाकन नाविरूगमागमनसत्त्वान् । नयमात पृरिया हालतभागो नियुक्तिक , य कापच्छेदेन तत रूपात्यन्ताभावो गाना वीक्रियते तत्कालगरच्छेदेन रूपप्रागमाचे रूपत्वावच्छिातियोगिताक वस्वीकारणवोपपवेरिति वाच्यम्, दत्तोचरत्वात्। इदन्दवधेयम् , उक्तयुक्तवा उत्पत्तिकालावच्छेदेन घटादौ रूप त्यावच्छिन्नाभावसिद्धारपि प्रळयकालाबच्छेदेन परमाणो तत्सत्त्वे मानाभाव , एव रूप प्रति रूपत्वावच्छिन्नाभावहेतुत्वमेव न कल्प्यते, स्पोत्पत्यनु रोधे । अवश्य कल्पनीयस्पर्शसामान्यामावस्य तद्धेतुतयैव रूपवति रूपा न्तरापत्ते दाक्यवारणत्वात् . वायौ स्पोत्पत्त्यनन्तर स्पोत्पत्तिवारणाय स्पर्श प्रति रूपाभावहेतुताया वक्तुमशक्यत्वात् स्पर्शामाबहेनुताया आरश्यकत्वान् । नन का प्रति स्पर्शाभायहेतुत्थे पत्र पाकापसत्त्ये बलक्षणम् ।] गदाधरीये चतुर्दशलक्षणी। [दी] तत्सामानाधिकरण्यं च स्वविशिष्टहत्वधिकरणावच्छेदेन बोध्यम् । सेन गोवजन्यद्रपलपळयावृत्तित्वादिना गवादेरभावम्य गायनधि परणधर्म्यवच्छेदेन तद्वति काले स्पर्शनाश तत्र स्पर्शान्तरोन्पत्ति काले रूपान्तरोत्पादप्रसङ्ग इति वाच्यम् एकजातीयस्यैव अमिसंयोगस्य रूपरसगन्धस्पर्शनागकतया स्पर्शनाश काले रूपनायस्यावश्यफन्वादिति । एवं ध्वसपागभावाविकरणे सामयिका त्यन्तामावानभ्युपगन्तृमते तादृशात्यन्ताभावो न सदधिकरण कल्प्यत, अनन्ताधिकरणेषु तारशाभावकल्पनामपेक्ष्य लापवाद कैकेषु तद्धर्मावच्छिन्न बरेदेषु तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफरच कल्पनेनयोरपोरिति ध्येयम् । तरसामानाधिकरण्यम् -- प्रतियोगिसागागाधिकरण्यम् । स्ववि शिष्टे ति । स्वम् पत्राभावे प्रतियोगितामानाधिकरप्यं ग्रास स एव । देवधिकरणावच्छेदेने ति । हेतुनावच्छेठकसम्बन्धेन यतुतावच्छेदका वच्छिन्नाधिकरण तसामान्यान्तभावणेत्यर्थ , तेन पयायभागम्य धूमा दयबायबच्छेदेन द्रव्य विशिष्ट सत्तादित्यादौ द्रव्य वायभारम्य गुणा- यवच्छेदन प्रतियोगितामानाधिकरण्यावरहेपि न क्षति . पर्वतादे कालोपा. विवान युपगमे धूगनत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाय भावाय कचिदपि प्रति योगिसामानाधिकरणबस्योपपादयितु मशक्यतया भूमव न् थरित्यादावति- च्यातचप्रसक्तेः दर्शितविवक्षाया' स्थलान्तरे प्रयोजनमाह तेन गोले । सदाति - गवादिमति । कालिकसम्पन्धन गोत्यादिना गदादो साध्ये प्रळयान्तर्भावण व्यभिचारिणि गोत्यादिहेतो लक्षणपट कानां गोत्वाचवच्छिन्नाभावानां गवादिमति एतत्काले गयायनाधिकरण देशावच्छेदेन महाकाले च प्रळयावच्छेदेन वर्तमानतया प्रतियोगि सामानाधिकरण्यमक्षतमेव । एव दैशिकविनाविशेषेण गादिव्यापक- [प्रयग। शासमुक्तावळी। दी] महाफाले या सावपि "यदा गोर सदा गो" "यदा कालत्वं तमा जन्यद्रव्य प्रत्याधिवे" त्यादौ नातिप्रसा , प्रळयान्यत्वादेरभावोपि तेन सम्बन्धेन मळयान्यस्वादिमति महाकाले शालिकराम्बन्धेन वर्तमागतया प्रतियोगितमानाधिकरण एर, प्रतियोगि मामानविकरण्यघटीभूनानाच वृत्तौ सम्बन्धविशेषानिवेशात् इत्यतिव्याप्ति स्यात् , निरुक्तविषक्षणे च विशिष्टयावद्धत्यधिकरणान्तर्गतमळ्यान्त- भवण तादृशाभावाना न प्रतियोगितामानाधिकरण्यम् , प्रळये तत्प्रति योगिनो ऽवृत्तरिति समुदाया . गवादिव्यापकम्य चरमध्यसादेस्भावस्प मोऽनावश्चरमध्यसादि तस्य गवादिमति खण्डमाले न प्रतियोगिसामा नाभिकरण्यम् तत्र तम्याहत्तेरित्यतो महाकालेने त्युक्तम् । महाकाले च कारिकसम्बन्धेन वृत्तेस्तथास्वमक्षतमेव । गोसाध्यकम्थले साध्यव्यापकतावच्छेदान यद्रव्यत्वप्रळयावृतिला अवच्छिन्नाभावमादायातिव्याप्तिवारण न सम्भवतीति स्फुटीकरणाय तर पावन्छिनसाध्यक थले प्यतिव्याप्तिमाह - यदा कालत्य मित्यादिना । अथ एताहरुविधशापेक्षया लाघवात् प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटका भावीयवृत्ती दैशिकापशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छिन्नत्वमेव नियश्यताप, तथा सति देशिकविशेपणताविशेषसम्बन्धेन प्रळयान्यत्वादेरभावम्य प्रति योगिसामानाधिकरण्यचिरहणाति याप्त्युलारस्य शश्यत्वात् । बलिमान, धृम रिसाद कालिगतिशेषणता विशेपसम्बन्धेन हेत्वधिकरणवृत्त: द्र यत्व दिना व्यत्वादेरमायाय वैशिमविशेषणतया द्रव्यवृत्तिल्वाभावा दव्यातिरिति वाच्या हेतुसामानाधिकरप्यारीषि अभागीयवृत्ती वैशिक विशेपणताविरोपसम्मन्धावच्छिन यस्य निवेशनीय पात् तावतापि लाघवा নাস্থ্য গণ অঙ্গ সম্বলিষশালাকিত্ব नचन - स्वलक्षणम् ।] गदाधराये-चतुर्दशलक्षणी। विवक्षणेपि उत्शलेवतिन्याप्तिम्तदरोड, प्रळयान्यत्वानापन्य प मात्रवृत्तेरभावमाप्राधिकरणकतया प्रमात्मकाधिकरणस्वरूपत्वात् तस्य च प्रळयान्यवरूपप्रतियोग्यधिकरणपरमाण्याद देशिकविशेगणतया वृत्ते रिति वाच्यम् , एवमयि प्रळयान्यकालत्वप्रकारकममाविशेष्यत्यादेरभावस्स प्रळयानिरिक्तगगनादावपि वर्तमानम्य प्रळयानात्मक तथा प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यम्य दुरुपपादतमा भतिव्याप्तधनवकाशात । मैवम् , दैशिकविशेषणतया प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशेपि देशिकविशेषणतासम्बन्धेन प्रळयावृत्तिसाध्यके कालत्वादिहेतावतिव्याप्ति दुबारव, तत्र प्रळयमात्रम्य व्यभिचारनिरूपकाधिकरणतया साध्यता बच्छेदकसम्बन्धेन साध्य प्रति व्यापनातावच्छेदिका यदभावीयप्रतियोगिता, व्यापकतापटकसम्बन्धावच्छिन्नप्रनिय गताकस्य तस्य प्रळयमात्रवृत्तितया प्रख्यात्मकत्वानिरुक्तरीत्यैव प्रतियोगिसमानाधिकरणवान् इतरसम्बन्धा वच्छिन्नाभावस्य प्रळयानात्मकत्येोप प्रळयान्यवृतितया सुतरागेव प्रति योगिसमानाधिकरणत्वादिति निरुक्तविवक्षणमावश्यकम् , एतदभिप्रेत्येव प्रळयावृत्ति सा यकानुधावन ग्रन्भकृत इति । वस्तुतस्तु, प्रळयादिगात्रवृत्तेरमायग्य प्रळयाचनात्मकत्वेपि दर्शित स्थलेपतविवक्षामन्तरेणानिध्याप्तिवारणामशक्यम् , प्रळयान्यत्वादेरमावस्यापि स्वप्रतियोगिनिएव्यापकताघटकस्वरूपसम्बन्धेन प्रळयात्मकनानाध्यसान्त- गंतय किश्चिद वन वित्मविशिष्टावागावरूपप्रतियोगिनोऽभिारणे ध्वंसान्तरे स्वस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् . यत्किञ्चिदवसायवाभावस्य य. किंचिद् गमानवृनेस्तद्ध्वंसवृत्तित्वविशिष्ट पाभावाधिकरणे ध्वंसात्तरे अमतेम कालिकसम्बन्धारच्छिन्न प्रतियोगिताकम्बामावम्य स्वानधिकरण ध्वसापच्छेदेन स्वाधिकरणेपि सलेन तत्रन तत्मतियोगिसमानाधि- फरणलात् प्रळयान्यविषयकलोपलक्षितप्रमाया विषयतासम्बन्भेन फेवला.
शाखमुक्तापटी। [प्रधान [दी] हेनुमति पळपे तरसामानाभिकरण्याभावात् । "स्वविमिटे" नि থা " कस्सियोगाभाववान् मेयत्वा " दित्यादौ सयोगा- द्यात्मसाध्यामाबम्य सकलहवाधिकरणावृत्तिवेषि नाव्याप्ति । म्ववितया तादृशासम्रन्धावच्छिनताहमप्रमाभावाप्रसिद्धे, मळयान्यविषय- फत्वविशिराप्रमाभावस्य प्रळये प्रतिद्धावपि प्रळये तदन्यविषयकनित्य ममारुपमतियोगिसमानाधिकरणत्वात् पश्याविषयरुपमाभावस्य च जन्य प्रमामात्रप्रतियागिकतया कालिकान्याप्यवृत्तिवेन प्रतियोगिमत्यपि तच्छ न्यकालावच्छेदेन वृत्तेन्तादृशामाप्रमादायस्तिव्याप्ति वारणासम्भवात् , उक्त विचक्षणे तु प्रये अळयाविषयकामाभावस्म विपयतया प्रतियोगि समानाधिकरणत्वविरहादतिव्याप्तिवारणसम्म , एवमुक्तारीन्या पटलाभार चान् मेयत्वादित्यादादपि व्यावृत्तिवाध्या । हेतुमति मन्य इति । हेतुगसामान्यान्तर्गतमयान्तमायणेत्यर्थ । सत्सामानाधिकरण्याभावात् - गवादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्या भारात् । भत्र गवादेरभावस्ये त्यनुपज्यते । हेनुमति स्ववैशिष्ट्यनिवेशन फलमाह - स्वविशिष्टती ति । साम्प्रदायिकम्रव्ये सयोगत्तागन्याभारा नभ्युपगमात् सद्धेतुत्वार्थ कपिसयोगाभावपर्यन्वानुयायनन् । सफलहेत्वधि करगात्तित्वपीति । नित्यगुणादी केनापि सम्बन्धन पिसयोगा सावादिति भाव , एतेन हेत्वधिकरणसामान्यान्तभावेण प्रतियोगिसामा नाधिकरण्य नराम्तीति सूचितम् । नाव्यालि रिति । नित्यगुणादे स्वरिशिष्टत्वाभावात्तदन्तर्भावेण अतथालेपि स्वविशिष्टहेत्वधिकरणात भावेण सथात्वम्याक्षतत्वात् । अत्र व्यापकतायटकामाचे उक्तयुक्तधा प्रतियोगियधिकरण्यस्य निवेशनीयतया साध्यवयत्किंचियक्तयसम्बद्ध स्दविशिष्ट मामान्यकभिन्नत्यरूपयापरूतावच्छेदकत्वम्ब निवेशनीयतया वा .
स्वलक्षणम् ।] गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणी। कपिसंयोगाभावादिनिष्ठप्रतियोगिताया अपि সারাঙ্গনা निर्वाह इत्यभिप्रेता कपिसयोगायात्मकाभावगादायाव्याप्तिराशङ्किता, अ- न्यथापुनः सत्तावान् जातेरित्यादौ काले कालिकसम्बन्धेन हेतुसमानाधि करणानां सत्तास्वाद्यांच्छन्नाभावानां हेवधिकरणसामान्यान्तर्गतगगना- द्यन्त वेग प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहात् प्रसक्ताव्याप्तेरिणाय स्व- विशिष्टे ति विशेषणमावश्यकमिति. भादिपदमागमपि तादृशस्थलीये त्यपि लोभ्यम् । मन तु साध्यतावच्छेदकानच्छिन्नन्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका यावन्तो ऽभावा यद्धेतुतावच्छेदकविशिष्टाधिकरणसामान्यान्तर्भावेण यत्र कुत्रचित तउत्पतियोगिसामानाधिकरपयका. साध्यतावच्छेदकावच्छिाव्याप- कतावच्छेदकप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावा यद्रूपविशिष्टाधिकरणत्वव्याप. कतावच्छेदकप्रतियोगिताका. तद्रूपवत्त्वमित्यादिकं ताशाभाव हेतुसामा नाभिकरण्यविशेषणाघटित हेल्यधिकरणे स्वविशिरत्यविशेषणाघटितं च व्यविकरणधर्मावच्छिन्नाभायपटिन लघुलक्षण सम्भवतीति बोध्यम् ॥ इति प्रथमस्वलक्षणम् । अभ दितियम्बलक्षणम् । मनु धूमवान् वहेरित्यादौ भतिव्याप्तिः, घूमामावादेरपि अयो गोळकाठी गोस्वाभावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् । गोत्वाचमावस्य तत्प्रतियोगित्वं च धूमाभावे जलवृतित्वविशिष्टगोत्वाभावो नास्तीति प्रतीति नियामकामायस्याभावाधिकरणकाभावप्रतियोगिकामावतया भधिकरणीभूत धूमागावत्यरूपत्वात् जलचित्यविशिष्टगोत्वाभावस्स शुद्धविशेष्यातिरिक्त- स्वादित्याशक्य जलवृत्तित्वविशिष्टगोत्याभावाभावस्य धूमाभायानिरिकन शानुक्तायी। द्वितीय [दी] जलादिवृत्तित्व विशिष्टगोत्याद्यमावस्याभायो जरत्वाधभाव एन, न तु धूमावभाव , जलादायपि तदभावप्रत्ययप्रसन्नात् । बलप्ताभावम्वरूपता प्रदर्शयन् सत्म्वरूपता मनिक्षिपति- जले त्यादिना : नच घूमाभावस्य प्रतियोगिनिष्ठच्यापकनाघटायावत्सम्बन्धानर्गतमयोग सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहान कथातिव्याप्तिशति वाच्यम्, जलवृतित्वविशिष्टगोत्याभावद्रव्यान्यतराभावस्याप्युक्त युक्त्या घमाभावम्बरू पनासम्भवान् सयोगसम्बन्धेन द्रव्यात्मकप्रतियोगिनैव सामानाधिकरण्य सत्त्वात् । गचैव जलवृत्तिद्रव्यमेव तत्प्रतियोगि, तात्यैव प्रतियोगि तावच्छेदक जर वृधि चवैशिष्टयाक्रान्तत्वात् तस्य च धूमाभावविशिष्टसकल वहिमति वृत्तौ मानाभावान्नातिव्यातिप्रसक्ति , यदि च जरवृत्तित्ववैशिष्टय मन्यतरत्वपटकीभूतभेदप्रतियोगिनि गोत्वाभावत्वावच्छिन्न एव विशेषणम् , म तु अन्यतरत्यावच्छिन्ने विशेषणतया प्रतियोगितावच्छेदकमिति जलावृति द्रव्यायापि तत्प्रतियोगित्वमित्युच्यते , तदा तादृशाभावस्य विशिष्टामावा नात्मकतया अन्यतरत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टगोलाभावाधिकरण धूमाभावाघधिकरणक्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् , जर वृद्रिव्य धूमाभाव विशिष्ट यादृशत्वधिकरणे नियमतो वर्तते, ताटशव्यभिचारिहेतुकम्थल एवं धूमाभावात्मकनिरुक्त विशिष्टाभावप्रतियोगिद्रव्यसामानाधिकरण्यगादायाऽति व्याप्तिमाशक्य जलादिवृत्तित्वे त्यादि मन्थस्यावतारणीयत्वात् । नचैव तादृशान्यतराभावभ्यैव धूमाभावस्वरूपताप्रतिक्षेप उचितइति विशिष्टगोवा घभावस्याभाव इति ग्रन्थासङ्गतिर्या रैवेति वाच्यम् , ताशम-भस्यापि गोवाभावपतियोगिकाभावलेन रूपेण जलवृत्तित्वविशिष्टतादृशान्यतर- त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकागावपरसात् । नचैवमप्ययोगोळकोदाभावस्या योगोळकत्वादिरूपभावात्मकस्य स्वनिष्ठजलवृतित्वविशिष्टगोत्वाभावागाय स्वस मनाविरहान् तम्य प्रतियोगिसामानाधिकरणय न घटत इत्यति या .
, स्वलक्षणम् !] गदापरीये-चतुर्दशलक्षणी। प्त्यप्रसक्तिः, साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन व्यापकताया लक्षणघटकत्वं प्रागेक दूपितम् , अतो नायोगोळकभेदाभावस्य लक्षणपटकत्यसम्भव इति वाच्यम्, अयोगोळकभेदाभावादेरपि पूर्वक्षणवृत्चित्वविशिष्टस्वाभायरूपप्रतियोगिसामा नाधिकरण्यसम्भवात् । नचैवं धूमाभावस्य गोत्वाभावाद्यप्रतियोगिकत्येपि पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्वादतिव्याप्ति - तादयस्थ्य मिति वाच्यम् , तादृशप्रतियोगिनः म्वप्रतियोगिनिष्ठव्यापकता- घटक यावत्सम्बन्धान्तर्गतसंयोगादिना सामानाधिकरण्यविरहात् घटत्वा भाववान् मेयत्वादित्यादावपि घटत्वाभावादिप्रकारकप्रमाभावस्य यावया पकताघटकसम्बन्धान्तर्गतविशेप्यतासम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य विरहेणातिव्याप्त्यनवकाशात् । नचैवं जलवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावगव्या. न्यतराभावस्य धूमामावस्वरूपतया सयोगेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य सम्भवेपि घूमादिप्रकारकप्रमाभावस्य यावद्वयापकताघटकसम्यन्धान्तर्गत विशेप्यतासम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यामावात रित्यादावतिव्याप्त्यप्रसक्त्या तादृशाभावस्य धूमाभानस्वरूपताप्रतिक्षेपो न युक्त इति वाच्यम् , ताशामावस्य तत्स्वरूपत्वे तुल्ययुक्त्या धूमादि प्रकारकप्रमाभावनिष्ठस्य जलादिवृतित्वविशिष्टगोल्याभावद्रव्यत्वप्रकारकप्रमा न्यतराभावस्य तत्स्वरूपतया द्रव्यत्वप्रकारकप्रमाया अपि तत्पतियोगि त्वेन तयैव समं विशेप्यतासम्बन्धेन ताशागावस्य सामानायिकरण्य सत्वादतिव्याप्तिप्रसक्तेरिति । नन्वेवमपि धूमवान् बहेरित्यादापतिव्याप्ति १ारैव, उक्ताभावस्य जलवायभावस्वरूपत्वे तु तुल्ययुक्त्या धूमवद् वृत्तित्वविशिष्टनाशाभावस्य धृमाभावस्वरूपस्वेन द्रव्यसामान्यस्य तत्मति योगित्यानपायात् ; एवं धूमाद्यभावस्य धूमत्यादिना प्रमेयसामान्याभाव समनियतलेन तत्तदमिन्नत्योपगमात् प्रमेयमानस्यैव तत्प्रतियोगित्वात् । यदि च धूमत्यादिना प्रमेयं नाम्तीत्यादिपतीतौ धूममात्रस्यैव प्रतियो:- धूमवान् बहे + नाममुलावर्ग। [द्वितीय मित्वमा न प्रमेयातरम्य, अभया प्रतियोगितामानाधिकरप्यारे न्यायतिसमानाधिकरणपमानपच्छिमनियोगिता निषेनीया, प्रवन्ध वादप्रतियोगिता समानाधिकरणामायो प्राय , या प्रोपनिष्टप्रति योगिता च तमाविषमयावतिय तारगमर्मानाजिरा न भूमादि ম্যাগৰিষদৰযঃধনষ নগন্যালাকিবশ্বের নামানুস घातर्गावनेनि मयते तदापि घूमामायम्य पहिमामयत्यापच्छिमा भावनमनियततया तदपरिचन्नन्वेन पानेरपि तबमावप्रतियोगितया भयो गोटकान्य याभावम्य अयोगोटका मतित्वविशिष्टामाशाभावामावसमानिए उत्तया तदभिस पेनामाशामापम्पापि तस्यत्तिपोषितपा धूमवत्त्वपकारक प्रमाभाषम्य अमरिशेप्यावविशिष्ट व्यत्वादिप्रकारकपमामात्ममनियत सया ट्रम्प यादिप्रयाग्यममाया अपि नापतियोगित्वेन धूमभेवम्य धुमत्य मदुमयत्वावच्छि भावसमनियतत्वेन समागम्यैव तत्प तयोगिता हेतु समानाधिकरणतादृशाभावाना स्वपिविषयवद्धत्वधिकरणातीवर दर्शित प्रतियोगिमि सामानाधिकरण्यमक्षतमवेत्यतिव्याप्ति । अथ सान्यतापच्छेदवायच्छिन्नन्यापरतावच्छेदिका या या मति योगिता तत्तनिरूपमाभागना स्वविशिष्टयावदेवधिकरणातर्भावेन तत्त स्पतियागिताश्रयसामानाधिकरण्य विवक्षणीयमिति नाविध्यातिरिति चेत् । नहिं ताहशी या या प्रतियोगिता तदाश्रयसामानाधिफरण्य पर पचि घावद्यदधिकरणातर्मान तत्त्वमित्येतावतैव सामञ्जस्ये अभावे यावत्वम्य तत्तत्मतियोगितानिरूपकत्वम्म हेतुसामानाधिकरण्यस्य विशेषणस्य हेत्वधि करणे च स्वविशिष्टत्वविशेषणस्य वयर्यप्रसन्न , एव सर्वत्र हेतुसमानाधि करणमुभव यावच्छिन्नप्रतियोगितारु सध्याभावमादाय रक्षणसमयसम्म वात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्याऽमामाणिकरवेपि क्षतिविरहेण एता स्शमविलमणशर काया मतियोग्पदान त्यादिना तारशाभावखुण्डा वलक्षणम् । ] गदाधराये-चतुर्दशलक्षणी। १३ दी] यत्समानाधिकरणानां साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नयापकता घच्छेदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकानां यावता मभावानां प्रति योगितापच्छेदकामच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तत्वं वा तत्. स्याऽसत्यापत्तिः, अतो लक्षणान्तरमा यत्समानाधिकरणाना मिति । अत्रापि यत्तत्पदयोः पूर्ववत् यत्तद्धर्मावच्छिन्नपरता पोध्या, वह्निमान् धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकधर्मा वच्छितप्रतियोगिताकापाया वनित्यादिना घटायभावा एव, नेपाञ्च स्वविशिष्टयावविधिकरणान्तर्भावेन वह्नित्वादिरूपप्रतियोगितावच्छेदका चच्छिन्नसमानाधिकरणतया लक्षणसमन्वयः । अत्रापि प्रतियोगिसामा नाधिकरण्यनिवेशे उक्तक्रमेण धूमवान् वनेरित्यादावतिव्याप्तिः, अतः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यनिवेश, उयाच धूमाघमा पानां वह्निभूमोभयत्वावच्छिनप्रतियोगितामय यन्यादिसामानाधिकरण्य सत्त्वेपि प्रतियोगितावच्छेदकीभूत तादृशोभयत्वावच्छिन्न सामानाधिकरण्या भावान्नातिव्याप्तिः । एवं ताशाभावाधिकरणकघूमववृत्तित्वविशिष्टगोस्वा भावन्यान्यतराभावस्य धूमाभावस्वरूपत्वेपि तादृशाभावप्रतियोगितावच्छे दक रामपतित्वविशिष्टत्यावच्छिन्नेन समं ताशाभावस्य स्वविशिष्ट- हेल्चधिकरणान्तर्भावेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहाजातिव्याप्तिः. इन्य खेन धूमो नास्तीत्यादिप्रतीतौ च द्रव्यत्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकत्वं न भामते, अपि तु धूमत्वादेरेध, द्रव्यत्वादेस्तु तृतीयोलिखितवैशिष्टयमानं धूमादी भासत इत्युपेयते, अतः तादृशमतीतिविषयाभावस्य धृमाना चादिममनियततया तत्प्रतियोगितावच्छेदक द्रव्यत्वादिकमपि धूमाभाव प्रतियोगितावच्छेदकमिति प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य विचक्षणेप्यनिन्याप्तेः दुरिता इलाशकाया नावकाशः ।
शाखमुक्कापटी । (द्वितीय एतेन धूमकालावच्छिन्नधूमववृत्तित्वविशिष्टस्य यहित्वरूपेण यो- ऽभावम्तम्य घूमामावसमनियततया वदित्यमपि धूमाभावप्रतियोगितावच्छे. दकमित्यपाम्तम् वनिवेन तादशधूमपतित्वविशिष्टं नास्तीति प्रतीती तादृशमववृत्तित्ववेशियम्यच प्रतियोगितावच्छेदकत्यावगाहनोपग मात् ; अन्यथा धूमवदतित्वविशिष्टवादमति धूमशून्ये वनिवरूपप्रति. योगितावच्छेदकविशिष्टवहनिरूपप्रतियोगिसत्त्वेन ताशप्रतीत्यनुदयास- शान् . अस्तु वा तत्र तादृशदैशिष्टययहितस्यैव वनिवस्य तथात्वम् , तावतापि न क्षति , प्रतियोगितावच्छेदकपदस्य प्रतियोगितावच्छेदकता पर्याप्तयधिकरणार्थमन्यात् । अथैवमपि घटभिन्नलेन धूमपटान्यतरनास्तीत्यत्र घटधूमान्य- न प्रतियोगितावच्छेदकत्वभानम् , धूमशन्ये पटवति साहशप्रतीत्यनुपपत्ते ; नायि घटभिन्नन्यसहितस्य तस्या गैरवान् किन्तु घरभिनत्वमात्रम्यैव, एवंच तादृशाभावम्म धूमाभावसमनियत तया धूमाभावम्यापि घटभिन्नत्य प्रतियोगितावच्छेद्रकम् , एवं भेदत्वेन अयोगोळमभेदपटात्यन्ताभावान्यतराभावम्यायोगोळकभेदत्वावच्छिन्नाभाव . समनियततया भेदत्वमप्ययोगोळकोदाभावप्रतियोगितावच्छेदकम् , एव द्रव्यवभिन्नरवर द्रव्यवधूमत्वान्यतराभावस्य धूमभेदभमनियततया द्रव्य- त्वभिन्नत्वमपि धूमभेदप्रतियोगितावच्छेदकम् , तादृशधर्मावच्छिनानाञ्च अयोगोळक दायपि सत्वादनिव्याप्तिस्तदवस्थैवति चेत् । तहिं प्रतियोगिता वच्छेदके त्यनेन प्रतियोगिताया न्यूनत्तिभिन्न सत् यदवच्छेदक तदेव विवक्षणीयम् , न्यूनवृत्तित्वञ्च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगिता वच्छेदकत्ये सति स्वसमानाधिकरणत्वम् , सद्भिन्नत्वञ्च व्यधिकरणधर्म- साधारणम् ; घटधमान्यतरादिनिष्ठप्रतियोगिताया न्यूनवृत्त्येव घटभिन्न स्वादिफन्. गच घनित्येन प्रमेयं नास्तीत्यत्र प्रमेयसामान्यवृत्तित्वेन तरत्वमात्रम्य . , , , । स्वलक्षणम् । गदाधराये-चतुर्दशलक्षणी। चाहिनावच्छिन्न प्रतियोगिता या प्रतीयते, बहिर्नान्तीत्य गपि वहितितया सैव मतीयत इत्युपेयते, एकधर्मावन्छिन्वनि भिन्न प्रतियोगिताकल्पने गौर- चात , तथाच कालिकादिसम्बन्धन हेतुसमानाधिकरणवह्नित्वावच्छिन्न वन्यायभावप्रतियोगिताया न्यूनवृत्तिभिन्नावच्छेदकाप्रसिद्धया अव्यातिरिति याच्यम् , बलिलेन प्रमेय नाम्तीति प्रतीतो प्रयत्वविशेषितस्य व रेय प्रतियोगिता भासते नान्यस्येत्यभ्युपगमात् ताशाभावप्रतियोगि ताया प्रमेयसामान्यवृतित्वम्यैयामि अथवा प्रतियोगितावच्छेदकपद प्रतियोगिताया अनतिरिक्तवृत्ति सत् यदवच्छेदक तत्परम् , अनतिरिक्तवृत्तित्यश्च स्वव्यापकतत्कान्यत्व तत्सामानाधिकरण्योभयाभाववत्त्वम् , तथास्य च व्यधिकरणधर्मसाधारण मपि, घट युगान्यतगदिनिष्ठमतियोगितायाश्च अतिरिकवृत्त्येव पटभिन्न- सादिकम् , सादृशप्रतियोगिताया यावघटमिन्नादिसाधारण्याप्रसक्ते वद्धि खायपच्छिन्न प्रतियोगितामा प्रमेयसामान्यवृत्चित्वपि तदनतिरिक्तवृष्यच च्छेदक वनित्वादिस्मेव, स्त्र प्रापफतत्कान्यत्वम्याऽवृत्तौ प्रसिद्धत्वादिति नानुपपचिगन्धोपीति * [ प्रतियोगिताया स्वन्यूनवृत्तिभिनगया यदवच्छेदक तदवच्छिन्नसामानाधिकरणय विवक्षितम् , न्यूनवृतित्व च सामानाधिकरण्य घटितमिति व्यधिकरणधमपरिग्रह . तत्प्रतियोगितासमानाधिकरण सत् तत्म तियोगितानिरूपकाभावववृत्तिावच्छेदक यत् तदन्यप्रतियोगितावच्छेदक चा निवेश्यम् । एतलक्षणे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदक- प्रतियोगितासभावनिशे बनिमान् धूमादित्यादौ वनित्लादिना घटा भारसमनियतन घटत्यादिना व वाद्यभाषम्य हेरधिकरणावछंदन घट्-यादिरूपपतियोगिसामानाधिकरण्यसम्भवेपि चहनिफ्टीभयन्वावच्छिना भारम्यापि तथाविधतया तस्य प्रतियोगिता पच्छेदकापच्छिन्नसामान। धिकरण्याभावेन असम्भव इत्यतो व्यापरतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रति * धुण्डाले नय थ प्राचिन नान्यावश्यकच । + ४६ शाखमुक्तायनी । [द्वितीय योगिताकत्यनुक्तम् , अत एव व्यधिकरणमावच्छिनाभायानभ्युपगगे हेतुसमानाधिकरणस्य साध्यतावच्छेदकावचिनव्यापकतावच्छेदकरूपा यच्छिन्नाभावस्याऽपसिलमा सम्भव अयमारमा ज्ञानादित्यादी फेवरा न्वयिसाध्यकेचाव्याप्तिवा भवतीत्यभिप्रायकतया प्रतियोग्यत्तिचे त्यादि ग्रन्थसङ्गति . नन अयमात्मा ज्ञानादित्यादी पूर्वक्षणवृतित्वविशिष्टा- स्मत्वस्वादेरागत्पादिव्यापकतावच्छेदकतया तच्छिन्नाभावस्य उत्तर क्षणावच्छेदेन हेतुसमानाधिकरणतया " इद वाच्यम् ज्ञेयत्वा" दित्या दावपि एतत्क्षणान्यवृधित्वविशिष्टयाच्यत्वरवादे विपयतासम्बन्धेन जन्य ज्ञानस विधविषयकजन्यज्ञाननिष्ठतव्यक्तिरादे साध्यव्यापकताबच्छेदकतया सवच्छिन्नामावस्यैतत्क्षणावच्छेदेन प्रळयावच्छेदेन च हेतुसमानाधिकरण तया ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभागानभ्युपगमेपि न तादृशाभावाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् , प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकताया एवं निवेशनीयतया निरुक्तधर्मावच्छिन्नाभावानामपि साध्यवति सत्वेन तादृशधर्माणा व्याप कतावच्छेदकत्वासम्भवात् । नच साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताका भाव एव किं न निवेश्यते। प्रमेयसाध्य कस्थले सयोगसमवायादिरूप व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नपमेयत्वादिनिष्ठपतियोगतावच्छेदकताकाभावमा. दाय लक्षणसमन्वयसम्मवादिति वाच्यम् , तथा सति लगुरूपसमनिय तगुरुवर्गस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकलेन तद्रूपावच्छिन्नसाध्यके तथा विधाभापापसिद्धया अन्यायापत्ते । अत्र च ज्ञानवानात्ममहाकालान्यतरत्वादित्यादौ अतिव्याप्तिवार णाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ज्यापकत्व तेनैव सम्बन्धेन प्रतियोगि सामानाधिकरण्य विवक्षणीयम् । महाकालान्यत्मविशिष्टघटादिसा यकस्थले फालवादेव्यभिचारित्वेपि तत्र हेतुसमानाधिकरणस्य महाकालन्यत्व विशि- एघटायभावम्य प्रतियोगितावच्छेदनिशिएसामानाधिकरण्याभावेनानिया . " म्बलक्षणम् । गदाधरीये चतुर्दशलक्षणी। मिसम्भवात् । तादात्म्यसम्बन्धेन प्रमेयसाध्यकस्थले तादृशसम्बन्धेन साध्य प्रति तादृशसम्बन्धेन ब्यापकतापामयच्छेदकीमतो य प्रमेयत्वादिरूप केवलान्वयिधर्म तदवच्छिन्नम्य सयोगसमवायिविपयितादिसम्बन्धावच्छिन्ना भावमादायव लक्षणसमन्वयसम्भवात् अभावप्रतियोगिताया साध्यता वच्छेदकसम्बन्धारच्छिन्नत्वस्य प्रयोजनविरहेणानिवेशात् । तनिवेशेपि व्यधिकरणसमयायित्वावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकतार प्रमेयत्वादिपढ़ेद मादाय लक्षणसमन्वयसम्भवात् । समवायितया वाच्यत्वव दोषि द्रष्ट व्य" इति मिश्रोक्त्या तादृशभेदस्यापि सौन्दलसम्मतत्वादिति फेचित् तदसत्, घटत्वामाययान् मेयत्वादित्यादौ पूर्वोक्तदिशाऽतिव्याप्ते । स्यप्रति योगितावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतापटक्यावत्सम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेद कावच्छिन्नसामानाधिकरण्यनिवेशनमपि न सत् , तया सति " इयाच्य ज्ञेयत्वा" दित्यादी विषयतासमोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका भाषमादाय ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावानभ्युपगमेपि लक्षणसामञ्जस्यात् प्रतियोग्यवृत्तिश्वे त्यादिग्रन्यासनते । एतेन- विषयतासम्मन्येन व्याप कता, तेन सम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य विवक्षणीयम् . साध्य वत्त्वप्रकारकममात्याद्ययच्छिन्नाभावमादाय सर्वत्र लक्षणसामनमतिव्याप्ति निरासश्चेति निरस्तम्, ज्ञेयत्वत्वादिना वाच्यत्वादीनामभाव इत्येता दृशमन्थासङ्गतेश्च ज्ञेयत्वस्य ज्ञानविषयतात्मकस्य विषयतासम्बन्धेना व्यापकत्वात् । किन्तु स्वप्रतियोगितायच्छेदकसम्बन्धेन व्यापकत्वम् , तेनैव प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमावसामानाधिकरण्य विवक्षणी साध्याचभाषस्य विशेषणताविशेषेण किंचि विशिष्टस्वाभावनिष्ठमतियोगितापच्छेदकताशाभावत्वरूपप्रतियोगितावच्छेद कावच्छितसामानाधिकरण्येपि तदवच्छिन्नभावसामानाधिकरण्यामावात् नाति यम , व्यभिचारिणि शास्त्रमुत्तावी। द्वितीय- ध्याति किंचिद्विशिष्टम्य स्वम्य योऽमावः सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तद्विशिष्टस्य अभावश्च विशिष्टस्चसममियतोपि स्वस्मादतिरिक्त एव, अभावमात्र प्रतियोगितारामानन्धेव तदभावप्रतियोगिस्वरूपताया सिद्धा न्तसिद्धत्वात् अतो धूमाघमावस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन हृदादिवृत्ति वविशिएधूमायभागामारविशिष्टत्वावच्छिन्नभावसामानाधिकरण्य पिन क्षति । - ( वस्तुतस्तु प्रतियोगितापच्छेदकावच्छिन्ने भावत्वमनिवेश्य प्रते. योगितावच्छेदके अभावापृत्तित्त्वमेव निवेश्यम् , तादृशविशिष्टत्वचाभाव- साधारणमिति ।) यावदभावाना मित्यत्राप्यभावपद भारभिन्नपरम् , अत कालि कादिसम्बन्धेन हेतुसमानाधिकरणस्य वयादिव्यापकतापच्छेदकहढत्वा- द्यभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य ददत्वादे स्पप्रतियोगितावच्छेदका वच्छिन्नभावसामानाधिकरण्यासम्भवेपि न क्षति , नत हूदत्वामावामावस्य हूदत्वाभावमकारकप्रमाविषयत्वाभावसमनियततया स्वप्रतियोगितावच्छेदक तादृशप्रमाविषयत्वत्वावच्छिन्नभावसामानाधिकरण्यमस्त्येवेति वाच्यम् तस्य भावतया भिन्नत्वात् । एवञ्च सति फपिसयोगाभाववान् मेयला दित्यादौ कपिसयोगात्मकाभावस्य लक्षणाघटकल्वेपि विवक्षणीय "स्ववि- शिष्टे " त्यस्य सार्थकता पूर्वोक्तदिशाऽ वसया । मच भावभिन्नामावविवक्षणेपि अयमात्मा ज्ञानादित्यादा दैशिमविशेषण तथा हेतुसमानाधिकरणस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकी मूतकालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाकाशाभावाभावत्वाचवच्छिन्नप्रात - योगिताकस्य आकाशाभावादे स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नभावसामा नाधिकरण्यामम्भवाल्लक्षणसमन्वयासम्भव इति वाच्यम् , आकाशाभावीय .
स्वलक्षणम् ।] गदाधराये चतुर्दशरक्षणी । तादृशामावत्यम्य दैशिकविशेषणतया साध्यववृत्ते रामाशाभावस्य प्रतियो गितापच्छेदकतया साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वविरहेण तदवच्छिन्नाभावस्य लक्षणाघटकत्वात् ; अस्तु वा व्यापकतावच्छेदकरूपाश एवं भाववृत्तित्व विशेषणन् , इदं वाच्य शेयत्वादित्यादौ च व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकवाच्यत्वाधभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकं न प्रतियोगिता वच्छेदकसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकम् , अतस्तादृशामावस्य न लक्षण घटकतेति नोक्त प्रतियोग्यतिथे त्यादिग्रन्या ऽसङ्गति रिति । नच प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन व्यापकताविवक्षणेपि इदं वाच्यं इयत्वादित्यादी विषयितादिसम्बन्धेन वाच्यत्वत्लादिमतो जनादेर्यः स्वरूपसम्बन्धेन भगावस्तस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतम्बरूपमम्बन्ध घटितवाच्यत्वनिष्ठव्यापकतावच्छेदकवाच्यलत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगिताकत . या हेतुसमानाधिकरणतया स्वरूपसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न बाच्यत्यादिसमानाधिकरणतया च तत्र व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युप गममपि तमादायैर लक्षलसामञ्जम्यमिति तादृशमन्भासहतितादवाथ्य- मिति वाच्यम् , धूमवान् वनेरित्यादी संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रति योगिताकधूमाग्रभारस्य कारिकसम्बन्धेन धूमत्वादिविशिष्टवन्यादिना संयोगेन - समवायसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य भयोमोळकावृत्तिजाति वाघपच्छिन्नाभावस्य कालिकादिसम्बन्धेन तादशजातित्त्वादिविशिष्टायो- गोळकीयरूपादिना समं समवायेन स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता कम्य धूमयत्वप्रकारकपमाविषयत्वाद्यभानस्य कालिकादिसम्बन्धेन तादृश विषयत्वत्वादिविशिष्टसंयोगादिध्वमेन भनुयोगिताविशेपसम्बन्धेन ताश विषयत्वत्वादिविशिष्टतादृशविषयत्वाधभावेन च समं स्वरूपसम्बन्धेन विष- यतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक धूमयत्त्वप्रकारकप्रमाअभावस्य विषयिता सम्बन्धेन कालिकसम्बन्धेन या ताशप्रमात्वादिविशिष्टं पदयोगोळकादि ७ भास्त्रमुत्तायळी । द्वितीय- नच वाच्यत्वागावस्तादृशो घट इति चेत्, तर्हि तादृशसाध्याभावसामानाधिकरण्या भावो व्याप्तिः, तथाचाप्रसिद्धिः। प्रति योग्यन्तिश्च धर्मो न प्रतियोगितावच्छेदकः न्यायपादिना वाच्यवादीनाममाय स्सुलभ एव, शेपं दर्शितदिशा ऽवमेयमित्यत आर- - मनियोग्यटतिश्च ति। विषयकजान तेन मग विषयतासम्बन्धेन सामानाधिकरण्य सत्यादतियार बरिणय प्रतियोगितावच्छेदकत्वबटकसम्बन्धेनैव प्रतियोगितापच्छेदक विशिष्टत्वस्य विवक्षणींपनपा वहिगान् युगादित्यादी विपयितासम्बन्धेन द्रव्यत्वत्वादिमत समवायादिनम्वन्धावच्छिवामावस्य स्वप्रतियोगिता वच्छेदसममवायादिसम्बन्धघटित द्रव्यत्वादिनिष्ठव्यापकताया स्वरूपसम्ब न्धेन अवच्छेदकीभूतो यो द्रव्यत्वतरादि तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य स्वप्रतियोगिताकच्छेदकत्वघटकर्चिषयितादिसम्बन्धेन प्रतियोगिताबच्छेदक विशिष्टज्ञानादिना सम हेत्वधिकरणे म्वप्रतियोगितावच्छेदसमवायादिना सामानाधिकरण्य न सम्भवतीनि व्यापातावच्छेदकतायामाप स्वप्रति योगितावच्छेदसतावटकसम्व-धामच्चितत्वम्यावश्य निवेशनीयत्वेन इद वाच्य ज्ञेयत्वादित्यादौ दर्शिताभावाना लक्षणाघटकन्यादिति दिक् । नन्वत लणे गगवायिन्वादिना बाच्चत्वाद्यभावीयसागवायित्वादि रूपप्रतियोगितावच्छेद्राम्य वाच्यतादिव्यापमानवच्छेदस्त्वात् पाच्य लादिसाध्यकस्थले न तादृशामावाना रक्षणषटकता, तथाच तत्र तादशा भाव एवं दुर्लभ इत्यत आह- जेयत्ववादिने ति । वाच्यत्वादीना मित्यादि पदात् पदादेर परिग्रह । दोर मेरि पविशिष्टयन स्वलक्षणम् । गदाधराये-चतुर्दशलक्षणी। खधिकरणान्तर्भावेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यविवक्षणं हेतुसामानारिकरण्यादिशरीरे सम्बन्धविशेषनिवेशेन तत्प्रयोजनञ्चेत्यर्थः ! अत्र च निरुक्ताभावेषु स्वविशिष्टहे वधिकरणसामान्यान्तर्भान प्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यनिवेशापक्षया प्रतियोगियत्तित्वमेव निवेशयितुमुचितम् , सद्धेतौ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकाना तादृशाभावाना केवलान्वयितया प्रतियोगिन्यपि वृत्तेर्लक्षणसमन्वयसम्भ बाद; बहिमान घूमादित्यादौ कालिकादिसम्बन्धेन हेतुसमानाधिकरणम्य रूपान्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाद्यभावम्य दैनिकविशेषणतया हेतुत्तामाना धिकरण्यनिवेशेन बन्यादिभेदम्य प्रतियोगितावच्छेदकतादाम्यसम्बन्ध घटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगितारुत्वविरहेण लक्षणाघटक तया प्रतियोग्यवृत्तिन्वेषि क्षतिविरहात. कपिमयोगाभाववान् मेयत्वा दित्यादौ कपितयोगादेरुक्तरीत्या व्यापकतावच्छेदारूपारच्छिन्नप्रतियो- गिताकत्वविरहेण दैशिकविशेषणतया हेतुसामानाधिकरण्याभावेनाऽभावे भावभिन्नत्वविरहेण च लक्षणाघटकतया प्रतियोग्यधृत्तित्येपि न क्षति. । धूमवान् बनरित्यादौ धूमाद्यभावस्य प्रतियोगिवृत्तित्वेपि अयोगोळका न्यत्स्वादिप्रकारकप्रमाविषयत्वाद्यभाषस्य भावप्रतियोगिकतया अयोगोळक- स्वायतिरिक्तस्य प्रतियोग्यवृत्तित्वान्नाविव्याप्तिरित्यवधेयम् ॥ इति द्वितीयम्बलक्षणम् । 4%b0- [चक्रवर्ति भास्त्रमुकाव। दी) केनितु व्याप्यत्त तुममानाधिकरणस्य अथ चक्रवतिरक्षणम् । चक्रवतिलक्षणमाह- केचित्त्वि ति । सदेतो साध्यवृत्तिघट- त्वादिना साध्याभाव एवं लक्षणपटक, तत्प्रतियोगितानवच्छेदक त्वस्य साध्य तापच्छेदके सत्यालक्षणसमन्वय ; व्यभिचारिणि साध्यता चच्छेदकावच्छिन्नसाध्यामावस्यापि लक्षणपटकत्वान्नातिन्याधि । कपिस योगी एतत्त्वादित्यादावव्याप्तेरिणाय व्याप्यवृत्ते रिति । न्याप्यवृत्तित्व च गिरवच्छिन्नवृत्तिकत्वम् , नत्वरच्छितवृचिकान्पत्यम् ; कपिसयोगी सत्त्वा दित्यादौ कपिसयोगामावादे दव्ये भवच्छिन्नवृत्तिक्तया तदन्यत्या भावात् घटत्लादिना साध्याभावस्यैन लक्षणपटकतया अतिव्याप्त्यापते, निरुक्तव्याप्यवृत्तित्वविशिष्टस्य च हेत्वधिकरणवृतित्व बोध्यम् , अन्यथा कपिसमागी एतत्त्वादित्यत्र कपिसयोगत्वावच्छिन्नकापिसयोगाभावात्य द्रव्ये हेतुसमानाधिकरणतया गुणादौ च निरवच्छिन्नमृत्तिकतया तमादायाव्याप्ते वारणासम्भवात् । इत्वधिकरणनिरूपितनिरवच्छिन्नाधेयतावत्त्व हेत्वपि करणनिष्ठनिरवच्छिन्नाधिकरणताकत्व वा दळदयपर्यवसितार्थ । केचित्तु- "व्याप्यवृत्त हेतुसमानाधिकरणसाध्यामावस्ये"ति समुदायस्य हेत्यधिकरणे व्याभ्यवृत्तिर्य साध्याभावस्तस्येत्यर्थ , हेत्वधिकरणे च्याप्य वृत्तित्व च हेत्वधिकरणीभूतयत्किंचिद्वयक्तिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येन भनवच्छेदक यदभापनिष्ठ तद्वयक्तित्व तत्त्वम् । नर विशिष्टसतावान् नातेरित्यादौ गुणादिनिष्ठसत्त्वादिरूपाभावप्रतियोगिता या विशिष्टसत्ताभावनिष्ठतव्यक्तित्वन्यावच्छेदकत्वात् विशिष्टसत्त्यापभा- बम्य व्याप्यवृत्तित्वानुपपचि , यदभावाभाउसावच्छिन्नानधिकरणल हेतु- लक्षणम् । गदाधरीय चतुर्दशलक्षणी ५३ मतः तत्त्यमिति विवक्षणे न्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्य असग्रह प्रसङ्गः, तदभावामसिद्धरिति घाच्यम् , यत्किञ्चिदेवधिकरणवृत्तिताव- च्छेदकानुयोगितानिरूपकतानवच्छेदकं यदभावत्वं तत्त्वस्य विवक्षितत्वात् . गुणे गुणान्यत्वविशिष्ठसत्ताभावो नास्तीत्यप्रत्ययेन विशिष्ट सत्ताभाषत्वा घवच्छिन्ननिरूपितानुयोगिताविशिष्टाया सत्ताया गुणादिवृत्तितानभ्युप गमेन विशिष्टरानाथमावस्य व्याप्मवृत्तिता निर्वाहादित्याहुः । ननु संयोगिभिन्नं प्रमेयत्वादित्यत्रातिव्याप्ति , संयोगिभेदाभावस्य तदेवप्रतियोगितावच्छेदकीभूतसंयोगात्मकस्य भव्याप्यवृतित्वेन लक्षण घटकत्वाभावात्, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादाय लक्षणगमनादिति चेन्न, संयोगभेदस्य व्याप्यवृत्तित्वेन तस्य द्रव्यत्वसयोगप्रकारकप्रमाविशेष्य खाद्यवच्छिन्नभेदसमनियततया तदमिनत्वेन तन्दपतियोगितावच्छेदक द्रव्यत्वादिकमपि संयोगिभेदाभावः तस्य हेत्वधिकरणे ल्याप्यवृत्तितया तरातियोगितावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वेनातिव्याप्त्यनवका. शात् ; एव द्रव्यान्यत्वविशिष्ट सत्ताभाववान् द्रव्यत्वादित्यादौ व्याप्यवृत्तेः सचादिरूपाभावम्य प्रतियोगितावच्छेदकं साध्यतावच्छेदकमित्यव्याप्ति रित्यपि नाशकीयम् , सचादिसत्वेपि द्रव्यादौ द्रव्यान्य त्वविशिष्ट सत्ताभावो नास्तीत्यादिप्रत्ययानुदयात् विशिष्ट निरपिताधिकरणताविशेष स्यैव विशिष्टाभावाभावत्वोपगमात् विशिष्टाभायस्य विशिष्टाधिकरणत्या भावसमनियततया सदभिन्नतया विशिष्ट सताधिकरणताया भपि विशि- धाभावप्रतियोगित्वान् । परे तु-संयोगत्वेन संयोगनिरूपिताया अधिकरणतायाः मिचि- दवच्छिन्नवेपि संयोगिभेदाभावत्वेन तनिरूपिताधिकरणता निरवच्छि य, द्रव्ये संयोगिभेदस्याप्रत्ययात् 'भवच्छेदकमनन्तर्भाव्यैव तदभात्र- , सामगुलावी। सावर्ति त्वाचदिडलय तामतीतः; एवं द्रव्यादौ सत्तावाद्यबच्चिनससायाधिकरणता- सत्येपि द्रव्यान्यत्य विशिष्टस तात्यादिनेव तदयच्छिसप्रतियोगितामा भावत्वेनापि न पृतिः, तत्र विशिएगाको नास्तीत्यप्रत्ययात्, तयार साध्यनिष्ठयाशप्रतियोगितामाभाववाधिननिरिताऽनयन्टिनाधिकरण ता हेत्यधिकरण तिस्तादशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव साध्यतावच्छेदके निवेश्यमिति न कमिहोप इस्पाहुः । अथान हेत्यधिकरणवृत्तित्वं यदि मेन केनचित्लम्बन्धेन , तदा कालिकादिसम्बन्धन धूमाधिकरणवृत्तिवहनित्वावच्छिन्नवन्यगावादिकमा. दायाच्यामि ; यदि च क्रान्तिकसम्बन्धेन झाले वन्यभायादेः वृत्तिर्वदध नधिकरणदेशावच्छिनैवेति नासौ हेत्वधिकरणे निरवच्छितत्तिक इति मन्यते', तदापि सजावान् जातेरिमादी हेतुमति ज्ञानादौ विपयिता सम्बन्धेन वर्तमान साध्याभावमादायाव्याप्तिबारच, देशिकविशेषणता सम्बन्धेन हेत्वधिकरणवृवित्वनिवेशने च घटत्वाभावादिशाध्यके व्यभि चारिण्यतिव्याप्ति , सत्र समानाधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकस भाव रूपराभ्यागावस्य तेन सम्बन्धेनावृते , त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्यैव लक्षगपटकत्वान; एवं पालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताके आकाशा भावाभावे साध्ये आगत्वादिहेतापव्याप्तिः, वैशिकविशेषणतया हेतु समानाधिकरपस्या कारभारम्य प्रतियोगितावच्छेदकतामाः साध्यताव- कालिकासम्बन्धेनाकाशाभावरूपप्रतियोगिसत्ताया एप कालिकसम्बन्पावच्छिनपतियोगिताकामाशाभावाभावो नास्तीति प्रत्ययानिया मकन्यादाकाशाभावस्यैव तादृशसाध्याभावरूपत्ते चाधकविरहादिति चेन्न, स्वीययादापतियोगिताश्रयवत्ताज्ञान प्रति याशासम्बन्धेन म्वप्रकारक ज्ञान विरोधि, तादशसम्बन्धेन हत्यधिकरणवृत्तिोऽभाव तदीयतादृश प्रतियोगितालवच्छेदकत्वस्यैव निवेशनीयत्वात् । आमाशाभावम्य देशिक विशेषणनासम्बन्धश्च न दर्शिताकाशाभावाभाववत्ताज्ञानविरोधिज्ञानविषयः, डेदके सत्वात् , स्क्षणम् । गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणी। - । अपि तु कालिकसम्बन्ध एक, स च तेन सम्बन्धेन आत्मनि न वर्तते, मत आकाशाभावीय साभ्यनिष्ठप्रतियोगिताया "यादृशपतियोगिते" त्यनेन उपादानासम्भव , अपि तु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसा याभावीयपतियोगि ताया एव, ताशाभावजानन्य दैशिकविशेषणताससर्गकस्य ज्यधिकरण धर्मपरारण साध्यावगाहिन प्रम पनि विरोधित्वा । सामान्यत प्रति योगिनकारकज्ञाननिवेशे भाकाशप्रकाररज्ञान प्रति दैशिकविशेपणतासम्ब न्धेन भाकासाभावप्रकारक्जानम्य प्रतिबन्ध मतया उक्तदोषतादवस्थ्य मिति । यादृशप्रतियोगिताश्रये" त्युक्तम्, प्रतियोगिताश्रययत्ताज्ञान न तत्प्रतियोगितावच्छेदकधर्मायच्छिन्न प्रकारक ग्राह्यम् , तेन भाकाशत्मेन ताशसान्यवत्ताज्ञान प्रति देशिकविशेपणतासम्बन्धेन आकाशाभावप्रकारक ज्ञानस्य विरोधित्वेपि न क्षति एवन प्रतियोगिताश्रयावगाहित्य निवेशे प्रयोजनाभावात् यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावचिन्नप्रकारताशालि ज्ञान प्रति प्रतिबन्धकमित्येव वक्तव्यम् , साध्यवधाज्ञानविरोधित्व था एतलक्षणे निवेशनीयम्, नच आकाशत्वादिना साध्यवत्ताज्ञानविरोधि तागादाय दर्शितदोषतादवाथ्यात् साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमकारकज्ञान विरोधित्वपर्यन्तनिवेशे व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितामसाध्यामा वरचाजानम्यापि व्यधिकरणधर्मादिप्रकारकसाध्यवत्ताज्ञान प्रत्येव विरोधि लेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकज्ञाना वि रो धि त या ताशसाध्याभावाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् . घटत्वादिविशिवल्लिमा नित्यादिज्ञानस्यापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकताया "अधिकत्वि" त्यादिन्यायेन अक्षतत्वात् । नच तन्मात्रग्वच्छिन्न प्रकारकताक्त्वमवश्य निवेश्यम् , अन्यथा आकाशत्वनिरुत्तासाध्यतावच्छेदकोभयरूपेण सान्य ज्ञान मति दैशिकविशेषणतया आकाशागावयत्ताज्ञानस्य विरोधितया तदोपतादयस्थ्यमिति कथ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावसग्रह इति वाच्यम् , प्रतियोगितावच्छेदकमानानच्छिन्नप्रकारतानियेशेपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना मायामड्ग्रहात् , तदयच्छिन्नप्रकारतामाननिवेशे उक्तम्भले आकाशा शास्त्रमुकावळी । [चक्रवति दिी] साध्याभावस्य प्रतियोगितायामनवच्छेदक भावीय दैशिकविशेपणनावारणासम्भवात् . द्वितीयलक्षणे यादृशप्रतियोगि तावच्छेदकयादृशप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकातिरिकान- वच्छिन्नप्रकारताशालिज्ञान प्रति येन सम्पन्धन स्वप्रकारकशानं विरोधीति विवक्षणवत् एतल्लक्षणे साध्यतावच्छेदकपकृतप्रतियोगितावच्छेदकातिरिक्ता नवच्छिन्नप्रकारतानानविरोमितानिवेशेन प्रतीकारसम्भवात्, आकाशत्वादे. आकाशाभावाभावत्वादिरूपप्रतियोगितावच्छेदकातिरिक्ततया तदवच्छिन्न- प्रकारताकज्ञानविरोयितामादाय दोषामावात् । हेतुसमानाधिकरणस्य व्याप्य वृत्तेहित्यादिना घटायभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकमेव वह्नित्वादिस्स साध्यतावच्छेदकम् , अत. साध्याभावस्ये ति । यद्यपि रहित्नेन घटामावादे. घटत्वेन वयभावाभिन्नतया तादृशाभावोपि साध्याभाव एव, तथापि प्रतियोगितावच्छेदकमैदेन अभावभेदमत्तेनेद लक्षणम्, समनियत्ताभावानाभैक्याभिप्रायेणचाऽग्रिमलक्ष- णम् । अथवा हेतुसमानाधिकरणाभावीयसाध्यनिष्ठप्रतियोगितानवच्छे- दकन्ननिवेशान दोष , यहित्यादिना घटायभावस्य घटत्यादिना वह्नया प्रभावाभिन्नत्वेपि तदीयवटादिनिष्ठप्रतियोगिताया एव व्यधिकरणवदित्वा अवच्छिन्नत्वेन बान्यादिनिष्ठप्रतियोगितामा वदित्वादेरनवच्छेदकत्वात् । प्रतियोगिता साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन निवेशनीया, तेन सम्बन्धान्तरावच्छिन्न प्रतियोगिताफसाध्याभावमादाय नासम्भवः व्याध करणधर्मावच्छिन्नमतियोगिताया अपि समन्धावच्छिन्नत्वं व्यवम्यापित मेन । प्रतियोगितारच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदकतापटकसम्बन्धाव- ਕ तेन गुणवान् द्रव्यत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकरपम्य विषयितया गुणत्वादिमत समवायेनाभावस्य या ज्ञानादिनिष्ठप्रतियोगि ता तदवच्छेदकलेपि साध्यतावच्छेदकम्य न क्षतिः; सर्वत्र द्वित्वावच्छिन्न प्रतियोगितामान्यभावगादायवैतलक्षणसमन्वयमम्मयात् । माझम्, ५७ लक्षणम् । गदाधराये चतुर्दशलक्षणी। [दी] हेतुसमानाधिकरणस्य व्यायहचे प्रतियोगिन्यधिकरणस्य वा व्यनिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युपगमेपि क्षतिपिरहेण ब्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावखण्डन मूलकुना ऽकिश्चित्करम् , अतो लक्षणान्तरमाह - हेतुसमानाधिकरणस्पे ति । अत्र च व्यधिकरणधर्माधिनाभातम्या ऽपामाणिकखे व्यधिकरण रमापाच्छनाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यमादाया माहवारणायोपादम्य सामानारिफरण्येने त्यम्य वैयरयालक्षणासाम- नम्यमिति ताशाभावखण्डन सगच्छते । अगापि हेतुसमानाधि करणभ्य व्याप्यटते रित्याय पूर्वोक्त एव पर्यवमितार्थ व्यावृत्या- दिकापि पूर्वोक्ताव । कालिमसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाशा भाराभाववान् जात्मत्वादिला अव्याप्तिधारणाय पूर्वोक्तरीत्यनुमरणे गौरवात् व्याप्यवृतित्व परित्यज्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेनाभाव विशेष यति - प्रतियोगिव्यधिकणस्पति । पूनोत्तलक्षणे साध्याभावम्य विशिष्योपादानात् तस्म च हत्यधिररणे माध्याप्रतियोगिसामानाधि करण्यमावश्यकमेव एकव्यक्ति साध्य के, अन तत्र प्रतियागिन्याधिकरण सा याभावासिध्या अन्याप्तिरिति तासन् , प्रतियोगियधिकरणलञ्च न प्रतियोग्यधिकरणावृत्तिनम , सयोगा सस्यादित्यादौ सयोगाद्यभार स्यातयात्वात् तादृशाभावान्तरमादायातिव्याप्ते , फिन्तु प्रतियोग्यनधि करणवृत्तित्वम् , एवश्य प्रतियोग्यनधिकरणीभूतहे त्यधिकरणवृत्तरिति दळ द्वयपर्यवसितार्थ । प्रतियोग्यनधिकग्गर च साध्यतावच्छेदम्मम्बन्धन प्रतियोग्यधिकरणभिन्नत्वम् , अत समवायेन सानादिसाध्यकद्रव्यत्यादि हेतो नातिच्याप्ति इत्यच प्रतियोगिता ग सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्वेन विशेषगया, मिशेपणताबिशेपेणाभावशाध्यके सर्वत्यैवाभावस्य तेन सम्बन्न किनिद्विशिष्टत्वामानरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणतया प्रतियोगि प ८ शास्त्रमुक्ताचली। चक्रवति। दी] अभावस्य मतियोगितामा सामानाधिकरण्येना ऽनवच्छेदक चा यत्साव्यतावच्छेदक तच्छिन्नसामानाधिफरण्य माति , , च्यधिकरणामायाप्रसिद्धि ,भतो "मादृशप्रतियोगिताश्रयानधिकरणत्व हेतुमत म्तादृशप्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येनानबच्छेदक यत्साध्यतावच्छे ढक तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्य" मिति सिद्धान्तरक्षणे वक्ष्यमाणरीत्या निष्कर्षणीयम् । अध विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यत्रातिव्याप्त रणाय यादशप्रति योगितापच्छेदकविशिष्टानभिकरणत्व हेतुमत इत्यस्यैव वाच्यतया वडि मान् धूमादित्यादौ वह्नित्यादिना घटापभावीयप्रतियोगिताया लक्षण घटक वामम्भव , तदवच्छेदकपनित्यावच्छिन्नानाधिकरणत्वम्य हेतुमात्य सत्वात् तथाच सामानाधिकरण्यने त्यनर्थकम् । भत्र केचित् , याह शप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्याशप्रतियोगिताश्रयोभयानधिकरणत्व हेतु मत इत्येव तत्सार्थक्या विवक्षणीयम् , दशिताभावीयप्रतियोगिता बरेदकरहनित्वादिविशिष्टय हेतुमति सत्त्वेपि नाशप्रतियोगिता श्रय यादरमवान् उमयानधिकरणल हेतुमतोऽभातमेवेति ताशपतियोणि तापच्छेदक यमादाय दोषवारकतया सामानाधिकरण्यने त्यम्य सार्थकना, न च वह्नित्वेन पटायमाश्पतियेगरिता यावदहिभिन्नवृतिरकैव स्वीक्रियते, न तु पटादिपप्रतियोगिभेदेन, भिमा अगायम्प प्रतियोगितावच्छेदकम्य क्यान , तपाच घटादिनिष्ठप्रतियोगितात्रयसाधनादरेव साधनवनि मत्वात् ताटमपतियोगितामयानपिकरणारर न नोति न सामानासिर प्येने यम्य मार्थक्तासम्मा , प्रतियोगिभेदेन प्रतियागिनाभेदे तु महानीयवाचादिनिष्ठाया बदल्या देशामान्याभावीयप्रतियोगितामा पर्व- तापरहय घनिनया तामप्रतियोगितामपानधिग्ण दम्य हेतुमति लक्षणम् । गदाधराये-चतुर्दशलक्षणी। पर्वतादौ रास्यात् बहिलादेः तदपच्छेदकत्वमादायाज्याप्तिरिति वाच्यम् । मतः प्रतियोगिभेदेन न प्रतियोगिताभेद., अपित्यवच्छेदकभेदेनैव; पर मपि वनिभिभवान् पटादित्यादौ बलिभिन्मत्वेन वन्यभानीयप्रति योगिताया वन्निभिने भसम्भाविततया तदाश्रमानधिकरणत्वम्य बनि शून्य हेतुमत्यक्षततया तारशप्रतियोगितावच्छेदकत्वमादायाव्याप्तवारक तया सामानाधिकरण्येने त्यस्य सार्थक्यम् ; महाकालो घटयान् काल परिमाणादित्यादी महाकालान्यत्वविशिष्टघटायभावीयप्रतियोगितैष तादृशी, महाकालस्य तदवच्छेदकमहाकालान्यत्वविशिष्टघटत्वाचवच्छिन्नाधिकरणताश न्मत्वात् मम ना वक्ष्यमाणरीत्या साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये यादशप्रति योगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिकरवयादशपतियोगिताश्रय प्रतियोगिकत्वल धिकरणीभूतमस्किचिद्यक्तयनुमोगिकत्वैतत्तित्वाचच्छिन्नाभाव स्तदनवच्छेदक स्वमेव वाच्यम् , एवञ्च तत्रावृत्तिगगनायभावप्रतियोगितर ताशी, एवम्म वह्नित्वादिना घटायभावप्रतियोगिता तादृशी, बनित्यविशिष्ट प्रतियोगिकरवतदानयवह्निभिन्नप्रतियोगिफत्वयोरेफस्मिन् सम्बन्धे अस वेन तादृशप्रतियोगिताया अपि तथात्वासद्वारकतयापि सामानाधि करण्येने त्यस्य सफलत्वमवसेयमित्याहुः । परे तु- अत्यन्ताभावस्येव भन्योन्यामावस्यापि प्रतियोग्यति धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकरयोपगमात् पर्वतादौ वदित्वविशिष्टाद्यवच्छिन्न जलादिमद्भदापि प्रामाणिकः, एवञ्च स्वावच्छेदकविशिष्टावच्छिन्नस्वाश्रय वनिष्ठप्रतियोगिताकभेदववधिकरणकं यत्प्रतियोगित्वं तदनवच्छेदकत्व साध्यतावच्छेदकस्य निवेशनीयम् , एवञ्च बनित्यादिना जलायभावीय प्रतियोगितापि तादृशं स्वम् , कथितभेदस्य तदवच्छेदकवह्नित्वादि विशिष्टानच्छिमतदाश्रम जलादिमन्निष्टपतियोगिताकत्वात् । अत स्तदवच्छे. दकतामादाय दोषवारणाय सामानाधिकरण्येने ति । " संयोगी द्रव्य- ।
६० शास्त्रमुक्तापळी! चावर्ति खात् वह्निमान् धूमात्" इत्यादौ सयोगत्ववनित्वाचवच्छिन्न सयोगवहन्य अभावप्रतियोगिताया गुणत्ववदत्वाद्यवच्छिन्नसयोगिपर्वतभेदो सयोगवहन्याअवच्छिन्नघटादिभेदीचादाय तथात्ववारणायावच्छिन्ना-तनि मान्तयोरपादानम् , अथ वा यादृशप्रतियोगिताबच्छदफावच्छिन्नयादश प्रतियोगिताश्रयवृत्तिप्रतियोगितावच्छेदकताकमेदवत हेतुमत तदनव च्छेदकत्व विपक्षणीयम् , वनित्वावच्छिनघटाभावप्रतियोगिताप्येतादशी, ताशप्रतिमागितापच्छेदकवादि नायवच्छिनतादृशप्रतियोगितासमानाधिकर- गपतियोगितावच्छेदक्ताकस्य बहित्वन घटवाति प्रतीतिविषयभेदम्य हेतुमति सत्त्वान् व्यधिकरणधर्मस्यात्यन्ताभानप्रतियोगितावच्छेदकत्वदद न्योन्यागारपतियोगित वच्छेदकतायामप्यवच्छेदकत्वात् , अत एव " सम वायितया वाच्य ववद्वेदपि द्रष्टव्य " दात मित्रैरभिहितम् , तादृशप्रतियोगितावारणाय सामानाविपरण्येने ति । हेतुमतो चहि न घटव वेदवच घटत्वेन पति मन्दवत्त्व चादाय परित्वायवच्छिन वनिनिष्ठपतियोगिताया ताशलवारणाय प्रकृतपतियोगितासमानाधि সংৰকাৰশিৰার্মসংস্থানান্তনা নিখান, गहाकालो पटवान् कालपरिमाणादित्यादौ महाकालान्यत्वविशिष्टपटा पभावीयप्रतियागितामादायय लक्षणसगन्वय , न तु गगनत्वपटत्वादिना घटायभाबीयप्रतियोगिताम् , गगावपटवायच च्छिन्नघरवृत्तिपतियोगिता वच्छेदकतासभेदम्य हेत्वधिकरणगहाकाले सम्भवेपि सामानाधिकरण्येन तदवच्छेदकम्माप्रसिदे , अब मा तागप्रतियोगितासामान्ये यदर्मसागा नाधिकरण्यविशिष्टयद्धमावच्छेयत्वाभाव ,तद्धर्मविशिसामानापिरण्य मा प्तिस्त्येिव विवक्षणीयम्, इत्भच व्यविकरणपर्मावच्छि प्रतियोगितामादायापि रक्षणसम व्यस्तत्र सम्भवतीत्यवधेयम् । वदित्वेन वहनिघूमोमय नाम्तीत्ये तारातातिविपयाभावम्द "वह नमान् भनि लेन बनिमोन पबारे"ति - लक्षणम् । गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणी प्रतीतिसिद्धभेदमादाय प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेपि तस्य प्रतियोगितावच्छेद फवं न वहिवमाने पर्याप्तम् . तथा सति बनित्वरूपप्रतियोगितावच्छे- दकविशिष्ट बहिरूपप्रतियोगिगत्यपि तादृशमायाप्रत्ययप्रसङ्गात् ; किन्तु वाहित्व तदुभयत्वयोरेव तत्पयाप्तिः, अतस्तादृशप्रतियोगितायां समानाधिकरण तया अवच्छेदकत्येपि वह्नित्वस्य न क्षति'; यदि च तादृशाभाव प्रतियोगितावच्छेदकं वनित्वादिकमेव, न तु प्रतियोगिविशेषणतापन- मुभयत्वम्, प्रतियोगिनिशेषणतानापने प्रतियोगितावच्छेदकत्वावगादिप्रतीत्या तद्विशेषणतापन्ने तदनवगाहनात् , भन्यथा वह्नित्वेन घटो नास्तीत्या यावपि घटस्यवह्नित्याद्युभयावच्छेदकत्वपर्याप्त्यवगाहनौचित्यात् सामा नाधिकरण्येने त्यस्य चयापत्ते , वनित्वेनोगयागारमतियोगिता च व्यासज्यत्तिः, मतो ग ताशाभावस्य केवलान्यायित्वानुपपत्तिरिति मन्यते!, तदा सामानाधिकरण्येने त्यस्य प्रतियोगितापर्याप्त्यधिकरण वृतित्वेनेत्यर्थ इत्याहुः । तदुभयमपि न युक्तम् , एवं सति घटत्वादिना साध्यामाव प्रतियोगिताया अपि निरुक्तानियोगियधिकरण्यनिरूपकत्वसम्भवेन प्रथम लक्षणे प्रतियोगिवैयधिकरण्यानभिधानस्य निजतया सन्दर्मविरोधापत्तेः वस्तुतो यादृशप्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकयरिक चिद्धर्मावच्छिन्नानधिकरणत्वं हेतुमतः तदनयच्छेदकत्वं साध्यतावच्छे दकस्य विवक्षणीयम् , कपिसंयोगत्वाचवच्छिन्नकापसंयोगादिनिष्ठमति- योगितासंसर्गावच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकं कपिसंयोगत्वादिकमेव, तदय रिछन्नानधिकरणत्वं च न हेतुमत इति न फपिसंयोगी एतद्देशत्वा दित्यादावव्याप्तिः, घटत्वावच्छिन्नमतियोगिताकल्लसम्बन्धेनेच प्रमेयत्या दिना प्रतियोगिनो घटलेन प्रमेयं नास्तीत्यादिज्ञाने भानात् प्रमेयत्या पदचिनजामधिकरणत्यस्य हेतुमत्यसम्भवात् घटत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगि- - शाखमुक्तावळी । चिकति- ताया यादृरप्रतियोगितेत्यनेनोपाठानासम्भवात् तथाविषप्रतियोगिताया सप्रसिद्ध , सतो यत्किचिदि युक्तम् । दण्डिमान् दण्डिसयोगादित्यादौ तसइण्डावच्छिन्नानधिकरणत्वमादाय दण्डिसामान्यामावस्य प्रतियोगि वैयधिकरण्येपि न क्षति , तत्तद्दपदावच्छिन्नारमन्ताभावप्रतियोगितावच्छे दकत्वमादाय दोपवारणाय तत्र परम्परासम्बन्धेन दण्डत्यादे साध्यता बच्छेदकत्वस्वीकारस्यावश्यकत्यात , तत्सयोगत्वतद्वनित्वादिविशिष्टप्रति योगिविषयकामावभाने सयोगत्ववदित्वादिसासामान्यधर्मावच्छिन्नप्रति योगिताया ससर्गतमा भाने मानाभावात् तत्सयोगत्वतद्वनिरवायव चिपन्ना धिकरणत्वेषि हेतुमतो न अति , सयोगत्ववनित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताया पटलावच्छिन्नत्वेन पटो नास्तीत्यभावबुद्धौ संसर्गतया गानोपगमे अगानिलपितलेन प्रकारता निवेशनीमा, विशिष्टसत्तावान् नातेरित्यादौ विशिष्टसत्तालावच्छिन्न प्रतियोगितासम्बन्धादविनाकारता बच्छेदकानशिष्टसत्तात्वायरच्छिन्नानविकरणत्वस्य हेतुमति सत्वानाति वनिलामच्छिनघटादिनिष्ठन्यधिकरणधर्मायच्छिाभावीयप्रति योगितासम्बन्धाधवच्छिन्नप्रशारतावच्छेदकपटत्वाधवच्छिन्नानधिकरणवस्य देतुमति समात् सामानाधिकरण्येने त्यस्य सार्थकता, एकमात्रवृत्ति साम्मकस्थले साध्यनिष्ठपतियोगिताससगावच्छिन्नप्रकारतावच्छेरकावच्छिन्ना नपिकरणब न हेतुमत इति रामवृतितधाविषप्रतियोगिताया सिद्धया न पूर्वोक्तलक्षणे प्रतियोगिन्यधिकरणत्व नियेशितम् , पनि लाडिना उमयामाषमादाय दोषस्तु पूर्वजदेव नारणीय इति । मन्ये तु- यदि " पटलेन बनिनास्ति " बदनित्वेन पटो नास्ती " त्यादौ वह्नितपटत्वादिरूपसमानाधिकरणधर्मस्यापि प्रतियोगिता बच्छेदकल भासते, अन्यथा वारसामतीत प्रतियोगिनिष्ठतर- भाने तद्विषिष्टवैशिष्टयानवगाहितया चानविकासकान तरमप्युत्पत्यापते बहुनिस्दपटलादे माति, भम- " धर्माणा उपलक्षणतया 1 नच लक्षणम् ।] गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणी। प्रतियोगितावच्छेदकत्वानवगान्ने तनिर्विकल्पकानन्तरं ताशाभागनि रिट्रय, प्रतियोगितावच्छेदकतमा यदवसते तन्निर्विकल्पकानन्तरं मगाव प्रतीत्यनुपगमादिति वाच्यम् , बनियादिनिर्विकल्पकानन्तरं तभाचिन प्रत्ययोपगमे विशेषाभावेन तदुत्तरं वनित्वाशे प्रतियोगितावच्छेद कल्यानवगाहि वह्निर्नास्तीत्याकारकसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभागप्रत्यय - स्यापि स्वीकारापः इत्युच्यते, तदा व्याप्यरितानिवपक्षे वनि त्लादेः व्याप्यवृत्तिघटत्यायवच्छिन्नयन्यायभान प्रतियोगिताबच्छेदकलमा- दायाराम्भवप्रसक्तिरित्यालोच्य प्रतियोगिदैयधिकरण्यनिवेशनमनुससार । तदर्थः प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधिकरणचित्वमेय. तथा सत्यपि हेतुमतो घटत्वादिविशिष्टानधिकरणतया वनिवादिना पटावभावमादाय दोषप्रसक्त्या सामानाधिकरण्येने त्यस्म सार्थक्यसम्गवात् । नय प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानभिकरणत्वं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमप्रति योगितावच्छेदकताकभेदबत्त्वम् , तथान संयोगत्याघवच्छिन्नघटादिमछेद मादाय संयोगात्यन्ताभावम्य प्रतियोगियभिकरण्यापत्तिः, भेदप्रतियोगि तावच्छेदकतायां प्रकृतप्रतियोगिमामानाधिकरण्यनियेशने च "परे"वि- स्यादिना अभिहितद्वितीयकल्प एवं पर्यवसानमिति घटलादिना बड्या धभावस्यापि प्रतियोगिवैयधिकरण्यापत्या ननित्वादेः तत्प्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनारच्छेदकतया मारिति वाच्यम् , न्यभिकरणधर्मा वच्छिनप्रतियोगितापच्छेदकभेदानभ्युपगमेनवोत्तापत्मसम्भवात् पटत्येन परवानेत्यादौ घटत्वाचवच्छिन्नपटात्यन्तामावत्यैन विषयत्वोपगमात् , प्रति योगितावच्छेदकं सामानाधिकरण्येन यत्रावच्छेदकं ताशपनियोगिता- बच्छेदकताक एव वा भेदो निवेश्यः, यौवमपि घटनायवच्छिननन्या यभावस्य घटत्वाधवच्छिन्नघटादित्यधिकरणस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्व मादायान्याप्तिारैवेति चेन्न; सामानाधिकरण्येन प्रतियोगिताया मव छेदकं यत् तदाच्छिन्नत समानाधिकरणप्रतियोगितापच्छेदकताकभेदस्यैव , शास्त्रमुकाबली । चक्रवर्ति दी] साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वस्येच साध्यतावच्छे- दकहेतुमनिष्ठाभायप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यापि व्यभिनारत्वात् । अवच्छेदकत्वचेह तत्सर्याप्त्यधिकरणत्वम् , तदाश्रयसामानाधिकरण्यमिति तलाभ इति वाच्यम् , वनित्वं धूमा व्यभिचारीति प्रयोगाभावात् उक्तधर्मबोधकाव्यभिचारपदसमभिव्याहृत मत्वर्थीपस्याश्रयत्वायोकत्यात् अन्यभिचारिपदार्यान्वयितावच्छेदक यद्रूप सदवच्छिन्न समानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वबोधकताया व्युत्प- निसिद्धत्वात् , साध्यतावच्छेदकस्याव्यभिचारिपदार्थत्वे "हेतुसमानाधि करणे " त्यादिव्याप्तिबोधस्थाशक्यत्वाचेति चेन्न, " अव्यभिचारिसम्बन्ध" इत्यस्याव्यभिचारिहेतुनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यमित्यर्थ , एवञ्च साध्यता बच्छेदकनिष्ठम्वरामानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतानिरूपकहेतुनि- एसाध्यसामानाधिकरण्यामिति पर्यवसितम् उक्तलक्षणस्याप्यत्रैवार्थे तात्पर्यम् , न तु यथाश्रुतविशेष्यविशेषणभावे, सदापनस्य अव्यभिचारि सम्बन्धपदेन बोधयितुमशक्यतया पारिभाषिकताया दुवारत्वात् ; नच यत्पावच्छिन्नस्य यस्य व्याप्तित्व तदन्यरूपेण तस्याव्यभिचारिसम्बन्ध पदार्थत्वेपि न क्षतिरिति वाच्यम् . एव सति साध्याभावयत्तित्व मात्रम्य व्यभिचारपदार्थ स्वेपि व्यतिरेमिसाध्यकोक्तव्यासरच्यभिचारिसम्ब- धरूपतोपपनेरुक्तधर्मस्य व्यभिचारपदार्थत्वव्ययस्थापनाया अनुपयुक्तत्वात् ; उक्तलक्षणेपि साध्यसामानाधिकरण्यमन्तर्भाच्याव्यभिचारिसम्बन्धरूपताया व्यवस्थापयितु शक्यत्वान् ; साध्यस'मानाधिकरण्यानन्तभावपि प्रतियोगि समानापिफरणयसमानाधिकरणताशयाचदभायफत्परम्पपर्ययसित्तपूर्वलक्ष - शार्थभ्यायभिचारिसम्बन्धपतासम्भवात् । अवच्छेदकरच मिति । अवच्छेदकमित्या यदयच्छेदकाद सत्तात्पर्यविषयापच्छदात्यमित्यर्थ । तत्याप्तयधिकरणबम् - पोशिसम्बन्धेनावच्छेदस्तावत्वम् , तयार लक्षणम् ।] गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणां । दी] तेन विशिष्टवन्यभावस्य हुदत्यवदित्वोभयावच्छिन्नाभावम्य च प्रतियोगितावच्छेदकत्वेपि पहित्यस्य न क्षति . पर्याप्तिसम्बन्धेन अवच्छेदकत्वावच्छिन्नम्य भेदो नवच्छेदकपदेन विवक्षित इति भाव । विशिष्टवरन्यभावस्य प्रतियोगितापच्छेदकत्वपि वाद्वित्वस्ये त्यन्वय । महानसीयत्वादिविशिष्टयहयभावप्रतियोगिताया महानसीयत्वसहितस्य वहित्वस्यावच्छेदकत्वेपि आश्रयत्वसम्बन्धेना- बच्छेदकतावदन्यत्वस्य वहिल्वे दुर्लभयादिति भाव । प्रतियोगिविशे- पणतापनधर्मान्तरसहितबनित्यावच्छिनाभानमादाय दोष दर्शयित्वा प्रति योगिविशेषणतापन्नधर्मस्यैन प्रतियोगिताबच्छेदकत्व प्रतीयत इति निय- गानभ्युपगन्तुळधिकरणधर्मावच्छिन्नामाववादिन प्रतियोग्यवृत्तिधर्मसहित प्रतियोगितिधर्मपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताको भावोम्तीति व्युत्पाद नाय तादृशाभावमादायापि दूपण दर्शयति - हूदत्वे ति । उभयाय च्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकोगयघटकप्रत्येकम्यावच्छेदकसाया अन्याह तत्वादिति भाव । न क्षति रिति । अवच्छेद्याश्रयविशेषणभावापन्नेषु तदनापनेषु च मानाधर्मेषु पर्याप्त यदवच्छेदरत्व पर्याप्तिसम्बन्धेन तद चच्छिन्नभेदम्य तत्पर्याप्तयनवच्छेदकमत्येकधर्ममानत्तिधर्मावच्छेदेन सत्त्या द्वह्नित्वादेम्ताशप्रतियोगितानवच्छेदकत्यम्य पटत्वाधवन्द्रिन्ने घटपटो भयत्वाद्यवच्छिन्नभेदवग्निष्प्रत्यूहत्यादिति माव । नच बनिनिष्ठद्दत्व वह्नित्वोभयारच्छिन्न प्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येन यदयच्छेदकत्व सहनियमाने सम् , हदसम्य व्यधिकरणतयैव अवच्छेदकत्वा दिति कथ बहित्यस्य वाशावच्छेदक्त्वावच्छिन्नान्यत्वनिर्वाह इति च'च्यम् , यत सामानाधिकरण्येन अनवच्छेदक मित्यस्य तत्प्रयो गितासमानाधिकरणपत्तिय प्रतियोगितावच्छेदकस्य तदवच्छिन्नभेदायित्व सासमुक्तावळी । चनापति [दी] एवञ्च व्याशेरन्यभिचारिसम्मन्धरूपतापि सहच्छले । हेतौ निवेशनीयस्यात् । अम वनित्यादिना घटाधभावस्य यदि घटत्वा दिक प्रतियोगिताव छदकम् । तदा घटाटिमति ताहमाभावाप्रसन इति पनिवघटत्वाधारेव अबच्छेदकत्तापर्याप्तिरुपगन्तच्या, तयाचानवच्छेद पदस्यावच्छेदकनापर्याप्त्सनधिकरणपरतया व्याख्येयतयैव तादृशाभाव प्रतियागिता गदाय दोषाप्रसक्ते सामानाधिकरण्येने त्यम्य वैदर्य मशक्यवारणमति चेन, प्रतियोगिविशेषणतापन्नतदनापन्नयोरवच्छेदकता देलक्ष्यण्येन प्रत्येकमेवावच्छेदनापर्याप्त पशिविवक्षामात्रण प्रतीकारा सम्भवात् सामानाधिकरण्येने त्यस्य सार्थक्यम् तदपि प्रतियोगि विशेषगनापनस्य याग विल.अगमवच्छेदस्व तत्पर्याप्त वनाधिकरणत्व नामयन, व्यधिकाणधर्मानवच्छितप्रतियोगितामाभावम्यैव तत्प्रतियोगिताव च्छेदकविशिष्टविराधियोपगमेनाकाभावत्य घटादिगति वृत्ता बाधनाभावात् , भशु का बिलगावच्छेदकतावेन गत्येक पर्याप्तयारप्यवच्छेदकल्पयों स्तत्तत्प्रतियोगितापच्छेदा लात्वेन अनुगतयो समानाभिररणधव्यधिकरण धर्मद्वये पर्याप्त्यन्तरम् तादृशानुगतरूपारच्छिनपर्यातयविवरणधर्माव च्छिन्नस्यैवाभावविरोपितेति नानुपति , एवञ्च हदत्यहि योभयाय च्छिमबहभावमादाय पर्याप्तिनिवेशन-यातिप्रदर्शन समानाधिकरण पर्मस्य व्यधिकरणमावच्छिनप्रतियोगितामाभाषप्रातियोगितानवच्छेदपत्व पीय सामवृचिवपटिन क्षणाभिप्रायेणेति पदन्ति । अभ्यभिचारिसम्परता-- अवयवसवत्या अत्यभिचारि सम्बन्धपदमनिपायता, तपाच पूर्वक नेर तत्पदम्य पारिभापिरतेति भाव । ननु साध्यतारच्छेदकारधिसमाध्यागारयत्तित्व पम्य व्यभिपदार्थस्य उच्चरारे भनिवेशास्यमेवमित्यत माह- हेना विति । यथा हेत्व - साध्य लक्षणम् । ] गदापरीये चतुर्दशलक्षणी। न्वयिसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तिलं व्यभिचारः तथा सा- ध्यतावच्छेदकान्वयिनो हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायाः सामानाधि करण्येन अयच्छेदकत्वस्यापि उभात्यादित्यर्थः । वनिघूमस्य व्यभि चारीत्यत्राभायवदृष्ठित्वं व्यभिचारपदार्थ . तदेकदेशेचाभावे पछ्यर्थ प्रतियोगितायाः निरूपरुत्वसम्बन्धेन अन्वयः, प्रतियोगितायामाधेयता सम्बन्धेन धूमस्यावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन धूमविशेषणतापन्नघूमत्वस्यान्वय इति धूमत्वावच्छिन्न वूमाभावववृत्तित्वलाम , साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्यान्तभावेन न व्यभिचारपदार्थता, शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गात् , वाचकपदवैयापाताच; एवं समानाधिकरणाभावप्रतियोगिताया सामा- नाधिकरण्येन अवच्छेदकत्वं व्यभिचारपदार्थः, सामानाधिकरण्ये च व्युत्पत्तिवचित्रयात् प्रथमान्तपदोपस्थाप्यस्यापि वनर्निरूपकत्येनान्वयः, वन्यायन्तर्भावनैव वा शक्ति., धूमपदं लक्षणया धूमत्त्वपरम् , आधे यत्वं षष्ठ्यर्थः, अन्वयश्चास्य अवच्छेदकत्वे, निरूपक मिानप्रत्ययार्थः, धूमत्वनिष्ठस्वसमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकतानिरूपको वनिरित्यन्यययोधः । यद्यपि लाघवरूपविनिगमकसत्वादभावववृतित्व एव व्यभिचारपदशक्तिकल्पनमुचितम् . तथापि ज्ञेयत्वं स्यान्यभिचारीति प्रामाणिकव्यवहारानुरोधादुपदर्शितगुरुरूपस्यापि व्याप चारपदार्थत्वमावश्यकम् , तत्र वाच्यत्वाभावाप्रसिद्धया तदभावव- वृत्तित्वाभावबोधाराम्भवान', उक्तरूपस्य व्यभिचारपदार्थत्वे व्यभिचार- स्याभावोऽव्यभिचारमित्यव्ययीभावाश्रयणात् ज्ञेयत्वसमानाधिकरणाभावप्रति योगितानवच्छेदकत्वमव्यभिचारपदार्थः, इनिप्रत्ययार्थो निरूपफम्, वाच्यत्व पदं वाच्यत्वत्यपरम् , पप्ठ्यर्थश्वाधेयत्वर , तथाच वाच्यत्वत्वनिष्ठस्व समानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतानिरूपक ज्ञेयत्वमित्यन्वयबोधः। अथैवमप्यन्यभिचारिसम्बन्धपदेन उक्तव्योः कभं लाभः ? नचा व्यभिचारिपदं तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकलाश्रयपरम् सम्बन्धश्च तथाच वाच्यत्व , शाखमुक्तावळी। चक्रपति दी] साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्त्वस्येय साध्यतावच्छे- दहेतुमनिष्ठाभाषप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यापि व्यभिचारत्वात् । अवच्छेदकत्वचेह तत्पर्याप्त्यधिकरणत्वम् , तदाश्रयसामानाधिकरण्यमिति तल्लाभ इति वाच्यम् , वह्निव धूमा व्यभिचारीति प्रयोगाभावात् उक्तधर्मवोधकाव्यभिचारपदसमभिव्याहृत मत्वर्थीयस्याश्रयत्यागोधनात्यात अव्यभिचारिपदार्थान्वयितावच्छेदक यद्रूप तदवच्छिन्नसमानाधिकरणामाधप्रतियोगितानवच्छेदकवरोधकताया व्युत्प- चिसिद्धत्वात् , साध्यतावच्छेदकस्यान्यभिचारिपदार्थत्वे "हेतुसमानाधि करणे" त्यादिव्याप्तियोधन्याशक्यत्वाञ्चेति चेन्न, " अयभिचारिसम्बन्ध " इत्यायाभिचारिहेतुनिष्ठता यसामानाधिकरण्यमित्यर्थ , एवञ्च साध्यता वच्छेदकनिष्ठभ्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतानिरूपरहेतुनि ठसाध्यमामानाधिकरण्यामिति पर्यव सतम् उक्तलक्षणस्याप्यनैवा) तात्पर्यम् , ग तु यथाश्रुतविशेप्यविशेपणभावे, तदापन्नस्य अव्यभिचारि सम्वन्यपदेन बोधयितुमशक्यतया पारिभाषिकताया दुरित्वात् , नच यद्पावच्छिन्नम्य यस्य व्याप्सित तदन्यरूपेण तस्याव्यभिचारिसम्बन्ध पदार्थत्वेपि न क्षतिरिति वाच्यम् . एव सति साध्याभाववृतित्व मानभ्य व्यभिचारपदाथलेपि व्यतिरक्मिाध्यकोक्तव्याप्तरत्यभिचारिसम्व- न्यरूपतोपपत्तेरुक्तधर्मस्य व्यभिचारपदार्थत्वव्यवस्थापनाया अनुपयुक्तत्वात् । उत्तरापि साध्यसामानाधिकरण्यमन्त वायभिगारसम्बन्धरूपताया व्यवस्थापयितु शक्यत्वात् , साध्यरा'मानाधिकरण्यानन्तविपि प्रतियोगि समानाधिकरणम्बसमानाधिकरणताशयापदभावसत्तापपर्यवसितपूर्वलक्ष - पाथम्यात्यभिचारिसम्बन्धपतासम्भवात् । अवन्डेडपात मिति अवच्छेदमित्या यवच्छेदकपद तत्चात्पर्यविषयापच्छदावमित्यर्थ । वपर्याप्तयधिकरणत्वम् - पयाशिमम्वन्भेनायच्छेदस्तावस्वम् , तशाच लक्षणम् । ] गदाधराये-चतुर्दशलक्षणी । दी] तेन विशिष्टवन्यभावस्य हूदत्ववदित्वोभयावच्छिन्नाभावस्य च प्रतियोगितावच्छेदकलेपि वहित्वस्य न क्षति . पर्याप्तिसम्बन्धेन अवच्छेदकत्वावच्छिन्नम्य भेदो नवच्छेदकपदेन विवक्षित इति भाव | विशिष्ठवन्यभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वपि वद्वित्वस्य सन्धयः । महानसीयत्वादिविशिष्टचहबभानप्रतियोगिताया महानसीयत्वसहितस्य वहित्वस्यावच्छेदकत्वेपि आश्रयत्वसम्बन्धेना- वच्छेदकतावदन्यत्वम्य पहिले दुर्लभत्वादिति भाव । प्रतियोगिविशे. पणतापन्नधर्मान्तरसहितवनित्वावच्छिन्नामावमादाय दोष दर्शयित्वा प्रति योगिविशेषणतापन्नधर्मस्यैव प्रतियोगितावच्छंदकर प्रतीयत इति निय- मानम्युपगन्तुळधिकरणवर्मावच्छिनाभाववादिन प्रतियोग्यवृत्तिधर्मसहित प्रतियामिवृत्तिधर्मपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताको भावोन्तीति व्युत्पाद नाय तादृशाभावमादायापि दूपण दर्शयति - ह्रदत्वे ति । उभयाव- च्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकोभयपटकमस्पेकस्यावच्छेदकताया अव्याह तत्त्वादिति भाव । न क्षति रिति । अवच्छेद्याश्रयाविशेषणभायापन्नेषु तदनापन्नेषु च नानाधर्मेपु पर्याप्त यदवच्छेदत्व पर्याप्तिसम्बन्धेन तद चच्छिन्नभेदम्य तत्पर्याप्तबनवच्छेटकपत्ये कधर्ममात्रवृत्तिधर्मावच्छेदेन सत्त्वा द्वह्नित्वादेम्तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्यम्य पटवाधवच्छिन्ने पटपटो भयत्वायवच्छिन्नभेदवनिप्प्रत्यूहत्वादिति भावः । गच वनिनिहरदत्य वनित्योभयावच्छिन्नप्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येन यदवच्छेदकस्य तद्वह्नित्वमाने पर्याप्तम् , लदत्यस्य व्यधिकरणतयैव अवच्छेदक्त्या दिति दश वदित्वस्य तादृशावच्छेदकत्यावच्छिन्नान्यत्वनिर्वाह इति वाच्यम् , यत सामानाधिकरण्येन अनवच्छेदक मित्यम्य तत्मयों गितासमानाधिकरणवृत्तियत्प्रतियोगितावच्छेदकर तदयच्छिन्नभेदक्टव त्त्व शालमुक्तावळी । [चक्रवर्ति [दी] सत्त्ववति च गुणादौ संयोगाद्यमावोपि व्याप्य वृत्तिः. वक्ष्यमाणं वा प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वमेय तदवच्छे. दफरवमिहापि बोध्यम्। मर्थः, इत्थंच ह्रदत्ववहित्वोभयावच्छिन्न प्रतियोगितायाः सगानाधिकरण वृत्यप्येकमेवावच्छेदकत्वमुभयपर्याप्तम्, तदवच्छिन्नभेदो वनित्वे अज्या हत एवेति । ननु संयोगादिसाध्यकसद्धेतावव्याप्तिवारणाय तदभावव्यावर्तक च्याप्यवृत्तित्वादिविशेषणापादाने उत्साध्यकसत्वादिरूपन्यभिचारिहेतावति व्याप्तिप्रसङ्ग , अभावान्तरस्यैव लक्षणघटकत्वादित्याशङ्कां व्यभिचारि हेतुकस्थले संयोगाद्यभावस्य लक्षणघटकत्वप्रदर्शनेन परिहरति- सत्य- 'वती ति । च्याप्यत्ति रित्युपलक्षणम् । प्रतियोगिब्यधिकरणश्चेत्यपि योध्यम् । अयं भाव.;- व्याप्यवृत्तित्यमत्र नावच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वम् , न चा स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वसामान्यामावः, प्रतियोगिन्यधिकरण त्वञ्च न प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वम् , किंत्वनवच्छिन्नवृत्तिकत्वम्, स्वा- धिकरणयत्किञ्चियक्तिनिष्ठाभावाप्रतियोगित्व वा व्याप्यवृतित्वम् , प्रति योग्यनधिकरणवृत्तित्वच प्रतियोगिवैयधिकरण्यं संयोगाद्यभावसाधारणम् , त्वधिकरणे तथात्वस्य विवक्षितत्यात ; सद्धेतुस्थलं न तादृशामावस्य लक्षणप्रटकता, तत्र गुणादेहेत्वनाधिकरणत्वात् ; सत्त्यादिहेतुकाथले तु तस्य हेत्वधिकरणतया तत्र व्याप्यवृत्तिः प्रतियोगिव्यधिकरणश्च सा- ध्याभावा लक्षणघटक एवेति । वक्ष्यमाण मिति | "सिद्धान्तलक्षण" इत्यादिः । तदवच्छेदकत्वम् -- प्रतियोगितावच्छेदकत्वम् । इहापि- एतदक्षणेपि । बोध्यम् - विवक्षणीयम्; अन्यथा लगुरूपसगनियत गुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यकव्यभिचारिण्यतिव्याप्तरिति भावः । तथा च संयो- लक्षणम् । गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणी। गादिरूपसाध्याभावस्य ज्याप्यवृत्तित्यादिरूपविशेषणेन व्यावर्तनपि न क्षति , व्यायवृत्त्यभावान्तरप्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वस्य संयोगत्यादी सत्त्वेन तदवच्छिनाध्यकत्र्यभिचारिण्यतिव्याप्त्यप्रसकोरति यथाश्रुता शयो ऽवगम्यते, स च न सगच्छते, सत्तावान् जातेरित्यादौ सत्ता त्वस्य हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसत्तात्वाचनति- रिक्तवृत्तिताया स्सत्तात्वसाधारणतया अव्यासारणाय स्वविशिष्टसम्बन्धि- निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतत्कावरूपवदनतिरिक्तवृत्तित्त्वस्यैव विवक्षणी यतया तद्घटकाभावे व्याप्यवृत्तित्वनिवेशे प्रयोजनविरहेण सयोगादि सायकराद्धेतौ हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितापच्छेदकसयोगत्वादे निरुक्तानतिरिक्तवृतित्वस्य सयोगत्यादिसाधारण्यविरहेणाच्याप्त्यनवकाशेन हेतुसमानाधिकरणामावे व्याप्यवृतित्वनिवेशनवैयर्थ्यात् । नच स्ववि शिष्टसम्बन्धिनिमाभावे व्याप्यवृत्तित्वविशेषणादाने सयोगेन द्वन्यस्या व्याप्यवृतितापक्षे सयोगेन साध्यताया हेतुसमानाधिकरणसाध्यतावच्छे दकसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदक तादृशधर्माप्रसिद्धि तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतसकलधर्मावच्छिन्नानामेव सयोगेगा भावाना केवलान्वयित्वादिति स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावे व्याप्यवृत्तित्व विशेषणस्य आवश्यकतेति वाच्यम् , सयोगाद्यभावब्यावर्तकस्यावच्छिन्न धृत्तिकान्यत्वरूपन्याप्यवृतित्वम्य निवेशने सयोगेन साध्यताया हेतुसमा नाधिकरणसाध्यतावच्छेदसम्बन्धावच्छिनाभायो गुणादीनामेव व्याप्य वृत्ति , न तु द्रव्यस्येति तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्विशिष्टसम्ब धिनिष्ठतादृशाभावप्रतियोगितानवच्छेदक तादृशधर्मामसिद्धितावस्थ्यात् प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनत्य परित्यज्य एक सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य विशेपणताविशेषावच्छिन्नत्वस्य या विशेषणत्वपक्ष म्यैव अवलम्बनीयतया व्याप्यवृत्तित्वविशेषणवैयच॑स्य दुरदरत्वात् , - शास्त्रमुक्तावळी [चक्रवर्ति दी] भवति च गुणत्रगुणावृत्तित्व द्रव्यमानसमवेतत्वाद्यय च्छिन्नप्रतियोगिताकव्याप्यवृत्त्यभानमतियोगितावच्छेदकगुणत्यायन- तिरिक्तवृत्त्येव संयोगसमित्याहुः । साध्यतावच्छेदकविशिष्ट साध्यासामानापिकरण्यावच्छेदकस्वसमानाधिकरण- तस्मादक्ष्यमाणवेति ग्रन्थस्सागावे व्याप्यवृत्तित्वविशेषणं न देयमेव, तददानेषि सयोगत्यादौ द्रव्यत्वसमानाधिकरणामाप्रतियोगित्वीयपारिभा- पिकावच्छेदकत्वविरहेण अव्याप्त्यप्रसारित्याशयः । तत्र च पारिभाषिकावच्छेदकत्व शरीरनिविष्टस्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावे च्याप्यवृत्तिनविशेषणमावश्यकम् , अन्यथा तुल्ययुक्तया सत्तादिहेतुकेपि सयोगत्वादी पारिभाषिकावच्छेदकन्वानिर्वाहादिति हेतुमन्निष्ठाभावेषि तद्विशेपणमावश्यकम् , अन्यथा ज्याप्तरित्याशडकां सत्तादिहेतुकस्थले गुणत्वाचवच्छिन्नाभावप्रतियोगितायाः पारिभाषिकावच्छेदकत्वंसंयोगत्वादौ प्रदर्य वारयति- भवतिचेति । गुणत्वाचवच्छिनाभावानां व्याप्य- वृत्तित्वाभिधान तु संयोगत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेद- फत्वसूचनाय. जन्यद्रव्येप्युत्पतिकालावच्छेदेन गुणत्वावच्छिन्नाभावस्य नवीन रुपगमा चन्मते गुणदस्य सयोगत्वं विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीय प्रतियोगितानवच्छेदकत्वं न सम्भवतीति गुणवृतित्यानुधावनम् , संयोगो गुणान्यले सात सत्यादित्यादौ गुणावृत्रित्वं विशिष्टहेतुप्तमानाधि फरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकम् , अतः संयोगसायकव्यभिचारिमाने यादशप्रतियोगितारच्छेदकमुपादाय संयोगत्वस्य पारिभापिकावच्छेदकत्वं सम्मवति तादृशं धर्ममाह -- द्रव्यमात्रसमवेतत्वे ति । इनि चकात्रर्तिलक्षणम् । जय प्रगल्पलक्षणम् । प्रगल्भस्य लक्षणद्वयं एकदोपेण दूपयितुमुपत्यम्यनि - साध्य तावच्छेदकारिमिष्टे त्यादि। विशिष्टामावो विशेष्याविशेषणानन्यामाप लक्षणम् ।। गदाधराये चतुर्दशलक्षणी ! रूपः, उभयामावस्तु परम्परासम्बन्धेन द्वित्याभाव इति मतेनेदं लक्षणम् , अन्यथा व्यपिफरणधर्मावच्छिन्नाभाव विनापि लक्षणसमन्वयसम्मये प्रतियोग्यत्तिश्वे ति ग्रन्थानुस्थितिरिति बोध्यम्, अथ वा साध्याभावपदं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छे - दकल्पावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावपरमिति । अवच्छेदकत्वमिहानतिरिक्त वृत्तित्वम् , न तु स्वरूपसम्बन्धविशेष', यथोक्तधर्मयोस्तादृशावच्छेद्या वच्छेदकभावे मानाभावात् ; स्वपदं हेतुतावच्छेदकायच्छिन्चपरम् . तथाच साध्यतावच्छेदकविशिष्टसा यमामानाधिकरण्यानतिरिक्तवृत्तियद्धर्म विशिष्टसमानाधिकरणसाध्याभावत्वं तद्धर्मवत्त्वं व्याप्तिरिति समुदितार्थः, सद्धती साध्यासमानाधिकरणस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यामावस्य हेत्वसमानाधिकरणत्वनियमातादृशताध्याभावत्वं साध्यसामानाधिकरण्या नतिरिक्तवृत्तीति लक्षणसमन्ययः । व्यभिचारिणि तादृशसाध्याभावस्यापि हेतुसमानाधिकरणतथा तदतिरिक्तवृत्त्येव तदिति नातिव्याप्तिः । गुणा न्यत्वविशिष्ट सत्तावान् जातेरित्यादावतिच्याप्तेरिणाय साध्यतावच्छेदक विशिष्ट ति | साध्याधिकरणत्व साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्यम् , तेन संयोगादिना मादरभाषम्य रामवायादिना मादिमति स्यावयचे वृत्तायपि नातिव्याप्तिः । द्रव्यं विशिष्ट सत्त्वादित्यादौ अव्याप्तिवारणाय हेतुतावच्छेदकविशिष्टत्योपादानम् , तद्विशिष्टाधिकरणं हेतुतावच्छेदक सम्बन्धेन बोध्यम् , तेन भूमादिसमवायिनिष्ठवाहत्वाद्यवच्छिन्नवहयाद्य भावस्य वयादिसामानाधिकरण्यविरपि न क्षतिः । साध्यहेतुसामानाधि करण्यघटकवृत्तिद्वयं दैशिकविशेपणतासम्बन्धेन बोध्यम् , तेन द्रव्यं सरवादित्यादौ देशिनविशेषणतया हेतुसमानाधिकरणस्य द्रव्यत्वत्वा वच्छिन्नद्रव्यत्वाद्यमावस्य कालिकसम्बन्धेन साध्यवन्महाकालादिवृत्तिवेषि न क्षतिः ।
७२ शास्त्रमुकावळी । [মম [दी] साध्यागावत्वकत्वम् , यत्समानाधिकरणसाध्याभावप्रमायां साध्य बचाज्ञान प्रतिबन्धकत्वं नास्ति तत्त्वं वा च्यातिरिति तु न युक्तं, . यद्यपि हेतुसमानाधिकरणसाघ्यामावत्वघटकमभावत्वरूपं विशेयं व्यतिरे किसाध्यके साध्यासमानाधिकरणाभावसाधारणमिति विशिष्टसाध्य सामानाधिकरण्यशून्यावृत्तित्वरूपं तदनतिरिक्तवृत्तित्वं दुर्वचम् , तथापि यावन्तस्यसमानाधिकरणसाध्याभावाः विशिष्टसाध्यसमानाधिकरणा इत्य थस्य विवक्षणीयत्वान्न दोषः । यत्समानाधिकरणे ति । यद्रूप विशिष्टसमानाधिकरपेत्यर्थः, तेन " द्रव्यं- गुणकर्मान्यत्वे सति सत्वात् इत्यादी सत्तासमानाधिकरणद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नद्रव्यत्वाभावप्रमायां साध्य वत्ताज्ञानप्रतिवन्धकत्वेपि न क्षत्तिः । यद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्य शरीरे च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यद्धर्मावच्छिनाधिकरणत्वं निवेश गीयम् , तत्प्रयोजनं च स्फुटमेव; अधिकरणवृत्तित्वं च निरवच्छिन्नं प्रामन् , तेन कपिसयोगी एतवृक्षत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकरण कपिसंयोगाभावादिविषयकामाया अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानविरहकालिकायाः साध्यवत्ताज्ञान प्रतिबन्धकत्वेपि न क्षतिः । प्रमायाम्- प्रमासामान्ये; तेन व्यभिचारिणि नातिव्याप्ति- समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावत्वेन ब्याधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामाववत्ताज्ञानस्यापि विरोधित्वात् सद्धेतावपि लक्षणगमनासम्भव इत्यतो ज्ञानसामान्यमुपेक्ष्य प्रमासामान्यनिवेशनम् । ममापदं च यावद्भमभिन्नपरम् , अत उक्तश्रमात्मकज्ञानस्याभावत्वांशे प्रमात्वेपि न क्षतिः । साध्यवधाज्ञानपदमपि तत्सामान्यपरम् , अतो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववत्ताज्ञानस्य तद्धर्मवत्त्वेन साध्यवत्ताज्ञान विरोधित्वेपि न क्षति', एवञ्च साध्यपदं साध्यतावच्छेदकविशिष्टपरम्, ज्ञानच म्वसमानधर्मितावच्छेदककत्वेन म्वविषयीभूनामावप्रतियोगिताव च्छेदकसम्बन्धरांसगेकत्वेन च विशेषणीयम्, अतो धमत्वाधवच्छिन्न .
३ लक्षणम् । गदाधराये-चतुर्दशलक्षणी। दी] सर्व साध्याभावपदयात् । सयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमाद्यभाववत्ताज्ञानम्य साध्यवत्ताज्ञान सामान्यान्तर्गतं द्रव्यत्याटिना धूमादिप्रकारक भिनधर्मावच्छिन्नविशेप्यक धूमयावच्छिन्नप्रकारक समवायादिसम्बन्धेन धूमपाधवच्छिन्नभकारक च ज्ञानं प्रत्यप्रतिबन्धकत्वात् कामिनीजिज्ञासादरेव तादृशज्ञानमामान्ये विरोधित्वादतिव्याप्तेनावकाश । साध्याभावपदपा दिति । अत्र च साध्यतावच्छेदकविशिष्टसामा नाधिकरण्यावच्छेदकत्व स्वव्यापकतादृशसामानाधिकरण्यकत्वम् , तथाच साध्यतावच्छेदकविशिष्टसामानाधिकरण्यत्व यसमानाधिकरणसाध्यामावरव व्यापकतावच्छेदक तत्त्व व्याप्तिरित्येतादृशार्थकरवे प्रथमलक्षणे न साध्याभावपदवैयर्थ्यम् . यत्समानाधिकणनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक स्वाभावरूपयसामानाधिकरण्यव्यापकतावच्छेदकत्वान् यत्समानाधिकरण साध्याभावनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावरूपस्य यत्समानाधिकरण साध्याभावत्वव्यापकलावच्छेदकत्वस्यातिरिक्ततया तद्घटितलक्षणे यत्सा मानाधिकरण्यव्यापकतावच्छेदकत्वस्यानिवेशात् तदपटिसलक्षणसम्भवे प्र कृतलक्षणवैयानवकाशात् । एवं य-समानाधिकरणसाध्याभावप्रमात्य व्यापकः साध्यवत्तानान प्रतिबन्धकल्वाभाव. तत्त्वमित्येताशार्थकरवे द्वितीय लक्षणेपि न तद्वैयर्थ्यम् , यसमानाधिकरणप्रमात्यव्यापकताघटकाभावात् मत्समानाधिकरणसामाभावमयालयापरुताया मभावान्तरस्यैव निवेशादि त्यवेधेयम् ॥ इति प्रगल्भलक्षणम् ।
७४ शासमुक्तावळी । विशारद [दी] यत्तु - सा-याभाववति यवृत्ती प्रकृतानुमितिविरोधित्व अथ विशारदलक्षणम् । साध्याभाववती ति । यनिष्ठसाध्याभावबवृत्तित्वत्वविशिष्टनिरू- पितविपयितासामान्य प्रतानुमितिप्रतिबन्धक्तावच्छेदक्रवाभावस्तत्त्वमि त्यर्थ । वनिमान् घूमादित्यादौ हेतुनिष्ठसाध्याभावववृत्तित्वत्वविशिष्ट नि रू पित विप यि ता व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाक्यवृत्तित्व विष- यि ते य, सा च न वलयनुमिर्ति प्रति प्रतिबन्धकतावच्छेदिका, तच्छारिज्ञानस्यानुमित्यप्रतिबन्धकत्वात् . व्यभिचारिणि साध्यतावच्छेदका वच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वविषयितापि तादृशी, तद्वतो ज्ञानस्य च व्यभिचारज्ञानविषयानुमितिप्रतिबन्यकत्वात् तामाविषयिताया अनुमिति प्रतिमन्धकतावच्छेदकत्वान्नातिव्याप्ति । यनिष्ठत्वानुपादाने धूमाद्यशे वदित्वावच्छिन्नवदन्यभाववृतित्वावगाभिमनिष्ठवदिवेर बन्यभावर- दवृतित्वत्यविशिष्टनिरूपितविषयिताया अप्यनुमितिपतिवन्धकतावच्छेद- फत्वावद्धिमान् धूमादित्यादावन्याप्ति , अतस्तदुपादागर, तथाच प्रमाविषय- कन्यभावयतित्वस्य हेतुनिष्ठत्वाभायान्न दोष । यनिष्ठपदार्थनिरूपितविषयितासामान्ये यन्निष्टमाध्याभावववृतित्वनिपयि तासामान्य इति वा पशुच्यते तदा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाक्ष्याभारवा नित्वमेव या समानाधिकरणधर्मावच्छिषसाध्यामाप्रववृत्तित्यत्वेन भातम्, तादृशज्ञानीयहतुनिष्ठतथाविधसाध्यामावयवृत्तित्वविपयिताया अप्यनुमिति प्रतिबन्धातावच्छेदकत्वादसम्भव अध्यातिपति साध्याभाववदत्तिवत्य विशिष्टनिरूपिनत्व विषयिताविशेषणम् , तादृशम्रमविषयिता च न सा ध्याभावववृत्तिलतविशिष्टनिपिना, नाशाविषयितानिम्पकम्य न्यपि करमधर्मावरिउन्नगा याभाववचित्वम्य विशेषनीमूत परसमानाधिकरण धमांवाच्छ नयाभ्याभाववत्तियत्व तद्विशिष्टत्याभावात् । च तद्विशिष्ट- लक्षणम् । गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणी। निरूपितत्वं यदि तदवच्छिन्ननिरूपकताकत्वम् । तदा समानाधिकरण धर्मावच्छिन्नसाध्याभावयवृत्तित्त्वत्वस्य तद्भमापियवृत्तावसत्त्वपि तनिष्ठ विषयितानिरूपत्वे व्यधिकरणीभ्यावच्छेदकत्वात् अगविषयिताया स्तविशिष्टनिरूपितत्वमक्षतमेव; यदि च वस्तुगत्या यत्र तद्वैशिष्ट्य तनिरूपितत्वमेव विशिष्टनिरनपितत्वम् ! तदा न्यधिकरणधर्मावच्छिम साध्याभावववृत्तिस्वस्वविशिष्टनिरूपितत्वमेवोक्तम्रमविषयताया अक्षतमिति कथं तद्यावृत्तिरिति वाच्यम् ; विशेषणीभूतधर्मान्तरविशिष्टेन व्यावय- मानस्य विशेष्यम्य भाने विशेषणाशे प्रकारीभवत्या व्यक्ती विशेप्य सम्बन्धितावच्छेदऊताया भानात् साथ्याभावववृत्तित्वत्वरूपविशेषणविशिष्ट विषयेण निरूपोभूय विषयिताव्यावर्तने व्यावर्तकविषयम्य आश्रयतया न्यावर्तक यत्साध्याभाषवश्वृत्तितात्व तायापि निरूपकतावच्छेदकीभूय विष यितायावतकवादुक्तश्रमाविषयिताब्यावृत्ति तद्यावर्तक विषयाच्यावर्तकाय त निष्टसा याभावववृत्तितात्वम्य तादृशविपयितानिरूपकतानवच्छेदकत्वादिति तादृशविपयिताया लक्षणाघटकत्वात , एवचोकसमविषयिताव्यावर्तकतयंव साध्यागाववत्पदसायम्, तादृशविपयिताया उक्तकमेण हेतुनिष्ठमाध्या गावववृत्तित्यत्वविशिष्टानिरूपितस्वेपि हेतुनिष्ठाधेयतास्वविशिष्टनिरूपित्त खानपायात् . साध्याभावमनुपादायाधिकरणवृत्तितात्वविशिष्टाविषयितानिवेशे वृत्तौ समानाधिकरणधर्गावच्छिना गायाधिकरणीयत्वप्रमविषयितावारणेपि वृत्तिविशेषणे तनिरूपके अधिकरणे समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव भ्रमविषयितावारणसम्भवात्साध्याभावांशनिवेशस्यापि सार्थक्यात् । नच तावत्पर्यन्तनिवेशपि पहिल्यावच्छिन्नवहिप्रतियोगिताकरखेन व्यधिकरण धर्माच्छनप्रतियोगिताकवल्यभावमवगाह्य तादृशाभावववृत्तित्वावगाहि यज्ज्ञान तीयतादृशमाध्याभाववरित्यविषयत पि साध्याभायवद्वृत्तित्व त्वविशिष्टनिरूपितैव, न्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताका य साध्या भाव स्तवृतित्वस्य तद्विशेषणतया माना तद्विशिष्टत्वम्य च तादृशज्ञाननिष्ठाविषयतानिरूपामाध्यागावववृत्तित्व सत्यादिनि तदोपता- दनयमिति वाच्यम् , अभावांश साध्यतावच्छेद वाच्छन्नप्रतियोगि- - शास्त्रमुक्तावती। [विशारद ताकत्वसम्बन्धेन साध्यप्रकारक व्यभिचारज्ञानमेव अनुमितिबिरोधि, तथाच यत्र च व्यधिकरणधर्मानच्छिन्नप्रतियोगिताकागावे साध्यतावच्छेदकाव च्छिनप्रतियोगितात्वसम्बन्धेन साध्य प्रकार तादृशज्ञानविषयघटकस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नपातयोगितात्वसम्बन्धेन साध्यविशिष्टस्य व्यधि कग्णधावच्छिन्नाभायम्य अप्रसिद्ध चा तादृशज्ञानविपयिताया विशिष्टनिरूपतत्वासम्मवात् साध्याभारववृत्तित्वरूपविषयस्य प्रति वधकतावच्छेदककोट्यप्रवेशादतिव्याप्ति अतो विषयितापर्य तानुधावनम् । हेतुनिष्टमा याभावववृत्तितात्वविशिष्टे प्रतिबन्धकतारच्छेदकविषयतापर्या प्यभावविवक्षण साध्यप्रतियोशिकाभावमात्र निवेदो व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति , प्रतियोगिताया साध्यतापच्छेदकावच्छिनत्वावगाहिन एव ज्ञानस्यानुमिति प्रतिबन्धकतया तदघटिनपिपये प्रतिबन्धकतावच्छेदकविपयिताया अब या साध्यतावच्छेदकानच्छिजसाध्यामावनिवेशश्च न सम्भवतीति तदु पक्षितम् । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावववृतित्वविपयिताया प्रति व धनावच्छेदक लाभावादति पाति अत सामान्ये इत्युक्तम् । प्रता नुमितिपद प्रनानुमिनिसामान्यपरम् , अन्यथा व्यधिकरणयविच्छिन सा-याभारयद्वशित्वाभावविषयकसमूहालम्बनात्मकतानुमितिमतिबन्धक तापच्छेदा पाय हतुनिष्ठनादृशसा याभावक्वृत्तित्व पयितायामपि सत्त्वात्मद्धेतावपि लक्षणगमनासम्भवात् , एयच भकृते त्यनुपादाने पामिनी नामादी प्रसिद्धा या अनुमितिमामान्यप्रति धरना च्छेदर गामायो बूमाभावरवृत्तित्वादिपिपयिताया मयत र, तद्विप यस्नानम्याप्यन्यलिगमा यसाध्य मन्यसमावरानमित्यप्रतिबन्धात् अन मने नि तत्मा कतद्वैतुम्नत्ममगारम् , सद्धेनुनिष्टव्यमिकरण धमारठिा यामारयदधि विपबिताया जनुमितिप्रनिमन्धमम्वरूपा मिर दिनाति पादमम्मरम्य न , अनो यनिष्ठमा याभाववर्तित्व उदय ७७ , " वास्तव लक्षणम् ।] गदाधराये चतुर्दशरक्षणी। विपयिकज्ञानसामान्यस्यानुमित्यपनिबन्धकत्तमुपेक्ष्य निरुक्तविपयितासा मान्ये अनुमितिप्रतिबन्धातावच्छेदकत्यामावपर्य-तानुधावनम् । अवच्छेद कत्व च स्वरूपसम्बन्धविशेष, नच घुमागावववृत्तित्वत्वेन घटादि विषयकज्ञानस्यानुमिति प्रतिबन्धकतया धूमानावपत्तित्वस्य वैशिष्टविषयता शालिज्ञानरलेन प्रतिबन्धकतारल्पनस्य असम्भवात्तादृशविषायताया प्रति बन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकत्वासत्त्वेनातिव्याप्तिरिति वा- च्यम् धूमाभावववृत्तित्वत्वप्रकारतानिरुपितविपयिताशालिज्ञानत्वेन अगसाधारणप्रतिबन्धकताकल्पनसम्भवात् तादृशविषयितात्वेन भूमाभावववृत्तित्वत्वविशिष्टनिलपितविपयिताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छे दकत्वम्याक्षतत्वात् । नचैत्र समानाधिकरणधर्मावच्छिनसाध्याभावव्यधि फरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभारद्वयविशेषिताधिकरणवृत्तित्वावगाहिन समा नाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावाशे भ्रमरूपज्ञानस्य विषयिताया व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वत्वविशिष्टनिरूपितत्वात्समानाधिकरणधर्मा मच्छिन्नसाध्याभावविषयितानिरूपिताधिकरणविषयितानिलपिताधेयत्वविष यितात्वेन च प्रतिबन्धकतावच्छेदक वादत्र्याप्तिरिति वाच्यम् , हेतुसामा नाधिकरण्यविशिष्टसाध्याभारत्वविशिष्टविपयिताया प्रतिवन्धकतावच्छेदक त्वाभायम्य विवक्षणीयत्वात् , उक्तभमे च समानाधिकरणधर्मावच्छिन्ना भावविपयितायाम्तादृशविशिष्टनिरूपितत्वाभावेन तस्या एव च प्रतिबन्धक तावच्छेदकत्वेना याप्तचना कामात् । मथ यत्र जाने विमानाधिकरणतया भासमाने व्याधिकरण धमावच्छिन्नाभाये व्यधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकत्वसाध्यतावच्छेद कावच्छिनप्रतियोगिताकत्वोमयसम्बन्धेन साध्यस्यैका प्रकारता तादृश जानीयव्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावीयविपयिनाया साध्यतावच्छेदकावच्छि नप्रतियोगितामयसम्बन्धेन साध्यमिशिष्टामावनिरपिनत्वस्य विषयीमव शापमुक्तावळी । [विशारद दभावे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताकत्वासत्त्वेन असम्मवेपि व्यधि फरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन साध्यविशिष्टामायनिरूपित. त्वम्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यसम्बन्धविषयितानिरूपित विषयितात्वेन भनुमितिप्रतिबन्धातावच्छेदकत्वस्यचाशतत्वात् अन्याप्ति दुवारवेति चेन्न ; तादृशनमम्याऽप्रामाणिकरवात् , प्रामाणिकत्वे च संस गीयविपयितादयानिरूपकतया लक्षणघटकत्वेन अभावविपयिताया विशेष जीयतया सामन्जस्यात् । अथ साध्यरूपविशेषणविशिष्टम्यामावस्य विपयितानिपतया रक्षणपरकाले साध्याभारयोः सम्बन्धस्य सम्बन्धविधया लक्षणवटकत्व गावश्यकम् , रा च सम्बन्ध साध्यतावच्छेदकायनिधनप्रतियोगिताकत्व रूपो व्यधिकरणारदिनप्रतियोगिताकत्वरूपश्चाननुगत इनि प्रथमम्य निवेशे कबलान्वयिनि साध्यविपिनाभावम्यैव अपमिद्धिः, व्यतिरेकि साध्य कमदेनी च तास हेतुसमानाधिकरणाभायामसिद्धिरित्यसम्भवः, चर गम्य निवेशे च सर्वत्र व्यभिचारिण्य मिच्याप्ति, प्रतियोगितावच्छेदन पांचोपरानीमूनेन फेनचिोग भनुगमन्य निवेशो न सम्भवनि, प्रति योगितारच्छेदकोपलक्षणम्य सम्पापपटकतया भमानान; नचावच्छेदका परिचारिशपिनादियोगितामा सम्पन्धतथा निदेशालाऽननुगमनिकम नो केप इति पापम् , সৱাৰাবাৰহাধমনসিনাৰি. यकामावगानम्प प्रतियोगिमपाज्ञानानिगेषितया तनानाविरोधिनः प्रति বিধিবহিরানীমালংঘনবিন সাজাবাবাবা- तिप्रतियोगिताया संमर्गतया नमानात , नच बावच्छिममतियोगिता समापन सायनायदादिशषित पप गभागो नियेश्य . न तु माध्यमिपित , परिमादिना पटापनाव पर यामागाध्यमादि मरले सातपटक से पाया, नपसाजिसमध्यमत व .
. लक्षणम्।] गदापरीये-चतुर्दशलक्षणी। तादशाभावाप्रसिद्ध, स्वावच्छिन्नमतियोगिताकत्वसम्बन्धन पति त्वादिविशेषिते वहित्यादिना घटादेरमावे भासमाने या सम्बन्धघटक प्रतियोगिताया बाधितस्य वह्नयादिनिष्ठत्वस्य गान तादृशज्ञानीयाभाव विपयिताया उक्तसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टाभावनिरूपिततया अनुमितिविरोधितयाचानुपपत्तेदुर्वारत्वात् , स्वावच्छिन्नसाध्यवृत्तित्वविशिष्ट प्रतियोगितानिवेशे च सर्वत्र सद्धेतावमसिद्धि , एव प्रतियोगिविशेष्य तापन्न एवाभावे प्रतियोगिपारतन्त्रयेण समानाधिकरणधर्मस्य स्वातन्त्रयेण व्यधिकरणधर्मस्य स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन प्रकारत्व प्रामा गिकम्, न तु प्रतियोगिविशेष्यतानापन्ने, 'वहिर्नास्ति' वह्नित्वेन घटो नास्ती ' त्येव प्रतीते . न तु वह्नित्वेन नास्तीति, तथाच विशिष्य प्रतियोग्यविशषितम्य उक्तसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशेषितस्यामावस्य विषयित्वनिरूपातया निवेशो न सम्भवत्येवेति चेत् ---मैयम् , प्रति योग्यविशेषिताभावीयत्वेन विशिष्टनिरूपितविषयिता लक्षणे न निवेश्यते, अपि तु स्वनिरूपकहेतुसमानाधिकरणाभावनिष्ठो य सम्बन्ध तत्प्रतियोगि साध्यनिष्ठतत्सम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकतावच्छेदकताकत्वेन, यन हेतुसमा नाधिकरणघटत्वावच्छिन्नवह्नयाघभावे वह्नित्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व सम्बन्धेन बन्यादे साध्यस्य प्रकारता तादृशज्ञानविषयितानिरूपका भावनिष्ठो न निरुक्ततन्निरूपकतावच्छेदकतावच्छेदक सम्बन्ध इति तद्विषयिताब्युदास , यत्र वह्नित्वावच्छिन्नघटायभावे तनिष्ठवह्नित्वावच्छिन प्रतियोगितावत्यगेव बढ्ने स्सम्बन्धतया भासते, तत्र तत्सम्बन्धप्रति योगी न वनि , भपि तु पद एवेति साध्ये वास्तवतत्सम्बन्धपति योगित्वनिवेशात् तादृशज्ञानीयाभायविषयिताव्युदास , साध्यनिवेशाद्यन्त्र घनित्वेन घट एव पनित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन तत्स म्बन्धानुयोगिनि वह्नित्यायच्चिन्नप्रतियोगिताकपटाभाचे प्रकार तास ज्ञानीयाभावविपयिताया तत्सम्बन्धप्रतियोग्यवच्छिन्ननिरूपकवाकत्वेप्यनु शासमुक्तावकी। [विशारद [दी] नाम्ति तत्त्व व्याप्तिरिति, तम, अनुमित्यनिरोधित्वज्ञानम्यानु मितिहेतुये साध्याभापतित्त्वज्ञानस्या अनुमित्यपिरोधितया व्यभिचारिण्यतिप्रसमात् । , मितिविरोधित्वेन च न दोप , यत्र पटवावच्छिन्नवन्यभावे घटत्या वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेव वहित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वत्वेन वने स्ससातया भासते तादृशजानम्य प्रामाणिकन्ये साध्यप्रतियोगिको हेतु समानाधिकरणाभावानुयोगिको यद्धर्मायच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वत्यविशिष्ट तद्धर्मावच्छिनप्रतियोगिताकत्वत्वविशिष्टसम्बन्धावच्छिन्नसाध्य निष्ठनिरूपकतावदक्ताक व विवक्षणीयमिति दिक् । नच व्यभिचारज्ञानस्य अनुमितिकारणव्यासिज्ञान प्रत्येव प्रति पन्धरत्वादनुमित्यप्रतिबन्धात्यमिति व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् , तजमकवानप्रतिवन्धक्तावच्छेदस्त्वाभावम्यैर विक्षितत्वात् । अनुमित्यविरोपित्वज्ञानस्य - अनुमितिप्रतिनन्धकतावच्छेदक लागायप्रकारकाम्येव । अनुमितिहेतुत्य इति । एतागते निरक्त विषय বানিয়াহহাবাগাৰনৈৰ অর্সানাল নালায় स्यादिति भाव । अनुमित्वविरापितया --- अनुमितिजनाजानामति. गन्धकनया, मायाभाववस्वृत्तित्वज्ञानम्यागुभितिजनरूत्वाभावादिनि भाव । अनिममा दिनि ।. हेनुनिष्टमाध्यतापच्छेदकावरियमतियोगिताका भावपदाति विपयितामामान्ये अनुमिनिजनकमानप्रनिबन्धकनायच्छेदक ৰামাযহাবান । । नन - हेतुनिष्ठगाध्यागारक्युवित्त विपिना अनुमिनिप्रतिर पनारिका' इत्येतागिनानीयहनुनिष्टया शक्षणम् ।] गदाधरोये-चतुर्दशलक्षणी। ८१ [दी] केचित्तु- यावन्तस्साध्याभावा प्रत्येक तवत्सजातीया ये ध्याभाववत्तित्वविषयिताया अपि ताश विपयितासामान्यान्तर्गततया तन च प्रकृतव्याविज्ञान प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्यस्यापि सत्त्वेनातिव्याप्त्य नवकाश इति वाच्यम् , एव सति सद्धेतावपि हेतुनिष्ठत्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावववृत्तित्वविपयित्वे अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वभ्रम निष्ठतादृशसाध्याभावववृत्तित्वविषयिताया अनुगितिप्रतिबन्धकतावच्छेद कत्वसत्त्वेन लक्षणगमनाऽसम्भवादितराविशेषणात्वेन तादृशविपयितामा एव लक्षणे निवेश्यतया विपयिताविशेषणत्वेन साध्याभावववृत्तित्वविययि- ताया प्रतिबन्धकतारच्छेदकत्वेनातिव्याप्तिवारणासम्मवादिति ध्येयम् ।। इति विशारदलक्षणम् । भय मिश्रलक्षणम् । मिश्ररीत्या साजात्य घटनेन साध्यामावववृत्तित्वरूपामेव व्यार्ति परिष्कृत्योपन्यस्यति-- केचित्चिति । धूमवान् चरित्यादौ व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावसजातीयस्य पटवादिना तदधिकरणवृत्तित्वाभावस्य हेतौ सत्त्वादतिष्याति अतो यावन्त इति । तथाच यावदन्तर्गतसमा नाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावसजातीयस्य तदधिकरणवृत्तित्वाभावस्य हेता- वसत्त्वान्नातिन्याप्ति , तत्रैव समानाभिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावाभिकरण वृत्तित्वस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादायातिव्याशिवारणाय प्रत्येक तत्तत्सजातीया इति । तथाच वक्ष्यमाणरूपेण व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न साध्याभाववद्वचित्वामावस्य समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाषसजा.
शासमुक्तावठी। [मिश्र दो] तत्तदधिकरणवृत्चित्वाभावा तद्वत्त्व तत्त्वम् , साजात्य च समानासमानाधिकरण- तीयत्वाभावान्न दोष । यावत्साध्याभावत्वेन साध्याभावाना निरूपश्तया सापत्ये अन्बय व्यतिरेकिसाध्यके वह्निमान् धूमादित्यादौ यावत्सा ध्याभावनिरूपितत्वस्य कचिदपि साजात्ये असत्त्वाचावरमाध्यामावसाजा त्याप्रसिद्धया अयाप्ति , अत तत्तद्यक्तित्वेन तेषा साजात्ये अन्वय राभाय तत्तदिति तत्तत्साजातीया इत्यनेन उपस्थिताना समानाधिकरण व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायमनातीयानामेकम्भिन्नाधिकरणरित्याभावे एकत्र द्वय' मिति रात्या ऽभेदान्वये पुन यतिरोमिसाध्यके भव्याप्ति , एक्त्रो भयसानात्याभावात् , अत कैकाभावे पराभावसनातीयाभेदान्वय उपगन्त य , एतदर्थतात्पर्यग्राहक प्रत्येक मिति प्रथमाबहुवचनान्त नवदधिकरणर्शनलाभावा इत्यम्य विशपणम् यावरसाध्याभावत्वेन सा याभावानामधिकरणे भन्वये वहनिगान भूमादित्यादौ ततभदावृत्ति स्वावधितायाभारपटितसमुदायाधिकरणताया पचिदप्य सत्वन अन्या तिम्म्या, जत तत्तयत्तित्वन भावानामधिकरणे अन्ययलाभाय चरम तत्तदिति । नच मिनि । मव्यभिचरितत्वमित्यर्थ । ननु ततानातीयत्व तपदविधर्मपत्वम् , तयाच समानाधि परमधमांवन्द्रिनाभाववृत्त्याववादिधर्मवत्त व्यधिकरणधर्मावच्छिनामा परि वर्तत इति तम्यापि तमनातीय याव्यभिचारिमतिल्यातिरत भाद- मानायचे नि । ममानासमानाधिरणे नि । समानाधिकरणगा बरिसमतियागिताक व्यकिरगावमित्रतियोगिताक या यतारूपे (47 । तुगीपाएंघ ममेद तम्य र मानाये अन्वय, "विवरणीय" लक्षणम् ।] गदापराये चतुर्दशलक्षगी। धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वान्यतररूपेण, (दी] - मिति शेप , तथाच तत्तत्सजातीया इत्यस्य तत्तदभाववृत्तितादृशान्य तररूपवन्त इत्यर्थ । यद्यपि वदित्वाद्यवच्छिन्नयन्यमावनिष्ठस्वसमानाधिकरणधर्मावच्छि नप्रतियोगिताकत्व स्वसमानाधिकरणबहिलाद्यवच्छिनप्रतियोगिताक्रवरू पम् , तच तदधिकरणवृत्तित्वाभावे असम्भावितमेव, तथापि स्वासमा नाधिकरणधर्मावच्छिन्ना या मा प्रतियोगिता तचदनिरूपकत्र समानाधि करणवर्मावच्छिन्नमतियोगिताकत्वम् , स्वसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्ना या या प्रतियोगिता तत्तदनिरूपकत्वमेव च ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि ताकत्वमिह विपक्षणीयम् , तच्च साध्याभावतवृत्तिलाभावोभयसाधा रणमेय, समनियतामावैक्यमते च स्वाधिकरणावृत्तिधर्मावच्छिन्ना या प्रतियोगिता ननिरूपकत्वरूपो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नमतियोगिता कत्वे त्यस्य यथाश्रुतार्थ एवादरणीय , तन्मते व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न साध्याभावसथाविधतवृत्तित्यामारयोरक्या चादृशसाध्याभावस्य यादृश प्रतियोगितानिरूपकत्व तादृशप्रतियोगितानिरूपकत्वस्य तथाविधतद्वव वित्वाभापि सत्त्वात् । एतेन समनियताभावैक्यमते व्यपिकरणधर्मा- वच्छिन्नाभावम्य समवायादिसम्बन्धावच्छिन्नगगनस्वायवच्छिन्नगगनाधमाया भिन्नतया तम्य समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नगगनादिनिष्ठप्रतियोगितानिरूप कतया न्यधिकरणमायच्छिन्नाभावम्य निरक्तरूपचत्त्वानुपपत्त्या समा नाधिकरणधर्म वच्छिन्नसमानाधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वपर्य . न्तनिवेशनायासो नोपादेय , समनियताभावैक्यमते गगनाभावत्वगगना भारभिबत्वान्यतररूपेणापि साजात्यविक्क्षण सम्भवतीति ध्येयम् । , शास्त्रमुक्तावळी । मिश्र- [1] च्याप्यवृत्तिश्व - भन्यथा साध्यवस्सुत्पत्तिकालावच्छेदेन वहिवद्रव्यलायवच्छिन्नस्य संयोग सम्बन्धेनामावसत्त्वात् साध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकत्व स्यैवाऽप्रसिद्धिप्रसन्नात् । तथाच तपदधिकरणपदेन तत्तदभावीयन्याय वृतित्वनिरूपकाधिकरणमेव विवक्षणीयम्, व्याप्यचिस्वनिरूपकवं निर दच्छिन्नाषेयतानिरूपकत्वम् । एवञ्च संयोगाद्यभावस्य तथाविधाधिकरणं गुणादिरेवेति न दोपः, इत्यश कपिसंयोगाभाववान् कपिसंयोगाधिकरण स्वाभाववान् का मेयत्वादित्यादी कपिसंयोगतदधिकरणत्वादिरूपाणां याव साध्याभावान्त पातिना अभावानां तयाविधाधिकरणाप्रसिध्या अध्याति', अतः साध्याभावं व्याप्यवृत्तिवेन विशिगाष्टि- व्याप्यत्तिश्चेति । तथाच तादृशामावाय तथाविषयावदनन्तर्गततया तथाविधाधिकरणा प्रसिद्धावपि न झतिः । ब्याप्यवृत्तित्वच निरवच्छिन्नवृत्तिकत्वम्, नत्व वनिवृत्तिकान्यत्वम् , तथा सति सयोगेन मादिसाध्यकन्यभिचारिणि संयोगेन घुमत्वापयच्छिन्नभूमाभावस्य महानसादावच्छिन्नमृत्तिकतया भयो गोळकान्यत्वाचमा साध्यतावच्छेदकसम्बन्धपटितच्यापकतावच्छेदकम्पा बलिप्रतियोगिताकत्वविरहेण न्यधिकरणपविच्छिन्नप्रतियोगिताकामाव म्यैव लक्षणपरकतया अतिव्याप्ति; एवच वयमावसंयोगाभावादे रपि मचिनिरवच्छिन्न वृधिकल्येन लक्षणषटकतया तदीयाव्याप्यवृत्तिता निरूपकाधिकरणवृत्तित्वामावमादाय दोपवारणायाधिकरणपदस्य न्याप्म वृतिनानिरूपकाधिकरणपरत्वमावश्पमित्यवधेयम् । ननु फालिझमम्मन्धावच्छिन्न पतियोगिताफाफाशाभावामाये माध्ये आम দিনাযাদি:, যাবেই: লাবন্য সাঙ্গায়গিযম যায় वृदिनानिएकाधिकरणान्मादौ हेनोः वृत्तः, अनम्नदगावीयप्रतियोगिता ८७ लक्षणम् ।] गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणी। दी] प्रतियोगितारच्छेदकावचिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणो वा. वच्छेदकावच्छिन्न वैयधिकरण्यनिरूपकाधिकरणमेव तत्तदधिकरणपदेन विव- क्षणीयम् , प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशादेतद्रूपान्यत्वावशिष्ट- गुणत्ववान् गुणत्वादित्यादौ समवायरूपसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटित- विशिष्टसाध्यव्यापकतावच्छेदकविशिष्टगुणत्वत्वावच्छिन्नाभायस्य प्रतियोगि वैयधिकरण्यनिरूपकताया हेतुमत्यसतोपि नातिव्याप्ति ; तथाच कालिक सम्मन्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकाकासत्याभावाभावादिसाध्यका ऽऽत्मत्यादिहेतौ अन्याप्ति , तत्र व्याप्यवृत्तियावरसाध्याभावान्त पातिन आकाशत्वाभावादेः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यापासदे, कालेप्याफासावच्छे- देन तादृशसाध्यरूपतदभाबीयप्रतियोगिसत्वात् सर्वत्रैव ताशाभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् । अतो व्याप्यवृतित्वमुपेक्ष्य तादृशाभावे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न नैयाधिकरण्यमेव निवेशयति - मतियोगिता वच्छेदकावच्छिन्ने ति । अत्र च समनियताभावैक्यमते विश्वेषामेव ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितया तत्त प्रतियोग्यताधिकरणाप्रसिद्ध्या सदसग्रह; विशिष्टसाध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नयत्किचि प्रतियोगिता- श्रयधिकरण्यनिवेशे च वाच्यत्वत्वादिना पटाघभावम्य घटादियधि करण्येन लक्षणघटकतानिहिपि प्रतियोगिभेदन प्रतियोगिताभेदमते जन्यज्ञानविषयत्वादिसायके मस्किञ्चित्कालावच्छेदेन परमावादी प्रसि- द्धस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्य अकिश्चित्प्रतियोग्यनाधिकरणवृतेः प्रतियोगियधिकरण्यनिरूपकाधिकरणाऽप्रसिद्धया तत्रापि मकिनिस्पतियोगितान्तभावेन तादृशानाधिकरणस्वप्रसिद्धिसम्पादने यकि. चित्प्रतियोगिताश्रयप्रातयोगिवैयधिकरण्यनिरूपक्राधिकरणे हेतोयत्या अ- व्याप्तितादयस्थ्यम् . एवं वहिमान् धूमादित्यादौ द्रव्यत्वाययच्छिन्नस्य अन्याधि, मिश्न- शाखममापी [दी] साध्याभावश्च पूर्वोक्तद्वितीयरीत्या प्रत्येतव्यः, मनु पावत्साध्याभावान्तर्गतानां तत्तत्साध्मव्यक्करमावादीनां म- धिकरणे हेतोवृत्तित्वादहिमान् घूमादित्यादावव्याप्तिरत आह- साध्या भावति । द्वितीयरीत्ये ति । यत्समानाधिकरणाना मित्यादिद्वितीय लक्षणरीत्येत्यर्थः । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नन्यापकतायच्छेदकरूपावच्छिन प्रतियोगिताकाभाव एवं साध्याभावपदेन विबधित इति भावः । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकामावविवक्षणे त- थाविधषघिटोभयाभावमादाय तदोषतादवस्थ्यम् , अतः प्रथमरीत्येति नोक्तम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावविवक्षपणे वाच्यत्वादि साध्यकम्पले वाच्यत्व त्यादिना घटायभावमादाय लक्षणसमन्बयपि स्व- रूपसम्बन्धेन तादात्म्यसम्बन्धेन या प्रमेयमात्रसाध्यकस्थले तथाविधा भावासिया भव्याप्ति , तो व्यापकतापच्छेदकपर्यन्तानुधावनम् ; तथाच ज्ञेयत्ववादिना वाच्यत्वाभाव एवं तथेति न दोपः । साध्यता वच्छेदफसममियतप्रतियोगिताकामावनिवेशे च वयादिसाध्यके तार्णा- ताभियाभावादिफमादाय दोपम्य व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्वं प्रति यागिताया निवेश्य वारणेपि सत्तादिसाध्यकस्थले विशिष्टसत्ताधभाष मादाय दोष इति तादृशामावो न निवेशितः, व्यापकतावच्छेदकाव- छिन्नमतियोगिता न्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्ना अतिरिक्तवृत्तिभावच्छिन्ना वा या या प्रतियोगिता तत्वदन्यत्वेग विशेषणीया, तेन मयादिसाध्यक म्यले भनिरवादिना महानसीयवनिघटान्यतरामावमादाय न दोषः । मनगृहिम्वनिरिक्तवृतित्व च विरुद्धव्यावृतं निर्वाच्यम् , नाऽती व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामायारामहः । व्यापकता च साध्यतावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्ना माया, तेन संयोगादिना वयादिसाध्य के समवायादि.
सक्षणम् । गदापरीवे-चतुर्दशलक्षमी। ना ययाद्यभावमादायाऽसम्भववारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छि. नावेन प्रतियोगिताया विशेषणीयतया समवायादिना द्रव्यत्वादिसाध्य के विषयितादिसम्बन्धेन साध्यव्यापफस्म ज्ञानादे स्समवायादिना अभाव मादाय दोषस्य नावकाश . तादात्म्यसम्बन्धेन प्रमेयसाध्यकाथले सम बायित्वरूपन्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकताकभेद एवं लक्षण घटका, समनियताभावैक्यमते तादृशभेदस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकात्यन्ताभावाभिन्नतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताक त्वेन तत्साजात्यस्य प्रसिद्धिसम्भवात् । यत्तु- सयोगेन प्रमेयत्ववान्नेति प्रतीतिसाक्षिकः संयोगावचिन्न- प्रमेयत्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताकभेद एव लक्षण घटक., अत्यन्ता मावस्येच येन सम्बन्धेन तदवृत्तियों धर्मः तत्सम्बन्धेन तदचच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकताकोदस्याप्युक्तप्रतीतिरलासिदिरिति, तन्न, " वहि गुणवान् द्रव्यत्वात् " इत्यादौ विषयितादिसम्बन्धेन वाहित्यगुणत्वादिमत साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य व्यावत नाय व्यापकतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन प्रतियोगितावच्छे- दकताया अवश्यनिवेशनीयतया तादृशाभावस्य प्रामाणिकरत्वेपि सक्षण घटकत्वासम्भवात। ननु कपिसयोग्येतदृक्षलादित्यादौ फपिसंयोगवायच्छिन्नकापसं- योगाधभावम्यापि लक्षणघटकतया तदधिकरणे हेतोवृत्तरव्याप्ति ; नच साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकताशरीरे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशस्य निष्फलतया कपितयोगत्वादेः साध्यध्यापकतावच्छेदकरवाभावात् तादृशा भावानां ग लक्षणघटकलेति वाच्यम् ; संयोगेन वयादिसाध्यकस्थले वदित्वादीना संयोगरूपसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धटितव्यापकतावच्छेदकत्व सम्पचये व्यापकताशरीरे प्रतियोगिदैयधिकरण्यनिवेशस्यावश्यकत्वात् । मान् धूमात् " , ८८ शाखमुक्तावळी। [मिश्र- संयोगेन योऽभाव स्तस्य द्रव्येप्युत्पत्तिकालावच्छेदेन वर्तमानस्य गुणादौ प्रतियोगित्यधिकरणस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिरूपकाधिकरणगुणादी हेतु तावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तेरप्रसिद्धया अव्याप्तिवारणाय हेतुतावच्छेदक सम्बन्धेन कस्यचिदधिकरण प्रतियोगिवैयधिकरण्यमभावे विशेषणं देयम् । एवञ्च एतद्रूपान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ समपायघटितसाध्य व्यापकतावच्छेदकविशिष्टसत्तावाद्यवच्छिन्नाभावम्य हेत्वधिकरणे सत्तादि रूपप्रतियोगिसमानाधिकरणतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्यैव लक्षण घटकतयातिन्याप्तिः, अतः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्योपादानम् । अथ फेवरान्वयिस्थले लक्षणघटकानां वाच्यत्वत्वाधवच्छिन्नघटाय- भावानां सर्वेषामेव प्रतियोगितावच्छेदकवाच्यत्वत्वावच्छिन्नानधिकरणा- प्रसिद्धिः, नच यत्किंचित्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणवृतित्वमेव निवेशनीयम् , तथाच समनियताभावानामयोपगमन व्यतिरेकिताव- च्छेदकधर्मस्यापि उक्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकतया तदवच्छिन्नानपि. करणत्वस्य प्रसिध्या तेषां लक्षणघटकतेति वाच्यम् , तथासति संयो गाभावादिसाध्यकाथले संयोगाद्यात्मकामावत्य यत्किंचित्प्रतियोगितावच्छे- दकसमवेतसामान्याभावत्वावच्छिन्नानधिकरणवृत्तित्वात् तद्व्यावर्तनासम्म बात. विशिष्टसाध्यब्यापकतावच्छेदकत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकविशेषणे उक्तस्थले ताशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणाप्रसिद्धः दुर्वार- स्वात् , पतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोग्यनाधिकरणवृतित्वनिवेशे च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोग्य प्रसिध्या ताशपतियोगिवैयधिकरण्यं दुर्घटमिति । भत्र फेचित् : स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नावप्रतियोगिस- मागापिकरणा ये ये तदन्यत्वं व्यधिकरणान्तार्यः, न तु प्रतियोगिताव- सदकाबाचेन्नप्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वम् ; ब्यधिकरणधावच्छिन्ना. - लक्षणम् । ] गदाधरीवे-चतुर्दशशक्षगी। भावस्य तादृशप्रतियोग्यप्रसिधा असङ्ग्रहात् ; नचैव सति धूमवान् चहेरित्यादौ साध्यतावच्छेदकीभूतसयोगसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकधूम स्वायवच्छिन्नसयोगसम्बन्धारच्छिन्न प्रतियोगिताकाना मायभावाना उप- त्तिकालावच्छेदेन धूमादिमति वृत्ते ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावम्यैव प्रति योगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिन्यधिकरणतया अतिव्याप्तिरिति वाच्यम् , साध्यतावच्छेदकसम्पन्धन व्यापकतामनिवेश्य येन सम्बन्धेन व्यापकता तत्सम्बन्धानच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभाव निवेश्य विषयिता सम्बन्धेन साध्यव्यापकज्ञानस्य समवायसम्बन्धावच्छिन्नामावमादायोक्त- दोषस्य वारणीयतया अयोगोळाभेदादेरभावमादायातिव्याप्तियारणसम्भ- वात् , यादृशप्रतियोगितावच्छेदको यो धर्म तद्विशिष्टतादृशप्रतियोगिता अयसामानाधिकरण्य विवक्षणीयम् , तेन समनियतामावैक्यमते तादृश याच्यत्वत्वादिना घटाघमावस्यापि घटवादिना याच्यत्याभावामिन्नतया वाच्यत्वादिप्रतियोगिकरवेन प्रतियोगितावच्छेदकवाच्यल्वत्वादिविशिष्टवा- च्यत्वादिरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणरवेपि न क्षति , नचैवमपि वा- च्यत्वादिसा यकस्थले सर्वेषासभावाना पूर्वक्षणादिचित्तविशिष्टस्वाभाव रूपप्रतियोगिसमानाधिकरणतया प्रतियोग्यसमानाधिकरणाभानाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् , स्वावच्छेदकविशिरस्वाश्रयाधिकरणकृत्यमावीयप्रतियोगितामिन त्वेन व्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिता विशे प णी ये त्य त्रै मतियोगितावच्छेदकेत्यादे तात्पर्यात वाच्यत्वत्वापच्छिन्नघटादिनिष्ठप्रति योभिताया. स्वावच्छन्दकविशिष्टाचाश्नयाप्रसिद्धया निरुतप्रतियोगिता भिन्नत्वेन तनिरूपकामावमादाय वाच्यत्वादिसायके सम्भवात् । नच तथापि एदतभावभिन्न मेयत्वादित्यादौ साध्यव्यापकता वच्छेदकसमानाधिकरणधर्मायच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्यैतदभावमाप्रवृत्तेर- भावमात्राधिकरणकतया अधिकरणस्वरूपत्वात् एतदभावभेदादिरूपपति योगिसमानाधिकरणतया निरुतप्रतियोगिताभिनन्यापकतापच्छेकाछन घ रक्षणसमन्वय शास्तमुक्तावठी। प्रतियोगिताको भावो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव एवेत्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् , स्वावच्छेदकविशिष्टम्याश्रयाधिकरणे स्वनिरूपकाभावत्वेन वर्तते योऽभाव तदीयप्रतियोगिताभिन्नत्वेन व्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नप्रति- योगिताया विशेषणीयतया एतदभावाधिकरणे एतदभावमिन्ने एतदभा- बत्वेन एतदभावरूपैतदभावभेदाभावम्य वृत्तावपि ताहशाधिकरणे एतदभावभेदो नास्तीत्यप्रतीत्या एतदभावभेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाव वेन तम्यावृत्तित्वादेतदभावभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगितामा निरुक्त प्रति योगिताभेदम्याक्षतत्वादित्याहु - तच्चिन्त्यम् , व्यापकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नापावनिवशे व्याप क्ताशरीरे प्रतियोगिवैयधिकरण्यत्या भावाविशेषणत्वेपि सयोगादिना धूमा दे सायकन्यभिचारिणि अयोगोळमान्यत्वायभावमादायानिध्यातिधारणसम्म वात् तत्र तनिवेशे प्रयोजनाभावन अव्याप्यत्तिसाध्याभावमादाना व्याप्तयनवकाशात् तदभाये व्याप्यत्तित्वादिविशेषणव्यायसहते अम्तु वा साध्यव्यापकतावच्छेदान्यांपि साध्यवनिष्ठव्याधिरणधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगतावच्छेदकतया तदभार यावर्तनाय न्यापरताशरीरे प्रतियोगिवैयधिकरण्यप्रवेगा , तथाप्येतादशप्रतियोग्यसामागाधिररण्यविध क्षणे तम्याव्याप्तिवारणप्रयोजनक्ताभिधानासहति , अभावे तदनिवेशे न्याप्यतिमाध्यपि यावत्माध्यवद्विषयकजन्यज्ञानव्यक्तिविशेषम्य प्रति योगिवैयधिकरण्यघटितसाध्यव्यापकताश्रयत्वात् कागवशेषावच्छेदेन हेतु गति स्वभाववृत्तेरसम्भवस्यैव प्रसङ्गात् । अत्र वदन्ति ,- प्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नप्रतियोग्यनधिकरण तित्वमेव तदय , नर व्यधिकरणघमावच्छिन्नाभावाय मतियोगिता वच्छेदविमिष्टप्रतियोग्यप्रसिरे कवारान्वयिसाध्य के प्रतियोगिताव विशिष्टपतियोगित्यधिकरणयाच्याभावाप्रमिद्धरत्र्यापिरिति वाच्य , , लक्षणम् । गदापरीये चतुर्दशलक्षणी। प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्व हि स्व प्रति योगितावच्छेदकावच्छिन्नस्वप्रतियोगिऋतिप्रतियोगितामच्छेदकताकभेदवद् वृत्तित्यम् , ज्ञेयत्वत्वादिना वाच्यत्वाद्यभावस्य तादृशभेदसमानाधिकरण तया प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगियधिकरप्य सुघटमेव, व्यभि फरणधर्मावच्छिनप्रतियोगितावच्छदकताकज्ञेयत्वत्वादिना वाच्य नबद्भेदस्यय तथात्वात् कपिसयोगाभायमान् मेयत्वादित्यादौ कपिसयोगादिरूपसाध्याभाव म्यापि ज्ञेयत्वत्यादिना कपिसयोगाभावादिमझेदसामानाधिकरण्यसत्वात् तन्य च स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमधिकरण्यनिरूपकाधिकरणाप सिद्ध्या भव्याप्ति , अत प्रतियोगिताक्च्छदकावछिन्नत्य भेदप्रतियोगिता बच्छेदकन या विशेषणम् तत्रैव कपिसयोगात्मकाभावीयमतियोगितावच्छे दमीभूतसमवेतसामा यामावलावच्छिन्नममवेतसामान्यामावव दस्यापि नि रक्तप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताक त्वात सामानाधिकरण्यमादाय कपिसयोगाद्यात्मकाभावाना प्रतियोगितावच्छे दफावच्छिन्नप्रतियोगिवैयधिकरण्यवारणाय साम्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्या परतावच्छेदकत्वेन प्रतियागितावच्छेदक विशेषणीयम् , समवेतसामा न्याभावत्वादे कपिसयोगाभारादिव्यापकतानवच्छेदकतया न दोषः नचात्र साध्यतावच्छेदकारच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वेन प्रतियोगिता वच्छदके विशेषिते तत्तत्साभ्यव्यक्तयभाव दीनामादृशप्रतियोगितावच्छे दकावच्छिन्नप्रतियोगिवैयधिकरण्य न घरते, साध्यतावच्छेदकावच्छिम न्यापकतावच्छेदकोभूतम्बपतियोगितावच्छेदकापसिद्धे, तथाच साध्या भावचे त्यादिना साध्याभावपदेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकता बच्छेदकरूपावच्छिनप्रतियोगिताकामावविवक्षणागा तिरिति साध्याभावश्च त्यादिग्रन्थस्य व्याप्यवृत्तित्वनिवेशकल्पे अभावे साध्य तावच्छेदकावच्छिन्नेत्यादिविशषणदानपरत्वात् , द्वितीयकल्ये च प्रतियोगि तायच्छेदफारच्छिनेत्यत्र प्रतियोगितावच्छेदकस्य त देशव्यापातावच्छे वाच्यम् , - ९२ शासमुकाव मिश्र दकत्वेन विशेषणा वाशरूपावच्छिनप्रतियोगिता एवाभावो लक्षण घटक इत्यर्थकत्वात् एतत्कल्पे अभावाने तादृशमतियोगितात्वविशेषण विरहेपि क्षतिविरहात् , त कपिरायोगाभावत्यादिना घटादिमझेद सामानाधिकरण्यमादाय तद्दोषवारणाय स्वप्रतियोगिवृत्तित्व भेद प्रतियोगितावच्छेदकताया विशेषणम् , सयोगसामान्याभावादेरपि सयोगाद्यात्मसभावप्रतियोगितया कपिसयोगाद्यात्मकामावस्य प्रति योगितावच्छेदक कपिसयोगाभावत्यादिना सयोगसामान्याभाव- बद्भदसामानाधिकरण्यमादाय तद्दीषतादवम्ध्यवारणाय या द श प्रति योगितावच्छेदको यो धर्म तदयच्छि नताशप्रतियोगितात्रयपृतित्वमेव भेदप्रतियोगितायच्छेदकताया निवेशगीयम्, कपिसयोगाभावत्व च फपि सयोगामावनिष्ठप्रतियोगितायामेव अवच्छेदकम् , सयोगसामान्याभावश्च न तारशप्रतियोगिताश्य इति तादृशभेदमादाय न दोए । भेद प्रतियोगितावच्छदकताया स्वप्रतिरोगितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वमपि निवेशनीयम् , तेन कपिहयोगाभावत्वाद्ययच्छिन्न कपिमयोगामावादिनिष्ठ विपयितादिसम्ब-धावच्छिन्न प्रतियोगितापच्छेदकतारभेदसागानाधिकरण्यपि न तद्दोपतादवम्य्यम् . पर प्रतियोगितायच्छेदकारच्छिन्नवैयधिकरण्य निरूपकर। म्वनिष्ट यत्म्बप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नम्बप्रतियोगिनिष्ठ प्रतियोगितावच्छेदक्तारभेदसामानाधिकरण्य तन्निरूपकरसम् , अतो न्यविकरमधमावच्छिनाभाषम्य प्रतियोगितारच्छेदन विशिष्ट प्रतियोग्यप्रसि दावपि नताशाधिकरणाममिद्धि "कपिमयोग्येतत्त्वा" दित्यादौ हेमधि करणेपि कपिसयोगादिमत कपिसयोगस्यादिना च द्रयवादि मतो भेदमत्त्वान् तम्यापि तादृशाधिकरणात्वापति , अतो ऽवरिछनान्तनिष्ठा न्तयोरपादानम् पूर्वक्षणादिवृत्ति विशिष्टस्वाभारत्वादिसपनियोगिताव. गुण कपिपयोगारिमझन्मादाय रोपनादरमायम् , अतम्त लक्षणम् 1] गदावरीये-चतुर्दशलक्षणी। स्पतियोगिताश्रय चिठप्रतियोगितावच्छेदकतायां तदवच्छेदकावछिन्नत्वं नियमनीयम् । एव विशिष्टसाध्यव्यापकताबच्छेदकत्वेनापि प्रतियोगिता बच्छेदकं विशेषणीयम् , तेन संबोगी द्रव्यमादित्यादी सयोगाभावश्य दुव्यवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नामावत्वावच्छिन्नद्रव्यवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छि . भावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताकभेदवत्त्वम्य द्रव्ये सत्त्वात्तस्य न प्रति योगिवैयधिकरण्यनिरूपकत्वापत्ति ; एवं सम्बन्धविशेषनिवेशनमपि पूर्ववद्वो ध्यम् । तथाच स्वाश्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदनासाध्यता वच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्ना यावत्य प्रतियोगिताः तत्तदरच्छेदकायच्छिलतत्तदाश्रयनिष्ठप्रतियोगितापच्छेदकताकभेदयदधिकर 'णवृतित्वव्यापकतास्तवत्सजातीयप्रतियोगिताकाभाववत्त्वमिति निष्कर्ष इति। अभावे यथाश्रुतसाध्यप्रतियोगिफत्वं परित्यज्य म्वप्रतियोगिता- वच्छेदके साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्याविशेषणस्य व्या प्यवृत्तित्वादिविशपणस्य च व्यावृत्तिमाइ- तेने ति । तत्तत्साध्यन्य- तरभाववति हेतो. वृतावपि नाव्याप्तिरित योजना. " एतद्रूपवानेत द्रसा" दित्यादौ प्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नप्रतियोगिव्याधिकरणसाध्या भावचिस्साध्यमेव, तत्र हेतोः वृत्तेलेक्षणगमनसम्भवानासम्भवः । अथ साध्ययति तद्रूपैतपोभयत्वावच्छिन्नाभावसत्त्वेन तत्रापि लक्षणगमनामावादसम्भवः । नच नासो प्रतियोगितावच्छेद कावच्छिन्न प्रतियोगिन्यधिकरणः प्रतियोगितावच्छेदकीमतोभयस्येन रूपेणोभयवद्ध- दस्य उभययतोऽसिद्धस्वेग अप्रसिद्धेरिति वाच्यम् , उभयत्वेनान्यतर पदम्य तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नतत्प्रतियोगितिमतियो- गितावच्छेदकताकस्य उभयाभावधति मत्वात्तस्यापि तादृशभेदमादाय तत्वादिति घन; व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्न प्रतियोगिताकम्य स्वव्यापक- शास्त्रमुक्तारली। [মি {दा] तेन तत्तत्साध्यच्यक्रव्याप्यवृत्तेर्वा साध्यायाभग्ववति वृत्ता साध्यतावच्छेदकप्रतियोगिताफस्य वा भावाय निवेशे ताशामयाभा वादिवारण सम्भवतीत्यभिप्रायेणाव्याप्तिलिखनात् । अव्याप्यते रिति । यद्यप्येतद्ग्रन्थस्य स्वयमुक्तम्याभावे व्याप्यवृत्तित्वादिनिवेशनम्य प्रयोजनप्रदर्शनपरत्व सा-यपद कपिसयोगा भावादिपरमेय वाच्यम् न तु कपिसयोगादिपरम् . कपिसयोगादिसा- ध्यकन्थले कपिसयोगाधभावस्य लक्षणघटकदेपि स्वाधिकरणपदम्य पाप्यवृत्तित्वादिनिरूप झाधिकरणपरताया अभाव व्याप्यवृजित्वादिनिवे शेप्यावश्यक यात् तदीयव्याप्यवृत्तितानिरूपकाधिकरणे गुणादा हेतोरवृत्तेरव्याप्तयनवकाशात् कपिसयोगामावादे गुणादौ नरवच्छिन्न वृत्तिक्त्वादिरूपन्याप्यवृत्तित्वादिसत्त्वेन तादृशविशेषणेन व्यावर्तनासम्म वाच्च, तथाच फपिसयागाभावादिसाध्ययम्बले का सयोगाचारमकाभावम्य रुक्षणपटकवेपि तदीयव्याप्यवृत्तितानिरूपकाधिकरणाप्रसिद्धिरेवाव्यातिप्रयो- जिरा, न तु तादृशाभानीयव्याप्यवृत्तितानिरूपकाधिकरणे हतार्वतिरिति वृत्ताधपि हतोरिति न सङ्गच्छते, तभाप्यमावे व्याप्यवृत्तित्वविदोषणा नुगादाने यावदन्तर्गत कपिसयोगादर्दाना व्याप्यवृत्तितानिरूपकाधिकरणा प्रसिद्धि स्म्यादिनि तादृशाधिकरणपर्यन्त न विवक्षणीयम् , तथाच सत्यव्याप्यवृत्तिसाध्यकम्पले हेतो म्साध्यागावववत्तित्वानय-धनाच्याप्ति , सा च व्याप्यवृतित्याधुपादानान्न सम्भवतीत्यभिप्राय । अथ वा पिसयोगादिमा यकहेतो साव्याभावीयान्याचवृत्तिता निएकाधिकरणवृत्तित्व ताम्थलीयान्याप्तियारक याप्यवृचितानिररूपकाधि करणवृतित्वनिरशीपयिकम् , अत स्तदधीना या पिसयोगाभावादि सायकाथले फपिनयोगाद्यान्मनाभाय त'माधिकरण प्रसिदनिव धना , लक्षणम् । गदाधरी चतुर्दशलक्षणी। दी] वपि हतोना-याति , तद्ववृतित्वाभावस्तु तत्तत्साध्याभावववृत्तित्व पव्यापत्रव्यामज्यवृत्तिधर्मानच्छिन्न प्रतियोगिताको बोध्य , तेन ज्याप्ति स्तरसम्पादकमपनि न ताशग्रन्थामड्गति , एतेन कपितयो- गाभावादिसाध्यकस्थले तादृशाधिकरणापसिद्धिगयन न्यायवृत्तितानिरूप- काधिकरणानिवेशे व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलपि क्षणविशेषवृतित्वविशिष्ट साध्याभावस्य प्रतियोगियधिकरण्यघटितसाध्यध्यापकतावच्छेदकावच्छि अप्रतियोगिताक याच्याप्यवृत्तेरधिकरण हेतो वृत्त्या लक्षणगमनासम्भयात् असम्भव एव सम्भवतीलि अन्यासिरिति लिखन न युज्यत इत्यपि निरस्तम् । * (एतपादिमा यकाथले म्वरूपराम्बन्धेन हतौ सा यतावच्छेदकसम्म न्धघटितव्यापकतापच्छेदकम्पावच्छिन्नाभावीयव्याप्यवृतितानिरूपकाधिकर पणत्यत्यासगवायिनि प्रसिद्ध तत्र तादशाधिकरणाप्रसिद्धिनिवाधनलक्षणाग- नासम्भवादसम्मनाभावात्। । तत्तत्साध्यामानाधिकरणवृत्तित्वस्य हेतुवृचितानव च्छेदकविशेषधर्मव्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावमादाय व्यभिचारिण्यतिव्या ति ततत्साध्याभावववृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभाव गिवेश्यचेद्वार्यते तदा व्याधि भरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामावसजातीयस्य तादृशम्य तद्वदृत्तित्वत्वेन पटा धभावस्य प्रसिद्धिर्मुरुधर्मम्य प्रतियोगित्वापच्छेदकत्वाहीकार एव सम्म वनि, अन्यथा तादृशाभावववृत्तित्वत्वस्य वृत्तित्वत्वरूपलधुधर्मसमनिय ततया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध; अन्यूनानति प्रसक्तस्वरूपायच्छिन्नलनिवेशे हृद वृत्तित्वद्दान्यनि नतिरबोगयाभा- वादे निर्धूमवृतित्वत्वादिसमनियत प्रतियोगिता क त या तद्वति धूमादिसाध्य कवन्यादिहेतावतिव्याप्ते ; तत्तत्साध्याभावयतित्यविशिष्ट च्यापकतावच्छेदकल्पावच्छिन्नाभावादिनिवेशे च निधूमवृत्तित्वत्वादिना हूद वृतित्वघटान्यतराभावमादाय तद्दोषताइवस्थ्यमित्यन्यानाभाव तत्तदधि करणवृत्तित्वाभावपदेन विवक्षयति-- तद्वदि ति । ब्यापकान्तमनच्छि- न कुण्डलितपय माचिका ।
शास्त्रनुसावळी । मिश्न- [दी] ततत्साध्याभाववष्यक्तिविशेषवृत्तित्वस्य पार्थिवत्वादिविशेषितस्य द्वित्वाचनच्छिन्नम्य वा साध्याभावववृतित्वम्याभावमादाय नाति प्रसा मान्त न प्रतियोगिताविशेषणम् । प्रथमविशेषणप्रयोजनमाह- तत्त साध्याभाववद्यक्तिविशेपे ति । यद्वयक्तौ तुरपि न वर्तते नाश हृदादिव्यक्तीत्यर्थ . व्यभिचारनिरूपकहेत्वधिकरणमात्रवृत्तियों ऽयोगोळकादि व्यक्तिविशेषागृत्ति यादिलपसाध्यतावच्छेदकायच्छिव्यापकतावच्छेदक रूपा वच्छिन्नाभाव स्तव्यक्ति विशेषवृत्तित्वाभावस्य हेतावसम्भवात किंचि द्विशिष्टत्य तादशाभादवद्वृत्तित्वस्याभावमादायातिप्रसङ्ग दर्शयति पार्थिवावादिविरोपितस्थे ति अप्रिमेण सान्यभावपतित्वस्ये त्यने नान्वितम् । मायादो पार्थिवत्वादिविशेषणाभावा तद्विशिष्टनिधूमवृत्तित्वा मावमादायेत्यर्थ । द्वितीयविशेषणप्रयोजन दर्शयति-- द्वित्वातावच्छिन्नस्ये ति । पटनिधूमवृत्तित्वाभयत्यायवच्छिन्नस्येत्यर्थ । नातिमसा इति। हुदादिवृत्ति त्वत्पावित्वादिविशिएनिधूमवृत्तित्वत्वावैच्छिन्नाभावप्रतियोगितामावधा दिवृत्तिनिघूमवृत्तित्वाद्यवृत्तितया तत्तत्साध्यामावयवृत्तित्वत्वाव्यापकत्वात् । द्वित्वाधवच्छिन्नाभाषप्रतियोगिताया द्वित्वादिवसासज्यवृत्तिताविरहेण निधूम वृतित्वादिनिष्ठभेदमतिय गतानवच्छेदकत्वरूपनियमवृत्तित्वत्वादिव्यापकत्व- सायेपि व्यामध्यवृत्तिधर्मावच्छिनत्वा तादृशाभावाना लक्षणापटकत्वादिति माव । व्यासज्यतिधर्मम्य तत्तत्साध्यामानवतित्वनिष्ठभेदप्रतियोगि तानवच्छेदयत्वरुपयापक याविरहात् तत्साध्याभावयत्तित्वत्वव्यापक घटियाभावनिवेने द्विवामिनाभावमादायातिप्रसङ्गम्य धारण मम्भपि प्रतियोगिताया व्यापक विशेषणामाशे निधूमवृजित्वन्यादिना लक्षणम् । गदादरीये-चतुर्दशलक्षगी। [दी] अत्र च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यागावबत्तित्वं बोध्यम्, तेन वन्यभाववति म्यावयवे धूमस्य वृत्तावपि न क्षतिः. इत्थंच साध्वाभायोपि हूदादिवृत्तित्वघटान्यतराभावमादाय अतिप्रसङ्गो न शक्यते वारयितु मिति नत्र तद्विशेषणप्रवेशनम्यावश्यकत्वे व्यामज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाभाय चारणाय तादृशधर्मानवच्छिन्नस्वमेव तत्तत्साध्याभावववृत्तित्वस्वव्यापक- धर्मावच्छिन्नत्यापेक्षया लाघवानिवेशयितुमुचितमिति तदेव निवेशितम् । व्यासज्यवृतित्व न स्रसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वम् । साध्याभावपद्धृचित्य मिति । साध्याभाववत्सम्बन्धित्वमित्यर्थः; तेन तादात्म्यसम्बन्धेन वृत्र प्रसिद्धावपि ग तत्सम्बन्धावच्छिन्नहेतुका व्याप्तिः, सम्बन्धप्रतियोगित्वरूपसम्बन्धित्वैकदेशसम्बन्धे हेतुतावच्छेदक सम्बन्धने ति- तृतीयार्थाभेदान्वय' वृत्तावपीति । सम्बन्धत्वपीत्यर्थः । न दोष इति । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धानिवेशे वहिमान् धूमादित्यन्न वय- भाववत्संयुक्तत्वत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगिताया पहचभाववत्समवेतत्वाध वृतितया सामान्यतो यहयमाचवद्वृत्तित्वं प्रत्यव्यापकत्वेन तादृशामा वस्य लक्षणघटकत्वानुपपत्ते. वयभावषवृत्तित्वस्वव्यापकप्रतियोगिताकस्य तवृत्तित्वसामान्याभावस्य वझ्यभाववरसमवेतत्वयति धूमे असत्यात् अन्याप्तिः प्रसज्यते; हेतुतावच्छेदकसम्बन्धनिदेशे च निर्वहिसंयुक्तत्व त्यावच्छिन्नाभावस्यापि तादृशसम्बन्धावच्छिन्नसाध्याभाववद्वतित्वत्वव्या- पकप्रतियोगिताकत्वेन लक्षणघटकतया तमादाय लक्षणसमन्वय इति भावः । इत्थंच हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभावयत्तित्वविव- 'ती' ति दोपः । तदविचक्षणे च पक्ष्यमाणासिद्धिविर- दादुपएम्भासमतिः । क्षणे च;
९८ शास्त्रमुक्तायो । [मिश्र [1] हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन कस्यचिदपिकरणे पर्तमानो प्रायः तेन जातिमान् सत्त्वादित्यादौ हेतुतावच्छेदक सम्बन्धेन साध्यामावववृत्तित्वस्याप्रसिद्धावपि न क्षतिः हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन कस्यचिदधिकरण इति । भनुयोग तासम्बन्धेन हेतुतावच्छेदकराम्बन्धवृत्तिरित्यर्थः । मथवा हेनुता यच्छेदकसम्बन्धेन धर्मवयतिरित्यर्थः; विशिष्य हेतुतावच्छेदकपुर- म्कारेण हेतुमत्त्वनिवेशनसम्भवेपि बहुपदार्थबटितहेतुतावच्छेदकामले धमत्वेन निवेशापेक्षया तेन रूपेण निवेश गौरवमिति सामान्मतो निवेशलाभाय फस्यचिदि त्यभिहितम् । भम द्रव्यं गुणकान्यत्वे सति सत्वादित्यादौ समानाधिकरण धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्यापि साध्यामावस्य सादिरूपहेतुसमानाधि फरणत्वसम्मवेपि हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुसमानाधिकरणनिरुक्तसाध्या भावानां व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकवनियमा तादशहेतुसमा नाधिकरणलेनामावविशेषणे केवलन्यधिकरणधर्मावच्छिनपतियोगिताकत्व रूपेणच साजात्यविवक्षण सम्भवतीति तलियेशनमेवोक्तिमिति चेन्न; तथा सति ताशयाव साध्याभावसजातीयवत्त्वस्यैव लक्षणत्व सम्भवति, व्यभिचारिमिसमानाधिकरणयविच्छिन्नामावस्यापि विशिष्टहेतुगमानाधिक रणदेन लक्षणपटातयातदाट व्यावदमावसजातीयाप्रमिद्धव अतिव्याप्ति विरहान सद्धेतो ताशयावदभावसजातीयव्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रति- योगिताकयत्तिाचेदभायमादायैव लक्षणसमन्वयसम्भवादिति साध्याभाव पद्मृचिवामावत्वविशेषणक्ययापन । इनारच्छेदकसम्बन्धेने ति । समवायादिसम्बन्धनेत्यर्थः । सान्याभावपत्तित्वस्य - समानाधि करणधर्मावच्छिन्नसाध्यानासहतित्यस्य । न क्षति नि । नाहगमाध्या लक्षणम् । गदाधरीये चतुर्दशलक्षणां । दी] यद्वा यावन्त स्तादशा स्साध्यामाया प्रत्यक तेषा सजातीयस्य व्यापकीभूतस्य व्याप्यवृतेर भावस्य भावस्य समवायादिसम्बन्धानुयोग्यवृत्तित याव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव लक्षणघटकलात् तद्वति च तादृशसम्बन्धेनापि वृत्ते प्रसिद्धरिति भाय । अत्र च द्रव्य गुणकर्मान्यत्वे सति सत्त्वादित्यादावव्याप्ति विशेप्यविशे पणसम्बन्धस्य परम्परया हेतुत्यमभ्युपेत्य वारणीयेत्यभिमेत्य हेतुता बच्छेदकसम्बन्धेन किंचिद्यतयधिकरणवृत्तित्वमभावे विवक्षितम् , यदि च सत्तादेरेव विशिष्टसाधावादिना व्याप्यत्व हेतुतावच्छेदकविशिष्टनिरूपित हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणतासामान्ये तत्तःसाध्याभावसजातीय तत्तदधिकरणानुयोगिकत्वाभाव तत्तत्साध्याभाय वद्वृत्तितासामा ये तत्सा ध्याभावसजातीयहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकाव छेद्यावाभाव चा निवेश्य निवार्यते । तदा जातिमान् सत्वादित्यादी उपदर्शिताप्रसिद्धिनिबन्धनान्याप्सेरुक्तविषधामन्तरेणैव निवारण सम्भव तात्यवधेयम् । मिशास्तु- साध्याभावववृत्तित्वाभावरूपन्याप्ते सत्त्वात् द्रव्य विशिष्टसत्त्वा" दित्यादौ अव्याप्तिमालोच्य सकलसाध्या भाववनिष्ठाभावप्रतियोगित्वरूपामेव व्याप्ति साजात्यादिघटनया परिष्कृत वन्त , तत्परिष्कृते च यथाश्रुते वक्ष्यमाणदोयमुद्धर्तु मभावप्रतियोगित्व स्थल स्वावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपपारिभाषिक तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वाश्रयहेतुतावच्छेदकरस्व निवेशयन् तादृश लक्षणमाह - यद्धे ति । तादृशाः व्याप्यवृत्तय, साध्याभावा- साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकामा गा, प्रत्येकं तेषां सजातीयस्य न्यापकीभूतस्याभावस्य- एकैक " जातिमान् शासमुक्तास्टी। [मिश्र [दी]प्रतियोगितावच्छेदकैन धर्मेण यद्पावच्छिन्न प्रति व्यापकत्व मवच्छिद्यते तपरत्व तत्वम् + तदभावसजातीयस्स तत्तदभावव्यापकीभूतस्य ज्याप्यवृत्तेरभावस्य, प्रतियोगितावच्छेदकेन ययावच्छिन्नं मति व्यापकत्वमवच्छियते- प्रतियोगिनावच्छेदक यद्धेतुतावच्छेदकावच्छिननिरूपितम्यापकतावच्छेद कम् , तद्रूपवत्वं तत्त्वम् - तेन रूपेण व्याप्यत्वम् , वनिमान् धूमादित्यादौ वनित्याद्यवछिन्नवयाघभावसजातीयम्तयापकीभूतो धूम- स्वाद्यवच्छिन्नधूमाभाव , यहि मायवच्छिन्नघटामावस नातीयस्तव्यापीभूत धूमन्यावच्छिन्नघटायभार , तत्मतियोगितावच्छेदक चूमत्यादिक धूम त्वाधवच्छिन्न व्यापकतावच्छेदक मिति रक्षणसमन्वय । व्यभिचारिज धूमत्वाद्ययच्छिन्नव्यापकतापच्छेदघूमत्वायरच्छिनपटायगाव ताशयनि त्याधरपिउनयह-यागभावसजातीयतत्तदभावव्यापश्यनित्याचवच्छिन्घ टाद्यभाववाहित्वाद्यवच्छिमबन्याद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकवतिसाद वहि वायवद्धि नव्यापरतावच्छेदकत्वेपि तादृशयावत्साध्यामाचा तर्गतभूमत्त्वा यष्टिमधूमगावसजातीयनचापकामारप्रतियोगितावच्छेदकास्य पन्यापि वहनिलाधवच्छिाव्यापरनारच्छेदमाखामायानातियाप्ति । प्रथमाभावे च्याप्यवृतित्वविशेषणात् पपिसयोगी एनन्यभन्दादित्यादौ फपिसयोग वायच्छिमापिस योगाभारम्य चला ग्रिन सजातीयम्य व्यापी भून याप्यवृत्त्यभावम्याप्रमिद्धावपि न क्षति । ज्याप्यवृत्तित्वविशिष्ट सदाभवाद्यमावण्य व्यापरवात् सान्यतापच्छदय मम्बन सा यन्यापरुनाया विमणीयतया सयोगेन ध्यन्यायाप्य तितामते गगोग त मायक तासाम्य-चन व्यापस्तापारी यर्थ व्यापकता पटपामार मनियनिधिमण्यम्या पश्यनिनीयतया सात्यनिष्ठ लक्षणम् ।] गदाधराये चतुर्दशरक्षणां। प्रतियोगिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्यापि सयोगत्वादे सा ध्यव्यापकतावच्छेदकत्वमक्षतमिति ध्येयम् । नानाव्यक्तिसाम्यक तत्तत्साध्यव्यक्त्यभावम्य नानाधिकरणक व्यक्तिसा यके यत्किञ्चिदधिकरण वृत्तित्वविशिष्टसाध्याभाास्य व्याएकी भूताभावो न तुतापच्छेदकापच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकम्पावच्छिन्न प्रति योगिताक इति ताशमाध्याभावच्यावर्तनाय साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न व्यापकतावच्छेदकरूपायच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वनिये शनम् । व्यापकता च सध्यतावच्छेदकसम्बन्धटिता, तेन समवायेन व्यत्वादिसाव्यगुणादि हतो विपरतया साय-यापकज्ञानादे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना भाव प्रति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनाइत्वभावम्याध्यापकत्येपि ने क्षति । सायाभारश्व साध्यतावच्छेदसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताको ग्राह्य , तेन सयोगादिना वयादिसा यकधूमादिहेतौ समवायादिसम्ब न्धापच्छिन्नव-यभाव प्रति सयोगादिना मादेरभावस्याच्यापरत्वेपि न क्षति । व्यभिचारिणि समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव यापक यधि करणहेतुतारच्छेदकाधवच्छिनातियोगिताकाभायमादायातिप्रतम वारणाम - सजातीयत्वोपादानम् व्यतिरेबिसाध्याथले सजातीयाप्रति चा एकैकत सजातीयत्वनिवेशनम् । सानात्यघटकरागा नाभिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितावत्वादिक मनुगत्तनिरुक्तभेदकूटरूपमेय ग्राह्यम् , अमभा पन भिन्नभिन्नसम्बन्धेन साध्यहेतुभाव , तब माध्य तावच्छेदकसम्ब-धावच्छिनप्रतियोगिताकसाध्याभावस्य यादृशप्रतियोगिता निरूपकत्व तस्यैव तद्वत्तया सजातीयत्वेन तसजातीयामावनिरूपित हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनातियोगित्वामसिद्धे सजातीयस्यापि साध्य तापच्छेदकसम्यन्धावच्छिनामापस्य निवरे हेतुम्यापकतार अधि तत्सम्ब-अघटिताया विवक्षणे उक्ताप्रसिद्धिमिव धनदोषासम्भवेपि व्यापी - यावरसाध्यामाव (मिश्र , १०२ शास्त्रमुक्ताबाट भूतस्ये त्यादे वैययम्य दुरित्वात् , तत्त्यागे च धागलक्षण एवं पर्यवसानात् । व्यभिचारिणि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावसजा- सीयहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेत्वाद्यभावमादायातिपसास्य वारणाय व्या पफीभूतस्ये ति । व्यभिचारिणोऽभावस्प व्यभिचारनिरूपकाधिकरणे साध्यामानाव्यापकत्वान्न दोष , व्यापकत्व च न तत्समानाधिकरणामाया प्रतियोगित्वम् , सर्वस्यैव तादशद्वित्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितया ऽसम्भ वात् । नव तदधिकरणवृत्तित्व हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन अवश्य लाच्यम् , तथाच वहन्यायभावपति धूमाघभावस्य मायनारमकद्वित्वा यवच्छिन्नामावस्य सयोगादिरूपहेनुतायच्छेदकसम्बन्धेनावृत्या न तमा दाय दोषायसर इति वाच्यम् , एवमपि यत्र स्वरूपसम्बन्धेन हेतुता तत्र तास्वाभावप्रतियोगितया हेत्वमावस्य ज्यापकतानुपपत्ते दुर्वारत्वात् , नापि तादशाभावप्रतियोगितानवच्छेदकरूपवस्वम् , अभावत्वाद्यात्मक तादशरूपमादायाभावमानस्यैव व्यापकतया ज्यापकत्वम्यान्यारतकतापत्ते । एव वह्याद्यभाववति धूमावयबादौ समदायादिना वर्तमानघूमादिरूप मभावमादाय तदभावव्यापकतामहभिमा हेतुतावच्छेद सम्बन्धेन सामा माधिकरण्यस्य निवेशनीयतया सतायान् जातरित्यादौ सत्त्वाचभाववति सामान्यादी हेतुतावच्छंदफसम्बन वृत्तरप्रसिध्या भव्याप्तिश्चति तद्व मिष्ठान्यो याभावप्रतियोगितानवच्छेदकरवमेव साध्याभार यापकत्वम् नि धुमो ननिशून्यत्वादित्यादौ हेल्दभावम्य वयारे प्रत्येक चूमादिग निष्ठभेदप्रतियोगितारच्छेदकत्वेपि अखण्डम्य निमत्यप्रकारकप्रमाविष यत्वाद्यभावम्य तादशव्यापकतामम्भवात् तत्प्रतियोगितावच्छदबावच्छि- सस्य इंतु यापकतयैव लक्षणमम चय । तनिष्ठत्व देशिकविशषणतया मायम् , अतो वहन्याद्यभाव वति धूमायभाववहदम्य कारिवामिग्य भेन वृत्तावपि न नि , अमाराभवम्य प्रतियोगिरूपत्वप्यभावववेदी लक्षणम् ।] गदाधराय चतुर्दशलक्षणी। अतिरिक्त एव, अतो धूमाद्यभावपति भयोगोळशादी बैंशिकविशेषण तया वयाचभाववदम्य वृचिच्याहतेवेति न वइयाघमावस्य भूमा यभावव्यापकतापनि अथवा यदीयदेशिकविशेपणतासम्बन्धसामा में तत्तत्सायाभाववद्याकिञ्चिदात्त्यनुयोगिकवाभावस्तदन्मत्वमेव तदभावच्याप फत्वम् । अभावले ति। भावमिनस्येत्यर्थकम् , तेज धूमपान जलवाभावा दित्यादी जलत्वादिनिरूपित्तदैशिकविशेषणताया अमसिध्या तर निरुक्त भेदकटात्मकन्यापकतासत्त्वेपि नातिव्याप्ति , भभावरूपसदेतो हेतुमत्स्य मकारकममाविषयत्वाद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमव्यापकतामादायैव लक्षणसमन्वय धूमनान वहेरित्यादौ अयोगोळकादायप्युत्पत्तिकालावच्छे देग वर्तमानस्य बन्यायभावस्प निरुक्तव्यापकता सत्त्वादतिन्याप्ति , अतो व्याप्यवृत्तेरिति । यद्यपि तादशाभावा अपि हूदादौ न्याम्यवृतय , तथापि व्याप्य वृचित्मविशिष्टस्य व्यापकत्व विपक्षणीयम् , मनमच्छिम्माविशेषणता सम्पन्धेन व्यापकतानिवेशलाभायय तदुक्तम् , अवच्छिमवृत्तिकान्यत रूप व्याप्यचिन तु न शक्यते निवेशयितुस्, सभोगेन सदसौ हेतु तावच्छेदसम्बन्धावच्छिन्न हेत्वमावस्यातभावात् । तत्प्रतियोगितेत्यत्र प्रतियोगिता हेतुतावच्छेदकमम्मन्पावच्छिन्ना ग्राह्या, अन्यथा न्यधि- करणसम्ब-धावच्छिन्न प्रतियोगिताकहत्वभावस्य साध्याभावव्यापकस्म सम नियत्ताभावचपाते न्यधिकरणधर्मावच्छिन्नमसियोगिताकामानरूपतया समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नसा याभावमजातीयत्त्वेन तमादायातिव्याप्ति चिरहेपि आत्मत्वादिसाध्यके विषयतया हेतौ शानादौ साध्यामावव्याप कसमयायसम्बन्धावच्छिन्नज्ञानाग्रमयमादायातिच्याते अगाये हेतु तायच्छेदकराम्बन्धावच्छिनपतियागिताकत्वविशेषण प्रमेश्य च नातिप्रसन वारणसम्भव . सगनियताभावैक्स समवायसम्म धायच्छित्रज्ञानायभाव मममुनी। दी] साधनम्य ताहापाकामाय प्रतियोगिन तदपदावा, सामननाव सम्पनि नपाच्या . द्रव्य मत्यादित्यादी ग स्वाद ताशाभयन्यापरगुणायित्पपिनिगा रायगिनि . - म प्रती। स्यापि सरमथायिविषयमान नागादिषिशिएकानाद विपपिता सम्पन्धावचितामाय रामनियत वन सामामधातियोगिताक त्यान् धगायभायन्यापमहाननीयवाभाषप्रतियोगिनो पनित्यादिना परनिवाश्यमिव्यापक यादनिमगह इति प्रतियोगिनो न्यापरतानुपक्ष्य प्रतियोगिताव रसेदकम्प सदसराय पर तागुपायनान्य विशिष्ट सत्वादिस्यादी साध्याभाष पाएकामायमतियो मनावच्छेदविशिरसा याद तुतावच्छेदकोपत्तक्षितहेतुन्याप वासम्भवा स्पनुरवा यत्पावच्छिन्नम्मनी रयुक्तम् . व्यापकना च हेनुनापच्छेदगम्बन्धेन प्रामा, अतो महाकारगिन पारत्यादित्यादी साध्याभावव्यापाभाव प्रतियोगितावच्छेदकम्य साध्यतापच्छेदकादे पारिकादिसम्बन्धन हेतु न्यापस्तायामवच्छेदकरवेपि नातिमसा , व्यापकतावच्छेदस्नायटर सम्बन्धभेदनिवेशनादिक म्ययाम् गच मवान् पहिमत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्यादावतिव्याति धुमाघ भावव्यापकमायभायस्य प्रतियोगितावच्छेदकजलादिवृत्तित्वविशिष्टधुमा भावाभावत्लादे हेतुतारच्छेदा म्वरूपसबभपटितहेतुव्यापरतावच्छेद फत्वादिति वाच्यम् , भाव वृतिप्रतियोगितावच्छेदकस्य व्यापकतापच्छे दकताया विचक्षणीयत्वात् । यथाश्रुतमिश्नलक्षणमुपन्यस्य दूषयति-- साधनस्येति । तारो ति। ये ये साध्यागाया प्रसिद्धा तत्तरसजातीयतत्तद्यापफेत्यर्थ । तदवच्छे दकत्वम् - साशपतियोगितावच्छेद फत्वमा आये- द्रव्य सत्त्वादाविति । -- लक्षणम् ॥ गदापरीये-चतुर्दशलक्षणी। दी] योगिताकाभावप्रतियोगित्यादतिव्यासे , ज्ञेय प्रमेयादित्यादी प्रमेय त्वादे स्तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् भन्याप्तेश्च, प्रमेय वन्यधि करणप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध । द्वितीये - ज्ञेय प्रमेयादित्यादाविति । ननु प्रगेयत्वादे फेवलान्वयिताय- च्छेदकत्वपि वाच्यत्वत्वादेरिव साध्याभावव्यापकन्याधिकरणधर्मावच्छिन्ना भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमक्षतमेवेत्याशड्का निरस्यति-प्रमेयत्वब्यधि- करणे ति । प्रमेयत्वस्य केवलान्वयित्वादिति भाव धूमाघभाव प्रति वि- पयितादिसम्बन्धेन बहिवायच्छिन्नस्य यो ऽभाव स्तस्य व्यापकत्वात् तमादाय समवायेनात्मत्वे साध्ये समवायेन द्रव्यत्वे हेतो आत्मला भाव प्रति विययितासम्बन्धेन द्रव्यत्वत्वत्र ज्ञानस्य य स्समवायसम्बन्धा वच्छिन्न प्रतियोगिताकोऽभाव स्तस्य व्यापफत्वा तमादायातिप्रसास्य वारणाय च प्रतियोगितावच्छेदकताया तुतावच्छेदकताघटकसम्बन्मा वच्छिन्नमस्यावश्य निवेशनीयतया व्यधिकरणसमनायादिसम्ब धेन प्रमे- अभावप्रतियोगितायामसमानाधिकरणतयाऽवच्छेदकत्वसम्भवेपि न निम्तार इत्यवभेयम् । अन्योन्याभाव एवं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना वच्छेदकताको नत्वत्यन्ताभाव इत्याशयेनेदम् , अन्यथा च्छिन्नप्रमेयत्वावच्छिनप्रतियोगिताकात्य-ताभावमादाय लक्षणगमनसम्म यात । एतदुपलक्षणग् , गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानपच्छेदकरवे कम्युग्रीवादि गत्त्वाद्यवच्छिमहेतुकान्यासिरपि द्रष्टव्या । एतेन व्यापकीभूताभावप्रति योगितम्या देवतावच्छेदकानवच्छिन्नत्यन्यभिकरणधर्मानवच्छिन्नत्वोभयाभाव विवक्षणे प्रमेयहेतुकस्थले वाच्यत्वत्वादिना घटायभावप्रतियोगिताया বঙ্গয়ংগাইল মেহগবি ব নিয়েই ক্ষান্ত হবে बच्छेदकावच्मि लाप्रसिद्धचा अमतीकारात् । यत्वस्य घटखान- शासमुक्तावळी । [मिश्र- [दी] यद्वा यावन्तस्तादृशा स्साध्याभावा प्रत्येक तत्प्रतियोगिता वच्छेदकेन यद्पावच्छिन्न प्रति व्यापकत्वमवच्छिद्यत तप- उसलक्षणे सजातीयादिपदपरित्यागेन ललक्षणमाह -- यद्वे ति । न्यभिचारिणि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावादिक्मादायति व्याप्त परिणाय यावन्त इति । वद्विमान् धूमादित्यादी महानतीयवदित्वाद्यवच्छिन्नाभाव प्रतियोगितावच्छेदकस्य धूमत्वाचवच्छिन्नन्यापकतानवच्छेदकतया अन्या- सिरिति साशा इति | साध्यतावच्छेदकापच्छिन्न-यापकतावच्छेदकरूपा वच्छिन्नप्रतियोगिताका "इत्यर्थ । त्र व्याप्यवृत्तित्वविशेषण प्रयोजना भावादनुपादेयम् । साध्याभावसजातीयत्वादिविशेपणापच्छिनम्याध्यमा चान्तरस्य प्रान्तवा ताशपदे तत्परत्तममम्य शादिति निगसाय अभावा इत्येतन्मात्रमनगिधाय साध्याभावा इत्युक्तम् । यावत्साध्या भावनिरूपिता न काचिदपि प्रतियोगितेति प्रत्येक पदम् । अत्र व व्यभिचारिण प्रत्यपि यस्विचिरसम्बन्धेन साध्यतारच्छेदकावच्छिन्नस्य व्यापकतयाऽतिप्रसङ्गस्य वारणाय प्रतियोगितापच्छेदसम्बन्धेनैव व्याप- कता निवेशनीया, इत्थच समवायसम्बन्धावच्छिनवदयभावप्रतियागिता पच्छेदस्तमयायादिसम्बन्धेन यहित्याचवच्छिन्नस्य धमायव्यापकत्वादस म्भव इति प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनैव साध्यव्यापकता विवक्षीया, तथाच देवरान्वयिसाध्यकम्यले व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नसाध्याभाव मादार निर्वाहो न भवतीति व्यधिरणधर्मावच्छिन्नाभायस्योपयोमिता पा, धूमवान् यहेरित्यादी धनाद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकालादि वृत्तित्वविशिष्टधृगायभावागायत्नेन बन्यादिन्यापरत्वेपि नाति याति , साध्यतारच्छेदकावाच्छन्ननिरूपितम्बावच्छेदसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छे दरानच्छिता यारत्य प्रतियोगिता प्रत्येक तत्वाछेदम्पेण तद लक्षणम् 1] गदाधरीये चतुर्दशलक्षणी। (दी] वर्ष तत्वमित्याहुः । परे तु वृत्तिमघृत्तयो यावन्तस्साध्याभाव- वच्छेदकसम्बन्धेन यद्पावच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वमित्येतादृशार्थस्यैव विव क्षणीयत्वा राध्यव्यापकतावच्छेदकं यद्यद्रूपं तेन व्यापकत्वविवक्षणे च्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावोपयोगिता न घटत इति साध्यव्यापकता वच्छेदकावच्छिनप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन व्यापकत्वावच्छेदकनिवेशः । यथासनिवेशे न वैययम् . प्रतियोगितायाः स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे वह्नि- त्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताया वयादिव्यक्तिभेदेन भिन्नाया धूमत्वाद्य- चच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वं न सम्भवतीति व्यापकतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगितायां व्यापकतावच्छेदकत्वं न निवेशितम् ॥ इति मिश्रलक्षणम् । ॥ अथ कूटायटितलक्षणम् ।। कूटघटितलक्षणे व्यभिचारिणि साध्याभाववत्तित्तत्वव्यापकमति योगिताको न निर्धमवृत्तित्वत्वाद्यबच्छिनाभावः, अपि तु जगद्धृत्तित्व सामन्याभाव एव, सच व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताक एव वृत्तिमट्ट चिरित्यतिव्याप्तिवारणाय कूटपदमुपातम् . तादृशातिव्याप्तिः समानाधि करणत्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायसाधारण रूपेण साध्याभावस्य व्याप्यता- बच्छेदककोटी प्रवेशन एव प्रसज्यते, न तु विशिप्य साध्याभाव निवेगे, तथा सति निघूमवृत्तित्वत्वावच्छिन्नामावस्यापि लक्षणघटकता निर्वाहादिति कूटपदमनुपादाय विशिष्य साध्यामा मिवेश्यैव लक्षण मुचितम् , तदुपादाने बहूनां दोघाणां यक्ष्यमाणत्वादिति कूटपटित लक्षणयादिनमाक्षेप्तुं कुटाघटितं लक्षणं दर्शयति- परेवि त्यादिना । साध्याभावववृत्तित्यस्य व्यतिकरणय वच्छिन्नाभावमादाय व्यभिचारि माने अतिव्याप्तिः, अतो यावन्त इति । तथा सति समानाधिकरण " রামুঙ্গালী। कूटाघटित- [दी] वृत्तित्वाभावाः तद्वत्त्वं व्याप्ति . येन सम्बन्धेन हेतुता तेनैव सम्बन्धेन वृत्तिमत्त्व बोध्यम् , तेन व्यधिकरणधर्मावच्छि न्नाभावचति सयोगेन या वृत्तित्तदभावत नात्यादौ वर्तमानस्य धर्मावच्छिन्नसाध्यामाववत्तित्वस्य समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्य याचनादशाभावान्तर्गतस्य व्यभिचारिण्यसत्वानातिव्याप्तिः । वृतिमाप्ति त्वानुपादाने समानाधिकरणमावच्छिमप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणधर्मा वच्छिन्नसाध्याभावबसंयुक्तत्वायगावस्य असयुक्ताकाशादौ प्रसिद्धस्य हेताव सवात्सयोगादिसम्बन्धेन हेतावन्याति ; याशसम्बन्धप्रतियोगित्वं वस्तु मात्र प्रव, तादात्म्यविषयतादिरूपताशसम्बन्भेन हेताव परं रक्षण समन्वयो भवति, बादशसम्बन्धेन जगत्संबद्धत्वस्य समानाधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावस्माधासिद्धरिति तदुपादानम् । ननु वृत्तिमवृत्तित्वोपादानेपि जगत्संयुक्तत्वत्वाचवच्छिनामावस्य जात्यादिरूपवृत्तिमति वर्तमानस्य धारणासम्भवात् बडिमान् धूमादित्यादी भव्याप्तिर्दुर्वारैव, निधूमसयुक्तवाद्यभावस्य निघूमवृत्तित्वत्वाव्यापकप्रति योगिताकतया वृचिमन्मात्रस्यैव गिधूमकालादिवृतित्वेन च निधूमवृतित्व सामान्यागावस्य व्यधिकरणभर्मावच्छिनप्रतियोगिताकस्यैव वृत्तिमवृत्ति त्वेन धूमवान् वनेरित्यादावतिन्याप्तेरिणाय हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभावववृधित्वस्यैर निवेशनीयतया संयोगादिना यत्र हेतुत्व तत्र जगसंयुक्तत्वत्दाचवच्छिन्नाभावस्यापि हेतुतावच्छेदकसम्बन्भावच्छिन्नसाध्या भाववद्वृतित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकत्वेन लक्षणवटकत्वावृत्तिमत्पदस्य यथाश्रुतार्थकत्वे कालिकसम्बन्धेन गगनादेरवृत्तित्यमते तेन सम्बन्धेन यत्र हेतुता तत्रैव पर मव्याप्तिवारकता, तेन मम्बन्धेन जगवृत्तिवा भावन्य अवृत्तिमात्रे प्रसिद्धत्वादित्यत आह - येन सम्बन्धेने ति ।
लक्षणम् । महाभरीमै चतुर्दशलक्षणी। [दी] धूमदादसत्त्वेपि न क्षतिः . साध्याभावश्च पूर्ववोध्यः . न क्षति रिति । नाव्याप्तिरित्यर्थ । न तु नासम्भव इति, तादात्म्यकालिकादि सम्बन्धेन हेतौ लक्षणसमन्वयसम्मवादिति । ननु गानाभ्यक्तिसाध्यके तवत्साध्यव्यक्तयभावयवृत्तित्वाभावस्य हेतावसत्त्वादव्याप्तिः, कूटपटितलक्षण इवात्रापि साध्यतावच्छंदक समनियतप्रतियोगिताकामापनिवेशेपि तार्णातार्णदहनोभयत्वावच्छिन्नाभाव मादाय वयादिसायके गुणादिवृत्तित्वविशिष्टसत्ताद्यभावमादाम च स- तादिसाध्यके भव्याप्तिवारैव , एवमव्याप्यवृत्तिकविसयोगादिसाध्य के अवधिकरणायेव जगत एव कपितयोगत्वाचवच्छिन्नाभावश्चया तह- वृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव वृत्ति मवृत्तित्वेनाव्याप्तिविरहेपि तादशकपिसंयोगाभावादिसाध्यकद्रव्यत्वादिहेतौ फपिसंयोगादिरूपसाध्याभावववृत्तित्वाभावासत्त्वादन्यासिरित्यत आह . साध्याभाषचे ति। पूर्ववदि ति । मिश्रलक्षणे यथा साध्यतावच्छेदका बच्छिन्न व्यापकतारच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताको व्याप्यवृत्तिरभावो निवेश्यते, तथानापि निवेशनीय इत्यर्थः । तत्तद्वहिवकथितोभयत्वा वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावानां प्रभमविशेषणेन कपिसंयोगादिरूपामारानां च द्वितीयविशेषणेन व्यावृत्तिः । ननु साध्याभावववृत्तित्वप्रतियोगिका भावगावनिवेशे प्रकृतहेतुसाधारणस्य व्यधिकरणधर्मायच्छिन्नसाध्यामाद वपत्तित्मविशेषस्य समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायोपि वृत्तिमवृत्ति सम्भवतीति यावतादशाभावान्तर्गतत्तद्वत्तस्य हेतावभावादसम्भवः । एवं समानापिकरणधर्मावच्छिन्नाभावनवृत्तित्वस्य प्रकृतहेतुवृत्तितावच्छेद- कीमतकिंचिद्धर्मावच्छिन्नस्याभावोपि यावत्तादृशाभावान्तर्गत इति तद्वत्त्व विरहादपि व्यतिरेकिसाध्यकहेतून अन्यभिचारित्वानुपपत्तिः । तत्तत्माध्या- - ११० शास्त्रमुक्तावळी। [कटाघाटित. [दोनद्ववृत्तित्वाभावोपि स्वव्यापकतत्तत्साध्याभावववृत्तित्वत्वव्यापक प्रतियोगिताक - भावववृत्तित्वत्वामच्छिनमतियोगिता काभानश्च वि व क्षि तु म श क्य . देवरान्वयिनि साध्याभावयवृत्तित्वलेन घटाद्यमावस्य तादृशगुरधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदफ्त्वमते प्रसिद्धावपि तात्याऽतथात्वमते व्यधिकरणधर्मा वच्छिन्नसाध्याभाववद्वातित्यत्वम्य स्वघटक्केवरवृत्तित्वत्वसमनियतता प्रतियोगितानवच्छेदस्त्वेन तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध वारस्यात् , तत्तदभा वपद्वचित्यत्वघटकधर्मावच्छिन्नाभावनिवेशे च चहित्वाधवच्छिन्नवहया धभारव्य ते म्तत्तदमावत्वावच्छिन्नाभावस्यापि तादृशतया तस्य च घूमादा वसनादच्याति, साध्याभारववृत्तित्ववृत्तितादृशधर्मावच्छिन्नाभावनिवेदोषि घटवृत्तित्यत्वाचवच्छिनसाध्यके तादात्म्येन घटत्वव्यापकादिहेतौ तारशसा ध्याभावान् योपटत्वाभागादि तत्वृत्तित्वनिष्ठतादृशसाध्याभाववरूपतथा विधधर्मात्रच्छिन्नाभावम्य घटादिमात्रवृत्ते हेतावसत्त्वादन्याप्तिर्दुचारय, साध्या भावादिव्यावृत्तयटकतानिवेशे च प्रयासगौरवमिति तत्तत्साध्याभावववृतित्व त्वसमनियतप्रतियोगिताराभाद विवक्षयति-तद्ध दिति । स्व प्रतियोगिता, मत्र साध्यागावम्य साध्यागावत्वेन सामान्यतो निवेशे व्यभिचारिणि निघूमतृतित्वत्यायवाच्छनाभायप्रतियोगिताया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसा ध्यामायवत्सा याधिकरणवृतित्यसाधारणमाध्यामावयवृत्तियत्याच्यापकत्वेन तादृशाभायम्य रक्षणापटश्तया वृचित्य सामान्यामावस्य तथाविधप्रतियोगि ताकम्य च व्यधिवरणधर्मावच्छिनप्रतियोगितारम्यैव वृत्तिमवृतितया अतिन्यासिरिनि तद्यक्तित्वेनामावस्य च्याप्यत यच्छेदकोटिनिवेशनला माय तत्तरि ति। यति मकिचित्सायामाचपद्मृतित्व यसमनियतप्रतियोगितार तिमदनियावटमादयत्त्व व्यभिचारिसाधारणम् , यावन्त म्साच्याभावा लक्षणम् ।] गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणी। प्रत्येक तत्तदधिकरणवृत्तित्वत्वसमनियतैकप्रतियोगितायाः नानाविपक्षके अप्रसिद्धिः, तत्तद्विपक्षावृत्तित्वावच्छिन्नाभाववत्त द्विपक्षवृत्तित्वस्वव्याप्यैकप्रति योगित्वाप्रसिद्ध तथापि यावतामभावानां प्रत्येकाधिकरणवृतित्वत्वसम नयत्यस्य प्रत्येकं प्रतियोगितान्वयेन एतदभावबवृत्तित्वत्वसमनियत प्रतियोगिताको यो मात्र स्तदभाववद्वृत्तित्वत्वसमनियतप्रतियोगिताकश्च योऽभावः तत्त्वमित्येवं रीत्या निवेशान्नानुपपचि । एतलक्षणे साध्या भावसमुदायो न समुदायलेन प्रविष्टः , अपि तु प्रातिस्विकरूपेणेति कूटघटिताद्विशेषः अथान स्वपदं न तत्तदभावीय प्रतियोगितात्वरूपेण प्रतियोगिता- परम , साध्याभाववदृचित्वातिरिक्तेपि तदगावीयप्रतियोगितान्तरसत्त्वा दिति तत्तत्प्रतियोगितात्यत्तिापरं तद्वाच्यम् , तथाच यत्किंचित्प्रतियोगि तानिरूपकाशेयामावस्यातिव्यापकतया यावत्यस्तादृश्यः प्रतियोगिताः प्रत्येक तन्निरूपकाभाववत्वं निवेशनीयम् ; तथाच समानाधिकरण धर्मावच्छिन्नजगवृत्तिसामान्याभावप्रतियोगितानिरूपकवृत्तिमवृत्यमावाप- सिद्धया अव्याप्तिरिति वृत्तिगवृत्यभावीयत्येन यावत्पतियोगिता निवे शनीया; तथाघ तन्निरूपकाभावे वृत्तिमबृत्तित्वविशेषण व्यर्थम् ; यावत्त्वविशेषणमपि तथेति चेत् ? नोपादीयत एव तत्र तद्विशेषणम् , वृत्तिमवृत्त्यभावीययावत्प्रतियोगितानिवेशलाभायैव प्रतियोगिताविशेयी भूनाभाये वृत्तिमबृत्तिययावत्त्वाभिधानात् ; अत्र च गुरुधर्मस्य अभाव प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे स्वव्यापकतदमावववृत्तित्व त्वरनिष्ठभेदपतियों गितावच्छेदकत्वम्याच्यावर्तकन्यापकतान्तपटितत्वेन अभावप्रतियोगिता नवच्छेदकतया तदवच्छिन्नान्योन्याभावरूपव्यापकत्वपुरस्कारेण न प्रति योगितानिवेश स्तम्भवतीति , तादृशावच्छेदकभेदकटात्मकन्यापक्रत्वपुर- शाखमुक्तावळी । [कूटाघटित- [दी) तत्तत्साध्याभावबवृत्तित्वत्वातिरिक्तनं स्कारेणेव तन्निवेश , नन स्वव्यापकत तदभावववृत्तित्वत्वकत्वतदभाव ववृतित्वत्ववनिष्ठान्योन्यामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नेकभेदोभयरु पेण प्रतियोगितानिवेश सम्भवान् अवच्छेदकभेदयूटनिवेशन मफल- मिति वाच्यम् ; घटभेदादिसाध्यकम्पले उदभावव्यक्तित्वेन घटत्वादि पटितस्य तदभाववद्गृत्ति तनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य म्वरूपतो घटरवादिघटिवघटवृत्तित्वनिष्ठा योन्याभाव प्रतियोगितावच्छेद फत्वमपेक्षा गुरुशरीरतया प्रतिमागितानबच्छेदफत्वेन सदनिकभेद भिवेशासम्भवात् । भत्र कल्पे न्यभिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाषवद्ध चित्वत्त्व समनियतप्रतियोगिताकम्य पर्वतवृवित्वपर्वतान्यवृत्तिस्वोमपत्वाव- च्छिमाभावम्य पर्वतायवृत्तिवृत्तिमवृरो मादावभावादकमात्रवृत्तिहेतादपि ताशप्रतियोगिताकम्य एतरक्षणावच्छिन्नवृत्तिवेतदन्यक्षणावच्छिन्नवृतित्वो भयत्वाधवच्छिनामावस्यगत क्षणावृत्तीवृत्तिमतिवर्तमानम्याभावादसम्भव ;ता दृशामावन्यावर्ननायव्यास ज्यवृतिधर्मानभाउन्नप्रतियोगिताकत्वनिदेशेगौर - वम्, पर्वतवृत्तित्वत्नादिना जगवृतित्वसामान्याभावस्य न्यामृत्यसम्भवध्धेत्यत कम्पान्तरमनुपरति - तत्साध्याभारति। मतिरिकान्तानियो त्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावमात्रम्य समदादाभिचारिमान अतिन्यासिरितितनिवेशितम्। यपि यथाश्रुतेनानन महानसवृत्तित्ववादिना व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्या भावववृधिन्वाभावारण न सम्भवनि, महानादिनिरूपितत्वविशिष्ट जित्वदम्म सामाभाव वाणिपितत्वविशिष्टरित्ययान्यत्वविरहात ; त. भापि सान्याभाववचित्यपानि पितसमानाधिकरणधर्मनिरूपितारच्य स्वन्यायानसिमान्तर विवाणान्न दोष, महानरावृतित्पस्वादि নিলাঘৰৰ মাশবসায়ীরায়ালিবিদ- क्यम्, सभणम् । ] गदाधराये-चतुर्दशलक्षणी। खात् । नचैनमपि साध्याभावयन्महानसवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभाववारणमश- तादशधर्मनिरूपितारच्छेद्यतायां तयटकसाध्याभायववृत्तित्वत्व निरूपितत्वत्स्य " अधिकवि " त्यादिन्यामेन भन्याहतत्वादिति वाच्यम् , गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया महानसवृत्तित्वत्त्वसमनियत्तोप दर्शितगुरुधर्मस्य अभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । भभ गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे साध्याभावपदस्य साध्यतावच्छेदकावचिन्नन्यायकत्तावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावपरतया धूम वान् बहेरित्यादावतिन्यातिः, धुमत्वाद्यवच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपा वच्छिन्नाभावववृत्तित्वत्वस्य समनियतधूमत्वाचवच्छिन्नाभावचवृत्तित्वत्वा पेक्षया गुरुत्वेन अभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वविरहेण नदवच्छिन्नामावा प्रसिद्धेः, धूमत्वाद्यवच्छिन्नाभावववृतित्वत्यावच्छिन्नप्रतियोगितायाश्च धूम- त्वाद्यवच्छिन्नन्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभाववतित्वत्वरूपविशिष्टपदा निवच्छिन्नतया तनिरूपकाभावस्य निरुक्ताभावविशेषणानाक्रान्तत्वेन ब्यधि करणभावच्छिन्नमतियोगिताकस्य साध्याभावपत्तित्वाभावस्यैव लक्षण घटफत्वात । यदि च साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य तेन रूपेण न निवेशः, अपि तु तत्त दभावत्वेनैव , एतदेव सूचयितुं तत्तत्पदमुपात्तम् । एवञ्च तत्तद्य- क्तित्वेन धूमाभावघटिततदमावववृतित्वत्वावच्छिन्नाभावस्य लक्षणघटक तया न घूमादिसाध्यके अतिन्याप्तिरित्युच्यते ?, तदापि घटभिन्न मेयत्वा दित्यादावतिव्यातिः, तन्न तव्यक्तित्वेन रूपेण घटभेदाभावघटिततत यक्तिमवृतित्वत्वापेक्षया लवोस्तत्समनियतस्य किंचिद्विशेषणानवच्छिन्न घटत्वपटितपटवृत्तित्वत्तस्यैव अभावप्रतियोगितायच्छेदकतया तद्यक्ति मचित्वत्वावच्छिन्नाभावापसिद्धेः, घटवृत्चित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाः , शासमुक्तापळी । [कूटाघटित- साध्वाभावववृत्तित्यत्वरूपविशिष्टपदार्थानवच्छिन्नतया तनिरूपसभावस्य लक्षणषटकत्वासम्भवायधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावववृत्तित्वत्वापच्छि- नाभावस्यव तथात्वात् , यदि च अभावधर्मो विशेषणविधया न निये श्यते , अपि तु ममावप्रतिरेव, अमावे तु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न न्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिनप्रतियोगिताकत्वमुपलक्षणनिधया निवेश्यते , एतल्लाभायैव तत्तत्पदोपादानमपि, न तु तत्तव्यक्तित्वेनाभावनिवेशलाभा थम् , उपरक्षणीभूतपतियोगिताविशेषणनैशभावान्तरल्यावृत्ति सम्भवे तत्त यक्तित्वस्योपलक्षणतया निवेशे प्रयोजनविरहात् , एवन्ध घटवृत्तित्व स्वावच्छिन्नाभावो प्युक्तस्थले लक्षणघटक , घटभेदाभावस्य पटत्वस्य तत्प्रतियोगितावच्छेदकपटकत्वात् प्रतियोगिताविशेषोपलक्षिताभावववृत्ति त्वत्वपर्यातनिरूपकताका-यत्वपर्य-तानिवेशा भ्रमादिसाध्यस्थले निश्म वृत्तित्यत्वावच्छिन्नाभावस्थ प्रतियोगितावच्छेदकशरीरे अमावविशेषणस्य अधिकस्य निवेशेपि न क्षति । नचामारप्रतियोगिकोरों उपलक्षण तया भानम्य अनुभवविरुद्धत्वात् विशिष्टनिरूपित्तत्वाभावरूपम्य नि रूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नविशिष्टाभायरुपम्य या विशिष्टानिरूपितत्वम्य प्रतियोगिताटो मतियोगिताविशेषम्य कथमुपलक्षणविषया निवेश इति वाच्यम् , मनियोगितात्मकज्ञान एष ताशमानम्य तथात्वात् , जात्य पच्छिवपतियोगिताकोऽभाव इत्याद्याकारम्य म्वरूपतो पटतान्छिन प्रतियोगितासाभाषभानुभ्य सर्वसम्मतत्त्वात , पाने च साध्यतावच्छेद बलियापरतावच्छेदकम्पावनिपानियोगिताको यो ऽभाव तर वत्तित्वत्वनिरूपिनत्वप्रतियोगिम भाववत समानाभिरणधमांवच्छेच राम्य यो ऽमार तद्वत्पतियोगिताका पाव से भावा स्तद्वान् हेतु यियातिन प्रतिमागिताया विपणन अनुपपत्त्यमारान् , এন 07 যাৰ ফলকলৰিয়া শাব। নৰ .
लक्षणम् ।) गदापरीये-चतुर्दशलक्षणी। साशनिरूपितत्वप्रतियोगिकस तस्वायच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य वा ऽमा- चस्य निवेशे निधूमवृत्तित्वत्वाचवच्छिन्नाभावप्रतियोगितानिष्ठावच्छेद्यता यामपि किंचिद्विशिष्टतादृशनिरूपितत्वत्वावच्छिन्नामावसत्त्वात्तादशामावा सङ्ग्रह इति याच्यम् ; तत्तदभाववचिस्वत्वनिरूपितत्वपर्याप्त प्रतियो- गितावच्छेदकताकामावस्यैव निवेश यत्वात् ; *( एवञ्च ततव्यक्तित्वेन अभावनिवेशधान्येण तत्त्पदोपादानमपि साधु सङ्गच्छते- इत्युच्यते,) तदापि घटत्वभेदादिसाध्य के व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणमशक्यम् , नि- विशेषणकघटत्वदिवृत्तित्वत्वस्येव तत्र घटत्वादिवृत्तित्वाभाव प्रति प्रति योगितावच्छेदकतया पटत्वत्वादिरूपसाध्याभावस्य प्रतियोगितावच्छेदक शरीरे अनिवेशेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव लक्षणमटकत्वात् । नच जासेः समवायनेच स्वरूपतो ऽबच्छेदकत्वम् , न तु सम्पन्धान्तरेण; अत एव गोत्वादिजातिनिष्ठन्याप्तौ पदविशेषप्रवृचिनिमित्तत्वगवेतरासमवे- तत्वादेरवच्छेदकलं स्वीकुर्वन्ति, न तु तादात्म्यसम्बन्धेन लघोरपि गोत्वादिलातेरिति निर्विशेषणयटत्वादिवटितस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकरवं न सम्भवतीति वाच्यम् , तादृशनियमे मानाभावात् ; यदिचाभारांश स्यापि उपलक्षणत्वं स्वीक्रियते ! तदा महानसवृत्तित्वत्वाद्यवच्छिन्ना भाववारणमशक्यमेव; यदि च साध्याभावातिरिक्तविशेषणाविशेषिताधि करणवृतित्ववाद्यवच्छेद्यताभिन्नसमानाधिकरणधर्मावच्छेद्यस्वाभावं निवेश्या विशेषितषटत्वादिवृत्तित्वाभावः सगृह्यते ।, तदा तादृशाभावमादाय जाति साधारणसद्धेतावव्याप्तिर्वजलेपायते । एवं साध्याभावववृत्तितात्वशरीरे अभावादे विशेषणतया प्रवेशे वृतिमवृत्तिपदमनर्भकमापद्यते, व्यधिक. रणधर्मावच्छिन्नसाभ्याभावववृत्तित्वस्य यः समानाधिकरणधर्मावच्छिन्ना भाव स्तप्रतियोगितायाः लामवेन वृत्तित्वत्वेनावच्छिन्नतया तदवच्छेद्य ताया मभावघटितविशिष्टपदार्थानिलपितत्वात् । कुण्डलिनयन्यो ऽनावश्यक इव । , - बालमुक्तावळी [कूटाघटित- अत्र वदन्ति, - गुरधर्मस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमतेनेदमभि हितम् , व्यधिररणधर्मावच्छिन्नसा याभावबामहानसवृत्तित्वत्वायनच्छिन्ना भाववारणाय च साध्याभावववृत्तित्वत्वपर्याप्तावच्छेदक्तानिन्नसमानाधि फरणधर्मनिष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकत्वमेव प्रतियोगिताया विशेषण देयम् , नचैव घटत्यादिना साध्याभावववृत्तित्वाभायसग्रहालक समानाधि फरणपदोपादान निषेधद्वयनिवेशन च विफलम् , तादृशाभावस्यासग्रहेपि केवराज्ययिनि साध्याभावववृत्तित्वत्वेन पटाद्यभावमादाय लक्षणसम न्वयसम्मवादिति वाच्यम् , विषयितादिसम्बन्धेन यत्र हेतुता तन्त्र हेतु नावच्छेदसम्बन्धेन साध्याभाववति वृत्ते साध्यामावद्विषयतादिरू पाया विषयादिम्वरूपत्वेन साध्याभाववद्विषयतावादिरूपसाध्याभावक्यू तित्वत्वस्य केवलान्वयितया तच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध ताशामायघटित रक्षणानुपपत्ते , नच साध्याभाववद्विषयतात्वादिक येन सम्बधेन अवृत्ति तेग सम्पन्धेन तदवच्छिन्नाभावमादाय रक्षणसमन्वय सावर्तीति याच्यम् , कालिझमम्बन्धेन साध्याभावय वृत्तित्वलावच्छिन्नस्य यो ऽभाव स्तस्य ध्वसायधिकरण *हेल यापकतया स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रति योगितावच्छेदकताकामयम्य अवश्य निवेशनीयतया व्यधिकरणसम्बन्धा वच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकतासाभावम्य रक्षणपटरत्यासम्भवात् , विषय ताया जात्यादिरूपत्वेपि विपयतात्व वैशिष्टस्य न समायादिना वृति , तादृशम्य अम्मिन्नेय वृते , जात्यादौ समवायाभावान् , स्वरूपसम्बन्धेनैव, एवं समदामादिसम्बन्घावच्छिनप्रतियोगिताम एव विषयतास्वापवच्छिन्नाभावो स्क्षणपटको भविष्यतीत्यपि न, कालनानादि रूपहेतौ पालिक विपर्यितादिसम्बन्धावरिटन्न प्रतियोगितालसाध्याभावदद नृतितत्वावचिनाभावम्याऽसलेन स्वरूपसम्बन्पावच्छिन्नप्रतियोगिताका भारम्यत्र निवेदनीयत्वात् नर साध्याभाववृत्तिन नातिरिकसमानाधि दनुवारतम्तया" हसति पाद । , 6 लक्षणम् ।] गदाधरये चतुर्दशलक्षणी। फरणधर्मानच्छिन्नामावस्यापि तत्राप्रसिद्धि., घटत्वादेः साध्याभाववद्विषय तादिनिष्ठप्रतियोगितायधिकरण्यासम्भवादिति वाच्यम् घटत्यादिना पाय भावस्पैव तथात्वात्। अथैवमपि सामानाधिकरण्यमुपेक्ष्य साध्यामाववत्तित्व निष्ठत्वेनधर्मविशेषणकल्पेघटत्वादेर्घटादिस्वरूपसाध्याभाववद्विषयतानिष्ठत्वेन गगनादेरपि स्वनिष्ठविपयतात्मकत्वेन साध्याभाववद्विषयतानिष्ठतया साध्या भाववचित्वत्वातिरिक्तवृत्तित्ववृत्तिधर्मानवच्छिन्नाभावाप्रसिद्धया रक्तस्थले अव्याप्तिर्दुवारव, येन रूपेण यत् साध्याभावयचित्ववृत्ति तद्रूपाविशिष्ट तदनच्छिमप्रतियोगिताकामावविवक्षणेन गगनत्वविशिष्टगगनायवच्छि- नाभावस्य लक्षणघटकतानिर्वाहोप हेतुनिष्ठव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्या भावववृत्तित्वव्यक्ते. किंचिदविशेपिततत्तव्यत्तित्वायच्छिन्नप्रतियोगिता काभावस्य तथाविधस्य हेतावसत्त्वादसम्भवप्रस इति चेन; येन सम्ब न्धेन यद्वर्तते तेन सम्बन्धेन तनिष्ठावच्छेदकताकान्यत्वस्य तदनव च्छिन्नत्वस्य विवक्षणीयतया संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वादिनिष्ठाव- च्छेदकताकामाक्मादायोक्तस्थले लक्षणसमन्वयसम्मवात् ; रक्तार्थलामा मैव साध्यामाययचित्योपादानम् , न तु तदपि लक्षणपटकम् , प्रयोजनाभावान् ; सर्वत्र दर्शिताभावमादायैव लक्षणसमन्वयसम्भवेन समवायादिसम्बन्धेन घटत्वाद्यवच्छिन्नसाध्याभाववत्संयुक्तत्वाद्यभावस्य लक्षणाघटकत्वपि क्षतिविरहात् । एतेन भूमत्वत्वाचवच्छिन्नधूमत्वाद्य- भावस्य धूमत्वमकारकप्रमाविषयत्वत्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य च साध्याभाव ववृतित्व वृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य वारणाय साध्याभाववठ्ठ तित्वप्रतियोगिकत्वविशेषणमप्यनादेयम् । अत एव स्वसमानाधिकरण- स्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकविशेषणत्वकल्पापेक्षया लामवमेवैतत्वल्पानुस- रणवीजभूतं निष्प्रत्यूहमिति । यदि न गुरुपयों नाभावप्रतियोगितावच्छेदसः । तदा महानसगृत्तित्वत्याधरच्छिन्नाभावयारणाय साध्या भा च य द न ति त्य.
१२० श्वमुक्तावळी । [कूटाघटित- [दी] महानसवृत्तित्वादेरभावः तस्य धूमादौ स्वनिष्ठसाध्याभावववृत्तित्व विरहस्य व हेत्वन्तरवृत्तेः स्वस्मिन् अवृत्तित्वेपि न क्षतिरित्याहुः । व्यापकतावच्छेदकल्पावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्यैव रक्षणघटकतया परत्वाद्यवच्छिन्नययभावोपेक्षणम् . महानसत्तित्वादेरभाव इत्यत्र महानसवृत्तित्वत्यादिनेति बोध्यम् । यत्तु बादशाभावाधिकरणमहानसवृत्तित्वत्वाचवच्छिन्नस्येति षष्ट्य न्तव्याख्यानम् , तदसत् , गुरुधर्मस्य अभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेपि तादृशाभावाविशेषितमहानसवृत्तित्वलायवच्छिन्नाभक्मादाय दोपप्रसक्ते स्त- विशेषितमहानसवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावपर्यन्तानुसरणे सन्दर्भविरोधात् । मधिकरणान्तम्य उपलक्षणतया शेषांशस्य विशेपणतया भानम्य व्युत्पतिविरुद्धतया तथा विवक्षयितुमशक्यत्वात् । अधिकरणविशेपा- नुपरक्तवृत्तेरभावमादायापि दोपं दर्शयति ---- स्वनि ति । धूमादिनिष्ठ साध्यामादवद्वृत्तित्वव्यक्ते स्तव्यक्तित्वावच्छिन्नाभावस्येत्यर्थः। हेत्वन्तर वृत्ते. -- भालोकादिवृत्ते । एतेन वृत्तिमद्वचित्तमस्तीति मूचितम् । स्वस्मिन् धूमादौ । अत्र च लक्षणे सत्ताभाववान् द्रव्यत्वादित्यादौ सत्तावत्समवेत. वाभावस्य व्यधिफरणधर्मापच्छिन्नप्रतियोगिताकम्यैष समवेतवृतित्वेपि द्रव्यावृतित्वाधवच्छिन्नाभावम्यापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नन्यापकता बच्छेदकम्पावच्छिन्नप्रतियोगिताकतया समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नपति योगिताकम्यापि तद्वत्समवेतत्वामावस्य समवेतगुणत्वादिवृत्तितया द्रव्य स्वादेः तद्वत्वाभावानातिन्याप्ति. . एवमवृचिसाध्यकस्थलेपि साध्यता वच्छेदकारस्टिनव्यापकत्वापसिद्धया नातिमाधि . फूटपटितलक्षणे च तत्र तत्रातिव्याप्तिवारणाय साध्यसमानाधिकरणले सताति विशेषणं लक्षणम् ।] गदाधराये-चतुर्दशलक्षणी। १२१ [दी] अन्ये तु पृतिमद्वृत्तयो यावन्तस्साध्याभावसमुदायाधिकरण वृचित्वाभावास्तद्वत्त्यं तत्त्वम् । तादृशवृत्तित्त्वाभावस्स्यव्यापकतादृश वृत्तित्वत्वब्यापकप्रतियोगिताको बोध्य ; प्रयोजनच देयम् । एतलक्षणेचावृत्तिहेतुफे अतिव्याप्तिवारणाय वृत्तिमत्त्वमात्रमुपा देयम् । कूटपटितलक्षणवदनापि महाकालान्यो घटादित्यादावतिव्याप्ति द्रष्टव्या, किन्तु तदन्यदोषाणामेव अत्र अनवकाश इत्यवधेयम् || इति कटाघटितलक्षणम् । ॥अथ कूटपटितलक्षणम्॥ -- अन्ये लिति । घटत्यादिना निधूमवृत्तित्वाभाषमादाय व्यभि- चारिण्यतिव्याप्तिवारणाय यावत्योपादानम् । एवच केवलान्ययितः साध्यस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यैव अभावस्य प्रसिद्धया तत्समुदायाधिकरणजगबृत्तित्वस्याऽवृत्तौ प्रसिद्धम्समानाधिकरणधर्माव- च्छिन्नाभावीपि यावदभावान्तर्गत इति तद्वत्त्वविरहाचाहशसाध्यके विषयिताद्यतिरिक्तसम्बन्धेन हेतावव्याप्ति ; साधनसमानाधिकरणत्वेन साध्याभावविशेषणपक्षे च व्यतिरेकिणोपि साध्यस्य व्यधिकरणधर्माव च्छिन्नमतियोगिताकस्यैवाभावस्य सद्धेती लक्षणघटकतया जगत एव तत्कटाधिकरणतया व्यतिरेफिसाध्यपि विपयितातिरिक्तसम्बन्धेन हेताव माप्तिरिति वृत्तिगवृतित्वमभावविशेषणम् । तादृशष्टत्तित्वे ति । साध्या भावसमुदायाधिकरणवृत्तित्वेत्यर्थ । प्रयोजनंचे ति । पूर्वदळपयोजन आलोकायवृत्तित्वेन निर्वहिवृत्तित्वाभावमादाय वह्निमान् घूमादित्यत्राव्याप्ति पारणरूपं पूर्वलक्षणे उक्तमेव; चरमदळप्रयोजनं तु साधनसमानाधि फरणत्वस्य साध्याभाषाविशेषणत्वे केवलान्वयिसाध्यके ज्ञेयत्वादिहेतौ घटादि- १२२ शासमुक्तावळी । किटघटित- [दी] उक्तप्रायम्; साध्यामाचाधिकरणवृत्तित्त्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्येव वृषिमवृत्तित्वाव्याभिचारिण्यति- च्याप्ति , अतस्समुदाये ति. , वृत्तित्वाभावमादायाव्याप्तिवारणमेव, न तु वह्निमान् घूमादित्यादौ महा नसवृत्तिवाद्यभावन्यावर्तनम् , तत्र महानसादेवहित्वायवच्छिन्नवहयभावा नधिकरणत्वेन साध्यामायकूटानाधिकरणत्वात् । एतस्य प्रागनुक्तत्वात् उक्तमाय मिति । समुदायपदप्रयोजनमाह - साध्याभावाधिकरणे ति । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैवे ति । निर्धूमवृत्तित्वत्वामवच्छिन्न निधूमवृत्तित्वाभावस्य प्रतियोगिताया यधिकरणथर्मावच्छिन्नसाध्यामा- चाधिकरणमहानसादिवृतित्वावृत्तिया साध्याभावाधिकरणवृत्तित्वत्वाव्यापक तया जगवृत्तित्वसामान्याभायस्यैव तव्यापकपतियोगिताकनया तस्य रागानाभिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्याऽवृत्तावेव प्रसिद्धत्वादिति भाव । न्यभिचारिण्यतिन्याति रिति । तादृशस्य जगवृत्तित्वाभावस्य सर्वत्र सत्त्वादिति भाव पत्र न स्पन्यापरमाध्यामादसमुदायाधिकरणवृचिखलफल्वे सति साध्याभावसमुदापाधिकरणवृतित्तत्वन्यापकत्व प्रतियोगिताविशेषणम् , तत्र च शेपदळे समुदायानिवेदोषि निधूमवृत्तित्वत्वाचवच्छिनाभावस्य लक्षणा पटक्वेपि नातित्र्याप्तिम्सम्भवति, व्यनिरेक्सिाघ्यके तादृशप्रतियोगि ताया एवाप्रसिद्धे, जगत्तित्वसामान्यामावप्रतियोगिताया माधिकरणवृत्तित्वत्वव्यापरत्वेपि स्वव्यापकसायाभावसमुदायाधिकरण पृत्तित्पत्यावरूपपूर्वदविरहान् धमाधमानरामुदायाधिकरणवृचित्वत्वगन्ये महानसादिवृत्तित्वपि तादृशप्रतियोगितासत्वादिति पूर्वपक्षयित्वा शेपदळे समुदागप्रवेश पूर्वदटमेव नोपादेयम् . तदनुपादानेपि वनिमान् धूना. -- साध्या , शालमुक्कावळी [कूटपटित- [दी] साध्याभावश्च साध्यतावच्छेदपसम्बन्धेन बोध्य , तेन समायेन बढ्नेस्साध्यत्वे धूमे सयोगेन च तथालेले वयवयवत्वे पर्वत धन्यवयवसयोंगे च पर्वतम्य बन्यवयवस्य न सम्बन्धवाव च्चिनबन्यभावद्वयानधिकरणत्वेपि नातिव्याप्त, छेदकत्वस्वमपि नाभावप्रतियोगितावच्छेदकम् , वलित्वावच्छिन्नवस्य भावववृतित्वनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादिरूपसमनियत । धर्मापेक्षया व्यधिकरणधर्मावच्छिनसाध्यामावेनाधिकन घटितम्य वस्य गुरुत्वादिति बासविच्छिनाभावो निवेशयतुमदाक्य, विन्तु ताह शान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्यत् तत्तद्वेदकटमेव निवेशनीयम् , एवच प्रतियोगिताव्यापकत्वघटितोकधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्व मकिंचित्रमेवेत्याहु ।
- लक्षणम् ।] गदाधरीये चतुर्दशलक्षणी। १२५ च्छिन्नवह यभावकटाधिकरणसयुक्तत्वस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्गमावस्यैन सयुक्तवृत्तित्वात् वन्यवयवमात्रसयुक्तपदा प्रसिद्ध सयुक्तमात्रत्यय तादृशाभावटाधिकरणगगनसयुक्तत्वादिति कथमन व्यावृत्तिप्रदर्शनम् , समवायेन घूमहेतुकस्थल्परता च न युज्यत, समवायेन धूमवत साध्याभावकुटाधिकरणत्वानिराकरणादिति वाच्यम् , रायुक्तमात्रस्य गग नादिसयुक्तत्वेपि ताइशस्य सयोगस्य नृत्यनियामकतया * सयोगेन वयवयवान्यवृत्तित्वागावम्य सयोगेन वृत्तिमवृते सु ल भ त या वृतिपदस्य य था श्रु त प र ता म ते तादृशल्यावृत्तिदानसस्ते , कृत्य नियामकतादात्म्यादिसम्बन्धेन व्याप्तिस्वीकारे वृत्तिपदस्य सम्बद्धार्थ कत्वमावश्यकम् तथाच इद महाकालान्यो घरा दित्येतत्समशील मित्य मिपा ये म एतदुपेक्ष्य द्वितीयस्थलानुसरणम् । साधनसामा नाधिकरण्यस्य साध्याभाव वैशेपणत्वपक्षे समवायादिसम्बन्धावच्छिन्नवह्य भावस्य वयवयवत्वरूपसाधनसामानाधिकरण्यामावेन न तन्नातिव्याप्ति सम्भप , एव सत्ताभाववान् द्रव्यत्वादित्यादावतिच्याप्तिवारणाय साध्य सामानाधिकरय्ये सतीति विशेषणप्रवेशस्यावश्यकतया सयोगादिना यदि मत्यवर्तमाने वन्यवयवत्वादौ तेनाप्यतिव्याप्ति धारयितु शक्यत इत्यत पर्वतवयवयवसयोगहेतुकानुसरणम् । सयोगेन द्रव्यस्यान्याप्यवृत्रिता पक्षे पर्वतस्य सम्बन्धद्वयावच्छिन्नवदयभावद्वयाधिकरणत्वेपि न तस्य व्याप्यवृतित्वविशिष्टसाध्याभावकूटाधिकरणत्वम् , वि व क्षणी य वार श्य ता दृश साध्या भा व फूटाधिकरणत्वम्, अन्यथा अन्याप्यवृत्ति सयोगादिसायके व्यभिचारिणि जगत एव साध्याभावकूटाधिकरणलेन अतिव्याधिरिति दर्शितहतो पर्वतवृत्चित्वेपि तादृशाभावकूटाधिकरणवृत्ति लाभायो ऽक्षतएवेत्यतिव्याप्तियसझ * अत्र यस्मद्रास्य वयवयव एकाधिकरणत्वपत्यय प्रामाणिको न त्यन्यत्र, तत्र सयागेन गगनादित्तित्वमतीयमसिध्या " हत्यपि पाठ !
१२८ शास्त्रमुक्तावळी । [कूटघटित- णस्य प्रत्येकानतिरिक्ततया प्रत्येकवृत्रुभयत्वाभावस्यापि प्रतियोगिसमा नाधिकरणत्वादिति वाच्यम् , पृथिवीवघटस्वोभयत्वादिना यत्र साध्यता तत्र जातित्वाचवच्छिन्नाभावप्रतियोगितासमानाधिकरणस्य तादृशसाध्यता वच्छेदकाभावस्य प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वविरहेण तादृशसाध्यतावच्छे दकस्य तादृशमतियोगिताव्यापकतापत्या तादृशाभावमादाव तदवच्छिन साध्यकद्रव्यत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वादिहेत्ताकतिव्याप्त्यापत्ते प्रतियोग्पनधि फरणवृत्तित्वस्यैव अभावे निवेशनीयतया उभयत्वाभावव्यावर्तनासम्म वात् , तदभाववत प्रत्येक तदनधिारणत्वात् तस्येव तदनधिकर णताया अपि व्यासज्यवृत्तित्वादिति चेन, - सामानाधिकरण्यस्याव्याप्य वृत्तितापक्षे प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावविशिष्टाभाववत्ताघटितव्यापक- ताया एव निवेशसम्भवात् , पृथिवीत्वादावुक्षोभयत्ववति पृथिवीत्या वच्छेदेन तदभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेपि जलत्वादे तत्सा मानाधिकरण्याभावविशिएतदभाववत्त्वेन अतिप्रसङ्गाभावात् उभयत्वाद्यभा वस्य तदभाववत्येकस्मिन्नपि तत्सामानाधिकरण्याभावानभ्युपगमात् तत्सा मानाधिकरण्यारच्छेदकस्य प्रत्येकानतिरिक्तत्वात् । अब वा यनिरूपितमाव्यतावच्छेदस्ताघटक सम्बन्धसामान्ये प्रति योगिल्लाविकरणपतिविद्धवक्त्यनुयोगित्वाभावस्तदन्यत्वमेव प्रतियोगि- वायापकत्वम् , उभयत्वनिरूपितपर्याप्ती च न प्रत्येकानुयोगिफ्त्वाभाव , तदनुयोगिन प्रत्येकानतिरिक्तत्वादिति । यत्नु- प्रानीनमते रूपादिसामान्याभावम्य रूपतद्ध्वसतत्यागभाव जयपतियोगिकतया रूपयसादिसा यफरूपादिदेतावतिव्याप्ति , रूपादि सामान्याभावीयरूपध्वसत्वावच्छिनप्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकसम निपल वेन तपटितामा स्टाधिकरणे वायो रूपादेरवृत्ते, नच रूप स्यापि रूपध्यसाभावरूपतया उद्घटितस्य रूपसामान्यामागपटितट - लक्षणम् । गदापरीये-चतुर्दशलक्षणी। स्थापि यावतामैकाधिकरण्यामिति विवक्ष्या लक्षणपदकत्वात् तद्वति हेतो वृत्या नौकातिव्याप्तिरिति वाच्यम् , रूपादीनां प्रत्येकं स्वस्वध्वंसर भावरूपत्वेपि स्वान्यरूपादिवसायभावानात्मकतया साध्यतावच्छेदकसम नियतप्रतियोगिताकत्व विरहेण लक्षणाघटकत्वादिति; तन्न, जलपरमानादौ रूपध्वंसत्वावच्छिन्नामावबुद्धिनिर्वाहाय जन्यरूपत्वावच्छिन्नाभावे रूपध्वंस खावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वकल्पनस्यावश्यकतया तत एव रूपादिसामा न्याभाववत्यपि तत्प्रतीनिनि हात् रूपादिसामान्याभावस्य रूपध्वंसादि प्रतियोगिकत्वानभ्युपगमात् साधनतमानाधिकरणत्वस्य साध्याभावविशेष- णतापक्षे तेनाप्युक्तस्थले रूपादिसामान्याभावव्यावर्तनात् स्वनिरूपका भाववत्त्वसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकूटाधिकरणत्व मेव निवेश्य लक्षणस्य परिष्करणीयतया रूपादिसामान्याभावानधिकर- णस्यापि जलपरमावादेरुक्तस्थल तस्कूटाधिकरणत्वेन अतिव्याप्तेरनव कामाच्च । प्रतियोगितायाः प्रतियोगिस्वरूपत्वमते नानाव्यक्तिसाध्य कस्थले साध्यतावच्छेदकसमनैवत्यस्य प्रत्यकं प्रतियोगितायामसत्वेपि स्वावच्छेदकावच्छिन्नतदभावीयप्रतियोगितात्वेन समनयत्यविवक्षणान्न दोपः । तद्वहितत्तद्धमादिस्वरूपप्रतियोगितानामपि स्वावच्छेदकवद्धि स्वधूमत्वाद्यवच्छिन्नतदभावप्रतियोगितात्येन वहित्वधूमत्वादिसमनैयत्यात् बाहित्याचवच्छिन्नवयादिस्वरूपप्रतियोगितानां द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नाभावीय बन्यादिस्वरूपप्रतियोगितात्मकतया तदवच्छेदकद्रव्यत्वाधवच्छिन्नति योगिताया घटादावपि सत्त्वात् न तत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छित्तप्रति योगितात्वेन घनित्वादिसमनैयत्यमिति तदभावीयत्वविशेषणम् ; तथा सति वह्नित्वाचवच्छिन्नाभावप्रतियोगिताया घटादावसत्त्वान्नानुपपतिः । यद्यप्येवमपि वाच्यत्वत्वादिसमनियसप्रतियोगित्वाप्रसिद्भिर्दुधीरेव, न्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावानामभिन्नतया वाच्यत्वादिस्वरूपवाच्यत्व- १७ १२६ शाखमलाबळी। [कूटपटित- [दी] तथा स्वच्यापकीभूतसाध्यतावच्छेदकन्यायप्रतियोगिताकोपि, पूर्वचदत्र साध्यामावपदेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टव्यापकतावच्छे दकरूपावच्छिन्नाभावविवक्षणे नानाविपक्षके तथाविधतत्तद्विपक्षावृत्तित्वा- वच्छिन्नाभावकूटाधिकरणाप्रसिध्या अन्याप्ति , साध्यतावच्छेदकविशिष्ट समव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनिवेशने गौरवमिति साध्यतावच्छेदक समव्यातप्रतियागिताकाभान एव विवक्षितुमुचित ; ताणातार्णदहनवृत्ति- द्वित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाना तथाविधसाध्याभावानामधिकरणे धूमादेः वृत्तायपि वहित्वावच्छिन्नवन्यभावघटिततादृशाभावकूटवत्यवृत्तेरव्याप्त्यनव- काशादित्याशयेन तथाविधमेवाभाव निवेशयति - तथे ति । स्वम् - प्रतियोगिता । समनियत्ताभावैक्यमते साध्याभावप्रतियोगिलाया साध्या भावसमनियताभावप्रतियोगिपदार्यान्तरवृत्तित्वेपि साध्यतावच्छेदकेन न्यधि करणेन वा धर्मेणावच्छिन्नाया माध्यमात्रवृत्तिप्रतियोगिताया साध्यता वच्छेदकसमनैयत्याक्षतमेव । अथ घटत्वाद्यवच्छिन्ना या वाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगिता सा घटादि भिनयावद्वानुवृत्तिरेकैव स्वीक्रियते, न तु वाच्यत्वादिभात्रवृत्ति, तथा सात पटत्वेन प्रमेयत्व नास्तीत्यादिप्रतीतिविषयप्रतियोगितान्तरकल्पने गौरवादिति तादृशप्रतियोगिताया न वाच्यत्वत्वादिरूपसाध्यतापच्छेदकसम नैयत्यमितिरेत् १, का क्षति , वाच्यत्वभिनत्वेन बाच्चत्य नास्तीत्यादि प्रतातिविषयमभावमादायैव तत्र लक्षणसमन्वयसम्भवात् । स्वल्यधिकरण चाच्यत्वभिन्नत्वावच्छिन्नाया प्रतियोगिताया वाच्यत्वभिनवृतित्वस्या सम्भावितत्वात् । वस्तुतस्तु, घटत्वावच्छिन्नवाच्यत्वाभावप्रतियोगितायां व्यधिकरण घटत्वादेरिव समानाधिकरणवाच्यत्वत्वादेरपि अवच्छेदकत्वमावश्यकम् , पटलेन वाच्यत्व नास्तीत्यादिपतीत्या वाच्यत्ववाद प्रतियोगिता बच्छेदकलानवगाहने तादृशमतीतर्वाच्यत्वत्यादिविशिष्टवैशिष्ट्यानवगाह .
- लक्षणम् ।। गाधरोमे-चतुर्दशलक्षणी । स्वेन तत्र वाच्यत्वत्वादिप्रकारकज्ञानानपेक्षापते; एवंच घटत्वेन प्रमेयत्वं नास्तीत्यादिप्रतीतिविषयप्रतियोगिताया अतिरिक्तत्वमावश्यकम् , भवच्छे दकभेदात् , इत्ति घटत्वेन वाच्यलं नास्तीत्यादिपतीतिविषयप्रतियो गिता पाच्यत्वादावेव पर्तते, नवन्यत्रापि, मानामावात् , अतो घटत्वादिना वाच्यत्वाभावोपि लक्षणघटकः। अथैवं साध्यतावच्छेदका वच्छिन्नब्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावटितलक्षणे वमित्वाचवच्छि- नसाध्यकस्थले वनिवादिना घटायमानो लक्षणघटको न स्यात् , व्यापकतावच्छेदकवदित्वादिपर्यासप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वविरहात्, म हानीयवर्तित्वाधवच्छिन्नाभावधारणायावच्छेदकतापर्याप्तिविवक्षणस्थाव श्यकत्वादिति चेन्न;- ब्यापकतावच्छेदकपर्याप्तत्वं हि च्यापकतानवच्छेदका वृतित्वम् , तच्च इन्धनत्वाधवच्छिन्नवन्यभावप्रतियोगितावच्छेदकताया मक्षतमिति ताशाभावमादायैव तालक्षणसमन्वयसम्भव इति । अत एष यश्चेन्धनत्वाधवच्छिनवन्यभावाधिकरणीभूतमहानसतित्वादेर • भाव इति दीधितिग्रन्थस्संगच्छते; अन्यथा इन्धनत्यादिना घटा- धभावापेक्षाया निजिता ऽऽपयेत; एवंच सार्वभौमाणामत्तलक्षणाभि पायकतया समवायितया वाच्यत्वाभावो घट एव प्रसिद्ध इति मूलमन्थोपवर्णनमपि संगच्छते । अथ पर्वाधिसम्बन्धेन यत्रोभयत्वादिकं साध्यतावच्छेदकं तत्र प्रतियोगिताया भव्यासज्यवृतित्वेन तत्पर्याप्त्यधिकरणप्रत्येकव्यक्तौ पर्या प्तिसम्बन्धेन उभयत्वादेरत्यन्ताभावस्य तदवच्छिन्नभेदस्य च सत्त्वात तस्य प्रतियोगिताव्यापकत्वं न सम्भवति; नवाव्याप्यवृत्तिसंयोगादे यंत्र साध्यतावच्छेदकता तत्र प्रतियोगिताव्यापकत्वनिहाय प्रतियोग्य सामानाधिकरण्यं व्यापकताघटकाभाचे निवेशनीयम् , तावता उभय- स्वस्यापि व्यापकत्यं निहति, पर्याप्तिसम्बन्धेन उभयत्वपर्याप्त्यधिकर- , शास्त्रमुक्तावळी [टपाटेत- (दी] वेग यत्र पृथिवीत्वाभावादी साध्ये तत्तद्विपक्षावृत्तित्वा यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावकूटाधिकरणमप्रसिद्धम् , तत्र सद्धतौ पृथिवीत्यादा साध्ये बातित्वाधवाच्छन्नाभाववति सामान्यादान वर्तमाने द्रव्यत्त्वप्रकारकपमाविषयत्वादौ च नाव्याप्ति , अति भिन्नत्वाद्यवच्छिन्नाभावीवप्रतियोगितापच्छेदम्घटत्वाचवच्छिनप्रतियोगिता- ना पटादारपि सत्त्वात् यत्तिचिदेकधर्मावच्छिन्नतदभावीयप्रति योगितात्वेन समनयत्यबटकव्याप्यत्वविवक्षणे च पृथिवीत्वाद्यभावादि साध्यकस्थले घटावृत्तित्वाद्यवच्छिन्नामावदारणमशक्यम् , सदभावीय पृथिवीत्वाभावादिरूपप्रतियोगिताना पृथिवत्विाभावत्वाचवच्छिनाभावीय प्रतियोगितात्मकतया पृथिवीवाभाववादिलपतदरच्छेदकावच्छिनप्रतियो गितात्वेन पृथिवीत्वागावस्वादिसमनैयत्यसत्त्वात् , तथापि यमावच्छिन्न प्रतियोगितात्वेन यदभावनिरूपितत्व तादृशधर्मावच्छिन्नतदभावीयप्रति योगितालेनैव व्याप्यत्वनिवेशान दोष , पृथिवीत्याभावत्वावच्छिन्नप्रति योगितात्वेन पृथिवीत्वादिरूपाभावभावनिलपितत्त्वम् न तु घटातिला वच्छिन्नाभावनिरूपित्तत्वमिति । यद्यपि पूर्वदाप्रवशे वहन्यादिसाव्यके धूमादिहेतौ माध्यताम च्छेदकसम्बधावच्छिनसाध्यतावच्छेदस्व्यापकप्रतियोगितास्ततद्भदावृति स्वावच्छिनाभावरटाधिकरणलस्य गुणादो प्रसिद्धत्वपि तत्र हेतुताव च्छेदकसम्बन्धेन वृत्तेरपतिदया अन्याप्तिसम्भव , तथापि साध्याभाव कटवात ताशवृत्तेरप्रसिद्धचा अव्याप्ति । तद्दढनिशेषि सत्तावान् जातरित्यादी वत्यत इति स्थलान्तरे टाधिकरणाप्रसिद्ध्या भव्याप्ति वाग्णस तायोजनमाह यत्र पृथिवीवाभावादा विति । नचद्विपक्षेति । घटपटा देल्पेत्यय । तर सद्धता विति । तत्र- साध्ये य सदनु ग्वादिनत्य र । नाव्याप्ति रित्य नेनान्वय ।
लक्षणम् ।] गदाधरी चतुदशलक्षणी। १३१ (दी] व्याप्तिा, नाप्यभावत्वादिना ऽभावादी साध्ये तत्तत्साध्यागाव कटाधिकरणाप्रसिध्याऽव्याधिरित्याहुः; तन्न; -- द्रव्यत्त्वपृथिवीत्वो- यावतामैकाधिकरण्यं सम्भवति ताबदभावसमुदायाधिकरणविव- क्षायां तदोषासम्भवेन स्थलान्तरे व्यावृत्तिमाह-पृथिवा वादा विति | द्रव्यत्वादेः समवायेन हेतुत्वे जातिवाद्यवच्छिन्नाभावघटित कटाधिकरणे समवायेन वृत्तरप्रसिद्धयातिव्याप्तेरनवकाशात् स्वरूपसम्बन्धन हेतुत्वानु सरणम् । साधनसमानाधिकरणस्वस्य साध्यामावविशेषणतापक्षे जातिवा चवच्छिन्नाभावस्य साधनासमानाधिकरणतया वारणसम्भवेपि प्रत्येक साधनसमानाधिकरणजलावृत्तित्वतेजोवृत्तित्वाधवच्छिन्नसमवायावच्छिन्नप्रति योगिताकाभावकटाधिकरणतायाः सामान्यादावेव सत्त्वादतिव्याधिदुर्वा रेवेति ध्येयम् । द्वितीयदळप्रयोजनमाह- नापी ति । घटत्याभाववादिना साध्य तायां घटादावेव साध्याभावकूटाधिकरणत्वप्रसिद्धिः , अत उक्त मभाव वादिने ति । आदिपदात्ममेयस्वादिपरिग्रहः । तत्तत्साध्ये ति । घटत्वाभावपटत्वामावरूपसाध्यस्य य साध्यतावच्छेदकल्याप्य प्रतियोगि ताको घटत्वपटत्वादिरूपाभावः तत्समुदायाधिकरणाप्रसिध्धेत्यर्थः । यावता मैकाधिकरण्यं सम्भवतीति विवक्षायागपि तादृशामावसमुदायवति घटादौ हेतोवृत्तरख्यातिरेष । नच यावता भैकाधिकरभ्यसम्भवः तादृशतादृशा भावकटाधिकरणं यद्यत् तावदन्यतमवृत्तित्वत्वसमनियतप्रतियोगिताको ऽभावो विवक्षणीयः, घटवृतित्वत्वाचवच्छिन्नाभावश्च उपदर्शितस्थले न तथा, जगत एव तावदन्यतमान्तर्गतत्वात् ; अपि तु पटत्वादिना जगद्वृत्तित्वसामान्याभाव एव वृधिमवृत्तिस्तथाविधोऽभावः, तत्तदधि करणान्यतमत्वं च तचदधिकरणावृत्तिशून्यत्वम्, न तु तत्तदधिकरणा न्यान्यत्वम्, अतो नाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् , एवमपि जाति प्रतियोगि- , . - , शास्त्रमुक्तावळी । [कूटघटित. याभाववान् मेयत्लादित्यादी जातिमतामा प्रत्येक घटत्वपटत्वरित ताशकूटाधिकरणतया जातिमवृत्तित्त्वावच्छिन्नाभावस्थापि ताशतया अन्यातेर्दुरित्वादिति । भत्र साध्याभाववत्ताया सम्बन्धविशेषानिवेशे कालपरिमाणवान् मेयत्वादित्यादवतिव्याप्ति , कालस्यापि कारिकसम्बन्धेन कालपरिमाणा भावाधिकरणतया जगत एव साध्याभावकटवत्त्वात् , दैशिकविशेषणता सम्बन्धनिवेशे च घटस्वाभाववान् पटत्यादिस्यादावव्याप्ति , घटत्वादे तेन सम्म धेनावृत्ते , तेन सम्बन्धेन तद्घटितकूटाधिकरणाप्रसिद्धे, तेन सम्बन्धेन युग्मित्त्वस्य अभावविशेषणत्वे तु पटत्वाभावादिसाध्यके व्य भिचारिणि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादायातिव्याप्ति , कालिकसम्बन्धा वच्छिनप्रतियोगिताके घटत्वाभावाभावे सा ये आत्मत्वादिहेतावच्यातिश्च, घटातिरिक्तवस्तुमात्रस्यैव दैशिकविशेषणतया साध्याभावक्टवत्त्वात् । साम्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेवरसम्बन्धनिवेगेप्ययमेव दोष , किञ्चिदिशि- एस्य तादशसाध्यम्य योऽभावम्तम्य दैशिकविशेषणनासम्बन्धावार नामाव स्ता इति दैगिविशेषणताया अपि निरुक्तसाध्यनिरूपित्तप्रतियोगि নামঘৰব । स्वनिष्ठतादृशप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन स्वाधिकरणत्वनिवेशे च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य साध्याप्रतियोगि तपा तदसङ्ग्रहप्रसङ्ग इति साध्यतावच्छेदसम्बन्धेन स्वप्रतियोगिता वच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्ताज्ञ न प्रति यत्सम्बन्घावगाहियदभाववत्ताज्ञान प्रतिबन्धक तेन सम्बन्धेन तदमानाधिकरणत्व विवरणीयम् , व्यभि करणधर्मावच्छिन्नाभावबचावुद्धिरपि व्यविरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिता रकवुद्धिं प्रतिभातीति तादृशामावस्य रमणघटस्तानिर्वाह , यदिचा भाववत्तानात पनि दैरितिसपसारसमणि समसमासाच्छिा मचारफनान प्रतिष धकम्, भमानाभावम्य विरिकतामते तायवानप्रति- - लक्षणम् । गदापरीये-चतुर्दशक्षणी। बन्धकताया आवश्यकत्वात् , तम्य प्रतियोगिम्वरूपतामतेपि फलसा- म्यानुरोधेन तदावश्यकत्वात् , अभावाभावस्यातिरिक्तत्वग्रहदशाया त. प्रतिबन्धकताया दुरपहवस्वाच, एवश्च कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रति योगिताके घटत्वाभावजातिवादरभावे साध्ये आत्मत्वजातिवादावव्याप्ति वीरैव, दैशिकविशेषगतासम्बन्धस्यापि निरुक्तरूपाक्रान्तत्वात् । नचैव तादशसाध्यवत्यपि पक्षे तारशसाध्याभावत्वावच्छिन्नप्रकारकप्रमारूपप्रति बन्धकज्ञानसम्भवात् तद्विषयस्य हेत्वाभासतापचिरिति वाच्यम्, तत्र पक्षे सा. ध्य नास्तीति ज्ञानस्य भ्रमत्व निर्विवाद मिति तदुपपादनाय ताशसाध्य प्रतियोगिनस्तादृशसाध्याभावत्वेन दैशिकविशेषणतया वृत्त्यनभ्युपगमादि- स्युच्यते, तदा निरुक्तसम्बन्धन साध्याभावत्वावच्छिन्नाधिकरणताकूट वत्त्वमेव विवक्षणीयम् . हेतुमति तादृशाधिकरणताविरहानोकान्याप्ति । परे तु- घटत्वादेरपि दैशिकविशेषणताम्बीकार आवश्यक , अन्यथा घटे न घटत्वाभाव इत्यादिनबुलेख्यप्रतातिव्यवहारयोरनुपपत्ति , न द्रव्यत्वमित्यादिपयोगाभावेन दैशिकविशेपणलाराम्य-धावच्छिन्नाधेय- स्वान्वितस्वार्थावगाहिबोधजनकत्वस्यैव नम्पदे व्युत्पन्नत्वात् ; नच भावरूप मतियोगिवाचकपदसममिव्याहृतना दैशिकविशेषणता, अभावरूपप्रति योगिवाचकपदसमभिव्याहतनत्रा च प्रतियोगिभूताभावप्रतियोगितापच्छे दकसम्बन्धः प्रत्याय्यत इति व्युत्पत्तिरिति वाच्यम् , प्रतियोगिताव- च्छेदकसम्बन्धत्वेन सम्बन्धताविरहाद्विशिष्य समवायकालि कादिसम्बन्ध , भानस्यैव उपगन्तव्यतया प्रतियोगिन्यभावे सम्बन्धविशेषावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वाबोधकात् अत्रायमभावो नास्तीत्यादितः सम्बन्धविशेषा वच्छिन्नाधेयतायाः प्रतीतौ नियामकाभावात् ; समभिव्याहारविशेषनिर पेक्षस्य तात्पर्यस्य नियामकत्वे कालिकादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता फात्मत्वाभावाभावस्य समयायादिरांसर्गतात्पर्येण आत्मन्ययमभावो नास्तीति , शास्त्रमुत्तारळी । किटघटित- पदी] भगवान् द्रव्यत्वादित्यादौ तदुभयान्यतरत्व वच्छिन्नामावति प्रयोगप्रसनात् वास्तवतत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाचरूपप्रतियोगि वाचकपदसमभिन्याहारस्य तत्सम्बन्धाभावनियामकले वस्तुतः कालिकासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताके अस्मि न भावे का लिक सम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकत्वसंशयदशायां अनायमभावो नास्तीति चाफ्यादधिकरणे एतदभावाभावातीतावपि अधिकरण कालिकसम्बन्धेन एत दभावाभाववत्त्वादिसंशयस्य सर्वानुभवसिद्धस्य उच्छेदापचेः , अथैवं कालादावपि कालिकसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वाभायो नास्तीति प्रतीत्यनुरो- धेन घटत्वादेर्देशिकविशेपणताम्वीकारावश्यकतया तत्र समवायावच्छिन्न घटवाभावो नास्तीति व्यवहारापतिरिति चेन, प्रतियोगिमति तदभाव खेन वृत्तेरनभ्युपगमान् ; इत्थच दैशिकविशेषणतासम्बन्धेन साध्या भावत्वावच्छिन्नवत्त्व लक्षणे निवेशनीयम् , कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रति योगितामघटत्याभावाभाववान् आत्मत्वादित्यादी घटत्वाभावस्य तादृश साध्याभावत्वेग आत्मन्यतनाम्याति; एतन यादृशसाध्यस्थले साध्या पिकरणे साध्याभावम्य तदधिकरणे च सा यस्य च न भ्रमः सिद्धा. तत्र प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनाया असम्भवन प्रतिबन्धकताघटित लक्षणाच्यातिरिति निरम्तमिति वदन्ति । तदुभये ति । द्रव्यत्वपश्चिीत्वान्यतस्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया मपि तदुभयत्त्वसमनियततया तादृशाभावचतो गुणादरेव निरुक्तसाध्या भावस्टाधिकरणावादिति भावः । प्रतियोगियधिकरण्यापटितम्य व्यापकत्वाय साध्यतावच्छेद विपणामुमप्य उदुनयतपति कपकनुभवापानासारन तस्य प्रतियोगिताध्यापकत्सपारणे न तव्यावच्छिनसायचदतावच्यातिदरम्या।
लक्षणम् । गदापरीये-चतुर्दशलक्षणी। दी] द्रव्यत्वादेरवृत्तेरतिव्यासः । अपि च इदं पृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्य- त्ववत् द्रव्यत्वादित्यादौ दन्यत्वत्वाचवच्छिन्नाभावकूटाधिकरणगुणा द्यवृत्तित्वस्य द्रव्यत्वे सत्त्वादतिव्याप्तिः, द्रव्यत्वत्वाधवच्छिन्न प्रतियोगितायाः पृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्त्वत्वसमव्यासत्वान् । किञ्च रूपाभावसाध्यफसद्धेतौ साध्याभावसमुदायनिविष्टसकलरूप व्यक्त्यधिकरणाप्रसिद्धि'. यावतामैकाधिकरण्य सम्भवति तावतां समुदाये विवक्षितेपि “ इदं पृथिवीकृत्तिगुणशून्यम् , सत्तान्य च्यासज्यवृत्तित्वान्यासज्यवृत्तित्वान्यत्तररूपेण साध्यतावच्छेदकसजातीयो धर्मः तदवच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगिताविशेषणत्वोपगमे नैतादृशाति व्याप्तयवकाश इत्यतः स्थलान्तरे अतिव्याप्तिमाह - अपिचे ति द्रव्यत्वत्वाधवच्छिन्ने ति । शुद्धद्रव्यत्त्वावच्छिन्नेत्यर्थः । पृथिव्य न्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वसमव्यासत्वा दिति । विशेषणावच्छिन्नस्य शुद्धविशेप्यानतिरिक्तत्वादिति भावः । तदवच्छिन्नाभाववतो गुणादेरेव यथोक्तसाध्याभावकटाधिकरणत्वादिति भावः । विशिष्ट स्यातिरिक्तत्वेन साध्यतावच्छेदकस्य प्रतियोगिताव्यापकत्व स्थले प्रतियोगितावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वनिवेशेन वा विशिष्टद्रव्य त्वादिसाध्यकस्थले शुद्धद्रव्यत्वाभावस्य वारणसम्भवात् दूषणान्तरमाह- किञ्चे ति । रूपाभावे ति । रूपत्वाद्यवच्छिन्नाभाव इत्यर्थः । सदेतावित्यव्याप्तिसूचनाय । सकलरूपव्यक्त्यधिकरणामसिद्धि रिति तथाच तद्घटितसाध्याभावजूटाधिकरणाप्रसिद्धया अव्याप्तिरिति भावः। यावता मिति । तथाच प्रकृते सकलरूपघटितसमुदायस्य न लक्षण घटकता, सकलरूपाणामैकाधिकरण्यविरहात् , किन्तु एकैकरूपच्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावघटितकूटानामेव, प्रत्येकं तदधिकरणता च रूपवत्स्वेद प्रसिद्धति नान्याप्त्यवकाश इति भावः । इद मिति । वायो पृथिवीवृत्ति- शाबतायळी । [कूटपटित- दी] पृथिवीवृत्तितशून्य वा वायुगदपवदन्यत्वाद्धे " त्यादौ अति च्याप्ति , तत्र ताशसाध्याभावतोमस्य नियमतो रूपादिघटितत्वेन द्वित्वसयोगादिसत्त्वाहायुत्वादेरुक्तसाध्यव्यभिचारिता, गुणसामान्याभावस्य साध्यत्वे वायवीयस्पर्शादिरपि साध्याभाव , तद्घटितनिरुक्ताभावकटव- चित्वामावस्य यावदन्तर्गतस्य वायुत्वादावभावान्नातिव्याप्तिसम्भव इति पृथिवीटची ति । घरतद्वायुद्वित्वपटतवायुद्वित्वादिरूपयथिवीकृत्तिगुणा भावाभावाना यावता वामावैकाधिकरण्यसम्भवेन तद्घटितकूटस्यापि नक्षण घटकतया तद्वति वायो हेतोवृत्या नातिव्याक्षिसम्भव । नच द्वित्वादि रूपसाध्यामावस्य उत्पत्तिकाले असत्त्वेन कालिकाव्याप्यवृत्तिया व्याप्य वृतित्वविशेषणेन तव्यावृति , पार्थिवपरमाण्वेकवादिरेव लक्षणघटक इत्यतिन्याधिवारेवेति वाच्यम् , प्राचीनगते द्वित्वादिमति तत्याग भावादिकालावच्छेदेन तदत्यन्ताभावासत्त्वात् द्वित्मादेरपि व्याप्यवृत्ति खादिति पृथिवीपदभेतत्पृथिवीपरम् , इदम्पदपृथिवीपदयो कर्मधारयो वा ऽभिमत , नच स्वसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वमनवच्छिन्नवृत्तिक्त्व वा ल्याप्यवृत्तित्वम् , न तु स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिलम् , तब न द्वित्वादिसाधारणमिति पृथिवीपदस्य पृथिवीसामान्यपरत्वेपि न क्षतिरिति वाच्यम् , एतदतिव्यासिवारणानुरोधेन भत्यन्ताभावघटित ज्याभ्यवृच्चित्वम्यैव निवेशयितुमुचितत्वात् , एतद्रूपात्यन्ताभाववान् मेयत्वा दित्यादावेतद्पात्मकाभावात्य लक्षणापटपले भतिव्याप्तयापत्त्या प्राचीन मते अत्यन्ताभावटितव्याप्यवृत्तित्वनिवेशस्यावश्यकत्वाच्च , अत एवं चाप्रेतन रूपादिघटिततेने त्यपि साधु सन्नच्छते, पार्थिवरूपमात्रस्मैप भनित्यतया ऽत्यन्ताभावपटितन्याप्यवृत्तित्वानिवेशे तदसत्यापने पृथिवृत्ती त्या वृत्तिस्रामवायेन योध्या, तेन सादे कालिक सम्पन पृथिवीवृचिस्वेपि न क्षति, पृथिवीसमवेतत्वाचवच्छिमाभाचो . सक्षणम् ।] गदारी पतुर्दशलक्षणी! १३७ गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे अप्रनिद्ध, पृमियीसमवेतत्वायव घिउनलेनाभिगताया प्रतियोगितायां केरलममवेतत्वस्यैवावच्छेदकत्व सम्भवेन पृथिवीममवतत्वस्य जभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । नच पृथिवीसमवेतत्वावच्छिमात्रा जलत्यादिव्यावृत्तप्रतियोगितायाः अतिपसक्त समरेतत्वेनावच्छे त्वत्तम्भर इति वाच्यम् ; समवेतत्वावच्छिन्नाति संगितातोऽतिरिक्ताश जलमादियाइतप्रतियोगितारा एवाऽमतिद्ध; गुरु पस्नानावप्रतियोगितारच्छेदकावपि धिसिमवेतत्वावच्छिन्नाभावसा १ नातिब्याशिनम्भर , तादृशामारम सम्वतत्वावजिउनाभावतम नियतनवा तदभिजलेन सननेतनार तदभावतया वायुत्लादेरपि तत्वात् । नच भिवोतमस्तसविशिष्टाभावति जनादो समतवा छिनाभादरिरहाल तरी स्समनैवल्यम् , रुप गुरुधर्मस्याभार प्रतियोगितानवच्छेद सत्यमपि प्रमिलीत पदे तत्पर ताशविशिष्टाभाव प्रतियोगितावच्छेदनत्वमावश्यकम् , समवेतत्सविशिष्टरति जलादो तत्स वन तन्मात्रस्य तत्प्रतियोगितावच्छेदनवासम्भवादिति वाच्यम् ; विशिष्टा भारत्म साध्य तन्य रायुत्ताधारणतया सदतुत्वासन पृथिवीसम तमोपलहितानापमान सा रतमोरगन्तव्यत्वादिति गुणपदोपादानम् । पृमिनीसमरतमुणत्वावच्छिमामाको गुणादिमापारमस्वान्न दामवेतत्वा वच्छिलाभावसमानियत इति नोक्तदानसर । ध्वंसप्रागभावावच्छिले सामानरामानभुपगच्छता वारवादेरप्युत्पत्ति मासावच्छेदेन पृमिनीवृतिगुनसामान्याभाव त्यातत्साध्यको वागुत्वादिः सद्धतुरेवेत्यतो नातिव्याप्तिसम्भव इत्यत रसाध्यान्तरमाह सत्तान्ये ति । सत्तान्यत्वनिोशनप्रयोगन पूर्ववत् । वायुत्लादेरपि सम वेवाभावामावत्यान् पृथिवी ति । भत्र पृथिवीपदं पृथिवीसामान्यपरमेव, घटवायुद्वित्वादेः स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन व्याप्यवृत्तित्व- १८ १३८ शासमुक्तावली। दिपटित दी] तद्वति हेतोरवृत्ते । वस्तुतो नितिलानामेर रूपाणा - , विशेषणव्यावर्त्यत्वात् । रूपादिघटितत्वेने त्यत्र रूपपदोपादान प्राचीन मताभिप्रायेण पूर्वसाध्यमभिगेम । हतौ साध्यसामानाधिकरप्यविशेषणेन चायुले भतिव्याप्ति , अतो द्वितीयदेवनुसरणम् । गनु समनियतामाक्यमते सत्तान्यपृथिवीसमवेतत्वावच्छिन्ना भावस्य सत्तान्यद्रव्यसमवेतलावच्छिनामामा भिन्नतया विभ्वसमवेतपृधिवी समवेतत्वावच्छिन्नाभावम्य च विभ्वसमवतस्पर्शसमवेतत्वावच्छिबाभादा भिन्ननया वायत्वादेरपि तदभाव इति न तादृशाभावसायके नति च्याप्ति सम्भवतीति पूर्वोक्ताया रूपाभानवान् वायुवादित्यत्राव्याप्त वोक्तविवक्षाया दुरितामाह - पस्तुत इति । अत्रायमाशर, - यावतामैकाधिकरण्य तावत्सगुदायाधिकरणमित्यस्य पस्किचिदधिकरणकृति सकलसाध्याभाषाधिकरणत्व यत्किग्निपदधिकरणवृत्तिसाध्याभावलव्यापका धेयताकत्वपर्यवस्तिमर्थ, साध्याभावाधिकरणाधिकरणकसकत्साध्याभावांधे साध्याभावसमानाभिकरणसाध्याभाव कन्यापासावकत्वपर्यव सित वा, भाये व्यभिचारिमातियाति , जरत एक साध्यप यत्किञ्चि दधिकरणवृचिसालसाध्याभाववत्वादिति समुदायोपादानस्या किचित्कर तया तद्वियनमासम्भव , द्वितीये च -- साध्याभादसमानाधिकरणसाध्या भावलमुक्तम्थल निसिररूपाणामेव नक्षतमिति द्वादशसाध्याभावत्व व्यापिका न केनाप्यधिकरणेन निरूपितापयत्तेति ताशाधिकरणा ऽप्रसिदिस्त दवम्यवेति । ननु स्ववृत्तिसाध्यामारवल्यापक यद्यदधिकरणवृत्तित्व ततदपि कर पृत्तिमा याभावत्वव्यापकस्ववृत्तिाकाधिकरणमवाधिकरणा तार्थ , धूम বল এল সালাদি ল বখা, সন্তাকাবিরগা বধি करणत्व रुझगए। गरावरांये चतुर्दशलक्षगी। १३९ [दी] तारशामावसहस्रसमानानिकरणत्वात् समानाधिकरणयाबदभावाधिक- साध्याभावत्वव्यापकत्वादयोगोळकत्तिसाध्याभावत्वस्य च समानाधिकरण धर्मावच्छिन्नसाध्याभाव साधारणतया तगृत्तित्वाव्याप्मत्वादित्ययोगोळका येव तादृश स्वमिति नातिन्याप्ति । तादृशयत्किंचिदधिकरणहूदादि वृत्तित्वाभावस्य वन्यादौ सचेपि न क्षति , तादृशं यद्यत्स्व ताद दन्यतमवृत्तित्वत्वसमनियतप्रतियोगिताकामावनिवेशात् । अन्यतमत्तं च तत्तदनिशन्यलम् . न तु तत्तदन्यान्यत्वम् ; अतो न केवलान्यायिसा ध्यके अप्रसिद्धि । तादश स्व यवतत्तदधिकरणवृत्तित्वाभाक्टवत्व निवेशेपि केवनान्वयिसाध्य के अन्याप्ति , हेतु गतोपि तथात्वात् इति तदुपे- क्षितम् । रूपसामान्याभाबनान् वायुवादित्यादौ च सफलरूपवतामेव तथा स्वविताया एव तत्तद्घटादिवृत्तिसाध्याभावस्वव्यापकत्वात् , भतो नाव्याप्ति । अथ या म्बवृतिसकलसा याभावसमानाधिकरण साध्याभावत्वावच्छेदन यदधिकरणवृत्तित्वं तादृशयत्किंचिदविकरणवृत्तिसकलसाध्याभावयत्वमेव यावता मित्यादेरर्थ ; धूमवान् वने रित्यादी तादृशयत्किंचिदधिकरणं न साध्यवत् , तद्वृत्तिसकलसाध्याभाव समानाधिकरणस्य साध्यतावच्छे- दकावच्छिन्नसाध्याभावस्य उवृत्तिलामावात् ; किन्तु अयोगोळकाये वेति तवृत्तिसकलसाध्याभाववस्व साध्यशून्यस्यैवेति जगतः अतथा स्वान्नातिव्याप्तिः । रूपाभाववान् वायुवादित्यादो च तादर तचघटादिरेव, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावस्यैव तवृत्तिसकल साध्याभावसमानाधिकरण वातस्य च तचित्वनियमादिति नान्याप्तचर काशः। शेप पूर्वपन् ।
सक्षणन् । गदादे-गहर। [A] ताध्यता सम्बन साध्याभाववति महावौ तिमन्मात्रस्यैन वृत=मिचारिष्यतिव्यातिप्रगतो दा, तथा व रातादिसाबले सयो गेन समवायन वा हेतावव्याति, साध्याभादरते हैन लागवेन तस्य मत एर सम्मनगनिमेश्य ताहताधिकरणदृतित्वत्वसमनियतप्रतिबोगि तानानामनिवेशपशे दूषणान्तरमाह -- साध्यतावच्छेदकसमरेने ति । एतच कालिजसम्बयावच्छिनसाध्याभावम्य लाडादावरास्वपि यादिवशितताध्याभारामुशायबरभगक्षसमेवेति सूचनाम | पादा पित्यादि पदाद्वितयितासम्ब-पेन चातुमाउसम्बनिन ईश्वरज्ञानाद. परिग्रह । गामिनारिणी ति । यत्सा यके वृतिमनमानाधिकरणब मा- नाषिक्षतग पानावट वत् तादृशल्यभिनारिहेनाक्त्यिवं । द्रव्यता अनके द्रयदधिपीलान्यतराभायशुद्रनाराभानमा ७ लादिहेतु से सपानात्मकत्साध्यामातस्य सत्वादि शाध्य सोगर समनायेन वा त्र हेतु नन सत्तालावच्छिन्नाभावम्म च साधनवम्वनित्वात् , साषनराग नारिरमलेग भावे विशक्तेि न तानभानानादायकम्पलेवतियातन न्यातिमा जनतम्भव इत्याचवाते - साने ति । सक्षेतौ व्यधिकरण मानच्छितभावानामेव साननसमानाधिकरणतया सारनामार स्टापि रग जगदेव , व्यभिचारिभि च साध्यतारच्छेदभावच्छिनसाध्यानास स्वापि तभात्वात् सामामा टात्रिकरण निस्साध्यमेव साधनसामा नाधिनरण्योपलक्षिताभावाभिकरणत्यमेव निदेश्यम् , न तु हातिमाथि करणावम् : तेन व्यतिरेििण हेनौ तद्विशिष्टाधिकरणगृत्चित्वाभावस्य वृत्ति मद्वृतित्वसम्भवपि नाव्याति । साधनसमानाधिकरणात सावनताको दकसम्बन्धेन साधनतावच्छेदकविशिष्टवत्तित्वम् , तेन द्रव्यत्वादे कालि कसम्बन्धेन अधिकरणे स्प-दादी सत्ताधिकरणे गुणादौ च दन्यत्वपृथिवीत्वा न्यतरत्वावच्छिनाभावस्थतत्त्वेपि दयत्वपृथिवी-योभयादिसायकेद्रव्यावदन्य १.२ शासामु कापड़ी। [कूटपटित- वृत्तित्वविशिष्टमत्तादौ नातिन्याप्ति । नच सत्ताया साध्याभावकूटबद् गुणादिवृत्तित्वतावाद्विमिष्टसत्त्वे तदभावस्स दुभतया नोपदर्शितसाध्य के विशिष्टसत्ते अतिव्याक्तिप्रसक्तिरिति वाच्यम् , साधनतावच्छेदका बच्छिन्नत्वानिवेशे द्रव्यत्वादिसायकविशिष्टसचे भव्याप्तिवारणाय विशि हनुमोगिकाभावाभ्युपगमस्यावश्यकतया उक्तस्थले अति मतिप्रसक्ते । सयोगे साध्ये समोमेन घटादिहेतौ सयोगत्वावच्छिन्नसयोगाभावस्थ उत्पत्तिकारानच्छंदेन सापनाति वृत्तेाप्यवृत्तित्वविशिष्टस्याधिकरणे मु णादौ सयोगेत वृत्तेरमसिद्धचा अव्याप्ति सयोगी सत्त्वादित्यादी जगत एक सयोगाभाववत्सेन भनिन्याप्तेवारणाय च्याप्यवृत्तित्वविशिष्टाभाववत्ता निवेशनस्यारश्यकत्वादित्यत्त अनवच्छिन्नैव वृत्तिरत्र प्रवेश्या । अथ सापनसमानाधिकरणत्वेन साध्याभावे विशेषितेपि सत्ता यान् जातेरित्यादावच्याप्तिवारणमशक्यमेव, प्रत्येक साधनसमानाभिकर णा-या द्रव्यत्वविशिष्टसत्ताभाषद्रव्यान्यतविशिष्टसत्ताभावाभ्या घटिता भावसमुदायस्य सामा-यादादेव सत्त्वात् तन न हेतुलाबच्छेदकसम्ब भेन वृत्रप्रसिद्ध । यत्तु- द्रव्यत्वादिविशिष्ट सत्ताभावप्रतियोगितावच्छे दककोटौ सवाव न निवश्यते, द्रव्यत्वादिवैशिष्टयमानस्यैव तत्पति योगितावच्छेदरत्वसम्भवा देवि द्रव्यत्वादिसाधारणद्रव्यपादिवैशिष्टयाव छिनामावप्रतियोगिताया सतावसमनयत्यविरहान तादृशामावस्य लक्षण पटकतेति समाधानम् , तदतितुच्छन् , दन्यत्वविशिष्टयत्तावान् जाते रिस्सादावपीडायुस्त्या साध्यतावच्छेदकताहशविशिष्टसत्तात्वस्य भभाव प्रतियोगितानवच्छेदात्तात् द्रव्यत्वादिवशिष्ट यावच्छिन्नाभावस्य च साध्य तावच्छेदकसमनियतमतयोगिताकवाभावादापिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादा यातिव्याप्चारतया एतशक्षणवादिना गुरुधर्मस्यामाप्रतियोमितावच्छे दरमवस्यारसम्पनीयत्वात् द्रव्यत्वविशिष्टसचा वादे प्रतियोगितानव लक्षणम् । ] गदापरीवे भतुर्दशलक्षगी। च्छेदक्त्वेपि समवेतवान् जातेरित्यादौ समवायेन एतद्रूपान्यत्वविशि- शाभावतद्रूपान्यत्वविशिष्टाभावादीना समवेतत्वमग्यितप्रतियोगिताकतया प्रत्येक साधनसमानाधिकरणतया च नद्घटिताटाधिारणे सामान्यादौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृतैरप्रसिध्या अन्य प्तिवारणासम्भवात् । एव विशिष्टस्यातिरिकतामतावलम्बनादर्शितविशिष्टाभावाना साध्यतावच्छेदक्सम नियतप्रतियोगितावत्वरिहापपादनेन समाधानमा हयम् , एन द्रव्यत्वतद यसमवेतोभयगुणवतदन्यसमवतामयार्मस्वतद-यसमपतो भयाभाचाना साध्यतावच्छेदासमवेतत्वसमनियतप्रतियोगित काना प्रत्येक साधनत्तमानाधिकरणाना समुदायवति सामा यादौ समवायेन वृत्तेर मसिध्या अन्यात तानतापि वारणासम्भवान् । नच पाहदासाध्या सावतोमाधिकरण साधनाधिकरण तादृशस्तोमाधिकरणवृत्तित्वाभावस्य विवक्षितत्वात् उक्ताभावसमुदायाधिकरणताया साधनवत्यसम्भवात् न तत्समुदायस्य लक्षणपटक्तेति नाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् , एव सत्यपि तादृशविशिष्टाभावाचकतरव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावस्तोमस्य तादश स्याधिकरणे केपाचित्तिमतामवृत्ते साधनस्य च वृत्तेर यातितावस्थ्यात् एसादविवक्षानुसरणे भूतत्वमूतत्यान्यतराभावान् स्पर्मवदन्यत्वादित्यत्र भूतत्वमूतत्योभयपटितसाध्यामावकटवति हेतोरवृत्तितया वक्ष्यमाणातिव्याप्ते रसङ्गतिप्रसाच, साधनवतो निस्पर्शस्य फस्यचिदपि तादृशोभयघटित्त स्तोमाविकरणत्यविरहेग तादृशस्तोमस्य लक्षणाष्टकत्वात् प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकव्याप्यत्यविशषणवैयापत्तेश्च पृथिवी द्रव्यत्वप्रकारक प्रमारिपयत्वादित्यादी जलावृतित्वतेजोवृत्तित्वावच्छिन्नाभावघटितफ्टवत्वस्य कस्यचिदपि साधनवत्यसवेन ताशकूटस्य लक्षणाषटकत्वात् यास्त कूटवत्व साधनवतस्तद्वदत्तित्वाभावस्य साधने असम्भावितत्वादति सापयनवकाशादिति चेत् - लक्षणम् । गदापरीवे-चतुर्दशलक्षणी। भिन्नत्वमव्याह तमेवेति वाच्यम् , एवमपि गगनत्वादिना प्रमेयसामा न्याभावस्य समानाधिकरणधर्मतादृशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतया उक्ताभावस्य तदभिन्नत्वेन तत्र विशिष्टभेदनिर्वाहाय तादृशविशेषणस्या वश्यकत्वात् समानाधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नविशेषण परित्यज्य साध्य तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व प्रतियोगितामा निवेश्य तत्कार्यस्य सा भ्यतावच्छेदकन्यापकत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदाविशपणसार्थकत्वस्य चोप पादनसम्भवाच्च साध्यववृतिस्तादशाभावश्च उभयत्नादिना साध्याभाव एव प्रसिद्ध इति न काचिदनुपपत्तिरिति । एतेन नीलरूपघटत्वोभयाभाववान् नीलघटान्यत्वादित्यादौ साधनसमानाधिकरण पटीयनीलरूप पटव च न घट इति ताशनीलरूपघटत्वात्मकसाध्यामावघटितकूटाधिकरणाप्रसिद्धया अव्यातिरित्यपि निरस्तम् , तादृशाभावे उत्तभेदासत्वेन व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावस्यैव लक्षणपटकत्वात् । एव घटवृत्तित्वविशिष्टाकाशा भावादेरभाष साध्ये मेयत्वादिहेतौ साध्याभावस्य विशिष्टाकासामावा देराकाशाभावानतिरिक्ततया जगत एव साध्यापावकूटाधिकरणतापत्त्या अतिव्यातिरिति साध्याभावत्वविशिष्टाधिकरणत्वमेव विवक्षणीयम् , तयाच पटे घटवृत्तित्वविशिष्टाकाशाभावाभावो नास्तीत्यादिप्रत्ययाभावात् फ्टा दे ताशविशिष्टामावाधिकरणत्यमिति न दोष , एवच साधनाधिकरणपि साध्याभावत्वेन वृचिर्विवक्षणीया, अन्यथा जातिमदन्यत्वविशिष्टाकाशा भावस्य अभावे साध्ये समवायेन हेती साधनसमानाधिकरणाकाशा भावस्य साध्याभावत्वविशिष्टस्याधिकरणे सामान्यादौ समवायेन वृत्तरप्र सिद्धत्यादव्याप्त्यापते तादृशविवक्षायुक्तोमयाभावसाध्यकस्थले भन्या तिवारण सम्भवति, प्रत्येकाधिकरण उभयाभावाभावयेनावृत्ते । वस्तुतो घटवृत्चित्वविशिष्टाकाशाभावाद्यभायो घटत्वाद्यभावसम नियततया तदभिन्न इति घटत्वादिरपि तदभाव , इत्थच वघटित कूटाधिकरणता न जगत इति दर्शितातिव्याप्त्यनवकाशात् साध्या भावत्वविशिष्टाधिकरणत्वविवक्षणमफलम् , साध्याभावत्वेन साधनववृ शासमुक्तापटी। [क्टपटित- [दी] तथापि भूतत्वमूर्तलयोरन्यतरत्वेनाभावे साध्ये स्पर्शवदन्यत्वा दावतिव्याधिः तादशसाध्याभावसमुद्रायवति पृथिव्यादौ तस्याः । तित्व तु साध्याभाव त्वविशिष्टाधिकरणत्वाविवक्षणपि पटान्यत्वविशिष्ट द्रव्यत्वाभाववान् घटवादित्यत्र साध्याभावस्य द्रव्यत्वस्य द्रव्यत्वत्वा दिना साधनसमानाधिकरणतया द्रव्यस्वैव तद्घाटित कटाधिकरणत्वेन अब्याप्तेरिणाय निवेश्यमेव; नचैवमपि पृथिव्यत्यत्वविशिष्टद्रव्यत्व वत् द्रव्यत्वादित्यादी साध्यतावच्छेदकविशिएवदवृत्त्वोः प्रत्येक साधन समानाधिकरणयोर्घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्याभाव घटेतरपृषिच्यन्यत्वविशिष्ट द्रव्यत्वाभावयोरधिकरणं गुणाधेवेत्यतिन्याप्तिदुरिवेति वाच्यम् । विशिष्टस्यातिरिक्ततापक्षमवलम्व्यैव तादशातिप्रसास्य समापातुं शक्यता दिति । भूतत्वमूर्तत्वायो रिति । उभयत्वावच्छिन्नामावस्प साध्यत्वे हेतोयभिचारिस्वाभावादन्यतरत्यावच्छिन्नाभावस्प साध्यतानुसरणम् । पृथिव्यादा विति । आकाशे भूतत्वस्य मनसि च मूर्तत्वत्व साधन समानाधिकरणसया आकाशस्य मनस. प्रत्येक तदुमयानाधिकरणलेन साध्याभावसमुदायानधिकरणत्वादिति भाव । आदि शब्दाद्भूतभेदमूर्त भेदान्यतराभाववान् भूतमूर्तीन्यतस्त्वादित्यादी भूतभेवमृतभेदात्मकसाध्या भावघटितसमुदायवति कालदिगादी हेतोरवृत्त्या अतिव्याप्तेः परिग्रहः । ननु साधनाधिकरणे येषां परस्पग्मैकाधिकरण्य तत्समुदायस्थ विवक्षितत्वान्नाय दोष , भूतत्वमूर्तत्वायो. प्रत्येक साधनसमानाधिकर प्रत्येपि साधनवति परस्परमैकाधिकरण्याभावेन तदुभयबटितटस्य लक्षणाघटकत्वात् तदेकतटित कूटस्यैव तथात्वात् तद्वति च हेतोः वृत्ते प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकव्याप्यत्वविशेपण त्याज्यमेव, एवञ्च लक्षणम् ।] गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणी। विशिष्टस्मानतिरिक्तत्वेपिं पृथिव्यन्यद्रव्यस्थवद्र्व्यत्वाइित्यादौ नोक्तरीत्या ऽतिव्याप्ति सम्भव., उक्तविशिष्टाभावाना साधनवति द्रव्यादावैकाधिक- रण्याभावात् . एवं तादृशक्टाधिकरणपृषिव्यादिवृत्तित्वस्य द्रव्यदृचिव त्वादिना योऽभाव , तस्यापि ताशवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकयाव दभावान्तर्गततया तद्वत्त्वविरहादप्युक्तहेतौ नातिव्याप्तिप्तम्भवः । नच द्रव्यवृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगिताया आकाशादि वृचिवसाधारण तया ताशवृत्तित्वकाव्याप्यत्वान्न तादृशाभावा लक्षणवटफ इति वाच्यम् , साधनसमानाधिकरणत्वस्व साध्वाभावविशेषणतापक्षे प्रतियोगिताथा तादृश वृत्तित्वत्वमाप्यत्वयिशेपणव्यावृत्त्यभावेन ताक्षविशेषणस्य परित्याज्य त्वात् वह्निमान् धूमादित्यत्र भालोकाद्यवृत्तित्वरूपेण निर्वहिवृत्तित्वा भावस्य प्रतियोगिताया आलोकादिनिष्ठपर्वतादिवृत्तित्वसाधारणं साधन समानाधिकरगताध्याभावकटाधिकरणवृत्तित्वत्व प्रत्यन्मापकतयैव ताशा भावव्यावर्तनात् साधनाधिकरणे साध्याभावत्वेन वृत्तेविवक्षितत्वादेव भूतत्व मूत्वयोरुभयत्वेनाभावे साध्ये स्पर्शवदन्यत्वादी द्रव्यवृत्तित्वाभावमादाय न दोप, व्यासमवृत्तिवर्गानवच्छिन्नत्वेन प्रतियोगिताविशेषणात्पर्वतसंयु- तत्वपर्वतान्यसंयुक्तत्वोभक्त्वाद्यवच्छिन्नाभारस्य पर्वतासंयुक्तघटादौ वर्त मानस्य धूमादावसत्वेपि न क्षतिः । प्रतियोगितायां तादृशवृत्तित्व वल्याप्यत्वविशेपणेपि ताशाभावमादायाऽज्याप्तेरावश्यकतया एतद्विशेष गस्य तद्विशेषणसत्वेप्यावश्यकत्वात् चरमाभावप्रतियोगितायां ताशवृत्ति- त्वत्वव्याप्यत्वविशेषणत्यागे यत्किञ्चित्साधनाधिकरणवृत्तिताध्याभावसमुदाया विवक्षणेपि प्रथमाभावप्रतियोगित साभ्यतावच्छेदकन्याप्यत्वविशेषण परित्याज्यमेवः पृथिवी द्रव्यत्वप्रकारकममाविषयत्वादित्यादौ जलायसमवेत खावच्छिन्नाभावकूटवत्त्वस्य साधनवत्वसत्वेपि तादृशाभावकूटवत्सामा न्यादिवृत्तित्वत्वव्यापप्रतियोगिताकयाबदभावान्तर्गतानां पृथिव्य न्य- शाखमुक्तावळो। पटित- दी] किश्च महासालान्यलादिसाध्यके व्यभिचारिणि कालिकाविशेषण वृनि व वावच्छिन्नाभावानामेव नृतिम वृत्तीना तासावेन अतिव्या प्यनवकाशान् । एष सतावान् जातरत्यादौ विशिष्टस तात्वाच्छि साभावघाटिनस्टाधिकरणसमवेतत्वाप्रसिद्धिनिबन्धना ऽन्याशिवारणायोपात साध्यवतिसाध्यतावच्छेदकन्यापकसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिन्न खरूपताध्याभावविशेषणस्थल साध्याभावप्रतियागिताया साध्यववृत्त्यभावाय समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतिवागिताभिन्नत्व निवेश्व न्यधिकरणधर्मावच्छि नाभावायगगनादिनिष्ठप्रतियोगिताभिन्नम्यधिकरमपावच्छिन्नमतियोगितामा दायैव व्यधिकरणपविच्छिन्नसाध्य भावसग्रहे समानाधिकरणरधम साध्यता वच्छेदकन्यापकत्वस्यानिवेशनायत्तया अभावसाध्यस्थले साभ्यतारच्छेद क यूनवृत्तिघटस्वाभाव वाद्यवच्छिनप्रतियोगितामा साध्ययवृत्यभावायसमा नाधिकरणधमावच्छिन्नप्रतियोगिताभितकामायन घटत्वाचा मसाभावव्याव तनात् साध्याभावप्रतियागिताया साध्यतावच्छेदकल्याएकस्वविशेषणमपि परित्यजनायम् उत्तरात्यापि पृथिव्य यद्रयत्ववद्रव्य यादित्यादौ घटा यत्व विशिष्टद्र यवासमावकूटस्थ हनुमत्यसत्त्वपि घटायवृत्ति वत्वादिना गुणादि वृत्तित्वाद्यभाबमादाय अतिव्याप्तिधारणायत्यतो दोषा तरमाह- किंच ति । केचित्तु ननु स्ववृत्तिसाधनसमानाधिकरणसाध्याभाषसमुदायाधिकरण यबसायनाधिकरण ततिसाध्याभावसमुदायाधिकरण यात्व तदेव साध्याभावसमुदायाधिकरणे त्यनेन विवक्षितम् , सद्धतौ ताहरा म्व जगदेव वन्यविकरणमहानसादिनिछाना निहिहदादिनिष्ठाना च धूमाादसमानाधिकरणसाध्याभावाना व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता काना समुदामवद्यद्य साधनाधिकरण तवृत्तितादशसमुदाववत्वस्य महा नस दौ साध्वयति साध्यशू ये न हदादौ स वात् अतो लक्षणसम क्य ।
अत वन लक्षणम् । गदाधरीवे-चतुर्दशलक्षणी। १४९ गतत्वमूर्तलान्यतरागावरान् स्पर्शवदन्यत्वादित्यादौ तादृशं स्वं गगनं मनश्च; गगनवृत्तिभूतत्वघटितसाध्याभावसमुदायाधिकरणत्वस्य गगनरूपसाधनाधि करण एन मनोवृत्तिमूर्तवघटितसाध्याभावसमुदायाधिकरणवस्य मनस्येक सत्त्वेन निरुक्तप्ताधनाधिकरणवृचिसाध्याभावसमुदायाधिकरणत्वस्य तत्र तत्र सत्वात् ; स्ववृत्तिसाध्याभावे साधनसमानाधिकरणत्वविशेषणानुपादाने वढ्यादिशून्यहूदादिनिष्ठसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावसमुदायाधि - करणत्वस्य साधनाधिकरणे असत्त्वात् साध्यवदेव तादृशं म्वम् , तवृत्तित्वाभावस्य वृतिमवृत्हें तावसत्वान् अन्याप्ति , तद्विशेषणप्रवेश । प्रथमसमुदायपदादाने भूनत्वमूर्तत्लान्यतराभाववान् स्पर्शवदन्यत्वादित्यादो गगनं मनश्च न तादृश स्यम् , तवृत्तिव्यधि करणथर्मावच्छिन्नाभानाधिकरणमनोगगननिष्ठभूतत्वमूर्तत्वघटितसाध्याभाव- समुदायाधिकरणवस्य गगनमनसोः प्रत्येकनरुत्वा ; किन्तु पृथिव्यादि चतुष्कमेव तथाविधं स्वम् , तवृत्तित्वाभावस्व हेतो सत्त्वादतिव्याप्तिः, अतः तदुपादानम् । धूमवान् बहेरित्यादावपि पर्वतादे. स्ववृत्तिसाध्याभाव कूटाधिकरणमहानसादिरूपसाधनाधिकरणवृत्तिसाध्या भावकूटाधिकरणतया जगदेव तादृशं स्वं स्यात् । अतो यद्य दिति; तथाच पर्वतादिवृत्ति साध्यामावाधिकरणं यद्यत्साधनवदयोगोळकादेरपि तदन्तर्गततया तवृत्ति समानाधिकरणभावच्छिन्नाभावघटितसाध्याभावकूटस्य पर्वतादावसत्त्वा चादृशं स्वं धूमादिशून्यमेवेति नातिव्याप्तिः । यद्यत्साधनाधिकरण" मित्यनुक्रवा “ ययदधिकरण" मित्येतावदुक्तौ भूतत्वमूर्तत्वायतराभाव वान् स्पर्शनदन्यत्वादित्यादौ गगनादिवृत्तिसाध्याभावकूटाधिकरणं या स्पृथिव्यादेरपि तदन्तर्गततया तवृत्तिमूर्तत्वादिघटितकूटस्थ गगनादा वसत्वात् तादृशं सं न गगनादिकं भवेत् ; अपि तु पृथित्मादिकमेये त्यतिव्याप्तिः, अतः साधनाधिकरणत्वनिवेशः पृथिव्यादेस्वत्र साधनानाधि- शास्त्रमुकावळी । [कूटघटित दी] ताविशेषेण हेतावतिव्याप्ति , तादृशसाध्याभावसमुदायवति महाकाले तेन सम्बन्धेन वृत्तिमन्मात्रस्यैव वृत्ते . , , करणवान दोष । घुमलान् रहेरित्यादी अयोगोळकादिनिष्ठन्यधिकरण धर्मावच्छिन्नसाध्याभावाधिकरणत्वस्य पर्वतादौ सत्त्वाज्जगदेव तादृश स्व स्यादिति चरमसमुदायपदोपादानम् । पूर्ववत्तादृश यद्यस्व सावदन्य तमवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकाभावो विवक्षणीय , अतो नातिन्याप्ति रसम्भवो वा इत्यतो दोपान्तरमाह - किंचे तीत्याहु । महाकाले लि । कालान्यत्वसाध्य के कालिफविशेषणताविशेषण हेता साध्यसामानाधिकरण्यविशेषणेन अतिव्याप्तिवारणसम्भवात् महा कालभेदसाध्यकानुसरणम् । मद्यपि महाकालवसाध्यक्के मतिन्याप्ति रसम्भवति वृत्तिमन्मान एवं महाकालातिरिक्तकालवृत्तित्त्वस्यापि सत्वात् तथापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नध्यापकतावच्छेदकरूपावच्छि नाभावपटितवक्ष्यमाणलक्षणे तत्तत्कालमात्रवृत्तिततत्कालावृतित्वावच्छिन्ना- भावकूटाधिकरणाप्रसिध्या नातिव्याप्ति । साधनाधिकरणे सम्भयदेका- धिकरण्यफसाध्याभावसमुदायाधिकरणत्वस्य प्रयोजनान्तरानुरोधेन निवेशे तादृशाप्रसिद्धिविरहपि साधनाधिकरणीभूतखण्डकालव्यक्तिविशेषावृत्तित्वाव- च्छिन्नाभावपटिततादृशक्टाधिकरणवत्तालवृत्तित्याभावस्य तत्कालरावृतौ तृत्ति मति वर्तमानस्य साधने अभावानातिव्याप्तिरित्यनिमस्त्यतेनेवादेरसशति रिति एकमात्र विपक्षकानुसरणम् । आदिपदान्महाकालत्वाभावादिपरि ग्रह । अचिहेती साध्यसामानाधिकरण्याविशेषणेन अतिन्याशिवारण राम्भवात् व्यभिचारिणी ति । वृतिमत्त्वमात्रमत्र विवक्षितम् , तन्मा त्रायैव व्यावर्तकत्वात् । समयायादिना दन्यत्वहेतुके तादशसम्बन्धेन महाकालवृतित्वत्त्वावच्छिन्नामावस्य वृत्तिमति परत्वादो वृत्तहेताववृत्ते नातिव्यातिसम्भव इति कालिकसम्बन्धावच्छिन्नहेतुताशानुसरणम् । इद- - उक्षणम् । गदाधराये-चतुर्दशलक्षणी। गुपलक्षणम् ; ईश्वरज्ञानान्यत्वादिसाध्यके विपयितासम्बन्धेन हेतुमाने साध्याभायसमुदायवतीश्वरज्ञानादौ तेन सम्बन्धेन वस्तुमात्रस्यैव वृत्तरति न्याप्तिद्रष्टव्या. एतेन वृत्तिमवृतित्वविशेषणस्थले वृतिमदवृतित्ववृत्तित्वत्व व्यापकप्रतियोगिताकत्वोभयाभावस्म वृत्तिमदवृतित्वसाध्यवदवृत्तित्वप्रति योगिकत्याभवाभावस्य वा निवेशे महाकालवृत्तित्वस्य समानाधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावे चरमदळाभाबेग उभयाभावसत्वेपि न निस्तारः । एवं यथाश्रुते घटत्वादिसायके व्यभिचारिणि सयोगेन हेतौ साध्या भाववति रायुक्तमानस्यैव सयुक्तत्वादेतदूपत्वादिसाध्यके व्यभिचारिणि समवायेन हेती समवेतमानस्यैर एतद्रूपायतिरिकसमवेतवादतिमाधि रित्यपि द्रव्यम् ।। ॥इति कूटघटितलक्षणम् ॥ अथ पुच्छलक्षणम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिदाव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावकटा धिकरणत्वस्म नानाविपक्षकस्थले भासिद्धावपि साधनसमानाधिकरण तादशाभावकटाधिकरणत्वस्य नाप्रसिद्धिसिति साधनसमानाधिकरणत्व विशेषणपक्षे वाशाभावकूटाधिकरणतागर्भमेव लक्षणं सम्यक् साध्यतावच्छे दकन्यापकतापेक्षया साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नन्मापकतावच्छेदकत्वस्य गुरु खेपि साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकाभावघटितलक्षणे सत्तावान् जाते रित्यादौ विशिष्टसलाभावादिवारकोत्ताविशेषणनिवेशे महागौरवात् ; विशि एस्यानतिरिक्तत्वे पृथिव्यन्यद्रव्यत्ववदव्यत्वादित्यादौ घटान्यत्लविशिष्टद्रव्य वाभावादेरपि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रति मोगिताकतया उक्तदिशाऽतिव्याप्ति कारणाम तादृशागावघटितलक्षणेपि साधन पति सम्भवदैकाधिकरण्यकतादृशाभावसमुदायस्यावश्य विवक्षणीवतया पृथिवी द्रव्यत्वप्रकारकामाविषयत्वादित्यादी समवायसम्बन्धावच्छिन्नजलासमवेतत्वा धवच्छिन्नाभावघटितकुटाधिकरण सामान्यादिवृत्तित्वाभावयत्येप्यतिमातेर नवकाशात् सामनवति सम्भवदैकाधिकरप्यविवक्षामन्तरेणैव पृथिव्यायव्य २५२ शास्त्रमुक्तावळी । (कृटपटित दी] एतेन साध्यतारच्छेद कावच्छिन्नब्यापस्तावच्छेदकरूपावच्छिन्न स्ववत् द्रव्यत्वादित्यादौ पटान्यवृत्तित्वत्लानच्छिन्नाभाषमादायातिन्याप्ति चारणे उक्तस्थलेपि ताशाभावमादावाति यातिवारणसम्भवात् प्रतियोगि ताबा साध्यतावच्छेदक यावत्पविशेषण नोपाडेयम् । यद्यपि साधन बति सम्भनदेशाधिकरण्यफकूटनिवेशे द्रनत्वविशिष्टसचाभावद्रव्यान्मत्त विशिष्टसाभावघटितकूटस्य सत्तावान् जातेरित्यादौ न लक्षणघटकत्ता प्रसक्ति , समापि साध्यतावच्छेदकन्यापकप्रतियोगिताकामावनिशे ताह शामावैकतरव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाघटितटस्य तमात्वादव्याप्तिरिति तापेक्षेतिरीत्या सार्वभौमरक्षपापरिकारमपि हेतुतावच्छेद सम्बन्भेन वृद्धि मद्यावदधिकरणमहाकारादिमात्रविपक्षक यभिचारिण्यतिव्याप्त्यापत्त्या निरा कुरुते- एतेने ति । अत्र प्रतियोगितायामवच्छिन्नान्तविशेषणव्यावृत्ति रभाववान् मेयत्वादित्यत्रेद बडिमान् धूमादित्यत्रापि बोध्या, यादृशसाध्या भावकूटाधिकरण साधनवत्तालार्णदहनोभमाभावादिघटितटस्यापि तथा विश्टतमा तथाविधोभयादिमवृत्तिपदार्थे वर्तमानस्म तादृशक्टाधि करणवृत्तित्वाभावस्य हेतावसत्त्वात् । भत्र साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छि नत्वेनापि प्रतियोगिता विशेषणीया , अन्यथा वनिमान् पर्वतवदन वमयसमोगादित्यत्र सयोगसम्बन्धावच्छिन्नवहन्यभावसमकायसम्म भापच्छि अवन्यभावयो राम्भववेकाधिकरण्याभावेन तदुभयपटितकूटस्य लक्षणा पटकत्वात् अतिव्याप्तिविरहेपि वदिमान् भूमादित्यादौ साध्यतावच्छेद कसम्ब-धातिरिक्तसम्बन्धावा भात्र फूटस्य उत्तरमेण लक्षणघटकतया त 'इति वन्यस्य वायतिरिक्त हेतोवृत्तेरस मवापचे । व्यापकतापि साध्य तावच्छेदकसम्बन्धेन, अन्यथा समवायेन बहिसयोग साध्ये सयोगेन साध्य वापरम्य वहेस्समवायसम्बन्धावच्छिन्नाभावादिघटितष्टाधिकरण व लक्षणम् [] गदाधरी चतुर्दशलक्षणी। [दी] प्रतियोगिताकच्या' यत्तिस्मतमानाधिकरणयापदभावाविरमा वृत्तित्वाभावा यावन्त वृत्तिगदतृतथस्तद्वत्व न्याप्ति केवलान्यपिन स्सयोगाधभावस्याभावाम्सयोगादरा नव्याप्यवृत्तय । एर साध्यस्य गुणसामान्यम्याभावो दयन्दारिकरणे --- न्यस्यवातिरिक्तदत्तो सद्धताकवाल्यापते , इत्यत्र सयोगन सम्बन्धेन व्यापकताप्रसिध्धय व्यापकताघट कानावे प्रतियोगिदयनिकरण्यविशेषण आवश्यकतवा व्याप्य शिपदसार्थक्यमिति केचिन् वस्तुतस्तु चेन सम्पधेन यापरता तेनैवाभावो ग्राय , सा यतावच्छेदकसम्बन्धस्य विशिष्म निवेशे अवच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वरूप च्याप्यवृत्तित्वनिवेशे सयोगेन यूमादिनाध्य के तत्तम्म मावच्छिन्नधूमत्वा यवच्छिन्नागावस्य धुमवत्यरच्छिरवृत्तिकतया व्यधिवरणविच्छिना भावमात्रस्य व्याप्यवृतित्वेन अतिव्यात यायच्या अनदच्छिनातिनल रूपन्याप्यवृत्तित्वस्यैव निवेशनीयता " एव " मित्यादिपडक्तयरात पेक्ष्यमाणत्वात् , अन्यो-याभावघटितव्यापकतानिवेशाय न्याप्यवृतिपद सार्थक्यम् । सयोगाभानसा यकम्पले समोगपटिनकुटाधिभरणताया द्रव्यमाने सवात् तदवृत्तिहेतावमाप्तिवारणरूप तत्प्रयोजनमाह केवला नयिन इति । एतेन तत्साध्य के द्रव्यवृत्तेस्सद्धेतुत्वनक्षतनिति सूचितम् । गुणवान् द्रयवादित्यादो गुणादावनवच्छिन्नवृषिकगुणाग्रभाव वति नित्यद्रव्यातिरिक्त हेतोईत्या अ-माप्तियारणरूपमनवच्छिन्नवृत्तिकाल रूपव्याप्यवृत्तित्वविशिष्टाभावनिन्दपितावितरणता निवेशनफलमाह मिति । साध्याभावे उत्तचिकालापच्छेदेन द्रव्यत्तित्व कथन द्रयत्वे तद्ववृत्तित्वाभाचासत्त्वेनाव्यातिप्रसासूचनाय, व्याप्पत्ति रित्यत्र प्रय खाधिकरण इत्मनुपज्यते, इति व्यारयानमसत् , अनच्छितिव- - १५५ शास्त्रमुलावही। [दी) उत्पत्रिकालावच्छेदेन वर्तमानोपि न व्याप्यवृषिः, उक्तरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकाः कचिदप्रसिध्द्यादिसम्पादकाः पुन रभावाः न हेतुत्वाभिमतसमानाधिकरणाः घटकतय रूपच्याप्यवृत्तित्वनिवेो सयोगी घटादित्यत्रोक्तरीत्या न्याारणाय साधनवति व्याप्यवृत्सित्त्वस्पावश्यनिवेशनीयतया तत एवाव्यासयप्रसक्तः साधनपति व्याप्यचित्लपर्यन्तनिवेशनप्रयोजनपरतया एतत्पङ्क्तिव्याख्या न साधीयगी; च्याप्प्रवृत्तित्वविशिष्टाधिकरणत्याप्रवेशे संघोगी सत्त्वादि त्यत्र गुणादौ व्याप्यवृतेः संमागाभावस्येव द्रव्यत्माद्यभावस्यापि लक्षण जगतः साध्यामारकुटानाधिकरणतयातिन्याप्तचनवकाशेषि धूम चान् करित्यादौ साध्यतावच्छेदकसंबोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक च्यापरतावच्छेदकावच्छिन्नाभावकुटाधिकरणताया विश्वस्मिन् सत्त्वादति ब्यासेदुर्यास्तमा तत्प्रवेशनस्यावश्यकतया तारताप्यकाव्याप्तिवारणतम्भ वात् ; तस्माद्याप्यवृत्तित्वमवच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वमवाभिमतम् । अतोषि साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकाभावोपेक्षा , तनिक्शे साध्यता चच्छेदकसम्बन्घावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्वैव निवेशनीयतया संयोगेन साध्यताना व्यभिचारिणि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक चैव संयो गेन द्रव्याभावस्यावच्छिन्नवृत्तिकान्यतया अतिव्याः, तनिवेशनस्यैव वैशिककालिकाच्याप्यवृत्तिसाध्यभेदेन स्थलहये व्यावृचिरमिहितेति सारम् । स्वसमानाधिकरणत्वनिवेशनप्रयोजनमाह - उत्तरूप ति । साध्य तावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपेत्यर्थः । अप्रसिद्धयादी ति । सत्तावान् जातरित्यादौ सताताधवच्छिन्नाभावटाभिकरणे हेतुतावच्छे दकतम्बन्येन वृत्त्यप्रसिद्धस्सम्पादका रूपाभावादिसायके रूपाद्यात्मका भावकाधिकरणशसिसिप्पादका, समदाधिकारम्पारमसाध्यामात्य स्तोगाधिकरणत्वपिवक्षणे सत्तान्यपृथिवीसमवेतन्यं वायुवादित्यादौ , लक्षणम् 1] गदाधरीने-चतुर्दशलक्षणी। [दी] उक्तसमुदायाभिकरणवृत्तित्वतदभाववृत्तिमवृत्तित्वानि पूर्वो करीत्या प्रत्येतव्यानीत्यादिकमपास्तम् । आदिपदप्राणाया अतिव्याप्तेः सम्पादका वोध्याः । पूर्वोक्तरीत्ये ति । समुदायाभिकरणवृत्तित्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन, तदभाव स्ताहश वृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकः; तुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृतिमत्त्वं लक्षण घटक योध्यमित्यर्थः । अपास्त मिति । नच सार्वभौममते सामानाधि करण्यस्याव्याप्यवृत्तितमा साध्याभावक्टवन्महाकालगृतित्वस्य समानाघि करगधर्मावच्छिन्नाभावोपि सामानाधिकरण्यानिरूपकलण्डकालाधवच्छेदेन घटादिरूपवृत्तिमति वर्तत एवेति महाकाठान्यत्वसाध्यके नातिव्याप्ति सम्भव इति वाच्यम् ; तथा सति वह्नयादावपि स्वावयवाद्यवच्छेदेन निघूमसंयुक्तत्वाद्यभावसत्त्वेन धूमवान् व रित्यादापतिव्याप्तेरुक्तस्थले अतिव्याप्तिवारणस्थ सुदूरपराहतत्वात् । यत्तु- हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणसामान्यावच्छेदेन तद्व- त्वस्य विवक्षितत्वान्नातिव्याक्षिः, व्यभिचारनिरूपकाधिकरणावच्छेदेन हेतो तत्त्वविरहादिति ; तन्न; एवं सति स्वावमवावच्छेदेन घटादिवृत्ते समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नजगत्संयुक्तत्वाद्यभावस्य पर्वताद्यवच्छेदेन धूमा दावसत्वादसम्भवायचे; वृचिमवृत्तिपदेन हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यस्य यदधिकरणं तदवच्छेदेन तत्तित्वविवक्षायामपि व्याप्यवृत्तेरवच्छेद कानभ्युपगमे व्याधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य साध्याभावकूटाधि करणवृतित्वाभावस्याधिकरणानवच्छिन्नतया असम्भवस्य दुर्वारत्वात् , यदि च वृतिमत्यनवच्छिन्नवृत्त्यो यावन्त स्तादृशाभावाकूटाधिकरणवृत्ति स्वाभावा अनवच्छिन्नतद्वत्वं व्याप्तिरित्युच्यते; तदा सामानाधिकरण्य स्याव्याप्यवृचितापक्षेपि न दर्शितदोमनिरासम्सम्भवति, समानाधिकरण गदावरीये चतुर्दशलक्षणी! ॥ अथ व्यधिकरणथर्मावच्छिन्नाभावखण्डनम् ।। - मूले-* प्रतियोग्यवृत्तिश्च धर्मो न प्रतियोगितावच्छेदक इति व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभायनिराऊतु प्रतिज्ञावास्यम् , तत्र धर्मस्व मनुपादेयन् , अवृत्तेरपि प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य निराकर्तव्यत्वात् तत्त्वे साराभावादिति हेतुरूप । पक्षतावच्छेदके साध्यतावच्छेदक च सामान्यत प्रतियोगिप्रतिय गित्वयोर्न प्रवेश , सर्वपामेव किंचिद भावप्रतियोगिनि सम्बद्धतया मिचिदभावप्रतियोगितावच्छेदकतया च विशिष्टपक्षावप्रसिद्ध , किन्तु विशिप्य वाच्यत्वत्वादिना, तथाच वाच्य वाद्यवृत्तित्वावच्छिने वाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितानवच्छेदकत्व साधनी यम् , समूहालम्बनानुमितिरुदेश्या, तत्तदभावीवपतियोग्यवृत्तित्वावच्छिन्ने ततदभावप्रतियोगितानबच्छेदकलसाधन न सम्यक् , समनियताभावेश्य मते समवायित्वादिना याच्यत्वावभावाय घटत्वाद्यवच्छिन्नपटायभाषा भिन्नतया समत्रायिपटादीनामपि तथाविधवाच्यत्वाद्यभावप्रतियोगितया तद्वृतिसमथायित्वादेर्वाच्यत्वायभावीयप्रतियोग्मवृत्तिताया दुर्घटत्यात प्रति योगिता विशिष्योपादाय तत्तत्प्रतियोगितावनवृत्तित्वावच्छिन्ने तत्तत्प्रति योगितावच्छेदकत्वाभावसाधनमपि हेयम् , याच्यत्वादिनिष्ठाया प्रसिद्ध समानाविकरणद्विवाद्यवच्छिनाभावप्रतियोगिताया उपादाने निद्धसाधनात् , सौन्दलोपाध्यायेरपि व्यधिकरणसमवायित्वादिधर्मस्य समानाधिकरणधर्म वच्छिनप्रतियोगितापच्छेदकत्वानीसरात् , व्यधिकरणधर्मावच्छिनायाश्च प्रतियोगिताया उभयवायसिद्धतया विशिष्योपादानासम्मनात् केबिनु- विशिप्य रामवायित्व पादिक पक्षतावच्छेदकीकृत्य वाच्य त्यादिनिष्ठप्रतियोगितानवच्छेदकत्व साथनीयम् , सादाप्रतियोगितावदवृत्ति त्वमेव हेतु , यो यावृत्ति स तनिष्टपतियोगितानवच्छेदक इति सामा शानुक्कारी। च्छिन्नविषयक ज्ञान हेतु तथा समवायितया वाच्यत नास्तीत्यादि बुद्धेर्वाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियागिताया समवाविवाद्यवस्टिजवायवगाहित्ये समवायित्वादिना वाच्यत्व वामपटि रमिकनान हेतुतयाऽप,यते , तथार वाच्यत्व न समवायीति विशेदशनदशायामप्यनुभूयमाना तदा कारा मत्तीति कथमुपपद्यताम् । तब तन्या वान्गत्वायनुवागिरसमा यित्वाभावावलम्बनलोपगने गय व तवावमुपयतामिति गत व्यधिर णधर्मस्य प्रनियोगितावच्छेदकत्वेनेत्यभिप्राय इति भिवादनुसारिन्याला गन् , तत्रेयमनुपप तरवतरति तद्धर्मावच्छिन्नतनिठमतियोगितातभाव बुद्री तद्धर्मप्रकारकत्तज्ज्ञानत्वेन हेतुत्वासम्भव , पटत्वेन परिचिद्घट ज्ञानादपि यावद्धटप्रतियोगिकसामान्याभावा-युसत्या व्यभिचारात् , सम्भवेपि वा दरितविशेपदनिकाले निधामतावच्छेदककवाच्चत्वादिध मिकसमवायित्वादिभनसम्भवेन बधिकरणधर्मावच्छिमाभावप्रतीतिनिर्वा हात् तादृश कारणताया किंचित्करत्वम् , नत्र वह्नित्वधर्मितावच्छे दकझमहानसीयस्वयकारकबुद्धि विना विशृखलमहानसीयत्वप्रकारकज्ञान सत्त्वेपि महानसीयवहनित्व चवच्छिन्नाभावप्रत्यक्षानुत्पत्त्या तद्धर्मसमानाधि करणतद्धर्मावच्छिन्प्रतियोगितााभावबुद्धो तद्धर्मावच्छिन्नधमिक तद्धर्म प्रकारकज्ञानत्वेन हेतुता वाच्येति वाच्यत्ववारच्छिन्नधमिक समकायित्वप्रकारकज्ञान विना न समवायित्वावच्छिन्नवाच्यत्वत्वसमानाधि करणप्रतियोगिताकामावभानसम्भव हाते वाच्यम् महानसीयवान त्वाचवच्छिनप्रतियोगिताया द्रव्यत्वादेरपि सामानाविकरण्यादुक्तमार्य कारणभावोपगमे द्रव्यत्वाचवच्छिन्नधर्मिफमहानसायत्वप्रकारकज्ञानस्यापि तादृशप्रतियोगिताकामावसुद्धावपेक्षणीयत्वापच । अथ तद्धर्मवत्तित्वेन भासमान्प्रतियोगित्वे तद्धर्मावच्छिन्नत्वाव माहिन्यामभानुद्वौ तद्धमावचिनभाभकतद्धर्मप्रकार ज्ञानत्वेन हेतुता, महानसायवनिनास्तात्यत्र च वनिला छिननिष्ठत्सा ससर्गपदक्तया गदाधरीये चतुर्दशलक्षणी। भातमानप्रतियोगित्वे महानसीयत्वायच्छिन्त्र भासते, स्वावच्छि नवहि वृत्तिमतियोगितामत्वस्थ अभावाने प्रतियोगिविशेषणतापन्नमहानसीय- स्वस्य सम्बन्धघटकत्वादिति तत्र व नित्यापच्छिनधमि कसहानसीयत्व प्रकारकज्ञानस्यापेक्षा, न तु धर्गा तरावच्छिन्नधमिकम्य, धर्मान्तरविशेषित दनिवृत्तित्वेन तन प्रतियोगिताचा अभानादितिचत् ' , तहि प्रतियोगि सावच्छेदकप्रकारकज्ञानग-तरेणाप्यभावप्रत्यःशमामान्यापत्त , प्रत्यक्षविशेष एव तद्धेतुताया स्वीकृतत्वात एवमध्यननिप्रगजे न प्रतियोगिविशेपिना भावबुद्धो विशेषणतावच्छेदकप्रकारकजानमुद्रया प्रतियोगितावच्छेदक प्रकारकनागम्य हेतुत्वादेव निर्वाहे म्वतन्त्रतन्द्रेतुलाया निनित्यापा साच्च अस्तुवैतादृशरीत्यैव हेतुहेतुमगाव , तथापि समवायितया चाच्यत्व मास्तीत्या वाच्यतत्व सामानाधिकरण्याविशक्तिस्वावच्छिन्नमति योगिताया एव समप यित्यससर्गघटकतया भानोपगमसम्भवेन वाच्यत्व खावच्छिन्नधमिसिमपायित्वप्रकारमज्ञानम्य तत्रानपेक्षणीय स्वमुपपद्यत इति । अत्रेद समाधानमवयम् , तदुभयधर्मावच्छिनप्रतियोगिताका भाववृद्धो तदुभयैकतरभावच्छिन्नधार्मिकतदितरप्रकारकज्ञानवेन हेतुता , समयायितया वाच्यत्वाभायम्य व्यधिकरणसमानाधिकरणयो समवा यित्वाच्यत्सत्ययोरुभयोरेव प्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तिरवश्यमङ्गीकायी, समवायित्वमात्रम्य प्रतियोगितावच्छंदकत्वे वाच्यत्वत्वमकारकज्ञानम-तरे णापि तादृशाभावप्रतीत्य पते , अन्न समवाचित पा वाच्यत्व नास्तीति प्रती त्या समवायित्ववाच्यत्वत्वोभयपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकत्वानवगाहने त. स्या समवायिवाच्यत्ववदिदमिति भ्रमविरोधियानुपपत्तेश्च, त प्रति सम चायितया प्रमेयत्वयाच्यत्वोभय नास्तीत्यादिनिधय यावृतेन तदुगया प्रतियोगितापच्छेदकतापर्याप्त यवगादिनिश्चयत्वेनैव प्रतिवन्ध कलान् । , २१ शास्त्रमुकावी। अन्यःवीप्साच न्यतो व्याप्तिप्रदर्शकः प्रतियोग्यरतिश्वे ति भावेपि प्राथम्येन व्याप्तेलामसम्भवात् ; वाच्यत्यावृतिधर्ममानस्सैव व्यधि करणतया माच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितायां तन्मते अवच्छेदकतया यय प्यत्रान्वयदृष्टान्तदुर्भिक्षम् , तथापि व्यतिरेकेण वाच्चत्वादिनिष्ठोभयत्वादिक मेव दृष्टान्तत्सम्भवतीत्यदोष । अथवा -- यो यद्वदवृत्तिः, स तदनवच्छे दक इति सामान्यव्याप्ती कारणत्वादिष्यधिकरणः कारणत्वायनवच्छेदक एवान्वयेन दृष्टान्तः, प्रतियोगितावच्छेदकत्वविषयतावच्छेदकत्वोभयसा- भारणावच्छेदकतात्वस्यैक्ये भ्रमविषयता, न्यधिकरणतदवच्छेदकरजतवादौ उकतामान्यन्याप्त वारणाम विषयतान्यत्वेन बत्पदार्थो विशेपर्णाय इत्याहुः । अथ कालिकादिसम्पन्धेन पटादिवृत्तिघटत्वादेः समवायादिना पटादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वखण्डनाय तत्तत्सम्बन्धन प्रतियोग्यवृत्ति त्वम् ; तत्तत्सम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावसाधने पक्षतावच्छेद कतया हेतुतया वा विवक्षणीयम् , तथार समवायादिसम्बन्धेन वाच्य स्वादिवृत्तित्वाप्रसिद्धयोक्तरीत्या समवायादिसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वाद्यवच्छिन्न चाच्यत्वाद्यमावखण्डनानुपपरि . " प्रतियोग्यवृत्तिल " मित्यनेन प्रति योगिनिष्ठावच्छेदकतापटकसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वमेव विवक्षणी मन् , तथाच घटत्वादेरेव वाच्यत्वादिनिष्ठसमवायादिसम्बन्धावच्छिन्ना भावप्रतियोगितया नाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् , अन्वाप्यवृत्तेः संयोग्यमाव प्रतियोगितावच्छेदकस्य प्रतियोगिनिष्ठाभावप्रतियोगितयोक्तधर्मस्य पक्ष तावच्छेदकत्वे दाधस्य, हेतुत्वे च व्यभिचारस्य दुरित्वात् . प्रति योगिनिष्ठभेदप्रतियोगितायामवच्छेदकतापटकसम्बन्धेनावच्छेदकत्वस्य विव क्षणे न्यधिकरणसंयोगादिसम्बन्धेन पटत्वाधवच्छिन्नपाच्मत्वाधभावनिरा करणानुपपत्तिः तेन सम्बन्धेन घटत्वादे. भेदप्रतियोगितायामवच्छेदक त्यस्य वादिनोरननुमतत्वात् . एव घटत्वादौ समवायादिसम्बन्धेन वाच्य स्मादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकस्वरमाभावः प्रतियोग्यप्रसिध्या साधयितु- गदाधरीये-चतुर्दशलक्षणी। तहिशिष्टज्ञानस्याभावधीहेतुत्वात्. अन्यथा तनिर्विकल्पकादपि घटोनास्तीति बुध्द्यापत्तेः । [दी] तद्विशिष्ट ति । विशेषणतावच्छेदकविशिष्टज्ञानस्य विशिष्टवैशि- ट्यमत्य यहेतुत्वात् । मशक्यः, मैवम् ; स्वप्रतियोगिकत्व गदनुयोगिकत्वोममामानवद्याशसम्प न्धसामान्यको यः स स्वनिष्ठत्वतत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयामाववत्तनिष्ठपति योगितावच्छेदकतासागानक इत्यर्थविवक्षायामेव सामञ्जस्यात् , संयो गादिसम्बन्धसामान्ये घटत्वादिप्रतियोगिकत्ववाच्यत्वाद्यनुयोगिकत्वोमयाभाव सत्त्वात् प्रथमस्वपदेन पटवायुगादानव मतस्य एव सम्भवात् तत्र स्वनिष्ठत्वसंयोगादिसम्वन्भावच्छिन्नत्वोभयाभाववद्वाच्यत्वादिवृत्तिप्रतियोगिता चच्छेदकतासामान्यकत्वत्ताधनेनोद्देश्यसिद्धि । ननु समवायितया वाच्यत्व नास्तीत्याकारकः समचायित्वादे चीच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाही प्रत्यय एवं मानमित्युक्त हेतोरसिद्धयाशङ्कायामाह तद्विशिष्टज्ञानस्येति । अत्र च प्रति योगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्य अभावलौकिकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न हेतुस्वादित्ययः । यद्यपि अन्यथा घटादिनिर्विकल्पकानन्तरं घटा भावप्रत्यक्षापते रिति मूलदर्शितयुक्त्या वाच्यत्वं न समवायीति वि. शेपदर्शनप्रतिवध्यवाच्यत्वत्वावच्छिन्नधर्मिकसमवायित्वप्रकारकज्ञानपर्यन्ता - पेक्षा समयायित्वावच्छिन्नवाच्यत्वाभावप्रत्यक्षे नाबाति, तथापि स्वतन्त्र महानसीयत्वयहित्वपकारकज्ञानान्महानसीयवहिनास्तीति बुद्धयनुदयात् महानसीयवहिर्नास्तीत्यायभावबुद्धी महानसीयत्वाचवच्छिन्नत्वेन वयादि निष्ठप्रतियोगिताबगाहिन्यां यथा महानतीयत्वप कारेण वनिवासव.
शासमुताकळी । [दा) जगावप्रत्ययो हि घट यादिविशिष्टस्य पटादे प्रतियोगिल्बमय गाहमाना विशेषणम्यापि घटत्याद तदवच्छेदरल्यमवगाहते, अयमाव स्तोत्यादिप्रतीतेच्यधिकरणपविच्छिनाभावावगाहित्यासम्भव इत्यर्थपरतया तयाख्यानमेवोचितम् , न तु विशिष्टवैशिष्टयनोधहतुतामुपजीव्य कल्प्य हेतुत्वान्तरपरतयेत्याशयेनाह - (दीपिनी) विशेषणतावच्छेदो ति । वाच्यत्व समवायर्याति ज्ञानम-तरेण समवायिवाच्यत्ववानय मिति विशिष्एशिष्टयोधानुत्पत्त्या वाच्यत्वत्सावच्छिन्ननिरूपि तत्वेन भासमानवशिष्टय समवायित्वावच्छिन्ननिरूपितत्वावगाहिनि जाने वाच्यत्वत्वावच्छिन्नमामक्ममयायित्वादिप्रभारम्नानत्वेन हेतुता कल्पनमावश्यकम्, समवायिवाच्यत्व नास्तीति व्यधिकरण विच्छिन्ना भावबुद्धरपि वाच्यत्वत्वावच्छिनीयत्वेन भाएमान अनुयागितारूपवशिष्टये समवायित्नावच्छिन्नीयत्वावगाहिनया तत्र ताशज्ञानमवश्यापेक्षणीयमिति । ननु वैशिष्ट्याशे याच्यत्वत्वनिष्ठमितावच्छेदकतानिरूपविशेष णतापनसमवायित्वावच्छिन्नप्रतियागिताकत्वावगाहियुद्धायेव तदनच्छिन्न वामक्समवायित्वप्रारज्ञान हतु यविकरणधर्मावच्छिनाभाव सुद्धौ च वाच्यत्वत्वावच्छिन्ने सभवायित्वम्य विगपणत्व नाऐयते, अपि तु तन्द्रि शेपणतागापट्नम्यव तस्य म्वावच्छिनप्रातयागिताकत्वसम्बन्धेनाऽभावाशे विशेपणत्वमुपेयते वाच्यत्वससगतावच्छदक्तयय वा तथाविधतदव च्छिन्नत्वस्य प्रतियोगिताशे भानमुपयत, तथाच तन्त्र नोपदशितज्ञाना पेक्षेत्याशड्डा परिनहीपुभाव ज्याचष्ट -- अभारप्रत्ययो हा ति चिोपगस्य - प्रतिवागिघटादिनिरपितविपणतापनम्य घटत्वादे । प्रतियोगितापच्छेदकत्वमगाहते - प्रतियोगितया भासमानमादिनि रूपित वाष गन वरिना या म्वावच्छिनप्रतियोगिता कन्वसार धाच्छि गदाधरीये चतुर्दशलक्षणी। १६५ दी] न स्वातन्त्रवेण, घटोनास्तीत्येव प्रतीत तदिहाभावप्रत्ययो यदि व्यधि करणधर्मणावच्छिन्न प्रतियोगिन नावगाहते?, नागाहतएव तदा तस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वम् । न्ना घटत्वादिनिष्ठप्रकारता तच्छाली भवतीति यावत् । न तु स्वात- नयेण – “प्रतियोग्यविशेषणत्येन घटत्याद प्रतियोगितावच्छेदकत्व मबगाह्ते” इत्यनुपनणा-यय । ताशसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वादिनिष्ठ प्रकारता प्रतियोगिनिरूपितप्रकारतानच्छिता न भवतीत्यर्थ । घटो नास्तीत्यरेति । अभावाशे स्वातन्त्रण घटत्वादिशिट्यालेसरहि ताया एवेत्यर्थ । प्रतीते - ' अनुभवा' दिति शेष । एतावता किमायातमित्यत आह तदिह ति । अवच्छिन्नम् - विशेषितम् । तस्यापि प्रतियोगिता च्छेदकत्वम् – तम्य प्रतियोगितावच्छेदकत्व मपि तथाच मानाभावेन व्यविकरणधर्मम्य प्रतियोगितावच्छेदयत्वा सिद्धिरिति भाव । अथ व्यधिकरणधर्मस्य प्रतियोगिविशेषणतवैन व्यधिकरणधर्मा वच्छिन्नाभावबुद्धौ भानमुपेयते, नचच तादृशबुद्धे समवायित्वादिरूप विशेषणतावच्छेदप्रकारकवाच्यत्वादिजानजन्यतावच्छेदकाक्रान्ततया ताह शज्ञान बिना ब्यधिकरणवर्मावच्छिन्न भावबुद्धायनु पत्तिरिति वाच्यम् , भ्रमात्मकताशनानदशायामय तद्वद्भयुपगमात् । विशेपदर्शनदशाया मपि आहार्थतत्यकार मनानादेव तद्वद्धिसमाचात् । अनाहायम्येच विशेष णतावच्छेदवाप्रकारकज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्ययहेतत्वे विशेषदर्शन फालीनाया समवापितया वाच्यत्व नास्तीलादिनद्वेरगल्या वाच्यत्या यधिकरणकसमवायित्वावभानावगाहित्यमुपेयते, पाच्यत्व समवायीत्यादिभमा नन्तर समयायिवाच्या नास्तीत्याकारक्यत्यय एवं व्यधिकरणधर्मस्य शाखमुक्तावली। गवि शशशृङ्ग नास्तीति प्रतीते रसिद्धेः । अभावगाहते तहि अम एक , न उतार्थसिद्धिरिति भाव प्रतियोगितावच्छेदरखे मानमाम्ताम् , तत्र तदवगाहिताया संवानु भवसिद्धत्वनापहोतुमशक्यत्त्वात् ! तादृशप्रतीतवाच्यत्वे समवायित्वाभावान गाहित्वोपगमे तत्पूर्व चाच्नत्व समवायति भ्रमापेक्षानुपपत्तेरित्याशयेना शकते अथावगाहत इति । समाधत्ते तर्हि भ्रम एवे ति । व्यधिकरण धर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वाशेपि भ्रम एवेत्यर्थ । वैशिष्टयभान एव अवच्छेवकतावा भानादवच्छेदकताया नैशिष्ट्यनियततया तहाधे तस्या अपि बाघादिति भाव । नचैव गवि शशच नास्तीति प्रतीतेरसिद्ध रिति भूलासङ्गति, तादृशप्रतीते शृशाशे शशीय वादगाहित्वानभ्युपगमे शशीयले शृमनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाह नासम्भव , तदरगाहित्त्वे भ्रमत्वमित्युभयथापि व्यधिकरणधर्मानच्छिन्ना भावासाधकत्वात् ताशप्रतीनिनिराकरणम्यानुपयुकत्वादिति वाच्यम् , अान्तानामपि गवि शशशृङ्ग नास्तीति व्यवहारमूलप्रतीतिसत्त्वेनोक्त नियमस्यैव असिया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभ्यवसिद्धिार्नेप्प्रत्यूहैव, ताशप्रतीते शृिशाधिकरणकराशीयत्वाभावावगाद्वित्वोपगमे तत्या गवाधिकरणकाभावावगाहितानुभवविरोध इत्याशकामुत्थाप्याभान्तपुरुषीय गवाधिकरणकाभानावगाहिताशाभावप्रतीतिनिराकरणपरतया तदप्रन्थत्या बत्तारणीयत्वात् । नन्वभ्रान्ताना गवि शशशृङ्ग नास्तीति प्रतीति भूत्, शशशृत नास्तीति प्रतीति पहनोतु शक्यते, सचेगामेव तथानिय •यवहारदर्शनादित्याशमा शशृड्य नास्तीत्यादिमूलावतारो बोध्य !
गदाधरीये चतुर्दशलक्षणी। शशशृंगं नास्तीति च शशे शृंगाभाव इत्यर्थः॥ ।। इति तत्वचिन्तामणौ व्यधिफरणराविच्छिन्नाभाव विचारः || प्र यद्यपि 'शशशृङ्ग नास्ती' ति शब्देन शशे शृङ्गाभाव इत्याकारकः साब्द- चोधो न शक्यते जनयितुम् , अनुयोगिवाचकपदोत्तर सप्तमीविरहेण निराकांक्षत्वात् । तथापि पदार्थोपस्थिात्यादिमूलकताशमानसबोधजननेच्छया व्युत्पन्नानां तथा प्रयोग इत्याशय. ननु घटत्वेन घटो नास्तीत्याकारकम्याभाव प्रत्ययस्यानुभविक तया प्रतियोगिपिशवणतापन्नस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकालमभावप्रत्लयो ऽवगाहत इति न नियमः, ताराप्रतीत्या स्वातन्त्रयेण भासगाने घर स्वादौ प्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहनात् ; जन्यथा घटत्वेनेत्याकारक तानुपपत्तेः, तथान घटत्वेन पटो नास्तीत्यादावपि घटत्वादौ पटादि निष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहन निराधाधमेवेति ब्यधिकरणधर्मावच्छि नाभागसिद्धिनिष्प्रत्यूहैव; नच तत्र व्यधिकरणधर्गस्यावच्छेदकत्वावगाहन सम्भवेपि अतिरिक्ताभावकल्पमागौरवमयेन तादृशप्रतीतेः पटायधिकर- पघटत्याधभारावगाहित्त्वमेव स्वीक्रियत इति वाच्यम् । असति वायके तच्छन्दोखिमतीतेः तच्छन्दप्रतिपाद्यार्थविषयकत्वापरित्यागात् पटाद्यपि करणकपटत्वाघमावस्य च घटत्वेन पटो नास्तीत्यादिशब्दाकथगप्पमतीतेः प्रतीतियलात्पदान्तिरासिद्धी तत्पदार्थकल्पनागौरवस्य फलमुखत्वेनावाध फलात् । नच प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिज्ञानरूपकारणभेदेन ता शप्रीतव्यधिकरणधर्मानच्छिन्नाभावावगाहिता न सम्भवतीति युक्तम् , गदाधरीये चतुर्दशलक्षणी। नचैवमपि प्रतियोग्यविषयकस्स भभालामकारकप्रत्ययभ्यापतिना प्रतियोगिज्ञानहेतुता न शक्यते चारयितुमिति वाच्यम् प्रतियोगिज्ञान विना प्रतियोग्यविषयकम्य इदत्यादिना ऽभावप्रत्यवाय इदत्वादिरूप वाशविशेषणज्ञानासने च तादृशामावनिर्विकल्पकस्येपत्वात् अभाव निर्विकल्कानभ्युपगमे प्रतियोगिज्ञानहेतुनयापि तद्वारणासम्भवान् इद स्वादिना ऽभावप्रत्यक्षे व्यभिचारवारणायाऽभावत्वाकारकाभाषप्रत्यक्ष प्रत्यय মনিষানিপ্লান ইনাবা ৰাস্তান নিহালাল লিনিয়ম धेन प्रत्यक्ष प्रत्यभावभेदस्य हेतुता स्वीकृत्य तद्वारणे च गयापि तम्य तथव वारणीयत्वात् । वस्तुतस्तु आपाधाप्रसिद्धचैव सादृशफलापयनवकाश , प्रसि दाया घरो नाम्तीत्यादिबुद्धेर्घटत्वादिविशिष्टवैशिष्ट्यागाहितया सत्र प्रतियोगितावच्छेदकघटत्वादिप्रकार ज्ञानस्य विशेषणतावच्छेदर प्रकारक ज्ञानविधया हेतुताया क्लतत्वात् तादृशकारणविरहादेव न तच्चून्य काले तदापति यस्तु अनाहायप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रकारकोपलम्भविरहो विशेष्याभूतधर्मप्रत्यासतो भावगहे हेतु, तथाच यत्य पुस सगवायित्वादिविशिष्टवाच्यत्वादिप्रकारकोऽनाहानमाऽप्रसिद्ध तदीय समवायितया वाच्यत्व नाम्तीत्याकारकप्रत्ययो न व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना भावमवगाहितुमीष्टे, तदीयतादृशपतियोम्युपलम्भपिरहरूपतदीयाभारमत्यक्ष कारणस्याप्रसिद्धेरिति तत्पुरुषीयतादृशप्रत्ययम्य वाच्यत्वाद्यनुयोगिकसम ব্যাবিলিথিয়কৰাৰহযৎ এসব রিকবির, হক कारप्रतीते पुरुषभेदेन विषयत चित्रयविरहादिति मिश्रोक्तो व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावनिराकरणस्य पन्या, सोपि न साधीयान् , अभाव बुद्धौ स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टस्पतियोग्युपलम्भाभावत्वेन - . शास्त्रमुक्तावळी । [दी] यदि पुगरानुमाविको लोकाना स्वरमवाही घटत्वेन पटोगान्तीत्यादि प्रत्यय तदा तादृशामाववारण गीर्वाणगुरूणामप्यशक्यमिति मन्तव्यम्।। श्रीमद्रधुनाथभट्टाचार्यशिरोमणि विरचिताया तत्त्वचिन्तामणिव्याख्याया दीधित्यपराख्याया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावविचारम्समाप्त ॥ कारणताया स्वस्वाननुगमेन दुर्वचतया विशिष्य भारताकल्पनभ्याव श्यकत्वे यत्र तादृशोपलम्र प्रसिद्ध तत्रैव तादृशोपरम्भानन्तरममाव प्रत्ययवारणाय तदभावहेतुत्वोपगमात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावबुद्धौ क्वचिदप्रसिद्ध्या तदभावहेतुत्वायम्भवेषि सन्निकविघटितसामग्रीत तदुत्पत्तौ बाधकाभाव इत्यत आह यदि पुन रिति । स्वरसवाही- विवादशून्य । घटत्वेन घटो नाम्ती ति पाठ, घटवेन पटो नास्ती' ति पाठे। न साधु , नाशपतीते पटायनुयोगिकघर वायभावा वगाहिताया एव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युपगन्तुभिरुपगमात् प्रति योगिविशपणतापनस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्व भासत इति नियमस्य तदाकारप्रतीतिबलेन अशक्यवारणत्वात् । आनुभाषिक्र इत्यस्य व्यधि करणधर्मस्यावच्छेदकत्वावगाहितया अनुभवसिद्ध इत्यर्थकतथा वा कथ चित्सामनीय । भीर्वाणगुरूणामपि न शक्य मित्यनेन प्रतीतिकारण बाधेन तादृशाभावनिराकरणनिर्भस मिश्रादय आक्षिप्ता । यदि तदत्यनेन तादृशप्रतीतेरानुभाविकत्वे विवाद प्रदर्य तादृशाभावभ्य ऽपारमार्थिकत्व सूचितम् ॥ इति महामहोपाध्याय गदाधरभट्टाचार्यचक्रवात विरचिते तत्त्वचिन्तगण दीधिति गल्या यधिकरणधर्मावच्छिनामावखण्डनम् । ॥ चतुर्दशलक्षणी समाप्सा ॥
शास्त्र मुक्तावली। (दी] यदि पुनरानुभाविको लोकानां स्वरमवाही घटत्वेन पटोनास्तीत्यादि प्रत्यय तदा तादृशामाववारणं गीर्वाणगुरूणामप्यशक्यमिति मन्तव्यम्।। श्रीमद्रघुनाथभट्टाचार्यशिरोमणि विरचितायां तत्त्वचिन्तामणिव्याख्यायां दीधित्यपराख्याया व्याधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावविचारम्समाप्त ॥ कारणताया. स्वत्वाननुगमेन दुर्वचतया विशिष्य कारणताकल्पनम्याव. श्यकत्वे यत्र तादृशोपलम्भः प्रसिद्धः तत्रैव तादृशोपलम्मानन्तरमभाव प्रत्ययवारणाय तदभावहेतुत्वोपगमात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावबुद्धौ कचिदप्रसिद्धया तदभावहेतुत्लायम्भवेपि सन्निकर्षादिघटितसामग्रीत. तदुत्पत्तौ बाधकाभाव इत्यत आह -- यदि पुन रिति । खरसवाही- विवादशून्य । 'घटखेन घटो नाम्ती" ति पाठ; "घटस्वेन पटो नास्ती " ति पाठो न साधुः; लादृशप्रतीते. पटाद्यनुयोगिकघटत्वाधभावा वगाहिताया एव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युपगन्तृभिरुपगमात् प्रति योगिविशेषणतापन्नम्येव प्रतियोगितावच्छेदकत्वं भासत इति नियमम्य तदाकारप्रतीतिबलेन अशक्यवारणत्वात् । आनुभाविक इत्यम्य त्यधि करणधर्मम्यावच्छेदकत्वावगाहितया अनुभवसिद्ध इत्यर्धकतया वा कथं निसनमनीयः । गीर्वाणगुरूणामपि न शक्य मित्यनेन प्रतीति कारण बाधेन तादृशाभावनिराकरणनिर्भरा मिश्रादय आक्षिप्ता. । यदि तदत्यनेन ताशमतीतरानुभाषिकले विवाद प्रदय तादृशाभावम्यापारमार्थिकत्वं मुचितम् ॥ इति गद्दामहोपाध्याय गदाघरभट्टाचार्यचक्रवर्ति विरचिने सत्त्वचिन्तमणि दीधितिष्णल्याने व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावम्वण्डनम् । ।। चतुगलाणी ममासा ।।