·The Late Kumar Shri Ramrajendra Sinhji Memorial SERIES NO. [Published under the kind patronage of H. H. Mubarana Shri Sir Daulatsinhji Saheb Bahadur 2. C. I. Z. The Thakore Saheb of LIMBDI.] THE VATAPATYASHTAKAMwith its "DEEPIKAS Commentary in Sanskrit Vedant Teerth Pandit Shri MAYAPRASADJI together with The Tattva-Prakashika”. Commentary in Gujarati by SHASTRI ARILAL KALIDAS First Edition Can be had from:- wy Tlc Educational Inspector, Limbdi State, free of che, on reinittance of postage only. Vikram Samvat 1995. A. D. 1937. (All rights reserved.)

·maase जामनगरस्थश्रीजैनभास्करोदय- मुद्रणालये मेनेजर वालचंद्र हीरालाल 'इत्येतेन मुद्रितम् ·যিনাৰঞ্জীৰমৰালৰিীৰৰূথয়ান্তাম্ব वेदान्ततीर्थपण्डितश्रीमायाप्रसादजीविरचित दीपिकाटीकासहित- श्रीमद्वटपत्यष्टकम् । विद्वद्वर्यशास्त्रिश्रीकालिदासात्मजवेदान्तविशारद- शास्त्रिवर्यहरिलालशर्मकृततत्त्वप्रकाशिका- गुर्जरटीकोपेतम् । श्रीनिम्बपुराधीश्वरगोब्राह्मणप्रतिपालकसनातनवैदिक- धर्मनिष्ठमहाराणाश्रीसरदौलतसिंहजी के. सी. आई. ई. साहेब बहादुर इत्येतेषामुदाराश्रयेण प्रसिद्धिं नीतम् । एतत्पुस्तकप्राप्तिस्थानम् एज्युकेशनल इन्स्पेक्टर लींबडीस्टेट । मार्गव्ययप्रेषणेन मूल्यं विना मेलिष्यति । प्रथमावृत्तिः । विक्रमाब्दः १९९३ रिवस्ताब्दः १९३७ ·निराकारं स्वामिञ्जयतु तब रूपं श्रुतिनुत- महं तु त्वां मन्ये करचरणयुक्तं गुणनिधिम् । शिवेशः श्रीशो वा भवतु न भिदा यत्र तमहं 'नमामि श्रीनाथं भवभयहरं श्रीवटपतिम् ।।

·घनन Kumarshri Ramrajendra Sinhji.

·No text on this page.

·નિવેદન
સ્વ. નામદાર કરશ્રી રામરાજેદ્રસિંહજીના આત્માને
શાંતિ માટે તેઓશ્રીના સ્મરણ ચિહ્ન તરીકે, ધર્મ તથા
નીતિને માગે લેકેને રે એવી પુસ્તકમાલા
પ્રસિદ્ધ કરવાની અમારા ધર્મનિષ્ઠ નામદાર
ખુદાવિંદ બાપુ સાહેએ સંવત ૧૯૮૮થી યોજના
કરી છે. તે શ્રેણીનું નામ કુમારશ્રી
રામરાજેન્દ્રસિંહજી, લીબડી, સ્મારક
ગ્રંથમાલા 25
રાખ્યું છે.
K
દયા શ્રી વટપત્યષ્ટક તે સ્મારક માલનું છેટું પુસ્તક છે.
અમૃતલાલ દેવ પંડ્યા

·No text on this page.

·નિવેદન
સ્વર નામવાર ફરશ્રી રામરાજેંદ્રસિંહજીના આત્માની
શાંતિ માટે તેઓશ્રીના સ્મરણ ચિહ્ન તરીકે, ધર્મ તથા
નીતિને માણે લેકેને રે એવી પુસ્તકમાલા
પ્રસિદ્ધ કરવાની અમારા ધર્મનિષ્ઠ નામદાર
ખુદાવિંદ બાપુ હેએ સંવત ૧૯૮થી યોજના
કરી છે. તે શ્રેણીનું નામ
રામરાજેન્દ્રસિંહજી, લીંબડી, સ્મારક
ગ્રંથમાલા રાખ્યું છે.
કુમારશ્રી
છે.
મા શ્રીવટપત્યષ્ટક તે સ્મારક ધમાલનું છ પુસ્તક છે.
અમૃતલાલ દેરુ પંડ્યા

·આ સ્મારક ગ્રંથમાલાના આજ દિવસ સુધીમાં
નીચે પ્રમાણે ગ્રંથે પ્રસિદ્ધ થયા છે.
ग्रन्थोनां नाम
ग्रन्थलेखक
(१) अमरमार्कण्डेय नाटक (संस्कृत) शीघ्रकवि शंकरलाल माहेश्वर
(२) सप्तश्लोकी गीता
स्वामी श्रीप्रकाशानन्दजी
(विवेचन सहित)
(३) अनुभूतिप्रकाश
रा. रा. मोतीलाल रविशंकर घोडा
(गुजराती भाषांतर सहित)
(४) हरिरस
बारोट श्रीईश्वरदास
(५) आपस्तम्ब रुद्राध्याय
रा.रा. जयन्तीलाल दयाराम
भाषांतर सहित)
(६) श्रीवटपत्यष्टक वेदान्ततीर्थ पण्डित श्रीमायाप्रसादजी
(गुजराती भाषांतर सहित)
.

·* બાવા'. * * * * * * તે ભૂમિકા Ho{. विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं स ह । अविद्यया मृत्यु ती विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ (वाजसनेयसंहितोपनिषद) અર્થ જે મનુષ્ય અવિદ્યા ( બ્રહ્મની ઉપાસના ) તથા વિદ્યા (બ્રહ્મજ્ઞાન) જાણે છે, તે અવિદ્યા વડે બ્રહ્મલોકમાં જઈ આપેક્ષિક મૃત્યુને તરી, અર્થાત બ્રહ્માની સાથે સો વર્ષનું આયુ ભોગવી, તેના ઉપદેશથી મેળવેલા તત્વજ્ઞાન વડે મોક્ષ પામે છે. (વાજસનેયસંહિતોપનિષદ) સર્વ શાસ્ત્રોમાં અવ્યાહત ગતિવાળા શ્રી દીપિકાવ્યાખ્યા સહિત શ્રીવટપત્યષ્ટકના રચનાર શ્રી માયારામ પંડિતજીએ એવી કુશળતાથી શ્રીવટપતિની સ્તુતિના આઠ ક ર છે કે તે પ્રત્યેકમાં સગુણ બ્રહ્મના તથા નિર્ગુણ બ્રહ્મના સુયોગને મિષ્ટ અનુભવ થાય છે. ક્યાંક શ્લેકની શરૂઆતમાં તે કયાંક તેના મધ્યમાં સગુણ બ્રહ્મનો કે નિર્ગુણ બ્રહ્મના નિર્દેશ છે, અને આઠે લેકેના પર્યાવસાનમાં નામ શ્રીનારું મયર શ્રીવટપતિ ( સંસારરૂપ ભયને હરનારા લક્ષ્મીના પતિ શ્રીનારાયણ ભગવાનને પ્રણામ કરું છું, એવી રીતે સગુણ બ્રહ્મનું નિર્વચન છે. આથી જેને બ્રહ્મની ઉપાસના કઠિન લાગે તેને માટે રાજ- યોગ (બ્રહ્મજ્ઞાન) અને જેને રાજગ કઠિન લાગે તેને માટે બ્રહ્મની ઉપા- સના સુકર ઉપાય છે, એમ શ્રીપંડિતજીએ સાથે સાથે જણાવી દીધું છે. અહો આ પદ્યબંધ! અહે આ જ્ઞાનરસની રેલછેલ !! શાસ્ત્રોના ગંભીર અર્થને જણાવનારા આ અષ્ટકને ગાયા પછી પણ તેના રણકાર હૃદયની સાથે અથડાઈ અપૂર્વ આનંદ આપે છે.

·(૨) (૩ (૮) મેક્ષને માટે શાસ્ત્રકારોએ કર્મ, ઉપાસના અથવા ભકિત, તથા જ્ઞાન એ ત્રિણ માર્ગોને ઉપદેશ કર્યો છે. શ્રૌત તથા સ્માર્ત કર્મોથી ચિત્ત શુદ્ધ થાય છે, અને ચિત્ત શુદ્ધ થવાથી બ્રહ્મજ્ઞાન મેળવવામાં સરળતા થાય છે. સગુણ કે નિર્ગુણ બ્રહ્મની ઉપાસનાથી બ્રહ્મલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે, અને ત્યાં બ્રહ્મા તત્વજ્ઞાનનો ઉપદેશ કરે છે. બ્રહ્માનાં સે વર્ષ પૂરાં થતાં તે ઉપાસક બ્રહ્માની સાથે તેના ઉપદેશના મહામ્યથી મુક્તિ મેળવે છે, અર્થાત જ્ઞાન મુક્તિનું પ્રધાન કારણ છે, અને કર્મ તથા ઉપાસના ગૌણ કારણ છે. બ્રહ્મજ્ઞાનથી અવિલાને નાશ થાય છે. અવિદ્યાવાળાને બંધ સત્ય ભાસે છે, અને વિદ્યાવાળાને તે રજજુસર્પની પેઠે ત્રણે કાળમાં પણ નથી. અવિદ્યા-અજ્ઞાન મૃત્યુ છે, અને વિદ્યા-જ્ઞાન મુક્તપણાનું કારણ છે. કામક્રોધાદિક આસુરી વૃત્તિવાળા લેકે અજ્ઞાનને લીધે મૃત્યુવશ થાય છે, અને પહેલાં બ્રહ્મભૂત છતાં પણ અજ્ઞાનને લીધે પિતાનું અબ્રહ્મપણું સમજતા શમદમાદિક દૈવી વૃત્તિવાળા લોકો જ્ઞાનથી બ્રહ્મરૂપ થાય છે. અજ્ઞાન પ્રાણીઓને સંસારરૂપ સંકટમાં નાખે છે, પરંતુ વાઘની પેઠે પ્રત્યક્ષ જોવામાં આવતું નથી, અર્થાત અજ્ઞાનનું કાઈજ જોવામાં આવે છે, પરંતુ સ્વરૂપ જોવામાં આવતું નથી, કારણ કે જુનું ઉપાદાન કારણું અજ્ઞાન સપની પેઠે જોવાને અશક્ય છે. તા. મૂઢ લેકે યમને અજ્ઞાનરૂપ મૃત્યુથી જુદો મૃત્યુ ગણે છે. રજજુસની પેઠે ચમ પણ આત્મામાં કલ્પિત છે. રજજુ માં સપ તથા દંડની પેઠે વમમાં સાધુ લેકે પ્રત્યે શુભપણું તથા અસાધુ લેકે પ્રત્યે અશુભપણું ભ્રાંતિથી કપાયેલું છે. પિતામાં કલ્પેલું ગરુડપણું જેમ પિતામાં વિષની પ્રવૃત્તિને અટકાવે છે, તેમ આત્મામાં કલ્પેલું યમપણું પિતૃલોકનું રાજ્ય ચલાવે છે. અજ્ઞાનથી મનુષ્યના મરણના કારણરૂપ ક્રોધ, પ્રમાદ તથા લાભ ઉત્પન્ન થાય છે. મુક્તિમાં અજ્ઞાનનો આશ્રય અહંકારરૂપ ચિદભાસ નષ્ટ થઈ જવાથી શુદ્ધ આત્મામાંથી અજ્ઞાનને ફરીને ઉદય થતો નથી. સુષુપ્તિમાં દિ જ (૬) ·*: firi in ! ' ( ૯ ) સક્ષમ અહંકાર રહે છે, તેથી તે સમયે મુક્તિ થતી નથી, કારણ કે જ્ઞાન વગર કેઈને સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ થતી નથી એ સિદ્ધાંત છે. આત્મ- સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ ન થાય તે જોધાદિકને લીધે મોહ પામેલા લોકે આ લકથી મરણ પામીને નરક વગેરે લોકોમાં જાય છે, અને તેઓની પાછળ તેઓની ઈદ્રિય ત્યાંજ જાય છે. યમ પ્રત્યપણુથી ગ્રહણ કરેલા દેહને વિસ્મરણ કરાવે છે, અને અજ્ઞાન પ્રત્યગાનંદનું વિસ્મરણ કરાવે છે, તેથી અજ્ઞાન મુખ્ય મૃત્યુ છે, તથા યમ ગૌણ મૃત્યુ છે. ભોગને આપનારાં કર્મોને ઉદય થતાં કર્મના કુલભેગમાં રૂચિવાળા અને બ્રહ્મપ્રાપ્તિના ઉપાયોને નહિ જાણનારા લોકો ઉંચા નીચા ભોગોની વાસનાથી પૂર્વ દેહનો ત્યાગ કરી ઉંચા નીચા લોકોમાં અને પશુપક્ષીની તથા વૃક્ષ વગેરેની જાતિઓમાં ભટકે છે. મનુષ્યને મિઓ શબ્દાદિક વિષ- એમાં જ્યારે ઇચ્છા થાય છે, ત્યારે તેને મેળવવા માટે સ્વાભાવિક પ્રવૃત્તિ થાય છે, અને તેજ ઈકિને મહામહ ઉપજાવે છે. મિથ્થા વિષયોના સંગથી વ્યથા પામેલા ચિત્તવાળા તે માણસ વિષયેનું સ્મરણ કરી સેવન કરે છે. પહેલાં વિયેનું સ્મરણ, તે પછી વિષયને મેળવવાની ઇચ્છા, અને તે પછી ઈછાનો ઈ કારણથી પ્રતિઘાત થતાં ઉત્પન્ન થયેલ ફોધ અજિતેંદ્રિય લોકોને મોહ પમાડે છે. જેઓ ધીર અને જિતેન્દ્રિય હોય છે તેઓ મૃત્યુને તરી જાય છે. મૃત્યુને તરવાની ઇચ્છાવાળાએ આત્માના ચિંતનમાં લાગી સ્ત્રી વગેરે વિષયોને રસ્તામાં પડેલાં તણખલાંની પેઠે અવગણના કરી હણવા- મિથ્યા સમજવા. જે નિષ્કામ વિદ્વાન માણસ એ પ્રમાણે વિષયને હણે છે-મિથ્યા સમજે છે, તેને મૃત્યુનું ભજ્ય પ્રાપ્ત થતું નથી. જેમ હરિણ શબ્દની ઈચ્છાથી, હાથી સ્પર્શની ઇચ્છાથી, પતંગ રૂપની ઈચ્છાથી, ભ્રમર ગંધની ઇચ્છાથી, અને મત્સ્ય રસની ઇચ્છાથી નાશ પામે છે, તેમ જે માણસ જે કે વિધ્યની ઈચ્છા રાખે છે તે તેની પાછળ નાશ પામે છે. વિષયોનો ત્યાગ કરવાથી જે કાંઈ દુઃખ હોય છે તે ટળી a sો, તો , ·ga Puી કતા સુખ આપનારા શ્રી વગs , ( ૧૦ ) જાય છે. અભિલાષ વિષયને વિવેક થવા દેતે નથી, માટે એ અજ્ઞાન- રૂપ છે, અને નરકની પેઠે દુઃખદ છે. જેમ મદિરામર લેકે રસ્તામાં જતાં ખાડાવાળા પ્રદેશ પ્રત્યે દેડે છે, તેમ કામી લેકે સંસારમાં ભટ- નહિ પામેલા ચિત્તવાળા મનુષ્યને યમ ખડથી બનાવેલા વાઘની પેઠે કાંઈ પણ હરકત કરી શકતો નથી. આમ છે તેથી કામના જીવનભૂત અજ્ઞા- નને દૂર કરવાની ઇચ્છાવાળા મનુષ્ય સ્ત્રી વગેરે વિષયોની અવગણના કરી તેનું સ્મરણ કરવું ન જોઈએ. ચિત તથા અચિતની ગ્રંથિરૂપ છવ પિતે બંધ વગરનો છે, છતાં (૧ પણ અજ્ઞાનને લીધે પિતાને બંધાયેલો માને છે, અને તેથી કામ વગેરેને (૬ વશ થાય છે. અજ્ઞાને કરેલે બંધ જ્ઞાનથી જ નાશ પામે છે, પરંતુ કર્મથી નાશ પામતું નથી. સકામ અજ્ઞાની માણસ યજ્ઞયાગાદિકથી બ્રહ્મલોકને પામી બ્રહ્માના ઉપદેશથી જ્ઞાન મેળવી મુક્ત થાય છે, અને નિષ્કામ તથા પૂર્ણ બ્રહ્મપણાને પામેલો જ્ઞાની માણસ તો અહિંજ મુક્ત થાય છે. વેદમાં આ ક્રમમુકિતનો અને સમુક્તિનો માર્ગ કહ્યો છે. બૃહદારણ્યક ઉપ- (૪ નિષદ્દના ૬ઠ્ઠા અધ્યાયના ૪થા બ્રાહ્મણમાં કહ્યું છે કે – तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामुपादायान्यन्नवतरं कल्या- णतरं रूपं तनुते एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याऽविद्यां गमयि- (૬ स्वान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते पिन्यं वा गान्धर्व वा देवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्म वान्येषां वा भूतानाम् ॥४॥ तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण इति नु कामयमा- नोऽथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामः न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ॥ ६ ॥ અથ–જેમ એની ડું સોનું લઈ તેમાંથી બીજું વધારે નવું ગાને સુંદર રૂપ ઘડે છે, તેમ સકામ માણસ આ શરીરને મારી ( – ( (ક ·( ૧૧ ) યાકાર કરી ), વિદ્યા પમાડી તેમાંથી બીજું વધારે નવું અને સુંદર પિતૃનું, ગંધર્વનું, દેવતાઓનું. પ્રજાપતિનું, બ્રહ્માનું કે બીજા પ્રાણીઓનું છે પરલેકમાં ગયેલ મનુય ત્યાં કમોનાં લૈને ભાગ લઈ, પાછું આ લેકમાં કામ કરવા આવે છે. સકામ મનુષ્ય એ પ્રમાણે સ્થિતિ ભગવે છે, અને જે મનુષ્ય આત્મસ્વરૂપની પ્રાપ્તિની ઈચ્છાવાળો હોવાથી વિષયોની કામના વગરને અર્થાત્ નિષ્કામ થઈ પૂર્ણકામ બને છે, તેના પ્રાણ બીજા લેકમાં જવા માટે ઉત્ક્રમણ કરતા નથી, પરંતુ તે મનુષ્ય પહેલાંથી જ બ્રહ્મરૂપજ હાઈ બ્રહ્મને પામે છે. ૬ સરમણ, ઢું ત્રહ્માદિક ઇત્યાદિ મહાવાકોમાં જીવન “અવિદ્યા, અવિદ્યાનું અધિષ્ઠાન ટસ્થ (ભ) તથા અવિદ્યામાં ફૂટસ્થને આભાસ એ અને ઈશ્વરને “શુદ્ધ સત્વગુણસહિત માયા, માયાનું અધિષ્ઠાન કૂટસ્થ તથા માયામાં બ્રહ્મનો આભાસ” એ વાચ્ય અર્થ લેતાં જીવ અલ્પા, અપશકિત, કર્મ કરનાર તથા કર્મનાં ફળ ભોગવનાર, અને ઇશ્વર સર્વજ્ઞ, સર્વશક્તિ, કર્મો કરવામાં પ્રેરનાર તથા કર્મના ફળને આપનાર હોવાથી તેની એકતા ઘટતી નથી, પરંતુ ભાગત્યાગ લક્ષણાથી જીવન અવિધા તથા આભાસ અને ઇવરના માયા તથા આભાસ એ બે ભાગોનો ત્યાગ કરી રપ લય અર્થ લેતાં જીવ તથા ઇશ્વરની એકતા ઘટે છે. જે મા જગત્ જેવું દેખાય છે તે નિત્ય, અવિકારી અને સધળા ઐય થી સંપન્ન પરમાત્મા છે. પરમાત્મા માયાના સંબંધથી સ્વપ્ન અને દાળ જેવી જગતને ઉત્પન્ન કરે છે. “નિત્યપરિણામી અને સ્વ- તંત્ર પ્રધાન (માયા), જે જડ છે, તે ગાદશ્યને લીધે જડ જગતનું કારણ છે, પરંતુ ચેતન (પરમામા ) વણ્યને લીધે જગતનું કારણ નથી એમ કહેવું નહિ; કારણ કે જેમ નિ :ક તથા પ્રકાશક ·( ૧૨ ) શક્તિ અગ્નિથી જુદી નથી, તેમ પરમાત્માની માયાશક્તિ પણ પરમા- ત્માથી જુદી નથી. લેકમાં શનિગ્રહ પણ શક્તિ તથા શક્તિમાનનો જે અભેદ સંબંધ છે તેમાં પ્રમાણ છે. આવી રીતે જીવના તથા ઇશ્વરના અભેદથી, જગતના મિથ્યાપણાથી, અને જગતનાં જન્મ વગેરેના કાર- ણભૂત માયાનું બ્રહ્મથી જુદાપણું નહિ હોવાથી તે બ્રહ્મ સિદ્ધ થયું, અને તેથી જન્મમરણરૂપ સંસાર ત્રણે કાળમાં નથી એ સિદ્ધાંત સ્થિર થયે. બ્રહ્મ આત્મસ્વરૂપ હોવાથી નિરતિશય પ્રેમનું આસ્પદ એટલે આનંદરૂપ છે. વિષયમાંથી જે આનંદનું ભાન થાય છે તે આત્મસ્વરૂપ- નેજ આનંદ છે. સઘળા પદાર્થોમાં નામ, રૂપ, અસ્તિ (છે), ભાતિ (પ્રકાશે છે), તથા પ્રિય (પ્રેમાસ્પદ) એમ પાંચ અંશો છે. તેઓમાં નામ તથા રૂપ એ અંશે સઘળા પદાર્થોમાં ભિન્ન ભિન્ન છે, પરંતુ અસ્તિ, ભાતિ તથા પ્રિય એ અંશે સઘળા પદાર્થોમાં અનુગત છે, અને તેજ સચ્ચિદાનંદ તથા બ્રહ્મ કહેવાય છે. સટીક શ્રીવટપત્યષ્ટકના આઠ કલેકામાં દર્શાવેલા શાસ્ત્રીય પદાર્થોને સંગ્રહ ક્રમવાર નીચે પ્રમાણે સંક્ષેપથી આવે છે. ૧ સાધનરૂપ ભક્તિ નવ પ્રકારની અને સાબ (ફલ)રૂપ ભકિત એક પ્રકારની છે. ઈશ્વર પ્રાણીઓનાં કર્મરૂપ સહકારી કારણથી યુક્ત થઈ સૃષ્ટિ રચે છે. તટસ્થ અને સ્વરૂપ એ રીતે લક્ષણના બે પ્રકાર છે. જગતનું કર્તાપણું હોતાં જગતનું ઉપાદાનપણું” એ બ્રહ્મનું તટસ્થ લક્ષણ છે. “સ્વરૂપ હોઈ બીજાથી વ્યાવકપણું” એ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ લક્ષણ थे. यतो वा इमानि भूतानि (જેનાથી આ પ્રાણુઓ ઉત્પન્ન થયાં છે) ઈત્યાદિ કૃતિઓ બ્રહ્મનું તટસ્થ લક્ષણ, અને રાત્રે જ્ઞાન મનન્ત ગ્રેટ્સ (બ્રહ્મ સત્ય છે, જ્ઞાન છે અને અનંત છે) ઈત્યાદિ ઋતિઓ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ લક્ષણ સમજાવે છે. ( (૬ ·(૧૩) જીવન વિષયમાં પ્રતિબિંબવાદ અને અવિચ્છેદવાદ સ્વીકારવા કરતાં કુંતીના પુત્ર કર્ણના રાધાપુત્રપણાની પેઠે અવિકૃત બ્રહ્મનું જ અવિદ્યાથી જીવપણું સ્વીકારવું દેખ રહિત છે. જીવના પરિમાણના વિષયમાં વાદી ઓએ અનેક વાંધો ઉઠાવ્યા છે, પરંતુ સિદ્ધાંતમાં તો તેનું વ્યાપક પણું છે; તેમજ જુદા જુદા વાદીઓએ જુદે જુદે ઈશ્વર માન્ય છે, પરંતુ સિદ્ધાંતમાં તે માહિતી ચેતન ઈશ્વર છે. દેવતાનું પૂજન પાંચ, દસ, સોળ કે બત્રીસ ઉપચારથી કરવું. મનુષ્યના આનંદથી આરંભી હિરણ્યગર્ભ પર્વતના આનંદ સાવલિક છે. નિરવાધિક આનંદ તે કેવળ બ્રહ્માનંદ છે. વિદ્યા બે પ્રકારની છે, એક અપરા અને બીજી પરા. વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ, શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિકત, છંદ અને જ્યોતિષ એ અપરા વિદ્યા છે. ઉપનિષદે પર વિદ્યા છે. શ્રવણ, મનન તથા નિદિધ્યાસન જ્ઞાનનાં સાધનો છે. ૨ જ્ઞાન તથા આનંદ બ્રહ્મમાં સમવાય સંબંધથી કે તાદામ્ય સંબંધથી રહ્યાં નથી, પરંતુ તેઓ બ્રહ્મનું સ્વરૂપજ છે. નાયિકાના અભિમત સમવાય સંબંધમાં કોઈ પણ પ્રમાણ નથી. ઈશ્વર જગતનું અભિન્નનિમિત્તપાદાન કારણ છે. માયારૂપ અંશથી ઇવર જગતનું ઉપા- કાનું કારણ છે, અને માહિત ચેતનસ્વરૂપે નિમિત્ત કારણ છે. ઈશ્વર પ્રથમ અપંજીકૃત ભૂતો સરજે છે. પાંચે અપંચીકત ભૂતના સાથે મળેલા સર્વગુણથી અંતઃકરણ ઉત્પન્ન થાય છે. પાંચે અપંચીકૃત ભૂતોમાંના પ્રત્યેકના જુદા જુદા સત્ત્વગુણથી અનુક્રમે એક એક જ્ઞાનેં- દ્રિય ઉત્પન્ન થાય છે. એ ભૂતેમાંના પ્રત્યેકના જુદા જુદા રજોગુણથી અનુક્રમે એક એક કદિય ઉત્પન્ન થાય છે. આકાશ વગેરે અપંચીકૃત ભૂતોના સાથે મળેલા રજોગુણથી પાંચ વાયુઓ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રમાણે ઈશ્વર સઘળા જગતનાં ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને પ્રલય કરનાર છે.

·(૧૪) આ સઘળું જગત અધિષ્ઠાનભૂત ચિતન્યમાં અજ્ઞાનથીજ ભ્રાંતિથી કલ્પાયેલું છે. આ અજ્ઞાન અનિર્વચનીય (સત તથા અસતથી વિલક્ષણ) છે. અધિષ્ઠાનના જ્ઞાનથી સંસારના કારણરૂપ મિથ્યાજ્ઞાન નિવૃત્ત થાય છે. ૩ પ્રાણીઓના હૃદયાકાશમાં ઈશ્વર સર્વના અંતર્યામીપણાથી રહે છે. તેજ જાગ્રત, સ્વપ્ન તથા સુષુપ્તિમાં સર્વ વિષયના પ્રકાશક- પણથી સાક્ષી છે. જેમ રહુથી સર્વથા આવરણ પામેલું ચંદ્રમંડલ રાહુને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ સુષુપ્તિમાં સાક્ષી અવિદ્યાને પ્રકાશિત કરે છે. અવિદ્યા, અંત:કરણ, અને તેના ધર્મોના પ્રકાશક સાક્ષિચૈતન્યને છોડીનેજ અજ્ઞાન ચેતન્યનું આવરણ કરે છે, એમ અનુભવને અનુસાર કલ્પના કરવામાં કોઈ દોષ નથી, આ સાક્ષિચૈતન્ય સત, ચિત તથા આનંદરૂપ છે. ૪ આ સંસાર મહામોહના નિવાસસ્થાનરૂપ તથા અત્યંત દુઃખ- વાળો છે. આધ્યાત્મિક, આધિભૌતિક તથા આધિદૈવિક એ પ્રમાણે દુખે ત્રણ પ્રકારનાં છે. અષાશાસ્ત્ર સિવાયનાં બીજાં શાઓમાં ઉપદેશેલા ઉપાયોથી આ દુખોને સમૂલ ઉદ થ નથી, સમૂલ ઉદ તે અધ્યાત્મશાસ્ત્રમાં ઉપદેશેલા બ્રહ્મવિદ્યારૂપ ઉપાયથીજ થાય છે, છે. ૫ શરીરની બાલ્યાવસ્થા, યુવાવસ્થા તથા યુવાવસ્થા તથા વૃદ્ધાવસ્થા એ ત્રણે દુઃખરૂપ છે. સંસાર સઘળા પદાર્થો છ ભાવવિકારોથી યુકત સંસાર અવિદ્યા, અમિતા, રાગ, દ્વેષ અને અભિનિવેશ એ પાંચ ક - શથી ભરપૂર છે. પાંચ કલેશાની પ્રસુપ્ત, તન, વિચ્છિન્ન અને ઉદાર એ ચાર અવસ્થાએ છે, ૬ ચાર્વાકના મતમાં મરણુજ મોક્ષ છે. જૈનોના મનમાં નિરંતર ઉચા લકમાં જવા વગેરેરૂપ મેક્ષ છે. માધ્યમિક બૌદ્ધોના મતમાં સર્વનું શુન્યપણે મોક્ષ છે. ગાયાર બૌદ્ધોના મતમાં જીવને વિશુદ્ધ વિજ્ઞાનના પ્રવાહના ઉદસ્તી પ્રાપ્તિ મેક્ષ છે. સૌત્રાંતિક બૌદ્ધાના મનમાં હૃદયની ·( ૧૫ ) અંદરનું જગત પ્રત્યક્ષ છે, અને બહારનું જગત તે અનુમેય છે. વૈભા- ષિક બૌદ્ધોના મતમાં બહારનું જગત અનુમેય નથી, પરંતુ પ્રત્યક્ષ છે. મોક્ષના વિષયમાં તે સૌત્રાંતિક અને વૈભાષિક બૌદ્ધોનો ગાચાર બૌદ્ધોની સાથે એક મત છે. વૈશેષિક અને નાયિકાના મતમાં એકવીસ દુઃખોની અત્યંત નિવૃત્તિ મેક્ષ છે. પૂર્વમીમાંસકાના મતમાં નિત્ય સુખનો સાક્ષાત્કાર મેક્ષ છે. સાંખ્ય અને યોગના મતમાં ત્રણ પ્રકારના દુ:ખની અત્યંત નિવૃત્તિ મોક્ષ છે. સગુણબ્રહ્મવાદીઓના મતમાં સાલો, સારૂખ, સાષ્ટિ અને સાયુજય એમ ચાર પ્રકારને મોક્ષ છે. નિર્ગુણ બ્રહ્મવાદીઓના મતમાં જીવ તથા બ્રહ્મનો અભેદજ મેક્ષ છે. ૭ શ્રુતિ વગેરે પ્રમાણોથી વિષ્ણુ તથા શિવની એકતા સિદ્ધ થાય છે. હરિવંશમાં વિઘણુ, તથા શિવની શબ્દથી અને અર્થથી એકતા કહી છે. ૮ બ્રહ્મનાં સત્તા તથા આનંદના સંસર્વાધ્યાસને લીધે જગતમાં સત્યપણાની, સુખપણાની તથા ગ્રાહ્યપણાની પ્રતીતિ થાય છે. લક્ષણ અને પ્રમાણથી જગતનું આિપણું સારી રીતે સિદ્ધ થાય છે. સઘળા આગમ સાક્ષાત્ અથવા પરંપરાથી બ્રહ્મભિન્ન પદાર્થના મિથ્યાપણાનું પ્રતિપાદન કરવા દ્વારા બ્રહ્માતનું પ્રતિપાદન કરે છે. ઉપર પ્રમાણે આઠ કલેકથી શ્રીવટવપત્યષ્ટક પૂર્ણ થાય છે. ત્યા- રપછી અનુક્રમે નવમા તથા દસમા શ્લોકમાં શ્રીવટપતિ સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં સામાન્યતઃ અંતર્યામીપણાથી રહ્યા છે, તો પણ પોતાના હૃદયમાં વિશેષરૂપે પ્રકાશે, તથા ભકતોનું આત્યંતિક કલ્યાણ કરે એમ થતાં પ્રાર્થના કરે છે. અગિયારમા તથા બારમા લેકમાં શ્રીવટપત્યષ્ટકની શ્રુતિ છે. અખંડઐઢપ્રતાપ ગોબ્રાહ્મણપ્રતિપાલક નેક નામદાર લીંબડીના ઠાકોર સાહેબ મહારાણા શ્રી સર દોલતસિંહજી કે. સી. આઈ. કે.

·...!! . . :: 'કાં ?
( ૧૬ )
સાહેબ બહાદુરે પોતાના સ્વર્ગીય પૌત્ર શ્રીરામરાજેન્દ્રસિંહજી સ્મારક
ગ્રંથમાલામાં છઠ્ઠા પુષ્પ તરીકે આ ગ્રંથને સ્થાન આપી તેને છપાવવાનું
સવ ખર્ચ આપ્યું છે, તે માટે એ નામદાર મહારાણાશ્રીને ઘણું
ઉપકાર માનીએ છીએ. ગુમ માં
જામનગર,
લિદ સુજ્ઞજનવંશવદ
૨૫–૨–૩૭
શાસ્ત્રી હરિલાલ કાલિદાસ.
प्रधानं वै
मूलं
भववटतरोलौकसुभृतो
महत्तत्त्वं स्कन्धोऽहमिति गदितः कोटरनिमः ।
सुशाखा भूतानि प्रचुरविषयाः पर्णसदृशाः
फले दुःखादुःखे स जयतु निदानं वटपतिः ।।
લેકને સારી રીતે ધારી રાખનાર સંસારરૂપ વટવૃક્ષનું પ્રધાન
મૂળ છે, મહાત્વે થડ છે, અહંકાર એ નામનું તત્વ બખેલ જેવું છે,
પાંચ મહાભૂત સારી શાખાઓ છે, ઘણા વિષયો પાંદડાં જેવા છે,
અને સુખ તથા દુઃખ ફળે છે. આ વટવૃક્ષના આદિ કારણભૂત પ્રસિદ્ધ
શ્રીવટપતિ પ્રભુ જય પામે.
I

·काशीवास्तव्यपण्डितानामभिप्रायाः। श्रीश्रीगौरकृष्णः शरणम् । बहुत्र विख्यातवैदुषीकाणां विपश्चिदपश्चिमानां साधुश्रीमा- याराममहोदयानां निबन्धनिर्माणनैपुणीनिकषायमाणं श्रीवटपत्यष्टकं तत्कर्तृकतयैव दीपिकाख्यटीकया सनाथं निरीक्षणपुरस्सरतद्विषय- कास्मदभिप्रायावगमनाय ब्रह्मचारिश्रीहरिदेवशर्मपण्डितेन दत्तमा- न्तमहमवेक्ष्य, विज्ञाय च निर्मातुः कवित्वपटिमसनीचीनदार्शनि- कमर्मगुरुफनालंकर्मीणतां, प्रतियंश्च द्राधिष्ठलेखप्रकाश्यार्थेष्वपि संक्षिप्नुताशैली, विविञ्चश्चानुषङ्गायातविमतनिरसनस्तरणिप्रौढि- मानं, स्थाने प्रसासद्यमानमानलोऽन्तरमान्तरमिव प्रसादातिशयं कतिपयवर्णव्याजेन प्रचिकाशयिषुः श्रीजगदीश्वरानुकम्पनादनेन सर्वपथीनं भुवनभावुकभूमानं संभावयन्, वक्तव्यान्तरविरहेण विरमति मुधा विस्तरादिति शम् । श्रीमन्माध्वसंप्रदायाचार्यदार्शनिकसार्वभौम- श्रीराधाष्टम्यां साहित्यदर्शनाद्याचार्थन्यायरत्नतरत्न- काश्याम् गोस्वामिदामोदरशास्त्री. કાશીનિવાસી પંડિતોના અભિપ્રાય व. सं. १९९३ (शुशतीमा मनुवाद.) શ્રીશ્રીગૌરકૃષ્ણ શરણ છે. ઘણે સ્થળે વિખ્યાતિ પામેલા પાંડિત્યવાળા, અને વિદ્વાનોમાં પ્રથમ

·( ૧૬ )
સાહેબ બહાદુરે પોતાના સ્વર્ગીય પૌત્ર શ્રીરામરાજેન્દ્રસિંહજી સ્મારક
ગ્રંથમાલામાં છઠ્ઠા પુષ્પ તરીકે આ ગ્રંથને સ્થાન આપી તેને છપાવવાનું
સર્વ ખર્ચ આપ્યું છે, તે માટે એ નામદાર મહારાણાશ્રીને ઘણે
ઉપકાર માનીએ છીએ. શુને તુ .
જામનગર,
લિ. સુજ્ઞજનવંશવદ
}
તા. ૨૫-૨-૩૭
શાસ્ત્રો હરિલાલ કાલિદાસ.
प्रधानं वै मृलं भववटतरोलोकसुभृतो
महत्तत्त्वं स्कन्धोऽहमिति गदितः कोटरनिभः ।
सुशाखा भूतानि प्रचुरविषयाः पर्णसदृशाः
फले दुःखादुःखे स जयतु निदानं वटपतिः ।।
લકને સારી રીતે ધારી રાખનાર સંસારરૂપ વટવૃક્ષનું પ્રધાન
મૂળ છે, મહત્તત્ત્વિ થડ છે, અહંકાર એ નામનું તત્ત્વ બખોલ જેવું છે,
પાંચ મહાભૂતો સારી શાખાઓ છે, ઘણું વિષયો પાંદડાં જેવા છે,
અને સુખ તથા દુઃખ ફળે છે. આ વટવૃક્ષના
આદિ
કારણભૂત
શ્રીવટપતિ પ્રભુ જય પામે.
પ્રસિદ્ધ
0 0

·काशीवास्तव्यपण्डितानामभिप्रायाः। , স্বামী: হালু। बहुत्र विख्यातवैदुषीकाणां विपश्चिदपश्चिमानां साधुश्रीमा- याराममहोदयानां निवन्धनिर्माणनैपुणीनिकषायमाणं श्रीवट पत्यष्टक तत्कर्तृकतयैव दीपिकाख्यटीकया सनाथं निरीक्षणपुरस्सरतद्विषय- कास्मद्भिप्रायाचगमनायै ब्रह्मचारिश्रीहरिदेवशर्मपण्डितेन दत्तमा- न्तमहमवेक्ष्य, विज्ञाय च निर्मातुः कवित्वांटमसनीचीनदार्शनि- कमर्मगुस्फनालंकर्मीणतां, प्रतियंश्च द्राधिष्ठलेखप्रकाश्यार्थेष्वपि संक्षिप्नुताशैली, विविश्वश्चानुषङ्गायातविमतानिरसनस्तरणिप्रौढि- मानं, स्थाने प्रसासद्यमानमानलोऽन्तरमान्सरमिव प्रसादातिशयं कतिपयवर्णव्याजेन प्रचिकाशयिषुः श्रीजगदीश्वरानुकम्पनादनेन सर्वपथीनं भुवनभावुकभूमानं संभावयन, वक्तव्यान्तरविरहेण विरमति मुधा विस्तरादिति श्रीमन्माध्यसंप्रदायाचार्यदार्शनिकसार्वभौम- श्रीराधाष्टम्यां साहित्यदर्शनाद्याचार्यन्यायरत्नतर्करत्न- काश्याम् गोस्वामिदामोदरशास्त्री. કાશીનિવાસી પંડિતના અભિપ્રાય शम् । वै. सं. १९९३ (Y४ातीमा अनु.) શ્રીશ્રીગૌરકૃષ્ણ શરણ છે. ઘણે સ્થળે વિખ્યાતિ પામેલા પાંડિત્યવાળા, અને વિદ્વાનોમાં પ્રથમ ·(૨) પંકિતના સાધુ શ્રીમાયારામ મહોદયની નિબંધ રચવાની નિપુણતાની કસોટીરૂપ શ્રીવટપત્યષ્ટક, તેઓશ્રીએજ રચેલી દીપિકા નામની ટીકા સહિત જેવા તથા તે વિષે અમારો અભિપ્રાય જાણવા માટે બ્રહ્મચારી શ્રીહરિદેવશર્મા પંડિતજીએ અમોને આપ્યું હતું, તેને અંત પર્યત જોઈ તથા ગ્રંથકારની કવિપણાની નિપુણતાની સાથે સાથે ચાલતી દર્શનશાસ્ત્રોનાં અમે ગુંથવાની સમર્થતાને જાણી, અત્યંત લાંબા લેખેથી સમજાવી શકાય એવા પણ વિષયોને સંક્ષિપ્ત રીતે સમજાવવાની શિલીનું જ્ઞાન થતાં, સિદ્ધાંતના બોધને માટે ગૌણ પણાથી પ્રાપ્ત થતા વિરૂદ્ધ મતોને દૂર કરવાની પ્રૌઢ- તાનું વિવેચન કરતાં ઘણી સારી રીતે અત્યંત પ્રસન્ન થતા અંત:કરણવાળે હું જાણે અંદરનું હૃદય હાયની શું એવા અત્યંત પ્રસન્નપણને થડકે વિણેના મિષથી સ્પષ્ટ કરવાની ઈચ્છાવાળો થઈ શ્રી જગદીશ્વરની કૃપાથી આ મારા લેખવડે લયનું કલ્યાણ કરનાર મહિમાવાળા તે સર્વવ્યાપક શ્રીનારાયણ ભગવાનને માન આપતાં બીજું કાંઈ પણ કહેવાનું નહિ હોવાથી વ્યર્થ વિસ્તાર કરતાં અટકું છું. શુભ થાઓ. વિ. સં. ૧૯૯૩ શ્રીરાધાષ્ટમી કાશી. શ્રીમન્માધ્વસંપ્રદાયાચાર્ય, દાર્શનિક સાર્વભૌમ, સાહિત્યદર્શનાવાચાર્ય, ન્યાયરન, તકરત્ન, ગોસ્વામી દાદર શાસ્ત્રી, (श्रीश्रेष्ठिवर्यजोखीराममठरूमल गोइनका सं. म. विद्यालय- प्रधानाध्यापकसर्वतन्त्रस्वतन्त्रपण्डितश्रीचण्डीप्रसादजी- મહાશ સંશાત્ ) શ્રી भावुकमनोविहारवन, जीवनं साधुजनस्य, संसारानवरतसं- ·સરળfamશ્વ વિચારથા, નિશિવસુધરાતવનીચચ સ્તોતુ- तुर्मूतों भाव इव स्वमधुरिमातिक्रान्तसकलाष्टकं, श्रीमायारामजी- लेखनीनिश्च्युतं श्रीवटपत्यष्टकं, पश्यतो मे चेतोऽखिलवेदान्तार्थ पश्यति, भक्तिसुधासागरमवगाहते, हरिहराभेदं कलयति, अल्प- कायेऽप्यत्र स्तोत्रे सर्वशास्त्रं च विलोकयति । अहो पाण्डित्यपटुता आश्चर्यभावगाम्भीर्यम् । साधुता चात्र शब्दतोऽर्थतः प्रकटिता। सर्वतो मनोरमम् इति 8. . ફના સં. ૪. વિદ્યારુચ તાવાર, જા. चण्डीप्रसादः ત, ૨-૧૦-૨૬ (ગુજરાતીમાં અનુવાદ.) શ્રી શ્રેષ્ઠિવર્ય જોખીરામ મઠરૂમલ ગોઈનકા . મ. વિદ્યાલયના પ્રધાના સ્થાપક સર્વતત્રસ્વતંત્ર પંડિત શ્રીચંડીપ્રસાદજી મહોદય તરફથી) શ્રી ભક્ત જનોના મનની ક્રીડાના વનરૂપ, સાધુ લોકોના જીવનરૂપ, સંસારમાં નિરંતર જન્મમરણ ભોગવવાથી કંટાળેલા મનુષ્યને વિશ્રામ- સ્થાનરૂપ, સકલ પૃથ્વીમંડલની સ્તુતિને યોગ્ય શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગ- વાનનું સ્તવન કરનાર શ્રીમાયારામજીને મૂર્તિધારી ભકિતભાવ હોયની શું એવા, અને પિતાની મધુરતાથી સઘળાં સ્તુત્યષ્ટકથી ચઢિયાતા શ્રીમાયારામ પંડિતજીની લેખનીથી નીકળેલા શ્રીવટપત્યષ્ટકને જોતાં મારૂં ચિત્ત સઘળા વેદાંતના અર્થને જુએ છે, ભકિતના અમૃતસાગરમાં પ્રવેશ કરે છે, હરિ તથા હરના અભેદનો સાક્ષાત્કાર કરે છે, અને આ લઘુ સ્તોત્રમાં પણ સર્વ શાસ્ત્રોનું અવલોકન કરે છે. અહો!! પંડિતપણામાં કુશળપણું, અને વર્ણનીય અદ્દભુત પદાર્થોની ગંભીરતા. આ સ્તંત્રમાં * ·MARATHA.AANEMAIL MARCANEON (४) શબ્દથી અને અર્થથી તવેનું શુદ્ધપણું પ્રકટ કર્યું છે. આ સ્તોત્ર સર્વ રીતે મનને પ્રિય છે. જે. મ. ગોઇનકા સં. મ. વિદ્યાલય લલિતાઘાટ-કાશી ચંડીપ્રસાદ. ता.-१०-३६. (पदवाक्यप्रमाणपारंगतमहामहोपाध्यायश्रीहरिहरकृपालु- महोदयस्य सकाशात् ) गद्यम् । श्रीवटपत्यष्टकं नाम परमेश्वरस्तोत्रं मूलकारकृतटीकासनाथं सकलमविकलमालोकितम् । एतत्प्रशस्तिविषये संक्षेपेणेदमेव निवेदनं साधु शोभते, यदिदानीमीदशेश्वरविकस्वराविनश्वर- विमलफलकभक्तिभावभूषितं भाषितान्तरमतिदुर्लभम् । यद्यपि परमेश्वरविषयकपरमप्रेमोत्पादप्रसरौपयिकप्रकृष्टगुणगणप्रतिपाद: नपराणि परश्शतानि प्राचीनान्यर्वाचीनानि च काव्यमार्गापेक्षित- गुणालङ्कारपरिशुद्धभावभूषितानि, चिरं चेतश्चमत्कारकारिरच- नासमर्चितान्ति, लघुशरीराणि, गुरूशरीराणि सन्ति स्तोत्राणि इति केन नाम नाविदितं तथापि ईदृशोपनिषद्रहस्यस्रवत्सुधास- रस्स्रोतःसेकसरसान्तराणि स्तोत्रान्तराणि न सन्ति इति तेरस्य गतार्थत्वाशङ्कनसनभ्यासमित्येवमेव । यद्यपि टीकाप्रशस्तिविषये वावदूकोऽपि भूकायते, कि पुन- रनीदृशाशयो मादृशस्तथापि कियन्त्यत्राक्षराणि संक्षेपतोऽक्षमा- ण्यपि ब्रवीमिः- अखिलसर्गसंताननिदानानवधिसमयसमापातप्ररूढमूलात्म- स्वरूपावर काज्ञानतमोनिकर निराकरणालंकीणप्रखरकिरणदिनकरmanam ·समानानवच्छिन्नानन्दधनामृतात्मस्वरूपप्रकाशोपयिकवोधसमर्प- कत्वेनापूर्वेव प्रमोदमावहति प्रेक्षावतां ब्रह्मसमीक्षावताम् । यद्यप्यत्र निरूपिता अर्थाः पुरातना अपि नापरिचिताः पण्डितप्रवरैरित्य- नुवादकतया नातीवोपयुज्यते तथापि येषां शिशुमतीनामतिदुरू- हनिबन्धान्तरेभ्यो जीवेश्वराज्ञानसर्गोदयविसर्गस्वर्गापवर्गस्वरूप- तव्यभिचारिलक्षणप्रयोजनादेः समीचीनो बोधो न जायते, तदनुजिघृक्षयैव स्फुटाथैः स्वल्पाक्षरैर्वाक्यैरनायासेन तेषामपि तदर्थावगमो भवत्वित्यपेक्षयैवात्र प्रवृत्तेः किमिति न बहूपयुज्यते प्रत्युत प्रमाणान्तरसंवादाभावे स्वकपोलकल्पितपदार्थाभिधान अनाद्यज्ञानसमूलनिर्वासनक्षमज्ञानजनकत्वसंशयेन विनेयानां निःशवप्रवृत्त्यनुयापत्तेः प्रमितार्थप्रतिपादन एवोत्कर्षाभिषेकः । मुलटीकयोः प्रणेता कर्मानुष्टानपरिनिष्ठितान्तःकरणः, सद- सद्विवेकविनयमाधुर्याद्यपेक्षितगुणगुणः सुविग्रहोऽप्यविग्रहः, प्रपञ्चलेव्योऽपि निष्प्रपञ्चसेन्यो, भवविरक्तोऽपि भवानुरक्तो, मनो. विनोदशोलोऽयमनोविनोदशालो, गुणप्रियोऽप्यगुणप्रियः, संजा. ताभिमानोऽयसंजाताभिमानो निःस्पृहो विषयादिषु न विनयादिषु, निममो विभवेषु न सदाचारादिषु, अनभिज्ञः परापकतो, नोपकृत अपरिचयोऽसान्मार्गेषु न सन्मार्गेषु, अप्रवुद्धो विवादे न बादे, भूकः परनिन्दायां न गुणस्तुती, अलुब्धः परस्वादाने न विभव- प्रदाने, शर्वपर्वत इव समुज्ज्वलकीर्तिः, सलिलनिधिरिव सदा. भ्यन्तरासीनलक्ष्मीललनः, सदागम इव सदुपदेशव्रती, सुधांशुरिक- दृष्टिप्रसादकरः, सहस्रांशुरिव सन्मार्गप्रकाशकः, किंबहुनापर इव मायारामावतारोऽगाधमेधः श्रीमायारामः किमिव कस्य श्रेय- से न स्यात्स्मृतिपथमवापितः । ईदृशानां धीरधिषणानां पुरुषधीरे- याणामधिधरं चिरमध्यवसानमाशासे लोकानां थेयसे इति शिवम्।

·(१) -- अत्रैव पद्यपञ्चकमपि । मायाराम इमं अपञ्चमखिलं बुद्धथावधाय स्वयं सृष्टेः पूर्वमपूर्वभेदवशतोऽनिर्वाच्यमुच्चावचम् । संकल्पादमृजद् यथावधि परं नात्येव नास्ति स्वतः सोऽयं वेत्ति यथास्य तत्त्वमपरो नैव स्फुटं वेत्त्यपि ॥१॥ एतत्पवित्ररचनापरिशुद्धभाव- संवेदनै सुधियां हृदयेषु केषाम् । वेदान्तवेद्यपुरुषोत्तमभक्तिभाजां संजायतेऽमृतरसाविरतप्रवाहः ॥ २॥ ब्रह्मप्रबन्धमथनप्रमवात्मविद्या- पीयूषपूररसनानिरतान्तरात्मा । संसारतापतपनप्रखरप्रतापः संयातशोषणभवातिलवं न वेत्ति ॥३॥ कर्तुर्गुणाकरकृतेविनयावदात- वंशस्वभावचरितोचितसंप्रयोगान् । कैरक्षरैरवितथं कथयामि तस्मा- निःसाधनस्य मम मौनमिहास्तु युक्तम् ॥ ४ ॥ ईदृशैः पुरुषारभ्भभूयतां भूविभूतये । भवभक्तिः प्रभवति भवभीतिविभञ्जिनी गद्यम् जामनगरस्थपण्डितप्रवरश्रीमत्कालिदासशास्त्रिणां विद्यावि- ·A Butfi tl (ામ (૭) शारदपुत्राः श्रीमहरिलालशास्त्रिणो वर्तन्ते तैर्दीपिकाटीकोपेत- वटपत्यष्टकस्य गुर्जरभाषायामत्यक्तमूलार्थोऽतिप्रशस्ततमोऽनुवादः कृतस्तं च दृष्ट्वा मनस्यतीव संतोषो हि जातः । तत्र कचित् टिप्पणीषु स्वकीयापूर्वपाण्डित्यस्य परिचयो हि दत्तः । गुर्जरभा- षाभाषिणां वेदान्ततत्त्वजिज्ञासूनामन्यन्तप्रमोदाय भविष्यतीति मन्ये હિ. નિપુરા, इति पटनासंस्कृतकोलेजप्रिन्सिपल (प्रधानाध्यापक) हरिहराश्रम, पदवाक्यप्रमाणपारंगतमहामहोपाध्यायश्रीहरिहर- वटपति विद्यालय, कृपालुमहोदयसंमतिपूर्वकतर्कोभयमीमांसा. વર. तीर्थन्यायशास्त्रिश्रीमद्ब्रह्मचारिहरदेव- शर्मणः संमतिः । (ગુજરાતીમાં અનુવાદ.) (પદવાકય પ્રમાણપારંગત મહામહોપાધ્યાય મહોદય તરફથી) (ગધને અનુવાદ.) મૂલકાર પંડિત શ્રીમાયારામજીએ કરેલી દીપિકા ટીકા સહિત શ્રીવટપત્યષ્ટક નામના શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવાનના કશી પણ ન્યૂનતા વગરના સંપૂર્ણ સ્તોત્રનું મેં અવલોકન કર્યું છે. આની પ્રશંસાના વિષયમાં આજ નિવેદન સારી રીતે શોભે છે કે હાલ ઈશ્વરના આવા દીપતા અને નિર્મળ ફળવાળા ભકિતભાવથી સુશોભિત બીજું સ્તોત્ર અત્યંત દુર્લભ છે, જો કે પરમેશ્વર વિષે પરમપ્રેમની ઉત્પત્તિના વિસ્તારને ઉપયોગી તેમના ઉંચા ગુણોના સમૂહનું પ્રતિપાદન કરવામાં તત્પર તથા કાવ્યની પદ્ધતિએ જોઈતા ગુણ તથા અલંકારોથી, તેમજ અત્યંત શુદ્ધ આલંબન વિભાવ, ઉદીપન વિભાવ, થા રીચ સત ભાવથી પરિપાષિત રસવડે શણગારાયેલાં, તથા લાંબા સમય સુધી ચિત્તને ચમત્કાર આપનારી રચનાથી ભરપૂર નાનાં અને મેટાં સેંકડોથી પણ શ્રીહરિહરકૃપાલું ·(૮) વધારે સ્તોત્રો છે, એ કેનાથી અજાણ્યું છે? તે પણ આવાં ઉપનિષદોના રહસ્યને ઝરતા અમૃતસરોવરના પ્રવાહના સિંચનથી રસાદ્રિ આશયવાળાં બીજા સ્તોત્રો નથી, એ હેતુને લીધે તેઓથી આ સ્તોત્રના નિરવકાશ- પણાની શંકા કરવી એ શાસ્ત્રોના અભ્યાસના અભાવથી યુકત છે એમજ કહેવાય. જો કે આ ટીકાની લાઘા વિષે અત્યંત સારી રીતે નિર્વચન કરનારે પણ મૂંગો બની જાય, તો સંપૂર્ણ નિર્વચન કરવામાં અશક્તિ ધરાવતા મારા જેવા મનુષ્યની તે શી ગણના તથાપિ, હું કહી શકું એમ નથી તે પણ આ વિષયમાં થોડા અક્ષરે સંક્ષેપથી કહું છું. સઘળી સૃષ્ટિના પ્રવાહના આદિ કારણરૂપ, અને નિરવધિ સમયની સાથે આવવાથી જામેલા મૂલવાળી, તથા આત્મસ્વરૂપનું આવરણ કર- નારી અવિદ્યારૂપ અંધકારના સમૂહને દૂર કરવામાં સમર્થ પ્રચંડ કિરણ- વાળા સૂર્યની પેઠે નિરવચ્છિન્ન, આનંદઘન તથા અમૃતરૂ૫ આત્મસ્વરૂપના પ્રકાશને ઉપયોગી જ્ઞાનને આપનારપણાથી આ ટીકા બ્રહ્મજ્ઞાની વિદ્વાનોને જાણે નવીનજ હોય તેમ આનંદ આપે છે. જો કે આ ટીકામાં નિરૂપણ કરવામાં આવેલા પદાર્થો પ્રાચીન છે, તેને લીધે તેઓ ઉત્તમ પંડિતની જાણ બહાર નથી, તેથી તેઓને માટે આ ગ્રંથસ્થ પદાર્થોનો અનુવાદ બહુ ઉપયોગી નથી, તો પણ જ્યાં તર્ક કષ્ટથી પહોંચી શકે એવા બીજા નિબંધમાંથી જે અપકવબુદ્ધિવાળા મનુષ્યોને જીવ, ઈશ્વર, અજ્ઞાન, સૃષ્ટિને ઉદય, પ્રલય, સ્વર્ગ અને મેક્ષનાં સ્વરૂપ, તથા અવ્યાપ્તિ, અતિવ્યાપ્તિ અન અસંભવ એ દોષોથી રહિત લક્ષણ, પ્રયોજન વગેરેનો સારે બોધ ન થાય તેનાપર અનુગ્રહ કરવાની ઈચ્છાથી જ સ્પષ્ટ અર્થવાળાં, અને થોડા અક્ષરવાળાં વાક્યથી તેઓને પણ તે પદાર્થોનું જ્ઞાન થાય એ હેતુ વડેજ આ ટીકા કરવામાં સંથકારની પ્રવૃત્તિ હોવાથી આ ગ્રંથનું પ્રસિદ્ધ પદાર્થોનું અનુવાદકપણું કેમ બહુ ઉપયોગી ન હોય? ઉલટું ·nayan કમ (૯) બીજ પ્રમાણોને ટેકાની ગેરહાજરીમાં પિતાના મનથી કપી લીધેલા પદાર્થોના કથનમાં “અનાદિ અજ્ઞાનને મૂલસહિત દૂર કરવામાં સમર્થ જ્ઞાનને તે પદાર્થો દૂર કરશે કે કેમ ? એવો સંશય થવાથી જિજ્ઞાસુ શિષ્યની તેઓમાં નિઃશંક પ્રવૃત્તિનો અભાવ આવી પડશે. તેને લીધે પ્રમાસિક પદાર્થોનું પ્રતિપાદન કરવામાંજ ગ્રંથના ઉત્કર્ષની પરમ ઉચતા છે. વક્ત કર્યો આચરવામાં નિષ્ઠાયુકત અંતઃકરણવાળા, સત તથા અસત્ પદાર્થોનો વિવેક, વિનય, મધુરતા વગેરે જેવા ગુણસમૂહથી સંપન્ન, સુવિગ્રહ (સારા વિગ્રહ-શરીરવાળા) હોવા છતાં પણ અવિગ્રહ (વિગ્રહથી રહિત–કોઈની સાથે કલહ નહિ કરનારા) પ્રપંચે (જગતે) સે- વવા યોગ્ય હોવા છતાં પણ નિષ્મપંચ (પ્રપંચરહિત મનુષ્યએ-વિદ્વાનોએ સેવવા યોગ્ય) ભવથી [સંસારથી વિરકત હોવા છતાં પણ ભવમાં (શિવમાં) અનુરાગવાળા, મનોવિનોદ (મનને વિનોદ) આપવાના સ્વભાવ- વાળા હોવા છતાં પણ અમનેવિદ (નિર્મનસ્ક-મનના અભિમાન વગ- રના લેકને વિનોદ) આપવાના સ્વભાવવાળા, ગુણપ્રિય (ગુણો પર પ્રેમ- વાળા) હોવા છતાં પણ અગુણપ્રિય ( ગુણાભિમાનથી રહિત પુરૂષોને પ્રિય ), સંજાતાભિમાન [અભિજનવિશિષ્ટ લકેપર મમતાવાળા] હેવા છતાં પણ અસંજાતાભિમાન ( અભિમાનની ઉત્પત્તિ વગરના ), વિષય વગેરેમાં સ્પૃહાથી રહિત-નહિ કે વિનય વગેરેમાં, વિભમાં મમતા વગરના–નહિ કે સદાચાર વગેરેમાં, બીજાનો અપકાર કરવા વિષે જ્ઞાન નહિ ધરાવતા–નહિ કે બીજાને ઉપકાર કરવામાં, અશુભ માર્ગોમાં પરિચય વગરના–નહિ કે શુભ માર્ગોમાં, કલહ કરવામાં નહિ સમજતા નહિ કે વાદમાં ( શાસ્ત્રાર્થ કરવામાં ), બીજાની નિંદા કરવામાં મૂંગા-નહિ કે બીજાના ગુણોની સ્તુતિ કરવામાં, બીજાના ધનનું ગ્રહણ કરવામાં લે- સૂના અભાવવાળા–નહિ કે પાત્રને ધનનું દાન આપવામાં, અર્થાત, ·(૧૦) પાત્રને ધનનું દાન આપવામાં લાભ –અત્યુત્કટ ઋહાવાળા, કૈલાસપર્વ- તની પેઠે અત્યંત ઉજજવળ કીર્તિવાળા, સાગરની પેઠે સદા હૃદયમાં વસતા લક્ષ્મીના પતિ વિષ્ણુ ભગવાનવાળા, સારા શાસ્ત્રની પેઠે સદુપદેશ આપવાના વતવાળા, ચંદ્રની પેઠે દૃષ્ટિની પ્રસન્નતાને કરનારા, સૂર્યની પેઠે શુભ માર્ગને પ્રવર્તાવનારા, વધારે શું કહું, જાણે બીજે માયશકિત- વિશિષ્ટ શ્રી રામચંદ્રને અવતાર હેયની શું એવા, અગાધ બુદ્ધિવાળા, આ મૂળ ગ્રંથ અને તેની ટીકાને રચનારા શ્રીમાયારામ પતિ મરણ- માર્ગ પર આવતાં કોના કલ્યાણ માટે શી રીતે ન થાય? લોકેાના કલ્યાણ માટે આવા ધીર બુદ્ધિવાળા ઉત્તમ પુરૂની પૃથ્વી વિષે લાંબા સમય સુધી સ્થિતિ રહે એમ ઇચ્છું છું કલ્યાણ થાઓ. આ વિષયમાં જ પાંચ પો પણ છે. પાંચ પોને અનુવાદ. માયાશક્તિવિશિષ્ટ શ્રીરામચંદ્ર સૃષ્ટિથી પહેલાં જાતે આ સઘળાં જગતને બુદ્ધિથી ધારી લઈ અપૂર્વ ભેદને લીધે ઉંચા, નીચા, એમ અનેક પ્રકારના અનિર્વચનીય તે જગતને સંકલ્પથી સરળ્યું. તે જે કે સ્વરૂપથી તે નથી, તે પણ પ્રારબ્ધ પર્યત કેવળ ઝાંઝવાના જળની ઠે ભાસે છે. તે આ માયાવિશિષ્ટ શ્રી રામચંદ્ર જેવી રીતે જગતનું તત્ત્વ જાણે છે તેવી રીતે બીજે [ શ્રીમાયારામ પંડિતજીથી ભિન્ન ] સ્પષ્ટ રીતે જાણતાજ નથી. ૧ પવિત્ર રચનાવડે અત્યંત શુદ્ધ પદાર્થોને જણાવવાથી આ શ્રીવટ- ત્યષ્ટક કયા બુધ્ધિશાળી મનુષ્યના હૃદયમાં ન વસે? કારણ કે ઉપ- નિષદેવડે જાણવા યોગ્ય પુરૂષોત્તમની ભકિતવાળા મનુષ્યોને તેથી અમૃત- રસનો અવિચ્છિન્ન પ્રવાહ ઉત્પન્ન થાય છે. ૨ સંસારના સંતાપરૂપ સૂર્યના અત્યંત આકરા તાપને ભગવતે, ·his 1 w with Jio, (૧૧) અને તેથી બ્રહ્મવિદ્યાને જણાવનારા આકર ગ્રથના, આ વટપત્યજીક વિષે કરવામાં આવેલા મંથનથી ઉત્પન્ન થયેલ આત્મજ્ઞાનરૂપ અમૃતરસના પૂરને સ્વાદ લેવામાં તત્પર હૃદયવાળો મનુષ્ય શેષણ-નાશ પામેલી સંસારરૂપ પીડાના લેશને પણ અનુભવ નથી. ૩ ગુણોના નિધિરૂપ કર્મવાળા આ ગ્રંથના રચનારને વિનયથી શુદ્ધ વંશ, સ્વભાવ, તથા ચરિત્રને યોગ્ય વાકયોનાં પદોની યોજના હું કયા અક્ષરોથી સત્ય રીતે કરી શકું? તેથી સાધનરહિત હોવાને લીધે એ વિષ્યમાં મારું મૌનજ ભલે ઉચિત રહે. ૪ આવા ( ગ્રંથકારના જેવા ) પુરુષપ્રયત્ને પૃથ્વીના કલ્યાણ માટે થાએ, કારણ કે તેઓથી સંસારના ભયને ભાંગી નાખનારી શ્રી મહાદેવની ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે. ૫ ગદ્યને અનુવાદ. જામનગરના શ્રેષ્ઠ પંડિત શ્રીમાન કાલિદાસ શાસ્ત્રીના વિદ્યાકુશલ પુત્ર શ્રીમાન હરિલાલ શાસ્ત્રી છે. તેમણે દીપિકા ટીકા સહિત શ્રીવટપ- ત્યષ્ટકને, મૂલ અર્થનો ત્યાગ નહિ કરી ગુજરાતી ભાષામાં અત્યંત પ્રશંસાપાત્ર અનુવાદ કર્યો છે. તે જોઈ મનમાં ઘણજ સંતોષ ઉત્પન્ન થયો છે. ત્યાં કે કોઈ સ્થળે ટિપ્પણીઓમાં તેમણે પોતાના અપૂર્વ પાંડિત્યનો પરિચય આવ્યો છે. આ અનુવાદ વેદાંતતવને જાણવાની ઇચ્છાવાળા ગુર્જર ભાષા બોલતા લેકેને અત્યંત આનંદની પ્રાપ્તિ માટે થશે એમ માનું છું. પટના સંસ્કૃત કોલેજના પ્રિન્સિપાલ ઠે. મિત્રપુખરા, હરિહાશ્રમ, પ્રિધાનાધ્યાપક] પદવાક્યપ્રમાણપ- વટપતિ વિદ્યાલય, કાશી. રંગત મહામહોપાધ્યાય શ્રીહરિહર- કૃપાલુ મહદયની સંમતિપૂર્વક તક- ભયમીમાંસાતીર્થ ન્યાયશાસ્ત્રી શ્રીમાન બ્રહ્મચારી હરિદવશર્માની સંમતિ છે.

·(१२) श्रीः सभेदाया भक्तेः क्वचिदपि सशक्तेः परिचयः प्रमेदस्तन्त्राणां क्वचिदपि सवेदः परिणतः । जनानामानन्दं प्रतिपलममन्दं विरचयन् निवन्धोऽयं जातो वटपतिकृपातोऽद्भुतमय: ॥ अथेदानों महानयं प्रमोदविषयः समेषां जनिमतां यदिदं बटपत्यष्टकं नाम प्रकरणं वटबीजमिव सुसूक्ष्म सशाखाप्रशाख तलं, मथ्विव सकलमकरन्द, ब्रह्मेव प्रकृतवर्णनीयं वटपत्यभिधानं निखिलमुवनं, हृदयमिव रचयितुर्निखिलतन्त्रं, सममपि सभक्ति- दर्शनमन्तर्भावयत, अष्टकव्याजेन सिद्धान्तबिन्दुरिव वेदान्तत्त्व- प्रतिपादनपरं दिष्ट्या समजनि संप्रति जगतामानन्दाय विशे- पतः समुपकाराय च सतां दर्शनशालिनामिति । गवर्नमेन्ट संस्कृत कोलेज बालबोधमिश्रः बनारस (काशी) न्यायव्याकरणाचार्यषड्दर्शनतीर्थः ગુજરાતીમાં અનુવાદ श्रीः લોકેના પુષ્કળ આનંદને ક્ષણે ક્ષણે ઉત્પન્ન કરતે આ શ્રીવટપ- ત્યષ્ટક નામનો નિબંધ શ્રીવટપતિની કૃપાથી આશ્ચર્યમય થયો છે, કારણ કે તેમાં કોઈ સ્થળે નવ ભેદવાળી ભકિતનું નિરૂપણ છે, કોઈ સ્થળે સવિકલ્પ બ્રહ્મને પરિચય થાય છે, અને કેઈ સ્થળે વેદોક્ત તત્ત્વમાં પરિણામ પામતા તંત્રને ભેદ દષ્ટિગોચર થાય છે. હવે દેહધારી સઘળા મનુષ્યને આ મેટા હર્ષને વિષય છે કે શાખા અને પ્રશાખાવાળા વૃક્ષરૂપ વટના બીજની પેઠે અત્યંત સૂમ, મધની પેઠે સઘળું મકરંદરૂપ, સઘળાં ભુવને જેમાં અધ્યસ્ત છે એવા ·વગેરે વિષયોને પ્રસ્તાવ કર્યો છે એવું જાણે રચનારનું હૃદય હાયની શ્રીવટપતિ નામના બ્રહ્મની પેઠે જેણે વર્ણનીય જીવ, ઈશ્વર, માયા શું તેમ સઘળાં તંત્રોવાળું, સમાન દૃષ્ટિવાળું હોવા છતાં પણ સવિકલ્પ બ્રહ્મની ભકિતવાળા શાસ્ત્રને પોતાનામાં સમાવેશ કરતું, અને આઠ કેના મિષથી, પૂજ્યપાદ શ્રીમધુસૂદન સરસ્વતીકૃત સિદ્ધાંતબિંદુ નામના થની પેઠે વેદાંતના તરવનું પ્રતિપાદન કરવામાં તત્પર એવું આ શ્રીવટપત્યષ્ટક નામનું પ્રકરણ અર્વાચીન કાળમાં જગતના આનંદ માટે, અને વિશેષે કરી દર્શનગ્રંથોના અભ્યાસી સજજનોના શુભ ઉપકાર માટે રચાયું એ આનંદની વાત છે. ગવર્નમેન્ટ સંસ્કૃત કોલેજ ? બનારસ (કાશી) આલોધમિશ્ર ન્યાયવ્યાકરણાચાર્યપદ્દર્શનતીર્થ (निखिलदर्शनालङ्कारविद्वत्कुलभूपणहिन्दूविश्वविद्यालयसंस्कृत- विभागप्रधानाध्यापक श्रीबालकृष्णमिश्रस्य सकाशात्) શ્રી: वेदान्तशिरोमणिपण्डितश्रीमायारामप्रणीतं सटीक वट- पत्यष्टकं मयावलोकितम् । अस्य टीकायां वेदान्तदर्शनप्रतिपा- दिताः पदार्थाः सम्यक्तयोपन्यस्ताः सन्ति, यदवलोकनेन मनसि प्रसादः प्रादुर्भवति, निर्मातुर्वेदान्तविद्यावैपश्चित्यं च परिचीयते। यादशे व्याख्यानाय स्तुतेः स्पृहयन्ति सङ्ख्यावन्तस्तादृशं चेद- मष्टकव्याख्यानमिति प्रशंसनीयः खल्वसौ महात्मेति शिवम् । રિચા, बालकृष्णमिश्रः ·(૧૪) ગુજરાતીમાં અનુવાદ (નિખિલદર્શનાલંકાર વિકકુલભૂષણ હિંદૂવિશ્વવિદ્યા- લયસંસ્કૃતવિભાગપ્રધાનાધ્યાપક શ્રીબોલકણૂમિશ્ર તરફથી) શ્રીઃ વેદાંતશિરોમણિ પંડિત શ્રીમાયારામજીએ રચેલા સટીક શ્રીવટપત્ય- છકનું મેં અવલોકન કર્યું છે. આની ટીકામાં વેદાંતદર્શન વિષે પ્રતિપાદન કરેલા પદાર્થો સારી રીતે દાખલ કરેલા છે, જેને જોઈ મનમાં પ્રસન્નતા પ્રકટ થાય છે, અને ગ્રંથ રચનારના વેદાંત વિદ્યા વિના પાંડિત્યને પરિચય થાય છે. વિદ્વાન લાકે શ્રીવટપતિની સ્તુતિના જેવા વ્યાખ્યાનની સ્પૃહા રાખે, તેવુંજ અ - શ્રીવત્યષ્ટનું વ્યાખ્યાન છે, તેથી ખરેખર આ મહાત્મા માયારામજી પ્રશંસાયોગ્ય છે. કલ્યાણ થાઓ. કાશી બાલકૃષ્ણમિશ્ર वटपत्यष्टकाख्यमिदं सव्याख्यं पुस्तकं स्थालीपुलाकन्यायेन मयावालोकि । अत्र स्तुतिव्याजेन अद्वैतवेदान्तानुसारेण पदार्था- स्सुचारुरूपेणोपपादिताः । ग्रन्थोऽयं ग्रन्थकर्तुरद्वैतवेदान्तेऽनुत्तम परिचयं भगवति भक्तिमनन्यादृशों चावेदयति । पण्डितानामयं विद्यार्थिनां चोपादेयो ग्रन्थः । अतो विश्वसिमि विद्यानुरागिणो ग्रन्थमिम स्योपादेयकोटौ पुरतो निक्षिप्य ग्रन्थकर्तुः सफलयेयुः Trafમત- વાલી (ફ चिनस्वामिशास्त्री અશ્વિન પછી मीमांसाध्यापकः સં. ૧૨૧૩, हिन्दूविश्वविद्यालयः ·SPORATIONALESATES (१५) ગુજરાતીમાં અનુવાદ દીપિકા ટીકાસહિત આ શ્રીવટપત્યષ્ટક નામના પુસ્તકને સ્થાલી – પુલાકન્યાયથી મેં જોયું છે. એમાં સ્તુતિના મિષથી અદ્વૈત વેદાંતને અનુસારે પદાર્થોનું ઘણું સારી રીતે ઉપપાદન કર્યું છે. આ ગ્રંથ અદ્વૈત વેદાંતમાં ગ્રંથકર્તાને ઉત્કૃષ્ટ પરિચય અને શ્રીભગવાનમાં અસાધારણ ભકિત દર્શાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ અને પંડિતોએ પણ આ ગ્રંથ ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે. આથી હું વિશ્વાસ રાખું છું કે વિદ્યામાં પ્રેમવાળા લેકે આ ગ્રંથને પોતાની સ્વીકરણીય વસ્તુઓના પક્ષમાં પ્રથમ મૂકી ગ્રંથકર્તાના પરિશ્રમને સફલ કરશે. वाराणसी (२) ચિત્તસ્વામી શાસ્ત્રી. ६-१०-३६ આશ્વિન વદ ૬. મીમાંસાધ્યાપક સં. ૧૯૯૩ हि विश्वविद्यालय श्रीविश्वेश्वरः शरणम् । वेदान्ततीर्थोपपदेन माया-रामेण विद्वत्प्रवरेण रम्यम् । वटाधिपस्तोत्रमिद सटीक निर्माय मह्यं प्रवितीर्णमस्ति ॥१॥ आमूलमाचूलमिदं विलोक्य ब्रह्माद्वयं वर्तयितुं प्रवृत्तम् । मनो मदीयं परमां प्रमोदपरंपरां गाहत एव चित्रम् ।।२।। वेदान्तसिद्धान्तपथोपपन्नं न्यरूपि रूपं च वटाधिपस्य । प्रसङ्गतोऽन्ये बहवः पदार्था निरूपितास्तत्वविदां मुदाः ॥३॥ तस्मादिदं भक्तिमतां जनानां वेदान्तिनां चाप्युपयोगयोग्यम् । श्रीमूर्यनारायणदेवशर्मा संमन्यते श्रौतपवित्रकर्मा ॥४॥ काशी संमतिरिय वाराणसेयराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयाध्यापकस्य न्यायव्याकरणाचार्योपाधिकस्य सूर्यनारायणशर्मशुक्लस्य ।

·(૧૬) ગુજરાતીમાં અનુવાદ શ્રીવિશ્વનાથ શરણ છે. વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ વેદાંતતીર્થ શ્રીમાયારામજીએ આ શ્રીવટપત્યષ્ટક સ્તોત્ર ટીકાસહિત રચી મને આપ્યું છે. ૧ અદ્વૈત બ્રહ્મનું સ્થાપન કરવા પ્રવૃત્ત થયેલા એ સ્તોત્રને આદિથી અંત સુધી જોઈ મારું મન આશ્ચર્યયુકત થઈ પરમ આનંદની પરંપરામાંજ પ્રવેશ કરે છે. ૨ શ્રીવટપતિનું રૂપ વેદાંતસિદ્ધાંતના માર્ગથી યુક્ત વર્ણવવામાં આવ્યું છે, અને તત્વવેત્તા લેકોના આનંદને માટે પ્રસંગોપાત્ત બીજા ઘણાં પદાર્થોનું પણ નિરૂપણ કર્યું છે. ૩. તેથી આ સ્તોત્ર ભક્તજનોને તથા વેદાંતીઓને પણ ઉપયોગમાં આવે એવું છે. તે કર્મોથી પવિત્ર આચરણવાળા શ્રીસૂર્યનારાયણદેવ- શર્મા આ વિષયનો સ્વીકાર કરે છે. ૪. Finary કાશી ૧-૧૦-૩૬ આમાં સંમત છે કાશીની રાજકીય સંસ્કૃત મહાવિદ્યાલય (કોલેજ)ના અધ્યાપક ન્યાયવ્યાકરણાચાર્ય, સૂર્યનારાયણશર્મા શુકલ अल्पीयो वटपत्यष्टकं तद्व्याख्या च गभीरगवेषणायोभ य- निर्मातुः श्रीमायाराममहात्मनो वेदान्तवदुष्यगौरव, काव्यरचना- નૈપુણં, तिमिरातिमिरयोरिव व्यधिकरणयोर्शानभक्त्योः सामानाधिकरण्यं चानुमापयतः कृष्णवर्मानं धूम इव । भूमिका चावद्योतयति महात्मनोऽन्वर्थसमाख्यत्वम् ।

·eat. Al), I' TIT MEHTAT file :htrlRા પ્રાદutવવામew: (૧૭) ચારચીપહોજર ફાઇવહુવિચાર્જ વે- મતિમલામતિ સંમાવજત विरलाविद्यालय, એશિયા વનર તિર (ર) રિવિચાચાના ચક્ષક (શિરિષ છે ગુજરાતીમાં અનુવાદ જેમ ધૂમાડા અગ્નિનું અનુમાન કરાવે છે, તેમ અત્યંત લઘુ શ્રી- વટપત્યષ્ટક અને તેની વ્યાખ્યા ગંભીર વિચારશક્તિવાળા પાસે તે બન્નેના રચનાર શ્રી માયારામજી મહાત્માના વેદાંત વિષે પાંડિત્યના ગૌરવનું, કાવ્યરચનામાં નિપુણપણાનું, પ્રકાશ અને અંધકારની પેઠે ભિન્ન ભિન્ન અધિકરણ (આશ્રય)વાળાં જ્ઞાન તથા ભક્તિના સમાન અધિકરણ- વાળાપણાનું અનુમાન કરાવે છે. ત્રીવટપત્યષ્ટની ભૂમિકા મહાત્મા શ્રી- માયારામજીના સાર્થક નામવાળાપણાનો પ્રકાશ કરે છે. વ્યાખ્યા સહિત શ્રીવટપત્યક્ટનું પર્યાલોચન કરવાથી બુદ્ધિશાળી લોકોને શાસ્ત્રીય ઘણા વિષયમાં પ્રવેશ થશે એમ માને છે – વિરલા વિદ્યાલય, સભાપતિશ ઉપાધ્યાય. બનારસ સિટી (કાશી) વિરલા વિદ્યાલય પ્રધાનાધ્યક્ષ ૨૫-૬- ૩૬ (પ્રિન્સિપલ) શ્રાવિશ્વેશ્વરઃ રાજપમ્ वैराग्योत्पादकमिदं स्तोत्रं श्रीवटपत्यष्टकं सटीकं साधुमाया- रामपण्डितविरचितं शमवतां मुमुक्षूणां च श्रद्धालूनां हस्तगत- ममन्दानन्दावहं विलोक्य तत्प्रणेतारः साधुमहोदया धन्या इति मन्यामहे। गीर्वाणवाग्वधिनी सभा, શ્રીજેશ્વરરૂાસ્ત્રો ત્રાવિયા સાવિવાહ, श्रीकाशीस्थसाङ्गवेदविद्यालयप्रधाना- रामघाट, ध्यापकन्यायाचार्यः શી, श्रीगणेशदीक्षितः मितिः-कार्तिक सभापतिः गीर्वाणवाग्वर्धिनी सभा रविवार १९९३ સમયદ્ર શા. નિ: मन्त्री, गीर्वाणवाग्वार्धनी सभा ·(१८) ગુજરાતીમાં અનુવાદ શ્રીવિશ્વનાથ શરણ છે. સાધુ શ્રીમાયારામ પંડિતજીએ રચેલા, વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન કરનારા સટીક આ શ્રીવટપત્યષ્ટકને મનેજવાળા શ્રદ્ધાળુ મુમુક્ષુઓના હાથમાં જઈ પુષ્કળ આનંદ આપનારૂં જોઈ, તેના રચનારા સાધુ મહેદ ધન્યવાદને પાત્ર છે, એમ અમો માનીએ છીએ. ગીર્વાણવાગ્વર્ધિની સભા, શ્રી રાજેશ્વર શાસ્ત્રી દ્રાવિડ સાંવેદવિદ્યાલય, શ્રીકાશીના સાંગવેદવિદ્યાલયના રામઘાટ, પ્રધાનાધ્યાપક ન્યાયાચાર્ય કાશી શ્રીગણેશ દીક્ષિત तिथि-ति सु. ८ સભાપતિ, ગીર્વાણવાગ્વર્ધિની સભા રવિવાર ૧૯૯૩ રામચંદ્ર શા. ખનંગ મંત્રી, ગીર્વાગવાવૃધિની સભા श्रीः पुरुषप्रकाण्डैायव्याकरणवेदान्ताद्यनेकशास्त्रविद्भिर्माया- रामविद्भिः प्रणीत वटपत्यष्टकं तैरेव विरचितटीकोपेतमालोक्य परं प्रमोदमापन्ना वयम् । प्रसादादिगुणोपेतमिदं खलु काव्य- मधीयानानां चेतःसु कंचन विलक्षणं ज्ञानमयभक्तिरसोद्रेकमावि- र्भावयति। तट्टोका च वेदान्तपदार्थजिज्ञासूनल्पमतीन् तन्मिषेण वेदान्तशास्त्रप्रतिपादितपदार्थान्संक्षेपेण सुगमेन च पथा बोध- यन्ती, टीकाकर्तुश्चतोनिहितवेदान्तशास्त्राभ्यासजनिततत्त्वज्ञानं बहिः प्रकाशयन्तीव, नितरामात्मन उपादेयतां ग्राहयति । किं बहुना, उक्तपण्डितकृतिरेषा सर्वेषामुपकाराय भविष्यतीति । बनारस सिटी (काशी) गणपतिशास्त्री मोकाटे व्याकरणाचार्यः ता. २५-१-३६ प्रोफेसर, गवर्नमेन्ट संस्कृत कोलेज ·એ ગુજરાતીમાં અનુવાદ શ્રીઃ ન્યાય, વ્યાકરણ, વેદાંત વગેરે અનેક શાસ્ત્રોને જાણનારા શ્રીમાયા- રામજી પંડિતે રચેલા શ્રીવટપત્યષ્ટકને તેમણે જ રચેલી ટીકા સહિત જોઈ અમે ઘણું આનંદને પ્રાપ્ત થયા છીએ. પ્રસાદ વગેરે ગુણોથી યુકત કાવ્ય, અધ્યયન કરનારાઓના ચિત્તમાં કોઈ વિલક્ષણ જ્ઞાનમય ભક્તિરસની વૃદ્ધિને પ્રકટ કરે છે. તેની ટીકા, વેદાંતના પદાર્થોને જાણવાની ઈચ્છાવાળા અલ્પબુદ્ધિ મનુષ્યોને પોતાના ટીકાપણારૂપ મિષથી વેદાંતશાસ્ત્ર પ્રતિપાદન કરેલા પદાર્થો સંક્ષેપથી અને સુગમ માગથી સમજાવતાં ટીકાકારના ચિત્તમાં રહેલા વેદાંતશાસ્ત્રના અભ્યાસે ઉત્પન્ન કરેલા તત્ત્વજ્ઞાનને જાણે બહાર પ્રકટ કરતી હોય તેમ પોતાના સ્વીકાર્યપણાનું અત્યંત ગ્રહણ કરાવે છે. વધારે શું કહીએ? ઉપર્યુકત પંડિતની આ કૃતિ સર્વ કેના ઉપકાર માટે થશે. બનારસ (કાશી) ગણપતિ શાસ્ત્રી માટે વ્યાકરણાચાર્ય, તા. ૨૫-૯-૩૬ પ્રોફેસર, ગવર્નમેન્ટ સંસ્કૃત કોલેજ ૩૪શ્રીવિશ્વનાથઃ ફારણમ્ | इदं वेदान्ताद्यनेकशास्त्रगूढाभिप्राययुतं विद्वन्मण्डलाग्रगण्य- मायारामयतिप्रणीतमष्टकरत्नं वटपत्यष्टकं तत्कृतां प्रदीपवदभि- ज्वालिकामत एव यथार्थनाम्नी दीपिकाख्यां व्याख्यां च साद्यन्तं समालोच्य काशीस्थमिश्रपुष्करतीर्थसमीपवर्तिवटपतिविद्यालया- ध्यक्षाणां पदवाक्यप्रमाणपारावारपारंगतानां पूज्यमहात्मनामेतेषां परिश्रमं ग्रन्थरचनानैपुण्यं च दर्श दर्श श्रीमद्भगवतो वटपतेः प्रसादादस्य ग्रन्थरत्नस्य देशे देशे ग्रामे ग्रामे गृहे गृहे च प्रचारमभिकामयते- त्रिपुरा भैरवी, । पं. बलदेवदत्तशास्त्री व्याकरणाचार्यः काशी श्रीविश्वनाथसंस्कृतविद्यालयप्रधानाध्यापकः ના ·(૨૦) ગુજરાતીમાં અનુવાદ ૨૪શ્રીવિશ્વનાથ શરણ છે. વિદ્વાનોના મંડળમાં પ્રથમ ગણનાને યોગ્ય પંડિત શ્રીમાયારામજી સાધુએ રચેલા આ વેદાંત વગેરે અનેક શાસ્ત્રોના ગૂઢ અભિપ્રાયથી યુક્ત શ્રીવટપત્યષ્ટક નામના એકરત્નનું, તેમજ તેમણેજ કરેલી દીવાની પેઠે પ્રકાશ આપનારી, અને તેથીજ યથાર્થ નામવાળી દીપિકા ટીકાનું આદિથી અંત સુધી અવલોકન કરી કાશીમાં આવેલા મિશ્રપુષ્કરતીર્થની પાસે રહેલા વટપતિવિદ્યાલયના અધ્યક્ષ વ્યાકરણ, મીમાંસા, તથા ન્યાય- રૂપ સમુદ્રના પારને પહોંચેલા આ પૂજ્ય મહાત્મા માયારામજીના પરિ અમને તથા ગ્રંથરચનાની નિપુણતાને જોઈ જઈ, શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવાનની કૃપાથી આ ગ્રંથરત્નને પ્રચાર પ્રત્યેક દેશમાં પ્રત્યેક ગામમાં, અને પ્રત્યેક ઘરમાં થાય, એમ ઈચ્છે છે- ત્રિપુરા ભૈરવી, બલદેવદત્ત શાસ્ત્રી વ્યાકરણાચાર્ય કાશી શ્રીવિશ્વનાથસંસ્કૃતવિદ્યાલયના પ્રધાનાધ્યાપક गुर्जरदेशस्थपण्डितानामभिप्रायाः। ( जामनगरवास्तव्यपदवाक्यप्रमाणपारंगतपूज्यमहामहोपा- ध्यायशाखिहाथीभाईशर्मणां सकाशात् ) त्रयीबाह्याः षट् , षट् पुनरपि च साङ्ख्यादय इति प्रसिद्धाः पत्यङ्का द्वयसमधिका दर्शनकराः समेषामेषां यनिखिलमिह संक्षिप्तविधया स्वरूपं निर्दिष्टं सरलवचनैर्लोकसुगमम् ॥ १॥ प्रकर्षस्तत्रापि प्रकटमुदितः शङ्करगिरा- मविद्यादीनां च स्फुटमभिहितो लक्षणगणः । કાકા કાકા ·(२१) बुधैर्मायारामैर्निजमभिमतं श्रीवटपतेः स्तुतिव्याजेनेदं सकलमिह सम्यङ् निगदितम् ॥ २॥ कृता च स्वोपज्ञाविवृतिरपि विस्तीर्णरचना- नुवादोऽप्येतस्या व्यरचि हरिलालेन विदुषा । युभाषाऽज्ञानां यत्समुपकृतये गुर्जरगिरा समस्तं तद्भूयाजनहितकरं शम्भुकृपया ॥ ३ ॥ } शास्त्री हाथीभाईशर्मा } जामनगर. संवत् १९९३ आश्विने यदि ८ भृगुवासरे ગુજરાતના પંડિતોના અભિપ્રાય ગુજરાતીમાં અનુવાદ જામનગરનિવાસી પદવાકય પ્રમાણ પારંગત પૂજય મહામહોપાધ્યાય શાસ્ત્રીજી હાથીભાઈ હરિશંકર તરફથી ) છ નાસ્તિક અને છ આસ્તિક એમ બે જેમાં અધિક છે એવા દસની સંખ્યાવાળા અર્થાત બાર દર્શનકાર પ્રસિદ્ધ છે. એ સઘળાં દર્શનેનું સઘળું સ્વરૂપ સંક્ષેપથી સરલ વચન વડે લોકોને સારી રીતે શકાય એવી રીતે જે દર્શાવ્યું છે, ૧ તેમાં પણ શ્રી આદ્ય શંકરાચાર્યની વાણું (શાંકર સિદ્ધાંતોની ઉત્ક- છતા સ્પષ્ટ રીતે જે પ્રકટ કરી છે, અને અવિદ્યા વગેરેનાં લક્ષણોના સમૂહનું નિઃસંદેહ રીતે જે નિરૂપણ કર્યું છે, શ્રીવટપતિની સ્તુતિના મિષથી પંડિત શ્રીસાયારામજીએ આ ગ્રંથમાં સઘળું સ્વમત સારી રીતે को युं छे, २ સમજી ·(२२) અને પોતાના જ્ઞાનકૌશલ્યથી વિસ્તીર્ણ રચનાવાળી દીપિકા નામની ટીકા જે રચી છે, વળી શાસ્ત્રી હરિલાલે સંસ્કૃત ભાષાના અનભિન્ન મનુષ્યો પર ઉપકાર કરવા ગુજરાતી ભાષામાં સટીક શ્રીવટપત્યષ્ટકને જે અનુવાદ કર્યો છે, તે સઘળું શ્રીશંભુની કૃપાથી લેકેનું કલ્યાણકારક થાક જામનગર, સંવત ૧૯૯૩, આશ્વિન વદ ૮ શુક્રવાર શાસ્ત્રી હાથીભાઇશર્મા गुर्जरानुवादरहितश्रीवटपत्यष्टकप्रथमसंस्करणप्रस्तावनात उद्धृतोऽभिप्रायः (वेदशास्त्रसंपनवेदान्लव्याकरणतीर्थवेदान्तशिरोमणेः पेट- लादपुरस्थश्रीनारायणसंस्कृतविद्यालयप्रधानाध्यापकस्य अमृत- लालशर्मणः शास्त्रिणः सकाशात् ) अस्यां च श्रीवटेशस्तुतौ एतदष्टकप्रणेतुस्तत्त्वज्ञानातिशयः स्वोपास्यपरदेवतायां परमानुरागश्च व्यक्तो भवति । एतस्य श्रीवटेशाष्टकस्य विशदतया मूलार्थतात्पर्यप्रकाशिका वेदान्त- विचारपूर्णा दीपिकाख्या व्याख्या स्तोत्रकृता पण्डितवर्येण स्वयमेव विरचिता । ... *.. ... ... .. अत्र विचारिता विषया वेदान्तशास्त्रेऽभिरुचिमतां विवि- दिषूणामतीवोपकारका वेदान्ताभिज्ञानानां च प्रमोदवहाः सन्ति । ... 16 एते खलु अध्ययनेऽध्यापने प्रवचने भगवदुपासने च सत- तमुद्युक्ताः । सर्वदव प्रमुदितवदनाः सत्यप्रियवादिनः सौजन्य- भूषिता दर्शनीया माननीयाश्च सताम् ।

·(૨૩) एभिः सह मम समागमः काश्यामध्ययनसमये संवृत्तः । तदाप्रभृत्येव मम चेत एतदीयसौशील्यवैदुष्यसमाकृष्टमेतेषु स्नेहबद्धमभवत् । पेटलाद ले. शास्त्री अमृतलालशर्मा તા. ૨-૩૦ वेदान्तव्याकरणतीर्थः ગુજરાતી અનુવાદથી રહિત શ્રીવટપત્યષ્ટકની પહેલી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાંથી લીધેલો અભિપ્રાય ગુજરાતીમાં અનુવાદ ( વેદશાસ્ત્રસંપન્ન, વેદાંતવ્યાકરણતીર્થ, વેદાંતશિરોમણિ, પેટલાદના શ્રીનારાયણસંસ્કૃતવિદ્યાલયના પ્રધાનાધ્યાપક અમૃતલાલ શર્મા શાસ્ત્રી તરફથી ) આ શ્રીવટપતિની સ્તુતિમાં આ અષ્ટકને રચનાર શ્રી માયારામ પંડિત- છના તત્વજ્ઞાનની વિશિષ્ટતા અને પોતાના ઉપાસ્ય પરમદેવમાં પરમભ- તિનો સાક્ષાત્કાર થાય છે. સ્તોત્ર રચનાર પંડિત જાતેજ આ શ્રી- વટપત્યષ્ટકની વિશુદ્ધ પદરચના વડે મૂલના અર્થના તાત્પર્ય પ્રકાશ કરનારી વેદાંતના વિચારોથી ભરપૂર દીપિકા નામની ટીકા રચી છે. થિ છે જ છે a so @ @@ જ હિ . આ ગ્રંથ વિષે વિચારવામાં આવેલા વિષયો વેદાંતશાસ્ત્રમાં અભિ રુચિવાળા જિજ્ઞાસુઓને અત્યંત ઉપકારક અને વેદાંતના જ્ઞાનવાળા પંડિ- તાને આનંદ આપનારા છે. છ a e 006 ege આ ગ્રંથના રચનારા પંડિત શ્રીમાયારામજી વેદશાસ્ત્રના પરિશીલ- નમાં, પાઠનમાં તથા પ્રવચનમાં, અને શ્રીભગવાનની ઉપાસનામાં નિરં. તર ઉદ્યોગશાળી છે. એઓશ્રી સર્વદા પ્રસન્ન મુખવાળા, સત્ય તેમજ પ્રિય ભાષણવાળા, સૌજન્યથી સુશોભિત, દર્શન કરવા યોગ્ય, અને સપુરૂષોએ માન આપવા યોગ્ય છે.

·(૨૪) કાશીમાં એઓશ્રી સાથે મારે સમાગમ વિદ્યાધ્યયનના સમયમાં થયો હતો. ત્યારથી જ આરંભીને મારું ચિત્ત તેમની સુશીલતા તથા વિદ્વ- રાથી આકર્ષાઈ તેઓશ્રીમાં નેહથી બંધાયેલું રહ્યું છે. પેટલાદ લેવ શાસ્ત્રી અમૃતલાલ શર્મા તા. ૩-૬-૩૦ વેદાંતવ્યાકરણતીર્થ गुर्जरानुवादरहितश्रीवटपत्यष्टकप्रथमसंस्करणत उद्धृतोऽभिप्रायः (जामनगरस्थश्रीराजकीयसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यापक- રાત્તાવારત સચિવવામાાત્રિ સારાત્ इदं वटपत्यष्टकं सटीकं पण्डितवर्यश्रीमायारामै रचितं मया संपूर्णमवलोकितम् । कविता चास्य सहजा भावगर्भा । तैरेव पण्डितप्रकाण्डैरस्य दीपिकाख्या व्याख्या कृता । दीपि- कया ज्योत्स्नयेव चन्द्रस्यापूर्वता कविताया भागता । अनेके पदार्था अस्यामुपनिबद्धा जीवेश्वरमोक्षादिकाः । ये ग्रन्थान्तरेषु gઢાતેત્રાનાાન શા છે विरोषतस्त्विदं हरिहराभेदप्रतिपादकमिति विपश्चिदपश्चि- मानां विशेषमोदहेतुः स्यादित्याशास्ते वेदान्ताचार्यवेदान्तकेसरी त्र्यम्बकरामशास्त्री भट्टः ગુજરાતી અનુવાદથી રહિત શ્રીવટપત્યષ્ટકની પહેલી પ્રવૃત્તિમાંથી લીધેલ અભિપ્રાય ગુજરાતીમાં અનુવાદ જામનગરની શ્રી રાજકીય સંસ્કૃત પાઠશાળાના પ્રધાનાધ્યાપક વેદાંતાચાર્ય વેદાંતકેસરી યંબકારામ શાસ્ત્રીજી તરફથી ) પંડિતવર્ય શ્રી માયારામજીએ રચેલા આ સટીક શ્રીવટપત્યષ્ટકનું મેં સંપૂર્ણ અવલોકન કર્યું છે, આ અષ્ટકની કવિતા સ્વાભાવિક-અકિલષ્ટ અને ·(२५) ભાથી ભરેલી છે. પંડિતમાં શ્રેષ્ઠ તે મયારામજીએ આ અષ્ટકની દીપિકા નામની ટીકા કરી છે, ચાંદનીથી જેમ ચંદ્રને અપૂર્વતા પ્રાપ્ત થાય છે, તેમ દીપિકાથી કવિતાને અપૂર્વના પ્રાપ્ત થઈ છે. આ ટીકામાં જીવ, ઈશ્વર, મોક્ષ વગેરે અનેક પદાર્થોનું નિરૂપણ છે. જે પદાર્થો બીજા ગ્રથામાં કચ્છથી મેળવાય તેઓ અહિં અનાયાસે મળી શકે છે. વિશેષે કરી આ સ્તોત્ર વિષ્ણુ તથા શિવના અભેદનું પ્રતિપાદન કરનાર છે, તેથી તે ઉત્તમ વિદ્વાનોના અધિક આનંદનું કારણ થાય એમ ઈચ્છે છે – જેદાંતાચાર્ય વેદાંતકેસરી ચુંબકરામ શાસ્ત્રી ભટ્ટ (गुर्जरदेशान्तर्गतमादरवाग्रामवास्तव्यजगजीवनात्मजव्याकरण. शास्त्रिसाहित्यतीर्थचीमनलालशर्मणः सकाशात् ) श्रीः श्रीमत्सु दयादाक्षिण्यगाम्भीर्यादिगुणोरेतेषु सदसद्विचारतर्क- पारगेषु श्रीमायाराममहोदयेषु विलसन्तु पण्ड्योपाह्न चीमनलाल- शर्मणो नतिततयोऽविरतम् । तत्रभवतां नूतनहायनोपक्रममुद्दातु दलं, स्वविरचितदीपिकाख्यव्याख्योपेतं स्वप्रणीतं वटपत्यष्टकं चालम्भि । पृष्टाग्रादारभ्य आसमाप्ति तदपश्यम् । " किं कवे. स्तस्य काव्येन किं काण्डेन धनुष्मतः । परस्य हृदये लग्नं न घूर्णयति यच्छिरः " इत्युक्तिमन्वर्थीकुर्वद्भिर्विरचितमेतत्सक- दपि दृष्टिपथ प्रापयतः कस्य सचेतसो मुनि न धुनुयात् ? किं बहुना अनेन स्पष्टं गम्यत एतद् यच्छ्रीमन्तोऽसिधारयेव तत्वज्ञा- नेन संसारचक्रमोहजालं सद्विद्यामृतौधेन स्वान्तस्थकामक्रोधा- दिरिपुरोग वृश्चन्ति व्यावहारिके कर्मणि स्थिता अपीति । मह- दाश्चर्यमेतत् । अथवा नूनं वटपतेरेवैष महिमा नो चेत् कामा ·द्यावेगनऊः पूर्ण महामहिमशालिभिर्वेदान्तादिनिखिलशास्त्रविद्धि- रपि हृदयेनातिदुस्तरं संसारचक्रपारावारं निरसितुं माननीयाः कथंकारं शक्नुयुः ':? परीक्षालमयस्य सांनिध्यात्पत्रलेखने भूतं कालविलम्वं क्षाम्यन्तु । माननीयानां मयि अपूर्वस्नेहं स्मारं स्मारं भग- वतो वटपतेः सकाशं तस्मिन्हढानुरागं भक्त्यतिरेकं पूज्यांस्त- જમવત દિવ્યર્થ ! सं. १९९३ कार्तिककृष्णाष्टमी लेखक जीववासरान्विता નવરામનારાષામાં વારસા (મારા साहित्यतीर्थः કામ રામ (ગુજરાતની અંદર આવેલા ભાદરવા ગામના રહીશ વ્યાકરણ શાસ્ત્રી તથા સાહિત્યતીથ ચીમનલાલ જગજીવન તરફથી) ગુજરાતીમાં અનુવાદ, શ્રી દયા, ચાતુર્ય, ગંભીરતા વગેરે ગુણોથી યુક્ત અને સત અસત પદાર્થોના વિચાર તથા તેના પારને પહોંચેલા શ્રીમાયારામ મહદય પ્રત્યે ચીમનલાલ પંડ્યાના પ્રણામોની પરંપરા સર્વદા વિલાસ પામે. આપ તરફથી નવા વર્ષના આરંભના આનંદને આપનાર પત્ર અને પોતે રચેલી દીપિકા નામની ટીકા સહિત આપનું બનાવેલું શ્રી- વટપત્યષ્ટક મળ્યાં. તે શ્રીવટપત્યષ્ટકનું પ્રથમ પૃષ્ઠના અગ્ર ભાગથી આરંભી સમાપ્તિ પર્યત મેં અવલોકન કર્યું છે. જે બીજાના હૃદ- યમાં પ્રવેશ કરી મસ્તકને ન ઘુમાવે એવા તે કવિના કાવ્યથી, અને તે ધનુર્ધારીને બાણથી શું પ્રયોજન સરે” એ વચનને સાર્થક કરતા આપે રચેલું આ શ્રીવટપત્યષ્ટક એક વાર પણ નિરીક્ષણ કરતા કયા બુદ્ધિમાનના મસ્તકને ન ધુણાવે ? વધારે શું કર્યું? આથી આ સ્પષ્ટ ·(૨૭) * જણાય છે કે આપ વ્યાવહારિક કર્મોમાં રહ્યા છતાં પણ વિદ્યારૂપ અમૃતના સમૂહ સમાન, અને તલવારની ધાર જેવા તત્ત્વજ્ઞાન વડે સંસારચક્રના કારણરૂપ અજ્ઞાનસમૂહને અને હૃદયમાં વાસ કરતા કામક્રોધ વગેરે શત્રુરૂપ રોગને છેદી નાખે છે. આ મેટું આશ્ચર્ય છે; અથવા તે ખરેખર આ શ્રીવટપતિને જ મહિમા છે, નહિ તો કામ વગેરેના જુસ્સારૂપ અગરેથી ભરેલા, અને મેટા મહિમાવાળા વેદાંત વગેરે સઘળાં શાસ્ત્રોના જાણકારથી હૃદય વડે પણ અત્યંત કષ્ટથી તરી શકાય એવા સંસારચક્રરૂપ સાગરને નિરાસ કરવા માનનીય આપ કેમજ શકિતમાન થાઓ? પરીક્ષાને સમય નજીક આવવાથી પત્ર લખવામાં થયેલા વિલં- બની ક્ષમા આપશે. માનનીય આપના અપૂર્વ સ્નેહને સંભારી સંભારી, શ્રીવટપતિની પાસે પૂજ્ય આપને ઉદેશી પ્રાર્થના કરું છું કે આપનાં તે નારાયણ ભગવાનમાં દઢ પ્રેમ તથા ભક્તિની અધિકતા થાય. સં. ૧૯૯૩ કાતિક વદ ૮ ગુરૂવાર વારાણસી (કાશી). લેખક ચીમનલાલ જગજીવન, માહિતી ·(૨૮) ઉપકૃતિ સ્મરણ HOSPIDERMe@ भव एव वटः प्रोक्तस्तत्पतिः परमेश्वरः । तमेव नौमि देवेशं श्रीशं वटपति प्रभुम् ॥ અનાદિ તથા અનંત ઐશ્વર્યથી યુકત એવા શ્રીહરિએ રચેલા અપાર વૈભવના ધામરૂપ ત્રિભુવનમાં પોતાના અભ્યદયના વિષયમાં પ્રયત્ન કરવાના સ્વભાવવાળ કઈ પણ મનુષ્ય બીજાએ કરેલા ઉપકારની અપેક્ષા વગર થઈ પિતાના ઉદયના કારણરૂપ આ લેકનું કે પહેલેકનું કોઈ પણ કાર્ય કરવા સમર્થ થતું નથી. શ્રૌત કર્મોને સમજાવનાર નિબંધેએ ઉપદેશેલા દર્શ તથા પૌમાસ યાગને પરમ પ્રધાનપણું હોવા છતાં પણ તેઓ પ્રયાજ વગેરેની અપેક્ષા વગરના થઈ સ્વર્ગ વગેરે ફળ આપવામાં સર્વથા અસમર્થ જ બને છે, અને તેના તેજ યાગ પ્રયાસ વગેરેની અપેક્ષા રાખી સ્વર્ગ વગેરે ફળ આપે છે. કેટલાંક કાર્યો લૌકિક સાહા વિના સિદ્ધ થાય છે, પરંતુ ત્યાં પણ સર્વ કાર્યો પ્રત્યે સાધારણ સહાયકરૂપ પરમેશ્વર હોવાથી પૂર્વોક્ત કાર્યોમાં તેના સહાયકપણાની કલ્પના કરવી ઉચિત છે; અર્થાત બીજાએ કરેલા ઉપકાર વગર કોઈ પણ મનુષ્ય આ લોકના કે પરલેકના ફલના કારણભૂત ક્રિયાઓના સમૂહને કરી શકો નથી. આ પ્રાણીમાત્રને માટે સાધારણ નિયમ છે, તે પછી હું અસ- મર્થ બીજાની સહાયતાને નિરપેક્ષ બની શ્રીદીપિકાટીકોસહિત શ્રીવ- ટપત્યષ્ટક ગ્રંથરૂપ કાર્યનું સંપાદન કરવામાં સમર્થ કેમજ થઈ શકું? વિક્રમ સંવત ૧૯૮૨ની સાલમાં મેક્ષધામ શ્રીકાશીમાં નિવાસના પ્રસંગમાં મેં નિત્યસિદ્ધ ઐશ્વર્યશાળી ભગવાન શ્રીવટપતિનું અષ્ટકરૂપ સ્તવન રચેલું હતું. ત્યાર પછી મારે કઈ કામ પ્રસંગે કલકત્તા જવું થયું. ત્યાંના વીરેન્દ્ર પંડિત શ્રી રાધાકૃષ્ણમિત્રે પૂર્વોક્ત અષ્ટકપર હિંદી ટીકા લખી, અને તે ટીકા સહિત શ્રીવટપત્યષ્ટકને સંવત્ ૧૯૮૩માં ·(૨૯) કલકત્તા સાલકિયા શ્રીસત્યનારાયણ મંદિરના માલિક શેઠ શ્રી ઠાકોરદાસ સુરેકાએ ભગવત્રીત્યર્થ છપાવી પ્રસિદ્ધ કર્યું. ત્યાર પછી કાશીની વિ4- ભંડલીપર નિરીક્ષણ માટે તે કહ્યું. ત્યારબાદ કેટલાએક સ્નેહી વિદ્વાન મિત્રોના અનુરોધથી શ્રીવટપત્યષ્ટપર દીપિક નામની ટીકા લખવામાં આવી, અને તેને છપાવવાની ઘણી જિજ્ઞાસુઓની ઈચ્છા થતાં શ્રી પયઃ- સર (દૂધરેજ) શ્રીવટપતિપીઠાધીશ્વર પૂજયપાદ મહંત મહારાજશ્રી ૧૦૮ જીવરામદાસજી મહારાજે મૂળી ગામના રહીશ વેદાંતવ્યાકરણતીર્થ છે. શા. સં. શ્રીમાન શાસ્ત્રી અમૃતલાલભાઈ દ્વારા મુંબઈ નિર્ણયસાગર પ્રેસમાં સંવત્ ૧૯૮૬ની સાલમાં છપાવ્યું. ત્યાર પછી કેટલાએક ગુજ- રભાષાભાષી જિજ્ઞાસુઓની પૂર્ણ ઇચ્છાથી દીપિકાટીકા સહિત શ્રીવટપત્ય- ષ્ટકને ગુજરાતી ભાષામાં અનુવાદ કરવાની ઈચ્છા થઈ. તે સમયે મને નેત્રદેષ હોવાથી તે કાર્ય મારે માટે અશક્ય થયું, તેથી શ્રી રામનગર (લઘુ કાશી)ના પ્રાચીન પંડિત પદવાક્યપ્રમાણપારંગત પૂજ્ય શ્રી કેશવજી શાસ્ત્રીજીના પટ્ટ શિષ્ય વિ૭િમણિ, નિખિલદર્શનાલંકાર, અનેક અતિદુહ્ય (દુર્ભેદ્ય) સંસ્કૃત નિબંધોને ગુર્જર ભાષામાં અનુવાદ કરનાર શાસ્ત્રીજી શ્રી કાલિદાસજી મહાદયજીના સુપુત્ર વેદાંત વિશારદ શાસ્ત્રિવર્ય શ્રી હરિલાલ શાસ્ત્રીજીને શ્રી દીપિકાટીકાપેત શ્રીવટપત્યષ્ટકના ગુર્જર ભાષામાં અનુવાદ માટે સપ્રેમે નિવેદન કરતાં તેઓશ્રીએ તે કરી આપો. અનુવાદમાં મૂલથની આનુપૂવ પ્રમાણે (મૂલચંચના ક્રમને નહિ છોડી) અર્થ લખી તે તે સ્થળે વિશષ વિવેચનરૂપે ટિપ્પણ પણ બહુ યોગ્ય લખેલ છે. શ્રીમાન શાસ્ત્રીજીએ પોતાના પૂજ્ય પિતાશ્રી પાસે વ્યાકરણ, સાહિત્ય, ન્યાય અને ઉભયમીમાંસાનું સારી રીતે અધ્યયન કર્યું છે. તેઓશ્રીએ 'પદવાકય પ્રમાણપારંગત શ્રીમધુસૂદન સરસ્વતીકૃતશ્રીગીતાની માધુસૂદની ટીકાને ગુર્જર ભાષામાં અનુવાદ કર્યો છે, તે પછી સટીક શ્રીવટપત્યષ્ટક ગુર્જર અનુવાદ કરે તેઓશ્રી માટે દુષ્કર નથી. શાસ્ત્રીજી હરિલાલભાઈ બહુ સાત્વિક પ્રકૃતિના હાઈ પિતાની અપૂર્વ ગ્યતાને પ્રાયઃ પ્રસિદ્ધ કરતા નથી.

·(૩૦) ગુર્જર ટીકા લખ્યા પછી છપાવવાને સંકલ્પ થતાં એક સમય જામનગર શ્રી આનંદાશ્રમ ગોપાલભવનમાં પધારેલા બ્રહ્મનિષ્ઠ પ્રાતઃ- મરણીય સ્વનામધન્ય ગુરુવર્ય શ્રી જ્ઞાનગોદડિયા સ્વામી ( શ્રી પ્રકાશા- નંદજી) મહારાજશ્રીના ચરણોમાં પુસ્તક છપાવવાની ઈચ્છા પ્રકાશિત કરતાં, તેઓશ્રીના આદેશાનુસાર ઝાલાવાડદેશતર્ગત શ્રીસૂર્યવંશીય શ્રી- હરપાલદેવમખવાનપરંપરાગત અખંડ પ્રૌઢપ્રતાપ ગોબ્રાહ્મણપ્રતિપાલક વિહિતસદાચારનિષ્ઠ ધર્મપ્રાણ નેક નામદાર લીંબડીના ઠાકોર સાહેબ મહારાણાશ્રી સર દૌલતસિંહજી કે. સી. આઈ. ઈ. સાહેબ બહાદુરશ્રીએ પોતાના સ્વર્ગીય પૌત્રશ્રી શુભસ્મરણવશિષ્ટ કુમારશ્રી રામરાજેદ્ર- સિંહજીસ્મારક ગ્રંથમાલામાં છ પુષ્પ તરીકે સ્થાન આપી પ્રસ્તુત પુસ્તકને ભગવત્રીત્યર્થ છપાવી પ્રસિદ્ધ કરેલ છે. તેઓ નામદારના કટિશઃ ઉપકાર માનું છું. વળી બ્રહ્મનિષ્ઠ શ્રીમદ્દ ભેગીન્દ્ર અન્નદગુરૂપીઠાધીશ્વર પૂજ્યપાદ પ્રાતઃસ્મરણીય ગુરૂદેવજી શ્રીરામપ્રસાદજી મહારાજની અનુ- કંપાથી પ્રકૃત પુસ્તકના સંપાદનનું કાર્ય નિર્વિજ્ઞ સમાપ્ત થયું છે, તે એઓશ્રીને, તેમજ કાશીના તથા અન્ય સ્થળોના પણ ધુરંધર વિદ્વા- નોએ આ પુસ્તક માટે જે જે અભિપ્રાય આપ્યા છે, તે સર્વ મહા- નુભાવોને પરમ ઉપકાર માનું છું. સર્વનું ભગવાન શ્રીવટપતિ મંગળ કરો એમ ઇચ્છું છું તિ રમ્ શ્રી અન્નદગુરૂવરશ્રમ, ગોપાલભવન, આનંદ રેડ-જામનગર સંવત ૧૯૯૩ના માધ સુદ પૂનમ શુક્રવાર = નિવેદક- આપ સર્વના ઉપકૃત માયાપ્રસાદના શ્રીસીતેશસ્મરણ ·(31) गुर्जरानुवादसमेतसटीकश्रीवटपत्यष्टकविषयानुक्रमणिका । ORHITERAIBAREIMERIEDROID पृ० २-६० ३ ६ विषयः , श्रीषट्प्रज्ञनामनिर्वचनम् । २ प्रथमः श्लोकः । ३ श्रीषट्प्रज्ञनामाभिधेयपरिचयः । ४ दीपिकामङ्गलश्लोकाः । ५५ अनुवादमङ्गलश्लोकी । ६ शाण्डिल्यमहर्युक्तं भक्तिस्वरूपम् । ७ साध्यसाधनभेदेन द्विविधा भक्तिः । साधनरूपभक्ते व भेदाः । ९ श्रवणकीर्तनस्मरणपादसेवननामानो भक्तिभेदाः । १० अर्चनबन्दनदास्यसख्यात्मनिवेदननामानो भक्तिभेदाः । ११ साध्यरूपा भक्तिः । १२ श्रीवटपतिनामनिर्वचनम् । १३ तटस्थस्वरूपलक्षणाभ्यां श्रीवटपतिस्वरूपनिरूपणम् । १४ श्रीभगवत्संकल्पपूर्विका सृष्टिः ! १५ ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणलक्षणम् । १६ ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणलक्षणम् । १७ सृष्टिक्रमः। १८ देवशब्दस्य विष्णुपरत्वम् । १९ परमेश्वरस्य बहुरूपवत्त्वम् । २० प्रथमश्लोकद्वितीयपादघटकफलशब्दस्यार्थः । २१. ब्रह्मण एवोपाधिवशेन शासितृभोक्तृभावः २२ प्रतिबिम्बवादः । २३९ अवच्छेदवादः । १ ३१ ·(३२) विषयः पृ० २४ प्रतिबिम्बवादावच्छेदवादयोस्तुल्यदोषवत्त्वम् । २५ अविकृतब्रह्मण एवाविद्यया जीवभावः । ४५-४६ २६ जीवपरिमाणरूपयोर्बहुवादिविप्रतिपत्तयः । २७ परमेश्वरविषयिण्यो बहुविप्रतिपत्तयः । २८ पूजनोपचारवैविध्यम् । २९ सावधिकनिरवधिकानन्दनिरूपणम् । ५२-५३ ३० ब्रह्मण उपनिषद्वेद्यता । ३१ द्वितीयः श्लोकः । ६०-१४६ ३२ ज्ञानानन्दयोरास्मगुगत्वमधिकृत्य पूर्वपक्षः । ३३ ज्ञानानन्दयो नगुणत्वं किंवात्मस्वरूपत्वमित्युत्तरपक्ष: । ६२-७३ ३४ ब्रह्मणोऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वम् । ३५ जगत्कारणत्वे सांख्यन्यायमतनिरूपणम् । ३६ उत्पत्तिक्रमः । ३७ पञ्चीकरणप्रकारः । ३८ लिङ्गशरीरस्योत्पत्तिः । ३९ ब्रह्माण्डस्योत्पत्तिः । ४० चतुर्विधशरीरोत्पत्तिः । ४३ भगः एव सृष्टिस्थितिलयकर्तृत्वम् । ४२ प्रलयचातुर्विध्यम् । ८२-८६ ४३ विश्वमतात्विकम् । ४४ अज्ञाः नाभावरूपं किंतु भावरूपम् । ४५ अज्ञानस्य लक्षणम् । ४६ अज्ञानस्यानिर्वचनीयत्वम् । ४७ सिद्धान्ताभिमताज्ञानलक्षणम् । ९३-९५. ४८ अज्ञानोद्भूतविश्वस्य मिथ्यात्वम् ।

·(33) विषयः ४९. मिथ्याभूतप्रपञ्जेन ब्रह्मणो न सद्वितीयत्वम् ५० जगदुपादानत्यविषयकं मतवैविध्यम् । ५१. भ्रमज्ञानसिद्धिः । ५२ व्यावहारिकप्रातिभासिकपदार्थयोदः । ५३ ब्रह्मणि सर्व विश्वं कल्पितम् । ५४. निर्गुणब्रह्मोपासनसांख्ययोरधिकारिभेदेन ब्रह्म- विद्याप्राप्त्युपायत्वम् । ५५ ब्रह्मसाक्षात्कारे मनसः करणत्वमिति भामती कारा: । १२७-१३० ५६ ब्रह्मसाक्षात्कारे महावाक्यानां करणत्वमिति पन- पादाचार्याः । ३३७-१३२ ऋग्यजुःसामाथर्वमहावाक्यानि ! १३२-१४४ ५८ महावाक्यानामपरोक्षज्ञानजनकत्वम् ! १४५-१४६ ५९ तृतीयः श्लोकः । ब्रह्मणः पुराणत्वम् । ६१ ब्रह्मणोऽन्तर्यामित्वम् । ब्रह्मणः साक्षित्वम् । ६३ उपाधिलक्षणम् । ६४ साक्षिणोऽज्ञानादीनां प्रकाशकत्वम् । ६५ चैतन्यस्य सुखरूपत्वम् । १५३ ६६ चतुर्थः श्लोकः । ६७ योगाभिमतमविद्यालक्षणं तद्व्याख्यानं च । ६८ दुःखस्य त्रैविध्यम् । ६९ संसारार्णवो भगवदाराधनेन तत्वज्ञानेन च तरणीयः । १६३-१६७ आनुश्रविकोऽपि कर्मकलाप ऐहिककर्मकलाप इवाविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः । .

·(३४) विषयः ७१ पञ्चमः श्लोकः १६८-१८३ ७२. देहजुगुप्सा । ७३ शरीरस्य सर्वा अवस्था दुःखरूपाः । ७४ रमणीयरामाया अपि दुःखरूपत्वम् । ७५ वाायण्याचार्यसंमता: षड् भावविकाराः । पञ्च क्लेशाः । पञ्चानां क्लेशानामपि प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदारभेदेन चातुर्विध्यम् । ७८ षष्ठः श्लोकः । १८३-२०५ ७९ अवैदिकानि षट् शास्त्राणि । १८४-१८८ १० वैदिकानि षइ दर्शनानि । योगस्य द्विविधानि फलानि । विद्यास मान्यविद्या- मयानि च । ८२ सगुणब्रह्मवादिनो निर्गुणब्रह्मवादिनश्च । १९६-२०५ ८३ एकदेशिमते मुक्तेश्वातुर्विध्यम् । २०१ ८४ निर्गुणब्रह्मवादिनां मोक्षप्रकारः । ८५ जीवन्मुक्तिर्विदेहमुक्तिश्च । ८६ शैवादिनिर्गुणब्रह्मोपासकानां मोक्षविचार इतरभेद- वादिमोक्षविचारध्वन्तर्भवति । ८७ सप्तमः श्लोकः । २०६-२१२ ८ सगुणब्रह्मकृतोपकारज्ञस्य स्तोतुः सगुणविषयथिणी श्रद्धा । २०६ ८९ निर्गुणब्रह्मस्वरूपबोधकश्रुतयः । २०६-२०० ९. श्रीविष्णुशिवयोरभेदः । ९१ अमः श्लोकः । ९२ जगति परमात्मस्वरूपस्य संसर्गामासः ।

·HAwaCSkin (34) বিষয়: ९३ तार्किकैनित्यत्वेनाभिमतानामाकाशादिपदार्थानामु- त्पत्तिमत्वम् । जगतो मिथ्यात्वं लक्षणप्रमाणाभ्यां न कथंचन सिध्यतीति पूर्वपक्षः । जगतो मिथ्यात्वं लक्षणप्रमाणाभ्यां सिध्यती- त्युत्तरपक्षः । श्रीवटपतिस्तोत्रोपसंहारश्लोकौ । भक्तानुग्रहकाम्यया परमेश्वरस्य रामकृष्ण- शिवादिविग्रहाः। १८ सर्वप्राणिहृदये परमेश्वरस्य सामान्यान्तर्यामिरूपाय- स्थितिमनूद्य ग्रन्थकर्तुः स्वमानसे विशेषरूपप्रकाश- प्रार्थनम् । ९९ श्रीवटपतिस्तोत्रफलश्रुतिश्लोकौ । १०० दीपिकोपसंहारलोकपटकम् । १०१ गुर्जरानुवादोपसंहारश्नोको । "- ·(38) आ ग्रंथने अंते आपेला शुद्धिपत्रकनुं अनुसंधान पृ० १९२ ११ ७ अशुद्ध પ્રભાકર કુમારિલ शुदस्य शुद्धस्य दुःख मुखपृष्ठथी भूमिका सुधी માટે માટે તિએ કૃતિઓ अभिप्रायथी अनुक्रमणिका सुधी निममो निर्ममो થારી ચ સ તુ તથા સંચારી ( काश (काशी) લેકે वैदुष्य ०वगाहन • वगाहनं સમયમાં સમયમાં लेखक ૧૫ ८ લેક ० वदुष्य ० २४ १. सत ટાં सत् छ?

·2245 श्रीगणेशाय नमः। श्रीवटपतये नमः। श्रीषट्मज्ञगुरवे नमः वेदान्ततीर्थपण्डितवर्यश्रीमायारामप्रणीत श्रीवटपत्यष्टकम् स्वविरचितदीपिकाख्यटीकासंवलित विद्वच्छिरोभूषणनिखिल- दर्शनालंकारश्रीकालिदासशास्त्र्यात्मजहरिलालशास्त्रि- रचितसटीकमूलग्रन्थगुर्जरानुवादसमेत च । શ્રીગણપતિને પ્રણામ. શ્રીવટપતિને પ્રણામ. શ્રીષદ્ધ ગુને પ્રણામ, દાનતી પંડિતવર્ય શ્રી માયારામજીએ રચેલું - श्री५५त्य તથા તેઓશ્રીએ રચેલી દીપિકા નામની ટીકા અને વિદ્વાનનાં મસ્તકોના આભૂષણરૂપ તેમજ સઘળાં દર્શનેરૂપ અલંકારવાળા શ્રીકાલિદાસ શાસ્ત્રીના પુત્ર શાસ્ત્રી હરિલાલે મૂલગ્રન્થયુક્ત ટીકાના રચેલા ગુજરાતી અનુવાદ સહિત. १ षट्प्रज' शनी व्युत्पत्ति नीये प्रमाणे छ:- तितिक्षोपरतिः श्रद्धा समाधानं शमो दमः ! एषु प्रज्ञा च यस्यास्ति स षट्प्रनः प्रकीर्तितः ॥ MARA ·(૨) भवं सृष्ट्वा देवः स्वयमिह निविष्टो भवमुखे सहस्रास्यो भूत्वा फलमनुभवञ्छास्त्यविकृतः । परं देवैः सेव्यं रसमुपनिषदेद्यममितं नमामि श्रीनाथं भवभयहरं श्रीवटपतिम् ॥१॥ જે દેવે જાતે આ સંસાર રીતે સંસારરૂપે પિતાના પ્રવેશ કરવાના દ્વારમાં પ્રવેશ કર્યો છે, અને જે દેવ હજાર મુખવાળા થઈ તથા નિર્વિ- કાર રહી છોરૂપે ફલને અનુભવ કરતાં તેઓને પોતપોતાનાં કર્મોમાં પ્રેરે છે, તે અન્ય દેવોએ સેવવા યોગ્ય, ઉપનિષદથી જણાય એવા નિર- વિધિ આનંદસ્વરૂપ અને સંસારરૂપ ભયને હરનારા લક્ષ્મીના પતિ શ્રીવટ- પતિ નારાયણ ભગવાનને પ્રણામ કરું છું. ૧ તિતિક્ષા, ઉપરામ, શ્રદ્ધા, સમાધાન, શમ તથા દમ એ છ પ્રાપ્ત કરવામાં જેની બુદ્ધિની પ્રવૃત્તિ હોય તે ષટ્યજ્ઞ કહેવાય છે. ઝાલા વંશના કુંભાજીના કુમાર ગરાજના પુત્ર સામતસિંહજીએ યાદવ સ્વામીજીની દીક્ષા લેતાં “ષટ્પ્રજ્ઞ સ્વામી એવું નામ ધારણ કર્યું. તેઓશ્રીએ પિતાના દાદા ગુરુ રઘુનાથ સ્વામીએ સ્થાપેલ આશ્રમમાં રહી દૂધરેજના પાદરમાં વડવાઈને એક કકડે રે હતો. તે વૃદ્ધિ પામી મહાન વટવૃક્ષ થયું. એ વટવૃક્ષને લીધે ઉપર જણાવેલ આશ્રમ ‘વડ- વાળાનું ધામ' કહેવાય છે, અને સમીપમાં સ્થાપિત વિષ્ણુ ભગવાન વટપતિ એ નામથી પ્રસિદ્ધિ પામ્યા છે. (શ્રીસપુરુષચરિત્રપ્રકાશ. પ્રથમ ભાગ. આદિ શબ્દ, તથા મયૂખ ૧૭) ·(૩) प्रधानं वै मूलं अथ दीपिका टीका। भव एव बटः प्रोक्तस्तत्पतिः परमेश्वरः । तमेव नौमि देवेशं श्रीशं वटपति प्रभुम् ॥ १॥ भववटतरोलॊकसुभृतो महत्तत्वं स्कन्धोऽहमिति गदितः कोटरनिभः । सुशाखा भूतानि प्रचुरविषयाः पर्णसदृशाः फले दुःखादुःखे स जयतु निदानं वटपतिः ॥२॥ निगमागममर्मज्ञान्वाग्देव्या स्वाङ्कलालितान् । प्रणम्य तातपादांश्च ध्यात्वा वटपति प्रभुम् ॥१॥ રિસ્ટાર્ટામિધ: સ્ત્રી તપેક્ષણમામ્ | वटपत्यष्टकव्याख्यां कुर्वे गुर्जरभाषया ॥ २॥ વેદશાસ્ત્રોનાં મને જાણનારા તથા સરસ્વતી દેવીએ પિતાના ખોળામાં લઈ લાડથી ઉછેરેલા મારા પિતા શ્રી કાલિદાસ શાસ્ત્રીને પ્રણામ કરી, તથા શ્રીનારાયણ ભગવાન વટપતિ પ્રભુનું ધ્યાન ધરી તેઓશ્રીની કૃપાદૃષ્ટિનું સેવન કરનાર હું હરિલાલ શાસ્ત્રી શ્રીવટપત્યષ્ટકને ગુજરાતી ભાષામાં અનુવાદ કરું છું. ૧, ૨. હવે દીપિકા ટીકાનો આરંભ કરવામાં આવે છે - સંસારને જ વટ (વડ) કહ્યો છે. તે સંસારરૂપ વટવૃક્ષના પતિ એટલે તેનું પાલન કરનાર પરમેશ્વર છે. તેજ દેવના પણ દેવ, અને લક્ષ્મીના પતિ શ્રીવટપતિ પ્રભુની હું સ્તુતિ કરું છું. ૧ લકને સારી રીતે ધારી રાખનાર સંસારરૂપ વટવૃક્ષનું પ્રધાન મૂળ છે, મહત્તત્ત્વ થડ છે, અહંકાર એ નામનું તત્ત્વ બલ જેવું છે, પાંચ મહાભૂતો સારી શાખાઓ છે, ઘણું વિષયો પાંદડાં જેવા છે, અને સુખ તથા દુઃખ ફળે છે. આ વટવૃક્ષના આદિ કારણભૂત પ્રસિદ્ધ શ્રીવટપતિ પ્રભુ જય પામો. ૨ ·(૪) भवजोऽस्तु सुभच्याय सदा सिद्धिकरः सताम् । शिवाङ्कस्थशिवाङ्कस्थः पितृभालेन्दुलुब्धधीः ॥३॥ पयःसरःसुपीठस्थान्देवान्स्मृत्वा निरन्तरम् । सषट्मज्ञं वटेशं वै नत्वा च मोक्षदायकम् ॥४॥ पदकञ्जनतिं कृत्वा माधवरघुवीरयोः । वटपत्यष्टकव्याख्यां मायारामः करोम्यहम् ॥ ५॥ इह खलु निखिलक्लेशपूर्णभवार्णवे निमग्नानां ज्ञानोपाय- विवेकायष्टसाधनशून्यानां श्रौतस्मातकर्मविवर्जितानां द्रुताद्रु- तचित्तानामुपनयनादिसंस्कारासंस्कृतत्वेन ज्ञानेऽनधिकृतानां સદા પુરુષોનાં કાર્યોની સિદ્ધિ કરનાર, શ્રી મહાદેવના ખોળામાં રહેલાં પાર્વતીજીના ખોળામાં બેઠેલા, અને પિતાના પાળમાં રહેલા ચંદ્રમાને પકડી લેવામાં જેની બુદ્ધિ લેભાયેલી છે એવા શ્રીબાલ- ગણપતિ સારા કલ્યાણને માટે થાઓ. ૩ દૂધરેજના સુંદર ધામમાં રહેલા દેવેનું નિરંતર સ્મરણ કરી, મેક્ષને આપનારા બ્રહ્મજ્ઞ ગુરૂને તથા વટપતિને પ્રણામ કરી, અને શ્રીકૃષ્ણ તથા રામચંદ્રજીનાં બીજા પક્ષમાં માધવદાસ તથા રઘુવરદાસ ગુરુઓનાં ચરણકમળમાં વંદન કરી હું માયારામ શ્રીવટપત્યકની ટીકા કરું છું. ૪,૫ “આ સઘળા કલેશોથી ભરેલા સંસાર રૂપ સાગરમાં ડુબેલા, જ્ઞાનના ઉપાયભૂત વિવેક, વૈરાગ્ય, સમાદિષસંપત્તિ, મુમુક્ષતા, શ્રવણ, મનન, નિદિ- ધ્યાસન તથા તત્ તેમજ સ્વ પદનું શોધન એ આઠ સાધનોથી રહિત, શ્રુતિમાં તથા સ્મૃતિમાં કહેલાં કર્મોથી ભ્રષ્ટ, કાંઈક ભાવથી આ, અને કાંઈક ભાવથી આ નહિ એવા ચિત્તવાળા, ઉપનયન વગેરે સંસ્કારથી શુદ્ધ નહિ થયેલા, જ્ઞાનના અધિકાર વગરના, પંચાગ્નિ તથા પ્રાણુ વગેરેની ઉપાસનાથી ·MHAND पश्चाप्रिमाणायुपास्तिरहितानामपराधसहस्रभाजनानां मर्त्यांना को हि निःश्रेयसकरः मूपायो भवितुमर्हति, येनाभयं प्राप्य मानवा निर्भया भवेयुरिति चेदत्र तैलधारावदविच्छिन्नभगवदेका- कारमत्ययपरम्परात्मकैकाग्रतानिपुणा मनस्विनः परमभागवता- नामग्रगण्या भगवन्तः शाण्डिल्यमहर्षयः सा परानुरक्तिरीश्वरे' इत्यादि सूत्रैर्भक्तिरेव परमनिःश्रेयसकरी मानवानामिति बोध- यन्ति । सा च साध्यसाधनभेदेन द्विविधा । तत्र श्रवणादिनव- लक्षणा साधनरूपा । तदुक्तं भागवते सप्तमस्कन्धपञ्चमाध्याये प्रह्लादेन स्वपितरं प्रति- श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ १॥ શુન્ય, અને હજારો અપરાધેના પાત્રરૂપ મનુષ્યોને જેથી તેઓ અભય પામી નિર્ભય થાય એ મેક્ષ આપનારે કયો સારો ઉપાય હોવો જોઈએ ?” એમ જે કહેવામાં આવે તે અહિં તેલની ધારાની પેઠે ખાંચ નહિ પામતી કેવળ ભગવાનના આકારને પકડતાં જ્ઞાનની પરંપરારૂપ એકાગ્રતામાં નિપુણ, શુભ મનવાળી, પરમ વૈષ્ણવોમાં પ્રથમ ગણવા યોગ્ય ભગવાન શાંડિલ્ય મહર્ષિ “મનુષ્યોને “ઈશ્વરમાં પરમ પ્રેમ એ ભક્તિ છે' ઇત્યાદિ સૂત્રોવડે ભજિ મેક્ષ આપનારી છે” એમ સમજાવે છે. સાધ્ય તથા સાધન એવા ભેદથી તે બે પ્રકારની છે. ત્યાં શ્રવણ વગેરે નવ લક્ષણવાળી ભકિત સાધનરૂપ છે. શ્રીભાગવતમાં સાતમા સ્કંધના પાંચમા અધ્યાય વિષે પ્રલાદે પિતાના પિતા પ્રત્યે તે કહ્યું છે કે – ने मनुष्य विष्नु श्रवण. तिन, स्म२९, २२ सेवन, पूरन, વન (પ્રણામ, દાસપણું, મિત્રપણું તથા આત્મસમર્પણ એ નવ ·(૬) इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियते भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥२॥ इति । तत्र भगवज्जन्मस्तोत्रादीनां श्रद्धयाकर्णनं श्रवणम् । 'भद्रं कणेभिः शृणुयाम देवाः' 'शृण्वन्सुभद्राणि रथाङ्गपाणेर्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके' इत्यादौ श्रीहरिजन्मकर्मणां श्रवणवि- षयत्वोक्तेः । कीर्तनं नाम श्रद्धया श्रीहरिनामकर्मस्तोत्रादीनां कथनम् । स्मरणं नाम श्रया भगवत्स्वरूपलीलापरिकरादीनां चिन्तनम् । 'स्मरन्तः स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम्' 'स्म- रन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः' इत्यादौ स्मरणविषयत्वोक्तेः । पाद- सेवनं नाम निरन्तरं श्रद्धया परिचर्या । अत्र पादसेवनशब्देन પ્રકારની ભક્તિનું સાક્ષાત વિષ્ણુને અર્પણ કરે છે તે ઉત્તમ પ્રકારનું અધ્યયન છે. ત્યાં શ્રીભગવાનનાં જન્મસ્તત્ર વગેરેને શ્રદ્ધાથી સાંભળવાં એ શ્રવણ છે; કેમકે મળમાં..... હે દેવ, અમે કાનેથી શુભ સાંભ- બીએ) તથા રાષ્ટ્રન.....(આ લેકમાં શ્રીવિષ્ણુનાં જે અત્યંત શુભ જન્મો તથા કર્મો છે તેને સાંભળતો) ઇત્યાદિમાં શ્રીવિષ્ણુનાં જન્મ તથા કર્મોનું શ્રવણના વિષયપણું કહ્યું છે. શ્રદ્ધાથી શ્રીવિષ્ણુનાં નામ તથા કર્મોનાં સ્તોત્રો વગેરેનું કથન એ કીર્તન છે. ભગવાનનાં સ્વરૂપ, લીલા તથા લીલા સામગ્રી વગેરેનું શ્રદ્ધા વડે ચિંતન એ સ્મરણ છે; કેમકે મરતઃ.....[પાપના સમૂહને હરનારા હરિનું પરસ્પર સ્મરણ કરતા તથા સ્મરણ કરાવતા], રમન્ત.....[લેકે આપના ચરિત્રનું સ્મરણ કરે છે તથા સ્મરણ કરી રાજી થાય છે ઇત્યાદિમાં ભગવાનનાં સ્વરૂપ તથા લીલા વગેરેનું સ્મરણના વિષયપણું કહ્યું છે. નિરંતર શ્રદ્ધાવડે ભગવાનની સેવા એ પાદસેવન છે. અહિં “પાદસેવન” શબ્દથી સઘળી ' 'ર' હું ', ·(७) । सर्वापि परिचर्या बोध्या, न तु चरणसेवामात्रम् । अत एव भगवान्नारदोऽपि पादपदं परित्यज्य सेवामात्रमुक्तवान् । 'श्रवण कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतः। सेवेज्या नति- र्दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ नृणामयं परो धर्मः सर्वेषां समु- दाहृतः' इति । परमश्रद्धया माहात्म्यमवबुध्य लोकविलक्षणोप- चारकरणमर्चनम् । वन्दनं स्वदैन्याविष्कारपूर्वकं श्रद्धया नमनम् । अनन्यगामित्वं दास्यम् । श्रद्धया भगवत्यप्रेरितप्रियकरणं सख्यम् । 'सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति' इति भगवद्वाक्ये सुहृत्पदार्थस्य सख्यरूपार्थनिर्णयात् । सपरिकर- स्यात्मनो भगवत्सेवोपयोगिकरणमात्मनिवेदनम् । परिकर- स्तु दारान्सुतान्गृहान्माणान्यत्परस्मै निवेदनम् । साध्यरूपा જાતની સેવા સમજવાની છે, પરંતુ માત્ર ચરણની સેવા નહિ. આથીજ भगवान् ना२हे ५५ पाद पहने। त्या री श्रवणं कीर्तन...महात्मा सोहाना १२९५३५ भगवाननुं श्रवन, तन, २४२९, सेवन, यान, પૂજન, વંદન, દાસપણું, મિત્રપણું અને આત્મસમર્પણ એ સર્વ મનુષ્યોને પરમધર્મ કહ્યો છે એ સ્થળે કેવળ સેવાને કહી છે. ભગવાનના માહાભ્યને જાણું પરમ શ્રદ્ધાવડે લોકમાં જોવામાં નહિ આવતું માન આપવું એ પૂજન છે. પિતાની દીનતાને પ્રકટ કરવા પૂર્વક શ્રદ્ધાથી પ્રણામ કરવા એ વંદન છે. ભગવાન સિવાય બીજાનું શરણ નહિ લેવું એ દાસપણું છે. કેઈની પ્રેરણું વગર શ્રદ્ધાવડે ભગવાનનું પ્રિય કરવું એ મિત્રપણું છે; नुहृदं......(सव प्राना मित्र सेवा भने मनुष्य શાં રાખે છે) એ ભગવાનના ા યમાં ખુદ એ પદના અર્થને નિ મિત્રપણુરૂપ અર્થમાં કર્યો છે. પરિગ્રહ સહિત આત્માને ભગવાનની સેવ માં ઉપયોગ કર એ આત્મ छे. दारान्...... ....(स्त्री, पुत्र કારણ કે ·છે ! જાતે ફલપણું (૮ ) परमप्रेमस्वरूपा द्वितीया । अत्र भजनमन्तःकरणस्य भगबदा- कारतारूपं भक्तिरिति भावव्युत्पत्त्या भक्तिशब्देन साध्यमभि- धीयते । तस्य निरतिशयपुमर्थत्वात् । भज्यते-सेव्यते भगदा- कारमन्तःकरणं क्रियतेऽनयेति करणव्युत्पत्या भक्तिशब्देन श्रवणादिसाधनमप्यभिधीयते । तस्य फलोत्पादकत्वं, न स्वयं फलत्वं पुरुषार्थत्वाभाचात् । एवं च फलभक्तेः साधनभूतानां श्रवणादीनां भागवतैरनुष्ठानं कर्तव्यमन्यथा साध्यासिद्धिः स्यात् । तत्र च स्मरणरूपा साधनभक्तिभंगत्स्तवनादिचिन्तनरूपा चिन्तनं च मननम् । भगवन्मनने मानम्-'आत्मा वा अरे gવ્યા તથા અન્તઃ” ત કૃતિવાક્યમ્ . તથા ૨ તથા ઘર એ ભગવાનને અપી દેવાં એ જે) એ લેકમાં પરિકર બતાવ્યો છે. પરમ પ્રેમ છે સ્વરૂપ જેનું એવી સાધ્યરૂપ ભક્તિ બીજા પ્રકારની છે. અહિં અંતઃકરણનું ભગવાન છે આકાર જેનો એવાપણારૂપ ભજન એ ભકિત છે. એમ ભાવવ્યુત્પત્તિવડે ભકિત શબ્દથી સાધ્ય કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે સાધ્યનું જેનાથી કાંઈપણ ચઢિયાતું નથી એવા પુરુષાર્થ પણું છે. મચ-સેવાય છે એટલે અતઃકરણ ભગવાન છે આકાર જેનો એવું કરવામાં આવે છે આથી, એ કરણવ્યુત્પત્તિવડે ભકિતશબ્દથી શ્રવણ વગેરે સાધન પણ કહેવામાં આવે છે. તે શ્રવણ નથી, કારણ કે તેમાં પુરુષાર્થ પણાનો અભાવ છે. એ પ્રમાણે વૈષ્ણવોએ ફલરૂપ ભકિતનાં સાધનભૂત શ્રવણ વગેરે કરવા જોઈએ, નહિ તો સાધ્ય [ભક્તિની સિદ્ધિ થાય નહિ. ત્યાં ભગવાનની સ્તુતિ વગેરેનું ચિંતન એ સ્મરણરૂપ સાધનભક્તિ છે. ચિંતન એ મનન છે. ભગવાનનું મનન કરવું ·८ दीपिकाटीकोपेत श्रीवटपत्यष्टकम् । भगवन्निष्ठप्रीत्युत्पत्त्यर्थ भगवद्भक्तिरसिकप्राकृतानामुपकाराय च बहुभाचीनपयःसरःस्थं परमपूज्यश्रीपट्पज्ञमुनिसेवितं श्रीम- हाविष्णुं वटपति स्तौति भवमित्यादिना । अत्र च केदारनाथ- बदरीनाथेत्यादिवत्पयःसरस्तटस्थो यो महान्वृक्षस्तत्समीपस्थे प- रमरमणीये मन्दिरे स्थितस्य भगवतो महाविष्णोरभिधानं वटपति- रिति । वटस्य तन्मन्दिरसामीप्याटनाथ इति लोकप्रसिद्धया भगवदभिधानं वटपतिरिति । अथवा वटशब्देन संसारवृक्षस्त- त्पतिः परमेश्वरो वटपतिः। अथवा वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि' इत्यादिस्तोत्रैर्बटपतिर्बालमुकुन्दः । ज्ञानबलैश्वर्यवीर्यशक्तिमन्तं तेजःप्रभृत्यसंख्येयकल्याणगुणगण. से विषयमा आत्मा वा......(अरे, सामान दर्शन, श्रवण तथा मनन કરવું જોઈએ) એ શ્રુતિવચન પ્રમાણરૂપ છે. તે પ્રમાણે ભગવાનમાં સ્થિતિવાળી પ્રીતિને ઉત્પન્ન કરવા માટે તથા ભગવાનની ભક્તિમાં રસિક એવા સાધારણ લેકોના ઉપકાર માટે ગ્રંથકાર ઘણા પ્રાચીન દૂધરેજમાં રહેલા તથા પરમ પૂજ્ય શ્રી ષટ્પ્રજ્ઞ મુનિએ સેવેલા શ્રીમહાવિષ્ણુ વટપતિની भवम् त्याहिया स्तुति ४३ छ. माहि हारनाथ, रीनाथ वगैरे ભગવાનનાં નામની પેઠે દૂધરેજ ધામમાં રહેલું જે મહાન વટવૃક્ષ (વડનું ઝાડ) તેની સમીપમાં આવેલા પરમ રમણીય મંદિરમાં બિરાજતા ભગવાન મહાવિષ્ણુનું વટપતિ એ નામ છે. વટ તે મંદિર નજીક હોવાથી ‘વટનાથ એવી રીતે લેકમાં પ્રસિદ્ધિ થવાથી ‘વટપતિ' એ ભગવાનનું નામ છે. અથવા “વટ શબ્દથી સંસારરૂપ વૃક્ષ સમજવું. તેનું પાલન કરનાર ५२मेश्व२ मे वटपति. अथवा वटस्य......(43i visit संपुटमा સૂતા બાલમુકુંદનું મનથી સ્મરણ કરું છું) ઇત્યાદિ સ્તોત્રોથી વટપતિને मास समनवा. ज्ञान, मस, भैश्वर्य, प्रभाव तथा शतिml, ·૧૦ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । महोदधि वाङ्मनसापरिच्छेद्यस्वरूपं विविधविचित्रभोग्यभोक्त- वर्गपरिपूर्णनिखिलजगदुदयस्थितिलयलीलं ब्रह्मादिदेवमनुष्य- ध्यानाराधनाद्यगोचरमप्यपारकारुण्यसोशील्यवात्सल्यौदार्यादि- विशिष्टमानर्ताऽख्यदिव्यदेशवर्तिपुण्यपयःसरस्तटस्थं श्रीषट्पक्ष- भक्तिबलस्थितमशेषक्लेशसशिविलयमखिलेश्वरं जगति प्रसिद्धं भगवन्तं भक्तिवशावटेशं नमामि--प्रवीभावेन समाश्रयामि । ननु कीदृशोऽसौ वटपतिरिति जिज्ञासायां तटस्थस्वपलक्षणाभ्यां तत्स्वरूपं निरूपयति । भवति-उत्पद्यत इति भवः संसारो वि- यदादिलक्षणः प्रपञ्चस्तं सृष्ट्वा-निर्माय सर्गाऽद्यकाले परमेश्वरः તેજ વગેરે અસંખ્ય કલ્યાણકારી ગુણોના સમૂહોના મહાસાગર, વાણી તથા મનથી નહિ સમજી શકાય એવા સ્વરૂપવાળા, જાતજાતનાં વિચિત્ર ભવ્ય અને ભોક્તાઓના સમૂહથી પરિપૂર્ણ એવા સઘળા જગતનાં સૃષ્ટિ સ્થિતિ તથા પ્રત્યરૂપ લીલાવાળા, બ્રહ્મા વગેરે દેવ તથા મનુષ્યોનાં ધ્યાન તથા આરાધના વગેરેના વિષયરૂપ નહિ એવા હોવા છતાં પણ અપાર કરણા, સુશીલતા, દયાળુતા તથા ઉદારતા વગેરેથી યુક્ત, આનર્ત (કાઠિયાવાડ) નામના દિવ્ય દેશમાં આવેલા પવિત્ર દૂધરેજ ધામમાં રહેલા, શ્રીષપ્રજ્ઞ ગુની ભકિતના બળવડે લાંબો કાળ થયાં સ્થિતિવાળા, સઘળાં દુઃખોના સમૂહોને નાશ કરનાર, સઘળા સ્થાવર જંગમ પદાર્થોના અધિપતિ અને જગતમાં - પ્રસિદ્ધિ પામેલા ભગવાન વટપતિને ભક્તિને લીધે નમું છું, અર્થાત નઝ- પણાથી તેનો આશ્રય લઉં છું. એ વટપતિ કેવા છે? એમ જાણવાની ઇચ્છા થતાં તટસ્થ અને સ્વરૂપ એવી રીતે બે જાતનાં લક્ષણોથી તેના સ્વરૂપનું નિરૂપણ કરે છે. માત–ઉત્પન્ન થાય છે એ ભવ એટલે સંસાર અર્થાત આકાશ વગેરેરૂપ પ્રપંચ, તેને –રચી. સૃષ્ટિના પ્રારંભ- ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । मृज्यमानप्रपञ्चवैचित्र्यव्यवहारहेतुमाणिकर्मसहकृतोऽपरिमिता- निरूपितशक्तिविशेषविशिष्टः सन्नामरूपात्मकनिखिलप्रपञ्चं प्रथम बुद्धावाकलव्येदं करिष्यामीति संकल्पयति । ततः सृष्टिं करोति । अत्र मानम्- “सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेय " इति । स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा इद५ सर्वमसृजत यदिदं किंच" (तै० उ० ब्रह्मवल्लयाम् ) “स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति । स इमा लोकानसृजत" (ऐ० उ० २) "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय" इति (छान्दोग्ये अ० ६) "तन्मनोऽकुरुतात्मन्बी स्यामिति " (बृहदारण्यकोप० अ० ५) इत्यादिश्रुतयः। पुनश्च भवसर्गा- नन्तरं भव एव मुखं स्वप्रवेशद्वारं तस्मिन्भवमुखे निविष्टः-प्रविष्टः। एतच्च “ तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविशत् " (तै० उ० ब्र०) કાળમાં પરમેશ્વર, સરજવામાં આવતા જગતની વિચિત્રતાના વ્યવહારના કારણરૂપ પ્રાણીઓનાં કર્મોના સહકારવાળે તથા અગણિત તેમજ અનિ- વર્ણનીય અમુક શકિતઓવાળા હતાં નામરૂપાત્મક સઘળા જગતને પ્રથમ બુદ્ધિમાં સમજી લઈ “આ કરીશ” એમ સંકલ્પ કરે છે, અને ત્યાર પછી सृष्टि रे छे. माहिं सो...(तणे ४२७ ४२१), बहु...( घा३ये था, मने 4-1 था), स तपो...(तणे त५ यु. तेणे त५ ४२१, रे Alip ते 24 सघणु स२००'), स ईक्षत...(सोडाने सर') मेम तेणे विया२ ४ो. तेथे मा सो। स२०या), तदैक्षत...(धा- ३५ था भने उत्पन्न या मेमतो विया२ ज्यो), तन्मनो...तेणे મન કર્યું કે હું સર્વત્ર આત્માવાળો થાઉ) ઇત્યાદિ કૃતિઓ પ્રમાણભૂત છે. વળી સંસારને સરજ્યા પછી સંસાર એજ મુખ એટલે પોતાના प्रवेश६२ तेमां-संसा२३५ भुपमा निविष्ट मेटले पो छे. तत्सव (तने स२० तेणे तेमांनी प्रवेश श्यो), सेयं...(त हेवे विया२ श्यो । २ ·१२ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवनात्मनाऽनुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" (छान्दो० अ० ६) इत्यादिश्रुतिभ्यो निर्णीतम् । ननु तटस्थरूपलक्षणस्य किं लक्षणम् ? ब्रह्मणस्तटस्थ- स्वरूपलक्षणे मानं च किम्? इति चेदुच्यते। यावल्लक्ष्यकालमन- वस्थितत्वे सति यद् व्यावर्तकं तदेव तटस्थलक्षणम् । यथा गन्धवत्त्वं पृथिवीलक्षणम् । प्रलये परमाणुपूत्पत्तिकाले घटादिषु च गन्धाभावात् । जगत्कर्तृत्वे सति जगदुपादानत्वं ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणम् । जगदुपादानत्वं तटस्थलक्षणमित्युक्ते मायायामतिव्याप्तिः। माया- હું અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વી એ ત્રણ દેવતાઓમાં આ આત્મભૂત જીવ- રૂપે પ્રવેશ કરી નામ તથા રૂપને અનેક પ્રકારે વિસ્તાર કરૂં) ઇત્યાદિ કૃતિઓથી આ બાબતનો નિર્ણય કર્યો છે. “તટસ્થરૂપ લક્ષણનું શું લક્ષણ છે? બ્રહ્મનાં તટસ્થ અને સ્વરૂપ લક્ષણમાં પ્રમાણ શું છે?” એમ જે કહેવામાં આવે તે તેને ઉત્તર આપવામાં આવે છે કે જ્યાં સુધી લક્ષ્ય રહે ત્યાંસુધી નહિ રહી લક્ષ્યને भीनयी दुपा तेरी तट२५ साक्ष छ. म गन्धवत्वम् (14- વાળાપણું) એ પૃથ્વીનું તટસ્થ લક્ષણ છે, કારણ કે પ્રલયમાં પરમાણુવિષે અને ઉત્પત્તિના સમયમાં ઘડા વગેરેમાં ગંધનો અભાવ છે. जगत्कर्तृत्वे सति (तनुं ताप हात) जगदुपादानत्वम् (तनु पान) मे समर्नु तटस्थ सक्षण छे. 'जगदुपादानत्वम् (જગતનું ઉપાદાનપણું) એ બ્રહ્મનું તટસ્થ લક્ષણ છે એમ કહેવામાં આવે તે માયામાં એ લક્ષણની અતિવ્યાપ્તિ થાય; કારણ કે માયારૂપ a ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । विशिष्टस्यजगदुपादानतया विशेषणीभूतमायाया अप्युपादान- त्वावश्यंभावात् । कार्यान्वितस्यैव विशेषणत्वात् । 'मायां तु प्रकृति विद्यात्' इत्यादिश्रुत्या मायायास्तदुपादानत्वावगमाच तत्राति- व्याप्तिवारणाय जगत्कर्तृत्वे सतीत्युक्तम् । लक्षणानां त्रीणि दूष- णानि भवन्त्यव्याप्त्यतिव्याप्त्यसंभवाख्यानि । लक्ष्यैकदेशे लक्षणस्याप्रवर्तनमव्याप्तिः । अलक्ष्ये लक्षणस्य गमनमति- व्याप्तिः । लक्ष्ये काप्यप्रवर्तनमसंभवः । ततश्चातिव्याप्तेरपि दूषणत्वाद्विशेषणमर्थवत् । कर्तृत्वं नाम तत्तदुपादानगोचरापरोक्ष- ज्ञानचिकीर्षांकृतिमत्त्वम् । उपादानगोचरापरोक्षज्ञानसद्भावे च "यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः।तस्मादेतद् ब्रह्म नाम- વિશેષણવાળા બ્રહ્મ (શબલ બ્રહ્મ)નું જગતનું ઉપાદાનપણું હોવાથી વિશે- ષણરૂપ માયાનું પણ ઉપાદાનપણું અવશ્ય થાય છે, કેમકે કાર્યમાં અન્વય -સંબંધ પામેલાનું જ વિશેષણપણું હોય છે. વળી માથાં તુ...(માયાને પ્રકૃતિ જાણવી) ઇત્યાદિ શ્રુતિથી પણ માયાનું જગતનું ઉપાદાનપણું જાણવામાં આવે છે. તેથી માયામાં લક્ષણની અતિવ્યાપ્તિના વારણ માટે વાવ ક્ષતિ (જગતનું કર્તાપણું હેતાં) એમ કહ્યું છે. લક્ષણોનાં અવ્યાપ્તિ, અતિવ્યાપ્તિ અને અસંભવ એ નામનાં ત્રણ દૂષણો છે. લક્ષ્યના એક ભાગમાં લક્ષણની અપ્રવૃત્તિ એ અવ્યાપ્તિ છે. અલક્ષ્યમાં લક્ષણનું જવું એ અતિવ્યાપ્ત છે. લક્ષ્યમાં કયાંય પણ લક્ષણની પ્રવૃત્તિ એ અસંભવ છે. તેથી અતિવ્યાપ્તિનું પણ દૂષણપણું હોવાથી. “વરતત્રં તિ (જગતનું કર્તાપણું હોત)” એ વિશેષણ સાર્થક છે. કર્તાપણું એ તેને ઉપાદાન કારણનું અપક્ષ જ્ઞાન, ક્રિયા કરવાની ઈચ્છા અને કૃતિ (ક્રિયા) એ ત્રણવાળાપણું છે. જ્યાં જ્યાં કર્તાપણું હોય ત્યાં ત્યાં ઉપાદાનનું અપક્ષ જ્ઞાન હોય એ બાબતમાં જઃ વૈજ્ઞ:...(જે સર્વજ્ઞ છે, જે સર્વના ઉપાદાન કારણને જાણે છે અને જેનું જ્ઞાનરૂપ તપ છે, તે કારણથી આ બ્રહ્મ ·i | दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । रूपमन्नं च जायते' इत्यादिश्रुतिर्मानम् । तथैव चिकिर्षासद्भावे "सोऽकामयत । बहुस्यां मजायेय" इत्यादिश्रुतिर्मानम् । कृतौ च 'तन्मनोऽकुरुत' इत्यादि वाक्यं मानम् । तच्च चेतनस्यैव संभवति न मायाया इति न मायायामतिव्याप्तिः । तावत्युक्ते नैयायिका- भिमतेश्वरे, तटस्थलक्षणातिव्याप्तिस्तस्य वेदान्तासंमतत्वेनालक्ष्य- त्वात्तद्वयावृत्त्यर्थमुत्तरदलम् । परमाणवो जगत्सम वायिकारण- मीश्वरश्च जगत्कर्तेति जगदुपादानजगत्कोनैयायिकैर्भेदाभ्युप- गमात् । मन्मते त्वभिन्ननिमित्तोपादानत्वाङ्गीकारात्परमेश्वरे i નામ, રૂપ તથા પૃથ્વીરૂપે થાય છે ઇત્યાદિ શ્રુતિ પ્રમાણભૂત છે. તે પ્રમાણેજ “જ્યાં જ્યાં કર્તાપણું હોય ત્યાં ત્યાં ક્રિયા કરવાની ઈચ્છા હોય એ બાબતમાં aોડવામથત...(તેણે ઈચ્છા કરી, હું ઘણારૂપે થાઉં અને ઉત્પન્ન થાઉં, ઇત્યાદિ શ્રુતિ પ્રમાણભૂત છે, અને જ્યાં જ્યાં કર્તાપણું હોય ત્યાં ત્યાં કૃતિ (ક્રિયા) હાય” એ બાબતમાં તમન..(તેણે મન કર્યું, ત્યાદિ વાક્ય પ્રમાણભૂત છે. તે કર્તાપણું ચેતનનું જ સંભવે છે, પરંતુ માયાનું સંભવતું નથી, તેથી માયામાં બ્રહ્મના તટસ્થ લક્ષણની અતિવ્યાપ્તિ નથી. હવે જે ‘ત્વF(જગતનું કર્તાપણું)એટલું જ બ્રહ્મનું તટસ્થ લક્ષણ કહેવામાં આવે તો નૈયાયિક લેકએ સ્વીકારેલા ઈશ્વરમાં બ્રહ્મના તટસ્થ લક્ષણની અતિવ્યાપ્તિ થાય, કારણકે ન્યાયશાસ્ત્રમાં જેવો ઈશ્વર માને છે, તે ઈશ્વર વેદાંતશાસ્ત્રમાં માનેલો નથી, તેથી અલક્ષ્યમાં લક્ષણની ગતિ થઈ જાય. તે અટકાવવા માટે બ્રહ્મના તટસ્થ લક્ષણને રાહુપાવાન (જગતનું ઉપાદાનપણું) એ બીજો અંશ છે; કેમકે “પરમાણુઓ જગતનું સમ- વાયી કારણ છે, અને ઈશ્વર જગતને કર્તા છે એમ જગતના ઉપાદાન તથા કર્તાને ભિન્ન ભિન્ન સ્વીકારેલ છે, મારા મનમાં તે ઈશ્વરનું અભિન્ન પ ·૧૫ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । लक्षणं संगच्छते। नन्वेकस्योपादानत्वं कर्तृत्वं च विरुद्धं, तथा लोकेऽदर्शनात् । न हि घटकर्ता कुलालो घटोपादानं किंतु मृत्पिण्ड एव । कुलालश्च कर्ता । एवमीश्वरोऽपि जगत्कर्ता, तदन्यदुपा- दानम् । अन्यथा दृष्टविरोधापत्तेः। दृष्टपूर्वकत्वाददृष्टकल्पनायाः। ननु न वयं विरोधं कुर्मः किंतु "तदैवत वहु स्यां प्रजायेय" इत्यादिश्रुतिरेव विरोधयतीति चेन्न । दृष्टविरोधे 'तदैक्षत' इति श्रुतेरर्थान्तरे तात्पर्यसंभवात् । तस्मादभिन्ननिमित्तोपादानत्व- मनुपपन्नमिति । अत्र ब्रूमः। 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय' 'सोऽका- मयत' इत्यादिश्रुतिभ्यो बहुभवनकामयितृत्वश्रवणेन ब्रह्मण નિમિત્તપાદાનપણું હોવાથી પરમેશ્વરમાં લક્ષણની સંગતિ થાય છે. “એકનું ઉપાદાનપણું તથા કર્તાપણું એક બીજાની સાથે વિરેધવાળું છે, કારણ કે લેકમાં એકનું જ ઉપાદાનપણું તથા કર્તાપણું જોવામાં આવતું નથી. ઘડાને કરનાર કુંભાર ઘડાનું ઉપાદાન નથી, પરંતુ માટીને પીડે જ છે, અને કુંભાર ઘડાને કરનાર છે. એ પ્રમાણે ઈશ્વર પણ જગતને કર્તા છે, અને તેનાથી ભિન્ન ઉપાદાન છે; નહિ તે અનુભવમાં આવતી બાબતની સાથે વિરોધ આવી પડે. અદષ્ટ [અનુભૂતની કલ્પનાનું મૂળ દષ્ટ [અનુભૂત] હોવું જ જોઈએ. અમે વિરોધ કરતા નથી, પરંતુ તક્ષત...... (તેણે જોયું, હું ઘણારૂપે થાઉં અને ઉત્પન્ન થાઉં ઈત્યાદિ શ્રુતિજ વિરોધ કરે છે, એમ જે કહેવામાં આવે તો તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે કે જે દષ્ટની સાથે વિરોધ થતો હોય તે તત્ત એ શ્રુતિને બીજા અર્થમાં તાત્પર્ય સંભવે છે. તેથી ઈશ્વરનું નિમિત્ત અને ઉપાદાનપણું બેસતું આવતું નથી ” એમ જે કહેવામાં આવે તો તે વિષયમાં અમે કહીએ છીએ કે રક્ષર તોડવામ7 ઈત્યાદિ શ્રુતિ- એથી બ્રહ્મનું ઘણારૂપે થવાનું તથા ઈચ્છા કરનારપણાનું શ્રવણ થવાથી બ્રહ્મનું ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । एवोपादानत्वं जगत्कर्तृत्वं चावगम्यते । न च तद् बाधितुं युक्तम्। उपक्रमोपसंहारप्रभृतितात्पर्य लिङ्गैरद्वितीये ब्रह्मणि वेदान्ततात्पर्य- निश्चयात् । सामान्यतोदृष्टानुमानेन च श्रुत्यर्थबाधायोगात् । श्रुतिविरोधे प्रमाणान्तराणामाभासत्वात् । लोकेऽदर्शनादुपादान- ઉપાદાનપણું અને જગતને રચનારપણું જાણવામાં આવે છે, અને તેને બાધ કરવો યોગ્ય નથી; કારણ કે ઉપક્રમ, ઉપસંહાર વગેરે તાત્પર્યને સમજાવનારાં લિંગ (જ્ઞાપક) ઉપરથી અદિતીય બ્રહ્મમાં વેદાંતના તાત્પર્યને નિશ્ચય કર્યો છે. સામાન્ય રીતે અનુભવેલા પદાર્થ ઉપરથી કરવામાં આવેલા અનુમાનથી શ્રુતિના અર્થને બાધ થવામાં ઉપપત્તિ નથી; કેમકે શ્રુતિની સાથે વિરોધ થતો હોય તે બીજા પ્રમાણેનું આ ભાસપણ છે, અર્થાત શ્રુતિની સાથે વિરોધ કરતાં બીજા પ્રમાણે પ્રમાણ નથી, પરંતુ પ્રમાણાભાસ છે. “લોકમાં એકનું જ ઉપાદાનપણું १ उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये ॥ ઉપક્રમ તેમજ ઉપસંહાર, અભ્યાસ (એક બાબતને વારંવાર કહેવી.) અપૂર્વપણું, ફળ, અર્થવાદ અને ઉપપત્તિ એ છ લિંગોથી તાત્પર્યને નિર્ણય કરવામાં આવે છે. છાંદોગ્યના છઠ્ઠા પ્રપાઠકમાં જાહેર સમગ્ર આપીવા- fક્રતીય (હે સુપુત્ર! સૃષ્ટિની પહેલાં સજાતીય, વિજાતીય, અને સ્વ- ગત ભેદથી રહિત બ્રહ્મજ હતું, એ ઉપક્રમ (શરૂઆત)ની તથા તા- રથમ સર્વમ્ (આ સઘળું આ બ્રહ્મરૂપ છે) એ ઉપસંહારની એક્તા, છાંદોગ્યના તેજ પ્રપાઠકમાં તરવર (તે તું છે) એમ નવ વાર કરેલ અભ્યાસ (શબ્દને પુનઃ પુનઃ ઉચ્ચાર), સત્ર વાવ રત્નો જ નિમાયરે (હે સુપુત્રી અહિંજ સત્ છે તે છતાં તું જ નથી) ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । निमित्तयोर्भेदोऽभ्युपेय इति तदसत् । ऊर्णनाभ्यादेरभिन्ननिमि- त्तोपादानत्वस्य दृष्टत्वात् । तं च 'यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णतेच' ( pvo g૦ ૫૦ જં૦ ૨) તિા વિંર વથા નૈવિ- भिर्जीवात्मनो ज्ञानादिकं मत्युपादानत्वं निमित्तत्वं चाभ्युपगम्यते તથા કર્તાપણું જોવામાં આવતું નથી. એ કારણથી ઉપાદાન કારણ તથા નિમિત્ત કારણો ભેદ સ્વીકારે એ ખોટું છે; કારણ કે કાળીઆ વગેરેનું જાળ વગેરેમાં અભિન્નનિમિત્તપાદાનપણું સ્પષ્ટ અનુભવાય છે. નામ:.... (જેમ કરેળોઓ જાળને સરજે છે, અને તેને ગળી જાય છે) એમ કૃતિમાં પણ કહ્યું છે. વળી જેમ જીવાત્માના જ્ઞાન વગેરે પ્રત્યે ઉપાદાનકારણપણાને તથા નિમિત્તાકારણપણાને નૈયાયિકાથી સ્વીકાર કરવામાં આવે છે, તે પ્રમાણેજ બ્રહ્મનું ઉપાદાનકારણપણું તેમજ નિમિ- એમ રૂપ વગેરેથી રહિત બ્રહ્મનું બીજા પ્રમાણથી જણાવાને અયોગ્ય- પણારૂપ અપૂર્વપણું, તરુ તારે વિચાર વિમોથપાશે (બ્રહ્મજ્ઞાની પુરુષ જ્યાં સુધી દેહથી છૂટો થતો નથી ત્યાં સુધી જ તેની વિદેહમુક્તિ થવામાં વિલંબ થાય છે, પ્રારબ્ધ કર્મ પૂરું થઈ દેહ પડતાં તે તુરતજ બ્રહ્મરૂપ થાય છે.) એ બ્રહ્મજ્ઞાનથી થતું ફળ, સને - નામનાનુ નામ કથા વા (અંડજ, જરાયુજ, અને ઉભિ ભૂતેમાં જીવાત્મારૂપે પ્રવેશ કરી ભિન્ન ભિન્ન નામ તથા રૂપ કરું) એ અર્થવાદ તથા દશ વચ્ચેના ગ્રુપન ગ્રુજવું વિજ્ઞાત સ્થાન (હે. સુપુત્ર! જેમ એક માટીને પીડે જાણ્યાથી માટીના સઘળા વિકારે જાણવામાં આવી જાય) ઈત્યાદિ દષ્ટાંતિથી “કાર્ય કારણથી ભિન્ન નથી એ ઉપપત્તિ વેદાંતનું તાત્પર્ય અદ્વિતીય તથા અખંડ બ્રહ્મમાં છે એમ જણાવે છે, ·- दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । तथैव ब्रह्मणस्तदुपपत्तेर्नकोऽपि दोषः । तस्मादभिन्ननिमित्तोपा- दानत्वं ब्रह्मणः सिद्धम् । " यतो वा इमानि भूतानि " इत्यादि- श्रुतिबोधितं तटस्थलक्षणम् । अतो जातं तटस्थलक्षणमवदातम् । स्वरूपलक्षणं तु स्वरूपं सद् व्यावर्तकम् । यथा पृथिव्याः पृथि- वीत्वम् । जातिव्यक्त्योस्तादाम्याभ्युपगमात् । पृथिवीस्वरूपं सत् पृथिवीत्वं पृथिवीमितरेभ्यो व्यावर्तयत्यतः पृथिव्याः पृथि- बीत्वं स्वरूपलक्ष गम् । एवं सत्यज्ञानानन्दादयो ब्रह्मणः स्वरूप- लक्षणम्। सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " इति श्रुत्युपदिष्टत्वात् । ननु लक्ष्यलक्षणभावस्य भेदगर्भत्वाद् ब्रह्मणोऽखण्डैकरसत्वेन તકારણપણું બેસતું આવે છે, તેથી બ્રહ્મના તટસ્થ લક્ષણના બીજા અંશમાં કોઈપણ જાતનો દોષ નથી. તેથી બ્રહ્મનું અભિન્નનિમિત્તપાદા- पाणु सिद्ध ययु. यतो वा...... (नाथा । प्राणी। ५-1 थयां છે) ઈત્યાદિ શ્રુતિઓએ બ્રહ્મના તટસ્થ લક્ષણને સમજાવ્યું છે. આથી બ્રહ્મનું તટસ્થ લક્ષણ નિર્દોષ થયું છે. સ્વરૂપ લક્ષણ તે સ્વરૂપ હાઈ भीनया पाउना२ छ. म पृथ्वीत्वम् (पृथ्वी) मे पृथ्वीनु સ્વરૂપ લક્ષણ છે, કારણ કે જાતિ અને વ્યક્તિના તાદામ્ય સંબંધને સ્વસિદ્ધાંતમાં સ્વીકાર કર્યો છે. પૃથ્વીપણું એ પૃથ્વીનું સ્વરૂપ હાઈ પૃથ્વીને બીજા ભૂતોથી જુદી પાડે છે તેથી પૃથ્વીપણું એ પૃથ્વીનું સ્વરૂપ લક્ષણ છે. એ પ્રમાણે સત્ય, જ્ઞાન અને આનંદ વગેરે બ્રહ્મનું २५३५ लक्षण ; हेम सत्यं...... ब्रह्म सत्य छ, शान छ भने अनंत छ), सेभ श्रुति अपहेश यो छे. (પૂર્વપક્ષ) “લક્ષ્ય તથા લક્ષણપણામાં ભેદ આવેલ હોવાથી, બ્ર- હ્મના અખંડ એકસપણાને લીધે સત્ય, જ્ઞાન વગેરેનું લક્ષણપણું કેમ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । कथं सत्यादेलक्षणत्वमिति चेन्नैष दोषः। काल्पनिकभेदाभ्युपगमेन तदुपपत्तेः । तदुक्तम्-आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्मा ब्रह्मणोऽपृथक्त्वेऽपि पृथगिवावभासन्त इति । न चापृथक्त्वे तेषां पृथक्त्वावभासः किंप्रयुक्त इति वाच्यम्। अज्ञानोपाधिवशात्पृ- थक्त्वावभासोपपत्तेः। तत्र ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणे 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति' (तत्तिरीय० भृगुव०) इत्यादिश्रुतयः प्रमाणम् । तथैवोक्तं भगवता सूत्रकारेणापि ' जन्माद्यस्य यतः' इति । एवं स्वरूपलक्षणेऽपि 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' (ते० उ० થાય ? એમ જે કહેવામાં આવે (ઉત્તરપક્ષ) તે એ દોષ નથી, કારણ કે કલ્પનામાત્રથી ભેદને સ્વીકાર કરતાં લક્ષ્યલક્ષણપણું બેસતું આવે છે. તેથી કહેવામાં આવ્યું છે કે આનંદ, વિષયાનુભવ (વિષયોને અનુભવી અને નિત્યપણું એ ધ બ્રહ્મથી જુદા નહિ હોવા છતાં પણ જાણે જુદા હોય એમ ભાસે છે. તેઓ જુદા નહિ હોવા છતાં પણ તેઓના જુદાપણુની પ્રતીતિ શાથી થાય છે ? એમ કહેવું નહિ, કારણ કે અ- જ્ઞાનરૂપ ઉપાધિને લીધે જુદાપણાની પ્રતીતિ થવી યોગ્ય છે. ત્યાં બ્રહ્મના તટસ્થ લક્ષણમાં વા...... (જેનાથી આ સ્થાવર જંગમ પદાર્થો ઉત્પન્ન થાય છે, ઉત્પન્ન થયેલા પદાર્થો જે વડે જીવે છે, અને જેમાં જાય છે અને લય પામે છે) ઇત્યાદિ શ્રુતિઓ પ્રમાણરૂપ છે. તે પ્રમાણેજ સૂત્રકાર ભગવાન વેદવ્યાસે પણ કરનારી ચતઃ (આ જગતનાં જન્મ, સ્થિતિ તથા લય જેનાથી થાય છે, એમ કહ્યું છે. એ પ્રમાણે સ્વરૂપ લક્ષણમાં પણ હાં.. (બ્રહ્મ સત્ય છે, જ્ઞાન છે, અને અનંત છે.) મારવો. (બ્રહ્મ આનંદરૂપ છે એમ જાણું) રવા(તે આ મહાનું, ·S दीपिकाटीकोपेतथीवटपत्यष्टकम् । ब्र० व०) 'स वा एष महानज आत्मा' ' असङ्गो ह्ययं पुरुषः (g૦ ૦ ૨.૪ ૨૪) “ગરના શુદ્ધ પાપવિમ્ (ફેશાપં૮) રૂટ્યાછિતો નામ તસુ જળાવિ आनन्दादयः प्रधानस्य (३।३।११) इति । सत्यं ज्ञानमित्यत्र विशेष्यं ब्रह्म, इतराणीतरव्यावृत्त्यर्थानि सत्यादीनि । सत्या- दिभिः संवध्यमानं हि ब्रह्मा नृतादिभ्यो व्यावृत्तं भवति । ननु यत्र विशेष्य विशेषणान्तरैव्यभिचरद्वतते, तत्रैव विशेऽयं विशेषणे- वशिष्यते यथा नीलोत्पलम् । अत्रैकजातीयानेकद्रव्याणामनेक- विशेषणसंबन्धे सत्येव विशेषणस्यार्थवत्वं भवति, नत्वेकस्मि- वस्तुनि। यथासावेक आदित्य इत्यत्र विशेषणान्तरसंबन्ध्यादित्य- અજન્મા આત્મા છે.) ચણજો..... (આ આત્મા સંગ વગરને છે.) કરનાર...... (બ્રહ્મ નાડી વગેરેથી રહિત, શુદ્ધ અને પાપના સં- પકથી રહિત છે.) ઈત્યાદિ શ્રુતિઓ પ્રમાણભૂત છે. માનવા (આનંદ વગેરે પ્રધાન-બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે) એ સૂત્રથી સૂત્રકાર શ્રીવેદવ્યાસે પણ તેમ કહ્યું છે. सत्य જ્ઞાનનું.. ...એ સ્થળે બ્રહ્મ વિશેષ્ય છે, અને બીજાં સત્ય વગેરે વિશેષણો બીજ (અમૃત વગેરે) ની નિવૃત્તિ માટે છે. સત્ય વગેરેની સાથે સંબંધ પામતું બ્રહ્મ અનંત (અસત્ય) વગેરેથી જુદું પડે છે. (પૂ) “જ્યાં વિશેષ્ય બીજા વિશેષણોની સાથે વ્યભિચા- રવાળું અર્થાત બીજાં વિશેષણો વગરનું હોય છે, ત્યાંજ વિશેષ્યને આપવાનાં વિશેષણથી વિશિષ્ટ (યુકત) કરવામાં આવે છે, જેમ કે ઉત્પલ (સ્લામ કમળ). અહિં એક જાતનાં અનેક દ્રવ્યો (પદાર્થો) ને અનેક વિશેષણ સાથે સંબંધ હતાંજ વિશેષણનું અર્થવાળાપણું (સાર્થકપણું) થાય છે, પરંતુ એકજ વસ્તુમાં વિશેષણનું સાર્થકપણું થાતું નથી. જેમ કે અવેજ આરિચ (આ એક સૂર્ય છે), આ સ્થળે ·4 છે. दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । २१ सजातीयस्यान्यस्याभावादादित्यस्य विशेषणमर्थवन्न भवति । तथा ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वश्रवणात्तत्सजातीयब्रह्मान्तरस्य व्याव- य॑स्याभावान्नास्ति सत्यादी नामर्थवत्त्वमिति चेन्न । वस्तुतो ह्या- दित्यान्तरताभावेऽपि जलादिगतकल्पितादित्यव्यावृत्त्यर्थमम्बर- स्थः सविता सत्य इति सचितुः सत्यविशेषणस्यार्थवत्त्ववत्क- ल्पितानामव्याकृतादीनां व झेतरेषां सापेक्षव्यापकत्वरूपवृद्धिम- स्वेन ब्रह्मशब्दवाच्यानां व्यावर्त्यानां सत्वेनौपचारिकविशेष्य- विशेषणभावस्योपयोगित्वात् । ननु सजातीयविजातीयेभ्यो हि लक्षण व्यावर्तकम्। यथा गन्धवती पृथिवीत्यत्र गन्धवत्त्वं भृतत्वेन सदृशाज्जलादेविसदृशादात्मादेश्च पृथिव्या व्यावृत्ति- બીજાં વિશેષણોના સંબંધવાળા સૂર્યની જાતના બીજા સૂર્યને અભાવ હોવાથી સૂર્યનું “એક એ વિશેષણ સાર્થક થતું નથી. તેમ કૃતિમાં બ્રહ્મનું અદ્વિતીયપણું કહ્યું છે, તેથી તેની જાતના બીજા બ્રહ્મની વ્યાવૃત્તિ કરવાની નહિ હેવાથી બ્રહ્મના સત્ય વગેરે ધર્મોનું સાર્થકપણું નથી એવી જે શંકા કરવામાં આવે (ઉ) તે તેનો નિષેધ કરવામાં આવે છે. કારણ કે વાસ્તવિક રીતે બીજા સૂર્યનો અભાવ હોવા છતાં પણ જલ વગેરેમાં રહેલ કલ્પિત સૂર્યની વ્યાવૃત્તિ માટે સવારથ:સવિતા સત્યઃ (આકાશમાં રહેલે સૂર્ય સત્ય છે) એમ “સત્ય એ વિશેષણના સાર્થક- પણની પેઠે બ્રહ્મથી જુદા અને સાપેક્ષ વ્યાપકપણરૂપ વૃદ્ધિવાળાપણાને લીધે “બ્રહ્મ' શબ્દથી કહેવાતા માયા વગેરે પદાર્થો વ્યાવૃત્તિને યોગ્ય (બ્રહ્મથી જુદા પાડવાના) હોવાથી ઔપચારિક (ગૌણ) વિશેષ્ય વિશેષણ પણાનું ઉપયોગીપણું છે. (પૂ૦) “લક્ષણ એ સજાતીય અને વિજાતીય પદાર્થોથી વ્યાવૃત્તિ કરનારૂં છે; જેમ કે ધવત પૃથિવી (ગંધવાળા- પણું એ પૃથ્વીનું લક્ષણ છે) આ સ્થળે શ્વવરામુ (ગંધવાળાપણું) મહાભૂતપણાથી સમાન જલ વગેરેથી અને જુદા આત્મા વગેરેથી પૃથ્વીને ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । साधकमिति लक्षणविशेषणयोर्भेदात्कथं लक्षणार्थ वाक्यमित्युप- क्रम्य विशेषणार्थतया व्याख्यायत इति चेन्न । सजातीयविजा- तीयव्यावर्त कस्य लक्षणस्य विशेषणस्येव सजातीयव्यावर्तकत्वां- शस्य विद्यमानतयैवात्र विशेषणत्वव्यवहाराङ्गीकारेण सजाती- यमात्रनिवर्तकत्वात्मकमुख्यविशेषणत्वस्याविवक्षितत्वात् । न च ब्रह्मणः स्वरूपभूतस्य सत्यादेः कथं लक्षणत्वम् ? ब्यावर्तकधर्मस्यैव वादिभिलक्षणत्वेनाभ्युपगभादिति वाच्यम् । गौरवेण धर्मत्वांशस्य तत्र प्रवेशायोगात् । व्यावर्तकत्वमात्रस्य स्वरूपस्यापि संभवाच्च । बाधाभावविशिष्टं सत्यम् । वृत्त्यवच्छिन्न જુદી પાડનાર છે, એમ લક્ષણ અને વિશેષણ વચ્ચે ભેદ હેવાથી લક્ષણ છે પ્રજન જેનું એવા સત્યે નમનતં રત્ન એ વાક્યને એ પ્રમાણે લક્ષણ છે પ્રજન જેનું એવા પણાથી આરંભ કરી તેનું વિશેષણ છે. પ્રજન જેનું એવાપણુથી કેમ વ્યાખ્યાન કરવામાં આવે છે ?” એમ જે કહેવામાં આવે [ઉ] તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે; કારણ કે સજાતીય અને વિજાતીય પદાર્થોથી વ્યાવૃત્તિ કરનાર (જુદા પાડનાર) લક્ષણના, તેમાં વિશેષણની પેઠે સજાતીય પદાર્થથી વ્યાવૃત્તિ કરનારાણા- રૂપ અંશનું વિદ્યમાનપણું હોવાથીજ અહિં વિશેષપણાથી વ્યવહારને અંગીકાર કરવાથી માત્ર સજાતીય પદાર્થની નિવૃત્તિ કરનારપણુરૂપ મુખ્ય વિશેષપણાની વિવેક્ષા રાખવામાં આવી નથી. (પૂ) “બ્રહ્મના સ્વરૂપભૂત સત્ય વગેરેનું કેમ લક્ષણપણું છે? કારણ કે વ્યાવૃત્તિ કરનાર ધર્મને જ વાદીઓએ લક્ષણપણાથી સ્વીકાર કર્યો છે એમ (૧૦) કહેવું નહિ જોઈએ, કારણ કે ગૌરવ દોષને લીધે ધર્મપણારૂપ અંશનો લક્ષણમાં પ્રવેશ થવાનો સંબંધ નથી, અને સ્વરૂપનું પણ કેવળ વ્યાવકપણું સંભવે છે. બાધના અભાવરૂપ વિશેષણથી યુક્ત ચૈતન્ય .

·૨૩ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । चैतन्यं ज्ञानम् । प्रीत्यादिवृत्त्यवच्छिन्न आनन्दः । यद्वा व्यञ्ज- कवृत्त्युपहितं चैतन्यं ज्ञानम् । अनुकूलवृत्त्युपहितमानन्दः। ततस्तेषां ब्रह्मणश्च वास्तवभेदाभावेऽप्यौपाधिकभेदसत्वाल्लक्ष्यलक्षणभाव उपपद्यते। एवं च सत्यं ब्रह्म इत्युक्ते नैयायिकाभिमते सत्तासामा- न्येऽतिव्याप्तिलक्ष्यस्य ब्रह्मणो जडत्वप्रसङ्गश्च। अतउक्तं ज्ञानमिति। तावत्युक्ते पराभिमतात्मसमवेतज्ञानेऽतिव्याप्तिलक्ष्यस्य ब्रह्मणोड़- नित्यत्वमपुरुषार्थत्वप्रसङ्गश्च । तनिरसनायोक्तमानन्द इति । 'आनन्दो ब्रह्म' इत्युक्तेः । तावन्मात्रोक्तौ विषयसुखेऽतिव्याप्ति- સત્ય છે, અંત:કરણની વૃત્તિથી અવરછેદ પામેલું ચૈતન્ય જ્ઞાન છે, અને પ્રીતિ વગેરે વૃત્તિથી અચ્છેદ પામેલું ચૈતન્ય આનંદ છે. અથવા વ્યંજક (સૂચન કરનાર) વૃત્તિરૂપ ઉપાધિવાળું ચૈતન્ય જ્ઞાન છે, અને અનુકૂળ વૃત્તિરૂપ ઉપાધિવાળું ચૈતન્ય આનંદ છે. તેથી તેઓના અને બ્રહ્મના વાસ્તવિક ભેદ અભાવ હોવા છતાં પણ પાધિક ભેદ હોવાથી લક્ષ્યલક્ષણપણું બેસતું આવે છે. એ પ્રમાણે બ્રહ્મના લક્ષણમાં જું રહ્યું એટલો જ અંશ કહેવામાં આવે તો નિયાયિક લેકએ સ્વીકારેલા સતારૂપ સામાન્યમાં લક્ષણની અને તિવ્યાપ્તિ થાય, અને લક્ષ્ય બ્રહ્મના જડપણાને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. આથી બ્રહ્મના લક્ષણમાં જ્ઞાનમ્ એ અંશ કહ્યો છે. સત્યંજ્ઞા દ્રશ્ન એટલેજ અંશ કહેવામાં આવે તે તૈયાયિક લેકએ સ્વીકારેલા આત્મામાં સમવાય સંબંધથી રહેલા જ્ઞાનમાં લક્ષણની અતિવ્યાપ્તિ થાય. લક્ષ્ય બ્રહ્મનું અનિત્યપણું થાય અને અપુરુષાર્થ પણાનો પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. તે દેષ દૂર કરવા માટે બ્રહ્મના લક્ષણમાં આનઃ એ અંશ કહ્યો છે, કારણ કે આનો ગ્રંહ્ય (બ્રહ્મ આનંદરૂપ છે) એમ શ્રુતિમાં કહ્યું છે છે.

·ક ૨૪ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । लक्ष्यस्य जडत्वप्रसङ्गश्च । तन्निवारणाय ज्ञानमित्युक्तम् । ननु सत्यज्ञानानन्दादिशब्दानां भिन्नार्थत्वेनानन्दादिगुणकं ब्रह्मैव लक्षणवाक्येन प्रतिपायते । ततश्च कथमखण्डैकरसत्वं ब्रह्मण इति चेन्न । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्,' 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इत्यादिवाक्येषु सत्यज्ञाना- नन्दादिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तार्थभेदेऽपि सामानाधिकरण्येना- खण्डैकरसानन्दवोधकतया गुणगुणिभावकल्पनायां मानाभावात्। न च तेषामेकार्थप्रतिपादकत्वे पर्यायता स्यादिति वाच्यम् । સત્યનો એટલેજ અંશ કહેવામાં આવે તે વિષયસુખમાં લક્ષણની અતિવ્યાપ્તિ થાય, અને લક્ષ્ય બ્રહ્મને જડપણાને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. તેનું કારણ કરવા માટે લક્ષણમાં સત્યં જ્ઞનમાનો વ્ર એમ કહ્યું છે. (૫૦) સત્ય, જ્ઞાન, આનંદ વગેરે શબ્દોનું જુદા જુદા અર્થવાળાપણું હોવાને લીધે લક્ષણવાક્યથી આનંદ વગેરે ગુણવાળા બ્રહ્મનુંજ પ્રતિપા- દન કરવામાં આવે છે; તેથી બ્રહ્મનું અખંડ એકસપણું કેમ હોય?” એવી શંકા કરવામાં આવે (ઉ) તો તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે; કારણ કે સત્ય.….… (બ્રહ્મ સત્ય છે, જ્ઞાન છે અને અનંત છે), આનો..…. ('બ્રહ્મ આનંદરૂપ છે એમ તેણે જાણ્યું), વિજ્ઞાનં ... (બ્રહ્મ વિજ્ઞાનરૂપ તથા આનંદરૂપ છે) ઇત્યાદિ વાક્યમાં સત્ય, જ્ઞાન, આનંદ વગેરે શબ્દોના, પ્રવૃત્તિ છે નિમિત્ત જેઓનું એવા અર્થોને ભેદ હોવા છતાં પણ તેઓના સમાનાધિકરણપણ વડે અખંડ એકરસ આ- નંદને સમજાવનારપણાથી ગુણ અને ગુણવાન પણ (સત્ય, જ્ઞાન, આનંદ વગેરે ગુણ છે, અને બ્રહ્મ ગુણવાન છે એવાપણું) ની કલ્પના કરવામાં કોઈ પ્રમાણ નથી. (પૂ.) “સત્ય, જ્ઞાન વગેરે શબ્દોનું એક અર્થને પ્રતિપાદન કરનારપણું હતાં તેઓનું પર્યાયપણું થાય” એમ (૩૦) ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૨૫ वाच्यभेदस्योक्तत्वात् । नन्वेवमपि लोके वाक्यस्य संसर्गविशि- ष्टान्यतरप्रतिपादकत्वदर्शनेन कथमखण्डव्यक्तिप्रतिपादकत्वमिति જાઘર સન ચંgવી પ્રારા ફારિવાજાનાં लक्षणयाखण्डव्यक्तिप्रतिपादकत्वदर्शनेन प्रकृतेऽपि तत्संभवात् । विशिष्टवाचिसत्यादिपदानामखण्डचैतन्ये भागलक्षणया सत्यादि- पदान्यखण्डैकरसानन्दव्यक्ति करसानन्दव्यक्तिं बोधयन्ति । न चैकपदेन तद्- वोधसंभवे पदान्तरवैयर्थ्यमिति वाच्यम् । पदस्य स्मारकत्वेन वा- क्यस्यैवानुभावकत्वात् । प्रयोजनान्तरस्यापि प्रतिपादितत्वाच । કહેવું નહિ; કારણ કે તે તે શબ્દોના શક્ય અર્થને ભેદ કહ્યો છે (પૂ૦) એમ હોવા છતાં પણ લોકમાં વાકયનું સંસર્ગ તથા સંસર્ગવિશિષ્ટ એ બેમાંના એકનું પ્રતિપાદન કરનારપણું જોવામાં આવવાને લીધે વાક્યનું અખંડ સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરનારપણું કેમ હોય છે એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ.) તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે; કારણ કે ઘડે સત્તા ભોગવત છે, પૃથ્વી દ્રવ્ય છેચંદ્ર ઘણા પ્રકાશવાળો છે ઇત્યાદિ વાનું લક્ષણાથી અખંડ સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરનારપણું જોવામાં આવવાથી પ્રસ્તુત સત્ય જ્ઞાનમારૂં ઈત્યાદિ વાકયમાં પણ અખંડ સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરનારપણું સંભવે છે. વિશેષણવિશિષ્ટને કહેનારા સત્ય વગેરે પદોની અખંડ ચૈતન્યમાં ભાગત્યાગ લક્ષણ થવાથી સત્ય વગેરે પદો અખંડ એકરસ આનંદરૂપ સ્વરૂપને સમજાવે છે. (પૂ.) એક પદથી અખંડ એકરસ આનંદરૂપ સ્વરૂપને બોધ સંભવે છે, તેથી બીજાં પદોનું વ્યર્થપણું છે એમ (૩૦) કહેવું નહિ; કારણ કે પદનું સ્મારકપણું હોવાથી વાક્યનું જ અનુભવ કરાવનારપણું છે, બીજા પદનું બીજું પ્રયોજન છે, એમ આકર ગ્રંથમાં પ્રતિપાદન કર્યું છે; નહિ તો બ્રહ્મનું અદ્વિતીયપણું સિદ્ધ થાય નહિ. આજ વાક્યનું અખંડાપણું ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । अन्यथा ब्रह्मणाऽद्वितीयत्वं न सिध्येत् । इदमेव वाक्यस्याखण्डा- यत्वम् । तदुक्तं चित्सुखाचाथैः- संसर्गासंगिसम्यग्धीहेतुता या गिरामियम् । उक्ताखण्डार्थता यद्वा तत्मातिपदिकार्थता ॥ इति । प्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वमखण्डार्थत्वमिति चतुर्थपादार्थः । तस्मात्सत्यज्ञानानन्दाः स्वरूपलक्षणं ब्रह्मण इति सर्वमनवद्यम् । ननु परमेश्वरेण केन क्रमेण सृष्टिः सृष्टा किंरूपाच? इति चेदत्र तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्लयां 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' રૂત્યુ ‘તwાદા તwવાલ્મન ગાશ સંપૂતઃ ચા- સાડ્રાયુ વારન્નિા અનેરા શ્રદ પુથિવી થવા છે. તે પ્રમાણે ચિસુખાચાર્યે કહ્યું છે કે – જે આ વાણીનું સંસર્ગનો સંગ નહિ કરનાર એવું યથાર્થ બુદ્ધિનું કારણપણું છે, તેને અખંડાથેપણું અથવા પ્રાતિપદિકાર્થપણું કહ્યું છે કેવળ પ્રાતિપદિકના અર્થને સમજાવનારપણું એ ચેથા પાદને અર્થ છે. તેથી સત્ય, જ્ઞાન તથા આનંદ એ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ લક્ષણ છે. આ પ્રમાણે સઘળું દેષરહિત છે. પરમેશ્વરે કયા ક્રમથી સૃષ્ટિ રચી છે, અને તે શ રૂપવાળી છે ?' એ પ્રશ્ન કરવામાં આવે તે તેના ઉત્તરમાં કહેવાનું કે અહિં તૈત્તિરીય ઉપનિષદ્વી અંદર બ્રહ્મવલ્લીમાં ..…(બ્રહ્મ સત્યસ્વરૂપ, જ્ઞાનસ્વરૂપ અને અનંત છે) એમ ઉપક્રમ કરી તમા......(તે આ આત્માથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું, આકાશથી વાયુ ઉત્પન્ન થયે, વાયુથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો, અગ્નિથી જળ ઉત્પન્ન થયું, જળથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થયી, ·दीपिकाटीकोपेत श्रीवटपत्यष्टकम् । २७ ओषधयः । ओषधिभ्योऽन्नम्। अन्नाद्रेतः। रेतसः पुरुषः। स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः' इतीयं श्रुतिः सृष्टिक्रमबोधिका। तस्या एव फलितार्थकथनमित्थम्-तमःप्रधानप्रकृतेः पञ्च भूतानि पृथिव्यादीनि जातानि। एकैकभूतसत्वांशैः पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि । तेषां सर्वेषां सत्त्वांशैरन्तः करणं जातम् । प्रत्येकभूतरजोऽशैः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि जातानि। सर्वभूतानां मिलितरजोंऽशैः पञ्च प्राणाः संजाताः। किं बहुना ईक्षणादिप्रवेशान्ता सृष्टिः परमेश्वरकृता । अत एव 'ईक्षणादिप्रवेशान्ता सृष्टिरीशेन कल्पिता' इत्युक्तं श्रीविद्यारण्यस्वामिभिः। देव इति । अत्र देवशब्दो विष्णुपरः। अतो महाभारते પૃથ્વીથી ઓષધિઓ (જુવાર, બાજરી વગેરે) ઉત્પન્ન થયી, ઓષધિઓથી અન્ન ઉત્પન્ન થયું, અન્નથી વીર્ય ઉત્પન્ન થયું અને વીર્યથી પુરુષ ઉત્પન્ન થશે. તે આ પુરુષ અન્તરસમય છે) એ આ કૃતિ સૃષ્ટિના ક્રમને જ- ણાવનાર છે. તેનાજ નિષ્કર્ષરૂપ અર્થને ઓ પ્રમાણે કહેવામાં આવે છે- તમે ગુણની પ્રધાનતાવાળી પ્રકૃતિથી પૃથ્વી વગેરે પાંચ ભૂતે ઉત્પન્ન થયાં, એક એક ભૂતના સત્વગુણના અંશથી પાંચ જ્ઞાનેંદ્રિય ઉત્પન્ન થયા, તે સર્વે ભૂતાના સાથે મળેલા સત્ત્વગુણના અંશોથી અંતઃકરણ ઉત્પન્ન થયું, પ્રત્યેક ભૂતના રજોગુણના અંશથી પાંચ કર્મે કિયે ઉત્પન્ન થયી, અને સર્વ ભૂતોના સાથે મળેલા રજોગુણના અંશોથી પાંચ પ્રાણુ ઉત્પન્ન थया. धारे शुंडे ? ईक्षण (वा)थी आनी प्रवेश [पेसवा] ५ त सष्टि ५२भेश्वरे ४३ छ. माथीर ईक्षणादि...... मेम શ્રીવિદ્યારણ્ય સ્વામીએ કહ્યું છે. देव इति-विश६ विधाने डेना।छे. आथी। महाभारत ·२८ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । विष्णुसहस्रनामस्तवे 'उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः' इत्युक्तम् । पूज्याचार्यभगवत्पादैः श्रीशंकराचार्यैरपि स्वनिमित- भाष्ये दीव्यति यः क्रीडति सर्गादिभिर्विजिगीषतेऽसुरादीन्व्य- वहरति सर्वभूतेष्वात्मतया द्योतते स्तूयते स्तुत्यैः सर्वत्र गच्छति तस्माद्देवः । एको देव इति मन्त्रवर्णादित्युक्तम् । सहस्त्रास्यो भूत्वेति । 'सहस्वशीर्षा' इत्यादिना सहस्रशिरोवत्त्वेन सहस्रास्यव- त्वमपि भवति । सहस्राणि अनन्तानि आस्यानि-मुखानि फल- भोगसाधनानि यस्य स सहस्रास्यः। 'स एकथा भवति, स त्रेधा भवति, स पञ्चधा' 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य' इत्यादिश्रुतिभिः વિષે વિષ્ણુસહસ્ત્ર નામના સ્તોત્રમાં “ઉદ્દભવ, લોભણ, દેવ, શ્રીગર્ભ અને પરમેશ્વર” એવી રીતે શ્રીવિષ્ણુનાં નામોનું કીર્તન કર્યું છે. પૂજ્ય આચાર્ય ભગવત્પાદ શ્રીશંકરાચાર્યે પણ પિતા રચેલા ભાષ્યમાં दीव्यति- समां मुष्टि, स्थिति तथा संहा२१ । ४२ छ, અસુર વગેરેને જીતવાની ઈચ્છા કરે છે, સર્વ પ્રાણીઓમાં વ્યવહાર કરે છે, આત્માપણાથી પ્રકાશે છે, સ્તુતિ કરવા ગ્ય એવા લોકોથી પણ स्तुति पामे छ, भने सर्वत्र जय तथा ते व छ. एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा (स प्राीमामा ગૂઢ, સર્વવ્યાપક અને સર્વ પ્રાણીઓનો અંતરાત્મા એક દેવ છે) એમ भनव था युछे. सहस्रास्यो भूत्वेति-सहनशीर्षा त्याहिथी नत भरतवाणापाको मन त भुवाणा५ ५ थाय छे. सहस्राणि अनंत छे आस्यानि-भुभ मेटसे समापन सायना ना ते सहस्रास्य. ‘स एकधा भवति......(ते मे प्रखरे याय छे, ते १ घारे थाय छे, ते पाय रे थाय छे), 'सर्वाणि......(सani ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । . परमेश्वरस्य बहुरूपवत्त्वं निश्चीयते । फलमनुभवनिति । उपाधिप्रयुक्तेन जीवरूपेण भोक्ते- त्यर्थः । फलं च न्यायसूत्रकारगौतममहर्षिकथितपमेयभेदः। आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापव- र्गास्तु प्रमेयम्' इति न्यायमूत्रम् । तत्रैव फलमूत्रं यथा 'पट्ट- त्तिदोषजनितोऽर्थः फलम्'। मुखदुःखसंवेदनं फलम् । सुख- विपाकं कर्म दुःखविपकिं च । तत्पुनदेहेन्दियविषयबुद्धिषु सतीषु भवतीति सह देहादिभिः फलमभिप्रेतम् इत्यादिरूपेण फल- व्याख्यानं वात्स्यायनमुनिना स्वकीयवात्स्यायनभाष्ये मूक्तम् । રૂપ ધારણ કરી) ઇત્યાદિ કૃતિઓથી પરમેશ્વરના ઘણા રૂપવાળાપણાને નિશ્ચય કરવામાં આવે છે. फलमनुभवनिति-उपाधिन सीधे थये। ७५३५ मोरता से અર્થ છે. ફલ એ ન્યાયસૂત્રકાર મહર્ષિ ગૌતમે કહેલું એક જાતનું પ્રમેય छ. 'आत्म......(आत्मा, शरी२, द्रिया, ४द्रियाना विषयो, मुद्धि, भन, प्रवृत्ति, ष, भ२९शु, , दुः५ भने भोक्ष मेमा तो प्रमेय छ) से न्यायसूत्र छे. न्यायसूत्रोमांकन इससूत्र या प्रमाणे छ:-प्रवृत्ति...... (પ્રવૃત્તિ અને દોષથી ઉત્પન્ન થયેલી વસ્તુ ફળ છે). સુખ દુઃખનું જ્ઞાન ફળ છે, કર્મનું પરિણામ સુખમાં પણ આવે છે, અને દુઃખમાં પણ આવે છે. તે ફળ દેહ, ઈદ્રિય, વિધ્ય અને બુદ્ધિ હતાં થાય છે, એમ દેહ વગેરેની સાથે ફળ હોવાનું માનવામાં આવે છે ઇત્યાદિરૂપે વાસ્યાયન મુનિએ ફલનું વ્યાખ્યાન પોતાના વાત્સ્યાયન ભાષ્યમાં સારી રીતે કહ્યું છે. ત્યાં કર્મ ત્રણ પ્રકારનું હોવાને લીધે તેથી ઉત્પન્ન થયેલું ફળ પણ ત્રણ પ્રકારનું છે. ત્યાં નારકી તથા પશુપક્ષી વગેરેની જાતિમાં અવતરવા- ·1 કપ, ૩૦ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । तत्र कर्मणस्त्रिविधत्वात्तजन्यं फलमपि त्रिविधम् । तत्र च पाप- कर्मणः फलमनिष्ट नरकतिर्यगादियोनिलक्षणम् । पुण्यकर्मणः फलमिष्टं देवादिलक्षणम् । पापपुण्यमिश्रकर्मणः फलमिष्टानिष्ट- रूपं मनुष्यलक्षणम् । प्रश्नोपनिषद्यपि कौसल्यं प्रति पिप्पलादे- नोदालवायुसंचरणमस्तावे 'अथै कयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम्' इत्युक्तम् । शास्त्यविकृत इति। विकृतो विकारविशिष्टो न भवतीत्य- विकृतो निर्विकारः। स्वतः कर्मकर्तृत्वतत्फलभोक्तृत्वरूपसं- સારિતઃ ત્રાવિવિ વર્ષ જીવં શાસ્ત—–જવરવાળ प्रदर्तयति । दुर्दमनीयान्दुसिन्धुदेवेन्द्र तिर्यङ्नरादीन्सर्वां- રૂપ પાપ કર્મનું ફળ અનિષ્ટ (મનને નહિ ગમતું) છે, દેવ વગેરેની જાતિમાં અવતરવારૂપ ફળ ઈષ્ટ (મનને ગમતું) છે, અને મનુષ્ય જાતિમાં અવતરવારૂપ પાપ તથા પુણ્યથી મિશ્રિત કર્મનું ફળ ઈષ્ટ તથા અનિષ્ટ છે રૂપ જેનું એવું છે. અર્થાત તે મનને ગમતું પણ છે, અને નહિ ગમતું પણ છે. પ્રોપનિષદ્દમાં પણ કૌસલ્ય પ્રત્યે પિપ્પલાદે ઉદાન વાયુના સંચારના પ્રકરણમાં “થેંકો...(ઉંચો ઉદાન વાયુ મનુષ્યને પુણ્ય- વડે એક નાડીથી પુણ્ય લેકમાં, પાપવડે પાપી લોકમાં અને પુણ્ય પાપ બનેવડે મનુષ્ય લોકમાં લઈ જાય છે. એમ કહ્યું છે. ફાસ્ત્રવિણ તિ-વિકૃત એટલે વિકારથી યુક્ત. તે ન હોય એ અવિકૃત અર્થાત નિર્વિકાર. ઈશ્વર પિત, કર્મ કરનાર અને તેના ફળને ભેગવનારરૂપ સંસારીના ધર્મોથી રહિત હાઈ પિતાના પ્રતિબિંબરૂપ જીવનું શાસન કરે છે, અર્થાત જીવને પોતપોતાના કર્મમાં પ્રવર્તાવે છે. કષ્ટથી દમન કર- વાને શક્ય એવા સૂર્ય, ચંદ્ર, સમુદ્ર, ઈદ્ર, પશુ, પક્ષી, મનુષ્ય વગેરે ·2008 दीपिकाटी कोपेतश्रीवट पत्य टकम् । १ श्रीवास्वस्वकर्मणि प्रवर्तयति । शासने मानम्- 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि मूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः' (बृहदारण्यके अ० ५ ब्रा०८) इति। तथैव भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः। भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः' (कठो० ६।३।) इति श्रूयते। पर एवोपाधिवशेन प्रतिविम्बरूपं जीवत्वं भजते । तेन च पर एव शासिता पर एवोपाधिवशेन भोक्तेति फलितम् । न तु स्वरूपतो भोक्ता शासिता वा स्वरू- पेणासङ्गत्वात् । नर्नु परमेश्वरस्य प्रतिबिम्बो जीव इति न युक्तियुक्तम् । संघमा वन पोतपोताना भमा अवविछे. पतस्य वा अक्षरस्य... (હે ગાગી ! આ ઈશ્વરનું શાસન થતાં સૂર્ય અને ચંદ્ર આકાશમાં ઉપર धारी २ायेमा २ छे) तेमन भयादस्या......( वरना भयथा અગ્નિ તપે છે, એના ભયથી સૂર્ય તપે છે, તથા ઈંદ્ર, વાયુ અને પાં- ચમે મૃત્યુ એનાજ ભયથી દડે છે) એમ શ્રુતિમાં કહેવામાં આવે છે. ઈશ્વર પરજ રહી ઉપાધિને લીધે પ્રતિબિંબપણારૂપ જીવપણાને પામે છે. તેથી પર શાસન કરનાર છે, અને પરજ ઉપાધિને લીધે ભકતા છે એ નિષ્કર્ષ નીકળે છે, પરંતુ પર સ્વરૂપથી ભક્તા કે શાસન કરનાર નથી; કારણ કે પરનું સ્વરૂપથી અસંગપણું છે. (પૂ૦) “રૂપવાળા જ દ્રવ્યનું પ્રતિબિંબ હોય છે, પરંતુ રૂપવગરના १ 'युक्तिप्रमाणाभ्यां वस्तुसिद्धिः (युति भने प्रमाथी वस्तुनी सि६ि थाय छे)' से श्यनने मनुसरी 'ननु परमेश्वरस्य' था 'प्रति- विम्वः स्यादेव' सुधी अतिमिसवाहने युक्तिथी तथा 'ननु ब्रह्मणः' थी 'प्रतिबिम्बवादप्रतिपादकानि सन्ति' सुधा अमाथा सि यो छ, .

·૩૨ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । रूपवत एव द्रव्यस्य प्रतिबिम्बो न तु नीरूपस्येति नियमात् । ईश्वरश्च नीरूपः कथं तस्य प्रतिविम्बः स्यादिति चेन्न । नवयं नियमः सार्वत्रिकः । नीरूपगगनस्य जलादौ प्रतिबिम्बदर्शनात् । न चार्य गगनप्रतिबिम्बो भ्रमात्मकः, गगनविस्तारवर्तमानसवि. तरश्मिमण्डलादेवारिणि प्रतिबिम्बदर्शनात्तदनुगताकाशस्यापि जले प्रतिबिम्बभ्रम इति वाच्यम् । बहिर्यथा नीलं नभो विशाल नभ इत्यादि रूपेणाकाशोऽनुभूयते तथैव जलादावपि नीलं नभो विशाल नभ इत्यादिरूपोऽनुभवः सर्वसंमतः । अतो गगनस्य દ્રવ્યનું પ્રતિબિંબ હોતું નથી, એવો નિયમ હોવાથી “જીવ પરમેશ્વરનું પ્રતિબિંબ છે એ વાત યુકિતસહિત નથી. ઈશ્વર રૂપવગરને છે, તે તેનું પ્રતિબિંબ કેમ થાય એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ૦) તો તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે. “રૂપવાળાજ દ્રવ્યનું પ્રતિબિંબ હોય છે. આ નિયમ સર્વ સ્થળે લાગુ પડતું નથી, કારણ કે રૂપવગરના આકાશનું જલ વગે- રેમાં પ્રતિબિંબ જોવામાં આવે છે. (પૂ.) આ આકાશનું પ્રતિબિંબ ભ્રમરૂપ છે, કારણ કે આકાશના વિસ્તારમાં રહેતા સૂર્યનાં કિરણોના મંડલ વગેરેનું જલમાં પ્રતિબિંબ જોવામાં આવવાથી સૂર્યનાં કિરણોના મંડલની સાથે સંબંધ પામેલા આકાશનું પણ જલમાં પ્રતિબિંબ પડવાનો ભ્રમ થાય છે એમ (ઉ૦) કહેવું નહિ; કારણ કે બહાર જેમ શ્યામ આકાશ, વિશાળ આકાશ ઇત્યાદિપે આકાશને અનુભવ કરવામાં આવે છે, તેમજ જલ વગેરેમાં પણ સ્થાન આકાશ, વિશાળ આકાશ ઇત્યાદિ- રૂપે આકાશનો અનુભવ સર્વને સ્વીકૃત છે. આથી આકાશના રૂપવાળા- પણાને લીધે તેનું પ્રતિબિંબ પડે જ છે. (પૂ૦) “કોઈએ પણ આકાશનું રૂપ- વાળાપણું કહ્યું નથી. ઉપરના આકાશના લાંબાપણુથી તથા અંધકારથી ઢંકાઈ જવા ગ્યપણથી “શ્યામ આકાશ ઇત્યાદિ પ્રતીતિ થવાને લીધે ·दीपिकाटी कोपेत श्रीवटपत्यष्टकम् । ૩૩ , रूपवत्वेनप्रतिविम्यो भवत्येव । न च गगनस्य न केनापि रूपव- स्वमुक्तम्। उपरितनाकाशस्य दैव्येण तम आच्छाद्यत्वेन च नीलं नभ इत्यादिप्रतीतेस्तस्य रूपवत्वं न वास्तविकरीत्या किंतु भ्रमा- त्मकतयैवातो गगनस्य प्रतिविम्वो न युक्तियुक्तः । तथैव परमेश्वरस्यापि नीरूपत्वान्न तत्मतिविन्बो जीव इति युक्तियुक्त- मिति वाच्यम् । रूपवत्येवोपायौ प्रतिबिम्ब इति नियमस्याव्यभि- चरितत्वेन नीरूपबिम्बस्यापि प्रतिविम्बो न नियमविरुद्धः। रूप- संख्यापरिमाणादेनीरूपस्यापि प्रतिबिन्धदर्शनात् । न च नीरूपेति द्रव्यविशेषणमिति वाच्यम् । द्रव्यगुणादिपरिभाषा तार्किकैः स्वीक्रियते तदन्यैश्च नाभ्युपगम्यते । तत्स्वीकारेऽपि गगनप्रति- આકાશનું રૂપવાળાપણું વાસ્તવિક રીતે નથી, પરંતું ભ્રમામકપણાથીજ છે. આથી આકાશનું પ્રતિબિંબ યુકિતસહિત નથી. તેમજ પરમેશ્વરનું પણ નીરૂપ (રૂપવગરના) પણું હોવાથી પરમેશ્વરનું પ્રતિબિંબ જીવ છે? એ યુકિતસહિત નથી” એમ (ઉ.) કહેવું નહિ, કારણ કે “રૂપવાળી જ ઉપાધિમાં પ્રતિબિંબ પડે છે? એ નિયમમાં કયાંય પણ ફેરફાર થતો નહિ હોવાથી નીરૂપ બિંબનું પણ પ્રતિબિંબ પડે એ નિયમવિરુદ્ધ નથી, કારણ કે રૂપ, સંખ્યા, પરિમાણ વગેરે નીરૂપ પદાર્થોનું પણ પ્રતિબિંબ પડતું જોવામાં આવે છે. (પૂ) “નીરૂપ એ દ્રવ્યનું વિશેષણ કરવું પણ ગુણુ વગેરેનું નહિ એમ (ઉ૦) કહેવું નહિ. દ્રવ્ય, ગુણ વગેરે પરિભા- ઘાને સ્વીકાર નૈયાયિક લેકેથી કરવામાં આવે છે, પણ તેઓથી જુદા મતવાદીઓથી સ્વીકાર કરવામાં આવતો નથી. નિયાયિક લેકની પરિ- ભાષાનો સ્વીકાર કરવામાં આવે તો પણ આકાશના પ્રતિબિંબના અનુભવને અનુસરી રૂપની ઉપાધિવાળા દ્રવ્યનું પ્રતિબિંબ પડે છે જ.

·૩૪ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । बिम्बानुभवानुरोधेन रूपोपहितद्रव्यस्य प्रतिबिम्बो भवत्येव । तदुपहितत्वं च वास्तविकस्वगतरूपेण स्वारोपितावास्तविकरूपेण वेति नियमकल्पनोपपत्तेश्च । तथा च बहिरारोपितनीलादिवि- शष्टाकाशस्य तोयादौ प्रतिबिम्बे न कोऽपि विरोधः। न च तडागादौ प्रतिपन्नालोकप्रतिविम्बातिरिक्तगगनप्रतिविम्बाभ्युप- गमे गौरवमेव बाधकं स्यादिति वाच्यम् । रविरश्मिप्रतिबिम्बे नमसः प्रतिविम्वत्वस्य भ्रमाभ्युपगमेऽप्यालोकप्रतिविम्बाधिक- रणस्य शुक्तिरूप्यादिवदनिर्वचनीयस्याकाशप्रतिविम्बत्वस्याभ्यु- पगन्तव्येन तुल्यत्वात् । ननु भवतु नीरूपगगनस्य रूपवति जलादौ प्रतिबिम्बो न नीरूपेश्वरस्य नीरूपेऽन्तःकरणे प्रतिबिम्बो- રૂપની ઉપાધિવાળાપણું પિતાના યથાર્થ રૂપથી અથવા તો પિતા વિષે આપેલા ખેટ રૂપથી બને છે, એ નિયમની કલ્પના કરવી બંધબેસતી આવવાને લીધે પણ નીરૂપ બિંબનું પ્રતિબિંબ પડવું નિયમવિરૂદ્ધ નથી. તે પ્રમાણે બહાર આપેલા નીલ (સ્થામ) વગેરે ગુણોથી યુક્ત આકા- શનું જળ વગેરેમાં પ્રતિબિંબ પાડવામાં કોઈ પણ વિરેાધ નથી. (૫૦) ‘તળાવ વગેરેમાં સ્વીકારેલા પ્રકાશના પ્રતિબિંબ સિવાય આકાશના પ્રતિ- બિંબનો સ્વીકાર કરવામાં ગૌરવ દેજ બાધ કરનાર છે એમ (૩૦) કહેવું નહિ; કારણ કે સૂર્યનાં કિરણોના પ્રકાશના પ્રતિબિંબમાં આકાશના પ્રતિબિંબપણાના ભ્રમનો સ્વીકાર કરવામાં આવે તો પણ સૂર્યના પ્ર- કાશનાં પ્રતિબિંબના અધિકરણરૂપ તથા છીપમાં ભ્રમથી જણાયેલ રૂપા વગેરેની પેઠે અનિર્વચનીય એવા આકાશના પ્રતિબિંબના સ્વીકારવા ગ્યપણને લીધે ગૌરવ દેશમાં સમાનપણું છે. (પૂ) “રૂપ વગરના આકાશનું રૂપવાળા જલ વગેરેમાં ભલે પ્રતિબિંબ પડે, પરંતુ રૂપવગરના ·3ય दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । युज्यते। रूपवत्येवोपाधौ प्रतिबिम्ब इति नियमेन सह विरोधादिति चेन । नीरूपध्वनौ द्रव्यात्मकानां गुणात्मकानां वा वर्णानां प्रतिबिम्बोऽस्तीत्यवश्यं वक्तव्यम् । तथा सति यथा दर्पणश्या- मताया दर्पणगतमतिबिम्बद्वारेण विम्बमुख इव ध्वनिगततार- त्वादिधर्माणां ध्वनिगतवर्णप्रतिविम्बद्वारा वर्णेष्वारोपः संभवति। एवं नीरूपान्तःकरणादौ नीरूपात्मनः प्रतिबिम्बसंभवः । ननु योऽसौ ध्वनौ वर्णप्रतिविम्ब उच्यते स त्वयुक्तः। संनिधानमात्रेण ध्वनेरुदात्तादिधर्माणां व्यञ्जकतया वर्णेषूपपत्तेः । ध्वनेर्वर्णप्रति- विम्बग्राहकत्वे मानाभावाच्च । तस्मान्नीरूपध्वनौ नीरूपवर्णानां प्रतिबिम्ब इत्यस्यामामाणिकत्वेन नीरूपस्य नीरूपे प्रतिबिम्ब- ઈશ્વરનું રૂપ વગરના અંત:કરણમાં પ્રતિબિંબ પડવું યોગ્ય નથી, કારણ કે “રૂપવાળીજ ઉપાધિમાં પ્રતિબિંબ પડે એ નિયમની સાથે વિરોધ આવે છે? એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ.) તો તેનો નિષેધ કરવામાં આવે છે–રૂપ વગરના ધ્વનિમાં દ્રવ્યાત્મક અથવા ગુણાત્મક વર્ગોનું પ્રતિબંબ પડે છે એમ અવશ્ય કહેવું જોઈએ. તેમ થતાં જેમ દર્પણના શ્યામપણાને દર્પણમાં રહેલા પ્રતિબિંબદ્વારા બિંબરૂપ મુખમાં જેમ, તેમ ધ્વનિમાં રહેલ ઉંચાપણું વગેરે ધર્મોને ધ્વનિમાં રહેલા વર્ષોના પ્રતિબિંબદ્વારા વર્ગોમાં આરોપ સંભવે છે. એ પ્રમાણે રૂપવગરના અંતઃ- કરણ વગેરેમાં રૂપવગરના આત્માના પ્રતિબંબનો સંભવ છે. (પૂ)જે આ ધ્વનિમાં વર્ગોનું પ્રતિબિંબ કહેવામાં આવે છે તે તે અયોગ્ય છે, કારણ કે કેવળ સમીપપણાથી ધ્વનિનું ઉદાત્ત વગેરે ધર્મોનું વ્યંજ૫ણું હોવાને લીધે વર્ષોમાં ઉદાત્ત વગેરે ધર્મો બંધબેસતા આવે છે, અને અનિના વર્ણોના પ્રતિબિંબના ગ્રાહકપણામાં પ્રમાણુનો અભાવ છે. તેથી ·૩૬ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । भावे दृष्टान्ताभावान्नीरूपात्मनो नीरूपेऽन्तःकरणे कथं प्रति- बिम्ब इति चेन्न । यथा नीरूपस्य पूर्वशब्दस्य नीरूपाकाशे पर्वतादिसंनिधौ प्रतिध्वनिरूपः प्रतिविम्बः प्रतीयते तथैव प्रकृते नीरूपात्मनो नीरूपान्तःकरणे प्रतिविम्बे न कोऽपि विरोधः। न च तत्रापि प्रतिध्वनेरुत्पादकाभावात्कथं प्रतिध्वनिरूपः प्रति- बिम्बः स्यादिति वाच्यम् । गगनस्योत्पादकत्वेन सत्त्वात् । पूर्वशब्दस्य निमित्तस्य सत्त्वाच्च । न च प्रतिध्वनेः प्रतिविम्व- त्वे कथं गगनगुणत्वं न स्यादिति वाच्यम् । बिम्बप्रतिबिम्बयोर- भेदश्चेदत्र विश्वरूपपृथिव्यादिशब्दापेक्षया प्रतिध्वनिरूपप्रतिबि- “રૂપવગરના ધ્વનિમાં રૂપવગરના વર્ગોનું પ્રતિબિંબ પડે છે એ બાબતનું અપ્રામાણિકપણું હોવાને લીધે રૂપવગરના પદાર્થનું રૂપવગરના પદાર્થમાં પ્રતિબિંબ પિવામાં દટાતને અભાવ હોવાથી રૂપવગરના આત્માનું રૂપ- વગરના અંતઃકરણમાં કેમ પ્રતિબિંબ પડે ?” એમ જ કહેવામાં આવે (ઉ) તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે–જેમ રૂપવગરના પ્રથમ શબ્દનું રૂપવગરના આકાશ વિષે પર્વત વગેરેના સમીપમાં પડઘારૂપ પ્રતિબિંબ જાણવામાં આવે છે, તે પ્રમાણેજ પ્રસ્તુત વિષયમાં રૂપવગરના આત્માનું રૂપવગરના અંતઃકરણમાં પ્રતિબિંબ પડવા વિષે કોઈપણ જાતને વિરોધ નથી. (પૂ.) ત્યાં પણ ‘પડઘાને ઉત્પન્ન કરનારને અભાવ છે- વાથી પડઘા પ્રતિબિંબ કેમ પડે ? એમ (ઉ૦) કહેવું નહિ; કારણ કે આકાશનું ઉત્પન્ન કરનારપણાથી હોવાપણું છે, અને પ્રથમ શબ્દરૂપ નિમિત્ત કારણનું પણ હોવાપણું છે. (પૂ)પડવાનું પ્રતિબિંબપણું હોવાથી તેનું આકાશના ગુણપણું કેમ ન હોય એમ (ઉ૦) કહેવું નહિ, કારણ કે બિંબ તથા પ્રતિબિંબમાં જે અભેદ હોય તો અહિં ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ३७ म्वस्य भेदाभावेन प्रतिध्वनिरूप प्रतिबिम्बस्य गगनगुणत्वानु- पपत्तेः। भेदश्चेत्यतिध्वनिरूपप्रतिबिम्बस्य प्रातिभासिकत्वेन व्या- वहारिकगुणत्वानुपपत्तेः । ननु प्रतिध्वनिः पूर्वशब्दस्य प्रतिबिम्ब इति यदुच्यने तन्न युक्तम् । तथाहि-पञ्चीकरण प्रक्रियया पटहपयोनिध्यादीनां ये शब्दास्ते च पृथिव्यादीनामेव शब्दाः। प्रतिध्वनेस्त्वाकाशशब्दत्वेन तस्यान्यदीयप्रतिबिम्बत्वायोगात् । तथा च नीरूपस्य पूर्वशब्दस्य प्रतिध्वनेः प्रतिबिम्बत्वाभावाद् दृष्टान्तासिद्धिः । तेन नीरूपात्मनो नीरूपान्तःकरणे प्रतिबिम्बो न भवितुमर्हतीति चेत् । उच्यते । यथा पर्वतगुहादिसंनिहितेषु नीरूपाकाशप्रदेशेषु नीरूपाणां वर्णानां वर्णरूपप्रतिशब्दानां બિંબરૂપ પૃથ્વી વગેરેના શબ્દથી પડઘારૂપ પ્રતિબિંબનો ભેદ નહિ હો- વાથી પડઘારૂપ પ્રતિબિંબનું આકાશના ગુણપણું ઘટતું નથી જે બિંબ તથા પ્રતિબિંબમાં ભેદ માનવામાં આવે તો પ્રતિધ્વનિરૂપ પ્રતિબિંબના પ્રતિભાસિકપણાને લીધે તેનું વ્યાવહારિક ગુણપણું બંધ બેસતું થતું નથી. (પૂ૦) “પડઘે પ્રથમ શબ્દનું પ્રતિબિંબ છે, એમ જે કહેવામાં આવે છે તે યોગ્ય નથી. જેમ કે –પંચીકરણની પ્રક્રિયાથી ઢોલ, સમુદ્ર વગેરેના જે શબ્દ છે તેઓ પૃથ્વી વગેરેના જ શબ્દો છે. પડઘાનું તે આકાશના શબ્દપણું હોવાને લીધે તેના બીજાના પ્રતિબિંબપણાને સંબંધ નથી. તે પ્રમાણે હોવાથી રૂપવગરના પ્રથમ શબ્દના પડઘાના પ્રતિબિંબ- પણના અભાવને લીધે દૃષ્ટાંતની સિદ્ધિ નથી. તેથી રૂપવગરના આમાનું રૂપવગરના અંતઃકરણમાં પ્રતિબિંબ પડવું ઘટતું નથી એમ જે કહે- વામાં આવે (ઉ૦) તો તેને પ્રત્યુત્તર આપવામાં આવે છે કે –પર્વતની ગુફા વગેરેની નજીક આવેલા રૂપવગરની આકાશના પ્રદેશમાં વર્ષો જેવા ·૩૮ રીપિકાટીવેતરાયણમ્ | प्रतिबिम्बत्वमवश्यमेव वाच्यम् । तेषां साक्षाद्वर्णरूपत्वाभावात् । प्रतिवर्णाभिव्यक्तिस्थले गगनादौ वर्णव्यञ्जककण्ठताल्वादेरभा- वाच । अतो नीरूपात्मनो नीरूपान्तःकरणे प्रतिबिम्बः स्यादेव। ननु ब्रह्मणः प्रतिबिम्बो जीव इत्यस्मिन्पक्षे श्रुतिसूत्रादि- रूपममाणाभावात्कथं प्रतिबिम्बवादो मान्यः स्यादिति चेन्न । एतद्वादप्रतिपादकबहुप्रमाणसत्त्वात् । तथाहि-'यथाह्ययं ज्यो- तिरात्मा विवस्वानपोभिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा' 'एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकधा बहुधाचैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥' 'रूपं પડઘાઓનું રૂપવગરના વર્ષોના પ્રતિબિંબપણું અવશ્ય જ કહેવું જોઈએ, કારણ કે તેના સાક્ષાત્ વર્ણરૂપપણનો અભાવ છે, અને પડઘાઓની સ્પષ્ટ પ્રતીતિના સ્થળરૂપ આકાશ વગેરે સ્થળમાં વર્ષોની પ્રતીતિ કરાવનારાં કંઠ, તાળવા વગેરેનો અભાવ છે. આથી રૂપવગરના આત્માનું રૂપવગરના અંતઃકરણમાં પ્રતિબિંબ પાડેજ. (પૂ) “જીવ બ્રહ્મનું પ્રતિબિંબ છે. આ પક્ષમાં શ્રુતિ, સૂત્ર વગેરે- રૂપ પ્રમાણને અભાવ હોવાથી પ્રતિબિંબવાદને કેવી રીતે માન્ય રાખવો એમ જ કહેવામાં આવે (ઉ.) તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે, કારણ કે આ પ્રતિબિંબવાદનું પ્રતિપાદન કરનારા ઘણું પ્રમાણે છે. જેમ કે –થા શાં....(જેવી રીતે જુદાં જુદાં જળમાં અનેક રીતે સંબંધવાળા થતા આ પ્રકાશસ્વરૂપ સૂર્યને ઉપાધિઓથી જુદા જુદા રૂપવાળા કરવામાં આવે છે, તેવી રીતે આ અજન્મા સ્વયંપ્રકાશ પરમાત્માને જુદાં જુદાં શરીરમાં તે તે ઉપાધિઓથી જુદા જુદા રૂપવાળો કરવામાં આવે છે), ૨ ઘવ..(સઘળા પ્રાણી પદાર્થ સ્વરૂપ એકજ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ફટ 'रूपं प्रतिरूपो बभूव' 'जीवेशावाभासेन करोति' इत्यादिश्रुतयः। ‘સામાન ર” (ત્ર જૂ૦ ૨ા રૂ.૧૦) “ગત gવોઇET- मूर्यकादिवत् (ब्र० मू० ३।२।१८) इत्यादिमूत्राणि च प्रति- बिम्बवादप्रतिपादकानि सन्ति । ननु वर्णानां यदि प्रतिवर्णरूपप्रतिविम्बः स्यात्तदा नी- रूपात्मनो नीरूपान्तःकरणे प्रतिबिम्बः स्यात् । कण्ठताल्वादि- स्थलेऽपि कण्ठादेनं वर्णव्यञ्जकत्वम् । अपि तु कण्ठाद्यभिघात- जन्यध्वनेरेवाभिव्यञ्जकत्वम् । यथा मूलध्वनिः प्रथमवर्णव्यञ्ज- પરમાત્મા પ્રત્યેક પ્રાણી પદાર્થમાં રહેલ છે. તે જળમાં પડેલા ચંદ્રના પ્રતિબિંબની પેઠે એક રીતે અને અનેક રીતે જોવામાં આવે છે), ...(પરમાત્મા જુદી જુદી ઉપાધિથી ભિન્ન ભિન્ન જેવો થો), વીરા......(પરમાત્મા પિતાના પ્રતિબિંબથી જીવ અને ઈશ્વરને રચે છે) ઈત્યાદિ કૃતિઓ તથા આમાર..... આ જીવ પર માત્માનું પ્રતિબિંબજ છે), તા…...(જેથી આ પરમાત્મા ચૈતન્ય સ્વરૂપજ છે, તેથી તેના અયથાર્થ વિશેષવાળાપણાને...ઉપાધિને લીધે ભેટવાળાપણાને ઉદ્દેશીને, તેની જળમાં પડેલા સૂર્યના પ્રતિબિંબની સાથે સરખામણી કરવામાં આવે છે) ઈત્યાદિ સૂત્રો બ્રહ્મના પ્રતિબિંબવાદનું પ્રતિપાદન કરનારાં છે. (૫૦) વણેનું જે પ્રતિધ્વનિરૂપ પ્રતિબિંબ પડે છે ત્યારે રૂપવગ- રન આત્માનું રૂપવગરના અંતઃકરણમાં પ્રતિબિંબ પડે. કંઠ તાળવા વગેરે સ્થળમાં પણ કંઠ વગેરેનું વર્ણની પ્રતીતિ કરાવનારપણું નથી, પરંતુ અનાહત નાદના કંઠ વગેરેની સાથે થયેલા અભિઘાતથી ઉત્પન્ન થયેલા વનિનું જ વર્ણોની પ્રતીતિ કરાવનાર પણું છે. જેમ મૂળ ધ્વનિ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । कस्तथैव प्रतिवर्णाभिव्यक्तिस्थले तत्र गुहादावेवोत्पन्नः प्रतिध्व- निरेव गुहादौ प्रतिवर्णानां व्यञ्जक इत्यनुपपन्नो नीरूपव- नां प्रतिवर्णरूपः प्रतिबिम्वभावः । अतः कयापि युक्त्या नीरूपपदार्थस्य नीरूपपदार्थे प्रतिबिम्बो न भवितुमर्हति । येन नीरूपात्मनो नीरूपान्तःकरणे प्रतिविम्बः स्यादिति चेदत एवा- रुचेरत्रावच्छेदवादिनः प्रत्यवतिष्ठन्ते । तथाहि-अनुपपन्नोऽयं पक्षः। नेश्वरमतिबिम्बो जीवः । किंत्वन्तःकरणावच्छिन्नो जीव इति मन्तव्यं येन जीवविषयकव्यवस्था सूपपन्ना स्यात् । नन्वन्तःकरणावच्छिन्नो जीव इति मतेऽस्मिललोके ब्रा- શ્રાવિરારાતત્તરવરિશ્નનૈતન્યપરાક્ય જવા- પહેલા વર્ણનું સૂચન કરાવનાર છે. તેમજ પ્રતિવર્ણો (સામા ઉઠેલા વર્ષો)ની સ્પષ્ટ પ્રતીતિના સ્થળમાં તે ગુફા વગેરેમાં ઉત્પન્ન થયેલ પ્રતિ- ધ્વનિજ ગુફા વગેરેમાં પ્રતિવર્ગોનું સૂચન કરાવનાર છે. તેથી રૂપવગરના વર્ણોનું પ્રતિવર્ણરૂપ પ્રતિબિંબપણું બંધ બેસતું થતું નથી. આથી કોઈ પણુ યુક્તિવડે રૂપવગરના પદાર્થનું રૂપવગરના પદાર્થમાં પ્રતિબિંબ પડવું ગ્ય નથી. જો તેમ થાય તો રૂપવગરના પરમાત્માનું રૂપવગરના અંતઃ- કરણમાં પ્રતિબિંબ પડે એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ૦) તે આજ અરુચિથી અહિં અચ્છેદવાદીઓ સામા થાય છે. જેમ કે આ પ્રતિ- બિંબવાદ ઘટતો નથી. ઈશ્વરનું પ્રતિબિંબ જીવ નથી, પરંતુ અંતઃકર- ણથી અવચ્છેદ પામેલું ચૈતન્ય જીવ છે, એમ માનવું જોઈએ, જેથી જીવના વિષયમાં વ્યવસ્થા સારી રીતે બંધ બેસતી થાય. (પ્રતિબિંબવાદીને પૂ) “અંતઃકરણથી અવચ્છેદ પામેલું ચૈતન્ય જીવ છે, એ મતમાં આ લોકવિષે બ્રાહ્મણ વગેરે શરીરની અંદર રહેલા ·दीपिकाटीकोपेत जीवटपत्यष्टकम् । જાન્તરે સેવાવિશાતા રાવરિતકરારવા- તુ તાનિસ્તાનમમ | વેન શર્મ न तस्य फलभोगः । येन कर्माकृतं तस्याकृतकर्मफलाभ्यागमः। न च ब्राह्मणादिशरीरगतस्येवान्तःकरणस्य लोकान्तरे गमना- भ्युपगमात्तदवच्छिन्नचैतन्यप्रदेशस्य लोकान्तरे गमनं भविष्य- तीति न दोष इति वाच्यम् । घटस्य देशान्तरगमनेऽपि घटा- वच्छिन्नाकाशमदेशस्य तत्र गमनादर्शनादिति चेत् । उच्यते । प्रतिविम्वपक्षेऽपि स्वानन्तर्गतस्य स्वसंनिहितस्य चैतन्यप्रदेशस्या- અંતઃકરણથી અવચ્છેદ પામેલા ચૈતન્યના પ્રદેશનું કર્મ કરનારપણું હોવાથી, બીજા લોક વિષે દેવ વગેરે શરીરની અંદર રહેલ અંતઃકરણથી અવછેદ પામેલે ચૈતન્યને પ્રદેશ અકર્તા હોવા છતાં તેને ફલ ભોગવ- નારપણું પ્રાપ્ત થતાં તારા (કરેલાં કર્મોનાં ને નાશ) એ દોષ આવે, અને સત્તાસ્થાનમ (નહિ કરેલાં કર્મોનાં ફલોની પ્રાપ્તિ) એ દેવનો પણ પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. જેણે કર્મ કર્યું, તેને ફલનો ભોગ થતા નથી, અને જેણે કર્મ નથી કર્યું તેને નહિ કરેલાં કર્મોનાં ફલોની પ્રાપ્તિ થાય છે. બ્રાહ્મણ વગેરે શરીરની અંદર રહેલાજ અંતઃકરણનું બીજા લેકમાં ગમન સ્વીકારવામાં આવ્યું છે, તેથી તે અંતઃકરણથી અવચ્છેદ પામેલા ચૈતન્યના પ્રદેશનું બીજા લોકમાં ગમન થશે, તેથી દોષ નથી એમ કહેવું નહિ, કારણ કે ઘડાનું બીજા પ્રદેશમાં ગમન થાય છે, છતાં પણ ઘડાથી અવચ્છેદ પામેલા આકાશના પ્રદેશનું ત્યાં ગમન જોવામાં આવતું નથી આમ જે કહેવામાં આવે (અવિચ્છેદવાદીને ઉ૦) તે તેને પ્રત્યુત્તર આપવામાં આવે છે–પ્રતિબિંબવાદમાં પણ પિતાની અંદર નહિ રહેલા, અને પિતાની પાસે રહેલા ચૈતન્યના પ્રદેશનું ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ત્તા તિવિવ વતવ્યતા તત્ર તત્રાના રામને बिम्बभेदात्तत्प्रतिबिम्वस्यापि भेदावश्यंभावेनोभयत्रापि સુ- ल्योऽयं दोषः। न चाविद्यापतिबिम्बोऽयं जीव इति मन्यतेऽतोऽविद्याया देशान्तरगमनाभावेन नैहिकामुष्मिकप्रतिबिम्बो भिद्यतेऽतो नास्मत्पक्षे दोष इति वाच्यम् । अहमप्यविद्यावच्छिन्नो जीव इति मन्येऽतो मत्पक्षेऽपि दोषाभावात् । वस्तुतः प्रतिविम्वपक्षेऽपि जीवस्यैकत्वस्वीकारेण कचित्म- देशे कर्तृत्वं प्रदेशान्तरे भोक्तृत्वमिति कृतहान्यकृताभ्यागमरूप- અંતઃકરણમાં પ્રતિબિંબ પડવાનું કહેવાનું હોવાથી તે તે પ્રદેશોમાં અંતઃકરણ જતાં બિંબોનો પણ ભેદ હોવાથી તેઓનાં પ્રતિબિંબને પણ ભેદ અવશ્ય થવાથી જે અવચ્છેદવાદમાં દેષ છે, તેજ પ્રતિબિંબવા- દમાં પણ છે, એવી રીતે બન્નેમાં પણ સમાન દોષ છે. (પ્રતિબિંબવાદીને પૂ૦) આ જીવ અવિદ્યામાં ચૈતન્યનું પ્રતિબિંબ છે, એમ માનવામાં આવે છે, તેથી બીજા પ્રદેશમાં અવિદ્યાના ગમનનો અભાવ હોવાથી આ લેકના તથા પરલોકના પ્રતિબિંબમાં ભેદ પડતો નથી, તેને લીધે અમારા પક્ષમાં દોષ નથી એમ (અવચ્છેદવાદીનો ઉ૦) કહેવું નહિ, કારણ કે હું પણ જીવે અવિદ્યાથી અવચ્છેદ પામેલે છે, એમ માનું છું તેથી મારા પક્ષમાં પણ દોષને અભાવ છે, વાસ્તવિક રીતે પ્રતિબિંબવાદમાં પણ છવના એકપણાનો સ્વીકાર કરવાથી કોઈ પ્રદેશમાં જીવનું કર્તાપણું અને બીજા પ્રદેશમાં ભોક્તાપણું એમ જીત્તનારા તથા અતારિરૂપ દેષની પ્રાપ્તિ નથી. અને વઢેદવાદમાં પણ તન્યની એકતા તથા તેને અવચ્છેદ કરનાર ઉપાધિની ૬ ·પાટી જેતશ્રીવરાચરમ્ | ૪૩ दोषप्रसङ्गो नास्ति । अवच्छेदवादेऽपि चैतन्यैक्यस्य तदवच्छे- दकोपाध्यैक्यस्य चाभ्युपगमेन न तदोषः। ननु यो विज्ञाने तिष्ठनित्यादावन्तर्यामिभावेन विकारा- न्तरावस्थानश्रवणं विरुध्येतावच्छेदपक्षे । अण्डान्तर्वतिनश्चैतन्यस्य तत्तदन्तःकरणोपाधिभिः सर्वात्मना जीवरूपेणावच्छेदात् । अन्तःकरणरहितचैतन्यस्येश्वरस्याण्डाद् बहिरेव सत्वेनेश्वर- स्यान्तःकरणनिष्ठत्वाभावात् । एवं चान्तर्यामिरूपसाक्ष्यभावप्र- એકતાને સ્વીકાર કરવાથી ઉપર કહેલા દોષો નથી. (પ્રતિબિંબવાદીને પૂ૦) “ વિજ્ઞાને તિg .… ઇત્યાદિમાં અંતર્યામીપણાથી ચૈતન્યનું બીજા વિકારમાં રહેવાના શ્રવણને અવછે- દવાદમાં વિરોધ આવે, કારણ કે બ્રહ્માંડની અંદર રહેલા ચૈતન્યનો તે તે અંતઃકરણરૂપ ઉપાધિઓથી સર્વ રીતે જીવરૂપે અવચ્છેદ થાય છે, કેમકે અંતઃકરણરહિત ચૈતન્યરૂપ ઈશ્વરનું બ્રહ્માંડથી બહાર હોવાપણું હોવાથી તેના અંતઃકરણમાં રહેલા પણ અભાવ છે. એ પ્રમાણે અંત- ર્યાનીરૂપ સાક્ષીને અભાવ પ્રાપ્ત થાય. “સાક્ષીનો સ્વીકાર નહિ કરવામાં શે દોષ છે?” એમ જે કહેવામાં આવે તે સાંભળ;- સુષુપ્તિમાં અજ્ઞાન વગેરે જે સાક્ષિભાસ્ય પદાર્થો છે તેઓનું જાગ્રતના સમયમાં સ્મરણ થાય १ यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः। જે વિજ્ઞાન (બુદ્ધિ)માં રહી વિજ્ઞાનની અંદર આવેલ છે, જેને વિજ્ઞાન જાણતું નથી, વિજ્ઞાન જેનું શરીર છે, અને જે અંદર રહી વિજ્ઞાનને નિયમમાં રાખે છે તે તારે અવિનાશી અંતયામી આત્મા છે.

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । सङ्गः स्यात् । ननु साक्ष्यस्वीकारे को दोष इति चेच्छणु । सुषुप्तौ ये साक्षिमास्या अज्ञानादयस्तेषां प्रबोधसमये स्मरण जायते । यदि साक्षी न स्यात्तहि सुषुप्तिकालस्थाज्ञानादीनाम- प्रकाशेन प्रबोधावस्थायां तमादीनां स्मरणं न स्यात् । ननु सुषुप्तिकालस्थतमादीनां जीव एव प्रकाशकः कथं नेति चेन्न। પુણિયડતા જે પ્રશિક્ષાનામાવા નીવાર प्रकाशते । अतः साक्षिणः परमावश्यकतया नेदं वक्तुं शक्यते यत्सुषुप्तिकालेऽपि जीवेनाज्ञानादीनां प्रकाशनेन साक्षिपदा- र्थोऽन्यथासिद्ध इति । तस्मादवच्छेदवादे साक्षिणोऽसंभवात्सुषु- तिकालिकाज्ञानस्य प्रबोधे स्मरणं न स्यादिति चेन्न । प्रतिबिम्ब- T થાય. છે. જે સાક્ષી ન હોય તો સુષુપ્તિસમયના અજ્ઞાન વગેરેને પ્રકાશ નહિ થવાથી જાગ્રત અવસ્થામાં તે અજ્ઞાન વગેરેનું સ્મરણ ન ‘સુષુપ્તિ સમયના અજ્ઞાન વગેરેનો પ્રકાશક જીવ કેમ ન હોય એમ જે કહેવામાં આવે તો તેનો નિષેધ કરવામાં આવે છે, કારણ કે સુષુપ્તિના સમયમાં અંતઃકરણનો લય થતાં પ્રકાશવાના સાધનો અભાવ હોવાથી જીવ પ્રકાશ નથી. આથી સાક્ષીના પરમ આવશ્યકપણાને લીધે, સુષુ- પ્તિના સમયમાં પણ છવથી અજ્ઞાન વગેરેનો પ્રકાશ થવાથી સાક્ષી પદાર્થ અન્યથાસિદ્ધ છે, એમ બોલવું શક્ય નથી. તેથી અવચ્છેદવાદમાં સાક્ષીને અસંભવ હોવાથી સુષુપ્તિસમયના અજ્ઞાનનું જાગ્રતમાં સ્મરણ ન થાય એમ જે કહેવામાં આવે અચ્છેદવાદીને ઉ૦) તો તેનો નિષેધ કરવામાં આવે છે, કારણ કે પ્રતિબિંબવાદમાં પણ આ દોષનું સમાન- પણું છે. જેમ કે – અંત:કરણરૂપ ઉપાધિની અંદર નહિ રહે કાજ ·દ્વારકાદી તીવટપત્ર પ્રજા ! ૪૫ पक्षेऽप्येतदोषस्य तुल्यत्वात् । तथाहि-अन्तःकरणरूपोपाधा- वनन्तर्गतस्यैव चैतन्यस्यान्तःकरणे प्रतिबिम्बो, न तु तदन्तर्ग- तस्यापि चैतन्यस्य । यथा जले कृत्स्नचन्द्रस्य प्रतिबिम्बस्तथा न समस्तचैतन्यस्य प्रतिविन्धः। अतः साक्षिविषयिणी याशी भवदीयव्यवस्था स्यात्ताशी मदीयापीति तुल्यो हि दोषः । अतोऽन्तःकरणावच्छिन्नो जीव इति सिद्धान्तः । वस्तुतस्तु न प्रतिबिम्बो नाप्यवच्छिन्नो जीवः। किंतु कुन्ती- कुमारस्य कणस्य राधेयत्वरदविकृतब्रह्मण एवाविद्यया जीव- भावः। अतो बृहदारण्यके भाष्यकारैरप्युक्तं 'व्याधकुलसंवर्धितरा- जकुमारदृष्टान्तेन ब्रह्मैव स्वाविद्यया संसरति स्वविद्यया मुच्यते' ચૈિતન્યનું અંતઃકરણમાં પ્રતિબિંબ પડે છે, પરંતુ અંતઃકરણરૂપ ઉપાધિની અંદર રહેલા ચૈતન્યનું પણ અંતઃકરણમાં પ્રતિબિંબ પડતું નથી. જેમ જળમાં સંપૂર્ણ ચંદ્રનું પ્રતિબિંબ પડે છે, તેમ અંતઃકરણમાં સંપૂર્ણ ચૈતન્યનું પ્રતિબિંબ પડતું નથી. આથી સાક્ષીના વિષયમાં જેવી તમારી વ્યવસ્થા છે, તેવી મારી પણ છે, તેથી આપણી બન્નેની ઉકિતમાં સમાન દેષ છે. આથી જીવ અંતઃકરણવડે અચ્છેદ પામેલ છે, એ સિદ્ધાંત છે. વાસ્તવિક રીતે જીવ ચૈતન્યનું પ્રતિબિંબ નથી, તેમ તે અંતઃકરણથી કે અવિદ્યાથી અવચ્છેદ પામેલ નથી, પરંતુ કુંતીના પુત્ર કર્ણના રાધા- પુત્ર (રાધાના પુત્ર) પણાની પેઠે વિકાર પામ્યા વગરના બ્રહ્મનું જ અવિદ્યાથી જીવપણું છે. આથી બહદારણ્યકમાં ભાષ્યકાર શ્રી શંકરાચાર્યું પણ કહ્યું છે કે પારાધના કુળમાં ઉછરેલ રાજકુમારના દષ્ટાંતથી બ્રહ્મજ પિતાની અવિદ્યાથી સંસાર ભગવે છે, અને પિતાની વિદાથી સંસારથી મુકત થાય છે.” આથીજ જેમ રાજાના પુત્રને પોતાની રાજકુમારપણાનું ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । इति । अत एव 'राजमूनोः स्मृतिप्राप्ती व्याधभावो निवर्तते । यथैवमात्मनोऽज्ञस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यतः ॥ इति वार्तिककारवा- चोयुक्तिरपि संगच्छते। जीवपरिमाणविशेषेऽपि बहुवादिविपतिपत्तयः सन्ति । तत्राणुरिति श्रीरामानुजाचार्यादयः । मध्यम इति जैनाः । आत्मा महानिति केवलाद्वैतवादिनः । तथैवात्मनः प्राभाकरतार्किका अचिद्रूपत्वं वदन्ति । चिदचिद्रूपत्वं भाट्टा वर्णयन्ति । चिद्रूप इति त्रिप्रमेयकाराः । परमिति । इन्द्रियविषयमनोबुद्धिमहत्त- મરણ થતાં તેનું પારાધિપણું ટળી જાય છે, તેમ અજ્ઞ આત્માને તરમતિ (તે તું છો' ઇત્યાદિ મહાવાકયથી પિતાના વ્યહ્મભાવનું જ્ઞાન થતાં તેનું જીવપણું ટળી જાય છે એ વાર્તિકકારની વાણીની યુક્તિ પણ બેસતી આવે છે. જીવના અમુક જાતના પરિમાણમાં પણ ઘણા વાદીઓના વાંધા છે. ત્યાં શ્રી રામાનુજાચાર્ય વગેરે કહે છે કે આત્મા અણુ છે, જેન લેકે કહે છે કે આત્મા મધ્યમ છે, કેવલાદ્વૈતવાદીઓ કહે છે કે આત્મા મહાન છે. તે જ પ્રમાણે પ્રભાકરમતના મીમાંસકે તથા નૈયાયિક લેકે આત્માનું અચિત રૂપપણું કહે છે. ભટ્ટ મતના મીમાંસક આભાનું ચિદચિત રૂપપણું વર્ણવે છે. ત્રિપ્રમેય નામના રામાનુજ મતના ગ્રંથના કર્તા આત્મા ચિતરૂપ છે, એમ કહે છે. ઘfમતિ-- ઈદ્રિય, વિષય, મન, બુદ્ધિ, મહતત્ત્વ તથા અવ્યકતથી પર એટલે સર્વોત્કૃષ્ટ એ ૧ અહિ બુદ્ધિ શબ્દથી અહંકારનું અથવા વ્યષ્ટિ બુદ્ધિનું અર્થાત જીવની બુદ્ધિનું ગ્રહણ કરવું. ૨ સમિષ્ટ બુદ્ધિ અર્થાત હિરણ્યગર્ભની બુદ્ધિ.

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् . त्याव्यक्तेभ्यः परं सर्वोत्कृष्टमित्यर्थः । तदुक्तं कठोपनिषदि षष्ट- बल्लयाम् । इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् । सत्त्वादधि- પનામા મરતોડવ્યપુરમણ ઘIT : પ ચા- ઘોડ િવ રાચવજ્ઞાવ નવુરસ્કૃત નતિ यद्वा तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मवल्लयां 'ब्रह्मविदामोति परम्' इति ब्राह्मणवाक्यव्याख्यानबोध्यं पञ्चकोशेभ्यः परम् । परपदार्थपरमेश्वरविषयिण्यो बहुविप्रतिपत्तयः सन्ति । त- थाहि-क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वर इति ध्यायिनः । सत्यकामः सत्यसंकल्पः सत्यज्ञानादिविशिष्ट ईश्वर અર્થ છે. તે પ્રમાણે કઠોપનિષદ્દમાં છઠ્ઠી વલ્લીવિષે કહ્યું છે કે સ્થિ:......(ઈથિી મન ઉત્તમ છે, મનથી અહંકાર ઉત્તમ છે, અહંકારથી મહત્તવ ઉત્તમ છે, મહત્તત્વથી અવ્યકત ઉત્તમ છે, અને અવ્યકતથી તો વ્યાપક અને લિંગશરીરથી રહિત ઇશ્વરજ પર છે. જે જાણી પ્રાણી સંસારથી છૂટો થાય છે, અને મેક્ષ પામે છે). અથવા તૈત્તિરીય ઉપનિષદ્દમાં બ્રહ્મવલ્લીવિષે રહ્યું.....(બ્રહ્મવેત્તા પર અર્થાત્ બ્રહ્મને પામે છે) એ બ્રાહ્મણ-વાકયના વ્યાખ્યાનથી પાંચ કેશથી પર નિરાળા) ઈશ્વર એમ સમજવા એચ. પરપદના અર્થરૂપ પરમેશ્વરના વિષયમાં ઘણું વાંધા છે. જેમ કે - ફ્લેશ, કર્મ, ફલ અને સંસ્કારના સ્પર્શવગરનો શ્રેષ્ઠ પુરુષ ઈશ્વર છે, એમ એગી લેકે કહે છે, સત્ય ઇચ્છાવાળ, સત્ય સંકલ્પવાળે અને સત્ય જ્ઞાનવગેરેથી યુક: ઈશ્વર છે, એમ તૈયાયિક લેકે કહે છે, હિર- ટ્યગર્ભજ ઈશ્વર છે, એમ હિરણ્યગર્ભના ઉપાસકે કહે છે, વિરાજ ·૮ दीपिकाटीकोपेतधीवटपत्यष्टकम् । इति तार्किकाः । हिरण्यगर्भ एवेति हिरण्यगर्भोपासिनः । विरा- देवेश्वर इति विराड्वादिनः चतुर्मुखो ब्रह्मचेश्वर इति ब्रह्मेश्वर- वादिनः । विष्णुरेवेश्वर इति भागवताः । शिव एवेश्वर इति शैवाः । गणेश एवेति गाणपताः । तीर्थकर एवेश्वर इति जैनाः। बुद्ध एवेश्वर इति बौद्धाः। विश्वकर्मे वेश्वर इति विश्वकर्मपूजकाः। किं बहुना लाङ्गलमपीश्वर इति लागलजीविनः प्राकृताः। एते सर्वेऽपि भक्त्या फलदायिनः । सर्वेषां मतेऽविरोधेन यदीश्वर- निर्णयः कर्तव्यश्चेत्तदा 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महे- श्वरम् । अस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥' इतिश्वेता- श्वतरोपनिषच्छुत्यनुसारेणैव निश्चेत्तव्यः । M. ઈશ્વર છે, એમ વિરાટના ઉપાસકે કહે છે, ચાર મુખવાળા બ્રહ્માજ ઈશ્વર છે, એમ બ્રહ્માને ઇશ્વર કહેનારા ઉપાસકે કહે છે, વિષ્ણજ ઈશ્વર છે, એમ વિષ્ણુના ઉપાસકે કહે છે, શિવજ ઇશ્વર છે, એમ શિવના ઉપાસકે કહે છે. ગણેશજ ઈશ્વર છે, એમ ગણપતિના ઉપાસકા કહે છે, તીર્થકરજ ઇશ્વર છે, એમ જૈન લેકે કહે છે, બુદ્ધજ ઇશ્વર છે, એમ બૌદ્ધ લોકો કહે છે, અને વિશ્વકર્મા જ ઈશ્વર છે, એમ વિશ્વ- કર્માના પૂજકો કહે છે. વધારે શું કહેવું ? હળ પણ ઈશ્વર છે, હળવડે આજીવિકા ચલાવનારા પામર લેકે કહે છે. એ સઘળા પણ ભકિતવડે ફળ આપનારા છે. સઘળાઓના મતમાં વિરોધ લાવ્યા વગર ઇશ્વરનો નિર્ણય કરે હોય છે ત્યારે તેને માથાં તુ...(માયાને તો પ્રકૃતિ જાણવી, અને માયાવાળાને તે મહેશ્વર જાણે. આના અવયવ- રૂપ પદાર્થોથી તે આ સઘળું જગત વ્યાપ્ત છે) એ કવેતાશ્વતર ઉપનિષદૂની કૃતિને અનુસરે નિશ્ચય કરી લેવો. એમ ·दीपिकाटीकोपेत श्रीवटपत्यष्टकम् । જે મતિ બ્રહ્મામિ સેન્સ- पोडशद्वात्रिंशदुपचारैविधिपूर्वक पूज्यम् । तत्र पश्चोपचाराः- ध्यानमाराधनं चैव भक्त्या यच्च निवेदनम् । नीराजनं प्रणामश्च पश्च पूजोपचारकाः ॥ दशोपचाराः-अध्यं पाद्य चाचमनं स्नान बस्ननिवेदनम् । गन्धादयो नैवेद्यान्ता उपचारा दश क्रमात् ।। अत्रादिशब्देन पुष्पधूपदीपान्संयोज्य दशोपचारा बोध्याः । षोडशोपचारा.-आसनं स्वागतं चायं पाद्यमाचमनीयकम् । मधुपर्कार्पणं स्नानं वसनाभरणानि च ॥ सुगन्धः Qमनो धूपो "दीपो नैवेद्युमेव च । माल्यानुलेपने चैव नमस्कारो विसर्जनम्।। नागदेवेन तूपचारभेदेन षोडशोपचारा उक्ताः। यथा आवाह- રે રે મિત્તિ-બ્રહ્મા વગેરે દેવથી સેવાવાને ગ્ય. પાંચ, દસ, સોળ તથા બત્રીસ ઉપચાવડે વિધિપૂર્વક પૂજવા યોગ્ય. ત્યાં પાંચ ઉપચાર–ધ્યાન, આરાધના (સેવા), ભક્તિવડે જે નૈવેદ્ય તે, આરાતિ (આરતિ) તથા પ્રણામ એ પાંચ પૂજાના ઉપચારો છે. દસ ઉપચારો- અર્થ પૂજા માટે જળ), ખાદ્ય (ચરણ જોવા માટે જળ), આચમન, સ્નાન, વસ્ત્રનું નિવેદન, ગંધ (ચંદન)થી આરંભી નૈવેદ્ય પર્વત અનુક્રમે દસ ઉપચારે છે. અહિં કરિ શબ્દથી પુષ્પ, ધૂપ તથા દીપ એઓને ભેળવી દસ ઉપચારે જાણવા. સોળ ઉપચાર–આસન, સ્વાગત, અર્થ, પાદ્ય, આચમનીય (આચમન માટે જળ), મધુપર્કનું અર્પણ, સ્નાન, વસ્ત્ર આભૂષણો, સુગંધ (ચંદન), પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય, પુષ્પ તથા અનુલેપન (અત્તર વગેરે સુગંધી પદાર્થો), પ્રણામ અને વિસર્જન. પંડિત નાગદેવે તે ઉપચારના ભેદથી (જુદા ઉપચારોનાં નામ આપી) સોળ ઉપચાર કહ્યા છે જેમ કે – આવાહન, આસન, પાદ્ય, અર્થ ·પ૦ दीपिकाटोकोपेतथीवटपत्यष्टकम् । । नासने पाद्यमध्यमाचमनीयकम् । स्नानं वस्त्रापवीते च गन्ध- मौल्ये ततः क्रमात् ।। धूपो दीपैश्च नैवेद्यं नमस्कारः प्रदक्षिणम्। उद्धार्सनं पोडशकमेवं देवार्चने विधिः ॥ द्वात्रिंशदुपचाराः- अयं पाद्यमाचमनं मधुपैमुपस्पृशम् । स्नानं नीराजनं वस्त्रंमार्चमं चोपवीतकम् ॥ पुनराचमनं भूषा दर्पणालोकन ततः । गन्धेपुपे धूपदीपो नैवेद्यं च ततः क्रमात् । पानीयं तोयमाचामं हस्तवासस्ततः परम् । ताम्बूँलमर्नुलेपं च पुष्पैंदानं ततः पुनः ॥ गीत वाद्यं तथा नृत्यं सँतिश्चैव प्रशि- णाः । पुष्पाञ्जलिनमस्कारौ द्वात्रिंशत्समुदीरिताः ॥ पानीयम्-मध्ये जलम् । हस्तवासः-करोद्वर्तनम् । सायमनीय, स्नान, वस्त्र, जीत (नो/), यन, पुष्प, त्या२ ५। અનુક્રમે ધૂપ, દીવ, નૈવેદ્ય, નમસ્કાર, પ્રદક્ષિણા અને સોળમું વિસર્જન એ પ્રમાણે દેવના પૂજનમાં પ્રકાર છે. मत्रीस ५या-24", पाध, मायमन, मधुप, उ५२५१ (भुम प्रशासन), स्नान, माति, पत्र, सायमन, पीत, शन सायमन, भूषण, त्या२ ५४ी ६५मा भुपारमोन, यन, पुष्प, ५५, होवो, नौवेध, त्या२ ५४ी अनुमे पानीय, ण, सायमन, स्तवास, त्या२ ५७ तभूत (नागवेलर्नु पान), मनुखेपन, पु०५हान, त्या२ ५४ी त, वाघ, नृत्य, स्तुति, प्रदक्षिा, पु०५iसि (पुण्योन। ખોબો) અને નમસ્કાર એ બત્રીસ ઉપચાર કહ્યા છે. પાનીય-વચમાં આપવામાં આવેલું જળ, હસ્તવાસ–હાથના મે- લને લેટ વગેરેથી દૂર કરવો.

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ५१ सहस्त्र- वाजसने यिनां षोडशोपचार पूजाक्रमः-(१) ॐ शीर्षेत्यावाहनम् । (२) ॐ पुरुष एवेत्यासनम् । (३) ॐ एतावानस्येति पायम् । (४) ॐ त्रिपादूर्ध्वमित्यय॑म् (५) ॐ ततो विराडजायतेत्याचमनीयम् । (६) ॐ तस्माद्यज्ञानादिति स्नानम् । (७) ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत इति वस्त्रम् । (८) ॐ तस्मादश्वा इति यज्ञोपवीतम् । (९) ॐ तं यज्ञमिति गन्धः । (१०) ॐ यत्पुरुषमिति पुष्पम् । (११) ॐ ब्राह्मणोऽस्येति धूपः। (१२) ॐ चन्द्रमा मनस इति दीपः । (१३) आसीदिति नैवेद्यम् । (१४) ॐ यत्पुरुषेणेति दक्षिणायुक्तताम्बू- लम् । (१५) ॐ सप्तास्या इति आरातिकपूर्वकप्रदक्षिणा । नाभ्या વાજસનેયી લેકે સોળ ઉપચારવડે પૂજાને ક્રમ—(૧) ૩૪ सहस्रशीर्षा...... ये भत्रया मावान. (२) ॐ पुरुष एव...... से मंत्रथा सासन. (3) ॐ एतावानस्य...... ये भत्रया पध. (४) ॐ त्रिपादूर्ध्वम्...... ये भत्रया 24. (५) ॐ ततो वि- राडजायत...... ये भत्रया मायभनीय. (१) ॐ तस्माद्यज्ञात्... मे भत्रथा नान. (७) ॐ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः...... मे मत्रथा वस्त्र. (८) ॐ तस्मादश्वा....... मे भत्रया यपात [rats]. (e) ॐ तं यज्ञम्...... मे भत्रया यन. (१०) ॐ यत्पुरूषम्... में मंत्री पुष्५. (११) ॐ ब्राह्मणोऽस्य...... मे मथा धूप. (१२) ॐ चन्द्रमा मनसः...... से भत्रथा होवो. (१३) ॐ ना- भ्या आसीत्.... से मंत्रथा नैवेद्य. (१४) ॐ यत्पुरुषेण... से भत्रया दक्षिणायुत तांभूस. (१५) ॐ सप्तास्याः......मे में- त्रयी माराति पुन प्रक्षि!. (१९) ॐ यज्ञेन यज्ञम्. એ મંત્રથી ·પર दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । (१६) ॐ यज्ञेन यज्ञमिति मन्त्रपुष्पयुक्तनमस्कारः। ननु परमैश्वर्यसंपन्ना इन्द्रादयो देवाः श्रीवटपतिं कथं सेवन्त इत्यतआह-रसमुपनिषद्वेद्यममितमिति । इन्द्रादयः सावधिकानन्दा अतोऽमितमपरिमितं रसं निरवधिकानन्दं ब्रह्म- विद्यात्मकोपनिषदेकवेद्यं परमेश्वरं सेवन्ते निरवधिकानन्दस्व- रूपप्राप्त्यर्थम् । अत्र रसशब्देन मधुरादिरसवत्सुखहेतुत्वाद् गोण्या वृत्त्या ब्रह्मानन्दो ब्रह्मैव बोध्यम् । श्रूयते च तैत्तिरीयो- पनिषदि ब्रह्मवल्लयाम् । 'यद्वैतत्सुकृतं रसो वै सः । रस ५ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दीभवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवानन्दयति' इति । लौकिकालौकिक- । મંત્રપૂર્વક પુષ્પયુક્ત પ્રણામ. ‘પરમ એશ્વર્યયુક્ત ઈંદ્ર વગેરે દેવ શ્રીવટપતિને કેમ સેવે છે ?” मेसी शी थाय तेथी हे छ:-- रसमुपनिषद्वेद्यममितमिति- વગેરે દેવે અવધિથી યુક્ત (સાપેક્ષ) આનંદવાળા છે, આથી તેઓ અ- મિત એટલે અમાપ રસરૂપ અર્થાત અવધિથી રહિત આનંદરૂપ તથા કેવળ બ્રહ્મવિદ્યારૂપ ઉપનિષદેથી જણાય એવા પરમેશ્વરને અવધિથી રહિત આનંદસ્વરૂપની પ્રાપ્તિ માટે સેવે છે. અહિં રસશબ્દથી મધુર વગેરે રસની પેઠે સુખનું કારણ હોવાથી ગૌણ વૃત્તિવડે બ્રહ્માનંદરૂપ प्रत्मने समयानुं छे. निरीय उपनिषदमा प्रमपदी विषे यद्वैतत्... (આ બ્રહ્મ પુણ્યરૂપ છે, તે રસરૂપ છે, આ મનુષ્ય રસને જ પામી આ- નંદરૂપ થાય છે. જે આ બ્રહ્માનંદ ન હોય તો કોણ જીવે અને કોણ શ્વાસ લીએ ? આ બ્રહ્મજ આનંદ આપે છે) એ શ્રુતિ છે. એ પ્રમાણે ·૫૩ “ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । भेदेनानन्दो विविधः। तत्र लौकिकानन्दो विषयानन्दः। अ- लौकिकानन्दः परमानन्दः । लौकिकानन्दस्य बाह्यसाधनसंपत्ति- जन्यत्वेनोत्तरोत्तरोत्कृष्टत्वं निर्दिष्ट तैत्तिरीयोपनिषदि ब्रह्मव- ल्लयाम् युवा स्यात्साधुयुवा" इत्यारभ्य “स एको ब्रह्मण आनन्दः" इत्येतत्पर्यन्तम् । मनुष्यमनुष्यगन्धर्वदेवगन्धर्वपित्रा- जानदेवकर्मदेवदेवेन्द्रबृहस्पतिप्रजापतिहिरण्यगर्भपर्यन्ताः साव- धिकानन्दाः। ब्रह्मानन्दो निरवधिकानन्दः । स एवात्रामितं रसमिति पदद्वयेनाभिप्रेतः। स चानन्दो निरतिशयानन्दलक्षण- परब्रह्मस्वरूप एव । उपनिषदेद्यमिति उपनिषद्भिर्वेद्यः લૈકિક અને અલૈકિક એવા ભેદથી આનંદ બે પ્રકારનો છે. ત્યાં લો- કિકાનંદ એટલે વિષયાનંદ, અને અલૈકિકાનંદ એટલે પરમ આનંદ समन्यात . तैत्तिरीय उपनिषमा युवा स्यात्साधुयुवा (नुवान थाय, वा सारे। नुवान थाय) मे श्रुतिया साली स एको ब्रह्मण आनन्दः (अगपतिना ने सो मानछे ते मे प्रानो मान थे) એ શ્રુતિપર્યત લૌકિક આનંદનું બહારની સાધનસંપત્તિથી ઉત્પન્ન થવા ચોગ્યપણું હોવાને લીધે ઉત્તરોત્તર ઉત્કૃષ્ટપણું કહ્યું છે. મનુષ્ય, મનુષ્ય- ગંધર્વ, દેવગંધર્વ, પિતૃ, આજનદેવ (સ્માર્ત કર્મો કરવાથી જન્મસિદ્ધ देववाणा), भय, हेवेद्र, १९२५ति, पति भने &ि२९याम - પર્યત અવધિવાળા આનંદ છે. બ્રહ્માનંદ એ અવધિવગરનો આનંદ છે. ते १ महि अमितम् मने रसम् ये पोथी वा पारेर छे. ते मान नितिशय मानभूत ५२५ ३५०४ छ. उपनिषद्वेद्यमिति- पोथी वा योय मेटसे साक्षात् ४२वा योज्य ये उपनिषद्वेद्य तेने. षद्ल विशरणगत्यवसादनेषु (पद्ल धातु शिथिल ४२j, ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । साक्षात्करणीय उपनिषद्वेद्यस्तम् । षद्ल विशरणगत्यवसादने. विति व्याकरणस्मृत्या शिथिलीकरणमाप्तिविनाशनार्थकस्य स- दिधातोरुपनीत्युपसर्गद्वयविशिष्टस्य किबन्तस्य रूपमुपनिषदिति। तेन चावयवार्थालुगमेनोपनिषच्छब्देन ब्रह्मविद्योच्यते । त- थाहि-ये मुमुक्षुपुरुषा ऐहिके पुत्रापत्यधनादावामुष्मिके च स्वर्गादौ वितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्दवाच्यां ब्रह्मविद्यामुप- गम्य, आचार्योपदेशाल्लब्ध्वा निश्चयेन यावत्साक्षात्कारमभ्य- स्यन्ति, तेषामविद्याकामकर्मरूपाणां संसारबीजानां विशरणा- क्षीणतापादनादन्ते च सर्वथा विनाशनात्समुच्छेदादुपनिषच्छ- ब्दो ब्रह्मविद्यावाचकः । अथ च मुमुक्षन्ब्रह्म गमयति प्रापयत्ती- त्यर्थेनापि ब्रह्मविद्योपनिषच्छब्देनोच्यते। तादृशब्रह्मविद्यापति- પ્રાપ્તિ તથા વિનાશ કરવો એ અર્થોમાં છે) એ વ્યાકરણસ્મૃતિથી શિથિલ કરવું, પામવું તથા વિનાશ કરવો એ અર્થવાળા અને નિ से उपसथिी युत, तथा विप् प्रत्यय छे भातमा ने सेवा सद् यार्नु उपनिषद् मे ३५ छ. उपनिषद् २०-४0 ते वयवान! २५ ने અનુસારે બ્રહ્મવિદ્યા કહેવામાં આવે છે. જેમકે જે મુમુક્ષુ પુરુષો આ લેકનાં પુત્ર, સંતાન, ધનવગેરેમાં અને પરલેકનાં સ્વર્ગવગેરેમાં તૃષ્ણાથી २खित थ उपनिषद् शना वाय्य अर्थ३५ प्राविधाने उपगम्य- આચાર્યના ઉપદેશથી પામી નિશ્ચયથી સાક્ષાત્કાર (સ્વાનુભવ) પર્યત તેને અભ્યાસ કરે છે. તે અવિદ્યા, કામ તથા કર્મરૂપ સંસારનાં બી- જેના વિશરણથી અર્થાત્ તેઓની ક્ષીણતા કરવાથી, અને છેવટે તેઓને સર્વથા વિનાશ એટલે સારી રીતે ઉછેર કરવાથી ઉપનિષત્ શબ્દ બ્રહ્મવિદ્યાને કહેનાર છે. વળી “મુમુક્ષુઓને બ્રહ્મ પ્રાપ્ત કરાવે છે એ ·છે. 4), ગher the છે પપ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् पादका ग्रन्थविशेषा ईशावास्यैतरेयकाठकमुण्डकादयोऽप्युपनिष- च्छब्देनोच्यन्ते । तादात्ताच्छब्यमिति न्यायात् । आयुर्वै घृ- तमित्यादिवत् । उपनिषदभिरेव वेद्यः परमात्मेति च श्रूयते "तं સ્વનવદં પુરષ પૂરા ચારિત્તિyi વિચાર દિવિવા अपरा परा चेति । तद्वेधं च द्विविधम् । अपरा विद्या ऋग्वेदादि- रूपा कर्मकाण्डप्रतिपादिका । तद्वद्यं च धर्मार्थकामसाधनरूपम् । परा विद्या चोपनिषद्पा परब्रह्मप्रतिपादिका । तद्वेद्यं च ब्रह्मत- त्वम्। तदुक्तं मुण्डकोपनिषदि "द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद् ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च । तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः અર્થ વડે પણ ૩પનિષત્ શબ્દથી બ્રહ્મવિદ્યાજ કહેવામાં આવે છે. તેવી બ્રહ્મવિદ્યાનું પ્રતિપાદન કરનારા ઇશાવાસ્ય, ઐતરેય, કાઠક, મુંડક વગેરે વિશિષ્ટ ગ્રંશે પણ નાર્ શબ્દથી કહેવાય છે, કારણ કે તો.....(જે તેને માટે હોય તેમાં તે શબ્દવાળાપણું હોય) એ ન્યાય છે. આયુર્વે ધૃત-(વી આયુષ્ય છે) ઈત્યાદિમાં ઘી વગેરે આયુષ્પ વગેરે માટે હોવાથી તેઓ आयुष વગેરે શબ્દોથી કહેવાય છે. હૈ ના.... ઈત્યાદિ કૃતિઓમાં પરમાત્મા ઉપનિષદેથીજ જ- ણાય એ છે એમ કહ્યું છે. અપરા અને પરા એમ વિદ્યા બે પ્રકારની છે, તેનાથી સમજવાનું પણ બે પ્રકારનું છે. ઋગ્યેદ વગેરરૂપ કર્મકાંડનું પ્રતિપાદન કરનાર વિદ્યા અપરા છે, તેનાથી સમજાતું ધર્મ, અર્થ તથા કામનું સાધન પણ અપર છે. પરબ્રહ્મનું પ્રતિપાદન કરનાર ઉપનિષદૂરૂપ વિદ્યા પર છે. તેનાથી સમજાતું પરબ્રહ્મ પણ પર છે. તે પ્રમાણે મુંડ- કોપનિષદ્દમાં કહ્યું છે કે વિશે......(પરા અને અપરા એ પ્રમાણે બે વિદ્યા જાણવાની છે, એમ જે બ્રહ્મવેત્તાઓ કહે છે તેમાં ઋવેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ, શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુકત, છંદ અને ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्यो- तिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते” इति । यद्यपि "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति" इति काठकश्रुत्या सर्वेषां वेदानां तात्पर्य ब्रह्मविज्ञापन इति विज्ञायते तथापि साक्षाद् ब्रह्मतत्त्वविज्ञापकत्वादुपनिषदां तदेकपरत्वा- माधान्यम् । कर्मकाण्डप्रतिपादकवेदभागस्य तु निष्कामबुद्धये- श्वरार्पणबुद्धया च नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानेन चित्तशुद्धिद्वारा परंपरया ब्रह्मविज्ञानप्रापकत्वान्न मुख्यत्वम् । ननु वढव इदानीमुपनिषदः पुस्तकेभ्यः पठन्ति तदर्थ चावबुध्यन्ते कथं तेषामखण्डानन्दस्वरूपब्रह्मसाक्षात्कारो न L જોતિષ એ અપરા વિદ્યા છે, તથા જેથી તે બ્રહ્મ જણાય છે તે પરા विधा छ). ले ४ सर्वे वेदा:......(सब वे रे पहने। मोध माथे છે તથા સઘળાં તપ જે પદને કહે છે) એ કાઠક યુતિથી “સઘળા વેદનું તાત્પર્ય બ્રહ્મ જણાવવામાં છે એમ જણાય છે, તે પણ સાક્ષાત બ્રહ્મતત્ત્વને જણાવનાર હતાં ઉપનિષદોનું તાત્પર્ય બ્રહ્મતત્વને સમજાવ- વામાંજ હોવાને લીધે વિદ્યામાં ઉપનિષદનું પ્રધાન મુખ્ય]પણું છે. કર્મકાંડનું પ્રતિપાદન કરનાર વેદભાગ તો નિષ્કામ બુદ્ધિથી તેમજ ઈશ્વ- રાર્પણ બુદ્ધિથી નિત્યનૈમિત્તિક કર્મો આચરવાવડે ચિત્તની શુદ્ધિદ્વારા પરંપરાથી બ્રહ્મજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરાવનાર હોવાથી તેનું મુખ્યપણું નથી, (પૂ.) “ઘણું લેક હમણાં પુસ્તકમાંથી ઉપનિષદો ભણે છે, અને તેઓને અર્થ જાણે છે, તે તેઓને અખંડ આનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મનો સા- ક્ષાત્કાર કેમ થતો નથી ? એમ જે કહેવામાં આવે [ઉ] તે તેનો ઉત્તર ·-- -- दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । भवतीति चेत्। यथोक्तकारित्वाभावात्परिश्रमवैफल्यं तेषाम् । यथाविध्युपनिषच्छ वणमनननिदिध्यासनेषु कृतेष्वेव ब्रह्मसा- क्षात्कारः परमानन्दावाप्तिश्च नान्यथा। उपनिषच्छ्यणप्रकारश्च प्रदर्शितो यथा "तद्विजिज्ञासुः स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्" इति। श्रोत्रिय साङ्गवेदाध्ययनशालिनम् । ब्रह्मनिष्ठं ब्रह्मणि निष्ठा स्थिरा वृत्तिर्यस्य तम् । ब्रह्मसाक्षात्कारोपायाश्च भगवत्या श्रुत्यैव प्रदर्शिताः। तद्यथा "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" इति । अरे इति सानुक्रोशं महर्षेर्याज्ञवल्क्यस्य प्रियां पत्नी प्रति- है , આપવામાં આવે છે કે શાસ્ત્રમાં કહ્યા પ્રમાણે આચરનારપણાના અભાવથી તેઓના પરિશ્રમનું વિફલપણું થાય છે. વિધિ પ્રમાણે ઉપનિષદોનાં શ્રવણ, મનન તથા નિદિધ્યાસન કર્યા હોય તો જ બ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર અને પરમ આનંદની પ્રાપ્તિ થાય છે, નહિ તો તેઓ થતાં નથી. ઉપનિષદોના बरानो प्रा२ श्रुतिये सतायो छ. म -तद्विजिज्ञासु.... (તે બ્રહ્મને જાણવાની ઇચ્છાવાળા તે પુરુષે હાથમાં સમિધુ લઇ શ્રોત્રિય तया अनि गुरुनी पासे यु) श्रोत्रियम्- २ सहित वेहोर्नु अध्ययन ४२वावाणा तथा ब्रह्मनिष्टम् ---प्रझमा छे स्थिर वृत्ति देनी એવા ગુરુની પાસે. બ્રહ્મના સાક્ષાત્કારના ઉપાયો ભગવતી શ્રુતિએજ દર્શાવ્યા છે. જેમ 3-आत्मा वा अरे......(अरे, सामान साक्षातार ४२वो मे, અને તે સાક્ષાત્કાર માટે આત્માનાં શ્રવણ, મનન તથા નિદિધ્યાસન કરવાં જોઈએ. “અરે એ મહર્ષિ યાજ્ઞવલ્કયનું પિતાની પ્રિય પત્ની પ્રત્યે ·૧૮ છે दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ઘરના વૈશો નિશાશા સોજા પ્રવાઃ ચા एव द्रष्टव्यो नान्यत् । क्षणभङ्गुरं परिणामतापदं सांसारिक वस्तुजातं न द्रष्टव्यम् । आत्मैव केवलं द्रष्टव्यः। तथैव श्रुत्यन्तरे- ऽप्युक्तं "तमेवंक जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः।" एष आत्मामृतस्य अमृतत्वस्य मोक्षस्य सेतुः प्रापक इत्यर्थः । कया रीत्या द्रष्टव्य इत्याकाङ्क्षायामाह-श्रोतव्य इति। विवेकवैराग्यादिसाधनचतुष्टयसंपत्तिपूर्वकं प्रागुक्तश्रोत्रियब्रह्म- निष्ठश्रीगुरुचरणशरणं गत्वा तन्मुखादेव श्रोतव्यः। श्रवणे सत्यपि अनाधविद्यावासनाबलेनासंभावनाविपरीतभावनारूपम- तिबन्धकसत्त्वे श्रवणादेव केवलाद् ब्रह्मसाक्षात्काररूपं फलं न દયા સહિત વચન છે. નિશ્ચય છે અર્થ જેનો એવો જે શબ્દ છે, અથવા ga (જ) છે અર્થ જેને એવો વા શબ્દ છે. આત્માનો સાક્ષાત્કાર કરવો જોઈએ, બીજાનો નહિ. ક્ષણભંગુર અને પરિણામમાં સંતાપ આ- પનાર સંસારની સઘળી વસ્તુઓને જાણવી નહિ જોઈએ, કેવળ આમાને જ જાણવા જોઈએ. તેમજ બીજી શ્રુતિમાં પણ કહ્યું છે કે “તમેડ્યું......(તજ એક આત્માને જાણે. બીજી વાણી મુકી દી. આ આત્મા મોક્ષને પ્રાપ્ત કરાવનાર છે). આ આત્મા અમૃત એટલે અમૃતપણાને અર્થાત મેક્ષને પ્રાપ્ત કરાવનાર છે, એ અર્થ છે. “કયી રીતિથી આત્માને જાણ એવી આકાંક્ષા થતાં “તિયઃ (આત્માનું શ્રવણ કરવું જોઈએ. એમ કહે છે. વિવેક, વૈરાગ્ય વગેરે ચાર સાધનોની સંપત્તિપૂર્વક, પહેલાં કહેવામાં આવેલા ઐત્રિય તથા બ્રહ્મનિષ્ઠ એવા શ્રીગુના ચરણનું શરણ લઈ તેના મુખથીજ આત્માનું શ્રવણ કરવું જે- ઈએ. શ્રવણુ કર્યા છતાં પણ અનાદિ અવિદ્યાની વાસનાના બળથી ·दीपिकाटीकोपेतश्रीव टपत्यष्टकम् सिध्येदतस्तत्प्रतिबन्धकनिवृत्तय उपायमाह-मन्तव्यो निदिध्या- सितव्य इति । 'श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्वोपपत्तितः' इति प्रथमं श्रुत्वा श्रुत्यविरुद्ध वचनानुसारेण युक्तिभिश्चिन्तनीयः। चिन्तयित्वा निदिध्यासितव्योऽन्तःकरणवृत्ति बाह्यविषयेभ्यो व्यावर्त्य तदेकतानतया ध्येयः। एवं श्रुत्युक्तोपायानुसरण एव श्रुत्युक्तामृतत्वरूपफलमाप्तिर्नान्यथेति विज्ञेयम् । श्रीनाथमिति । श्रयति हरिमिति श्रीः। श्रिया सहितो नाथः श्रीनाथो रमास्वा- मीत्यर्थः। नाथपदेन सार्वज्यसर्वशक्त्यादिरूपैश्वर्यविशिष्टत्वं श्री- वटपतेर्बोध्यम्। भवभयहरमिति । भवः संसारस्तस्य भयं અસંભાવના અને વિપરીત ભાવનારૂપ પ્રતિબંધક (આડે આવનાર) હતાં કેવળ શ્રવણથી જ બ્રહ્મનું અપક્ષ જ્ઞાનરૂપ ફળ સિદ્ધ ન થાય. આથી ते प्रतिमा निति भाटे 'मन्तव्यो, निदिध्यासितव्यः (मात्मानुं भनन तेमन नियासन ४२ नेमे) मे उपाय डे छे. श्रोतव्यः... (કૃતિવાકથી શ્રવણ કરી ઉપપત્તિઓથી– બેસતી આવે એવી યુકિત- ઓથી આત્માનું મનન કરવું જોઈએ, એમ પ્રથમ શ્રવણ કરી, કૃતિને અવિરેધી વચનને અનુસાર આત્માનું ચિંતન કરવું જોઈએ. ચિંતન કરી તેનું નિદિધ્યાસન કરવું જોઈએ, અર્થાત બહારના વિષયોથી અંતઃ- કરણની વૃત્તિને વાળી લઈ આત્માનું એકતાન થઈ ધ્યાન કરવું જોઈએ. એ પ્રમાણે કૃતિમાં કહેલા ઉપાયોને અનુસરવામાંજ શ્રુતિએ કહેલ મેક્ષ- ३५३नी प्राप्ति छ, परंतु भी रीत नथी, सेभ एवं. श्रीनाथमिति- હરિને આશ્રય કરે છે એ શ્રી. શ્રીસહિત નાથ એ શ્રીનાથ એટલે 'सभीना पति से अर्थ छ. नाथ पंथी श्रीवटपतिनु सजिपच्या, सर्व शक्तिवा५९॥ पो३३५ अश्वथा सपना पु. भव- - ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । जन्ममरणरूपदुःखापत्तिः। तत्स्वपराभक्तिजन्यस्वसाक्षात्कारेण वा स्वविषयकशुभश्रवणादिसाधनभावनया स्वाभेदबोधेन वा हरतीति भवभयहरस्तम् । तदुक्तं च बृहदारण्यके-"अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति । तथैव तैत्तिरी- योपनिषदि ब्रह्मवल्लयां- "यदा होवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्ये- ऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते अथ सोऽभयं गतो भवति" इति ॥१॥ चिदानन्दं सत्यं जगदुदयरक्षालयकर याज्ञानाच्छुक्तौ रजतमिव विश्वं विलसितम् । पुनर्यविज्ञानं भ्रमहरमभेदं तमन, नमामि श्रीनाथं भवभयहरं श्रीवटपतिम् ॥ २॥ भयहरमिति- भव मेटले संसार तेन भय अर्थात् -मभ२१३५ દુઃખની પ્રાપ્તિ. તે ભયને, પિતાની પરા ભકિતથી ઉત્પન્ન થવાના સા- ક્ષાત્કારથી, અથવા પિતાવિષે શુભ શ્રવણુ વગેરે સાધને ભકતોમાં ઉત્પન્ન કરવાથી, અથવા પોતાની સાથેના અભેદના જ્ઞાનથી હરે છે એ भवभयहरः (सा२३५ मयने ४२२) तेते. हा२९५४मा ते ध्यु अभयं......(डे न ! तभे समयने-माने प्राप्त थया छ।. ત્યારે તેણે આત્માને ‘હું બ્રહ્મ છું એમ જાણ્યો). તે પ્રમાણે તૈત્તિરીય ઉપનિષદ્ વિષે બ્રહ્મવલ્લીમાં કહ્યું છે કે જ્યારે આ મનુષ્ય આ અદશ્ય, જડ વસ્તુના સંસર્ગથી રહિત, નિરૂપણ કરવાને અશક્ય, અને અવિનાશી પરમાત્મામાં અભયરૂપ પ્રતિષ્ઠા (સ્થિતિ)ને પામે છે, ત્યારે તે અભયને પામેલે થાય છે. ૧ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ६१ જે ચેતન છે, આનંદ સ્વરૂપ છે, સત્ય છે, જગતનાં સૃષ્ટિ, સ્થિતિ તથા લય કરનાર છે, જેના અજ્ઞાનથી છીપમાં રૂપાની પેઠે જગતનું ભાન થાય છે, અને વળી જેનું જ્ઞાન ભ્રમને હરનારું છે, તે ભેદ વગર રના, નિર્દોષ તથા સંસારરૂપ ભયને હરનારા લક્ષ્મીનો પતિ શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવાનને પ્રણામ કરું છું. ૨ टीका। चिदानन्दमिति। चिच्चैतन्यरूपम्। आनन्दमान्दस्वरूपम्। ननु ज्ञानवदानन्दोऽपि परमेश्वरवृत्तिगुण एव । तेनानन्दरूपं ब्रह्मेति वक्तुं न शक्यते । न चानन्दस्य ब्रह्मणो गुणत्वे मानाभाव इति वाच्यम्। “आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान बिभेति कदाचन इति श्रुतेरेव मानत्वात् । अत्र ब्रह्मण इति षष्ठी वर्तते तेन च ब्रह्मसंबन्ध्ययमानन्दस्तं विद्वानानन्पुरुषः कदाचन कस्मिन्नपि काले न बिभेति भयं न प्राप्नोत्यर्थः । अत एवानन्दं ब्रह्मेत्यादा- . चिदानन्दमिति- चित् भेटले चैतन्य३५. आनन्दम-मान- રૂપ. (પૂ) “જ્ઞાનની પેઠે આનંદ પણ પરમેશ્વરમાં રહેલ ગુણજ છે. તેથી “આનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મ એમ કહી ન શકાય. “આનંદનું બ્રહ્મના ગુ- પણું છે એ બાબતમાં પ્રમાણને અભાવ છે, એમ નહિ કહેવું, १२९१ ३ आनन्द......(महाना मानने तो मनुष्य ही भय पामता नथी) मे. श्रुतिनु०४ प्रभाए थे, महिं ब्रह्मण: से ही છે, તેથી બ્રહ્મના સંબંધવાળા અર્થાત્ બ્રહ્મનો આ જે આનંદ તે જા- एएत। ५३५ कदाचन-पशु अणमान बिभेति-मय पामती नथी १ ·- MORE दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । जन्ममरणरूपदुःखापत्तिः। तत्स्वपराभक्तिजन्यस्वसाक्षात्कारेण वा स्वविषयकशुभश्रवणादिसाधनभावनया स्वाभेदबोधेन वा हरतीति भवभयहरस्तम् । तदुक्तं च बृहदारण्यके-"अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति । तथैव तैत्तिरी- योपनिषदि ब्रह्मवल्लयां - "यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्ये- ऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते अथ सोऽभयं गतो भवति" इति ॥१॥ चिदानन्दं सत्यं जगदुदयरक्षालयकर यदज्ञानाच्छुक्तौ रजतमिव विश्वं विलसितम् । पुनर्यविज्ञानं भ्रमहरमभेदं तमनघ नमामि श्रीनाथं भवभयहरं श्रीवटपतिम् ॥२॥ भयहरमिति- भव मेरले संसार तेने मय अर्थात् सन्मभ२४३५ દુઃખની પ્રાપ્તિ. તે ભયને, પોતાની પરા ભકિતથી ઉત્પન્ન થવાના સા- ક્ષાત્કારથી, અથવા પિતાવિષે શુભ શ્રવણ વગેરે સાધનો ભકતોમાં ઉત્પન્ન કરવાથી, અથવા પિતાની સાથેના અભેદના જ્ઞાનથી હરે છે એ भवभयहरः (सा२३५ नयने ७२ना२) तेते. हा२९यमा ते धु थे ४ अभयं......(न ! तमे समयने-माने प्राप्त या छो. ત્યારે તેણે આત્માને “હું બ્રહ્મ છું એમ જાણ્યો). તે પ્રમાણે તૈત્તિરીય ઉપનિષદ્ વિષે બ્રહ્મવલ્લીમાં કહ્યું છે કે જ્યારે આ મનુષ્ય આ અદસ્ય, જડ વસ્તુના સંસર્ગ થી રહિત, નિરૂપણ કરવાને અશક્ય, અને અવિનાશી પરમાત્મામાં અભયરૂપ પ્રતિષ્ઠા (સ્થિતિને પામે છે, ત્યારે તે અભયને પામેલ થાય છે. ૧ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૬૧ જે ચેતન છે, આનંદ સ્વરૂપ છે, સત્ય છે, જગતનાં સૃષ્ટિ, સ્થિતિ તથા લય કરનાર છે, જેના અજ્ઞાનથી છીપમાં રૂપાની પેઠે જગતનું ભાન થાય છે, અને વળી જેનું જ્ઞાન ભ્રમને હરનારું છે, તે ભેદ વગ- રના, નિર્દોષ તથા સંસારરૂપ ભયને હરનારા લક્ષ્મીના પતિ શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવાનને પ્રણામ કરું છું. ૨ દીધા चिदानन्दमिति। चिच्चैतन्यरूपम्। आनन्दमान्दस्वरूपम्। ननु ज्ञानवदानन्दोऽपि परमेश्वरवृत्तिगुण एव । तेनानन्दरूपं ब्रह्मेति वक्तुं न शक्यते । न चानन्दस्य ब्रह्मणो गुणत्वे मानाभाव इति वाच्यम्। “आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान बिभेति कदाचन" इति श्रुतेरेव मानत्वात् । अत्र ब्रह्मण इति षष्ठी वर्तते तेन च ब्रह्मसंबन्ध्ययमानन्दस्तं विद्वानानन्पुरुषः कदाचन कस्मिन्नपि काले न बिभेति भयं न प्राप्नोत्यर्थः। अत एवानन्दं ब्रह्मेत्यादा- ટીકા. વિરામતિ– જિત્ એટલે ચૈતન્યરૂપ. આન-આનંદ- રૂપ. (પૂર્વ) “જ્ઞાનની પિઠે આનંદ પણ પરમેશ્વરમાં રહેલે ગુણજ છે. તેથી આનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મ એમ કહી ન શકાય. “આનંદનું બ્રહ્મના ગુ- પણું છે એ બાબતમાં પ્રમાણન અભાવ છે, એમ નહિ કહેવું, કારણ કે નવું......(બ્રહ્મના આનંદને જાણતો મનુષ્ય કદી ભય પામતે નથી) એ શ્રુતિનું પ્રમાણપણું છે, અહિં બ્રહ્મr: એ ષષ્ઠી છે, તેથી બ્રહ્મના સંબંધવાળો અર્થાત બ્રહ્મનો આ જે આનંદ તે જા- ણત પુરૂષ રાસ-કોઈપણ કાળમાં જ વિતિ-જ્ય પામતો નથી ·૬૨ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । बानन्दोऽस्यास्तीति 'अर्शआदिभ्योऽच्' इत्यनेन मत्वर्थीयाच्य- त्ययेनानन्दवद् ब्रह्मेत्यपि संगच्छते इति चेन्न। ज्ञानानन्दयो- रात्मगुणत्वमिति मतस्य युक्तिविरुद्धत्वात् । तथाहि- किं ज्ञानं ब्रह्मणि समवायसंबन्धेन वर्तत आहास्वि- त्तादात्म्येन? नाद्यः। समवायस्यासिद्धत्वात् । नन्वयुतसिद्धवृत्तिः सं- बन्धः समवायः । अयुतसिद्धपदार्थास्त्ववयवावयविनौ गुण- गुणिनौ क्रियाक्रियावन्तौ जातिव्यक्ती विशेषनित्यद्रव्ये चेति। तत्रेप्रत्ययलिङ्गगम्यः समवायः। अधिकरणप्रत्यक्षाप्रत्यक्षयोगेन એ અર્થ છે. આથી જ કાન દ્રશ્ન ઈત્યાદિમાં પણ આનંદ આવે છે? એ અર્થમાં આનર શબ્દને ૩ આરપા૨ા ૨૨૭ા એ પાં- ણિનીય સૂત્રથી મgy પ્રત્યયના અર્થવાળો અન્ન પ્રત્યય થતાં “આન- દવાળું બ્રહ્મ એ પણ મળતું આવે છે એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ૦ તો તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે; કારણ કે “જ્ઞાન તથા આનંદનું આત્માના ગુણપણું છે એ મતનું યુક્તિથી વિરુદ્ધપણું છે. જેમ કે – શું જ્ઞાન બ્રહ્મમાં સમવાય સંબંધથી છે કે તાદામ્ય સંબંધથી છે ? પહેલે પક્ષ ઘટતું નથી, કારણ કે સમવાયનું અસિદ્ધપણું છે. (પૂ.) “અયુતસિદ્ધ (અથ–સાથેજ ઉત્પન્ન થયેલ) પદાર્થોમાં રહેનારે સંબંધ સમવાય છે. અયુતસિદ્ધ પદાર્થો તે અવયવ તથા અવયવી [અવયવાળો] ગુણ તથા ગુણી (ગુણવાળો), ક્રિયા તથા ક્રિયાવાન, જાતિ તથા વ્યક્તિ, અને વિશેષ તથા નિત્ય દ્રવ્ય છે. ત્યાં “અહિં છે એવી પ્રતીતિરૂપ જ્ઞાપથી સમવાય જાણવામાં આવે છે. પિતાના (સમવાયના) અધિકર- ણના પ્રત્યક્ષ થવા તથા પ્રત્યક્ષ નહિ થવાના સંબંધથી સમવાયનું ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । समवायस्य प्रत्यक्षाप्रत्यक्षत्वमिति वैशेषिकाः। प्रत्यक्षसिद्ध एवं समवाय इति गौतमीयतार्किकास्तत्कथमसिद्ध इत्युच्यते । सम- वायसंबन्धस्तार्किकतनयेषु जीवत्सु केनापि न खण्डयितुं शक्य- तेऽलं समवायखण्डनप्रस्तावेन मिथ्याभूतमिथ्यात्ववादिना विवादेनेति चेत् । अत्रोच्यते। यु मिश्रणामिश्रणयोरिति युधातोः क्तप्रत्यये नत्रा समासेऽयुतशब्दस्तस्य सिद्धशब्देन समासे निष्पन्नोऽयुतसिद्धशब्दः । स चापृथगुत्पत्तौ मुख्यः। सा चा- पृथगुत्पत्तिर्भवन्मते न द्रव्यगुणयोरस्ति । द्रव्यस्य प्राक्सिद्धेर्गुण- स्य पश्चादुत्पत्तेश्च । न च संबन्धितयैव कार्यस्य कारणे सिद्धि- रयुतसिद्धिरिति वाच्यम् । अनुपपत्तेः । तथाहि- પ્રત્યક્ષપણું તથા અપ્રત્યક્ષપણું છે એમ વૈશેષિક લેકો માને છે. “સમવાય પ્રત્યક્ષસિદ્ધજ છે એમ ગૌતમમતના તાર્કિક લેકે કહે છે, તે સમવાયને અસિદ્ધ કેમ કહેવામાં આવે છે ? તાર્કિક લેકોના પુત્રો જીવતાં કાઈથી પણ સમવાય સંબંધનું ખંડન કરી શકાય નહિ, માટે સમવાયના ખં- ડનના પ્રસ્તાવરૂપ જુદા મિથ્યાપણાને કહેનારા વિવાદથી બસ કરે? એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ) ર તે તેના પ્રત્યુત્તરમાં અહિં કહેવામાં આવે છે કે મિશ્રણ અને અમિશ્રણ એ અર્થવાળા શુ ધાતુને જ પત્યય લગાડી ની સાથે સમાસ કરતાં અશુદ્ધ શબ્દ સિદ્ધ થાય છે. તેને સાથેજ ઉત્પત્તિ એ અર્થ મુખ્ય છે. તમારા મતમાં તે સાથેજ ઉત્પત્તિ દ્રવ્ય તથા ગુણની નથી, કારણ કે દ્રવ્યની પ્રથમ સિદ્ધિ થાય છે, અને ત્યારપછી ગુણની ઉત્પત્તિ થાય છે. “સંબંધીપણાથીજ કાર્યની કારણમાં સિદ્ધિ એ અયુ સિદ્ધિ છે એમ નહિ કહેવું, કારણ કે તે બંધ બેસતું આવતું નથી. જેમ કે - ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । किं सिद्ध सत्कार्य कारणे समवेति । समवेतं वा कार्य सिध्येत् । युगपदुभयमिति वा। आये कार्यस्य पूर्वसिद्धत्वादयुतसिद्धत्वहानिः। द्वितीये तूत्पत्तेः पूर्वमसतः कार्यस्य कथं कारणे समवायः। न चास- तोऽपि कार्यस्य कारणे समवायः कल्प्यते इति वाच्यम् । वि- कल्पासहत्वात् । तथाहि- येन रूपेण कार्यस्य कारणे समवायः कल्प्यते तत्किमसिद्ध कार्यक उत सिद्धकार्यको असिद्धकार्यके चेत्तर्हि कार्य सदसदात्मकं स्यात् । तच्च विरुद्ध परस्परवाधात् । सिद्धकार्यक इति चेत्समवायेन કાર્ય સિદ્ધ થઈને તેને કારણમાં સમવાય થાય છે? કે કાર્ય કારણમાં સમવાય પામી સિદ્ધ થાય છે? કે બને સાથે થાય છે? પહેલે પક્ષ સ્વીકારતાં કાર્ય પ્રથમથી સિદ્ધ થવાને લીધે અયુતસિદ્ધ- પણાની હાનિ થાય. બીજો પક્ષ સ્વીકારતાં તે ઉત્પત્તિથી પહેલાં અસત કાર્યને કારણમાં કેમ સમવાય થાય ? “અસત્ કાર્યને પણ કારણમાં સમવાય કલ્પવામાં આવે છે. એમ નહિ કહેવું, કારણ કે તે વાત પ્રશ્નને સહન કરી શકશે નહિ. જેમ કે - જે રૂપે કાર્યને કારણમાં સમવાય કલ્પવામાં આવે છે, તે શું અને સિદ્ધ છે કાર્ય જેમાં એવા કારણમાં કલ્પવામાં આવે છે કે સિદ્ધ છે કાર્ય જેમાં એવા કારણમાં કલ્પવામાં આવે છે? અસિદ્ધ છે કાર્ય જેમાં એવા કારણમાં કાર્યને સમવાય કલ્પવામાં આવે તે કાર્ય સત્ અને અસત્ છે રૂપ જેનું એવું થઈ જાય, પરંતુ તેમ થવું વિરુદ્ધ છે, કારણ કે એક બીજાને એક બીજાથી (સતનો અસથી, અને અસતને સતથી) ·૬૫ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । सह तादूप्येण सिद्धेः सिद्धरूपस्य न स्यात्कारणे समवायः । संबन्धः स्वरूपसिद्धिश्च कार्यस्य युगपदेवास्त्विति चेत् तत्सि- द्धावस्थं कार्य सद्वाऽसद्वोभयविलक्षणं वा । आधे सिद्धस्यैव संबन्धइत्ययुतसिद्धत्वहानिः । द्वितीये तु न कार्यस्य समवाय- स्तस्याद्याप्यसिद्धत्वात् । तृतीये त्वनिर्वचनीयवादप्रसङ्गेनागता- ऽसि मदीयमते । नापि तृतीयः। युगपदुभयोरसिद्धत्वात् । अतो नास्त्येव कोऽपि लोकेऽयुतसिद्धपदार्थो यद्वृत्तिसमवायः सिद्धः स्यात् । नापि समवायसंवन्धोऽस्तीति वक्तुं शक्यते निराकर- णात् । निराकरणप्रकारश्चेत्थम्- બાધ થાય છે. સિદ્ધ છે કાર્યો જેમાં એવા કારણમાં કાર્યને સમવાય કલ્પવામાં આવે તે સમવાયની સાથે તપણાથી કાર્યની સિદ્ધિ થઈ જાય, તેથી સિદ્ધરૂપ કાર્યને કારણમાં સમવાય નથી. “સંબંધ અને કાર્યના સ્વરૂપની સિદ્ધિ એકી વખતે થાઓ એ જે કહેવામાં આવે તો તે સિદ્ધ અવસ્થાવાળું કાર્ય સત્ છે, કે અસત છે, કે સત્ અને અસતથી વિલક્ષણ છે? પહેલે પક્ષ સ્વીકારીએ તો “સિદ્ધજ કાર્યને સંબંધ છે એમ માનવાથી અયુતસિદ્ધપણુની હાનિ થાય છે. બીજે પક્ષ સ્વીકારીએ તે કાર્યને સમવાય થાય. કે તેનું આંજ- સુધી પણું અસિદ્ધપણું છે. ત્રીજો પક્ષ સ્વીકારીએ તો અનિર્વચનીયવાદના પ્રસંગથી તું મારા મતમાં આવ્યો છે. “સંબંધ અને કાર્યના સ્વરૂપની સિદ્ધિ એક વખતે થાઓ એ સમવાયના સંબંધમાં કરેલ ત્રીજો પક્ષ પણ સંભવતા નથી, કારણ કે સંબંધ અને કાર્યના સ્વરૂપની સિદ્ધિ એ બન્નેના એકી વખતે થવાનું અસિદ્ધપણું છે. આથી આ લેકમાં જેમાં રહેલો સમવાય સિદ્ધ થાય એવો કોઈ પણ અયુતસિદ્ધ પદાર્થ નથી જ, નહિ, કારણ ·१६ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । किं समवायिनोर्यो घटकः समवायः स समवायिभ्याम- संबद्धः संबद्धो वा ? नायः। हिमवद्विन्ध्ययोरपि घटकत्वमसङ्गात्। न द्वितीयः, तत्रापि संबन्धान्तरमित्यनवस्थाप्रसङ्गात् । न च समवायः स्वरूपसंबन्धत्वेनैव संबन्धान्तरानपेक्षेण संबद्ध इति वाच्यम् । स्वरूपस्य निरूपणानहत्वात् । स्वरूपं किमधिकरणमुत आधेयम् । यद्वा प्रतीतिकालः किंवा प्रतीतिरेव । उतावच्छेदकदेश इत्यत्र विनिगमनाविरहात् । तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेन तत्स्वीकारेऽपि न निर्वाहः । स्वरूप- 5 % સમવાય સંબંધ છે એમ પણ કહી શકાતું નથી, કારણ કે સમવાય સંબંધનું નિરાકરણ (ખંડન) કર્યું છે. સમવાય સંબંધના નિરાકરણને પ્રકાર આ પ્રમાણે છે- બે સમવાયી પદાર્થોને જોડનાર જે સમવાય તે બે સમવાયી સાથે સંબંધ વગરને છે કે સંબંધવાળા છે ? પહેલો પક્ષ સંભવતો નથી, કારણ કે તેમ સ્વીકારીએ તે તે સમવાયમાં હિમાલય અને વિધ્યાચળને પણ જોડનાર પણાનો પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. બીજો પક્ષ પણ સંભવતો નથી, કારણ કે તેમ માનવામાં સમવાયને રહેવા માટે બીજા કોઈ સંબંધની કલ્પના કરવી પડે, એમ અનવસ્થા દેશનો પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. “સમવાય બીજા સંબંધની અપેક્ષા રાખ્યા વગર સ્વરૂપસંબંધપણથી જ બે સમ- વાયી પદાર્થોની સાથે સંબંધ પામેલ છે એમ પણ કહેવું નહિ, કારણ કે સ્વરૂપનું નિરૂપણ કરવા યોગ્યપણું નથી. સ્વરૂપ એ શું અધિકરણ છે? કે આધેય છે? કે પ્રતીતિનો સમય છે? કે પ્રતીતિજ છે? કે અવચ્છેદ કરનારે પ્રદેશ છે ? એ બાબતેમાંથી કોઈ એક પણ બાબતને સ્વીકાર કરાવનારી યુકિતનો અભાવ છે. “તુગતુ દુર્જન, ·दीपिकाटीकापेतश्रीवटपत्यष्टकम् । संबन्धः समवायस्वरूपस्तदतिरिक्तो वा। आये आत्माश्रयः स्वं न स्वीयमित्यनुभवेन वाधश्च । द्वितीये वनवस्था स्फुटैव । किंचायं समवायः समवायिभ्यामन्योऽनन्यो वा। अन्यश्चेत् । स किं स्वतन्त्रः परतन्त्रो वा । स्वतन्त्र इति चेत्तर्हि तथैवोपलभ्येत । आत्माकाशवत् । परतन्त्र इति चेद्यत्त- न्त्रोऽसौ तेन संबन्धो वक्तव्यः। गुणादिषु संवन्धत्वात्संबन्धान्तरानपेक्ष इत्युच्चैर्वाच्यम् । संयोगे व्यभि- दर्शनात् । न चासौ -= (દુર્જન સંતોષ પામ' એ ન્યાયથી સ્વરૂપ સંબંધનો સ્વીકાર કરવાથી પણ પ્રયજન સરે એમ નથી. સ્વરૂપ સંબંધ સમવાયરૂપ છે ? કે તેથી જુદો છે? પહેલો પક્ષ સ્વીકારતાં આત્માશ્રય દેષ આવી પડે છે, અને સમવાયનો સંબંધ સમવાય એમ માનવામાં પોતે પિતાનો ન હોય એવા અનુભવથી બાધ આવે છે. બીજો પક્ષ સ્વીકારતાં તે અનવસ્થા પષ્ટજ છે. (સમવાયથી જુદા સ્વરૂપ સંબંધ કયા સંબંધથી રહ્યો છે ? અને જે સંબંધથી રહ્યો હોય તે સંબંધ વળી ક્યા સંબંધથી રહ્યો છે? એવી રીતે અનવસ્થા દેષ ખુલ્લો દેખાય છે). વળી આ સમવાય બે સમવાયીઓથી જુદો છે? કે જુદે નથી ? જે જુદો કહેવામાં આવે તો તે સ્વતંત્ર છે? કે પરતંત્ર છે? જે સ્વતંત્ર કહેવામાં આવે છે તે પ્રમાણેજ (સ્વતંત્ર રીતે જ) આત્મા અને આકાશની પેઠે ભિન્નપણથી પ્રાપ્ત થાય. જે પરતંત્ર કહેવામાં આવે ૧ સમવાયી પદાર્થોમાં સમવાય સ્વરૂપ સંબંધથી રહ્યો છે. અર્થાત સ- સવાય સમવાયી પદાર્થનું રૂપ છે, અને સ્વરૂપ સંબંધ તથા સમવાય એક છે, તેથી પિતે પિતામાં રહે છે, એ આત્માશ્રય દેષ આવ્યો.

·સંબંધ વગરને છે કે જે दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । किं समवायिनोर्यो घटकः समवायः स समवायिभ्याम- संबद्धः संबद्धोवा?नाधः। हिमवद्विन्ध्ययोरपि घटकत्वमसङ्गात्। न द्वितीयः, तत्रापि संवन्धान्तरमित्यनवस्थाप्रसङ्गात् । न च समवायः स्वरूपसंबन्धत्वेनैव संबन्धान्तरानपेक्षेण संबद्ध इति वाच्यम् । स्वरूपस्य निरूपणानहत्वात् । स्वरूपं किमधिकरणमुत आधेयम् । यद्वा प्रतीतिकाल: किंवा प्रतीतिरेव । उतावच्छेदकदेश इत्यत्र विनिगमनाविरहात् । तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेन तत्स्वीकारेऽपि न निर्वाहः । स्वरूप- ‘સમવાય સંબંધ છે એમ પણ કહી શકાતું નથી, કારણ કે સમવાય સંબંધનું નિરાકરણ (ખંડન) કર્યું છે. સમવાય સંબંધના નિરાકરણને પ્રકાર આ પ્રમાણે છે:- બે સમવાયી પદાર્થોને જોડનાર જે સમવાય તે બે સમવાયી સાથે કારણ કે તેમ સ્વીકારીએ તો તે સમવાયમાં હિમાલય અને વિંધ્યાચળને પણ જોડનાર પણનો પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. બીજો પક્ષ પણ સંભવતા નથી, કારણ કે તેમ માનવામાં સમવાયને રહેવા માટે બીજા કોઈ સંબંધની કલ્પના કરવી પડે, એમ અનવસ્થા દોષને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. “સમવાય બીજા સંબંધની અપેક્ષા રાખ્યા વગર સ્વરૂપસંબંધપણાથીજ બે સમ- વાયી પદાર્થોની સાથે સંબંધ પામેલે છે એમ પણ કહેવું નહિ, કારણ કે સ્વરૂપનું નિરૂપણ કરવા યોગ્યપણું નથી. સ્વરૂપ એ શું અધિકરણ છે? કે આધેય છે ? કે પ્રતીતિને સમય છે? કે પ્રતીતિજ છે? કે અવચ્છેદ કરનાર પ્રદેશ છે ? એ બાબતોમાંથી કોઈ એક પણ બાબતને સ્વીકાર કરાવનારી યુતિનો અભાવ છે. “ તુતુ સુન:

·રકમની 'ના'- दीपिकाटीकापेतश्रीवटपत्यष्टकम् । संबन्धः समवायस्वरूपस्तदतिरिक्तो वा। आधे आत्माश्रयः स्वं न स्वीयमित्यनुभवेन वाधश्च । द्वितीये त्वनवस्था स्फुटैव । किंचायं समवायः समवायिभ्यामन्योऽनन्यो वा। अन्यश्चेत् । स किं स्वतन्त्रः परतन्त्रो वा । स्वतन्त्र इति चेत्तर्हि तथैवोपलभ्येत । आत्माकाशवत् । परतन्त्र इति चेयत्त- न्त्रोऽसौ तेन संबन्धो वक्तव्यः। गुणादिषु संवन्धत्वात्संबन्धान्तरानपेक्ष इत्युच्चैर्वाच्यम् । संयोगे व्यभि- दर्शनात् । न चासौ E (દુજેન સંતોષ પામ)' એ ન્યાયથી સ્વરૂપ સંબંધનો સ્વીકાર કરવાથી પણ પ્રયજન સરે એમ નથી. સ્વરૂપ સંબંધ સમવાયરૂપ છે? કે તેથી જુદો છે ? પહેલો પક્ષ સ્વીકારતાં 'આત્માશ્રય દેષ આવી પડે છે, અને સમવાયને સંબંધ સમવાય એમ માનવામાં પોતે પોતાનો ન હોય એવા અનુભવથી બાધ આવે છે. બીજો પક્ષ સ્વીકારતાં તો અનવસ્થા સ્પષ્ટજ છે. (સમવાયથી જુદા સ્વરૂપ સંબંધ કયા સંબંધથી રહ્યો છે ? અને જે સંબંધથી રહ્યો હોય તે સંબંધ વળી કયા સંબંધથી રહ્યો છે? એવી રીતે અનવસ્થા દેષ ખુલ્લે દેખાય છે). વળી આ સમવાય બે સમવાયીઓથી જુદો છે? કે જુદો નથી ? જે જુદે કહેવામાં આવે છે તે સ્વતંત્ર છે? કે પરતંત્ર છે? જે સ્વતંત્ર કહેવામાં આવે છે તે પ્રમાણેજ (સ્વતંત્ર રીતે જ) આત્મા અને આકાશની પેઠે ભિન્નપણાથી પ્રાપ્ત થાય. જો પરતંત્ર કહેવામાં આવે ૧ સમવાયી પદાર્થોમાં સમવાય સ્વરૂપ સંબંધથી રહ્યો છે. અર્થાત સ- સવાય સમવાયી પદાર્થનું રૂપ છે, અને સ્વરૂપ સંબંધ તથા સમવાય એક છે, તેથી પિતે પિતામાં રહે છે, એ આત્માશ્રય દેષ આભે.

·* * *, ' જેવામાં આવે ? दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । चारात् । अथ संयोगस्य संवधत्वेऽपि गुणत्वात्संबन्धान्तरानपेक्षा। सामान्यादीनां तु परतन्त्राणामसंबन्धरूपत्वादेव तदपेक्षा । सम- वायः पुनः संबन्धो न गुण इति वैषम्यमिति चेत् । तर्हि सं- बन्धत्वादस्य संयोगवदेव गुणत्वमनुमीयताम् । अथ द्रव्यवृत्तिगुणः समवायस्तु गुणादिष्वपि वर्तते ततश्चागुण इति चेत्, तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेनास्तां तावद् गुणादिषु समवायः। कार्यकारण- समवायस्य तु गुणत्वमनुमीयताम्, द्रव्ययोः संवन्धत्वात्संयोगवत्। अथ संयोगस्य युतसिद्धसंबन्धत्वात्केवलद्रव्यवृत्तित्वाच गुणत्वम् । તે તે જેને આધીન હોય તેની સાથેનો સંબંધ કહેવો જોઈએ, કારણ કે ગુણવગેરેમાં તેમ જોવામાં આવે છે. “આ સમવાય સંબંધપણાને લીધે બીજા સંબંધની જરૂર રાખતું નથી એમ ઉંચેથી (મેટો કે- લાહલ કરી) કહેવું નહિ, કારણ કે સંગમાં એ બાબતને વ્યભિચાર ર્થોમાં તે સમવાય સંબંધથી રહ્યો છે). “સંગનું સંબંધપણું હોવા છતાં પણ ગુણપણાને લીધે તેને સમવાય સિવાય બીજા સંબંધની જરૂર નથી. સામાન્ય વગેરે પરતંત્ર પદાર્થોને તે સંબંધરૂપપણું નહિ હેવાને લીધેજ સંબંધની જરૂર છે. સમવાય તે સંબંધ છે, પણ ગુણ નથી એમ સમવાય તથા સાગમાં વિષમતા (તફાવત) છે એમ જો કહે- વામાં આવે તો તેને પ્રત્યુત્તર આપવામાં આવે છે કે આ સમવાયનું સંબંધપણું હોવાને લીધે તેના ગુણપણાનું અનુમાન કરે.” ગુણ દ્રવ્યમાં રહે છે, સમવાય તે ગુણવગેરેમાં પણ રહે છે, તેથી તે ગુણ નથી” એમ જે કહેવામાં આવે તે તેને પ્રત્યુત્તર આપવામાં આવે છે કે “તુથતુ સુનઃ (દુર્જન સતિષ પામે) એ ન્યાયથી ગુણવગેરેમાં સમવાય ભલે ·મન ની વાત મારા મન 1 - જ, दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । समवायः पुनरयुतसिद्धसंबन्धो न द्रव्यमात्रवृत्तिश्चेत्यगुणत्वमिति चेन्न । अयुतसिद्धेः पागेव खण्डितत्वात् । अत एव परमाणुज- गदकारणत्वाधिकरणे 'समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः (२।२।१३) इति सूत्रेण ब्रह्ममूत्रकारैः समवायः खण्डितः। તાકારંજ શારીરમાઘ શ્રીજરાજચિંતિ- समवायाभ्युपगमाञ्च तदभाव इति प्रकृतेनाणुवादनिरा- करणेन संवध्यते । द्वाभ्यां चाणुभ्यां ध्यणुकमुत्पद्यमानमत्यन्त- भिन्नमणुभ्यामण्योः समवैतीत्यभ्युपगम्यते भवता। न चैवमभ्युप- ' હે, પરંતુ કારણમાં રહેલા કાર્યને સમવાયના ગુણપણનું દ્રવ્યોના સંબંધપણારૂપ હેતુથી સંગના ગુણપણની પેઠે અનુમાન કરે” “યુત- સિદ્ધ સંબંધપણાને લીધે અને કેવળ દ્રવ્યમાં રહેનારપણાને લીધે સંગનું ગુણપણું છે, સમવાય તો અયુતસિદ્ધ સંબંધ છે, અને કેવળ દ્રવ્યમાં જ રહેતા નથી, તેથી તેનું ગુણપણું નથી એમ જે કહેવામાં આવે તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે કે અયુતસિદ્ધિનું પહેલાં જે ખંડન કર્યું છે. આથી જ પરમાણુઓના જગના કારણપણાના અભા- વના અધિકરણમાં રામવાણા...... એ સૂત્રથી બ્રહ્મસૂત્રકાર શ્રી વ્યાસ- ભગવાને સમવાયનું ખંડન કર્યું છે. તે સ્ત્રનું વ્યાખ્યાન શારીરિક ભાષ્યકાર શ્રીશંકરાચાર્યે આ પ્રમાણે કર્યું છે - समवायाभ्युपगमाश्च मे તમra (પરમાણુઓના કારણુપણાનો અભાવ છે) એમ પ્રસ્તુત અણુવાદના નિરાકરણની સાથે સંબંધ પામે છે. બે અણુઓ મળી ઉત્પન્ન થતું બે અણુઓથી અત્યંત ભિન્ન વ્હેણુક બે અણુઓમાં સમવાય પામે છે એમ તું સ્વીકારે છે, પરંતુ એ પ્ર- માણે સ્વીકારતાં અણુના કારણપણાનું સમર્થન થઈ શકતું નથી. “શા ·૭૦ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । गच्छता शक्यतेऽणुकारणता समर्थयितुम् । कुतः। साम्यादन- वस्थितेः। यथैव ह्यणुभ्यामत्यन्तभिन्न सद्यणुकं समवायलक्षणेन संबन्धेन ताभ्यां संबध्यत एवं समवायोऽपि समवायिभ्योऽत्य- न्तभिन्नः सन् समवायलक्षणेनान्येनैव संबन्धेन समवायिभिः संबध्येतात्यन्तभेदसाम्यात् । ततश्च तस्य तस्यान्योऽन्यः संबन्धः कल्पयितव्य इत्यनवस्थैव प्रसज्येत । नन्विहप्रत्ययग्राह्यः समवायो नित्यसंबद्ध एव समवायि- भिगृह्यते नासंबद्धः संबन्धान्तरापेक्षो वा। ततश्च न तस्यान्यः संबन्धः कल्पयितव्यो येनानवस्था प्रसज्येतेति । नेत्युच्यते । संयोगोऽप्येवं सति संयोगिभिनित्यसंबद्ध एवेति समवायव- માટે' એ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં કહેવામાં આવે છે કે સંસ્થાનવરિથને – જેમ બે અણુઓથી અત્યંત ભિન્ન હોઈ ઘણુક સમવાયરૂપ સંબંધથી એ અણુઓની સાથે સંબંધ પામે છે, તેમ સમવાય પણ સમવાયીઓથી અત્યંત ભિન્ન હોઈ સમવાયરૂપ બીજા જ સંબંધથી સમવાયીઓની સાથે સંબંધ પામે, કારણ કે શુક અને સમવાયને સમવાયીઓથી અત્યંત ભેદરૂપ સમાનપણું છે. તેથી તે તે સમવાયને જુદા જુદા સમવાય સં. બંધ ક૫વાને રહેશે. તેને લીધે અનવસ્થા દેષનોજ પ્રસંગ પ્રાપ્ત થશે. “અહિં સમવાય છે, એવા જ્ઞાનથી ગ્રહણ કરવામાં આવતા સમવાય સમવાયીઓની સાથે નિત્ય સંબંધ પામેલ જ છે, એવી રીતે તેનું ગ્રહણ કરવામાં આવે છે, પરંતુ સમવાયીઓની સાથે સંબંધ નહિ પામેલા કે બીજા સંબંધની અપેક્ષા રાખનારા સમવાયનું ગ્રહણ કરવામાં આવતું નથી. તેથી તેનો બીજો સંબંધ ક૯૫વાનો નથી કે જેથી અનવસ્થા દોષનો પ્રસંગ થાય એમ જે કહેવામાં આવે તો તે બાબતને નિષેધ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् नान्यं संबन्धमपेक्षेत । अथार्थान्तरत्वात्संयोगः संबन्धान्तरम- पेक्षेत । समवायोऽपि तद्यर्थान्तरत्वात्संबन्धान्तरमपेक्षेत । न च गुणत्वात्संयोगः संबन्धान्तरमपेक्षते न समवायोऽगुणत्वादिति युज्यते वक्तुम् । अपेक्षाकारणस्य तुल्यत्वात् । गुणपरिभाषाया- श्वातन्त्रत्वात् । तस्मादर्थान्तरं समवायमभ्युपगच्छतः प्रसज्येतै- वानवस्था । प्रसज्यमानायां चानवस्थायामेकासिद्धौ सर्वासिद्धे- भ्यिामणुभ्यां व्यणुकं नैवोत्पद्यतेति । तथैव सुयुक्तिभिर्भामती- कारैर्वाचस्पतिमित्रैरपि न तावत्स्वतन्त्रः समवायोऽन्यन्तं भिन्न इत्यादिभामतीग्रन्थेन प्रकृतमूत्रभाष्यव्याख्यानावसरे सम्यक्त- કરવામાં આવે છે કે “એ પ્રમાણે હતાં સંગ પણ સંગીઓની સાથે નિત્ય સંબંધ પામેલેજ છે, તેથી તે પણ સમવાયની પેઠે બીજા સંબંધની જરૂર ન રાખે. “સોગ જુદો પદાર્થ હોવાને લીધે બીજા સંબંધની જરૂર રાખે એમ કહેવામાં આવે તો સમવાય પણ જુદો પદાર્થ હોવાથી બીજા સંબંધની જરૂર રાખે. “ગુણપણાને લીધે સંગ બીજા સંબંધની જરૂર રાખે, પણ ગુણપણાના અભાવને લીધે સમવાય બીજા સંબંધની જરૂર ન રાખે એમ કહેવું એગ્ય નથી, કારણ કે અપેક્ષાના કારણરૂપ જુદા પદાર્થપણાનું સમાનપણું છે, અને ગુણપરિ- ભાષાનું અવિવક્ષિતપણું છે, તેથી સમવાયને જુદો પદાર્થ સ્વીકારતાં અનવસ્થા દેષને પ્રસંગ થાયજ અનવસ્થા દોષનો પ્રસંગ થવાથી એ- કની સિદ્ધિ નહિ થતાં સર્વની સિદ્ધિ નહિ થાય, તેથી બે અણુથી શ્વ- શુક ઉત્પન્ન થશેજ નહિ. તે પ્રમાણેજ ભાગતીકાર વાચસ્પતિમિર્થ પણ સારી યુકિતઓ વડે પ્રસ્તુત સુભાષ્યના વ્યાખ્યાનના અવસરમાં જતાવત્ (અત્યંત ભિન્ન સમવાય તે સ્વતંત્ર નથી) ઈત્યાદિ ભાતીગ્રંથથી ·૭૨ दीपिकाटीकोपेतथीवटपत्यष्टकम् । यैव खण्डितः समवायः । खण्डनखाद्यचित्सुख्यद्वैतसिद्धयद्वैत ब्रह्मसिद्धचादौ तार्किकतनयाभीष्टसमवायसंबन्धः सुखण्डित इत्यलमतिमपञ्चेन। न द्वितीयः। भवदीयाभीष्टतादात्म्यसंबन्धो नाङ्गीक्रियते मायिकतादात्म्यसंवन्ध एव स्वीक्रियते तेनैवाध्यस्तपदार्थानां सर्वाधिष्ठानब्रह्मणि सर्वमध्यस्तम् । अस्तु तर्हि चिदानन्दरूपं ब्रह्म तवाभीष्ट कित्वानन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चनेत्यत्र ब्रह्मानन्दयोर्गुणगुणिरूपसंबन्धबोधिनी ब्रह्मण इति षष्ठयसंगता . #f સમવાયનું સારી રીતે ખંડન કર્યું છે. ખંડનખાવ, ચિસુખી, અદ્વૈત- સિદ્ધિ, અદ્વૈત બ્રહ્મસિદ્ધિ ઈત્યાદિ ગ્રંથમાં તાર્કિક લોકેના પુત્રોને વહાલા સમવાય સંબંધનું સારી રીતે ખંડન કર્યું છે, તેથી હવે વધારે વિસ્તાર કરવાનું બંધ રાખીએ છીએ. બીજો પક્ષ પણ સંભવ નથી, અર્થાત “બ્રહ્મમાં જ્ઞાન તાદામ્ય સંબંધથી રહે છે એમ પણ કહી શકાશે નહિ. અમારાથી તમને ગમતા તાદામ્ય સંબંધનો સ્વીકાર કરવામાં આવતું નથી, પરંતુ માયિક તા- દામ્ય સંબંધને જ સ્વીકાર કરવામાં આવે છે, તેથી જ અધ્યસ્ત પદાર્થોના સઘળા અધિષ્ઠાનરૂપ બ્રહ્મમાં સઘળું અધ્યસ્ત છે. “ચિદાનંદરૂપ બ્રહ્મ ભલે તમને ગમતું છે. પરંતુ આજ.....(બ્રહ્મના આનંદને જાણતા મનુષ્ય કેઈથી ભય પામતો નથી) એ સ્થળે બ્રહ્મ તથા આનંદના ગુણગુણીરૂપ (આનંદ ગુણ છે, અને બ્રહ્મ ગુણવાન છે એવા) સંબંધને ૧ બીજા લેની વ્યાખ્યાની શરૂઆતમાં વિ શા રળિ રમવાદ- રસંવત વર્તત દોશ્વિત્તાવાર એવી રીતે ઉઠાવેલા બે પ- ક્ષોમાંનો આહોવિત્તાવાન એ બીજો પક્ષ ·७३ : दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । स्यादिति चेन्न ब्रह्मण इति षष्ठया राहोः शिर इतिवदभेदेऽप्यो- पकारिकभेदमादायोपपत्तेः। अतो न काप्यनुपपत्तिः परमानन्द- स्वरूपब्रह्मणि। जगदुदयरक्षालयकरमिति । गच्छत्युत्पत्तिलयान्मा- मोतीति जगत्तस्योत्पत्तिस्थितिविनाशान्करोतीत्येवंभूतम् । जग- च्छब्देन भूतभौतिकवर्गः सकलोऽभिधीयते । तदुत्पत्तिस्थिति- लयकारणत्वमीश्वरस्य श्रुत्याम्नायते-“यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तद्धि- जिज्ञासस्व तद् ब्रह्म" " तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः or[[वनारी ब्रह्मणः थे ५४ी मसती न थाय भन्ने वाम भावे तो तेने निषेध ४२वामां आवे छे राहोशिरः (भ- સ્તક, રાહુ પોતેજ મસ્તકરૂપ છે, તેથી રાહુ અને મસ્તકમાં ભેદ વાસ્તવિક नथी, ५२ औपच्यारि-गौण ) मेना ? आनन्दं ब्रह्मणः मे સ્થળે પણ બ્રહ્મ અને આનંદને ભેદ વાસ્તવિક નથી, પરંતુ ઔપચારિક છે. આથી પરમ આનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મમાં કાંઈ પણ અણઘટતું નથી. जगदुदयरक्षालयकरमिति- गच्छति से पनि, स्थिति તથા લય પામે છે એ જગત. તેની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ તથા લય (વિનાશ) કરે છે એવા પ્રકારનું. જગત શબ્દથી પાંચ મહાભૂત તથા તેઓથી अनेसा पहाति। सवा समूह डेवामा मावे छे. यतो वा...(नाथा આ પ્રાણુઓ ઉત્પન્ન થાય છે. ઉત્પન્ન થઈ જેનાથી જીવે છે, જેને પામે છે, अनेमा सय पामे छेतेने प्रम), तस्माद्वा...(ते २मा मात्माथा ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । સંપૂરા માસા દ્વાણુ વાયોગિતા ગ્રા પૃથિવી पृथिव्या ओषधयः। ओषधिभ्योऽन्नम्। अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुषः" इत्यादिकया। तच्च कारणत्वमभिन्ननिमित्तोपादानरूपं न तु नैयायिकसंमतेश्वरवत्केवलं निमित्तनया। "यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च" इत्यादिश्रुत्योर्णनाभ्यादिदृष्टान्तोपादानेन તાદાજળસ્ત્રૌઢ નિયતા ‘પ્રતિય વિજ્ઞicgl-તાલુકો- धात् । १।४।२३।' इति ब्रह्मसूत्रकृताप्येकस्यैव ब्रह्मणो निमित्तत्वमुपादानत्वं चेति न्यायतो निर्णीतमिदम् । ननु सांख्याः स्वतन्त्रां प्रकृति जगत्कारणत्वेन मन्यन्ते । ઓકાશ, આકાશથી વાયુ, વાયુથી અગ્નિ, અગ્નિથી જળ, જળથી. પૃથ્વી, પૃથ્વીથી ઓષધિઓ, ઓષધિઓથી અન્ન, અન્નથી વીર્ય અને વીર્યથી પુષ ઉત્પન્ન થયેલ છે) ઈત્યાદિ શ્રુતિથી ઈશ્વરનું જગતનાં ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ, તથા લયના કારણુપણું કહેવામાં આવે છે, અને તે કારણુપણું અભિન્નનિમિત્તપાદાનરૂપ છે, પરંતુ તૈયાયિક લેકએ સ્વી- કારેલા ઈશ્વરના કારણપણાની પેઠે કેવળ નિમિત્તપણાથી નથી; કારણ કે થોનામ:......(જેમ કળીઓ લાળને સરજે છે, અને ગળી જાય છે) ઇત્યાદિ શ્રુતિએ કરેળીઓ વગેરે દૃષ્ટાંતોનું ગ્રહણ કરી તેવા (અભિન્નનિમિત્તપાદાન) કારણુપણાને જ નિશ્ચય કર્યો છે. પ્રકૃતિૐ..... (જેમ બ્રહ્મ નિમિત્ત કારણ છે, તેમ ઉપાદાન કારણ પણ છે, કારણ કે તેમ સ્વીકારવાથી શ્રુતિનાં પ્રતિજ્ઞા તથા દૃષ્ટાંતોને કશી અડચણ આવતી નથી) એ પ્રમાણે, બ્રહ્મસૂત્રકાર શ્રી વ્યાસ ભગવાને પણ ન્યાયથી એકજ બ્રહ્મના આ નિમિત્તપણું તથા ઉપાદાનપણાને નિર્ણય કર્યો છે. (પૂ૦) “સાંખ્ય લેકે સ્વતંત્ર પ્રકૃતિને જગતના કારણપણથી ·૭૫ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । जगतश्च सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकतया जडतया च तत्कारणेनापि तादृगेनैव भवितव्यम् । कथमीश्वरश्चेतनाऽचेतनस्य जगतः कार- णमिति संभवतीति चेन्न । 'ईक्षते शब्दम् १।१५।' इत्यादि- सूत्रैब्रह्मसूत्रकृता श्रुतिविरुद्धत्वेन तन्मतस्य खण्डितत्वात् । "तदैक्षत बहु स्यां मजायेय" “स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति स इमाल लोकानसृजत" इत्यादिश्रुतिषु जगत्कारणस्येक्षण- श्रवणात्तस्य चेक्षणस्य जडायां प्रकृतावसंभवात्सर्वज्ञः सर्वशक्ति- मानीश्वर एव जगत्कारणमित्यागमेन निश्चीयते । ये च नैयायिकाः परमाणुञ्जगदुपादानकारणतयानुमिमते तेषामप्यनुमानान्यागम- સ્વીકારે છે, જગતનું સત્ત્વગુણ, રજોગુણ તથા તમોગુણ એ ત્રણ ગુણે- રૂપપણું તથા જડપણ હેવાને લીધે તેનું કારણ પણ તેવું જ હોવું જોઈએ. ઈશ્વર ચેતન હોઈ અચેતન–જડ જગતનું કારણ કેમ સંભવે ??? એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ.) તો તે બાબતને નિષેધ કરવામાં આવે છે કે ......(જગતના કારણમાં ફુરિતૃત્વનું-જોનાર પણાનું–સંકલ્પ કરનારપણાનું શ્રવણ થવાથી વેદમાં નહિ કહેલું પ્રધાન જગતનું કારણ નથી) ઇત્યાદિ સૂત્રોવડે બ્રહ્મસૂત્રકારે સાંખ્યમતનું શ્રુતિવિરૂદ્ધપણને લીધે ખંડન કર્યું છે. રક્ષિત.... (તણે સંકલ્પ કર્યો કે હું ઘણારૂપ થાઉં અને ઉત્પન્ન થાઉં), ર ક્ષત.....(તણે સંકલ્પ કર્યો કે હું લોકોને સરજું, તેથી તેણે આ લેકેને સરજ્યા) ઇત્યાદિ કૃતિઓમાં જગતના કારણે કરેલા ઇક્ષણનું–સંકલ્પનું શ્રવણ થવાથી તે ઈક્ષણને જડ પ્રકૃતિમાં અસંભવ હોવાથી સર્વજ્ઞ તથા સર્વશક્તિમાન ઇશ્વરજ જગતનું કારણ છે, એવો આગમ (શબ્દ પ્રમાણ વેદ)થી નિશ્ચય કરવામાં આવે છે. જે નૈયાયિક લકે પરમાણુઓનું જગતના ઉપાદાન કારણુપણાથી અનુમાન ·૭૬ दीपिकाटीकोपेतथीवटपत्यष्टकम् । बाधितत्वादेव न प्रमाणतामनुवते । तैर्जगतः कारणसामान्या- नुमितावपि कारण विशेषाधिगमे भगवती श्रुतिरेव प्रमाणम् । किंचातिगभीरस्यास्यार्थस्य स्वतन्त्रेण पुरुषबुद्धिप्रभवेणाप्रनिष्ठि- तेन तर्केण न निर्णयः कर्तुं शक्यः। 'तर्काप्रतिष्ठानादन्यथानु- मेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः । २।१।११।' इति ब्रह्म- मूत्रकृता भगवता व्यासेन ताणामप्रतिष्ठितत्ववचनात् । एकेन- कृतस्तर्कोऽन्येनोत्थाप्येत तत्कृतश्चान्येनेत्यव्यवस्थाप्रसङ्गात् । यद्यपि लोके घटकर्ता कुलालो घटोपादानभूतमृत्तिकाया भिन्न एव दृश्यते। तथाप्यचिन्त्यापरिमेयप्रभावमायाशक्तिविशिष्टस्य કરે છે, તેઓનાં પણ અનુમાન આગમ પ્રમાણથી બાધ પામેલાં હોવાથી પ્રમાણપણાને પામતાં નથી. તે અનુમાન પ્રમાણેથી સામાન્ય કારણની અનુમિતિ થયા છતાં પણ વિશેષ કારણની પ્રાપ્તિમાં તે ભગવતી શ્રુતિજ પ્રમાણ છે. વળી અતિ ગંભીર આ બાબતને સ્વતંત્ર પુરુષની બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન થયેલા અને કયાંય પણ પ્રતિષ્ઠા નહિ પામતા તર્કથી નિર્ણય કરવો શક્ય નથી, કારણ કે ત.....(આગમથી જણાય એવી બા- બતમાં તર્કથી વિરુદ્ધ મત દર્શાવવો નહિ, કારણ કે તેનું નિશ્ચલપણું નથી. ‘તકની અનિશ્ચલતા ટાળવા માટે બીજી રીતે અનુમાન કરવું એમ જે કહેવામાં આવે તો પણ કેવળ આગમજન્ય સમ્યજ્ઞાનમાં તર્કને પ્રસર આપવામાં આવશે તે સંસારથી મોક્ષના અભાવનો પ્રસંગ પ્રાપ્ત થશે) એ પ્રમાણે બ્રહ્મસૂત્રકાર ભગવાન વ્યાસે તર્કનું અપ્રતિષ્ઠિતપણું કહ્યું છે, કેમકે એકે કરેલો તર્ક બીજાથી ઉથાપાય, અને તેણે કરેલ તર્ક વળી બીજાથી ઉથાપાય એમ અવ્યવસ્થાને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. જે કે આ લેકમાં ઘડાને કર્તા કુંભાર ઘડાના ઉપાદાન કારણભૂત માટીથી ·SU દીકા दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ब्रह्मणो जगकारणत्वस्य वेदान्तिभिरभ्युपगमेन तत्सिद्धान्ते सर्वोपपत्तिसंभवात । मायांशेनोपादानत्वं तदुपहितस्वरूपेण निमित्तत्वं चेत्युभयसंभवात् । ઉત્પત્તિમચ-Dયારમા vશ્વર કૃપાનg- पञ्चवैचित्र्यहेतुप्राणिकर्मसहकृतोऽपरिमितशक्तिविशिष्टमायासहि- तो नामरूपात्मकनिखिलप्रपञ्चं प्रथमं बुद्धावाकलय्येदं करि- ध्यामीति संकल्पयति । तत आकाशादीनि पञ्च भूतान्यपश्ची- कृतानि तन्मात्रशब्दाभिधेयानि जायन्ते । तत्राकाशस्य शब्द gો ગુજરા રાપોદ તેના સ્વરમાં / જુદે જ જોવામાં આવે છે, તો પણ ચિંતન કરવાને અને માપવાને અશકય એવા પ્રભાવવાળી માયાશકિતથી યુકત બ્રહ્મના જગતના કારણપણાને વેદાંતીઓએ સ્વીકાર કરવાથી તેઓના સિદ્ધાંતમાં સઘળી બાબતો બંધ- બેસતી આવવાનું સંભવે છે; કારણ કે બ્રહ્મનું માયારૂપ અંશથી ઉપા- દાનપણું તથા માયારૂપ ઉપાધિ પામેલા સ્વરૂપથી નિમિત્તપણું એમ બન્નેને પણ સંભવ છે. જગતની ઉત્પત્તિને ક્રમ આ પ્રમાણે છે – સૃષ્ટિના આરંભના સમયમાં ઈશ્વર સરજવામાં આવતા જગતની વિચિત્રતાના કારણરૂપ પ્રાણીઓનાં કર્મોના સહકારવાળા તથા અમાપ શક્તિવાળી માયાથી યુકત થઈ નામ અને રૂ૫ છે સ્વરૂપ જેનું એવા સઘળા પ્રપંચને પહેલાં મનમાં ધારી લઈ “આ કરીશ” એ પ્રમાણે સંકલ્પ કરે છે. તે સંક૯પથી તન્માત્ર એ શબ્દથી કહેવાતાં પાંચ અપચીકૃત મહાભૂતો ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યાં આકાશન શબ્દ એ એક ગુણ ઉત્પન્ન થાય છે. વાયુના શબ્દ તથા સ્પર્શ એ બે ગુણે ઉત્પન્ન થાય છે. તેજના શબ્દ, સ્પર્શ ·s दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । अपां तु शब्दस्पर्शरूपरसाः। पृथिव्यास्तु शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः। इमानि च भूतानि त्रिगुणात्मकमायाकार्यत्वात्रिगुणानि । सत्त्व- गुणोपेतैरेतै यस्तैः पृथक् पृथक् क्रमेण श्रोत्रत्वक्चर्रसनघा- गाख्यानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि जायन्ते । आकाशादिसात्त्विकां- शेभ्यो मिलितेभ्यः पुनर्मनोबुद्धयहंकारचित्ताख्यमन्तःकरणमु- पजायते । एतैरेव रजोगुणोपेतैय॑स्तैर्यथाक्रमं वाक्पाणिपादपा- यूपस्थाख्यानि कर्मेन्द्रियाणि जायन्ते । रजोगुणोपेतपञ्चभूतैरेव मिलितैः पञ्च वायवः पाणापानव्यानोदानसमानाख्या जायन्ते। તથા રૂપ એ ત્રણ ગુણ ઉત્પન્ન થાય છે, જળના તો શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ તથા રસ એ ચાર ગુણે ઉત્પન્ન થાય છે, અને પૃથ્વીના તે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ તથા ગંધ એ પાંચ ગુણો ઉત્પન્ન થાય છે. આ પાંચ અપચકૃત મહાભૂત ત્રિગુણાત્મક એટલે ત્રણ ગુણો (સત્ત્વગુણ, રજોગુણ તથા તમોગુણ) છે સ્વરૂપ જેનું એવી માયાના કાર્યપણાને લીધે ત્રણ ગુણોવાળાં છે. સત્ત્વગુણથી યુકત એવાં એ પાંચ જુદાં જુદાં અપચકૃત મહાભૂતથી અનુક્રમે જુદી જુદી શ્રોત્ર, વૈકુ, ચક્ષુ, જિદ્વા અને ઘાણ નામની પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય ઉત્પન્ન થાય છે. વળી સાથે મળેલા આકાશ વગેરેના સાત્ત્વિક અંશોથી મન, બુદ્ધિ, અંહકાર તથા ચિત્તરૂપ અંતઃકરણ ઉત્પન્ન થાય છે. રજોગુણથી યુક્ત એવાં એ પાંચ જુદાં જુદાં અપચકૃત મહાભૂતથી અનુક્રમે વાકુ, પાણિ, પાદ, પાયુ તથા ઉપસ્થ નામની પાંચ કર્મેન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે. રજોગુણથી યુક્ત પાંચ અપંચીકૃત મહાભૂતો સાથે મળતાંજ તેઓથી પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન તથા સમાન નામના પાંચ વાયુઓ ઉત્પન્ન થાય છે. તમે ગુણથી યુકત પાંચ અપંગીકૃત મહાભૂતો સાથે મળતાંજ તેઓથી પંચીકૃત મહાભૂત ઉત્પન્ન થાય છે.

·PICARSASUDARSHERY ce MERNMEND दीपिकाटीकापेतश्नीवटपत्यष्टकम् । तैरेव तमोगुणोपेतैरपञ्चीकृतभूतैः पञ्चीकृतभूतानि जायन्ते । पञ्चीकरणप्रकारश्चेत्थम्- -द्विधा विधाय चैकैकं चतुर्धा प्रथमं पुनः । स्वस्वेतरद्वितीयांशोजनात्पञ्च पञ्च ते॥ आकाश- मादौ द्विधा विभज्य तन्मध्य एकभागं पुनश्चतुर्धा विभज्य तेषां चतुर्णामंशानां वाय्वादिषु चतुषु भूतेषु संयोजनम् । एवं वाय्या- दीनामपि । तदेवं प्रत्येकभूतस्याधै स्वकीयमर्थान्तरं च चतुर्विध- भूतमयम् । तत्र पृथिव्यादिषु स्वांशाधिक्यात्पृथिव्यादिव्यवहारः। तदुक्तं ब्रह्मसूत्रे-वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः।२।४।२२।इति । पूर्वोक्तैरपञ्चीकृतभूतैलिङ्गशरीरं मनोबुद्धिज्ञानेन्द्रियपञ्चककर्मेन्द्रि- S पचाउने। प्रा२ २ प्रमाणे छे:- द्विधा...पश्च ते ।। पईसा આકાશના બે વિભાગ કરી તેમાંથી એક ભાગના વળી ચાર વિભાગ કરી, તે ચાર ભાગોને વાયુ વગેરે ચાર મહાભૂતમાં ભેળવવા. એ પ્ર- માણે વાયુવેગેરેના પણ સંબંધમાં જાણી લેવું. તેથી એ પ્રમાણે પ્રત્યેક મહાભૂતને અર્ધ અંશ પિતાનો છે, અને બાકીનો બીજો અર્ધ અંશ પિતાનાથી જુદાં ચાર પ્રકારનાં મહાભૂતોથી બનેલો છે, ત્યાં પૃથ્વી વગે- રમાં પિતાના અંશની અધિકતાથી પૃથ્વી વગેરે નામથી વ્યવહાર ચાલે छे. ते प्रमाणे श्रमसूत्रमा बु छ । वैशेष्यात्तु......(महाभूतो तथा મહાભૂતથી બનેલા પદાર્થોમાં પૃથ્વી વગેરેના અંશની અધિકતાથી પૃથ્વી- वगेरे नामयी व्यवहार न्याले छे. मा सूत्रमा तद्वादः से पहनी આવૃત્તિ બીજા અધ્યાયની સમાપ્તિ જણાવે છે). પહેલાં કહેવામાં આ- વેલાં અપંચીકૃત મહાભૂતોથી, પરલોકની યાત્રા ચલાવનારૂં અને એક્ષપર્યત ટકે એવું મન, બુદ્ધિ, પાંચ જ્ઞાનેંદ્રિય, પાંચ કર્મેન્દ્રિય તથા ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । यपञ्चकमाणपञ्चकसंयुक्तं परलोकयात्रानिर्वाहक मोक्षपर्यन्तं स्था- यि जायते । तमोगुणयुक्तेभ्यः पञ्चीकृतभूतेभ्यो भूम्यन्तरीक्षस्व- महर्जनस्तपःसत्यात्मकस्यो–लोकसप्तकस्यातलवितलसुतलतलात- लरसातलमहातलपातालाख्याधोलोकसप्तकस्य ब्रह्माण्डस्योत्प- त्तिः । तत्र च चतुर्विधशरीराणामुत्पत्तिः। तानि च जरायुजा- ण्डजस्वेदजोद्भिजाख्यानि। तत्र जरायुजानि जरायुभ्यो जातानि मनुष्यपश्चादिशरीराणि । अण्डजानि अण्डेभ्यो जातानि पक्षि- पन्नगादिशरीराणि । स्वेदाजातानि यूकामशकादीनि स्वेदजानि । भूमिमुद्भिद्य जातानि वृक्षादीन्युद्भिजानि । एवमीश्वरः समस्तज- गदुद्भवस्थितिलयकर्ता। मायाया रजोंऽशमादाय सृष्टिं कुर्वन्ब्रह्मेति પાંચ પ્રાણોથી યુક્ત લિંગશરીર ઉત્પન્ન થાય છે. તમોગુણથી યુક્ત પંચીકૃત પાંચ મહાભૂતોથી પૃથ્વી, અંતરીક્ષ, સ્વર્ગલોક, મહર્લોક, જન- લેક, તપલોક અને સત્યલોક એ પ્રમાણે સાત ઉર્વ લેક (ઉપર આવેલા લેક) તથા અતલ, વિતલ, સુતલ, તલાતલ, રસાતલ, મહાતલ તથા પાતાલ નામના સાત અધલેક (નીચે આવેલા લેક) એઓરૂપ બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ થાય છે. તે બ્રહ્માંડમાં ચાર પ્રકારનાં શરીરની ઉત્પત્તિ થાય છે. તે શરીરે જરાયુજ, અંડજ, સ્વેદજ, અને ઉભિજ એ નામનાં છે. ત્યાં જરાયુજ એટલે ઓળના પછેડાથી ઉત્પન્ન થયેલાં મને નુષ્ય, પશુ વગેરેનાં શરીર છે. અંડજ એટલે ઈડાંથી ઉત્પન્ન થયેલાં પક્ષી, સર્પ વગેરેનાં શરીર છે. સ્વેદજ એટલે પસીનાથી ઉત્પન્ન થયેલાં જૂ, મચ્છર વગેરેના શરીરે છે. ઉભિજ્જ એટલે પૃથ્વીને ભેદી (ફાડી) ઉત્પન્ન થયેલાં વૃક્ષ વગેરેનાં શરીર છે. એ પ્રમાણે ઈશ્વર જગતનાં ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ ત તથા લય કરનાર છે. તે માયાના રજોગુણરૂપ સધળા ·છે. તે પ્રમા આ ક્ષણ કરે છે તેના બીજે સ્થળે રક્ષણ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । व्यपदिश्यते । सत्त्वांशमादाय रक्षां कुर्वन्विष्णुरिति । तमोंऽश- मादाय प्रलयं कुर्वत्रुद्र इति । वस्तुतो न तद्भेदः । इत्येवं सृष्टि- क्रमो निरूपितः । रक्षणमपि भगवतैव क्रियते तथा चोक्तम्- स रक्षिता रक्षति यो हि गर्भे । मातुरुदरे जाठरवहिपरिहते- ऽनेकबाधासंयुते यो रक्षति तस्यान्यत्र रक्षणकर्तृत्वे किमेव हि वक्तव्यम् । तथैवान्यत्राप्युक्तम् –'वृत्त्यर्थ नातिक्लिश्येत सा हि धात्रैव निर्मिता । गर्भादुत्पतिते जन्तौ मातुः प्रस्रवतः स्तनौ।' इति । प्राणिनां भोगप्रदायककर्मावसाने प्रलयकर्तापि स एव भगवान् । અંશને લઈ સૃષ્ટિ કરતાં “બ્રહ્મા” એ નામથી કહેવાય છે, માયાના સત્વ- ગુણરૂપ અંશને લઈ રક્ષા કરતાં વિષ્ણુ એ નામથી કહેવાય છે, અને તમોગુણરૂપ અંશને લઈ પ્રલય કરતાં “સ” એ નામથી કહેવાય છે. વાસ્તવિક રીતે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ સદ્ધ એઓમાં તથા ઈશ્વરમાં ભેદ નથી. આ પ્રમાણે સૃષ્ટિનો ક્રમ કહ્યો છે. રક્ષણ પણ ભગવાનથી જ કરવામાં આવે કરે છે, તે રક્ષણ કરશે.) જઠરાગ્નિથી વીંટાયેલા અને અનેક પીડાઓથી કરનારાણામાં શુંજ કહેવું? તેજ પ્રમાણે બીજે સ્થળે પણ કહ્યું છે કે- વૃચંધે.રતનૌ (આજીવિકા માટે અત્યંત કલેશ ભગવો નહિ, કારણ કે તે વિધાતાએજ બનાવેલી છે. ગર્ભથી પ્રાણું બહાર આવતાં તેની આજીવિકા માટે માતાનાં બે સ્તનમાંથી દૂધ ઝરે છે). પ્રાણુઓનાં ભાગ આપનારાં કર્મો પૂરાં થતાં પ્રલય કરનાર પણ તેજ ભગવાન છે. - - - ·૮૨ સ્થિતિ વિરુદ્ધ નથી. સુષુતિમાં ચા પુત.. (જ્યારે સુષુપ્તિ , दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । मलयश्च नित्यमाकृतनैमित्तिकात्यन्तिकभेदाचतुर्विधः । तत्र च नित्यः प्रलयः सुषुप्तिः। तस्यां सर्वकार्याणां प्रलयात्सु- षुप्तिनित्यः प्रलयः । अदृष्टपूर्वाशयानां कारणात्मनावस्थानम् । तेन सुषुप्तेः प्रबुद्धस्य सुखाद्यनुभवस्मरणोपपत्तिः । न च मुषुप्तौ बुद्ध्यादेविनाशे बुद्धयधीनपाणादिक्रियानुपपत्तिरिति वाच्यम् । સત્તા સારી જ્ઞાનરાત્તિ: શિયાત્તિ તત્ર જ્ઞાન- शक्तिविशिष्टान्तःकरणस्य सुषुप्तौ विनाशः। न क्रियाशक्तिवि- शिष्टस्येति प्राणाद्यवस्थानमविरुद्धम् । सुषुप्तौ प्रमाणं च “यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यति। अथास्मिन्माण एवैकधा भवति । નિત્ય, પ્રાકૃતિ, નૈમિત્તિક અને આત્યંતિક એ પ્રમાણે પ્રલય ચાર પ્રકાર છે. ત્યાં સુષુપ્તિ એ નિત્ય પ્રલય છે. સુષુપ્તિમાં સઘળાં કાર્યોનો પ્રલય થવાથી તે નિત્ય પ્રલય છે. તે સમયે અદષ્ટ અને પૂર્વવાસના કારણ (અવિદ્યા) રૂપે રહે છે. તેથી સુષુપ્તિમાંથી જાગેલાને સુખ વગેરેના અનુભવનું મરણ થવું ઘટે છે. (પૂ.) “સુષુપ્તિમાં બુદ્ધિ વગેરેનો વિનાશ થતાં બુદ્ધિને આધીન એવા પ્રાણ વગેરેની ક્રિયા થવી ઘટતી નથી” એમ (ઉ.) કહેવું નહિ. અંતઃકરણની બે શકિત છે, જ્ઞાનશક્તિ અને ક્રિયાશકિત. ત્યાં જ્ઞાનશકિતથી યુક્ત અંત:કરણને સુષુપ્તિમાં વિનાશ થાય પણ ક્રિયાશકિતથી યુક્ત અંતઃકરણને થતો નથી, તેથી સુષુપ્તિમાં પ્રાણ વગેરેની રહેલે મનુષ્ય કોઈ સ્વપ્નને જોતા નથી, ત્યારે આ આત્મામાં પ્રાણજ એકરૂપે રહે છે. પછી આ આત્મામાં વાણી સઘળાં નામો સાથે લય D ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् अथेनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति" इति कौषीतकिश्रुतिः । छान्दोग्येऽपि "सता सोम्य तदा संपन्नः । स्वमपीतो भवति"। इति श्रूयते। सकलकार्याणां प्रकृतौ लयः प्राकृतलयः स च कार्यब्रह्म- लयनिमित्तकः । तथाहि हिरण्यगर्भस्य ब्रह्माधिकारनिर्वाहक- प्रारब्धपरिसमाप्तौ सत्यां यदा विदेहकैवल्यात्मिका परममुक्ति- स्तदा तद्धामवासिनामुत्पन्नब्रह्मसाक्षात्काराणां ब्रह्मणा सह विदे- हकैवल्यम् । अत्र मानं च-"ब्रह्मणा सह ते सर्व संप्राप्ते प्रतिसंचरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥" પામે છે) એ કૌશીતકિયુતિ પ્રમાણભૂત છે. છાંદેગ્યમાં પણ સતા રા... (હે પુત્ર! ત્યારે સતની સાથે તે ભળી જાય છે, અર્થાત પિતાના સ્વરૂપમાં લય પામેલે થાય છે) એ પ્રમાણે કૃતિ છે. સઘળાં કાર્યોને પ્રકૃતિમાં લય એ પ્રાકૃત લય છે. તે કાર્યબ્રહ્મ (હિરણ્યગર્ભ)ને લય છે નિમિત્ત જેનું એવું છે. જેમકે -બ્રહ્માના અધિ- કારને નિર્વાહ કરનારાં પ્રારબ્ધ કર્મો સમાપ્ત થતાં જ્યારે હિરણ્યગર્ભને વિદેહકૈવલ્યરૂપ પરમ મુકિત મળે છે, ત્યારે તે હિરણ્યગર્ભના (બ્રહ્માના) લેકમાં વસનારા તથા ઉત્પન્ન થયેલ છે બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર જેઓને એવા લોકોને બ્રહ્માની સાથે વિદેહકૈવલ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. આ વિષયમાં રહor.. (બ્રહ્મના બીજા પરાધના અંતમાં પ્રલય પ્રાપ્ત થતાં જ્ઞાનને પ્રાપ્ત થયેલા તેઓ બ્રહ્માની સાથે પરમ પદમાં પેસે છે) એ શ્રુતિ પ્રમાણભૂત છે.

·दीपिकाटीकोपेतशीवटपत्यष्टकम् इति श्रुतिः । हिरण्यगर्भलोकवासिभिः सह हिरण्यगर्भे मुच्यमाने तदधिष्ठितब्रह्माण्डतदन्तर्वत्यखिललोकतदन्तर्वतिस्थावरादीनां भौ- तिकानां भूतानां च प्रकृतौ मायायां लयः। हिरण्यगर्भस्य दिवसावसाननिमिचकखलोक्यमात्रालयो नैमित्तिकालयः । हिरण्यगर्भदिवसश्चतुर्युगसहस्रपरिमितकालः 'चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते' इति वचनानिर्णीतः। दि- वसकालतुल्यो रात्रिकालः। रात्रिकाल एव नैमित्तिकालयकालः। माकृतप्रलये पुराणवचनम्-'द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय . हि ॥ एष બ્રહ્મલોકમાં વસનારાઓની સાથે હિરણ્યગર્ભની મુક્તિ થતાં તેના અધિ- ઠાતાપણું નીચેનું બ્રહ્માંડ, તેની અંદર આવેલા સઘળા લોકો અને તેમાં આવેલા સ્થાવર વગેરે ભૌતિક પદાર્થોને તથા પાંચ તત્પાત્રોને પ્રકૃતિમાં અર્થાત માયામાં લય થાય છે. હિરણ્યગર્ભના દિવસની સમાપ્તિ છે નિમિત્ત જેનું એ વૈલોકય भारत प्रश्य से नैमित्ति: प्रथय छे. चतुर्युग...(४००० युग मे બ્રહ્માને દિવસ કહેવાય છે) એ વચનથી હિરણ્યગર્ભના દિવસના માપને નિર્ણય થયો છે. બ્રહ્માના દિવસના સમય જેવડે બ્રહ્માની રાત્રિને સમય છે. રાત્રિના સમયજ નૈમિત્તિક પ્રલયનો સમય છે. त प्रसयम द्विपराधे...[ब्रह्मसोना २ाभी बझार्नु मान्नु પરાધ– છેલ્લાં ૫૦ વર્ષો જયારે વ્યતીત થાય છે, ત્યારે પાંચ તન્માત્ર મહત્તત્ત્વ અને અહંકાર એ સાત પ્રકૃતિએ પ્રલય થાય છે. હું રાજ ·दीपिकाटीकोपेत श्रीवटपत्यष्टकम् । प्राकृतिको राजन्मलयो यत्र लीयते' इति । नैमित्तिकालये पुराणवाक्यम्-'एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासने नित्यमात्मसात्कृत्य चाखिलम्' इति । ब्रह्मसाक्षात्कारनिमित्तकस्तुरीयः प्रलयः। स चैकजीववादे सर्वमोक्षः । नानाजीववादे क्रमेण मोक्षः। तत्र कर्मोपरतिनिमि- त्तका आधास्त्रयोऽपि लयाः। तुरीयस्तु ज्ञानोदयनिमित्तः। भूतभौतिकानां न कारणलयक्रमेण लयक्रमः, किंतु सृष्टि- क्रमविपरीतक्रमेणैव तत्तत्कार्यनाशः । तथा च पृथिव्या अप्सु । જેમાં આ પ્રકૃતિને લય થાય છે તે પ્રાકૃતિક પ્રલય છે] એ પુરાણવચન પ્રમાણભૂત છે. નૈમિત્તિક પ્રલયમાં ઘs જૈમિત્તિ...જેમાં બ્રહ્મા સઘળા નૈલેયને પિતામાં લય કરી નારાયણ ભગવાનના નાભિકમળપર સુવે છે તે નૈમિત્તિક પ્રલય કહેવાય છે એ પુરાણવાક્ય પ્રમાણભૂત છે. બ્રહ્મને સાક્ષાત્કાર છે નિમિત્ત જેનું એ આત્યંતિક નામનો ચોથો પ્રલય છે. એકજીવવાના પક્ષમાં તે સર્વના મોક્ષરૂપ છે, અને અનેક- જીવવાદના પક્ષમાં તે જે જીવને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય તેને મેક્ષરૂપ છે, એટલે તે ક્રમથી મેક્ષ છે, પરંતુ એક વખતે મેક્ષ નથી. ત્યાં પહેલા ત્રણે પણ પ્રલય કર્મોને ઉપરામ છે નિમિત્ત જેઓના એવા છે. એથે પ્રલય તે જ્ઞાનનો ઉદય છે નિમિત્ત જેનું એ છે. પાંચ મહાભૂતો તથા તેમાંથી બનેલા પદાર્થોના લયને ક્રમ કારણના લયના ક્રમથી નથી, પરંતુ સૃષ્ટિના ક્રમથી ઉલટા ક્રમવડે જ તે તે કાર્યોનો નાશ થાય છે. તે પ્રમાણે પૃથ્વીનો જળમાં, જળને અગ્નિમાં, અગ્નિને ;

·! दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । । अपां तेजसि । तेजसो वायौ। वायोराकाशे । आकाशस्य जीवा- हंकारे । जीवाहंकारस्य हिरण्यगर्भाहंकारे । तस्य चाविद्यायामिति सृष्टिक्रमतो विपरीतक्रमेण प्रलयाः। तदुक्तं विष्णुपुराणे-जग- स्मतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते। तेजस्यापः प्रलीयन्ते तेजो चायो प्रलीयते ॥१॥ वायुश्च लीयते व्योम्नि तच्चाव्यक्त प्रलीयते । अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मनिष्कले संपलीयते ॥२॥ इति । ननु लोके सत एव घटादेरुत्पत्त्यादिदर्शनात्मपश्चस्याप्युत्प- त्यादिमत्त्वात्सत्यत्वेऽभिमते " एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" नानास्ति किंचन, " "आत्मैवेदं सर्वम् ," "ब्रह्मैवेदं सर्वम्, " "नेह વાયુમાં, વાયુનો આકાશમાં, આકાશનો જીવના અહંકારમાં, જીવન અહંકારને હિરણ્યગર્ભના અહંકારમાં, અને હિરણ્યગર્ભના અહંકા- રનો અવિદ્યામાં, એમ સૃષ્ટિના ક્રમથી ઉલટા ક્રમવડે પ્રલય થાય છે. તે પ્રમાણે વિષ્ણુપુરાણમાં કહ્યું છે કે “હે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ દેવર્ષિ નારદ! જગતના આધારરૂપ પૃથ્વી જળમાં પ્રલય પામે છે, જળ અગ્નિમાં પ્રય પામે છે, અગ્નિ વાયુમાં પ્રલય પામે છે, વાયુ આકાશમાં પ્રલય પામે છે, આકાશ અવ્યક્ત (પ્રકૃતિ) માં પ્રલય પામે છે, અને અવ્યક્ત નિરવયવ पुरुष (परमात्मा)मा अक्षय पामे छे. “આ લેકમાં સત એવાજ ઘટ વગેરેનાં ઉત્પત્તિ વગેરે જોવામાં આવવાથી, ઉત્પત્તિવગેરેવાળાપણને લીધે આ પ્રપંચનું પણ સત્યપણું सीरवामां आवे तो एकमेव...(अदितीय अन्न मे३०४ छे), नेह... (म दुगुनथा), आत्मै... [AL सवणुमात्मा०४ छ], १ ·दीपिकाटीकोपेतश्शीवटपत्यष्टकम् । इदं सर्व यदयमात्मा" इत्यादिश्रुतिसिद्धं ब्रह्माद्वैतं विरुध्येत । न ह्युभयसत्यतायां द्वैताभावः परमार्थिकः सिध्येदत आह यदज्ञा- नादिति। यस्याज्ञानाद्यद्विषयकाधदाश्रिताचाज्ञानात्। शुक्तौ रजत- मिवेति । चाकचिक्यादिसादृश्यसंदर्शनसमुदबुद्धसंस्कारसहिता- विद्यया शुक्तिशकले यथा कस्यचित्पुरुषस्य रजतमिदमिति भ्रान्तिज्ञानमुत्पद्यते तथैव समस्तमिदं विश्व जगदधिष्ठानभूते परमार्थसत्ये चिदात्मनि तद्विषयकादज्ञानादेव विलसितंभ्रान्त्या- वभासितमतात्त्विकमित्यर्थः। ननु किं तावदिदमज्ञानं यस्य परिणामभूतमिदं सर्व जगद् भवन्मते प्रतीयते । किं तज्ज्ञानमागभावो ज्ञानध्वंसो वाथवा ब्रह्मै...(आ सवणु प्रम छ), इदं...[ने । सघणुछे ते आत्म। छ] ઇત્યાદિ શ્રુતિઓથી સિદ્ધ થતા બ્રહ્માદ્વૈતને વિરોધ આવે, કારણ કે પ્રપંચ અને બ્રહ્મ બન્નેની સત્યતા થતાં પરમાર્થભૂત દ્વતાભાવ સિદ્ધ થાય નહિ” એવી જે શંકા કરવામાં આવે તેના ઉત્તરમાં કહેવામાં આવે છે કે यदज्ञानादिति-यस्याज्ञानात असे ना जानथा. अथवा मां हेमा अज्ञानथी. शुक्तौ रजतमिवेति-यच्याट कोरे स२पापणाने જેવાથી ઉત્પન્ન થયેલ સંસ્કારસહિત અવિવાવડે છીપના કકડામાં જેમ કોઈ પુરુષને “આ રૂપું છે એવું શ્રાંતિજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, તે પ્રમાણેજ આ સઘળું જગત તેના અધિષ્ઠાનભૂત અને પરમાર્થ રીતે સત્ય એવા ચિદાત્મામાં તેના અજ્ઞાનથીજ વિલાસ પામેલું છે, એટલે ભ્રાંતિથી ભા- सेतुं छ, अर्थात् अपित छ. તમારા મતમાં જેના પરિણામરૂપે આ સઘળું જગત પ્રતીત થાય છે, તે અજ્ઞાને તે છે પદાર્થ છે? તે અજ્ઞાન શું જ્ઞાનપ્રાગભાવ છે? જ્ઞાનક્વેસ ·અજ્ઞાનને તે જ્ઞાનસામાન્યની સાથે વિરોધીપણું નહિ હોવાથી, दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ज्ञानात्यन्ताभाव उत ज्ञानविशेषाभावः किंवान्योऽन्याभावः। न तावत्मागभावस्तस्य प्रतियोगिसमानकालेऽप्रतीयमान- खात् । इदं तु प्रतियोगिसमानकालेऽपि न जानामीति प्रतीत्या प्रतीयते । अतो न ज्ञानप्रागभावोऽज्ञानम् । अत एव न ध्वंसो न वात्यन्ताभावस्तयोः प्रतियोगिव्यधिकरणदृत्तित्वात् । नापि विशेषाभावः । अज्ञानस्य ज्ञानसामान्यविरोधित्वाभावेन न विशेषाभावोऽज्ञानम्। नाप्यन्योन्याभावः स्वप्रतियोग्यप्रसिद्धत्वात्। છે ? અથવા જ્ઞાનાટ્યતાભાવ છે? કે જ્ઞાનવિશેષાભાવ છે? અથવા અન્યા- ભાવ છે ? અજ્ઞાન પ્રાગભાવ તે નથી, કારણ કે પ્રતિયોગીના સમાન કાળમાં પ્રાગભાવની પ્રતીતિ થતી નથી. આ અજ્ઞાન તે પ્રતિયોગી [જ્ઞાન-ચેતન- ના સમાન કાળમાં પણ હું જાણતો નથી” એવી પ્રતીતિથી અનુભવમાં આવે છે. આથી અજ્ઞાન એ પ્રાગભાવ નથી, અને તેથી જ તે જ્ઞાનવ્વસ નથી કે જ્ઞાનાત્યંતભાવ નથી, કારણ કે તેઓનું પ્રતિવેગીના અધિકરણથી ભિન્ન અધિકરણમાં રહેનારપણું છે. અજ્ઞાન જ્ઞાનવિશેષાભાવ વિશેષાભાવ નથી. અજ્ઞાન જ્ઞાનાન્યાભાવ પણ નથી, કારણ કે અન્ય- ન્યાભાવને પ્રતિયોગી પ્રસિદ્ધ નથી. આથી અજ્ઞાન અભાવરૂપ નથી, ૧ અજ્ઞાનને જ્ઞાન સામાન્ય (ચેતન-બ્રહ્મ) ની સાથે વિરોધ નથી, પરંતુ ઉલટું અજ્ઞાનનું અધિષ્ઠાન થઈ જ્ઞાન સામાન્ય અજ્ઞાનનું સાધક છે; જેમકે સુષુપ્તિમાં જ્ઞાન સામાન્ય અજ્ઞાનનું સાધક છે. ૨ સર્વ બ્રહ્મરૂપ હેવાથી અમુક પદાર્થ જ્ઞાન નથી, એમ નહિ કહેવાય, એટલે જ્ઞાનાન્યાભાવ કયાંય પણ રહેશે નહિ. પણ નથી.

·भावरूपेण ज्ञाननिवर्त्यत्वेन च निर्वचनस्य सत्त्वात् । नाप्यज्ञाने दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् अतो नाभावरूपमज्ञानमिति वेदत्र भावरूपमज्ञानं निश्चितम- द्वैतवादिभिः। ननु किमज्ञानस्य लक्षणम् ?। न तावज्ज्ञाननिवत्यत्वम् । उत्तरज्ञाननिवत्यै पूर्वज्ञानेऽतिव्याप्तेः । न च तस्यानिर्वचनीयत्वं, ܐܰܝܢܳܐ ܀ भमाणं पश्यामः । न तावन्नजानामीति प्रत्यक्षप्रमाणम् । तस्य भागभावविषयत्वात् । नाप्यनुमानम् । लिङ्गाभावात् । न च सर्गाद्यकालिक कार्य जडोपादानक, कार्यत्वात् घटवदित्यनु- मानं प्रमाणमिति वाच्यम् । तस्य द्वयणुकादीनां यत्परमाणुरूपं એમ જે કહેવામાં આવે તો તેના ઉત્તરમાં કહેવાનું કે અહિં અદ્વૈતવા- દીઓએ અજ્ઞાન ભાવરૂપ છે, એ નિશ્ચય કર્યો છે. અજ્ઞાનનું લક્ષણ શું છે? જ્ઞાનવડે નિત્ય (નિવૃત્તિને ગ્ય પણું) એ અજ્ઞાનનું લક્ષણ નથી, કારણ કે પછીના જ્ઞાનથી નિવલ્ય એવા પૂર્વ– જ્ઞાનમાં અતિવ્યાપ્તિ થઈ જાય. તે અજ્ઞાનનું અનિર્વચનીયપણું પણ નથી. કારણ કે ભાવરૂપથી અને જ્ઞાનવડે નિવૃત્તિને યોગ્ય પણાથી તેનું નિર્વચન થાય છે. અજ્ઞાનમાં અમે પ્રમાણ પણ જતા નથી. ન જ્ઞાનામિ હું જાણતો નથીએ તે અજ્ઞાનમાં પ્રત્યક્ષ પ્રમાણું નથી. કારણ કે તેનું પ્રાગભાવ છે વિષય જેને એવાપણું છે. અજ્ઞાનમાં અનુમાન પ્રમાણ પણ નથી, કારણ કે હેતુનો અભાવ છે. “સૃષ્ટિના આદિ કાળનું કાર્ય, જડ છે ઉપાદાને કારણે જેનું એવું છે, કાર્યપણાને લીધે, ઘડાની પેઠે એ -અનુમાન અજ્ઞાનમાં પ્રમાણ છે, એમ નહિ કહેવું, કારણ કે ઘણુક વગેરેનું જે પરમાણુરૂપ જડ ઉપાદાન કારણ તેને સિદ્ધ કરવામાં પણ તે ' ·આ વિષયમાં પ્રત્યુત્તર આપવામાં આવે છે –અનાવિલે....(અના- ૨૦ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । जडोपादानं तत्परकत्वेऽप्युपपत्तेः । नाप्यागमप्रमाणम् । आप्ता- नुक्तत्वात् । न चाज्ञानेनावृतं ज्ञानम् (श्रीमद्भगवद्गीता अ० ५ श्लो. १५) इत्यागम एव तत्र प्रमाणमिति वाच्यम् । एतदागमस्य भ्रान्तिज्ञानविषयत्वान्नाज्ञानप्रतिपादकत्वम् । नाप्य- र्थापत्तिस्तत्र प्रमाणम् । दृश्यमानकार्यजातस्याज्ञानं विनाप्युपपत्तेः। तस्माल्लक्षणप्रमाणाभावादनुपपन्न तवाभिमतमज्ञानमिति चेदत्रो- च्यते । अनादित्वे सति भावरूपत्वे सत्यनिर्वचनीयत्वे सति ज्ञाननिवर्त्यमज्ञानम् । जन्यमपञ्चेऽतिव्याप्तिवारणायानादित्वे सतीति । ज्ञानमागभावेऽतिव्याप्तिवारणाय भावरूपत्वे सतीति । અનુમાન પ્રમાણ બંધબેસતું થાય છે. અજ્ઞાનમાં આગમ પ્રમાણ પણ નથી, કારણ કે આખે-યર્થાથ વક્તાએ તે કહ્યું નથી. અનાવૃત્ત.. (અજ્ઞાનથી જ્ઞાન આવરણ પામેલું છે) એ આગમજ તેમાં પ્રમાણ છે, એમ નહિ કહેવું, કારણ કે આ આગમનું, ભ્રાંતિજ્ઞાન છે વિષય જેને એવાપણું હોવાને લીધે અજ્ઞાનનું પ્રતિપાદકપણું નથી. અર્થપત્તિ પણ તેમાં પ્રમાણ નથી, કારણ કે જોવામાં આવતાં કાર્યોને સમૂહ અજ્ઞાન વગર પણ થવો યુક્તિયુક્ત છે. તેથી લક્ષણ અને પ્રમાણના અભાવને લીધે તારું ઈષ્ટ અજ્ઞાન યુક્તિયુક્ત નથી એમ જે કહેવામાં આવે તે દિપણું હોતાં, ભાવરૂપપણું હતાં અને અનિર્વચનીયપણું હોતાં જ્ઞાનથી ટળે એવું) એ અજ્ઞાનનું લક્ષણ છે. ઉત્પત્તિને વેગ્ય એવા પ્રપંચમાં અતિવ્યાપ્તિના વારણ માટે અનાદ્રિ તિ (અનાદિપણું હેતાં) એમ કહ્યું છે, જ્ઞાનના પ્રાગભાવમાં અતિવ્યાપ્તિના વારણ માટે માવા ·: दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ત્રાતિવ્યાતિવારા નિર્વવની સતતિા શત્રનિર્વા- नीयपदसाहचर्येण कल्पितत्वमप्युपलक्षणीयम् । साहचर्य च यत्र यत्रानिर्वचनीयत्वं तत्र तत्र कल्पितत्वं यथा शुक्तिरूप्ये । तथैवा- ज्ञानस्याप्यनिर्वचनीयत्वं कल्पितत्वं चापि । अज्ञानस्यानिर्वच- नीयत्वं त्वित्थम्- किमज्ञानं ब्रह्मभिन्न किं वाऽभिन्नं किंवा भिन्नाभिन्नम् । तत्र नाद्यः। ब्रह्मभिन्नस्य सर्वस्य मिथ्यात्वप्रतिपादकश्रुतिवि- रोधेन वस्तुतस्तस्य ब्रह्मसत्ताभिन्नसत्ताऽभावात् । नाप्यभिन्नम् । जडचैतन्ययोरक्यायोगात् । नापि भिन्नाभिन्नम् ।तयोः परस्परवि- રાતિ (ભાવરૂ૫૫ણું હોતાં) એમ કહ્યું છે. બ્રહ્મમાં અતિવ્યાપ્તિના વારણ માટે અનિર્વચનીય તિ (અનિર્વચનીયપણું હેતાં) એમ કહ્યું છે. અનિર્વચનીયપદના સાહચર્યથી કલ્પિતપણાનું પણ ઉપલક્ષણ કરી લેવું. જ્યાં જ્યાં અનિર્વચનીયપણું હોય ત્યાં ત્યાં કલ્પિતપણું હોય એ અનિ- વંચનીયપણાનું તથા કલ્પિતપણાનું સાહચર્ય છે; જેમકે છીપના રૂપમાં કલ્પિતપણાનું અને અનિર્વચનીયપણાનું સાહચર્ય છે. તે પ્રમાણેજ અજ્ઞા- નનું પણ અનિર્વચનીયપણું તથા કલ્પિતપણું પણ છે. અજ્ઞાનનું અનિ- ર્વચનીયપણું તે આ પ્રમાણે છે:- શું અજ્ઞાન બ્રહ્મથી ભિન્ન છે, કે અભિન્ન છે, કે ભિન્નભિન્ન ભિન્ન તથા અભિન્ન) છે ત્યાં પહેલો પક્ષ સંભવતો નથી, કારણ કે બ્રહ્મથી ભિન્ન સઘળું મિથ્યા છે, એવું પ્રતિપાદન કરનારી શ્રુતિથી વિરોધ થાય તેને લીધે વાસ્તવિક રીતે અજ્ઞાનની સત્તા બ્રહ્મની સત્તાથી જુદી નથી. અજ્ઞાન બ્રહ્મથી અભિન્ન પણ નથી, કારણ કે જડ અને ચેતનની એકતાનો સંબંધ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । रोधेनैकत्रासंभवात् । एवं न तावदज्ञानं सत् । अद्वैतश्रुतिविरोधात् । नाप्यसत् । पञ्चभूतानां प्रकृतित्वानुपपत्तेः । नापि सदसत् । सत्त्वासत्वयोरेकत्र विरोधात् । एवं नाज्ञानं सावयवम् । तस्य सावयवत्वे सादित्वप्रसङ्गात् । सादित्वे च तत्पतिबिम्बभूतस्ये- श्वरस्यापि सादित्वमसङ्गः। अज्ञानस्य सादित्वे तदज्ञानप्रकृति- त्वेनाज्ञानान्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गाच । नापि निरवयवं सर्व- जडजातस्य प्रकृतित्वाभावमसङ्गात् । सावयवपदार्थानामेव लोके प्रकृतित्वदर्शनात् । नाप्युभयरूपं, सावयवत्वनिरवयवत्वयोरेकत्र નથી. અજ્ઞાન બ્રહ્મથી ભિન્નભિન્ન પણ નથી, કારણ કે ભિન્ન તથા અભિ- ને પરસ્પર વિરોધ હોવાથી એઓને એક સ્થળે સંભવ નથી. એ પ્રમાણે અજ્ઞાન સત તે નથી, કારણ કે તેમ માનવામાં અદ્વૈતકૃતિને વિરોધ આવે છે. અજ્ઞાન અસત પણ નથી, કારણ કે અસત્ પદાર્થનું પાંચ મહાભૂતોનું પ્રકૃતિપણું ઘટતું આવતું નથી. અજ્ઞાન સદસત્ (સત તથા અસત) પણ નથી, કારણ કે સતપણાને અને અસતપણાને એક સ્થળે વિરોધ હોય છે. એ પ્રમાણે અજ્ઞાન સાવયવ (અવયવાળું) નથી. તેનું સાવયવપણું થતાં તેના સાદિ (આદિસહિત–આદિવાળા) પણાને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. અજ્ઞાનનું સાદિપણું સ્વીકારવામાં આવતાં તેમાં પડેલા પ્રતિબિંબરૂપ ઈશ્વરના પણ સાદિપણાને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. વળી અજ્ઞાનનું સાદિપણું સ્વીકારવામાં આવે તો તેના અજ્ઞાન છે પ્રકૃતિ એટલે મૂલ કારણ જેનું એવાપણાને લીધે બીજા અજ્ઞાનની અપેક્ષા રહેતાં અનવસ્થાને પ્રસંગ થાય. અજ્ઞાન નિરવયવ પણ નથી, કારણ કે નિરવયવ પદાર્થમાં સર્વ જડ વસ્તુઓના પ્રકૃતિપણાના અભાવને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય; કેમકે સાવયવ પદાર્થોનું જ લેકમાં પ્રકૃતિ પણું જોવામાં આવે છે. અજ્ઞાન બને ·. दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । विरोधात् । तस्मात्सर्वप्रकारेण निर्वक्तुमशक्यतयाऽज्ञानं सर्वथै- वानिर्वचनीयमिति सिद्धम् । वस्तुतो ज्ञाननिवर्त्यत्वमेवाज्ञानस्य लक्षणम् । ननु किं यत्किंचिज्ज्ञानत्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वं किं वा ज्ञानत्वावच्छिन्नज्ञान- त्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वमुत ज्ञानत्वव्याप्यधर्मेण ज्ञाननिवर्त्यत्वम् ? नाधः। उत्तरज्ञाननिवत्यै पूर्वज्ञानेऽतिव्याप्तेः। शुक्तिज्ञानेन रूप्यं नष्टमिति कदाप्यननुभवेन तत्राव्याप्तेश्च । न द्वितीयः । अधिष्ठानसाक्षात्कारत्वेन निव] शुक्तिरजतादौ ज्ञानत्वेन ज्ञान- निवर्त्यत्वाभावात् । नापि तृतीयः । ज्ञानत्वव्याप्यधर्मेण ज्ञाननि- રૂપવાળું પણ નથી, કારણ કે એક સ્થળે સાવયવપણાને તથા નિરવયપણાને વિરોધ છે. તેથી સર્વ પ્રકારે નિર્વચન કરવાને અશકયપણને લીધે અજ્ઞાન સર્વ રીતેજ અનિર્વચનીય છે એમ સિદ્ધ થયું, વાસ્તવિક રીતે જ્ઞાનનિવચૈત્ર (જ્ઞાનથી નિવૃત્તિને યોગ્યપણું) એ જ અજ્ઞાનનું લક્ષણ છે. (પૂ) “ગમે તે જ્ઞાનપણવડે જ્ઞાનથી નિવૃત્તિને ચોગ્યપણું છે, કે જ્ઞાનપણથી અવચ્છિન્ન જ્ઞાનપણુવડે જ્ઞાનથી નિવૃત્તિને ગ્રપણું છે, કે જ્ઞાનત્વથી વ્યાપ્ય ધર્મવડે જ્ઞાનથી નિવૃત્તિને યોગ્યપણું છે? પહેલો પક્ષ સંભવ નથી, કારણ કે પછીના ક્ષણમાં થયેલા જ્ઞાનથી નિવૃત્તિને યોગ્ય પહેલા ક્ષણમાં થયેલા જ્ઞાનમાં અતિવ્યાપ્તિ થાય, અને છીપના જ્ઞાનથી રૂપું નાશ પામ્યું એમ કદી પણ અનુભવ નહિ થત હોવાને લીધે તેમાં અવ્યાપ્તિ થાય. બીજો પક્ષ પણે સંભવતો નથી; કારણ કે અધિકાનના સાક્ષાત્કારપણાથી નિવૃત્તિને વેગ છીપના રૂપા વગે- રેમાં જ્ઞાનપણા વડે જ્ઞાનથી નિવૃત્તિને યોગ્યપણાને અભાવ છે. ત્રીજો પક્ષ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । वय॑त्वविवक्षायां ज्ञानत्वव्याप्येन स्मृतित्वेन जाननिवत्यै संस्का- रेऽतिव्याप्तेरिति चेन्न । ज्ञानप्रयुक्तावस्थितिसामान्यविरहप्रति- योगित्वं हि ज्ञाननिवय॑त्वम् । अद्वैतमते सर्वदा व्यवहारकाले कारणतादात्म्यापन्नं यावत्कार्यरूपमस्ति । तत्त्वदर्शनं विना सर्वथोच्छेदाभावादिति सत्कार्यवादः सांख्यानामिव । परंतु प्रकृते तद्रूपं मिथ्येति विशेषः। तथा च प्रकृतलक्षणघटकावस्थितिः स्वरूपकारणभेदेन द्विविधा । तेनोत्तरज्ञाननिवर्ये पूर्वज्ञाने नातिव्याप्तिर्न वा सि- दुसाधनम् । उत्तरज्ञानेन विलीनस्य पूर्वज्ञानस्य स्वकारणात्म- પણ સંભવત નથી; કારણ કે જ્ઞાનત્વથી વ્યાપ્ય ધર્મવડે જ્ઞાનથી નિવૃ- ત્તિને વેગ્યપણાની વિવક્ષા થતાં જ્ઞાનત્વથી વ્યાપ્ય સ્મૃતિપણુવડે જ્ઞાનથી નિવૃત્તિને ચગ્ય સંસ્કારમાં અતિવ્યાપ્તિ થાય” એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ) તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે; કારણ કે જ્ઞાનથી થયેલ અવ- સ્થિતિ સામાન્યના કોઈ પણ રીતે હોવાપણુના અભાવનું પ્રતિયોગીપણું એ જ્ઞાનથી નિવૃત્તિને વેગ્યપણું છે. “સર્વદા વ્યવહારના સમયમાં કારણની સાથે તાદામ્ય પામેલું સઘળું કાર્યનું રૂપ છે, કારણ કે તત્ત્વજ્ઞાન વિના કાર્યના સર્વથા વિનાશનો અભાવ છે એવી રીતે સાંખ્ય લોકોની પેઠે અતતમતમાં સત્કાર્યવાદ છે, પરંતુ અદ્વૈતમતમાં “કારણની સાથે તાદા- ભ્ય પામેલું સઘળું કાર્યનું રૂપ મિથ્યા છે એટલે વિશેષ છે. તે પ્રમાણે પ્રસ્તુત લક્ષણના શરીરમાં આવેલી અવસ્થિતિ સ્વરૂપ અને કારણ એ ભેદથી બે પ્રકારની છે. તેથી પછીના ક્ષણમાં થયેલા જ્ઞાનવડે નિવૃત્તિને વેગે પહેલા ક્ષણમાં થયેલા જ્ઞાનમાં જ્ઞાનનિવર્ચીત્વની અતિવ્યાપ્તિ નથી, તેમજ સિદ્ધ પદાર્થનું સાધન પણ નથી; કારણ કે ·= दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । नाऽवस्थानादवस्थितिसामान्यविरहानुपपत्तेः । मुद्गरपातेन घटस्य स्वरूपेणावस्थितिविरहेऽपि कारणात्मनाऽवस्थितिविरहा- भावान्नातीतघटादावतिव्याप्तिः। नापीच्छाद्यनिव] स्मृतित्वेन ज्ञाननिव] संस्कारेऽतिव्याप्तिः। स्मृतित्वेन स्मृतेः संस्कार- निवर्तकत्वे मानाभावात् । इत्थं युक्त्यनुभवसिद्धमज्ञानमविद्यामायातमःमकृत्यव्य- क्ताव्याकृतादिशब्दैर्वेदान्तेषूच्यमानं भावरूपं सदसद्भ्यां विल- क्षणमनिर्वचनीयं गन्धर्वनगरमख्यमपश्चोद्भावनपटु अनादि પછીના ક્ષણમાં થયેલા જ્ઞાનથી નષ્ટ થયેલું પહેલા ક્ષણનું જ્ઞાન પિતાના કારણ (અવિદ્યા) રૂપે રહેવાથી અવસ્થિતિ સામાન્યનો અભાવ બંધબેસતે આવતા નથી. મુગર (દંડ)ના અભિવાતથી ઘડાની સ્વરૂપવર્ડ સ્થિતિને અભાવ હોવા છતાં પણ કારણ (માટી) રૂપે સ્થિતિનો અભાવ નહિ હોવાથી સ્વરૂપવડે નષ્ટ ઘડા વગેરેમાં જ્ઞાનનિવત્યત્વની અતિવ્યાપ્તિ નથી; તેમ ઈચ્છા વગેરેથી નિવૃત્તિને નહિ યોગ્ય અને સ્મૃતિ પણવડે જ્ઞાનથી નિવૃત્તિને યોગ્ય એવા સંસ્કારમાં જ્ઞાનનિવત્વની અતિવ્યાપ્તિ નથી, કારણ કે સ્મૃતિપણુવડે સ્મૃતિના સંસ્કારનિવકપણામાં પ્રમાણન અભાવ છે, કેમકે જો સ્મૃતિપણા વડે સ્મૃતિને સંસ્કારનિવર્તક માનવામાં આવે તો એક પદાર્થની સ્મૃતિ થતાં બીજા સઘળા પદાર્થોના સ્મૃતિજનક સંસ્કારો નષ્ટ થવા જોઈએ. આ પ્રમાણે યુતિ તથા અનુભવથી સિદ્ધ, અવિવા, માયા તમસ, પ્રકૃતિ, અવ્યક્ત, અવ્યાકૃત ઇત્યાદિ શબ્દથી વેદાંતમાં કહેવામાં આવતા, ભાવરૂપ, સત તથા અસથી વિલક્ષણ, અનિર્વચનીય, ગંધર્વનગર જેવા, ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । सान्तं जीवानां गर्भवासजन्मजरामरणरोगशोकसन्तापायनेका- नर्थमयसंसारमूलं ब्रह्मापरोक्षज्ञानकनिव] "तम आसीत्तमसा गृहळमग्रे" "अनृतेन हि प्रत्यूढाः" इत्यादिश्रुत्युपणितं विज्ञेयम् । तत उद्भतमिदं विश्वं मिथ्येत्यर्थः । तथा च श्रुतिः "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्” । विकारः कार्य वाचा- रम्भणं वाचैव केवलमस्तीत्यारभ्यते। नामैव नामधेयं नाममात्र- मित्यर्थः । मृद्विकारेषु मृत्तिकेत्येव सत्यं वस्तु । तत्र यथा मृत्त- त्वविज्ञानेन मृद्विकारा घटशरावादयस्तत्त्वतो ज्ञाताः स्युस्तथा परमात्मविज्ञानेन सर्व तत्त्वतो ज्ञातं स्यादिति श्रुतेराशयः । तदे- तद्विस्तरेण पश्चितं माण्डूक्योपनिषत्कारिकायां भगवद्गौडपादा- પ્રપંચ (જગતને) ઉત્પન્ન કરવામાં નિપુણ, અનાદિ તથા સાંત, જેને गर्भवास, १-म, वृक्षावस्था, भ२९, २१, श, संता५ कोरे भने। अनर्थ भय संसारना भू॥३५, तम आसीत्...(पडेai तमस्-मज्ञान तु, भने ते तभस्था 21 गत् ५९सा शूट तु), अनृतेनेह.. (આ લેકમાં લેકે અમૃતથી ઢંકાયેલા છે) ઈત્યાદિ શ્રુતિઓથી વર્ણવાયેલા અજ્ઞાનને કેવળ બ્રહ્મના અપક્ષ જ્ઞાનથીજ નિવૃત્તિને વેગ્ય માનવું. તે અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલું આ જગત મિથ્યા છે એ અર્થ છે. તે પ્રમાણે श्रुति हे छे वाचारम्भणं...(वि०२ ११ वीथी०१ मा भाय छ, नाममात्र छ, भाटी मे सत्य छ) विजार मेटले आय वाचारम्भणमू કેવળ વાણીથીજ છે એમ આરંભાય છે. નામ એજ નામધેય અર્થાત નામમાત્ર. માટીના વિકાસમાં માટી એજ સત્ય વસ્તુ છે. ત્યાં જેમ માટી રૂપ તત્ત્વના જ્ઞાનથી ઘડા, રામપાત્ર વગેરે યથાર્થ રીતે જણાયેલાં થાય છે, તેમ પરમાત્માના જ્ઞાનથી સર્વ યથાર્થ રીતે જણાવેલું થાય છે, ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् चार्यः-" स्वममाये यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं यथा । तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणैः ॥ (वैतथ्यप्रकरणे श्लोकः ३१) अनिश्चिता यथा रज्जुरन्धकारे विकल्पिता। सर्पधारादिभि- र्भावैस्तद्वदात्मा विकल्पितः॥" (वैतथ्यप्रकरणे श्लोकः १७) इत्यादिना । यथा लोके स्वेन रूपेण रज्जुरेवेयमित्यनिश्चिता रज्जुर्मन्दान्धकारे किं सर्प उदकधारा दण्डो वायमित्यनेकधा पुरुषैविकल्पिता भवति तद्वत्संसारधर्मानर्थविलक्षणतया स्वेन विशुद्धविज्ञप्तिमात्रसत्ताद्वयरूपेणानिश्चितत्वान्जीवमाणानन्तभेदै- रात्मा विकल्पित इत्यर्थः । एवं च मिथ्याभूतप्रपञ्चेन परमार्थ- એવો શ્રુતિને અભિપ્રાય છે. તે આ બાબતને માંડૂક્ય ઉપનિષદુની કારિકામાં ભગવાન ગૌડપાદાચાર્યો “સ્વપ્ન, ઇંદ્રજાલ તથા ગંધર્વનગર જેમ દેખાતાં છતાં પણ મિથ્યા છે, એવો અનુભવ થાય છે, તેમ ઉપ- નિષદમાં વિદ્વાન લેકેએ “આ જગત દેખાતાં છતાં પણ મિથ્યા છે એવો નિશ્ચય કર્યો છે. જેમ રજજુના સ્વરૂપનો નિશ્ચય નહિ થતાં અંધ- કારમાં સર્પ, જલધારા વગેરે પદાર્થોને તેમાં વિકલ્પ થાય છે, તેમ આત્માના સ્વરૂપનો નિશ્ચય નહિ થતાં જીવ, પ્રાણ વગેરે અનંત પદાર્થોને તેમાં વિકલ્પ થાય છે” ઈત્યાદિથી વિસ્તારવડે વર્ણવેલી છે. જેમ લેકમાં પોતાના રૂપથી “આ દોરડીજ છે એવો નિશ્ચય નહિ થતાં શેડા અંધા- રામાં આ શું સર્પ છે, જળધારા છે કે આ દંડ છે? એમ અનેક રીતે દેરડીમાં પુરુષોથી વિકલ્પ કરવામાં આવે છે, તેમ સંસારના ધર્મરૂપ અનર્થોથી વિલક્ષણપણુરૂપે આત્માને પોતાના અત્યંત શુદ્ધ, સત તથા અદ્વૈત સ્વરૂપથી નિશ્ચય નહિ થતાં જીવ, પ્રાણ વગેરે અનંત ભેદથી ·re . al धने दीपिकाटीकापेतश्रीवटपत्यष्टकम् । सत्यस्य ब्रह्मणः सद्वितीयत्वाभावानाद्वैतेन सह कश्चिद्विरोधः । तदुक्तं माण्डूक्यकारिकायाम्- " मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं पर- दिनिरूपणमिति चेद् ‘अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्च प्रपंच्यते ।' इति वचनानुसारेण प्रथममध्यारोपमुपन्यस्य तात्पर्यात् । यदि सृष्टिमनुपन्यस्य ब्रह्मणि निषेधः प्रपञ्चस्योच्येत तर्हि वायौ प्रतिषिद्धस्य रूपस्य तेजःप्रभृताववस्थानमिव ब्रह्म- णोऽन्यत्रावस्थानं प्रपञ्चस्येत्याशङ्कायां निर्विचिकित्समद्वैतं न વિકલ્પ કરવામાં આવે છે એ અર્થ છે. એ પ્રમાણે મિથ્યાભૂત પ્રપંચથી પરમાર્થ (યથાર્થ) રીતે સત્ય બ્રહ્મમાં સદ્વિતીય (બીજાથી સહિત)પણાના અભાવથી અદ્વૈતની સાથે કશો વિરોધ નથી. તે પ્રમાણે માંડૂક્યકારિકામાં કહ્યું છે. કે કેવળ માયાથી આ જગત દ્વત છે, પરંતુ વાસ્તવિક રીતે અદ્વૈત છે.” તો “મિથ્યાભૂત જગતની ઉત્પત્તિ વગેરેનું શા માટે નિરૂપણ કરવામાં આવે છે ? એવો પ્રશ્ન થતાં તેને ઉત્તર આપવામાં આવે છે કે अध्यारोपा......(अध्या२।५ मते २५वाइ ५ अ५ यहित पार्नु વિસ્તારથી નિરૂપણ કરવામાં આવે છે) એ વચનને અનુસારે પ્રથમ બ્રહ્મમાં જગતને અધ્યારેપ કરી, પછી તેના નિષેધના કથનથી જગતનું મિથ્યપણું જાણવામાં આવતાં શુદ્ધ બ્રહ્મના જ્ઞાનમાં તાત્પર્ય હોવાથી જગતની ઉત્પત્તિ વગેરેનું નિરૂપણ છે. જે સૃષ્ટિને ઉપન્યાસ કર્યા વગર બ્રહ્મમાં પ્રપંચનો નિષેધ કરવામાં આવે તે વાયુમાં પ્રતિષેધ પામેલા રૂપનું જેમ તેજ વગેરેમાં રહેવું થાય છે, તેમ પ્રપંચનું બ્રહ્મ સિવાય ·Ji दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यटकम् । ટ प्रतिपादितं स्यात् । अतः सृष्टिवाक्यात्मपञ्चस्य ब्रह्मजन्यत्वज्ञाने सन्युपादानं विना कार्यस्यान्यत्र सद्भावशङ्कायां निवर्तितायां नेति नेतीलादिना ब्रह्मण्यपि तदसत्वोपपादने प्रपञ्चस्य तुच्छत्वावगमे निरस्ताखिलद्वैतविभ्रममखण्डं सच्चिदानन्दैकरसं ब्रह्म सिध्यतीति सृष्ट उपन्यासस्यापि परम्परयाऽद्वितीयब्रह्मावबोधन एव तात्पर्यम्। ननु विश्वस्य सर्वैः सर्वदा दृश्यमानत्वात्सत्यत्वं युक्तम् । कथं शुक्तौ रजतमिव कल्पितमित्युच्यते । कल्पितपदार्थानां नूत्तरकाले वायो दृश्यते यथा नायं सर्पः किंतु रज्जुः, नेदं અન્ય સ્થળે રહેવું થાય, એવી આશંકા થતાં અદ્વૈતનું સંશયરહિત પ્ર- તિપાદન ન થાય. આ કારણને લીધે સૃષ્ટિપ્રતિપાદક વાક્યથી પ્રપંચના બ્રહ્મથી ઉત્પન્ન થવા યોગ્ય પણાનું જ્ઞાન થતાં ઉપાદાન સિવાય બીજે સ્થળે કાર્યના હોવાની શંકા ટળતાં નેતિ નેતિ (તે નહિ, તે નહિ) ઈત્યાદિથી બ્રહ્મમાં પણ તે તે પદાર્થના અભાવનું ઉપપાદાન થવાથી પ્રપ- ચનું તુચ્છપણું જાણવામાં આવતાં દૂર થયેલ છે સઘળો દૈતભ્રમ જેથી એવું અખંડ, સચ્ચિદાનંદ, એકરસ બ્રહ્મ સિદ્ધ થાય છે, તેથી સૃષ્ટિના ઉપન્યાસનું પણ પરંપરાથી અદ્વિતીય બ્રહ્મના જ્ઞાનમાંજ તાત્પર્ય છે. (પૂ.) “સર્વ લેકથી સર્વદા જગત જોવામાં આવવાને લીધે તેનું સત્યપણું યોગ્ય છે, તે છીપમાં રૂપાની પેઠે જગતને બ્રહ્મમાં કલ્પિત શા માટે કહેવામાં આવે છે? કલ્પિત (મિથ્યા) પદાર્થોને તે પછીના સમયમાં બાધ જોવામાં આવે છે. જેમ કે “આ સર્પ નથી, પરંતુ દેરડી છે; આ રૂપું નથી, પરંતુ છીપ છે” ઈત્યાદિ જ્ઞાનવડે કલ્પિત સર્ષ- વગેરેને બાધ થાય છે. પ્રતિભાસિમ્પણું પણ છીપના રૂપાવગેરેનું જ છે.

·१०० दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । रजतं किंतु शुक्तिरित्यादिप्रत्ययैः कल्पितसादीनां बाधः । प्रातिभासिकत्वमपि शुक्तिरूप्यादीनामेव नत्वाकाशादीनां कदापि बाधो दृश्यते प्रातिमासिकत्वमपि न केनाप्युक्तमिति चेन्न । आकाशोऽस्ति घटः सन्पटः मनित्यादिज्ञानेऽधिष्ठानब्रह्मसत्ताया एव विषयतयाकाशादिप्रपञ्चस्य स्वरूपेणासत्त्वात् । काल्पनिक- पदार्थानामधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावात् । नन्विदं सर्व कल्पितं तच्च किं शुद्धे विशिष्टे वा ब्रह्मणि मायायां वेति चेदुच्यते तैत्तिरीयभृगुवल्लयाम्-" यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभि- संविशन्ति तद्विजिज्ञासस्व" इत्यादौ तद्विजिज्ञासस्वेत्यत्र शुद्ध- આકાશ વગેરેને કોઈ દિવસ પણ બાધ જોવામાં આવતો નથી, તેમ તેઓનું પ્રતિભાસિમ્પણું પણ કેઈએ કહ્યું નથી એમ જે કહેવામાં भावे (७०) ते! तेती निषेध ४२वामां आवे छे; ४।२५ 3 आकाशा- ऽस्ति......( छ, ध। मस्तित्व भोगवतो छ, वस्त्र अस्तित्व ભોગવતું છે) ઇત્યાદિ જ્ઞાનમાં અધિષ્ઠાનરૂપ બ્રહ્મની સત્તાનું જ વિષયપણું હોવાથી આકાશ વગેરે પ્રપંચનું સ્વરૂપથી અસતપણું છે; કેમકે કા૫- નિક પદાર્થોના અધિષ્ઠાનની સત્તાથી જુદી સત્તાવાળાપણાને અભાવ છે. (५०) "A! सघणु अपित छ. तो ते शुद्ध प्रनमा टिपत छ, કે માયાવિશિષ્ટ બ્રહ્મમાં કલ્પિત છે, કે માયામાં કલ્પિત છે?” એમ જે डेवामा माने तो तैत्तिरीय उपनिषनी गुपदाविषे यतो......(या આ સઘળાં પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે, ઉત્પન્ન થયેલાં પ્રાણીઓ જેનાથી આવે છે, અને જેમાં જઈ લય પામે છે તે જાણવા ઇચ્છ) ઇત્યાદિમાં ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૦૧ ब्रह्मण एव जिज्ञास्यत्वं मोक्तम् । यस्य जिज्ञास्यत्वं तस्यैवोपा- दानत्वम् । अतः शुद्धब्रह्मण्येव सर्व कल्पितम् । उत्तरमीमांसा- यामपि-'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' । 'जन्माद्यस्य यतः'। इति सूत्राभ्यां शुब्रह्मण एव जिज्ञास्यत्वमुपादानत्वं चोक्तम् । तच तत्रैव भाष्येऽपि सुव्यक्तम् । ननु "सोऽकामयत" । "यः सर्वज्ञः सर्ववित्" । "आत्मन आकाशः संभूतः" इत्याद्युपनिषद्वाक्येषु विशिष्टस्यैव कारणत्वमुच्यते न शुद्धब्रह्मणः । तस्य सर्वज्ञान- बत्त्वकामयितृत्वाद्यनुपपत्तेः। तस्माच्छुब्रह्मणः प्रपञ्चोपादानत्वं तद्विजिज्ञासस्व में स्थणे शु६ ब्रह्म ४ गवाने वायोज्यप કહ્યું છે. જેનું જાણવાને ઈચ્છવાગ્યપણું છે તેનું જ ઉપાદાનપણું છે. આથી શુદ્ધ બ્રહ્મમાંજ सघणु हिपत छ. ઉત્તરમીમાંસામાં ब्रह्मजिज्ञासा'।१।१।१। जन्माद्यस्य यतः।१।१२। ये मे સૂત્રોથી શુદ્ધ બ્રહ્મનું જ જાણવા યોગ્યપણું તથા ઉપાદાનપણું કહ્યું છે. भने ते त्या माध्यमां पर सारी शत २५ष्ट छ. (पू.) "सोऽको- मयत (तणे ४२७ २१), यः सर्वज्ञः......( स छ भने स. पर्नु अधिष्ठान छे), आत्मनः...... (આત્માથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું) ઇત્યાદિ ઉપનિષદનાં વાકયમાં માયાવિશિષ્ટ બ્રહ્મનું જ કારણપણું કહે- વામાં આવે છે, પરંતુ શુદ્ધ બ્રહ્મનું કારણ પણું કહેવામાં આવતું નથી; કારણ કે તેનું સર્વજ્ઞાનવાળાપણું, ઇચ્છનારપણું વગેરે બંધબેસતું ૧ કર્મોનાં ફળો અનિત્ય છે તેથી, સાધનસંપત્તિ થયા પછી બ્રહ્મને જાણવાની ઈચ્છા કરવી, ૨ આ જગતનાં જન્મ, સ્થિતિ તથા લય જે બ્રહ્મથી થાય છે. ५-अथातो ·છે, એમ સર્વજ્ઞ મુનિને અનુસરનારા લેકે વિવરણાચાર્યને અનુસરનારા લેકે તે “સર્વપણું વગેરેથી યુકત ૧૦૨ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । न युक्तमिति चेन्मै वम् । पूर्वोक्तशवलवाचिनामात्मादिशब्दानां लक्षणया शुद्धब्रह्मबोधकत्वात् । जन्मादिसूत्रतद्भाध्ययोः स्वारस्येन शुद्धस्यैवोपादानत्व- स्योक्तत्वादिति शुद्धब्रह्मण्येव कल्पितमिति सर्वशमुन्यनुसारिणः। विवरणानुसारिणस्तु सर्वज्ञत्वादिविशिष्टब्रह्मण एवोपादान- त्वम् । अत्रार्थे मानं च “यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते" इत्यादिश्रुतिरेव । થતું નથી. તેથી શુદ્ધ બ્રહ્મમાં પ્રપંચનું ઉપાદાનકારપણું યોગ્ય નથી” એમ જે કહેવામાં આવે તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે, કારણ કે પૂર્વ કહેલા શબલ બ્રહ્મ (ઈશ્વર)ને કહેનારા આત્મા વગેરે શબ્દોનું લ- ક્ષણથી બ્રહ્મને સમજાવનારપણું છે. ઘચ થત; એ સૂત્ર તથા તેના ભાષ્યમાં સ્વરપણાથી (પિતાના આશયથી) શુદ્ધ બ્રહ્મનું જ ઉપાદાનપણું કહ્યું છે, તેથી જગત બ્રહ્મનુંજ ઉપાદાનપણું છે. આ બાબતમાં જ: સર્વજ્ઞ ..…(જે સર્વસ છે, સર્વનું ઉપાદાન કારણ છે અને જેનું જ્ઞાનરૂપ તપ છે. તેમાંથી આ વેદ, નામ, રૂપ તથા પૃથ્વી ઉત્પન્ન થાય છે) ઈત્યાદિ શ્રુતિજ પ્રમાણ છે.

·दीपिकाटी कोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૦૩ facરd દ્ધશાત (ટૂ૦ ૦ ૦ ૨ ૦ ૨ ૦ ૨૦) 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' (ब्र० मू० अ० १ पा० २ ० १) इत्यायधिकरणेषु “सैवर्क तत्साम तदुक्थं तबजुस्तद् ब्रह्म । सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः" इत्यादिश्रुत्युक्तं सर्वो- અન્તતા, સર્વત્ર સોવેરા ઇત્યાદિ અધિકર- ણોમાં “વૈવ.....(તે પરમેશ્વર ઋગ્યેદ છે, તે પરમેશ્વરજ સામવેદ છે, તે પરમેશ્વરજ ઉકથ-એક પ્રકારનું સ્તોત્ર છે. અને તે પરમેશ્વરજ યજુર્વેદ છે. આવી રીતે તે પરમેશ્વરજ ત્રણે વેદરૂપ છે), રામ... (તે પરમેશ્વર સર્વ કામવાળો, સર્વ ગંધવાળો તથા સર્વ રસવાળે છે) ૧ ચ ષોડતજલિ (જે આ સૂર્યની અંદર પુરુષ છે તે પરમેશ્વરજ છે), ૨ Sત્તf (જે આ નેત્રની અંદર પુરુષ છે તે પર- મેશ્વરજ છે) એ પ્રમાણે શ્રુતિમાં કહેલો પુરુષ પરમેશ્વરજ છે; કારણ કે શ્રુતિ તોતિ નામ (ત પરમેશ્વરનું ૩ એ નાન છે) એમ સંભળાવી = gu Rખ્યઃ કચ્છ ત (તે આ સર્વ પાપોથી મુકત છે) એથી ડર્ એ નામનું નિર્વચન કરે છે, અને તે નિર્વ- ચનવાળા ૩ એ નામનો નેત્રની અંદર રહેલા પુરુષમાં અન્નાન તન્ના (જે આ પરમેશ્વરનું નામ છે, તે નેત્રની અંદર રહેલા પુરુષનું છે) એવી રીતે અતિદેશ કરે છે. ૨ મનમયપણું વગેરે ધર્મોથી પરમેશ્વરજ ઉપાસના કરવા યોગ્ય છે, કારણ કે સર્વે ઉપનિષદોમાં બ્રહ્મશબ્દના આલંબનભૂત અને જગ- તના કારણરૂપ પરમેશ્વરનોજ મનોમઃ કાળરારી મg: (પરમેશ્વર મનોમય, પ્રાણરૂપ શરીરવાળા તથા પ્રકાશરૂપ છે) એવી- રીતે મનોમય પણ વગેરે ધર્મોથી યુકતપણારૂપે ઉપદેશ કરવામાં આવે છે. * ·૧૦૪ दीपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । पादानत्वपयुक्तं सर्वात्मकत्वं जीवव्यावृत्तमीश्वरलिङ्गमित्युपत्र- णितमिति वर्णयन्ति । अपरे तु ब्रह्म माया चेत्युभयोरुपादानत्वम् । तत्र ब्रह्म विवर्तमानतयोपादानम् । माया च परिणममानतया । विवर्त- परिणामोपादानद्वयलक्षणं तु स्वाभिन्नकार्यजनकत्वमुपादानत्वम् । अस्ति च संसारस्य सद्रूपेण ब्रह्मणा विवर्तमानेन जडया परिणा- मिन्या मायया चाभेदः । सन्घटः, जडो हि घटः, इति सामा- नाधिकरण्यानुभवात् । संक्षेपशारीरककारास्तु ब्रह्मैवोपादानं माया च द्वारकारणम् । ઇત્યાદિ કૃતિમાં કહેલું, સઘળાના ઉપાદાનપણાને લીધે પ્રાપ્ત થયેલું સર્વાત્મકપણું જીવથી વ્યાવૃત્ત થઈ [જીવમાં નહિ રહી] ઇશ્વરનું જ્ઞાપક છે એમ વર્ણવ્યું છે એમ કહે છે. બીજા લેકે તે બ્રહ્મ અને માયા એ બન્નેનું ઉપાદાનપણું છે. ત્યાં બ્રહ્મ વિવોંપાદાન છે, અને માયા પરિણામો પાદાન છે. વિવર્તીપા- દાન અને પરિણામો પાદાન એ બન્નેનું લક્ષણ તે સંચામિ.... (પિતાનાથી અભિન્ન કાર્યને ઉત્પન્ન કરનારપણું એ ઉપાદાનપણું છે) એ છે. સંસારને વિવોંપાદાન સતરૂપ બ્રહ્મની સાથે અને જડ તથા પરિ- ણામો પાદાન માયાની સાથે અભેદ છે, કારણ કે હેત ઘડે, તથા ઘડે જડ છે એમ સામાનાધિકરણ્યને અનુભવ થાય છે.” એમ કહે છે. સંક્ષેપશારીરકાર તે બ્રહ્મજ ઉપાદાન કારણ છે, અને માયા દ્વાર- કારણ છે. દ્વાર, કારણરૂપ નહિ હોવા છતાં પણ કાર્યમાં કારણની સાથે ·1293EARS दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૦૫ अकारणमपि द्वारं कार्येऽनुगच्छति मृद इव तद्गतश्लक्ष्णत्वा- देरपि घटेऽनुगमदर्शनादित्याहुः । वाचस्पतिमिश्रास्तु जीवाधिष्ठितमायाविषयीकृतं ब्रह्म स्वत एव प्रपञ्चाकारेण विवर्तमानतयोपादानमिति माया सह- कारिमात्रं न कार्यानुगतं द्वारकारणमित्याहुः । सिद्धान्तमुक्तावलीकारास्तु मायाशक्तिरेवोपादानं न तु ब्रह्म “तदेतद् ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम्" "न तस्य कार्य करणं च विद्यते” इत्यादिश्रुतेर्जगदुपादानमायाधिष्ठानत्वेनो- पचारादुपादानत्वमिति वदन्ति । સંબંધ પામે છે. કારણ કે માટીની પેઠે તેમાં રહેલા લીસાપણું વગેરેને પણ ઘડામાં માટીની સાથે સંબંધ થતે જોવામાં આવે છે એમ કહે છે. વાચસ્પતિમિત્ર તે “જીવ છે અધિષ્ઠાન જેનું એવી માયાએ વિષ- ચરૂપ કરેલું બ્રહ્મ જાતેજ પ્રપંચાકાર થઈ વિવોંપાદાન છે, તેથી. માયા કેવળ સહકારી કારણ છે, પરંતુ કાર્યમાં સંબંધ પામેલું દ્વારકારણ नथा" सेम हे छे. સિદ્ધાંત મુકતાલીકાર તે “માયાશક્તિ જ ઉપાદાન કારણ છે, પરંતુ श्रम नथा. तदेतद्......( न पडेना नथी, ५४ी नथी, ५२ नथा भने मा२ नथा), न तस्य...... (तर्नु ।। आर्य नथी तथा કરણ–ક્રિયાનું અત્યંત ઉપકારક સાધન નથી) ઇત્યાદિ ઋતિથી જગતના ઉપાદાન કારણભૂત માયાના અધિષ્ઠાનપણાને લીધે ઉપચારથી–ગૌણ લક્ષણથી બ્રહ્મનું ઉપાદાન કારણપણું છે એમ કહે છે.’

·दीपिकाटीकोपेतथीवटपत्यष्टकम् । नन्वस्तु यस्मिन्कस्मिंश्चिदपि ब्रह्मणि सर्व कल्पितं परंतु कृत्स्नस्य निरवयवब्रह्मणः कार्यरूपेण परिणामः स्यात् । ब्रह्म यदि पृथिव्यादिवत्सावयवमभविष्यत्ततोऽस्यैकदेशः पर्यणस्यदे- कदेशश्चावास्थास्यत, ब्रह्म तु "निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवयं निरञ्जनम्" (श्वे० ६० १९)"दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाधाभ्य- न्तरो हजः" (मुण्डको० २।११२) "इदं महद् भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव" (वृ० २।४।१२) "स एष नेति नेत्यात्मा" (वृ०३।९।२६) इत्यादिश्रुतिभ्यो निरवयवमवगम्यते, तस्मादेकदेशपरिणामासम्भवात्कृत्स्नपरिणामप्रसको मृलो- च्छेदः प्रसज्येतेति चेदत्राभिधीयते । न तावत्कृत्स्नप्रसक्तिः (५०) “मे तेव। पर मनमा सघणु दियत से ही, ५२४ સઘળું નિરવયવ બ્રહ્મ કાર્યરૂપે પરિણામ પામે. જે બ્રહ્મ પૃથ્વી વગેરેની પઠે અવયવવાળું હોય તે તેના એક ભાગને જગરૂપે પરિણામ થાય, અને તેને એક ભાગ પરિણામ પામ્યા વગર રહે, પરંતુ બ્રહ્મ તે निष्कलं.. (બ્રહ્મ અવયવવગરનું, ક્રિયારહિત, શાંત, દોષરહિત તથા निले ५ छ), दिव्यो......(त या हिव्य छ, भूतिथी २खित छ, महार छ, म२ ५५ छ भने सभा छे), इदं...... (भा महान् महा मनात छ, अपार छ भने चैतन्यस्व३५ छ), स एष......(तसा બ્રહ્મ “આ નહિ, આ નહિ એવી રીતે અનુભવગોચર થાય છે) ઇત્યાદિ કૃતિઓથી અવયવરહિત જાણવામાં આવે છે, તેથી તેના એક ભાગના પરિણામને અસંભવ હોવાને લીધે તે સઘળાના પરિણામને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થતાં મૂળ બ્રહ્મના વિનાશને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય” એમ જે શંકા કર- ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૧૦૭ स्यात् । यथा श्रुतिभ्यो ब्रह्मणो जगदुत्पत्तिः श्रूयते तथव ब्रह्मणो विकारव्यतिरेकेणाप्यवस्थानं श्रूयते-"सेयं देवतैक्षत हन्ता- हमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे દાવાદ (૦ ૬ રૂ . ૨) “ત્તાવાન અમિત શા- यांश्च पुरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादश्त्यामृतं दिवि ।" [छा० ३।१२।६] इत्येवंजातीयवाक्येभ्यः प्रकृतिविकारयोर्भेदेन व्यपदेशात् । तथा सुषुप्तौ विकृतेन नित्यसंपन्नत्वादविकृतस्य च ब्रह्मणोऽभावात्, “सता सोम्य तदा संपन्नो भवति" इति सुषुप्तौ વામાં આવે (ઉ) તે અહિં કહેવામાં આવે છે– સઘળા પણ બ્રહ્મને પરિણામ થવાનો પ્રસંગ તે પ્રાપ્ત નહિ થાય. જેમ કૃતિઓથી બ્રહ્મથી જગતની ઉત્પત્તિ થવાનું શ્રવણ થાય છે, તે પ્રમાણેજ બ્રહ્મનું વિકાર પામ્યા સિવાય પણ રહેવાનું શ્રવણ થાય છે; કારણ કે તે..... તિ આ દેવતાએ જોયું કે અરે હું આ ત્રણ દેવતાઓ (તજ, જળ, પૃથ્વી)માં આ જીવના સ્વરૂપે પ્રવેશ કરી નામ તથા રૂપને ભિન્ન ભિન્ન કરું, તાવાનચ...(આ બ્રહ્મને તેટલો મહિમા છે, આથી તે વધારે મહાન છે), પલોડ.....(આના પા ભાગમાં સર્વ સ્થાવરજંગમ પદાર્થો આવેલા છે, અને સ્વર્ગાદિ લેકેમાં આના અમૃતરૂપ ત્રણ પાદ છે) એવી જાતનાં વાકેથી પ્રકૃતિ તથા વિકારના ભેદનું કથન જવામાં આવે છે. તે પ્રમાણે સુષુપ્તિમાં વિકૃત (જુદા જુદા વિકારરૂપે પરિણામ પામેલા) બ્રહ્મની સાથે જીવ નિત્ય ભળેલ હોવાથી અવિકૃત (જુદા જુદા વિકારરૂપે પરિણામ નહિ પામેલા) બ્રહ્મને અભાવ હોવાથી હતા તોડ્ય...…(હે સુપુત્ર, ત્યારે સુષુપ્તિમાં સબ્રહ્મની સાથે સમ- ·(પૂ૦) પોતાના ઉપાદાને કારણભૂત બીજનો ઉપમઈ–બીજને નુક- ૧૦૮ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । सता संपन्न इति विशेषणमनुपयुक्तं स्यात् । अत एव 'श्रुतेस्तु મૂવાત ! (૨! ?! ૨૭) કૃતિ મૂત્રદ્વાળાઓ સભ્ય- क्तयास्त्यविकृतं ब्रह्मेति भूपपादितम् । न च स्वोपादानबीजोपमर्दनेन विनाऽकस्मादपि कार- णात्कार्य नोत्पद्यते । यथा वटाङ्कुरः स्वबीजं निर्भिद्योत्पद्यते । तत्र च वटाजकुरो यदोत्पद्यते तदा स्वबीजमुपमर्दयन्स जुत्पद्यते तथैव स्वकारणं ब्रह्मोपमर्दयनयं प्रपञ्चः कथं नोत्पद्यतेति જીવ ભળેલ થાય છે) એવી રીતે સુષુપ્તિમાં સત્તા સંપન્નઃ (બ્રહ્મની સાથે ભળેલો) એ જીવનું વિશેષણ ઉપયોગ વગરનું થાય. આથીજ श्रुतेस्तु' એ બ્રહ્મસૂત્ર અને તેના ભાગે સારી રીતે અવિકૃત બ્રહ્મનું ઘણું ઉપપાદન કર્યું છે. સાન પહોંચાડ્યા વગર કારણથી એકાએક કાર્ય ઉત્પન્ન થતું નથી. જેમકે વડનો અંકુર પિતાના બીજને ભેદી ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યાં જ્યારે વડને અંકુર ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે તે પોતાના બીજનો ઉપમઈ કરતો ઉત્પન્ન થાય છે. તેમજ આ જગત પિતાના કારણભૂત બ્રહ્મને ઉપમ કરતું કેમ ઉત્પન્ન ન થાય ?” એમ (ઉ૦) કહેવું નહિ, કારણ કે જેમ સ્વપ્ન અવસ્થામાં પિતાના કારણભૂત નિદ્રાદેષ વગેરેનો ઉપમર્દ નહિ કરતી જ જ છે કે , ૧ મૂળમાં યથા શુતો......થી विशेषणमनुपयुक्तं स्यात् સુધી આ બ્રહ્મસૂત્રનું જ વ્યાખ્યાન છે, તેથી તેનો ગુજરાતી અર્થ જુદો જ નથી.

·NATHPSSC SARILAMSALMMAKAMANASARAN RamaithuegendrRAJRIORITRAINSAHIM दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । वाच्यम् । यथा स्वभावस्थायां स्वकारणनिद्रादोषादीननुपमर्द- यन्त्येव स्वमगृष्टिदृश्यते तथैव ब्रह्मानुपमर्दैन प्रपश्चोत्पत्ति- संभवात् । तथाहि "आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि।२।१।२८।" इति सूत्रे आत्मन्येवास्मिन्स्वमदर्शिस्वरूपानुपमर्दनेनैवानेकाकारा सृष्टिः “न तत्र स्था न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथाव्रथ- योगान्पथः सृजते"(वृ० ४।३।१२)इत्यादिश्रुत्यनुसारेणोक्ता। लोकेऽपि देवादिषु मायाव्यादिषु च स्वरूपानुपमर्देनैव विचित्रा हस्त्यश्वादिसृष्टयो दृश्यन्ते । तथैकस्मिन्नपि ब्रह्मणि स्वरूपा- नुपमर्दैनैवानेकाकारा सृष्टिभविष्यतीति तत्रस्थं शांकरभाष्यमपि तदर्थ प्रतिपादयति । સ્વપ્નસૃષ્ટિ જોવામાં આવે છે, તેમજ બ્રહ્મને ઉપમઈ કર્યા વગર જગ- तनी उत्पत्तिन संभव छ. म :- आत्मनि'...... मे पासूत्रमा આ આત્મામાંજ સ્વપ્નના દ્રષ્ટાના સ્વરૂપને ઉપમર્દ કર્યા વગરજ અ- ने मारवाणा सष्टि थाय छ' सेम न तत्र......(सुषुप्तिमा २थ નથી, અશ્વ નથી, રથ ચાલવાના રસ્તાઓ પણ નથી, તોપણ આત્મા રથ, અશ્વ તથા રસ્તાઓને સરજે છે) ઇત્યાદિ શ્રુતિને અનુસારે કહ્યું છે. લોકમાં પણ દેવ વગેરેમાં તથા ઔદ્રજાલિક વગેરેમાં સ્વરૂપનો ઉપમદ કર્યા વગરજ વિચિત્ર હાથી, ઘેડા વગેરેની સૃષ્ટિ જોવામાં આવે છે. તે પ્રમાણે એકજ બ્રહ્મમાં સ્વરૂપને ઉપમર્દ કર્યા વગરજ અનેક આકારવાળી સૃષ્ટિ થશે, એમ ઉપર કહેવામાં આવેલા બ્રહ્મસૂત્ર ઉપરનું શાંકર ભાષ્ય પણ તેજ અર્થનું પ્રતિપાદન કરે છે. ૧ આત્મામાં એ પ્રમાણે વિચિત્ર સૃષ્ટિઓ જોવામાં આવે છે.

·વગેરેથી મારા (“આ” એ. ૧૧૦ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ननु शुक्तौ रजतं प्रतीयते, तच्च किं तत्रैवोत्पद्यते, किंवा देशान्तरीयरजतस्य स्मरणम्। नायः तत्र रजतावयवानामभावात्। अवयवेभ्योऽवयवी झुत्पद्यते यथा तन्तुभ्यः पटः । न चेदं तथा। તરમાવપૂર્વ સનતં નવ ર દિતી ! સેત્તરીયરગત- स्मरणेनान्यघाख्यातिवादिमते प्रवेशप्रसङ्गादिति चेदुच्यते । नहि संसारप्रसिद्धकारणसामग्री पातिमासिकपदार्थोत्पादिका भवति किंतु लोकविलक्षणैव काचादिदोषविशिष्टनेत्रावर्ति- पदार्थसनिकर्षादिदमाकारा चाकचिक्याकारा च काप्यन्तःकर- णवृत्तिरुत्पद्यते । तस्यां चेदमवच्छिन्नं चैतन्यं प्रतिबिम्बते । यथा [પૂ] “છીપમાં રૂપું પ્રતીત થાય છે તે શું તેમાં જ નવું ઉત્પન્ન થાય છે કે બીજા સ્થળના રૂપાનું સ્મરણ છે? પહેલે પક્ષ સંભવતો નથી, કારણ કે તેમાં રૂપાના અવયવોનો અભાવ છે. અવયવમાંથી અવયવી [અવયવવાળો] ઉત્પન્ન થાય છે, એ વાત પ્રસિદ્ધ છે; જેમકે તંતુઓમાંથી વસ્ત્ર ઉત્પન્ન થાય છે. આ તેમ નથી, તેથી છીપમાં નવું રૂપું ઉત્પન્ન થતું નથી. બીજે પક્ષ પણ સંભવ નથી, કારણ કે બીજા સ્થળના રૂપાના સ્મરણથી અન્યથાખ્યાતિવાદીના મતમાં પ્રવેશ થવાને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય એમ જે કહેવામાં આવે[ઉ]તે તેને ઉત્તર આપવામાં આવે છે -- સંસારમાં પ્રસિદ્ધ એવી કારણસામગ્રી (કારણેની સામગ્રી) પ્રતિભાસિક પદાર્થને ઉત્પન્ન કરનારી નથી, પરંતુ લોકથી વિલક્ષણ એવીજ કાચ વગેરે દેષથી યુક્ત નેત્ર તથા પાસે રહેલા પદાર્થના સંગ વિજા (ચકચકાટ છે આકાર જેને એવી કઈ પણ અંતઃ- ·NORTAN ANATANTONANATARNAalay, ૧૧૧ दीपिकाटीकोपेतश्श्रीवटपत्यष्टकम् । तडागजलं छिद्रान्निर्गत्य कुल्यात्मना केदारान्प्रविश्य तदाकार भवति । तथैव तैजसमन्तःकरणमपि नेत्रादिद्वारा निर्गत्य विष- यदेशं गच्छति । तत्र चेदमवच्छिन्नचैतन्यं वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्य प्रमातचैतन्यं चाभिन्नं भवति । ततोऽग्रे प्रमातृचैतन्याभिन्न विषय- चैतन्यनिष्ठाध्यासाधिष्ठानशूक्तित्वादिप्रकारिका चाकचिक्यादि- सादृश्यस्य संदर्शनेन समुद्धोधितरजतसंस्काररूपसामग्र्या सह- कृता नेत्रनिष्ठकाचादिसंयुक्ताध्यस्तरजतरूपाद्यर्थीकारेणाध्यस्तर- जतादिज्ञानाकारेण चाविद्या परिणमते । परिणामो नामो- पादानसमसत्ताककार्यापत्तिः । विर्वतो नामोपादानविषमस- ४२९४नी वृत्ति उत्पन्न थाय छे. तेभी इदमवच्छिन्न (241241 24 પામેલા) ચૈતન્યનું પ્રતિબિંબ પડે છે. જેમ તળાવનું જળ છિદ્રમાંથી નીકળી નહેરરૂપે ક્યારાઓમાં પેસી ક્યારાઓ છે આકાર જેને એવું અર્થાત કયારાઓના આકારવાળું થાય છે, તેમજ તૈજસ (તેજનું કાર્ય) અંત:કરણ પણ નેત્ર વગેરેદ્વારા નીકળી વિષયના પ્રદેશમાં જાય છે. ત્યાં इदमवच्छिन्नचैतन्य, वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्य (अतः३२४नी वृत्तिथा अवच्छे पाभेद्यं शैतन्य), तथा प्रमातृचैतन्य (अत:४२९४था भव- ચ્છિન્ન ચૈતન્ય) અભિન્ન-ભિન્ન નહિ અર્થાત એકરૂપ થાય છે. ત્યાર पछी प्रमातृचैतन्यथा अभिन्न विषयचैतन्य (विषयथा सवछिन्न चैतन्य)मा थयेमा अध्यासना अधिष्ठानभूत शुक्ति (छी५)ना शुक्तित्व (छा५५) कोरे प्रा२ (विशेष)वाजी मने य-याट वगेरे स२पा- પણને જેવાથી જાગૃત થયેલા રૂપાના સંસ્કારરૂપ સામગ્રીના સહકારવાળી અવિદ્યા, નેત્રમાં રહેલ કાચવગેરે દષોથી યુક્ત એવા અધ્યક્ત:

·૧૧૨ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । त्ताककार्यापत्तिः । प्रातिमासिकरजतादि चाविद्यापेक्षया परि- णामः । चैतन्यापेक्षया च विवर्तः। नन्वविद्यापरिणामस्य रजतस्याविद्यायां तादात्म्यसंवन्धेन वर्तमानस्य चैतन्ये तत्संबन्धेनावर्तमानत्वाचैतन्योपादानकत्वा- संभव इति चेन्न । यतोऽविद्यापरिणामभूतं तद्रजतमविद्याधिष्ठान इदमवच्छिन्नचैतन्ये वर्तते । अद्वैतसिद्धान्ते तद्रजतादिरूप- कार्यस्य स्वोपादानाविद्याधिष्ठानाश्रितत्वनियमात् । अथ चैतन्या- धिकरणकाध्यस्तरजतादिवस्तुनः कथमिदं रजतमिति पुरोवर्ति- (અધ્યાસથી પ્રાપ્ત થયેલા) રૂપા વગેરે વિષયોના આકારરૂપે તથા અધ્યસ્ત રૂપા વગેરેના જ્ઞાનના આકારરૂપે પરિણામ પામે છે. ઉપાદાનના જેવી સત્તાવાળા કાર્યરૂપ થવું એ પરિણામ છે. ઉપાદાનથી જુદી સત્તા- વાળા કાર્યરૂપે થવું એ વિવર્ત છે. પ્રતિભાસિક રજત વગેરે અવિદ્યાની અપેક્ષાથી પરિણામ છે, અને ચૈતન્યની અપેક્ષાથી વિવત છે. (પૂ) “અવિદ્યાના પરિણામરૂપ અને અવિદ્યામાં તાદામ્ય સંબંધથી વર્તતા રૂપાનું ચૈતન્યમાં તે સંબંધથી નહિ વર્તતાપણું હોવાથી તેના ચૈતન્ય છે ઉપાદાન જેનું એવાપણાને અસંભવ છે? એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ૦) તો તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે, કારણ કે અવિદ્યાના પરિણામરૂપ તે રૂપું અવિદ્યાના અધિષ્ઠાનરૂપ દૃઢ (“આ)થી અવચ્છિન્ન ચૈતન્યમાં છે; કેમકે અદ્વૈતસિદ્ધાંતમાં તે રૂપા વગેરે કાર્યોના પોતાના ઉપાદાનભૂત અવિદ્યાના અધિષ્ઠાનમાં આશ્રિત(રહેલીપણાનો નિયમ છે, અર્થાત રૂપા વગેરે કાર્યો પિતાના ઉપાદાનભૂત અવિદ્યાના અધિષ્ઠાનમાં ·:-...: કામ કરે . કારણ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૧૧૩ तादात्म्यमिति चेन्न । रजतं प्रति चैतन्यमात्रस्यानधिष्ठानतयेदम- वच्छिन्नचैतन्यस्य तदधिष्ठानत्वेनेदमोऽवच्छेदकतयाऽविद्यापरि- णामस्याविद्याधिष्ठानाश्रितत्वाच्चैतन्याध्यस्तस्य रजतस्य पुरोवर्ति- तादात्म्यसंसर्गप्रत्ययोपपत्तेः नन्विदमवच्छिन्नचैतन्याध्यस्तरजतादेः साक्षिण्यनध्यस्ततया तस्य केवलसाक्षिवेधता मुखादेरिव केवलाद्वैतवादिभिरुच्य- माना कया रीत्योपपद्यत इति चेदुच्यते । तदा रजतावच्छिन्न- विषयचैतन्यस्यान्तःकरणोपहितचैतन्यस्य चाभिन्नतया रजतं રહેવાં જ જોઈએ. (પૂ.) ચૈતન્ય છે અધિકરણ જેનું એવી અધ્યસ્ત રજત વગેરે વસ્તુનું “આ રૂક્યું છે એમ પાસે રહેલા ની સાથે તાદામ્ય કેમ હોય ? ” એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ૦) તો તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે; કેમકે રૂપ પ્રત્યે કેવળ ચૈતન્યનું અધિષ્ઠાનપણું નહિ હોવાને કારણે ૬ થી અવિચ્છિન્ન ચૈતન્યને તેના અધિષ્ઠાનપણાને લીધે ક્રમ નું અવચ્છેદકપણું હોવાથી “અવિદ્યાના પરિણામનું અવિ- ઘાના અધિષ્ઠાનમાં આશ્રિતપણું હોય છે એ નિયમને અનુસાર ચૈતન્યમાં અધ્યસ્ત રૂપાનું પાસે રહેલા રૂમ ની સાથે તાદાભ્યના સંસર્ગનું જ્ઞાન બંધબેસતું થાય છે. (પૂ) “ફ થી અવચ્છિન્ન ચૈતન્યમાં અધ્યસ્ત રૂપા વગેરેનું સાક્ષીમાં અધ્યસ્તપણું નહિ હોવાથી સુખ વગેરેની પેઠે કેવલાદ્વૈતવાદી- ઓથી સાક્ષિવેધ કહેવામાં આવતું તે કયી રીતિથી ઘટતું આવે છે? એમ જે પ્રશ્ન કરવામાં આવે (ઉ૦) તે કહેવામાં આવે છે કે ત્યારે કૃપાથી અવચ્છિન્ન વિષયચૈતન્યનું અને અંતઃકરણથી ઉપહિત ચૈતન્યનું ·૧૧૪ दीपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । साक्षिण्यध्यस्तम् । तेन च मुखादेरिव केवल साक्षिवेद्यत्वमुप- पद्यते। न च रजतस्य साक्षिचैतन्येऽध्यस्तत्वेऽहं सुखीतिवदहं रजतमितीय प्रतीतिः कथं न स्यादिति वाच्यम् । यस्य यदा- कारानुभवाहितसंस्कारसहकृताविद्याकार्यत्वं तस्य तदाकारानु- भवविषयत्वमिति नियमात् । तथा च घटादेरिदमाकारानुभववि- षयत्वमिदमाकारानुभवाहितसंस्कारसहकृताऽविद्याकार्यत्वात् । अन्तःकरणादेस्त्वहमाकारानुभवविषयत्वमहमाकारानुभवाहितसं- स्कारसहकृताऽविद्याकार्यत्वात् । तथैवाहं देह इदं शरी- रमित्याधुभयविधानुभवविषयत्वं शरीरेन्द्रियादेरुभयविधानुभव- संस्कारसहिताविद्याकार्यत्वात् । सत्यस्थलीयरजतानुभवे चेदं અભિપણું હોવાથી રૂડું સાક્ષીમાં અધ્યસ્ત છે. તેથી તેનું સુખ વગેરેની પેઠે કેવળ સાક્ષિવેદ્યપણું યુકિતયુક્ત છે. (પૂ) “રૂપાનું સાક્ષિચૈતન્યમાં અધ્યસ્તપણું થતાં “હું સુખી છું એની પેઠે “હું રૂપું છું એવી પ્રતીતિ કેમ ન થાય” એમ (ઉ૦) કહેવું નહિ, કારણકે જેનું જે આકારવાળા અનુભવે આપેલા સંસ્કારના સહકારવાળી અવિદ્યાના કાર્યપણું હોય તેનું તે આકારવાળા અનુભવના વિષયપણું હોય એ નિયમ છે. તે પ્રમાણે ઘડા વગે- रेनुं इदम् ('या')ना मारवाणा अनुलवना विषयमा छ, २ तेयार्नु इदम् न। मारवाणा अनुभवे सापेक्षा सरना सारवाणा अवि- घाना . संतः४२९ वगेरेनुं तो अहम् (')ना १२वा અનુભવના વિષયપણું છે, કારણ કે તેઓનું અદમ્ ના આકારવાળા અનુભવે આપેલા સંસ્કારના સહકારવાળી અવિદ્યાના કાર્યપણું છે. તે रीत'अहं देहः ( छु), इदं शरीरम् (भा शरी२ छ) से પ્રમાણે શરીર, ઈકિય વગેરેનું અને પ્રકારના અનુભવના વિષયપણું છે, १ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૧૫ रजतमित्यनुभवः । तथैव प्रकृते प्रातिभासिकरजतानुभवसमये- ऽपीदं रजतमित्येवानुभवो नत्वहं रजतमिति । नन्वस्तु, प्रातिभासिकशुक्तिरूप्यस्येदमाकारानुभवविषयत्वं किंतु तस्यानातसाक्षिसंवन्धितयाऽपरोक्षभानसंभवात्कथं तद्विष. याऽविद्यावृत्तिराधीयत इति चेन्न । साक्ष्यध्यस्तरजतस्य साक्षि- चैतन्याभिन्नसत्ताकत्वेऽपि तद्विषयकवृत्ति विनाऽपरोक्षासंभवात् । साक्षिचैतन्यस्य रजतगोचरवृत्त्युपहितत्वाभावात् । तस्मात्तदपरो- क्षार्थमविद्यावृत्तिः स्वीकर्तव्या । કારણ કે તેઓનું બન્ને પ્રકારના અનુભવના સંસ્કારસહિત અવિદ્યાના કાર્યપણું છે અને સાચા સ્થળમાં થયેલા રૂપાના અનુભવમાં તમે (આ રૂપે છે) એ અનુભવ થાય છે. તે પ્રમાણેજ પ્રસ્તુત પ્રતિભાસિક રૂપાના અનુભવના સમયમાં પણ ફુક્યું રતમ (આ રૂપું છે) એજ અનુભવ થાય છે, પરંતુ અઢું રૂપું છું, એવો અનુભવ થતો નથી. (૫૦) પ્રતિભાસિક છીપના રૂપાનું ના આકારવાળા અનુભવના વિષયપણું ભલે છે, પરંતુ આવરણ નહિ પામેલા સાક્ષીની સાથે સંબંધીપણાને લીધે તેના અપક્ષ જ્ઞાનનો સંભવ હોવાથી તે છે વિષય જેનો એવી અવિદ્યાની વૃત્તિનો કેમ આશ્રય કરવામાં આવે છે? એમ જે પ્રશ્ન કરવામાં આવે (ઉ૦) તે તેનો નિષેધ કરવામાં આવે છે, કારણ કે સાક્ષીમાં અધ્યસ્ત રૂપાનું સાક્ષિચૈતન્યથી અભિન્ન સત્તાવાળાપણું હોવા છતાં પણ અધ્યસ્ત રૂપાને વિષય કરવાવાળી વૃત્તિ વગર તેના અપક્ષ જ્ઞાનને અસંભવ છે, કેમકે સાક્ષિચૈતન્યનું રૂપાને વિષય કરવા- વાળી વૃત્તિથી ઉપહિત (ઉપાધિવાળા)પણાનો અભાવ છે. તેથી અધ્ય રૂખના અપક્ષ જ્ઞાન માટે અવિદ્યાની વૃત્તિને સ્વીકાર કરવો જોઈએ.

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ननु यथा प्राभाकरमते इदं रजतमित्वत्र ज्ञानद्वयमङ्गीकृतम् । तत्रेदमिति पुरोवर्तिविषयानुभवात्मकमेकं ज्ञानम् । रजतमित्यसं- निकृष्टरजतविषयकस्मरणात्मकं द्वितीयम् । वस्तुद्वयतादात्म्या- वगाहिविशिष्टज्ञानं कुत्रापि न विद्यतेऽतः सर्व ज्ञानं यथार्थमेव, न भ्रमात्मक ज्ञान कापि वर्तते। तथैव भवन्मतेऽपीदंकृत्ते रजता- कारवृत्तेश्च प्रत्येकमेकैकविषयत्वेन वस्तुद्वयतादात्म्यावगाटेक- ज्ञानाभावात्कथं भ्रमसिद्धिरिति चेन्न । इदमाकाररजताकार- वृत्त्योयोभिन्नत्वेऽपि तयोरेकदेशस्थत्वेनोभयवृत्तिप्रतिविम्बित- -- -- -- - : , , (પૂ.) “પ્રભાકરમતમાં ક્યું સામ્ (આ રૂપું છે) એ સ્થળે બે જ્ઞાનનો સ્વીકાર કર્યો છે. ત્યાં ફૂલ (“આર) એ પ્રમાણે આગળ રહેલા વિષયના અનુભવરૂપ એક જ્ઞાન છે. તમ્ (રૂપે છે) એ પ્રમાણે નજીક નહિ એવા રૂપને વિષય કરવાવાળું સ્મરણરૂપ બીજું જ્ઞાન છે. બે વસ્તુના તાદાભ્યને વિષય કરવાવાળું વિશિષ્ટ (તાદામ્યવિશિષ્ટતાદા- મ્યવાળું) જ્ઞાન કયાંય પણ નથી. આથી સઘળું જ્ઞાન યથાર્થ જ છે, ભ્રમરૂપ જ્ઞાને કયાંય પણ નથી. તેમજ તમારા મતમાં પણ દ્રમાં (‘આના આકારવાળી) વૃત્તિ તથા તાજા (રૂપાના આકારવાળી) વૃત્તિ પ્રત્યેકના એક એક વિષયવાળાપણાને લીધે બે વસ્તુના તાદાભ્યને વિષય કરવાવાળા એક જ્ઞાનનો અભાવ હોવાથી ભ્રમની સિદ્ધિ કેમ થાય ? એમ જ કહેવામાં (ઉ.) તે તેનો નિષેધ કરવામાં આવે છે; કારણ કે માર તથા રાતાએ બે વૃત્તિઓનું ભિન્નપણું હોવા છતાં પણ તેઓના એક સ્થળે રહેનારપણાને લીધે બને વૃત્તિઓમાં પ્રતિબિંબ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૬૭ चैतन्यस्यैकत्वादेव वस्तुछयतादात्म्यावगादिविशिष्टज्ञानसत्त्वाद् भ्रमज्ञानसिद्धः। ननु व्यावहारिकरजतादीनां प्रातिभासिकरजतादीनां च को भेद इति चेत् । उच्यते। व्यावहारिकरजतादीनामध्यासे केव- लाऽविद्या दोषत्वेन हेतुः। शुक्तिरूप्याघध्यासे काचादिदोषोऽपि हेतुः। तथा च केवलाविद्यादोषजन्यत्वं व्यावहारिकत्वम् । अवि- द्यातिरिक्तदोषजन्यत्वं प्रातिभासिकत्वमिति केचित् । व्यवहा- रकाले बाध्यमानत्वं प्रातिभासिकत्वप्रयोजकमित्यन्ये । वस्तुत- स्त्वागन्तुकदोषजन्यत्वं प्रातिमासिकत्वप्रयोजकमिति माहुः । પામેલા ચૈતન્યના એકપણાથીજ બન્ને વસ્તુઓના તાદાભ્યને વિષય કરવાવાળા વિશિષ્ટ જ્ઞાનના હોવાપણાને લીધે બ્રહ્મજ્ઞાનની સિદ્ધિ થાય છે. વ્યાવહારિક રૂપા વગેરે તથા પ્રતિભાસિક રૂપા વગેરેમાં શું તફા- વત છે ?” એ જે પ્રશ્ન કરવામાં આવે તો તેને ઉત્તર આપવામાં આવે છે કે વ્યાવહારિક રૂપા વગેરેના અધ્યાસમાં કેવળ અવિદ્યા દેષપણાથી કારણરૂપ છે, અને છીપમાં રૂપા વગેરેના અધ્યાયમાં કાચ વગેરે નેત્રરંગ પણ દેષપણાથી કારણરૂપ છે. તે પ્રમાણે “કેવળ અવિદ્યારૂપ દેષથી ઉત્પન્ન થવા યોગ્ય પણું એ વ્યાવહારિકપણું છે. અવિદ્યા સિવાય બીજા દોષથી ઉત્પન્ન થવા ગ્યપણું એ પ્રતિભાસિકપણું છે એમ કેટલાએક લોકો કહે છે. “વ્યવહારના સમયમાં બાધ પામતાપણું એ પ્રતિભાસિકપણાનું પ્રયોજક છે” એમ બીજા લોકો કહે છે. વાસ્તવિક રીતે તે “આગંતુક (મૂલાવિદ્યાથી ઇતર) દેષથી ઉત્પન્ન થવાને ગ્યપણું એ પ્રતિભાસિક- પણનું પ્રયોજક છે એમ કેટલાએક લે કહે છે. સ્વપ્નમાં પણ એ ·૧૧૮ दीपिकाटीकोपेतथीवटपत्यष्टकम् । स्वप्नेऽप्येवं नवीनसृष्टिरुत्पद्यते । ननु पूर्वानुभूतविषयस्मरणमात्रेण स्वाप्निकपदार्थानां स्वप्ने प्रतीतिरिति चेन्न। स्वप्ने रथं पश्यामीत्यनुभवेन, जागरितस्य रथमद्राक्षमित्यादिस्मरणेन च विरोधापत्तेः “अथ रथात्रथयोगा- पथः सृजते" इति स्थादिमतिबोधकश्रुतिविरोधप्रसङ्गाच्च । रथाद्य- धिकरणरूपः स्वप्ने देशविशेषोऽपि प्रातिभासिकः। इन्द्रियग्राह्य- त्वमपि प्रातिभासिकमेव । स्वप्ने रथादयः सर्वे चैतन्याश्रिताः। ननु स्वाप्निकपदार्थानां तत्कालोत्पन्नत्वमनुपपन्नम् । तदीयोपादानकारणाभावात्। न तावच्चैतन्यं तदुपादानम् । तस्या- પ્રમાણે નવી સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થાય છે. (પૂ.) “પૂર્વ અનુભવેલા વિષયોના સ્મરણમાત્રથી સ્વપ્નના પદા- ર્થોનું સ્વપ્નમાં ભાન થાય છે એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ.) તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે, કારણ કે “સ્વપ્નમાં હું રથ જોઉં એવા અનુભવને અને જાગેલા તેજ સ્વપ્નદ્રષ્ટાના મેં રથ જોયો હતે ઇત્યાદિ સ્મરણને વિરોધની પ્રાપ્તિ થાય. વળી અથ થાન...(રથને, રથના ઘોડાઓને તથા રથના માર્ગોને સરજે છે) એમ નવીન રથ વગેરેનું જ્ઞાન કરાવનાર શ્રુતિની સાથે વિરોધને પ્રસંગ પણ પ્રાપ્ત થાય. સ્વપ્નમાં રથ વગેરેને અધિકરણરૂપ અમુક સ્થળ પણ પ્રતિભાસિક છે. ઈદ્રિયથી ગ્રહણ થવા ગ્યપણું પણ પ્રતિભાસિકજ છે. સ્વપ્નમાં રથ વગેરે સઘળા પદાર્થો ચૈતન્યમાં રહ્યા છે. (પૂ.) “સ્વપ્નના પદાર્થોનું સ્વપ્ન વિષે ઉત્પનપણું યુક્તિયુક્ત નથી, કારણ કે તેઓના ઉપાદાનકારણને અભાવ છે. ચૈતન્ય તે તેઓનું ઉપાદાનકારણ નથી, કારણકે તેના પરિણામ પામનારપણાનો અભાવ છે. ? ?

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૧૮ परिणामित्वात् । नापि मूलाविद्या । तस्यास्तत्तदवयवसापेक्षायाः साक्षात्तदुपादानत्वासंभवात् । तूलाविद्यापि न तदुपादानं भवितु- मर्हति, तस्या बाह्यदेशावच्छिन्नचैतन्याश्रितत्वात् । अतः किमुपा- दानका इमे स्वाप्निकगजादयः इति चेदुच्यते । अन्त:करणद्वारा मायापरिणामाः स्वाप्निकगजादयः। सुषुप्तिस्थाज्ञानस्य न प्राति- भासिकोपादानत्वम् । तत्रान्तःकरणस्य लीनत्वेन तद्द्वारा मायाप- रिणामासंभवात् । स्वाप्नगजादीनां शुद्धचैतन्याध्यस्तानां जाग्रद- वस्थायां तदधिष्ठानशुद्धब्रह्मणः साक्षात्काराभावेऽपि विरोधिप्र- त्ययान्तरोदयेन स्वप्नहेतुनिद्रादिदोषनाशेन वा स्वाप्निकगजा- મૂલાવિદ્યા પણ સ્વપ્નના પદાર્થોનું ઉપાદાનકારણ નથી, કારણ કે ઉત્પન્ન થનારા પદાર્થના તે તે અવયવની જરૂર રાખનારી એવી જે તે, તેના સાક્ષાત્ તેઓના ઉપાદાન કારણુપણાને અસંભવ છે. તૂલાવિદ્યા પણ સ્વપ્નના પદાર્થોનું ઉપાદાનકારણ થવા ગ્ય નથી, કારણ કે છીપના રૂપા વગેરેમાં જેમ, તેમ તેનું બહારના પ્રદેશથી અવચછેદ પામેલા ચૈત- ન્યમાં રહેનારપણું છે. આથી સ્વપ્નના આ હાથી વગેરેનું શું ઉપાદાન- કારણ છે?” એમ જે શંકા કરવામાં આવે (૯૦) તે ઉત્તર આપવામાં આવે છે કે સ્વપ્નના હાથી વગેરે અંતઃકરણદ્વારા માયાના પરિણામ છે. સુષુપ્તિના અજ્ઞાનનું પ્રતિભાસિક પદાર્થોનું ઉપાદાનકારણપણું નથી, કારણકે તેમાં અંતઃકરણનું લીનપણું હોવાને લીધે તે દ્વારા માયાનો પરિ- ણામ થવાનો સંભવ નથી. શુદ્ધ ચૈતન્યમાં અધ્યસ્ત થયેલા હાથી વગે- રેના અધિષ્ઠાનભૂત શુદ્ધ બ્રહ્મને જાગ્રત અવસ્થામાં સાક્ષાત્કાર થતો નથી, તે પણ વિરોધી બીજા જ્ઞાનના ઉદયથી અથવા તો સ્વપ્નના કારણભૂત નિદ્રા વગેરે દેના નાશથી સ્વપ્નના હાથી વગેરેની નિવૃત્તિ થાય છે.

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । दीनां निवृत्तिः । यथा मुसलादिप्रहारेण घटादेनाशः । बाधस्तु सर्वेषां पदार्थानां ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरमेव । शुक्त्यवच्छिन्नचं- तन्यनिष्ठतूलाज्ञान कार्यस्य शुक्तिरूप्यस्य शुक्तिरिति ज्ञानेन स्व- कारणसहितरजतस्य बाधः । मूलाविद्याकार्यत्वपक्षे तु शुक्तिज्ञा- नाद्रजतस्य मुसलप्रहारेण घटस्येव निवृत्तिमात्रम् । नेदं रजतमित्यत्र व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नो लौकिकपार- मार्थिकत्वावच्छिन्नप्रातिभासिकरजतप्रतियोगिताकोऽभावो ग्राह्यो, न तु रजतत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकः । तेन, नेदं रजतमिति त्रैकालिकनिषेधोऽनुपपन्नः; नहि प्रतिभाससमये निषेधज्ञानं, જેમકે મુસલ–સાંબેલા વગેરેના પ્રહારથી ઘડા વગેરેનો નાશ થાય છે. સઘળા પદાર્થોનો બાધ તે બ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર થયા પછી જ થાય છે. છીપથી અવચ્છેદ પામેલા ચૈતન્યમાં રહેલી તૂલાવિદ્યાના કાર્યરૂપ છીપના રૂપાને “આ છીપ છે એવા જ્ઞાનથી પિતાના કારણ (તૂલાવિદ્યા) સહિત બાધ થાય છે. “સ્વપ્નના હાથી વગેરે મૂલાવિદ્યાનાં કાર્ય છે” એ પક્ષમાં તે મુસલના પ્રહારથી જેમ ઘડાની નિવૃત્તિ થાય છે, તેમ છીપના જ્ઞાનથી રૂપાની નિવૃત્તિ થાય છે. “હું ત૬ (આ પ્રતિભાસિક રૂપું ખરૂં રૂપું નથી)” આ સ્થળે વ્યધિકરણ (સમાનાધિકરણ નહિ એવા) ધર્મથી અવચ્છેદ પામેલા તથા લૌકિક પારમાર્થિકપણાથી અવય્યદ પામેલું જે પ્રતિભાસિક રૂપું તે છે પ્રતિવેગી જેનો એવા અભાવનું ગ્રહણ કરવું, પરંતુ રજતપણાથી અવ- છેદ પામેલો છે પ્રતિયોગી જેને એવા અભાવનું ગ્રહણ નહિ કરવું. તેથી “હું રાતમુએ ત્રણે કાળનાં રૂપાનો નિષેધ યુકિતયુક્ત નથી, કારણકે રૂપાની પ્રતિભાસિક પ્રતીતિના સમયમાં “આ રૂપું નથી એવું નિષેધ (અભાવ)નું ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૨૧ किंत्विदानीमिदं न रजतमिति प्रतीतिर्वर्तमानकालिकबाधपति- भाससमये भवतीत्युक्तिरपास्ता। रजतनिष्ठपारमार्थिकत्वस्यो- त्पत्तेरस्वीकृतत्वेनाधिष्ठानचैतन्यनिष्ठत्य तस्य रजते प्रतिभाससं- भवेन चानिर्वचनीयोत्पत्तिमत्पारमार्थिकत्वविशिष्टरजतसत्त्वे तद- वच्छिन्नाभावस्तस्मिन्कथं वर्तत इति शङ्काप्ययुक्ता। चैतन्यनिष्ठस्य पारमार्थिकत्वस्यापरोक्षतया संनिकृष्टत्वेन रजते तदुत्पत्तेरनङ्गीका- गत् । प्रातिभासिकवस्तूत्पत्तेर्यत्रारोप्यमसंनिकृष्टं तव स्वीका- रात् । तस्माच्छुक्ताविदं रजत पूर्वोक्तरीत्या कल्पितम् । तथैव ब्रह्मणि सर्व कल्पितं विश्वमिति सिद्धम् । જ્ઞાન થતું નથી, પરંતુ હાલ આ રૂપું નથી” એવી પ્રતીતિ વર્તમાન કાળના બાધના જ્ઞાનના સમયમાં થાય છે? એવા કથનનું પણ ખંડન થયું. “રૂપામાં રહેલા પારમાર્થિપણાની ઉત્પત્તિનો સ્વીકાર નહિ કર્યો હોવાથી અધિષ્ઠાન ચૈતન્યમાં રહેલા પારમાર્થિકપણાના રૂપમાં પ્રતિભાસ થવાને સંભવ હોવાને લીધે રૂપું અનિર્વચનીય ઉત્પત્તિવાળું અને પારમાર્થિક- પણથી યુક્ત હોતાં, તેમાં અનિર્વચનીય ઉત્પત્તિવાળા અને પારમાર્થિક- પણથી યુક્ત રૂપાને અભાવ કેમ હોય?” એવી શંકા પણ અયોગ્ય છે; કારણ કે ચૈતન્યમાં રહેલું પારમાર્થિકપણું અપક્ષપણાથી નજીક હોવાને લીધે રૂપામાં તેની ઉત્પત્તિનો સ્વીકાર કર્યો નથી. જ્યાં આરોપ કરવાનો પદાર્થ નજીક ન હોય ત્યાંજ પ્રતિભાસિક વસ્તુની ઉત્પત્તિને સ્વીકાર કર્યો છે. તેથી છીપમાં આ રૂપે પૂર્વ કહેલી રીતિ પ્રમાણે કલ્પિત છે. તેમજ બ્રહ્મમાં સઘળું જગત કલ્પિત છે, એમ સિદ્ધ થયું.

·૧૨૨ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । पुनर्यविज्ञानमिति । रजताध्यासाधिष्ठानरूपा शुक्तिरियं नेदं रजतमिति शुक्तिरूपाधिष्ठानज्ञानं यथा रजतविषयकभ्रम- ज्ञानहरं भवति, तथैव गुरूपदेशाल्लब्धं प्रपञ्चाधिष्ठानरूपस्य यस्य परमात्मनो ज्ञानं संसारहेतुमिथ्याज्ञानस्य निवर्तकं भवतीत्यर्थः । अभेदमद्वितीयमनघं निर्दोष शुद्धमिति यावत् । ननु ब्रह्मविद्ययैव ब्रह्मसाक्षात्कार इति भवसिद्धान्तः । तत्र च तद्विद्यावाप्तौ कोऽभ्युपायोऽस्ति ? इति चेदत्र केचिद्योग- शब्दितं निर्गुणब्रह्मोपासनं ब्रह्मविद्याप्राप्तावुपायः। “तत्कारणं सांख्ययोगाभिपन्नम्" " “यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि पुनर्यद्विज्ञानमिति-"! ३४ाना २५प्यासना अधिष्ठान३५ छी५ छ, પરંતુ આ રૂપું નથી એવી રીતે છીપરૂપ અધિષ્ઠાનનું જ્ઞાન જેમ રૂપાના શ્રમજ્ઞાનને ટાળનારું થાય છે, તેમજ ગુરૂના ઉપદેશથી મેળવેલું પ્રપંચ (જગત)ના અધિષ્ઠાનરૂપ જે પરમાત્માનું જ્ઞાન તે સંસારના કારણરૂપ મિથ્યાજ્ઞાનને ટાળનારું થાય છે એ અર્થ છે. अभेदम्-मेथी २हित अर्थात् महितीय. अनघम्-निर्दोष अर्थात् शुद्ध. બ્રહ્મવિદ્યાવડેજ બ્રહ્મને સાક્ષાત્કાર થાય છે, એ તમારે સિદ્ધાંત છે. ત્યાં તે વિદ્યાની પ્રાપ્તિમાં જો ઉપાય છે એમ જે કહેવામાં આવે તે તેના ઉત્તરમાં અહિં કેટલાએક લેકે “ગશબ્દથી કહેવાતી નિર્ગુણ બ્રહ્મની उपासना प्राविधानी प्राप्तिमा उपाय छ, १२९५ ३ तत्कारणं...... (સાંખ્ય અને યોગ એ બન્નેએ બ્રહ્મવિદ્યાનું કારણ પણું પ્રાપ્ત કર્યું છે, यत्सांख्यैः...(२ स्थान साम्य भेणवाय छे ते प्राविधावडे ५४ ·૧૩ दीपिकाटीकोपेत श्रीवटपत्यष्टकम् । गम्यते" इति श्रुतिस्मृतिभ्यां सांख्योपायतुल्यो हि योगोपाय इति वदन्ति । सांख्यं नाम वेदान्तविचारः। श्रवणमननादिसह- कृतो विद्यावाप्त्युपायः। ननु यत्सांख्यरित्यस्मिन्वाक्ये यद्योग- पदं दृश्यते, तच्च कर्मयोगपरमेव श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये श्रीशंकरा- चार्यैाख्यातम् । कथं च तनिर्गुणब्रह्मोपास्तिपरं स्यादिति चेन्न । तत्कारणमिति श्रुतौ योगपदस्याचार्यैब्रह्ममूत्रभाष्ये ध्या- नपरतया व्याख्यातत्वात् । तच्छु तिमूलकं चेदं वाक्य तस्य च श्रुत्यनुसार्येवार्थो न तु कर्मयोगोऽर्थः श्रुतिव्याख्यातो विरुद्धत्वात् । મેળવાય છે) એ કૃતિથી તથા સ્મૃતિથી સાંખ્યરૂપ ઉપાય જેવોજ નિર્ગુણ બ્રહ્મની ઉપાસનારૂપ ઉપાય છે એમ કહે છે. સાંખ્ય એ વેદાંતનો વિચાર છે. શ્રવણ, મનન વગેરેના સહકારવાળો અર્થાત્ શ્રવણ, મનન વગેરે સ- हित वहांतता विधार विधानी प्राप्तिम उपायभूत छे. 'यत्सांख्यैः એ આ વાક્યમાં જે ચોપદ જોવામાં આવે છે, તે ઉપરથી કાગજ સમજવાને છે, એમ શ્રીમદ્ભગવદ્દગીતાના ભાષ્યમાં શ્રી શંકરાચાર્યે વ્યા- ध्यान अयु छ. " ते योगपहनी; निगु मानी उपासना मे। અર્થ કેમ થાય છે એમ જે કહેવામાં આવે તે તેને નિષેધ કરવામાં भावे छ, १२९१ । तत्कारणं...... श्रुतिमा सावा योगपर्नु બ્રહ્મસૂત્રભાષ્યમાં શ્રીશંકરાચાર્યે ધ્યાન એવા અર્થમાં વ્યાખ્યાન કર્યું છે. આ વાકય તે કૃતિ છે મૂલ જેનું એવું છે તેથી નિર્ગુણ બ્રહ્મની ઉપાસના એ અર્થ જ શ્રુતિને અનુસરતે છે, પરંતુ કર્મયાગરૂપ અર્થ શ્રુતિએ સમજાવ્યા નથી, કારણ કે તે અર્થ શ્રુતિ વિરુદ્ધ છે.

·૧૨૪ दीपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ननु निर्गुणस्य ब्रह्मणो गुणवत्त्वाभावात्कथमुपास्तिः स्यात् । गुणैरेव तच्चिन्तनं तत्स्मरणं च भवति नागुणस्य कुत्रापि चिन्तनादि किमपि श्रुतमिति चेन्न । “देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन् । अणोरणी- यांसमिममात्मानमोंकारं नो व्याचक्ष्व ।” "एतद्धयेवाक्षरं ब्रह्म"। "ओमित्येतदक्षरमिद सर्वम्"। "ओमित्येवं ध्यायथात्मान" "यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोंकारेण परं पुरुषमभिध्यायीत" इति यथाक्रमे- णोक्तामु तापनीयकठमाण्डूक्यमुण्डकपश्नश्रुतिषु निर्गुणोपासन- स्योपदिष्टत्वात् । 'आनन्दादयः प्रधानस्य' (७० मू०३।३।११) “નિર્ગુણ બ્રહ્મના ગુણવાળાપણાના અભાવને લીધે તેની ઉપાસના કેમ થાય ? ગુણવડેજ બ્રહ્મનું ચિંતન તથા સ્મરણ થાય, પરંતુ નિર્ગુણ બ્રહ્મનું ક્યાંય પણ ચિંતન વગેરે કાંઈ પણ વેદમાં કહ્યું નથી” એમ જે वामां आवे तो तेन निषेध ४२वामां आवे छे, २९४ देवा ह...... (દેવોએ પ્રજાપતિને કહ્યું કે અમને અણુથી પણ અણ એ આત્મારૂપ ओंकार समनवो), एतद्धयेव......(ओंकार १ अविनाशी प्रम), ओमित्येतत्......(ओम् में अक्ष२ मा सणा३५ छे), ओमित्येवं... (आत्मा ओम् मेवी शत अर्थात यात्मानुं ओम्३ये ध्यान रे!), यः पुनः......( पुरुष २१॥ ५२ पुरुषर्नु त्र मात्रावा. ओंकार- રૂપે ધ્યાન કરે) એ પ્રમાણે અનુક્રમે કહેલી તાપનીય, કઠ, માંડૂક્ય, મુંડક અને પ્રશ્ન કૃતિઓમાં નિર્ગુણ બ્રહ્મની ઉપાસનાનો ઉપદેશ કર્યો छ, मते मसूत्रा२ श्रीवेदव्यासे आनन्दादयः प्रधानस्य' से આનંદ વગેરે બ્રહ્મના સઘળા ધર્મો સર્વ કૃતિઓમાં એક સરખા १ જાણી લેવા.

·રિય दीपिकाटीकोपेतथीवटपत्यष्टकम् इति सूत्रेण भावरूपाणां ज्ञानानन्दादिगुणानामुपसंहारस्य दर्शि- तत्वाच्च मूत्रकारेण । तथैवाभावरूपाणामस्थूलत्वादिगुणानाम् અક્ષધિય વવર (ત્ર ફૂટ રૂરૂ. ૩૩) ફાતિ- सूत्रेणाप्युपसंहारो दर्शितः । न चानन्दादिगुणोपसंहारे निर्गुण- સૂત્રથી ભાવરૂપ જ્ઞાન, આનંદ વગેરે ગુણોને નિર્ગુણ બ્રહ્મમાં ઉપસંહાર દર્શાવ્યો છે તેમજ અભાવરૂપ અસ્થલપણું વગેરે ગુણોનો અક્ષય સ્વરઃ ઈત્યાદિ સૂત્રથી પણ નિર્ગુણ બ્રહ્મમાં ઉપસંહાર દર્શાવ્યો છે. “આનંદ વગેરે ગુણોને ઉપસંહાર થતાં નિર્ગુણની ઉપાસના કેવી રીતે ૧ સમાધિ સ્વર સમાચતાવાગ્યામૌવત્તડુરામ | બ્રહ્મના વિષયમાં વિશેષના પ્રતિષેધની સઘળી બુદ્ધિઓ (બ્રહ્મમાં સ્થૂલતા, અણુતા વગેરે વિશેષ નથી' એવા પ્રકારનાં સર્વ જ્ઞાન)ને બ્રહ્મવિષે ઉપસંહાર સર્વ કૃતિઓમાં એક સરખો કરી લે; કારણ કે બ્રહ્મમાં વિશેષોનું નિરાકરણ કરવારૂપ પ્રકાર સર્વ સ્થળે સમાન છે, અને સર્વત્ર પ્રતિપાદન કરવાનું તેજ બ્રહ્મ અભિન્ન છે, એમ ઓળખવામાં આવે છે. અહીન નામના જંતુમાં પુરેડાશથી સાધવાની ઈષ્ટિએમાં સા- મવેદના મંત્રોને પ્રવેગ ઉદ્દગાતા નહિ કરતાં જેમ અધ્વર્યું કરે છે, તેમ ગમે ત્યાં વિશેષ પ્રતિષેધ કર્યો હોય તે સઘળે અક્ષરબ્રહ્મમાંજ સમજી લેવો. આ વિષ્યમાં ગુણમુથતિ સર્જા-મુશેન વે ચો: (મિનિટૂઝ ! રૂ ૮) ગુણ અને મુખ્ય વિરોધ થતાં અર્થાત મંત્રનો પ્રયોગ ઉદ્દગાતાએ કરવો કે અધ્વર્યએ કરે? એવો પ્રશ્ન ઉઠતાં મંત્રાત્મક વેદના અધ્વર્યુએ પ્રયોગ કરો, કારણ કે વિાન- ગવિધિથી તે પ્રમાણે પ્રાપ્ત છે) એ પ્રમાણભૂત છે.

·૧૨૬ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । मुपास्यं कथं स्यात् । गुणानां तत्रैवोपसंहारदर्शनादिति वाच्यम् । अखण्डैकरसमानन्दादिभिरस्थूलत्वादिभिश्चोपलक्षितमहं ब्रह्मा- स्मीति निर्गुणत्वानुपमर्दैनोपास्तेरविरुद्धत्वात् । उक्तं च विद्यार- ण्यगुरुवर्यैः- “ आनन्दादिभिरस्थूलादिभिश्चात्मात्र लक्षितः । योऽखण्डैकरसः सोऽहमस्मीत्येवमुपासते ॥ इति । नन्वयं मार्गों बुद्धिमान्धादिकारणवशादेवाश्रयणीय इति तैरुक्तम् । " यो विचारं न लभते ब्रह्मोपासीत सोऽनिशम्" इत्यनेन मन्दबुद्धीनामेव तदाश्रयणकथनात् । न तु विवेकाधष्ट- થઈ શકે? કારણ કે ગુણને તેમાંજ (નિર્ગુણમાંજ) ઉપસંહાર લેવામાં આવે છે એમ નહિ કહેવું, કેમકે “આનંદ વગેરે તથા અસ્થૂલપણા વગેરે ધર્મોથી ઉપલક્ષિત અખંડ તથા એકરસ બ્રહ્મ હું છું” એવી રીતે નિર્ગુણપણને હાનિ ન પહોંચે એમ નિર્ગુણની ઉપાસના કરવામાં કાંઈ વિરોધ નથી. વિદ્યારણ્યસ્વામીએ કહ્યું છે કે “આનંદ વગેરે તથા અસ્થૂલપણું વગેરેથી જે અખંડ એકરસ બ્રહ્મનું ઉપલક્ષણ થાય છે તેની “હું છું એવી રીતે અભેદથી નિર્ગુણ બ્રહ્મના ઉપાસક ઉપાસના આ ઉપાસનાના માર્ગને બુદ્ધિની મંદતા વગેરે કારણોને લીધે આશ્રય કરવો જોઈએ, એમ વિદ્યારણ્યસ્વામીએ કહ્યું છે, કારણ કે થો વિષrt..... (જેને જ્ઞાન ન મળે, તેણે નિરંતર બહ્મની ઉપાસના કરવી) એથી મંદબુદ્ધિવાળાઓને જ ઉપાસનાનો આશ્રય લેવાનું તેણે કહ્યું છે, પરંતુ વિવેક વગેરે આઠ સાધનોથી યુક્ત બુદ્ધિવાળાઓને આ ·दीपिकाटीकापेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૨ साधनविशिष्टबुद्धिमतामयं परब्रह्मविद्याप्राप्त्युपायः। अतो बुद्धि- मतां ब्रह्मसाक्षात्कारे कोऽभ्युपाय इति चेत् । तेषां सांख्य- मेवोपायः । अनेन प्रतिवन्धरहितस्य पुंसः स्वरूपसाक्षात्कारो झटिति सिध्यति । नन्वस्मिन्ब्रह्मसाक्षात्कारे किं करणमिति चेदत्र भामती- काराः-'मनएव ब्रह्मसाक्षात्कारे करणम्' । “एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः" । दृश्यते त्वग्र्यया बुद्धया” । “मनसैवानु- द्रष्टव्यम्" इत्यादिश्रुतिभिर्मनस एव करणत्वबोधनात् । ननु पसंख्यानस्य कथं न करणत्वम् ? । न च तस्य ज्ञानकरणत्वं ? ED ઉપાસનાનો માર્ગ પરબ્રહ્મવિદ્યાની પ્રાપ્તિનો ઉપાય નથી. આથી બુ- દ્ધિવાળાઓને બ્રહ્મના સાક્ષાત્કારમાં શે ઉપાય છે” એમ જો કહેવામાં આવે તે તેના ઉત્તરમાં કહેવામાં આવે છે કે તેઓને સાંજ ઉપાય છે. આથી પ્રતિબંધ (ચિત્તના દેષો)થી રહિત મનુષ્યને સ્વરૂપનો સા- ક્ષાત્કાર તરત સિદ્ધ થાય છે. “આ બ્રહ્મના સાક્ષાત્કારમાં શું કારણ છે? એમ પૂછવામાં આવે તો આ વિષયમાં ભામતીકાર કહે છે કે –મનજ બ્રહ્મના સાક્ષાત્કારમાં ४२६१ छे, २५ । एषोऽणु...(या सूक्ष्म आत्माने मनको गएको नधये), दृश्यते...(241 आत्मा सूक्ष्म मुखिया नावाभा यावे छे), मनसैव...(प्रमाने भन१०१ नj नेमे) त्यादि श्रुतिमाये मनरें। કરણપણું સમજાવ્યું છે. “પ્રસંખ્યાનનું શા માટે કરણપણું નહિ? તેનું જ્ઞાનના કરણપણું ક્યાંય પણ નથી” એમ નહિ કહેવું; કારણ કે કામાતુર ·૧૨૮ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । कुत्रापि नास्तीति वाच्यम् । कामातुरपुरुषस्यासंनिकृष्टकामिनी- साक्षात्कारे तस्य करणत्वदर्शनात् । तत्र कामिनीसंनिक भावेन चक्षुषो न करणत्वम् । बहिरस्वातन्त्र्याच मनसोऽप्यकरणत्वम् । अतस्तत्र कामिनीगोचरमसंख्यानस्यैव करणत्वम् । प्रसंख्यानं च सादरं पदार्थचिन्तनम् । प्रकृतेऽपि ब्रह्मचिन्तनरूपं प्रसंख्यानं ब्रह्मसाक्षात्कारे करणं भविष्यत्येव किं मनसा करणेन । अत gવ કરતહિત-બાનવીયજ્ઞાનમાવનાનાડાસથી मूलममाणदाढर्थेन न भ्रमत्वं प्रपद्यते" इति । तस्मात्पसंख्या. नस्य करणत्वे किमपि नानुपपन्नमिति चेन्न । कामातुरपुरुषस्या- संनिकृष्टकामिनीसाक्षात्कारेऽपि प्रसंख्यानसहकृतमनस एवं - ses પુરૂષને નજીક નહિ એવી સ્ત્રીના સાક્ષાત્કારમાં તેનું કરણપણું જોવામાં આવે છે. ત્યાં સ્ત્રીની સાથે નેત્રના સંગના અભાવને લીધે નેત્રનું કર- પણું નથી, અને બહાર અસ્વતંત્રતાને લીધે મનનું પણ કરણપણું નથી. આથી ત્યાં સ્ત્રીને વિષય કરનાર પ્રસંખ્યાનનું જ કરણપણું છે. પ્રસંખ્યાન એટલે આદર સહિત પદાર્થનું ચિંતન. પ્રસ્તુત બ્રહ્મના સાક્ષાત્કારમાં પણ બ્રહ્મના ચિંતનરૂપ પ્રસંખ્યાન કરણ થશેજ, મનરૂપ કરણની શી જરૂર છે? આથીજ કલ્પતરૂકારે કહ્યું છે કે “વેદાંતનાં વાક્યોથી જન્મ પામેલા જ્ઞાનની ભાવનાથી ઉત્પન્ન થયેલું અપક્ષ જ્ઞાન મૂલ પ્રમાણની દઢતાને લીધે ભ્રમપણાને પામતું નથી. તેથી પ્રસંખ્યાનના કરણપણામાં કાંઈ પણ અણઘટતું નથી એમ જ કહેવામાં આવે (ઉ૦) તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે, કારણ કે કામાતુર પુરૂષને નજીક નહિ એવી સ્ત્રીના સાક્ષાત્કારમાં પણ પ્રસંખ્યાનના સહકારવાળા અર્થાત પ્રસંખ્યાન સહિત ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૨૯ વેરાવાતા નવ–ામાયાત્રા દિ દામ્” (૬૦ मू० ४ । १ १२) इत्यधिकरणे "विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात्" (ત્ર જૂ૦ ૩ [ રે ! ૧૧) રૂપાળું = દરરંગોપાસ- कानां प्रसंख्यानादुपास्यसगुणब्रह्मसाक्षात्कारः कथितः, स कथं संगच्छत इति चेन्न । प्रसंख्यानस्य स्तुत्यर्थमेव तथोक्तत्वात् । अथवा तत्रापि प्रसंख्यानसहकृतमनसैवोपास्यसगुणब्रह्मसाक्षा- कारो वाच्यः। तथा च वाक्यार्थभावनापरिपाकसहितमन्तः- મનનું જ કરણપણું છે. (પૂ૦) “એ પ્રમાણે આ વાઇrriા gિ દઈશું' એ અધિકરણમાં અને વિવાઁવરાટવા એ અ- ધિકરણમાં દહરાદિક (પરમેશ્વરાદિક)ની અહંગ્રહ વડે ઉપાસના કરનારાઓને પ્રસંખ્યાનથી ઉપાસ્ય (ઉપાસના કરવા યોગ્ય) સગુણ બ્રહ્મ (બિલ બ્રહ્મ–પરમેશ્વર)નો સાક્ષાત્કાર કહ્યો છે તે કેમ સંગત થાય અર્થાત મળતો આવે ?” એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ૦) તે તેને નિષેધ કર- વામાં આવે છે, કારણ કે પ્રસંખ્યાનની સ્તુતિ માટેજ તેમ કહેવામાં આવ્યું છે. અથવા ત્યાં પણ પ્રસંખ્યાનના સહકારવાળા મનથી જ ઉપાસના કરવા એગ્ય સગુણ બ્રહ્મને સાક્ષાત્કાર કહેવા જોઈએ. તે પ્રમાણે વાક્યર્થની ભાવનાના પરિપાકસહિત અંતઃકરણ અપક્ષ ૧ સગુણ બ્રહ્મના સાક્ષાત્કાર ઇત્યાદિ માટે ઉપાસના મરણ પર્યત કરવાની છે; કારણ કે તે વિષયમાં તે પ્રમાણે શાસ્ત્રવચનો જોવામાં આવે છે. ૨ શબ્દભેદથી વિદ્યા (ઉપાસના)ને ભેદ સિદ્ધ થતાં, સમાન ફેલવાળા- પણાને લીધે પ્રાણોપાસના વગેરેમાં વિકલ્પનું ગ્રહણ કરવું, અર્થાત એકજ જાતના ફલવાળી પ્રાણોપાસના વગેરેમાંની એક ઉપાસનાનું ગ્રહણ કરવું.

·१३० दीपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् करणं त्वंपदार्थस्यापरोक्षस्य तत्तदुपाध्याकारनिषेधेन तत्पदार्थ- तामाविर्भावयतीति वदन्ति । पद्मपादाचार्यास्तु 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' इति ब्रह्मण उपनिषदेकगम्यत्वश्रवणादौपनिषदं महावाक्यमेव ब्रह्म साक्षात्कारे करणमिति वदन्ति । “ मनसैवानुद्रष्टव्यम्" इत्य- त्रापि शाब्दसाक्षात्कारजनने मनऐकाय्यस्यापेक्षितत्वेन हेतुमात्रेण तृतीयोपपत्तेः । यथा चाक्षुषज्ञानादौ मनसा पुमान्पश्यतीत्यत्र चक्षुः करणं न तु मनः। तथापि हेतुत्वमात्रेण मनसेति तृतीयो- पपन्ना। यन्मनसा न मनुते” इति श्रुतिर्मनसः करणत्वं त्वम् पार्थना (41) ते ते उपाधिनी मारने निषेध 3री तत् પદાર્થપણાને પ્રકટ કરે છે. पाहाया तो "तं त्वौपनिषदं......(३१ उपनिषदया એવા તે પુરુષ-બ્રહ્મ વિષે પૂછું છું) એ પ્રમાણે બ્રહ્મનું કેવળ ઉપનિ- પદ્થી જણાય એવાપણું શ્રુતિમાં કહ્યું છે, તેથી બ્રહ્મના સાક્ષાત્કારમાં उपनिषद् महावाय०१ ४२९५ छ" मेम हे छ. मनसैवा......(भन વડેજ બ્રહ્મને સાક્ષાત્કાર કરવા) એ સ્થળે પણ શબ્દથી સાક્ષાત્કાર ઉત્પન્ન કરવામાં મનની એકાગ્રતાની જરૂર હોવાથી માતા એ પદમાં કેવળ હેતુપણાથી તૃતીયા બંધબેસતી થાય છે. જેમ કે ચાક્ષુષ જ્ઞાન वगैरेभां मनसा पुमान्पश्यति (भन डे पुरुष मुवे छ) स्थणे નેત્ર કરણ છે, પરંતુ મન નથી; તે પણ હેતુપણ માત્રથી મનવા એ तृतीया मधोसती थाय छे. यन्मनसा. (મન વડે જેને જાણતો નથી) એ શ્રતિ મનના કરણપણાનો નિષેધ કરે છે. (૧) “અશુદ્ધ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૧૩૧. निषेधति । न चाशुद्धमनोविषयकमिदं वाक्यमिति वाच्यम् । वाक्यशेषे मनोमात्रस्य ग्रहणात् । वाक्यशेषश्च " येनाहुर्मनो मतम्" इति केनोपनिषद्वाक्यम् । येन चैतन्येन मतं प्रकाशितं मन इत्यर्थः । अपकमन एव चैतन्यमास्यं नतु शुद्धमन इति न वक्तुं शक्यतेऽतो मनोमात्रस्य पूर्वोत्तरवाक्ये ग्रहणम् । ननु शब्दस्यापि न करणत्वम् “ यद्वाचाऽनभ्युदितम् ” “यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिवाक्यनिषेधादिति चेत्सत्यम् । यद्वाक्यं शब्द- मात्रस्य ब्रह्मज्ञानकरणत्वं निषेधति, तच्छब्दस्य शक्तिवृत्त्या ब्रह्मज्ञानकरणत्वनिषेधपरं न तु शब्दशक्यसंबन्धरूपलक्षणया। મનના વિષયમાં આ શ્રુતિવાકય છે” એમ (ઉ૦) કહેવું નહિ, કારણ કે વાયશેષમાં કેવળ મનનું ગ્રહણ કર્યું છે. જેનાદુનો મતમ્ (મન જેનાથી જણાયેલું થાય છે, એમ વિદ્વાન લેકે કહે છે એ ન ઉપ- નિષદૂનું વાક્ય વાકયશેષ છે. જે ચૈતન્ય મનને જાણેલું અર્થાત્ પ્રકારેલું છે. “અપકવ (જેના કપાય વગેરે દે પાકી ગયા ન હોય એવું) મનજ ચૈતન્યથી પ્રકાશવા ગ્ય છે, પરંતુ શુદ્ધ મન પ્રકાશવા યોગ્ય નથી” એમ કહી શકાય નહિ, તેથી કેવળ મનનું પહેલા અને પછીના વાક્યમાં ગ્રહણ કર્યું છે. (પૂ.) “શબ્દનું પણ કરણપણું નથી, કારણ કે ચલાયા. (જે વાણી વડે કહેવાતું નથી), ચતો વાવો......(વચનો પહોંચ્યા વગર જ્યાંથી પાછાં વળે છે) ઈત્યાદિ વાકાએ શબ્દના કરણ- પણાનો નિષેધ કર્યો છે” એમ જે કહેવામાં આવે છે તે વાતનો અર્ધી સ્વીકાર કરવામાં આવે છે. જે વાક્ય સઘળા શબ્દોના બ્રહ્મજ્ઞાનના કરણપણને નિષેધ કરે છે, તે શકિતવૃત્તિ વડે શબ્દના કરણપણાના નિષેધને સમજાવે છે, પરંતુ શબ્દના શક્યાના સંબંધરૂપ બ્રહ્મજ્ઞાનના ·૧૩૨ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । अन्यथोपनिषदं पुरुषमित्यादिवेदान्तवाक्यानां निरालम्बनत्व- प्रसङ्गापत्तेः । तस्मात्सिद्धं महावाक्यानां ब्रह्मापरोक्षज्ञाने करणत्वम् । ननु कानि महावाक्यानि, ब्रह्मापरोक्षज्ञानं स्थादिति चेदुच्यते । ऋग्वेदीयैतरेयारण्यकस्य तृतीयाध्यायपञ्चमखण्डे "प्रज्ञानं ब्रह्म” इति ऋग्वेदीयमहावाक्यम् । सकलेन्द्रियैरन्त:- करणवृत्तिभेदैश्योपलक्षितं यच्चैतन्यमस्ति तदेवात्र प्रज्ञानपदेन गृह्यते । तथा चोक्तम्-"कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे । कतरः स आत्मा, येन वा रूपं पश्यति येन वा शब्दं शृणोति येन वा લક્ષણ વડે શબ્દના બ્રહ્મજ્ઞાનના કારણુપણાના નિષેધને સમજાવતું નથી; नहि तो औपनिषदं......त्याहि तवायोना निशमन-माबार- રહિતપણાના પ્રસંગની પ્રાપ્તિ થાય, તેથી બ્રહ્મના અપક્ષ જ્ઞાન વિષે મહાવાક્યોનું કરણપણું સિદ્ધ થયું. “મહાવા કયાં છે, જેથી બ્રહ્મનું અપરોક્ષ જ્ઞાન थाय?" अभ જે પૂછવામાં આવે તો ઉત્તર આપવામાં આવે છે કે ઋવેદના અતરેય આરણ્યકના ત્રીજા અધ્યાયના પાંચમાં ખંડમાં પ્રજ્ઞા વ્રત એ ઋગ્વદનું મહાવાકય છે. સઘળી ઈદ્રિયો તથા અંતઃકરણની જુદી જુદી વૃત્તિઓથી ઉપલક્ષિત જે ચૈતન્ય છે તેનું જ અહિં કાનપદથી ગ્રહણ કરવામાં આવે છે. તે પ્રમાણે કહ્યું છે કે “આ આત્મા એ કોણ છે, જેની અમે ઉપાસના કરીએ ? તે આત્મા કહે છે જેથી મનુષ્ય રૂપને જુવે છે, જેથી શબ્દ સાંભળે છે, જેથી ગંધ સૂવે છે, જેથી વાણીને ·दीपिकाटीकोपेतश्रोवटपत्यष्टकम् । ૧૩૩ गन्धाञ्जिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति यदेतद्धृदयं मनश्चैतत् । संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिधृतिमतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः संकल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति"। इति पूर्वप्रकरणे प्रज्ञानशब्दार्थमभिधाय ब्रह्मशब्दार्थस्तत्रैवोक्तः। तथाहि-"एष ब्रह्मेष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतीषीत्येता- नीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जरायुजानि च स्वेदजानि चोद्भिजानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किचेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच स्थावरम् । सर्व तत्मज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा ઉચ્ચાર કરે છે, જેથી સ્વાદવાળા તથા સ્વાદવગરના પદાર્થ ચાખે છે તે આત્મા છે. જે આ હૃદય અને મન છે તે પણ આત્મા છે. સંજ્ઞાન, भावान, विज्ञान, प्रज्ञान, भेषा, टि, धृति, भति, मनीषा, ति, સ્કૃતિ, સંકલ્પ, ક્રતુ, અસુ, કામ અને વશ એ સઘળાંએ પ્રજ્ઞાનનાં નામે છે. આ પ્રમાણે પૂર્વ પ્રકરણમાં પ્રજ્ઞાન શબ્દના અર્થને કહી બ્રહ્મશબ્દનો અર્થ ત્યાંજ કહ્યો છે. જેમ કે-આ બ્રહ્મા, આ ઈક, આ પ્રજાપતિ, આ સઘળા દેવ, આ પાંચ મહાભૂત પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ, અગ્નિ એ અને આ ક્ષુદ્ર તથા જાણે ક્ષુદ્ર પણ ન હોય તથા મહાન પણ ન હોય એવાં બીજો, અને બીજાં બીજાં અંડજ, જરાયુજ, દજ, તથા ઉભિજ પ્રાણીઓ, ઘેડા, ગાયો, પુરુષો, હાથીઓ અને જે કાંઈ આ જંગમ પ્રાણી, પક્ષી અને જે કાંઈ સ્થાવર (વૃક્ષ વગેરે) પ્રાણી તે સઘળું પ્રજ્ઞાનથી ચાલે છે, અને પ્રજ્ઞાનમાં રહ્યું છે. લેક પ્રજ્ઞાનથી ચાલે છે, , ·१३४ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । प्रज्ञानं ब्रह्मे" ति। उत्तमेषु देवादिषु मध्यमेषु मनुष्येष्वधमेष्व- श्वगवादिषु देहधारिष्वाकाशादिभूतेषु च जगजन्मादिहेतुभूत यत्किंच चैतन्यमस्ति तद् ब्रह्मेत्यर्थः । यजुर्वेदीयबृहदारण्यकोपनिषदः प्रथमाध्यायस्थचतुर्थ- ब्राह्मणे-"अहं ब्रह्मास्मि" इति महावाक्यम् । स्वभावतः परि- पूर्णो देशकालवस्त्वपरिच्छिन्नोऽविद्याकल्पितजगति शमादि- साधनसंपन्नत्वेन विद्याप्राप्तियोग्ये श्रवणाधनुष्ठानवति मनुष्य- शरीरे सूक्ष्मशरीरस्य साक्षितया स्थित्वा प्रकाशमानः परमात्मा- ऽहंपदेन लक्षणया प्रोच्यते । अत्र ब्रह्मशब्देन च देशकालव- स्त्वपरिच्छिन्नः परिपूर्णः परमात्मा लक्षणयोच्यते । अस्मिन्या- प्रज्ञान प्रति (आधा२) छे, मने प्रज्ञान प्रम छ. उत्तम हेव वगेरेमा, મધ્યમ મનુષ્યોમાં, અધમ ઘેડા, ગાય વગેરે પ્રાણીઓમાં, તથા આકાશ વગેરે ભૂતમાં જગતનાં જન્મ વગેરેના કારણભૂત જે કાંઈ ચૈતન્ય છે તે બ્રહ્મ છે એ અર્થ છે. યજુર્વેદના બૃહદારણ્યક ઉપનિષદૂના પહેલા અધ્યાયના ચેથા બ્રાહ્મ- शुभां-अहं ब्रह्मास्मि ( म छु) से महावाध्य छे. स्वभावथी પરિપૂર્ણ, દેશ, કાળ તથા વસ્તુના પરિચ્છેદ વગરના, અને અવિદ્યાથી કલ્પિત જગતમાં શમ વગેરે સાધનોથી સંપન્નપણાને લીધે વિદ્યાની પ્રાપ્તિને યોગ્ય તથા શ્રવણ વગેરેના અનુષ્ઠાનવાળા અર્થાત શ્રવણ વગે- રેને કરનારા મનુષ્યશરીરમાં સાક્ષીપણાથી રહી પ્રકાશતા પરમાત્માને अहम्पथी क्षया पडे हेवामां आवे छे. हि ब्रह्मयी देश, કાળ તથા વસ્તુના પરિચ્છેદથી રહિત પરિપૂર્ણ પરમાત્મા લક્ષણુ વડે ·दीपिकाटीकोपेतनीवटपत्यष्टकम् । ૧૩૫ क्येऽस्मीतिपदेन मुख्यसामानाधिकरण्येन बाधसामानाधिक- रण्येन वा पदद्वयलभ्यं जीवब्रह्मणोरक्यं साध्यते । बृहदारण्य- गतं प्रकरणं चेत्थम्-"तदाहुर्यद् ब्रह्म विद्यया सर्व भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते । किमु तद् ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति । ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति तस्मा- त्तत्सर्वमभवत् । तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्त- थर्षीणां तथा मनुष्याणाम् । तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवः सूर्यश्चेति । तदिदमप्येतहि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति કહેવામાં આવે છે. આ વાક્યમાં અગ્નિ (છું) એ પદથી મુખ્ય સામા- નાધિકરણ્ય વડે અથવા બાધસામાનાધિકરણ્ય વડે અદમ્ અને એ બે પદોથી મળે એવું જીવ તથા બ્રહ્મનું એકપણું સાધવામાં આવે છે. બૃહદારણ્યમાં આવેલું પ્રકરણ આ પ્રમાણે છે – વિવાવડે સર્વરૂપ થવા ઇચ્છતા મનુષ્યો જેને સ્વીકારે છે તેને વિદ્વાન લકે બ્રહ્મ કહે છે. જેનાથી સઘળું થયું તે બ્રહ્મ શું તેણે જાણ્યું? ખરેખર આ સૃષ્ટિની પહેલાં હતું. ત્યારે તેણે આત્મસ્વરૂપ જાણ્યું કે “હું બ્રહ્મ છું'. તેથી તે, તે સર્વરૂપ થશે. તેથી દેવામાંથી જેણે જેણે બ્રહ્મ જાણ્યું તે તેજ તેરૂપ થશે. તે પ્રમાણે ઋષિઓમાંથી તથા મનુષ્યમાંથી જેણે જેણે બ્રહ્મ જાણ્યું તે તેજ તેરૂપ છે. તે એ બ્રહ્મને જોતા ઋષિ વામદેવે સ્વીકાર્યું કે હું મનુ અને સૂર્ય હતું. તેથી આ સમયમાં પણ જે આ જાણે કે “હું બ્રહ્મ છું,” તે આ સઘળારૂપ થાય છે. તેના અકલ્યાણ ૧ જે બ્રહ્મશબ્દથી પરમાત્મા લેવામાં આવે તે મુખ્ય સામા- નાધિકરણ્ય છે. ૨ જે બ્રહ્મશબ્દથી શબલ બ્રહ્મ-ઇશ્વરી લેવામાં આવે તો બાધ- સામાનાધિકરણ્ય છે. ब्रह्म પ્રહ્મ k ·asses ૧૩૬ ... दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । स इद सर्वं भवति तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशते । आत्मा ह्येषा स भवति" इति। सामवेदीयच्छान्दोग्योपनिषदः षष्ठाध्यायस्थाष्टमखण्डे "तत्त्वमसि' इति महावाक्यम् । अत्र च "सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्" इति वाक्येन सृष्टेः पुरा नामरूपरहितं स्वगतादिभेदशून्यं यत्सद्धस्तु प्रतिपादितमस्ति तस्यैव सद्वस्तु- नोऽधुना सृष्टिकालेऽपि विचारदृष्टया तथात्वमेवेति तत्पदेन ल- क्षणयोच्यते। देहेन्द्रियाद्युपलक्षितस्थूलादिशरीरत्रयप्रकाशकतया तद्विलक्षणं श्रवणायनुष्ठानेन महावाक्यार्थप्रतिपत्तुश्चैतन्यस्य स्वरूपं त्वंपदेन लक्षणया बोध्यते। एतद्वाक्यस्थासीतिपदेन तत्त्वमिति માટે દેવતાઓ સમર્થ થતા નથી, કારણ કે તે એઓનો આત્મા છે. સામવેદના છાંદોગ્ય ઉપનિષદ્દના છઠ્ઠા અધ્યાયના આઠમા ખંડમાં तत्त्वमसि (ते तु छ।) से महावाश्य छ. अ&ि सदेव...(डे सुपुत्र ! સૃષ્ટિથી પહેલાં સ્વગત, સજાતીય અને વિજાતીય ભેદથી રહિત આ બ્રહ્મ હતું) એ વાક્યથી સૃષ્ટિથી પહેલાં નામ તથા રૂપથી રહિત અને સ્વગત વગેરે ભેદથી શૂન્ય એવી જે સત્ વસ્તુનું પ્રતિપાદન કર્યું છે તેજ સત વસ્તુનું હમણાં સૃષ્ટિના સમયમાં પણ વિચારદષ્ટિથી તેવા- ५४ छ, मेम तत् (त) ५४थी सक्ष 43 वामां मावे छ. हेड, ઈકિય વગેરેથી યુકત સ્થૂલ વગેરે ત્રણ શરીરના પ્રકાશકપણાને લીધે તેઓથી જુદુ, શ્રવણ વગેરે કરવાથી મહાવાક્યના અર્થને જાણનારા चैतन्यनु २१३५ त्वम् (j) पहथी सक्ष। वडे समानववामां आवे छे. आ वायमा रहेका असि (छ) ५४थी तत् એ બે પદના तथा त्वम् ·दीपिकाटीकोपेत श्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૭ पदद्वयस्य सामानाधिकरण्येन पदार्थद्वयैक्यं निश्चीयते। छान्दोग्यस्थमिदं प्रकरणं चेत्थम् :- स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद५ सर्व तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयविति तथा सोम्येति होवाच । यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नाना- त्ययानां वृक्षाणा रसान्समवहारमेकतार रसं गमयन्ति । ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याह वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः प्रजाः सति संपद्य न विदुः सति संपद्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिहो वा को સમાનાધિકરણપણ વડે બને પદાર્થની એક્તાને નિશ્ચય કરવામાં આવે છે. છગ્ય ઉપનિષદમાં રહેલું આ પ્રકરણ આ પ્રમાણે છે- જે આ અણિમા છે તેરૂપ આ સઘળુ જગત્ છે. તે અણિમા સત્ય છે, તે આત્મા છે, હે વેતકેતુ ! તે તું છે. વેતકેતુએ ફરીને ઉદાલકને કહ્યું “આપ ફરી સમજાવો. ઉદ્દાલકે કહ્યું, બહુ સારું, હે સુપુત્ર! જેમ કે – હે સુપુત્ર ! મધમાખીઓ મધ બનાવે છે, અર્થાત, જાતજાતનાં વૃક્ષના રસને એકઠા કરી, એકતાને એટલે એકરસપણાને પ્રાપ્ત કરાવે છે. તે રસ જે પ્રમાણે ત્યાં હું આ વૃક્ષને રસ છું, હું આ વૃક્ષને રસ છું” એમ પિતાના સ્વરૂપને જુદું જુદું સમજતો નથી, તે પ્રમાણેજ હે સુપુત્ર, આ સઘળી પ્રજાએ બ્રહ્મને પામી “અમે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થયેલ છીએ એમ પિતાના સ્વરૂપને સમજતી નથી. તેઓ અહિં સમાંથી નીકળી જે જે વાઘ કે સિંહ, વરૂ કે વરાહ, કીડા કે પતંગીઆ, - ૧૬ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दशो वा मशको वा यद्यद् भवन्ति तदा भवन्ति । स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वम् ।। રૂતિ નવા રવાર છે इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात्माच्यः स्यन्दन्ते पश्चात्मती- च्यस्ताः समुद्रात्समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति । ता यथा तत्र न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति । एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छा- इति। त इह व्याघ्रो वा सिहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दशो वा मशको वा यद्यद् भवन्ति तदा भवन्ति । स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वम् । इति दशमः खण्डः ॥ ડાંસ કે મચ્છરરૂપે જન્મે છે તે તેરૂપે રહે છે. જે આ અણિમા છે તેરૂપ આ સઘળું જગત છે. (૯મો ખંડ સમાપ્ત થયો.) હે સુપુત્ર! પૂર્વ દિશા તરફ જતી આ નદીઓ પૂર્વ તરફ વહે છે, અને પશ્ચિમ દિશા તરફ જતી આ નદીઓ પશ્ચિમ તરફ વહે છે. તેઓ એક સમુદ્રથી બીજે સમુદ્ર જાય છે. ત્યાં તેઓ સમુદ્રરૂપજ થાય છે, તેઓ જે પ્રમાણે ત્યાં આ નદી હું છું, આ નદી હું છું એમ પિતાના સ્વરૂપને જાણતી નથી, તે પ્રમાણેજ હે સુપુત્ર! આ સઘળી પ્રજાઓ સતમાંથી નીકળી “અમે સમાંથી નીકળીએ છીએ? એમ પિતાના સ્વરૂપને જાણતી નથી. તેઓ અહિં જે જે વાઘ કે સિંહ, વરૂ કે વરાહ, કીડા કે પતંગીઆ, ડાંસ કે મચ્છરરૂપે જન્મે છે તે તે રૂપે રહે છે. જે આ અણિમા છે તેરૂપ આ સઘળું જગત છે. (૧૦ ખંડ સમાપ્ત થયો.)

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૩. अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्याज्जीवन्त्र- वेद्यो मध्येऽभ्याहन्याज्जीवन्तवेद्योऽग्रेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेत्स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति । अस्य यदेका शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुष्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुष्यति सर्व जहाति मर्थः शुष्यत्येवमेव खलु सोम्य विद्धीति होवाच जीवापेतं वा व किलेदं म्रियते न जीवो नियत इति स य एषोऽणिमैतदात्म्य- मिद सर्व० ॥ इत्येकादशः खण्डः ।। न्यग्रोधफलमत आहरेतीदं भगव इति भिन्द्रीति भिन्न भगव इति किमत्र पश्यसीत्यव्य इवेमा धाना भगव इत्यासाम- डैकां भिन्द्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किंचन સુપુત્ર! આ મેટા વૃક્ષના મૂલમાં જે કઈ પ્રહાર કરે છે તે જીવતું સૂવે છે, મધ્યમાં જે કોઈ પ્રહાર કરે છે તે જીવતું સ્ત્રવે છે, અને તેની ટેચમાં જે કોઈ પ્રહાર કરે તો તે જીવનું સ્ત્રવે છે. તે આ વૃક્ષ છવરૂપ આત્માથી વ્યાપ્ત થઈ વારંવાર જળ પીવું અને આનંદ પામતું રહે છે. જે જીવ આ વૃક્ષની એક શાખાને છેડે છે, તે તે સૂકાઈ જાય છે, બીજી શાખાને છેડે છે, તે તે સૂકાઈ જાય છે, ત્રીજી શાખાને છેડે છે, તે તે સૂકાઈ જાય છે, અને સઘળા વૃક્ષને છોડે છે તે તે સઘળું સૂકાઈ જાય છે. ઉદ્દાલકે કહ્યું “હે સુપુત્ર! એ પ્રમાણેજ જાણ કે જીવથી રહિત થયેલું આ શરીર મરે છે, પણ જીવ મરતો નથી. જે આ અણિમા છે તેરૂપ આ સઘળું જગત છે. (૧૧મો ખંડ સમાપ્ત થયો.) ઉદ્દાલકે વેતકેતુને કહ્યું કે “અહિં વડન ટેટે લાવ.' વેતકેતુએ કહ્યું કે “હે ભગવાન! આ હું વડનો ટેટ લાવ્યો.” ઉદ્દાલકે કહ્યું કે વડના ટેટાને તેડ.” “વેતકેતુએ કહ્યું કે હે ભગવાન ! મેં વડના ટેટાને તેડો છે.”, ઉદ્દાલકે કહ્યું કે “તું આમાં શું જુએ છે?” વેતકેતુએ १ .

·૧૪૦ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । भगव इति । त ५ होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निमालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान्यग्रोधस्तिष्ठति । श्रद्धत्स्व सोम्येति । स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद५ सर्व० ॥ इति ફિરાર થવા | लवणमेतदुदकेऽवधायाथ मा प्रातरुपसीदथा इति स ह तथा चकार तर होवाच यद्दोषा लवणमुदकेऽवाधा अङ्ग तदाहरेति तद्धावमृश्य न विवेद यथा विलीनमेवाङ्गास्यान्तादाचामेति कथमिति लवणमिति मध्यादाचामेति कथमिति लवणमित्यन्ता- दाचामेति कथमिति लवणमित्यभिप्राश्यैनदथ मोपसीदथा इति કહ્યું કે “હે ભગવાન! હું આમાં આ ઝીણા દાણું જોઉં છું.” ઉદ્દાલકે કહ્યું કે “હે વેતકેતુ ! આ દાણામાંના એક દાણુને તોડ. શ્વેતકેતુએ કહ્યું કે હે ભગવાન્ ! મેં એક દાણો તેડે છે.” ઉદ્દાલકે કહ્યું કે “તું આમાં શું જુએ છે?” તકેતુએ કહ્યું કે “હે ભગવાન! હું આમાં કશું જેતે નથી.” ઉદ્દાલકે તેને કહ્યું કે “હે સુપુત્ર! જે આ અણુપણાને તું જે નથી તે અણુપણામાંથી આ મહાન વડનું ઝાડ આ પ્રમાણે ઉભું થયું છે. હે સુપુત્ર! આમાં શ્રદ્ધા રાખ. તે જે આ અણુપણું છે તેને રૂપ આ સઘળું છે.” (૧રમો ખંડ સમાપ્ત થયે) ઉદ્દાલકે વેતકેતુને કહ્યું કે “આ મીઠાને જળમાં નાખી તું મારી પાસે સવારે આવજે.” “વેતકેતુએ તેમ કર્યું. ઉદ્દાલકે તેને કહ્યું કે હે વેતકેતુ ! તેં હાથવડે જે મીઠું જળમાં નાખ્યું છે તે લઈ લે. શ્વેત- કેતુએ પાણીમાં હાથવડે સ્પર્શ કરતાં મીઠું મેળવ્યું નહિ, કારણ કે તે તમાં ઓગળી ગયું હતું. ઉદ્દાલકે કહ્યું કે “જળના અંત ભાગમાંથી તેનું આચમન કર.' શ્વેતકેતુએ જળનું આચમન ર્યા પછી ઉદાલકે ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૧૪૧ तद्ध तथा चकार तच्छश्वत्संवर्तते तहोवाचात्र वाव किल सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति स य एषोऽणिमैतदात्म्य- જિક સર્વ | તિ ગોવા રવાદઃ | यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्षमानीय तं ततो- विजने विसृजेत्स यथा तत्र प्राङ् वोद वाघराङ् वा प्रत्यङ् वा प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनीतोऽभिनद्धाक्षो विसृष्टः। तस्य यथा- मिनहनं प्रमुच्य प्रब्रूयादेतां दिशं गन्धारा एतां दिशं बजेति स પૂછયું કે “જળ કેવું છે શ્વેતકેતુએ ઉત્તર આપે કે “જળ ખારું છે.” પછી ઉદ્દાલકે કહ્યું કે “જળના મધ્ય ભાગમાંથી તેનું આચમન કર “વેતકેતુએ જળનું આચમન કર્યા પછી ઉદ્દાલકે પૂછયું કે “જળ કેવું છે?” વેતકેતુએ ઉત્તર આપ્યો કે “જળ ખારું છે.” ઉદ્દાલકે કહ્યું કે “જળના અંત ભાગમાંથી ફરી તેનું આચમન કર.” વેતકેતુએ જળનું આચમન કર્યા પછી ઉદ્દાલકે પૂછ્યું કે “જળ કેવું છે?” વેતકેતુએ ઉત્તર આપ્યો કે જળ ખારું છે.. પછી ઉદ્દાલકે વેતકેતુને કહ્યું કે તું આ જળનું હમેશાં પ્રાશન (ભક્ષણ-પાન) કરી મારી પાસે આવજે.” વેતકેતુએ તેમ કર્યું. તે પાણી હમેશાં ખારું હતું. ઉદાલકે તેને કહ્યું કે “હે સુપુત્ર ! મીઠું અહિંજ હોવા છતાં પણ તું જેમ તેને જોતો નથી, તેમ આત્મા પણ અહિંજ છે, પણ સર્વના જોવામાં આવતું નથી. તે જે આ અણિમા છે તેરૂપ આ સઘળું છે.” (૧૩મો ખંડ સમાપ્ત થશે.) ઉદ્દાલકે વેતકેતુને કહ્યું કે “હે સુપુત્ર! જેમ કોઈ પુરૂષને આંખે પાટા બાંધી ગંધાર દેશમાંથી લાવી મનુષ્ય વગરના સ્થાનમાં છૂટ મૂકી દેવામાં આવે તે આંખે પાટો બાંધી લાવવામાં આવેલ તથા આંખે પાટા બાંધી છોડી મૂકવામાં આવેલ તે પુરૂષ પૂર્વમાં કે ઉત્તરમાં, દક્ષિણમાં કે પશ્ચિ- ·૧૪૨ दीपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ग्रामाद् ग्रामं पृच्छन्पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसयेतैवमेवेहाचा- र्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्य इति । स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्व०॥इति चतुर्दशः खण्डः॥ पुरुष सोम्योपतापिनं ज्ञातयः पर्युपासते जानासि मां जानासि मामिति तस्य यावन्न वाङ् मनसि संपद्यते मनः पाणे माणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावजानाति अथ यदास्य वाङ् मनप्ति संप- बते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जा- नाति। स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्व०॥इति पञ्चदशः खण्डः। મમાં ફાંફાં મારે છે, અને તેને માટે છોડી કોઈ પુરૂષ તેને “આ દિશા તરફ ગંધાર દેશ છે. આ દિશામાં જા એમ કહે છે તે બુદ્ધિશાળી સમજુ માણસ એક ગામથી બીજે ગામ પૂછતાં પૂછતાં જઈ છેવટે ગંધાર દેશમાં પહોંચે છે, તેમજ અહિં ઉપદેશ કરનાર આચાર્યવાળો માણસ બ્રહ્મને જાણે છે. જ્યાં સુધી તેને દેહબંધન હોય છે ત્યાં સુધી તેને વિદેહમુક્તિ મળતાં વિલંબ થાય છે. જેવું દેહબંધન જાય છે કે તરતજ તે મુક્તિ પામે છે. તે જે આ અણિમા છે તેરૂપ આ સઘળું જગત છે.” (૧૪ ખંડ સમાપ્ત થયો.) ઉદ્દાલકે વેતકેતુને કહ્યું કે “હે સુપુત્ર ! મરવા પડેલા બંધુજનને “તું મને ઓળખે છે કે, તું મને ઓળખે છે કે એમ કહેતાં સગાંઓ ઘેરી વળે છે. જ્યાં સુધી તેની વાણીને મનમાં, મનને પ્રાણમાં, પ્રાણને તેજમાં, અને તેજનો પરમ દેવતામાં (આત્મામાં) લય થતો નથી, ત્યાં સુધી તે સગાંઓને ઓળખે છે. જ્યારે એ માણસની વાણીને મનમાં, મનને પ્રાણમાં, પ્રાણને તેજમાં, અને તેજનો પરમ દેવતામાં લય થાય છે, ત્યારે તે સગાંઓને ઓળખતા નથી. તે જે આ અણિમા છે, તેરૂપ આ સઘળું છે”. (૧પમા ખંડ સમાપ્ત થયો.)

·१४३ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । पुरुष सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहार्षीत्स्तेयमका- पीत्परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृत- मात्मानं कुरुते सोऽनृताभिसन्धोऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्य तेऽथ हन्यते । अथ यदि तस्याकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते सत्याभिसन्धः सत्येना- त्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स न दह्यतेऽथ मुच्यते । स यथा तत्र नादा तैतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्व- मसि श्वेतकेतो इति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ इति षोडशः खण्डः॥ ઉદ્દાલકે વેતકેતુને કહ્યું કે “હે સુપુત્ર ! કોઈ પુરુષ સ્ત્રી વગેરેનું અપહરણ કર્યું તથા ચોરી કરી, તેથી તેને હાથમાં પકડી માણસો લાવે છે, અને કહે છે કે “આને માટે કોહાડે તપાવે. જે તે અપરાધન કરનાર હોય છે તે તેથી તે પોતાના આત્માને જુદ્દો કરે છે. તે ખેટા ઉદ્દેશવાળે અસત્યથી પિતાને ઢાંકી તપેલે કહાડે હાથમાં લે છે, તે દાઝી જાય છે, અને ત્યાર પછી તેને હણવામાં આવે છે. જે તે અપરાધ કરનાર હતિ નથી, તો તેથી જ તે પોતાના આત્માને સારો કરે છે. તે સાચો ઉદ્દેશવાળ સત્યથી પિતાને ઢાંકી તપેલો કોહાડો હાથમાં લે છે, તે દાઝતા નથી, અને ત્યાર પછી તેને છૂટે કરવામાં આવે છે. ત્યાં જે પ્રકારે તેને દઝાડવામાં ન આવ્યો તે પ્રકારરૂપ આ સઘળું છે. તે सत्य छ, ते. आत्मा. है. वेततु, ते तु छ।.” 241 सतना ते તત્ત્વને વેતકેતુએ જાણ્યું વેતકેતુએ જાયું. (૧૬મો ખંડ સમાપ્ત થશે.)

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । अथर्ववेदीयम् अयमात्मा ब्रह्म " इति महावाक्यम् । अत्र च 'अयम्' इति पदेन स्वप्रकाशत्वेनापरोक्षत्वमभिमतम् । 'आत्मा' इति पदेन च देहेन्द्रियमनःमाणाहंकारान्तानां. साक्षि- तयान्तर आत्मा गृह्यते । ब्रह्मशब्देन सर्वस्य मिथ्याभूतस्या- काशादेरधिष्ठानस्वरूपेण स्थितं सर्वव्यापकं परमं ब्रह्माभिधीयते। यत्र चेदं वाक्यं तत्रत्यग्रन्थश्चेत्थम्--" सर्व ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मेत्यादि" सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ” इति तैत्तिरीयमहावाक्येनापि ब्रह्मावगतिर्बोध्या । एतस्य व्याख्यानं तु पूर्वस्वरूपलक्षणकथन- प्रस्ताव उक्तम् । " अथ वह 'अयमात्मा ब्रह्म ( आत्मा ब्रह्म छे) 20 भावाय छे. महि 'अयम्' से ५४था स्वयशपाथा २०५२।क्ष- ५. सी २ छ, 'आत्मा' से ५४था है, द्रिय, मन, प्राण तथा અહંકાર પર્વતના પદાર્થોના સાક્ષીપણુથી અંદર રહેલા આત્માનું ગ્રહણ ४२वामां आवे छे. 'ब्रह्म' से था सब मिथ्याभूत मा कोरेना અધિષ્ઠાનસ્વરૂપે રહેલું સર્વવ્યાપક પરબ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે. જ્યાં भावाय छे त्यांनी अंय मा प्रमाणे छ:-सर्व......(भा सघणु या छे), अयमात्मा...(मा मात्मा ब्रह्म छ), सोऽय......(ते सा मात्मा छे त्या). सत्यं......(मम सत्य३५, जान३५, तथा अनंत ) मे तैतिशय ઉપનિષદના મહાવાક્યથી પણ બ્રહ્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ જાણવી. આ વાક્યનું વ્યાખ્યાન તે બ્રહ્મના પહેલા સ્વરૂપલક્ષણના કથનના પ્રકરણમાં કહ્યું છે.

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ! ननु महावाक्यजन्यं ब्रह्मापारोक्ष्यमिति भवताङ्गीक्रियते तन्न युक्तं सर्वत्र शब्दस्य परोक्षज्ञानजनकत्वदर्शनात् । शब्द- स्यापरोक्षज्ञानजनकत्वं कुत्रापि न दृष्टं न श्रुतं चेति चेदुच्यते । यथा लोके देवत्तादिचक्षुः स्वत एव स्वकीयपरकीयप्रतिबि- म्बानुभवजननासमर्थमपि प्रतिबिम्बग्राहकदर्पणाद्यानुगृहीतं सत्पतिविम्यानुभव मुत्पादयति यथा वा पूर्वमीमांसादिशास्त्रा- नुज्ञापिताग्न्याधानादिजन्यसंस्काररहिताग्न्यधिकरणको होमो नापूर्व जनयति किंतु शास्त्रीयसंस्कारविशिष्टाग्न्यधिकरणक- होम एवापूर्वमुत्पादयति । तथैव प्रकृतेऽपि न केवलः शब्दो वस्तुमाक्षात्कारे करणं किंतु प्रकृतवस्तुबोधकशास्त्रश्रवण- (પૂ૦) “ મહાવાક્યથી બ્રહ્મનું અપક્ષ જ્ઞાન થાય છે, એ તમે સ્વીકારે છે એ મેગ્ય નથી; કારણ કે સર્વ સ્થળે શબદનું પરાક્ષ જ્ઞાનને ઉત્પન્ન કરનારપણું જોવામાં આવે છે. શબ્દનું અપક્ષ જ્ઞાનને ઉત્પન્ન કરનારપણું કયાંય પણ જોવામાં કે સાંભળવામાં આવ્યું નથી” એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ.) તે ઉત્તર આપવામાં આવે છે કે જેમ લોકમાં દેવદત્ત વગેરેનું નેત્ર પિતાની મેળેજ પિતાના તથા પારકા પ્રતિબિંબને અનુભવ કરાવવા સમર્થ નથી, પરંતુ પ્રતિબિંબનું ગ્રહણ કરનાર આરસી વગેરેની મદદવાળું થઈ પ્રતિબિંબનો અનુભવ કરાવે છે, અથવા તો પૂર્વ- મીમાંસા વગેરે શાસ્ત્રોએ અનુજ્ઞા આપેલા અન્યાધાન વગેરેથી ઉત્પન્ન થયેલા સંસ્કારથી રહિત અગ્નિમાં કરેલે હમ અપૂર્વ (ધર્મ)ને ઉત્પન્ન કરતા નથી, પરંતુ શાસ્ત્રના સંસ્કારથી યુકત અગ્નિમાં કરેલે હમજ અપૂર્વને ઉત્પન્ન કરે છે, તેમજ પ્રસ્તુત વિષયમાં પણ કેવળ શબ્દ વસ્તુના સાક્ષાત્કારમાં કરણ નથી, પરંતુ પ્રસ્તુત વસ્તુને સમજાવનાર શાસ્ત્રનાં ·અવિદ્યાસહિત ટળી જાય છે. આ પ્રમાણે સઘળું નિઃશંક થયું છે. ૨ १४१ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । मननसहितसादराभ्यासजन्यसंस्कारमचयमाप्तप्रकृतवस्त्वेकाग्रचि- त्तानुगृहीतः प्रकृतवस्तुविषयकापरोक्षज्ञानं जनयति । तथा च महावाक्यं श्रवणमननादिद्वारा ब्रह्मापरोक्षज्ञानं जनयति । लोकेऽपि ॥ दशमस्त्वमसि " इत्यादौ वाक्यजन्यापरोक्षज्ञानं स्वीक्रियत इति न शब्दजन्यापरोक्षज्ञाने कोऽपि विरोधः। तस्मादधिष्ठानापरोक्षज्ञाने सत्यध्यस्तपदार्थस्य निवृत्तिः । यथा शुक्तिसाक्षात्कारे सति तदध्यस्तं रजतं निवर्तते तथैव तत्त्वम- स्यादिमहावाक्येन सर्वप्रपञ्चाधिष्ठानब्रह्मापरोक्षज्ञाने सति तद- ध्यस्तनिखिलप्रपञ्चः साविद्यो निवर्तत इति सर्वमवदातम् ।।२।। શ્રવણ તથા મનન સહિત આદરપૂર્વક કરેલા અભ્યાસથી ઉત્પન્ન થયેલા સંસ્કારના ઘણાપણાથી પ્રાપ્ત થયેલું જે પ્રસ્તુત વસ્તુ વિષે એકાગ્ર ચિત્ત તેની મદદવાળો થઈ પ્રસ્તુત વસ્તુના અપરોક્ષ જ્ઞાનને ઉત્પન્ન કરે છે. તે પ્રમાણે મહાવાકય શ્રવણ, મનન વગેરે દ્વારા બ્રહ્મના અપક્ષ જ્ઞાનને उत्पन्न रे छे. सोभा ५९ दशमस्त्वमसि (तुं इसमे। छ।) ४त्या- દિમાં વાક્યથી ઉત્પન્ન થયેલું અપક્ષ જ્ઞાન સ્વીકારવામાં આવે છે, તેથી શબ્દથી ઉત્પન્ન થયેલા અપક્ષ જ્ઞાનમાં કોઈ પણ વિરોધ નથી. તેથી અધિષ્ઠાનનું અપક્ષ જ્ઞાન થતાં અધ્યસ્ત પદાર્થની નિવૃત્તિ થાય છે. જેમ છીપનો સાક્ષાત્કાર (દીપનું પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન) થતાં તેમાં અધ્યસ્ત થયેલું રૂપું ટળી જાય છે, તેમજ તરવતિ ઈત્યાદિ મહાવાકયથી સર્વ જગતના અધિષ્ઠાનભૂત બ્રહ્મનું અપક્ષ જ્ઞાન થતાં તેમાં અધ્યક્ત થયેલું સઘળું જગત ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । १४७ पुराणो यो देवो निवसति बटेशस्तनुभृतां हृदम्भोजे द्रष्टा विदितमहिमा सौख्यसदनम् । तमाराध्यं सिद्धैः सुरमनुजसंसेवितपदं नमामि श्रीनाथं भवभयहरं श्रीवटपतिम् ॥३॥ સંસારના નિયામક, સર્વજ્ઞ, પ્રસિદ્ધ મહિમાવાળા, તથા સુખના ધામ- રૂપ જે અનાદિ દેવ પ્રાણીઓના હૃદયકમળમાં વસે છે, તે સિદ્ધ લોકોએ આરાધના કરવા યોગ્ય, અને દેવ તેમજ મનુષ્યોથી સારી રીતે સેવા- યેલ ચરણકમળવાળા તથા સંસારરૂપ ભયને હરનારા લક્ષ્મીના પતિ શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવાનને પ્રણામ કરું છું. ૩ टीका। पुराणो यो देव इति । यो देवो वटपतिः पुराणः सृष्टथु- त्पत्तेः माग्विद्यमानत्वेनानादिरित्यर्थः । अत्र च "सदेव सोम्ये- दमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् " " आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् । नान्यत्किचन मिपत्" इत्यादिश्रुतिरेव मानम् । निवसति वटेशस्तनुभृतां हृदम्भोजे इति । कारुण्यैका- धिवासो वटेशो वटनाथस्तनुभृतां देहवतां प्राणिनां हृदम्भोजे . पुराणो यो देव इति-रे संसा२ना नियाम व पुरा छ, એટલે સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિથી પહેલાં વિદ્યમાનપણાને લીધે અનાદિ છે એ में अथ छ. सिदेव......,आत्मावा......,नान्यत्किचन मिषत् (આત્મા સિવાય બીજું કાંઈ પણ ચેતન ન હતું) ઈત્યાદિ શ્રુતિજે આ विषयमा प्रभाराभूत छ. निवसति...इति-४३९॥ना भुस्य निवास३५ 20 मेटो पति तनुभृताम्--टेवा प्राएमाना हृदम्भोजे- ·१४८ दीपिकाटोकोपेतश्रीक्टपत्यष्टकम् हृदयकमलवर्तिदहराकाशे निवसति सर्वान्तर्यामितया तिष्ठति । अत्र च मानम्-अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजि- ज्ञासितव्यम् (छां० ८ । १ । १) इति । “स य एषोऽन्तहृदय आकाशस्तस्मिन्नयं पुरुषः" (तैत्तिरीय० शिक्षावल्ली अनु० ६) इति । “आविः संनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदमत्रतत्समर्पितम्" ( मुण्डकोपनिषदि मु० २ द्वितीयः खण्डः ) इति । 'तस्मै स होवाच इहैवान्तःशरीरे सोम्य स पुरुषो यस्मिन्नेताः षोडश कलाः प्रभवन्ति (प्रश्नोपनिषदि षष्ठप्रश्ने) इति । 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरु- षोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः' (कठ० षष्ठव- ६५ भबमा २हे ना२१ ६९२३॥शमा निवसति--सर्वन भतर्याभापायी रडे छ. २॥ विषयमा अथ यदिद...( पाना पुरभी-शरीरमा જે આ દહર એટલે હૃદયકમલરૂપ ઘર છે તેમાં દહર એટલે અંદરનું આકાશ છે, તેની અંદર જે છે તેને શોધવું જોઈએ, અને તેને જાણવું ये. स य...(ते जे साय विषे मारा छे तेभा मा पु३५ छे), आवि...(अट अने न मे प्यारामा २डेलु महान् स्थान छे. समां A1 | अभ्यरत छ), तस्मै...(तो तेने युं हे सुपुत्र! અહિં જ શરીરની અંદર તે પુરૂષ છે, જેમાં આ સોળ કળા ઉત્પન્ન थाय छे), अङ्गुष्ठमात्रः...(यूह २१। प्रत्य३ यतन्य३५ मत. रात्मा सहा सोना ६यमा २डेसो छे), अङ्गुष्ठमात्र:...(भूत मने १ ], श्रा, माश, वायु, अनि, ण, पृथ्वी, न्द्रिय, मन, अन्न, वाय, त५, मंत्र, भ, सो भने नाम, ·। दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । १४९ ल्लयाम्)इति। 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते' ( कठ० चतुर्थवल्लयां १२) इति । 'यो विज्ञाने तिष्ठन्विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्य- मृतः' (बृहदारण्यकोपनिषदि अ० ३ सप्तमेऽन्तर्यामिब्राह्मणे) इति च । भगवता श्रीकृष्णेन गीतायामप्युक्तम्-ईश्वरः सर्व- भूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया (अ० १८ श्लो० ६१) इति । द्रष्टेति । साक्षीति मसि. दोऽत एव विदितमहिमेति । सर्वसाक्षित्वेन जाग्रत्स्वप्न- सुषुप्तिषु सर्व विषयमकाशकत्वेन विदितः श्रुतिस्मृतिपसिद्धो महिमा यस्य स विदितमहिमा। ભવિષ્ય વસ્તુઓને નિયામક અંગૂઠા જેવડે પ્રત્યક્ ચૈતન્યરૂપ આત્મા શરીરની અંદર રહે છે, પરંતુ તે ઉપર અરૂચિ ધરત નથી) અને यो विशाने...( विजानभा-भुद्धिमा २९ छ, रेविज्ञानना १२i પ્રત્યક્ છે, જેને વિજ્ઞાન જાણતું નથી, જેનું વિજ્ઞાન શરીર છે, જે અંદર રહી વિજ્ઞાનને નિયમમાં રાખે છે તે અંતર્યામી તથા અવિનાશી તારો આત્મા છે) એ કૃતિઓ પ્રમાણભૂત છે. શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને ગીતામાં પણ કહ્યું છે કે હે અર્જુન! સર્વ પ્રાણીઓને, જાણે યંત્ર ઉપર ચઢ્યાં હોય તેમ માયાથી ભમાવતે ઈશ્વર સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં રહે છે. द्रष्टेति-'साक्षी' मेवी शत प्रसिद्ध, माथी०४ विदितमहिमैति- જાગ્રત, સ્વપ્ન, તથા સુષુપ્તિમાં સર્વના સાક્ષીપણાથી એટલે સર્વ વિષયના પ્રકાશપણાથી જાણે અર્થાત શ્રુતિ તથા સ્મૃતિમાં પ્રસિદ્ધ છે महिमा नतो मेवो ते विदितमहिमा.

·૧પ૦ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ननु कोऽयं साक्षी योऽन्तर्यामित्वेन व्यवाहियते? इति चेदत्रोच्यते । अन्तःकरणोपाध्युपहितचैतन्य साक्षीति प्रोच्यते । उपाधित्वं च कार्यानन्वयित्वे सति व्यावर्तकत्वे सति कार्यान्व- यकालविद्यमानत्वम् । यथा लोहितं स्फटिकमानये यादौ स्फ. टिकसंनिहितस्य जपाकुसुमस्योपाधित्वम् । अत्र च जपाकुसु. मस्यानयनलक्षणकार्यान्वयाभावात्स्फटिकान्तरव्यावर्तकत्वादान- यनान्वयकाले विद्यमानत्वाञ्चोपाधिलक्षणसमन्वयः । नल्या- दावतिव्याप्तिवारणाय प्रथमं सत्यन्तं विशेषणम् । काकव- द्गृहं प्रविशेत्यत्र देवदत्तप्रवेशरूपकार्यान्वयकाले यदि दैव- (પૂ) “જેનો અંતર્યામીપણાથી વ્યવહાર કરવામાં આવે છે તે આ સાક્ષી કોણ છે?” એમ જે શંકા કરવામાં આવે (ઉ.) તો અહિં તેને પ્રત્યુત્તર આપવામાં આવે છે–અંતઃકરણરૂપ ઉપાધિવાળું ચૈતન્ય સાક્ષી કહેવાય છે. ઉપાધિત્વ-ઉપાધિપણું એ કાર્યમાં અન્વય પામનારપણું નહિ હોતાં તથા વ્યાવર્તક (બીજાથી વ્યાવૃત્તિ કરનાર-જુદું પાડનાર)- પણું હેતાં કાર્યમાં અન્વય પામવાના સમયમાં વિદ્યમાનપણું છે. જેમકે - લાલ ટિક લાવ ઈત્યાદિ સ્થળે સ્ફટિકની પાસે રહેલા જાસૂદના પુષ્પનું ઉપાધિપણું છે. અહિં જાસૂદના પુષ્પનો લાવવારૂપ કાર્યમાં અન્વય નહિ હોવાથી તેનું બીજા સ્ફટિકથી જુદા પાડનારપણું હોવાથી તથા તેનું લાવવારુપ કાર્ય વિષે સ્ફટિકનો સંબંધ થવાના સમયમાં विद्यमान हवाथा उपाधिन राक्षानो समन्वय थाय छे. नीलो- त्पलमानय (श्याम मण साव) त्यादि स्थमा नीस! कोरेमा अतिव्याप्तिना वा२९] भाटे कार्यानन्वयित्वे सति से पडेगुं सति छ भातमा देने में विशेष छे. काकवद्गृहं प्रविश (31वाणा ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૫૧ योगादुपलक्षणभूतकाकस्यान्यत्रगमनं, काकान्तरस्य तद्गृह आग. मनं तदा तत्रागतकाकस्य पूर्वस्थितकाकवद् व्यावर्तकत्वं नास्ति । तदा चागतकाके प्रवेशानन्वयिन्युपाधित्वरहितेऽपि तत्रातिव्या- प्तिवारणाय द्वितीयं सत्यन्तम् । उक्तस्थल एवोपलक्षणीभूतका- केऽतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । यथा काकवद्गृहं प्रविशे- त्यत्र प्रवेशरूपकार्यान्वयकाले दैवयोगादुपलक्षणीभूतकाकस्या- न्यत्र गम ने सति तत्रातिव्याप्तिस्तस्य कार्यानन्वयित्वे सति व्या- वर्तकत्वात् । तदतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । एवं स्वनि- ठधर्मासञ्जकत्वरूपमपि लक्षणान्तरम् । विशेषणत्वं च कार्या- ઘરમાં પ્રવેશ કરે) એ સ્થળે દેવદત્તના ઘરમાં પ્રવેશરૂપ કાર્યના સંબં- ધના સમયમાં જે દૈવયોગથી ઉપલક્ષણરૂપ કાગડાનું બીજે જવું થાય અને બીજા કાગડાનું તે ઘરપર આવવાનું થાય છે ત્યારે ત્યાં નવા આવેલા કાગડાનું પહેલાં રહેલા કાગડાની પેઠે ઘરની વ્યાવૃત્તિ કરનાર- પણું નથી. ત્યારે પ્રવેશમાં અન્વય–સંબંધ નહિ પામતા અને ઉપાધિ- પણથી રહિત એવા પણ આવેલા તે કાગડામાં અતિવ્યાપ્તિના વારણ માટે વર્તતા ક્ષતિ એ બીજું સતિ છે અંતમાં જેને એવું વિશેષણ છે. કહેલા સ્થળમાંજ ઉપલક્ષણરૂપ પહેલા કાગડામાં અતિ- વ્યાપ્તિના વારણ માટે વિવિઘાનવમ્ એ વિશેષ્ય અંશ છે. જેમકે –ાવવä પ્રવિરા એ સ્થળે પ્રવેશરૂપ કાર્યમાં સંબંધ પામવાના સમયમાં દૈવયોગથી ઉપલક્ષણરૂપ કાગડાનું બીજે જવું થતાં ત્યાં અતિવ્યાપ્તિ થાય છે, કારણ કે તેનું કાર્યમાં સંબંધ પામનાર- પણું નહિ હોતાં વ્યાવૃત્તિ કરનારપણું છે. અતિવ્યાતિના વારણ માટે ·૧૫૨ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । न्वयित्वे सति व्यावर्तकत्वम् । नीलोत्पलमानयेत्यादौ समन्वयो बोध्यः । साक्षी चाविद्यानावृतः सन्मुषुप्त्यादावज्ञानादीन्म- જરાતિ | ननु चैतन्यमात्रावरकेणाज्ञानेन कथं साक्षी नावृतो येन सुषुप्तावविद्याभानं जायत इति चेदत्रेदं समाधानम् । यथा राहुणा सर्वात्मनानृतं चन्द्रमण्डलमन्यमप्रकाशयद्राई प्रकाशयति, तथैव सुषुप्तौ साक्षी अविद्या प्रकाशयति । अविद्यान्तःकरणत- इर्मावभासकं साक्षिचैतन्यं विहायैवाज्ञानं चैतन्यमावृणोतीत्यनु- भवानुसारेण कल्पनान्न कश्चिद्दोषः। વિશેષ્ય અંશ છે. એ પ્રમાણે પિતામાં રહેલા ધર્મોને બીજામાં લાગુ પાડનારપણું એ પણ ઉપાધિનું બીજું લક્ષણ છે. વિશેષણપણું એ કાર્યમાં સંબંધ પામનાર પણું હેતાં વ્યાવૃત્તિ કરનારપણું છે. નાસ્ત્રો- ૪માના ઇત્યાદિ સ્થળમાં વિશેષણના આ લક્ષણો સમન્વય જાણી લેવો. સાક્ષી અવિદ્યાથી આવરણ નહિ પામી સુષુપ્તિ વગેરેમાં અજ્ઞાન વગેરેને પ્રકાશ કરે છે. (પૂ) જેથી સુષુપ્તિમાં અવિદ્યાનું ભાન થાય છે તે સાક્ષીનું, સંપૂર્ણ ચેત- ન્યનું આવરણ કરનારા અજ્ઞાનથી કેમ આવરણ થતું નથી ? એવી જે શંકા કરવામાં આવે તે અહિં આ સમાધાન છે-(૧૦) જેમ રેહુથી સંપૂર્ણ આવરણ પામેલું ચંદ્રમંડળ બીજાને પ્રકાશ નહિ કરતું રાહુનો પ્રકાશ કરે છે, તેમજ સુષુપ્તિમાં સાક્ષી અવિદ્યાનો પ્રકાશ કરે છે. અવિદ્યા, અંતઃ- કરણ, અને તેના ધર્મોના પ્રકાશક સાક્ષિચૈતન્યને છોડીને જ અજ્ઞાન ચૈતન્યનું આવરણ કરે છે. અનુભવને અનુસારે કલ્પના કરવાથી કોઈ પણ દેષ નથી.

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૫૩ सौख्यसदनमिति । मुख मेव सौख्यं तस्य सदनमधिकर- णमिति यावत् । ननु भवन्मते चैतन्यस्य सुखरूपत्वात्कथं मुखा- धिकरणमिति चेदत्र सोपाधिके ब्रह्मणि सर्व संभविष्यति, यद्वा राहोः शिरः, पुरुषस्य चैतन्यमित्यादाविगभेदे षष्ठी बोध्या । तमाराध्यं सिद्धैरिति । सिदैः कपिलायेराराधनीयमुपास- नीयम् । सुरमनुजसंसेवितपदं मुरैरिन्द्रादिभिर्मनुजैश्च कल्या- कानिभिः संसेविते पदे चरणकमले यस्य तं श्रीनाथमि- યાદિ પાશ્વત ૩ | હારમતિ-સુખ એજ સૌખ્ય છે. તેનું સદન અર્થાત અધિકરણ. (પૂ) “તમારા મતમાં (અત મતમાં) ચૈતન્યનું સુખસ્વ- રૂપપણું હોવાને લીધે ચૈતન્ય સુખનું અધિકરણ કેમ હોય ? એવી જે શંકા કરવામાં આવે (ઉ૦) તો અહિં ઉપાધિવાળા બ્રહ્મમાં સઘળું સંભવશે. અથવા “રાહુનું મસ્તક, પુરુષનું ચૈતન્ય ઈત્યાદિ સ્થળે જેમ, તેમ અહિં અભેદમાં ષષ્ઠી જાણવી. તમારું તિતિ–કપિલ વગેરે સિદ્ધ લેકોએ આરાધના કરવા યોગ્ય અર્થાત ઉપાસના કરવા યોગ્ય. સુરમગુરૂવિતાઈદ્ર વગેરે દેવતાઓએ તથા કલ્યાણની ઈચ્છા રાખનારા મનુષ્યએ સારી રીતે સેવેલ છે ચરણકમલ જેના એવા લક્ષ્મીના પતિ ઇત્યાદિ પહેલાંની પેઠે સમજી લેવું, અર્થાત્ લક્ષ્મીના પતિ શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવાનને પ્રણામ કરું છું' એવા અર્થનું આગળની પેઠે અનુસંધાન કરી લેવું. ૩ ·આપ સિવાય दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् महामोहागारेऽतिविपदि भवाब्धौ निपतितो न पश्यामि त्वत्तोऽन्यदिह शरणं मे सुखकरम् । दयासिन्धो मामुद्धर सपदि तस्माच्छरणदं नमामि श्रीनाथं भवभयहरं श्रीवटपतिम् ॥४॥ મોટા મેહના નિવાસસ્થાનરૂપ અને અતિ વિપત્તિવાળા આ સંસારરૂપ સાગરમાં પડેલે હું, મને સુખ આપનારા બીજા શરણને જતો નથી, માટે હે દયાના સાગર, તે સંસારરૂપ સાગ- રમાંથી મારે તરત ઉદ્ધાર કરે. હું સંસારરૂપ ભયને હરનારા લક્ષ્મીના પતિ શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવાનને પ્રણામ કરું છું. ૪ टीका। महामोहागार इति । महान्मोहो महामोहस्तस्यागार आस्पदे । मुह वैचित्ये वैचित्यमविवेक इत्यविवेकार्थकमुहधातो- त्रि निष्पन्नो मोहशब्दो विवेकाभावमोचष्टे । विवेकाभावश्च नित्यानित्यात्मानात्मवस्तुनोरसंकीर्णेन तात्त्विकस्वरूपेणापरि- ज्ञानम् । अनित्ये नित्यबुद्धिरशुचौ शुचिबुद्धिदुःखे सुख- बुद्धिरनात्मन्यात्मबुद्धिः । यथोक्तं भगवता पतञ्जलिना योग- टी. महामोहागारे इति-मोट। मोड में महामार तेना ५२३५ अर्थात स्थान३५. मुह धातुनी वैथित्य में छे. वैथित्य मेसे અવિવેક. એ પ્રમાણે અવિવેકરૂપ અર્થવાળા ম થતાં ઉત્પન્ન થયેલ મેહશબ્દ વિવેકના અભાવને કહે છે. વિવેકને અભાવ એટલે નિત્ય તથા અનિત્ય એવી આત્મવસ્તુ તથા અનાત્મ- વસ્તુને પૃથકપણાથી યથાર્થ સ્વરૂપે ન જાણવી. જેમકે ભગવાન પતં- न्य मुह धातुया પ્રત્યય ·: दीपिकाटीकोपेत श्रीवटपत्यष्टकम् । स्त्रे " अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिमुखात्मख्या- तिरविद्या" इति । तद्भाष्यकृता भगवता व्यासेन चेत्थं व्याख्या- तम्-अनित्ये कार्ये नित्यख्यातिः । तद्यथा ध्रुवा पृथिवी ध्रुवा सचन्द्रतारका द्यौः । अमृता दिवौकस इति तथाऽशुचौ परम- बीभत्से काये, "स्थानाद बीजापष्टम्भानिःस्यन्दानिधनादपि । कायमाधेयशौचत्वात्पण्डिता ह्यशुचिं विदुः॥” इत्यशुचौ शुचि. ख्यातिदृश्यते । नवेव शशाङ्कलेखा कमनीयेयं कन्या मध्वम्- तावयवनिर्मितेव चन्द्रं भित्त्वा निःसृतेक ज्ञायते । नीलोत्पल- જલિએ યેગસૂત્રમાં કહ્યું છે કે નિત્યા......વિદ્યા ( અનિત્ય, અપવિત્ર. દુઃખાત્મક તથા અનાત્મભૂત પદાર્થોને નિત્ય, પવિત્ર, સુખા- ત્મક તથા આત્મભૂત માનવા એ અવિદ્યા છે). તે પર ભાષ્યકાર ભાગ- વાન વ્યાસે આ પ્રમાણે વ્યાખ્યાન કર્યું છે કે અનિત્ય એટલે ઉત્પન્ન થતા પદાર્થમાં નિત્યપણાનું જ્ઞાન થાય છે. જેમકે પૃથ્વી, આકાશ, તથા દેવતાઓ ઉત્પન્ન થતાં છતાં પણ પૃથ્વી નિશ્ચળ છે, ચંદ્ર અને તારાઓ સહિત આકાશ નિશ્ચળ છે, અને દેવતાઓ અમર છે, એવું જ્ઞાન થાય છે. તેજ પ્રમાણે અપવિત્ર એટલે અત્યંત સૂગ ઉપજાવે એવા અર્થાત “સ્થા- નથી (ગર્ભાશયથી), બીજથી (વીર્ય તથા રજથી), ઉપખંભથી (વાત, પિત્ત તથા કફના ટેકાથી), નિઃસ્પૃદથી (પસીન વગેરેના નીકળવાથી), મરણથી અને પવિત્રપણું દાખલ કરવા યોગ્ય પણું હોવાથી પંડિત શરીરને અપવિત્ર જાણે છે એ શાસ્ત્રમાં કહ્યા પ્રમાણે અપવિત્ર એવા શરીરમાં પવિત્રપણાનું જ્ઞાન થતું જોવામાં આવે છે. નવીન ચંદ્રકળા જેવી સુંદર આ કન્યા મધ તથા અમૃતના અવયવોથી જાણે બનાવી હાય તથા ચંદ્રને ભેદી નીકળી હોય એવી જણાય છે. નીલ કમલપત્રની ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । पत्रायताक्षी हावगर्भाभ्यां लोचनाभ्यां जीवलोकमाश्वासयन्तीवेति कस्य केनाभिसंबन्धः । भवति चैवमशुचौ शुचिविपर्यासपत्यय इति । एतेनापुण्ये पुण्यप्रत्ययस्तथैवानर्थे चार्थप्रत्ययो व्या- ख्यातः । तथा दुःखे मुखख्याति वक्ष्यति " परिणामतापसं- म्कार दुःखगुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्व विवेकिनः" इति પેઠે વિસ્તીર્ણ આંખેવાળી તે જાણે હાવગર્ભિત નેત્રોથી છવકનું આશ્વાસન કરતી હોય એમ દીસે છે, આવી રીતે કેને કેની સાથે સંબંધ છે? કેદને કોઈની સાથે સંબંધ નથી. એ પ્રમાણે અપવિત્રમાં પવિત્રપણાનું વિરૂદ્ધ જ્ઞાન થાય છે. આથી અપુણ્યમાં પુણ્યપણાના જ્ઞાનનું, તેમજ અનર્થમાં અર્થપણાના જ્ઞાનનું વ્યાખ્યાન થઈ જાય છે. તે પ્રમાણે દુઃખમાં સુખપણાના જ્ઞાનને મિ.…....વિવિાન એવી રીતે ભગ- ૧ કલેશ વગેરેના સ્વરૂપને જાણનાર વિવેકી પુરૂષને પરિણામ, તાપ અને સંસ્કારરૂપ દુ:ખોથી તથા સત્વ, રજસ્ તથા તમમ્ એ ગુણ પર- સ્પરથી વિરૂદ્ધ સ્વભાવવાળા હોવાથી સર્વ વિષયસુખ દુઃખરૂપજ પ્રતીત થાય છે પરિપામતાપર. એથી ભૂત, વર્તમાન તથા ભવિષ્ય કાળમાં પણ દુઃખથી યુક્ત હોવાને લીધે વિષયસુખનું દુઃખરૂપપણું કહ્યું છે. પરિણામ, તાપ અને સંસ્કાર એઓરૂપજ જે દુખો, તેથી એ અર્થ છે. સઘળે પણ સુખને અનુભવ રાગથી યુક્તજ છે. રાગજ પ્રથમ પ્રકટ થઈ વિષયની પ્રાપ્તિથી સુખરૂપે પરિણામ પામે છે. તે રાગ ક્ષણે ક્ષણે વધતા હોવાને લીધે, તેના પિતાના વિષયની અપ્રાપ્તિને લીધે થતા દુઃખને પરિવાર ન કરી શકાય એમ હોવાથી તેનું દુ:ખરૂપપણુંજ છે. ભાગમાં તપણાને લીધે ઈદિની જે શાંતિ તે સુખ છે. ચંચળતાને લીધે ઇન્દ્રિયની જે અશાંતિ તે દુ:ખ છે. વારંવાર વિષયને ઉપભેગ ·- " તેથી પ્રાણીઓની છે છે. “સઘળાં દુ:ખનાં સાધને મને પ્રાપ્ત दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૧૭ तत्र सुखख्यातिरविद्या । तथाऽनात्मन्यात्मख्याति द्योपकरणेषु चेतनाचेतनेषु भोगाधिष्ठाने वा शरीरे पुरुषोपकरणे वा मनस्यना- मन्यात्मख्यातिरिति । तथैतदत्रोक्तम्-"व्यक्तमव्यक्तं वा सत्त्व- मात्मत्वेनाभिप्रतीत्य तस्य संपदमनुनन्दत्यात्मसंपदं मन्वा- વાન પતંજલિ કહેશે. તે દુઃખમાં સુખપણાનું જ્ઞાન એ અવિદ્યા છે. તે પ્રમાણે અનાત્મામાં આત્માપણાની ખ્યાતિ એટલે ચેતન તથા અચે- તન બહારનાં સાધનમાં, અથવા ભેગના અધિષ્ઠાનભૂત શરીરમાં, અથવા પુરુષના સાધનરૂપ અનાત્મભૂત મનમાં આત્માપણાનું જ્ઞાન. તે પ્રમાણે અહિ યોગસૂત્રમાં આમ કહ્યું છે કે કચરામચ .....(ઈદ્રિયગેચર કે ઈદ્રિયાગોચર પદાર્થને આત્માપણાથી માની લઈ જે પુરૂષ તેની સંપત્તિને પિતાની સંપત્તિ જાણતાં હર્ષ પામે છે, અને તેની વિપત્તિને કરવાથી ઈદ્રિનું તૃષ્ણાથી રહિતપણું કરી શકાય એમ નથી, કારણ કે ભોગના અભ્યાસથી વિષયો પરના પ્રેમ વધે છે, અને દિનાં વિષય ગ્રહણ કરવાના સામર્થ્ય વધે છે. આ વિષયમાં ગાતુ કામ; कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवमेव भूय एवा- મિત્તે 1 (વિષયતૃષ્ણા વિષયોના ઉપભોગથી શાંત થતી નથી, પરંતુ તે તેથી, અગ્નિથી ઘીની પેઠે અત્યંત વૃદ્ધિ પામે છે) એ મનુસ્મૃતિનું વચન ( અ. ૨. . ૯૪) પ્રમાણભૂત છે. તેથી દુઃખાત્મક રાગના પરિણામપણને લીધે વિષયસુખ પણ દુ:ખજ છે, કારણ કે કાર્ય અને કારણને અભેદ છે. આ પ્રમાણે વિષયસુખનું પરિણામે દુખપણું છે; તથા મનુષ્ય સુખના અનુભવના સમયમાં તેથી પ્રતિકૂળ દુ:ખનાં સાધન નેને દ્વેષ કરે છે, તેમજ પ્રાણીઓને પીયા વગર ઉપભોગ સંભવતો નથી, ન થાઓ' એવી જાતને સંકલ્પ દ્વેષ છે. તે સઘળાં દુ:ખનાં સાધનોનો ·૧૫૮ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । नस्तस्य व्यापदमनु शोचत्यात्मव्यापदं मन्वानः स सर्वोऽपति- बुद्धः" इति । सोऽयं मोहस्तस्य प्रकर्षश्च महच्छब्देनोच्यते । महत्त्वं च मोहस्यैतादृशं यत्मत्यक्षानुमानागमैर्विदित्वापि विषय- भोगाणां क्षयिष्णुतां परिणामे दुःखजनकतां च तत्र गाढासक्ति- विषयिणाम् । यथोक्तं भर्तृहरिणा-'अजानन्माहात्म्य पततु પિતાની વિપત્તિ જાણતાં ખેદ પામે છે તેઓ સઘળા અજ્ઞાની છે). તે આ મેહ છે. તેનું અધિકપણું મંદર શબ્દથી કહેવામાં આવે છે. મોહનું મોટાપણું આવું છે કે વિષયભોગના ક્ષય પામવાના સ્વભાવવાળાપણાને તથા પરિણામમાં દુ:ખને ઉત્પન્ન કરનારપણાને જાણ્યા છતાં પણ તેઓમાં વિષયી મનુષ્યોની ગાઢ ( અત્યંત ) આસક્તિ થાય છે. જેમકે ભર્તુ. હરિએ કહ્યું છે કે “દીવાના માહાભ્યને નહિ જાણતું પતંગીઉં દીવાના કઈ પણ પરિહાર કરી શકતું નથી. આથી સુખના અનુભવના સમયમાં પણ તેના વિરોધી ( દુઃખનાં સાધન ) પ્રત્યે દ્વેષ સર્વદા રહે છે, તેથી તાપનું દુખ મુશ્કેલીથી ટાળી શકાય એવું જ છે. તાપ એ શ્રેષજ છે. આ પ્રમાણે દુઃખનાં સાધનોનો પરિહાર કરવામાં અશક્ત પુરૂષ મેહ પામે છે. આવી રીતે મેહના દુખપણાનું પણ વ્યાખ્યાન કરી લેવું. તે પ્રમાણે ચોગભાષ્યકારે કહ્યું છે કે સર્વય પાનુદ્ધિસનાતનવાષના- પીનતાપનુભવ તિ ( સર્વને દ્વેષથી યુક્ત તથા ચેતન અને અચે- તન સાધનને આધીન તાપનો અનુભવ હોય છે). ત્યાં દ્વેષથી ઉત્પન્ન થતાં કર્મોનો આશય-કર્મોની વાસના છે. સુખનાં સાધનોની માગણી કરતો પુરૂષ શરીરથી, વાણુથી અને મનથી ચેષ્ટા કરે છે, તેથી તે બીજા કેઈ ઉપર અનુગ્રહ કરે છે, અને બીજા કોઈને પીડે છે. એ પ્રમાણે બીજાપર અનુગ્રહ કરવાથી અને તેને પીડવાથી ધર્મ તથા અધર્મને એકઠી કરે છે. તે કર્મોને આશય લેભથી થતા મોહથી થાય છે, એમ ·3, दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧પહે शलभो दीपदहने स मीनोऽप्यज्ञानाद् बडिशयुतमश्नातु पिशितम्। विजानन्तोऽप्येते वयमिह विपज्जालजटिलान्न मुश्चामः कामा- ન નો મહિમા વૈ૦ ૪૦ શો ૨૭) તિ . વા खलु महामोहनिद्रा शास्त्राचार्यरुपदेशवाग्डिण्डिमनादैः प्रबोध्य- मानानामपि जीवानां न निवर्तते सेह महामोहशब्देनाभिप्रेता। एवंविधमहामोहस्य निवासस्थाने, अतिविपदि अतिशयिता અગ્નિમાં ભલે પડે, અને માંસનું લાલચુ તે માછલું પણ મૂર્ખતાથી કુંઢી (ગલ)થી યુક્ત માંસ ભલે ખાય, પરંતુ આ અમો જાણતાં છતાં પણ આ સંસારમાં વિપત્તિઓના સમૂહથી ઘેરાયેલા એવા પણ વિષયને છેડતા નથી. અરેરે !! મેહ (અજ્ઞાનનો મહિમા ગહન છે.” શાસ્ત્રો તથા આચાર્યોથી ઉપદેશની વાણીરૂપ નગારાના અવાજે વડે સમજાવાતા એવા પણ છવાની જે મોટી મેહનિદ્રા ટળતી નથી તેને જ અહિં “નામ શબ્દથી કહેવા ધારેલ છે. આવા પ્રકારના મહામહના નિવા- સસ્થાનરૂપ અને અતિવિર–અત્યંત છે વિપત એટલે દુઃખ જેમાં એ તાપનું દુઃખપણું કહેવાય છે. તેમજ વર્તમાન સુખને અનુભવ, પિતાના વિનાશના સમયમાં સંસ્કારને ઉત્પન્ન કરે છે, તે સંસ્કાર સુખના સ્મરણને ઉત્પન્ન કરે છે, તે સુખનું સ્મરણ રાગને ઉત્પન્ન કરે છે, તે રાગ મનની, શરીરની તથા વચનની ચેષ્ટાને ઉત્પન્ન કરે છે, તે ચેષ્ટા પુણ્ય તથા અપુણ્ય કર્મોના સમૂહને ઉત્પન્ન કરે છે, અને તેઓ જન્મ વગેરેને ઉત્પન્ન કરે છે. આવી રીતે સંસ્કારનું દુ:ખ પણું છે. એ પ્રમાણે તાપના તથા મેહના સંસ્કારોનું પણ વ્યાખ્યાન કરી લેવું. આ પ્રમાણે ત્રણ કાળમાં પણ દુઃખના સંબંધથી વિષયસુખ દુઃખજ છે, એમ કહી સ્વરૂપથી પણ વિષયસુખના દુખપણાને કહે છે–ગુણવૃત્તિ- ·૧૬૦ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । विपद् दुःखं यत्र तस्मिन् । तच्च दुःखं त्रिविधमाध्यात्मिकाधिभौ- तिकाधिदैविकरूपं बोध्यम् । तत्राध्यात्मिकं दुःखं द्विविधं शारीरं मानसं च । तत्र शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां प्रकोपजन्यं ज्वरा- तिसारादि । मानसं च कामक्रोधलोभमोहमयेा विषाद- विषयविशेषादर्शनादि । तत्र काम इष्टविषयाभिलाषः। क्रोधो. એવા તે દુઃખ આધ્યાત્મિક, આધિભૌતિક તથા આધિદૈવિકરૂપે ત્રણ પ્રકા- રનું છે. ત્યાં આધ્યાત્મિક દુઃખ શારીર તથા માનસ એ બે પ્રકારનું છે. તેમાં વાત, પિત્ત તથા કફના પ્રકોપથી ઉત્પન્ન થયેલું જવર તથા અતિ- સાર વગેરે દુઃખ શારીર છે. કામ, ક્રોધ, લેભ, મોહ, ભય, ઈર્ષ્યા, ખેદ તથા વિષયના વિશેષનું અજ્ઞાન અર્થાત સંશય વગેરે દુ:ખ માનસ છે. ત્યાં કામ એ મનને ગમતા વિષયની ઇચ્છા છે. ધ એ અણગમતા વિધા–સુખ, દુ:ખ તથા મેહ એએરૂપ સત્વ, રેજ તથા તમસૂ એ ગુણે પરસ્પરથી વિરૂદ્ધ સ્વભાવવાળા હોવા છતાં પણ તેઓ, જેમ તેલ, દિવેટ અને અગ્નિ દીવાને આરંભ કરે છે, તેમ પુરૂષના ભાગમાં ઉપયોગી થાય એવાપણાથી ત્રણ ગુણોવાળા એક કાર્ય આરંભ કરે છે. ત્યાં એકની પ્રધાનતો હોવાથી, અને બીજા ગુણોની ગણતા હોવાથી ત્રણ ગુણોવાળા પણ કાર્યને, કેવળ પ્રધાન ગુણને નામે સાત્વિક, રાજસ તથા તામસ એવી રીતે એક પણ ગુણથી વ્યવહાર કરવામાં આવે છે. ત્યાં સુખના ઉપભાગરૂપ જ્ઞાન પણ, તેનું ઉદ્દભૂત સત્વગુણના કાર્યપણું હોવા છતાં પણ અનુભૂત (અપ્રકટ) રજોગુણ તથા તમે ગુણ એના કાર્યપણું હોવાથી, ત્રિગુણાત્મકજ છે. તેથી તેનું જેમ સુખ- ત્મકપણું છે, તેમ દુઃખાત્મપણું અને ખેદાત્મકપણું પણ નકકી છે, તે કારણથી વિવેકીને સઘળું દુ:ખજ છે. 'ક ·दीपिकाटी कोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૬૧. ऽनिष्टविषयद्वेषः । लोभः सत्यपि धने दानेच्छाया अभावः । मोहो हानोपादानविवेचनासामर्थ्यम् । भयमनिष्टदर्शनजन्य- स्वासः । ईर्ष्या परसंपदुत्कर्षासहिष्णुता । विषादः स्नेहास्पद- पदार्थविच्छेदनिमित्तो व्याकुलीभावः । विषयविशेषादर्शनमन- वधारणात्मकमनेककोटिकं संशयात्मकं ज्ञानम् । एते सर्वे विकारा मनस्येवाविर्भूताः सन्तो नरं दुःखयन्ति । तनिवन्धनं दुःखं मानसमित्युच्यते । एतत्सर्वमान्तरोपायसाध्यत्वादाध्या- त्मिकं दुःखम् । बाह्योपायसाध्यं च दुःखं द्वधा । आधिभौति- कमाधिदैविकं च । तत्राधिभौतिकं मनुष्यसरीसृपस्थावरनिमित्तम्। आधिदैविकं यक्षराक्षसविनायकग्रहावेशमूलकम् । વિષય પર દ્વેષ છે. લેભ એ ધન હોવા છતાં પણ દાનની ઈચ્છાને અભાવ છે. મેહ એ કેને ત્યાગ કર તથા કેનો સ્વીકાર કર એ બાબતનું વિવેચન કરવામાં અસમર્થ પણું છે. ભય એ નહિ ગમતા પદાર્થના દર્શનથી ઉત્પન્ન થતો ત્રાસ છે. ઈર્ષ્યા એ પરાયાં સંપત્તિ તથા ઉત્કર્ષને નહિ સહન કરવાના સ્વભાવવાળાપણું છે. વિષાદ એ સ્નેહના પાત્રરૂપ પદાર્થના વિયેગને લીધે થતું વ્યાકુલપણું છે. વિષયના વિશેષનું અજ્ઞાન એ અનિશ્ચયાત્મક અનેક કટિવાળું સંશયરૂપ જ્ઞાન છે. એ સઘળા વિકારા મનમાં જ પ્રકટ થઈ મનુષ્યને દુ:ખ આપે છે. તેને લીધે થતું દુઃખ માનસ કહેવાય છે. આ સઘળું દુઃખ અંદરના ઉપા- યથી ટળે એવું હોવાથી આધ્યાત્મિક છે. બહારના ઉપાયોથી ટળે એવું દુ:ખ આધિભૌતિક અને આધિદૈવિક એમ બે પ્રકારનું છે. ત્યાં મનુષ્ય, સર્પ તથા વૃક્ષ વગેરે સ્થાવર પદાર્થથી થતું દુઃખ આધિભૌતિક છે. યક્ષ, રાક્ષસ, વિનાયક તથા ગ્રહનો આવે છે મૂલ જેનું એવું દુઃખ આધિદૈવિક છે.

·૧૬૨ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ननु भवतु मानसं दुःखमान्तरोपायनिवत्यै, शारीरं तु ज्वरादि न तथा । नहि भेषजादय आन्तरा अपि तु बाह्याः, कथमान्तरोपायसाध्यत्वं शारीरस्य दुःखस्य । अथ बाह्या अपि भेषजादयः शरीरसंसर्गेणान्तरास्तहि बाह्या मणिदण्डादयोऽपि कथं नान्तराः । तेऽपि शरीरसंसर्गिणः सन्तो दुःखं शमयन्ति न यत्र तत्र स्थिता इति चेदत्रोच्यते । उपायानां बाह्यत्वाविशे- घेऽप्यन्तःप्रवेशाप्रवेशकृतविशेषमादाय भेदोऽवसेयः । भेष- जादयोऽपि बाह्यास्तथापि यथान्तःपविष्टास्ते ज्वरादिकं शमयन्ति न तथा मणिदण्डादयोऽन्तः प्रविश्य तथा कुर्वन्त्यपि तु बहिरेव (૫૦) “મનનું દુઃખ ભલે અંદરના ઉપાયોથી ટળે એવું છે, પરંતુ શરીરનું જવર વગેરે દુઃખ તે તેવું નથી, કારણ કે ઔષધ વગેરે પદાર્થો આંતર નથી, પરંતુ બાહ્ય છે. તે શરીરના દુ:ખનું અંદરના ઉપાયથી ટળે એવાપણું કેમ હોય? જે ‘બહારના પણ ઔષધ વગેરે પદાર્થો શરીરના સંસર્ગથી અંદરના થાય છે એમ કહે- વામાં આવે તો બહારના મણિ, દંડ વગેરે પદાર્થો પણ કેમ અંદરના ન થાય? કારણ કે તેઓ પણ શરીરના સંસર્ગવાળા થઈ દુ:ખને શાંત કરે છે, પરંતુ જ્યાં ત્યાં રહી દુઃખને શાંત કરતા નથી એમ જે શંકા કરવામાં આવે (ઉ.) તે અહિં કહેવામાં આવે છે કે શરીરના દુઃખને ટાળનારા ઉપાયોમાં એક સરખું બાહ્ય( બહારના )પણું છે, તે પણ શરીરની અંદર પ્રવેશ તથા અપ્રવેશને લઈને થતા વિશેષ સ્વીકાર કરી બાહ્ય તથા આંતરપણાના ભેદનો નિશ્ચય કરી લે. ઔષધ વગેરે પણું બાહ્ય છે, તો પણ જેમ તેઓ અંદર પ્રવેશ કરીને જવર વગેરેને શાંત કરે છે, તેમ મણિ, દંડ વગેરે અંદર પ્રવેશ કરીને જવર ·સ્થાન વગરના, વિષય તથા ઈદ્રિયોએ ઉત્પન્ન કરેલ સુખના લેશરૂપ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૧૬૩ स्थितास्तद् दुःखमपनयन्तीत्यस्ति विशेषः । एवंविधदुःखमये भवाब्धौ भवः संसार एवाब्धिस्तस्मिन्निपतितः । संसारस्या- णवत्वेन रूपकं पूज्यपादश्रीमच्छङ्कराचारैतरेयोपनिषदि 'ता वा एता देवता महत्यर्णवे मापतन्' इत्येततिव्याख्या- वसरे समुपवर्णितं तद्यथा-"ता एता अग्न्यादयो देवता लोकपालत्वेन संकल्प्य सृष्टा ईश्वरेणास्मिन्संसारार्णवे संसार- समुद्रे महत्यविद्याकामकर्ममभवदुःखोदके तीव्ररोगजरामृत्यु- महाग्राहेऽनादावनन्तेऽपारे निरालम्बे विषयेन्द्रियजनितसुखल- वलक्षणविश्रामे पञ्चेन्द्रियार्थतृण्मारुतविक्षोभोत्थितानर्थशतमहोर्मों महारौरवाद्यनेकनिरयगतहाइत्यादिकृजिताक्रोशनोद्भूतमहारवे વગેરેને શાંત કરતા નથી, પરંતુ બહાર જ રહી તે દુઃખને ટાળે છે, એવો ઔષધ વગેરેમાં તથા મણિ, દંડ વગેરેમાં વિશેષ છે. એવા प्रारना समय भवाब्धौ--भव मेटले संसार. मेरा सागर, तेमा પડેલો. પૂજ્યપાદ શ્રીમાન શંકરાચાર્યે એતરેય ઉપનિષદ્દમાં તા વા एता...... श्रुतिना व्यायानना अवसरमा सार्नु भासा1- २५४ाथी ३५ वर्णव्यु 2. सभडे-ता एता......(वरे सोपा- પણથી સંકલ્પ કરી સરજેલા તે આ અગ્નિ વગેરે દેવતાઓ આ संसा। मां-महान् संसा२३५ समुद्रमा मेटले महति--विद्या, કામ તથા કર્મથી ઉત્પન્ન થયેલાં દુઃખરૂપ જળવાળા, તીવ્ર રોગ, વૃદ્ધા- વસ્થા તથા મરણરૂપ મટી મગરોવાળા, અનાદિ, અનંત, અપાર, આશ્રય- વિશ્રાંતિવાળા, પાંચ ઈદ્રિના વિષયોની તૃષ્ણારૂપ પવને કરેલા ખળભ- ળાટથી જન્મેલા સેંકડો અનર્થોપ મેટી લહરીવાળા, મહારૌરવ વગેરે ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । हे दयासिन्धो तस्माद् सत्यार्जवदानदयाऽहिंसाशमदमधृत्याधात्मगुणपाथेयपूर्णज्ञानोडुपे सत्संगसर्वत्यागमार्गे मोक्षतीर एतस्मिन्महत्यर्णवे मापतन्प- तितवत्यः" इति । एवंविधे भवसागरे निपतितोऽहं त्वत्तो- ऽन्यत्त्वां विहायापरं किंचिदपि मे मुखकरं शरणं रक्षकं न पश्यामि त्वमेवास्मिन्भवसिन्धौ मम संरक्षक इति मे निश्चयः । भवसागरान्मां सपदि शीघ्रमुद्धर । ममोद्धारं कुरु । दयासिन्धो इति साभिप्राय विशेषणम् । बहुजन्मसु भगवदाराधन_मुख्यरूपमहापराधवत एवं श्रुति- स्मृतिरूपभगवदाज्ञायाः सम्यक्पालनाभावादाज्ञाभङ्गरूपापराध- અનેક નરકમાં “હાય, હાય” ઈત્યાદિ બૂમો અને ચીસોથી ઉત્પન્ન થયેલા भोट मासयामा, सत्य, सरसता, धान, या, मासा, शभ, भ, ધીરજ વગેરે પિતાના ગુણોરૂપ ભાતાથી પૂર્ણ જ્ઞાનરૂપ હોડીવાળા, સત્સંગ તથા સર્વ વસ્તુઓના ત્યાગરૂપ માર્ગવાળા અને મોક્ષરૂપ કાંઠા- वाणा । महान् सागरमा प्रापतन्-डेला छे. मावा मारना ससा २३५ सा२मा ५ो छु त्वत्तोऽन्यत्-मापने छेडी मीon at पशु મને સુખ આપનારા શરણને અર્થાત રક્ષકને જેતે નથી. આપજ આ સંસારરૂપ સમુદ્રમાં મારા સારી રીતે રક્ષણ કરનાર છે, એવો મારો निधय छे. हे ध्याना सागर, ते संसा२३५ समुद्रमाथी माम्-भा२। सपदि-तरत उद्धर-31२ ४२. दयासिन्धो मे अभिप्रायवाणु विशे- પણ છે; કારણ કે તે વિશેષણથી ઘણું જન્મમાં ભગવાનની આરાધનથી વિમુખપણારૂપ મોટા અપરાધવાળા, અને એ પ્રમાણે ભગવાનની કૃતિ તથા સ્મૃતિરૂપ આજ્ઞાના સંપૂર્ણ પાલનના અભાવથી આજ્ઞાન ભંગરૂપ અપરાધવાળા મનુષ્યનો સારી રીતે ઉદ્ધાર કરવામાં ભગવાનની નિરતિશય- ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૧૬૫ वतश्च समुद्धरणे भगवतो निरतिशया दयैव केवलं हेतुरस्ति नान्यत्किञ्चित्साधनमिति सूचनात् । मायामयसंसारसमुद्रादुद्धा- रश्च भगवत्कृपामात्रसाध्य इति श्रीमद्भागवतेऽप्युक्तम् "येषां स एव भगवान्दययेदनन्तः सर्वात्मनाश्रितपदो यदि नियंलीकम् । ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाह- मिति धीः श्वशृगालभक्ष्ये" इति । गीतायामप्येतदेवोक्तम्- "दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते બાયોમેતા તરન્તિ તે” કૃતિ ! ननु दुःखमोक्षाय भगवद्भक्तिरेवाश्रयणीयेति कुतः? यतः सुसाध्यैौकिकोपायैरपि दुःखमोक्षो भविष्यति । तथा हि शारी- અધિકતમ દયાજ કેવળ સાધન છે, બીજું કોઈ સાધન નથી, એમ સૂચવ્યું છે. માયામય સંસારરૂપ સમુદ્રમાંથી ઉદ્ધાર કેવળ ભગવાનની કૃપાથી સાધ્ય છે, એમ શ્રીમદ્ભાગવતમાં પણ કહ્યું છે કે “સર્વથા નિષ્કપટ ભાવથી લેવાયેલા ચરણારવિંદવાળા તેજ અનંત ભગવાન જેઓ ઉપર દયા કરે તેઓજ મુશ્કેલીથી તરી શકાય એવી દેવની માયાને તરે છે; કારણ કે ભગવાનની દયાના પાત્રભૂત એ લોકોને જ કુતરા અને શિયાળના ભક્ષ્યરૂપ શરીરમાં “મારું અને હું એવી બુદ્ધિ હોતી નથી.” શ્રીમદભગવદ્દગીતામાં પણ આ બાબતજ કહી છે કે “ત્રણ ગુણવાળી આ મારી માયા મુશ્કેલીથી ઉલ્લંઘન કરી શકાય એવી છે. જે લેકે મારે શરણે આવે છે તેઓ આ માયાને તરી જાય છે.” (પૂ) “સારી રીતે બની શકે એવા લૌકિક ઉપાયોથી પણ દુ:ખે- માંથી છુટકારે થશે, તેથી દુ:ખથી મુક્ત થવા સારૂ શા માટે ભગવાનની ભક્તિનોજ આશ્રય કરે કેમકે રેગેને ટાળવાના ઉપાયે કરવામાં ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटयत्यष्टकम् । रदुःखविनाशाय वैद्यधौरेयैश्चिकित्साकुशल शतशः मूपाया उप- दिष्टाः सन्ति । मानसस्यापि दुःखस्य विध्वंसाय सुमनोहरभार्या- पानभोजनवस्त्रालंकारविलेपनादिसंप्राप्तिः सुकर उपायोऽस्ति । तथैवाधिभौतिकलेशस्य प्रतीकारायौशनसकामन्दकीयनीतिशा- स्त्राभ्यासेन प्रतीकारः कार्यः । तथाधिदैविकं दुःखं मणिमन्त्रौष- धादिना हेयमिति सर्वदुःखविनाशे सति किं पुनर्भगवदाराधने- नेति चेन्मैवम् । नहि तावत्पूर्वोक्तोपायेन सर्वथा दुःखोच्छेदो भवति । रसायनादिकामिनीनीतिशास्त्राभ्यासमन्त्राद्युपायसत्त्वे- ऽपि पुरुषस्याध्यात्मिकादेर्दुःखस्य निवृत्तेरदर्शनात् । तैरुपा- यैरेकदा निवृत्तेऽपि दुःखे दुःखान्तरपुनरुद्भवस्य दुनिबार- ધુરંધર વૈદ્યોએ શરીરનાં દુઓનો વિનાશ કરવા માટે સેંકડો સારા ઉપાયોનો ઉપદેશ કર્યો છે. મનના પણ દુ:ખનો અત્યંત ધ્વંસ કરવા भाटे अति मनो. स्त्री, पान, मौन, वस्त्रामा, बहनोको- રેની સારી રીતે પ્રાપ્તિ એ ઉપાય સુકર છે. તે પ્રમાણેજ આધિભૌતિક દુ:ખને શુક્રાચાર્ય તથા કામન્દક મુનિનાં નીતિશાસ્ત્રના અભ્યાસથી ટાળવાં જોઈએ. તેમજ આધિદૈવિક દુઃખને મણિ, મંત્ર, ઔષધે વગેરેથી ત્યાગ કરવો જોઈએ. એવી રીતે સઘળાં દુઃખોનો વિનાશ થતાં ભગવાનના આરાધનની શી જરૂર છે ? એમ (ઉ૦) કહેવું નહિ, કારણ કે પહેલાં કહેવામાં આવેલા ઉપાયથી સર્વથા દુ:ખનો નાશ થતો નથી. રસાયને વગેરે, સ્ત્રી, નીતિશાસ્ત્રનો અભ્યાસ, મંત્ર ઇત્યાદિ ઉપાયો લેવા છતાં પણ પુરૂષના આધ્યાત્મિક વગેરે દુઓની નિવૃત્તિ થતી જોવામાં આવતી નથી. તે ઉપાયથી એક સમયે એક દુ:ખ ટળતાં છતાં પણ બીજે સમયે બીજા દુ:ખની ફરી ઉત્પત્તિનું નિવારણ થઈ શકે એમ ·૧૬૭ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । त्वाच्च । अत ऐकान्तिकात्यन्तिकदुःखसमुच्छेदाय भगवदारा- धनं तत्त्वज्ञानं च परमावश्यकम् । ननु यागादिसाधनेन न दुःखाभावरूपस्वर्गप्राप्तौ सत्यां किमपि दुखं न भविष्यति । स्वर्गस्य च अपाम सोमममृता अभूम इत्यादिश्रवणेनाक्षयत्वादितिचेन्न । आनुश्रविकोऽपि कर्मकलापः पूर्वोक्तेन तुल्यो वर्ततेऽविशुद्धिक्षयातिशययुक्तत्वात् । संसारसमुद्रादुदाररूपस्य महोपकारस्य प्रत्युपकारो न मयान्यः कश्चित्कर्तुं शक्यः केवलं नमामि श्रीनाथमित्यादि ॥४॥ નથી. આથી દુઃખના ચોક્કસ તથા તમામ નાશને માટે ભગવાનનાં આરાધન તથા તત્વજ્ઞાનની પરમ આવશ્યકતા છે. (પૂ.) “યજ્ઞ વગેરે સાધનથી દુઃખના અભાવરૂપ સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ થતાં કાંઈ પણ દુ:ખ રહેશે નહિ. શ્રુતિમાં અપમ સોમ(અમે સમરસનું પાન કર્યું છે, અને અમર થયા છીએ) ઈત્યાદિ કહ્યું છે, તેથી સ્વર્ગલોક અવિનાશી છે” એમ જે શંકા કરવામાં આવે (ઉ.) તો તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે? સ્વર્ગ ઇત્યાદિની પ્રાપ્તિ માટે કર- વામાં આવતે કર્મોને સમૂહ પણ પહેલાં કહેવામાં આવેલા આ લોકનાં કર્મોના સમૂહ જેવો છે, કારણ કે તે અશુદ્ધિ, ક્ષય તથા અતિશયથી યુક્ત છે. સંસારરૂપ સમુદ્રમાંથી ઉદ્ધારરૂપ મેટા ઉપકારના બદલામાં બીજે કાઈ પ્રત્યુપકાર મારાથી કરી શકાય એમ નથી, માટે હું લક્ષ્મીના પતિને પ્રણામ કરું છું ઇત્યાદિ પહેલાંની પેઠે સમજી લેવું, અર્થાત્ લક્ષ્મીના પતિ શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવાનને પ્રણામ કરું છું” એવા અર્થનું આગળની પેઠે અનુસંધાન કરી લેવું. ૪ ·-१.६८ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । असारे संसारे विकृतिनिलये क्लेशबहुले रुचिं बध्नन्त्यज्ञाः सुखमधुलवायान्तविरसे। त्वमेवास्मिन्सारो जगति तमहं त्वां रसघनं नमामि श्रीनाथं भवभयहरं श्रीवटपतिम्॥५॥ તુચ્છ, વિકારના નિવાસસ્થાન, ઘણા લેશેથી વ્યાપ્ત અને પરિ- ણામમાં રસવગરના આ સંસારમાં મૂર્ખ લેકે સુખરૂપ મધના લેશ માટે રૂચિ કરે છે. આ જગતમાં આપજ સારરૂપ છો. આનંદની મૂર્તિ અને સંસારરૂપ ભયને હરનારા તે આપ લક્ષ્મીના પતિ શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવાનને પ્રણામ કરું છું. ૫ टीका। असारे संसार इति । असारस्तुच्छः स्वप्नतुल्यः संसारः प्रतिक्षणपरिवर्तनशीलस्तस्मिन् । संसारस्याप्सारता दोषपूर्णता च देहादिनिन्दाद्वारा समुपवर्णिता योगवासिष्ठे । तत्रादौ देह- जुगुप्सा यथा-"आन्त्रितन्त्रीगहनो विकारी परिपातवान् । असारे संसार इति । संसा२ २वन वो असार मेटले तुच्छ छे. संसरति ( सारी रीते सो गय छे) इति संसारः से વિગ્રહ-વ્યુત્પત્તિથી ક્ષણે ક્ષણે ફેરફાર પામવાના સ્વભાવવાળો છે, તેમાં. યોગવાસિષ્ઠ રામાયણ નામના ગ્રંથમાં દેહ વગેરેની નિંદા દ્વારા સંસારનું નિસારપણું તેમજ દેષથી પૂર્ણપણું સારી રીતે વર્ણવ્યું છે. ત્યાં પ્રથમ દેહ પર અણગમાનું વર્ણન કર્યું છે કે – “લીલાં આંતરડારૂપ તાંતિથી ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૧૬૯ देहः स्फुरति संसारे सोऽपि दुःखाय केवलम् ॥ स्तोकेनानन्द- मायाति स्तोकेनायाति खेदिताम् । नास्ति देहसमः शोच्यो नीचो गुणबहिष्कृतः॥ नखोर्णनामिनिलयं सरमारणितान्तरम् । भाङ्कारकारिपवन नेष्टं देहगृहं मम || मरणावसरे काया जीवं नानुसरन्ति ये । तेषु तात कृतघ्नेषु कैवास्था वद धीमताम् ॥ मिथ्याज्ञानविकारेऽस्मिन्स्वप्नसंभ्रमपत्तने । काये स्फुटतरापाये क्षणमास्था न मे द्विज ॥” इति ननु शरीरस्य न सर्वावस्था दुःखरूपा बाल्यस्य रमणी- यत्वात् । श्रुत्यापि बालावस्थाया आनन्दबहुलत्वं प्रतिपाद्यते। ગુંચવાડા ભરેલે, વિકારથી યુક્ત, તથા મરણવાળો આ દેહ સંસારમાં ચલન હલન ક્રિયા કરે છે, તે પણ કેવળ દુઃખને માટે જ છે. તે છેડાથી આનંદ પામે છે, તથા છેડાથી ખેદયુકત થાય છે આથી દેહ જે બીજે કે શોક કરવા યોગ્ય, નીચ તથા ગુણરહિત નથી. નારૂપ કરેળીઆના નિવાસરૂપ, કુતરીઓના ભસવા જેવા અવાજથી યુક્ત મધ્ય ભાગવાળું, તથા ભૂંકવા જેવા શબ્દને કરનાર વાયુવાળું દેહરૂપ ઘર મને ઈષ્ટ નથી. હે તાત વસિષ્ઠ! મરણના અવસરમાં જે જીવને અનુસરતાં નથી, તે કૃતના શરીરમાં બુદ્ધિશાળી મનુષ્યોને શે વિશ્વાસ હોય? હે કિજવર, મિથ્યાજ્ઞાન (અવિદ્યા)ના વિકારરૂપ, સ્વપ્ન તેમજ ભ્રાંતિના શહેરરૂપ, તથા અતિ સ્પષ્ટ વિનાશવાળા આ શરીરમાં મને ક્ષણવાર પણ શ્રદ્ધા નથી ? (૫૦) શરીરની સઘળી અવસ્થાઓ દુ:ખરૂપ નથી, કારણ કે બાળકપણાનું અતિ રમણીયપણું છે. શ્રુતિથી પણ બાલ્યાવસ્થાના ઘણા આનંદથી યુક્તપણાનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવે છે. જેમકે તથા...

·ज्येष्ठवालाच ૧૭૦ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् तथाहि- तद्यथा महाराजो वा ब्राह्मणो वा महाकुमारो वा ગતિશીમાન ની રીત “તિ | તિ જેના તાર– મૂદન તુવરાત્વારા ગત વાર ઉના–“રાજ- रापदस्तृष्णा मूकता मूढबुद्धिता । गृनुता लोलता दैन्यं सर्व बाल्ये प्रवर्तते ॥ तिर्यग्जातिसमारम्भः सर्वैरेवावधीरितः । लोलो बालसमाचारो मरणादपि दुःखदः ।। स्तोकेन वशमा- याति स्तोकेनैति विकारिताम् । अमेध्य एव रमते वालः कौले- यको यथा ॥ शैशवे गुरुतो भीतिर्मातृतः पितृतस्तथा । जनतो शैशवं भयमन्दिरम् ॥ सकलदोषदशाविहताशयं शरणमप्यविवेकविलासिनः । इह न कस्यचिदेव महामुने भवति ( ચક્રવતી રાજ, બ્રહ્મનિષ્ઠ પુરૂષ, અથવા તે ચક્રવર્તી રાજાને પાટવી કુંવર આનંદની પરાકાષ્ઠા પામી સુવે છે)” એમ જ કહેવામાં આવે (૧૦) તો તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે કે બાલ્યાવસ્થામાં અતિ મૂહ- પણું છે, તેથી તે દુ:ખરૂપ છે. આથી બાળકપણાની નિંદા કરવામાં આવે છે –અશક્તિ, વિપત્તિઓ, તરસ, મૂંગાપણું, મૂઢ બુદ્ધિવાળાપણું, લાલચુપણું, ચપળતા અને દીનતા એ સઘળું બચપણમાં પ્રવર્તે છે. પશુ જાતિના જેવું આચરણ સર્વ લોકોએ નિદેલું છે. ચપળ એવું બાળકનું આચરણ મરણથી પણ વધારે દુ:ખ આપનારું છે. બાળક ડાથી વશમાં આવે છે, અને ડાથી વિકારયુકત થાય છે, અને તે વરાહની પેઠે અપવિત્ર પદાર્થમાં રમે છે. બચપણમાં ગુરૂથી, માથી, પિતાથી, લેકેથી તથા મોટા છોકરાથી ભય હોય છે, તેથી બચપણ ભયનું ઘર છે. હે મહામુનિ વસિષ્ઠ ! સઘળા ની અવસ્થાથી હણેલ છે અંત:કરણ જેણે એવું તથા અવિવેકરૂપ વિલાસીના શરણરૂપ બચપણ ·જેવું યૌવન મને ગમતું નથી. અસત્ય, दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૭૧ રામેરું રિતુ ” કૃતિ ! ननु यौवनस्य तु सर्वदा विषयमुखप्रदत्वात्सुखरूपत्व- मिति चेन्न । तस्यापि निवेकिनामतिदुःखरूपत्वात् । तथाहि योगवासिष्ठे वैराग्यप्रकरणे द्वितीयसर्ग-" महानरकवीजेन संततभ्रमदायिना । यौवनेन न ये नष्टा नष्टा नान्येन ते जनाः।। निमेषभासुराकारमालोलघनगर्जितम् । विद्युत्मकाशमशिवं यौवन मे न रोचते ॥ मधुरं स्वादु तिक्तं च दृषणं दोषभूषणम् । सुरा- कल्लोलसदृशं यौवनं मे न रोचते ।। असत्यं सत्यसंकाशमचि- राद्विप्रलम्भदम् । स्वप्नाङ्गनासङ्गसमं यौवनं मे न रोचते ॥ અહિં કોઈને પણ સંતોષ આપવા માટે પૂરતું નથી. (પૂ.) “વૌવનનું તો સર્વદા વિષયસુખ આપનારપણાને લીધે સુખરૂપપણું છે એમ જે કહેવામાં આવે (૧૦) તો તેને નિષેધ કર- વામાં આવે છે, કારણ કે વિવેકીઓને તેનું પણ અતિ દુ:ખરૂપ પણ પ્રતીત થાય છે. જેમકે યોગવાસિષ્ઠમાં વૈરાગ્યના પ્રકરણ વિષે બીજા સર્ગમાં મેટા નરકના બીજરૂપ તથા હમેશાં ભ્રાંતિ આપનારા યૌવનથી જેઓ નાશ પામ્યા નથી, તે લેકે બીજા કેઈથી પણું નાશ પામ્યા નથી. ક્ષણિક તેજયુક્ત આકારવાળું, ચપળ મેઘની ગર્જના જેવી ખાલી ગર્જનાવાળું, તથા વીજળીના જેવા પ્રકાશવાળું અપવિત્ર યૌવન મને ગમતું નથી. મીઠું, સ્વાદવાળું, તીખું, દોષયુક્ત કરતું, દેરૂપ શણ- સત્યના જેવું, થોડા સમયમાં વિયોગ આપનારું, અને સ્વપ્નમાં થયેલા સ્ત્રીના સમાગમ જેવું યૌવન મને ગમતું નથી. બાણના જવા પર્યત ·૧૭૨ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । इषुपपातमात्रं हि सुखदं दुःखभासुरम्। दाहदोषपदं नित्यं यौवनं मे न रोचते|आपातमात्ररमणं सद्भावरहितान्तरम् । वेश्यास्त्रीस- गमप्रख्यं यौवनं मे न रोचते॥ कान्तावियोगजातेन हृदि दुःस्पर्श- वह्निना। यौवने दह्यते जन्तुस्तरुर्दावाग्निना यथा ॥ सुनिर्मलापि विस्तीर्णा पावन्यपि हि यौवने । मतिः कलुषतामेति प्रादृषीव तरङ्गिणी। मानमोहान्मदोन्मत्तं यौवनं योऽभिलष्यति। अचिरेण स दुर्बुद्धिः पश्चात्तापेन युज्यते ॥” इति यौवनं निन्दितम् । नन्विन्द्रियविकारराहित्याद्वार्धक्यस्य सुखरूपता भवि- ष्यतीति चेन्न । तस्यापि दुःखरूपत्वात् । तथायुक्तं योगवा- (ક્ષણિક ) સુખ આપનારૂં, દુખોથી પ્રકાશતું, અને નિરંતર દાહરૂપ દેષને આપનારું યૌવન મને ગમતું નથી. કેવળ ઉપરથી રમણીય, સદ્- ભાવથી રહિત છે અંતઃકરણ જેથી એવું તથા વેશ્યા સ્ત્રીના સમાગમ જેવું યૌવન મને ગમતું નથી. યૌવનમાં સ્ત્રીના વિયોગથી ઉત્પન્ન થયેલા અને મુશ્કેલીથી અડકી શકાય એવા અગ્નિથી ( સંતાપથી) મનુષ્યને, દાવાનળથી જેમ વૃક્ષને બાળવામાં આવે છે, તેમ બાળવામાં આવે છે. જેમ વર્ષાઋતુમાં નદી મેલી–ડોળી થાય છે, તેમ યુવાવસ્થામાં અત્યંત નિર્મળ, વિસ્તીર્ણ અને પવિત્ર એવી પણ બુદ્ધિ મેલી થાય છે. જે માન તથા મેહથી મદોન્મત્ત યુવાવસ્થાને ઇચ્છે છે, તે દુષ્ટ બુદ્ધિવાળા મનુષ્ય થડા સમયમાં પશ્ચાત્તાપથી મુક્ત થાય છે ” એ પ્રમાણે યુવાવ- સ્થાની નિંદા કરવામાં આવી છે. (પૂ) “ઈદ્રિયના વિકારથી રહિતપણાને લીધે વૃદ્ધાવસ્થાનું સુખ- રૂપપણું થશે” એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ) તે તેને નિષેધ કર- વામાં આવે છે, કારણ કે તેનું પણ દુઃખરૂપપણું છે. જેમકે ગવા- ·૧૭૩ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् શિ—“શિથિજાવીસ વરાની વાર્ સ - न्ति कामिन्यः पुरुषं करभं यथा ॥ अनायासकदर्थिन्या गृहीते जरसा जने । पलाय्य गच्छति प्रज्ञा सपत्न्येवाहताङ्गना।। दैन्यदोषमयी दीर्घा हृदि दाहपदायिनी । सर्वापदामेकसखी वार्धके वर्धते स्पृहा । कर्तव्यं किं मया कष्टं परत्रेत्यतिदारु- णम् । अप्रतीकारयोग्यं हि वर्धते वार्धके भयम् ॥ कोऽहं वराकः किमिव करोमि कथमेव च । तिष्ठामि मौनमेवेवि दीन- तोदेति वार्धके । कथं कदा मे किमिव स्वादु स्यानोजनं जनात् । इत्यजसं जरा चैषा चेतो दहति वार्धके " ॥ इति । સિદ્ધમાં કહ્યું છે કે –-શિથિલ અને સંકુચિત સર્વ અંગવાળા, અને વૃદ્ધાવસ્થાથી જાજરા શરીરવાળા મનુષ્યને કામિની સ્ત્રીઓ ઉંટ જે જાણે છે. વગર શ્રમે પીડા આપનારી વૃદ્ધાવસ્થાથી મનુષ્યનું ગ્રહણ કરવામાં આવતાં બુદ્ધિ, શયથી માર પામેલી સ્ત્રીની પેઠે નાસી જતી રહે છે. વૃદ્ધાવસ્થામાં દૈન્યરૂપ દોષવાળી, લાંબી, હૃદયમાં દાહ આપનારી, અને સર્વ વિપત્તિઓની ખાસ બહેનપણીરૂપ સ્પૃહાતૃષ્ણા વૃદ્ધિ પામે છે. વૃદ્ધાવસ્થામાં “અરે હાય હાય, મારે પરલોકમાં શું કરવું? એમ અત્યંત ત્રાસ આપનાર તથા ટાળવાને ઉપાય ન કરી શકાય એવો ભય વૃદ્ધિ પામે છે. વૃદ્ધાવસ્થામાં હું વિચારે કેણ? શું કરું? કેવી રીતે કરું ? હું મૂંગેજ ઉભો છું એવી દીનતા ઉદય પામે છે. જોકે પાસેથી મને કેવી રીતે, ક્યારે અને કેવું સ્વાદવાળું ભોજન મળશે ?' એ પ્રમાણે આ વૃદ્ધાવસ્થા ઘડપણમાં ચિત્ત બાળે છે.

·કરીશ પદાર્થ હોય છે અંત:કરણવાળી મનુષ્ય આ નિંદેલી સ્ત્રીવડે કયા પ્રોજનને સિ. ૧૭૪ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ननु विषयभोगपरमसाधनस्वरूपरमणीयरामाया अतिसुख- रूपत्वेन सारवत्ता संसारस्यास्ति कथमसाररूपतोच्यते ? इति चेन्न ।। तस्या अपि दुःखरूपत्वस्मरणात् । तथायुक्तम्- "मांसपाश्चालिकायास्तु यन्त्रलोलेऽङ्गपञ्जरे । स्नायवस्थिग्रन्थि- शालिन्याः स्त्रियाः किमिव शोभनम् ॥ त्वङ्मांसरक्तवाष्पाम्बु पृथक् कृत्वा विलोचनम् । समालोकय रम्यं चेकि मुधा परिमु- ह्यसि ।। इतः केशा इतो रक्तमितीयं प्रमदातनुः । किमेतया नन्दितया करोति विपुलाशयः ॥ केशकज्जलधारिण्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः । दुष्कृताग्निशिखा नार्यो दहन्ति तृणवन्नरम् ।। “ વિષયભોગના પરમ સાધનરૂપ રમણીય સ્ત્રીના અતિ સુખરૂપપણાને લીધે સંસારનું સારવાળાપણું છે, તેથી તેનું નિસાર રૂપવાળાપણું કેમ કહેવામાં આવે છે ?” એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ૦) તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે, કારણ કે તે સ્ત્રીનું પણ દુ:ખરૂપપણું શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે. જેમકે કહેવામાં આવ્યું છે કે – જાડી નસે, હાડકાં તથા ગાંઠવાળી સ્ત્રીરૂપ માંસની પૂતળીના યંત્રથી હાલતા અંગરૂપ પાંજરામાં શું સારું છે? ચામડી, માંસ, લોહી, આંસુનું જળ, તથા નેત્ર એઓને જુદાં જુદાં કરી છે તેમાં કોઈ સુંદર કશ છે, અને આ તરફ લેહી છે આ પ્રમાણે સ્ત્રીનું શરીર છે. ઉદાર કેશરૂપ કાજળને ધારણ કરનારી, દુષ્ટ સ્પર્શવાળી, આંખને પ્રિય તથા પાપરૂપ અગ્નિની શિખારૂપ સ્ત્રીઓ મનુષ્યને ઘાસની પેઠે બાળે છે. 6 ·हा चामे छे), अपक्षीयते (घटे छ), मने नश्यति दीपिकाटीकोपेत श्रीक्टपत्यष्टकम् । ૧૭૫ ज्वलतामतिरेऽपि सरसा अपि नीरसाः । स्त्रियो हि नरकानी- नामिन्धनं चारु दारुणम् ॥ आपातरमणीयत्वं कल्पते केवलं स्त्रियाः । मन्ये तदपि नास्त्यत्र सुने मोहैककारणम् ।। केशाः श्मशानवृक्षेषु यान्ति चामरलेखिकाम् । अस्थीन्युडुवदाभान्ति दिनैरवनिमण्डले ॥ पिबन्ति पांसो रक्तं क्रव्यादाश्चाप्यने- कशः । चर्माणि च शिवा भुक्ते खं यान्ति प्राणवायवः ।।" इति । तस्मादुपपन्नं हि सर्वः संसारोऽसार इति । विकृति- निलय इति । विकृतीनां षण्णां भावविकाराणां निलये निवा- सस्थाने । " जायतेऽस्ति वर्धते विपरिणमतेऽपक्षीयते नश्य- तीति षड् भावविकारा भवन्तीति वार्ष्यायणिः" इति भगवता સરસ–સ્નેહવાળી હોવા છતાં પણ નીરસ-રસવગરની અર્થાત પરમાર્થથી શૂન્ય સ્ત્રીઓ અત્યંત દૂર એવા પણ સળગતા નરકરૂપ અગ્નિઓનું મનગમતું ભયંકર બળતણ છે, એ વાત પ્રસિદ્ધ છે. હે વસિષ્ઠ મુનિ! મનુષ્ય સ્ત્રીનું કેવળ ઉપરથી રમણીયપણું કહ્યું છે, પરંતુ એમાં ખાસ મેહનું કારણ તે રમણીયપણું નથી. કેટલાક દિવસ પછી શ્મશાનનાં વૃક્ષોમાં સ્ત્રીના કેશે ચામરની હાર બને છે, અને હાડકાં સ્મશાનભૂમિ- પર આકાશમાંથી ખરેલાં નક્ષત્રો જેવાં ભાસે છે. સ્મશાનની ધૂળ અને હિંસક પ્રાણીઓ સ્ત્રીના લોહીનું પાન કરે છે, શિયાળણ-ફિયાવડીઓ ચામડાનું ભક્ષણ કરે છે, અને પ્રાણવાયુઓ જતા રહે છે. આથી સઘળો संसा२ नि:सा२०४ छे से योय छे. विकृतिनिलय इति-विति. सेटसे ७ भावविश्वाशना नियम से निवासस्थानमा “ जायते. (उत्पन्न थाय छ), अस्ति (छ), वर्धते (धे छे), विपरिणमते 19 ·सपथा १७४ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । यास्केन निरुक्ते वार्ष्यायण्याचार्यसंमताः षड् भावविकारा उक्ताः । भावानां जन्यपदार्थानां षड् विकारा भवन्ति। तत्रादौ पूर्वमव्यक्तस्योत्पत्तिरूपाऽभिव्यक्तिर्जायते' इत्यनेनोक्ता । ततः परं जन्मना लब्धसत्ताकस्यास्तित्वव्यपदेशः । तदनन्तरं वर्धते यावदनेन वर्षितव्यम् । पश्चाद्विपरिणमते परिपाकावस्थां प्रामोति। ततश्चापक्षीयतेऽपक्षीणो भवति हासं गच्छति, ततो नश्यति अदर्शनं मामोति । अस्मिन्संसारे सर्वेषां जन्यपदार्थानामेवंवि- धविकारशीलत्वान्न तत्रादरो विवेकिनाम् । क्लेशबहुल इति। अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाख्याः पञ्च क्लेशाः । तदुक्तं मह- (નાશ પામે છે) એ છ ભાવવિકારે છે, એ વાર્ષાયણિ આચાર્યને મત છે” એમ ભગવાન યાકે નિરૂકત ગ્રંથમાં વાર્ષાયણિ આચાર્યું સ્વીકારેલા છ ભાવવિકારે કહ્યા છે. ઉત્પન્ન થવા યોગ્ય પદાર્થોના છે वि। . त्या प्रथम अट पानी उत्पत्ति३५ टता 'जायते' એવા તે પદાર્થના અસ્તિપણને કહેવામાં આવે છે. ત્યાર પછી એ જ્યાંસુધી વધવું હોય ત્યાંસુધી વધે છે. પછી તે વિપરિણામ એટલે परिपाठ अवश्थाने पामे छ. त्यार पछी ते अपक्षीयते-पक्षी थाय छे अर्थात् हास (घटा!) पामे छ, अने ते पछी ते नश्यति--१४शन પામે છે અર્થાત દેખાતા બંધ પડે છે. આ સંસારમાં સઘળા ઉત્પન્ન થવા યોગ્ય પદાર્થો વિકાર પામવાના સ્વભાવવાળા હોવાથી વિવેકી પુરૂષોને तमा प्रेम हेता नथी. क्लेशबहुल इति । अविधा, अस्मिता, २१, દ્વેષ તથા અભિનિવેશ નામના પાંચ કલેશે છે. મહર્ષિ પતંજલિએ તે ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् .. पिपतञ्जलिना साधनपादे " "अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः" इति । पञ्च क्लेशाः पञ्च विपर्यया इत्यर्थः । तत्रा- विद्या अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिमुखात्मख्यातिः । अनित्येषु स्वर्गादिषु नित्यत्वबुद्धिः । अपवित्रेषु शरीरादिषु शुचित्वज्ञानम् । दुःखमयेषु विषयेषु सुखविज्ञानम् । अचेतनेषु बुद्धीन्द्रियशरीरादिषु चेतनविज्ञानम् । दृग्दर्शनशक्त्योरभिन्नत्वेन प्रतीतिरस्मिता । दृक्शक्तिः पुरुषो, दर्शनशक्तिः प्रकृतिः प्रक- तिकार्य च । तयोरत्यन्तविलक्षणयोर्भोक्तृभोग्ययोरविवे केनावि- भागसंमाप्तिरस्मिता । अस्मितैव पुरुषस्य भोगहेतुरस्मितयैवाह प्रभारी साधन पाम युं छे अविद्या......(अविधा, अस्मिता, રાગ, દ્વેષ તથા અભિનિવેશ એ પાંચ કલેશે છે). પાંચ કલેશે એટલે પાંચ વિપર્ય એ અર્થ છે. ત્યાં અવિદ્યા એ અનિત્ય, અપવિત્ર, દુઃખાત્મક તથા અનાત્મ પદાર્થોમાં નિત્યપણાનું, પવિત્રપણાનું, સુખાત્મ- કપણાનું તથા આત્માપણાનું જ્ઞાન છે. સ્વર્ગ વગેરે અનિત્ય પદાર્થોમાં નિત્યપણાનું જ્ઞાન થાય છે. અપવિત્ર શરીર વગેરેમાં પવિત્રપણાનું જ્ઞાન થાય છે. દુઃખમ્ય વિષયમાં સુખાત્મપણાનું જ્ઞાન થાય છે. બુદ્ધિ, ઈદ્રિય, શરીર વગેરે જડ પદાર્થોમાં ચેતનપણાનું જ્ઞાન થાય છે. દકિત તથા દર્શનશક્તિની અભિનપણથી પ્રતીતિ એ અસ્મિતા છે, દશકિત એ પુરૂષ અર્થાત ભોક્તા છે, અને દર્શનશક્તિ એ પ્રકૃતિ તથા પ્રકૃ- તિનું કાર્ય અર્થાત ભોગ્ય છે. અત્યંત વિલક્ષણ-ભિન્ન એવા ભકતા તથા ભોગ્ય પદાર્થોની અવિવેક્વડે અપૃથક્ષણની પ્રાપ્તિ એ અસ્મિતા છે. અસ્મિતાજ પુરૂષના ભોગનું કારણ છે. અમિતાવડેજ “હું કર્તા છું, હું ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । कर्ताऽहं भोक्तेति पुरुषो मन्यते न तु स्वरूपतः । सुखानुशयी रागः । दुःखानुशयी द्वेषः । स्वरसवाही विदुषोऽपि तथाऽs- रूढोऽभिनिवेशः । मूर्खाणाभित्र विदुषोऽपि वासनाप्रभावेण मरणभयमभिनिवेशः । क्लेशाश्च प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदारभेदेन चतुर्विधाः। तत्र प्रसुप्त क्लेशा विदेहानां प्रकृतिलयानां चित्तेषु बीजरूपेण विद्यमानाः। स्वकार्यजननस्वरूपयोग्यत्वरूपसाम- यविशिष्टास्तिरोहिताः। यथा दुग्धस्था दधिसंस्काराः। विदे- हप्रकृतिलयावस्थाविलये विदेहानामुत्तेजकविषयोपस्थितिकाले पुनः क्लेशा अङ्कुरिता भवन्ति । यथा प्रसुप्तपुरुषः केनाप्यु- ભક્તા છું” એમ પુરૂષ માને છે, પરંતુ સ્વરૂપવડે માનતો નથી. રાગ સુખ તરફ ઢળનાર છે, સુખના સમયમાં અથવા સુખના અનુભવના મધ્યમાં અંત:કરણ વિષે સુખ માટે અમુક પ્રકારની સ્પૃહા એ રાગ છે. દ્વેષ દુ:ખ તરફ ઢળનાર છે. અજ્ઞની પેઠે વિદ્વાનને પણ પિતાના પ્રવા- હમાં ખેંચનારે મજબૂત મરણનો ભય એ અભિનિવેશ છે. મૂર્ણોને જેમ, તેમ વિદ્વાનને પણ વાસનાના પ્રભાવથી મરણનો ભય થાય છે, એ અભિનિવેશ છે. પ્રસુપ્ત, તન, વિચ્છિન્ન અને ઉદાર એવા પ્રકારથી કલેશે ચાર પ્રકારના છે. ત્યાં પ્રકૃતિમાં લય પામેલા વિદેહ (દેહ રહિત) મનુષ્યોનાં ચિત્તમાં બીજરૂપે રહેતા કલેશે પ્રસુપ્ત છે. પિતાના કાર્યને ઉત્પન્ન કરવાનું સ્વરૂપવડે જે યોગ્યપણું તે રૂપ સામર્થથી યુક્ત એવા તે કલેશે દૂધમાં રહેલા દહિંના સંસ્કારની પેઠે તિભાવની દશાવાળા છે. વિદેહ મનુષ્યોની પ્રકૃતિમાં લયરૂપ અવસ્થાને નાશ થતાં વિદેહ મનુષ્યના ઉરોજક વિષયોની હાજરીના સમયમાં પ્રસુપ્ત કલેશે ફરીને અંકુયુક્ત થાય છે. જેમ સૂતેલો મનુષ્ય કોઈ પણ ઉત્તેજક પદાર્થથી જાગ્રત અવ- ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् १७e तेजकेन प्रबोधावस्थां संप्राप्य पुनः स्वकार्ये प्रवर्तते तथा विदे- हप्रकृतिलीनानां क्लेशाः स्वकार्येऽङ्कुरिता भवन्ति । ध्यायिनां च विवेकख्यात्या प्रसंख्यानाग्निना संदग्धाः क्लेशाः पुनर्विषय- संनिधिकालेऽपि योगप्रभावेणाङ्कुरिता न भवन्ति । प्रसुप्ताश्च स्त्र विषयसंनिधिकालेऽङ्कुरिता भवन्ति । ध्यायिनां दग्धक्लेशा न तथेति प्रसुप्तदग्धक्लेशयोविशेषः । नन्वत्र सिद्धान्ते सर्वपदार्थानां सद्रूपत्वेन कथं ध्यायि- क्लेशानां नाश इति चेन्न । ध्यायिक्लेशानां विषयसंनिधावपि योगप्रभावेण कार्यकरत्वरूपसामर्थ्याभावात् । સ્થાને પામી ફરી પોતાના કાર્યમાં પ્રવર્તે છે, તેમ વિદેહ અર્થાત પ્રકૃ- તિમાં લય પામેલા મનુષ્યના કલેશે પિતાના કાર્યમાં અંકુરયુક્ત થાય છે. ધ્યાન કરનારાઓના, વિવેકખ્યાતિવડે પ્રસંખ્યાનરૂપ અગ્નિથી સંદષ્પ સારી રીતે બળેલા લેશે તો ફરી વિષયોની હાજરીના સમયમાં પણ ગના પ્રભાવથી અંકુરયુક્ત થતા નથી. પ્રસુતિ કલેશે પિતાના વિષ- યની હાજરીના સમયમાં અંકુરયુક્ત થાય છે, પરંતુ ધ્યાન કરનારાઓના દગ્ધ-બળેલા લેશે તે પ્રમાણે અંકુરયુક્ત થતા નથી, એમ પ્રસુત તથા દગ્ધ લેશો વચ્ચે તફાવત છે. (પૂ) “આ સિદ્ધાંતમાં સર્વ પદાર્થોનું સતરૂપપણું હોવાથી ધ્યાન કરનારાઓના કલેશને કેમ નાશ થાય” એમ (ઉ) કહેવું નહિ, કારણ કે વિષયો સમીપમાં હોય તોપણ યોગના પ્રભાવથી ધ્યાન કરના- રાઓના લેશોના કાર્ય કરવારૂપ સામર્થ્યનો અભાવ છે.

·૧૮૦ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । तनुभावापन्नाश्च क्लेशाः स्वकीयप्रतिपक्षीभूततपःस्वाध्या- येश्वरमणिधानरूपक्रियायोगेनोपहताः सूक्ष्मीभूताः । अथवाऽ- विद्यादीनां पञ्चानां विरोधिभूतसम्यग्ज्ञानादिसंभवनेन क्लेशाः क्षीणा भवन्ति । विच्छिन्नक्लेशाश्च कमप्यन्तरायं संप्राप्य विच्छिन्ना भवन्ति । विच्छिद्य विच्छिद्य पुनर्मध्येऽन्तरायाभावे आविर्भूता भवन्ति । तथाहि रागाविर्भावे क्रोधाविर्भावाभावा- ત્તાદરામાનો પોડરિતા » at વિઝિનત- वैकवस्तुविषयकोत्कटरागः, अन्यवस्तुविषयकानुत्कटोऽदृश्य- मानरागोऽपि विच्छिन्नः । एकवस्तुविषयकपुरुषरागस्य सत्वे- ऽन्यविषयकरागो नास्तीति न मन्तव्यम् । कदाप्येवं न संभ- પિતાનાં વિરોધી તપ, સ્વાધ્યાય તથા ઈશ્વરપ્રણિધાનરૂપ ક્રિયાના ગથી ઉપઘાત પામેલા, અને તેથીજ સૂક્ષ્મ થયેલા કલેશે તનુ છે. અથવા અવિદ્યા વગેરે પાંચેના વિરોધરૂપ યથાર્થ જ્ઞાન વગેરેની ઉત્પ- ત્તિથી કલેશે ક્ષીણ થાય છે. કોઈ વિદ્ધને પામી વિચ્છેદ (ખાંચ) પામેલા લેશે વિચ્છિન્ન છે. વિચછેદ પામી પામી વચમાં વિનને અભાવ થતાં તેઓ પ્રકટ થાય છે. જેમકે રાગનો આવિર્ભાવ–રાગની પ્રકટતા થતાં ક્રોધના આવિર્ભાવનો અભાવ હોવાથી ત્યારે અદશ્યમાન (જોવામાં નહિ આવતી કાલ છે. આ આ સ્થળે ક્રોધ વિચ્છેદ પામેલા રૂપ- વાળે છે. તે જ પ્રમાણે એક વસ્તુમાં ઉત્કટ (અત્યંત) રાગ-પ્રેમ હોય છે, અને બીજી વસ્તુમાં અનુત્કટ ( અત્યંત નહિ એ ) અર્થાત જોવામાં નહિ આવતા પણ રાગ વિચ્છિન્ન છે. એક વસ્તુમાં પુરૂષનો રાગ હોય ત્યારે બીજી વસ્તુમાં રાગ નથી, એમ નહિ માનવું. કેઈ દિવસ પણ એમ સંભવતું નથી. જેમકે એક સ્ત્રીમાં રાગવાળો ચૈત્ર બીજી સ્ત્રીમાં ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૮૧ वति । यथा चैत्र एकस्त्रीविषयकरागवानन्यस्त्रीषु विरक्त इति न, किंतु एकस्त्रीविषयकराग उत्कटो लब्धवृत्तिरुदारः अन्यत्र च भविष्यवृत्तिर्विच्छिन्न इति भावः । उदाराः क्ले- शाश्च स्वविषयलब्धवृत्तिमत्त्वेन हि प्रकाशमानाः स्वविष- તારા ! ननूदारावस्थापना हि रागादयः क्लेशजनका, नतु प्रसु- प्तादयस्त्रयः। अतः कथं तेषां हेयत्वं क्लेशपदवाच्यत्वं चेति चेन्न । तेषामपि भविष्यत्कालिकोदारावस्थापन्नतासंभवेन क्ले- शत्वं हेयत्वं चेत्यभिप्रायात् । यथाऽरण्यस्थदण्डस्यापि स्वरूप- વિરક્ત–રાગ રહિત છે એમ નથી, પરંતુ તેને રાગ એક સ્ત્રીમાં ઉત્કટ એટલે પ્રકટ થયેલ છે વૃત્તિ જેની એ, અર્થાત ઉદાર છે. બીજે સ્થળે ભવિષ્ય (થનારી ) વૃત્તિવાળે તે વિચ્છિન્ન છે એ મતલબ છે. ઉદાર લેશે પિતાના વિષયમાં મેળવેલી વૃત્તિવાળા હોવાથી પ્રકાશમાન થઈ પિતાના વિષયમાં તત્પર થાય છે. (પૂ૦) “ઉદાર અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયેલા રાગ વગેરે, કલેશને ઉત્પન્ન કરનાર છે, પરંતુ પ્રસુપ્ત, તન અને વિચ્છિન્ન અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયેલા રાગ વગેરે, કલેશને ઉત્પન્ન કરનાર નથી. આથી પ્રસુપ્ત, તનુ અને વિચ્છિન્ન રાગ વગેરેનું હેયપણું તથા કલેશપદથી વાચ (કહેવાવા યોગ્ય) પણું કેમ હોય?” એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ૦) તો તેને નિષેધ કર- વામાં આવે છે; કારણ કે તે પ્રસુપ્ત, તન અને વિચ્છિન્ન રાગ વગેરેને પણ ભવિષ્યકાળમાં ઉદાર અવસ્થા પ્રાપ્ત થવાનો સંભવ હોવાથી તેઓનું કલેશપણું તથા હેયપણું છે, એવો અભિપ્રાય છે, જેમકે અરણ્યમાં રહેલા દંડનું પણ સ્વરૂપવડે યોગ્યપણું હોવાને લીધે ઘડા વગેરે પ્રત્યે ·૧૮૨ --- दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् योग्यत्वेन घटादीन्पति कारणत्वम् । सर्व एव क्लेशा अविद्या- मूला अन्वयव्यतिरेकेण विपर्यज्ञानकाले उपलब्धा भवन्ति, સભ્યજ્ઞાનદ્વારા વિજ્ઞાનનારો ET મન્તિા मायेण विदेहप्रकृतिलयानां सुप्ताः, योगाभ्यासिनां तनु- रूपाः, संसारिणां तु कचिद्विच्छिन्नाः कचिदुदारा भवन्ति । एवंविधेऽसारे क्लेशबहुलेऽन्तविरसे आपातरमणीयेऽपि परि- णामे रसहीनेऽपि संसारेऽज्ञास्तत्वज्ञानरहिता जीवाः सुखमधु. लवाय मुखरूपमधुनो लवाय लेशाय सुखलेशसंप्राप्तये रुचि बध्नन्ति कुर्वन्तीत्यर्थः । एतादृशेऽपि संसारे या प्रीतिस्तत्राज्ञ- કારણપણું છે. અવિદ્યા છે મૂલ જેનું એવા સઘળા પણ કલેશની વિપ- Wયજ્ઞાનના સમયમાં અન્વય તથા વ્યતિરેકવડે પ્રાપ્તિ થાય છે, અને યથાર્થ જ્ઞાનદ્વારા વિપર્યયજ્ઞાનને નાશ થતાં તેઓને નાશ થાય છે. ઘણું કરીને પ્રકૃતિમાં લય પામેલા વિદેહ મનુષ્યોના કલેશે સુપ્ત છે, યોગાભ્યાસીઓના લેશે તનુ છે, અને સંસારીઓના તો કલેશે કઈ સમયે વિચિછને અને કોઈ સમયે ઉદાર થાય છે. આવા પ્રકારના નિસાર, ઘણા કલેશેવાળા, અને અંતવિરસ એટલે ઉપરથી રમણીય પરંતુ પરિણામમાં રસરહિત એવા પણ સંસારમાં અજ્ઞ એટલે તત્ત્વ- જ્ઞાનથી રહિત જીવો ગુમધુવીર-સુખરૂપ મધના લવ એટલે લેશ માટે અર્થાત્ સુખના લેશની પ્રાપ્તિ માટે રૂચિ એટલે પ્રીતિ વનત્તિ- કરે છે એ અર્થ છે. આવા પણ સંસારમાં જે પ્રીતિ થાય છે, તેમાં અાપણું જ કારણ છે, એ અભિપ્રાય છે. હે ભગવાન! આ જગતમાં આપજ સાર એટલે સર્વશ્રેષ્ઠ વસ્તુ છે. તે રસમૂર્તિ એટલે પરમાનંદ- સ્વરૂપ આપ લક્ષ્મીના પતિને હું પ્રણામ કરું છું ઈત્યાદિ પહેલાંની પેઠે GEET ·दीपिकाटीकोपेत श्रीवटपत्यष्टकम् ૧૮૩ त्वमेव हेतुरित्याशयः। हे भगवन्नस्मिञ्जगति त्वमेव सारः सर्व- श्रेष्ठं वस्त्वसि । तं रसघनं परमानन्दस्वरूपं त्वामहं नमामि श्रीनाथमित्यादि माग्वत् ॥ ५॥ कदाऽहं मोक्ष्येऽस्मानिविडतमसो बन्धनगृहात् प्रभो संसारात्वच्छ्रवणमननध्यानरहितः । न योगं साङ्ख्यं वा कमपि सदुपायं च कलये नमामि श्रीनाथं भवभयहरं श्रीवटपतिम् ॥६॥ હે પ્રભુ! આપનાં શ્રવણ, મનન તથા નિદિધ્યાસનથી રહિત એવો હું ગાઢ અંધકારવાળા કેદખાનારૂપ આ સંસારથી ક્યારે મુક્ત થઈશ? સંસારથી મુક્ત થવા માટે યોગ, સાંખ્ય કે બીજે કઈ સારે ઉપાય મારા જેવામાં આવતું નથી; માટે હું સંસારરૂપ ભયને હરનારા લક્ષ્મીના પતિ આપ શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવાનને પ્રણામ કરું છું. ૬ टीका। कदाऽहं मोक्ष्य इति । हे प्रभो त्वच्छ्रवणमननध्यानर- हितस्तव श्रवणमनननिदिध्यासनरूपैर्मोक्षसाधन रहितोऽहमस्मा- टी સમજી લેવું, અર્થાત “લક્ષ્મીના પતિ શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવાનને પ્રણામ કરું છું” એવા અર્થનું આગળની પેઠે અનુસંધાન કરી લેવું. ૫ कदाऽहं मोक्ष्य इति-ई प्रभु ! सापना श्रवण, भनन तथा ધ્યાનથી રહિત અર્થાત આપનાં શ્રવણ, મનન તથા નિદિધ્યાસનરૂપ भाक्षनां साधनाथी २हित मे हुमा निबिडतमसः-निमि मेटले ·पुरुषः सर्वथा ૧૮૪ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । न्निविडतमसो निबिडं गाढं तमो यत्र तादृशाद् बन्धनगृहागाढा- न्धकारयुक्तकारागृहतुल्यात्संसारात्कदा कस्मिन्काले मुक्तो भविष्यामि । ननु को हि मोक्षपदार्थो यत्माप्तौ कृतकृत्यो भवति ? इति चेदत्रोच्यते । शास्त्राणि तावद्वैदिकावै- दिकभेदेन द्विविधानि । तत्र लोकायतिकाईतमाध्यमिकयोगा- चारसौत्रान्तिकवैभाषिकाख्यानि षडवैदिकानि । वैदिकानि च न्यायवैशेषिकसाङ्ख्यपातञ्जलपूर्वोत्तरमीमांसाख्यानि पट् शास्त्राणि । तत्र प्रथमे चार्वाकसिद्धान्ते प्रत्यक्षमात्रमेव प्रमाणम् । प्रत्यक्षमूलकानुमानविशेषाणामपि प्रत्यक्ष एवान्तर्भावः । नास्ति ગાઢ છે અંધકાર જેમાં એવા પ્રકારના બંધનગૃહથી અર્થાત ગાઢ અંધ- आरयुत माना स२५ मा संसारथी कदा-ध्यारे भुत थ/? મોક્ષરૂપ પદાર્થ શું છે, જેની પ્રાપ્તિ થતાં મનુષ્ય સર્વથા કૃતાર્થ થાય છે?” એમ જે પૂછવામાં આવે તે કહેવામાં આવે છે–પ્રથમ તો વૈદિક તથા અવૈદિક એવા પ્રકારથી શાસ્ત્રો બે પ્રકારનાં છે. ત્યાં ચાર્વાક, જેન, માધ્યમિક, યોગાચાર, સૌત્રાંતિક તથા વૈભાષિક એ નામનાં છ અવૈદિક શાસ્ત્રો છે. ન્યાય, વૈશેષિક, સાંખ્ય, યોગ, પૂર્વમીમાંસા તથા ઉત્તરમીમાંસા એ નામનાં છ વૈદિક શાસ્ત્રો છે. ત્યાં પહેલા ચાર્વાક સિદ્ધાંતમાં પ્રત્યક્ષમાત્રજ પ્રમાણ છે. પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ છે મૂલ જેનું એવાં અમુક પ્રકારનાં અનુમાનને પણ પ્રત્યક્ષ- માંજ સમાવેશ થાય છે. સ્વર્ગ, નરક વગેરે નથી, કારણ કે તેનું પ્રત્યક્ષ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૧૮૫ स्वर्गनरकादिकं प्रत्यक्षासिद्धत्वात् । प्रत्यक्षसिद्धमेव सुखदुःखा- दिकं जीवानाम् । तत्र न धर्माधर्मों हेतू , किन्तु स्वभाव एव । मोक्षस्तु मरणमेव प्राणवायुनितिरूपं न त्वन्यत् । अतो मर- णमेव चार्वाकाणां मोक्षः। आर्हतास्तु धर्माधर्मस्वर्ग नरकादिकमजुमानादिविषयकमपि स्वीकुर्वन्ति । तेषां मते स्वतोऽनुमानप्रमाणस्य प्रामाण्य स्वीक्रियते न तु चार्वाकाणामिव । प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः । परस्पर- विरुद्धत्वादिदोषैर्वेदः प्रामाण्यं नाधिगच्छति । ते हि केशो- ल्लुश्चनादिकं धर्मः, प्राणिहिंसादिकमधर्म इति, तपोव्रतादिभिः कृत्स्नकर्मबन्धनक्षयेण चेतनाचेतनात्मकमिदं जगदनेकान्तं बुध्यमानानां सततोर्ध्वगमनादिरूपो मोक्ष इति च मन्यन्ते । પ્રમાણથી સિદ્ધપણું નથી. જીવનાં સુખદુઃખ વગેરે પ્રત્યક્ષસિદ્ધજ છે. તેમાં ધર્મ તથા અધર્મ કારણ નથી, પરંતુ સ્વભાવજ કારણ છે. મેક્ષ તે પ્રાણવાયુના નીકળી જવારૂપ મરણજ છે, બીજું કાંઈ નથી. આથી ચાર્વાક સિદ્ધાંતના અનુયાયીઓના મતમાં મરણજ મોક્ષ છે. જેને તો અનુમાન વગેરે પ્રમાણોના વિષયરૂપ ધર્મ, અધર્મ, સ્વર્ગ, નરક વગેરેનો પણ સ્વીકાર કરે છે. તેઓના મનમાં અનુમાન પ્રમાણનું યથાર્થ પણું સ્વતઃ–પિતાનાથીજ (બીજા પ્રમાણથી નહિ ) સ્વીકારવામાં આવે છે, પરંતુ ચાર્વાક મતના અનુયાયીઓના સિદ્ધાંત પ્રમાણે તેના પ્રત્યક્ષ પ્રમાણમાં સમાવેશ થતો નથી. “કેશને છાંટવા વગેરે ધર્મ છે. પ્રાણીઓની હિંસા વગેરે અધર્મ છે, ચેતન તથા જડ- રૂપ આ જગતને નશ્વર સમજતા લેકેને તપ, વ્રત વગેરેવડે સઘળાં કર્મોનાં બંધનોનો ક્ષય થતાં નિરંતર ઉંચા લોકમાં જવા વગેરેરૂપ મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે એમ તેઓ માને છે.

·। ૧૮૬ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । माध्यमिकास्तु प्रमातृप्रभृतीनां सर्वेषामेवासत्त्वमङ्गीकुर्वते । तन्मते शून्यमेव तत्त्वम् । तदुपदेष्टारं च सुगतमुनि मनसा वाचा कायेन च परिषेवन्ते । तदुपदेशवशाच निरन्तरं सर्वस्यास्य जगतः शून्यत्वमवधारयन्ति । तत्प्रभावेण शून्यं तत्त्वमिति सुचि- रमविच्छिन्नधारं ध्यायतां शून्यलीनमनस्कानां सर्वशून्यतापरि- प्राप्तिलक्षणो मोक्ष इति वदन्ति । अतः शून्यवादिमाध्यमिक- मते सर्वशून्यतैव मोक्षः। योगाचारमते तु न शून्यमेव तत्त्वं किन्तु विज्ञानमेव । विज्ञानस्य स्थिरत्वे नीलपीतादीनां सर्वदा प्रतिभासप्रसङ्गात्का- लभेदेन ज्ञानाकारभेदानुपपत्तेश्च विज्ञानं क्षणिकमिति वदन्ति । માધ્યમિક બૌદ્ધો તે પ્રમાતા, પ્રમેય વગેરે સઘળાનું અસતપણું સ્વીકારે છે. તેઓના મતમાં તે શૂન્યજ તત્વ છે. તેનો ઉપદેશ કરનારા સુગત મુનિને તેઓ મન, વચન તથા શરીરથી સેવે છે, તેના ઉપદેશને લીધે આ સઘળા જગતના નિરંતર ન્યપણાનો નિશ્ચય કરે છે, અને તેના પ્રભાવથી ‘શૂન્યજ તત્ત્વ છે એમ લાંબા સમય સુધી ધારા ન તૂટે એવી રીતે ધ્યાન કરતા, તથા શુન્યમાં ય પામેલા મનવાળા લોકોને સર્વના શૂન્યપણાની પ્રાપ્તિરૂપ મેક્ષ થાય છે, એમ કહે છે. આથી શુન્યવાદી માધ્યમિક લેકના મતમાં સર્વનું શૂન્યપણું જ મેક્ષ છે. ગાચાર બૌદ્ધોના મતમાં તો શુન્યજ તત્ત્વ નથી, પરંતુ વિજ્ઞા- નજ તત્ત્વ છે. “જો વિજ્ઞાનનું સ્થિરપણું માનવામાં આવે તો શ્યામ, પીળા વગેરે પદાર્થોની સર્વદા પ્રતીતિ થવાનો પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય, તથા સમયના ફરવા પ્રમાણે જ્ઞાનના આકારમાં ફેર પડે છે તે ન થાય એમ ·दीपिकाटीकोपेतश्शीवटपत्यष्टकम् । ૧૮૭ यत्सत् तत्क्षणिकं यथा जलधरपटलमित्यादिदृष्टान्तानुगृहीतव्या- सिनिचयेनापि विज्ञानं क्षणिकमेव निरुच्यते । जीवस्य च चैत्य- वन्दनादिपरूबौद्धधर्ममाचरतः सर्वत्रैव जगति विज्ञानात्मकत्व- मनुध्यायतो विशुद्धविज्ञानसन्तानोदयरूपो मोक्ष इति तेषा- मभ्युपगमः। सौत्रान्तिकमते त्वान्तरं जगत्प्रत्यक्षम् । बाह्य तु जगदर्थ- क्रियाकारित्वरूपसल्लक्षणलक्षितनीलाद्यनुमेयम् । अस्थिरत्वं तु तयोः पूर्ववदेव । मोक्षस्तु विशुद्धविज्ञानसन्तानोदयरूपः । તેઓ કહે છે. જે સત (પ્રજનની સિદ્ધિ માટે કર્મ કરનાર) છે, તે ક્ષણિક છે, જેમકે મેઘને સમૂહ ઈત્યાદિ દૃષ્ટાંતના અનુગ્રહવાળી વ્યાપ્તિ- ઓના સમૂહથી પણ વિજ્ઞાન ક્ષણિકજ છે, એમ કહેવામાં આવે છે. ચૈત્ય (બૌદ્ધાભીષ્ટ દેવતા)ને વંદન કરવા વગેરેરૂપ બૌદ્ધ ધર્મને આચ- રતા તથા સઘળાએ જગતના વિજ્ઞાનાત્મકપણાનું ધ્યાન કરતા જીવને વિશુદ્ધ વિજ્ઞાનના પ્રવાહના ઉદયરૂપ મેક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે ” એવો તેઓને સિદ્ધાંત છે. ૌત્રાંતિક બૌદ્ધોના મતમાં તે હૃદયની અંદરનું જગત પ્રત્યક્ષ છે. અર્થ ક્રિયાકારી અર્થાત પ્રયોજનની સિદ્ધિ માટે કર્મ કરનારપણારૂપ સના લક્ષણથી યુક્ત શ્યામ, પીળા વગેરે પદાર્થોપ બહારનું જગત તે અનુમેય (અનુમાન પ્રમાણથી જણાય એવું) છે. બહારના અને અંદ- રના જગતનું અસ્થિરપણું તે પૂર્વની પેઠેજ છે. મેક્ષ તે વિશુદ્ધ વિજ્ઞાનના પ્રવાહના ઉદયરૂપ છે.

·૧૮૮ .. दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् वैभाषिकाणां मते सौत्रान्तिकानामिव बाह्यार्थस्य नानुमे- यता किंतु प्रत्यक्षतेव नीलादीनां बाह्यार्थानां प्रत्यक्षतयैवानुभव- दर्शनात् । मोक्षस्तु सौत्रान्तिकोक्तविशुद्धविज्ञानसन्तानोदय- रूप एव । वैदिकदर्शनेषु प्रथमं तावत्काणाददर्शनदर्शितमोक्षः प्रद- श्यते । काणादानां सिद्धान्ते जीवात्मा परमात्मा चेति द्विविध आत्मा। तत्र जीवात्मा प्रतिदेहं भिन्नो धर्माधर्माश्रयः सुख- दुःखभोक्ता । परमात्मा तु सर्वज्ञः सर्वशक्तिविशिष्टः सुखदुःख- धर्माधर्मशून्यो ज्ञानाद्यष्टगुणवान् । कर्मणामचेतनानां नियमेन फलदाने सामर्थ्यशून्यतया तमेव कर्मफलदातारमङ्गीकुर्वते । વૈભાષિક બૌદ્ધોના મતમાં તે સૌત્રાંતિક બૌદ્ધોના સિદ્ધાંત પ્રમાણે બહારના પદાર્થનું અનુમેયપણું નથી, પરંતુ પ્રત્યક્ષપણું જ છે; કારણ કે શ્યામ વગેરે બહારના પદાર્થોનો પ્રત્યક્ષપણાથીજ અનુભવ થતે જોવામાં આવે છે. મેક્ષ તે સૌત્રાંતિક બૌદ્ધ લેકે એ કહેલો વિશુદ્ધ વિજ્ઞાનના પ્રવાહના ઉદયરૂપજ છે. વૈદિક દર્શને (તત્ત્વજ્ઞાનનાં શાસ્ત્રો)માં તો પ્રથમ કણાદના દર્શને (વૈશેષિક શા) બતાવેલો મોક્ષ દર્શાવવામાં આવે છે. વૈશેષિક લેકેના સિદ્ધાંતમાં જીવાત્મા અને પરમાત્મા એમ આત્મા બે પ્રકાર છે. ત્યાં જીવાત્મા પ્રત્યેક શરીરમાં ભિન્ન ભિન્ન છે, ધર્મ તથા અધર્મને આશ્રય છે, તથા સુખદુ:ખને ભોકતાં છે. પરમાત્મા તે સર્વજ્ઞ, સર્વ- શક્તિઓથી યુક્ત, સુખ, દુ:ખ, ધર્મ તથા અધર્મથી શૂન્ય અને જ્ઞાન વગેરે આઠ ગુણોવાળે છે. વૈશેષિક લોકો અચેતન (જડ) કર્મોનું અવશ્ય ફળ આપવામાં સામર્થથી શૂન્યપણું હોવાને લીધે કર્મનાં ફળ આપ- ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૧૮૯ जीवात्मैव स्वकर्मानुसारेण फलभोगाय सुरनरासुरयक्षगन्धर्व- पिशाचराक्षसपशुपतिकीटपतङ्गस्थावरसरीसृपादीनां शरीरमा- श्रित्य तत्तत्कर्मफलं भुङ्क्ते । परमात्मा तु अशरीरी नित्य- ज्ञानेच्छाग्रयत्नगुणकः सर्वमिदं जगल्लीलावशाज्जीवकर्मानु- सारेण सृजति व्यवस्थापयति काले च प्रलयं संप्रापयति । वेदा. स्तस्यैव परमात्मनः श्वासोच्छ्वासरूपा लोकोपकाराय तदादे- शसंज्ञां भजन्तः सुकृतविधौ दुष्कृतनिषेधे च प्रामाण्यमुपगच्छ- न्ति । तत्र मुमुक्षुजनस्य दृष्टानुश्रविकेषु विषयेषु वितृष्णस्य ज्ञानपूर्वकमेव फलाभिसन्धिराहित्येन यथानियमं कर्माण्यनुति- ठतः स्वकर्मानुसारेण विशुद्धकुले विशुद्धश्रद्धाविशिष्टं जन्म નારા તેજ પરમાત્માનો સ્વીકાર કરે છે. જીવાત્માજ પોતાનાં કર્મોને અનુસારે ફળોના ભંગ માટે દેવ, મનુષ્ય, અસુર, યક્ષ, ગંધર્વ પિશાચ, राक्षस, पशु, पक्षी, ४१, पता, वृक्षो, सप वगेरेन शरीरोनी આશ્રય કરી તે તે કર્મોનાં ફળ ભોગવે છે. શરીરથી રહિત તથા નિત્ય જ્ઞાન, ઇચ્છા તથા પ્રયત્ન એ ગુણવાળે પરમાત્મા તે આ સઘળા જગતને જીવનાં કર્મોને અનુસારે લીલાથી સરજે છે, વ્યવસ્થામાં રાખે છે, તથા સમય પ્રાપ્ત થતાં તેને સંહાર કરે છે, તે જ પરમાત્માના વાસો- સરૂપ વેદ લેકપકાર માટે “પરમાત્માની આજ્ઞા એવા નામને પ્રાપ્ત થતાં પુણ્યના વિધાનમાં તથા પાપના નિષેધમાં પ્રમાણપણાને પામે છે. ત્યાં આ લોકના તથા પલકના વિષયમાં તૃષ્ણાથી મુકત તથા જ્ઞાન- પૂર્વકજ ફલની ઈચ્છાથી રહિતપણુવડે નિયમ પ્રમાણે કર્મો કરતા મનુ- ષ્યને પિતાનાં કર્મોને અનુસાર અત્યંત શુદ્ધ કુળમાં પરમ પવિત્ર શ્રદ્ધાથી યુકત જન્મ મળે છે. તે જન્મમાં નિરંતર દુ:ખોના આઘાતે આવી પડ- ·दीपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् संपद्यते । तत्र च प्रत्यहं दुःखाभिघातमुत्प्रेक्षमाणस्य दुःखनि- त्युपायजिज्ञासया गुरूपसदनेन कुतो नु खलु मे दुःखोपरम आत्यन्तिकः स्यादिति पृच्छतः करुणावशीकृतमानसस्य गुरोः समीपतः द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाख्यषट्पदार्थत- त्वज्ञान औतं संपद्यते । ततश्च क्रमेण मनननिदिध्यासनादिना समुपजाते आत्मप्रत्यक्षे सवासनविपर्ययज्ञाननिवृत्त्या रागद्वे- पाधभावेन तज्जनितधर्माधर्मयोरनुत्पादे पूर्वसंचितयोश्चोपभोगेन विनाशे निवृत्तिफलहेतुना कर्मान्तरेणपरमार्थदर्शनजनिते मुखे संपन्नेऽनन्तरं शरीरहेतुकर्मणामप्यभावे एकविंशतिदुःख- વાનું ધારતા, અને તેથી જ દુ:ખની નિવૃત્તિના ઉપાયને જાણવાની ઈચ્છાથી ગુરૂ પાસે જઈ “મને શાથી દુ:ખોની અત્યંત નિવૃત્તિ થશે? એમ પૂછતા મનુષ્યને કરૂણાથી વશ થયેલા મનવાળા ગુરૂ પાસેથી દ્રવ્ય, ગુણ, કર્મ, સામાન્ય, વિશેષ તથા સમવાય એ નામના છ પદાર્થોના શાસ્ત્રોક્ત જ્ઞાનને લાભ થાય છે. ત્યારપછી ક્રમવડે મનન, નિદિધ્યાસન વગેરેથી આત્માનું પ્રત્યક્ષ થતાં, વાસના સહિત વિપર્યયજ્ઞાનની નિવૃત્તિથી રાગ, ઠેષ વગેરેનો અભાવ થવાથી તેથી ઉત્પન્ન થતા ધર્મ તથા અધર્મની ઉત્પત્તિ નહિ થવાને લીધે, પૂર્વે એકઠી કરેલા ધર્મ તથા અધર્મને ઉપ- ભેગથી નાશ થવાને લીધે, તથા નિવૃત્તિરૂપ ફળના કારણભૂત બીજા કર્મથી યથાર્થ વસ્તુના જ્ઞાનવડે ઉત્પન્ન થયેલું સુખ પ્રાપ્ત થતાં પછી શરીરનાં કારણભૂત કર્મોનો પણ અભાવ થવાને લીધે એકવીસ દુખોની ૧ શ્રોત્ર, ત્વ, ચક્ષુ, જિવા, ઘાણ, મન, શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ, સંકલ્પ વિકલ્પ, સ્મૃતિ, પ્રત્યક્ષ, અનુમિતિ, ઉપમિતિ, શાબ્દી- પ્રમા, અયથાર્થીનુભવ, સુખ, દુખ અને શરીર એ એકવીસ દુઃખ છે.

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૧૯૧ निवृत्तिलक्षणो मोक्षः संपद्यते । अतः काणादसिद्धान्त एक- विंशतिदुःखात्यन्तिकनिवृत्तिलक्षणो मोक्षः । नैयायिकास्तु सर्वेषामेव जीवानामपवर्गदशायामत्यन्तदुः- खनिवृत्तेरावश्यकत्वेन सर्वतन्त्रसिद्धान्तभूतामत्यन्तदुःखनिवृत्ति- मेव मोक्षं समीचीनतया व्यवस्थापयन्ति । पूर्वमीमांसकास्तु वेदस्य स्वतः प्रामाण्य मन्त्रार्थवादादीनां च विधिशेषत्वेन प्रामाण्यं स्वीकुर्वन्ति । स्वर्गादिलोका नित्या इन्द्रादिदेवताश्चतुर्थ्यन्तपदमातात्मिकाः । एतन्मते ईश्वरः सर्वज्ञः कश्चिन्नास्ति । धर्मोऽग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिलक्षण एव । अध- मश्च निषिद्धक्रियालक्षणः। અત્યંત નિવૃત્તિરૂપ મેક્ષનું સંપાદન થાય છે. આથી કણાદને અનુસરનારા તાકિ લેકના સિદ્ધાંતમાં એકવીસ દુઃખની અત્યંત નિવૃત્તિ એ મોક્ષ છે. તૈયાયિક (ગૌતમને અનુસરનારા) લેકે તે મુક્તિદશામાં સઘળા પણ જીવને દુઃખની અત્યંત નિવૃત્તિ આવશ્યક હોવાને લીધે સર્વ શાસ્ત્રોના સિદ્ધાંતભૂત એવી દુ:ખોની અત્યંત નિવૃત્તિનું જ મોક્ષપણાથી સારી રીતે સ્થાપન કરે છે. પૂર્વમીમાંસકે તે વેદનું સ્વતઃપ્રમાણપણું અને મંત્ર, અર્થવાદ વગેરેનું વિધિના શેષ (અંગ) પણથી પ્રમાણપણું સ્વીકારે છે. વળી તેઓ “સ્વર્ગ વગેરે લેકે નિત્ય છે, અને ઈદ્ર વગેરે દેવતાઓ ચોથી વિભક્તિવાળાં ( રૂદ્રાય ઈત્યાદિ ) પદરૂપજ છે એમ માને છે. આ પૂર્વ મીમાંસકાના મતમાં સર્વજ્ઞ ઈશ્વર કોઈ નથી. ધર્મ અગ્નિહોત્ર, દર્શ, પૂર્ણમાસ વગેરેરૂપજ છે, અને અધર્મ નિષિદ્ધ ક્રિયારૂપ છે. પ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् प्राभाकराणां मते वेदविहितकर्मैव मोक्षदम् । मोक्षश्च वैशेषिकाणामिव करणाशुपरमेणात्मनः स्वरूपेण पाषाणवदव- स्थानमेव । भाट्टानामपि वेदविहितकर्मैव मोक्षदम् । किंतु मोक्ष- दशायां न वैशेषिकाणामिवात्मनः पाषाणवदवस्थानं, परंतु नित्यमुखसाक्षात्कारो मोक्षः। साङ्ख्यसिद्धान्ते तु प्रधान प्रधानम् । अस्मिन्मते आत्म- पदवाच्याः पुरुषा बहवः । ते च निर्गुणा निष्क्रियाश्च । सर्वे. गुणाः प्रकृतिं गताः । प्रकृतेरचेतनत्वेऽपि चैतन्यमयपुरुषसंनि- धानेनायस्कान्तसांनिध्येन लोहस्येव क्रिया न विरुद्धा । तत्र निरीश्वरसाङ्ख्यमतेऽन्धपगुन्यायेनोभयोः प्रकृतिपुरुषयोः પ્રભાકર ભટ્ટના અનુયાયી મીમાંસકોના મતમાં વેદવિષે વિહિત કર્મ જ મેક્ષ આપનારું છે. વૈશેષિકેના મત પ્રમાણે ઈદ્રિયો વગેરેના ઉપરામથી આત્માની સ્વરૂપવડે પાષાણની પેઠે સ્થિતિ જ મોક્ષ છે. વળી તેઓના મત પ્રમાણે વેદવિહિત કર્મ જ મોક્ષ આપનાર છે, પરંતુ મોક્ષદશામાં વૈશેષિકોના માનવા પ્રમાણે આત્માની પાષાણુની પેઠે સ્થિતિ મોક્ષ નથી, પણ નિત્ય સુખનો સાક્ષાત્કાર મોક્ષ છે. સાંખ્ય લેકાના સિદ્ધાંતમાં તે પ્રધાન મુખ્ય છે. આ મતમાં આત્મા’ એ પદથી કહેવાતા પુરૂષો ઘણા છે. તેઓ નિર્ગુણ તથા નિષ્ક્રિય છે. સઘળા ગુણે પ્રકૃતિમાં રહેલા છે. પ્રકૃતિનું અચેતનપણું હોવા છતાં પણ લેહચુંબકના સમીપપણાથી લેઢાની ચેષ્ટાની પેઠે ચૈત- રૂપ પુરૂષના સમીપપણાથી પ્રકૃતિની ચેષ્ટા થવામાં કોઈ જાતને विशेष नथी. त्या निरीश्व२ सांध्यसोडाना भतभा संसार अन्धपङ्गु' ૧ એક આંધળા માણસને તથા બીજા એક પાંગળા માણસને ·બને યોગ ત જાતમાં પ્રધાનપણું છે. સેશ્વર તથા નિરીકવર એ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૧૯૩ संयोगादविवेकप्रमूतः संसारः । तयोश्च विवेकग्रहेणानादेरप्य- विवेकस्य नाशादात्मनः कैवल्यम् । अत्र तत्त्वज्ञानमेव कैवल्य- कारणम् । सेश्वरसाङ्ख्ये योगस्य मोक्षप्राप्तौ प्राधान्यम् । सेश्वरनिरीश्वरयोईयोर्योगसाङ्ख्ययोर्दुःखात्यन्तनिवृत्तिरेव परम- पुरुषार्थो मोक्षः । अत्र सेश्वरसाङ्ख्यपदेन योगशास्त्रं बोध्यम् । तत्र सेश्वरनिरीश्वरयोईयोरपि मतयोर्दुःखात्यन्तनिवृत्तिरूपः परमपुरुषार्थों मोक्षः । तदुक्तं साङ्ख्यमूत्रे-" त्रिविधदुःखा- ન્યાયથી પ્રકૃતિ તથા પુરૂષ એ બન્નેના સંયોગથી અવિવેકને લીધે જન્મેલે છે. પુરૂષ તથા પ્રકૃતિનો વિવેક કરવાથી અનાદિ એવા પણ અવિવેકનો નાશ થવાને લીધે આત્માને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. આ મતમાં તત્ત્વજ્ઞાનજ મેક્ષનું કારણ છે. સેશ્વરસાંખ્ય (ગશાસ્ત્ર )માં બને યોગ તથા સાંખ્યમાં દુઃખની અત્યંત નિવૃત્તિજ પરમપુરૂષાર્થરૂપ મેક્ષ છે. અહિં સૈશ્ચરી એ પદથી યોગશાસ્ત્ર સમજવું. ત્યાં સાંખ્ય અને યોગ એ બન્ને પણ મતમાં દુ:ખની અત્યંત નિવૃત્તિરૂપ પરમ પુરૂષાર્થ મેક્ષ છે. તે પ્રમાણે સાંખ્યસૂત્રમાં કહ્યું છે કે ત્રિવિધ... કોઈ રસ્તે જવું છે, પરંતુ તેઓ જાતે તેમ કરી શકતા નથી. કારણ કે આંધળા માણસને કઈ રસ્તો બતાવનાર જોઈએ, તથા પાંગળા માણ- સને કેાઈ ઉપાડનાર જઈએ. આથી આંધળો માણસ પાંગળા મનુષ્યને ઉપાડે છે, અને પાંગળો માણસ તેને ખભા પર બેસી રસ્તો બતાવો જાય છે. આ પ્રમાણે બન્ને રસ્તો કાપે છે. આ અષપ ન્યાય છે.

·दीपिकाटीकोपेतश्रावटपत्यष्टकम् त्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः"। सेश्वरसायपातञ्जलदर्शनेऽपि हेयं दुःखमनागतमिति सूत्रपर्यालोचनेन मुखदुःखदानस्यैव मोक्षरूपता प्रतिभासते । यच्च कचिदन्यादृशं स्वरूपमुपलभ्यते मोक्षस्य साङ्ख्यग्रन्थेषु तस्यापि परम्परयाऽत्रैव तात्पर्यम् । केचिन्मोक्षे योगसहितस्य ज्ञानस्य हेतुतां ब्रुवते । केचि- ज्ज्ञानसहाययोगस्य, केचिज्ज्ञानमात्रस्यैव । सर्वत्र ज्ञानस्यापेक्ष- णान्मुक्तिमार्गे ज्ञानस्यैव प्राधान्यम् । योगेन द्विविधानि फलानि संपद्यन्ते-विद्यामयान्यविद्यामयानि च । तत्र विद्यामयानि भक्तिज्ञानवैराग्याणि, अविद्यामयान्यणिमाघष्टैश्वर्याणि । तेषु (ત્રણ પ્રકારનાં આધ્યાત્મિક, આધિદૈવિક તથા આધિભૌતિક દુઓની અત્યંત નિવસિ એ પુરૂષાર્થ છે). સેશ્વરસાંખ્યરૂપ એગદર્શનમાં પણ हेय...( भविष्य हुमने त्या ४२वो नये ) मे सूत्रने विद्यार કરતાં સુખ તથા દુઃખના ત્યાગનું જ મોક્ષરૂપપણું ભાસે છે. સાંખ્ય- ગ્રંથમાં ક્યાંક જે બીજા પ્રકારનું મેક્ષનું સ્વરૂપ જોવામાં આવે છે તેનું પણ પરંપરાથી આમાંજ તાત્પર્ય છે. કેટલાએક લેકે મેક્ષમાં ગસહિત જ્ઞાનનું, કેટલાએક લેકે જ્ઞાનસ- હિત યોગનું તથા કેટલાએક લેકે કેવળ જ્ઞાનનું કારણ પણું કહે છે. સર્વ મતમાં જ્ઞાનની તે જરૂર રહેવાથી મુક્તિમાર્ગમાં જ્ઞાનનું મુખ્યપણું છે. ચગવડે વિદ્યામય તથા અવિદ્યામય એમ બે પ્રકારનાં ફળો ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાં ભકિત, જ્ઞાન તથા વૈરાગ્ય એ વિદ્યામય છે, અને અણિમા વગેરે આઠ ઐશ્વર્યો એ અવિદ્યાય છે. તેઓમાં પરમાર્થ પદાર્થભૂત મોક્ષની १ अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा । प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः॥

·૧૫ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । च विद्यामयानि परमार्थलाभेऽन्तरायभूतानि । ऐश्वर्यलाभेन कृतकृत्यताविज्ञानादनन्तरं प्रकृष्टपदलाभौत्सुक्यप्रतिरोधात् । અતો વિમાન યોજાન્યુઆનિ નેતરાશિ 1 gm- योगानुष्टानेन परमेश्वरमणिधानेन च प्रकृतिपुरुषविवेकसाक्षा- स्कृतावनुपप्लवायां समुत्पन्नायामविद्यादयः क्लेशाः समुच्छिन्नाः, कर्माशयाश्च विलीना भवन्ति । तत एव पुरुषः केवलो निर्लेपः सम्यङ् निर्वाणमुपैति । पदार्थान्तरचिन्तासंभवाऽन्यादृशविवेक- પ્રાપ્તિમાં અવિદ્યામય ફળો વિરૂપ છે, કારણ કે ઐશ્વર્યની પ્રાપ્તિથી કૃતાર્થપણાનું જ્ઞાન થયા પછી ઉંચા પદની પ્રાપ્તિમાં ઉત્સુપણું અટકી પડે છે. આથી યોગનાં વિદ્યામય ફળો સ્વીકારવા યોગ્ય છે, પરંતુ બીજાં અવિદ્યામય ફળો સ્વીકારવા યોગ્ય નથી. આઠ અંગવાળા વેગને આચ- રવાથી અને નિષ્કામ પણવડે ઈશ્વર વિષે સર્વ કર્મોનું અર્પણ અથવા ઈશ્વરનું સ્તવનપરિચિંતનાદિ કરવાથી કોઈ પણ જાતની અડચણ વગ- રનો પ્રકૃતિ તથા પુરૂષના વિવેકનો સાક્ષાત્કાર ઉત્પન્ન થતાં અવિદ્યા વગેરે કલેશને સારી રીતે નાશ થાય છે, તથા કર્મોના સંસ્કારોને લય થાય છે. તેથીજ પુરૂષ કેવળ અર્થાત્ સંગવગરનો થઈ સારી રીતે એક્ષપદને પામે છે. બીજા પદાર્થના ચિંતનથી ઉત્પન્ન થયેલી, અને બીજા પ્રકારનો વિવેક છે મૂલ જેનું એવી તો સામયિક મુક્તિ છે. અણિમા (સહ્મપણું), મહિમા (મેટાપણું), ગરિમા (ભારેપણું), લધિમાં (હલકાપણું), પ્રાપ્તિ (ગમે ત્યાં પહોંચવાનું સામર્થ), પ્રાકામ્ય (સિદ્ધ ઈચ્છાવાળાપણું), ઈશિત્વ (નિયામકપણું) તથા વશિત્વ (જિતેકિ. ચપણું) એ આઠ સિદ્ધિઓ છે.

·૧૬ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् el मूला तु सामयिकमुक्तिरस्ति सा तु सान्ता । प्रकृतिपुरुषवि- वेकप्रभवा मुक्तिरेव निरन्ता । पूर्वोक्त एव ध्यायिनां विवेकः । થેલાની ત્રહ્મવાદ્રિના મતે પક્ષઘાર –ત્રહ્મ- वादिनश्च द्विविधाः। औपनिषदाः पौराणिकाश्च । औपनिषदा अपि द्विविधाः । सगुणब्रह्मवादिनो निर्गुणब्रह्मवादिनश्च । तत्र श्रीबौधायनरामानुजाचार्यभास्कराचार्यप्रभृतयः सगुणब्रह्मवा- दिनः । श्रीमच्छङ्कराचार्यप्रभृतयो निर्गुणब्रह्मवादिनः । तत्र सगुणब्रह्मवादिनां श्रीबौधायनमतानुयायिश्रीरामा- नुजाचार्याणां राद्धान्ते मूलतत्त्वं त्रिविधं जडजीवेश्वर भेदात् । તે તે અંતવાળી છે. પ્રકૃતિ તથા પુરૂષના વિવેકથી ઉત્પન્ન થયેલી મુક્તિજ અંતવગરની છે. ધ્યાન કરનારાઓને વિવેક પહેલાં કહે- વાયેલેજ છે. હવે બ્રહ્મવાદીઓના મત પ્રમાણે મત પ્રમાણે મેક્ષનો પ્રકાર કહેવામાં આવે છે–બ્રહ્મવાદીઓ બે પ્રકારના છે—ઉપનિષદૂના મતને અનુસર- નારા તથા પુરાણના મતને અનુસરનારા. ઉપનિષદ્દના મતને અનુસર- નારા પણ બે પ્રકારના છે–સગુણબ્રહ્મવાદીઓ તથા નિર્ગુણ બ્રહ્મવા- દીએ. તેમાં શ્રીબૌધાયન, રામાનુજાચાર્ય તથા ભાસ્કરાચાર્ય વગેરે સગુણબ્રહ્મવાદીઓ છે, શ્રીમાન શંકરાચાર્ય વગેરે નિર્ગુણબ્રહ્મવાદીઓ છે. તમાં શ્રી બૌધાયનના મતને અનુસરનારા સગુણપ્રહ્મવાદી શ્રીરામા- નુજાચાર્યના સિદ્ધાંતમાં જડ, જવ તથા ઈશ્વર એ ભેદથી મૂલ તત્વ ત્રણ પ્રકારનું છે. તેમાં પાંચ ભૂતોથી બનેલું દેહ વગેરે સઘળું જગત ·ભેદથી યુક્ત છે. તે પ્રમાણેજ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । तत्र जडं सुप्रसिद्धं पञ्चभूतमयं देहादिकमखिलं जगत् । तदेव भोगसाधनम् । तदपेक्षया स्वरूपप्रकृतिभ्यामतिविलक्षणश्चिद्रपो जीवः । तस्याप्यन्तर्यामी परमेश्वरः । स हि सर्वजडजीवव्यापी सर्वनियामकश्च । न हि जीवेश्वरयोरौपाधिको भेदः किंतु वास्तविकः । मुक्तिदशायामपि तयोर्भेदस्य शास्त्रसिद्धत्वात् । तदुक्तं मुण्डके-'तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति" । तथा गीतायामपि “ इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः" इति । अत्र साधर्म्यपदेन समानगुणवत्त्वं, तच्च नहि स्वीयं साम्यं स्वस्मिन्संभवति साम्यस्य भेदघटित- જડ છે એ અત્યંત પ્રસિદ્ધ છે. તેજ ભોગનું સાધન છે. તેના કરતાં સ્વરૂપ તથા પ્રકૃતિથી અત્યંત ભિન્ન ચૈતન્યરૂપ જીવ છે. તેનો પણ અંતર્યામી પરમેશ્વર છે. તે સર્વ જડ પદાર્થોમાં તથા જીવમાં વ્યાપક છે, અને સર્વને નિયામક છે. છવ તથા ઇશ્વરને ઉપાધિથી થયેલે ભેદ નથી, પરંતુ વાસ્તવિક છે; કારણ કે મોક્ષદશામાં પણ તેઓને ભેદ શાસ્ત્ર- સિદ્ધ છે. તે પ્રમાણે મુંડક ઉપનિષદુમાં કહ્યું છે तदा...(मीक्षामा બ્રહ્મવેત્તા પુરૂષ પુણ્ય તથા પાપ એ બન્નેથી છૂટા થઈ નિલેપ બની ઇવરની સાથે પરમ સદ–તુલ્યપણાને પામે છે. તે પ્રમાણે ગીતામાં ५९ इदं...( सा शाननी साश्रय ४२री भा२। साधभ्य-सदृशपणाने પ્રાપ્ત થયેલા ) એમ કહ્યું છે. અહિં સાધમ્યપદથી સમાન ગુણવાળા- પણું–સદશપણું લેવાનું છે, અને તે પોતાનું સદશપણું પિતાનામાં १ तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वं सादृश्यम् (तेनाथा જુદાપણું હતાં તેમાં રહેલા ઘણા ધર્મોવાળાપણું એ સદશપણું છે.

·दीपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् त्वात् । तथैव ब्रह्मसूत्रेऽपि मुक्तोपमृप्यव्यपदेशाचेति सूत्रे प्रति- पादितो मुक्तिदशायामपि जीवेश्वरयोर्भेदः । अतो जीवेश्वरयो- आंदो वास्तविको न त्वौपाधिकः । अस्मिन्मते माया नानिर्वचनीयाऽज्ञानरूपा च, किंतु ईश्व- राद्वस्तुतो भिन्नं तच्छरीररूपं त्रिगुणात्मकं प्रधानमेव । तदेव सर्व- जगदात्मना परिणमते । एतन्मते जीवोऽणुपरिमाणो नित्या, प्रतिशरीरं भिन्नः स्वयंप्रकाशश्च । तस्य न स्वतः कर्तृत्वादिकं किंतु परमेश्वराधीनमेव । स चायं जीवात्मा बद्धमुक्तनित्य- भेदात्रिविधः।आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ताः सर्वसंसारिणो जीवा बद्धाः। ब्रह्मसूत्र विषे ५४ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशाच्च । १ । ३ । २ । ('म રાગદ્વેષાદિક દષોથી રહિત લેકેથી પમાય એવું છે” એમ કૃતિમાં કહ્યું છે, તેથી તે સ્વર્ગ, પૃથ્વી વગેરેનું અધિષ્ઠાન છે) એ સૂત્રમાં મેક્ષદશાની અંદર પણ છવ તથા ઈશ્વરના ભેદનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. આથી જીવ તથા ઈશ્વરનો ભેદ વાસ્તવિક છે, પરંતુ પાધિક નથી. આ મતમાં અનિર્વચનીય અને અજ્ઞાનરૂપ માયાનો સ્વીકાર નથી, પરંતુ ઈશ્વરથી વાસ્તવિક રીતે ભિન્ન અને તેના શરીરરૂપ ત્રિગુણાત્મક પ્રધાનનોજ સ્વીકાર છે. તેજ સર્વ જગતરૂપે પરિણામ પામે છે. આ મતમાં જીવ અણુ પરિમાણવાળ, નિત્ય, પ્રત્યેક શરીરમાં ભિન્ન તથા સ્વયંપ્રકાશ છે. તેનું કર્તાપણું વગેરે સ્વતઃ–પોતાની જાતે નથી, પરંતુ પરમેશ્વરને આધીન જ છે. તે આ જીવાત્મા બદ્ધ, મુકત અને નિત્ય એવા ભેદથી ત્રણ પ્રકારનું છે. બ્રહ્માથી માંડી ખડા થુંબડા પર્યત સઘળા સંસારી છે બદ્ધ છે. પુરૂષોત્તમની ઉપાસનાથી છોડી દીધેલ છે ·૧૯૯ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । पुरुषोत्तमोपासनया परित्यक्तसूक्ष्मदेहा वैकुण्ठविहारिणो मुक्ताः। न तेषामवधिरस्ति ब्रह्मानुभूतेः । तदानीं मुक्तिदशायामप्रा- कृतशब्दस्पर्शरूपरसगन्धशक्तिज्ञानानन्दरूपा अष्टौ गुणाः सम्यगनुभूयन्ते । नित्यजीवास्तु गरुडानन्तविष्वक्सेनप्रभृतयः। एतन्मते नित्यविभूतिमयः स्वप्रकाशो देशविशेषोऽस्ति । स चायमूर्ध्वमपरिच्छिन्नः केवलमध एव प्राप्तपरिच्छेदः । स एव भोगसाधनं पुरुषोत्तमस्य मुक्तानां नित्यजीवानां च । सविशेष एव परमात्मा । तस्य जगत्कारणत्वेन तदुपयोगिसर्व- ज्ञत्वादिरूपकल्याणगुणादीनामवश्यमङ्गीकर्तव्यत्वात् । निर्गुण- ब्रह्मवादिश्रुतयस्तु हेयगुणनिषेधपरतया व्याख्येयाः। एतन्मते સૂક્ષ્મ દેહ જેઓએ એવા વૈકુંઠમાં વિહાર કરનારા છ મુક્ત છે. મક્ષ દશામાં દિવ્ય શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ, શક્તિ, જ્ઞાન તથા આનંદરૂપ આઠ ગુણો સારી રીતે અનુભવાય છે. ગરૂડ, અનંત, વિધ્વ- સેન વગેરે નિત્ય છે છે. આ મતમાં અમુક પ્રકારનો નિત્ય ઐશ્વર્યમય તથા સ્વયંપ્રકાશ प्रदेश (1) छे. ते 24 सौ ये परिच्छेद (भा५) वरना छ, अने કેવળ નીચેજ પરિચ્છેદવાળો છે. તે જ પુરૂષોત્તમના, મુકત જીવેના તથા નિત્ય જીના ભોગનું સાધન છે. પરમાત્મા છવના કરતાં વિશિષ્ટતાથી યુતજ છે, કારણ કે તેનું જગતના કારણપણું હોવાને લીધે તેમાં જગ- તના કારણપણાને ઉપયોગી સર્વપણું વગેરેરૂપ શુભ ગુણ વગેરે અવશ્ય સ્વીકારવા જોઈએ. નિર્ગુણ બ્રહ્મને કહેનારી કૃતિઓનું તો છોડી દેવા યોગ્ય ગુણોનો નિષેધ કરવામાં તત્પરપણું છે, એમ વ્યાખ્યાન ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् सर्वोऽपि प्रपञ्चः सत्य एव । अन्यथा प्रपञ्चान्तर्गतस्य शास्त्र- स्यापि मिथ्यात्वेन तज्जनितस्य ज्ञानस्य सम्यक्त्वमनुपपन्नं भवेत्। तथात्वे च सम्यग्दर्शननिबन्धनमोक्षवादोऽपि लयं गच्छेत् । नहि मनोरथशतसंजनितानामपि मोदकानां रसनामोदसाध- नतामुपलभामहे । नापि मृगतृष्णिकासलिलधारया पश्यामः सुतरामपि भ्रान्तानां स्नानावगाहनादिकं कृत्यम् । ज्ञानादिकं जीवस्यापि धर्मः । जीवगुणभूतस्य ज्ञानस्य संसारदशायां कर्मणा संकोचः । कर्मबन्धनविलये च मोक्षदशायां विकासः संपद्यते । अत एव सकामकर्मपरित्यागेन भक्तिविशुद्धमन्त:- करणं दधानेन जीवेन पुरुषोत्तमः समाराधनीयः । स च भग- કરી લેવું. આ મતમાં સઘળો પણ પ્રપંચ સત્યજ છે; નહિ તે જગ- તની અંદર આવી જતા શાસ્ત્રનું પણ મિથ્થાપણું હોવાથી તે શાશ્વે ઉત્પન્ન કરેલા જ્ઞાનનું યથાર્થપણું બંધબેસતું થાય નહિ. તેમ થતાં યથાર્થ જ્ઞાનને લીધે થતા મેક્ષની ચર્ચા પણ લય પામે છે; કારણ કે સેંકડો મનેરથી ઉત્પન્ન કરેલા પણ લાડુઓનું જિહ્વાને આનંદ આપવાના સાધનપણું આપણે અનુભવતા નથી, તેમ ઝાંઝવાના જળની ધારાથી અત્યંત ભ્રાંતિ પામેલા મનુષ્યનાં સ્નાન, જલપ્રવેશ વગેરે કૃત્ય જોતા નથી. જ્ઞાન વગેરે ગુણે જીવના પણ ધર્મો છે. જીવના ગુણરૂપ જ્ઞાનનો સંસારદશામાં કર્મવડે સંકેચ થાય છે, અને કર્મનાં બંધનેને નાશ થતાં મોક્ષદશામાં વિકાસ (વિસ્તાર) થાય છે. આથી જ સકામ કર્મોનો ત્યાગ કરી ભક્તિથી અત્યંત શુદ્ધ અંત:કરણ ધારણ કરતા જ પુરૂષોત્તમની સારી રીતે આરાધના કરવી જોઈએ. તે ભગવાન જ્યારે તે ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । वान्यदा तमिमं भक्तं स्वीयत्वेनाङ्गीकुरुते तदैव भगवता सह निरुपद्रवमनन्तभोगलाभः, सैवावस्था मुक्तिरिति । सैव सामी- प्याद्यन्यतमरूपा । एतन्मते सर्वज्ञत्वादिविषये ईश्वरसाम्यमेव साम्यमुक्तिः । केवलं परमेश्वरे सर्वकर्तृत्वमेवाधिकम् । उपपा- दितं चेदं पञ्चरात्ररहस्ये । एतन्मते पञ्चरात्रागमः सर्वथा प्रमा- णमङ्गीक्रियते । इत्थं रामानुजाचार्यमते सालोक्यादिरूप एवं मोक्षः। આ ભક્તને “સ્વય-પિતાને છે” એવા પણાથી સ્વીકાર કરે છે, ત્યારે જ તેને ભગવાનની સાથે ઉપદ્રવ-હરત વગર અનંત ભોગની પ્રાપ્તિ થાય છે. તેજ અવસ્થા મુક્તિ છે, અને તેજ સામીપ્ય વગેરેમાંની એક પ્રકા- રની મુક્તિ છે. આ મત વિષે સર્વ પણ વગેરેના વિષયમાં ઈશ્વરની સાથે સરખાપણુંજ એ સામ્યમુક્તિ છે. પરમેશ્વરમાં કેવળ સર્વને સર- જનારપણુંજ અધિક છે. પંચરાત્રરહસ્યમાં આ બાબતનું ઉપપાદન કર્યું છે. આ મતમાં પંચરાત્રાગમ–પંચરાત્ર નામના શાસ્ત્રને સર્વથા પ્રમાણરૂપ સ્વીકારવામાં આવે છે. આ પ્રમાણે રામાનુજ આચાર્યના મતમાં સાલોક્ય વગેરેગ્રુપજ મેક્ષ છે. १ सामीप्य-सासोय (समान वागा), सा३प्य (समान ३५८ाणा), साटि (समान वैभववा), भने सायुज्य (समान ગુણવાળાપણું). આ મુક્તિના પ્રકાર એકદેશીના મત પ્રમાણે છે.

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् निर्गुणब्रह्मवादिनां पूज्यपादशङ्कराचार्याणां मते यो हि मोक्षपकारः स प्रदर्यते । सर्वमिदं जगत्परमार्थरूपे सच्चिदा- नन्दात्मके ब्रह्मण्यध्यस्तम् । अनाद्यनिर्वचनीयाविद्यया संसारः। निर्विशेषब्रह्मजीवात्मैकत्वविद्यया च ब्रह्मरूपपरमानन्दावाप्ति- लक्षणं मोक्ष केवलाद्वैतवादिनो ब्रुवते । एतन्मते ब्रह्मैव वस्तु । अन्यत्सर्वमवस्तु । अत एव प्रपञ्चो मिथ्या । स्वाप्नपदार्थमि- थ्यात्वेऽपि सत्यभीत्यादिजनकतावच्छास्त्रस्य प्रपञ्चान्तर्गतस्य मिथ्यात्वेऽपि सम्यग्ज्ञानद्वारा मोक्षसाधनता । महावाक्या- दिभिः शब्दैरपि जनित आत्मसाक्षात्कारे सद्य एवाविद्यानिवृत्तिः। નિર્ગુણ બ્રહ્મવાદી પૂજ્યપાદ શંકરાચાર્યના મતમાં જે મેક્ષને પ્રકાર છે તે દર્શાવવામાં આવે છે–આ સઘળું જગત પરમાર્થરૂપ સચ્ચિદાનંદ બ્રહ્મમાં અધ્યસ્ત છે. અનાદિ તથા અનિર્વચનીય અવિ. ધાથી સંસાર પ્રાપ્ત થાય છે. વિશેષોથી રહિત બ્રહ્મ તથા જીવાત્માન એકપણાના જ્ઞાનથી બ્રહ્મરૂપ પરમાનંદની પ્રાપ્તિરૂપ મોક્ષ થાય છે, એમ કેવલાદ્વૈતવાદીઓ કહે છે. આ મતમાં બ્રહ્મજ વસ્તુ છે. બીજું સઘળું વસ્તુ નથી. આથી જ સંસાર મિથ્યા છે. સ્વપ્નના પદાર્થોનું મિથ્યાપણું હોવા છતાં પણ, તેઓ જેમ સત્ય ભય વગેરેને ઉત્પન્ન કરે છે, તેમ પ્રપંચની અંદર આવી જતા શાસ્ત્રનું મિથ્યાપણું હોવા છતાં પણ તે યથાર્થ જ્ઞાનદ્વારા મોક્ષનું સાધન બને છે. મહાવાક્ય વગેરે શબ્દોથી પણ આત્મસાક્ષાત્કાર થતાં તરતજ અવિદ્યાની નિવૃત્તિ થાય છે. તે ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૨૦૩ सुखदुःखातीतात्मसाक्षात्कारे लौकिकशरीरसत्त्वदशायामपि जीवतो मुक्तिीवन्मुक्तिः । तदनन्तरं प्रारब्धक्षये विदेहमुक्तिः। सा च ब्रह्मस्वरूपावस्थितिलक्षणा । तदानीं जीवब्रह्मणोरभेदः। अहंभावशून्यता च । न च परमानन्दभूतस्य नित्यस्य ब्रह्मणः सदैव सत्त्वेन कथमनाद्यविद्यानिवृत्त्यनन्तरं तदाप्तिरिति वाच्यम् । कण्ठचामीकरादिन्यायेन तस्यादोषत्वात् । मुक्तिश्च द्विविधा सदेहा विदेहा च । तत्र मिथ्याज्ञानस्य तत्त्वज्ञानेन सत्यामपि निवृत्तौ प्रारब्धक्षयपर्यन्तं शरीरसत्ताया अवश्यंभावेन शरीरक्ष- यकालपर्यन्ता जीवन्मुक्तिः । સુખદુ:ખથી રહિત આત્માનો સાક્ષાત્કાર થતાં લૌકિક શરીરના વિદ્યમાનપણની સ્થિતિમાં પણ જીવતા મનુષ્યની મુક્તિ એ જીવન્મુક્તિ છે. ત્યાર પછી પ્રારબ્ધનો ક્ષય થતાં વિદેહમુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. બ્રહ્મસ્વરૂપે રહેવું એ મુક્તિનું લક્ષણ છે. મોક્ષના સમયમાં જીવ તથા બ્રહ્મનો અભેદ છે, અને અહંકારથી શૂન્યપણું છે. “પરમાનંદસ્વરૂપ નિત્ય બ્રહ્મનું સર્વદાજ વિદ્યમાનપણું હોવાથી, અનાદિ અવિદ્યાની નિવૃત્તિ થયા પછી બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ કેમ થાય ? એમ નહિ કહેવું, કારણ કે વાઇgવામીનાર' ઈત્યાદિ ન્યાયથી નિત્ય પ્રાપ્ત બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ થવામાં દોષરહિતપણું છે. સદેહ અને વિદેહ એ પ્રમાણે મુકિત બે પ્રકારની છે. તેમાં તત્ત્વજ્ઞાન વડે મિથ્યા જ્ઞાનની નિવૃત્તિ થયા છતાં પણ પ્રારબ્ધ કર્મના ક્ષય પર્વત શરીરનું વિદ્યમાનપણું અવશ્ય હોવાથી શરીરનો નાશ થતાં સુધી જીવન્મુક્તિ રહે છે. ૧ કોઈ વખતે કંઠમાં ચામકર-સુવર્ણ અર્થાત સોનાનું આભૂષણ હોવા છતાં પણ તે નથી, એવી ભ્રાંતિ થાય છે. આ સ્થળે એ ભ્રાંતિની 2 ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् इयं चावतसंप्रदायाविच्छेदसंपादनायावश्यमङ्गीकार्या । अन्यथाऽज्ञातब्रह्मादितत्त्वस्योपदेशकत्वासंभवेन ब्रह्मतत्त्वोपदे- शादौ गुरुशिष्यभावस्य विलोपप्रसङ्गः । प्रारब्धक्षयात्परतश्च देहनिवृत्तौ या मुक्तिः सा विदेहा । अस्या एवापरनाम विदेहकैव- ल्यम् । एतच्च मतं "विमुक्तश्च विमुच्यते" इत्यादिश्रुतिभिरनु- गृहीतं भवति । अत एवाधिष्ठानाज्ञानादधिष्ठाने यदध्यस्तं तच्चाधिष्ठान- ज्ञानेन विनश्यति । यथा रज्ज्वज्ञानेन रज्जौ सर्पोऽध्यस्तः, स च અદ્વૈતસંપ્રદાયની સંતત સ્થિતિ રાખવા માટે આ જીવન્મુકિતનો અવશ્ય સ્વીકાર કરવો જોઈએ; નહિ તે નહિ જાણેલા બ્રહ્મ વગેરેના તત્ત્વના ઉપદેશકપણાનો સંભવ નહિ રહેવાને લીધે બ્રહ્મતત્ત્વના ઉપદેશ વગેરેમાં ગુરુશિષ્યપણાના લોપનો પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. પ્રારબ્ધ કર્મોનો ક્ષય થયા બાદ દેહની નિવૃત્તિ થતાં જે મુક્તિ થાય છે તે વિદેહમુક્તિ છે. આનું જ બીજું નામ વિદેહમુક્તિ છે. વિમુત્ત... (નિત્યમુક્ત મનુષ્ય મુક્તિ પામે છે) ઇત્યાદિ શ્રુતિઓએ આ મતપર અનુગ્રહ કર્યો છે, અર્થાત્ આ મતને ટેકે આપે છે. આથીજ અધિષ્ઠાનના અજ્ઞાનને લીધે અધિષ્ઠાનમાં જે અધ્યસ્ત થાય છે, તેને અધિષ્ઠાનના જ્ઞાનથી નાશ થાય છે, જેમકે રજજુના નિવૃત્તિ થયા પછી કંઠનું સેનાનું આભૂષણ નિત્ય પ્રાપ્ત હતું છતાં પણ તે પ્રાપ્ત થયું, એમ કહેવામાં આવે છે, તેમ બ્રહ્મ નિત્યપ્રાપ્ત હોવા છતાં પણ અવિદ્યાની નિવૃત્તિ થયા પછી તે પ્રાપ્ત થયું, એમ કહેવામાં આવે છે.

·૨૦૫ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । रज्जुज्ञानेनैव निवर्तते । तथैव केवलाद्वैतसिद्धान्ते ब्रह्माज्ञानाद् ब्रह्मणि निखिलप्रपञ्चोऽध्यस्तः । पुनरपि तस्यैव ज्ञानेन प्रप- श्वस्य निवृत्तिः । इयमेव ब्रह्मापरोक्षावगतिः । अस्मिन्मते जीव- ब्रह्मणोरभेद एव मोक्ष इति । अन्ये च शैवादयः पौराणिका निर्गुणब्रह्मोपासकाः सन्ति । तैरपि स्वकीयाकरग्रन्थेषु मोक्षविचारः प्रदर्शितः। सोपि बाहु- ल्येनोक्तभेदवादिमोक्षविचारेषु प्रतिभाति । अतः स्वातन्त्र्येण तेषां मोक्षविचारो नोच्यते । मोक्षोपायाः श्रद्धाविनयपूर्वकमनु- ष्ठेयाः साङ्ख्ययोगशास्त्रोक्ताः प्रकृतिपुरुषविवेकाष्टाङ्गयोगादय- स्ते च स्तवनकर्तुन सन्ति । अत उक्तं न योग साङ्ख्यं वेति ॥६ અજ્ઞાનથી રજુમાં સપને અધ્યાસ થાય છે, તે રજજુના જ્ઞાનથી જ નિવૃનિ પામે છે. તેમજ કેવલાદ્વૈત સિદ્ધાંતમાં બ્રહ્મના અજ્ઞાનથી બ્રહ્મમાં સઘળા જગતને અધ્યાસ થાય છે. ફરીને બ્રહ્મનાજ જ્ઞાનથી જગની નિવૃત્તિ થાય છે. આજ બ્રહ્મનું અપરોક્ષ જ્ઞાન છે. આ મતમાં જીવ તથા બ્રહ્મનો અભેદજ મેક્ષ છે. બીજા શૈવ વગેરે પૌરાણિક લેકે નિર્ગુણ બ્રહ્મના ઉપાસકે છે. તેઓએ પણ પોતાના આકર માં મેક્ષનો વિચાર દર્શાવ્યો છે. તે પણ ઘણી રીતે ઉપર કહેવામાં આવેલા ભેદવાદીઓના વિચારમાં મળી આવે છે. આથી તેઓને મેક્ષ વિષેનો વિચાર અહિં કહેવામાં આવતો નથી. શ્રદ્ધા તથા વિનયપૂર્વક આચરવાના સાંખે તેમજ એગશાસ્ત્ર કહેલા પ્રકૃતિ પુરૂષને વિવેક, અષ્ટાંગ યોગ વગેરે મોક્ષના ઉપાયો છે, પરંતુ તે સ્તુતિ કરનાર પાસે નથી. આથી જ ચા સાથું વા એમ કહ્યું છે. ૬ ·૨૦૬ दीपिकाटीकोपेतश्रावटपत्यष्टकम् निराकारं स्वामिन्जयतु तब रूपं श्रुतिनुत- महंतु त्वां मन्ये करचरणयुक्तं गुणनिधिम् । ફિજે સ્ત્રી જ તમારું नमामि श्रीनाथं भवभयहरं श्रीवटपतिम्॥७॥ હે સ્વામી ! આપનું શ્રુતિઓએ વખાણેલું નિરાકાર સ્વરૂપ જય પામો. હું તો આપને ગુણોના ભંડારરૂપ તથા હાથ અને ચરણે યુક્ત માનું છું. આપ પાર્વતીના પતિ હો કે લક્ષ્મીના પતિ છે. જે ઈશ્વર- સ્વરૂપમાં તે બન્નેને ભેદ નથી તે ઇશ્વરસ્વરૂપભૂત, અને સંસારરૂપ ભયને હરનારા લક્ષ્મીના પતિ શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવાનને હું પ્રણામ કરું છું. ૭ ટીલા ! सगुणब्रह्मकृतोपकारज्ञस्य स्तोतुनिर्गुणब्रह्मणि निष्ठास- वेऽपि सगुणविषयिणी स्वकीयां श्रद्धां दर्शयति-निराकार- मिति । हे स्वामिन् ! श्रुतिनुतं वेदोपवणितं निराकारं तव रूपं जयतु । निराकारबोधकश्रुतयस्तु-" सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ટીકા. સગુણ બ્રહ્મ કરેલા ઉપકારને જાણનારા સ્તુતિ કરનારની નિર્ગુણ બ્રહ્મમાં નિષ્ઠા હોવા છતાં પણ તે સગુણ બ્રહ્મમાં પિતાની શ્રદ્ધા દર્શાવે છે–નિરાશામતિ હે સ્વામી ! તનુતમૂ–દેએ વર્ણ- વેલું આપનું નિરાકાર રૂપ જય પામે. નિરાકાર સ્વરૂપને જણાવનારી શ્રુતિએ તે સત્યં...(બ્રહ્મ સત્ય, જ્ઞાનસ્વરૂપ તથા અનંત છે), નિદાઢં..

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૨૦૭ (તૈ૨૫ ૨ ?) “નવ નિદિ શૉ નિરવ નિર- ન” (૦૨૬) તિા “થયા તસયિતે | यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं मुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः" (मुण्डक १ । १।५।६) “यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्" (के०११)। દાર્જ ફર્ન મર્મ તારું કવીયા” (g૦ રૂ.૪૨) यत्र हि दैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् तत्केन कं विजानीयात्"(बृ० (બ્રહ્મ નિરવય, નિષ્ક્રિય, શાંત, દેષથી રહિત તથા નિલેપ છે), કાશે. (તે પરવિદ્યા છે, જેથી તે અવિનાશી પરબ્રહ્મની પ્રાપ્તિ થાય છે. જે અદશ્ય છે, ગ્રહણ કરી શકાતું નથી, વંશથી રહિત છે, વર્ણ–જાતિથી રહિત છે, નેત્ર તથા કાનવગરનું છે, હાથ તથા ચરણ વિનાનું છે, નિત્ય છે, વ્યાપક છે, સર્વમાં રહેલું છે, અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, અવિનાશી છે, અને પ્રાણીઓના કારણરૂપ છે તેને ડાહ્યા પુરૂષો સાક્ષાત્કાર કરે છે), ચહ્યા...(જે તેને જાણતા નથી, તે તેને જાણે છે, અને જે તેને જાણે છે તે તેને જાણતા નથી. આ પ્રમાણે જે જાણતા મનુષ્યોથી નહિ જણાયેલું છે, તથા નહિ જાણતા મનુષ્યોથી જણાયેલું છે), a g...(ચક્ષુના જેનારને તું જોઈ શકીશ નહિ, અને બુદ્ધિના સાક્ષીને તું જાણી શકીશ નહિ), ચ=...(જે અવસ્થામાં દૈત જેવું જણાય છે, તે અવસ્થામાં જેનાર મનુષ્ય ભિન્ન રહી પિતાનાથી ભિન્ન પદાર્થને જુવે છે, પરંતુ જે અવસ્થામાં આ જેનાર મનુષ્યને સઘળું આત્મસ્વરૂપજ ભાસે છે, તે કયા સાધનથી કરીને જુવે, અને કયા સાધનથી કેને જાણે?), ·२०८ दीपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् २ । ४ १४)। "एतस्न्नुिदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति" "अस्थूलमनण्वहस्वम् (बृ० ३ । ८ । ८) इत्यादयः । अहं तु स्तोता शङ्खचक्रगदापायुक्तकरविशिष्टं किंवा त्रिशूलडमरुमृगादिसहितकरं किरीटकुण्डलकेयूरवैजयन्तीविशि- ष्टाङ्ग किंचा जटाकटाहस्थगङ्गावारिविभूषितदेहम् अहिमाला- मण्डितं भस्मभूषिताङ्गम् अर्णवकन्यापतिं किंवा गिरिगणमहा- मान्यहिमाद्रिकन्यापति स्वभावतोऽपास्ताखिलाविद्याक्लेशकर्म- जन्मादिषड्विकारादिसंबन्ध सत्यज्ञानानन्तस्वरूपं शक्तिबलैश्वर्यतेजोवीर्यवात्सल्यौदार्यकारुण्यक्षमादयामाधुर्यलाव- ज्ञान- एतस्मिन्नुदरं...( मनुष्य मा मात्भामा १२॥ पशु मे वे छ, तेने भय थाय छे), अस्थूल...(५२मात्म२१३५ स्यूल तथा सूक्ष्म नथा, टूनथा) त्याहिजे. હું સ્તુતિ કરનારે તે આપને શંખ, ચક્ર, ગદા તથા પવથી યુક્ત હસ્તવાળા, અથવા તો ત્રિશુલ, ડમરુ (ડાકલું), મૃગ વગેરે સહિત હાથાવાળા, અથવા તો જટારૂપ કડાયામાં રહેલાં ગંગાનાં જળથી સુશો- ભિત શરીરવાળા, સર્પોની માળાથી શણગારાયેલા તથા ભસ્મથી શોભતા અંગવાળા સાગરકન્યા–લક્ષ્મીના પતિ, અથવા તો પર્વતના સમૂહના મહામાન્ય હિમાલયની કન્યા-પાર્વતીના પતિ, તથા સ્વભાવથી દૂર કરેલ છે સકળ અવિદ્યા, કલેશ, કર્મ તેમજ જન્મ વગેરે છ વિકારનો સંબંધ જેણે એવા, સત્ય, જ્ઞાન, તથા અનંત પરમાત્મસ્વરૂપ, જ્ઞાન, शति, मद, शैश्यः, तेस, पार्थ, ध्यागुता, SEER, ४३||, क्षमा, દયા, મધુરતા, સૌંદર્ય, મૃદુતા વગેરે અનંત કલ્યાણકારી ગુણોના સમ- ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ण्यमार्दवाद्यनन्तकल्याणगुणगणमहोदधि समस्तक्षेत्रज्ञं प्रकृतिका- लकर्मनियन्तारं ब्रह्मेन्द्रविष्वक्सेनगरुडप्रमथवीरभद्रादिसेवितभि- त्थंभूतं करचरणयुक्तं गुणगणनिधि चाहं त्वां मन्ये । श्रीशो लक्ष्मीनाथो विष्णुः, किंवा शिवेशः-शिवा पार्वती तस्या ईशः शङ्करोऽस्तु स्वेच्छया। नात्र कश्चिदाग्रह उभयोरेकस्वरूपत्वात् । यत्रेश्वरस्वरूपे भिदा-भेदो नास्ति तं सर्वेश्वरं नमामीत्यन्वयः । ननु विष्णुशिवयोः कथमेकत्वं योहि कल्याणगुणगणवि- शिष्ट सत्त्वमूर्तिवर्कुण्ठाधीश्वरः शङ्खचक्रगदापद्मविशिष्टो नवमेघस- मानरूपो विष्वक्सेनगरुडादिवन्दितः पालकशक्तियुक्तश्च विष्णुरन्यः । अपरश्च कपालमालामण्डितदेहः श्मशानभस्मभूषि- હોના મહાસાગર, સઘળાં ક્ષેત્રોના–દેહાદિક વગેરેના જ્ઞાતા, પ્રકૃતિ, કાળ તથા કર્મના નિયંતા, બ્રહ્મા, ઈદ્ર, વિધ્વસેન, ગરૂડ, પ્રમથ, વીરભદ્ર વગેરેથી લેવાયેલા–આવા પ્રકારના, હાથ તથા ચરણોથી યુક્ત અને ગુણોના સમૂહોના ભંડારરૂપ માનું છું. આપ આપની ઈચ્છાથી શ્રીશ એટલે લક્ષ્મીના પતિ વિષ્ણુ, અથવા તે શિવેશ—શિવા એટલે પાર્વતી, તેના પતિ શંકર હો, એ વિષે મારે કશો આગ્રહ નથી; કારણ કે બન્નેનું એક સ્વરૂપવાળાપણું છે. જે ઇશ્વરસ્વરૂપમાં ભિદા એટલે ભેદ નથી તે સર્વેશ્વરને હું પ્રણામ કરું છું, એ પ્રમાણે અન્વય છે. (પૂ) “વિષ્ણુ તથા શિવનું કેમ એકપણું છે? જે કલ્યાણકારી ગુણોના સમૂહવાળા, સાત્ત્વિક મૂર્તિવાળા, વૈકુંઠના અધિપતિ, શંખ, ચક્ર, ગદા તથા પવવાળા, નવા મેઘ જેવી કાંતિવાળા, વિષ્યન તથા ગરૂડ વગેરેથી વંદાયેલા અને પાલન કરનાર શક્તિથી યુક્ત છે તે વિષ્ણુ બીજા છે, અને કપાલ (ખોપરીની માલાથી સુશોભિત શરીરવાળા, ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् તાદિપૂપનો ખેસમેતવિસાવયુત્તયાવિળયુa: શિવો૧૪ अतः कथं तयोरभेदः? तमाश्रित्य शिवेशः श्रीशो वेति एकत्व- रूपेण स्तवनं कथं संगच्छते? इति चेन्न । श्रुत्वादिप्रमाणे- स्तयोरेकरूपत्वप्रतिपादनात् । तथाहि-नारायणोपनिषदि विष्णु- શિવમે ૩: “ પુત્ર નારાયણ રસ દર ૪ શિવ इति । तथैव विष्णुपुराणे विष्णुना स्वस्य शिवाभेदः कथितः पञ्चमेंऽशे त्रयस्त्रिंशेऽध्याये-“ भवानहं च विश्वात्मन्नेक एव हि कारणम् । जगतोऽस्य जगत्यर्थे भेदेनावां व्यवस्थितौ ॥ त्वया यदभयं दत्तं तहत्तमखिलं मया । मत्तोऽविभिन्नमात्मानं द्रष्टु- मर्हसि शङ्कर । योऽहं स त्वं जगञ्चेदं सदेवासुरमानुषम् । अवि- સ્મશાનની ભસ્મથી શણગારાયેલા અંગવાળા, સર્પરૂપ આભૂષણવાળા, ભૂત, પ્રેત તથા પિશાચથી યુક્ત, અને ચંડ વગેરે ગણોથી યુક્ત છે તે શિવ બીજા છે. આથી કેમે તેઓને અભેદ હોય? અને અભેદનો આશ્રય લઈ પાર્વતીના પતિ કે લક્ષ્મીના પતિ એમ એકરૂપણાથી સ્તુતિ કેવી રીતે બંધબેસતી થાય ? એમ જે શંકા કરવામાં આવે (૩૦) તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે; કારણ કે શ્રુતિ વગેરે પ્રમાણે થી તેઓના એકરૂપ પણાનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. જેમકે –નારાયણ ઉપનિષદૂમાં “તેજ નારાયણ રૂદ્ર છે, અને તેજ શિવ છે? એ પ્રમાણે વિષ્ણુ તથા શિવન અભેદ કહ્યો છે. તે જ પ્રમાણે વિષ્ણુ- પુરાણ વિષે પાંચમા અંશમાં ૩૩મા અધ્યાયની અંદર “હે વિરાટ્રસ્વરૂપ મહાદેવ! આપ અને હું જગતનું એકજ કારણ છીએ, પરંતુ આ લેના કલ્યાણ માટે આપણે ભિન્ન ભિન્નપણાથી રહ્યા છીએ. આપે જે અભયદાન આપ્યું છે, તે સઘળું મેં આપ્યું છે. હે શંકર ! આપે છે, તેજ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૨૧૧ धामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः" इति । तथैव भविष्योत्तर- पुराणे अभेदबोधकं महेश्वरवचनम्- "विष्णोरन्यन्नु पश्यन्ति ये मां ब्रह्माणमेव च । कुतर्कमेव ते मूढाः पच्यन्ते नरके:- शुचौ । ये च मूढदुरात्मानो भिन्नं पश्यन्ति मां हरे । ब्रह्माणं च तथा तेषां भ्रूण हत्यासमं त्वयम्।" इति । तथैव हरिवंशे कैला- सयात्रायामभेदबोधकं महेश्वरवचनम्-"आदिस्त्वं सर्वभावानां मध्यमन्तस्तथा भवान् । त्वत्तः सर्वमभूद्विश्व त्वयि सर्व प्रली- यते ।। अहं त्वं सर्वगो देवस्त्वमेवाहं जनार्दन । आवयोरन्तरं नास्ति शब्दैथैर्जगत्रये ॥ नामानि तव गोविन्द यानि लोके महान्ति च । तान्ये व मम नामानि नात्र कार्या विचारणा ॥ પિતાના આત્માને મારાથી અભિન્ન જેવો જોઈએ. જે હું છું તે આપ છે, અને દેવ, અસુર તથા મનુષ્ય સહિત આ જગત પણ આપનું સ્વરૂપ છે, અજ્ઞાનથી મોહ પામેલા અંતઃકરણવાળા લેકે ભેદદષ્ટિવાળા હોય છેએ પ્રમાણે વિષ્ણુએ પોતાનો શિવ સાથે અભેદ કહ્યો છે. તેમજ ભવિષ્યત્તર પુરાણમાં “જે લકે કુતર્ક કરી જગતને, મને અને બ્રહ્માને વિષ્ણુથી ભિન્ન જુવે છે તેઓ અપવિત્ર નરકમાં રંધાય છે. હે હરિ ! જે મૂઢ દુરાત્મા લેકે મને અને બ્રહ્માને આપથી જુદા જુવે છે, તેઓને ગર્ભ હત્યા જેવું પાપ પ્રાપ્ત થાય છે એ પ્રમાણે મહેશ્વરનું અભેદને સમજાવનારું વચન છે. તેમજ હરિવંશમાં કૈલાસયાત્રા વિષે “હે જનાર્દન ( વિષ્ણુ )! આપ સર્વ પદાર્થોના આદિ, મધ્ય તથા અંત છે. આથી આ સઘળું જગત ઉત્પન્ન થયું છે, અને આપમાં લય પામે છે. હું આપ સર્વવ્યાપી દેવરૂપ છું. આ ત્રણે જગતમાં આવેલા શબ્દોથી કે અર્થોથી આપણામાં ભેદ નથી. હે ગેવિંદ ! આ ·૨૧૨ दीपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् त्वदुपासा जगन्नाथ सैवास्तु मम गोपते । यश्च त्वां द्विषते देव स मां द्वेष्टि न संशयः ॥ त्वद्विस्तारो यतो देवा अहं भूतपति- स्ततः । न तदस्ति विभो देव यत्ते विरहितं कचित् । यदासी- दर्तते यच्च यच्च भावि जगत्पते । सर्व तं देवदेवेश विना किंचित्त्वया नहि" इत्यादि ॥ तथैवान्यत्र हरिवंशे हरिहरयो- रयोरभेद उक्तो ब्रह्मणा । हरिहरयोरभेदबोधकं हरिहर- स्तोत्रं चोक्तम् ॥ ७ ॥ લેકમાં જે આપનાં મોટાં નામે છે તે જ મારાં નામ છે, એમાં કશો વિચાર કરવાનું નથી. હે જગતના નાથ! હે ગોપતિ ( હર્ષીકેશ )! આપની જે ઉપાસના તેજ મારી થાઓ. હે દેવ! જે આપનો દેષ કરે છે, તે મારે દ્વેષ કરે છે, એમાં કશો સંશય નથી. દેવતાઓ અને હું ભૂતાના પતિ આપનેજ વિસ્તાર છીએ, તેથી હે દેવ ! ક્યાંય પણ તે વસ્તુ નથી, જે આપથી ભિન્ન હોય. હે જગતના પતિ ! હે દેવોના પણ દેવ! હે ઈશ! જે હતું, જે છે, અને જે ભવિષ્યમાં હશે, તે સઘળું આપ છો. આપ સિવાય કોઈ પણ વસ્તુ છે નહિ. ઇત્યાદિ મહેશ્વરનું, વિષ્ણુની સાથેના પોતાના અને સર્વના અભેદને સમજાવનારું વચન છે. તેમજ હરિવંશમાં અન્ય સ્થળે બ્રહ્માએ વિષ્ણુ તથા શિવને અભેદ કહ્યો છે, તેમજ વિષ્ણુ તથા શિવના અભેદને સમજાવનારું હરિહરસ્તોત્ર પણ ગાયું છે. ૭ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् ૨૧૩ जडे दृश्ये दुःखे निपुणमतिहेये च जगति मृषारूपे पुंसां सदिति सुखमादेयमिति धीः यदस्तित्वानन्दप्रतिफलनमूला तममृतं नमामि श्रीनाथं भवभयहरं श्रीवटपतिम् ॥८॥ જડ, દસ્ય તથા દુઃખરૂપ, અને એ હેતુને લીધેજ સૂક્ષ્મ મતિ- વાળા વિદ્વજનોએ ત્યાગ કરવા ચોથ એવા મિથ્યાભૂત આ જગતમાં મનુષ્યોને જેમાં સત્તા તથા આનંદના સંસર્ગાધ્યાસને લીધે સત્યપણાની, સુખપણની તથા ગ્રાહ્યપણાની બુદ્ધિ થાય છે તે પરમાત્મસ્વરૂપ અને સંસારરૂપ ભયને હરનારા લક્ષ્મીના પતિ શ્રીવટપતિ નારાયણ ભગવા- નને પ્રણામ કરું છું. ૮ ! लौकिकपदार्थानां यत्सत्यत्वं सुखप्रदत्वं चोपलभ्यते तत्तेषां स्वतो नास्ति, जगतः स्वरूपेण मिथ्यात्वाद् दुःखकरत्वाच । किंतु परमात्मस्वरूपस्य यत्सत्यत्वमानन्दरूपत्वं च तदेव जगति भासते इत्येतत्सर्व मनसि निधायाह जडे दृश्ये दुःख इति । ટીકા. આ લોકના પદાર્થોનું જે સત્યપણું તથા સુખ આપનારપણું જેવામાં આવે છે તે તેઓનું સ્વરૂપ નથી, કારણકે જગતનું સ્વરૂપથી મિથ્થોપણું તથા દુઃખના ભંડારપણું છે; પરંતુ પરમાત્માના સ્વરૂપનું જે સત્યપણું તથા આનંદરૂપપણું છે તેજ જગતમાં ભાસે છે, એ સઘળું મનમાં રાખી કહે છે કે જે રચે કુદર ફરિ –પિતાના ·૨૧૪ दीपिकाटीकोपेतश्रावटपत्यष्टकम् जडे स्वतः प्रकाशरहिते । दृश्ये ज्ञानविषये । दुःखे परिणाम- तापसंस्कारैर्गुणवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिन इति योगसूत्रोक्त्यनुसारेण सर्वथा दुःखहेतौ । अत एव निपुणम- तिहेये निपुणमतिभिः कुशलबुद्धिभिः पुरुषै ये त्याज्ये । जड इत्यादिविशेषणैर्जगतो मिथ्यात्वसाधकानुमानस्य हेतवः प्रद- शिताः । प्रपञ्चो मिथ्या जडत्वात् , प्रपञ्चो मिथ्या दृश्यत्वादि- त्यायनुमानमिह बोध्यम् । दुःखशब्देन परिच्छिन्नत्वं सूचि- तम् । “ यो वै शूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति” इति श्रुत्या परिच्छिन्नस्य दुःखरूपत्वोक्तेः । इत्थं च मृषारूपे मिथ्याभूते जगति जीवानां जगत्सत्यमिति सुखकरमिति उपादेयमिति च ३२ प्रशथी २डित. दृश्ये-जानना विषय३५. दुःखे-परिणाम...मे योगसूत्रमा' प्रमाणे सर्वथा :मना २४३५. २माथी निपुण- मतिहेये-निपुणुमति भेटले शभुद्धिवाणा पु३षामे हेय भेटसे छ। દેવા યોગ્ય. જડ વગેરે વિશેષણોથી જગતના મિથ્યાપણાને સિદ્ધ કરનારા अनुमानना उम्मे। दर्शाया छे. प्रपञ्चः-त, मिथ्या-मिथ्या छ, जडत्वात्-०४३५४ाने सीधे, प्रय, मिथ्या छ, दृश्यत्वात्-दृश्य५९!- જ્ઞાનના વિષયપણાને લીધે ઇત્યાદિ અનુમાન અહિં જાણું લેવું. દુ:ખ- श-या परिन्निपा सूयव्यु छ, ४।२९५ ४ यो वै...( व्या५ छ તે સુખરૂપ છે, થેડામાં સુખ નથી) એ શ્રુતિથી પરિ૭િ–દેશ, કાળ તથા વસ્તુના પરિચ્છેદવાળા પદાર્થનું દુ:ખરૂપપણું કહ્યું છે. આ પ્રમાણે मृषारूपे-भिय्याभूत गत्मा on सत्य छ, सुभ४२ भने ६ ૧ જુઓ ૪થા લોકની ટીકામાં આવેલા આ સૂત્ર ઉપરનું ટિપ્પણ ·૨૧૫ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । या धीवुद्धिः सा बुद्धियंदस्तित्वानन्दप्रतिफलनमृला यस्य परमात्मनो वास्तवमस्तित्वं सत्यत्वमानन्दरूपत्वं च तस्य यत्म- तिफलनं प्रतिबिम्ब आभासोऽधिष्ठानसत्ताया अधिष्ठानस्वरूपा- नन्दस्य चारोपिते प्रतिभासस्तन्मूलाऽस्ति तममृतं नित्यसिद्धं मुखरूपं श्रीहरि नमामीत्यर्थः। नन्याकाशादिपदार्थानां सार्वकालिकत्वान्नित्यत्वम् । नित्यत्वेन च तेषां स्वातन्त्र्येण सद्रूपताऽस्ति । जगदप्याकाशा- दिरूपमेव न तु तद्भिन्नमाकाशादि पृथक्कृत्य दृश्यते । एवं च जगति या सद्रूपता रमणीयता च दृश्यते सा जगत एव नत्व- न्यदीया। अतः कथं मिथ्यात्वं हेयत्वं चोच्यते 'मृषारूपे निपु- ४२वा योग्य छ' मेवी ने वानी धीः-भुद्धि ते मुद्धि यदस्ति...मूला- જે પરમાત્માનું વાસ્તવિક અસ્તિપણું–સત્યપણું તથા આનંદરૂપપણું છે तेनुं से प्रतिपयन थेटसे प्रतिभिम अर्थात् आभासः-अधिष्ठाननी સત્તાનો તથા અધિષ્ઠાનભૂત સ્વરૂપાનંદનો આરેપિત પદાર્થમાં જે પ્રતિ- ભાસ, તે છે મૂળ જેનું એવી છે. તે અમૃત એટલે નિત્યસિદ્ધ સુખસ્વરૂપ શ્રીહરિને પ્રણામ કરું છું એ અર્થ છે. (પૂ) “આકાશ વગેરે પદાર્થોનું સર્વકાળમાં રહેનારપણું હેવાથી નિત્યપણું છે, અને નિત્યપણાને લીધે તેઓનું સ્વતંત્રતાથી સતરૂપપણું છે. જગત પણ આકાશ વગેરેરૂપજ છે, કારણ કે આકાશ વગેરેનું પૃથક્કરણ કરતાં તેનાથી જુદું જગત જોવામાં આવતું નથી. એ પ્રમાણે જગતમાં જે સતરૂપપણું તથા રમણીયપણું જોવામાં આવે છે, તે જગતનું જ છે, ५२तु कानुनथा. माथी मृषारूपे, निपुणमतिहेये त्या पाया १ ·૨૧૬ सा दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् મતિ વિજિતિ જેવો આશાવવા- र्थानां तार्किकतनयादिभिनित्यत्वेन या सद्रूपता पोच्यते त्वविचारपूर्विका । तेषामुत्पत्तिमत्त्वान्नित्यत्वं नास्ति । उत्पत्ति- मचं च वैदिकममाणाभ्युपगन्तॄणां परमप्रमाणभूतया श्रुत्योक्तम्- તમાં તમારા મન યાશિઃ સંપૂત! ગાશાઢા. वायोरग्निः। अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः" ફતિ . ગત રાત્રીના મિથ્યાન કૂપતા નાd I - स्तपदार्थानामधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावात् । જગતનું મિથ્યાપણું તથા હેય–ત્યાજ્યપણું કેમ કહેવામાં આવે છે? એમ જે શંકા કરવામાં આવે (૧૦) તો કહેવામાં આવે છે કે – તાર્કિક-નૈયાયિક લેકેની પુત્રો (પોતાને તૈયાયિક માનનારા લેકે)થી આકાશ વગેરે પદાર્થોનું નિત્યપણાથી જે સરૂપપણું કહેવામાં આવે છે, તે તે અવિચારપૂર્વક (વિચાર કર્યા વગર) છે. તેઓનું ઉત્પત્તિવાળાપણું હોવાથી નિત્યપણું નથી. વૈદિક પ્રમાણેને સ્વીકારનારા લેકેની પરમ પ્રમાણભૂત શ્રુતિએ તદ્દા..(તે આ આત્માથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું છે, આકાશથી વાયુ ઉત્પન્ન થયો છે, વાયુથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો છે, અગ્નિથી જળ ઉત્પન્ન થયું છે, જળથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થઈ છે, અને પૃથ્વીથી ઓષધિ—-જુવાર બાજરી વગેરે ઉત્પન્ન થઈ છે) એમ આકાશ વગેરે પદાર્થોનું ઉત્પત્તિવાળાપણું કહ્યું છે. આથી આકાશ વગેરે પદાર્થોના મિથ્યાપણાને લીધે સતરૂપપણું નથી, કારણ કે અધ્યસ્ત પદાર્થોના અધિષ્ઠાનની સત્તાથી જુદી સત્તાવાળાપણાનો અભાવ છે.

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૨૧૭ ननु किं नाम तावन्मिथ्यात्वम् ? । न तावत्प्रमाणागम्यत्वं, भवन्मते ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वेन सर्वप्रमाणगोचरतानङ्गीकारेण च तस्य मिथ्यात्वप्रसङ्गात् । नापि स्मृतिगम्यत्वं, स्मृतेरप्रमाणतया तद्विषयस्य सत्य- स्यापि मिथ्यात्वप्रसङ्गात् । नाप्ययथार्थज्ञानगम्यत्वं, ये हि प्रपञ्चसत्यत्ववादिन- स्तैरपि सत्यस्यैव शुक्तिकादेरधिष्ठानतयाऽयथार्थज्ञानगम्यत्व- स्वीकारात् । न वा सद्विलक्षणत्वं, सद्विलक्षणशशशृङ्गादावतिव्याप्तेः (પૂ.) મિથ્યાત્વ એ શું છે? પ્રમાણથી ન જાણી શકાય એવા- પણું એ મિથ્યાપણું નથી, કારણ કે તમારા મતમાં (અદ્વૈત મતમાં) બ્રહ્મના સ્વયંપ્રકાશપણાથી તથા સર્વ પ્રમાણોના અવિષયપણાના સ્વી- કારથી તેના મિથ્થાપણને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. ઋતિથી જાણવા યોગ્ય પણું એ પણ મિથ્યપણું નથી, કારણ કે સ્મૃતિ પ્રમાણરૂપ નહિ હોવાથી તેના વિષયરૂપ સત્ય પદાર્થના પણ મિથાપણાનો પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. અયથાર્થ જ્ઞાનથી જાણવા યોગ્યપણું” એ પણ મિથ્યાપણું નથી, કારણ કે જેઓ પ્રપંચનું સત્યપણું કહેનારા છે, તેઓએ પણ સત્યજ એવા છીપ વગેરે પદાર્થોનું, અધિષ્ઠાનપણીવડે અયથાર્થ જ્ઞાનથી જાણવા ચોગ્યપણું સ્વીકાર્યું છે. ‘સતથી વિલક્ષણપણું એ પણ મિથ્યાપણું નથી, કારણ કે સસ- ·૨૧૮ दीपिकाटीकोपेतश्रावटपत्यष्टकम् । न च शशविषाणस्यापि मिथ्यात्वादतिव्याप्तिन दूषणकरीति વાચો ઉપાયૂત પદ્માવજ્ઞાનગોષવાર્થજ્ઞાનક્રિયા- सामर्थ्य च स्वीकुर्वद्भिः शशविषाणस्यातथात्वान्मिथ्यात्वा- स्वीकारात् । न वा सदसद्विलक्षणत्वम् । एकतरनिषेधस्यान्यतरविधि- नान्तरीयकतया तल्लक्षणासंभवात् । नान्तरीयकत्वं च सत्त्व- निषेधेऽसत्त्वं नान्तरीयकम् , असत्त्वनिषेधे सत्त्वं नान्तरीयक- मिति । परस्परविरोधे च न पदार्थान्तरस्थितिः। લાના શીંગડા વગેરેમાં એ લક્ષણની અતિવ્યાપ્તિ થાય. સસલાના શીંગડાનું પણ મિથ્યાપણું હોવાને લીધે અતિવ્યાપ્તિ લક્ષણમાં દૂષણ આપી શકતી નથી એમ નહિ કહેવું, કારણ કે મિથ્યાભૂત પ્રપંચનું અપરાક્ષ જ્ઞાનને યેગ્યપણું તથા પ્રજનની તેમજ પ્રયજનના જ્ઞાનની સિદ્ધિ કરવાનું સામર્થ સ્વીકારતા લોકેએ સસલાના શીંગડાનું, પ્રજ- નની તેમજ પ્રજનના જ્ઞાનની સિદ્ધિ કરવાનું સામર્થ્ય નહિ હોવાથી મિથ્યાપણું સ્વીકાર્યું નથી. સત તથા અસતથી વિલક્ષણપણું એ પણ મિથ્યાપણું નથી, કારણ કે સત તથા અસત્ બન્નેમાંથી એકને નિષેધ કરતાં બીજાના નાન્તરીયકપણથી–બીજાનું અવશ્ય વિધાન કરવું પડે તેથી મિથ્યાત્વના એ લક્ષણનો સંભવ નથી. નાન્તરીયકપણું–અવિનાભાવપણું એ આ પ્રમાણે છે કે સતપણાને નિષેધ કરતાં અસતપણું અવશ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, અને અસતપણાને નિષેધ કરતાં સત્પણું અવશ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. પરસ્પરનો વિરોધ થતાં બીજા–સદસવિલક્ષણ પદાર્થની સ્થિતિ સંભવેજ નહિ.

·૨૧૮ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । अविद्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वं मिथ्यात्वमिति यद्युच्यते, तत्र किमविद्या अनिर्वचनीया? किंवा अग्रहणमिथ्याज्ञानात्मिका? नाद्यः, अनिर्वचनीयाविद्याया अप्रसिद्धत्वात् । न द्वितीयः, तदविद्याकार्यस्य प्रवृत्तिसंस्कारादेः सत्यत्वात् । न वा ज्ञाननिवर्त्यत्वम् । आत्मविशेषगुणानामपर्यायमुत्पत्तिमिच्छ- तामुत्तरेणोत्तरेण पूर्वपूर्व निवृत्तिस्वीकारादर्थान्तरत्वापत्तेः । न वा प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वम् । अत्र प्रति- पत्तिशब्देन किं प्रमाणज्ञानं किं वा भ्रान्तिज्ञानं गृह्यते ? । “અવિદ્યા તથા તેનું કાર્ય એ બેમાંનું એકપણું એ મિથ્યાપણું છે એમ જે કહેવામાં આવે તો ત્યાં શું અવિદ્યા અનિર્વચનીય છે કે વસ્તુને યથાર્થરૂપે નહિ સમજવારૂપ મિથ્યાજ્ઞાનાત્મક છે? પહેલો પક્ષ સંભવ નથી, કારણ કે અનિર્વચનીય અવિદ્યાનું અપ્રસિદ્ધપણું છે. બીજે પક્ષ પણ સંભવતો નથી, કારણ કે અવિદ્યાના કાર્યરૂપ પ્રવૃત્તિ, સંસ્કાર વગેરેનું સત્યપણું છે. જ્ઞાનથી નિવૃત્તિને પામવા ગ્યપણું” એ પણ મિથ્યાપણું નથી, કારણ કે આત્માના વિશેષગુણોની એકી વખતે ઉત્પત્તિ ઈચ્છતા લોકોને પછી પછીના આત્માના વિશેષ ગુણથી પહેલા પહેલા આત્માના વિશેષ ગુણની નિવૃત્તિને સ્વીકાર ક્યથી અર્થાન્તર-જ્ઞાનથી નિવૃત્તિને પામવા યોગ્ય મિથ્યાત્વથી વિરૂદ્ધ વિશેષ ગુણથી નિવૃત્તિને પામવા ગ્ય બીજા વિશેષગુણરૂપ પદાર્થની સિદ્ધિ થઈ જશે. સાત ( જાણેલ ) ઉપાધિમાં નિષેધના પ્રતિયોગીપણું” એ પણ સિધ્યાપણું નથી. અહિં પ્રતિપત્તિશબ્દથી શું પ્રમાણજ્ઞાનનું ગ્રહણ ·૨૨૯ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । नाद्यः प्रमाणेनोपाधिर्यः प्रतिपन्नस्तत्र तस्य निषेधासंभवात् । भ्रान्तिप्रतिपन्नोपाधौ च निषेधप्रतियोगित्वस्य सत्त्वेऽप्यर्था- न्तरत्वात् । नैयायिकैरपि कचिन्निषिद्धस्यान्यत्र सत्तास्वीकारात् । न वा स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानत्वम् । संयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणानां प्रदेशकृत्तीनां स्वात्यन्ता- भावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानानामपि परैः सत्यत्वाङ्गीका- रादर्थान्तरताया दुरतिक्रमत्वात् । तथैव मिथ्यात्वस्य प्रमाणेन न प्रामाण्यम् । न तावत्प्र- કરવામાં આવે છે કે બ્રાંતિજ્ઞાનનું ? પહેલો પક્ષ સંભવતા નથી, કારણ કે પ્રમાણથી જે ઉપાધિ જાણેલ હોય તેમાં તેને નિષેધ સંભવ નથી. ભ્રાંતિથી જાણેલી ઉપાધિમાં અમુક પદાર્થનું નિષેધના પ્રતિયોગીપણું હોવા છતાં પણ તેનુંજ ઉપાધિના કે અંશમાં સત્તાના પ્રતિયોગીપણું હોવાથી તેનું અર્થાન્તરપણું સિદ્ધ થઈ જશે, કારણ કે નૈયાયિકએ. પણ કોઈ સ્થળે નિષેધ કરેલા પદાર્થની બીજે સ્થળે સત્તા હોવાનો સ્વી- કાર કર્યો છે. પિતાના અત્યંતાભાવની સાથે સમાન છે અધિકરણ જેનું એવા- પણથી જણાતાપણું એ પણ મિથ્યાપણું નથી; કારણ કે અમુક પ્રદે- શમાં વર્તનારા સંયોગ, વિભાગ, શબ્દ તથા આત્માના વિશેષગુણો પિતાના અત્યંતભાવની સાથે સમાન છે અધિકરણ જેઓનું એવા પણાથી જણાય છે, છતાં પણ તેઓના સત્યપણાને સ્વીકાર કર્યો છે, તેથી તેઓના અર્થ- ન્તરપણાનું ઉલ્લંઘન થઈ શકતું નથી. તેમજ મિથ્યપણાનું કાઈ પ્રમાણથી પ્રમાણપણું નથી. પ્રત્યક્ષ તે ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૨૨૧ त्यक्ष तत्र प्रमाणं, तथा सति वादिनां तद्विषयकविवादाभा- વસતિ | नापि विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वात् शुक्तिरूप्यवत् इत्य- नुमानं तत्र प्रमाणम् । प्रमाणागम्यत्वस्य सदृसद्वैलक्षण्यस्यावि- द्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वस्य वा साधनेऽप्रसिद्धविशेषणत्वात् । अयथार्थज्ञानगम्यत्यस्य गुरुमतेऽप्रसिद्धत्वात् । दृश्यत्वं च किं फलव्याप्यत्वं वृत्तिव्याप्यत्वं साधारणं वा । नाद्यः । अतीन्द्रियेषु पदार्थेषु फलव्याप्यत्वाभावेन भागा- તેમાં પ્રમાણ નથી, કારણ કે મિથ્યાપણામાં પ્રત્યક્ષને પ્રમાણ માનવામાં આવે છે તે વિષયમાં વાદીઓના વિવાદના અભાવને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. વિવીપમ્ (વિવાદના સ્થાનરૂપ પ્રપંચ), ઉમા (મિથ્યા છે), રચાત્ (દસ્યપણાને લીધે), શું સૂચવ (છીપમાં દેખાતા રૂપાની પેઠે) એ અનુમાન પણ તેમાં પ્રમાણ નથી; કારણ કે રાત (દશ્યપણાને લીધે) એ હેતુમાં પ્રમાણથી ન જાણી શકાય એવાપણારૂપ, સત્ તથા અસતથી વિલક્ષણપણારૂપ કે અવિદ્યા તથા તેનું કાર્ય એ બેમાંના એકપણુરૂપ અપ્રસિદ્ધ પદાર્થનું વિશેષણપણું બને છે. વળી અયથાર્થ જ્ઞાનથી જાણવા યોગ્યપણું પણ ગુરૂના મતમાં અપ્રસિદ્ધ છે. દશ્યપણું એ શું ફલથી વ્યાપ્યપણું છે કે વૃત્તિથી વ્યાપ્યપણું છે કે ફલથી વ્યાપ્ય તથા વૃત્તિથી વ્યાપ્ય એ બેમાંના એકપણું છે? પહેલે પક્ષ સંભવતો નથી, કારણ કે પરમાણુ, કાળ વગેરે અતીન્દ્રિય પદાર્થોમાં ફલવ્યાપ્તિનો અભાવ હોવાથી હેતુની ભાગાસિદ્ધિ થશે. બીજો પક્ષ ૧ સ્વરૂપાસિદ્ધિ નામનો હેત્વાભાસ ચાર પ્રકારનો છે –શુદ્ધાસિદ્ધ, ·૨૨૨ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । सिद्धेः। न द्वितीयः । वेदान्तिभिब्रह्मणोऽपि वृत्तिव्याप्यत्वा- भ्युपगमात् । न तृतीयः । ब्रह्मण्यनैकान्तिकत्वात् । तथैवायं पट एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी दृश्यत्वात् घटवत् इत्यपि न । तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावे दृश्यत्वहेतौ चानैका- न्तिकत्वात् । तथाहि यद्यद् दृश्यं तत्तदेतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावम- પણ સંભવ નથી, કારણ કે વેદાંતીઓએ બ્રહ્મના પણ વૃત્તિાવ્યાખ્ય- પણાનો સ્વીકાર કર્યો છે. ત્રીજો પક્ષ પણ સંભવ નથી, કારણ કે મિથ્યાપણાના અભાવવાળા બ્રહ્મમાં એ પક્ષના લક્ષણવાળા હેતુની પ્રાપ્તિ થઈ જશે. તેમજ “આ પટ આ તંતુઓમાં રહેલા અત્યંતાભાવને પ્રતિ- યોગી છે, દસપણાને લીધે, ઘડાની પેઠે” એમ પણ નહિ, કારણ કે તંતુમાં રહેલા અત્યંતભાવમાં તથા દશ્યપણારૂપ હેતુમાં અનેકનિકપણું રહ્યું છે. જેમ કે- જે જે દશ્ય છે તે તે આ તંતુઓમાં રહેલા ભાગાસિદ્ધ, વિશેષણાસિદ્ધ અને વિશેષ્યાસિદ્ધ. તેના પ્રયોગો નીચે પ્રમાણે અનુક્રમે આપ્યા છે– વીયુ રામ ચાક્ષુષાત્ (વાયુ, દ્રવ્ય છે, ચાક્ષુષપણાને લીધે). પૃથિવ્યાવિતુષ્ટયમ્ વચમ્ પવરવાર્ (પૃથ્વી વગેરે ચાર મહાભૂત, દ્રવ્ય છે, રૂપવાળાપણાને લીધે). વાયુ: ટ્રમ વત્તે પતિ પરવીન્ (વાયુ, દ્રવ્ય છે, રૂપવાળાપણું હેતાં સ્પર્શવાળાપણાને લીધે). વાયુ: ડ્રથમ વષે સતિ સૂપવત્ (વાયુ, દ્રવ્ય છે, સ્પર્શવાળાપણું હોતાં રૂપવાળાપણાને લીધે ).

·नास्त्येव । एतत्तन्तुषु दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૨૨૩ तियोगीति व्याप्तिरेष्टव्या । न चेयमस्ति । एतत्तन्तुषु योऽय- मस्य पटस्यात्यन्ताभावः साध्यते न तस्यैतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभा- वप्रतियोगित्वमस्ति । तत्स्वीकारे च तत्साध्यस्यैवाभावादनु- मानव्याहतिः स्यात् । अथ च तत्र दृश्यत्वमस्तीत्यनैकान्तिको हेतुः। तथा दृश्यत्वहेतावप्युक्तसाध्यं दृश्यत्वस्यात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे तन्तूनामदृश्यतया साध्यासि- द्धिप्रसङ्गात् । अथ च दृश्यत्वमस्तीत्यनेकान्तः। नाप्यागमः प्रपञ्चमिथ्यात्वे प्रमाणम् । तथाहि " एकमे- અત્યંતભાવનો પ્રતિયોગી છે. અર્થાત્ જે જે દશ્ય છે તેને તેને આ તંતુઓમાં અત્યંતભાવ છે એવી વ્યાપ્તિ ઈચ્છવી જોઈએ; પરંતુ તે થતી નથી. આ તંતુઓમાં જે આ પટને આ અત્યંતભાવ સાધવામાં આવે છે, તેનું આ તંતુઓમાં રહેલા અત્યંતભાવનું પ્રતિયોગીપણું નથી, અર્થાત તે પટ આ તંતુઓમાં રહ્યો છે. જે તેનો સ્વીકાર કરવામાં આવે તો તે સાધ્યનો જ અભાવ થવાથી અનુમાનને વ્યાઘાત થાય, અને ત્યાં દશ્યપણું છે, તેથી જ્યાં સાધ્યનો અભાવ છે ત્યાં હેતુની સ્થિતિ હોવાથી તે અનેકાંતિક થાય છે, તથા દશ્યપણારૂપ હેતુ હોવા છતાં પણ ઉપર કહેવામાં આવેલું સાધ્ય નથીજ. વળી આ તંતુઓમાં દશ્યપણાનું અત્યંતાભાવના પ્રતિયોગીપણું માનવામાં આવે, અર્થાત આ તંતુઓને અદશ્ય સ્વીકારવામાં આવે તો તંતુઓના અદશ્યપણાને લીધે સાધ્યની અસિદ્ધિને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય; અને ત્યાં દશ્યપણું છે તેથી હેતુ અનેકાંતિક છે. તેમ આગમ (વેદશાસ્ત્રાદિ) પણ જગતના મિશ્રાપણામાં પ્રમાણ નથી; કેમકે (બ્રહ્મ એકજ છે, અને બીજા પદાર્થથી રહિત છે) '.

·૨૨૪ दोपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । वाद्वितीयम्” इति अद्वितीयशब्दाद् ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्या- त्वसिद्धि मन्यसे किन्तु तत्राद्वितीयशब्दः सजातीयब्रह्मान्तरं निषेधति न तु समस्तप्रमाणोपनीतवस्तुनो निषेधः । यथा कस्मि- श्विद् ग्राम एक एव पुरुषः शौर्योदार्यादिगुणातिशयविशिष्टस्त- द्विषयेणायमद्वितीय इति कथनेन तत्सजातीयोऽन्यः पुरुषः प्रतिषिध्यते तथैव " एकमेवाद्वितीयम्” इति श्रुत्या ब्रह्मसजा- तीयं ब्रह्मान्तरं प्रतिषिध्यते न तु प्रपञ्चः। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म इत्यत्रानन्तपदस्य वस्तुपरि- च्छेदाभावपरत्वेन प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वमित्यपि न शक्यं वक्तुम् , સમાન એ સ્થળે તું અદિતીજ શબ્દથી, બ્રહ્મથી ભિન્ન વસ્તુના મિથ્યાપણાની सिदि माने थे, ५२तु ते श्रुतिमा अद्वितीय १८६, समान ndal બીજા બ્રહ્મનો નિષેધ કરે છે, પણ સઘળાં પ્રમાણથી પ્રાપ્ત થયેલી જગરૂપ વસ્તુને નિષેધ કરતું નથી. જેમકે કોઈ ગામમાં એકજ પુરૂષ શૂરતા, ઉદારતા ઇત્યાદિ ગુણોના અતિશયથી યુક્ત છે, તેને ઉદ્દેશી કહે- पामा अविसा अयमद्वितीयः (A1 दितीय छे) मे ४थनथी तेनी જાતવાળા બીજા પુરૂષનો નિષેધ કરવામાં આવે છે, તેમજ एक....ये श्रुतिथी प्रहमनी समान જાતવાળા બીજા બ્રહ્મને પ્રતિષેધ કરવામાં આવે છે, પરંતુ જગતનો પ્રતિષેધ કરવામાં આવતો નથી. सत्यं...(सम सत्य छ, ज्ञानस्व३५ छ भने स्वगत, सतीय भने विनतीय मेथी २हित ) से स्थणे अनन्तम् मे ५६ वस्तु- પરિચ્છેદના અભાવને સમજાવતું હોવાથી જગતનું મિથ્યાપણું છે, એમ પણ કહી શકાય નહિ, કારણ કે પરસ્પરના અભાવના અધિકરણપણના ·૨૨૫ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । परस्पराभावाधिकरणत्वराहित्यरूपस्य तस्य लोकेऽप्रसिद्धतया तत्रागृहीतसंगतिकत्वेन कालपरिच्छेदाभावस्याकाशादौ प्रसि- द्वस्य तेन पदेनाभिधानात् । 'नेह नानास्ति किंचन' इत्यस्य कारणे ब्रह्मणि नानात्व- निषेधपरत्वम् । ‘इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इत्यादेश्च माया- शब्दाभिधेयतत्तदिन्द्रियहारकबुद्धिवृत्तिरूपोपाधिभिः परमेश्वरी बहुधोपास्यत इत्यर्थः । अथवा मायाशब्दाभिधेयाः परमेश्वरस्ये- च्छाज्ञानक्रियाशक्तयस्ताभिः परमेश्वरः प्रत्युपासकं बहुरूप आविभवतीत्यर्थो न तु प्रपञ्चनिषेधे तात्पर्यम् । “ मृत्योः स અભાવરૂપ અર્થાત્ સ્વગત, સજાતીય અને વિજાતીય ભેદથી રહિતપણુ- રૂપ તે વસ્તુપરિચ્છેદનો અભાવ લેકમાં પ્રસિદ્ધ નહિ હોવાથી તેમાં अनन्तम् ये पहनी संगतिर्नु अड नहि यतु हाने सीधे या!२! વગેરેમાં પ્રસિદ્ધ એવા કાલપરિચ્છેદભાવને તે પદથી કહેલ છે. नेह...( 2 प्रममा शुत नथा) मे श्रुतिर्नु अरशुश्रममा मने पानी निषेध ४२वाम तात्पर्य छे. इन्द्रो...(मन भायावर અનેક રૂપવાળું જણાય છે) ઇત્યાદિ શ્રુતિઓનો “માયાશબ્દથી કહેવામાં આવતી તે તે ઈદ્રિયો દ્વારા બુદ્ધિની વૃત્તિઓરૂપ ઉપાધિઓથી પરમેશ્વરની ઘણે પ્રકારે ઉપાસના કરવામાં આવે છે એ અર્થ છે. અથવા માયા- શબ્દથી પરમેશ્વરની ઈચ્છાશકિત, જ્ઞાનશક્તિ તથા ક્રિયાશક્તિ કહેવામાં આવે છે. તેઓથી પરમેશ્વર પ્રત્યેક ઉપાસક પ્રત્યે ઘણે રૂપે પ્રકટ થાય છે से अर्थ छ, ५२'तु भगतनी निषेध ४२वाम तय नथा. मृत्योः... (જે મનુષ્ય બ્રહ્મમાં જાણે ભેદ હોય તેમ જુએ છે તે એક જન્મમર @થી બીજા જન્મમરણને પામે છે) એવા પ્રકારની કૃતિને ભેદજ્ઞાનની ·૨૨૬ दीपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति" इत्येवंविधायाश्च श्रुतेर्भेदद- निनिन्दयाऽभेदप्रतिपत्तिविधिपरत्वं न तु प्रपञ्चनिषेचे तात्पर्यम् । तथैव प्रपञ्चस्य सत्यत्वे ' मृत्तिकेत्येव सत्यम् ' ' त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्' 'प्राणा वै सत्यम्' इत्यादिश्रुतयः प्रमाणम् । તવૈવ “બ્રાન્તરે જમેર Tgવપન્ના / ૨ / ૨ . ? !” एकस्यैवं पुनः श्रुतिरविशेषादनर्थकं हि स्यात् । २।२।२।' નિંદાથી અભેદજ્ઞાનનું વિધાન કરવામાં તાત્પર્ય છે, પરંતુ પ્રપંચને નિષેધ કરવામાં તાત્પર્ય નથી. તેમજ જગતના સત્યપણામાં વૃત્તિ...(માટી જ સત્ય છે), શીળ.. (અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વી એ ત્રણ રૂપિજ સત્ય છે), vir...(પ્રાણાજ સત્ય છે) ઇત્યાદિ શ્રુતિઓ પ્રમાણ છે. તે પ્રમાણે જ જે જગતનું મિથ્યા- પણું સ્વીકારવામાં આવે તો ફક્ત એક તાજુવરપત્ય વં પુનઃ તિરવિપાર્થ હિં ચ ઇત્યાદિ કર્મોના ૧ રન થર (સોમવડે યાગ કરવો), રાક્ષriરિ ગુaોર (દક્ષિણાગ્નિમાં હોમવાનાં હવિષેનો હોમ કરે છે ), હિંઇથયાર રાતિ (આત્રેયને સુવર્ણ આવે છે) એ વાક્યો ભિન્ન ભિન્ન છે, અને તેના પ્રત્યેક શબ્દથી ભિન્ન ભિન્ન અપૂર્વની ઉત્પત્તિ થાય છે, કારણ કે તને પિતાના ત્યાગ વગેરે અનુબંધોની અપેક્ષા છે, પરંતુ હેમ તથા દાનરૂપ અનુબંધોની અપેક્ષા નથી. તે પ્રમાણે કુદ્યોતિને હોમ વગેરે અનુબની અપેક્ષા છે, પરંતુ યાગ તથા દાનરૂપ અનુબંધની અપેક્ષા નથી, અને રાતને દાન વગેરે અનુબંધની અપેક્ષા છે, પરંતુ ત્યાગ તથા હેમરૂપ અનુબંધેની અપેક્ષા નથી. ૨ મો ચન્નતિ ( સમિધોનું પૂજન કરે છે ), તન્નપાતું ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । રર૭ इत्यादिमीमांसामूत्राणां कर्मभेदप्रतिपादकानां प्रपञ्चमिथ्या- त्वेऽप्रामाण्यप्रसङ्गः स्यात् । अतो भवदभिमतं मिथ्यात्वं न कथंचन सिध्यतीति चेन्न । अद्वैतबोधकश्रुतिवैभवसंपन्नानाम- द्वैतवादिनां मते लक्षणप्रमाणाभ्यां प्रपञ्चमिथ्यात्वस्य सुसा- થવાત છે તથા प्रमाणागम्यत्वं मिथ्यात्वमिति स्वीकारे ब्रह्मणि नाति- व्याप्तिः । तत्र ब्रह्मभिन्नत्वे सतीति निवेशात् । तथा च ब्रह्म- भिन्नत्वे सति प्रमाणागम्यत्वं मिथ्यात्वम् । तथैवायथार्थज्ञान- ભેદનું પ્રતિપાદન કરનારાં સૂત્રોના અપ્રમાણપણાનો પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. આથી તમે સ્વીકારેલું મિથ્યાપણું કઈ રીતે સિદ્ધ થતું નથી” એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ) તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે, કારણ કે અદ્વૈતને સમ- જાવનારી કૃતિઓના વૈભવથી યુકત અદ્વૈતવાદીઓના મતમાં લક્ષણ અને પ્રમાણથી જગતનું મિથ્યાપણું સારી રીતે સાધી શકાય છે. જેમકે – ‘પ્રમાણથી ન જાણી શકાય એવાપણું એ મિથ્યાપણું છે એ સ્વીકાર કરવામાં આવે તો બ્રહ્મમાં અતિવ્યાપ્તિ થતી નથી, કારણ કે લક્ષણમાં “બ્રહ્મથી ભિન્નપણું હેતાં એ અંશને દાખલ કરવાનો છે. તેથી “બ્રહ્મથી ભિન્નપણું હોતાં પ્રમાણુથી ન જાણી શકાય એવાપણું મિથ્યપણું છે” એમ સિદ્ધ થાય છે. તે જ પ્રમાણે “અયથાર્થ જ્ઞાનથી અતિ ( અગ્નિનું પૂજન કરે છે) ઈત્યાદિમાં પાંચવાર જાતનું ઉચ્ચારણ કર્યું છે. તેમાં પ્રત્યેક વ્યક્તિથી ભિન્ન ભિન્ન અપૂર્વની ઉત્પત્તિ થાય છે; કારણ કે જો એકવાર ઉચ્ચારેલા ચાતથીજ અપૂ ની ઉત્પત્તિ થાય તે પછી ચારવાર ઉચ્ચારેલા અતિનું નિરર્થક પણું પ્રાપ્ત થાય છે.

·૨૨૮ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । गम्यत्वम् । अत्र च सद्वादिभिरपि सत्यस्यैव शुक्तिकादेरधिष्ठा- नतयाऽयथार्थज्ञानगम्यत्वस्य स्वीकृतत्वेनार्थान्तरतोक्ता । सा च न संभवति । अद्वैतसिद्धान्ते स्वातन्त्र्येणैव चाक्षुषादिभि- न्नेनायथार्थज्ञानेन मिथ्यार्थस्य गम्यत्वादयथार्थज्ञानगम्यत्वं स्वीक्रियते प्रातिभासिकसामग्रीजन्यमतो नार्थान्तरता । एव मेवान्यान्यपि लक्षणान्यूह्यानि । अनुमानानि च-ब्रह्मभिन्नं सर्व मिथ्या ब्रह्मभिन्नत्वात् । यदेवं तदेवं यथा शुक्तिरूप्यम् । अत्र ब्रह्मणः पक्षत्ववारणाय ब्रह्मभिन्न मिति । पक्षतावच्छेदकब्रह्मभिन्नत्वविशिष्ट पक्षकदेश- જાણવા ચોગ્યપણું” એ મિથ્યાપણું છે. અહિં સદીઓએ પણ સાચાજ છીપ વગેરે પદાર્થોના અધિષ્ઠાનપણથી અયથાર્થ જ્ઞાનવડે જાણવા એગ્રપણાનો સ્વીકાર કર્યો હોવાથી તેઓનું અર્થાતરપણું-સાધવા ધારેલા મિથ્યા પદાર્થથી ભિન્ન પદાર્થપણું કહ્યું છે, પરંતુ તે સંભવતું નથી, કારણ કે અદ્વૈતસિદ્ધાંતમાં ચાક્ષુષ (નેત્રથી ઉત્પન્ન થતા જ્ઞાન) વગેરેથી જુદા અથાર્થ જ્ઞાનથી મિથ્યા પદાર્થ જણાતો હોવાથી અયથાર્થ જ્ઞાનથી જાણવા યોગ્યપણું એ સ્વતંત્રતાથીજ પ્રતિભાસિક સામગ્રીથી ઉત્પન્ન થાય છે, એવો સ્વીકાર કર્યો છે. આથી અર્થાન્તરપણું નથી. એ પ્રમાણેજ બીજા પણ લક્ષણોનો તર્ક કરી લે. ४ाना मिथ्यापमा मनुमानो पण प्रमाणुभूत छे. ब्रह्मभिन्नम् (णमया मिन्न) सर्वम् (सणु), मिथ्या (भिय्या छे), ब्रह्मभिन्नत्वात् (બ્રહ્મથી ભિન્નપણાને લીધે). જે બ્રહ્મથી ભિન્ન હોય તે મિચ્છા હોય; म छीपनु ३५. माहि प्राना पक्षपातुं वा२९५ ४२वा भाटे ब्रह्म- भिन्नम् (श्री मिन्नमेभ यु छे. ब्रह्मभिन्नम् (बाथी भिन्न)- ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૨૨૯ शुक्तिरूप्यादौ सिद्धसाधनवारणाय सर्वपदं निविष्टम् । तत्र च शुक्तिरूप्यादौ ब्रह्मभिन्ने साध्यसिद्धावपि तदितरस्मिन्सर्वत्र ब्रह्म- भिन्ने प्रपञ्चे न तत्सिद्धमिति न सिद्धसाधनम् । यथा पृथिवी- त्वेन घटादावितरभेदनिश्चयेऽपि सर्वपृथिवीत्वेन तदसिद्धेर्न सिद्धसाधनमेवं शुक्तिरूप्यादौ पक्षतावच्छेदकसामानाधिकर- ण्येन साध्यसिद्धावपि पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसियभा- वेन न सिद्धसाधनम् । न च शुक्तिरूप्यादेरपि पक्षत्वेन कथं दृष्टान्ततेति वाच्यम् । संदिग्धसाध्यवान् पक्षः । शुक्तिरूप्यादौ च निश्चितसाध्यकत्वेन सपक्षत्वात् । न च पक्षभिन्नत्वे सति રૂપ પક્ષપણાનું અવચ્છેદક જે ગ્રહ્મમસંવ (બ્રહ્મથી ભિન્નપણું) તેથી યુક્ત એવા પક્ષના એક ભાગરૂપ છીપમાં પ્રતીત થતા રૂપા વગેરેમાં મિથ્યાત્વરૂપ સિદ્ધ વસ્તુને સાધવારૂપ દેષનું વારણ કરવા માટે સર્વ એ પદને દાખલ કર્યું છે. ત્યાં બ્રહ્મથી ભિન્ન એવા, છીપમાં પ્રતીત થતા રૂપા વગેરેમાં મિથ્યાત્વરૂપ સાધ્યની સિદ્ધિ હોવા છતાં પણ તેથી જુદા સર્વ બ્રહ્મથી ભિન્ન જગતમાં મિથ્યાત્વની સિદ્ધિ નથી, તેથી સિદ્ધ વસ્તુને સાધવારૂપ દોષની પ્રાપ્તિ નથી. જેમ પૃથ્વીપણાથી ઘડા વગેરેમાં બીજાં ભૂતોથી ભિન્નપણને નિશ્ચય હોવા છતાં પણ સર્વ પૃથ્વીપણાથી, બીજાં ભૂતોથી ભિન્નપણાની સિદ્ધિ નહિ થતી હોવાથી સિદ્ધ વસ્તુને સાધવારૂપ દેષની પ્રાપ્તિ થતી નથી, તેમ શુચિ (છીપમાં પ્રતીત થતા રૂપા) વગેરેમાં શુત્તિ થ7 (છીપમાં પ્રતીત થતા રૂપાપણા)રૂપ પક્ષતાવòદકની સાથે સમાન અધિકરણવાળાપણાથી સાધ્યની સિદ્ધિ હોવા છતાં પણ ઘંટ્સમન્નત્વ (બ્રહ્મથી ભિન્નપણા)રૂપ વિચ્છેદકથી થયેલા અવચ્છેદથી, અર્થાત સઘળા બ્રહ્મભિન્ન પદાર્થોમાં સાની સિદ્ધિનો અભાવ હોવાથી સિદ્ધ વસ્તુને સાધવારૂપ દેશની પ્રાપ્તિ થતી નથી.

·૨૩૦ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । निश्चितसाध्यकत्वस्य दृष्टान्तत्वप्रयोजकत्वमिति वाच्यम् । त्वं- पदलक्ष्यचैतन्यं ब्रह्माभिन्नं सच्चिदानन्दलक्षणत्वात् ब्रह्मवत् इत्याद्यभेदानुमाने पक्षस्यैव दृष्टान्तत्वाभ्युपगमात् । न च शुक्ति- रूप्यस्य दृष्टान्तता नोचिता तत्र मिथ्यात्वस्यानिश्चयादिति वाच्यम् । शुक्तिरूप्यस्य नात्र रजतमिति शुक्तिशकल वृत्तित्रैका- लिकरजतत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावप्रतीतिविषयत्वस्य प्रत्य- क्षेणैव सिद्धत्वात् । છીપમાં પ્રતીત થતા રૂપા વગેરેનું પણ પક્ષપણું હોવાથી તેનું દૃષ્ટાં- તપણું કેમ થાય એમ નહિ કહેવું; કારણ કે જેમાં સાધ્યનો સંદેહ હોય તે પક્ષ કહેવાય છે. છીપમાં પ્રતીત થતા રૂપા વગેરેમાં તો સાધ્યને નિશ્ચય હોવાથી તેઓ અપક્ષ છે. “પક્ષથી ભિન્નપણું હેતાં નિશ્ચિત સાધ્ય- વાળાપણું એ દૃષ્ટાંતપણાને સાધનારૂં છે એમ નહિ કહેવું; કારણ કે વૈદ્રઢતચમ્ (પદથી લક્ષ્ય ચૈતન્ય), બ્રહ્મામિન્ (બહાથી અભિન્ન છે), શિવાનસ્ (સત, ચિત તથા આનંદરૂપ લક્ષણવાળાપણાને લીધે), થ્રહ્મવત્ (બ્રહ્મની પેઠે) ઇત્યાદિ અભેદાનમા- નમાં પક્ષનાજ દષ્ટાંતપણાને સ્વીકાર કર્યો છે. “છીપમાં પ્રતીત થતા રૂપાનું દૃષ્ટાંતપણું યોગ્ય નથી, કારણ કે તેમાં મિથ્યાપણાનો નિશ્ચય નથી” એમ નહિ કહેવું; કારણ કે છીપમાં પ્રતીત થતા રૂપાનું, “અહિં રૂપું નથી એમ છીપના કકડામાં રહેલો જે રૂપાપણાથી અવચ્છિન્ન રૂપાને ત્રણે કાળમાં અભાવ તેના જ્ઞાનના વિષયપણું પ્રત્યક્ષ પ્રમા- ણથી સિદ્ધ છે.

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૨૩૧ તુ ननु शुक्तिरूप्ये मिथ्यात्वरूपसाध्यनिश्चयेऽपि ब्रह्मभि- नत्वं मिथ्यात्वव्यभिचारि न वेति व्यभिचारवारकताभावेन व्याप्यत्वासिद्धो ब्रह्मभिन्नत्वरूपो हेतुः । न च ब्रह्मभिन्नत्वं यदि मिथ्यात्वव्यभिचारि स्यात्तर्हि ब्रह्मभिन्नत्वहेतोनिरुपाधि- कत्वं न स्यादिति व्यभिचारशङ्कानिवर्तनद्वारा तो हि व्या- प्तिग्राहकः स्यादिति वाच्यम् । अविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्वरूप- स्योपाधेः सत्त्वात् । यदि ब्रह्मभिन्नत्वहेतो निरुपाधिकत्वं स्या- तदा तस्य निरुपाधिकत्वभङ्गापादनाख्यस्तर्कोऽपि स्यात्तथैव नास्ति । अविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्वरूपोपाधिविशिष्टत्वस्य हेतौ (પૂ૦) દીપમાં પ્રતીત થતા રૂપામાં મિથ્યપણારૂપ સાધ્યને નિશ્ચય હોવા છતાં પણ “બ્રહ્મથી ભિન્નપણું મિથ્યાત્વના વ્યભિચારવાળું છે કે નહિ ? એવા વ્યભિચારનું વારણ કરનારા તર્કના અભાવને લીધે ત્રટ્યૂમિનસ્વરૂપ હેતુ વ્યાખ્યત્વસિદ્ધ છે, અર્થાત્ ચહ્નમિત્તત્વરૂપ હેતુ મિથ્યાત્વરૂપ સાબથી વ્યાપ્ય નથી. “જે બ્રહ્મથી ભિન્નપણું મિથ્થાપ- ણાના વ્યભિચારવાળું હોય તે બ્રહ્મથી ભિન્નપણારૂપ હેતુનું નિપાધિક- પણું થાય નહિ, એમ વ્યભિચારની શંકાને ટાળવાધારા તર્ક જ વ્યાપ્તિનું ગ્રહણ કરાવનાર થાય છે એમ નહિ કહેવું, કારણ કે હેતુમાં બ્રહ્મા- વિદ્યારૂપ અતિરિત (વધારાના) દોષથી ઉત્પન્ન થવા યોગ્યપણારૂપ ઉપા- ધિથી યુકતપણાનું હોવાપણું છે, અર્થાત હેતુ બ્રહ્માવિઘાથી ઉત્પન્ન થવા ચોગ્યપણુરૂપ ઉપાધિથી યુકત છે. જે બ્રહ્મથી ભિન્નપણારૂપ હેતુમાં નિરુપાધિક (ઉપાધિથી રહિત) પડ્યું હોય તો તેના નિરુપાધિપણાના ભંગને લાવી આપવારૂપ તર્ક પણ કરી શકાય, પરંતુ તેમ તે નથી; કારણ કે અવિદ્યારૂપ અતિરિકત દોષથી ઉત્પન્ન થવા યોગ્યરૂપ ઉપાધિથી યુક્તપણું હેતુમાં છે” એમ જે કહેવામાં આવે (૧૦) તે તેને નિષેધ ·૨૩૨. दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । सत्त्वादिति चेन्न । अत्राविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्वे मिथ्यात्वरू- पसाध्यव्याप्यत्वस्वीकारापेक्षया ब्रह्मभिन्नत्वे मिथ्यात्वरूपसा- ध्यव्याप्यत्वाङ्गीकारे लाघवरूपतर्कस्य सत्त्वान्नानुकूलतकाभावः। साध्यसमनियतस्योपाधित्वमित्याचार्यमतम् । तत्र साध्यसम- नियतत्वं च साध्यव्यापकत्वे सति साध्यव्याप्यत्वम् । यत्र मिथ्यात्वं तत्राविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्वोपाधिसत्त्वमिति तस्य साध्यव्यापकत्वेऽपि मिथ्यात्वरूपसाध्यव्याप्यत्वमविद्यातिरिक्त- दोषजन्यत्वे स्वीकरणीयं किंवा ब्रह्मभिन्नत्व इति सामान्यधर्म संशयेऽविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्वापेक्षया लघुभूते ब्रह्मभिन्नत्व एव मिथ्यात्वव्याप्यत्वं स्वीकरणीयम् । संभवति लघौ, गुरौ કરવામાં આવે છે–અહિં અવિદ્યારૂપ અતિરિક્ત દોષથી ઉત્પન્ન થવા યોગ્યપણામાં મિથ્યાત્વરૂપ સાધ્યથી વ્યાપ્યપણાને સ્વીકાર કરવા કરતાં બ્રહ્મથી ભિન્નપણામાં મિથ્યાત્વરૂપ સાધ્યથી વ્યાપ્યપણાને સ્વીકાર કર- વામાં લાઘવરૂપ તર્ક હોવાથી અનુકુલ તકનો અભાવ નથી. “જે સાધ્ય- સમનિયત હોય તેનું ઉપાધિપણું છે એ આચાર્યને મત છે. ત્યાં સાધ્યમનિયતપણું એ સાધ્યમાં વ્યાપકપણું હેતાં સાધ્યથી વ્યાપ્યપણું છે. જ્યાં મિયાપણું હોય છે, ત્યાં અવિવારૂપ અતિરિક્ત દેષથી ઉત્પન્ન થવા ગ્યપણું હોય છે, એમ તેનું સાધ્યમાં વ્યાપકપણું હોવા છતાં પણ મિયાપણુરૂપ સાધ્યથી વ્યાપ્યપણું અવિદ્યારૂપ અતિરિક્ત દોષથી ઉત્પન્ન થવા યોગ્યપણુમાં સ્વીકારવું કે બ્રહથી ભિન્નપણામાં સ્વીકારવું? એમ મિથ્યાપણારૂપ સાધ્યથી વ્યાપ્યપણુરૂપ સામાન્ય ધર્મમાં સંશય થતાં અવિદ્યારૂપ અતિરિક્ત દેષથી ઉત્પન્ન થવા ગૃપણના કરતાં લઘુરૂપ ( નાના શરીરવાળા ) બ્રહ્મથી ભિન્નપણમાં જ મિથ્યપણારૂપ સાધ્યથી વ્યાપ્યપણાને સ્વીકાર કરે જોઈએ, કારણ કે “લઘુમાં મિથ્યા- ·૨૩૩ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । तदन्याय्यमिति न्यायात् । तस्मादविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्वस्य नोपाधित्वम् । परमराद्धान्तस्तु येषां मते सत्प्रतिपक्षोन्नायकत्वेनोपाधेर्द- पकता तेषां मते सित्यकुरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवत् इत्य- नुमाने उपाध्यभावहेतुना साध्याभावसाधने शरीरजन्यत्वस्य व्यर्थविशेषणत्ववदत्राप्युपाध्यभावेन साध्याभावसाधनेऽवि- द्यातिरिक्तविशेषणस्य व्यर्थत्वान्नाविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्व- मुपाधिः । પણારૂપ સાધ્યથી વ્યાપ્યપણું સંભવતું હોય ત્યાં ગુરુ (મોટા શરીરવા- ળા)માં તેનો સ્વીકાર કરે એ અયોગ્ય છે એ ન્યાય છે. તેથી અવિ- વારૂપ અતિરિકત દોષથી ઉત્પન્ન થવા લાગ્યપણાનું ઉપાધિપણું નથી. પરમ સિદ્ધાંત તો આ છે કે –જેઓના મતમાં સપ્રતિપક્ષ નામના હેત્વાભાસને તર્ક કરાવનારપણાને લીધે ઉપાધિમાં દૂષકપણું છે, તેઓના मतमा क्षित्यङ्कुरादिकम् (वी, २ कोरे), सकर्तृकम् (ता. वाणा), कार्यत्वात् (t-3(पापणाने साध), घटवत् (५४ानी ?) આ અનુમાનમાં ઉપાધિના અભાવરૂપ હેતુને લીધે સાધ્યને અભાવ સાધ- चामा म शरीरजन्यत्व (शरीरथी उत्पन्न वा योग्य५)व्यर्थ વિશેષણપણું છે, તેમ અહિં પણ ઉપાધિના અભાવને લીધે સાધ્યને અભાવ સાધવામાં વિદ્યારિ એ વિશેષણનું વ્યર્થપણું હોવાથી अविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्व उपाधि नथी.

·૨૩૪ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । वस्तुतस्तु स्वाश्रयत्वेनाभिमतयावनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गित्वं मिथ्यात्वम् । तत्र स्वपदेनाश्रितं ग्राह्यं तेन नाविद्यायाम- व्याप्तिस्तस्या ब्रह्माश्रयत्वात् । यदि स्वपदेन कार्यमित्युच्येत तर्हि तत्राव्याप्तिः स्यात् । तस्या अनादित्वेनाकार्यत्वात् । एवं तर्हि चित्सुखमुनिना स्वकीयग्रन्थे पूर्वोक्तमिथ्यात्वलक्षणमडी- कृत्य निराश्रयेषु नित्येषु भावेषु कार्यता नास्तीति लक्षणस्या- व्याप्तिमाशङ्कय ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्यापि कार्यतया न दोष इत्युक्तं तत्कथं संगच्छते । तत्र हि ब्रह्मभिन्नानां सर्वेषां कार्यत्वं प्रतिपादितम् । अविद्यायाश्चानादित्वात्कार्यत्वाभाव इति વાસ્તવિક રીતે તે ઊંચ (પિતાના આશ્રય)પણાથી ખિત (સ્વીકારેલા) પાવર (સઘળા) પદાર્થોમાં રહેલા અત્યંતભાવનું પ્રતિયો- ગીપણું એ મિથ્યપણું છે. ત્યાં સ્વપદથી આત્રિત પદાર્થનું ગ્રહણ કરવું. તેથી અવિદ્યામાં અવ્યાપ્તિ નથી, કારણ કે તે બ્રહ્મમાં રહી છે. જે સ્વપદથી કાર્યને કહેવામાં આવે તો તે અવિદ્યામાં અવ્યાપ્તિ થાય, કારણ કે તે અનાદિ હોવાથી કાર્ય–ઉત્પાદ નથી. (પૂ૦) “એમ જે સ્વીકારવામાં આવે તે ચિસુખ મુનિએ, પિતાના ગ્રંથમાં પહેલાં કહે- વામાં આવેલા મિથ્યાત્વના લક્ષણને સ્વીકાર કરી આશ્રયથી રહિત એવા આકાશ, કાલ વગેરે નિત્ય પદાર્થોમાં કાર્યપણું નથી, તેથી તેમાં લક્ષ- ની અવ્યાપ્તિની આશંકા કરી, “બ્રહ્મથી ભિન્ન સઘળાનું કાર્ય પણું હેવાને લીધે દેષ નથી એમ કહ્યું છે તે કેમ બંધબેસતું થાય? કારણ કે ત્યાં બ્રહ્મથી ભિન્ન સઘળા પદાર્થોના કાર્ય પણાનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. અવિદ્યા તે અનાદિ હોવાને લીધે તેમાં કાર્યપણાને અભાવ છે” એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ) તે તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે; કારણ કે ત્યાં જતા (કાર્ય પણારૂપ) પદથી કલ્પિતપણું કહેવા ધારેલ હોવાને ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૨૩૫ चेन्न । तत्र कार्यतापदेन कल्पितत्वस्य विवक्षितत्वेनादोषात् । यावति स्वाश्रये स्वात्यन्ताभावासंभवाल्लक्षणस्यासंभवः स्यात्तद्वा- रणायाभिमतपदम् । रजताद्यनाश्रयेऽपि शुक्त्यादौ रजताद्याश्रय- નામિક વર્તન જગતગત્યતામાવતિ ગુણિી- देरस्ति तदर्थमप्यभिमतपदं बोध्यम् । न च स्वाश्रये स्वरूपेण तदत्यन्ताभावाभावेऽपि पारमार्थिकत्वावच्छिन्नतदत्यन्ताभावस- वानास्त्यसंभवो लक्षणस्येति व्यर्थमभिमतपदमिति वाच्यम् । ब्रह्मणि स्वरूपेणैव प्रपञ्चात्यन्ताभावो ग्राह्यो न तु पारमार्थिक- વાછિન્નામાવા વાવFાથત્તાવાર ઉત્તરતા જ લીધે કશો દોષ નથી. પિતાના આશ્રયભૂત સઘળા પદાર્થોમાં પિતાના અત્યંતભાવને અસંભવ હોવાથી લક્ષણને અસંભવ થાય તો તેનું નિવા- રણ કરવા માટે અમર પદ છે. રૂપા વગેરેના આશ્રયભૂત નહિ હોવા છતાં પણ રૂપા વગેરેના આશ્રયપણાથી સ્વીકારેલા છીપ વગેરે પદાર્થોમાં રહેલા વર્તમાન કાળના રૂપા વગેરેના અત્યંતભાવનું પ્રતિવેગીપણું છીપના રૂપા વગેરે પદાર્થોને છે તેથી ત્યાં પણ મિથ્યાત્વના લક્ષણના અસંભવનું વારણ કરવા માટે મમત પદ છે, એમ જાણવું. (પૂ) “પ્રપંચના આશ્રયભૂત બ્રહ્મમાં સ્વરૂપથી પ્રપંચના અત્યંતાભાવનો અભાવ હેવા છતાં પણ પારમાર્થિકપણાથી અવચ્છિન્ન પ્રપંચને અત્યંતભાવ હોવાથી લક્ષણને અસંભવ નથી, તેથી અમિત પદ વ્યર્થ છે એમ (૧૦) કહેવું નહિ; કારણ કે બ્રહ્મમાં સ્વરૂપથી પ્રપંચને અત્યંતભાવ લેવાનું છે, પરંતુ પારમાર્થિકપણાથી અવચ્છિન્ન પ્રપંચનો અભાવ લેવાનું નથી. થાવત્ પદ અર્થાન્તરનું નિવારણ કરવા માટે છે. કપિ (વાનર)ના સંયોગ વગેરેના આશ્રયપણાથી સ્વીકારેલા વૃક્ષમાં મૂલના અવચ્છેદથી રહેતા કપિના સોગના અત્યંતભાવનું પ્રતિયોગીપણું શાખાના અવચ્છેદથી રહેલા પ ·૨૩૬ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । कपिसंयोगाद्याश्रयत्वेनाभिमतवृक्षे मृलावच्छेदेन वर्तमानस्वात्य- न्ताभावप्रतियोगित्वं शाखावच्छेदेन स्थितकपिसंयोगादेरस्तीति सत्यत्वाविरोधिप्रतियोगितदभावसामानाधिकरण्यरूपार्थान्तरद्- रीकरणाय यावत्पदम्। ननु निराश्रयेष्वाकाशादिषु नित्येषु लक्षणस्याव्याप्तिरिति चेन्न । 'न वियदश्रुतेः । २ । ३१।' इत्यादिवियदधिकरणे “Mતિજ્ઞાનિરતિરિરાજી : ૨૫ રૂ. ૬’ રૂપિ- द्वान्तसूत्रैस्तेषामपि कार्यत्वप्रतिपादनेन ब्रह्माश्रितत्वविज्ञानात् । અર્થાત શાખાપર રહેલા કપિના સંયોગ વગેરેને છે, તેથી સત્યત્વની સાથે વિરોધ નહિ રાખનારા પ્રતિયોગીના અને તેના અભાવના સમાન અધિકરણવાળાપણારૂપ અર્થાન્તરને દૂર કરવા માટે ચાવત્ પદ છે. (પૂ) આશ્રયથી રહિત એવા આકાશ વગેરે નિત્ય પદાર્થોમાં લક્ષણની અવ્યાપ્તિ થશે એમ કહેવામાં આવે (ઉ૦) તો તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે; કારણ કે 7 વિ ...ઇત્યાદિ વિયદધિકરણ (આકા- શાધિકરણ)માં પ્રતિજ્ઞાનિ ....ઇત્યાદિ સિદ્ધાંત સૂત્રોથી આકાશ વગેરે પદાર્થોના પણ કાર્યપણાનું પ્રતિપાદન કરવાને લીધે તેઓનું બ્રહ્મના આશ્રિતપણાથી જ્ઞાન થાય છે. ૧ આકાશ ઉત્પન્ન થયું નથી, કારણ કે તેની ઉત્પત્તિમાં પ્રમાણ ભૂત કાઈ કૃતિ નથી. (આ પૂર્વપક્ષનું બ્રહ્માસ્ત્ર છે.) ૨ પ્રત્યેક ઉપનિષદ્દમાં જોવામાં આવતી એનાશ્રુતં શ્રુતં મવત્ય- મતં મતમવિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનમ્ (જે બ્રહ્મનું જ્ઞાન થતાં નહિ સાંભળેલું સંભળાઈ જાય છે, નહિ સ્વીકારેલું સ્વીકારાઈ જાય છે, અને નહિ જાણેલું જણાઈ જાય છે) ઈત્યાદિ પ્રતિજ્ઞાની હાનિ થતી નથી, કારણ કે સઘળી ·૨૩૭ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । तथैव विमतः पट एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी अव- વિવાન પરન્તવત્ત રાત્રીનેગણાવી साध्याव्यापकत्वात् । नायमसिद्धो हेतुः पटस्यांशित्वे वादिनां विवादाभावात् । नापि विरुद्धः। एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावाप्रति- योगिनि विपक्षे आत्मनि अंशित्वरूपहेतोरवृत्तेः । न चेह तन्तुषु पट इत्यादिना प्रत्यक्षेणैव तन्तुनिष्ठतया पटस्यावगमात्कालात्य- यापदिष्टता हेतोरिति वाच्यम् । पटस्यैतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभाव- તેમજ વિમઃ rદ (વિવાદના સ્થાનરૂપ પટ), ઇતત્તનુનિgr- સ્વત્તામાવતિથી (આ તંતુઓમાં રહેલા અત્યંતભાવને પ્રતિ- યોગી છે, અર્થાત આ તંતુઓમાં નથી), અરવિવાર્ (અવયવીપ- ણાને લીધે), પુરાત્તરવત્ (બીજા પટની પેઠે). અહિં તિષ્ઠિત્વ (આ તંતુઓમાં નહિ રહેલાપણું) ઉપાધિ નથી, કારણ કે આકાશ વગે- રેમાં રહેલ પટનો અમુક ભાગ અતિન્નિષ્ટ નથી, અર્થાત્ આ તંતુ- એમાં રહેલું છે. આ હેતુ સિદ્ધ પણ નથી, કારણ કે પટના અવય- વીપણામાં કોઈને વિવાદ નથી. આ હેતુ વિરૂદ્ધ પણ નથી, કારણ કે આ તંતુઓમાં રહેલા અત્યંતભાવના પ્રતિયોગી નહિ એવો વિપક્ષભૂત આત્મામાં અવયવીપણુરૂપ હેતુ રહેતા નથી. (પૂ૦) “હું તનુષુ પર (આ તંતુઓમાં પટ છે) ઈત્યાદિ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથીજ પટના તંતુઓમાં રહેલપણાનું જ્ઞાન થાય છે, તેથી હેતુનું બાધિતપણું છે” એમ (ઉ૦) કહેવું નહિ; કારણ કે તત્તરસુનિચિત્તામાવતિયો એમ પટનું આ તંતુઓમાં રહેલા અત્યંતભાવનું પ્રતિયોગીપણું સ્વીકારતા વસ્તુઓ બ્રહ્મથી અભિન્ન છે. તે વિષયમાં નવ પેમર ગરી- હેમેવલિયમ્ (હે સુપુત્ર! પહેલાં એક, અદ્વિતીય અને સત્ આ બ્રહ્મજ હતું) ઈત્યાદિ શ્રુતિએ પ્રમાણભૂત છે.

·२३८ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । प्रतियोगित्वमङ्गीकुर्वता तस्य प्रामाण्यानङ्गीकारात् । इह नभसि नीलिमेति प्रत्यक्षाभिमतेन प्रत्ययेन वाधेऽपि नीरूपत्वानुमान. प्रवृत्ति वदाप्यनुमानप्रवृत्युपपत्तेः। एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावग्र- तियोगित्वे पटमात्र पक्षीकृत्य साधितेऽर्थान्तरता स्यात् । तत्र पटान्तरस्यैतत्तन्तुनिष्ठत्वाभावात् । तन्नित्त्यर्थ विमत इत्युक्तम् । अत्रात्यन्ताभावे व्यधिकरणधर्मानवच्छिन्न प्रतियोगिताक- त्वं विशेषणं देयम् । तेन घटत्वादिव्यधिक रणधर्ममादाय नार्थान्तरता । तथैवैतत्कालीनत्वमप्यत्यन्ताभावे विशेषणं देयम् । तेन तन्तुषु पटसत्त्वेऽपि घटपटोभयं नास्तीति घटपटोभयत्वा- मेवा तमे तवी नतना पत्यक्षतुं प्रमाण वायु नथी. 'इह नभसि नीलिमा (241 आशमा श्यामता छे) मेची रीत प्रत्यक्ष५- શુથી સ્વીકારેલા જ્ઞાનથી બાધ થયા છતાં પણ જેમ આકાશમાં રૂપ- રહિતપણાના અનુમાનની પ્રવૃત્તિ જોવામાં આવે છે, તેમ અહિં પણ અનુમાનની પ્રવૃત્તિ થવી ઘટે છે. આ અનુમાનના શરીરમાં વિમર પદને કાઢી નાખી કેવળ પટને પક્ષ રાખી તેમાં આ તંતુઓમાં રહેલા અત્યં- તાભાવનું પ્રતિયોગીપણું સાધીએ તો અર્થાતરપણું થાય, કારણ કે તે અનુમાનનું શરીર રાખતાં બીજા પટના આ તંતુઓમાં રહેલાપણાને અભાવ છે, અર્થાત બીજા પટનું આ તંતુઓમાં રહેલા અત્યંતીભાવનું प्रतियोगी छे. ते मी पटनी निवृत्ति माटे विमतः स ५६ ध्यु छ. महि सत्यतामामा व्यधिकरणधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वम् (भिन्न अधि:२९ मा रहेका था अछे नहि पामेछ प्रतियोगी रेनो मेवापा) से विशेष मा५. तथा घटत्व (124) વગેરે ભિન્ન અધિકરણમાં રહેલા ધર્મને લઈ અર્થાતરપણું નથી. જે તેમ કરવામાં ન આવે તે પટ આ તંતુઓમાં રહેલા ઘટવાવચ્છિન્ન ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । च्छिन्नप्रतियोगिताकघटपटात्यन्ताभावमादाय नार्थान्तरता । तथैवाभिमतसमवायसंबधेन प्रतियोग्यभावो ग्राह्यस्तेन तन्तुषु संयोगेन पटाभावस्य सत्त्वान्नार्थान्तरता। एकावच्छेदेनाभावो बोभ्यः । तेन शाखावच्छेदेन कपिसंयोगस्य मूलावच्छेदेन तदभावस्य सत्त्वान्नार्थान्तरता । तथा चात्रानुमानशरीरम् । विमतः पट एतत्तन्तुनिष्ठसमवायसंबन्धावच्छिन्ननिरवच्छिन्न- પટના અત્યંતભાવ પ્રતિયોગી થઈ જાય, અર્થાત્ સાધવા ધારેલા પદાર્થના કરતાં જુદા પદાર્થની સિદ્ધિ થઈ જાય. તે જ પ્રમાણે અત્યંતા- ભાવમાં ઉતાર્ટીનવન (આ સમયમાં ઉત્પન્ન થનારપણું) એ વિશે- ષણ પણ આપવું. તેથી પટની ઉત્પત્તિના સમયના પહેલા ક્ષણમાં અત્યં- તાભાવને લઈ અર્થ તરપણું નથી. એ પ્રમાણે ચાવવૃત્તિવન- છિન્નતિયોજિતાકૂ (બન્ને પદાર્થોમાં વર્તનારા ધર્મથી અવ- છેદ નહિ પામેલ છે પ્રતિવેગી જેને એવાપણું) એ વિશેષણ પણ આપવું. તેથી તંતુઓમાં પટ હોવા છતાં પણ ઘટ અને પટ બન્ને નથી, એ કારણને લીધે ઘટ તથા પટ એ બનેથી અવહેદ પામેલ છે પ્રતિયો- ગીઓ જેના એવા વટપદત્યતામાવ (ઘટ તથા પટ બન્નેને અત્યં- તાભાવ)ને લઈ અર્થાતરપણું નથી. તેમજ મિકતત્તાવાર્ષણ (સ્વીકારેલા સમવાય સંબંધ)થી પ્રતિયોગીનો અભાવ લે. તેથી તંતુ- ઓમાં સંગસંબંધથી પટને અભાવ હોવાને લીધે અર્થાતરપણું નથી. તેમજ એક અચ્છેદથી અભાવ જાણવો. તેથી શાખાના અવશે- દથી રહેલા કપિના સંયોગનો મૂલના અવચ્છેદથી અભાવ હોવાને લીધે અથનરપણું નથી. તે પ્રમાણે અહિં અનુમાનનું શરીર આ થયું:- વિકતા દર (વિવાદના રથાનરૂપ પટ), ઇતત્તનતુનિg...તો (આ તંતુઓમાં રહેલા સમવાય સંબંધથી અવચ્છેદ પામેલ, એક અવ- ·२४० दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । व्यधिकरणधर्मानवच्छिन्नव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नमतियोगि- ताकात्यन्ताभावप्रतियोगी, अवयवित्वात् । अत्रैतत्तन्त्वित्यत्रैतत्पटारम्भकास्तन्तव एतत्तन्तब इति बोध्यं तेन तन्त्वन्तरमादाय नार्थान्तरता । अन्योन्याभाववारणायात्य- न्तपदं दत्तम् । एवं गुणकर्मजात्यादयोऽपि तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि- नस्तत्तद्रूपत्वादित्यादिप्रयोगा ऊह्याः । છેદ પામેલ, ભિન્ન અધિકરણમાં રહેલા ધર્મથી અવય્યદ નહિ પામેલ, તથા બને પદાર્થોમાં વર્તનારા ધર્મથી અવચછેદ નહિ પામેલ છે પ્રતિ- योगी जी सेवा सत्यतालावनी प्रतियोगी छे), अवयवित्वात् (अवयवीपणाने सीधे). सहि एतत्तन्तु. मे स्थले एतत्पटारम्भकास्तन्तवः (A! ५टनी मा२ ४२ना। तुम!) से एतत्तन्तवः कोम युg. तेथी બીજા તંતુને લઈ અર્થ તરપણું નથી. અન્યોન્યાભાવનું નિવારણ કરવા भाटे अत्यन्ताभावमा अत्यन्त ५६ याप्यु छे. मे प्रमाणे गुणकर्मजात्यादयोऽपि (५८ वगेरेना मुगु, भ, जति बोरे ५५), तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनः (तामा २९या सत्यताभावना प्रतियोगी। छे), तत्तद्रूपत्वात् (ते ते ३५५- ણાને લીધે, અર્થાત ગુણ, કર્મ, જાતિ વગેરેપણને લીધે) ઈત્યાદિ અનુમાનના પ્રયોગોનો તર્ક કરી લેવો. १ गुणः, तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी, गुणत्वात, यथा शुक्ल- गुणः, कर्म, तन्तुनिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगि, कर्मत्वात् , यथाऽप- सरणादिक्रिया; जातिः, तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनी, जाति- त्वात् , यथा घटत्वम् एत्यादि.

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૨૪૧ ' ननु प्रकृतलक्षणेऽभावपदेन प्रामाणिकाभावो गृह्यते प्राति- भासिको वा । नायः । तैर्दैतापत्तेः । न द्वितीयः । रजते सीस- कविभ्रमे सीसमेवैतन्न रजतमिति, रजते तत्त्वमतिषेधे पातिभा- सिकाभावप्रतियोगिरजतत्वस्यामिथ्यात्वेनार्थान्तरता स्यादिति चेन्न । प्रामाणिकत्वेऽपि तेषां सदद्वैताव्याकोपात् । व्यावहारि- कप्रमाणप्रमाणितैर्भावैरभावैर्वा तत्त्वावेदकप्रमाणसिद्धस्याद्वैतस्य न व्याकोपशङ्कावसरः। मृत्तिकेत्येव सत्यमित्याद्यागमेन न प्रपञ्चस्य सत्यता प्रतिपादिता, किंत्वेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं (પૂ) “પ્રસ્તુત મિથ્યાત્વના લક્ષણમાં અમર પદથી પ્રામાણિક (યથાર્થ–સત્ય) અભાવનું ગ્રહણ થાય છે, કે પ્રતિભાસિક અભાવનું ગ્રહણ થાય છે? પહેલે પક્ષ સંભવતો નથી, કારણ કે સત્ય અભાવથી દ્વતની પ્રાપ્તિ થઈ જાય. બીજે પક્ષ પણ સંભવતા નથી, કારણ કે રૂપામાં સીસાની ભ્રાંતિ થતાં સીમેબૈતન્ જ રાતમુ (આ સીસું જ છે, રૂપું નથી) એમ રૂપામાં, રૂપાપણાનો નિષેધ થતાં પ્રતિભાસિક રજતપણાના અભાવના પ્રતિયોગી રજતપણાનું મિથ્યાપણું નહિ થતાં અર્થાતરપણું થઈ જશે” એમ જે કહેવામાં આવે (ઉ૦) તો તેને નિષેધ કરવામાં આવે છે –તે ભાવો તથા અભાવનું પ્રામાણિકપણું હોય તે પણ સત તથા અદ્વૈત બ્રહામાં કશે પણ ક્ષોભ થતો નથી. વ્યાવહારિક પ્રમાણથી સિદ્ધ થયેલા ભાવથી કે અભાવોથી તત્વને જણાવનારા પ્રમાણથી સિદ્ધ થયેલા અદ્વૈતમાં કશા પણ બની શંકાને અવસર નથી. કૃત્તિવ સત્ય (માટી જ સત્ય છે) ઇત્યાદિ આગમ પ્રમાણથી પ્રપંચના સત્ય- પણાનું પ્રતિપાદન નથી કર્યું, પરંતુ એકના જ્ઞાનથી સર્વના જ્ઞાનને ·૨૪૦ दीपिकाटीकोपेतश्रीवट पत्यष्टकम् । प्रतिज्ञाय ब्रह्मणः सर्वकारणतया सर्वकार्यैरनन्यत्वं प्रतिपादितम् । न च भवन्मते भेदस्यापि मिथ्यात्वे शब्दान्तराभ्याससं- ख्यासंज्ञागुणप्रकरणान्तरैः कर्मभेदो यो निरूपितस्तस्याप्रमाण- છે? પ્રતિજ્ઞા કરી, સર્વ કાર્ય પદાર્થોના કારણપણાને લીધે બ્રહ્મના સર્વ કાર્યોથી અભિન્નપણાનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. (પૂર) તમારા મનમાં ભેદનું પણ મિથ્યાપણું હોતાં શબ્દાંતર, અભ્યાસ, સંખ્યા, સંજ્ઞાગુણાંતર" તથા પ્રકરણાંતરથી જે કર્મ- ૧ આને અર્થ આ કપરના વ્યાખ્યાન વિષે ટિપણમાં પહેલાં અપાઈ ગ છે. ૨ આનો અર્થ આ કપરના વ્યાખ્યાન વિષે ટિપ્પણમાં પહેલાં અપાઈ ગયો છે. 3 पृथक्त्वनिवेशात्संख्यया कर्मभेदः स्यात् । २ । २ । २१ । अस्ति वाजपेयः, वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेति । तत्र प्राजापत्याः पशवः सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभते सप्तदशो वै प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै श्यामास्तूपरा एकरूपा भवन्ति, एवमेव हि प्रजापतिः समृद्धयै । વાજપેય નામનો યજ્ઞ છે. સ્વર્ગના રાજ્યની ઇચ્છાવાળા મનુષ્ય વાજપેય યજ્ઞ કરો. તેમાં પ્રજાપતિ છે દેવ જેનાં એવાં પશુઓનો ઉપ- યોગ કરવાનું છે. પ્રજાપતિ દેવતાવાળાં ૧૭ પશુઓનું આલભન કરે છે; કારણ કે પ્રજાપતિ ૧૭મા છે. તે પશુઓ શ્યામ તથા એકસરખાં શીંગ- ડાંવાળાં લેવાના છે. આ પ્રમાણે કર્મો કરવાથી પ્રજાપતિ સમૃદ્ધિને માટે થાય છે. પ્રત્યેક પશુનું ભિન્નપણું થતાં સત્તરની સંખ્યા ગણાય છે. પશુ- ·. दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । २४३ ताप्रसङ्गः स्यादिति वाच्यम् । घटपटादेखि व्यावहारिकस्यैव भेदस्यात्र शब्दान्तरादिभिः प्रतिपाद्यमानत्वात् । ભેદનું નિરૂપણ કર્યું છે, તેના અપ્રમાણપણુ–-અસત્યપણાનો પ્રસંગ પ્રાપ્ત થશે ? એમ (ઉ૦) કહેવું નહિ, કારણ કે અહિં ઘટપટ વગેરેના વ્યાવહારિક ભેદની પેઠે શબ્દાંતર વગેરેથી કર્મના વ્યાવહારિક ભેદનું જ પ્રતિપાદન કર્યું છે. એનું તે ભિન્નપણું ૧૭ વાગે થતાં ચરિતાર્થ થાય છે. ( જુઓ પૂર્વ- भीमांसा तथा शाम२ माथ्य ). ४ संज्ञा चोत्पत्तिः संयोगात् । २ । २ । २२ । भनी उत्पत्तिना वाध्यम अथैष ज्योतिरथैष विश्वज्योतिरथैष सर्वज्योतिरिति ( 24 ज्योतिस छ, २॥ विश्वज्योतिस् छ, भने २॥ सर्वज्योतिस्छे ) सेम शुनी सध्यावाणा यज्ञे४था, तथा એ જુદાં જુદાં નામવાળાં ત્રણ કર્મો છે. ( જુઓ. પૂર્વમીમાંસા તથા શાબર ભાષ્ય ) ५ पौर्णमास्यामाग्नेयोऽष्टाकपालो भवति । પૌમાસી નામના યાગમાં અગ્નિનો પુરેડાણ આઠ કપાલથી સિદ્ધ કરવામાં આવે છે. અહિં આગ્નેય શબ્દથી તે ગુણવાળો (અગ્નિ દેવતા- વાળા) પર્ણમાસી યાગ કહેવામાં આવે છે. તે પ્રમાણે જુદા જુદા ગુણથી हा गुहा यानु प्रहय ४२ (तुम पूर्वमीमांसा-२१२।५। तथा २।२।६। मने ते ७५२नुशास२ लाय). १ प्रकरणं तु पौर्णमास्यां रूपावचनात् । २ । २।३। यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति, ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पौर्णमासे प्रायच्छत्, ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम् । तथा य एवं विद्वान्पौर्णमासी यजते. य एवं विद्वानमावास्यां यजते इति । - ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । એમ ઇ- तथैवागमोऽप्यत्र प्रमाणम् । न चैकमेवाद्वितीयमित्यत्राहि- तीयशब्दस्तत्सजातीयनिषेधपरो यथास्मिन्ग्रामेऽयमेक एवाहि- तीयः पुरुषस्तद्वदिति वाच्यम् । एकमित्येकत्वविशेषणेनैव सजा- तीयनिषेधस्य सिद्धत्वात् । किं चाद्वितीयशब्दः सजातीयवस्त्व- તેજ પ્રમાણે પ્રપંચના મિથ્યપણામાં આગમ પણ પ્રમાણરૂપ છે. (પૂ૦) gવાદિતીચ (બ્રહ્મ એકજ અને અદ્વિતીય છે) એ સ્થળે રમઝા...પુરઃ (આ ગામમાં આ એકજ અદ્વિતીય પુરૂષ છે) એની પેઠે અદ્વિતીચ શબ્દથી તેની સમાન જાતના બીજા પદાર્થને નિષેધ કરે છે” એમ (ઉ૦) કહેવું નહિ કારણ કે एकम् પણરૂપ વિશેષણથીજ સમાન જાતવાળા બીજા પદાર્થને નિષેધ સિદ્ધ થઈ જાય છે. વળી દ્રિતીય શબ્દ તેની જાતના બીજા પદાર્થને અમાવાસ્યા તથા પૌમાસ્ય યાગમાં અગ્નિને આઠ કપાલથી સિદ્ધ થતો પુરેડાશ અવશ્ય આપવું જોઈએ. પૌમાસ્યા યાગમાં તેણે તેઓને અગ્નિ તથા સોમ દેવતાવાળો અગીઆર કપાલેથી સિદ્ધ થતો પુરોડાશ આ. અમાવાસ્યા યાગમાં તેણે ઈદેવતાવાળું દહિં આપ્યું. તે પ્રમાણે જે વિદ્વાન માણસ આ પ્રમાણે પૌર્ણમાસ્ય યાગ કરે છે, તથા જે વિદ્વાન માણસ આ પ્રમાણે અમાવાસ્યા યાગ કરે છે, અહિં પ્રકરણ તો પૌમસ્યા યાગને કહે છે, અને ૨ વિદ્વાન ઈત્યાદિમાં પૌર્ણમાસ્ય યાગનું સ્વરૂપ કહ્યું નથી, તેથી પૌમાર્યા અને અમાવાસ્યા એ બે શબ્દો સંયુક્ત થઈ જાય ઇત્યાદિ પૌર્ણમાસ્યા યાગના રૂપનો અનુવાદ કરે છે. આ સ્થળે એક પ્રકરણથી પૌમાસ્યા યાગનું ગ્રહણ થાય છે. તે પ્રમાણે જુદા જુદા યાગનું ગ્રહણ કરવું. ( જુઓ પૂર્વમીમાંસા તથા શાબર ભાષ્ય ).

·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । २४५ न्तरनिषेधपरको न संभवति तथा सत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- प्रतिज्ञाया वाचारम्भणशब्दस्य चैतदात्म्यमिदं सर्वमित्याग्रुपसं- हारस्य च बाधप्रसङ्गात् । न चैकमित्यत्रैकशब्द एकत्वसंख्या- पर इति वाच्यम् । एक रूपमेका संख्या एकोऽभाव इत्यादावाप प्रयोगादत्रैकशब्देनैकत्वसंख्याभिधाभावात् । आनन्त्यमप्युभया- न्ताभाव एव तत्रैव तस्य व्युत्पत्तेरित्यपि न वाच्यम् । यदिहा- भयान्ताभावपरकोऽनन्तशब्दस्तदा नियमाकाशमनन्तं चेत्यत्र नित्यशब्दः पुनरुक्तः स्यात् । अर्थात् यद्यन्तपदेन पूर्वापरकाला- बच्छेदरूपोभयान्तोऽभिधीयते तर्हि तनिषेधस्यानन्तशब्देनोक्त- નિષેધ કરે છે, એમ સંભવતું નથી; કારણ કે તેમાં સ્વીકારવામાં આવતાં ना जाना साना साननी प्रतिज्ञाना, वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् (म माटी सत्य छ, मते घा, રામપાત્ર વગેરે માટીના વિકારો છે, અને નામમાત્ર છે, તેમ બ્રહ્મજ સત્ય છે, અને તે સિવાયના પદાર્થો અવિદ્યાના પરિણામે છે, અને કેવળ पाथी मोसाय छ अर्थात् नाममात्र छ) मे वाचारम्भण श्रुतिना तथा ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् (A1 सब 20 प्र३५ छे) त्यादि ५- ८।२ना माया प्रसंग प्राप्त थाय. (५०)एकम् ....ये २थले एक श-६ એકપણારૂપ સંખ્યાને કહે છે એમ (ઉ૦) કહેવું નહિ; કારણ કે પર્વ रूपम् , एका संख्या, एकोऽभावः ( मे ३५ छ, भा में સંખ્યા છે, આ એક અભાવ છે) ઇત્યાદિમાં પણ વા શબ્દનો પ્રયોગ थाय छे, तथा मा एक शम्या ४५९॥३५ सध्या डेवाती नया. (५०) "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (ब्रह्म सत्य, शान तथा मनात छे) ઈત્યાદિ સ્થળે અનંતપણું પણ પૂર્વકાલાવચ્છેદ તથા અપરકાલાવડેદને અભાવજ છે, કારણ કે તે અર્થમાંજ તે અનન્ત શબ્દની વ્યુત્પત્તિ છે? .

·૨૪૬ दीपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । त्वादनन्तशब्दस्य नित्यार्थवाचकत्वेन नित्यमाकाशमनन्तं चेति पुनरुक्तिप्रसङ्गः । तस्मादन्तशब्दस्य देशतः कालतो वस्तुतश्च परिच्छिन्ने व्युत्पन्नत्वात्तस्य नसमासे सति त्रिविधस्याप्यन्तस्य निषेधकतोपपत्तौ पृथग्व्युत्पत्यपेक्षा नास्त्येव । "नेह नानास्ति किंचन" इति वचनेन ब्रह्मणि नानात्वं न निषिध्यतेऽप्रसिद्धत्वात् । नहि कुतोऽपि वादिप्रतिवादिप्रसि- द्वितो ब्रह्मणि नानात्वं प्रसक्तं येन प्रतिषिध्येत । तस्मादनया श्रुत्या सजातीयविजातीयस्वगतनानात्वनिषेधाद् ब्रह्माद्वैतमेव દિતિ . એમ (૧૦) કહેવું નહિ, કારણ કે જો અનન્ત શબ્દથી પૂર્વકાલાવચ્છેદ તથા અપરકાલાવડેદનો અભાવ સમજાત હોય તો નિય...(આકાશ નિત્ય છે, અને અનંત છે) એ સ્થળે નિત્ય શબ્દની પુનરૂક્તિ થઈ જાય, અર્થાત્ જે અત્ત પદથી પૂર્વ તથા અપર કાલના અવડેદરૂપ અંતને કહેવામાં આવે તે તેને નિષેધ અનત શબ્દથી કહેવાયાને લીધે અના શબ્દનો અર્થ નિચ થવાથી નિત્ય(આકાશ નિત્ય, અને અનંત છે) એમ પુનરૂક્તિનો પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય. તેથી અન્ત શબ્દની વ્યુત્પત્તિ દેશ, કાળ તથા વસ્તુથી પરિચ્છિન્ન વસ્તુમાં થવાને લીધે તેનો નક્સમાસ થતાં સના પદમાં ત્રણ પ્રકારના અંતનો નિષેધ કરનારપણું ઉપપન્ન- યુક્ત-ન્યાયપુર:સર થતાં આથી જુદી વ્યુત્પત્તિની જરૂર નથીજ. ને..(અહિં કશું પણ નાનાપણું–Áતપણું નથી) એ વચનથી બ્રહ્મામાં અનેકપણાનો નિષેધ કરવામાં આવતું નથી, કારણ કે બ્રહ્મમાં અનેપણું અપ્રસિદ્ધ છે. વાદી તથા પ્રતિવાદીના પ્રસિદ્ધ મત પ્રમાણે ક્યાંયથી પણ બ્રહ્મમાં અનેકપણને પ્રસંગ નથી, જેથી તેને નિષેધ કરવામાં આવે; તેથી આ કૃતિવડે સજાતીય, વિજાતીય અને સ્વગત- ભેદને નિષધ થવાથી અદ્વૈત બ્રહ્મજ સિદ્ધ થાય છે.

·२४७ -- दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते” इत्यादिश्रुति- घटकमायाभिरितिपदाभिधेयैस्तत्तदिन्द्रियद्वारकबुद्धिवृत्त्युपाधि- भिरथवा परमेश्वरस्येच्छाज्ञानक्रियाशक्तयो मायाशब्दाभि- धेयाः स्वशक्तिविशेषास्तैः परमेश्वरः प्रत्युपासकं बहुरूप आवि- र्भवतीत्युक्तं तदप्ययुक्तम् । यतः प्रत्यक्षयोग्यं वस्त्वैन्द्रियकबुद्धि- वृत्तौ प्रतीयते, ईश्वरस्त्वतीन्द्रियो नीरूपत्वादबाह्यत्वादिति न बुद्धिवृत्त्यभिप्रायेणायं मायाशब्दः । 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति " इत्यस्याः श्रुतेश्च भेददर्श- ननिन्दयाऽभेदप्रतिपत्तिविधिपरत्वेन प्रपञ्चनिषेधे न तात्पर्यमि- युक्तं तदपि न । अभेदप्रतिप्रत्तिमात्रे विधित्सिते द्वैतनिषेधव्यqणी इन्द्रो...(४-८२ भायाथा ध। ३५वाण! य के ) त्या श्रुतिना शरी२ने मनावना२। मायाभिः से ५४था उवाती ते તે ઈદ્રિોદ્વારા જે બુદ્ધિની વૃત્તિઓ તરૂપ ઉપાધિઓથી, અથવા પર મેશ્વરની ઈચ્છાશક્તિ, જ્ઞાનશક્તિ તથા ક્રિયાશક્તિ, જે માયાશબ્દથી કહે- વાતી અમુક પ્રકારની પિતાની શક્તિઓ છે, તેથી પરમેશ્વર પ્રત્યેક ઉપાસક પ્રત્યે ઘણાં રૂપવાળા પ્રકટ થાય છે, એમ કહ્યું છે તે પણ અયોગ્ય છે, કારણ કે ઇદ્રિયદ્વારા થતી બુદ્ધિની વૃત્તિમાં પ્રત્યક્ષોગ્ય વસ્તુ પ્રતીત થાય છે; પરંતુ ઈશ્વર તે નીરૂપપણાને લીધે તથા બાહ્ય (બિહાર) નહિ હોવાને લીધે અતપ્રિય છે, તેથી બુદ્ધિવૃત્તિના અભિપ્રાયથી આ માયા શબ્દ નથી. "मृत्योः...( मेमभ२४थी भीमभराने पामे छ) से મૃતિ ભેટદર્શનની નિંદા કરી અભેદ જ્ઞાનનું વિધાન કરવા માટેની હેવાથી પ્રપંચનો નિષેધ કરવામાં તેનું તાત્પર્ય નથી” એમ જે કહ્યું તેમ પણ નથી, કારણ કે અભેદના જ્ઞાનમાત્રનું વિધાન કરવા ઈચ્છતા હૈતો નિષેધ ·_| , } दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । र्थत्वापत्तेः । प्रत्युत तद्विधाने द्वैतनिषेधस्यानर्थकरत्वाच्च । अतः सर्वेषामागमानां साक्षात्परम्परया वा ब्रह्मभिन्नस्य मिथ्यात्वप्रति- पादनद्वारा ब्रह्माद्वैतप्रतिपादने तात्पर्यम् ॥ ८ ॥ विभातु तन्नाथ मदीयमानसे त्वदीयरूपं सुमनोहरं विभो। જ્ઞાવિરત્તિ જ નિત્તનું વજન કad વિધીવતે , ૨ ! તેથી હે નાથ ! હે પ્રભુ! પિતાના ચિત્તાની શુદ્ધિ માટે બ્રહ્મા વગેરે દેવતાઓથી પણ જેનું ચિંતન નિરંતર કરવામાં આવે છે તે આપનું અત્યંત મનોહર રૂપ મારા મનમાં અધિક પ્રકાશે. ૯ ટારા થતઃ સંરે વાસ્તવું સવવમાન નારવા મવા- नेव केवलं सत्यस्वरूपः परमानन्दघनश्वास्ति तत्तस्मात्कारणात् हे विभो सर्वव्यापक, सुमनोहरं त्वदीयरूपं भक्तानुग्रहकाम्यया કરવાનું વ્યર્થપણું આવી પડે છે, એટલું જ નહિ, પરંતુ અભેદના જ્ઞાન- માત્રનું વિધાન કરતાં Áતના નિષેધનું વિરૂદ્ધ અર્થને કરનારાપણું પ્રાપ્ત થાય છે. આથી સઘળાં શાસ્ત્રોનું સાક્ષાત અથવા પરંપરાથી બ્રહભિન્ન પદાર્થના મિયાપણાનું પ્રતિપાદન કરવાારા બ્રહ્માદ્વૈતનું પ્રતિપાદન કરવામાં તાત્પર્ય છે. ૮ ટીકા. જેથી સંસારમાં વાસ્તવિક સત્યપણું તથા આનંદ નથી જ, અને આપજ કેવળ સત્યસ્વરૂપ તથા પરમાનંદસ્વરૂપ છે, તે કારણથી હે વિમો-સર્વવ્યાપક, અત્યંત મનોહર સ્વવીજૂ ભકતો પર અનુગ્રહ કરવાની ઈચ્છાથી ધરેલું અત્યંત શુદ્ધ સત્ત્વગુણથી યુક્ત એવું રામ, ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । धृतं विशुद्धसत्वविशिष्टं दिव्यं रामकृष्णशिवादिविग्रहात्मकं मदीयमानसे मम चित्ते विभातु विशेषेण प्रकाशताम् । सामान्यतोऽन्तर्यामिरूपेण सर्वप्राणिहृदये स्थितोऽपि भवान् रजस्तमोमलिनचित्तानामप्रकाश इव भाति । तथा न, किन्तु मदीयचित्तगतरजस्तमोरूपान्दोपान्दूरीकृत्य विशेषरूपेण प्रका- शतां भवानित्यर्थः । कीदृशं तद्रूपम् । यस्य चिन्तनं ध्यानम् , अजादिदेवैर्ब्रह्मेन्द्रप्रभृतिभिजिदशै रजोगुणवशेनाशुदस्य स्व चित्तस्य शुद्धयै सततं निरन्तरं विधीयते क्रियत इत्यर्थः ॥ ९॥ ४०, शिव, पोरेना शरी२३५ मापर्नु हिव्य २१३५ मदीयमानसे-भा२। भनमा विभातु-अधिः शी. सामान्यपाथी मतभी३५ मा५ સર્વ પ્રાણીઓનાં હૃદયમાં રહ્યા છે, છતાં પણ રજોગુણ તથા તમે ગુ- ણથી મલિન ચિત્તવાળા લોકોને જાણે અપ્રકાશિત છે તેવા ભાસે છે. તેવી રીતે પ્રકાશિત થવા માટે હું આપને વિજ્ઞપ્તિ કરતું નથી, પરંતું આપ મારા ચિત્તમાં રહેલા રજોગુણ તથા તમે ગુણરૂપ દેષોને દૂર કરી પ્રકાશો એવી વિજ્ઞપ્તિ કરું છું, એ અર્થ છે. તે રૂપ કેવું છે? જેનું यितन मेटले प्यान अजादिदेवैः-प्रमा, वगेरे वतासाथ રજોગુણને લીધે અશુદ્ધ એવા પોતાના ચિત્તની શુદ્ધિ માટે નિરંતર विधीयते-४२वामा माछ में अर्थ छ..

·२५० दीपिकाटोकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । मायारामप्रोक्तमेतत्तुरम्यं श्रीशस्तोत्रं श्रीवटेशाष्टकाख्यम् । अस्तु श्रीशस्तेन तुष्टः स्तुवयो दिश्याच्छ्यः शाश्वतं स्वाश्रितेभ्यः ॥१०॥ નીમાયારામ પંડિત શ્રીવટેશાષ્ટક નામનું આ અત્યંત રમણીય લક્ષ્મીના પતિ નારાયણ ભગવાનનું સ્તોત્ર રચ્યું છે. તેથી લક્ષ્મીના પતિ નારાયણ ભગવાન સ્તુતિ કરનારાઓ ઉપર પ્રસન્ન થાઓ, અને પિતાના આશ્રિત भने त्यति ४८याय (भाक्ष) पो. १० टीका। इदं सुरम्यं श्रीवटेशाष्टकमित्याख्यायुतं श्रीशस्य लक्ष्मीपतेः स्तोत्रं मायारामाख्यपण्डितेन प्रोक्तं विरचितम् । तेन स्तोत्रेण तुष्टः श्रीशः स्तुवमः स्वाश्रितेभ्यः स्वभक्तेभ्यः शाश्वतं नित्यं श्रेयः परमकल्याणं मोक्षाख्यं दिश्याददात्वित्यर्थः ॥१०॥ टी. A. २सयत २९५ श्रीवटेशाष्टकम् -श्रीवटेशाट मे नामयी युत श्रीशस्य-सभीनापति नारायण सभवाननु स्तोत्र मायाराम नामना पति प्रोक्तम्-२न्यु छ. ते स्तोत्रथा प्रसन्न थयेला सक्षमीना પતિ નારાયણ ભગવાન સ્તુતિ કરતા એવા પિતાના આશ્રિતોને અર્થાત પિતાના ભકતિને शाश्वतम्- -नित्य श्रेयः-मोक्ष नामर्नु ५२म ४८याण दिश्यात्-पो में अर्थ छ. १० ·................ दीपिकाटीकोपेतथीवटपत्यष्टकम् । तत्वज्ञानप्रदं भक्तिवैराग्यपरिवर्धनम् । पठितव्यमिदं नित्यं स्तोत्रं श्रीपतितुष्टिदम्।। ११॥ તત્વજ્ઞાનને આપનારા, ભકિત તેમજ વૈરાગ્યને અત્યંત વધારનારા અને લક્ષ્મીના પતિ નારાયણ ભગવાનને પ્રસન્ન કરનારા આ તાત્રને નિરંતર પાઠ કર જોઈએ. ૧૧ टीका । तत्त्वस्य परमार्थवस्तुनः परमात्मस्वरूपस्य ज्ञानं प्रददा- तीत्येवं रूपम् । भक्तिः परमेश्वरे परमप्रीतिरूपा, वैराग्यं च विषयेषु वैतृष्ण्यं तयोः परिवर्धनं सर्वतो वृद्धिसाधनम् । श्रीपतेः श्रीविष्णोस्तुष्टिदं नोपजनक मिदं स्तोत्रं स्वकल्याणेकछुभिर्मनु- प्यनित्यं प्रत्यहं पठितव्यम् ॥ ११ ॥ टी. તત્વ એટલે પરમાર્થ વસ્તુભૂત પરમાત્માના સ્વરૂપના જ્ઞાનને આપે છે એવા રૂપવાળું એ तत्त्वज्ञानप्रा. પરમેશ્વરમાં પરમ પ્રીતિ એ ભક્તિનું રૂપ છે. વિષયોમાં તૃષ્ણાથી રહિતપણું એ વૈરાગ્યનું રૂપ છે. તેઓને परिवर्धनम्-सशत वधारवाना सावनभूत. समाना पति श्रीविष्णूने तुष्टिदम्-सतोष मापना२१ मा स्तोत्र पाताना त्याने ४२७ मनुष्योमे नित्यम्-निरत२ ५४ ४२। नेय. ११ ·૨૫૨ दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । व्याधिकाले च मोहान्ध्ये विपत्तौ श्रद्धया पठेत् । य इदं स भयान्मुक्तः सुखमक्षयगमश्नुते ॥ १२ ॥ વ્યાધિના સમયમાં, મોહાંધપણામાં અને વિપત્તિમાં જે મનુષ્ય આ સ્તોત્રનો શ્રદ્ધાથી પાઠ કરે છે, તે આ સંસારરૂપ ભયથી મુક્ત થઇ મોક્ષરૂપ અખૂટ સુખ પામે છે. ૧૨ इति वेदान्ततीर्थपण्डितश्रीमायारामकृतं वटपत्यष्टकं समाप्तम् । A टीका । यः पुरुपो व्याधिकाले ज्वरादिरोगाक्रमणकाले, परि- णामे संसारदु ख हेतुषु वस्तुतोऽसारेष्वपि विषयेषु सौन्दर्यबुद्ध्या चेतसोऽभिष्वङ्गो मोहस्तेनान्ध्यं शास्त्रोक्तज्ञानाभिभवस्तस्मि- न्सति, विपत्तिकाले च श्रद्धयेदं स्तोत्रं पठेत्स पुरुषो भयात्सं- सारभयान्मुक्तः सन्नक्षय्यमनन्तं मुखमानन्दं मोक्षरूपमश्नुते लभत इत्यर्थः ॥ १२॥ व्याधिकाले-४१२ कोरे रोगी मावता हाय त्यारे, परि. ણામમાં સંસારરૂપ દુ:ખનાં કારણરૂપ અને વાસ્તવિક રીતે નિઃસાર એવા પણ વિષયમાં સુંદરપણાની બુદ્ધિથી ચિત્તનું આસક્તપણું એ भी छे, तेथी आन्ध्यम्-शास्त्रोत ज्ञानना ५२लय, ते थतi, आने વિપત્તિના સમયમાં જે પુરૂષ શ્રદ્ધાથી આ સ્તોત્રને પાઠ કરે છે તે भयात्-संसा२३५ मयथा भुत. २४ अक्षय्यम्-मनात सुखम् - भाक्ष३५ मान ने अश्नुते-पाछे से मथ छे. १२ ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । ૨૫૩ प्रमादलिखितं किञ्चित्त्यक्तं वाऽऽलस्यदोषतः । तत्क्षन्तव्य महामान्यैर्गुणगृः सुपण्डितैः ॥ १ ॥ अनेन मत्प्रवन्धेन वटेशस्ताव केन हि । गुरुप्रसादलब्धेन वटेशो मे प्रसीदतु ॥ २ ॥ माधवाख्यं गुरुं वन्दे सर्वसन्तापहारकम् । शरण्यं रघुवीरं च सर्वसन्तोपकारकम् ।। ३ ॥ श्रीमदच्युतशर्माणं सर्वविद्याविनोदिनम् । विद्यागुरुमहं वन्दे मायारामः कृपेच्छुकः ॥ ४॥ इषुवस्वङ्कभूसंख्ये विक्रमार्कस्य वत्सरे । चैत्रमासेऽपरे पक्षे सप्तम्यां बुधवासरे ॥ ५ ॥ મહામાન્ય તથા ગુણપક્ષપાતી સારા પંડિત લોકોએ, આ તેત્રમાં જે કાંઈ પ્રમાદથી લખાયું હોય, અથવા આલસ્યરૂપ દોષથી છોડી દેવાયું હોય તેની ક્ષમા આપવી જોઈએ. 1 વટપતિ નારાયણ ભગવાનની સ્તુતિ કરનારા આ મારા ગુરુની કૃપાથી મળેલા પ્રબંધથી વટપતિ નારાયણ ભગવાન મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.. ૨ સર્વ સંતાપને હરનારા માધવ નામના ગુરુને તથા સર્વ સંતોષને આપનારા તેમજ શરણ આપવામાં નિપુણ એવા રઘુવીર ગુરુને પ્રણામ કરું છું. ૩ સર્વ વિદ્યાઓમાં વિનોદ કરનારા શ્રીમાન અમ્રુતશર્મા નામના વિદ્યાગુને, તેમની કૃપાની ઈચ્છાવાળે હું માયારામ પંડિત પ્રણામ કરું છું. ૪ શ્રી વિક્રમાદિત્યના ૧૯૮૫માં વર્ષ વિષે ચૈત્રમાસના કૃષ્ણપક્ષની ·दीपिकाटीकोपेतश्रीवटपत्यष्टकम् । वटेशस्तवनव्याख्या दीपिकाख्या समापिता । अनया श्रीवटाधीशः श्रीयतां वाङ्मयार्चया ॥६॥ સાતમે બુધવારના રોજ શ્રીવટપત્યષ્ટકની દીપિકા નામની ટીકા સમાપ્ત કરી છે. આ વાણીરૂપ પૂજનથી શ્રીવટપતિ પ્રસન્ન થાઓ. ૫, ૬. इति श्रीवेदान्ततीर्थपण्डितश्रीमायारामप्रणीता दीपिकाख्या श्रीवटपत्यष्टकव्याख्या समाप्ता । शुभं भूयात् ॥ :० पण्डितानां महामान्यैर्मायारामैः सुनिर्मितम् । अनेकशास्त्रनिष्कर्ष पीयूषभरनिर्भरम् ॥ १ ॥ वटपत्यष्टकं दीप्तिं याति संस्कृतटोकया। समाप्तिमगमत्तस्य व्याख्या गुर्जरभाषया ॥ २ ॥ પંડિતમાં મહામાન્ય વેદાંતતીર્થ શ્રીમાયારામ પંડિતજીએ સારી રીતે રચેલું, અનેક શાસ્ત્રોના નિષ્કર્ષરૂપ, અને અમૃતના સમૂહથી ભર- પૂર આ વટપત્યષ્ટક દીપિકા નામની સંસ્કૃત ટીકાથી પ્રકાશ રહે છે. તે બન્નેનો ગુર્જર ભાષામાં આ અનુવાદ સમાપ્ત થયો છે. ૧, ૨. इति श्रीविद्वच्छिरोभूषणनिखिलदर्शनालंकार- श्रीकालिदासशास्च्यात्मजहरिलालशास्त्रि- रचितसटीकवटपत्यष्टक- गुर्जरानुवादः समाप्तः॥

·अशुद्धिपत्रक. पृ० पंक्ति शुद्ध श्रद्धया ३ श्रद्वया भगदा परिच्छेद्यं or v 222222 १ २० ८ चिकिर्षा तत्तिरीय वशिष्यते स्वनिमित કાઇએ ज्ञानादि २ ૨૨ ૫૩ १८ હિરણ્યગભ ७ भगवदा परिच्छेद्य स्वरूप चिकीर्षा तैत्तिरीय विशिष्यते स्वनिर्मित કોઈએ शादि હિરણ્યગર્ભ मानन्द आहोस्वित् समवैति चारिक ભોગવ પ્રાકૃત चैतन्य समुद्बोधित मितीयं चै मिदं ६२ ७३ मान्द आहास्वित् समवेति कारिक ભગ પ્રાકૃતિ चेतन्य समुद्घोधित मितीय २ ८२ १० ६ ३ १२० १२४ मिद ·माहात्म्य माहात्म्य पवनं पवन ce & १८७ વાસ १८ २०८ anvr एतस्मिन्नु व्यवस्थिती સરપપણું ४२ ૧૫ २.१८ તે - ૨ વાસ एतस्न्नुि व्यवस्थितो સતરૂપપણું કરનું તે त्यक्ष सह आविभ प्रतिज्ञाहानि वाप १ त्यक्ष सद आविर्भ प्रतिज्ञाऽहानि वपि ins संक ६६ स

·No text on this page.