·Tilaka Maharastra Vidyapitha
VAIDIKA SAMSODHANA MANDALA
POONA
TAITTIRIYA SAMHITA
WITH THE PADAPĀTHA
AND THE COMMENTARIES OF
BHATTA BHĀSKARA MIŠRA AND SĀYAŅĀCĀRYA
Vol. I part II
( Kānda I Prapāthakas V-VIII)
Edited by
N. S, Sontakke
TN. Dharmadhikari
1972

·INTRODUCTION We have great pleasure in presenting to the world of scholars and the admirers of Ancient Indian Culture, the second part of the first volume of Krsna-Yajurvediya-Taittiriya-Sanhita along with its Padapātha and critically edited texts of the commentaries of Bhatta-Bhaskara Miśra and Sayanācārya thereon. By the publication of this part, the first kānda containing eight prapāthakas, is brought to completion. The following gives a full description of the printed editions and the manuscript material utilised in editing this volume : Sāyana's Commentary Printed texts 077- Anandāśrama edition. Apandaśrama Sanskrit Series No. 43. Parts II, IIT. Printed in 1900-1901 at Poopa. Edited by Shri Kashinath Shastri Agashe. क Calcutta Edition. Bibliotheca Indica. Asiatic Society of Bengal. No. 203. Vols I, II. Printed in 1864, 1866. Edited by Dr. E. Roer and E. B.Cowell. Manuscripts Bhārata Itikāsa Samsodhaka Mandala, Poona :- - MS. No. 217. Kānda I complete ). Paper MS. written in Devanagari script. Scindia oriental Institute, Ujjain : In MS. No. 1406. ( Kānda I Prapashakas II-VIII ). Paper MS, written in Devanāgari Script. -Tanjore Mahārājā Sarfojis Sarastati Mahāl Library, Tanjore : - MS.No. 658. ( Burnell's catalouge No. 9052. ). ( Kānda I Prapathakas V-VIII ). Palm leaf MS. written in Granth script. Worm eaten. Trivandrum Oriental Manuscript Library, Trivandrum :- fat-MS, No. 12451. (Kānda I complete ). Palm leaf MS. written in Malyālam script. fyr- MS. No. 12419. (Kanda I Prapathakas V-VIII). Palm leaf MS. written in Malyālam Script. Gorernment Onental Manuscript Library, Madras :- #?- MS. No. D 107. (Kända I Prapathakas I, II, IV, V, VI). Palm leaf MS. written in Devanagari script. I- MS. No, R 1256 (Kanda 1 Prapāthakas 1-VI), Paim leaf MS. written in Telugu script. Much Djured and vorm Ipcartect to certain extent. eaten.

·Taittiriya Samhita Y-MS. No. 1257.(Kanda I Prapātbakas VI-VII ), Palm leaf MS. written in Telugu script. 4- MS. No. 16885. ( Kānda I Prapäthakas IV, VIII ). Palm leaf MS. written in Grantha script. Incorrect. #- MS. No. D 198. (Kāņda I Prapāthaka VIII Anuvākas 11-22). Palm leaf MS. written in Telugu script. Injured. Mysore Unwersity Oriental Research Library, Mysore :- #R- MS. No. 134. (Kāņda I Prapāthaka VIII Anuvākas 3-16). Palm, leaf MS. written in Telugu script. Venkateśvara Onental Institute, Tirupati :- fa- MS. No. 4540. (Kanda I Prapāthakas V-VII). Palm leaf MS, written in Grantha script. The following manuscripts have been procured from private sources:- - belonging to Vedamurti Nilakantha Vişnu alias Aņņambhafta Sathe of Nasik. (Kānda I complete). Paper MS. written in Devanagari script. Somebody has carried out corrections in the original MS. The readings prior to the corrections are indentical with those in . - Belonging to Arivittuſa Rāmasvāmi Śástri Somayāji. Procured through Shri A. S. Visvanātha Srauti of Nellore. ( Kānda I Prapāthaka VII). Palm leaf MS. written in Grantha script. The MS. gives readings mostly identical with T. 8, 8. Hence not separately represented. 91- belonging to Srautācārya Dhundirāja Šāstrī Bāpat of Påñcwad (Dist. Satara ). Complete MS. of Sāyana-bbāsya on the TS. .Paper MS, written Devanāgari script. 17- belonging to Vedamūrti Girish Dixit, Hangal. Procured through Vedamurti Bishtesh Dixit, Hangal. Complete MS. of Sāyana-bhāșya, on the TS. Paper MS. written in Devanāgari Script, Bhatta Bhaskara's Commentary Printed Toxt - Mysore edition. Government Oriental Library series, Bibliotheca Sanskrita Nos 5-7. Vols II, III. (Kānda I Prapathakas V-VIII) Edited by Pt. Mabadeva Shastri and Pt. K Rangacarya, in 1894, 95. Manuscripts Tanjore Mahārajā Sarfon's Sarasvati Mahal Library, Tanjore :- #- MS. No.663.(Burnell's catalogue No. 2485). (Kānda I Prapathakas V-VII Continuation of MS. No. 661. Paper MS. written in Devanagari script. VI ·Introduction The text is abridged to a great extent. Part of grammatical explanations and Brāhmana quotations are ommitted. Venkatesvara Oriental Institute, Tirupati :- fà- MS. No. 4439. ( Kāņda I complete ). Palm leaf MS, written in Devanagari script. Identical with å. Travancore University Manuscript Library, Trwandrum :- fr- MS, No. 3094. ( Kānda I Prapāthakas III-VIII ), Palm leaf MS. written in Grantha script. Agrees with . Mysore University Oriental Research Institute, Mysore : #- MS. No. 761. (Kānda I Peapățhakas V-VI) Paper MS. written in Telugu script. *2- MS. No. A 2. (Kānda I complete ). Paper MS written in Telugu Script. #y-MS. No. 1013. (Kānda I and II complete ). Palm leat Ms. written in Granth script. Punjab University Library, Lahore :- - MS. No. 4747. (Kānda I complete ). Palm leaf MS. written in Granth script Identical with i. Oriental Library, Baroda :- - MS. No. 6330 (b). (Kānda 1 Prapāthakas IV-VIII). Palm leaf MS. written in Granth script. While presenting the Samhita and the Pada texts, which have no real variants' we have entirely relied on the traditional oral recitation, which is so well-preserved in tact, since a hoary antiquity by the Ghana pājhi Vaidikas. We have, however, consulted besides printed texts, a number of MSS. of the Samhitā and the Padapatha, whenever required. In editing the texts of the commentaries of Bbaſta Bhaskara and Sayana, we have mainly relied on the MSS. fully utilised for the purpose. In incorporating accurate readings in the texts of the two commentaries, we have given due importance to the authenticity of MSS. and every reading adopted by us is based on MS-material at our disposal. Sometimes tre have had to adopt readings on the authority of even a single manuscript to maintain accuracy in the texts of the two commentaries and we have tried our best to present the texts of the same as accurate and faultless as possible. Quite very rarely, it was found necessary to emend the tests of the commentaries, without any support 1. Kelub-rs Traslation, Harvard Oriental Series 18 P. CLXXIII. VII ·Taittiriya-Samhita of the MS-material. In such cases, we have suggested our cmendations and have noted, in the foot-notes, the incorrect readings found in the MSS. The variants found in the original sources of the citations given by the commentators have also been, as far as possible, recorded. We have also made every attempt to trace the original sources of the citations quoted by Bhaga Bhāskara and Sayaņācārya in their commentaries. The sources of the citations which could be traced even at the final stage of printing, have also been indicated in the foot-notes. In addition, we have also tried to trace out the original sources of such expressions, wbich, though cannot be rightly denoted by the term citations, owe their origin to some previous source-book. Whenever needed, we have also added few brief notes, especially elucidating the grammar and accents, in order to facilitate the correct understanding of the particular portion of the commentary. Thus, we have tried our best to present the texts of the Samhitā, the Padapatha and the Commentaries of Bhatta Bhāskara and Sāyaṇa as correct and faultless as possible. However, despite our close scrutiny and vigilance, few misprints have been stealthily crept in, some owing' to oversight and some owing to the accidents in printing. : A complete list of these misprints will be found at the end. In conclusion, it is our ardent and pleasant duty to acknowledge with thanks the guidance and erudite suggestions received from time to time, from the members of the Advisory Committee of the TS-project and especially from Dr. R. N. Dandekar. We record here with a deep sense of gratitude the help received from Ācārya V.P. Limaye and Mm. Prof. K. V. Abhyankar, who, while going through the final proof-sheets, willingly gave us the benefit of their profound knowledge of Pāṇiniya-grammar. Vedamūrti Vasudevarao Gokhale Guruji of the Veda-Păthaśālā, Poona, rendered assistance in going through the proofs of the Samhita and the Pada pātha of the TS., and enabled us to present the same accurately and we feel obliged to him for the same. Our colleague Shri. H. N Joshi, M. A. rendered remarkable service, not only in the vigilant work of proof-reading but also in the laborious task of editing the work and our thanks are also due to him. We also record our sincere thanks to the following Institutions and individuals who have either lent, procured or presented to us, the MSS. of the TS., the Padapatha, the commentary of Sāyanācārya or that of Bhatta Bhaskara. 1) Bhārata Itihasa Samsodhaka Mandala, Poona. 2) Scindia Oriental Institute, Ujjain. 3) Mahārāja Sarfoji's Sarasvati Mabal Library, Tanjore. 4) Travancore University MS. Library, Trivandrum. 5) Central Library and Oriental Institute, Baroda. VIII ·Introduction 6) Government Oriental Manuscript Library, Madras, 7) Mysore University Oriental Library, Mysore. 8) Shri. Venkateśvara Oriental Institute, Tirupati. 9) Shri Abitāgni Giriša Dixit, Hangal. 10) Śrautācārya Dhundirāį Dixit Bāpata, Pāñcavad. 11) Vedamürtı Nilakantha Vishnu alias Amnambhatta Sathe, Nasik 12) Arivittura Rámaswāmi Šāstri Somayājī, Nellore. We cannot conclude without acknowledging with gratitude the financial help received by us from various sources. In this context the Vaidika Samsodhana Mandala is deeply indebted to the Government of India in particular, for according approval to our various projects in hand, namely, Krsna Yajurvediya-Taittirīga-Samhită with the commentaries of Bhatta Bhāskara and Sāyaṇa, the Srautakośa, the Avesta in Devanāgari and the Etymological Dictionary of the Avesta and for sanctioning suitable financial help towards the implementation of the same. To the Government of Maharashtra, we are very grateful for their recurring grants. We also feel grateful to the enlightened Trustees of the Sir Dorabji Tata and Ratan Tata Trusts the enlightened Directors of Brhan mahārāştra Sugar Syndicate Poona, the N. 11. Wadia Charities, Lady Hirabai Cowasji Jahangir Trust, the Ichalkaranji Educational and Deposit Trust, Shri. Sadguru Seva Samiti, Akkalkot, the Marathe Textiles, Miraj and other enlightened souls, who have been rendering to us financial support in appreciation of the cause. Our esteemed well-wisher Shri. M. S. alias Baburao Parkhe of the Papco Mills, Ltd. Khopoli, relieved us from the anxiety of scarcity of paper by specially managing to procure adequate quantity of quality printing paper for us and we feel highly obliged for his meritorious belp. Our thanks are also due to Shri. A. B. Bhurke, Manager of the Tilak Vidyapeetha Press, who, with his usual patience and care, carried out the printing of this volume very neatly and accurately. We hope, this volume will meet with the approval of scholars. Poona, 26 th July 1972 Guru Purnima, Sake 1891, N. S. Sontakko T. N. Dharmadhikari ·प्रास्ताविकम् मथेम कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायाः प्रथमकाण्डस्थपञ्चमाधष्टमप्रपाठकारमकं पदपाठयुतं श्रीमद्भभारकरसायणाचार्यविरचितभाष्यद्यालंकृतं प्रथमखण्डस्य द्वितीय भागं श्रुतिश्रोताद्यनवद्यविद्या. वितेभ्यः प्रियप्राप्यपरिक्षानेभ्यः समुपहारीवर्धतां नोऽन्तरई कमपि परं प्रसादमाबद्दति । भागस्यास्य संशोधने शरणीकृतानां मुद्रित-लिखितपुस्तकादीनां संज्ञायधो निर्दिश्यते-- सायणीयं भाप्यम् मुद्रितपुस्तकसामग्री भानन्दाश्रमसंकृतमन्यमाला पुण्यपत्तनम् , अनुक्रमः १३, द्वितीय-तृतीयभागौ, श्री. काशीनाथ- शानिमिः सम्यंकरमहाशयः संपाच १९००-१९०१ खिस्तान्दयोः प्रमेण प्रकाशिती। बिब्लिका इंडिका-वलीय एशिमाटिक सोसायटी कलकत्ता, अनुक्रमः २०३, प्रथमद्वितीय- भागो डॉ. रोएर, डॉ. कविल -महाशयाम्यां संपाद्य १८६४, १८६६ खिस्ताब्दयोः क्रमेण प्रकाशिती। लिखितपुस्तक-सामग्री भारत-इतिहास-संशोधक-मण्डलम्, पुणे- क २१७. प्रथमकाण्डे प्रथमः प्रपाठकः, देवनागरी लिपिः । शिंदे-ओरिएण्टल-इन्स्टिटयूट, उज्जैन- क १४०६. प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठकमारभ्य सष्टममपाठकान्तम् । देवानागरी लिपिः । सरस्वतीमहाल-ग्रन्थसंग्रहालयः, तजौर- क्र ६५८. प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठकमारम्य अष्टमप्रपाठकस्य पञ्चमानुवाकान्तम् , तालपत्राणि, अन्यलिपिः, उपदीकमक्षितम् । त्रिचन्द्रम्-ओरिएण्टल-मैन्युस्क्रिप्ट-लायब्ररी, त्रिवन्द्रम् - नि३-- क्र १२५५१. प्रथम काण्ड संपूर्णम् , तालपत्राणि, मलयालम्-लिपिः। त्रि--- क्र १२४१९. प्रथमकाण्डे पञ्चमपाटकमारम्य काण्डसमाप्तिपर्यन्तम् , तालपन्नाण, मलयालम्- लिपिः। गव्हर्नमेंट-ओरिएण्टल-मॅन्युस्क्रिष्ट-लायब्ररी, मद्रास- कटी १०५. प्रथमकाण्डे प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमघाटमपाठकाः, तालपत्राणि, देवनागरी लिपिः। क बार २२५६. प्रथमकाण्डे भादित भारम्य पष्टप्रपाठकस्य चतुर्थानुवाकान्तम्, तालपत्राणि, तेलुगुलिपिक क्र ही १६९८५. प्रथमकाण्टे चतुर्थप्रपाठकमारम्य ससमप्रपाठकान्तम् , तालपत्राणि, मन्थलिपिः। क १२५२. प्रथमकाण्डे पडसप्तमाष्टमप्रपाठकाः, तालपत्राणि, तेलुगुलिपिः । मई-- कही ११८. प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके एकादशमारभ्य द्वादशानुवाकान्तम् , तालपत्राणि, तेलुगुलिपिः। मैसूरु-युनिवर्सिटी-ओरिएण्टल-रीसर्च-लायब्ररी, मैसूर.... मै३- १३४. प्रथमकाण्डे भष्टमप्रपाठके सृतीयमारभ्य पोटशानुवाकान्तम्, तालपत्राणि, तेलुगुलिपिः । म४- X ·प्रास्ताविकम् ति -- ना वेङ्कटेश्वर-ओरिएण्टल-इन्स्टिटयूट, तिरुपति- क्र ४५४. प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठकमारम्य सप्तमप्रपाठकान्तम्, तालपत्राणि, अन्यलिपिः । अघोनिर्दिष्टानि लिखितपुस्तकानि कुलपरम्पराधिगतवेदवेदाङ्गादिविद्येभ्यः सज्जनेभ्यः समुपलब्धानि- नासिकक्षेत्ररथः वेदमूर्तिभिः नीलकण्ठ विष्णु (मणभट्ट) साठे-महाशयः प्रदत्तम्, प्रथम काण्डं संपूर्णम्, देवनागरी लिपिः । भरिवितुरु रामस्वामिशास्त्री सोमयाजी (नेलूरु) महाशयः प्रदत्तम्, प्रथमकाण्डे सतमः प्रपाठकः, तालपत्राणि, अन्यलिपिः, ते. ति. त्रिम ४ इत्येतेभ्यः बहु साग्यमावतीति न पार्य- क्येन निर्दिष्टम्। पांचवाग्रामस्थैः श्रोताचार्यः धुण्डिराजशास्त्री बापटमहाशयः प्रदत्तम्, संपूर्ण सायणीयं भाष्यम् , देवनागरी लिपिः। हानगलग्रामस्थैः वेदमूर्तिभिः गिरीश दीक्षितमहाशयैः प्रदत्तम्, संपूर्ण सायणीयं भाष्यम् , देवनागरी लिपिः। पा - हा . भट्टमास्कर भाप्यम् मुद्रित-पुस्तक-सामग्री में - मैसूरावृत्तिः, गवर्नमेंट भी. लायमरी सेरीज्, यिब्लिॉथेका संस्कृत-मनुक्रमः ५, ७, द्वितीय- तृतीयो भागौ (काण्डः १ प्रपाठकाः ४-८), पं. महादेवशानिभिः, तथा च पं. के रजाचार्य- शानिभिः १८९४, ९५ निस्ताब्दयोः क्रमेण प्रकाशिती। लिखितपुस्तक-सामग्री: सरस्वतीमहाल-ग्रन्थ-संग्रहालयः, तीर- क ६६३. प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठकमारस्य भष्टमप्रपाठकान्तम्, देवनागरी लिपिः। बैंकटेश्वर-ओरिएण्टल-इस्टिटयूट, तिरुपति- क्र ४४३९. प्रथमं काण्डं संपूर्णम्, तालपत्राणि, देवनागरी लिपिः । त्रावणकोर-युनिर्सिटी-मैन्युस्क्रिप्ट-लायवरी, त्रिचन्द्रम् - नि २.९४, प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठकमारभ्य काण्डसमाप्तिपर्यन्तम्, अलपत्राणि, अन्धलिपिः। मैसर-युनिवर्सिटी-ओरिएण्टल-रीसर्च इन्स्टिटयूट, मैसूरु- मैर-- ७१२. प्रभमकाण्डे पडसप्तमप्रपाठको, तेलगुलिपिः। मे:- ए २. प्रथम काण्ड संपूर्णम्, तेलुगुलिपिः । मै४-१०१३. प्रथम द्वितीयं च काण्डम्, वालपत्राणि, प्रन्यलिपिः। पंजाय-युनिवर्सिटी-लायब्ररी, लाहोर- क ४७४०. प्रथम कादं संपूर्णम्. वालपत्राणि, प्रन्यलिपि। ओरिएण्टल लायनरी, बडोदा- क्र ६६३ (पी), प्रथम काण्डे चतुर्थप्रपाठकमारम्प काण्डसमासिपर्यम्तम्, तालपत्राणि, अन्यलिपिः। XI ·तेविरीय-संहिता भागस्यास्य संशोधने मुद्गणे धपूर्वतनभागार्यमाहतैव सरणिरङ्गीकृताऽस्माभिः। माध्ययस्याः पाठरः लिखित पुस्तकानि प्रमाणीकृत्यैव निर्धारिताः । यत्र कचन पाउ: संभावितः शुद्धता वाऽपादितस्तत्र लिखितपुस्तकपाठः टिप्पण्यामन्तावितः 1 भाप्यद्वयस्थानि उद्धरणानि उद्धरणसाश्यं विनन्ति वा वच- नानि अनवशेषितायासगवेपिततन्मूलान्येव प्रायशो निर्दिष्टानि । कानिचन भाष्यस्थानि दुरूहानि मत एवं ग्याख्यानसापेक्षाणि स्थलानि तलटिप्पणीप्रदत्तस्वरव्याकरणादिविवरणेन सनाधीकृतानि । एवं परिमाज्या- शुद्धादिकं प्रन्यस्योपयोगिताप्रसाधनार्थमस्माभिििदतेऽस्मिबारम्भ कृतादराने विद्वांसः इदोत्साहाः भवेमाग्रिमसंस्करणेवियले विस्तरेण । अन्यस्यास्य प्रकाशनविषये बहुविध साहायं वितन्वतां सजनानां कृतज्ञतामरान् सानन्दं निर्दिशामः । भाप्ययोः संपादनधोरणी निधारयितुं नियुक्तायाः मन्त्रसमित्याः सदस्यैः यद् यथासमय सारवमन्त्रितं तदयं ते धन्यवादाहीः । भाचार्य-लिमये महाशयः ग्रन्यस्यास्य मुदितं ( Proof) या काशन व्याकरणादिविषयिण्यः सूचनाः कृता इति ते सविशेष धन्यवादानईन्ति । म. म. प्रा. काशिनाथ- शारिणः भयंकरमहाशयाः अपि भट्टमास्कर-माप्यस्थानां स्वरव्याकरणादिविषयकाणों दुरवगाहाणा- मानामाकलने बहूपकृतवन्त इति तेषामुपकृतिमपि सविशेष निर्दिशामः । वेदमूर्तिमिः गोखलेमहाशयः संहितापदपाठयोः मुद्रापणस्य शुद्धिरासादितेति तेपामपि ऋणभारमगीकुर्मः। अन्यस्यास्य संशोधनार्थ नैक परंपराप्राप्तानेकहधानवद्यवेदादिविद्भिः सननैः लिखितपुम्तकालयश्च लिखितपतकसाहाय्यमकारीति तेषां साधुवाद्पुरःसरमधमणत्वं रवीकुर्मः। मन्यस्यास्य प्रकाशनार्थ भारतशासनेन व्या महाराष्ट्रगासनेन च विशिष्टं तथा सांवत्सरीणं वित्तसाहाय्यं नः वितीर्णमिति तसंबधिनी कृतज्ञतां निर्दिशामः । तथा च मण्डलकार्याय धनसाहाय्यं वितन्वद्भिः मण्डलस्य वित्तविपत्तिमंशतोऽप्यपाकुर्वनिः यैः वयमनुगृहीताः तेपामनुत्तमानां सुहृदुत्तमानाम् उदाराशयानां कृतज्ञता सानन्दं निर्दिशामः ! मुद्रणविधिषु विहितादरै तिलकविद्यापीदमुद्रणालयाधिकृतैः श्री. मा. मि. भुरकेमहाशयः अन्यस्यास्य मुद्रणं सावधानं पारितमिति ते नितान्तं नो हार्दान् धन्यवादान् मर्हन्ति । सोऽयं भाष्यद्वययुतायाः वैत्तिरीयसंहितायाः प्रथमखण्डस्य द्वितीयो भागः घेदविदुषां श्रुत- श्रीतानां च तोषाय भवतादिल्याशासहे। ना.श्री.सोनटक्के त्रि. ना. धर्माधिकारी XII ·पाठभेदविषयकः विचारः . -- मस्मिन्नावृत्तौ स्वीकृवाः भाष्यद्वयस्थाः नेके पाठाः पूर्वप्रकाशितभाप्यावृत्तिस्वीकृतपाठापेक्षया विभिनाः सन्ति । सर्वेऽपि भाग्यस्थाः पाठः लिखितपुस्तकसामग्यधारवशादेव संगृहीताः । पूर्वतना- पृत्तिपाठानपेक्ष्य मिशानां केर्षाचन भाष्यस्याना पाठानां स्वीकृतिविषयकः संक्षेपेणात्र विधाः प्रस्त्यते । 5 = सर्वेषु लिखितपुस्तकेषु पाठः उपलभ्यते । x= कस्मिन्नपि लिखितपुस्तके पाठः नोपलम्यते सायणीयं भाष्यम् ३.२६ तहानेन-वि. तहाने-आ.क.ना. हा. । तृतीयान्तः पाठः दानस्य रोदनादिहेतृत्वप्रति- पादनपरः, अतोऽस्माभिः संगृहीतः। ४.२६ अग्निदेवत्यम् । भग्निदैवतम्-भा.क. ४॥ ९.१७ अक्षर- पड़तयः-इ.उ.तं.ति.त्रित: पा. चः पड्क्तयः-भा.ना.हा. । अस्मत्स्वीकृतः पाठः छन्दः विवृणुते ।। २०-२५ होष्यमाणम्-तं.ति.त्रि४. । हव्यम्-आ.क.ना.हा. ॥ ४२०२२ सुखेन प्राप्तुम् । प्राप्तुम्- भा.x। भव सुखेन प्राप्तम्-क.x॥ ४४.२३ स्तूयमानः-तं.ति. I एव-आ.फ-पुस्तकाभ्याम् भस्मरस्वी- कृतः पाठः नोपलब्धः ॥ ९२.१४ तामेव । एतामेव-आ.फ ४ ।। ९८.१८-१९ सुशमार्ण....प्रापण- कीम्-हा । पाठोऽयम् भा.क-पुस्तकाभ्यां नोपलन्धः ।। १०४:२५ यजमानश्च निमील्य-इ.उ.त. नि.मा.म३.। यजमानधानिमील्य-आ.क.ना.पा.हा. । भरमस्वीकृतः पाठः भापत्रौतसूत्रमनुसरति ॥ १०४.२५ वीक्ष्य-तं.ति.म. । अवेक्ष्य-भा.क.म३. । अस्मत्स्वीकृतः पाठः भापत्रौतसूत्रमनुसरति ।। २०६.१८ प्रत्यक्षतः । प्रत्यक्षम्-आ.क.x॥१०७.१९ माज्यग्रहाणाम्-१.२.ना.पा.हा.। भाज्य- प्रहणम्-आ.क.त्रि. । भस्मत्स्वीकृतः पाठः बौनौतसूत्रमनुसरति ।। १४३.१९ इत्युत्तरः प्रत्यात्मानम् । इत्यात्मानम्-आ.क.४ । अस्मत्स्वीकृतः पाठः सर्वेषु लिखितपुस्तके[पलभ्यते, अपच बौधौ-सूत्रमनुसरति ।। २४५.१९ गाईपत्यमेवोप. इ.उ.त.ति.म४. । गाईपरयमेत्योप-आ.पा.! गाईपत्यमुप-क.xभस्मत्स्वी- कृतः पाठः पौधो-सूत्रमनुसरति ॥ १४५.२७ अभिवृद्धि-तं.ति.। अतिधुदि-आ.फ.मा.भा.फ-स्वीकृत पाठा :मात्यन्त समासः ॥ १४८.२६ फलवत्त्वेन-त.ति. । फटरलेन-आ.क.मा. असत्स्वीकृतः पाठः अन्या:मालामनुसरति । १५५:१७ यष्टमुगुङ्यते-त.ति.मा.ायएं प्रयुक्ते-आ.क. भरमस्वीकृतः पाठः भा.फ-पाठमपेक्ष्य समअसमर्थमभिधत्ते॥१६६.१८ पेपणार्थ-तं.ति.।पेपणार्थ-आपेषण-क.४ संदर्भ- ऽस्मिन् पाषाणेन शम्यया था पदुपलयोः समाईननं न पेषणप्रयोजकम्, भता पेपणार्यम्', इति था-स्वीकृतः पाठोऽयुक्तः ॥ १७००२२ स्वस्यानुप्रत्वे सत्यशिक्षिताः । स्वस्यानुप्रत्नाशिक्षिताः-आ.क.in १७.०२४ भूत्वोत्पाटयितुम्-र.उ.तं.पा.हा.मा. । भूत्वोत्सादयितुम्-आ.६.४॥ १७३.२७ तायता- नि.मा.। तपता-आ.क. भा.क-समुपलब्धः पाठः न वाक्या समनर्स कुते ॥२००.१८ तस्मिन् सरिमन्-ति । सर्वस्मिन्-मा.क.हा. मस्मरवीकृतः पाठः 'हवेहवे' इति हितारप पद सम्यक् म्याख्यातुं समर्थः । २३७.१७ शान्तम्-ति.ने.म. चौतम्-मा.क. ॥ भा.क-स्वीकृतः पाठः विवक्षितमर्थविशेपं न पादयति ॥ २४२.१३ व्यतिपज्य घ्यतिपज्येत्यर्थः । यतिषग्यर्थ:-भा...॥२५८.१९ गुमाम् । धुताम्-आ.5.४॥२५९.२६ श्रीनेतानभ्यान्-ति-मर, रितान्-मा.क. ॥ २७... xin ·.al विवक्षायाम्-म४. घोक्षाया-आ.फ. ॥ २७०.१६ मुष्टितत्संख्ये-तं.ति.मा. । मुष्टिसंख्ये-आ.क. । भस्मस्वीकृतः पाठः स्पटाः । २७.२९ पाठिकान्वयेग-पा.। पाष्णिकान्ययेन-श्रा.फ. । अस्माभिः न्या-विस्तरमनुसृत्य पाठः स्पीकृतः ॥२७५.१५ प्रासमावाय-तं.ति. मा. समादाय-आ.फ.॥२७६.७ ताऱ्यांचहत-इ.उ.त.ति.म४. 1 तार्यमहत'-मा.क.पा. । अस्मत्स्यीयतः पाठः जैन्या-विस्तरमनुसरन छन्दोमर परिहरवि ॥ २८०.२४ देधा इ.उ.ते.ति. भा.क-पुस्तकाभ्यो पाठोऽये नोपलब्धः । २८१.१९ भन्नानि ति.मा. 1 मा. क. पुस्तकाभ्या पाठोऽयं न रांगृहीतः ।। २८१.२७ उपस्तृणाति- तं.ति.भास्तृणाति-भा.क.म.४.हा.अस्मरस्यीकृतः पाठः मांधी-सूत्रमनुसरति ॥२८२:२३ पानपारपश्य- तं.ति.म४. पानवश्य-आ.क.हा.। अस्मत्स्वीतः पाठः स्पष्टार्थः ॥ २८३.१८अनहोमा उपता:-तं.ति. मा.अनहोमः उक्तः-आ.क.हा.माहोमानां सप्तत्वात् बहुवचन न्यायप्राप्तमिति स्वीकृतोऽस्माभिः पाठः॥ २८८०२६ सारम्-त.ति.म४. । आ.क-पुस्तकाभ्या पाठोऽयं न संगृहीतः । २८९.२३ रसस्य-इ.उ.ते. ति.मा. भा.फ-पुस्तकाभ्यां पाठोऽयं नोपलब्धः ॥ २९२.२८ शिक्षिताः स्वाधीनाः कार्यकारिणी सेना:-त.ति । हितो स्वाधीनो कार्यकारित्वेन-आ.फ.हा. । अस्मत्स्यीकृतः स्पष्टार्थः समराथ पाठः भा. क-पुस्तकाभ्यो नोपलब्धः ॥ ३००.१४ धैर्यभिभवक्षमस्य सामर्थ्यस्य-तं.ति म४. पर्यभिभव- सामध्यस्य-आ.क.हा. । अस्मस्वीकृतः पाठः अधिकतरं स्पष्टता विमति ॥ ३०.०२४ इतराभिः अग्न्यादि- देवताभिः-त.म४.।.देवतामिरितरामिईि-आ.फ.हा.। अस्माभिरुपलब्धः पाठः सुस्पष्टार्यः ॥३०५.२२ नैवतम्-म४. । भा.क-पुस्तकाभ्यां पाठोऽयं नोपलब्धः । ३०५:२५ प्रधानकर्ममानम्-त्रि४. । प्रधान कर्म-आ.फ.ना.हा. ॥ ३१३.६ अभिपेचनीयदशपेयादया-सं.वि.म. । अभिषेचनीयादयः-भा.क. ना.हा. भस्मरस्वीकृतः पाठः स्पष्टार्थः सन् जैन्या-विस्तरमनुसरति ॥ ३१४.१७ घत्सेपाक:-तं.त्रि.४.मा.। मत्सपाक:-आ.क.ना.हा. अस्मत्स्वीकृतः पाठः नेन्या-विस्तरमनुसरति ।। ३१६.२१ पाठक्रमप्राप्तम्-म४. ।' पाठप्राप्तम्-भा.क.ना.हा.। भस्मत्स्वीकृतः पाठा समन्जसार्थः ॥ ३२०:१५ अग्निवायुसूर्यान्-मा.आ.क- पुस्तकाभ्या पाठोऽयं नोपलब्धः ।। ३२२.१७ उत्पन्नशिष्टस्य प्रवेशाभावात्-तं.म४. । उत्पत्तिशिष्ट- तया अवकाशाभावात्-आ.पा.) उत्पन्न शिष्टतया अवकाशाभावात्-क। भस्मत्स्वीकृतः पाठः जैन्या-चिस्तर मनुसरन् शुद्धता विमति ॥ ३३४.१३ मेषम्-तं.म४. । पाठोऽयं आ.क-पुस्तकाभ्यां नोपलब्धः ।। ३४०.२८ तु अन्वाधानाद्यङ्गं पूर्वेयुः प्रातः प्रधान परेद्यु:-म४. वन्वाधानायगं पूर्वेधु:-आना.हा. I अस्म- रस्वीकृतः पाठः जैन्या-विस्तरमनुवदति । ३४२.५ व्यापाराभाव इति न्यायेन-तं.म४. । व्यापारा भावन-आ.क.ना.हा.॥ ३४३४ द्वयोः-तं.म४.तयो:-आ.क.ना.हा. जैन्या-विस्तरानुसारी अस्मत्यीकृता 'पाठः ॥ ३४४०२९ पूर्वोक्तम्-तं.मा.आ.क-पुस्तकाभ्यां पाठोऽयं नोपलब्धः ॥ ३४५.२४ अधोभागम्-' इ.उ.तं.म४. । अर्धभागम्-आ.क.पा.ना.हा । भस्मत्स्वीकृतः पाठः स्पष्टार्थः ॥ ३४७.२५ देयेपु हविपुः- इ.तं.म४.म५. । भा.क-पुस्तकाभ्या पाठोऽयं नोपलब्धा । ३५५२७.द्रघद्रब्ये-म४ । दुग्धे द्रव्ये-आ.क.ना. हा. अस्मत्स्वीकृतः पाठः जैन्या-विस्तरमनुसरति ।।३५६-२९ सुखप्रदमसि-म४.म५: । आ.क-पुस्तका भ्यामय पाठो नोपलब्धः ॥ ३६०.२७ पफानि-म४.म५. । भा.क-पुस्तकाभ्यां पाठोऽयं नोपलब्धः ।। ३६४.२५ अथाग्निरब्रवीत्-उ.मा.म५. । भा.क-पुस्तकाभ्यामयं पाठो नोपलब्धः॥ ३६४.२६-२७ "रूपप्रयापेक्षया तुरीयत्वम्-म५. । रूपापेक्षया तुरीयत्वम्-भा.क.मा.। अस्मतवीकृतः पाठः सुश्लिष्ट- तरः ॥ ३६४.२१ पराभूतान्-म५. । परिभूतान्-श्रा.क.मा.॥३८०-२३-२५तत्र प्रकृती...विकृता. चलुप्तार्था:-इ.उ.मा. । जन्या-विस्तरमनुसृत्य अस्माभिः स्वीकृतः पाठः भा.क-पुस्तकाम्या नोपरब्धः। ३८६.१७ तेऽप्यनुज्ञाता:-मा. आ.क-पुस्तकाभ्यां पाठोऽयं नोपलब्धा । ३९३.२४-फलपर्यवसा. ..। XIV ·पाठमेदविषयकः विचारः यित्वात् सत्यत्वम्-म४.म६.मै३. । फलपर्यन्तस्थायित्वात्-आ.क. । अस्मत्स्वीकृतः पाठः स्पष्टार्थः ।। ४३१.२१ समाप्य-मा. । संपाद्य आ.क. । अस्मत्स्वीकृतः पाठः जैन्या-विस्तरमनवदति ॥ ४४१.२३--- कृत्स्नस्य-म४.। जैन्या-विस्तरानुसारी पाठोऽयम् आ.क-पुस्तकाभ्यां नोपलब्धः ॥ ४४५.२६ मध्ये निधाय-मा.म६. मध्यतो निधाय-आ.क.पा. । अस्मत्स्वीकृतः पाठः मैत्रायणीसंहितास्थं पाठमनुसरति ।। भट्टभास्करभाष्यम् २.१७ सर्वैः प्रार्थ्य-नि.। मै-पुस्तकेन पाठोऽयं न संगृहीतः ।। ३.११-१२ ततः सः अग्निः... रुद्रत्वम्-ब, मै-पुस्तकेन पाठोऽयं न संगृहीतः ।। ६.१५-१६ इति नक्षत्रात्मिकायाम्-मर.। मै- पुस्तकेन पाठोऽयं न संगृहीतः ।। ७.१४.१५ पञ्चत यो...-बचश्तेश्च-नि. सहनिर्देशात्-मै.मैर.. मैसूरपाठापेक्षया त्रि-पुस्तके उपलब्धः पाठः श्रेयानिति अस्माभिः संगृहीतः ।। २२.९ विश्वप्स्नी-तं.ति. । विश्वप्सम्-मै.। मै-पुस्तकेन स्वीकृतः पाठः संहितास्थं पदं नानुसंधते ॥५०.१३ मुख्यम्-9 | मुखम्-मै.x। अस्मत्स्वीकृतः पाठः संहितास्थपदेनान्वेति ॥५०.१४ ओज इति-व. । मै-पुस्तकेन पाठोऽयं अनुपलब्धेन संगृहीतः । भाभास्करशैलीमनुसत्य परिहर्तुं न शक्यः ।। ६१.१८ अजातं निर्देष्टुं न शक्यते-ब.। पाठोऽयं मै-स्वीकृतपाठात् अभिधेयमर्थ झटिति वुद्धौ प्रकाशयति ।। ७७.१५ ब्रह्मचर्यसत्यवचनादीनां- । ब्रह्मचर्यादीनाम्-मै. ४ ।। ९९.१२ यदरित्रां त.ति.पं. । मै-पुस्तकेन पाठोऽयं न संगृहीतः ॥ १२२०८ ईडीडेईदृशी-मै.४ ॥ १७३:१३अविहितम्-त-ति. ३ महितम्-मै.। मै-पाठापेक्षयाऽसत्स्वीकृतपाठः खारसिकः ।। १९२.१३ अचंन्ति । अर्चयन्ति-मै.। अस्मत्स्वीकृतः पाठः संहितास्य पदमन्वेति ।। २६०.१३ पीडितानि । हितानि-मै x ॥ मैं-पुस्तकस्थः पाठः समञ्जसमर्थ नाभिधत्ते ॥ ३३५.१४ दिनण ..दिनण्प्रत्ययः-तं.। दिन...दिनप्रत्ययः-मैxमै-स्वीकृतः पाठस्तु वैयाकरणोक्तदिशा न शुद्धः ।। ३४९.७ "स्वप्नकान्तिगतिपु-तं.नि. । 'खप्नगतिधु-ति. मै. । अस्मत्स्वीकृतः पाठः धातुपाठमनुसरति ।। ३५१.७ स्वादु । मै-पुस्तकेन अनुपलब्धत्वादसंगृहीतोऽयं पाठः ॥ ३८९.३ अथ। मै-पुस्तकेन नसंगृहीतः अय पाठः॥४३६.१० सौम्येन वारुणेन चेष्ट्या-तं.ति.। सौर्यण चरुणेष्ट्वा-नि.मै.। मै-पुस्त- वस्था पाठः न मोतं विधानमनुसरति ॥४५:०६-७ मासरेण अवोक्षन्-तं.ति. । भासरेण अवेक्षन-मे.. मैं-पुखकस्थः पाठः अशुद्ध इति प्रतीयते । ४६४.१५ प्रति | मै-पुस्तकेन नोपलब्धोऽयं पाठः । अस्मत्स्वी-- कृतः पाठः संहितास्य पदमन्वेति ॥ ४६५.१७ उच्छिते-तं । अनुच्छूिते-मै.। मै-पुस्तकपाठः समक्षसाथ- प्रतिपादनपरो न भवति ॥ ४७३.५ हिंस्यसे । हिस्य असि-मैं,४|४७८.४ नाशयतः-ति.नि. । मै- पुस्तकेन नोपलब्धोऽयं पाठः ॥ । XV ·संक्षेपविवरणम् पा आपगृ मापी •भाषण -माधी प्रठ पौग. पोली. असं ऐमा 'ऐया . कपिस कासं छाउ जैन्या जैसू , मीस् तांचा तेक्षा ठ तेप्रा तैना मापरतम्यगृह्यसूत्रम् पापस्तम्बश्रौतसूत्रम् आश्वलायनगृह्यसूत्रम् आश्वलायनश्रौतसूत्रम् उगादिसूत्राणि ऋग्वेदसंहिण ऐतरेयारण्यकम् ऐतरेयब्राह्मणम् कपिष्टलसंहिता काठकसंहिता सान्दोग्योपनिषद् जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः जैमिनीयसूत्राणि ताण्ड्यमहामाह्मणम् तैत्तिरीयारण्यकम् तैत्तिरीयोपनिषद् तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् वैत्तिरीयनाक्षणम् सैत्तिरीयसंहिता द्रष्टव्यम् निघण्टुः पाणिनीयाऽटापायी पामा पातालमहाभाष्यम् पिम् पिङ्गलमूत्रम् प्रमोपनिषद् দিহমূহ वृहदारण्यकोपनिषद् पौधायनगृह्यसूत्रम् .पी-पितृमेध पौधायनपितृमेधसूत्रम् यौधायगौतसूत्रम् ब्रह्मसूत्रम् मुण्डकोपनिषद् मैसं मैत्रायणीसंहिता बार्तिकम् (पाणिनीयस्त्रेषु) वाजसनेयिसंहिता विष्णु विष्णुपुराणम् शतपयवाक्षणम् शाबरमाप्यम् औ, श्री. श्रौतसूत्रम् सासं सामवेदसंहिता * संहितायाम् मनुषगदर्शक चिह्नम् TS - Taittiriya Samhita MS - Manuscript. घा वास . पर शामा नि XVI ·विषयानुक्रमणी विषयः पृष्ठानि विषयः पृष्ठानि 1 । पुनराधेयम् पुनराधान विधानमाह्मणम् यांज्याद्यङ्गजातविधानप्राणम् ८-१५ पुनराधान मन्त्राः पुनराधानमन्त्राणां ग्राह्मणम् २४-२८ भग्न्युपस्थानम् भाइवनीयोपस्थानमन्त्राः, • २९-३७ गृह-पश्चाद्युपस्थानमन्त्राः, गाईपत्याधुपस्थानमन्त्राः' ..माहवनीयोपस्थानमन्त्रार्णा माह्मणम् १९-५५ गृह-पशु-गाईपत्याद्युपस्थानमन्त्राणां ब्राह्मणम् ५६-६२ मगन्युपस्थानस्यामिहोत्राङ्गत्व- -विधायकं ब्राह्मणम् ६३-७० प्रवरस्यतो यजमानस्यान्युपस्थान- मन्त्राः, फेचन दार्शिकयाजमान- ७१-८१ *काम्येष्टियाज्यापुरोनुर्वाफ्याः ८२-१०२ ऐष्टिफयाजमानम् माज्यग्रहणानुमन्त्रणमन्त्राः १०३-१०९ हविहोमानुमन्त्रणमन्त्राः ११०-१२० 'इदाभागांचनुमन्त्रणमन्त्राः १२१-१२० अन्याजायनुमन्त्रणमन्त्राः "सजितिमन्त्री, ग्यूहन- यशदोह-हिपमाण-प्रस्वरा- मन्त्रण-विमुच्यमानपरिभ्यनु- मन्त्रण-वायुवाकानमन्त्रण-परनी- संयाजायनुमन्त्रणमन्त्राः २२८-१३५ ध्रुवाप्यायनाचनुमन्त्रण-यज- मानभागप्राशन-पूर्णपात्रानु- मन्त्रण-दिग्न्यूहन-विष्णुक्रम- मन्या: १३६-१४० सूर्योपस्थानादिमन्त्राः देवतापरिग्रहादिविधान- ब्राह्मणम् यज्ञायुधभृति ब्राह्मणम् द्वादशद्वन्दसंपत्ति ब्राह्मणम् १९२--१६९ इविःसादन-ब्राह्मणम् माश्रावणादिमन्त्र-- ब्राह्मणम् , प्रयाजाज्यभाग- सांनाप्याद्यनुमन्त्रण- ग्राह्मणम् २७७-१८५ काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः १८६-२०३ ऐष्टिकयाजमानघ्राह्मणम् इदानुमन्त्रणबाह्मणम् २०४-२११ इडाप्रशंसा २१२-२१६ अन्वाहार्यविधानबाह्मणम् २१७-२२० अनूयाज-सूक्तवाक-मुग्ल्यूहन- परिधिविमोक-शंयुवाक- परनीसंयाजाद्यनुमन्त्रण- प्राह्मणम् ध्रुवाप्यायन-यजमानभायप्राशन- पूर्णपात्रनिनयन-विष्णुक्रमादि- मन्त्रमाणम् २२७-२५० माहवनीयाद्युपस्थानमन्त्राणां प्राह्मणम् २३१-२३८ वाजपेयः पथविषयकाः मन्त्राः २३९-२५१ रयधावनमन्त्राः, रथ- बिमोचनीयहोमादिमन्त्राः २५७-२७. यूपारोहण-वाजमसवीय- होमादिमन्त्राः २०१-२०१ -. V *प्रायशः प्रपाठकानामन्यानुवाकेषु काम्येष्टियाग्यापुरोनुवाक्यानां संग्रहः । XVII ·तैत्तिरीय-संहिता विषयः पृष्ठानि विषयः पृष्ठानि यकं प्राक्षणम् " भसहोममन्त्राः, अभिषेक पम्मीयमन्त्रा २७७-२८२ भपामार्गहोम- उज्जितिमन्त्रा: २८३-२८५ 'मन्त्राः ३१३-३९९ मतिमाशग्रहणमन्त्रा, देविकादिपद्हविषां प्राणम् ३००-३०२ प्राजापत्यसोमप्रहग्रहणमन्त्राः २८६-२९० रस्निहविनाह्मणम् , ममिषेत- *काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः २९१-३०३ नीयस्य दीक्षणीयाया: विधा- ' राजसूयः ३०३-२८० भानुमतायटेष्टिमाझणम्, देवसुवा हविर्षा विधायक नैसमन्त्राः ३०४-३१५ प्रादणं, रलिम्य राज्ञः माये- (चातुर्मास्येषु) पैश्वदेवपर्ध- दनार्थ मन्त्राः २८९-३०० हविषां ग्राह्मणम् ३१६-३२३ अभिषेकार्यजकपिपया मन्त्राः ३८९-३९५ घरुणप्रयासपर्य- अभिषेकजलसंस्कारमन्नाः ३९५-४०२ इविषां ग्राहाणं दिग्म्यास्थापनमन्त्रा, करम्भहोम- पाहुतिमन्त्राः, भूतानाम- मन्त्राथ घेष्टिमन्त्राः १०३-४०९ साकमेधइविषा अभिषेकमन्त्रा ग्राह्मणं, दर्विहोम- रथेन दिग्विजयाथै मन्त्राः ४१७-४२३ याज्यानुवाक्ये ३३५-३४३ जितवतः राज्ञः सेवोपचारार्थ साकमेधपर्वगत- ५२४-४३१ महापितृयज्ञबाहाणं संसपी हविषां ब्राह्मणम् १३२-१३५, तन्मन्त्राश्च दशपेयग्राह्मणम् ४३५-४४१ साकमेधपर्वगत- दिशामवेष्टि-पशुदय-सात्यदूत. ऽयम्बकहविर्ताह्मण इचिपा माह्मणम्.. ५४२-४५६ तन्मन्त्रीश्व ३५०-३६२ प्रयुजा हविषां प्राह्मणम्, .४४७-४४९ • शुनासीयपर्वहवियां सौनामणीमन्नाः, सौत्रामण्या ब्राह्मणम् , इन्द्रतुरीय. पशु-पुरोटाशविधानब्राह्मणम् , ५५०-४६२ हविषां पाह्मण, *काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाफ्याः ४६३-४८९ *प्रायशः प्रपाठकानामन्त्यानुवाकेषु काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्यानां संप्रदः । , " " xvli

·कृष्णयजुर्वेदीया
तैतिरीय-संहिता
पदपाठयुता
भट्टभास्कर-सायणाचार्य-भाष्य-समेता
भागः
प्रथमखण्डस्य द्वितीयो
[ प्रथमे काण्डे १-८ प्रपाठकाः
-

·कृष्णयजुर्वेदीया तैत्तिरीय-संहिता भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्य-समेता .. ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ (अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमः प्रपाठकः) अथ अतः परं पुनराधेयब्राह्मणं समन्त्रकं चत्वारोऽनुवाकाः । तत्र केवलाग्नेयतामस्य प्रतिपादयिष्यन् तदर्थवादान' प्रस्तौति--- देवासुराः, इति ।। " कृत्तिकास्वग्निमादधीत "." (तैना १.१.२) इत्याद्याधानकाण्डं भविष्यति । तदेतस्मादनुवाकादधस्तान्निवेशयितव्यमिति वक्ष्यते । कर्मक्रमानुरोधादित्यमिदं ज्ञातव्यम् ; यथाम्नातमेव स्वध्येतव्यमिति । तत्र " कर्मचोदना १० 'ब्राह्मणानि " (आपश्रौ २४.१.३२) । ब्राह्मण नाम कर्मणः तन्मन्त्राणां च व्याख्यानग्रन्थः । ब्राह्मणशेषोऽर्यवादो. निन्दा प्रशंसा परकृतिः पुराकल्पश्च ( आपश्रौ २४.१.३३ ) इति । प्राह्मणं च द्विधा-कर्मब्राह्मणे 'कल्पनाह्मणं चेति। तत्र कर्मप्राह्मणं यत्केयलानि कर्माणि विधत्ते मन्त्रान् विनियुङ्क्ते, न प्रशंसति न निन्दति च, यया- " अनुमत्यै पुरोडाशम् " (सं १.८.१) इत्यादि साहितिकम् । अतोऽन्यानि कल्पनाह्मणानि, १५ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ 'यस्य निःवसितं येदा यो वेदेभ्योऽसिल जगत् । निर्ममे समई बन्दे विद्यानीधमहेश्वरम् ॥१॥ मध्वर्योः प्रकृती मन्याः प्रपाठकचतुष्टये । पर्मिताः पुनराधेयं "पश्माये प्रवक्ष्यते ॥२॥ भाधानापूर्वमेवैपा बातम्या पुनराहितिः । तयाऽप्यध्ययनस्यायं क्रमो यरवृतत्वतः ॥३॥ १.तं.ति.पं.प-तदर्थवादम् । १. प्रपाठकारम्भे तं-पुस्तके-" वागीशायाः मुमनसः सर्वापानामुपगमे। यं नत्वा तस्याः स्युस्तं ममामि गमाननम् ।। काम्परपर विणं शशिवर्ण चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविमोपशान्तये" २५ इत्येती छोकी भधिको श्येते। मा-पुस्तके च-पदमेरयग्वान सम्सोहाईसागर। भारतासालोतरी यग्वना प्रपम शुचिम्" इति श्लोकः अषिकोऽस्ति । २-२.तं. शि. म. -पपमा प्रवस्यटे; म- पचमापेन यक्ष्यते। ३. त्रिश- मेवैपाम् । ४. क-एप हि तत्वतः ।

·.. " . " तैत्तिरीय-संहिता [पुनराधानविधानम् हरिः ॐ॥ देवासुराः संयत्ता आसन् ते देवा विजयमुपयन्तोऽग्नौ वामं वसु सं न्यदधतेदमु नो भविष्यति यदि नो जेप्यन्तीति तदग्निन्यकामयत तेनापोक्रामत् देवासुरा इति देव-असुराः । संयत्ता इति सम्-यत्ताः । आसन् । ते । देवाः । विजयमिति वि-जयम् । उपयन्त इत्युप-यन्तः । अग्नौ। यामम् । वसु । सम् । नीति । अदधत । ५ इदम् । उ । नः । भविष्यति । यदि । नः । जेष्यन्ति । इति । तत् । अग्निः । नीति । अकामयत । तेन । अपेति । अक्रामत् । यथा इदमेव-" देवासुराः संयत्ता आसन् ते देवा विजयमुपयन्तः " इत्यादि । "आहुश्च- " कचिद्विधिः प्रशंसा च केषुचिदिधिरेव च । केषुचिद्विधिरेव स्यादेवें ,निन्दानिषेधयोः ।। इति । तत्र परकृतयः मनुष्यकृतयः, यथा-- विश्वरूपो चै . त्याष्टः " ( तैसं २.५.१ ) इत्यादयः । . पुराकल्पाः प्रजापत्यादिकृतयः, यया----" प्रजापतिः प्रजा असृजत (तसं २.१.२) इत्यादयः । - सर्वाण्येतानि कल्पनाह्मणानि । अथ ब्राह्मणानुब्राह्मणानि यया- अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति । ये प्रत्यञ्चः शम्यायाः" (तैना १.६.१) इत्यादीनि ।। देवाश्चासुराश्च "संयत्ताः संग्रामार्यमुद्युक्ताः आसन् अभवन् । यती प्रयत्ने । वीदितो निष्ठायाम् " (पा ७.२.१४) इतीट्प्रतिषेधः। सम्यक् यत्ता इति कर्तरि निष्ठा (पा ३.४.७), २५ तेन *प्रादिसमासे अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा ६.२.२ )। क्यचित् "ते "देवाः 'विजयम् 'उपयन्तः असुरान् विजयमानाः तेभ्यः पराजयमानेभ्योऽसुरेभ्यो यद् वामं 'धसु बननीय वरिष्ठ "सर्वेः प्राय । वसु धनं समासादितवन्तः तत् सर्वम् 'अग्नौ न्यदधत सम्यक् संभूय निमृतं निहितवन्तः। कथं मन्यमाना इत्याह-'इदमु नः' इति । 'इदं तावदस्माकमेव भविष्यति , यदि अपि पुनरस्मानमुरा 'जेष्यन्ति इति मन्यमाना भयमस्माकमग्निरस्माकमाप्त इति तत्र 'संन्यदधत सरस्वती स्वपुयाय उदिस्थे फ्रमे वरम् । ददौ तेन फ्रमणर पटन्त्यन्येऽपि पाटकाः ॥ ४॥ एकादशानुवाकाः स्युः पञ्चमेऽस्मिन् प्रपादके । तयाऽऽदी पुनराधेयमनुवाकचतुष्टये ॥५॥ सतः पकेऽग्न्युपस्थान काम्ययाज्यास्तयाऽन्तिमे। विधीयतेऽनुवारऽस्मिलादिमे पुनराहितिः ॥ ६ ॥ देयासुरा इति ॥ उद्वास्य पुनरादधीत' (सं १०५.१) इति विधास्यति । तत्र पुनरा- धेयस्यानिदेयतां विधानुमतिविषयमुपाख्यानमुदाहरन् प्रसगात् रजतस्य यज्ञे दक्षिणावं निषेधति-- 'देवामुराः संप मासन् ते देवा विश्यमुपयन्तोऽग्नी याम यसु से न्यदधतेमु नो भविष्यति यदि नो २-२..ति-अयं च विधिः प्रशंसा र केचित् विधिरेव च। *[अविज्ञातमूलालोकोऽयं नार्प ३० विवक्षितमभिमते इति प्रतिभाति ] । [.पा ३.२०१८]। ३-३. मैं-मः प्राय॑म् ' नास्ति । ४. मे-कमारते; य- कमाप्तभूतः। ५.त्रिर-कम्। . २ . २५ .

·१.५.१) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता •पुनराधानविधानम् ] तद्देया विजित्यावरुरुत्समाना अन्यन्तदस्य सहसाऽदित्सन्त सौऽरोदीद्यदरौदी तद्रुद्रस्य॑ नृत्वं यदवशीयत तद्(१)रजत५ हिर॑ण्यमभवत् तस्माद्रजत तत् । देवाः । विजित्येति वि-जित्यं । अवरुरुत्समाना इत्यैव-हरुसमानाः । अन्विति । आयन् । तत् । अस्य । सहसा । एति । अदित्सन्त । सः । अरोदीत् । यत् । अरौदीत् । तत् । रुद्रस्य । रुद्रत्वमिति रुद्र-त्वम् । यत् । अत्रु । अशीयत । तत् (१)। रजतम् । ५ हिरण्यम् । अभवत् । तस्मात् । रजतम् । इति । तद्देवैरात्मनि निहितं वसु 'अग्निः "न्यकामयत आत्मसात् कर्तुमैच्छत् । ततः स कामय- मानस्तेन वसुना सह 'अप 'अक्रामत् देवसकाशात् पलायत । अथ 'देवाः असुरान् "विजित्य तद्वामं वसु 'अवरुरुत्समानाः आत्मसात् कर्तुमिच्छन्तः अग्निम् 'अन्वायन् अन्वगच्छन् । अनुगम्य च तद्वसु 'अस्य अग्नेः सकाशात् 'सहसा - बलेन विनवानुज्ञया 'आ अदित्सन्त १० आदातुमैच्छन् । "ततः सः अग्निः 'अरोदीत् अश्रु अमोचयत् । यस्मात् 'अरोदीत् तस्मात् "रुद्रस्य 'रुद्रत्वम् । ततः प्रमृत्यग्निं रुद्रमाचक्षते रोदनेन निमित्तेन । " रोदेर्णिलक्च " (उ १८९) इति ण्यन्ताद्विधीयमानो रक्प्रत्ययो बाहुलकात् केवलादपि भवति । तस्य रुदतो यद् "अश्रु नेत्रजलम् 'अशीयत न्यपतत् तत् रजतं रूप्यं हिरण्यम् अभवत् , हितरमणीयं वा । जेन्यन्तीति तदमिन्यकामयत तेनापाकामत्तद्देवा विजित्यावरुस्त्समाना अन्वायन् तदस्य सहसाऽदित्सन्त १५ सोऽरोदीद्यदरोदीत्तद्रुद्स्य 'रुदत्वं यदवशीयत तद्जतर हिरण्यमभवत् तस्माद्जतर हिरण्यम- दक्षिण्यमश्रुजर हि यो बर्हिपि ददाति पुराऽस्य संवत्सराद्गृहे रुदन्ति तस्माद्वर्हिषि न देयम् ' इति । देवाश्चासुराश्च संयत्ता , युद्धयुक्ताः । विजयं प्राप्नुवन्तः "देवाः तदा तेभ्योऽसुरेभ्योऽपहृतं मणि- मुक्तादिकं श्रेष्ठं वसु रक्षणाय 'भग्नौ "निहितवन्तः । कथंचिदसुराणां विजये सत्येतत् धनमस्मार- मापापयुज्यतेति देवानामाशयः । एतत् धनम् अग्निः 'न्यकामयत इच्छां कृतवान् । तेन धनेन सह २. "अपाक्रामत् पलायनमकुरुत । "देवाः पुण्यवशेनासुरान् विजित्य तत् धनम् भवररसमानाः अवरोद्ध- मिच्छावन्तः अनु अग्नेः पश्चात् भायन् तत् धनं बलात्कारेणाऽऽदातुमिच्छावन्तः । "स: अमिः भरोदीत् रोदनं कृतवान् । प्रसङ्गात् रुद्रशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं विधत्ते—यतो रोदनं कृतवांस्ततो 'रुद्रस्य "रुद्रत्वम् । 'यत् 'अश्रु नेत्रात् सकाशात् बिन्दुः १ अशीयत भूमावपतत् १२-तत् 'रजत 'हिरण्यम् अभवत् रजतरूपं धनमभवत् । अत्र हिरण्यशब्दस्य धनसामान्यबाचित्वात् रजतं हिरण्यमदक्षिण्य- २५ मित्यविरुद्धम् । "तस्याश्रुजत्वेन दक्षिणां प्रत्ययोग्यत्वात् तद्दानेन" 'संवत्सरात् भागेदा गृहे किंचित् रोदननिमित्तं भवति । तस्मात् 'बर्हिषि यज्ञे तत् न दद्यात् ॥ ५-५. मै- ततः......रुद्रत्वम् ' नास्ति । ६. मै-' तत् ' नास्ति। *[द. निरुक्त २.१०] । ६.३.उ.क.ले.त्रि४.पा.म.म३-'देवाश्चासुराश्च' नास्ति । ७.तं.त्रि४-युद्धोद्युक्ताः । ८.इ. उ.तं.ना.पा.हा-तदा तदा। ९.वि.म.म३-वस्तु । १०. आ.क.त्रि४.ना.म३.हा-निक्षिप्तवन्तः। ११-११.३.उ.क.त्रि४.तं.पा.मा.म३.-'तत् धनम् ....सकाशात् बिन्दु नास्ति। १२-१२. इ.उ.शि.ना. पा.हा-'तद्रजतं......धनमभवत् ' नास्ति । १३. आ-हिरण्यमित्यविरुद्धम् । १४.इ.उ-यथाशु'। ३० १५. आ.क.ना.हा-तदाने । १६.आ.ना.हा-अर्वागेतत् । .

·. AAMAR- . iतैत्तिरीय-संहिता पुनराधानविधानम् हिरण्यमदक्षिण्यमश्रुज, हि यो बर्हिषि ददाति पुराऽस्य॑ संवत्स॒राद्गृहे रुदन्ति तस्माद्वर्हिषि न देयुः सोऽग्निरनवीभाग्यसान्यर्थ वइदमिति पुनराधेय ते । केवलमित्यनुवन्नध्नयत् खलु स इत्यब्रवीद्यो मद्देवत्यमग्निमादधाता इति ।। हिरण्यम् । अदक्षिण्यम् । अश्रुजमित्य॑श्रु-जम् । हि । यः । बाहपि । ददाति । पुरो । अस्य । ५ संवत्सरादिति सम्-वत्सरात् । गृहे । रुदन्ति । तस्मात् । बंहि पि न । देयम् । स । अग्निः । अब्रवीत् । भागी । असानि। अर्थ'। वः । इदम् । इति । पुनराधेयमिति पुनः आधेर्यम् । ते। केवलम् । इति । अब्रुवन् । ऋप्नवत् । खलु । सः । - इति । अब्रवीत् । यः । मदेवल्यमिति मत्-देवयम् । अग्निम् । आदर्धाता इत्या दधात । इति । पंद्वारूप्यस्वर्णयोर्हिरण्यमिति वर्तते । तदिदानी रजतेन विशेष्यते, हिरण्यशम्दाभिधानं तु १० प्रशंसार्थम् । 'तरमात् रजतं हिरण्यम् भदक्षिण्यम् अदक्षिणाईम् अश्रुजम् । हि इति हेतौ । हिरण्यमप्यदक्षिणार्ह मिति प्रतिपादनाथं पुनरपि हिरण्यग्रहणम् । " कडकरदक्षिणाएछ च " (पा ५.१.६९) इति यत्प्रत्ययः । “ ययतोश्चातदथे । (पा ६.२.१५६) इत्युत्तर- पदान्तोदात्तत्वम् । तस्मात् बर्हिषि यज्ञे यः रजतं ददाति सस्य : "गृहे 'पुरा 'संवत्सरा संवत्सरसमातेः 'रुदन्ति रोदननिमित्तान्युत्पत्स्यन्तें'। " यावापुरानिपातयोटंट " (पा ३.३.४.)। २५ यद्वा--" सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये " (पा २.३.७ ) इति पञ्चमी । 'तस्मात् 'बहिपि रजतं न दद्यादिति । इदं प्रासङ्गिकमुक्तम् ।। भय "सः कृतरोदनः 'अग्निः तद्वसु अप्रयच्छन्नेव अब्रवीत्.--'भागी भागवान् "असानि भवानि, मह्यं भागो युष्माभिर्देयः, "अथ तथाकृते 'इदं मयि निहितं वसु वः युष्माकमेव भविष्यति अहं दास्यामीति । तच्छुश्रुवांसो देवाः 'अब्रुवन्-'पुनराधेयं ते तवैव "केवलम् “भरतु २० नान्यः कश्चिदत्र भागी इति । पुनः आधानानन्तरमग्निराधीयते तरिमन्निति पुनराधेयं कर्म अग्न्या- धेयस्यैव उत्तरा ततिः ऋद्धिकामिभिः" कर्तव्या । अधिकरणे कृत्यः (पा.३.३.११३ ) । अथाग्निः सोऽग्निरिति ।। अग्निदेयतां पुनराधेये विदधाति- सोऽपिरमवीद्भाग्यमान्यप व इदमिति पुनराधेय ते फेवलमित्यग्रुवन्नन्नवत् खलु स इत्यादीयो मद्देवत्यमग्निमादधाता इति' इति । मादावसापारणेन "मागेन युरो भवानि, पशादिदं वसु युप्मम्यं दास्यामीत्पग्निनोक्ता देवाः तव पुनराधेयमिति मागं दाः । तेन सुष्टोऽपिरिदम्- ममयीत् यः 'मद्देवत्यं हविः कृत्वा मनि पुनरादध्यात् स खलु समृदिमान् इति । तस्मात् समृदंग पुनराधेयं हविरनिदेवत्या कुर्यादित्ययः ॥ अमरकोशे वैश्यवर्ग (१]। ७. य-पदं वर्तते; म-धर्तवे ( भवति ) 1 ८. महिरप्यम्' नास्ति । ९. से.ति.स. मे२-निमितमुत्पत्स्यते । १०. मै-अस्ति। ११. २- यामः, प.-'यामादिभिः । १७-१७. तं-युक्तो भागि महम्। १८.आ. ना.दा-तवैतत् । १९. था.फ- देवतम्। . - ..

·.. । 0 भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता पुनराधानविधानम् । तं पूपाऽऽर्धत तेन (२.) पूपाऽऽर्नोत् तस्मात् पौष्णाः पशव · उच्यन्ते तं त्वष्टाऽऽधत्त तेन त्वष्टोऽऽनों तस्मात् त्याष्ट्राः पशवं उच्यन्ते तं मनुराऽर्धत्तु तेन मनुराधनोंद तस्मान्मानव्यः पूजा उच्यन्ते ,तं. धांताऽऽधत्तु तेनः धाताऽऽनोंद संवत्सरो वै, धाता तस्मात् संवत्सरं प्र॒जाः पशवोऽनु पं जायन्ते य एवं पुनराधेयस्यर्द्वि वेद(३)घ्नोंत्येव योऽस्यैवं बन्धुतां वेद बन्धुमान् भवति ५ तम् । पूषा । एति । अधत्तः। तेन (२.)। पूपा । आप्नोत् । तस्मात् । पौष्णाः । पशवः । उच्यन्ते। तम् । त्वष्टा । एति । अधत्त । तेन । त्वष्टा । आर्नोत् । तस्मात् । त्वाष्टाः । पशवः। उच्यन्ते । तम् । मनुः । एति । अधत्त । तेन । मः। आप्नोत् । तस्मात् । मानव्यः । प्रजा इति प्रजाः । उच्यन्ते । तम् । धाता । एति । अधत्त । तेन । धाता । आप्नोत् । संवत्सर इति सम्-वत्सरः । वै। धाता । तस्मात् । संवत्सरमिति सम्-वत्सरम् | मजा इति प्रजाः । पशवः । १० अनु । प्रेति । जायन्ते । यः । एवम् । पुनराधेयस्येति पुनः-आधेर्यस्य । ऋद्धिम् । वेद (३)। ऋनोति । एव । यः । अस्य । एवम् । बन्धुर्ताम् । वेद । बन्धुमानित बन्धु-मान् । भवति । "अब्रवीत्.---'ऋप्नवत् ऋध्नुयात् खलु सः । कः.? इत्यं य: "मद्देवत्यं मदेकदेवत्यम् 'अग्निम् "आदधातै आदधीत 'इति, द्वितीयामग्न्याधेयततिं करोतीत्यर्थः । एवमाधातुरभ्युदय- माशास्ते इति । ऋध्नोतेलेटि " लेठोऽडाटौ " (पा ३.४.९४ ) इत्यडागमः । “ देवतान्तात् १५ सादर्थं यत्" (पा ५.४.२४ )। दधातेलेंटि " वैतोऽन्यत्र "(पा ३.४.९६) इत्यकारः। तच्च तथा देवैः प्रतिश्रुतमिति गम्यते । तस्मात् पुनराधेयं कर्तव्यमिति विधिश्वानुमीयते । अनन्तरं च ऋद्धिकामाः पूषादयः तादृशेन पुनराधेयेन ऋद्धि प्राप्ता इति दर्शयति- 'तं पूषा' इत्यादि । गतम् । पूष्णः स्वभूताः पौष्णाः पशवः । 'संवत्सरम्' इति । "प्रजाः 'पशवः च संवत्सरम् अनु 'प्रजायन्ते । लक्षणादिना अनोः' कर्मप्रवचनीयत्वम् २० (पा १.४.८४)। य एवम् ' इत्यादि । गतम् । बन्धुतां बन्धुसमूहं पूषादीनाम् । ग्रामजनबन्धु-.. सहायेभ्यस्तल् " (पा ४.२.४३)॥ ते पूपेति। तामेव समृद्धिमुदाहरणेन स्पष्टयति-तं पूपाऽऽयत्त तेन पूषाऽऽग्नोत् तस्मात् पौष्णाः पशव उच्यन्ते से त्वष्टाऽऽधत्त तेन त्वष्टाऽऽध्नोत् तस्मात्याष्ट्राः पशव उध्यन्ते ते मनुराऽधत्स तेन मनुराध्नोत् २५ सस्मान्मानन्यः प्रजा उच्यन्ते तं धाताऽऽधत्त तेन धाताऽऽप्नात् संवत्सरो वै धाता तस्मात् संवत्सरं प्रजाः पशवोऽनु : जायन्ते' इति ॥ पूपत्वष्ट्रमनुसंवत्सराभिमानिधातृभिः पश्वादिसमृद्धिलंब्धा । य इति ॥ समृद्धिवेदन प्रशंसति-'य एवं पुनराधेयस्यर्द्धि वेदनात्येव ' इति ॥ योऽस्येति ।। पादिरूपस्याग्नियन्धुसमूहस्य वेदनं प्रशंसति-'योऽस्यैवं बन्धुता येद यन्धुमान् इति । १२. मैर-अवगम्यते। . भवति , . ३० ·तैत्तिरीय-संहिता (१.५.१ [पुनराधानविधानम् भागधेय वा अग्निराहित हुन्छमानः प्र॒जां पशून् यजमानस्योपै दोदावोद्वास्य पुनरा दधीत भागधेयनैवैन समर्धयत्यथो शान्तिवास्यपा पुनर्वस्वोरा दधीतत? घुनराधेयस्य नक्षत्रं यत् पुनर्वसू स्वायोमेवन देवतोयामाधार्य ब्रह्मवर्चसी भवति भागधेयमिति भाग--धेयम् । वै। अग्निः । आहित इत्या-हितः । इच्छानः । प्रजामिति ५ प्र-जाम् । परन् । यजमानस्य । उपेति । दोद्राव । उद्वास्येत्युत्-यास्य । पुनः । एति । दधीत । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । एव । एनम् । समिति । अर्धयति । अयो इति । शान्तिः तः । एव । अस्य । एषा । पुनर्वस्वोरिति पुनः-वस्वोः । एति । दधीत । एतत् । वै । पुनराधेयस्येति पुनः आधेयस्य । नक्षत्रम् । यत् । पुनर्वसू इति पुनः-वसु । स्वायाम् । एव । एनम् । देवर्तायाम् । आषायेत्या-धार्य । ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्म-वर्चसी । भवति । । N ' भागधेयं वा ' इत्यादि ॥ गतम् । भात्मन एवासाधारणं भागभिन्छन् 'प्रजा 'पशन च 'यजमानस्य 'उप 'दोदाय भृशमुपद्रुतान् करोति स्म । द्रवतेर्यड्लगन्तात् (पा २.४.७४) छान्दसो लिट् । तस्माद्वारयानि पुनरादधीत । मागधेयेनाभीप्सितेन एनमग्निं समर्धयति सुप्रीत करोति । यो अपि च शान्तिरेवैपास्य येनोपद्रवकारी न भवति उदासन्येष्टयेष्ट्वानीन् परोप्य "पुनस्यग्न्यगारं यज्ञपात्राणि च संरकृत्यान्यानि वा कृत्वा पुनरादधीताग्नीनग्न्याधेयकल्पेनेति ।। 'पुनर्वस्वोः ' इति । पुनरावर्तते घाम बस्वेतपोरिति 'पुनर्वस् । 'देवतायाम् "इति नक्षत्रात्मिकायाम्" । ब्रह्मवर्चसी ब्राह्मणस्येयमेव ऋद्धिरिति । . भागधेयमिति पुनराधेप विधत्ते-'भागधेय वा अमिराहित इच्छमानः प्रजा पशून् यजमान- स्योप दोदावोद्वास्य पुनरा दधीत भागधेनवना समर्धयत्यथो शान्तिरेवास्यैषा' इति । प्रथमाधानेनाऽऽहितः अमिरसाधारमामयम्याधिकोपदई धकार, तच्छान्तिरनेन भवति । तस्माद्वासनेप्टर पूर्वामिमुद्रास्य २. पुनरप्यमिमादयात् । इष्टिमुद्वासनं च सूत्रकारो दर्शयति-" भाग्नेपमष्टाकपालं निर्ववैश्वानरं द्वादशकपाल पारण दशकपालमनयेऽप्पुमतेऽष्टाकपालं मैन घरमप्तिमुद्वासयिष्यन् " (आपश्री ५:२६.४) इति, पौर्णमासीमिया ज्वलतोऽग्नीनुरसति " ( भापौ ५.२७.३.) इति च ।। पुनर्वस्योरिति ॥ कालं विधने- पुनर्दस्योरा दधीतेतद्वै पुनराधेयस्य नक्षत्रं यत्पुनर्वस स्वायामेवेनं देवतायामाधाय मझवर्षसी भवति ' इति । "पुनरावर्तने धाम पस्सनयोरिति पुनर्वसू । २५ "भवो नक्षमात्मिका देवता स्वकीया। " १३. नि.प.मै.मैर-पुनरग्न्य। १४-१४, ब.मे-इति नक्षत्रारिमकामाम् ' नास्ति। २०.क-पुनरूपावर्तते । २१, था.ना.हा-ततः। - ·७ [मैसे १०७.२ कपिसं ८२-३; . - भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता [पुनराधानविधानम् दभै(४)रा देधात्यातयामत्वाय भैरा दधात्यद्भय एवैनमोपंधीभ्योऽव॒रुध्याऽऽ धुत्ते पञ्चकपालः पुरोडाशो भवति पञ्च वा ऋत ऋतुभ्य एवैनमवरुध्याऽऽ: धत्ते ॥१॥ [ अशीयत तत्तेन वेद भैः पञ्चविशतिश्च ] द्भैः । एति । धाति । अर्यातयामवायेत्ययातयाम-त्वाय । भैः । एति । दधाति ।. अद्भय इत्यत्-भ्यः । एव । एनम् । ओषधीभ्य इत्योपंधि-भ्यः । अवरुध्येत्यव-रुय । एति । धत्ते । पश्चकपाल इति पञ्च-कपालः पुरोडाशः । भवति । पर्छ । वै। ऋतर्वः । ऋतुम्य इत्युतु-म्प एव । एनम् । अवरुध्येत्येव-रुध्य । एति । धत्ते ॥ १ ॥ कास ८.१५ शवा २.२.३.२-६] 'दर्भः' इति । न प्रणयनीयनेमेन । 'अयातयामत्वाय अपुनरुक्तत्वाय । किंच- दभैराधानमद्भयश्चौषधीम्यश्चाग्नेरेवावरुध्यै भवति । • 'पञ्चकपालः' इत्यष्टाकपालस्य स्थाने ॥ पश्चसु कपालेषु संस्कृत इति तद्धितार्थे , द्विगुः ( पा२.१.५१-५२)। द्विगो: ' (पा ४.१.८८) इति लुक् । ' इगन्तकाल'' (पा ६.२.२९) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'पश्च वा ऋतवः' इति हेमन्तशिशिरयोरेकत्वाभिप्राय- मिदम् , “ हेमन्तशिशिरावृतूनाम् " (तैसं १.६.२) इति, " "पश्चर्तवो हेमन्तशिशिरयोः समासेन " ( ऐना १.१) इति बचश्रुतेश्च" ॥ ।। इति प्रयमकाण्डस्य पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।। दभैरिति । पुनराधेयस्य प्रथमाधानविकृतित्वात् "का?राधानप्राप्तावपोद्य दर्भान् विधत्ते- 'दर्भरा दधात्ययातयामत्वाय ' इति । अग्रापि काठैराधाने गतसारत्वं स्यात् । अत एव सूग्रकार माह- "आयतनेषु पुराणान् दर्भान "संस्लीय भूमिभूम्नेति सर्पराजीभिगाईपत्यमादधाति " (भापश्री ५.२७.९) इति ।। दभैरिति । दविधिमन्य प्रशंसति-'दभैरा दधात्पम्य एवैनमोपधीम्योऽवरण्याऽऽ धने' इति ॥ " इन्द्रो वृत्रमहन् " (तसं ६.१.१) इत्यादौ, दार्शिकमाह्मणे च (तैया ३.३.२) दर्भाणाम् भकार्यत्वाभिधानादधूपत्वमोपधिरूपत्वं च विस्पष्टम् ॥ पञ्चकपाल इति । अस्मिन् पुनराहितेऽग्नौ कर्तच्याया इष्टेरग्निदेवता पूर्व विहिता । भय द्रव्यं विधत्ते-'पञ्चकपालः पुरोडाशो भवति पञ्च वा ऋतर ऋतुभ्य एवैनमवरुध्याऽऽ धत्ते' इति ॥ यदृष- २५ माह्मणे-"दादरामासाः पञ्चतंवो हेमन्तशिशिरयोः समासेन" (ऐमा १.१) इत्याम्नानानां पतसंख्या। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये थेदार्थमकारो कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये.. प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥ M[" संस्कृतं भक्षाः" (पा ४.२.१६) इत्यण् , तस्य लगित्यर्थः।।। १५-१५. मै.मेर- सहनिर्देशात् । २२. क-इभ्मका। २३. विट-आस्तीर्य । १५ २.

·2 (२.५.२ तैत्तिरीय-संहिता याज्यादिविधानम् परा वा एष यज्ञं पशून वपति योऽग्निमुद्वासयते पञ्चकपालः पुरोडाशौ भवति पाङ्क्तौ य॒ज्ञः पाङ्क्ताः पशवो यज्ञमेव पशूनव रूद्धे वीरहा वा: एप देवानां योऽग्निमुद्वासयते न वा एतस्य ब्राह्मणा तायवः पुराऽनमक्षन् परेति । वै । एषः । यज्ञम् । पशून् । वपति । यः । अग्निम् । उदासयत इत्युत्-वासर्यते । पञ्चकपाल इति पञ्च-कपालः । पुरोडाशः। भवति । पाक्तः । यज्ञः। पाक्ताः । पशवः । यज्ञम् । एव । पशून् । अवेति । रुन्थे। धीरहेति वीर-हा । वै। एषः । देवानाम् । यः । अग्निम् । उद्वासयत इल्युत्-वासयते । न । वै । एतस्य । ब्राह्मणाः । ऋतायय इत्यृत-यवः । पुरा !. अन्नम् । अक्षन् । परा वा ' इत्यादि ।। परावापो विनाशः । पश्चकपालंः इति पुनर्षिधान प्रयोजनान्त- १० रार्थम् । पाक्तः यज्ञः इति , धानादिपञ्चकाधीनसिद्धित्वात् । उत्सादित्वादणपवादोऽन् उक्तः (पा ४.१.८६) । पावता इति पशुसाधनंत्यात् पाक्ताः । यज्ञ पशून् च 'अब "रुन्धे M . प्राप्नोति ॥ . " 'वीरहा' इत्यादियाज्यानुवाक्याविशेषविधिः ॥ देवानां मध्ये वीरस्याग्नेईन्ता, का कयान्येषां देवानामिति ? तस्मात् सर्वेऽप्यस्मात् बिम्यतीति । 'ऋतायवः ऋतं सत्यं यज्ञं वा आत्मन १५ इच्छन्तः । क्यचि “ न छन्दस्यपुत्रस्य " (पा ७.४.३५ ) इत्तीत्वाभावः । क्याच्छन्दसि (पा ३.२.१७० ) इत्युप्रत्ययः । ऋतायुत्वादेतस्योद्वासिताग्नेः 'अन्नं 'न भक्षन् नादन्, अभोग्यानत्वादेतस्य । अत्तेर्लडि " लुड्सनोर्घस्ल" (पा २.४.३७ ) इति घस्लादेशः । " मन्त्रे घस" (पा २.४.८० ) इत्यादिना च्ले क् । “ घसिभसो: " (पा ६.४.१०० ) परा वेति ।। द्वितीयानुवा याज्याङ्गजात विधित्सुः पूर्वोक्त दन्यविधिमनुय प्रशंसति- परा या एए यई पशून वपति योऽमिमुद्रासयते पत्रकपालः पुरोढासो भवति पातो यज्ञः पाताः पशवो यज्ञमेव पशुनव स्टे' इति ॥ "परा विपति विनाशयति । धानादिमिई विभि: 'यज्ञः पाश्क्तः । पवितस्यन्दसः पशुहेतुत्वान् पशवः अपि पाइताः ।। धीरहेति । याज्यानुयाइये विधसे--- वीरहा घा एप देवानां योऽभिमुद्रासयते न वा एतस्य माक्षणा तायवः पुराऽसमक्षन् पङ्क्त्यो याज्यानुयाक्या भवन्ति पाक्षतो यज्ञः पाकतः पुरुषो देवानेव पीर २५ निरवदायामि पुनरा धत्ते' इति । देवानां मध्ये वीरोऽमिः । 'तधकारियो यनमानस्य असम् ऋताया सत्यमियन्तः प्राह्मणाः 'पुरा नैव पक्षन् नैव भुक्तवन्तः । अश भोजने इत्यस्य स्पम् । ' भग्ने निरक्त ४.१९]। १.३-अमोज्यान इति । १. इ.उ-यापनुवाके । २. गि-हेतुरपेन । ३. त्रि-तद्वधकाक्षिणः । २० ·" . १.५.२) मट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता याज्यादिविधानम् ] पङ्क्त्यौ याज्यानुवायां भवन्ति पाङ्क्तौ यज्ञः पाङ्क्तः पुरुषो देवानेव वीरं 12 । निरबदायाग्नि पुनरा (१) धत्ते शताक्षरा भवन्ति शतायुः : पुरुषः शतेन्द्रिय' आयुष्येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठति पकपः । याज्यानुवाक्या इति याज्या-अनुवाक्योः । भवन्ति । पाक्तः । यज्ञः । पाक्तः । पुरुषः । देवान् । एष । वीरम् । निखदायेति निः--अवदार्य । अग्निम् । पुनः । एति (१)| A धत्ते । शताक्षरा इति शत-अक्षराः । भवन्ति । शतायुरिति शत-आयुः। पुरुषः । शतेन्द्रिय इति शत-इन्द्रियः । आयुपि । एव । इन्द्रिये । प्रतीति । तिष्ठति । इत्युपधालोपः । " शासिवसिघसीनां च (पा ८.३.६०) इति पत्वम् । 'पक्त्यः इति । “ अग्ने तमद्यावं न स्तोमैः " (तैसं ४.४.४ ) इति चतस्रोऽक्षरपडूक्तयः । तत्र द्वे अान्याधेयस्य याज्यानुयाक्ये द्वे स्विष्टकृतः । याज्यानुवाक्ये च याज्यानुवाक्ये चेति कृतक- शेषयोर्द्वन्द्वः । छान्दसमुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'पाङ्क्तः पुरुषः' इति । " पाक्तं वा इदं सर्वम् !' (तैया १.१.१०) इति । 'देवान् ' इति । 'देवान् तेषां च वीर 'निरखदाय उद्वासनलक्षणभयस्थानानिष्कृष्य अग्निं पुनराधत्ते ॥ शताक्षराः' इति । उक्ता अक्षरपक्तपश्चतप्त इति । तत्रैकैका पञ्चविंशत्यक्षरा । सर्वाः संभूय शताक्षरा इति । 'शतायुः शतवर्षः शतेन्द्रियः शतवीर्यः 'आयुपि इन्द्रिये च १५ प्रतिष्ठितो भवति ॥ समयान" (तैसं ४.४.४) इत्यादयश्चतस्रः अक्षरपतयः । तासु प्रधानहरियो दे। स्विष्टकृतो है। ताश्वामिकाण्डे " भागिद्ध| " (वैसं ४.४.४ ) इत्यनुवाकै इष्टकोपधानार्थत्वनाऽऽम्नाताः इह तु घाचनिकस्तद्विधिः। शाखान्तरे तु याज्याप्रस्तावे समाम्नाताः । पुरुषस्य हस्तद्यपादद्वयशिरोभिः पञ्चभिः पाइतस्वम् । 'देवान् एव देवानामेव मध्ये 'वीरम् पनि निरवदाय उद्वासनलक्षणान् यधभयात् २. निकृष्य ॥ शताक्षरेति ॥ चतसृषु ऋक्षु विद्यमानाक्षरसंख्यां प्रशंसति- 'शताक्षरा भवन्ति शतायुः पुरुषः पातन्द्रिय भायुप्येवेन्द्रिये प्रति निष्ठति 'इति ॥ " भग्ने समय" (सैसं ४.४.४) इत्येपा प्रथमा घभित्यक्षरा । " अधा घग्ने क्रतोः" (तैर्स ४.४.४), " भाभिष्टे भय " (सैस ५.४.५) इरयुभयोरेकैका पस्तित्यक्षरा । “एमिनों भकै" (तैसं ४.४.४) इत्यन्त्या पशित्यक्षरेति संभूप पातमक्षराणि । अण्डाभिमानिनो ब्राह्मणः स्प्रमाणेन शतसंरत्मरायुष्यात सत्संततिपतितस्यापि मामान्येन पातायुएवं, धांधाभ्यां सु उत्कर्यापकों भवतः । शतनाडीपु संघारात् दशेन्द्रिये शनसंख्या ॥ २-२. मे-याग्ये च अनुवाइये। ४.भा.ना.दा-वाचः परयः । ५.भा.ना.हा-उत्सर्जनलाग। २ . - ।

·- २० } : तैत्तिरीय-संहिता (१.५.२ [ याज्यादिविधानम् यद्वा अग्निराहिती नय॑ते ज्यायो भागधेय निकामयमानो योग्नेय स भवति सैवास्याः सं वा ए॒तस्य गृहे वाक् स॒ज्यते योऽग्नि द्वासर्यते स याच सं सृष्टां - यजमान ईश्वरोंऽनु परभवितोर-::- यत् । वै| अग्निः । आहित 'इत्या--हितः। न । अभ्यते । ज्यायः । भागधेयमिति भाग-धेयम्।। ५ निकामयमान इति नि-कामय॑मानः । यत् । आग्नेयम् । सर्वम् । भवति । सा । एवं । अस्य । ऋद्धिः। 'समिति । वै। एतस्य । 'गृहे। याक् । सृज्यते । यः । अग्निम् । उद्वासयत इत्युत्-वासयते । सः । वाचम् । ससृष्टामित सम्-सृष्टाम् । यजमानः । ईश्वरः । अन्विति । पराभवितोरिति परी भवितोः । - . यद्वा ' इत्यादि । येन 'न ऋध्यते ऋद्धिहेतुर्न भवति तत् 'ज्यायः प्रशस्यतरं अग्न्या- १० धेयभागात् केवलाग्नेयत्वात् पुनराधेयभागं तत् 'निकामयमानः तन्निभृतम् आत्मनः संपादयितु- मिन्छन् ऋद्धिहेतुतामग्निर्न प्रतिपयत इति । आहितशब्दे “ गतिरनन्तरः" (पा ६.२.४९) इति स्वरः । ततः केवलाग्नेयकरणेन ऋद्धिहेतुरयमिति । तस्मात् सर्वम् "आग्नेयं कर्तव्यमिति विधिः।- अथ विभक्तिविधानार्थमाह-संवा '. इति ।। अस्य','वाक् 'गृहे 'स 'सृज्यते गृह- १५ वासिनो धाग्योगे न वैलक्षण्यं भजते । ततश्चाबहुमतवाक्त्वात् पराभवितोः पराभवितुम् "ईश्वरः स्यात् । ततश्चास्य गृहान् भावयितुमेव वरमिति । वक्ष्यति च--" आयतनादेव नैति". (तेस १.५.२ ) इति । कृतम्कन्वं वा यासंसर्गः । “ ईश्वरे तोसुन्कसुनौ " (पा ३.४.१३)। . यति ॥ प्रधानकर्मण इव प्रयानान्यभागायगानामप्याग्नेय विधत्ते-'यदा भनिराहितो मध्यते ज्यायो भागधेय निकामयमानो यदाग्नेयः सबै भवति सैवास्थतिः' इति ॥ यतमानस्य समृद्धर- २० मायादग्नेः समृद्धयभावोऽनुमेयः ।। संवेति ॥ "समियो भान भाज्यस्य वियन्तु (तया ३.५.५) इत्यादिषु चनुर्पु प्रयाजमन्त्रेषु संयुयन्तादपिसन्दात् पूर्व संयुद्धिसप्तमीनीयाद्वितीयाविभक्त्यन्तानाममिशदानां प्रमेण योग विधते-- सं या एतस्य गृहे यापसूज्यते योऽग्निमुद्दासयने स पाचर समष्ट यजमान ईथरोऽनु परामविशोदि. भक्तयो भवन्ति । याचो विएत्य यजमानस्यापरामावाय ' इति । अभिमुद्वासयितुः एतस्य वाक् गृहे २५ भपस्थितानां घीसूद्रादीनां पाग्मिः मन्यते तत्ममा भवनि । तां पापम् 'मनु 'यजमानः अपि ३. मै-मूत्वम् । ६-६. इ.उ.ना.पा.हा-प्रधानकर्मणय ।

·१.५.२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता यास्यादिविधानम् ] विभक्तयो' भवन्ति- वाचो विकृत्यै यजमानस्यापराभावाय (२) विभक्ति करोति 'ब्रह्मैव तदकरुपाशु यजति या वाम वसु निविदानो गृहति ताडगेव ' विभक्तय इति वि-भक्तयः । भवन्ति । वाचः । विधृत्या इति वि-धृत्यै । यजमानस्य । अपराभावायेत्यपरा-भावाय (२)। विभक्तिमिति वि-भक्तिम् । करोति । ब्रह्म । एव । तत् । अकः । उपाश्चित्युप-अश। यजति । या । वामम् । वसु । विविदानः । गूइति । ताइक् । एव । लक्षणेऽनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् (पा १.४.८४ ) । तस्मात् ' विभक्तयो भवन्ति ' इति विधिः । विभज्यते न्यावर्त्यतेऽस्य वांगाभिरिति विभक्तयः 'अग्नाने अग्नावग्ने अग्निनाग्ने अग्निमग्ने' इति चतसः । एताश्च चतुर्पु प्रयाजेषु देयाः नोत्तमे । " तादौ च (पा ६.२.५० ) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । - विधृत्यै विलक्षणावस्थानाय प्रयाजानामान्याधेयाद्वलक्षण्यापादने वाचः संसर्गदोपः परिहियत इति ।। 'विभक्तिम् । इति ॥ विभक्ति वैलक्षण्यविभक्तिप्रदानमस्य कर्मणो यत्करोति तेन हेतुना पुनराधेयं ब्रह्म परिवृढम् अग्न्याधेयात् 'अकः करोति । छान्दसो लुड्, " मन्त्रे घस" (पा २.४.८०) इति प्लेढुंक् । 'मन्त्रे' इति वेदमात्रस्य ग्रहणम् । यद्वा–लडि व्यत्ययेन शपो लक् ।। उपांशु' इति ॥ सर्वो यागः "उपांशुः कर्तव्यः ओत्तमादन्याजात् । उपाद्वयज- १५ जिनम् " (पा ६.२.१९४ ) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्यम् । 'यथा' इति । 'यथा 'कामं वननीयं परिष्ठं धनं मुषित 'विविदानः लभमानः लब्धं यतमानः तत् गृहति संवृणोति "ताटक तव उपांशकरणम्। 'छन्दसि लिटः कानजादेशः (पा ३.२.१०६ )। इसरदैलक्षण्यरूपस्योत्करस्याभावात् पराभूतो भवति । एताभिस्तु विभक्तिभिः पुनराधेयस्पाग्याथ्यात् लक्षण्ये सति यजमानस्य विलक्षणत्वेन याग्विती सत्यां पराभवः शारयति । रिमन्नयः सूत्रै दर्शिताः-- २० " भग्नाऽग्ने भग्नावग्नेऽमिनाऽऽग्निमान इति चतुएं प्रयानेषु चतस्रो विभक्तीर्दधाति " (भापौ ५.२८.६) इति । तथा चैवं मन्यपाठः संपयते--समिधोऽग्नाउन माग्यस्य वियन्तु, रानूनपादग्नारग्न भाज्यस्य येतु , होमिनाग्न भाग्यस्य वियन्तु, पहिरग्निमान माग्यस्य येतु' इति ।। विभक्तिमिति ॥ यथोक्तविमतिविधिमनूप प्रशंसति-'विभक्ति मोति प्रसव तक' । इति । पुनराधेयं ग्रह 'एय भान्याययत् परिवृढमेव करोति ॥ २५ उपाश्चिति ।। भन्न मन्त्रागां नीयम्पनि विधसे-उपार पडति पपा वार्म बमु वियिदानो । गृहति वारगेय तत् ' इति ॥ यया लोंके वसु भवान् पुरयो गोपायति सदत् ।। ४.म-छान्दसस्य। ७. वि.नित - .

·- . १२ .. तैत्तिरीय-संहिता [ याज्यादिविधानम् । तदुग्नि प्रति स्विष्टकृतं निराह यया याम 'बर्से विविदानः प्रकाशं जिगमिपति. तारो तद्विभक्तिमुक्त्वा प्रयाजेन अट् करोत्यायतनादेवं नैति यजमानो वै परोडाशः, पशव एते आहुती यभितः ' पुरोडार्शमेते आहुती (३)जुहोति तत् । अग्निम् । प्रतीति । 'स्विष्टकृतमिति विष्ट-कृतम् । निरिति । 'आह । यया । यामम् । '५ वसु । विबिंदानः । प्रकाशमिति प्र-काशम् | जिगमिपति । तादृक् । एव । तत् । विभक्तिमिति वि-भक्तिम् । उक्त्वा । प्रयाजेनेति प्र-याजेन । वर्षट् । करोति । आयतनादित्या-यतनात् । एव । न । एति। यजमानः । वै। पुरोडाश: । : पशवः । एते, इति । । आहुती इत्या-हुती ! यत् । अभितः । पुरोडाशम् । एते इति । आहुती इत्या-हुती (३) । जुहोति । अग्नि प्रति इति ।। "स्विष्टकृतम् 'अग्निं प्रति निः आह निर्गतं अपात, उच्चैरिति १० यावत् । लक्षणादिना प्रतेः कर्मप्रवचनीयत्वम् (पा १.४.९०) यया । इति । 'यया वाम "वसु 'विविदानः अन्विष्य लन्धवान् तत् 'प्रकाशं विवृतं 'जिगमिषति ख्यापयितुमिच्छति अहो इदं दृष्टं पश्यतेति तादृक् तदुच्चैर्वचनम् । परोक्षे लिटः कानजादेशः (पा ३.२.११५, १०६) । विभक्तिम् । इति । ये यजामहे' इत्यस्यानन्तरं विभक्तिम् 'उक्त्वा ततः प्रयाज- मन्त्रेण वषट् करोति हविर्ददाति । अनेन कर्मणा स्वस्मात् 'आयतनात् 'न - एति न १५ गच्छति । अनुष्ठेयवचनः स्व आयतने निवसति ॥ 'यजमानो वै ' इत्यादि । प्राधान्यात् ताद्धर्येण ताच्छब्धम् । तद्धेतुत्वात् ताच्छन्यम् । स्वयं पशव एत्र ।" पुनरूर्जा नि वर्तस्व सह रय्या नि वर्तस्व' (तैसं १.५.३ ) इति एते 'आहुती । 'यदभितः' इति । अभितः पुरस्तादुपरिष्टाच्च पुरोडाशहोमस्य । " अभितः परितः " (द्रपामा २.३.२ वा १) इति द्वितीया । गतमन्यत् ॥ अग्निमिति ।। स्विष्टकृदुच्चध्वनि विधत्ते-' अनि प्रति स्विष्टकृतं निराह यथा वाम विवि- दानः प्रकाश निगमिपति तागेव तत्' इति ॥ निराह 'निःोपेण म्वनि कुर्यात् । यथा लोके "श्रे यसु लब्धवान् द्रव्यपतिः प्रसिद्धिं गन्तुमिच्छति तद्वत् ॥ विभक्तिमिति ॥ पूर्व विहितानां विभक्तीनां प्रयाजमन्त्रसंबन्धं विधते-विभक्तिमुक्त्वा प्रयाजेन वपट्करोत्यायतनादेव मैति ' इति । विभक्तिवचनप्रकारो दर्शितः । तदुक्तिसहितेन प्रयाजमन्त्रेण २५ वषट्कारपूर्व अजेत । तथा सति पूर्वोत्तरासंसर्गकृतपराभवरहितः भारतमात् स्वगृहात् 'न एति न निर्गच्छति । किंतु स्वगृहे प्रतितिष्ठति ॥' यजमान इति ॥ "पुनरूजी नि वर्तत्व", " सह रश नि वर्तव" (तसं १०५.३) इत्याभ्यो मन्याभ्यामाग्नेयपुरोडाशस्याधस्तादुपरिष्टाचाऽऽहुतिष्ठद्वयं विध– यजमानो वै पुरोडागः पशव एते आहुती यदभितः पुरोडाशमेते आहुती शुहोति यजमानमेवोभयतः पशुभिः परि गृहानि ' इति ॥ ८. आ.क.ना.हा-निःशेष, ९-१. ति.त्रिी-'धेष्ट वसु लन्धवान् 'नास्ति । " . पशवः , इति । २० .

·.. । - । १५.२). भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता याज्यादिविधानम् ] यज॑मानमेवोभयतः पशुभिः परि गृह्णाति कृतयजुः संभृतसंभार इत्याहुन सभृत्याः संभारा ने' यजुः कर्तव्यमित्यथो खलु संभृत्या एव संभाराः कर्तव्य.. यजुर्यज्ञस्य । 'समृद्धथै पुनर्निप्कृतो रथो दक्षिणा पुनरुत्स्यूतं वासः यजमानम् । एव । उभयतः । पशुभिरिति पशु-भिः । परीति । गृहात । कृतर्यजुरिति कृत-यजुः । संभृतसंभार इति संभृत-संभारः । इति । आहुः। न । संभृत्या इति सम्-भृत्याः । ५ संभारा इति सम्-भाराः । न । यर्जुः । कर्तव्यम् । इति । अथो इति । खलु । समृन्या इति- सम्-भृत्याः । एव । संभारा इति सम-भाराः। कर्तव्यम् । यर्जुः । यज्ञस्य॑ । समृद्धया इति सम्-क्रुद्धथै । पुनर्निष्कृत इति पुनः-निष्कृतः । रथः । दक्षिणा । पुनरुत्स्यूतमिति पुनः- उत्स्यूतम् । वासः । कृतयजुः' इति ॥ कृतस्तम्बयजुरग्न्याधेयेन संभृताश्च संभाराः तस्मादत्र 'न संभृत्याः न संभरणीयाः "संभाराः नः यजु: "कर्तव्यम् इत्याहुरेके आचार्याः मुंओऽसंज्ञायाम्'" १० (पा ३.१.११२) इति 'क्यप् ॥ एतद्रूषयति-- "अयो"खल वयं ब्रूमः "संमृत्या एव' इति । गतम् ।। 'पुनर्निष्कृतः ' "इत्यादि । 'पुनर्निष्कृतः पुनःसंस्कृतः" "पुनरुत्स्यूतं पुनः संस्कृतमेवं संहितच्छिद्रम् । पिवेनिष्ठायां " च्छ्वोः शूडनुनासिके च " (पा ६.४.१९) इत्यूठ । 'पुनरु- कृतयजुरिति ॥ भन्न चोदकप्राप्तान् संभारानाधानमन्त्रांश्च वाजसनेयादिशालान्तरमनुसृत्य २६ पूर्वपक्षरूपेण निराचष्टे- कृतयः संभृतसंभार इत्याहुर्न संभृत्याः संभारा न यजुः कर्तव्यमिति' इति । यजुःशब्देन सर्पराज्ञीप्रभृतयः .(तसं १.५.३) आधानमन्या विवक्षिताः । संभारशब्देन सिकतोपादि- सप्तमृद्विशेषाः वानस्पत्याचाश्वत्यादयः सप्त विवक्षिताः । प्रथमाधाने यजुषामुच्चारितत्वात् संभाराणां च संपादितत्वादस्यापि कर्मविशेषस्याऽऽधानादत्यन्तभेदाभावेन यजुःसंभारयोः सिद्धत्वात् तदुभयं पुनः 'न कर्तव्यम् इति पूर्वः पक्षः। प्रथमाधाने वाजसनेयिमत सूत्रकार उदानहार--" सप्त पार्थिवान् संभारा-२० नाहरति । एवं वानस्पत्यान् पय पञ्च वा । भूयसो वा पार्थिवान् । "न संभारान् संभरेदिति वाजसनेयिकम् (भापौ ५.१.५-६) इति । अयो इति । सिद्धान्तमाह-'भय खलु संभृत्या एव संभाराः कर्तव्यं यजुर्यज्ञस्य समृद्धपै' इति । भयोशब्दः पूर्वपक्षम्यावृत्यर्थः । भन्न सूत्रकारः पक्षद्वयमुदाजहार- कृताकृताः संभारा यपि घ भवन्ति । अपि वा पज्ञ पार्थिवान,संभारानाहरत्येयं वानस्पत्यान् " (भापश्री ५.२७.७-८) इति ॥ पुनर्निप्कृत इति । दक्षिणां विधत्ते--' पुनर्निकृतो रयो दक्षिणा पुनसस्यूत यासः । पुनस्लमष्टोऽनवान् पुनराधेयस्य समृद्धयै " इति । "मादौ रयो भनः सन् पुनढीकृतः पुननि कृतः ५-५. ब-इति । पुनः संभृतः। १०. ते.ति-विहिताः । ११. भा.प.तं.ति.नि.४.हा- वानस्पत्याथाश्वत्यादयः ! नास्ति । १२. क. ते.तिच; ४ि-'सप्त' नास्ति । १३. इ.उ.पा.ना.हा-'मते। १४.आप-श्रौतसूत्रमनुसत्य शुद्धीमतोऽर्य पाठः । लिखितपुस्तकेतु मुद्रितपुस्तकयोध'न' नास्ति । १५-१५. आ-भमः सन्टीरता पुनर्विर " , २५ .. ३.

·तैत्तिरीय-संहिता, (११.५.२ [याग्यादिविधानम् पुनरुत्सृष्टोऽनड्वान् पुनराधेयस्य समृद्ध्यै सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इत्याग्नहोत्रं जुहोति यत्रयत्रैवास्य न्यक्त तत( ४ )एवैनमर्व रुन्धे वीरहा वा एष देवानां योऽग्निर्मुद्वासयंते तस्य वरंग एवर्णयादाग्निवारणमेकांदशकपालमनु निद्- पुनरुत्सृष्ट. इति पुनः-उत्सृष्टः । अनड्यान् । पुनराधेयस्येति पुनः-आधेयस्य । समृद्धशा इति सम्-ऋद्धय । सप्त । ते । अग्ने । समिध इति सम्-इधः । सप्त । जिहाः । इति । अग्निहोत्रमित्यग्नि-होत्रम् | जुहोति । यत्रयोति यत्र यत्र । एव । अस्य । न्यक्तमिति नि-अक्तम् । ततः १४)। एव । एनम् । अवेति । रुन्थे । वीरहेति वीर-हा ! वै। एषः । देवानाम् । यः । अग्निम् । उदासयत इत्युत्-वासयते । तस्य । वरुणः । एव । ऋणयादित्य॒ण-यात् । आग्निवारुणमित्याग्नि-वारुणम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । अर्नु । निरिति । पेत् । १. सृष्टः अवशीर्णगवः । एते पात्रेसमितादयो द्रष्टव्याः (पा २.१.४८) उपपदसमासो वा । कृदुत्तर- पदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा ६.२.१३९) । " पुनश्चनसौ छन्दसि " (पा १.४.६० वा २) इति गतित्वात् गतिसमासो (द्र.पामा २.२.१८ वा ४ ) वा । प्रवृद्धादेराकृतिगणवादुचरपदान्तो- दातत्वम् (पा ६.२.१४७)। सप्त ते अग्ने ' इति । न्यक्तिः नियता अक्तिरनुगतिः ।। 'वीरहा' इत्यादि । पुनर्वचनं हविरन्तरविधानार्यम् । वरुणः एव देवानां मध्ये "ऋणयात् ऋणेन यातयिता ऋणिनमित्र तममुञ्चन् पीडयति । ण्यन्तात् (पा ३.१.२६) क्विप् (पा ३.२.७६) । ऋणमिच्छतीति "क्यचि (पा ३.१.८) वा पूर्ववदीत्वाभावः (पा ७.४.३५) । शतरि छान्दसो नुमभावः पररूपाभावश्च ।। ।। इति प्रथमकाण्डस्य पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ।। एतामो दक्षिणा । दक्षिणेति सर्वत्र योजनीयम् । छिस सत् सूचीतन्तुम्यां स्यूतं पुनरस्यूतम् । दौर्बल्येन भार पोद्मशकावया परित्यक्तः सन् १ कनचित् पोपणेन पुनःशक्तीकृत: * "पुनरुत्सृष्टः ।। सन्तति ॥ “गामेव होतम्यम्" (वैया १.१.६) इति "मयमाधानस्य अमन्द्रत्येन" यदग्निहोत्रं विहितं तदन चोदकपात, तदपोद्य समन्त्रक विधत्ते--' सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिला इत्यप्निदो उदोनि यययौवास्य न्यक्तं तत एवैनमव रुथे' इति । मन्त्रस्तूपरिष्टायाण्यास्यते । मस्य २५ पुनराधेयदेवस्याग्नेचद यस्मिन् यस्मिन् प्रदेशे न्यक्तं निमग्नं विस्मृतं तत एवं प्रदेशात् साम्मेनमनि संपादपति।। ६. त.ति.मैर-क्यम् । १६. तंदौरल्या; नि-दौल्पादिता । १७-१७. भा-कचित् पोपणेन शफीकृतः। १८.वि-प्रधानरय। १९.त.निर-मारत्वेन ।

·२.५.२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता याज्यादिविधानम् ] ये चैव हन्ति यश्चास्यर्णयात्तौ भागधेयन प्रीणाति नाऽर्तिमाच्छेति यजमानः ।। (२)॥ [ आऽपराभावाय पुरोडार्शमते आटुती ततः षट्रिशच्च ) यम् । च । एव । हन्ति । यः । च । अस्य । ऋणयादित्यण-यात् । तो भागधेयेनेति भाग-धेयैन । प्रीणाति । न । आतिम् । एति । ऋच्छति । यजमान ॥२॥ 1 . - [मैस १५७०२-५, कास ८०१५, ९.१-३, कपिस ८.३-६; शबा २.२.३ ] 7 चीरहेति ॥ मनुनिर्वाप्यं हविर्विधत्ते-'वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्रासयते तस्य वरुण एवर्णयादामिवारुणमेकादशकपालमनु निर्वपेद्यं चैव हन्ति यश्चास्यर्णयात्ती भागधेयेन मीणाति नाऽऽर्ति- माईति यजमानः' इति ॥ ऋणिनमिव यातयति पीडयतीति ऋणयात् । तो क्यामिपीडयित्वरण तोपयति ॥ " अथ मीमांसा || दशभाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् - " एकादिना समुच्चेयं पुनर्निष्कृत इत्यदः । बाधकं वा समुच्चेयमुभयीरित्युदोरणात् ॥ भाधानदक्षिणोपेतमुभपीरित्यनूयते । ददातीत्यविधायित्वात् कार्येक्यात् याधकं भवेत्॥" (जन्या २००३०८-५) इति॥ भाधाने विकल्पिता गोद्रव्यदक्षिणा द्रव्यान्तरदक्षिणाध यदर श्रूयन्ते-"एका देया पद् देया १५ द्वादश देया (द्र कास ८.८) इत्यादिना । पुनराधेये" नु 'पुनर्निप्कृतोरया' (सेस १.५१) इत्यादि श्रुतम् । भन्मः सन् पुन. समाहित. पुननिष्कृत.। सेयं पुनर्निमृतादिदक्षिणा विमतिदिष्टयकादिदक्षिणयार समुवीयत उत तयाधत इति समय । " उसयोदक्षिणा ददाति । भाग्न्यायिकी. पौनराधेयिकीक्ष" (आपश्री ५:२८.१९-५.२९.१) इत्युतत्वात् समुच्चय इति पूर्व पक्ष । ददाति' इति वर्तमाननिर्देशस्य विधित्वामावादाधानकाले पूर्व दत्तं पुनराधानकाले दीयमानं च मिरित्योभयीरित्यन्धते । दक्षिणाय- २० रूपस्य कार्यस्यैकत्वादुपदिष्टमतिदिष्टस्य बाधकम् ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकारो कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिताभाष्ये प्रथमपाण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाक। २०. शुदीकृत । लिसितपुस्तकेषु मुद्रितपुस्तभ्योध महवः' इति। २१. क.ति.ति- पुनरापाने । २२. निश- मतिरेश्मैकादिदक्षिपया, इ.उ-प्रतिदिष्टवादि। २३. सं.ति-पुनराधेम। २५ ·1 .. freत्तिरीय-संहिता (.१.५:३ .. [पुनराधानमन्त्राः ... (., " : भूमि म्ना द्यौरिणाऽन्तरिक्ष महित्या। उपस्थे, ते देव्यदितेऽग्निमन्नादमन्नाद्यायाऽऽ.दधे ।। * । भुम्ना । द्यौः । वरिणा । अन्तरिक्षम् । महित्वेति महि-त्वा । उपस्य इत्युप-स्थे । ते । देवि । अदिते । अग्निम् । अन्नादमित्यन-अदम् । अन्नाधायर्यन-अर्याय । एति । वे ॥ अथ पुनराधेयमन्त्राः। तत्र गार्हपत्य आधीयमाने 'सर्पराज्ञीस्तिमोऽनुवर्तयति भूमि- भूम्ना' इति ।। प्रथमोपरिष्टाबृहती, अन्यस्य पादस्य द्वादशाक्षरत्वात् । हे 'देवि 'अदिते अखण्डिते भूमे । आहवनीयो भूमित्वेन स्तूियते । भूम्ता बहुत्वेन 'विपुलवेन त्वं भूमिः एवासि । . चौः असि त्वं वरिणा उरुत्वेन । ताद्धात् . ताच्छन्धम् । मकारकोप- १. छान्दसः। अन्तरिक्षम् असि 'महित्वा माहात्म्येन । व्यञ्जनविपर्ययः । सर्वत्रोदात्तनिवृत्ति- स्वरेण (पा ६.१.१६१) तृतीयाया उदात्तत्वम् । महित्वशब्दात् तृतीयाया आकारो वा । अन्न तब 'उपस्थे उन्सङ्गे गाईपल्यात्मनि "अमिम् 'अन्नादम् अन्नस्य हविषोऽचारम् 'अन्नाधाय भन्नादनसामर्थ्यात्मिकायै ऋद्धथै "आ"दधै स्थापयामि। पचायचि (पा ३.१.१३४) अन्नादः । इतरत्र छोन्दसो भावे यत् । “लघावन्ते । (फि ४२) इति मध्योदात्त उपस्थशब्दः, १५ मरुधादित्वाद्वा (पा ६.२.१०६ वा २)। द्वितीया-'भाऽयम् ' इति गायत्री ॥ इदानीमादित्यात्मना स्तूयते-'अयम् अग्निः गौः आदित्यात्मा, गच्छतीति गौः गमनशीला, 'पृश्निः शुक्लवर्णः आदित्यनामैव वा। प्रथमद्वितीययोः पुनराधेयस्य 'प्रधानविधिस्तदनानि च निरूपितानि । तृतीये त्वाधानमन्या भूमिभूम्नेति ! कल्प:-" भूमिभून्नेति सर्पराजीमिगार्हपत्यमादधाति । .. यया मुन्द परोपप इति दक्षिणाग्निम् । यत्ते मन्युपरोप्तस्येतीतरान् "(भापश्री ५२०९-११) इति ॥ माहानीय- सम्यायसव्यानित्यर्थः । एते षण्मन्त्राः ॥ तन प्रथम एवं पठ्यते-'भूमि म्ना पौर्वरिणाऽन्तरिक्ष महित्या । उपस्थे ते देन्यदितेऽग्निमन्नादमन्नाधायाss दधे' इति ॥ है गाईपत्यप्रदेश, त्वं लोकाया- रमकोऽसि । तत्र 'भूम्ना याहुल्येन भरसि । परिणा परिम्णा घेछन्वेन यौः मसि । 'महित्वा २५ महरयेन अन्तरिक्षम् ममि । है मदिसे भूमे तत्वदेशरूपे 'दवि', उपस्थे तयोत्सने मादम् भन्न- भोरतारं गाईपरयामिम् अनाथाय-' यतमानस्यादनयोग्याससिद्धयर्थम् मा दधे ।। १. प-विविधफलपेन। । . भाम्नायन्ते। १.४.ति.विश-प्रधानहविस्त'। २.ति-ते। ३.भा-तवोत्याऽनमोक्तारं गार्हपत्यामिम् । ते-'योग्यामादिगिटपर्यम् ।

·१५ 14 । १.५.३) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता पुनराधानमन्त्राः] आऽयंः गौः पृश्निरक्रमादसनन्मातरं पुर्नः । पितरं च प्रयन्त्सुवैः ।। विशद्धाम वि राजति बार पतङ्गार्य शिश्रिये । प्रत्यस्य वह युभिः ।। एति । अयम् । गौः । पृश्निः। अनमीत् । असैनत् । मातरम् । पुनः । पितरम् । च । 'यन्निति प्र-यन् । सुवः ।। त्रिशत् । धाम । वीति । राजति । वाक् । पतङ्गार्य । शिश्रिये । प्रतीति । अस्य । वह । धुभिरिति धु-मिः ॥ "आक्रमीत् अयमेवादित्यामना विश्वमाक्रामतीति । प्रकर्षणाविच्छेदेन' गच्छन् ।' सुत्रः शोभना रतिः। छान्दसौ लुड्डौ । आक्रम्य' च मातरं भूमिम् 'असनत्' भूमौ मातरि शान्तोऽभूत् । पितरं दिवं प्रयन् प्रकर्षण गच्छन् सर्वतो ज्वलन् धूमबालाभ्यामनं लिहन् सुवः पितृस्थानीये दिवि स्वरतिरभूत् ।। तृतीया' त्रिंशत् ' इति गायत्री । त्रिंशद्धामानि स्यानानि वि राजति प्रकाशवद्भवति'। उभयत्रापि वचनव्यत्ययः । त्रिंशन्मुहूर्ता उच्यन्ते, पश्चदश अहः, पञ्चदश' रात्रेः । तेषु वाक् "शिश्रिये' आश्रिता "पतङ्गाय आदित्याय । यथा--" ऋग्भिः पूर्वाह्ने दिवि देव ईयते " (तैमा ३.१२.९) इति । या स्तुतिलक्षणा वाक् तेषु सर्वेवपि मुहूर्तेषु पतझं श्रिता । कर्मणि चतुर्थी ( द. पाभा १.४.३२ )। तरमात् तादृशो महानुभावः आदित्यात्मा वं प्रति १५ अस्प "स्वप्रतिकूलं यत्प्रकृतं तवोद्वासनं तदस्य विसृज बुद्धौ मा कृथाः । — ससाधनां क्रियामुपसर्ग आह" इति प्रतिशब्देन प्रतिकूलमुच्यते । ततः प्रसन्नो भूत्या वह हवींप्यस्माकं "युभिः दिनेदिने । अधिकरणानां साधकतमत्वविवक्षया तृतीया (पा १.४.४२, २.३.१८), आऽयमिति ॥ अथ द्वितीयः -'माय गोः पृभिरक्रमीदसनन्मातरं पुनः। पितरं घ प्रयन्सुयः' इति । अयं गाईपत्य आदित्यरूपेण गौः गमनशीलः पृभिः श्वेतवर्णो जगदक्रमीत् । २० भाक्रमणप्रकार एवं स्पष्टीक्रियते-पुनः मातरं पृथिवीम् धसननु मासीदत् प्राप्नोदित्यर्थः । 'मुकः स्वर्गरूपं पितरं च प्रयन् प्रकर्षण गच्छसवस्थितः! 'यौः पिता पृथिवी माता' (इ.स १.१६४.३३, २.१९१.६, ६.५१.५) इति श्रुत्यन्तरात् तयोर्मातापितृत्वम् ॥ शिरशदामेति ।। भय तृतीयः --'निशद्धाम वि राजति वा पतलाय शिभिये । प्रत्यस्य यह धुभिः' इति ।। आदित्यरूपस्य 'गाईपत्यस्य सन्धि त्रिंशत्संख्याकं धाम मुहूर्तस्प तेजो विशेषेण २५ २-२. मेर-रक्षोभिः अबाधितत्वात् अयमाकर्मश्च पुनर्मातरं पृथिवीं पितरं भूतानां युलोके चशम्दात् अन्तरिक्षं च असनत् संविभजत् (१) तत्तहोकवासिनो विभागगोऽनुगृहाति, छान्दसो'लई लङ् वा। ३. मै-'शिश्रिये' इत्यस्यानन्तरं 'सिषेवे। ४. म-पता आदित्यः । प्रतिकूलं यत् कृतं तदुद्वारानम् । (:.पाभा ५.२.२८ 'उपसगांव...ससाधना कियामाहुः')। ६. मै- 'प्रतिशन्दन 'मास्ति। ५.६.उ.तं.ति.त्रि.ना.पा.हा-पुनः पुनः। ६.तं.ति-गाई पत्याग्ने। ५-५. व-प्रति .

·तैत्तिरीय-संहिता (१.५.३ [पुनराधानमन्त्राः अस्य प्राणादपानत्यन्तचरति रोचना। व्यख्यन्महिषः सुचः ॥ अस्य । प्राणादिति प्र-अनात् । अपानतीत्यप--अनती । अन्तः । चरति । रोचना । वीति । अख्यत् । महिषः 1.सुर्वः ॥ यया स्याल्या पचतीति ।" उडिदम् "(पा ६.१:१७१) इति प्राप्तस्य विभक्त्युदात्तत्वस्य " दियो झल् " (पा ६.१.१८३) इति प्रतिषेधः । अस्मिन् व्याख्याने तिडः परत्वात् "वहेत्यस्य निघातो" दुर्लभः स्यात् (पा. ८.१.२८)। अथ ब्रूमः--एवं महातेजाः पतङ्गः, अस्य प्रतिवह प्रतिरूपतया वर्वस्व धुभिः तेनोमिः । अन्वादेशत्वादस्येति सर्वानुदात्तः (पा २.४.३२) । आपनीये , तिस्रोऽनुवर्तयति । तत्र प्रथमा-'अस्य इति गायत्री । 'भपानती' इति प्रथमपादान्तः । अस्य अग्नेः 'रोचना दीप्तिः रोचनशीला । “ अनुदात्तेतच " २० (पा ३.२.१४९) इति युच् । 'अन्तः शरीरेषु चरति । किं कुर्वती ? 'प्राणात् प्राणव्यापाराद अनन्तरम् 'अपानती अपानव्यापारं कुर्वती । जीवानार्ध्वगमनं प्राणनम्, अधोगमनमपाननम् । जीवः श्वासवायुः। किंच 'महिषः महति शरीरे सीदति । " सदिरपतेः " (पा ८.३.६६) इति पलम् । अन्त्यविकार छान्दसः । यद्वा-महतेष्टिपचि ( उ ४५) लिङ्गव्यत्ययः । महनीया 'सुवः शोभना रोचना व्यख्यत् विचष्टे प्रकाशते जीवानामन्तः । छान्दसो " अस्यतिवक्ति" (पा ३.१.५२) इत्यादिनाऽड्। " उदात्तस्वरितयोः " (पा ८.२.४ ) इति संहितायामडागमः स्वर्यते । अन्य आहुः--अस्याग्नेः सुवः आदित्यात्मिका रोचना दीतिः । प्राणादुदयात् अपानती अस्तं गच्छन्ती अन्तःशरीरे द्यावापृयिन्योर्मध्ये चरति । महत्यन्तरिक्ष सीदति । व्यख्यत् प्रकाशयति च द्यावापृयिव्यौ । एवं महानुभावं त्वामादधामीति ।। राजते । अतः पादश मुहूतां रात्रैः पादश । किंच वैदिकस्तुतिस्पा वाक् पाय पक्षिपदाकाश- २. संचारिणमादित्य शिधिये बाधितवती । “तथा च" अन्यत्राऽऽम्नायते-"ऋग्भिः पूर्वाह्न दिवि देव ईयते" (मा ३.१२.१) इत्यादि । हे तादगार्हपत्य, "स्वां प्रति यदस्मामिरुद्वासनरूप प्रतिकूनमाचरितं तत्सर्वम् अस्य प्रनिशिए मनसि मा कृयाः । 'शुभिः ज्यालारूपाभिः "वह अस्मदीयं हविर्देवेषु प्रापय ॥ अस्येति ॥ अथ चतुर्थः-भस्य प्राणादपानस्यन्तश्चरनि रोधना। यल्यन् महिपः सुवः' २५ पनि ॥ भस्य मादित्यस्य रोचना दीप्तिः प्राणात् उच्छवाससप्तादुदयात् 'अपानती निःश्वासनुल्य- मस्तमयं गन्ती चावायियोः मन्तः चरति । महति मपदले सीदतीति महिपः आदिस्पः "सुका स्वर्ग'म्यस्यत् यजमानेभ्यः प्रकाशितवान् । मादित्यरूपेण स्तूयमान हे गाईपत्य, त्यामादधामी- स्पभिप्रायः॥ ७-७. मै-वहत्यनिघानः। ८.ति-रोगना पयस्यानन्तरं 'रिणाः। ३. 'जीवानामन्तः इत्यस्यानन्तरं 'पारे। ७-७.मा.मादा-दस्य अत एव । ८-८त.ति-प्रतिपदासनस्पम् । १.३.नि.४.ना.पा. -प्रति सदामामिलासनकपम् । ९-२. से.ति.नित-स्वालोकम् । -मुवः स्वर्गलोकम् ।

·१५ १.५.३) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता पुनराधानमन्त्राः] या (१) क्रुद्धः परोवर्ष मन्युना यदवा । सुकल्पमग्ने तत्तव पुनस्त्वोद्दीपयामसि ।। यत्तै मन्युपरोप्तस्य पृथिवीमर्नु दध्वसे । आदित्या.विश्वे तहेवा वसवश्च समाभरन् । यत् । त्वा (१) । क्रुद्धः । परोवपति परा-उव५ । मन्युना । यत् । अवां । सुकल्पमिति सु-कल्पम् । अग्ने । तत् । तव । पुनः । त्वा । उदिति । दीपयामसि ।। यत् । ते । मन्युपरोप्तस्येति मन्यु-परोप्तस्य । पृथिवीम् । अन्चिति । दृष्यसे ।। आदित्याः । विश्वै । तत् । देवाः । वसवः । च । समाभन्निति सम्--आभैरन् ।। द्वितीया [--' यत् त्वा' इत्युनुष्टुप् । तवेति तृतीयपादान्तः ॥ यत् येन कारणेन "ऋद्धयभावेन "क्रुद्धः अहं त्वामपि 'परोवप परोप्तवान् उद्वासितवानस्मि । " णलुत्तमो वा " (पा ७.१.९१ ) इति णित्त्वाभावः । " यद्वृत्तानित्यम् " (पा ८.१.६६ ) इति निघाता- भावे “तिडि चोदात्तवति " (पा ८.१.७१) इति गतेरनुदात्तत्वं, समासश्च (. पाभा १० २.२.१८ वा ४ )। लिति प्रत्ययात् पूर्वस्योदात्तत्वम् (पा ६.१.१९३ )। मन्युना शोकेन परितोऽहम् 'अवा दारिद्येण पाप्मना वा यत् त्वां परोवप विनाशितवान् हे 'भग्ने, 'तत् अपि तव प्रसादात् 'सुकल्पं "शोभनकृतिकरमेव भवति । “ आधुदात्तं द्वयच् छन्दसि" (पा ६.२.११९) इत्युत्तरपदाघुदात्तत्वम् । " युष्मदस्मदोर्डसि" (पा ६.१.२११ ) इति तवशब्द आधुदात्त: । अतः 'पुनः" वा पूर्ववदेव 'उद्दीपयामसि उद्दीपयामः" । " इदन्तो १५ मसि " (पा ७.१.४६)। अथ तृतीया-'यत् ते' इत्यनुष्टुप् ॥ 'ते तव 'मन्युपरोप्तस्य मन्युना हेतुना मयोद्वासितस्य । " तृतीया कर्मणि." (.पा ६.२.४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यत् यत्त्येति ॥ अथ पञ्चमः- यरवा क्रुद्धः परोवप मन्युना यदवा । सुकल्पमग्ने तत्तव पुनस्वोद्दीपयामसि ' इति । हे दक्षिणाग्ने, क्रुद्धः कोपपराधीनोऽहं तेन मन्युना त्वां परोवप, २० : उपप' इति लिडुत्तमपुरुषः, परोप्तवानुद्वामितवानस्मीति यत् , यत् च अवया समृदयभाव- लक्षणेन दारिश्रेणोद्वासितवानस्मि, हे अग्ने', 'तव प्रसादात् तत्मुकल्पं सुष्टु कृतमस्तु । "पुनरपि त्वां वयमुद्दीपयामः ॥ यदिति ।। अथ पटः -- यत्ते मन्युपरोप्तस्य पृथिवीमनु दध्यसे । भादित्या विश्वं तदेवा घसवश्व समाभरन् ' इति ॥ हे माहवनीय, "मदीयकोपनोद्वासितस्य सव यन् तेजः पृथिवीम् मनु- २५ प्रविश्य ध्वस्तं तत्तेज भादिस्यादयः समाहरन्तु ॥ १..त.ति-बुद्धयभावेन । ११. तं. ति. मै.२-शोभनकृतिकमेव । १२. मै-'पुनः' नास्ति । १३.तं. ति.मै-उपामः । इत्यस्यानन्तरम्-'तत्सर्वम् । ११. इ.उ.तं.ति.त्रि.ना.पा.हा- 'तत्' नास्ति। २२. इ.उ.ना.पा.हा-मदीयक्रोधेनो। . १०.ति.त्रि.४-'भग्ने' ·२० ५ तैत्तिरीय-संहिता .... (१.५.३ [पुनराधानमन्त्राः ... मनो ज्योति पतामाज्यं विच्छिन्नं यज्ञ, समिम दंघातु । .:. बृहस्पतिस्तनुतामिमं नो विश्वे देवाः इह मादयन्ताम् ॥ सुप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिहाः सप्त(२)पैयः सप्त धाम प्रियाणि । मनः ज्योतिः। जपताम् । आज्यम् । विच्छिन्नमिति वि-छिन्नम् । य॒ज्ञम् । समिति । इमम् । दधातु । बृहस्पतिः । तनुताम् । इमम् । नः । विधै । देवाः । इह । मादयन्ताम् ।। सप्त । ते । आने । समिध इति सम्--इधः । सप्त । जिहाः । सप्त (२) । ऋषयः । सप्त । धाम । प्रियानि तेजः पृथिवीम् 'अनु 'दथ्वसे धस्तं पृथिवीमनुप्रविश्य वा नष्ट "तत् 'आदित्याः 'विश्वे देवाः "वसवः 'च 'समाभरन् समाभरन्तु । " हमहो: " (पा ८.२.३२ वा १ ) इति भत्वम् ।। "अग्निहोत्रमन्त्रावुपस्थानार्थी । तत्र प्रथमा मनः' इति विराट् ॥ हे अग्ने, तब ज्योतिः। कीदृशम् ! मननीयम् । यद्वा--मनःशेषमुद्वासितेन पीडितं यन्मननीयमेवासीद नाद्यत्वे विद्यते तदिदम् "आज्यं "जुपता सेक्ताम् अनेन कर्मणा पूर्ववत् समृद्धमस्तु । यद्वा--- मनः सदा मननीयं मनोहरम् आन्यास्यं ज्योतिः उद्वासनापराधं चेतस्यकृत्वा जुषतामाज्यमिति । ततः "विच्छिन्नम् उदासने तवे 'यज्ञम् 'इमम् दधातु । बृहस्पतिः च नः १५ अस्माकम् "इमं यज्ञं तनुतां विश्वे देवाः च "इह अद्य" अस्मिन् कर्मणि 'मादयन्तां मोदयन्ताम् । मद तृप्तियोगे चुरादिः । बृहस्पतिशम्दश्च पारस्करादिः वनस्पत्यादिश्च । तेन मुडागमः ( द्र.पामा ६.१.१५७ ); पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत् प्रकृतिस्वरत्वं च (पा ६.२.१४०)।। द्वितीया---' सप्त ते' इति त्रिष्टुप् ॥ हे 'आने, तब 'प्रियाणि 'सप्त धामानि स्थानानि भूरादयो लोकाः । “ सुपां सुलक् " ( पा ७.१.३९) इति धाम्नो जसो लुक् । तेषु सप्तमु २० धामसु तब 'सात समिधः सम्यगिद्धास्तनयः । 'सह जिह्वाः जाला याभिः समसु रसनास्वदनाय स्वादयसि 'सप्त ऋषयः दर्शयियः प्रकाशशक्तयः । यद्वा-सतर्पयो मन्त्राः सप्त धिष्ण्य- मन इति ॥ कल्पः-" मनो ज्योतिर्जुपतामिति बृहस्पतिवत्यापतिष्टते" ५.२५.१२) इति ॥ पाठस्तु-'मनो ज्योतिर्जुपतामाज्य, विच्छिन्नं यज्ञर समिम दधातु । घृहस्पति- स्तनुतामिमं मो विश्वे देवा इदमादयन्ताम्' इति ॥ उदासनापराधपरिहाराय मनः मा(म)ननीयमोः २५ ज्योनिः होप्यमाणम्। भाग्यं जुपता सेवनाम् । विच्छिन्नम् इमं यज्ञ सं दधातु । वृहस्पतिः अस्माकम् इमं यज्ञ विस्तीर्ण करोतु । सर्वेऽपि देवाः इह कर्मगि मादयन्तां तृप्तियुक्ता भवन्तु ॥ सप्तेति ।। कल्पः - सप्त ते मग्ने समिधः सप्त जिता इत्यग्निहो जुहोति" (भापभी ५.२७.१३) इनि । पाठस्तु-मत ते मग्ने समिधः सप्त जिलाः सप्तर्षयः सप्त भाम प्रियाणि । सप्त १४. मैर-अथ अमिहोम्मन्यः। अथ द्वायुपस्थानार्थी । १५. मै-'अय' नास्ति। २४. भा-जुपताम् ' नास्ति। (স্বামী १३. भा.क.ना.हा-हव्यम् ।

·१.५.३) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता पुनराधानमन्त्राः] •; सप्त होत्राः सप्तधा त्वा यजन्ति सप्त योनीरा, घृणस्वा घृतेन ।।। पुनर्जा नि वर्तस्व पुर्नरग्न इपाऽऽयुपा । पुनर्नः पाहि विश्वतः ॥ सप्त। होत्राः । सप्तश्रुति सप्त-धा । त्वा । युजन्ति । सप्त । योनीः । एति । पृणस्त्र । घृतेन ॥ पुनः । ऊर्जा । नीति । वर्तस्व । पुनः । अग्ने । इषा । आयुषा ।। पुनः । नः । पाहि । विश्वतः ।। विषयाः । 'सत होत्राः होत्रादयो वषट्कर्तारः । ते त्वामेकं 'सप्तधा 'यजन्ति । स त्वं तथेष्टः "सप्त योनीः स्थानानि भूरादीनि सप्त कारणानि घृतेनाज्येन उदकेन वा फलभूतेन 'आ "पृणस्व आप्रीणय । पृण प्रीणने । अभितः पुरोडाशमाहुतीर्जुहोति पुरस्तादुपरिष्टाच्च — पुनरूर्जा ' इति द्वाभ्यां गायत्री- भ्याम् ॥ हे 'अग्ने, 'ऊर्जा रसेन क्षीरादिना अस्मभ्यं देयेन सह 'नि 'वर्तस्व पुनरुद्वासितोऽ- १. हमिति संजातमन्युर्वा मय्युपेक्षां मा कार्षीः । "इषा भन्नेन "आयुषा च सह "पुनः नि "वर्तस्व इत्येव । उद्वासननिमित्ताच्च पापात् 'विश्वतः अस्मान् "पुनः 'पाहि रक्ष ।। - होत्राः ससधा त्या यजन्ति सप्त योनीरा पृणस्वा घृतेन' इति ॥ हे भग्ने, ते तव समिधः सप्त- संख्याकाः अश्वत्थोदुम्बरपलाशशमीविकताशनिहतवृक्षपुष्करपर्णरूपाः भव एव सूत्रकारो यथोक्वान् सप्त संभारान् समन्त्रकाननुक्रम्य, 'इति वानस्पत्यान्' (द. आपश्री ५.२७.८) इत्युपसंजहार । ज्वालारूपाः १५ जिह्वाः च सप्त । तथा चाऽऽथर्वणिका आमनन्ति-" काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या घ सुधूम्रवर्णा। स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सस जिह्नाः" (मुंउ १.२.४) इति। ऋपया मन्त्राः । ते च यथोक्तसमित्संपादनार्थाः५ सप्तसंख्याका “ अश्वो रूपं कृत्वा यदश्वत्येऽतिष्ठः" (तया १.२.१) इत्यादयः समाम्नाताः । प्रियाणि, धाम स्थानान्याहवनीयगार्हपत्यदक्षिणाग्निसभ्यावसथ्य- प्राजहिताग्नीधीयाख्याणि सोमयागे यतिधारकाणि सप्तसंख्याकानि । सप्त होगाः होतृप्रमुखा २० वपकतारः, होता प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टाऽऽग्नीध्रोऽच्छावाकवेति सप्तसंख्याकाः । त्वां यजमानाः सप्तधा यजन्ति । भग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः पोश्यतिरामोऽप्तोर्यामी वाजपेय श्रेति सप्त प्रकाराः । तादृशस्त्वं सप्त योनीः माहवनीयादिस्थानानि धृतेन सर्वतः पूरय ॥ पुनरूलैति ।। कल्पः-" पुनर्जा सह. रय्येत्यभितः पुरोडाशमाहुतीर्जुहोति । पुनरूजेति धा पुरस्तात् "प्रयाजानां सह रस्येत्युपरिष्टादन्याजानाम् "(आपश्री ५:२८.१६-१७) इति । प्रथम- २५ मन्यपाठस्तु---'पुनर्जा नि घर्तस्य पुनरम इपाऽऽयुपा । पुनर्नः पाहि विश्वतः' इति ॥ है भग्ने, स्वं "मयोद्वासितोऽपि ऊर्जा क्षीरादिरसेन सह पुनः नि घर्तस्व अनाऽऽगच्छ। "इपा भग्लेन 'भायुषा घ सह 'पुनः मागच्छ । भस्मान् पुनः पुनःकृतात् "विश्वतः सर्वस्मादपराधात् "पाहि ॥ १५.तं.ति-संपादनाय । १६. क-प्रयाजानूयाजानाम् । १७.इ.उ.मा.हा-अपोदा।

·२२ तैत्तिरीय-संहिता (१.५.३ [पुनराधानमन्त्राः सह रय्या नि तस्वाग्ने पिन्वस्त्र धारया । विश्वास्निया विश्वतसार ॥ सह । रय्या । नीति । वर्तस्व । अग्ने । पिन्व॑स्व । धारया। विश्वप्नियेति विश्व-स्निया । विश्वतः । परि ॥ । द्वितीया--हे 'अग्ने, रय्या धनेन 'सह "नि वर्तस्व । " उदात्यणः' (पा ५ ६.१.१७४ ) इति तृतीयायाः उदात्तत्वम् । धारया अनयाऽऽहुत्या एतदाहुतिहेतुकया वा वर्षधारया "विश्वत: परि विश्वस्य रक्षणीयस्य तृणधान्यलतापादपादेनि पिन्वस्व सिञ्च । पिवि सेचने; इदित्त्वान्नुम् ( पा ७.१.५८ ) । " पञ्चम्याः परावध्यर्थे " (पा ८.३.५१) इति संहितायां सत्यम् । धारा विशेष्यते--'विश्वप्न्यासा भक्षणे । विश्वेन प्सानीया भक्षणीया विश्व वा प्साति भक्षयति व्याप्नोतीति विश्वस्नी । " वन्नुक्षन् ” ( १६५) इत्यादी कनिन्प्रत्ययान्तो निपात्यते । निपातनसामर्थ्यादभीष्टस्वरसिद्धिः । “ऋन्नेभ्यः " (पा १.१.५) इति डीप् ॥ तृतीयमादधानस्य सुवाहुतिमन्त्रा:-'लेकः' इत्यादयः द्विपदा विच्छन्दसः', यजूषि घा । एते लेकादयो नवादित्याः नः अस्माकमिदमाज्यं जुषाणाः प्रीणानाः वियन्तु पिबन्तु । "लेकतिः दर्शनकर्मा । सदश्यते इति लेकः द्रष्टव्यो वा । दर्शनेन प्रकाशात्मकेन सह वर्तते. १५ इति सलेकः । शोभनदर्शनः मुलेकः । " आधुदात्तं द्वयच् छन्दसि " ( पा ६.२.११९) इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । कित ज्ञाने, सर्वैर्ज्ञायते इति केतः सर्वैरुपासनीयः । सकेसमुकेतौ गती -- सहेति ॥ द्वितीयमन्त्रपाठस्तु-'सह रय्या नि यतस्वाग्ने पिन्वस्व धारया । विश्वप्निया विश्वतस्परि' इति ॥ है मग्ने, रय्या धनेन सह नि वर्तस्व । 'प्सा भक्षणे' इति धातुः । १"विन प्सायते भक्ष्यते पीयत इति विश्वस्नी २८ तादृश्या" वृष्टिधारया विश्वतः परि सर्वेषां तृण- २. धान्यसनापादपानामुपरि पिन्वस्व सिश्च ॥ १६. म-विश्वप्सम् ; मैर-विश्वाला। १७. मेर-लेक इति । १८-१८.ते-विश्वे सर्व प्सायन्ठे भक्ष्यन्ते पीयन्त इति विश्वप्नी; ति-विश्वः सर्वेः प्सायते भश्यते पीयते इति विश्वास्नीः; घिर-विश्वेन प्सीयते मश्यते पीयत इति विश्वस्नी ; ना.हा-विश्वतः मायठे भश्पते पीयन इति विश्वस्नी। १९. त्रिर-दृश्या ।

·१.५.३०) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता पुनराधानमन्त्राः] लेकः सलेकः सुलेकस्ते ने आदित्या आज्य जुपाणा वियन्तु केतः सकैतः सुकेतस्ते + (३) आदित्या आज्य जुपाणा वियन्तु विवस्वा५ अदितिर्देवजूतिस्ते ने आदित्या आज्य जुपाणा. वियन्तु । (३) [ त्या जिहाः सप्त सुकेतस्ते नेस्त्रयोदश च ]. लेकः । सलेक इति स-लेकः । सुलेक इति सु-लेकः । ते । नः । आदिल्याः । आज्यम् । जुषाणाः । वियन्तु ॥ केतः । सकेत इति स-केतः । सुकेत इति सु-केतः । ते । नः । आदित्याः । आज्यम् । जुषाणाः । वियन्तु ॥ विवस्वान् । अदितिः । देवतिरिति देव-जतिः । ते। नः। आदित्याः । आग्यम् । जुषाणाः । वियन्तु ॥ (३) । [ मैसं १.७.१; कास ८.१४; कपिस ८.२] . विवखान् दीप्तिमान् धनवान् वा । अदितिः अखण्डनीयः केनापि । देवजूतिः देवानामपि गतिः १० देवैर्वा गन्तव्यः । दासीभारादित्वात् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा ६.२.४२.)। इदं तृतीया- धेयमग्न्याधेयमुपश्चयतीत्येके । पुनराधेयमित्यन्ये ॥ ॥ इति प्रथमकाण्डस्य पञ्चमप्रपाठकस्य तृतीयोऽनुवाकः ॥ लेक इति ॥ कल्प:-" यस्तृतीयमादधीत स एतान् होमाजुहुयात् लेकः सलेक इति" (मापश्री ५.२९.११) इति ॥ मन्त्रयपाठस्तु-'लेकः सलेकः सुलेकस्ते न मादित्या भाज्यं जुषाणा १५ वियन्तु केवः सकेसः सुकेतस्ते न मादित्या भाज्यं जुपाणा वियन्तु विवस्वार अदिवियजूतिस्वे न मादित्या भाज्यं जुषाणा वियन्तु ' इति ॥ नवसंख्याकाः लेकादिनामका य भादित्यास्ते सर्वे 'जुपाणाः प्रीयमाणा अस्माकम् माज्य वियन्तु पियन्तु। मा विनियोगसंग्रहः- चतुभिर्भमिरित्यायरादध्यात् पश्चिमानलम् । २. दक्षिणाग्नि तु यावेति यदित्याहवनीयकम् ॥१॥ मनस्तुपस्थितिः सप्त जुहुयादग्निहोत्रकम् । पुनद्वाभ्यां पुरोदाशमभितो जुहुयादथ ॥ मृतीयमादधानस्य लेकाचा होममन्त्रकाः" ॥२॥ इति ॥ इति श्रीमत्सापणाचार्यविरचिते माधषीये धेदार्यप्रकादो कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्टे पाचमनपाटके तृतीयोऽनुवाकः ॥ १८..ति-'मुपायतीत्येके। २०. क-सेका सलेकः मुटेकः केतः सकेनः सुकेतः विवस्वान् अदितिदेवमवियेति नपसंख्याकाः . . - ·५ -- ।। , २४ : तैत्तिरीय-संहिता (१.५.४ [पुनराधानमन्त्राणां व्याख्यानम् । भूमिभुम्ना द्यौरिणेत्याहाऽऽशिवैनमा, पत्ते सुर्पा चे जीर्यन्तोऽमन्यन्त स एतं कसीरः कावेयो मन्त्रमपश्यत्ततो वै ते जीर्णास्तनूरपोध्नत सर्पराज्ञियो 1 ऋग्भिगार्हपत्यमा दधाति पुनर्नयमेनम॒जरै कृत्याऽऽ धत्तेऽथो पूतमेव - .: भूमिः । भम्ना । द्यौः । परिणा । इति । आहः । आशिपेत्या-शिषो । एव । एनम् । एति । धत्तै । सर्पाः । वै। जीर्यन्तः । अमन्यन्त । सः । एतम् । कसीरैः । कावेयः ! मन्त्रम् । अपश्यत् । ततः । वै । ते. जीर्णाः । तनूः । अपेति । अघ्नत । सर्पराज्ञिया इति सर्प-राज्ञियाः । ऋग्भिरित्यक्-भिः । गार्हपत्यमिति गाह-पत्यम् । एति । दधाति । पुनर्नव- मिति पुनः भुवन् । एव । एनम् । अर्जरम् । कृत्वा । एति । धत्ते । अयो' इति । पुतम् । एव । अय सर्परायादीनां मन्त्राणां ब्राह्मणम्- भूमिः' इत्यादि | आशिषा अन्नाचं १० प्राप्तुमिच्छया ।। 'सर्पा वै.' इत्यादि । धिक् जरा. प्राप्यतेऽस्माभिरिति सविपादा मतिमकुर्वत सर्पाः ।। अथ तेषु 'कसरिः नाम कश्चित् कद्रूपुत्रः, "सः एत भूमिभन्ना' इत्यादिकं सर्पराश्याख्यं. मन्त्रम् "अपश्यत् । “ स्त्रीभ्यो ढक् " (पा ४.१.१२० ) इति ढक् । ततः सी एतेनाग्नि- भादधतेति सामर्थ्यात् गम्यते । ततश्च जीर्णाः तन: अपहत्याभिनया भलभन्तेत्यर्थः । १५ ' सर्पराज्ञिया' इत्यादि । गतम् । पृथिवी सर्पराज्ञी । यथोक्तम्-" इयं 'वै सर्पतो राज्ञी " (.सं.७.३:१) इति। तस्या. 'ऋग्भिः ‘भूमिमग्ना' इत्यादिभिः । 'अपोनृत्य धर्मशिर एतस्य सर्पराज्ञीरोप्य गाईपत्यमेव सर्वाभिरादधीत । ( चौधौ-२४:१९) इत्याचार्याः ।. राजनशीला राज्ञी।। " कनिन्यवृष "-(उ। १६२) इति कनिन्प्रत्ययः ।।“ अन्नेभ्य:-" (पा १.१५.) इति डीप् । सर्पाणां राज्ञी स्वामिनी. सर्पराज्ञी ! " समासस्य "' (६-१:२२३) इत्यन्तो- २० दात्तत्वम् । “ उदात्तयणः " (पा ६.१.१७४ ) इत्येतद्वाधित्वा व्यत्ययेन " उदात्तस्वरित- योर्यणः " (पा ८.२.४ ) इति विभक्तिः स्त्रर्यते । पुनर्नवम् ' इत्यादि । गतम् । अयो अपि च "पूतम् एव आ धत्ते,. येनायमृद्धिहेतुर्भवति, इत्यादिहेतुश्च न भवति । चतुर्यानुवाके पूर्वोक्ता मन्त्रा व्याख्यास्यन्ते ॥ भूमिभूम्नेति ॥ तत्र असाद्याय' (तम. १.५०३) इत्येतस मन्त्रपदस्याभिप्रायमाह- २५ ‘भूमि ना धौरिणेत्याहाऽऽशिरैवैनमा धत्ते' इनि ॥ 'आशिषा असे प्राप्तुमिच्छया । सपा इति ॥ चतसृमिम्भिराधान विधत्ते-सा वै जीर्यन्तोऽमन्यन्तः स एतं कसरिः कादयो मन्त्रमपश्यत्ततो वै ते जीर्णास्तनूरपानत सर्पराझिया ऋरिभाई पत्यमा दधाति पुनर्नवमेवेन- संभावितोऽयं पाठः। लिखितपुरतकेतु मसूरमुद्रितपुस्तके च 'आददीत ' इत्यस्ति ।। (मैसूरमुद्रितपुस्तकेय कतिपयाक्षरमुद्रणपर्याप्तं स्थलममुद्रित परिशेय, टिप्पण्या 'ज्यान्यो पुरमाया.... ३. विधुरता नीयात् ' (भापश्री ५.२६.३) इति पाठः संभावितोऽस्ति।)। १.पा-कादवेयः' नास्ति। ~ ·१.५.४) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २५ पुनराधानमन्त्राणां म्याख्यानम् ] पृथिवीमन्नाद्यं नोपानमत् सैतं (१) मन्त्रमपश्यत् ततो वै तामुन्नाद्यमुनिमुद्यत् सर्पराज्ञिया ऋग्भिगार्हपत्यमादधात्यन्नाद्यस्यावरुद्धया अथौ अस्यामेवैनं प्रतिष्ठितमा धत्ते यत् त्वा क्रुद्धः परावपेत्याहाप झुत एवास्मै तत् पृथिवीम् । अन्नाद्यमित्यन्न-अर्थम् । न । उपेति । अनमत् । सा । एतम् (१) । मन्त्रम् । अपश्यत् । ततः । वै । ताम् । अन्नाधमित्यन-अयम् । उपेति । अनमत् । यत् । सर्पराज्ञिया । ५ इति सर्प-राज्ञियाः । ऋग्भिरित्यक्-मिः । गार्हपत्यमिति गाई-पत्यम् । आदधातीत्या-दधाति । अन्नाद्यस्येत्यन्न-अर्यस्य । अवरुद्धया इत्यव-रुध्यै । अथो इति । अस्याम् । एवं ।' एनम् । प्रतिष्ठितमिति प्रति-स्थितम् । एति । धत्ते । यत् । त्वा । क्रुद्धः । परोवपेति परा-उवर्प । इति । आह । अपेति । हुते । एव । अस्म । तत् । । : 'पृथिवीम् ' इत्यादि । गतम् । “ अन्नाद्यायादधे " ( सं १.५.३ ) इति मन्त्रपदम् । अथो अपि च "अस्यां पृथिव्यां प्रतिष्ठितम् आ 'धत्ते । " उपस्ये ते देवि" (तैसं १.५.३) इति मन्त्रपदम् । ' यत् त्या ' इति । आत्मीयमुद्रासनात्मकं दुष्कृतम् 'अस्मै अग्नये "अप 'हुते अपलपति “ सुकल्पमग्ने तत् " ( सं १.५.३) इति प्रच्छादयति । तदुष्कृतमपि त्वत्प्रसादात् सुकृतमेव भवतीति ॥ १५ मजरं कृत्वा धत्तेऽथो पूतमेव ' इति ॥जीर्यन्तः जरां प्राप्नुवन्तः अमन्यन्त कोऽस्या जरायाः प्रतीकार इति विधारितवन्तः । तदा कमरिनामकः कादयेयः कपुत्रः “ भूमिः" (तसं १०५.३) इस्या- दिकं मन्त्रसंघमपश्यत् । तन्मन्त्रसामर्यात् ति सा जीणाः शरीरत्वचोऽपहत्य कोमलास्त्वयः प्राप्नुवन् । सर्पाणां राज्ञी भूमिः । " इयं चै सर्पतो राज्ञी" (तेसं ७.३.१) इत्यन्यग्राऽऽम्नानात् । तस्या ऋचः भूमिभूम्ना" (सं १.५.३) इत्यादयः ; तामिराहितो बहिर्जरां परित्यज्य नूतनः पूतश्च भवति ॥ २० पृथिवीमिति ॥ समेव विधिमन्य प्रशंसति-'पृथिवीमसाय नोपानमत् संतं मन्यमपश्यत्ततो धै सामाधमुपानमद्यत् सर्पराज्ञिया ऋग्भिगार्हपत्यमादधात्यवाचस्यावरुद्या भयो भस्यामेवनं प्रतिष्टितमा धत्ते' इति ॥ मायाय ' इत्युक्तत्वात् तत्प्राप्तिः। " उपस्थे ते देवि,"(तेसं १.५.३) इत्युक्तलात् भूमौ प्रतिष्ठितत्वम् ।। यत्त्वेति ।। 'यदई परोक्ष तरसुकल्पम् ' (इ.सं १०५.३) इत्युक्तिर्वालस्येयानेः' २५ सान्त्वनायापलाप इत्याह- यया क्रुद्धः परोदपेत्याहाप हुन एवास्मै वत्' इति । - १.भा-'कादयः नास्ति। २. ति-स्तिमर्मातस्येवाग्नः । तैसे ।

·२६ तैत्तिरीय-संहिता... (१.५.४ [.पुनराधानमन्त्राणां न्याख्यानम् पुनस्त्योद्दीपयामुसीत्याह समिन्द्ध एवैनं यत् ते मन्युपरोप्तस्येत्याह देवताभिरवै(२)न५ सं भरति वि वा एतस्य यज्ञश्यिते योऽग्निमुद्वासयते बृहस्पतिवत्यर्थोपै तिष्ठते ब्रह्म चै देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्मणैव यज्ञ से दधाति विच्छिन्नं यज्ञ समिम दधात्वित्याह . -' सर्वत्यै विश्वे देवा इह मादयन्तामिाह संतत्यैव यज्ञं देवेभ्योऽनु दिशति ५ पुर्नः । त्वा । उदिति । दीपयामसि । इति । आह । समिति । इन्द्धे । एव । एनम् । यत् । ते । मन्युरोप्तस्पेति मन्यु-परोप्तस्य । इति । आह । देवाभिः । एव (२) । एनम् । समिति । भरति । वीति । वै । एतस्य । यज्ञः । छिद्यते । यः । अग्निम् । उद्बासयंत इत्युत्-वासयते । बृहस्पतिव्रत्येति बृहस्पति-वल्या । ऋचा { उपेति । तिष्ठते । ग्रह । वै.। देवानाम् । बृहस्पतिः । ब्रह्मणा । एव । यज्ञम् । समिति । दधाति । विच्छिन्नमिति वि-छिनम् । २० यज्ञम् । समिति । इमम् । दधातु । इति । आह । संतल्या इति सम्-तत्यै। विश्र्धे । देवाः । इह मादयन्ताम् । इति । आह । संतत्येति सम्-तत्यं । एव । यज्ञम् । देवेभ्यः । अन्चिति । दिशति । । पुनस्त्वा ' इत्यादि । गतम् ।। 'वि वा एतस्य ' इत्यादि । " मनो ज्योतिः " ( सं १.५.३ ) इत्येपा बृहस्पति- वती ऋक " छन्दसीरः " (पा ८.२.१५) इति मतुपो वत्त्वम् । बृहस्पतिशब्दस्याधु- २५ दात्तत्वम् (पा ६.२.१४०)।' विश्वे देवाः' इति । विच्छिन्नं यज्ञं संतत्य एव संधाय संततमिहेति 'देवेभ्यः अनुदिशति ज्ञापयति ॥ पुनस्त्वेति ।। 'उद्दीपयामसि' इत्यस्याभिप्रायमाह- 'पुनस्त्वोद्दीपयामसीत्याह समिन्द एचैनम् ' इति ॥ यत्त इति ॥' मादिरया विश्वे तद्' इत्यादेरभिभायमाह-'यते मन्युपरोप्तस्येत्याह देवताभि २. रवैनर सं भाति' इति ।। विवेति ॥ उपस्थानं विधत्ते--वि था एतस्य यज्ञहिउधते योऽभिमुद्रासयते धृहस्पति- वत्यर्थोप तिछते ग्रह्म वै देवानां वृहस्पतिव्रह्मणैव यार सं दधानि ' इति । वृहस्पतिशब्दोऽस्यामस्तीति पृहस्पतिवती॥ विच्छिन्नमिति ।। वंशब्दं प्रशस्य 'सं धातु ' इति शब्दस्याभिप्रायमाह-'विच्छिन यशर २५ समिमं दधात्विस्याह संतत्र' इति ।। विश्य इति ॥ देवसंपोधनस्योपयोगमाह--'विश्वे देवा इह माइयम्सामिलाइ संतस्यैव यज्ञ देवेम्पोऽनु दिशति' इति । संत हस्दा देवेभ्यस्तत्कयनाय संबोधनम् ।।

·२५.४) भभास्करमाष्य-सायणभाष्यसमेता पुनराधानमन्त्राणां ग्याल्यानम् ] सुप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा (३) इत्याह सप्तसप्त वै सप्तघाऽनेः प्रियास्तुनुवस्ता एवाव द्धे पुनर्जा सह रय्येत्यभितः पुरोडाशमाहुती जुहोति यजमान योर्जा च रय्या चौभयतः परि सप्त । ते। अग्ने । समिध इति-सम्-उधः । सप्त | जिहाः (३) । इति । आह । सप्तसप्तेति सप्त-सप्त । वै । सप्तधेति सप्त-धा । अग्नेः । प्रिपाः । तनुर्वः । ताः। एव । अवेति। ५ रुन्ढे । पुनः । ऊर्जा । सह । या । इति । अभितः । पुरोडाशम् । आहुती इत्या-हुती । जुहोति । यजमानम् । एव । ऊर्जा । च । रम्या । च । उभयतः । परीति । - 'सप्त ते ' इति ॥ समिदादयः सप्तसत प्रत्येक सप्तसंख्या: 'सप्तधा सर्वा अपि सप्तधा भिन्नाः 'अग्नेः 'प्रियाः 'तनुवः तनुवत् मूर्तिरिव प्रधानभूताः अग्नेः 'ताः सर्वाः 'अव "रुन्द्धे स्वाभिमतसाधनतया लभते । पुनरूर्जा' इति ।। 'पुनरूर्जा नि वर्तस्व ', ' सह रप्या नि वर्तस्व ' ( सं १.५.३) इति मन्त्राभ्याम् 'अभितः 'पुरोडाशम् 'आहुती 'जुहोति पुरस्तादुपरिष्टाच्च। “अभितःपरितः " (. पाभा २.३.२ वा १) इति द्वितीया। 'यजमानमेव ' इत्यादि । "सावेकाचः" (पा ६.१.१६८) इत्येकत्रोदाचत्वम्', " उदात्तयणः " (पा ६.१.१७४ ) इतीतस्त्र ॥ . सप्तेति ॥ समिदादिपु सप्तसंख्यामा उपयोगमाह-सप्त ते भन्ने समिधः सप्त जिला इत्याह १५ सप्तसत वै सप्तधाऽमेः प्रियास्तनुवस्त्रा एवाव दे' इति । समिदादयः सर्वे पदार्थाः प्रत्येकं सप्तसप्त विनिर्दिश्यन्ते । यस्मात् 'सप्तधा अवस्थिताः पदार्थाः भग्नेः प्रियाः तनुवः तस्मात्तदवरोधाय सप्तसंख्या ॥ -', पुनर्जेति ॥ द्वितीयानुवाके विहितयोराहुत्योर्मन्त्रौ विनियुङ्क्ते--'पुनर्जा सह रस्येत्यभितः पुरोडाशमाहुती जुहोति यजमानमेवोर्जा घ रय्या चोभयतः परि गृहाति' इति ।। २० १. सं.ति-इत्यन्तोदात्तत्वम् । ३. ति-सप्त। ४-४. ति-सप्तसप्तैव निर्दिश्यन्ते।

·. । तैत्तिरीय-संहिता [पुनराधानमन्त्राणां व्याख्यानम् गृह्णात्यादित्या या अस्माल्लोकादमुं लोकायन् तेऽमुष्मिलोके व्यतृप्यन् त इम लोकं पुनरभ्यवेत्याग्निमाधायुतान् (४) होमीनजुहयुस्त आनुवन् ते सुवर्ग लोकायन् यः पराचीन पुनराधेौदग्निमादधीत । स एतान् होमाञ्जहुयायामेवाऽऽदित्या ऋद्धिमा यन् तामेवघ्नौति ॥४॥ ( सैतं देवताभिरेव जिह्वा एतान् पञ्चविशतिश्च ] गृह्णाति । आदित्याः । वै । अस्मात् । लोकांत् । अमुम् । लोकम् । आयन् । ते । अमुस्मिन् । लोके । वीति । अतृष्यन् । ते । इमम् । लोकम् । पुनः । अभ्यवेत्येत्यभि-अवेत्ये । अग्निम् । आधायेत्या-धाय । एतान् । होर्मान् (४)। अजयः । ते । आप्नुवन् । ते। सुवर्गमित सुवः-गम् । लोकम् । आयन् । यः । पराचीनम् । पुनराधेयादिति पुन:-आधेोत् । अग्निम् । आदधीतेत्या- दधीत। सः । एतान् । होमान् । जुहुयात् । याम् । एव ! आदित्याः । ऋद्धिम् । थाप्नुवन् । ताम् । एव । ऋष्नोति ॥ ४॥ [मैसं १.७.३-५; कास ९.१-३, कपिस ८०४-६] ' आदित्याः' इत्यादि । भूलोकावुलोकं गताः ऋद्धयर्थ कृतपुनराधानाः 'आदित्याः । तत्र च ते 'व्यतृप्यन् भूयोऽपि ऋद्धयभावेन विविधं तृप्यन्तोऽभवन् । (नितृषा पिपासायो १५ देवादिकः । ततः "ते पुनरपि 'इमम् एव 'लोकम् 'अभ्यवेत्य अभ्यावृत्त्य तृतीयम् 'अग्निम् । भाधाय 'एतान् " लेकः " ( तैसं १.५.३ ) इत्यादीन् 'होमान् अजुहवुः । श्रद्धाः स्वगं गताः । यः' इत्यादि । 'पराचीनं 'पुनराधेयात् पुनराधेयानन्तरं तृतीयमित्यर्थः । याम्' इत्यादि । अयमृघ्नोतिः ऋद्धौ च वर्तते यथा अप्नुवन्तीति । ऋद्धिकर्मिकायां च प्राप्ती ऋद्धि- मा यनिति । तत्र पोपं पुष्णातीतिवत् प्राप्तिमात्रप्रवृत्तिर्द्वितीयो द्रष्टव्यः ॥ ।। इति प्रथमकाण्डस्य पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ आदित्या इति ॥ तृतीयाधाने होमान् विधत्ते-'मादित्या या सरमाझोकादमुं लोकमायन् तेऽमुस्मिलोके ध्यतृप्यन् स इमं लोकं पुनरम्यवेत्याग्निमाधायैतान होमानजुहयुस्त पार्नुवन् से सुवर्ग लोकमायन् या पराधीनं पुनराधेयादग्निमादधीत स एतान् होमाहुयायामेवाऽऽदित्या ऋद्धिमाप्नुवन् तामेयोति ' इति । आदित्याः माधानपुनराधाने अनुषय सुवर्ग लोक गत्वा तनयतृप्यन् विशेषण २५ "मृष्णां माताः । समृद्धिनं पर्याप्तेति मत्वा भूमावागत्य लेकादिमन्त्रोत्याऽतिशयेन समृदि गताः । ततः पुनराधेयादूर्वमग्निमाधाय लेकादिमिजहुयात् ॥ इति धीमरसायणाचार्यविचित माधधाये थेदार्थप्रकाशे कृष्णपदीयतत्तिरीयसंहितामाग्ये प्रयमकाण्डे पयमप्रपारके धनुयाँऽनुवाकः ॥४॥ २. ए-गरपमायेन। ३.ब-तृष्णायन्तो। ४.तं.ति.प-ऋदया। ५.भा.ना.हा-'लोकम् ' नास्ति। ६.धा.-तुपाम् । २० m ·। भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता आइवनीयोपस्थानम् : उपप्रयन्तौ अध्वरं मन्त्र वोचेमाग्नयै । आरे अस्मे च शृण्वते ॥ अस्य प्रत्नामनु द्युत शुक्र दुदुढे अह्रयः । पर्यः सहस्रसामृपिम् ॥ उपप्रयन्त इत्युप-प्रयन्तः । अध्वरम् । मन्त्रम्-। वोचेम । अग्नये । आरे । अस्मे इति । च । शृण्वते ।। अस्य । प्रलाम् । अन्विति । द्युतम् । शुक्रम् । दुदुहे । अहयः । पर्यः । सहस्रसामिति सहस्र-साम् ! ऋषिम् ॥ 3 ॥ अग्न्युपस्थानकाण्डम् 'अग्न्यापम् ।। आहवनीयमुपतिष्ठते उपप्रयन्तः ' इति षड्भिः ऋग्भिः' " पभिरुत्तराभिरुप तिष्ठते " ( तैसं १.५.७) इत्यादि ब्राह्मणम् । प्रथमा गायत्री । "उपप्रयन्तः उपेत्य प्रकर्षण गच्छन्तः अध्वरं यज्ञम् अविच्छेदेन गच्छन्तः कुर्वन्तो वयं मन्त्रं वोचेम इत्साशास्यते, उप- १० स्थानमन्त्रस्य वक्तारो भूयास्मेति । वचेराशिपि लिड् । “ लिड्याशिष्यड् ” (पा ३.१.८६) “वच उम्” (पा ७.४.२०)। 'अग्नये आन्यर्थम् । कीदृशायाग्नये ।। आरे दूरे 'च 'अस्मे अस्माकं 'शष्यते, श्रुत्वा वचनार्थ कुर्वते, सर्वदा तं मन्त्रं वोचेम उच्यास्मेत्यविच्छेदेन आशास्यते ॥ द्वितीया-'अस्य प्रनाम्,' इति गायत्री । 'अस्य अग्नेः 'प्रत्नां पुरातनीम् अनु १५ 'धुतम् । अनुधुदिति दीप्तिनाम । संपदादिलक्षणः क्विंप (पा ३.३.१०८ वा ९)। चनुभिरनुवाकैः पुनराधानं समापितम् । अथ पञ्चममारम्य दशमस्य पूर्वार्धपर्यन्तैरनुवाको अन्न्युपस्यात्ममुन्स्परे । उपप्रयन्त इति ॥ कल्प:-" भग्न्युपस्थानं व्याख्यास्यामः । उपतिष्ठत इति चोधमाने आह- . वनीयमेयोपतिष्ठेत । वचनादन्यम् । उत्तरामाहुतिमुपोत्थाय कवातियंडिड्वोपतिष्ठेत । उपप्रयन्तो अध्वर- २. मिति पमिः " ( आपनौ ६.१६.१-५) इति । तत्र प्रथमा-' उपप्रयन्तो मध्वरं मन्नं वोचेमानये । भारे भस्मे च शृण्वते' इति । अध्वरं यज्ञम् उपप्रयन्तः प्राप्नुवन्तो वयम् भग्नये अग्निसंतोपार्थ- मुपस्थानमन्त्र वोचेम वक्तारो भूयास । कीडशायानये ! दूरादप्यनुग्रहेणासदीयं वचः शृण्वते । अस्येति ।। अथ द्वितीया--'अस्य प्रत्नामनु द्युतर शुक्रं दुदुहे महयः । पयः सहस्रसामृपिम्' इति ।। भस्य भग्नेः 'प्रत्नां पुरातनीम् अनु द्युतम् अनुकूलदीप्तिं गोस्थानीयाम् भयः रज्जामकुर्वन्त २५ १ १.तं.ति.पं.ब-'अग्न्याषम् ' नास्ति। २.ब.मै-'ऋम्भिः 'नास्ति। १. इ.उ.ना.हा-पुनराधेयम् । २. फ.ते-'दन्याम् । ३.तं.ति-दूरोप्य' ।

·तैत्तिरीय-संहिता [माहवनीयोपस्थानम् अग्निर्पर्धा दिवः ककुन् पतिः पृथिव्या अयम् । अपार रेतासि जिन्वति ॥ अग्निः । मूर्धा । दिवः । कुकुत् । पतिः । पृथिव्याः । अयम् । अपाम् । रेतासि । जिन्वति ।। गोस्थानीयां 'दुदुहे दुहन्ति । छान्दसे लिटि " इरयो रे" (पा ६.४.७६) इति रेआदेशः। ५ 'अयः अहियः. अलजमाना ऋत्विजः । जिहेतेः कर्तरि स्विम् (पा ३.२.७६ )। व्यत्ययेन हस्वत्वम् । औणादिको वा डिप्रत्ययः । अहोतेर्वा क्रिन्प्रत्ययः । ज्ञातार उध्यन्ते । किं दुदुहे ! 'शुक्रं सारं निर्मलं वा पयः उदकम् । दीप्तिर्विशेष्यते-सहस्रसां बहुनो धनस्य सनित्री संभक्त्रीम् 'ऋषिम् अर्पणी इष्टिम् । सनोतेः " जनसनखन " (पा ३.२.६७ ) इति विट् । “ विड्वनोः " ("पा ६.४.४१) इत्यात्वम् । तस्माद्वयमप्यनेनोपस्थानेन तो दुहः' १. इति ।। तृतीया--' अग्निः' इति गायत्री ।। अयम् 'अग्निः मर्धा प्रधानभूतः "दिवः धुलोकस्य' "ककुत् उच्छितः आत्मेत्ययः, अर्यमात्मना दियो मूर्धत्वेन वर्तते इति । 'अयम् एव 'पृथिव्याः "पतिः पाता, अग्निर्हि पृथिव्यात्मना वर्तते । सोऽयम् अपां रेतांसि कार्यभूतानि स्थावरजङ्गमाल्यानि माध्यमिकाग्निरूपेण . "जिन्वति वृष्टया सर्पयति । " अडिदम्" १५ (पा ६.१.१७१) इति पछ्या उदात्तत्वम् । उदात्तयणः". (पा ६.१.१७४ ) इति ... पृथिव्याः ॥ . 6 २. ऋत्विजः पयः 'धीरस्थानीयं शुक्र ज्योतिः दुदुहे दुहन्ति । कीदा शुक्रम् ? सहस्रसां पहुधनमदम् का कर्मप्रवर्तकम् ॥ अग्निरिति ।। मय तृतीया-'अग्निघो दिवः ककुत् पतिः पृथिव्या भयम् । अपार रेठारसि जिन्यति' इति ॥ भयम् अग्निः मादिस्यरूपेण दिवः पुलोकस्य ककुद उच्छूितः मूर्धा शिसस्थानीयः पृथिव्याः पतिः दाइपाकादिकारित्वेन पालकोऽप्ययम् । किंच-पां रितासि उदककार्याणि स्थावर- मामशरीराणि जाठराग्निरूपेण 'जिन्वति प्रीणयति ।। *[इ. उ. ५.४]। ३. सं.द-पतिम् । ४.त.ति..-दुदुहे। ४. क-सौरास्स्थिानीयम् ।

·०३:५:५) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता माहवनीयोपस्थानम् अयमिह प्रथमो यि धामिर्होता यजिष्ठो अध्वरेप्वीड्यः । यमप्नवानो मुंगवो विरुरुचुर्वनेपु .चित्रं विभुवै विशेविंशे ।। अयम् । इह । प्रथमः । धायि । धाभिरित धातृ-भिः। होता। यजिष्ठः । अध्वरेषु । ईडयः । यम् । अप्नवानः । भूर्गवः । विरुरुचुरिति वि-रुरुचुः । बनेषु । चित्रम् । विमुवमिति वि-मुवम् । विशेविश इति. विशे-विशे ।। . चतुर्या:--' अयमिह ' इति जगती ।। "अयम् अग्निः प्रयमः प्रधानभूतः 'धायि धार्यते- ऽस्माभिः 'धातृभिः धारणाय यतमानैः 'होता आहाता देवानां यजिष्ठः यष्टतमः । मनुष्य- होतृनपेक्ष्य प्रकर्षः । यष्टशब्दात " तु छन्दसि ". (पा ५.३.५९) इतीष्ठनि. " तुरिष्ठे- मेयस्सु " (पा.६.४.१५४') इति टिलोपः । अध्वरेषु यज्ञेषु 'ईड्यः स्तुत्यः । “ ईडवन्द'" (पा ६.१.२१४) इत्याधुदात्तत्वम् । ' अयम् ' इत्युक्तम् । कीदृशोऽयमित्याह-यं 'चित्रं चायनीयं "विमुवं "न्याप्तिमन्तम् । 'तन्वादित्वादुवड् (पा ६.४.७७ वा १ )। "भूगवः ।" 'विरुरुचुः विविधं रोचयामासुः। ण्यन्ताल्लिटि (पा ३.१.२६) " बहुलमन्यत्रापि" (उ. १९०) इति णिलक् । कीदृशाः 'अप्नवानः, अप्न इति कर्मनाम तद्वन्तः । " छन्दसी- वनिपौ " (पा ५.२.१०९ वा २) इति मत्वर्षायो वनिप् । यद्वा अप्नवानो भूगुविशेषः । ययाहुः - भार्गवच्यावनाप्नवानौर्वजामदग्न्य । इति । व्यत्ययेनैकवचनम् । विरुरुचुः पनेषु आश्रमेषु । किमर्थम् ? "विशेविशे मनुष्याय मनुष्याय सर्वो मनुष्योऽभ्युदयेन युज्यतेति । यद्वा-- विभक्तिव्यत्ययः । विशिविशि व्याप्तवन्तमिति । “ सावेकाच:" (पा ६.१.१६८) इति विश इति चतुर्ष्या उदात्तत्यम् । "अयमेवं महानुभावोऽस्मान् मृडपत्विति शेषः ।। . १५ .. । अयमिति ॥ मय चतुर्थी-'मयमिह प्रथमो धायि धाभिहोता यजिष्ठो भावरेप्यीत्या । यममवानो भृगवो विरुरुधुर्वनेपु चित्रं विभुवं विशेविशे' इति ।। भयम् भग्निः इह कर्मणि 'प्रथमः प्रधानभूतः धातृभिः धारणाय प्रयतमानरस्माभिः थायि धार्यते । कीशोऽग्निः ? होता देवानामादाता २० "यजिष्ठः मनुष्येभ्योऽतिशयेन यष्टा भिवरेषु यागेपु 'ईव्यः स्तुत्यः । किंच-अप्नवानसंशकाः भृगु. संज्ञकान मुनयः बनेपु स्वाश्रमेषु विशेविशे सत्तप्रजाभ्युदयाय 'यम् भनि चित्रं यहुयागाधारस्येन विचित्र रिमुवं व्या विरुरुयुः विशेषेण दीपितवन्तः । यौधायनप्रवरस्य ३, आपश्री २४.५.१२; मात्री ११.८.१२] । ५-५.ते.ति.प- +भयमेवं......स्तौमि' मास्ति। ५.भा-मको। : २५ ·31 ३२ . " तैत्तिरीय-संहिता [ आहवनीयोपस्थानम् उभा यामिन्द्राग्नी आहुपया (१) उभा राधसः सह मादयध्यै । उभा दाताराविपार रयीणामुभा वाज॑स्य सातये हुवे वाम् ।। अयं ते योनिमत्यियो यतो जातो अरोचथाः । तं जानन आ रोहाथां नो वर्धया रयिम् ।। ५ उभा । वाम् । इन्द्राग्नी इतीन्द्र-अग्नी । आहृवध्यै (१) । उभा । राधसः । सह । मादयध्यै । उभा । दातारौ । पाम् । यीणाम् । उभा । यार्जस्य । सातये । हुवे । वाम् ।। अयम् । ते । योनिः । ऋत्वियः । यतः । जातः । अरोचयाः । तम् । जानन् । अग्ने । एति । रोह । अयं । नः । वर्धय । रयिम् ।। उभा वाम्" इति पञ्चमी प्रपमे प्रभे (सं १.१.१०) पठिता व्याख्याता च । १. हे 'इन्द्राग्नी उभौ युवा, द्वितीयाद्विवचनम् । आइवे पाहयामि । किमर्थम् ! आवश्यै आमि- मुख्येन होतुम् उपस्थानेनाराधयितुमित्यर्थः । इह जुहोतिः स्तुतिकर्मा । किंच-राधसः रायो धनं हविर्लक्षणं स्तुतिर्वा । तृतीयार्थे पष्ठी। हेतौ वा पञ्चमी । उभौ युवा "सह एव नैकैकशः 'राधसः 'मादयध्यै मादयितुं सहैव तर्पयितुमाह्वयामि । अनयोवाहाने हेतुमाह--'उमा' इति । युवामेव हयुभी इपाम् अन्नानां रयीणां धनानां क्षेत्रपुत्रपश्चादीनां दातारौ । तरमात् 'वाजस्य १५ भन्नस्य 'सातये लामाय प्राप्य तादृशावुभौ यो युयां हुवे आहयामि स्तौमि ॥ अय पटी-'अयं ते ' इत्यनुष्टुप् ।। हे 'अग्ने, 'अयं ते तब योनिः कारणं, गाईपल्य उच्यते नात्रारणिः, "ऋत्वियः ऋतुः प्राप्तोऽस्येति " छन्दसि धस् " (पा. ५.१.१०६ ) इति घस्। 'ऋतावृताविज्यत इत्यर्थः । 'यतः त्वं 'जातः अरोचपाः दीप्यसे । छान्दसो लड्. । उमेति ॥ मय परामी- उमा पामिन्द्राग्नी माहुयध्या उभा राधसः सह मादयध्ये । उभा २० दावाराविपार पीणामुमा थाजस्य सावपे हुये पाम् ' इति ॥ इस च प्रथमप्रपाठक (तसं १.१.१५) म्याग्प्याता । है इन्द्रानी युवामुमावपि मामिमुख्येन होतुमिच्छामि । पुनरपि युवामुमो सह राधसः भयेन मादपिनुमिच्छामि। यस्माद्ययामुभावणानां धनानां च दातारी तस्मादमस्य भाय पुधामुभावादयामि ॥ अपमिति ॥ मय पष्टी-मपं से योनित्यियो यतो जातो मरोधयाः । जानमग्न मा २५ रोपापा नो घर्षया रयिम्' इति ॥ है 'भाने, 'भयम् माहवनीयप्रदेशः से 'योनिः तय स्थानम् । स च योनिः यियः कसंथन्धा' सस्मियप्तायनेन होमनिष्पत्तेः । 'यतः भाइयनीयप्रदेशात जात ६.-कताली विभग्मत। ६-६.१-तसादमधनगमाय। ७.-यन्धः ·। ॥ १.५.५) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता माहवनीयोपस्थानम् । अग्न आए पि पवस आ सुवोजेमिषं च नः । आरे बोधस्व दुच्छुनाम् ।। • अग्ने पर्वस्व स्वा अस्मे वर्चः सुवीर्यम् । दधत्पाप रयिं (२) मर्यि । अौ । आयूषि । पवसे । एति । सुत्र । ऊर्जम् । इपम् । च । नः। आरे । बाधस्व । दुच्छुनाम् ॥ अझै । पर्वस्त्र । स्वपा इति सु-अर्पः । अस्मे इति । वर्चः। सुवीर्यमित सु-वीर्यम् । दत् । पोयम् । रयिम् (२)। माय "तं योनि 'जानन् त्वं ममायं योनिरित्यवगच्छन् 'आ 'रोह, आश्यं मा कदाचिदपि मुचः । अथ 'नः अस्माकं रयिं धनं वर्धय । साहितिकं दीर्घत्वं छान्दसम् । " निपातस्य च " (पा ६.३.१३६) इत्ययशन्दस्य ।। • अथ सप्तम्यायाः पडपि गायत्र्यः । व्याख्याताश्च " स्वममे रुद्र" (तेस १.३.१४) १० इत्यत्र । सप्तमी-~~-हे 'अने, 'आयूंषि जीवनानि अन्नानि वा जीवितकाल इति अस्मदीयान्यायंषि जीवच्छरीरवृत्तिसाधनानि "पवसे पवस्व शोधय निर्दोषाणि देहि, यथा वर्धन्ते यया च न क्षीयन्ते य(त)था 'ऊज रस क्षीरादिकं रसम् 'इपम् अन्नं च नः अस्मभ्यम् आ "मुव अनुजानीहि आभिमुख्येनोत्पादय । 'आरे दूरेण "बाधस्व अपगमय "दुच्छुनाम् अलक्ष्मीम् ।। अष्टमी-~हे 'अग्ने, "स्वपाः शोभनकर्मा त्वम् । अस्मे अस्मभ्यं 'सुवीर्य शोभनवीर्ययुक्त १५ पुत्रादिकं वर्चः बलमन्नं या पवस्व शोधय । मयि पोषं पुष्टिं रयिं धनं च दधत् स्थापयन् ।। उद्भूतस्त्वम् भरोधथाः दीप्यसे तं प्रदेश 'जानन् 'मम स्थानमित्यवगच्छन् 'भा 'रोह । मय. भनन्तरमस्मा धनं वर्धय॥ अग्न इति ॥ कल्प:-" मम भापूरपि पवस इति "पमिः संवत्सरे संवत्सरे सदा या " (भापत्रौ ६.१९०८) इति ॥ उपतिष्ठत इति शेषः । एताः "स्वमग्ने रुद्र" (वैसं १.३.१४) इत्या २० पाण्याताः । तत्र प्रथमा- मम भापूरपि पपस आ सुवोर्जेभियं च नः । भारे याधस्व दुछुनाम् । इति । हे भग्ने, स्वमस्मदापि पबसे शोधयसि निदोषाणि करोपि भस्माकं सम चाऽऽनय, वैरिसेनां दूर बाधस्व ॥ अग्ने पवस्वेति ॥ भय द्वितीया-माने पवस्व सपा भस्मै वर्षः सुवीर्यम् । दधन् पोषर रपि मयि' इति ।। हे भग्ने, 'स्वपाः शोभनकमा खममा प्रवर्चमं समीधीनमामध्यं च परस्य २५ शोधय । किं कुर्वन् ? पुष्टिं धनं च 'मयि धारयन् । ७. मै-पुटिम्' इत्यस्यानन्तरम् 'भमित [१] वृद्धिम् । ८.३.उ.पा.हा-अयम् । ९.६.उ.पा.हा-अवस्थान'। १०.आ-'अप'मास्ति। ११.१.उ. पा-'पड्मिः नास्ति। १२. क-पलममम्। १३. ते.ति-रयिम् । . तरां ५ ·। . Rx. तैत्तिरीय-संहिता :- (१-५.५ [भाहानीयोपस्थानम् ...अग्नै पावक रोचिपा मन्द्रयों देवं जिह्वया ।.आ देवान् वक्षि यक्षि च ॥ : स नः पावक दीदियोऽमै देवा इहा . वह । उप यज्ञ हविश्व नः ।। अनिः शुचित्रततमः शुचिनिः शुचिः कविः । शुची रोचत आहेतः ।। । पावक । रोचिो । मन्द्रयो । देय । जिहाँ । एति देवान् । वक्षि । यक्षि। च ।। १५ सः। नः । पावक । दीदिवः ।अग्ने । दे॒वान् । इह । एति । वह । उपेति । यज्ञम् । हविः। च । नः ।। - अग्निः। शुचित्रततम इति शुचित्रत-तमः । शुचिः । विप्रः । शुचिः। कविः । शुचिः । रोचते । थाईत इत्या-हुतः ।। ग २० नवमी-हे 'अग्ने पावक शोधक, रोचिषा रोचमानया 'मन्द्रया मदयिंत्र्या हर्पण- शीलया जिह्वया हे "देव क्रीडादियुक्त, देवान् इह 'आ'यह च यज च ।। दशमी-हे 'अग्ने "पावक 'दीदिया अस्मदर्य दीप्यमान, त्वम् इह अस्मिन् कर्मणि "देवान् आ वह ! 'न; अस्माकं च हविः 'उप यज्ञ यज्ञस्य समीपं प्रापर्य । यद्वा-न: अस्माकमिमं यज्ञं च हविश्वाग्निहोत्रलक्षणम् उपवह देवेभ्यः स त्वमुपहर देवान् प्रापयेत्यर्थः ।। एकादशी-अयम् अग्निः शुचित्रततमः स्वयमेव तावत् शुद्धसकर्मतमः, विप्रत्यार ": मेधावित्वाञ्च 'शुचिः, कवित्वात् क्रान्तदर्शनलाञ्च शुचिः, वशीकृतवाङ्मयत्याद्वा । एवं ३५ सर्वात्मना 'आहुतः शास्त्रोक्तवर्मनाऽस्माभिराहुतः प्रतीतहविलक्षणोऽयं रोचते तेजिष्ठो भवति ।। . अग्ने पावकेति ।। अथ तृतीया' अग्ने पावक रोचिषा मन्द्रया देव जिह्वया । आ देवान् बक्षि यक्षि च' इति । हे 'पावक भग्ने देय, रोचमानंया मादपिया जिह्वया 'देवान् भापyि r" चलिच॥ " स इति ॥ अथ चतुर्थी-' स नः पावक दीदियोऽग्ने देवार इहाऽऽ वह उप या हंविध नः' इति । हे पावक अग्ने, दीदिवः दीप्यमान, 'सः त्वं, "देवान् इह भानय । भस्मदीयं "य हविः 'च'उप गच्छ ॥ .. :: अग्निरिति ॥ अथ पञ्चमी- 'अग्निः शुचिततमः, अतिर्विप्रः शुचिः कधिः । शंची रोचत माहुत: ' इति । अयम् अग्निः भविशुद्धयतयुक्तः, विप्राभिमानित्वादपि शुचिः, विद्वदभिमानित्वादपि २५ "शुचिः, अस्माभिः सर्वत्र माहुतः शुद्धो दीप्यते ॥ , .. १४-१५.फ-आ वह यक्षिा ते.ति-आ वह यज। १५. क.ते.ति-शोधक ।

·." । ri १.५.५) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३५ माहवनीयोपस्थानम् ] उदैग्ने शुचयस्तव शुक्रा भ्राजन्त ईरते । तब ज्यातीप्यर्चयः ॥ :: आयुर्दा अग्नेस्यायुमें (३) देहि वक़दा अग्नेऽसि वर्गों मे देहि तनूपा अंग्रेऽसि तनुवै मे पाह्यग्ने यन्म तनुयो ऊनं तन्म आ पंग उदिति । अमे। शुचयः । तव । शुक्राः । भ्राज॑न्तः । ईरते । तव । ज्योतीरपि । अर्चयः ॥ आयुर्दा इत्यायुः-दाः । अग्ने । असि । आयुः । (३) । देहि । वक़दा इति वर्चः :-दा अग्ने । असि । वर्चः । मे। देहि । तनपा इति तन-पाः । अने । असि । तनुम् । मे ।' पाहिं । 'अग्ने । यत् । मे। तनुवाः । ऊनम् । तत् । में। एति । पृणं ।' द्वादशी' हे 'अग्ने, 'तब 'शुचयः तेजांसि 'शुक्राः निर्मलाः - भ्राजन्तः दीप्यमानाः उद् 'ईरते उद्गच्छन्ति । तत्र एव स्वभूतानि सर्वाग्यादित्यादीनि 'ज्योतीपि भवन्ति । 'अर्चयः अर्चयितारः यागादिभिरांराधयितारः ज्योतीपि भवन्ति ज्योतीरूपाः संपद्यन्ते । एवं महानुभावः त्वमस्मदभिमतं क्षिप्रं प्रयच्छेति भावः ।। तत्राइवनीयमेवोपतिष्ठते- आयुर्दाः' इति ।। है. अग्ने, त्वम् 'आयुर्दाः आयुपोऽनस्य जीवितस्य वा दाता 'असि, तरमात् "आयुः मे देहि । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । वर्षों बलं दीतिर्वा । तभूनां शरीराणां पाता तनूपाः । सर्वत्र “ आतो मनिन् ! (पा ३.२.७४) इति विच् । हे अग्ने, ऊनं विकलीभूतं छिन्न भिन्नं वा यत् 'मे तनुवाः तन्वाः 'ऊन 'तत् 'मे त्वां-भजमानस्य " "पृण आपूरय । यद्वा-यन्मे तन्वाः तनुस्थानीयानां प्रजानां पशूनां "ऊनं तदाप । पृण प्रीणने, अत्रापूरणे वर्तते । " तन्वादीनां छन्दसि बहुलंम् " (पा ६.४.७७ वा १) इत्युवडादेशः।। रात्रिमुपतिष्ठते चित्रावसो ' इति ॥ चित्राः नानारूपाः चायनीया वा यसको 45 वसून्यावसनानि यस्तारो वा यस्यां सा चित्रीवसुः रात्रिः। साहितिक दीर्घत्वम् । त्वयि वसन्ति २० उदिति ।। भय पष्ठी-उदग्ने शुचयस्तव..शुक्रा आजन्त ईरते। तव ज्योतीरव्यर्चयः': इति ॥ हे भग्ने, तव शुचया शुद्धाः "शुक्राः रश्मयः, भाअन्तः दोप्यमाना उद्गच्छन्ति मर्चयितारः तव ज्योतीपि प्राप्नुवन्तीति शेषः । भायुदेति ॥ “ भापुर्दा भग्न इति सिद्धमा "चित्रावसोः । *चित्रावसुना सायमुपतिष्टते (मापनौ ६.१६१०-११) इति ॥ पाठस्तु :-' आयुर्दा भग्नेऽस्यायुर्मे देहि वादा भग्नेऽसि वर्षों मे २५ देहि तनूपा, भग्नेऽसि तनुवं मे पाह्यग्ने यन्मे तनुवा ऊनं तन्म मा पृण,, इति । भापूरपेत्यर्थः। चतुर्वतेषु यजुःषु स्पष्टमन्यत् ॥' ८.'मै-'भवन्ति' नास्ति। ९-९.५-च ऊनं तदाण । १६-१६. आ.क-चित्रावसोः स्वस्तीति; इ.उ.पा.हा-चित्रावसोस्त्विंति। *'त्रिश्चित्रावसुना' इति भापश्रीसूत्रे]. 7 - -- . . ३० ·तैत्तिरीय-संहिता [भाहवनीयोपस्यानम् चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीयानास्त्या शुतः हिमा घुमन्तः समिधीमहि ययस्वन्तो वयस्कृतं यशस्वन्तो यशस्कृत५ सुवीरासो अदाभ्यम् । अग्ने सपत्नदम्भनं पपिष्ठ अधि नाकै। चित्रावसो इति चित्र-यसो । स्वस्ति । ते । पारम् । अशीय । इन्धानाः । त्वा । शतम् । हिमाः । ५ गुमन्त इति पु-मन्तः । समिति। इधीमहि । वयस्वन्तः । यथस्कृतमिति ययः-कृतम् । यशस्वन्तः । यशस्कृतमिति यशः-कृतन् । सबीरास इति मु-चीरासः । अाम्यम् । अन्नै। सपनदम्भनमिति सपल-दम्भनम् । वर्षिष्ठे। अधीति । नाकै । सर्वेऽपि सुखेन "अतोऽहमपि ते तब पारं समाप्ति न्युष्टिं "स्वरित अविनाशेन सुखेन 'अशीय प्राप्नुयां त्वत्प्रसादेन । अश्नोतलिडि शपो लुक् (पा २.४.७३ ) ॥ आहवनीये समिधमादधाति-~· इन्धानाः' इति सप्तपदया शक्वर्या ।। हे अग्ने, त्याम्।। "इन्धानाः चल्यन्तः"। “विभाषा वैण्विन्धानयोः" (पा ६.१.२१५) इत्याचुदाचत्वम् । 'शतं 'हिमाः संवत्सरान् हेमन्तान् घा। हिमा इति ऋतोः स्त्रीलिङ्गत्वम् , वर्षा इतिवत् , पर्षशतेन शतं हेमन्ता भवन्तीति वर्षमेवाशंसितम् । शिशिरे शीतेन हेमन्ते प्रजानां पीडनात् तेन लक्ष्यते संवत्सरः । यदा हिमशब्देन हेमन्त लक्ष्यते स च मत्वर्थीयाचप्रत्ययान्तः , स स्रियां वर्तत। १५ 'धुमन्तः दीप्तिमन्तः । “हस्वनुड्म्यां " (पा ६.१.१७६) इति मतुप उदात्तत्वम् । 'सम् धीमहि सम्यक् दीपयामः, त्वामिन्धाना चयमपि घुमन्तः समिधीमहि । पूर्ववच्छपो लुक् (पा २.४.७३.)। ततश्च त्वत्प्रसादात 'वयस्वन्तः अन्नवन्तो वयमायुप्मन्तो वा, वयो नाम आयुषोऽशः। वयस्कृतं ययरकर्तारं संपूर्णवयसो दातारं त्वाम् । "अतः कृकमि " ( पा ८.३.४६) इति सत्वम् । 'यशस्वन्तः सात्तिमन्तो वयं त्वत्समाराधनेन त्वां यशरकृतम् । मतम् ।। चित्रावसविति ।। भय यजुरन्तरम्-'चिनावमा स्वस्ति ते पारमशीय' इति ॥ है 'चिना- वसो रात्रे, तव पारं समाति स्वस्ति क्षेमेण प्राप्नवानि इन्धाना इति ॥ कल्प:-"निरागसुन्नग प्रातदिसो स्वस्ति ते रमशीय धानारदा शत हिमा' इत्युपस्थाय" (आपचौ १६-११-२२) इति ॥ 'मान' इत्यादि शाखान्तरमन्त्रः । अघ्रत्यमन्त्रपाठस्तु- इन्धानास्त्या शतर हिमा घुमन्तः समिधीमहि । वयस्वन्तो वयस्कृतं यशस्वम्तो २५ यशस्कृतर सुवीरासो अदाभ्यम् । अग्ने सपलदम्भनं वर्षिष्ठे अधि नाके' इति ॥ हे 'मग्ने, त्यां समितिः इन्धानाः वयं शतसंख्याकान् हेमन्तोपलक्षितसंदरसरान् "घुमन्तः दीप्तिमन्तः समिधीमहि लोके * सम्यक् प्रख्याता भयास्म । कीदृशं त्वाम् ! "वयस्कृतम् अन्नस्य कार यास्कृतं कीर्तिप्रदम् भद्राभ्य कनाप्यतिरस्कार्यम् । चर्षिष्ठे अधि नाके अतिप्रौढस्वर्गविषये "सपलदम्मनं विरोधिविनाशनम् । कीशा वयम् ! वयस्वन्तः अन्नवन्तः "यशस्वन्तः कीर्तिमन्तः सुवीरासः नोमनपुयादियुक्ताः॥ १०.च-ततो। ११. मे-'त्वाम् ' नास्ति। १२. मे-ज्वलन्तः। द्र.पा ५:२.१२७] । [इ. मसं १०५.२९ कासं .६.९]; २० ३.

·। .. ~ १.५:५) भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता माहवनीयोपस्थानम् ] सं त्वमाने सूर्यस्य वर्चसा(४)ऽगाः समृषीणा स्तुतेन सं प्रियेण धाम्ना । त्वमग्ने सूर्यवर्चा असि सं 'मामायुपा वर्चसा प्रजा सृज ॥ (6) [ आहुयध्यै पोष५ रयिं मे वर्चसा सुप्तदश च । J ॥ ५ ॥ । त्वम् । अग्ने । सूर्यस्य । वर्चसा । अगयाः । समिति । ऋषीणाम् । स्तुतेन । समिति । प्रियेण । धाम्ना ॥ त्वम् । अग्ने । सूर्यवर्चा इति सूर्य-चर्चाः । असि । समिति। माम् । आयुषा । वर्चसा । प्रजयेति प्र-जयो । सृज ॥५॥ [ मैसं १.५.१-२: कासं ६.९ ; कपिस ४.८ ; वाम ३.११-३५] "सुवीरासः कल्याणपुत्रादिका ययम् । " आजसेरसुक् " (पा ७.१.५०) " वीरवीर्या च (पा .६.२.१२०) इत्युत्तरपदायुदात्तत्यम् । 'अदाभ्यम् अनुपहिसितं बाधितुमशक्यं त्या १० "सपलदम्भनं सपन्नानामनिष्टानां विनाशयितारं स्वयं केनचिदप्यदाभ्यम् । दभिः प्रकृत्यन्तरमस्ती. त्याहुः । अतो ण्यत् । वर्षिष्ठे वृद्धतमे 'नाके सुखैकरूपेऽस्मिन् स्थाने स्वर्गसदृशे "अधि उपरि वामिन्धाना वयमीदृशा भूयास्मेति । प्रियस्थिरादिना वृद्धशब्दस्य वर्षादेशः (पा ६.४.१५७)।। पुनरुपतिष्ठते-~-'सं त्वमग्ने' इति । इयं जगती वृद्धपदा ॥ हे अग्ने, 'त्वं 'सूर्यस्य वर्चसा दीपया सम् "अगयाः संगच्छसे । छान्दसो 'लुड् । “ समो गम्पच्छि (पा १.३.२९) इत्यात्मनेपदम् । (पा २.४.८० ) इति प्लेटुक् । ". या गमः " (पा १.२.१३) इति सिचः कित्वम् । 'ऋषीणां मन्त्रद्रष्टणां मन्त्राणां या स्तुतेन स्तुत्या च समगथा इत्येव । "प्रियेण च धाम्ना स्थानेनाहवनीयेन समगयाः संपृक्तोऽसि । यस्मादेवं तस्मात् हे 'अग्ने, "त्वं 'सूर्यवर्चाः सूर्येण तुल्यतेनाः असि । यद्वा- सूर्यस्य वर्चस्वमसि । स त्व मां खां प्रपन्नम् आयुषा शतायुष्ट्वेन वर्चसा 'प्रजया च.२० सत्पुत्रपौत्रादिपरंपरया 'सं सृज संगमय ।। ।। इति पश्चमप्रपाठके अग्युपस्थानं नाम पञ्चमोऽनुवाकः ॥ "समिति ।। कल्प:--" चतसः समिधः एककस्मिसाधाय सं लमग्ने मर्यस्य वर्धमागधाः ' इत्यनुवाफदोषेणोपस्थाय" (मापनी ६.१.६-१२) इति । पाठस्तु -* सं स्वमग्ने सूर्यस्य धर्घमाऽगयाः समुपीमा स्तुतेन सं प्रियेण धाम्ना। स्वमग्ने सूर्यवर्चा असि सं मामायुपा पसा प्रजयां पुज' इति । २५ हे भग्ने, त्यस्य॑स्या, वसा जसा 'समगया: संगतोऽसि । 'पीणां तो मंगतः 'भसिा: प्रियेण स्थानेनाऽऽहवनीयदेशरक्षणेन संगतोऽसि । हे 'मग्ने, व सूर्यसमानवेगाः मसि । मामापुगदिभिः संगतोऽसि। भत्र विनियोगसंग्रहः- "पूर्वस्याग्नेरुपस्थानमुपत्यनुवाकतः"॥ १॥ इति । 11. इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदाप्रकारे कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीपसहितामाप्य प्रपमहापडे पलमपाठक परमोऽनुवाकः ॥५॥ "मन्त्रे घस " - ३.

·. -- " ३८ तैत्तिरीय-संहिता [भन्युपस्थानम् ' 'सं पश्यामि प्र॒जा अहमिर्डप्रजसो मानवीः । सर्वी भवन्तु नो गृहे ॥ समिति । पश्यामि । प्रजा इति प्र-जाः । अहम् । इडमजस इतीर्ड-प्रजसः । मानवीः । साः । भवन्तु । नः । गृहे ॥ mumi गृहांश्च पशंश्वोपतिष्ठते-सं पश्यामि .' इति । तत्र प्रथमा गायत्री । शेषाणि यजंपि. ५ 'मपि वो रायः श्रयन्ताम् ' इत्यन्तानि ॥ स 'पश्यामि सम्यक् वः पश्यामि अहं 'प्रजाः गृहवासिनः पशुन् । " यावन्त एव प्राम्याः पशवरतानेवाय रुन्धे " ( तेर्स १.५.८ ) इति च ब्राह्मणम् । प्रजाशब्देन पशव उच्यन्ते । 'इडप्रजसः इडा गो: मनोः पुत्री था। तस्याः प्रजा इडप्रजसः । सा वा यासां तथा ते संपश्यामीति । यथोक्तम् इडा 'वै मानवी " (तैना १.१.४ ), " साऽनर्वादिडा मनुम् " (तैना १.१.४ ) इत्यादि । "डयायोः संज्ञाछन्दसो: १० (पा ६.३.६३) इति हस्वत्वम् । . " नित्यमसिच् प्रजामेधयोः". (पा ५.४.१२२), इत्यत्र " नित्यग्रहणमन्यत्रापि यया स्यात् ." इत्युक्तत्वादसिच् समासान्तः ।. दासीभारादिन्यात् (पा ६.२.४२ ) पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यद्वा इडायाः प्रजायन्त इति ५.गतिकारकयोरिति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च " (दं. उ ६७६) इत्यसुन्प्रत्ययान्ताद्धातोः अन्तलोप छान्दसः । डिद्वा प्रत्ययः कर्तव्यः । 'मानवीः मनोरपत्यभूताः । जातिविशेषस्याविवक्षितत्वात् " मनोर्जाती । १५ (पा ४.१.१६१) इति न प्रवर्तते । सर्वाः ताः सर्वा अपि गवादयः प्रजाः नः अस्माकं 'गृहे एतस्मिन् स्याने "भवन्तु पशुपुत्रमित्रकलत्रादिसर्वसंपदः सदा प्रभूताः सन्तु । “अस्मदों द्वयोश्च" ( पा १.२.५९) इति द्वितीये वाक्ये एकस्मिन् बहुवचनम् । यद्वा--पुत्रपौत्रादि सहितानामस्माकमिति वेदितव्यम् ।। .. -५ . -- पञ्चमेऽनुवाकेऽग्न्युपस्थानमुक्तम् । तथापि पछेऽनुवाके पुनरपि गार्हपत्यस्याहवनीयस्य चोप- २. स्थानं सपरिकरममिधीयते । समिति ॥ कल्पः -"सं पश्यामि प्रजा ममिति गृहान् प्रेक्षते" (आपधौ ६.१७.१) इति । पाठस्तु-'सं पश्यामि प्रजा महमिटप्रजसो मानवीः । सर्वा मवन्तु नो गृहे ' इति ॥ भई: मनुप्पप्रजा: इयानसः च सम्यक् पश्यामि। इडा धेनुस्तस्याः प्रजा अपत्यानीडमजसो मनुष्यरूपान सर्वाः प्रज्ञा अस्माकं गृहे तिष्ठन्तु ॥ . น ५-२० आम्हा-पठे नुवाके गाईपत्यस्य पुनरप्याहवनीयस्याति-मनुष्यरूपाः पशुपाय ।

·- भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता अग्न्युपस्थानम् ] अम्भः, स्थाम्भौ यो, भक्षीय महे. स्थ महो वो भक्षीय सहः स्थ सही वो भक्षीयोर्जः स्थोर्ज यो भक्षीय रेवती रमध्वमुस्मिल्लोकेऽस्मिन् गोष्ठेऽस्मिन् क्षयेऽस्मिन् योनाविहैव स्तो माऽ गात बढीम भूयास्त (१) अम्भः । स्थ । अभः। वः । भक्षीय । महः । स्य । महः । वः । भक्षीय । सहः । स्थ । सहः। यः । भक्षीय । ऊर्जः । स्थ। ऊर्जम् । यः। भक्षीय । रेवतीः । रम॑धम् । अस्मिन् । लोके । अस्मिन् । गोष्ठ-इति गो-स्थे। अस्मिन् । क्षयै । अस्मिन् । योनौ । इह । एव । स्त । इतः । 'मा । अपेति । गात । बढ्लीः । मे। भूयास्त.(१)। अम्भः स्थ.' इत्यादि । अग्भः अदनीयमुच्यते " अदेर्नुम्भश्च" (द.६५५, ६५९) इत्यसुन् । अन्नमुध्यते । वाजसनेयिनां . तु-" अन्धः स्थ " ( वासं ३.२० ) इत्येव' पाठः । हे पशवः अग्भः' 'स्थ भवथ । तद्धेतुस्वात्तच्छिब्धम् । अन्नस्यं हेतवः स्य । तस्मात् वः युष्माकम् 'अम्भः क्षीराज्यादिरूपमदनीयं भक्षीय भजेयम् ।' भजेराशिषि लिङ् । महः पूजा ब्रह्म वा, 'महः तद्धेतवः "स्य यागादिद्वारेण । "वः युप्माकम् अदनीय क्षीरादि भक्षीय । सहः बलं तद्धतवः "स्य युष्माकं बलकरं 'घृतादि भक्षीय । मह्यादिभ्योऽसुन् । ऊर्जयतेः विप् संपदादिलक्षणः(पा ३.३.१०८ वा ९)। हे रेवती:, रेवत्यः क्षीरादिना धनेन तद्वत्यः । "रयेमतौ बहुलम्" (पा ६.१.३७ चा ६) इति संप्रसारणम् ।। " वा छन्दसि" (पा ६.१.१०६) १५ इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । रमध्वं प्रीयमाणा वर्तध्वम् । “ पशवो वै रेवती: पशूनेवारमन् रमयते " (तैसं १.५.८) इति ब्राह्मणम् । अस्मिन् लोके पृधिव्याम् | " ऊडिदम्" (पा ६.९.१७१) इति विभक्तिरुदात्ता । 'अस्मिन् 'गोठे गवां स्थाने बजे, गावः तिष्ठन्त्यस्मिन्निति । सुपि स्थः " (पा ३.२.४ ) इति कः । “ अम्बाम्ब" (पा ८.३.९७ ) इति मूर्धन्यः । अम्भ इति ।। कल्पः " अम्भः स्थाभो यो भक्षीयेति गोष्टमुपतिष्ठवे " (आपश्री २० १.१०.२) इति । पाठस्तु-'अम्भः स्याम्भो धो भक्षीय महः स्थ महो घों भक्षीय सहः स्य सहो यो भक्षीपोः स्थो धो भक्षीय ' इति । भम्भः पीतोदकसारं महः पूज्यं सर्वरादरणीयं सहः पलकरमूई स्वादुतमरसरूपं यक्षीरादि तत्कारणत्वेन हे परावातपाः 'स्थ । सतो युष्मदीयं सक्षीरादिकमस्मा भक्षमस्तु ।। . रेवतीरिति ॥ “रेवती रमध्वमित्यन्तराऽग्नी तिष्ठापति " (मापयी १.१७.१) इति ॥ २५ पाठस्तु-रेवती रमध्यमस्मिलोकेऽस्मिन् गोष्टऽस्मिन् क्षयेऽस्मिन् योनाविहय स्तसो माइप गात यदीमें यास्त' इनि हे 'रेवती: पशचः, अस्मिन् लोकेर गोठे अजविशेपे क्षये गृहविदो योनी स्थानविदोये १.तं.ति.मै-इति वा। २. मै-अन्धः। ३.च-सीरादि। भट 101 ३. भा.हाभूलोके।

·:. तैत्तिरीय-संहिता" [सम्युपस्थानम् सहिताऽसि विश्वरूपीरा मोर्जा विशा गौपत्येना रायस्पोषण सहसपोपं व पुप्यासं मयि वो रायः श्रयन्ताम् ।। सहितेति संहिता । असि । विश्वरूपीरिति विश्व-रूपीः । एति । मा । ऊर्जा । विश । एति । गौपत्येन । एति । रायः । पोषण । सहस्रपोपमिति सहस्र-पोपम् । वः । पुष्यासम् । मयि । वः। रायः । श्रयन्ताम् ॥ अस्मिन् क्षये अस्मदीये । " क्षयो निवासे " (पा ६.१.२०१) इत्याधुदात्तत्वम् । अस्मिन् 'योनौ रमध्यमिति सर्वत्र ।, इह एव अस्मदीये लोकादौ "स्त भूयास्त । इतः अस्मत्सकाशात 'मा 'अप गात अपरक्ता मा अपगात न निर्गठित । अपि.तु बह्वीः बहयः पुत्रपौत्रादिमत्यो मम. भूयास्त ॥ अग्निहोत्री वत्समभिमृशति-'साहिता' इति ।। 'साहिता संयुक्ता मात्रा 'असि भव । मात्रा वियुक्ता मा भः । 'विश्वरूपीः नानारूपवतीः । मत्वर्षीय ईकारः (पा ५.२.१०९ वा २)। सा त्वं माम् ऊर्जा रसेन क्षीरादिना 'आ 'विश । क्षीरादेर्दातृत्वेन मत्संबन्धिनी भव । " सावेकाचः " (पा ६.१.१६८ ) इत्यूर्जा विभक्तिरदात्ता । 'गौपत्येन च मामाविशेत्येव । गवां पतिः स्वामी तद्भावो गौपत्यम् । पत्यन्तलक्षणो यक् (पा ५.१.१२८)। यथाऽहं गोपतिः १५ भवानि तथा मयि वर्तस्व । "रायः धनस्य 'पोषेण पुष्टया च मामाविश मदीयानि धनानि पोपयन्ती स्वजन इव मम भय । “ ऊडिदम्" (पा ६.१.१७१) इति रायो विभक्तिरुदात्ता। पष्ठयाः पतिपुत्र" (पा ८.३.५३) इति सत्वम् । किंबहुना, 'व: युप्माकं 'सहस्रपोष बहुप्रकारमहं 'पुष्यासं पौष्कल्येनोद्भावयिषीय बबीनां युष्माकं संबन्धी भूयासम् । गोपोपं पुष्णातीतिवत् सामान्यवचनोऽन्यतरो द्रष्टव्यः । 'व: युग्माकं "रायः धनानि क्षीरादीनि 'मयि "श्रयन्ताम् अविच्छेदेन सततं वर्धन्ताम् ।। परमभ्वं क्रीडध्वम् । इह एव योनौ "स्त सर्वदा वित। 'इतर स्थानात "मा भए गात मागच्छत । मे मदर्यमपत्यपरम्परया बहवो भूयास्त। सहिति ।। कल्प:- “स हितासि विश्वरूपौरिति वत्समभिमृशति"(आपनी ६.१४) इति ॥ पाठस्तु-~~'सरहिवासि विश्वरूपीरा मोर्जा विशा गौपत्येना रायस्पोपेण सहस्रपोपं वः पुष्यास २५ मयि बो रायः प्रयन्ताम् इति ॥ हे वत्स, त्वं 'सहिता असि मात्रा संयुक्तोऽसि । विश्वरूपी: भादरेण मनं पातुं वामतो दक्षिणतश्च पुनः पुनर्धावन बहुरूपवदवभाससे । तादृक् त्वम् "कर्जा क्षीरादि- रसनिमित्तेन माम् 'भा 'विश मत्समीपमागच्छ । गौपत्येन मदीयं बहुपशुस्वामित्वं निमित्तीकृत्य माम् 'आ विश रायस्पोपेण धनपुष्टिनिमित्तेनापि मामाविश । सहस्रसंख्यया पुष्टिर्यया भवति तथा युप्मान पुप्यासा 'मयि युप्मदीयानि क्षीरादिधनान्याश्रयन्ताम् ॥ ४. कवि-तादृशः। “ . ३० ·१.५.६) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता मग्न्युपस्थानम् ] उप त्वाऽग्ने दिवेदिवे दोपविस्तर्धिया वयम् । नमो भरन्तु एमसि ॥ उपेति । त्वा । अग्ने । दिवेदिव इति दिवे-दिवे । दोषावस्तुरिति दोषा-वस्तः। धिया । वयम् । नमः। भरन्तः। एति । इमसि ।। 'इति । । गार्हपत्यमुपतिष्ठते----'उप त्वाऽग्ने' इति तिसृभिर्गायत्रीभिः । अग्ने त्वं नः' इति ' चतसृभिर्द्विपदाभिर्विराड्गायत्रीमिश्च । “ जागतगायत्राभ्यां विराड्गायत्री" (द्र. *पिंसू ३.१६) ५ गायत्रीभिरुप तिष्ठते" (तैसं १.५:८) इत्यादि ब्राह्मणम् । उप त्या' इति प्रथमा ॥ हे 'अग्ने, वयं 'दिवेदिवे यत् दिने दिने "धिया प्रज्ञया कर्मणा या त्वाम् "उप 'इमसि उपेम उपगच्छामः । इदन्तो मसि" (पा ७.१.४६)। किं कुर्वन्त इत्याह- 'दोषावस्तः रात्रावहि च सायं प्रातश्च 'नमः "भरन्तः नमस्कारमाभरन्तः आहरन्तः नमस्कुर्वन्तः त्वामुपेम इति । त्वं चास्माकमुपकुर्विति शेषः । “ हाहोमः " (पा ८.२.३२ वा १)। १० भरतिर्वा भौयादिकः भृञ् भरणे इति । “ सुपां सुलक्. (पा ७.१.३९) इति दिवस- वाचिनो दिवशब्दात् परस्य सप्तम्येकवचनस्य शेआदेशः । प्रगृह्यत्वं तु स्यात् । व्यत्ययेन षा चतुर्थी ऊडिदम्" (पा ६.१.१७१) इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । अनुदात्तं च (पा ८.१.३) इति द्वितीयं निहन्यते । दोपावस्तरिति कार्तकौजपादिपु द्रष्टव्यः ( पा .६.२.३७) । " सावेकाचः" (पा ६.१.१६८) इति धियो विभक्तिरुदात्ता ।। “ उपेति ।। कल्प:--" उप त्वाऽग्ने दियेदिय इति तिसूभिर्गायत्रीभिगाईपत्यमुपतिष्ठतेऽग्ने स्वं नो भन्तम इति चतसभिश द्विपदामिः। *स नो योधि ध्रुधी हवमुरुप्या गो भघायतः समस्मा- दित्येपा धतुर्थी भवति " (भापश्री ६.१७.७-८) इति । तन प्रथमा गायत्री-'उप स्वाऽग्ने दियेदिवे दोपावस्तर्धिया धयम् । नमो भरन्त एमसि' इति । हे भग्ने, प्रतिदिनं वयं त्वाम् 'उप'मा 'इमसि उपगच्छामः । किं कुर्वन्तः ! 'दोपावस्तः सायं प्रातच धिया 'नमः भरन्तः नमस्कार संपादयन्तः ॥ २. [" तृतीयं द्विपाजागतगायत्राभ्याम् " (पिस ३.११)। मग १५.३) । तेसं ६ ·. तैत्तिरीय-संहिता (१:५.६ [मन्युपत्यानम् राजन्तमध्वराणौ गोपामृतस्य दीदियिम् । वर्धमान स्वे दमै । स नः पितेव सूनवेऽग्नै सुपापनो भव । सर्वस्या नः स्वस्तये ॥ राजेन्तम् । अध्यराणाम् । गोपामिति गो-पाम् । तस्य । दीदियिम् । वर्धमानम् । स्वे । दमै । सः । नः । पिता । इव । सुनये । अमे । सुपायन इति सु-उपायनः । भव । सर्चस्व । नः । स्वस्तये ॥ 'राजन्तम् ' इति द्वितीया--'राजन्तं दीप्यमानम् 'अघराणां 'यज्ञानां गोपां गोप्तारम् । गोपायतेः विप् (पा ३.२.७६), अतोलोपत्रलिलोपापृक्तलोपाश्च (पा ६.४.४८, ६.१.६६, ६७) । 'ऋतस्य यज्ञस्य सत्यस्य च गोप्तारम् । यद्वा-अध्वराणां राजन्तं गोपो रक्षितार स्वयं सर्वदा दीदिविं दीप्यमानम् । अथवा-अध्वराणां यज्ञानां राजानम् । ऋतस्य ऋतेन २. यज्ञेन सत्येन वा दीदिवि प्रकाशयितारं, गोपां गवां पातारम् । अस्मिन् पक्षे अवग्रह उपपद्यते । " *दीर्घश्वाम्यासस्य " ( उ ५०४ ) इति क्विन्प्रत्ययः । 'वर्धमानं समिद्भिह विमिश्च "स्वे 'दमे नः गृहे अग्निहोत्रवेमनि तं त्वामुपेमसीति ।। 'स नः' इति ॥ हे अमे, 'सः त्वं 'नः अस्मभ्यं पिता "इव "सूनवे तात इव पुत्राय "सूपायनः सूपचरणः सुखेनोपचरणीयः परिचरणीयो वा भव । " छन्दसि गत्यर्थेभ्यः॥ १५ (पा ३.३.१२९) इति युच् । शोभनोपायनो घा भव। किंच नः अस्माकं "स्वस्तये अविनाशाय 'सचस्व संगच्छस्व मा कदाचिदपि मुचः।. “अन्येषामपि दृश्यते" (पा ६.३.१३७) इति संहितायां दीर्घत्वम् । स्वस्तय इति विभक्त्यन्तप्रतिरूपो निपात: ॥ राजन्तमिति ॥ अथ द्वितीया- राजन्तमध्वराणां गोपामृतस्य दीदिविम् । वर्धमानः स्ये दमे' इति ॥ कीशं त्वाम् ? अध्वराणां 'राजन्तं यज्ञराज 'गोपां गवां पालकम् तस्य दीदिवि सत्येन २. धोतमान, स्वे "दमे स्वकीयेऽग्निहोत्रगृहे हविर्मिः वर्धमानम् ॥ स इति ॥ अथ तृतीया- स नः पितेव सूनवेऽग्ने स्पायनो भव । सरस्वा नः स्वस्तये' इति ॥ हे भग्ने, "सः तादृशस्व नः अस्मदर्थे 'सूपायन: "सुखेन भातुं शक्यो भव । यथा पुत्रार्थ पिता 'सूपायनः तद्वदस्माकं 'स्वस्तये क्षेमाय 'सचस्व समवेतो भव ॥ ४. ब- 'यज्ञानाम्' इत्यस्यानन्तरं 'राजानम् । ५. मै-'भव' नास्ति। २५ विभक्त्यन्तप्रतिस्पोऽव्ययः, तं.ति-विभक्तिप्रतिस्पो निपातः। ५-५. आ-प्राप्तुम् ; क-भव सुखेन प्राप्तम्। ६. -सुप्राप्य तंति-मुप्रापः।

·भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता भग्न्युपस्थानम् ] अग्ने (2) त्वं नो अन्तमः । उत आता शिवो भव वरूध्यः ॥ तत्वो शोचिष्ठ दीदिवः । सुम्नाय नूनमीमहे सखिभ्यः ।।... - अग्ने (२) त्वम् । नः । अन्तमः । उत । वाता। शिवः । भत्र । वरूभ्यः ।। तम् । त्वा । शोचिष्ठ । दीदिवः । सुम्नार्य । नुनम् । ईमहे । सखिभ्य इति सखि-भ्यः ।। . ''अग्ने त्वं नः' इति ॥ हे 'अग्ने, त्वं 'नः अस्माकम् 'अन्तमः अन्तिकतमः संनिकृष्ट- ५ समः भव । " तमे ताश्च" (पा ६.४.१४९ या ९) इति तादिलोपः। 'उत अपि'चः 'त्राता रक्षकः भयेष्विति गम्यते । शिवः सुखकरः सर्वदा भव अस्माकं वरूथ्यः गृहे भवः' नित्यसंनिहितः। दिगादित्वात् यत् (पा ४.३.५४ )! वरूथाय गृहाय वा हितः वरूथ्यः । उगवादिष्टव्यः (पा ५.१.२)। तं त्वा' इति ।। हे 'शोचिष्ठ दीपयित्तम । . "तु छन्दसि" (पा.५.३.५९) १० इतीष्ठन् । “ तुरिष्टेमेपःसु" (पा ६.४.१५४ ) इति टिलोपः । यद्वा-शोचस्थितम । विन्मतो- छुक् " (पा ५.३.६५)। हे 'दीदियः दीप्यमान जिगीषन् वा । दिवेलिटः क्वसुरादेशः (पा ३.२.१०७)। “तुजादीनाम्" (पा ६.१.७) इत्यम्यासस्य दीर्घत्वम् । 'तं त्वां तादृशमन्तिकतमत्वादिगुणविशिष्ट त्वां 'सुम्नाय धनाय सुखाय वा "ईमहे याचामहे । 'नूनम् इति पादपूरणे निश्चये वा । यद्वा--नूनं नतनम् अभूतपूर्व तं त्वां सखिभ्यः समानयानेभ्यः सुहृदय- १५ सुहृद्भ्यः । " क्रियामहणं कर्तव्यम् "(द्र.पाभा १.४.३२) इति कर्मणः संप्रदानत्वात् सुम्नायेति चतुर्थी ॥ २. अन इति ॥ अथ प्रथमा द्विपदा-'मग्ने स्वं नो मन्तमः। उत ग्राता शियो भर यस्भ्यः' इति ॥ हे भग्ने, 'वं 'ना भस्माकम् मन्तमः भन्तिकतमो 'भय । उत अपि च पाता शिवः | सन् विरूप्यः परूये गृहे नित्यं संनिहितो भय ॥ तमिति ॥ मय द्वितीया- त्वा शोचिष्ठ दीदिवः। सुम्नाय नतमीमहे ससिम्यः' इति है पहे. शोचिष्ठ 'दीदियः शुद्धतम दीप्यमान, 'सखिभ्यः सखीनामस्माकं मुम्नाय मुखाय नूनं . पूर्वोत्तगुणयुक्त स्याम् ईमहे प्राप्नुमः ।। ७. मे-'भष' मास्ति। ७.क.तं.ति-'वो' मास्ति।

·। १४. सैतिरीय-संहिता . (१.५.६४ [सम्न्युपस्थानम् वसुरग्निसुश्रवाः । अच्छा नक्षि द्युमत्तमा रपि दाः ॥ ऊर्जा वः पश्याम्यूर्जा मा पश्यत - रायस्पोपण यः पश्यामि रायस्पोषण मा पश्यतेडाः स्थ मधुकृतः स्योना. माऽऽ विशतेरा मदः । सहस्रपोपं व पुष्यास (३) मर्यि वो रायः श्रयन्ताम् ।। ५ वसुः। अग्निः । वसुश्रवा इति वसु-श्रवाः । अछ। नक्षि। धुमत्तम इति द्युमत्-तमः । यिम् । दाः ।। ऊर्जा । यः । पश्यामि । ऊर्जा । मा । पश्यत । रायः । पोर्पण । वः । पश्यामि । रायः । पोषण । मा । पश्यत । इाः । स्य । मधुकृत इति मधु-कृतः । स्योनाः । मा । एति । विशत । इराः । मर्दः। सहस्रपोषमिति सहस्र-पोषम् । वः । पुष्यासम् (३) । मपि । वः । रायः । श्रयन्ताम् ।। वसुः' इति ॥ वसुः वस्तुमान् । मत्वर्षीयो लुप्यते। अग्निः अङ्गनादिगुणयुक्तः । २० "वसुश्रवाः वासयतीति वसुः तादृशं श्रवणं यस्य तादृशः। वसुभिवा श्रूयत इति घसुश्रवाः । “गति- कारकयोरपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च " (इ. उ ६७६) इत्यसुन् । स त्वमस्मान् अच्छं आभि- मुख्येन 'नक्षि प्राप्नुहि । " निपातस्य च" (पा ६.३.१३६) इति संहितायां दीर्घत्वम् । नशतिर्गतिकर्मा । " बहुलं छन्दसि" (पा २.४.७३) इति शपो लुक् । अरमान् प्राप्य चारमन्यं 'घुमत्तमः दीप्तिमत्तमः त्वं रयिं धनं 'दा: देहि । ददातेलेटि पूर्ववच्छपो लक् (पा २५ २.४.७३ )। " हस्वनुड्भ्यां मतुप् " (पा ६.१.१७६) इति घोर्मतुप उदात्तत्वम् ।। पुनश्च गृहांश्च पशंश्योपतिष्ठते-'ऊर्जा वः ''इति । एतानि यजूपि । 'ऊर्जा क्षीरादिना रसेन समप्राः सदा 'व: "पश्यामि । यूयमपि 'ऊर्जा रसेन स्नेहेन बलेन या सहितं मां पश्यत । किंच 'रायः धनस्य “पुत्रपश्वादिलक्षणस्य घासादिलक्षणस्य वा 'पोपेण वृद्धया "व: "पश्यामि । यूयमपि 'रायः धनस्य पशुहिरण्यलक्षणस्य 'पोपेण मां पश्यत । पूर्ववत् सत्यस्वरी ॥ — इडाः स्थ' इत्यादि अनुष्टुप् ॥ "इडाः अन्नानि' "स्थ तद्धतुत्वात् ताच्छब्धम् । "मधुकृतः मधुसदृशस्य कृतः कर्यः उत्पादयित्र्यः । उक्त च-" एतद्वै देवानां मधु यद्धृतम् " घसुरिति । अथ मृनीया-'यसुरग्निर्वसुश्रवाः । अच्छा नाक्षि द्युमत्तमो रयिं दाः' इति ॥ 'वसुः वसुमानयम् 'अग्निः वसुरुदादिदेवैरादरेण "स्तूयमानः श्रूयत इति वसुश्रवाः । है सागरने, 'अच्छ परम- दमिमुखः 'नक्षि प्राप्नुहि । 'युमत्तमः अतिशयन दीप्यमानः रयिं "दाः धनं देहि ॥ चतुर्थी तु दाखान्तरगता (मैसं १.५.३)॥ जति ॥ कल्प:-" ऊर्जा, वः पश्याम्यूजा मा पश्यतेति गृहान् प्रेक्षते पशून वा" (आपश्री ६.२७.९) इति ॥ पाटस्तु-'उर्जा वः पश्याम्यूर्जा मा पश्यत रायस्पोपेण यः पश्यामि रायस्पोषण मा. ८-८. व-पुत्रादिलक्षणस्य धृतादिरक्षणस्य। ९.मै-अन्नम् । - ८.आ.क-एवं।

·~ भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ४५. भन्युपस्थानम् ] तत् सवितुर्वरेण्यं भगौ. देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ।। तत् । सवितुः । वरेण्यम् । भर्गः । देवस्य । धीमहि । धियः । यः। नः। प्रचोदयादिति प्रचोदयात् ॥ : (द.नि ८.१८ ) इति, "एतद्वै मधु दैव्यं यदाज्यम् " इति ( ऐना २.२ ) च । ता यूयं 'स्योनाः सुखभूताः माम् ."आ 'विशत । 'इराः क्षीराद्यन्नाधात्मिकार मदः मदयित्र्यः देवानां मनुष्याणां च हर्षयित्र्यः । मदेर्ण्यन्तात् क्षिप् । 'बहुलं संज्ञाच्छन्दसोः' (द्र.ठ १९०) इति णिलुक् ॥ " सहस्रपोषम् ” इति व्याख्यातम् ।। आहवनीयमुपतिष्ठते |--- तत् सवितुः' इति गायत्र्या ॥ तत् तस्य । “ सुपां सुलक्" (पा ७.१.३९) इति षष्ठ्या लुक् । तस्य सवितुः "देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य स्वभूतं तप्रसादलभ्यं का, अत एव वरेण्यं वरणीयं सर्वैः प्रार्थनीयं भर्गः तेजः अन्नं धनं वा वयं धीमहि १. धारयेम तस्यैव प्रसादात् तस्याधारभूता भवेम। धीड् आधारे देवादिकः । “छन्दसि लुड्लटिलटः" इति लङि “ बहुलं छन्दस्यमाड्" (पा ६.४.७५) इत्यडभावः । दधातेर्वा लिड् । सर्वत्र " बहुलं छन्दसि " (पा २.४.७३ ) इति शपो लुक् । कस्येत्याह---'यः देवः सविताऽस्माकं "धियः कर्माणि "प्रचोदयात् प्रचोदयेत् "प्रवर्तयेत् । यद्वा-धियः धर्मादिगोचराः बुद्धीः प्रचोदयात्" प्रेरयेत् । लेट्यडागमः (पा ३.४.९४ )। तस्य सवितुरिति । यद्वा-सवितुः १५ देवस्प तदन्नादि धीमहि । किमित्याह--य इति । लिङ्गव्यत्ययः । तदस्माकं धियः प्रचोदयात् प्रेरयति । यद्वा–यो देवः सविता विश्वस्य प्रसविताऽस्माकं धर्मादिगोचराः धियः प्रेरयति तस्य सभृतं वरेण्यं सर्वैर्भजनीयं भर्गः पापानां तापनं तेजो मण्डलान्मकं धीमहि मनसा धारयामः । ध्यायतेरेव वा छान्दसं संप्रसारणम् । एवं बोधप्रकाशाभ्यां समस्तस्य प्रपञ्चस्य उपकुर्वाणं श्रेयोऽ. थिभिर्भजनीयं सूर्यात्मना स्थित पारमेश्वरं तेज उपास्यत्वेन उपदिश्यते ।। पश्यतेडा: स्थ मधुकृतः स्योना माऽs विशतरा मदः । सहसपोपे वः पुप्यास माये वो रायः प्रयन्ताम् ' इति ॥ हे गृहागताः पशवः, क्षीरादिरसनिमित्तेन धनपुष्टिनिमित्तेन च युप्मानहं पश्यामि । यूयमपि तथा मां पश्यत । हे "इडा: गावः, यूयं मधुरघृतकारिण्यः स्थ। 'स्योनाः सुखकराः इराः सनवत्यः 'मदः मादयिभ्यः माम् 'या विशत | सहस्तसंख्यया पुष्टिर्यया भवति तथा युप्मान 'पुप्यासम् । युप्मार्क धनानि क्षीरादीनि मयि प्रयन्ताम् ॥ तदिति ॥ कल्यः-" तत्सवितुर्वरेण्यम्, सोमानर स्वरणम् , मिनस्य चर्षणीरतः, प्रस मित्र, कदा चन स्तरीरसि, कदा चन प्र युच्छसि, परि त्याऽग्ने पुर धयमित्युपस्थाय" (पापी ६.१८.१) इति ॥ माहयनीयमिति लभ्यते । तत्र प्रथमेवमाम्नाता-' तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ' इति ॥ यः सविताऽस्माकं बुट्टीः प्रेरयति तस्य 'मवितः 'देवस्य वरणीय तन 'भर्ग: २० - तेजो ध्यायेम। १०.प-प्रेरयति; त-प्रवर्तयेत् ' नास्ति। ११.ति-प्रचोदयेत् ।

·: . तैत्तिरीय-संहिता (१.५६ [अन्युपस्थानम् सोमान५ स्वरगं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं य औशिजम् ।। कुदा चन स्तरीरसि नेन्द्र. सश्चसि दाशुपै । उपोपेन्नु मघवन् भूय इन्नु ते दानै देवस्य पृच्यते ॥ सोमानम् । स्वरणम् । कृणुहि । ब्रह्मणः । पते ।' कक्षीवन्तमिति कक्षी-वन्तम् । यः । औशिजम् ॥ कुदा । चन । स्तरीः । असि । न । इन्द्र । सश्चति । दाशुपै । उपोपेत्युप-उप । इत् ।नु । मघवन्निति मघ-यन् । भूयः । इत् । नु। ते। दानम् । देवस्य । पृथ्यते ।। पुनरप्याहवनीयमुपतिष्टते—' सोमानम् ' इति गायत्र्या ॥ "सोमानं सोतारं सोमानाम- भिषोतारं मां कृणुहि । “अन्येभ्योऽपि दृश्यते " (पा ३.२.७५) इति मनिन् । उञ्छादिवा- १० दन्तोदात्तत्वम् (पा ६.१.१६०)। भौणादिको वा मनिन्प्रत्ययः (उ ५९४ ) अन्य आहुः सोमानामिति वक्तव्ये छान्दस हरवत्वम् । सोमानां सप्तविधानां संबन्धित मां कुर्विति । तत्राप्यन्तोदा- तत्यं मृग्यम् , सोमशब्दस्यायुदात्तत्वात् । स्वरणं शब्दितं सोमत्वेन प्रकाशितम् । शब्दोपतापयोः । कर्मणि ल्युट (पा ३.३.११३)। ईदृशं च मां कुरु । हे 'ब्रह्मणः परिवृढस्यानस्य था 'पते स्वामिन् । पष्ठयाः पतिपुत्र ” (पा ८.३.५३) इति सत्वम् । “ सुबामन्त्रिते" १५ (पा २.१.२) इति पराङ्गवद्भावात् षष्ठयामन्त्रितसमुदायो निहन्यते । 'कक्षीवन्तं तादात् साच्छन्धम् । कक्षीवानाम ऋषिः तमित्र 'यः 'औशिजम् । स्वार्थिकोऽण ( पा.५.४.३८) पचनव्यत्ययः । यद्वा-कक्षीवन्तं हस्त्यादिकक्ष्यावन्त ईश्वर मां कुरु । “आसन्दीवदष्ठीवत्' (पा ८.२.१२) इत्यादिना निपात्यते । य औशिज ईश्वर औशिजो भवति तं मां कुरु । उशिक् कान्तः सर्वलोकप्रियः स ओशिजः । स्वार्षिकोऽण (पा ५.४.३८)॥ रात्रिमुपतिष्ठते-कदा चन ' इति पथ्याबृहत्या ॥ " तृतीय श्वेद्वादशाक्षरः पथ्या' (द.सि ३.२७) इति । व्याख्याता चेयमादित्यग्रहे (तैस १.४.२२)। इन्द्रात्मना रात्रिः सोमानमिति ॥ भय द्वितीया- सोमान स्वरण कृणुहि मह्मणस्पते । कसीवन्तं य भौशिजम्' इति । प्रह्मणः परिवृदस्य कर्मणः पते स्वामिमग्ने, 'यः त्वम् "भौशिजम् उशिजः ऋपेः पुन कक्षी पन्तम् का फर्मप्रपतक कृतवानसीत्ययादारः। सारसस्त्वं मामपि सोमानं सोमयागानां स्थरणम् २५ उपदेष्टार फुरु॥ "मित्रस्य" (सं३.४.११), " प्रम मित्र" (सं३.१.११) इति द्वयं नायाऽऽस्नातम् ।। कदेति ॥ मय पश्मी-कदा घन स्तरीसि नेन्द्र सनसि दामुपे। उपोपेषु मघवन् भूय ए ते दान देपस्य गृथ्यते इति ॥ हे 'इन्द्र, परमैश्वयुक्ताग्ने, कदाचिदपि स्तरी: हिमन मसि। किंतु "दामुपे इपिदंसद यजमानार्थम् उपोप 'इन् 'नु भस्यन्तसमीप एप 'सबसि समयेवोऽसि। "" पप्या पूर्वधतृतीयः" (रिस् ३.२७)1] । ९.मा.-''नास्ति। " " २.

·२.५.६) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता अग्न्युपस्थानम् ] परि त्वाऽग्ने पुरै वयं विप्र सहस्य धीमहि । धुपण दिवेदिवे भेत्तारै भङ्गुरावतः ।। “परीति । त्वा । अग्ने । पुरंम् । वयम् । विप्रेम् । सहस्य । धीमहि । धृपर्णमिति धृषत्-वर्णम् । दिवेर्दिव इति दिवे-दिवे । भेत्तारम् । भङ्गुरावत इति भङ्गुर-वतः॥ स्तूयते । कदाचिदपि 'स्तरीः छादयिता अभिभविता न भवसि । अपि तु दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय. सश्वसि समागच्छसि,'न कदाचिदपि तत्सकाशं मुञ्चसि उपकर्तुम् । तथा हि-हे ५ 'मघवन् ; तव "देवस्य देवनशीलस्य दानं भूयः भूयोऽपि 'उप 'पृच्यते एव, भविच्छेदेन निवर्त्यत एव । यद्वा-भूयो भूयोऽपि उपपृष्यतां उत्पाद्यतामिति ॥ गाई पत्यमुपतिप्ठते- परि त्वा' इत्यनुष्टुभा ॥ हे 'अग्ने सहस्य, सहो बलं तत्र भवः । " दिगादिभ्यो यत् " (पा -४.३.५४ )। 'पुरम् अभिमतानां . पूरयितारं -"विनं मेधाविनं "धृपद्वर्ण वर्णमात्रेणैव शत्रूणाम् अभिभवितारं 'भेत्तारम् । कस्य ? भरावतः परमअनशीलै- ापारः तद्वतो रक्षप्रमृतेः । छान्दसं सहितायां दीर्घत्वम् । ईदृशं लां 'दिवेदिवे" दिनेदिने 'परि धीमहि सर्वतो धारयेम । दधातेर्लिडि शपो लुक् (पा २.४.७३) । मघवन, इन्द्रसस्शाग्ने, भूयः इत् 'नु पुनरपि 'देवस्य ते तब 'दानं पृश्यत फलदानमस्माभिः संयुज्यते। कदा धन प्रयुच्छसि" (वैसं १.६.२२) इत्येपाऽन्ययाऽऽम्नाता ॥ -"परीति ॥ अथ सप्तमी- परि त्वाऽग्ने पुरं वयं विप्रर सहस्य धीमहि । एपवर्ण दिवेदिवे भेसार भङ्गुरायतः' इति ॥ सहसि पले भवैः सहस्यः । हे 'सहस्य बलवन् 'मग्ने, "वयं स्वां प्रतिदिन परि धीमहि परितो धारयाम । कीड़ त्वाम् ? 'पुरम् भमिमतानां पूरक विमं माझणाभिमानिन 'स्पर्ण वैरिणम् । एपमामिभवन् वर्ण आकारो यस्य ताशम् । भनुरावतः भञ्जनशीलव्यापारोपेतस्य रक्षसो "भेसारम् ॥ :: अन्न इति ॥ कल्प:-" भन्न मयूरपि पयस इत्याग्निपावमानीभ्यां गाईपत्यमुपतिष्ठते । भग्ने गृहपव इति च । पुत्रस्य नाम गृहाति तामाशिषमासासे सन्तये इत्पजातस्य । अमुप्मा इति जातस्य" (मापी ६.१९.१-२) इति ॥ भाग्निपावमान्यो त्वन्या (सैसं १०५.५) आम्नाते । मन्त्रान्तरपाटस्तु- 'भाने, गृहपते सुगृहपतिरह त्यया गृहपतिना भूयासर सुगृहपतिर्मपा स्पं गृहपतिना भूयाः शतर हिमास्तामाशिपमासे तन्तये ज्योतिप्मती तामासिपमाशासेऽमुष्मै ज्योतिष्मनीम् ' इति ॥ हे गृहपालक २५ "मग्ने, गृहपतिना स्वया "मनुगृहीतः महं शोभनो गृहपतिः भूयासम्, तथा गृहपतिना मया पूजितः स्वं गृहस्थामी 'भूयाः । "कियन्त कालम् !" हिमाः। हिमशग्दोपदस्तिहेमन्त साहिता शतसंवत्सरान् । मई तन्तये उस्परस्यमानपुत्रसंतानाय ज्योतिष्मती मझवसयुक्तां ताम् "माशिपम् .. भायुरारोग्यश्वर्यामिवृद्धिरूपाम् आशासे । एवम् ममुमै जााय देवदतादिनाम्ने । १२.मै-'दिवेदिवे' नास्ति। १०. मा-फलदानार्थमस्माभिः । ११. कमानणजात्यभि । १२. क-मुराहोतः। १३-१३. सं. ति-वियत्काल। १ ·.. तैत्तिरीय-संहिता [भग्न्युपस्थानम् अग्नै गृहपते सुगृहपतिरहं त्वया- गृहपतिना भूयासर सुगृहपतिर्मया त्वं गृहपतिना भूया: शतर - हिमास्तामाशिपमा शासे तन्तवे ज्योतिप्मती तामाशिपुमा शासेऽमुष्मै ज्योतिष्मतीम् ॥ . [ भूयास्त स्वस्तयेऽनै पुष्यासं धृपद्वर्णमेकान्नत्रिशच ] .५ अग्ने । गृहपत इति गृह-पते । सुगृहपतिरिति सु-गृहपतिः । अहम् । त्वया । गृहपतिनेति गृह- पतिना । भयासम् । सुगृहपतिरिति सु-गृहपतिः । मया । त्वम् । गृहप॑तिनेति गृह-पतिनाः। भूयाः । शतम् । हिमाः। ताम् । आशिषमित्या-शिर्पम् । एति । शासे । तन्तवे । ज्योतिप्मतीम् । ताम् । आशिषमित्या-शिषम् । एति । शासे । अमुष्मै । ज्योतिष्मतीम् ॥६॥ '[ मैसं १.५.२-३; कासं ७.१; कपिसं ५.१; वार्स ३.२०-३५] गार्हपत्यमेवोपतिष्ठते-' भन्ने गृहपते.' इति यजुर्भिः ॥ हे 'अग्ने 'गृहपते, गृहकर्मणां पालयित: त्वया 'गृहपतिना स(ग)हकर्मणां पालनं कुर्वता 'सुगृहपतिः अहं भूयासम् । त्वम् अपि "गृहपतिना 'मया "सुगृहपतिः "भूपाः । कियन्तं कालमित्याह--"शतं 'हिमाः शतं वर्षाणि हि मानाम् । “ शतं त्वा हेमन्तानिन्धिषीय " (-तैसं १.५.८ ) इति ब्राह्मणम् । तावन्तं कालमिदमित्यं भवतु । किंच ताम् 'आशिपम् अनागताभिप्रेतार्थप्रार्थनमाशीः ताम् १५ "आ 'शासे प्रार्थये । यद्वा-आशासनीया आयुरादिसर्वसंपदाशीः तामाशासे । “ आशासः क्वौ" (पा ६.४.३४ वा १) इतीत्वम् कीदृशीम् ? "ज्योतिष्मती दीप्तिमती ब्रह्मवर्चसप्रधानाम् । कस्मै ? "तन्तवे अजातापत्यविषयमिदम्, "अमुष्मै इति वक्ष्यमाणस्य संनिहितापत्यविषयत्वात् । अमुष्मा इति संनिहितानामपत्यानां साधारणो निर्देशः । "तस्मै सहस्रकिरणाय भास्कराय गोविन्दाय च तां ज्योतिष्मतीमाशिपमाशासे । “ पुत्रस्य नाम गृह्णाति " (तैस १.५.८ ) इत्यादि ब्राह्मणम् ।। ॥ इति प्रपमकाण्डस्य पश्चमप्रपाठके पप्टोऽनुवाकः।। मा विनियोगसंग्रहः- "सं प्रेक्ष्य गृहानग्भः स्य गोष्टमुपनिष्ठते । रवान्तराऽम्नी जपत्ति संहिता वरसकं स्पृशेत् ॥ १॥ उप त्वा पश्चिम वहि पमन्त्रैरपतिष्ठते । ऊर्जा प्रेक्ष्य गृहस्तित्सचतुर्भिः पूर्णपावकम् उपस्थायान इत्यस्मात्पश्चिमं चोपतिष्टते "॥२॥ इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डे पशममपाठ के पप्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ ५३. मे-शोभनेन तद्वान् । १४. ति.य-अस्मै । २० २५ ·११.५.७) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता माहवनीयोपस्थानमन्त्राणां व्याख्यानम् ] अयज्ञो वा एप योऽसामोपप्रयन्तौ अध्वरमित्याह स्तोममेवास्मै युनक्त्युपेत्यौह प्रजी वै पशव उपमं लोकं प्रजामेवं पशनिमं लोक- भुपैय॒स्य प्रत्नामनु युतमित्याह सुवर्गों वै लोकः प्रत्नः सुवर्गमेव लोक ५ भयज्ञः। वै। एषः । यः । असामा। "उपप्रयन्त इत्युप-प्रयन्तः । अध्वरम् । इति । आह । । स्तोमम् । एव । अस्मै । युक्ति । उपेति । इति । आह । प्रजेति प्र-जा । वै। पुशवः । उपेति। ५ इमम् । लोकम् । प्रजामित प्र--जाम् । एव । पशून् । इमम् । लोकम् । उपेति । एति । अस्य । प्र॒त्नाम् । अन्विति । द्युतम् । इति । आह । सुवर्ग इति सुवः-गः। वै । लोकः । पुनः । सुवर्गमित सुवः-गम् । एव । लोकम् । S 7 अग्न्युपस्थानमन्त्राणां प्राह्मणमन्यायम्- अयज्ञः इत्यादि । उपप्रयन्तः (तैसें १.५.५), इत्यादि द्वादश स्तोमस्थानीयमस्य , यज्ञस्य करोतीति ।." मन्त्रं बोचेम " (तसं १.५.५) इत्येतच्च स्तोमाभिप्रायमित्यभिप्रायः ।। ." उपेत्याह' इत्यादि ।। . प्रजाः च 'पशवः च इमं 'लोकम् "उपेत्य, तस्मादेतल्लोकात्मकावरोपनयनकथनं प्रजानां पशूनामस्य च लोकस्योपनयनाय' भवतीति ॥ अस्य प्रनाम् ' इति ॥ प्रनतया स्वर्गस्थानीय दीप्तिदोहनं स्वर्गसमारोहणाय भवतीति ॥ वर्तन्ते । . ससमेऽनुवाके पञ्चमानुवाकोक्ता मन्त्रा व्याख्यायन्ते । अयश इति ॥ "उपन" (तैसं १.५.५) इत्यादिमन्यसंघोपस्थानेन, ज्योतिष्टोमे निवृत्पञ्च- दशादिस्तोमवदग्निहोत्रेऽपि 'स्तोमयोग उपचर्यत इत्याह-अयज्ञो वा एप योऽसामोपप्रान्तो अध्वरमित्याद स्तोममेवास्मै युनक्ति' इति ॥ यः सामरहितः स यज्ञ एव न भवति। ऋग्भेदादावृत्तिभेदांग निप्पयः सामसंघः स्तोमः । तं चास्मिनमिदोत्रे मन्त्रसंघेन संपादयति ।। उपत्याहेति ॥उपशब्दसूचिवं दर्शयति-उपेत्याह प्रजा वै पशव उपेमें लोकं प्रजामेव पशूनिम २. लोकमुपैति' इति ॥ 'प्रजाः पशवः च भूलोकमुपगच्छन्ति । सस्माद्यजमानोऽप्युपशब्दसामर्थ्यात् 'प्रना "पशून् घ उपेत्य तद्युक्तं भूलोकमुपैति ॥ अस्येति ॥ प्रत्नशब्दचितमाह-'अस्य प्रत्नामनु धुतमित्याह सुवर्गों वै लोकः प्रत्नः सुवर्गमेव होकर समारोदति' इति ॥ स्वर्गलोकस्य चिरंतनत्वेन प्रत्नशब्दसूचितत्वात् तेन शन्देन स्वर्गारोहो भवति। १.भै-'भ्यरोपायनकथनम्। २.तं.ति-'स्योपायनाय । “३. ६-प्रयत्नतः। -- २५ १.ति-सोमयागः। तैसे ·तैत्तिरीय-संहिता [भाइवनीयोपस्थानमन्त्राणां व्याख्यानम् समारोहत्यग्निर्घा दियः कुकुदित्याह मूर्धानम(१)पैन५ समानानां करोत्यो देवलोकादेव मनुष्यलोके प्रति तिष्ठत्ययमिह प्रथमो धायि धाभिरित्याह मुख्यमेवेने करोत्युभा यामिन्द्राग्नी. आहुपध्या इत्याहौजो बलमेवा द्वेऽयं ते योनिऋत्विय इत्याह पशवो वै पिः पशुनेवार्य रूद्धे ५ समाहितीति सम्-आरोहति । अग्निः । मूर्धा । दिवः । ककुत् । इति । आह । मूर्धानम् (१)। एव । एनम् । समानानाम् । करोति । अयो इति । देवलोकादिति देव-लोकात् । एव । मनुष्यलोक इति मनुष्य-लोके । प्रतीति । तिष्ठति । अयम् । इह । प्रथमः । धायि । धातृभिरिति । धातृ-भिः । इति । आह । मुख्यम् । एव । एनम् । करोति । उभा । वाम् । इन्द्राग्नी इतीन्द्र- अग्नी। आहुपये । इति । आह । ओजः। बलम् । एव । अवेति । रुन्द्धे । अयम् । ते । योनिः । ऋत्वियः । इति । आह । पशवः । वै । यिः । पशून् । एव। अवेति । रुन्टे । 'अग्निः' इति ।। आनर्धत्वाभिधानं यजमानस्य प्राधान्यार्थमिति । 'भयो अपि च " देवलोकात् आगत्य 'मनुष्यलोके प्रतिष्टितो भवति ।। पार्थिवस्याग्नेः पश्चादभिधानात् 'मुख्यम् इति प्रथमत्ववचनादग्नेः मुखमिव मुख्यम् ।। "ओजः' इति" ॥ भोजोवलात्मकत्वादिन्द्राग्न्योः ॥ 'पशवो वै रपिः' इति ॥ " वर्धया रयिम् " (तैसं १.५.५) इति दर्शनात् ।। अग्निरिति । भूधंशब्दथियोशब्दाभ्यां सूचितं दर्शयति- अग्निा दिवः ककुदित्याह मूर्धान मेवेनर समानानां करोत्ययो देवलोकादेव मनुष्यलोके प्रति विधति' इति ॥ मूघानं श्रेष्टमेनं यजमाने समानानां समानजानीयानां मध्ये करोति । अपि च देवलोकात् आगत्य मनुष्यलोके एवं प्रतिष्ठितो अयामिति ॥ मन्दस्ति दर्शयति-अमिह प्रथमो धामि भामिरिस्पाइ मुग्योदन . भवतीत्यर्थः । २० करोति' इनि॥ उमेति ॥ इन्द्रस्य परामिमानित्वादमेन तेजोऽभिमानित्वात् शब्दद्वयेनोमयप्राप्तिः यूप्यत इत्याह-' उमा वामिन्द्रानी माहुवच्या इत्याहोतो परमेवार रन्दे' इति । अयमिति ॥ मन्यगत रपिशब्दं ग्याचटे-'म ते योनिमंत्विय इत्याह पावो वै रमित पशूनेवार दे' इति ॥ 1. २५ ४. मे-मुखम् । ५-५.:- ओजः इति ' नास्ति! २-२.क.योतीत्यर्थः, इ.उ.न.ति.पा- समानाना....मरतीत्यर्थः नास्ति। .

·4gal १.५.७) भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता माहवनीयोपस्थानमन्त्राणां व्याख्यानम् ] पंभिरुष तिष्ठते पड्वा (२) ऋतर्व ऋतुष्वेव प्रति तिष्ठति पभिरुत्तराभिरुष तिष्ठते द्वादश से पंद्यन्त द्वादश मासोः संवत्सरः संवत्सर एवं प्रति तिष्ठति यथा वै पुरुषो- ऽश्वो गौ यत्येवमग्निराहितो जीर्यति संवत्सरस्य पुरस्तादाग्निपायमानीभिरुप तिष्ठते षभिरिति षट्-भिः । उपेति । तिष्ठते । षट् । वै (२)। ऋतर्वः । ऋतुपु । एव । प्रतीति । तिष्ठति । पभिरिति षट्-भिः । उत्तराभिरित्युत्-तराभिः । उपेति । तिष्ठते। द्वादश । समिति । पद्यन्ते । द्वादश । मासाः। संवत्सर इति सम्-वत्सरः । संवत्सर इति सम्-वत्सरे । एव । प्रतीति । तिष्ठति । यथा । वै । पुरुषः। अश्वः। गौः। जीर्यति । एवम् । अग्निः । आर्हित इत्या-हितः । जीर्यति । संवत्सरस्येति सम्-वत्स॒रस्य । पुरस्तात् । आग्निपायमानीभिरित्याग्नि-पावमानीभिः। उपेति तिष्ठते । - पभिः' इति ।। आहवनीयमेव सर्वत्र । विशिष्टसंख्यान्वयो विशिष्टफलाराप्तिहेतु- रिति भावः । 'पड्भिरुत्तराभिः' इति । ननु द्वादशभिरुपतिष्ठत इत्येव वाच्यं स्यात् । मैवम् । षट्वनिबन्धनफछायाप्तये पड्भिः पड्मिरुपस्थीयते । द्वादशेति तन्निबन्धनफछापाप्तिश्च भवति ॥ यथा ' इत्यादि । यथा पुरुषादयः आसादिताहारा जीर्यन्ते एवम् 'अग्निः "आहितः जीर्यति । ' संवत्सरस्य ' इत्यादि । “ अग्न आयूपि पवसे" (तसं १.५.५ ) इत्येताभिः पड्मिः संवत्सरे संवत्सरे 'उप तिष्ठते । “ देवताद्वन्द्वे च " (पा ६.२.१४१) इत्युभयपदवृद्धिः, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण डीप उदात्तत्वम् ।। पभिरिति ॥ पूणेचरपट्काम्यां प्रतिदिनमुपस्थान विधते-पहिरुप तिष्ठते पद्या ऋतव ऋतुम्वेव प्रति तिष्ठति पनिरुत्तराभिरुप तिष्ठते द्वादश सं पद्यन्ते द्वादश मासाः संयस्सरः संवत्सर एक प्रति तिष्ठति' इति । उपप्रयन्तः' (तसं १०५.५) इत्यादि पूर्वपट्कम् । 'भन्न मायूस' (वैसं १.५.५) इत्यादिकमुत्तरपट्कम् ।। यथेति ।। पूर्वपट्कन यथा प्रतिदिनमुपस्थानं तदुत्तरेणापि प्राप्ते का विशेष विधत्ते-'यया पै पुखोऽश्वो गौनीयस्येवमनिहितो जीर्यति संवत्सरस्य परस्तादाग्निपारमानामिर तिने पुनर्नवमैवैनमजर करोत्ययो पुनारयेव ' इति ॥ "पुरुषादीनां घिरकाले देहो ययाजीयंति वयाऽ: ५ 'संवत्सरे प्राहा गरां नियाय ६.५-'फलहेतुरिति। ७.तं.ति.प-नवम्। ८.ब-जीर्यते । ३-३. क-उपस्यानं विधत्ते इ.स.ते.ति.पा-विधत्ते। ४. वि-'दुरपटेकनापि। ५-५.भा- पुरुषादीना चिरकालेनेवाः। ६.ते.ति-संवत्सर। २५ ·५२' तैत्तिरीय-संहिता .. [आहवनीयोपस्थानमन्त्राणां व्याख्यानम् पुनर्नवमेवैनमजरं करोत्लथौ पुनात्येवोपं तिष्ठते योग एवास्यैप उप तिष्ठते (३)दमे एवा- स्यैप उप तिष्ठते याच्वास्यैपोप॑ तिष्ठते या पापीयाञ्छ्रेयस आहृत्य नमस्पति ताव पुनर्नवमिति पुनः-नवम् । एव । एनम् । अजरम् । करोति । अयो इति । पुनाति । एष । उपेति । तिष्ठते । योगः । एष । अस्य । एषः। उपेति । तिष्ठते (३)। दमः। एव । अस्य । ५ एपः । उपेति । तिष्ठते । याञा । एव । अस्य । एषा । उपेति । तिष्ठते । यर्था । पापीयान् । श्रेयसे । आइत्येत्या-हृत्य । नमस्यति । तादृक् । एव । तत् । पुनर्नवम् ' इत्यादि ॥ आयुरादिलाभात् । अथो अपि च "पुनाति एव अग्नि जरया माभिभूयते,' पवमानस्यायं महिमेति उप तिष्ठते योग' एवास्यैपः । उप- "तिष्ठते इति यत् 'एपः अग्निः 'योगः संश्लेषः संपद्यते, यत्रायुरादीनि स्वयमेव संपद्यन्त २. इति । 'उप 'तिष्ठते इति यत् इदमन्नेरुपस्यानम् इदं "दमः एव 'अस्य 'एषः क्रियते, दमो निबद्धस्तुतिकरंपदैविधेयीकरणम् । यथाऽस्मै अभीष्टमकृत्वा स्थातुमपि न शक्नोति तथैनं दम- यति---" अग्निः शुचित्रततमः शुचिर्विप्रः शुचिः कविः " (तसं १.५.५) इत्यादि । ' उप तिष्ठते' इति । उपस्थानव्याजेन रवामिमतानि अग्निं याचते-' आयूपि पवस्व, ऊर्जमिपं चामुव, दुच्छुनां दूरे बाधरय ' इति । ' उप तिप्टते' इति । परस्पराश्रयः प्रकर्षः। 'यया स्वल्पैश्वयों १५ जनः प्रभूतैश्चर्याय फलादिकमुपहृत्य 'नमस्यति तादृक् इदमुपस्यानम् ; आराध्यैश्चर्यव्यापनार्य- त्वात् । ततः सुप्रसन्नः स्वामी फलेनाभिमतेन पुरुषम् आराधयितारं योजयतीति । " नमो- परिवश्चित्रडः क्यच्" (पा ३.१.१९)॥ नूतनशरीरं बोधयितुं संवत्सरादूर्ध्वमुपस्थानम् । “अग्निदेवतायाः पवमानदेवतायाश्च संबन्धिन्य ऋच मामिपावमान्यः । यचप्पग्निरेव शोधकत्वात् पवमानस्तथाऽपि शोधकत्वोपाधेरन्यत्वमभिप्रेत्य निर्देशभेदः । उपेति । विहितमुपस्थान चतुर्वारमनूध प्रशंसति-उपतिष्टते योग एवास्यपोप विष्टले दम एवास्यैप उप तिष्ठते यावास्येपोप तिटते यथा पापीयान् पस आहृत्य नमस्यति ताइरोव तत्' इति ॥ उपतिष्ठते इति यत् 'एपः एव 'अस्य भग्नेः 'योगः यजमानेन सहानुप्राह्मानुग्राहकरूपः संपन्धः। सथा 'दम दादादिरक्षणोपद्रवनिवारणम् । तथा धनादियामा। किंच 'यथा लोके कश्चिदरिद्रो धनिकार्य किंचिदुपापनमानीय नमस्कार करोति वाक् इदमुपस्थानम् । 'भयमिह प्रथमो धायि धादृभिः' (तसं १.५.५) इति योग उपतः । 'मारे थाधस्व दुछुनाम् ' (तसं १.५.५) इति अनिष्टनिवारणम् । 'भया नो यधया रयिम्' (तम १.५.५) इति याच्या। 'मन्नं वोचेमामये' (सं १०५.५) इत्युपायनम् ॥ २० - . ९.म-संयोगः। ७-७.१.उ.पा-अग्निदेवताभ्यश्च पवमानदेवताभ्यय। ८...उ.पा.हा-धनिष्टाय ।

·- । १.५.७) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता 'भाहवनीयोपस्थानमन्त्राणां व्याख्यानम् ) तायुर्दा अग्नेस्यायुर्मे देहीत्याहायुर्दा ऐप यचँदा अग्नेऽसि वर्दी मे देहीत्याह चर्चादा यैप तेनुपा अग्नेऽसि तनुवै मे पाहीत्याह (४) तनूपा पोऽग्ने यन्मै तनुवा ऊनं तन्म आ पृणेाह यन्मै प्रजाय पशूनामूनं तन्म आ पूरयेति वायैतदोह चित्रायसो स्वस्ति ते पारमशीयेहि रात्रि चित्रावसुरव्युष्टयै वा एतस्यै आयुदी इत्यायु:-दाः । अग्ने । असि । आयुः । मे । देहि । इति । आह । आयुर्दा इत्यायुः- ५ दाः । हि । एषः ! गोंदा इति वर्चः-दाः । अग्ने । असि । वर्चः । मे । देहि । इति आह। पर्चीदा इति वर्चः-दाः। हि । एषः । तनुपा इति तनू-पाः। अग्ने । असि । तनुर्वम् । मे । पाहि । इति । आह (४) । तनुपा इति तनू-पाः । हि । एषः । अग्ने । यत् । मे। सनुवाः । ऊनम् । तत् । मे । एति । पृण । इति । आह । यत् । मे। प्रजाया इति प्र-जाय । पशूनाम् । ऊनम् । तत् । मे । एति । पूरय । इति । वाव ! एतत् । आह । चित्रावसो इति चित्र यसो । स्वस्ति । ते । पारम् । अशीय । इति । आह । रात्रिः । वै। चित्रावसुरिति चित्र-वसुः । अन्युट्या इत्यवि-उष्टयै । वै । एतस्यै आयुर्दाः ' इत्यादि । गतम् (तैसं १.५.५ ) ॥ '' यन्मे प्रजायै ' इत्यादि । तनुवत् प्रधानत्वात् प्रजाश्च तनुशन्देनोच्यन्त इति दर्श- यति । ' आ पूरय ' इति । "पृणतिरापूरणकर्मेत्याचष्टे ।। 'रात्रि इति ॥ चित्रा नानारूपा वसवो वस्तारो "यस्यामिति चित्रा अप्येकरूपा घसन्त्यस्यामित्यर्थः । ' अव्युटयै वा' इत्यादि । रानेरवसानं व्युष्टिः । एतस्या रात्रेः अव्युष्टयै "अभैपुः । यद्वा--अव्युष्टय व्याप्तिरहिताया रानेरभैषुः अव्युष्टयाशङ्कया अभैपुरिति यावत् । छान्दसोऽन्तोदात्तत्वाभावः । तस्मात् । स्वस्ति ते पारमशीय ' इति प्रार्थनया "व्युष्टिम् "अब 'रुन्द्धे । “ तादौ च" (पा ६.२.५०) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् , "उदात्तस्वरितयो- यणः " (पा ८.२.४ ) इत्युकारः स्वर्यते ।। आयुर्देति ॥ प्रयाणां यजुषामर्थसिद्धिं दर्शयति-'मायुर्दा अमेऽस्यायुमें देहीत्याहाऽऽयुर्दा होष घरोंदा भनेऽसि वर्षों में देहीत्याह दोंदा शेप तनूपा भनेऽसि तनुवं मे पाहीत्याह तन्पा झेपः' इति ।। अन्न इति ॥ तनुशन्देन प्रजाः पशवश्चोपलक्षिता इत्यभिप्रेत्य च्याचटे-'म यन्मे सन्म मा पृणेत्याह यन्मे प्रजाय पशूनामूनं तन्म मा पूरयेति चरितदाह' इति ।। चित्रावसविति॥चिनावसुपदस्याथै वाक्यतात्पर्य च दर्शयति-'चिन्नावसो स्वस्ति ते पारमशी- येत्याह रानि चिनावसुरय्युष्टयै या एतस्यै पुरा ब्राह्मणा भभैपुर्युष्टिमेवाव दे' इति ॥ नक्षमादिरूपं १०.प-पृणेति प्रा पूरणे इसाचटे। ११.ब-अस्यामिति ९. आ-मर्यप्रसिसिम्; ति-'मर्थे प्रसिद्धिम्; हा अर्थसिद्धिम् । सनुवा ऊनं Rષ ·५४ - - तैत्तिरीय-संहिता. (११.५.७ [भाइवनीयोपस्थानमन्त्राणां व्याख्यानम् पुरा ब्राह्मणा अभैपुर्युष्टिमेवार्य रुन्द्ध इन्धानास्त्या शत५ (५) हिमा इत्या॑ह शतायुः पुरुषः शतेन्द्रिय आयुष्येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठत्येपा – सूी कर्णकावत्येतयां ह स्म वै देवा असुराणा शहर स्टे हन्ति पुरा-। ब्राह्मणाः । अभैपुः । व्युष्टिमित वि-उष्टिम् । एव । अवेति । रुन्द्धे । इन्धानाः । त्वा । ५ शतम् (५)। हिमाः । इति । आह । शतायुरिति शत- -आयुः । पुरुषः । शतेन्द्रिय इति शत-इन्द्रियः । आयुपि । एष। इन्द्रिये । प्रतीति । तिष्ठति । एपा । वै । सूर्मी । कर्णकावृतीति कणक-वती। एतया । हु । स्म । वै । देवाः । असुराणाम् । शतत निति शत-तीन् । तृहन्ति । 'शतायुः' इति ॥ शतवर्षः शतवीर्यः "पुरुषः । हिमशब्देन संवत्सराभिधानं व्याख्या- १. तम् ( सं १.५.५ ) । 'आयुषि इन्द्रिये च प्रतिष्ठितो भवति अनया समिधमाधाय ।। 'एषा 2' इत्यादि । ज्वलन्ती लोहमयी स्थूणा 'सूर्मी । गौरादित्वात् डीप्. (पा ४.१.४१) । 'कर्णकावती अन्तःसुपिरयती अन्तर्बहिश्च ज्वलन्तीत्यर्थः । साहितिकं दीर्घत्यम् । तत्सदृशा ऋगित्यर्थः। । एतया' इत्यादि । असुराणां मन्ये 'शततान् अनेकप्रहारेण शतस्य इन्तनु 'हन्ति प्नन्ति स्म "एतयर्चा | तृह हिंसायां रौधादिकः । लट स्मे " (पा १५ ३.२.११८ ) इति लट् । तस्मात् 'एतया ऋचा 'समिधम् आदधानः 'वजं "शतभ्याख्यम् इन्द्रायुधसदृशीं शतघ्नीं पूर्वोक्ता सूर्मीमेव भ्रातृव्याय प्रहिणोति । तन्च 'स्तृत्यै विनाशाय भ्रातृव्याणां भवति । 'अछम्बटकारम् अनार्तत्वाय चात्मनः ॥ चिन्नमभिव्यक्तवया वसति अस्यामिनि रात्रिः चित्रावसुः। भव्युष्टिः प्रमाताभावः । हेमन्ती रागर्दीर्घत्वेन प्रभातं न भविष्यत्येवेति कदाचित् 'ब्राह्मणाः भीताः; मतः 'पारमशीय' इति प्रार्थनया प्रमात रभते। इन्धाना इति ।। शतसंख्या प्रशंसति-'इन्धानास्त्या शतं हिमा इत्याह शतायुः पुरुषः सतेन्द्रिय मायुप्येयेन्द्रिये प्रति तिति' इति ॥ अस्य मन्यस्योपस्थाने समिदाधाने च विनियोगद्वयं सूग्रकार उदाबहार-“इन्पानास्त्वा सतर हिमा इत्युपस्थायेन्धानास्त्वा शत हिमाः । अमे: समिदस्ममिनास्त्या मा पाहि सोमस्य समिदसि परस्पा म एधि यमस्य समिदसि मृत्योर्मा पाहीति चतसः समिध एफैकस्मिसाधाय" २५ (मापी ६.१५.१२) इति । तयोपस्थानावप्रस्तायन मन्त्रो म्याख्यातः॥ एपेति ॥ मय तस्येव समिदाधानावं विपत्ते–'एमा वै सूर्मी कर्णकायस्येवया हस्म यै देवा भमुराणार नाही स्तृहन्ति यदेतया समिधमादधाति पन्नमेवेतच्छतप्नी यममानो मातृायाय हरति १२-१२ प-एतया कचा देवाः। १३. ५-'एतचर्या' नास्ति। 'शतम्याफ्यम् ' नास्ति; ति-शतप्न्या । १४. य-एव; तं- २० १.. मा.हा-प्रमातान्तः। ११. भा-सप्रस्वायेन; ति-त्वेन प्रस्तावेत ।

·भट्टभास्करभाष्य-सायणमाष्यसमेता माहवनीयोपस्थानमन्त्राणां व्याख्यानम् ] यदेता समिधमादधाति वर्जमेवैतच्छतघ्नीं यजमानो भ्रातव्याय प्रहरति स्तुत्या अछम्बट्कारसे त्वमग्ने सूर्यस्य वर्चसाऽगथा इत्या तत् त्वमसीदमुहं भूयासमिति यापैताह त्वमग्ने सूर्यवर्चा असीत्याहाशिपमेवैतामा शास्त ॥७॥ [ मूर्धान५ पड्वा एष उप तिष्ठते पाहीत्याह शतमह५ षोडश च ] यत् । एतया । समिधमिति सम्-इर्धम् । आदधातीत्या-दाति । वज्रम् । एव.। एतत् । ५ शतप्नीमिति शत-प्नीम् । यज॑मानः । भ्रातृव्याय । प्रेति । हरति । स्तृत्यै । अछम्बट्कार- मित्यर्छम्बट-कारम् । समिति । त्वम् । आने । सूर्पस्य। वर्चसा । अगधाः । इति । आह । 'एतत् । त्वम् । असि । इदम् । अहम् । भूयासम् । इति । वाव । एतत् । आह । त्वम् । अमे सूर्यव! इति सूर्य-वर्चाः । असि ।' इति । आह । आशिषमित्या-शिपम् । एव । एताम् । 'एति - शास्ते ॥ ७ ॥ [ मैसें १०५.८-९; कार्स ७.५-६; कपिर्स ५.४-५ शमा २०३०४.१०-२४ ] 'एतत् ' इत्यादि । एतादृशः त्वम् असि एतादृशोऽहं भूयासमिति एतन्मन्त्रप्रति- पाधमित्यर्थः । इदं चास्त्विति लोपविषयत्वात् । चादिलोपे विभाषा" (पा ८.१.६३ ) इत्यसीत्याख्यातं न निहन्यते । 'त्वमग्ने ' इत्यादि ॥ यथा त्वं सूर्यतुल्यतेजाः एवं मामपि तादृशेन तेजसा आयुषो १५ प्रजया च संसृजेत्येवम् 'आशिषम् अनेन 'आ 'शास्ते ।। ॥ इति प्रथमकाण्डस्य पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।। स्तृत्या अचम्यटकारम्' इति ।। ज्वरन्ती लोहमयी स्थूणा सूर्मी । सा च 'कर्णकावती छिद्रवती। अन्त- रपि ज्वलन्तीत्यर्थः । तत्समानेयमृक् । एकेन प्रहारेण शतसंख्याकान् मारयन्तः शूराः शतताः । भसुराणां मध्ये साशान् एतया ऋचा देवा हिंसन्ति । अभया समिदाधानेन शतघ्नीम् एनामृचं वनं कृत्वा २. वैरिण हन्तुं प्रहरति । अन्यट्कारं स्वस्य विनाशो गया न भवति तयेत्यर्थः । एस्तृत्वं नाशा- भायेन विस्तीर्णताया इत्यर्थः ॥ समिति ॥ 'सं स्वमग्ने' इत्यर्धेनाग्नेर्गुणकथनं स्वस्यापि तत्मार्थनायेस्याह-'सं स्वमग्ने - सूर्यस्य वर्चसाऽगया इत्याहैतावमसीदमई भूयासमिति पावतदाह ' इति । स्वमिति॥ द्वितीयार्थे 'सं मामायुपा ' इति प्रार्थनमिति दर्शयनि- स्वमग्ने सूर्यवर्धा भसी. २५ स्याहाऽऽशिपमेयत्तामा शास्ते' इति । इति धीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये दार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये । प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥ - १२-१२. इ.स.क.ले.ति.पा- स्तुत्यै......इत्यर्थः' मास्ति।

·तैत्तिरीय-संहिता (१.५.८ '[प्रहपश्वायुपस्थानमन्त्राणां व्याख्यानम् सं पश्यामि प्रजा अहमित्याह यावन्त एवं ग्राम्याः पुशवस्तानेवावे रुद्वेऽम्भः स्थाम्भो वो भक्षीयेत्याहाम्भो येता महः स्थ महो वो भक्षीयेत्याह महो येताः सह स्थ सहो वो भीयेत्याह सो बैता ऊर्जः स्थो वो भक्षीयेत्या(१)होजों होता रेवती रमध्वमित्याह ५ समिति । पश्यामि । प्रजा इति प्र-जाः । अहम् । इति । आह । यावन्तः। एव । ग्राम्याः । पशवः । तान् । एव । अवेति । रुन्छे । अम्भः । स्थ | अम्भः । वः । भक्षीय । इति । आह । अम्भः । हि । एताः । महः । स्य । महः । । । भक्षीय । इति । आह । महः । हि । एताः । सहः । स्य । सहः । वः । भक्षीय । इति । आह । सहः । हि । एताः । ऊर्जः। स्थ । उर्जम् । यः । भक्षीय । इति (१) । आह । ऊर्जः । हि । एताः । रेवतीः । रमध्वम् । इति । आह । । अथ ग्रहपश्चाद्युपस्थानमन्त्राणां ब्राह्मणम् ! " सं पश्यामि " ( तैस १.५.६ ) इत्यादि प्रहाणां पशूनां चोपस्थानमन्त्रः । *प्राम्याः पशवः गोऽश्वाजाविपुरुषगर्दभीष्ट्राः सप्त ॥ 1 अम्भोः घेताः' इति ।। अदनीयं क्षीरायन्नमभिः । “अदेर्नुम् भश्च" (इ. उ ६५५; ६३८, ६५७, ६५९ ) इत्यसुन् । तत्साधनत्वात् तान्छब्धं गवाम् । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् ।। महः पूजा वा ब्रह्म वा, यागादिद्वारेण तत्साधनत्वात् । 'सहः वलं, घृतादीनां बलहेतुत्वात् ॥ ऊर्जः क्षीरादिरसः ॥ २. समिति ।। अष्टमेऽनुवार पठानुवाकोक्ता मन्त्रा व्याख्यायन्ते । तत्र 'इडप्रजसः' इत्यनेन पदेन गवाश्चायो विवक्षिता इत्यभिप्रेत्याऽऽह-'सं पश्यामि प्रजा अहमित्याद यावन्त एव, ग्राम्या: पशवस्तानेवाव रद्धे' इति ।। अम्भ इति ॥ अम्भोमहासहऊर्जशब्दर्गवामुपलक्षणं युक्तमित्याह--'सम्भः स्थाम्भो वो भक्षीये- स्याहाम्भो शेता महः स्य महो यो भक्षीयेत्याह महो मेताः सहः स्थ सहो वो भक्षीयेत्याह सहो ता ऊर्जः स्थोजे वो भक्षीयेत्याहोों ह्येताः' इति ॥ रेषतीरिति । 'रेवतीशब्देन विवक्षित क्षीरादिधनम् भासामस्तीति व्युत्पत्तिममिप्रेत्य म्याचष्टे-रवती रमवमित्याह पशवो चै रेवतीः पशूनेवाऽऽत्मन् रमयते' इति ।। भात्मन् स्वकीयगृह २५ इत्यपः ॥ १. ति-रैशन्देन। -- ·भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता प्रहपश्चाधुपस्थानमन्त्राणां व्याख्यानम् ] पशवो वै रेवतीः पशूनेवात्मन् मयत इहैव स्तुतो माऽर्प गातेाह ध्रुवा एवैना अनपगाः कुरुत इष्टकृचिद्वा अन्योऽग्निः पशुचिदन्यः सं हिताऽसि विश्वरूपीरिति वत्समभि मंशत्युपैवैनै धने पशुचिर्तमेनं कुरुते पशवः । । रेवतीः । पशुन् । एव । आत्मन् । रमयते । इह । ऐव । स्त। इतः । मा। अपेति । गात । इति । आह । ध्रुवाः । एव । एनाः । अनपगा · इत्यनेप-गाः । कुरुते । ५ इष्टकचिदितीष्टक-चित् । वै। अन्यः । अग्निः। पशुचिदितिं पशु-चित् । अन्यः । साहितेति सम्-हिता । असि । विश्वरूपीरिति विश्व-रूपीः । इति । वत्सम् । अभीति । मृशति । उपेति । एव । एनम् । धत्ते । पशुचितमिति पशु-चितम् । एनम् । कुरुते । ॥ श्येमैतौ बहुलम् " " वा छन्दसि" "पशवः 'वै रेवतीः रेवत्यः, क्षीरादिसाधनेन तद्वत्वात् । (पा ६.१.३७ वा ६) इति संप्रसारणम् । (पा ६.१.१०६) इति १० पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । रेवतीशब्दः पशूनां संज्ञात्वेनाजहत्त्वलिङ्ग एव पशुषु वर्तते ॥ 'ध्रुवाः निस्याः "अनपगाः अनपाक्ताः॥ इष्टकचित् ' इत्यादि । इष्टकाभिश्चीयत एकः 'अग्निः । इएकेपीकामालानाम् (पा ६.३.६५) इति हस्त्रत्वम् । पशुभिरेकोऽग्निश्चीयते । तत्र “ सहिता " (तैसं १.५.६) इति मन्त्रेणाग्निहोत्रीवत्सस्याभिमर्शनेन उपधानस्थानीयेन एवं वरसम् "उप 'धत्ते । पशुचितम् १५ एनम् अग्निं कुर्वाणो भवति ॥ " . हेति ॥ स्त' इत्यनेन ध्रुवजीवनं, 'माऽप गात ' इत्यनेन वियोगाभावश्च प्रायंत इत्याह- व स्तेतो माऽप गातेत्याह भुया एवैना मनपगाः कुरते ' इति ।। इएकचिदिति ॥ वत्सस्पर्टी विधत्ते-'इष्टकचिद्वा मन्योऽमिः पशुचिदन्यः सरहितासि विश्वरूपी रिति घरमममि मृत्युपैवैन धत्ते पशुचितमेनं कुरुते ' इति ॥ इष्टकामुपधाय यया कश्चिदग्निः चीप तथा पशुपचाप भन्यः भितिः पीयत इस्सुस्प्रेक्षते । तया संति वत्सस्पर्शेन पतमुप- घायामिश्रितो भवति॥ २. २.१.उ.पा-वत्से स्पर्शम् । ८ ·५८ तैत्तिरीय-संहिता (१.५८ । [ग्रहपश्चाद्युपस्थानमन्त्राणां व्याख्यानम् प्र(२) वा एपोऽस्माल्लोकाच्च्यवते॒ य आहवनीयमुपतिष्ठते गार्हपत्यमुप॑ तिष्ठतेऽस्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठत्यो गार्हपत्याय नि टुंते गायत्रीभिरुष तिष्ठते तेजो वै गायत्री तेज एवाऽऽत्मन् धत्तेऽथो यदेतं तृचमन्याहू संतत्यै प्रेति (२) 1 वै । एषः । अस्मात् । लोकात् । च्युवते । यः । आहवनीयमित्या-हवनीयम् । उप- '५ तिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । गाईपत्यमिति गाई-पत्यम् । उपेति । तिष्ठते । अस्मिन् । एष। लोके । प्रतीति । तिष्ठति । अथो इति । गाईपत्यायेति गाह-पत्याय। एव । नीति । हुते । गायत्रीभिः । उपेति । तिष्ठते । तेज: । वै ! गायत्री । तेजः । एवं । आमन् । धत्ते । अपो इति । यत् । एतम् । तृचम् । अन्वाहेत्यनु-आहे । संतत्या इति सम्-तत्यै । । । . प्र वा एपः । इत्यादि ॥ “ सुवर्गो लोक आहवनीयः " (तैना १.६.३) इत्यन्यन्न १. दर्शनात् । 'गार्हपत्यम् ' इति । " गृहपतिना संयुक्ते ज्य: " (पा ४.४.९०) 'इति व्यः । अयो अपि च उपस्थानेन गाईपत्याय "नि 'हुते प्रतीभवति । यद्वा-आघनीयं छादयति- त्वमेयोपस्थेयः' इति ॥ 'गायत्रीभिः' इति । " उप त्वाऽग्ने दिवेदिवे" (तैसं १.५.६) इत्येताभिस्तिसृभिः । 'तेजो वै' इति । पूर्ववत् तान्छन्यम् । 'अथो अपि च एतस्य तृचस्यानुवचनं. "संतत्यै भवति । " पितेव सूनवे " (सैसं १.५.६) इति च मन्त्रपदम् । " तादौ च " (पा ६.२.५०) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । तिन ऋचः समाहिताः । ऋक्पूरमधूः (पा ५.४.७४ ) इति समासान्तः, "ऋचि बेरुत्तरपदादिलोपश्च " (पा ६.१.३७ या ५) इति संप्रसारणम् ।। - प्रेति ॥ गार्हपत्योपस्थान विधने-' चा एषोऽस्मालोकाच्यवते य माहवनीयमुपतिश्तेऽ. स्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठत्यथो गार्हपत्यायैव नि हते' इति ।। “सुवों लोक भाहवनीयः" (तैना १.६.३) इति श्रुत्यन्तरात् तदुपस्थानादेतलोकपच्युतिः । सा च गार्हपत्योपस्थानेन समाधीयते । किं चाऽऽहवनीय एच तात्पर्योपेतं गाईपत्यमुपतिष्ठमानः स्वप्रतिष्ठासिद्धयर्थं केवलं तम् अपलपति ॥ गायत्रीरिति । 'उप त्याऽने' इत्याद्यास्तिस्र ऋचो विधत्ते-गायत्रीमिरुप तिष्ठते तेजो वै गायत्री तेज एवाऽऽस्मन्धत्तेऽयो यदेतं तृचमन्याह संतत्यै' इति । प्रजापतिमुखादमिना सहोत्पनत्वात् गायन्यास्तेजस्त्वम् । तृचानुवचनमविच्छेदार्थम् ।। १-१.५- इति ध्यः' नास्ति ।

·१.५.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता प्रहपश्वायुपस्थानमन्त्राणां व्याख्यानम् ] गार्हपत्यं वा अनु द्विपादौ वीराः प्रजायन्ते य एवं विद्वान् द्विपदाभिर्हिपत्यमुप- तिष्ठत (३) आऽस्य वीरो जीयत ऊर्जा वः पश्याम्यूर्जा मा पश्यताहाऽऽशिपमेवैतामा शास्तु तत्सवितुर्वरेण्यमित्याह प्रसूत्यै सोमान५ स्वरणमित्याह सोमपीथमेवा रुद्ध कृणुहि ब्रह्मणस्पत इत्याह ब्रह्मवर्चसमेवार्य रुद्ध गार्हपल्यमिति गाह-पत्यम् । वै । अन्विति । द्विपाद इति द्वि-पादः। वीराः । प्रेति जायन्ते । यः । एवम् । विद्वान् । द्विपदाभिरिति द्वि-पदाभिः । गार्हपत्यमिति गार्ह-पत्यम् । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते (३)। एति । आय । वीरः । जायते । ऊर्जा । वः । पश्यामि । ऊर्जा । मा । पश्यत । इति । आह । आशिषमित्या-शिषम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । तत् । सवितुः । वरेण्यम् । इति । आह । प्रस॒त्या इति प्र-सूत्यै । सोमानम् । स्वरणम् । इति । आह । सोमपीयमिति सोम-पीथम् । एव । अवेति । रुढे । कृणुहि । १० ब्रह्मणः । पते । इति । आह । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । एव । अवेति' । रुन्छे । 'गार्हपत्यं वा ' इत्यादि । लक्षणेऽनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् (पा १.४.८४ )। द्विपादः इति । संख्या सुपूर्वस्य " (पा ५.४.१४०) इति लोपः समासान्तः । । द्विपदाभिः इति । “ अग्ने त्वं नः " ( सं १.५.६) इति तिमभिर्द्विपदाभिर्विराङ्गायत्रीभिरिति । पूर्ववत् समासान्तः (पा ५.४.१४०)। " टावृचि" (पा ४.१.९) इति टापि, “ पादः पत्" (पा ६.४.१३०) इति पद्भावः । “द्वित्रिभ्यां पाइन् " (पा ६.२.१९७) इत्युभयत्राप्युत्तर- पदान्तोदात्तत्यम् ॥ 'ऊर्जा घः' इत्यादि ।। अयमपि प्रहपशूपरपानमन्त्रः । 'पुष्यासम् ', 'श्रयन्ताम् । इति "एताम् 'आशिषम् आ 'शास्ते ॥ 'तत्सवितुः' इति आहवनीयोपस्थानम् । 'प्रसूत्यै अनुज्ञानाय भवति । पूर्ववत् गतिस्वरः २. (पा ६.२.४९,५०) ॥ सोमानम् ' इत्यावनीयोपस्यानमेव ॥ गाईपत्यमिति ।। 'म त्वं नः' इत्याद्यास्तिस्रो द्विपदा विधत्ते-गार्हपत्य या मनु द्विपादो वीराः म जायन्ते य एवं विद्वान् द्विपदामिगार्हपत्यमुपतिष्ठत भाऽस्य वीरो जायते' इति ।। उर्जेति ॥ 'पश्यत' इति लोट् माशीरयत्वं दर्शयति-" उर्जा वः पश्याम्पूजा मा पश्यतेत्या- ૨૫ हाऽऽशिपमेवैतामा शास्ते' इति ॥ तदिति ।। सवितृसोमनाशदानामभिप्रायमाह- तत्सवितुर्वरेण्यमिरयाई प्रस्त्यै सोमानर स्वरणमित्याह सोमपीयमेवाव पद कृणुहि मह्मणस्पत इस्याह प्रझवर्चसमेवाव दे' इति . .

·६० तैत्तिरीय-संहिता (१.५.८ [प्रहपश्चाद्युपस्थानमन्त्राणां व्याख्यानम् कदा चुन स्तरीरीत्याह न स्तरी रात्रि यसति (४) य एवं विद्वानग्निमुपतिष्ट। परि त्याऽग्ने पुरै व्यमित्याह परिधिमेवैतं परि धात्यस्कन्दायाग्ने गृहपत इत्याह यथायजुरेर्यंतच्छुतः हिमा इत्याह शतं त्या हेमन्तानिन्धिपीयेति वातदाह कदा ! चन । स्तरीः । असि । इति । आह । न । स्तरीम् । रात्रिम् । वसति (४) । ५ यः। एवम् । विद्वान् । अग्निम् । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । परीति । त्या । अग्ने । पुरम् । व्यम् । इति । आह । परिधिमिति परि-धिन् । एव । एतम् । परीति । दधाति । अस्कन्दाय । अग्ने। गृहपत इति गृह-पते । इति । आह । यथायजुरिति यया यजुः । एव । एतत् । शतम् । हिमाः । इति । आह । शतम् । त्या । हेमन्तान् । इन्धिषीय । इति । वाव । एतत् । आह । 'सोमपीथम् एव सोमपानमेव अनेन 'अत्र 'रुन्छे । पिचतेरौणादिकस्थक्प्रत्ययः (उ १७२)॥ 'ब्रह्मवर्चसम् ' इति ॥ " ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः" (पा ५.४.७८ ) इत्यच् ॥ कदा चन' इति रात्र्युपस्थानम् ॥ यः "एवम् अस्य मन्त्रस्यायं विद्वान् अग्न्या- न्मिकां रात्रिम् "उपतिष्ठते सः 'स्तरी छादयित्री विनाशयित्रीं रात्रि 'न 'वसति, अपि तु सुख- १५ यित्रीमेवाधिवसति सुखहेतुरेव भवतीति यावत् । अवितृस्तृतन्त्रिभ्य ई:" ( उ ४४६) इतीप्रत्ययः ।। परि त्वा' इति गार्हपत्योपस्थानम् ।। इममेव मन्त्रं परिध्यात्मकं परितः सर्वतः "दधाति । तच्चास्कन्दायाग्नेर्भवति ॥ 'अग्ने गृहपते ' इति गार्हपत्योपस्थानमेव ।। अत्र सुगृहपतित्वादिफलं यथा यजुर्वदति २. तथा भवत्येव ॥ . " कदेति ।। 'तरीरसि न' इति निपेयस्यामिप्रायमाह-कदा चन स्तरीरसीत्याह न स्तरीर रात्रि यमति य एवं विद्वानग्निमुपतिष्टते' इति । अन्धकारयुक्ता रात्रिश्चोरवृश्चिकादिवाधयुक्ततया स्तरीरित्युच्यते । विद्वानुपस्थाता ताशी रात्रिं नाधिवसति किंतु सुखकरीमित्यर्थः ।। परीति।।' परि धीमहि ' इति लिक्षात् मन्त्र एवाग्नेरस्कन्दनार्थः परिधिरित्याह-'परि त्वाऽ २५ पुरं वयमित्याह परिधिमेवैतं परि...दधात्यस्कन्दाय' इति ॥ अमेरिति । मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति-'अग्ने गृहपत इत्याह यथायजुरेवैतत् ' इति । शतमिति ॥ हिमशब्दो हेमन्तवाचीत्याह-शता हिमा इत्याह शतं वा हेमन्तानिन्धिपीयेति. पावेतदाह' इति । एवं पुत्रम् ।।

·५ १.५.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ग्रहपश्चाद्युपस्थानमन्त्राणां न्याख्यानम् ] पुत्रस्य नाम गृह्णात्यन्नादौन करोति तामाशिपमा शासे तन्तवे ज्योतिष्मती(५)मिति ब्रूयाद्यस्य॑ पुत्रोऽजातः स्यात् तेजस्व्यवास्य ब्रह्मवर्चसी पुत्रो जायते तामाशिपमा शासेऽमुष्मै ज्योतिष्मतीमिति ब्रूयाद्यस्य पुत्रो जातः स्यात् तेज एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधाति ॥८॥ [ऊर्ज वो भक्षीयेति प्र गार्हपत्यमुप तिष्ठते वसति ज्योतिष्मतीमेकान्नित्रिशच] पुत्रस्य । नाम । गृह्णाति । अन्नादमित्यन-अदम् । एव । एनम् । करोति । ताम् । आशिषमित्या-शिषम् । एति । शासे । तन्त॑वे । ज्योतिष्मतीम् । इति । ब्रुयात् । यस्य । पुत्रः । 'अजातः । स्यात् । तेजस्वी । एव । अस्य | ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्म-वर्चसी । पुत्रः । जायते । ताम् । आशिषमित्या-शिपम् । एति । शासे । अमुष्मै । ज्योतिष्मतीम् । इति । ब्रूयात् । यस्य । पुत्रः । जातः । स्यात् । तेजः । एव । अस्मिन् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । द्धाति ॥ ८॥ (मैस १०५.४-११, कासं ७.६-९, कपिसं ५.५; शबा २.३.४.२५-४१] शतं त्वा' इति || हिमशन्देन संवत्सराभिधानमुक्तम् (तैसं १.५.५)। इन्धिषीय' इति । इदमेव सुगृहपतित्वमिति ॥ 'पुत्रस्य ' इति ॥ ' अमुष्मै ' इत्यत्र यथा ' नारायणाय केशवाय' इति । ' अन्नादम् ' १५ इति । इदमेत्र ज्योतिष्मत्त्वम् । यस्य पुत्रः'' इति ॥ यस्य 'अजातः पुत्रः तस्य तन्तवे 'इति "घूयात् असंनिहितत्वात् । 'अमुष्मै' इति अजातं निर्देष्टुं न शक्यते इति तन्तत्र इत्युच्यते । 'अमुष्मै' इति जातपुत्रत्य अदःशब्दस्य संनिहितविषयत्वात् ।। ॥ इति पञ्चमप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ।। तामिति । अनुत्पन्नपुप्रविषयस्तन्तुराब्दा, उत्सग्नपुत्रविषयोऽदःशब्द इति प्यवस्थां दर्शयति- तामाशिषमा शासे तन्तवे ज्योतिष्मनीमिति घ्यायस्य पुत्रोऽजातः स्यात्तेजस्व्येवास्य ग्रह्मवर्चसी पुनो जायते तामाशिषमा शासैऽमुष्मै ज्योतिप्मनीमिति घूयाद्यस्य पुनो जातः स्यातेज एवास्मिन् प्रह्मवर्चसं दधाति ' इति ॥ मय मीमांसा । नूनीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- ऐन्योपस्थीयतां वद्भिरितीन्द्राग्न्योर्विकल्पनम् । समुस्चयो धोत शम् एकोऽतिः केवलोऽय था ! २. 'पुत्रः' इत्यस्यानन्तरम् 'मजातः स्यात् । ३-३. भै अमुमा इति जातं निर्देष्टुं शक्यते । . . ' , २. २५ ३.३.उ.पा-शक्तः।

·। - सचिरीय-संहिता [मान्युपस्थानस्याग्निहोत्राता तेऽपश्यन्नाग्नेयी रात्रिराग्नेयाः पशव इममेवाग्निः स्तवाम · स नः स्तुतः पशून् पुनर्दास्य॑तीति वेऽग्निमस्तुयन्त्स एम्पः स्तुतो रात्रिया अध्यहरभि पशून् निर्जित् ते देवाः पशून् वित्त्या कार्मा अकुर्वत य एवं विद्वानग्निमुपतिष्ठठे पशुमान् भवत्या(३)दित्यो वा अस्माल्लोकादमुं लोकमत् सोऽमुं लोकं गत्वा पुनरिमं लोकसभ्यध्यायत् स इमं लोकमागत्य मृत्योरविभेन्मृत्युसँयुत इव मैच लोकः सोऽमन्यतेममेवाग्निः स्तवानि स मा स्तुतः सुवर्ग लोकं गमयिष्यतीति ते। अपश्यन् । आग्नेपी । रात्रिः 1 आग्नेयाः । पशवः । इमम् । एव । अग्निम् । रतधाम । सः । नः । स्तुतः । पशून् । पुनः । दास्यति । इति । ते । अग्निम् । अस्तयन् । सः । एभ्यः । स्तुतः। रात्रियाः । अधीति । अहः । अभीति । पशून्। निरिति । आदि । ते । देवाः । पशुन् । बित्ता । १० कार्मान् । अर्यत । यः । एवम् । विद्वान् । अग्निम् । उपतिप्रीत इत्युप-तिप्यते । पशमानित पशु-मान् । भवति (३)। आदित्यः । थे । अस्मात् । लोकात् । अमुम् । लोकम् । ऐत् । सः। अमुम् । लोकम् । गत्वा । पुनः । इमम् । लोकम् । अभीति । अध्यायत् । सः। इमम् । लोकम् । आगत्येत्यां-गत्य । मृत्योः । अविभेत् । मृत्युसँयुत इति मृत्यु-संयुतः । हुव । हि। अयम् । लोकः । सः। अमन्यत । इमम् । एव । अग्निम् । रतवानि । सः। मा। स्तुतः । सुवर्गमिति सुत्रः-गम् । लोकम् । गमयिष्यति । इति । अपढ़तपशवो 'हीनाः स्मः इति 'अमन्यन्त । तेऽपश्यन् ' इत्यादि । "अग्नेरियम्, "सर्वाग्नि- कलिम्याम् " ( द. पाभा १.२.८ या २) इति टक् । ' स एभ्यः' इत्यादि। अधिः अनर्थकः । 'अहः 'अभि महलक्ष्यीकृत्य राज्याः "पशन् 'नि: भार्जन निरगमयत् । ऋजु गन्यादिषु भौवादिकः। " अभिरमागे" (पा १.४.९१) इत्यमेठक्षणे कर्मप्रवचनीयत्वम् । 'ते देवाः' इत्यादि । गतम् । 'आदित्यो वा ' इत्यादि । अस्मात् मनुष्यलोकात् 'अमुं 'लोकम् प्रसून सिनन् । देवः शून दिल्या कामार अपंत य एवं विदामग्निमुपातिष्ठते पशुमान् भवति इति" वित्तं पूMलब्ध पशुरूपं धन, 'वेयम् मतः परं लग्धुं योग्य, तदुभयं देवव्यमपहत्य तेन सहासुराः "रानि प्राविशन् अन्धकार कापि गताः । ततः पशुहीना वयमिति खिद्यन्तो देवा* उपापम् अपश्यन् । रानावग्नेः प्रकाशाधिक्यात् 'रात्रिः आग्नेयी ! भग्नेः पशुस्वामित्वात् "पशवः अपि भाग्नेयाः । स्तुतः 'स: अग्नि. 'एभ्यः देवार्थ रारध्याहत्याहरभिलक्ष्य तान् पशून् निः आर्जत् निरगमयत् । "कामान् भोगान् ॥ आदित्य इति ।। पुनः प्रकारान्तरेण प्रशंसति-आदित्यो वा भस्माल्लोकादमुं लोकमैत् सोऽर्ट लोकं गत्या पुनरिमं लोकमभ्यध्यायत् स इमं लोकमागत्य मृत्योरविभेन्मृत्युसंयुत इव हायं लोकः सोऽ• ५५. मै-'अग्नेरियम्.....इत्यादि ' नास्ति; य-अग्नेरिययाग्नेयी रात्रिः। स एभ्य इत्यादि । ३.तं.ति.फ-इतः। ४-४. क-खिद्यन्ते देवाः। ते रात्रौ। ५-५, ति-पशूनामाग्नेयत्वम् । १५ २० - -- ३० ·६७ १.५.९) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता भग्न्युपस्थानस्यामिहोत्राङ्गता] सोऽग्निमस्तोत् स एन स्तुतः 'सुवर्ग लोकमंगमय॒द्य (४) एवं विद्वानग्निमुप- तिष्ठते सुवर्गमेव लोकमैति सर्वमायुरेत्यभि वा एपोऽग्नी आ रोहति य एनावुप- तिष्ठते यथा खलु वै श्रेयांनभ्यारूढः कामयते तथा करोति नक्तमुप॑ तिष्ठते न प्रातः स हि नक्त व्रतानि सुज्यन्तै सः। अग्निम् । अस्तीत् । सः। एनम् । स्तुतः । सुगमिति सुवः-गम् । लोकम् । अगमयत् । यः ५ (४) । एवम् । विद्वान् । अग्निम् । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । सुवर्गमिति सुवः-गम् । एव । लोकम् । एति । सर्वम् । आयुः । एति । अभीति । वै । एपः । अग्नी इति । एति । रोहति । यः। एनौ । उपतिष्टत इत्युप-तिष्ठते । यो । खलु । वै । श्रेयान् । अभ्यारूढ इत्यभि-आरूढः । कामयते । ता । करोति । नक्तम् । उपेति । तिष्ठते । न । प्रातः । समिति । हि ! नक्तम् । - व्रतानि । सृज्यन्तै । . + - 'ऐत् अगच्छत् । गतमन्यत् । “ अभि वा " ( तैस १.५.४ ) इत्यादि । अभ्यारोहणमभिमुखेन' रोहणमुच्छिताधिष्ठानम् । 'यया खलु श्रेयान् “श्रेयसाभिमुखमारूढो भवितुं कामयते "एवम- यमुपस्थाता 'करोति । तथापि नक्तम् उपतिष्ठते प्रयोजनान्तरार्थमिति भावः । 'न एवं प्रातः उपस्थानं कर्तव्यं तादृशस्य प्रयोजनस्याभावात् । किं पुनस्तत् प्रयोजनमित्याह--'सर हि' इत्यादि । हिशब्दो यस्मादित्यर्थे वर्तते । यस्मात् 'नक्तं व्रतानि कर्माणि शुभाशुभलक्षणानि "सर १५ "सृज्यन्ते अविभक्तानि भवन्ति श्रेयसां पापीयसां च विशेषप्रतिपत्तिर्नास्ति, तस्मादेतत् दोपपरि- हारार्थमुपस्यातव्यम् । उपस्यानेन “तमःस्वरूपां रात्रि ज्योतिषा संतरति । अथ पूर्वपक्षाव- मन्यतेममेवाग्निर स्तवानि स मा स्तुतः सुवर्ग लोक गमयिप्यतीति सोऽग्निमस्तोत् स एनर स्तुतः सुवर्ग लोकमगमयद्य एवं विद्वानग्निमुपतिष्ठते सुवर्गमेव लोकमेति सर्वमायुरेति' इति ।। अभीति ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति-'अभि वा एपोऽग्नी भा रोहति य एनावुपतिष्ठते यया खलु वै श्रयानभ्याख्दः कामयते तथा करोति' इति ॥ एनौ भाहवनीयगाईपत्यौ 'यः 'उपतिष्ठते एषः भग्नी उभौ भभि मा 'रोहति स्ववशौ करोति । 'यथा लोके कश्चित् पूर्वमघमः सम्मेवं कामयते भई विद्यादिना श्रेष्ठ उत्तमं पदम् अभ्यारुढो भविष्यामीति तथा मयं यजमान उपस्थानेन स्वस्योत्तमं पदं करोति । तस्मादुपस्थान प्रशस्तमित्यर्थः ।। नक्तमिति ॥ मन्त्र केचित् - 'प्रातरग्नि पस्थेयः' इत्याहुः । मन्ये तु-'न कदाचिदप्युपस्येयः' इति । 'सिद्धान्तिनस्तु-'सर्वदाप्युपस्थेयः' इति । तत्र प्रथमं पूर्वपक्षं दर्शयति-'नक्तमुप तिष्ठते न प्रातः सरहिनन्तं प्रतानि सृज्यन्ते सह श्रेयार पापीयावासाते ज्योतिर्वा मग्निस्तमो रात्रिर्यनस्तमुपतिष्ठते ६.तं.ति.ब-भिमुखे अने। ७-७. ब-श्रेयसोऽभिमुखमारोद्धम् ।। ८-८. ब-त रात्रि तमःखरूपाम्। ६. क-सिद्धान्तस्तु।

·तैत्तिरीय-संहिता (१.५.. [अग्न्युपस्थानस्यामिहोत्राता सह श्रेयाश्च पापीयावासाते ज्योतिर्वा अग्निस्तमो रात्रिर्य(द)नक्तमुपतिष्ठते ज्योतिषैव तमस्तरत्युपस्थेयोऽग्नी पस्थेया३ इत्याहुमनुप्यायेन्वै योऽहरहराहत्याथैन याचति स इन्न्यै तमुपा त्यथ को देवानहरहचिप्यतीति तस्मानोपस्थेयो- सह । श्रेयोन् । च। पापीयान् । च । आसाते इति । ज्योतिः । वै। अग्निः। तमः । रात्रि । यत् (५)। नक्तम् । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । ज्योतिपा । एव । तमः। तरति । उपस्थेय इत्युप-स्येयः । अग्नी:३ । न । उपस्थेया३ इत्युप--स्थेयाः३ । इति । आहुः । मनुष्याय । इत् । नु। वै । यः। अहरहरित्यह:-अहः । आइत्येत्या-हृत्य । अर्थ। एनम् । याचति । सः । इत् । नु । वै । तम् । उपेति । ऋच्छति । अयं । कः । देवान् । अहरहरित्यह:-अहः । याचिष्यति । इति । तस्मात् । न । उपस्थेय इत्युप-स्येयः । - । १. तारं संशयपूर्व प्रस्तौति- 'उपस्थेयः' इति । “विचार्यमाणानाम् " (पा ८.२.९७) इत्युभयत्रो- दात्तप्लुते । ' उपस्थेयाः३ ' इत्यत्र पूर्व परत्वात् प्लुतोदात्तत्वं, ततस्तस्यासिद्धत्वात् कृदुत्तरपद- प्रकृतित्वरत्वम् (पा ६.२.१३९) । " यतोऽनायः" (पा. ६.१.२१३ ) इत्याद्युदात्तत्वम् । तेन पोरुदात्तयोः श्रवणं भवति । 'मनुष्याय ' इत्यादि । इदित्यवधारणे । नु इति वितकें । वै इति प्रसिद्धौ । 'मनुष्याय 'अहरहः फलादिकमात्यैवायैनं 'यः "याचति "सः अपि "तम् 6 २५ ज्योतिपैव तमस्तरति' इति ॥ रात्रौ 'ग्रतानि अनुप्टेयानि कर्माणे "सं सृज्यन्ते संकीर्णानि भवन्ति । भन्धकारे केन कथमनुष्ठितमिति न ज्ञायते । यथाशास्त्रमनुष्ठितो प्रतविशेषः श्रेयान् , तद्विपरीत श्वेत पापीयान् । तावुभौ सहैव तिष्टतः । तत्राग्नावुपस्थिते सत्यग्निना ज्योतिषा रानिप्रयुक्त तमोदोषं तरति । तस्मान्नक्तमुपस्थेयः, अहनि तु तमोदोषाभावासोपस्थेय इत्येकः पूर्वपक्षः ॥ उपस्थेय इति ॥ द्वितीयं पूर्वपक्षं विचारपुरःसरं दर्शयति-- उपस्थेयोऽग्नीपिस्येया३ २० इत्याहुमनुष्यायेन्दै योऽहरहराहत्याधैन याचति स इन्न्यै तमुपार्छत्यथ को देवानहरहयाचिष्यतीति तस्मालोपस्येयः' इति ॥ प्लुतिर्विचारार्थी । लोक "मनुष्याय एव तावत् राज्ञे 'यः कोऽपि 'दरिद्रो यत्किंचिजम्बीरफलादिकमुपायनमाहृत्य ततः प्रतिदिनम् 'एनं राजानं प्रति बहुक्षेत्रधनादिक" यदि "याचति तदा 'सः याचकः तं राजानं पीडयत्येव ॥ तथा सति कः नाम महाप्रभावान् "देवान् प्रतिदिन याचित महति । याजारूपं चेदमुपस्थानम् । 'आयुर्दा अग्नेऽस्यायुर्मे देहि' (तसं १.५.७) इत्यादिमन्त्रेषु तत्प्रतीतः। तस्मात् अग्निः कदाचिदपि न उपस्थेयः इति द्वितीयः पूर्वपक्षः ॥ - . wwwm ७. आ.हा-क्षेत्रधनादिकम् । ८.इ.उ.पा.तं.ति.हा-पक्षः।

·भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता अग्न्युपस्थानस्याग्निहोत्राता] ऽयो - खल्वाहुराशिपे वै कं यजमानो यजत इत्येषा खलु वा(६)आहिताग्नेशी- दिग्निमुपातष्ठते तस्मादुपस्थेयः प्रजापतिः पशूनसृजत ते सृष्टा अहोरात्रे प्राविशन् तान्छन्दौभिरन्यविन्द्यच्छन्दौभिरुपतिष्ठते स्वमेव तदन्विच्छति अथो इति । खर्छ । आहुः । आशिषः' इत्या-शिषै । वै। कम्। यज॑मानः । यजते। इति । एषा । खलु । वै (६)। आहिताग्नेरित्याहित-अग्नेः। आशीरित्या-शीः। यत् । अग्निम् । ५ उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । तस्मात् । उपस्येय इत्युप-स्थेयः । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः। पशून् । असृजत । ते । सृष्टाः । अहोरात्रे इत्यहः-रात्रे । प्रेति । अविशन् । तान् । छन्दौभिरिति छन्दः-भिः । अन्विति । अविन्दत् । यत् । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । स्वम् । एव । तत्.। अन्चिति । इच्छति । उपार्छति उपरुथ्य पीडयत्येव । एवं खल्वेतत् । " उपसर्गादति धातौ” (पा ६.१.९१) १० इति वृद्धिः । “तुनुपूर्व उदात्तयोर्वकारः” (तैना ५.१३) इति वचनात् । यदा मनुष्यविषयेऽप्येवं भवति 'अय इदानीं 'कः "देवान् महानुभावान् अहरहः 'याचिष्यति, तस्मात् कदाचिदप्यग्भिः न 'उपस्थेयः इति । अथ समाधत्ते- अयो खल्वाहुः' इति, एवं प्राप्ते आहुर्वेदार्थविदः । का प्रजापतिः, अत्र "सर्वदेवात्मत्वसामान्येनाग्निरुच्यते; पादपूरणो वा । अग्युपस्थानमेव यजमानस्य "आशी:, नातः परमाशंसनीयमस्ति, "तस्मात् अग्निः 'उपस्थेयः, कः "सामान्यान् याचेत इति । १५ तस्मात् सायं प्रातश्वोपस्थेय इति । 'प्रजापतिः पशून् ' इत्यादि । पश्चवगमनमे यजमानोऽ अथो खल्लिति । सिद्धान्तं दर्शयति भयो खल्वाहुराशिये वै के यजमानो यजत इत्येपा खलु वा माहिताग्नेराशीयंदग्निमुपतिष्ठते तस्मादुपस्येयः' इति ॥ अयोशब्दः पूर्वपक्षप्यावृत्यर्थः । आशिष यै स्वापेक्षितं सर्यमाशासितुमेव के प्रजापतिसशं सर्वदेवारमकमग्नि प्रति यजमानः यनते 'इति भमिज्ञा माहुः। लोकेऽपि राज्ञश्चित्तवृत्तिमविज्ञायाकाण्डे देवि दहीत्युक्ते सरयुपरोधो भवति । यदा तु २० प्रशंसया विनोदेन वा परितोषमुत्पाद्य याचते तदानीमुल्साइयुक्तो याचिनादत्यन्तमधिकमेव ददाति, तद्वत् माहिताग्नेः मन्त्रैरुषस्थानमेव यामा सा च यहुविधप्रशंसापूर्वकत्वानोपरोधाय भवति किं त्वत्यन्तपरि- सोपाये । तस्मात् सायं प्रातच वहिः उपस्थेयः एव । प्रजापतिरिति ॥ ऋग्मिरुपस्थान प्रशंसति-'प्रजापतिः पशूनसृजत ते मष्टा महोराने प्राधि- शन् तान्छन्दोमिरम्वविन्दघरटन्दोमिरुपतिष्टने स्वमेव तदन्विति' इति। अहोरामदेवनाभ्यामन्तधोपिताः २५ पंचरहन्दोयुक्तमन्त्रैरन्विष्टाः सन्तो सधाः । तस्मात्छन्दोभिरपस्यान दिनष्टवस्स्यन्येपणाय भवति ।। ९.ते.ति.पं.प-विधते। १०.तं.ति.स-गर्वदेवनात्मकत्व' । ११. प-अम्मान् । १२.- तानेव पशूने । - . । ९.क-विनरस्यान्।

·तैत्तिरीय-संहिता [भग्न्युपस्थानस्यामिहोत्राङ्गता न तत्र जाम्यस्तीत्याहुर्योऽहरहरुपतिष्ठत इति यो वा अग्नि प्रत्यङ्डुपतिष्ठते प्रत्यैनमोपति यः पराङ् विष्वङ् प्र॒जया पशुभिरेति कातिर्यड्डियोप तिष्ठेत नैनै प्रत्योति न विवङ् प्रजयो पुशुभिरेति ॥९॥ [सिक्तस्य सह भवति यो यत्खलु वै पशुभित्रयोदश च] ५ न । तत्र । जामि । अस्ति । इति । आहुः । यः। अहरहुरित्यह:-अहः । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । इति । यः। वै। अग्निम् । प्रत्यड्। उपतित इत्युप-तिष्ठते । प्रतीति । एनम् । ओपति । यः । परो । विष्वङ् । प्र॒जयेति प्र-जयो । पशुभिरिति पशु-भिः। एति । कातिर्यडित कवा-तिर्य । इव । उपेति । तिष्टेत । न । एनम् । प्रत्योपतीति प्रति--ओपति । न । विवंड् । प्रजयेति प्र-जयो । पशुभिरित पशु-भिः । एति ॥ ९ ॥ 1 [ मैसं.१.५:१२, कासं ७.१०; कपिस ५.६] विच्छति । 'जामि आठस्यम् । गतमन्यत् । 'यो वै ' इत्यादि । प्रत्यड् प्रातिमुख्येन । ओषति दहति। 'यः पराङ्मुख उपतिष्ठते इत्येव । 'विश्व नानागमनः । "प्रनया 'पशुभिः चं "विष्वड्डेति तस्मात् 'कवातिर्यड् ईषत्तिरश्चीन इव भूत्वा "उप 'तिष्ठेत इति । छान्दसः कुशब्दस्य कवादेशः ॥ १५ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ।। नेति ॥ तदुपस्थानस्य प्रतिदिनकर्तव्यतामुन्नयति-न तत्र जाम्यस्तीत्याहुर्योऽहरहरुपतिष्ठत हति' इति ॥ उपस्थातुरभीष्टप्रार्थनासद्भावादुपस्थेयस्य स्तुतिसद्भावाच तत्रोपस्थाने कस्यापि "जामि . २. य इति ॥ उपस्थानवेलायामीपत्तिरधीनमुखत्वं विधत्ते-'यो वा अग्नि प्रत्यक्षुपतिष्ठते प्रत्येनमोपति यः पराङ् विष्वङ् प्रजया पशुभिरेति कवातिर्यड्डिवोप तिष्ठेत नैन प्रत्योपति न विष्वङ् प्रजया पशुभिरेति' इति ॥ प्रत्यङ् संमुखः। तथा सत्यग्निः एन यजमान प्रति भोपति प्रातिकूल्येन दहति । पराङ्मुखः । तथा सति यजमानः प्रजया 'पशुभिः च विष्वङ् एति वियुक्तो भवति । कवातिय 'इव ईपत्तिरश्चीन इद ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥ २५ ·२.५.१०) .. ) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता प्रवरस्यतो यजमानस्याग्न्युपस्थानमन्त्राः दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्राश्च ] मम नाम प्रथमं जातवेदः पिता भाता च दधतुर्यदने । तत् त्वं बिभृहि पुनरा मदतोस्ताहं नाम विभराण्यग्ने । मम । नाम प्रथमम् । जातवेद इति जात-वेदः । पिता । माता । च । धतुः । यत् । अमे। तत् । त्वम् । विहि । पुनः । एति । मत् । ऐतोरित्या-एतोः । तव । अहम् । नाम । बिभराणि । अग्ने । अग्निभ्यः प्रवत्स्यन्नाहवनीयमुपतिष्ठते—'मम नाम ' इति त्रिष्टुभा ।। हे अग्ने 'जात- वेदः जाताना वेदितः', यद्वा-जातधनादिक । 'मम यत् "प्रथमम् आद्यं गुह्यं, " तस्माद्विनामा ब्राह्मणोऽर्धकः” (तैसं ६.३.१ ) इति द्विनामवात् विशेष्यते । किं पुनस्तदित्याह--'पिता' 'माता च "अग्रे जन्मकाले यत् "दधतुः नाम मम चक्रतुः । सत्यपि यवृत्ते व्यत्ययेन निहन्यते । यद्वा-मम प्रथमं नाम माता च पिता.दधतुः तस्मादेवं नाम विशिष्टम् । ततः १० किं पुनस्तदित्याह-यदने यज्जन्मकाले एव ममाभूत् । प्रथमस्य नाग्नो द्वौ गुणौ, माता- पितृकर्तृकत्यम् , अमे कृतत्वं च । ततो विशिष्टं मदीयं नाम त्वं बिमृहि । कुत इत्यत आह- 'मत् मम । " सुपो मुलक् ” ( पा ७.१.३९) इति षष्ठया लुक् । कुतः ? "आ पुनर् "ऐतोः आपुनरागमनात् । " भावलक्षणे स्ये (पा ३.४.१६) इति तोसुन्प्रत्ययः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं बाधित्वा " तादौ च" (पा ६.२.५०) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । १५ - " दशमानुवाकस्य पूर्वभागे प्रवत्स्यतो यजमानस्याग्न्युपस्थानमन्याः, उत्तरभागे केचित् दर्शपूर्ण- मासाङ्गमन्याश्चाभिधीयन्ते । ममेति ॥ कल्पे-" प्रवसयमेष्यग्नाहानीन् समाधेहीति ज्वलत उपतिष्ठते " इत्युपक्रम्योक्तं - 'पशून्मे शरस्य पाहि सान् मे गोपायास्माकं पुनरागमादित्याहवनीयम्। मम नाम प्रथमं जातवेदः इति घ" (भापत्रौ ६.२५.५-६) इति । तत्र 'पशून्' (मैसं १.५.१४) इत्यादिमन्त्रः शाखान्तरगतः ।। मन्या-२० न्तरपाटस्तु--'मम नाम प्रथम जातवेदः पिता माता च दधतुर्यदरे । सत् वं विभूहि पुनरा मदतोस्तवाई नाम यिभराण्यामे' इति । प्राझणस्य नामद्वयं विद्यते । देवदत्तयज्ञदत्तादिकमेकम् , उपाध्यायदीक्षिता- दिकमपरम् । अत एव क्ष्यते---" तस्माद्विनामा माझणोऽर्धकः " (सं ६.३.१) इति । तयाध्यापनादे. रूयं प्रवृत्तत्यादुपाभ्यायादिकं घरमम् । भने जन्मकाले मातापितृम्या कृतत्वादेवदत्तादिकं प्रथमम् । हे यत् 'प्रथमं नाम 'तत् स्वं धारय । कियन्त कालम् । पुनः 'भा 'मस् 'पतोः, मा २५ मदीयपुनरागमात् । "महम् अपि तव नाम धारयाणि । स्वमग्र वैकल्यं निरन् मदीय कार्य पुर। स्वनामधारिणो मम गन्तव्यदेशे धैकल्यमेव न संभवतीत्यर्पः॥ जातवेदः, १.य-वेदायितः।

·७२ तैतिरीय-संहिता (१.५.१० [प्रवत्स्यतो यममानस्यान्युपस्थानमन्याः दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्रा मम नाम तवं च जातवेदो वाससी इय विक्सानी ये चरोवः । आयुपे त्वं जीवसे व्यं यथायथं वि परि दयाव? पुनस्ते ॥ मम । नाम । तव । च । जातवेद इति जात-वेदः । वाससी इति । इव । विवसानाविति वि-यसोनी । ये इति । चरावः ।। आयुषे । वम् । जीवसे । वयम् । यपायथमिति यषा-यथम् । वि। परीति । दधावहै । पुनः । ते इति ॥ यद्वा-आभिमुख्ये आड स्वीकर्तव्यः । कर्तरि तोमुन् । मदिति पञ्चम्येव । आगन्तोः मत् , यावदहमागन्तारिम तावदित्ययः। तव च 'नाम "अहं बिभराणि। तावन्तं कालं नामभरणं 'चावश्यकार्यप्रतिलम्मार्थम् । एतदुक्तं भवति-मयि प्रोपित उपसंनिहितस्त्वमहं १. भूत्वा मया कर्तव्यं सर्व कुरु, ययात्र न किंचित् परिहास्यते । अहमप्यन्यत्र स्वं भूत्वा त्वया कर्तव्यं करिष्यामि, यथा बहिर्न किंचित् परिहास्यते । एवमावाभ्यां परस्पर- स्योपकुर्वयां वर्तितव्यमिति ।। आगत्य प्रवासात् पुनस्तमुपतिष्ठते-~-' मम नाम तव च ' इति । अयं च जगतीप्रकारो विवृद्धपादः । “आयुषे त्वं जीवसे वयम् ' इति तृतीयः पादः ॥ हे 'जातवेदः, मम 'च तव च संबन्धिनी ये नामनी विवसानौ "विपरिवृत्य वसानौ मम नाम त्वं तव च नामाहमिति, अतोऽन्योन्यस्य विपरिवृत्ते इव' धारयन्तौ चरायः त्वं चाहं च वर्तावहे । ते नामनी पुनरिदानी यथायथं यथारय विपरि 'दधावहै 'पुनः विवर्तावहै । तव नाम त्वमेव परिधत्स्व मम च नामाहमेत्र परिदधे । “ यथास्वे यथायथम् " (पा ८.१.१४ ) इति निपात्यते । किमर्थ- मित्याह-आयुधे अन्नाय हविलक्षणाय खमात्मीयं नाम गृहाण । 'जीवसे 'दीर्घमायुर्जीवितुं ममेति॥ कल्पे -"अभ्येत्याहानीन् समाधेहीति ज्वलत उपतिष्टते" (मापनौ ६.२४.५-६) इत्युपक्रम्योक्तं-" मम नाम तव च जातवेदः इति चतसभिराहवनीयम्" (आपत्रौ ६.२४४) इति । तत्र प्रथमा-'मम नाम तव च जातवेदो वाससी इव विवसानौ ये घरावः । मायुपे त्वं जीवसे वयं यथायथं वि परि दधावहै पुनस्ते' इति ॥ हे जातवेदः, 'मम देवदत्तादि नाम 'तव च वयादि नाम इत्येवं ये नामनी विपरिवृत्यान्योन्यवाससी विपर्ययेण 'वसानी 'इव इदानीमावा घरावः । इत ऊचं ते नामनी त्वं चाहं च "पुनः अपि यथायथं त्वदीयं वयादि नाम तवैव मदीयं च देवदत्तादि नाम मदीयमेव यथा मवति तथा विपरिवृत्य परि 'दधावहै । एवं 'सत्यायुर्वृद्धिर्धनादिसंपत्त्या प्रशस्तजीवनं च भवति ॥ २. तं-तन्नामाकारस्य प्रतिलम्भनार्थम् ; ति-तन्नामाकारस्य प्रतिलम्भनमर्थ। ३. ते.ति-तथात्र। ४. त.ति.व-विपरिवत्यं। ५. ब-वाससी इव। ६.तं.ति-गृहन्। ७. मै-दीर्घायु' । १. मा-अतः। २..क. तं. ति-सस्यायुरभिवृद्धि। १५ २. wwwww ·.३ १.५.१०) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता प्रवत्स्यतो यजमानस्याग्न्युपस्थानमात्राः दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्रात्र ] नमोऽग्नयेऽप्रतिविद्धाय नमोऽनाधृष्टाय नमः सम्राजै । अाढो(१)अग्निहया विश्वजित् सहन्त्यः श्रेष्ठो गन्धर्वः ।। नमः । अग्नये । अप्रतिविद्धायेत्यप्रति-विद्धाय । नमः । अनाधृष्टायेत्यना-धृष्टाय । नमः । सुनाज इति सम्--राजै । अोढः (१) । अग्निः । बृहया इति बृहत्-वयाः । विश्वजिदिति विश्व-जित् । सहन्त्यः । श्रेष्ठः । गन्धर्वः ।। वयमप्यात्मीयं नाम गृह्णीमः । “ अस्मदो द्वयोश्च" ( पा १.२.५९) इत्येकस्मिन् बहुवचनम् । वचनव्यत्ययो वा । " तुमय सेसेन्" ( पा ३.४.९) इत्यसेप्रत्ययः, आधुदात्तत्वप्रसङ्गाद- मुन्नन्तो नेष्यते॥ गार्हपत्यमुपतिष्ठते- -----'नमोऽग्नये' इति त्रिष्टुभा ॥ नमः "अग्नये पूजेयं क्रियते । १. "अप्रतिविद्धाय केनचिदप्यताडिताय । 'नमः अनाधृष्टाय केनचिदम्यपरिभूताप । 'नमः 'समाजे सर्वदा संगतदीप्तये । “मो राजि समः क्वौ " (पा ८.३.२५) इति मकारः । इदानीं स एवाग्निः स्तूयते । अयं खलु 'अग्निः अपाढः केचिदपि सोढुमशक्यः। " साढयै साढ्वा" (पा ६.३.११३) इति निपात्यते । “सहेः साडः सः" (पा ८.३.५६ ) इति पत्वम् । 'बृहद्वयाः अपरिमितान्नः विश्वजित् सर्वस्य जेता 'सहन्त्यः अभिभवनशीलः शत्रूणाम् । १५ “सहेरौणादिके झचि स्वार्थिको यत् । अद्वयचोऽपि व्यत्ययेन “ यतोऽनावः" (पा ६.१.२१३) इत्याद्युदात्तत्वम् । श्रेष्ठः प्रशस्यतमः " गन्धर्वः गवां स्तुतिशब्दानां धारयिता स्वीकर्ता । स्वीकृत्य वा तदर्थस्य कर्ता । पृषोदरादिः (पा ६.३.१०९)। योऽग्निरित्यंभूतस्तस्मै नमः इति ॥ नम इति । अथ द्वितीया- नमोऽमयेऽप्रतिविद्धाय नमोऽनाष्टाय नमः सनाजे । अपाढो. निर्वृहद्वया विश्वजित् सहन्त्यः श्रेठो गन्धर्षः' इति । प्रतिचिद्धाय केनविदताडिताय अनादृष्टाय केनाप्यतिरस्कृताय सम्राजे संहतदीप्तये । अपाढः शत्रूणां सोदुमशक्यः "वृहद्वयाः अपरिमिताम: विश्वजितू सर्वस्य जेता सहन्त्यः स्वयं सहिष्णुः श्रेष्ठः गन्धर्षः संगीतादिकलाविद्यास्वतिकुशलः ॥ ८-८.तं.ति-सहेः औषादिको शन्। ९-१ब-ग्रेटतमः। से 1.

·तेचिरीय-संहिता [प्रयत्स्यतो पगमानस्पायुपरपानमन्त्राः पूर्णमासमन्त्राय त्यत्पितारो अग्ने देवास्त्वामाहुतयस्त्वढिवाचनाः । सं मामायुपा सं गौपुत्पेन मुहित मा घाः ॥ वपितार इति त्वत्-पितारः। भने । देवाः । । स्वामाहुतय इति लाम्-आइतयः । त्वद्वियाचना इति त्वत्-विवाचनाः । । माम् । भाषा । समिति । गोपत्येन । सुहित इति सु--हिते । मा। धाः ।। समिति - अन्याहार्यपचनमुपतिष्टते- त्वपितारः ' इति । अयं "कश्चिद्गायत्रीप्रकारः । 'म मामायुपा ' इति तृतीयः । हे 'भग्ने, 'स्वरिपतारः स्यपितृकाः स्यं पिता पाता या येषां सादृशा देवताः। छान्दसं दीर्घवम् । “मृतश्छन्दसि" (पा ५.१.१५८) इति कयमावः । 'वामाहुतयः त्वां प्रति गन्तारः, त्यय्याहुतयो येषां ते वामाहुतयः । छान्दसो द्वितीयाया अलुक् । त्वय्याहुतयः २ देयाऽसय इत्यर्थः । त्वद्विषाचनाः त्वं वियाचनः वियाचयिता विशेषेण प्यापयिता येषां " सादृशाः, त्यन्मुखत्वाद्देवानाम् "यान्तात् (पा ३.१.२६) नन्दादिष्क्षणो स्युः (पा ३.१.१३४) । स सादृशस्त्वम् 'आयुषा अन्नेन जीवितेन या 'मुहिते मुष्ठ निहिते मुहिता में सधाः संधेहि संयोजय । गोपत्येन गवां स्वामियेन च मां संधेहि । पत्यन्तक्षणो या (पा ५.१.१२८) । दधातेोटि शपो लक् । आन्दसे या लिडि " गातिस्पा" (पा २.४.७७) १५ इति सिचो लुक् । यद्वा-सुहिते सम्यक् स्यापय । सहित इति प्रादिसमासे (पा २.२.१८ वा ३) अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा ६.२.२) । त्यत्पितार इति ॥ अथ नृतीया- रवत्पितारो भन्ने देवास्त्वामाहुतयस्त्वद्रिवाचनाः। से मामायुपा सं गौपत्येन सुहिते मा धाः' इति ॥ त्वमेव पिता पालको येषां देवाना ते त्वरिपतारः। त्यो प्राप्ता माहुतयो येषां देवानां ते त्वामाहुतयः, त्वयि हुताः सत्यो देवांतर्पयन्तीत्यर्थः । त्वमेव विशेषण २० 'वाचनः प्रख्यापयिता येषां ते त्वद्विवाचनाः । हे भने, 'मां दीर्घायुपा सं धाः संपोजय। गौपत्येन गणं स्वामित्वेन संयोजय) 'सुहिते सुष्ठ हिते पुरुषार्थे मा घाः। मां स्थापय ॥ : १०.तं.ति-कश्चिदीन: इप्रकाशनः। त्वंमुखा देवाः। ११-११. सं-तादृशाः त्वंमुसा देवाः; ब-ते तोशान ३. आ-वाचन' क-वाचः; तं-वाचनाः।

·मभास्करभाष्य-सायणमाष्यसमेता प्रवत्स्यतो यजमानस्यान्युपस्थानमन्त्राः दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्राश्र] अयमग्निः श्रेष्ठतमोऽयं भर्गक्तमोऽयर संहस्ससातमः । अस्मा अस्तु सुवीर्यम् ॥ अयम् । अग्निः । श्रेष्टतम इति श्रेष्ठ-तमः । अयम् । भर्गवत्तम इति भगवत्-तमः । अयम् । सहसूसातम इति सहा-सातमः अस्मै । अस्तु । सुवीर्यमिति सु-वीर्यम् ।। '- आहबनीयमुपतिष्ठते- अयम् ' इत्यनुष्टुभा ॥ अयम् 'अग्निः आहवनीयः श्रेष्ठतमः अतिशयेन प्रशस्यतमः प्रशस्तानामपि प्रशस्ततमः ।. प्रकर्षवतामप्यतिशयविवक्षया द्वितीय *आतिशायनिको भवत्येव, यथा--"श्रेष्टतमाय कर्मणे" (नैसं १.१.१) इति । अयं भगवत्तमः अतिशयेन धनवान् । "तया 'अयं "सहलसातमः. सहस्रस्य "बहुनो धनस्य ये सनितारः संभक्तारो दातारो वा तानतिशेते । " जनसन " ( पा ३.२.६७) इति विट्, विड्वनोरनु- १. 'मासिकस्यात् " (पा ६.४.४१:) इत्यात्वम् । ईदृशोऽयमग्निः अस्मै यजमानाय मह्यं 'सुवीर्यम् अस्तु शोभनवीय धनम् 'अस्तु । ईदृशधनहेतुर्ममास्त्विति यावत् । (पा ६.२.१२० ) इत्युत्तरपदाघुदात्तत्वम् । एवं सहस्रपदोपात्तं धनं सुवीर्यशब्देन विशेष्यते ।। "वीरवीयर्थी च " अयमिति ॥ मय चतुर्थी-'अयमनिः श्रेष्ठतमोऽयं भगवत्तमोऽयर सहस्रसातमः । अस्मा मस्तु सुवीर्यम्' इति । प्रशस्थानां मध्येऽविशयेन श्रेष्ठः । पुनरपि ताशानां' मध्येऽतिशयेन श्रेष्ठः श्रेष्ठतमः । १५ भगवच्छब्दः पौराणिकाख्यातः- -" ऐश्वर्यस्य सममस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोचैव पण्णां भग इतीरणा ॥ (विष्णु ६.५.७४) इति । " उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागति' गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां स वाच्यो भगवानिति ।" (विष्णु ६.५०६८) इति ॥ अतिशयेन भगवान् भगवत्तमः । सहस्रसंख्याकस्य धनस्य सनितारो दातार तेवतिशयेन दाता सहस्रसातमः । तादशस्यानेः प्रसादात् अस्मै यजमानाय महा शोमन सामयम् अस्तु । २. *[इ. पा ५.३.५५ वा ३-तदन्ताच्च स्वाथै छन्दसि दर्शन श्रेष्ठतमायेति'।। १२. ब- १३. पं-बहुशः। भथा ४. क.ति-'तादृशानाम् ' इत्यस्यानन्तरं श्रेष्ठानाम् ॥ ५. आ-'नामगतिम् । .

·७६ १४. ब-निष्टुगियम्। १५. मै-'निम्रचः च'नास्ति ।. [धातुपाठमनुसत्य बुचुम्लचू गत्ययों तैत्तिरीय-संहिता (१.५.१० [प्रवत्स्यतो यजमानस्याग्न्युपस्थानमन्त्राः दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्रात्र मनो ज्योतिर्नुपतामाज्यं विच्छिनं यज्ञ समिमं दधातु । या इष्टा उपसौ निम्रर्चश्च ताः सं दधामि हविर्षा घृतेन ॥ मनः । ज्योतिः । जुषताम् । आज्यम् । विच्छिन्नमिति बि-छिन्नम् । यज्ञम् । समिति। इमम् । दधातु याः । इष्टाः । उपसः । निम्रच इति नि-मुचः । च । ताः । समिति । दधामि । हविषा । घृतेन ॥ विच्छिन्ननिमित्तो होमः- मनो ज्योतिः' इति ।. त्रिष्टुबिय", बिरांड्वा ॥ पूर्वार्धचों व्याख्यातः (तसं १.५.३) , सर्वस्य मनः द्योतमानोऽयमग्निरिदम् "आज्यं नुपता, जुष- माणश्च 'इमं विच्छिन्नं यज्ञं से दधातु इति । 'याः इष्टाः ताः सं दधामि' इति वचनात् मयि २. प्रोषिते प्रमत्ते वा याः उपसः अन्यैः यजमानैः "इष्टाः, मया अनिष्टा इत्यर्यसिद्धम् । यद्वा- इष्टा यागा मया अनिष्टाः संघातुं या इष्टाः । इच्छतेर्निष्ठा (पा ३.२.१०२ ), इधर्वा गतिकर्मणः । इष्टाः: गताः विना यागेनातिवाहिताः । उपसः अहरारम्भाः प्रातश्च, "नि चः "च" सायं चेति यावत् । "मुचु मुलुचु स्तेयकरणे । संपदादिलक्षणः विप् (पा ३.३.१.०० वा ९) । 'ताः सं "दधामि, अनेन 'घृतेन एव हविषा चरुणा संगताः करोमि, १५ हविषा यागवतीः करोमि । अयापरम्-या इष्टाः पूर्व मया यागवत्यः कृताः या उपसः उदया दिघसा इत्यर्थः, याश्च निम्नुचः लुप्तयागा उपसस्ता. उभयीरुपसः अनेन हविषा, से दधानि संयोजयामि, यागवतीरेव सर्वाः करोमि, इष्टानिष्टविभागरहिताः करोमीत्यर्थः ।। मन इति ।। कल्प:-" नवमी चेदति प्रवसेत् मित्रो जनान् यातयति प्रज्ञाननिति मैथ्योपस्थाय मनो ज्योति पतामित्याहुतिं जुहुयात् " (आपनौ ६.२६.७) इति । निर्गमनतिधिमारभ्य नवमी तिथिमति- क्रम्य प्रवासे सत्येतदवगन्तव्यम् । तत्र 'मित्रो जनान् ' (तैस ३.४.११) इति मन्त्रोऽन्यन्नाऽऽम्नातः॥ मन्त्रान्तरपाठस्तु -'मनो ज्योति पतामाज्य विच्छिर यज्ञ समिमं दधातु । या इप्टा उपसो निनुचा सा सं दधामि हविषाघृतेन' इति । पूर्वाधं 'भूमि ग्ना' (तैसं १.५.३) इत्यनुवाके च्याख्यातम् । प्रातःकालोपलक्षिता आहुतयः, याश्च निनुचः अस्तमयकालोपलक्षिता माहुतयः 'इष्टाः इतौर्यजमानैरनुहिता मया त्वन्तरिता: 'ताः सर्वा माहुतीरनेन 'धुनेन हविया 'सं 'दधामि अविच्छिनाः करोमि ॥' स्तः, प्रचुग्लचू तु स्तेपकरणे भवतः। द्र. काशिका-पा ३.१.५८] । . भनेन . २० या: 'उपस: w ·. १.५.१०) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता अवस्यतों यजमानस्याग्न्युपस्थानमा दर्शपूर्णमासागमन्त्राच ] पर्यस्वतीरोषधयः (२) पयस्वदीरुधां पर्यः । अपां पर्यसो यत् पयस्तेन मामिन्द्र स ऐज ॥ - अग्ने व्रतपते व्रतं चरिप्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताम् ॥ पर्यस्वतीः । ओषधयः (२)। पर्यस्वत् । चीरुधाम् । पर्यः । अपाम् । पय॑सः । यत् । पर्यः । तेन । माम् । इन्द्र । समिति । सृज । अग्ने । व्रतपत इति व्रत-पते । व्रतम् । चरिष्यामि । तत् । शकेयम् । तत् । । राध्यताम् । -- अतःपरम् इष्टियाजमानकाण्डं प्राजापत्यम् । तत्राप आचामतिपयस्वतीः' इत्यनुष्टुभा ॥ 'पयस्वतीः पयस्वत्यः क्षीरवत्यः सारवत्यो वा पानरसेन तद्वत्यः "ओषधयः । 'ओपथ्यः फलपाकान्ताः। (अमरकोश २.४.६)। " वा छन्दसि " (पा ६.१.१०६) पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् ।। 'वीरुधी तु पयः पयस्वत् ओषधीनां पयोऽपि पयस्वत् सारवत् पेयत्व- १० गुणवत्" । विविधं रोहन्तीति वीरुधः लतादयः । पृषोदरादिः (पा ३.३.१०९) । 'अपां वा संबन्धि यत् पयः ईदृशं पयसः अपि पयः यत्किंचित्पय'ओषधीनां वीरुधां वा तस्यापि पयस्त. तोऽपि सारवत् । "वेन.'मा 'सं 'सृज योजय हे 'इन्द्र । एतदुक्तं भवति-ओषधयो न केलं पयस्वत्यः, वीरुधां तु पयोऽपि पयस्वत् ; अपातु ततोऽपि पयस्वत् पय इति ।। व्रतमुपैति-'अग्ने व्रतपते ' इति यजुषा । हे 'अग्ने, ब्रतानां ब्रह्मचर्यसत्यवचना- दीनां पते पालयितः । “ नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् " (पा ८.१.७३). इति पूर्वस्याविद्यमानवत्वनिषेधात् द्वितीयं निहन्यते । व्रतं यथोक्तं "चरिष्यामि तत् व्रतमहं "शकेयं चरितुं समर्थो भूयासम् । “ लिडयाशिभ्यड " (पा ३.१:८६) । तत् व्रतं त्वत्प्रसादाच्चरितं मे मम, राध्यतां सिध्यतु । राध हिंसासिद्धयोः देवादिकः ॥ . . पयस्वतीरिति ॥ अग्न्युपस्थानमन्त्रविषयः पूर्वभागो गतः । अथ दार्शिकयाजमानमन्त्रादि- २. विषय उत्तरभाग उच्यते । कल्प:--"पयस्वतीरोषधय इत्यप भाचामत्युपस्पृशति वा" (मापनौ ४.२०९) इति । पाठस्तु-'पयस्वतीरोषधयः पयस्यद्वीरुधां पयः । अपां पयसो यत्पयस्तेन मामिन्द्र सर सृज' इति । सारवाची पयःशब्दः । 'मोषधयः पयस्वत्यः सारस्वत्यः । 'धीरुधां लताना संथन्धि यत् पयः निर्गत क्षीरं तदपि पयस्वत् सारवत् । "भपा मध्ये 'यत् पयः सारं यच्च पयसो गवादिक्षीरस्य पयः सारं, तेन सारेण सर्वेण "हे 'इन्द्र , मां सं सज संयोजय ॥ ૨૬ १६. मै-'पेयत्वगुणवत्' नास्ति । १७. मै-ब्रह्मचर्यादीनाम् । १८. ब-पर्तुम् । . ६-६.इ.उ.पा-'हे इन्द्र' नास्ति ।

·७८ -तैत्तिरीय-संहिता.. (१.५.१० [प्रवत्स्यतो यजमानस्याग्न्युपस्थानमन्त्राः दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्रा अग्नि होतारमिह १९ हुवे देवान् यज्ञियानिह यान् हामहे । आ यन्तु देवाः सुमनुस्पाना वियन्तु देवा हविषों मे अस्य ॥ अग्निम् । 'होतारम् । इह । तम् । हुये । देवान् । यज्ञियान् । इह । यान् । हवामहे । एति। यन्तु । देवाः । सुमनस्याना इति सु-मनस्यानाः। वियन्तु । देवाः । हविः । मे। अस्य ।। । " हविर्निरुप्यमाणमभिमन्त्रयः अपि होतारम् ' इति । अत्र वृत्तिद्वययोगात् संशये संख्यया त्रिष्टुबित्येके । आचात् संदेहे । देवतादिभ्यश्च " ( पिसू ३.६१-६२) इति जगतीत्यन्ये ॥ इह अस्मिन् कर्मणि होतारं देवानामाहातारम् अनि 'हुवे आह्वयामि । शपो लुक् (पा २.४.७३)। 'देवान् 'यज्ञियान् यज्ञार्हान् । हवामहे आहृयामः, ये बाहातव्यास्तान- प्यायामि । " बहुलं छन्दसि " (पा ६.१.३४) इति हयतेः संप्रसारणम् । " यज्ञविग्भ्याम् " १. (पा ५.१.७१) इति यज्ञशब्दाद्घः । यद्वा-यान् हवामहे ये होतव्याः तानाह्वयामि । जुहोतेर्व्यत्ययेन शप् , आत्मनेपदं च । ते च हुताः "सुमनस्यमानाः सुमनसः सन्त आह्वानापराध सोदवा तुष्यन्तु, "आ 'यन्तु आगच्छन्तु । भृशादित्वलक्षणः क्यड् (पा ३.१.१२).! आगत्य च देवा हविषोऽस्य वियन्तु भक्षयन्तु । वी गत्यादिषु " क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् " (द. पाभा १.४.३२) इति संप्रदानत्वात् " चतुर्थ्य] बहुलं छन्दसि " (पा २.३.६२) १५ इति पष्ठी ॥ अग्न इति ॥ कल्पः-"दक्षिणेनावनीयमवस्थाय प्रतमुपैष्यन् समुद्रं मनसा ध्यायति । "लय जपत्यमे प्रतपते व्रतं धारध्यामीति ब्राह्मणः " (भापौ ४.३.१-२) इति । मन्त्रशेषस्तु-तच्छकेयं तन्मे राध्यताम् ' इति ॥ 'तत् व्रतमनुप्ठातुं शक्तो भूयासम्, मदीयं तत् व्रतं समृदं भवतु ।। अग्निमिति ॥ कल्प:-" अग्निर होतारमिह तर हुव इति हविर्निरुप्यमाणममिमन्त्रयते । हविनिर्वपण वा पानममिमृशत्यमि वा मन्त्रयते " (भापश्री ४.४.५-६) इति ॥ मन्त्रशेपस्तु- देवान् यज्ञियानिह यान् हवामहे । मा यन्तु देवाः सुमनस्यमाना वियन्तु देवा हविषो मे अस्य' इति । इह कर्मणि देवानामाहातारं सम् अग्निम् बहमास्यामि । 'इह कर्मणि 'यान् 'देवान् उद्दिश्य जुडुमस्तानपि "यज्ञियान् देवानाहयामि। माहूताश्च ते 'देवाः सौमनस्य प्राप्ता मागच्छन्तु । भागत्य च मे मस्स हविषः मदीयमिदं हविः वियन्तु भक्षयन्तु । २. है २५ ७-७.क-'अय जपति'मास्ति।

·। : . १.५.१०). भट्टमास्करमाष्य-सायणभाष्यसमेता प्रवत्स्यतो यजमानस्याग्न्युपस्थानमन्त्राः दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्राच] कस्त्वा युनक्ति स. त्वां युनक्तु - ! यानि धर्म कपालान्युपचिन्वन्ति (३) वेधसः । पृष्णस्तान्यपि बृत इन्द्रयायू वि मुंश्चताम् । कः । त्वा । युनक्ति । सः । त्वा । युनक्तु । यानि । धर्मे । कपालानि । उपचिन्वन्तीत्युप-चिन्वन्ति ( ३ ) । वेधसः ।। पूष्णः । तानि । अपीति । ते 1 इन्द्रवायू इतीन्द्र-वायू । वीति । मुञ्चताम् ॥': minimmani यज्ञं "यज्ञयोगेन युनक्ति-कस्त्वा' इति यजुषा ॥ 'कः प्रजापतिरेव हि त्वां "युनक्ति योक्तुमर्हति, तस्माद 'सः त्या 'युनक्तु हे यज्ञ, युक्तात्मानं खां करोतु ॥ कपालानि विमुश्चति-- यानि धर्मे ' इत्यनुष्टुभा । इय चायवे व्याख्याता (तसं १.१.७) 'धृष्टिरसि' इत्यत्र । यानि 'कपालानि 'धर्मे अग्नौ वेधसः अध्वर्यवः पचिन्वन्ति उपदधति 'तानि "पूष्णः "पुष्टिकारणस्याग्नेः 'व्रते कर्मणि 'अपि" समाते । इदानीम् इन्द्रवायू "वि "मुश्चताम्, न हि अन्यस्तानि विमोक्तुं शक्नोतीति ॥ भिन्नं कपालमुत्कर उदस्यति--' अभिन्नः' इति । पङ्क्तिरियं चतुष्पदा || 'अभिन्नः भविगुणोऽस्तु 'धर्मः यज्ञः, सत्यपि कपालभेदे तन्निमित्तं यज्ञस्य वैगुण्यं मा भूदित्यर्थः । अथवा" धर्मार्थ कपालं धर्मः स भिन्नोऽप्यभिन्नोऽस्तु अविनष्ट एवास्तु । अत एव 'जीरदानुः यागः कपालं वा भवतु वैगुण्याभावात् , जीरमुदकं तस्य दाता वर्षादिद्वारेण । यद्वा -जीरं जीवितं प्रजानां तस्य दाता । जीवेरौणादिको रक्प्रत्ययः (द्र. उ १५८)। ददातेर्नुः, दासीभारादित्वात् २. क इति ॥ कल्प:-"मय यज्ञं युनक्ति । कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्त्विति सर्व विहारम- नुवीक्ष" (भापी ४.४.८-९) इति । हे यज्ञ, 'कः प्रजापतिः सर्वत्र वा 'युनक्ति योग्य करोति । तस्मादत्रापि सः एव खां "युनक्तु । यानिति ॥ कल्प:-"उभौ कपालविमोचनं जपतः" (आपनौ ४.१४.५) इति । उभौ अध्वर्युयजमानौ । मन्त्रपाठस्तु-यानि धर्म कपालान्युपचिन्वन्ति वेधसः । पूष्णस्तान्यपि प्रत इन्द्रवायू वि मुञ्चताम् ' इति । अयं मन्त्रः अध्वर्युकाण्डेऽपि (तसं १.१.७) भाम्नातत्वात् प्रथमप्रपाठके भ्याख्यातः । "वेधसः ब्रह्मसमाः पूष्णः पोषका ऋत्विजः यानि 'कपालानि वहावुपस्थापयन्ति तानि सर्वाणि 'अपि नते समाते सति 'इन्द्रवायू विमुञ्चवाम् ॥ 9 २५ १९. ब-योगेन। २०. म-पुष्टिकरस्या'। २१. मै-अपीते। २२. ब-या। T ·.८० " - - तैत्तिरीय-संहिता [प्रवत्स्यतो यजमानस्याग्न्युपस्थानमन्याः दर्शपूर्णमासामन्या अभिनो घों जीरदानुर्यत आतस्तदंगन् पुनः । इध्मो येदिः परिधर्यश्च सबै यज्ञस्पायुरनु सं चरन्ति । अभिन्नः । धर्मः । जीरदानुरिति जीर-दानुः । यतः। आतैः । तत् । अगन् । पुनः । इध्मः । वैदिः । परिधय इति परि-धयः । च । सर्वे । यज्ञस्य । आयुः। अनु । समिति । चरन्ति ।। ५ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा ६.२.४२ ) । जीवे रदानुक् जीरदानुः । इति निर्वचनं पदकारा न सहन्ते । किंच-अयं धर्मो यज्ञात्मा कपालामा वा 'यतः पृथिव्या 'आत्तः गृहीतः तत् एवं 'पुनः 'अगन् गच्छतु पृथिव्या गृहीतं पृथिवीमेन गच्छतु । गमे छान्दसे लिडि " मन्त्रे धस (पा २.४.८०) इत्यादिना प्लेटुक् । " मो नो धातोः" (पा ८.२.६४ ) ॥ आहवनीय संतनी जुहोति- इमो वेदिः' इत्युत्तरेणार्धन ‘पनि शत् ' इति १. त्रिष्टुभा च ॥ इध्मः "वेदिः परिधयः च । चशब्दादन्येऽप्येवंजातीयाः सर्वे 'यज्ञस्य आपुः- स्थानीयमिमम् 'अनु "स. चरन्ति अनुक्रमेण प्रत्यासना भूत्वा चरन्ति इमं सेवमाना वर्तन्ते । 'ये च त्रयस्त्रिशत् 'तन्तयः तन्तुरयानीयाः पटमिव सूत्राणि इमं यज्ञं वितत्निरे विस्तारयन्ति । के पुनस्ते ? ये “ प्रजापतिर्मनसान्धोच्छेतः" (तैसं ४.४.९) इति आकूतिप्रभृतियज्ञरय तनितारः प्रजापत्यादयः ते वेदितव्याः । आकृत्यादयो या यज्ञावयवाः । त्रयश्च त्रिंशच्च । त्रयः १५ (पा ७.१.५३) इति सूत्रेण त्रयसादेशः, " संख्या" (पा ६.२.३५) इति पूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वम् । विपूर्वात्तनोतेक्वान्दसे लिटि "तनिपत्योदछन्दप्ति " ( पा ६.४.९९ ) इत्युपधा- लोपः । अय 'ये च 'इमं यज्ञं 'स्वधया अन्नेन हविरात्मना ददन्ते उत्पादयन्ति, उत्पाद्य च" देवेभ्यो ददति । ददतिर्भावादिकः । तेषां सर्वेषां यत् 'छिनं भेदननिर्मित्तेन प्राप्तं वैगुण्यं एतत् अभिन्न इति ॥ अथ प्रायश्चित्तम् । सत्र कल्प:--" यदि कपालं मिद्येत 'गायच्या स्वा पाता- २० क्षरया संदधामीति तत्संधायोपरि गाईपत्य धार्यमाणममिजुहुयान्मनो ज्योतिर्मुषतामिति । मयेनदपोs- भ्यवहरेदमियो धर्मो जीरदानुरिति " (भापत्रौ ९.१३.८.९)॥ मन्त्रशेषस्तु-'यत पात्तस्तदगन् पुनः। इध्मो वेदिः परिधयश्च सर्वे यज्ञस्यायुरनु सं चरन्ति " इति ॥ धर्म: दीप्तः संतप्तोऽयं कपालविशेषः स्वयं भिन्नत्वेन प्रतीयमानोऽपि मन्नसामर्थ्यात् 'मभिन्नः एव भिन्नत्वदोपं नावति । यस्मादयं जीर- दानुः । जीरं जीवनं पुरोडाराद्वारेण यज्ञस्स ददातीति जीरदानुः । यो ह्यन्य जीवयति स कथं स्वयं मिनो २५ भवेत् । अभिनत्वे- तदाकारः कुतो न मातीत्याशक्योत्तरमुच्यते । 'यतः यस्मात् मृद्रूपात् कारणात यात्ता उत्पनः पुनस्तत्कारणम् "भगन् 'थाप्नोत् भतः कारणरूपसदाकार एवं प्रतीयते न तु कार्याकारः। सदप्रतीतो अपि इध्मादयः स्वस्थाकारेण प्रतीयमाना यज्ञपुरुषस्य 'मायुः 'अनुकृत्य से परन्ति । *द. पाभा माहेश्वरसूत्र ५, पामा ११४ वा ६]। २३. शुद्धीकृतोऽयै पाठः (इ. पौत्री 'आहवनीये संतनी जुहोति'); ब-सामिधेनीम्; मै-सम्मीननीम्। २४, म-या। ९. इ.उ.तं.पा.हा-अनुकृत्वा (१)। . . ३.१५.... - ८.आ-गायत्रिया।

·१.५.१०) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता प्रवत्स्यतो यजमानस्यान्युपस्थानमन्त्राः दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्राच] त्रयस्त्रिशत् तन्तवो ये वितत्निरे य इमं यज्ञः स्वधा दर्दन्त तेपो छिनं प्रत्येतद्दधामि स्वाहा धो देवा अप्यतु ॥ १० ॥ [अाढ ओषधय उपचिवन्ति पञ्चचत्वारिशच्च ] प्रयस्त्रिशदिति त्रयः- त्रिशत् । तन्तयः । ये । विततिर इति वि-तनिरे । ये। इमम् । यज्ञम् । स्वधयेति स्व-धया । ददन्ते । तेषाम् । छिन्नम् । प्रतीति । एतत् । दधामि । स्वाहा । धर्मः । देवान् । अपीति । एतु ।।१०।। [ मैस १०५.४, कासं ७.३, ४.१४; वास १.५६ ] 'प्रति दधामि अनयाऽऽहत्या प्रतिविहितं करोमि । यद्वा- -"सम्-अर्थे प्रतिशब्दः, यच्छिन्नमेतत् संदधामि संततमविच्छिन्नमनयाऽऽहत्या करोमि, स्वाहुतं चेदमस्तु ।। अन्यं कपालं तेषु विसृजति -धर्मः' इति !! धर्मः यज्ञः कपालं वा 'देवान् अपि एतु १. अनुप्रविशतु "अन्वितगुणो भवतु ॥ ।। इति पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ।। प्रयस्त्रिशदिति ॥ कल्पः-" अथान्यत् संस्कृत्य "कपालेष्वपि सृजेत् प्रयस्त्रिशतन्तव इति " (भापथौ ९.१३.१०) इति । मन्त्रशेषस्तु-"ये वितरिनरे य इमं यज्ञर स्वधया ददन्ते तेषां ठिन प्रत्येतद्दधामि स्वाहा धर्मों देवार मप्येतु" इति । चतुर्थकाण्डे- "प्रजापतिर्मनसाऽन्धोऽस्रोतः" (तैर्स ४.४.९) इत्यस्मिसनुवाक इष्टकोप- धानार्थी यज्ञतनुनामकास्त्रयविंशत् मन्त्रा भाग्नाताः । तन्मन्त्रप्रतिपाद्या यज्ञतनव इह तन्तुस्थानीयाः । यथा सन्तुमिः पटो निष्पाद्यते तथा ताः तनवो यज्ञ विस्तारयन्ति । ते तन्तवो यज्ञनिष्पादकाः 'ये भप्यूविगादयः "स्वधया इचिपा इमं यज्ञं ददन्ते अनुतिष्ठन्ति तेषां प्राजापत्यादीनां यज्ञाभिमानिदेवानाम् ऋत्विगादि- पज्ञानानां च मध्ये यत् स्वरूप विच्छिन्नं 'तत् एतत् प्रति सं दधामि । अतः स्वाहा सुष्टु प्रति- सहितो धर्मः दीप्तो यज्ञाझविशेषो 'देवान् मप्येतु प्राप्नोतु ॥ भन विनियोगसंग्रहः- "मम प्रयत्स्यन् पूर्वामि मन्त्रयेत् पुनरागतः । ममेत्याद्यैश्चतुर्मन्त्रैमनस्तत्र जुहोति हि ॥ १॥ गतमन्नेरुपस्थान मन्त्राः प्रासङ्गिका भय । २५ पयेत्याचामति स्वामी दर्शपूर्णिमपोरसः ॥२॥ अग्ने प्रागग्निपार्श्वस्थो जपेदमिं हविस्तथा। निरुप्यमाण संमन्ध्य कस्त्वा यज्ञ युनक्ति हि ॥३॥ यानीति मुच्यमानानि कपालान्यनुमन्त्रयेत् । अमिनोऽप्यु क्षिपेनि कपालं य इत्यतः । कपालान्तरमादध्यादिति प्रासङ्गिका गताः"॥ ४॥ इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ २५. व-समस्ये। २६. तं.ति.ब-अनुगुणः 1. १०.आ.हा-कपालेष्वति। ११. क.तं.ति-ततः। १२. इ.उ.पा-क्षिपेतम् । तैसे ११ . ३.

·1 (१.५.११ ५ " " ८२ तैत्तिरीय-संहिता '[काम्येष्टियाज्यापुरोनुवास्याः वैश्वानरो ने ऊत्याऽऽ प्र यातु परावतः । अग्निरुक्येन वाहसा ॥ वैश्वानरः । नः । ऊत्पा । आ । प्रेति । पातु । परावत इति परा-वर्तः । अग्निः । उक्थेन । वाईसा ।। अथ प्राजापत्यकाण्डमध्ये याज्याकाण्डं वैश्वदेवम् । तत्र "वैश्वानरं द्वादशकपालं निपेद्वारुणं चरुं दधिक्राव्णे चरुमभिशस्यमानः " ( तैसं २.२.५) इति त्रिविष्को यो वैश्वानरो द्वादशकपालः तस्य पुरोनुवाक्या- वैश्वानरो नः ' इति गायत्री ॥ प्रायेण पञ्चम- पष्ठयोः सर्ववैश्वानराणामियमेव पुरोनुवाक्या वेदितव्या' । 'वैश्वानरः विश्वेषां नराणां रवामित्वेन संबन्धी अग्निः । " नरे संज्ञायाम् " ( पा ६.३.१२९ ) इति पूर्वपदस्य दीर्घवम् । 'ऊत्या २. मार्गेण करणेन अस्मद्रक्षणेन वा हेतुना, आत्मनो वा तर्पणेन प्रयोजनेन । ऊतियति। (पा ३.३.९७ ) इति क्तिन उदात्तत्वं निपात्यते । " उदात्तयण " (पा ६.१.१७४ ) इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । “ ज्वरत्वर" (पा ६.४.२०) इत्यादिना ऊठ् । स 'नः अस्मान् "आ 'प्रयातु आभिमुख्येनान्येभ्यश्च प्रकर्पणास्मान् प्राप्नोतु परायतः दूरादप्यायातु | "उप- सर्गाच्छन्दसि " (पा ५.१.११८) इति वतिः । 'उक्थेन स्तोत्रेण 'वाहसा वहनसमथेन भयान्तिम एकादशानुवाके काम्येष्टियाग्या' उच्यन्ते । इष्टिकाण्डे निहविष्का काचिदिष्टिराम्नायते- 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेद्वारुणं चरुं दधिक्राणे चल्ममिशस्यमानो यवैश्वानरो द्वादशकपालो भवति संवत्सरो वा भग्निर्वैश्वानरः संवत्सरेणैवेनर स्वदयत्यप पापं वर्णर हते वारणेनैवैनं वरुणपाशान्मुञ्चति दधिक्राव्णा पुनाति" (तसं २.२.५) इति । भभिशस्यमानः 'पातकारोपेण दूप्यमाणः। वैश्वानरशब्देन संवत्सराभिमानी कश्चिदग्निरुच्यते। तेनैव संवत्सराभिमानिनैनमभिशस्तं स्वात्मानं स्वदयति बन्धुभ्यो २० रोचति । वर्ण वर्ण्यमानमारोप्यमाणं पापमपहने बिनाशयति । पापिनं बद्ध्वा नेतुं प्रसारियो यो वरुणपाशः तस्मादेनं स्वात्मानं वारुणयागेन मोचयति । दधिकावदेवकेन यागेन स्वात्मानं पूतं करोति ॥ चोदकमाताम अन्याहार्यदक्षिणां बाधितुं दक्षिणान्तरं विधत्ते-“हिरण्य दक्षिणा पवित्रं वै हिरण्यं पुनात्येवैनमाद्यमस्या भवति" (तसं २०२०५) इति । माद्यमत्तुं योग्यं मदनम् । अम्यामिश्ग. प्रथमहलिये, याज्याडोनुवाक्या. युग्मानि चत्वारि विकल्पितानि । चैश्वानर इति ॥ तत्र प्रथमयुग्मे पुरोनुवाक्यामाह-वैश्वानरो न ऊत्याऽऽ प्र यातु परावतः । अग्निरथेन वाहसा' इति ॥ विश्वेषां नराणामुपकारी 'वैश्वानरः भग्निः "ऊत्या रक्षणनिमितं 'परावत दूरादपि देशात् 'वाहसा प्रापणसमर्थेन उक्थेन उत्थानपूर्वकेणाऽऽगमनेन नः अस्मान् "भा प्रयातु २५ प्रागच्छतु॥ १.व-द्रष्टव्या। ३० १. मा.हा-काम्या याज्याः। २. क-पानवरूपेण। ३. आ-चोप्राप्ता दक्षिणाम् ।

·१.५.११) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाश्याः] ::: ऋतावानं वैश्वानरमृतस्य ज्योर्तिपुस्पतिम् । अजसं धर्ममीमहे ।। वैश्वानरस्य॑ दृश्साम्यो बृहदारणादेकः स्वपस्यया कविः । उभा पितरो महयन्नजायताग्निापूर्थिवी भूरितसा ॥ ऋतानिमित्त–वानम् । वैश्वानरम् । ऋतस्य । ज्योतिषः । पतिम् । अर्जलम् । धर्मम् । ईमहे ॥ वैश्वानरस्य । दुसान्यः । बृहत् । अरिणात् । एकः । स्वपस्ययेति सु-अपस्यया । कविः । भा। पितरां । महर्यन् । अजायत । . अग्निः । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । भूरिरेतसेति भूरि-रेतसा ।। अभीष्टार्थवहनसमर्थनेत्यर्यः। यद्वा--प्रापणसमर्थन मार्गेण । " वहिहाधाऽभ्यश्छन्दसि " (उ ६७० ) इत्यसुन् । णित् । इति हि तत्रानुवर्तते । भागत्य चास्मानभिशरतेर्मुञ्चन् पापं वर्णमपइन्त्यिति शेषः ॥ वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वद्विद्विपाणयोरनं जग्या" (तैसं २.२.६) इत्यस्य ऋतावानम् ' इति' गायत्री || "मतावानं सत्ययन्तं यज्ञवन्तं वा 'वैश्वानरम् । छन्दसीवनिपौ" (पा ५.२.१०९ वा २) इति पनिम् । "अन्येषामपि दृश्यते " (पा ६.३.१३७) इति दीर्घत्वम् । ऋतस्य सत्यस्य सूर्यादेः 'ज्योतिषः पतिं पातारम् ईमहे यांचामहे । किम् ? 'अजस्रम् अविच्छिन्नम् 'धर्म यज्ञ, तेन अविच्छिन्नाः स्यामेति । तेन नास्मिन् मृजाते विद्विषाणौ इति ॥ “वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुत्रे जाते " (तैसं २.२.५ ) इत्यस्य पुरोनुवाक्या- 'वैश्वानरस्प दंसनाभ्यः' इति जगती ॥'बृहदिति प्रथमपादान्तः । तेन अरिणादिति पादादि- २. वातावानमिति ॥ याग्यामाह-प्रस्तावान बैश्वानरमृतस्य ज्योतिपस्पतिम् । मन पर्मीमहे' इति ॥ वैश्वानरम् ईमहे वयं प्राप्नुमः। फीशम् ! 'ऋतावानं सत्यवन्तम् । तस्य यज्ञस्य ज्योतिपः ममीटपलपकासकस्य 'पतिं पालकम् । भजन 'धर्म निरन्तरं दीप्यमानम् ।। धैश्वानरस्येति ॥ द्वितीययुग्मे पुरोनुवाक्यामाद - 'वैश्वानरस्य दसनाम्यो वृहदरिणदेकः स्थपस्यपा फयिः । उभा पितरा महयमनायतामियांवाधिवी भरिरेतसा' इति ॥ 'कविः बुद्धिमान् एकः २५ पजमानः वैश्वानरसंवन्धिनीभ्यः दसनाभ्यः क्रियाभ्यः पृहत् महाफलम् भरिणान् प्राप्नोत् । भपाशाद कमेवाची शोमनमपः स्वपः। स्वपसो भावः स्वपस्य, सेन स्वपस्येन वैश्वानरयागस्य शोभनकमत्येने स्पः । छान्दसो लिङ्गम्यत्ययः । भयम् भग्निः गुभूमिरूपी प्रभूतरेरास्को स्वकीयमातापितरावुभौ 'महयन् छोकपूग्यो कुपन स्वपम् भजायत । तस्मादेन्दीयकर्मणो महापले युक्तमित्यर्थः ।। २. मे-अभीष्टार्थवाहन * [.निघण्टु २.1.1 याध्या- ३० ·। तैत्तिरीय-संहिता [ काम्येष्टियान्यापुरोनुवास्याः पृष्टो दिवि पृष्टो अग्निः पृथिव्यां पृष्टो विश्वा ओपधीरा विवेश । वैश्वानरः सहसा पृष्टो अग्निः स नो दिवा स (१) रिपः पातु नक्तम्।। पृष्टः । दिवि । पृष्टः । अग्निः । पृषिव्याम् । पृष्टः । विश्वाः । ओपधीः । एति । विदेश । वैश्वानरः । सहसा । पृष्टः । अग्निः । सः । नः । दिया । सः (१)। रिपः । पातु । नक्तम् ।। ५ त्वान्न निहन्यते । "वैश्वानरस्य "दंसनाभ्यः कर्मभ्यः वृहत् महत् एकः कविः मेधावी किम् "अरिणात् अधिगच्छति ? किमिति सामर्थ्यात् उभ्यते । इतोऽन्यन्महदरतीति कविमेधावी कश्चिदषबुध्यते किम् ! न कश्चिदित्यर्थः । यो मेधावी न भवति स कामं मिथ्यावबुध्यता मेधावी नैव बोद्भुमर्हतीति । री गतिरेपणयोः क्रैयादिकः । छान्दसो लुड् (पा ३.४.६)। " प्वादीनां ह्रस्वः " (पा ७.३.८०) इति ह्रस्वत्वम् । कीदृशं महत्त्वमित्याह- स्वपस्यया १० शोभनकर्मतया महदाभ्योऽन्यन्नास्त्येवेत्यर्थः । वैश्वानरस्य कर्मसदृशमन्यच्छोभनत्वेन महत्कर्म कश्चिदपि मेधावी जनो न जानातीयुक्तं भवति । अप इति कर्मनाम, शोभनकर्म रखपः तस्य भावः स्वपस्यम् । छान्दसो यत् । “ सुपां मुलुक्” (पा ७.१.३९) इति तृतीयाया यादेशः । तर्हि तेषामस्य कर्मणां मध्ये शोभनमेकं कर्मोदाहियतामित्याह-अयं खल्वग्निः उभा उभौ "पितरा पितरौ मातृपितृस्थानीयौ वा । उभयत्राऽपि “ सुपां सुलक् '” (पा ७:१:३९) १५ इत्याकारः । 'द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ । द्विवचनस्य पूर्वसवर्ण ईकारः । (पा ६.३.२९) इति द्यावादेशः, " देवताद्वन्द्वे च " ( पा ६.२.१४१ ) इति पूर्वोत्तर- पदयोर्युगपत् प्रकृतिस्वरत्वम् । 'भूरिरेतसा भूरिरेतसौ स्थावरजङ्गमात्मकबहुविकारौ "महयन् पूजयन् प्रकाशयन् 'अजायत जायते । छान्दसो लड्, (.पा ३:४.६ )। यथा खलु कश्चित् सुजातः पुत्रः मातापितरौ भूरिरेतसौ युवानौ निजजन्मनाऽलंकुर्वन् जायते एवमसी जायते । इत्थं जन्मकाल एवास्य कुर्वाणस्य किं नाम कर्म महच्छोभनं न भवतीति भावः । तस्मादीशोऽवमग्निरमाकं जातं तमिम पुत्रं वृक्तत्वोजविवादिगुणं करोतु । " वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदमावास्यां या पौर्णमासी वाऽतिपाय " (तसं २.२.५) इत्यस्य याज्या - पृष्टो दिवि ' इति त्रिष्टुप् !। अयं वैश्वानरः अग्निः "दिवि आदित्यामना पृष्ट इति ॥ याज्यामाह - पृष्टो दिवि पृष्टो मग्निः पृथिव्यां पृष्टो विश्वा ओषधीरा विवेश। २५ वैश्वानरः सहसा पृष्टो अग्निः स नो दिवा स रिषः पातु नक्तम्' इति । ष्टः इत्यत्र सकारलोपश्चान्दसः ! अयम् अग्निः दिवि स्पृष्ट भादित्यरूपेणावस्थितः पृथिव्यां दाहपाकप्रकाशकारित्वेनावस्थितः तथा फलपाक- कारी सन् स्पृष्टः संबद्धः सर्वा अपि ओपधीः मा "विवेश । श्वानरः भग्निः संहसा बलेन स्पृष्टः संबद्धः । सः तादृशः 'नः अस्मान् 'दिवा रिपः हिंसकान् पापात् 'नक्तं राबावपि मोऽस्मान् पातु ।। " दियो यात्रा " २० ·१.५.११) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ८५ काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] जातो यद॑ग्ने भुवना व्यख्यः पशुं न गोपा इयः परिज्मा । वैश्वानर ब्रह्मणे विन्द गातुं यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥ जातः । यत् । अग्ने । मुवेना । व्यख्य इति बि-अक्ष्यः ।। पुशुम् । न । गोपा इति गो-पाः । इयः । परिज्मेति परि-उमा । वैश्वानर । ब्रह्मणे । विन्दु । गातुम् । यूयम् । पात । स्वस्तिभिरिति स्वस्ति-भिः। सदा । नः ॥ ५ " "पृष्टः स्पृष्टः । छान्दसो व्यञ्जनलोपः । यद्वा--- -पृष्टो निपिक्तः निहितः दिव्यादित्यात्मना । पृषु सेचने । 'पृथिव्यां च 'पार्थिवेषु । उदात्तयण' (पा ६.१.१७४) इति विभक्तेरुदात्तत्वमुक्तम् । पृष्टः एव भूत्वा "विश्वा 'ओषधीः "आ 'विवेश, पक्तिस्थितिहेतुत्वेन सर्व व्याप्य स्थितः। सः एवंभूतो 'वैश्वानरः 'अग्निः "सहसा बलेन "पृष्टः संबद्धः 'नः अस्मान् "रिपः रेष्टुहिं सितुः दिवा पातु रक्षतु । नोऽस्मान् 'नक्तं च पातु अतिपत्तिदोषात् पाविति ॥ १. जातेप्ट्या याज्या-जातो यदग्ने ' इति त्रिष्टुप् ॥ हे 'अग्ने वैश्वानर, 'जातः जातमात्र एव "भुवना मुवनानि भूतजातानि सर्वान् लोकान् व्यख्यः विशेषेण पश्यसि "पशुं न पशुमित्र गोपाः गवां पालयिता । चक्षेः छान्दसे लुडि (पा ३.४,६ ) " अस्पति- वक्तिख्यातिभ्योऽड़ " (पा ३.१.५२ ) इत्यङ् । 'इर्यः इराऽनं हविरात्मकं तत्र साधुस्तदों वा । परिश्मा सर्वतो गन्ता । “निपातोऽयं मनिन्प्रत्ययान्तः" । यद्यस्मादेवं तस्मात् "ब्रह्मणे १५ हविरात्मनेऽनाय यागात्मने या परिवढाय कर्मणे गातुं .मार्ग विन्द लभस्व हविः प्राप्तुं मार्गानाप्नुहि ", पुनःपुनर्जातेष्टिं प्रवर्तयेति भावः । किंच-युग्माकमेवार्थे 'सदा 'नः अस्मान् जात इति ॥ तृतीययुग्मे पुरोनुवाक्यामाह--'जातो यदग्ने मुचना प्यरयः पशु न गोपा इयः परिज्मा । वैश्वानर माणे चिन्द गातुं यूपं पात स्पस्तिभिः सदा नः' इति ॥ हे 'भाने, त्वं जात- मात्र एव भुवनानि ग्यप्यः स्वतेजसा विशेषेण ख्यापितवानमि । गोपाः 'प'म पशुमिव । यथा गोपारकोऽनायासनैष पशुरतदीय इति स्यापयति सदत् । कामम् ? 'इर्यः इरामसमईमि । परिग्मा परितो गन्ता । यस्मादेवविधसर्व ततो है विश्वानर, प्रह्मणे परियूदायास्मै फर्मणे गाते "मार्ग विन्द समस्य । यूयं 'स्वस्मिभिः श्रेयोभिः सदा 'नः भस्मान् पात रक्षन । यूयमिति पहुचने पूजार्थम् ॥ ३. सं.ति-पापियः । आदिसायात्मकत्वमुपम्। ४-४. ते.ति-मनित्यान्तो निपालते। ५-५.म.नि-विःप्राप्तिमार्गानाजहि । २५ ·तैत्तिरीय-संहिता . (१.५.११ [काम्येष्टियाग्यापुरोनुवाश्याः त्वमग्ने शोचिपा शोशुचान आ रोदसी अपृणा जायमानः । त्वं देवा अभिशस्तरमुञ्चो वैश्वानर जातवेदो महित्वा । लन् । अग्ने । शोचिर्पा । शोशुचानः । एति । रोदसी इति । अपृणाः । जायमानः । त्वम् । देवान् । अभिशस्तेरित्यभि-शरतेः । अमञ्चः । वैश्वानर । जातवेद इति जात-वेदः । महित्वेति महि-वा ॥ । 'यूयं पात रक्षत "स्वस्तिभिः अविनाशः अविनाशान् प्रापय्यास्मान् पातेति । पूजार्थमेकस्मिन् बहुवचनम् ॥ त्रिविष्यायस्य वैश्वानरस्य याज्या- त्वमग्ने । इति त्रिष्टुप् ॥ है "अग्ने वैश्वानर जातवेदः जातानां घेदितः', 'त्वं शोचिषा दीप्त्या 'शोशुचानः भृशं दीप्यमानः अत एव "रोदसी द्यावापृथिव्यौ 'जायमानः एव "अपृणाः आपूरयसि, शोचिषा आपाठ्यसि वा । पृ पालनपूरणयोः । छान्दसे लुडि प्वादित्यात् हस्तः (पा ७.३.८०) । शुचेर्यलगन्ताद्व्यत्यये- नात्मनेपदम् । " अभ्यस्तानामादिः" (पा ६.१.१८९) इस्याचुदात्तत्वम् । किंच-त्वम् एव "देवान् ऋत्विजः अभिशस्तेः पापात् 'अमुञ्चः 'मुञ्चसि 'महित्वा महत्त्वेन माहात्म्येन | तृतीयाया आकारदेशः । यद्वा-महिम्नः मकारनकारयोः तकारवकारौ वाऽऽदेशौ भवतः, १५ उदात्तनिवृत्तिस्वरेण तृतीयाया उदात्तत्वम् । शंस स्तुतौ, अभिपूर्वोऽवद्यवदने वर्तते । क्तिनि " तादौ च " (पा ६.२.५० ) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । स च " उपसर्गाश्चाभिवर्जम् " (फि ८१ ) इत्यन्तोदात्तः । स त्वम् अरमान् अभिशस्तेर्मुञ्चेति ।। । स्वं त्वमिति ॥ याज्यामाह-त्वमझे शोचिपा शोशुचान आ रोदसी अपृणा जायमानः । देवार अभिशस्तरमुज्ञो वैश्वानर जातवेदो महित्वा ' इति ॥ हे अग्ने, त्वं शोशुचानः भृशं दीप्य २. मानः 'जायमानः एव रोदसी चावापृथिव्यौ शोचिषा दीप्त्या 'भा 'भपृणाः सर्वतः पूरितवानसि । है जातवेदः उत्पन्नजगद्वैदिन् । वैश्वानर, स्वं महित्वा स्वमहिम्ना देवान् ऋत्विज्ञः अभिशस्तः पापात अमुचः मोचितवानसि ॥ "[. निरुक्त ३.२१ ' स्वस्ति इत्यविनाशनाम]। *[इ. निरक्त ७.१९] । ६. मै- भस्मान् नास्ति।

·। १० भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्पेष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] अस्माकमग्ने मघव॑त्सु धारयानामि क्षत्रमजरं सुवीर्यम् । ययं जयेम शतिर्न सहस्रिणं वैनर (२) वार्जमग्ने तयोतिभिः । वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हिकं भुवनानामभिश्रीः । इतो जातो विश्चमिदं वि चष्टे वैश्वानरो यतत सूर्येण ।। अस्माकम् । अग्ने । मधवत्स्विति मघवत्-सु । धारय । अनामि । क्षत्रम् । अजरम् । सुवीर्यमिति सु-वीर्यम् । अयम् । जयेम । शतिनम् । सहस्रिणम् । वैश्वानर (२) वाजम् । आने । तयं । ऊतिभिरित्यूति-भिः ।। वैश्वानरस्य । सुमतावित सु-मतौ । स्याम । राजा । हिर्कम् । भुवनानाम् । अभिश्रीरियभि--श्रीः । इतः । जातः । विश्वम् । इदम् । वीति । चष्टे । वैश्वानरः । यतते । सूर्येण ।। " वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वदायतनं गत्वा " (तैसे २.२६) इत्यस्य याज्या-- अस्माकम् ' इति जगती ॥ हे "अग्ने वैश्वानर, "अस्माकं पुत्रादीन् प्रथमं । ताबद्धनवतः कुरु, ततः मघवत्सु धनवत्सु कृतेषु धारय स्थापय क्षत्रं बलम् 'अनामि अनमनशीलम् । ब्रह्मादि- लक्षणो णिनिः (पा ३.१.१३४ )। "अजरम् अविनाशं "सुवीर्यम् अनभिभवनीयपुत्रादिपुरुष- कर्मकम् । “ नञो जरमरमित्रमृताः" (पा ६.२.११६), " वीरवीयौं च " (पा ६.२.१२०) १५ इत्येतयोरुत्तरपदायुदात्तत्वम् । किंच--"वयं 'जयेम 'शतिनं शतपोषवन्तं 'सहस्रिणं सहस्रपोष- वन्तं च वाजम् अन्नं तव ऊतिभिः रक्षणैः रक्षाविशेषैः तृप्तिविशेषैर्वा । क्तिन उदात्तत्व- मुक्तम् (पा ३.३.९७)। हे 'अग्ने अङ्गनादिगुण ॥ " वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् सनिमेष्यन् " (तसं २०२.६) इत्यस्य याज्या- 'वैश्वानरस्य सुमतौ ' इति त्रिष्टुप् ॥ "वैश्वानरस्य "सुमतौ करपाणानुग्रहबुद्धौ स्याम भवेम । अस्माकमिति ॥ चतुर्थयुग्मे पुरोनुवाक्यामाह-- 'अस्माकमग्ने मघवत्सु धारयानामि क्षत्र- मजर सुवीर्यम् । वयं जयेम शतिनः सहस्रिणं वैश्वानर वाजममे तवोतिभिः' इति ॥ हे भग्ने, भस्माकं धनं पालकं पुरुष मघवन्सु धारय इन्द्रेषु स्थापयेन्द्रसमानं कुरु । कीदृशं क्षत्रम् ? भनामि मनमनशील कस्यचिदपि नमस्कार न करोतीत्यर्थः । अजरं जरारहितम् । 'मुवीर्यम् अभामामयम् । हे वैश्वानर, तव अतिभिः त्वदीयैः पालनैः ययन् अपि शतसहस्रसंख्योपेतं वाजम् भन्नं 'जयेम ।। वैश्वानरस्येति ॥ याज्यामाह-वैश्वानरस्य सुमती स्याम राजा हिकं भुवनानामभिश्रीः । इतो जातो विश्वमिदं वि चष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण' इति ॥ वयं वैश्वानरस्य सुमती अनुप्रयुद्धी "स्याम तिष्ठेम । अभिप्राप्तश्रीरयं वैश्वानरः सर्वेषां भुवनानां 'राजा हिक प्रकाशकः खलु । "इतः पर ७. मै-अञ्जनादिगुण । ४.तं.ति-भूयः। -- - - २५ । । ३० ·८८ । " तैत्तिरीय-संहिता (१.५.११ [ काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाश्याः अब ते हेडौं वरुण नमोभिरव यज्ञेभिरीमहे हविभिः । क्षयनस्मभ्य॑मसुर प्रचेतो राजनेनो सि शिश्रथः कृतानि ॥ अवेति । ते । हेडः । वरुण । नमोभिरिति नमः-भिः । अवेति । यज्ञेभिः। ईमहे । हविभिरिति हविः-भिः । क्षयन् । अरमन्य॒मित्य॒स्म--ग्यम् । असुर । प्रचेत इति प्र-चेतः । राजन् । एनासि । शिश्रयः । कृतानि ।। " मन्वितन्व्याख्यान' " (पा ६.२.१५१) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यद्वा-शोभनमननके मनसि स्याम । नसुभ्याम् ” (पा ६.२.१७२ ) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । वैश्वानरो विशेष्यते-'हिकम् ' इति । हेर्थे पादपूरणार्ये वा । 'राजा यः सर्वभुवनानां भूतजातानाम् १. 'अभिश्रीः आभिमुख्येनाश्रयणीयः अभिमतश्रीर्वा । 'इतः हेतोर्जातमात्र एवायं विश्वं मुवनम् "इदं "त्रि 'चष्टे विशेषेण पश्यति । 'सूर्येण च यतते, सूर्येण संगतो वर्तते "उद्यन्तं वावाऽऽदित्यमग्निरनु समारोहति " ( तैवा २.१.२) इति दिवाऽऽदित्येन संगच्छते । य इत्यं महात्मा तस्य सुमतौ स्याम ययाऽस्मभ्यं दानकामाः प्रजाः स्युरिति । अप निहविपि मध्यमस्य वारुणस्य पुरोनुवाक्या-'अव ते हेडः' इति त्रिष्टुप् ॥ हे १५ वरुण, ते तय 'हेडः क्रोधमभिशस्त्यादिहेतुं नमोभिः नमस्कारैः "अव 'ईमहे अपनयामः । ई गतौ । शपो लुक् । यज्ञैश्च पूजामन्त्रैश्च 'हविभिः पुरोडाशादिभिश्वात्रेमहे अपनयामः । ततस्त्वम् अस्मभ्यम् अस्मदर्यमेव हे क्षयन् निवसन् अस्मदुपकारायैव यतमान । क्षियतेर्व्यत्ययेन शप् । क्षयतिरेव वा निवासकर्मा । पाष्ठिकमामन्त्रितायुदात्तत्वम् (पा ६.१.१९८)। अस्मदीयानि 'कृतानि 'एनांसि पापानि 'शिश्रयः श्रथय हे "असुर रक्षसां निरसितः 'प्रचेतः प्रकृष्टमते 'राजन् सदा दीप्यमान ॥ कारणाजातमात्र एव 'इदं विश्वं 'चष्टे विशेषेण प्रख्यापयति । अयं वैश्वानरः सूर्यरूपेण यतते दिवा प्रवर्तत । भत एवाऽन्यनाऽऽग्नातम्-"उद्यन्ते यावाऽदित्यागरनु समारोहति " (तैया २०१२) इति । तान्येतानि चत्वारि युग्मानि भूयमाणेषु सर्वेष्वपि वैश्वानरयागेपु इच्छया विकल्प्यन्ते । धैश्वाना- सिकस्य साधारणत्यादिशेपलिलानां च स्पष्टानामदर्शनात् । यदि कश्चित् स्वबुद्धया विशेपलिन सूक्ष्ममुने- २५ क्षेत्र तदा तदनुसारेण म्यवस्याऽस्तु ॥ अवेति ॥ द्वितीयहविपः पुरोनुवारयामाह-'भव ते हेदो वरुण नमोभिरव यज्ञेभिरामहे हरिभिः । क्षयमस्मभ्यममुर प्रचतो राजनेनासि शिश्रयः कृतानि ' इति ॥ हे वरण, तब को नमस्कारः भव ईमहे शमयामः । "यजेभिः यज्ञविशेषैः 'हविर्भिः च पुरोटाशादिभिः सव ईमहे पामयामः । हे 'मसुर शानिरसनक्षम है 'प्रचेतः प्रकृष्टरित्त, हे 'राजन् दीप्यमान, मिस्मभ्यम् "भस्मनुप्रहार्य शपन् इह निवमस्मामिः कृतानि 'एनासि शिप्रयः श्थय ।। ५.क.तं.ति-पूजाविशेषः। ६.ति-निबहणक्षम । ७. इ.उ.पा.हा-अनुप्रहार्थम्। . २. M ३० ·मध्यमम् श्रधाय1. - भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येष्टियान्यापुरोनुवाक्याः] : उदुनम वरुण पार्शमस्मदयामं वि मध्यम श्रेयाय । . अर्था वयमादित्य (३) व्रते तवानागसो अदितये स्याम ॥ उदिति । उत्तममित्युत्-तमम् । वरुण । पार्शम् । अस्मत् । अवेति । अधमम् । वीति E अर्थ । वयम् । आदित्य (३)। व्रते । तव । अनागसः । अदितये । स्याम ॥ sinin mmm तत्रैत्र याज्या-- उदुत्तमम् । इति त्रिष्टुप् . है. वरुण "उत्तमं पाशम् अस्मत् । सकाशात् 'उत् : "श्रयाय •ऊर्ध्वमुच्छ्रथय, . अधमम् . 'अव श्रथय अधस्तादवकृष्य नाशंय. ।' "मध्यम_वि श्रयय विष्वक्कृत्य नाशय । श्रथ दौर्बल्ये चुरादिरदन्तः । वर्णव्यत्ययेनोपान्त्यस्य दीर्घत्वम् । अत्र केचित् - उद्भूताभिभूतमध्यमस्थशक्तितया धर्मपाशानां त्रैविध्यमाहः । उत्तमा- १. धममध्यमदेहानभवतया वन्ये । 'ऊवीधोमध्यमगतिहेतुत्वेनापरे । ''अथ अनन्तरं 'वयम् 'अनागेसः विमुक्तसर्वपापाः तत्र व्रते कर्मणि "स्याम योग्या भवेम । 'अदितये अखण्डितत्वाय अदीनवाय वा "स्याम इति । हे 'आदित्य अदितेः पुत्र । यद्वा-इत्थमनागसः सन्तो वयमदितये अनमिशस्तये' स्याम । किमर्थम् ! तव ते कर्मणि कर्मार्थं योग्यतार्थमिति । अनागस इति बहुव्रीही व्यत्ययेन नसुभ्याम् " (पा ६.२.१७२.) इति न प्रवर्तते । लुप्तमत्वर्थीयो वा अनागस्विन इति । अथ तत्रैव त्रिविषः उत्तमस्य " दचिक्राव्णे चरुन् " (तेस २.२.५) इत्यस्य पुरोनुवाक्या-- दधिकाव्णः' इत्यनुष्टुप् ॥ दधीनि धारणसमर्यानि हवींषि काष्ठानि वा । दधातेः आगमहन' " (पा.३.२.१७१) इति. किन्प्रत्ययः । तानि कामति गच्छत्तीति 17 16 ... उदिति ॥ याज्यामाह-उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधम वि मध्यमर प्रथाय । अया वय- मादित्य प्रते तवानागसो अदितये स्याम' इति ॥ हे धरुण, उत्तमम् उत्तमाझे शिरास स्थापित २०. स्वदीय पाशम् उत्कृप्य श्रथाय विनाशय, अघमम् अधमाने पादप्रदेशे स्थापितं पाशमवकृप्य विनाशय, मध्यम मध्यप्रदेशे स्थापित पाशे विच्छेदय । अय पाशत्रयविनाशान्तरं हे आदित्य सूर्यसदृश वरुण, वयम् अनागसः पापरहिताः सन्तः वब ते 'वदीयकर्मणि मंदितये अखण्डितत्वाय 'स्याम योग्या भवेम॥ ८.4-अधस्तादाकृष्य। ९. मै-उद्भूतादिभूतमध्यस्था ८. आ.पा.हा-स्वकीयकर्मणि । ते १२ ·९० तैत्तिरीय-संहिता [काम्येष्टियाज्यापुरोगुवाश्याः दधिक्राव्णौ अकारिपं जिप्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुर्खा करत् प्र ण आy:पि तारिपत् ॥ दधिक्राव्ण इति दधि-क्राणः । अकारिपम् । जिष्णोः । अश्वस्य । वाजिनः । सुरभि । नः । मुखौ । करत् । प्रेति । नः । आय:पि । तारिपत् ।। ५ दधिक्रावा अग्निः । " अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते " (पा ३.२.७५ ) इति क्रमेर्वनिप् । “ विड्वनो- रनुनासिकस्यात् " (पा ६.४.४१ ) इत्यातम् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् ( पा ६.२.१३९)। जिष्णोः जयशीलस्य 'अश्वस्य व्यापकस्याश्वरूपस्य वा, " अश्वो रूपं कृत्वा " (तैना ३.८.१२) इति दर्शनात् । 'वाजिनः अन्नवतो वेगवतो वा। ईदृशस्याग्नेरहम् 'अकार्षम् करोमि, कर्मकरः स्यामिति यावत् । करोतेइछान्दसो लुङ् । छान्दस इकारोपजनः । स च नः १० अस्माकं 'मुखा मुखानि "सुरभि सुरभीणि अस्मत्सुकृतसमृद्धया - समासादितसौरभ्याणि करत् करोतु । करोतेर्लेटि व्यत्ययेन शप् । शपो वा लुकि (पा २.४.७३ ) लेटोऽडागमः (पा ३.४.९४)। छान्दसे या लिडि " कृमृदृरुहिम्पः " (पा ३.१.५९) इत्यड् ।' " दृशोऽडि गुणः " (पा ७.४.१६)। "अमाडयोगेऽपि" (पा ६.४.७५ ) इत्यडभावः । द्वितीयाबहुवचनस्य " सुपा सुळुक्" (पा ७.१.३९ ) इति लुगाकारी । 'नः अस्माकम् १५ "आयूपि च " 'तारिषत् प्रवर्धयतु । तारयतेर्केटि अडागमः । “सिन्बहुलं लेटि" (पा ३.१.३४ ) इति सिप् । " उपसर्गाबहुलम् " ( पा ८.४.२८) इति नसो णत्वम् ।। दधिमाण इति ॥ मृतीयस्य हविपः पुरोनुवापयामाह-'दधिमायणो भकारिप जिष्णोरश्वस्य पाजिनः । सुरमि नो मुसा करत् प्र ण मायूरपि तारिपत्' इति। दधि प्रामवि प्राप्नोतीति दधिमावा, पानामको दधिप्रियः कश्चिीययिशेपः । अग्निरित्यन्ये । तस्य देवस्थ भकारिपम् मई कर्म कृतवानस्मि । २. फीतस्य नियोः उपशीरस्य भवस्य ग्यापिनः वाजिनः असवतः । स देयः नः अस्माकं मुर "पुरभि पर गदिनम्यसमृदिप्रदानेन मुगन्धोतं करोतु । भस्माकम् मायूपि पारिपत् मपर्धपतु ॥

·११ १.५.११) मट्टभास्करमाध्य-सायणभाष्यसमेता :काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] आ दधिकाः शव॑सा पञ्चे कृष्टी: सूर्य इव ज्योतिपाऽपस्तैतान । सहस्रसाः शेतसा वाज्यवी पृणक्तु मध्वा समिमा वासि ॥ . एति । दधिका इति दधि-क्राः । शवसा । पश्च । कृष्टीः । सूर्यः । इव । ज्योतिपा अपः। ततान । सहस्रसा इति सहन-साः । शतसा इति शत-साः। वाजी । अर्वी । पृणक्तु । मर्छ । समिति बासि . । इमा " तत्र याज्या---'आ दधिक्राः' इति त्रिष्टुप् ॥ दधीनि क्रामतीति " जनसनखन' (पा ३.२.६७) इति विट् । पूर्ववदात्त्रम् (पा ६.४.४१)। ईदृशोऽग्निः पञ्च . "कृष्टी: मनुष्यान् चतुरो वर्णान् निषादपश्चमान् "शवसा 'आ ततान अन्नवत्वेन · बलवत्त्वेन वा मुखवती: करोति । छान्दसो लिट् । किंच-'सूर्यः "इव ज्योतिषा दीप्या 'अपः कर्माणि प्रजानामाततान व्यक्तीचकार । , अप ; एव वा ज्योतिषा दीप्त्या ततान । “ ऊडिदम्" (पा ६.१.१७१.) इत्यद्भयो विभक्तिरुदात्ता । किंच सहस्रसाः 'शतसाः च बहुतरस्य प्रधानस्य संविभक्ता दाताः वा भक्तेभ्यः सहसं शत वा सनोति ददातीति'। तेनैव विट (पा ३.२.६७), तेनैव चात्त्वम् (पा ६.४.४१)। "वाजी वेगवान् अन्नवान् वा । "अर्धा अरणशीलः । अर्ते: “ अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते " (पा ३.२.७५ ) इति वनिः । एवं महाभागोऽग्निः १५ हमा इमान्यस्मदीयानि वांसि मध्वा मधुसदृशेन शवसा रसेन 'सं पृणक्तु ससृजतु । ततो मधुराणि शवसा मुखानि स्वयमेव श्रोष्यतीति भावः । अस्माकं श्रोतव्यानि वचनानि श्रुवा पचनार्यान् करोतु । अयं चामिशंसनादस्मात् मुञ्चत्वित्याशास्महे ॥ : - एति ।। याज्यामाह-'या दधिकाः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव ज्योतिषाऽपस्ततान । सहलसाः शतसा वाज्या भ्रूणक्तु मध्वा समिमा क्वार सि' इति । भयं दधिकाः पञ्च 'कृष्टीः निपादपञ्चमैः २० चतुभिर्वणः पञ्चविधान् मनुष्यान् मा ततान सर्वतो विस्तारयति । किं कृत्वा ? शबसा अनेन संयोज्य । यया सूर्यः ज्योतिषा रश्मिना भूरसमादाय वरती 'मपः विस्तारयति तद्वत् । कीदृशो दधिकाः ? सहस्रसंख्याकं धनं सनोति ददातीति सहवासाः । तथा शतसाः। चाजी भजवान् । 'मर्वा कर्मभूमौ गमनवान् । तामो देवः, "मध्वा मधुराणि मदीयानीमानि स्तुतिरूपाणि 'वचासि सं 'पृणक्नु मङ्गीकरोतु ॥ २५ ·तैत्तिरीय-संहिता काम्पष्टियाग्यापुरोनुवाक्याः पूर्वोक्तामेव त्रिविष्कामिष्टिं फेलान्तराय विधत्ते-"एतामेव निर्वपेत् प्रजाकामः संवत्सरो वा एतस्याशान्तो योनि प्रजाय पशूनां निर्दहति योऽलं प्रजायै सन् प्रजा न विन्दते यवैश्वानरो द्वादशकपालो भवति संवत्सरों वा अग्निवैश्वानरः संवत्सरमेव भागधेयेन शमयति 'सोऽस्मै शान्तः स्वाधोनेः प्रजांप्र जनयति वारुणेनदैन वरुणपाशांन्मुञ्चति दधिक्राप्णा पुनाति हिरण्यं दक्षिणा पवित्र व हिरण्यं पुनात्येवेनं ५ विन्दते प्रजाम् " (तैसं २०२.५) इति ॥ यौवनादिसंपन्नो' प्रजामुत्पादयितुं योग्योऽपि यः प्रजा न लभते, एतस्य प्रजा प्रवृत्तां योनि गर्भधारणस्थानमशान्तः संवत्सरो देवो वैश्वानरोऽग्निः निःशेषेण दहति । एवं पशुष्वपि योग्यम् । द्वादशकपालेन तु शान्तो योनि समाधाय प्रजामुत्पादयति ॥ "उत्पन्नपुत्रस्य पूतत्यादिफलार्थमेकहविष्कामिष्टिं विधत्ते-"धैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुत्रे जाने यदष्टाकपालो भवति गायत्रियैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति यन्नवकपालनिवृत्तवास्मिन् तेजो दधाति १. यदशकपालो विराजेवास्मिनन्नायं दधाति यदेकादशकपालः त्रिष्टुभवास्मिन्निन्द्रियं दधाति यद्द्वादशकपालो जगत्यैवास्मिन् पशून दधाति यस्मिात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एय तेजस्व्यशाद. इन्द्रियावी पशुमान् भवति" (तसं २.२५) इति ॥ द्वादशत्यसंख्यान्तर्गताभिरष्टत्वादिसंख्यामिर्गायध्यादिसाग्यमापार प्रशंसति । तामेवेष्टिं दर्शाद्यत्ययप्रायश्चित्तायं विधत्ते--" अव वा एष सुवगोलोकाच्छियते यो दर्शपूर्ण- .२५ मासयाजी सनमावास्यां वा पौर्णमासी चाऽतिपादयति सुवर्गाय हि लोकाय दर्शपूर्णमासाविज्येते वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदमावास्यां वा पौर्णमासी वाऽतिपाद्यं संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः संवत्सरमेव प्रीणा- त्ययो संवत्सरमेपास्मा उपदधाति सुवर्गस्य लोकस्य समष्टया भयो देवता एवान्वारभ्य सुपंग लोकमेति" (तैसं २.२.५) इति ॥ यदा संवत्सरमेवोपदधाति "विच्छेदरहितं करोति तदा संवत्सरस्यावयवयोर्दर्श- पूर्णिमादिनयोरनुष्ठानस्य कुतोऽत्ययः? किंच' संवत्सरे प्रीने सर्वदेवतानां प्रीतत्वात् ता देवता माश्रित्य २० तदनुग्रहेण स्वर्ग प्राप्नोति ।। आधानेन समृद्धिरहितो योऽनिमुद्वासयिष्यति तस्य द्विहविष्कामिष्टिं विधत्ते "वीरहा था एष 'देवानां योऽनिमुद्रासयते न वा एतस्य ब्राह्मणा ऋतायवः पुराऽसमक्षमाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत् वैश्वानरं द्वादश- कपालमग्निमुद्वासयिन्यन् यदष्टाकपालो भवत्यष्टाक्षरा गायत्री गायत्रोऽग्निर्यावानेवाग्निस्तस्मा आतिथ्य करोत्यथो यथा जनं यतेऽवसं करोति तागेव तद्द्वादशकपालो वैश्वानरो भवति द्वादशमासाः संवत्सरः संवत्सरः खलु या भग्नेयोनिः स्वामेवैनं योनिं गमयत्याद्यमस्या भवति" (तैसं २०२.५) इति । भष्टत्व- संख्यया गायत्रीद्वारा "तरसहोदरस्याग्नेः सर्वस्याप्यातिथ्यं कृतं भवति । किंच यथा लोके दूरदेशवर्तिन पितृन्नानादिरूपं जन प्रति यते गच्छते १६ पुरुषायावसं रक्षक ६ पायं करोति तादृशामिदमुद्वासयिष्य- , माणायाप्नये "पुरोधाशप्रदानम् । द्वाददासंख्यया मासद्वारा संवत्सररूपां स्वयोनिमेवाग्नि गमयति । अग्नेरनुग्रहेणास्य समीचीनमन्नं भवति । २५ । . ३० २.आ.क.हा-संपत्त्या । १०.भा.ति.हा-योग्यः। ११. आ-तस्य । १२. क-साम्यमन्य। .१३. भा.र-एतामे। १४. ते.ति-अवच्छेद । १५. क-वत्सरसोदर । १६-१६. ति-पुरुषाय यावत् संरक्षकम् । १७. ते-पुनरादेयप्र'; ति-पुनराधेयप्र ।

·१.५.११) काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता अग्निZर्धा भुवः ॥ अग्निः । मूर्धा ॥ भुवः॥ .. 1 " आग्नेयमष्टाकपाल ' निर्वपेद्वैश्वानरं द्वादशकपालमुद्वामयिष्यन् " (तैस २.२.५) इति "द्विहविष्कत्याग्नेयस्य याज्यानुवाक्ये-'अग्निर्मूी दिवः ककुत् ', 'भुवो यज्ञस्य' इति ५ गायत्रीत्रिष्टुभौ ।। एतयोराचा 'उपप्रयन्तः ' (तैस १.५.५) इत्यत्र व्याख्याता । अन्या त्वग्निकाण्डे (तैसं १.४.४ ) व्याख्यास्यते पत्राम्नायते, ' अग्निर्म( ' "इत्यत्रानुवाके । इह तु प्रतीके अनयोBहोते । 'अयम् "अग्निः देय: 'दिव: 'पूर्धा प्रधानभूत. 'पृथिव्याः च 'ककुत् प्रधानः 'पतिः "अपां रेतासि कार्यभूतानि मुवनानि 'जिन्वति प्रीणयतीति प्रथमा ।। भुवः 'यज्ञस्य रजस उदकस्य च नेता प्रापयिता भवसि तदानीम् । कदा ? 'यत्र २. शिवाभिः नियुद्भिः अश्वैः 'सचसे सबध्यसे । मरुतामचा नियुतस्तद्वन्तो वायव इह गृह्यन्ते । तदानीं यज्ञ च प्रवर्तयसि, उदक चावपातयसि, "दिवि च मूर्धान प्रधानभूतं यज्ञ च 'दधिषे स्थापयसि "सुवर्षा स्वर्गिणां समक्तारम् । स त्वं हे 'अग्ने, तव जिह्वा हविषो वोदी चकृषे कुरुष्वेति द्वितीया ॥ . 'अग्निरिति ।। अन्नाऽऽग्नेये हविपि याज्यापुरोनुवाक्ययोः प्रतीकद्वयमाह-'मग्निर्मूर्धा', १५ भुवः' इति । अनमो: 'अग्निा' इत्यसौ पुरोनुवाक्या। सा च ' उपप्रयन्त: ' (तैस १.५.५) इत्य- नुवाके व्याख्याता । 'भुवो यज्ञस्य ' इत्यसौ याज्या। सा तु चतुर्थकाण्डे (तैसे ५.४.४) भाम्नातत्वात् तत्रैव न्यारयास्यते ॥ प्रनाभिः समृद्ध ग्राम कामयमानस्य द्विहविष्कामिष्टि ,विधत्ते-" वैश्वानरं द्वादशम्पाल निर्वपेत् मारुतर समकपालं ग्रामकाम." (तैप २.२.५) इति ॥ प्रकृतावष्टाकपालकादशक्पाल्यो- विपोरेकस्मिन्नेवाग्नावधिश्रितत्वादत्रापि तत्प्राप्तावपवदति-" माहवनीये वैश्वानरमधिनयति गाईपत्ये मारत पापवस्यसस्य विश्त्यै" (तेस २.२.५) इति । वसीयोऽत्यधिक यत् पाप सत् पापवस्यस सस्य ., प्राममाप्तिप्रतिबन्धकपापस्य विश्त्यै "वियोजनायेत्यर्थः। द्वादशत्वसंख्यां प्रशंसति- द्वादशकपालो २० १०.ब- द्विविध्यस्या। ११.तं.ति-इसना इ. निघण्टु १.१५.१० । १८. ति-प्रयोज। २५ ·तैत्तिरीय-संहिता (१.५.११ [काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः मस्तो यर्द्ध वो दिवः सुम्नायन्तो हामहे । आ तू न (४).उप गन्तन ॥ मरुतः । यत् । ह । वः । दिवः।' सुम्नायन्त इति सुम्न-यन्तः । हवामहे । एति । तु । नः (४) । उपैति । गन्तन ॥ । " " वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् मारुतं सप्तकपालं ग्रामकामः (तसं २.२.५) इति द्विविषो मारुतस्य पुरोनुवाक्या-' मरुतो. यद्ध यो दिवः' इति गायत्री ॥ हे मरुतः, यत् यः युष्मान् 'सुम्नायन्तः सुखमिच्छन्तः । “ देवसुम्नयोः" (पा ७.४.३८ ) इत्यात्वम् । 'दिवः घुलोकात् "हवामहे आहयामः । पूर्ववत् संप्रसारणम् । हूयमाना यूयं" १. 'नः अस्मान् 'उप गन्तन आत्मनो विशेषवत्त्वं ख्यापयन्तु । तुशब्दो. विनिवर्तकः । तिष्ठन्त्वन्ये अस्मांस्तूपागच्छतेति । " अन्येषामपि दृश्यते" (पा ६.३.१३७ ) इति साहितिको दीर्घः । वैश्वानरो भवति द्वादशमासाः संवत्सरः संवत्सरेगदास्म सजातारच्यावयति-" (नैस २.२.५) इति । भस्मै यजमानार्थ सजातान् समानकुले समुत्पमान् मनुष्याच्यावयति प्रवीभूतान् करोति ॥ मरदेवता प्रशंसति-" मारुतो भवति मरुतो वै देवानां विशो देवविशेनैवास्मै मनुप्यविशमव रद्धे" १५ (तसं २०२५) इति । विशः करप्रदाः प्रजाः । दैविक जानुग्रहेण मानुपप्रजासमृद्धि संपादयति ॥ सप्तसंख्यां प्रशंसति--" सप्तकपालो भवति सप्तगणा व महतो गणश एवास्मै सनातानव रल्वे " (तसं २०२.५) इति । इंड्चान्याहङ्चेत्यादिनामधारिणां सप्तानां समूहः प्रथमो गणः । शुक्रज्योतिश्चेत्या- दिको द्वितीयः । ऋतजिच्चेत्यादिकस्तृतीयः । ऋतश्चेत्यादिकश्चतुर्थः । ईक्षास इत्यादिकः पञ्चमः । "मितास- धेरयादिकः पठः (सं ५.६.५) *गणान्तर्र शाखान्तरे द्रष्टव्यम् (मैसं ४.९.१७) । वैदिकगणानुमहेणैव २. ज्ञातिगणान् बहन संपादयति ॥ प्रकृती हविःप्यासादितेषु पश्चात् सामिनीपणे कृते ताः सामिधेन्योऽ- नूरयन्ते तद्वदनापि सामिधेनीभ्यः प्रागेवाऽऽसादन धैश्वानरस्य क्रियते । मारुतासादनस्य तु सामिधेन्यनुवच. मकालीनत्वं विधत्ते-" मनूच्यमान मा सादयति विशमेवास्मा अनुवरर्मानं करोति" (तैसं २०२.५) इति । प्रजा यजमानानुगामिनी करोतीत्यर्थः । मस्त इति ॥ मन मास्तयागे पुरोनुवाश्यामाह-'मरुतो यद् यो दिवः सुम्नायन्तो २५ हवामहे । मा त् न उप गन्तन' इति । है 'मस्तः, यदि अस्मात् कारणात् वयं "सुम्नायन्तः मुखम् इन्छन्तः 'दिवः पुलोकात् पा युप्मान् 'हवामहे भादयामस्तस्मादाहता यूयं नः अस्मान् उप गन्तन प्राप्नुत । १२. मे-'यूयम् ' नास्ति। १९. इ.उ.पा-धुनिये। [.. तेा ४.२४-२५। २...ति-'यागेषु ।

·९५ भट्टभास्करभाष्य-सायणंभाष्यसमेता काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] या यः शमै शशमानाय सन्ति त्रिधातूनि दाशु यच्छताधि । अस्मभ्यं तानि मरुतो वि यन्त रयिं नौ धत्त घृपणः सुवीरम् ॥ या । यः । शर्म । शशमानाय । सन्ति । त्रिधातूनीति नि-धानि । दाशुषे । यच्छत । अधि । अस्मभ्यमित्यस्म-भ्यम् । तानि । मरुतः । वीति । यन्त । रयिम् । नः । धत्त । वृषणः । सुवीरमिति सु-वीरम् ।। ........ 7 गमेलेटि शपो लक् । निश्चये वा ॥ ततनतनयनाथ" (पा ७.१.४५) इति तनादेशः । "ह इति पादपूरणे । - तत्रैव याज्या- या यः' इति त्रिष्टुप् ॥ हे "मरुतः, 'वः युष्माकं या यानि 'शर्म शर्माणि सुखानि गृहाणि था। पूर्वत्र " शेदछन्दसि" (पा ६.१.७० ) इति शेर्लोपः । १० उत्तरत्र “ सुपो सुलक्” (पा ७.१.३९) इति लुक् । 'त्रिधानि पृथिव्यादित्रिस्थान- स्थितानि 'शशमानाय युष्मान् भजमानाय तदयं तस्मै दातुं संपादितानि यानि सन्ति । शश प्लुतगतौ । ताच्छीलिकश्चानश् (पा ३.२.१२९) ! यानि च दाशुषे हविर्दत्तवते ददते धा यजमानाय 'अधि यच्छत अधिक प्रयच्छत । यच्छतेपछान्दसे लडि ( पा ३.४.६ ) अडभावः । येति ॥ यायामाह-'या यः शर्म शशमानाय सन्ति निधानि दाशुपे यष्टताधि । मस्मयं १५ तानि मरुतो वि यन्त रवि नो धत धृपणः सुवीरम्' इति ॥ हे 'मरुतः, यः युष्मान् शमानाय यजमानाय दातुं या शर्म यानि सुखानि सन्ति संपादितानि विद्यन्ते, निधानि विस्थानानि लोकत्रय- पनि पानि मुखानि दाशुषे विर्दत्तयते अघि यष्ठत, अधिकं पया भवति तया भवन्तः प्रयप्पन्ति तानि सर्यानि मस्मभ्यं यन्त प्रयत्न किंच हे 'वृपणः मभिमतपरस्य पंपिंवार, धनं *नः अस्मभ्यं 'पस संपादपत, "सुधीर शोमनपुर ध संपादयत ।। २.

·तैत्तिरीय-संहिता.. (१.५.११ [काम्येटियाज्यापुरोनुवाक्या- मस्तो यद्धे वो दिवः सुम्नायन्तो हवामहे । आ तू न (४),उप गन्तन ॥ मरुतः। यत् । हु । वः । दिवः ।' सुम्नायन्त इति सुम्न-यन्तः । हामहे । एति । तु । नः ( ४ ) । उपेति । गन्तन । . वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् मारुतं सप्तकपालं प्रामकामः " (तैसं २.२.५) इति द्विहविषो मारुतस्य पुरोनुवाक्या---' मरुतो . यद्ध वो दिवः' इति गायत्री ।। हे मरुतः, यत् 'वः युष्मान् 'सुम्नायन्तः सुखमिच्छन्तः । “ देवसुम्नयोः" - ( पा ७.४.३८) इत्यात्वम् । 'दिवः धुलोकात् 'हवामहे आयामः ।, पूर्ववत् संप्रसारणम् । हूयमाना यूयं" अस्मान् "उप गन्तन आमनो विशेषवत्त्वं ख्यापयन्तु । तुशब्दो, विनिवर्तकः । तिष्ठन्त्वन्ये अस्मास्तूपागच्छतेति । " अन्येषामपि दृश्यते " (पा ६.३.१३७ ) इति साहितिको दीर्घः । धैश्वानरो भवति द्वादशमासाः संवत्सरः संवत्सरेणैदास्मै सजातार च्यावयति-" (तस २.२.५) इति । भस्मै यजमानाय सजातान् समानकुले समुत्पयान् मनुष्यांच्यावयति प्रवीभूतान् करोति ।। मरुद्देवता प्रशंसति-" मारुतो भवति मरुतो वै देवानां विशो देवविशेनैवास्मै मनुष्यविशमव रुन्दे १५ (तसं २.२.५) इति । विशः करप्रदाः प्रजाः । दैविकप्रजानुग्रहेण मानुषप्रजासमृद्धिं संपादयति ॥ सप्तसंख्यां प्रशंसति--" सप्तकपालो भवति सप्तगणा व मरुतो गणश एवास्मै सजातानव रन्ढे " (तसं २०२.५) इति । इंड्चान्याहचेत्यादिनामधारिणां सप्तानां समूहः प्रथमो गणः । शुक्रज्योतिश्चेत्या. दिको द्वितीयः । ऋतजिच्चेत्यादिकस्तृतीयः । ऋतश्चेत्यादिकश्चतुर्थः । ईदृक्षास इत्यादिकः पञ्चमः। "मितास- श्वेत्यादिकः पठः (सं ४.६.५)। *गणान्तरं शाखान्तरे द्रष्टव्यम् (मैम ४.९.१७)। वैदिकगणानुग्रहेणैव २. ज्ञातिगणान् यहून संपादयति ॥ प्रकृतो हविःप्यासादितेपु पश्चात् सामिधेनीप्रेपणे कृते ताः सामिधेन्योऽ. नूच्यन्ते तद्वदनापि सामिधेनीम्यः प्रागेदाऽऽसादनं वैश्वानरस्य क्रियते । मारुतासादनस्य तु सामिधेन्यनुवच- मकालीनत्वं विधत्ते-" मनूच्यमान था सादयति विशमेवास्मा भनुवरमानं करोति" (तेस २०२०५) इति । प्रजा यजमानानुगामिनी करोनीत्यर्थः । मस्त इति ॥ मन माख्तयागे• पुरोनुवाश्यामाह-'मरुतो यद्ध घो दिवः मुम्नायन्तो २५ हवामहे । बा तू न उप गन्तन ' इति ॥ हे 'मरुतः, यदि अस्मात् कारणात् वयं सुम्नायन्तः मुखम् इग्छन्तः दिवः धुलोकात् यः युप्मान् हवामहे भादयामस्तस्मादाहूता यूयं नः भस्मान् 'उप गन्तन प्राप्नुत । १२. मे-यूयम् ' नास्ति। ~ १९. इ.उ.पा-धुनिथे । *. तेमा ४.२४-२५]। २..ते.ति-'यागेषु ।

·९ ५ . १.५.११) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येष्टियाग्यापुरोनुवाक्याः] या वः शमै शशमानाय सन्ति विधार्तृनि दाशुपै यच्छताधि । अस्मभ्यं तानि मरुतो वि यन्त रयिं नौ धत्त वृपणः सुवीरम् ।। या। वः । शर्म । शशमानाय । सन्ति । निधातूनीति त्रि-धातनि । दाशुपै । यहत । अधि । अस्मभ्यमित्यस्म-भ्यम् । तानि । मरुतः । वीति । यन्त । रयिम् । नः । धत्त । वृषणः । सुवीरमिति सु-धीरेम् ।। . . याज्या- गोर्केटि शपो लुक् । “ तप्तनातनथनाश्च " (पा ७.१.४५) इति तनादेशः । "ह इति पादपूरणे 'निश्चये वा ॥ तत्रैव या यः' इति त्रिष्टुप् ॥ हे 'मरुतः, व: युप्माकं 'या यानि "शर्म शर्माणि सुखानि गृहाणि वा। पूर्वत्र “ शेश्छन्दसि " (पा ६.१.७०) इति शेर्लोपः उत्तरत्र “ सुपां सुलक्" (पा ७.१.३९) इति लुक् । 'त्रिधातूनि पृथिव्यादिविस्थान- स्थितानि "शशमानाय युष्मान् भजमानाय तदर्थ तस्मै दातुं संपादितानि यानि सन्ति । शश प्लुतगतौ । ताच्छीलिकश्चानश् ( पा ३.२.१२९) । यानि च 'दाशुषे हविर्दत्तवते ददते वा यजमानाय अधि यच्छत अधिकं प्रयच्छत । यच्छतेइछान्दसे लडि ( पा ३.४.६ ) भडभायः । am येति ।। याज्यासाह-'या धः शर्म गशमानाय सन्ति विधानि दाशुषे यच्छताधि । भस्मम् १५ सानि महतो वि यन्त रयिं नो धत्त दृपणः सुवीरम्' इति ॥ हे 'मरुनः, व: युष्मान् शशमानाय यजमानाय दातुं 'या'शर्म यानि सुखानि सन्ति संपादितानि विद्यन्ते, विधातूनि त्रिस्थानानि लोकाय- वर्तीनि यानि सुखानि दाशुषे इविदंतवते अधि 'यष्टत, अधिकं यया भवति तथा भवन्तः प्रयच्छन्ति सानि सर्वाणि भस्मम्य वि यन्त प्रयन्टत । किंच हे 'वृषणः भभिमतफलस्य यषितार, रयिं धनं नः भस्मभ्यं धत्त संपादयत, 'सुवीरं शोभनपुन प संपादयत ।। २. - . .

·तैत्तिरीय-संहिता (१.५.१.१ [काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः अदितिर्न उरुप्यत्यदितिः शर्म- यच्छतु । अदितिः पात्व हसः ॥ अदितिः । नः । उरुप्यतु । अदितिः । शमै । यच्छतु। अदितिः । पातु । अईसः ॥ " कनिन् दाश्चान् साहान्' " (पा ६.१.१२ ) इति दाश्वान् निपात्यते । हे मरुतः, तानि शर्माणि "अस्मभ्यं वि "यन्त विशेषेण यच्छत विविधा या दत्त । यच्छतेलेटि शपो लुक् । किंच--'रयिं धनं च 'नः अस्मभ्यं धत्त दत्त 'सुवीरं शोभनापत्यादिकम्"। " वीवी? चं" (पा ६.२.१२० ) इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । हे 'वृषणः कामानां वर्षितारः । १. युवृषि" (उ १६२) इति निपात्यते । " वा पपूर्वस्य निगमे " (पा ६.४.९) इति दीर्घाभावः ।। " आदित्यं चर निर्वपेत् संमाममुपप्रयास्यन् ! (तसं २.२.६ ) "इत्यस्य : पुरोनु-: 'अदितिर्नः' इति गापत्री ॥ "अदितिः अस्मान् 'उरुष्यतु., 'शर्म सुखं चादिति। पच्छतु ददातु । अंहसः बुद्धधधुद्धिकृतात् पापाञ्चास्मान् 'अदितिः पातु निधारयतु ।। ग घाक्या १५ इप्टान्तर विधत्ते-"आदित्यं घरं निर्यपेत् संप्राममुपप्रयास्यनिय वा मदितिरस्यामेव पूर्व प्रति तिष्ठन्ति " (तसं २.२.६) इति । उपप्रयास्यभिगमिपुः । अनयेष्टया जितसंग्रामाः पूर्व पुरुषाभूमायेय प्रतिनियन्ति। तद्वदयमपीत्यर्थः ।। अदितिरिति । भन्न युग्मद्वयमाग्नातम्। तत्र प्रथमयुग्मे पुरोनुवाश्यामाह-अदितिर्न उहाय- स्वदिनि शर्म यष्टतु । मदितिः पात्वरहसः' इति ॥ उरुप्यतु शत्रुम्यो रक्षतु । स्पष्टमन्यत् ।। १३. से.ति.म-शोभनपुनन्दिकम् । १४. मे-इत्यत्र । - .नित ५.२३ ' उहप्पतिः रक्षाकर्मा'].

·. - १.५.११) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येष्टियान्यापुरोनुवाक्या: महीम पु मातरेर सुतानामृतस्य पत्नीमवैसे हुवेम । तुविक्षत्रामजरेन्तीमुरूची सुशर्माणमदिति५ सुप्रणीतिम् ।। महीम् । छ । स्विति । मातरम् । सुत्रतानामिति सु-व्रतानाम् । तस्य । पत्नीम् । अव॑से । हुवेम । तुविक्षत्रामिति तुवि-क्षत्राम् । अनरन्तीम् । उरूचीम् । सुशीणमिति सु-शर्माणम् । अदितिम् । सुप्रीतिमिति सु-प्रणीतिम् ।। तत्रैव याज्या--' महिम् पु' इति त्रिष्टुप् ॥ 'मही महती महनीयां वा 'मातरं मातृ- स्थानीय वा 'सुत्रतानां शोभनकर्मणां पुरुषाणाम् । " नन्सुभ्याम् ” (पा ६.२.१७२ ) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । 'ऋतस्य सत्यस्य यज्ञस्य या पत्नी पालयित्री 'तुविक्षत्रां बहु(ब)लां बहुधनां या । त्रिचक्रादित्वादुत्तरपदान्तोदात्तत्वम् (पा ६.२.१९९ वा १)। 'अजरन्तीम् १० अविनाशाम् 'उरूचीम् उरु महतोऽश्चती, बहुप्रकारगति वा । “चौ " (पा ६.३.१३८ ) इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण (पा ६.१.१६१) डीप उदात्तत्वम् । । "सुशर्माणं सुसुखाम् । “ सोमनसी " ( पा ६.२.११७ ) इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । अदितिम् अखण्डनीयां 'सुप्रणीति "सुखेन शर्मणां प्रणेत्रीम् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्यम् (पा ६.२.१३९)। सत्र च " तादौ च" (पा ६.२.५० ) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । ईदृशीं महीं देवीम् 'अबसे १५ रक्षणाय तस्यास्तपणाय वा 'हुवेम सुष्टु आहृयामः । व्यत्ययेन शः । पूर्ववत् संप्रसारणम् । " सुत्रः” (पा ८.३.१०७ ) इति सोः संहितायां षत्वम् । 'उ इति पादपूरणे । "अन्येषा. मपि दृश्यते" (पा ६.३.१३७ ) इति तस्य संहितायां दीर्घत्वम् || - । २. महीमिति ॥ याज्यामाद-'महीम पु मातरर मुस्तानामृतस्य पलीमवसे हुवेमा सुचिक्ष- श्रामनरन्तीमुरूचीर सुशर्माणमदितिर सुप्रणीनिम्' इति ॥ अदितिम् उ भदितिदेवतामेव भवसे अस्मद्रक्षार्थे 'सु 'हुवेम सुष्टु बाह्वयामः । कीदृशीम् ? 'मही महनीयां, "मुक्तानां मातरं शोभनकर्मणां पुरुषाणां मातृवद्धितकारिणीम् , 'ऋत्तस्य पत्नी सत्यस्य पालयित्री "तुविक्षत्रां पहुराजपालिताम्, मजरन्ती सदा जरारहिताम् , "उरूची विस्तीर्णगति 'सुशर्माण समीचीनसुखोपेतां, "सुप्रणीति सुसेन कर्मणां प्रणेत्रीम् ।। १५. व-मुखैक। २५ २१. इ.उ.पा.हा-'मुटु' नास्ति। २२. क- पालयित्रीम् । तेसं १३ ·९४ तैत्तिरीय-संहिता; [काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्या: सुत्राणि पृथिवीं धामनेहसं५ सुशर्माणम(५)दिति सुप्रणीतिम् । दैवी नापं . स्वरित्रामनांगसमस्रवन्तीमा रहेमा' स्वस्तये ॥ सुत्राणिमिति सु-त्राणिम् । पृथिवीन् । याम् । अनेहसम् । सुशर्माणमिति सु-शर्माणम् । अदितिम् । सुप्रीतिमिति सु-प्रणीतिम् । दैवीम् । नाम् । स्वरित्रामिति सु-अरित्राम् । अनागसम् । अवन्तीम् । एति । रुहेम । स्वस्तये ।। . . पुनरपि तत्रैव याज्याविकल्पः सुत्रामाणम् ' इति त्रिष्टुप् ॥ "सुत्रामाणं सुष्टु त्रात्री रक्षित्रीम् । " आतो मनिन् " (पा ३.२.७४ ) इति मनिन् ।' पृथिवीं विस्तीर्णाम् । “प्रथेः पियन् संप्रसारणम्' ". (उ १५६)। 'यां घुमतीम् 'अनेहसम् अपापाम् । पूर्ववदन्तोदात्तत्वम् १० (पा ६.२.१७२ )। 'सुशर्मणम्' इत्यादि गतम् । 'दैवीं देवानामियम् , " देवाघजी" (पा १.१.८५ वा ३ ) इत्यन् । 'नावं नौसदृशीं 'स्वरित्रां शोभनारित्राम् । पूर्ववदन्तोदात्त्वम् (पा ६.२.१७२)। अरित्रं नाम नौस्तम्भनदण्डः । अनागसम् आगो दोषः । पूर्ववत् प्रकृतिस्वर- त्वम् । 'अनवन्तीम् अच्छिद्रां 'स्वस्तये अविनाशाप आ "रुहेम आरुह्याम। " लिडपाशिष्य" (पा ३.१.८६ )। " अन्येषामपि दृश्यते " (पा ६.३.१३७ ) इति संहितायां दीर्घत्वम् ।। . सुत्रामाणमिति ॥ द्वितीययुग्मे पुरोनुयास्यामाइ- 'सुत्रामाणं पृथिवीं चामनेहसर सुशाण- मदितिर मुप्रणीतिम् । देवी नायर स्परिग्रामनागसमस्त्रयन्तीमा रहेमा स्वस्तये' इति ॥ स्वस्तये माय अदितिम् 'भा 'हेम प्राप्नुयाम ॥ कोशीम् ? 'सुग्रामाण सुख प्रात्री 'पृपियों विस्तीणां घां द्योतमानाम् भनेइस कालात्मिकां चिरकालस्थायिनीमित्यर्थः । सुदामांग शोमन- नाम्नी मुप्रीतिं सुनु प्रापणकत्री देवी मायम् । यया मनुष्यनिर्मिता भूमिमहाजलस्योपरि घर्तत २० इयर्थः । सरियां मुटु नानुम्यः पायिनीम् "मनागस पापरहिताम् अनयन्ती छिन्दरहिताम् ।। *[८. भाभास्करभाष्यम् पृष्टम् ८९ परिक्क १४] । २३-२३. भा.क-'शर्म......प्रापणकत्रीम् ' नास्ति।

·F . ५ १.५.११) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येष्टियाग्यापुरोनुवाक्या:] इमार सु नायमाऽरुहः शतारिबार शतस्पयाम् । अच्छिद्रां पारयिष्णुम् ॥ ११ ॥ दिवा स सहस्रिणं वैश्वानराऽऽदित्या तू नौऽनेहसर सुशर्माणमेकानविर शतिश्च ] इमाम् । स्विति । नाम् । एति । अहम् । शतारिवामिति शत-अरित्राम् । शतरफ्यामिति शत-रफ्याम् । अच्छिद्राम् । पारयिष्णुम् ।। ११ ॥ { देवासुराः परा भूमिर्मिरुपमयन्तः स पाम्ययज्ञः सं पश्याम्यग्निहोत्रं मम नाम वैश्वानर एकादश ] [देवामराः क्रुद्धः सं पश्यामि सं पयामि नक्तमुपे गन्तनैकपञ्चाशत् ] [देवासराः परिय॒ष्णुम्] पुनरपि तत्रैव गायत्रीत्वात् पुरोनुवाक्याविकल्प:--' इमाम् ' इति ॥ "इमां पृथिवीं नावं नौस्थानीयां 'शतारित्रां "बहरित्रां 'शतस्यां बहुतरणदण्डां अच्छिद्राम् अरन्धाम् । अच्छिद्रामिति तत्पुरुषः । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा ६.२.२)। 'पारयिष्णु पारप्रापण- समर्थाम् । पार तीर कर्मसमाप्तौ । “णेश्छन्दसि " (पा ३.२.१३७ ) इतीष्णुच् । ईदृशीं पृथिवी देवी 'सु आ "अरुहं सुष्ठु आरोहामि । छान्दसे लुडि (पा ३.४.६) " कृमृदृरुहिन्य. " (पा ३.१.५९) इत्यड् ॥ ॥ इति पञ्चमे प्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ।। ॥ इति भट्टभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाष्ये ज्ञानयज्ञाख्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठकः ।। इमामिति ॥ याज्यामाह- 'इमार सु नावमाऽरुहर शतारिचार शतस्फ्याम् । मच्छिन्द्रा पारयिष्णुम्' इति ॥ इमां भूमि नावं नौसदृशीं सुष्टु भा 'अरुहं प्राप्तवानस्मि । कोशीम् । २० शतसंख्याकान्यरित्राणि चारिम्यो" रक्षकाण्यायुधानि यस्यां सा शतारित्रा तां, "दिक्पालकैः पालिता- मित्यर्थः । शतसंख्याकाः स्फ्यसदृशास्तरणदण्डा यस्यां सा शतक्या ताम् । "मण्डूककूर्मादिभिर्जलस्योपरि धारितामित्यर्थः-२६ । अच्छिद्राम् २ अधोभागे जलस्य प्रवेशच्छिद्ररहिताम् । पारयिष्णुम् अभीष्ट- फलस्य पारं नेतुं समर्थाम् ॥ १६. म-बहरिनाम् ' नास्ति । *[बहुव्रीही ' नमुभ्याम् ' (पा ६.२.१५२ ) इत्यनेनान्तो- २५ दात्तत्वप्रसक्तौ तन्निवारणाय तत्पुरुषस्वीकारः इति वेदितव्यम् । द्र. तसं १.१.५ अच्छिद्रेण पवित्रण' इत्यत्र भट्टभास्करीय भाष्यम् ।। २४. मा-चोरेभ्यः। २५. क-तादृक्पालकैः। २६-२६. 'मण्डूक....मित्यर्थः ' नास्ति। २७-२७. क-दोषरहिताम् । २८.तं.ति-जल। १ ·तैत्तिरीय-संहिता ... [काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाश्या: युद्धभूमि प्राप्तस्य "जयार्थिन इष्टिं विधत्त-“वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वदायतनं गत्वा संवत्सरो वा भग्निःश्वानरः संवत्सरः खलु वै देवानामायतनभेतस्माद्वा भायतनाद्देवा असुरानजयन् यद्वैश्वानरं द्वादशकपाल निर्षपति देवानामेवाऽऽयतने यतते जयति तर संप्रामम्" (तेसं २.२.६) इति । यस्मिन्नायतने युद्धं भविष्यति तत्प्राप्य तस्मिन् "भूमदेशे निर्वपेत् । संवत्सरदेवताया भूवलस्य स्वामि- ५ त्वात् तया पालिते देशे देवानां जयस्तद्वदयमपि प्रयतते तस्माजयति ॥ मारणादिपापा प्रवृत्तयोः परसर. वैरिणोरख यो भुड्क्ते तस्य प्रायश्चित्तरूपामिष्टिं विधत्तै-" एतस्मिन् वा एतौ मजाते यो विद्विपाणयो- रसमत्ति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वविद्विषाणयोरनं जगध्या संवत्सरो वा अनिवैश्वानरः संवत्सर- स्वदितमेवात्ति नास्मिन् मृजाते" (तैस २.२.६) इति । ३२अमिचारादिना परसरमारणोद्युफ्तौ विद्विपाणी तायेती स्वकीयाभुजि स्वकीय पापं मृजाते लेपयतः। संवत्सरदेवेन स्वदितं निर्दोपीकृतमेवानमसावनि । १..अतस्तौ नास्मिल्लेपयतः॥ यावुभौ परस्परमद्रोहाय शपय कुरुतस्तयोर्मध्ये प्रथम द्रुह्यतः प्रायश्चित्तायेष्टिं विधत्ते-“ संदत्स- राय वा एतौ सममाते यो सममाते तयोर्यः पूर्वाऽमिद्रुह्यति वरुणो गृह्णाति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्षपेत् सममानयोः पूर्वोऽमिद्रुह्य संवत्सरो वा अग्निवैश्वानरः संवत्सरमेवाऽऽप्त्वा निर्यरण परस्तादमि दुपति नैनं वरुणो गृहाति" (तसं २.२.६) इति । संवत्सराय संवत्सरदेवं साक्षिणं कृत्वेत्यर्थः । सममाते सम्यक् १५ शपयं कुरुतः। घरुणग्रहण नाम रोगोत्पत्तिः । निर्वरगं रोगनिवारकं संवत्सरदेवमेव प्रथमतः प्राप्य पश्चात् तरलेन युक्तो द्रोहं कृतवान् भवति । ततो नास्य वरुणग्रहण भवति । भवि प्रतिगृहीतवत: पापपरिहारायेष्टिं विधत्ते-"भाव्य वा एप प्रति गृह्णाति योऽविं प्रतिगृह्णाति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्यपेदविं प्रतिगृह्य संवत्सरो वा अग्निवैश्वानरः संवत्सरस्वदितामेव प्रति गृहाति भाऽऽध्य प्रति गृह्णाति" (तेस २.२.६) इति । भवत्यस्मादित्याव्य पापम् । श्लेष्मरोग इति केचित् । २. संवत्सरेण स्वदितां निर्दोपीकृताम् ॥ अधस्तादुपरिष्टाचोभयतोदन्तैर्युक्तं प्राणिस्वरूपं प्रतिगृहीतवनः पापपरिहारायटिं विधत्ते-- "आत्मनो वा एप मात्रामाप्नोति य उभयादत् प्रतिगृह्वात्यश्व वा पुरुपं घा वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपे. दुभयादत् प्रतिगृह्य संवत्सरो वा अग्निश्वानरः संवत्सरस्वदितमेव प्रति गृह्णाति नाऽऽस्मनो मायामाप्नोति" (तस २.२.६) इति । मानां हिंसाम् । ३-उभयतो दन्तायस्य तत् स्वरूपमुभयादत् ॥ धनलाभ २५ मुद्दिश्य दातृसमीपं गमिप्यत इष्टिं विधत्ते-“वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् सनिमेप्यन्संवत्सरो या अमिवैश्वानरो यदा खलु वै संवत्सरं जनतायां घरत्यथ स धनाधों मपति यद्वैश्वानरं द्वादशकपालं सनि निर्थपति संवत्सरसातामेव सनिमभि प्रच्यवते दानकामा भस्मै प्रजा भवन्ति" (तसं २.२.६) इति । 7 धनलामम् । लोके यो याचको दातृजनसमूह संवत्सरं चरति तदानीमसौ धनसमृद्धो भवति संवत्सरदेषेन सासां दत्तामेव सनि धनलाधिमाभिमाप्नोति, भस्य प्रजाश्च दानशीला भवन्ति । तयेष्टया दातृसमीपे धनं या "गृहमागतस नैमित्तिकीमिष्टिं विधत्ते-"यो वै संवत्सरं प्रयुज्य न विमुअत्यप्रतिष्टानो प स भवत्येप्तमेव वैश्यानरं पुनरागत्य निर्यपेयमेव प्रयुक्ते तं मागधेयेन विमुबलि प्रतिष्ठित्य " (तैस २.२.६) इति । संवत्सरस्पं पैश्वानरं प्रयुज्य धनसामामिष्टा निर्वध्य यो न मुश्चेत् सोऽप्रतिधितो भवति । पुनारेटया तदीयभाग दवा तं विमुन्चति विसर्जितवान् भवति । ततिक्तम्यतां कांचिद्विधत्ते-" यया रभवोत्तमां गामाजेत् ता भ्रातृम्याय प्रहिणुयामितिमेवारी ३५ प्रहिणोति " (नेस २.२.६) इति । दातृभ्यो धासु गोपूत्तमा गां यया रंग्या पद्दा समानयति सा गर्नु भ्रातृम्यविनासाय वदीयगोप्टे प्रक्षिपेत् । तया सप्ति निवि दारिद्यस्मां राक्षसीमेव भ्रातृपयार्थ प्रेषयति। २९. फ-यलाधिनः। ३०. भा.हा-प्रदेश त.ति-भूदेशे । ३१.तं.ति-भूवल इ-भूमियल'। ३२. भा-अविचारादिना । ३३. इ.उ.पा-उमये दन्ताःतं.ति-उभयदन्ताः।३४. मा.फ-गृहे समागतस्य ।

·भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] मात्र विनियोगसंग्रहः अन्त्यानुवाकगा याज्या यागे वैश्वानराभिधे। वैश्वेत्यष्टौ विकल्पाः स्युरवद्वे वारणे चरौ ॥१॥ दधीति दध्यादिचरावग्न्युहासनयागके । अमिर्भुव इति द्वे स्तः प्रतीके से उभे मते ॥२॥ मरुत्सकपालेष्टावदीत्यादित्यके चरौ । चतस्रः स्युर्विकल्पार्था इति प्रभोऽन्न पञ्चमः ॥३॥" इति ॥ अथ मीमांसा || प्रथमाध्यायस्य चातुर्थपादे चिन्तितम्- " यद्द्वादशकपालेप्टेवैश्वानर्या भनन्तरम् । श्रुतमष्टाकपालादि तद्गुणो नाम वा स्तुतिः॥ अन्तर्भावादष्टतादेनाम स्यादग्निहोत्रवत् । द्रव्य दन्यान्तरे नो चेद्गुणस्ताई "फलत्यसौ ॥ वाक्यैक्यमुपसंहाराद्विस्पदं तत्तु बाध्यते । नानागुणविधौ तरमादंशद्वारांशिसंस्तुतिः ॥" (जैन्या १.४.३२-३४) इति । काग्येष्टिकाण्डे श्रूयते-“वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुत्रे जाते यदष्टाकपालो भवति गाय- १५ त्रियवन ग्रहावर्चसेन पुनाति यसककपालनिवृत्तवास्मिन् तेजो दधाति यद्दशकपालो विराजैवास्मिन्ननाद्यं दधाति यदेकादशकपालस्त्रिष्टुभैवास्मिन्निन्द्रियं दधाति यद्द्वादशकपालो जगत्ययास्मिन् परन् दधाति यस्मिजात एतामिटि निर्वपति पूत एष तेजस्व्यबाद इन्द्रियावी पशुमान् भवति" (तैसं २.२.५) इति । अनाष्टत्वादिसंख्यासामान्यात् पुरोडाशानां गायथ्यादिरूपत्वकल्पना५ कृता। इप्टिविधायके वाक्ये येय द्वादशसंख्या तस्यामष्टत्वादिसंख्यानामन्तर्भावात् ताः संख्या निमित्तीकृत्याग्निहोनशब्दवत् २० अष्टाकपालादिशब्दाः कर्मनामधेयानीत्येकः पक्षः। नान द्वादशकपालशब्दः संख्यापरः किंतु पुरोडाश- द्रव्यपरः। द्वादशसु कपालेषु संस्कृत इति व्युत्पत्तेः। एवमष्टाकपालादिशब्दा अपि । तथा सति द्रव्यान्तरे भनन्तर्भावान्नामधेयस्य निमित्तं नास्तीति चेदेवं तर्हि पुरोडाशदन्यरूपो गुणो विधीयताम् । न "चोत्पत्ति- शिष्टद्वादशकपालपुरोडाशावरुद्धत्वादृष्टाकपालादेरनवकाश इति वाच्यम् । ब्रह्मवर्चसादिफलाय तद्विध्युपपत्ते- रित्यपरः पक्षः । अयमप्यनुपपनः । बहूनां गुणानां विधौ वाक्यभेदापत्तेः । न च भिन्नान्येवैतानि' वाश्या- नीति वाच्यम् । वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् । (तसं २.२.५) इति विहितस्य ' यस्मिनात एताम् ' इत्युपसंहारेण वाक्यैकत्वावगमात् । तस्मादशैरष्टाकपालादिभिरंशी द्वादशकपालः स्तूयते ॥ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपाद चिन्तितम्- 'वैश्वानरेष्टया पूतत्वं पितुः पुत्रस्य वाऽग्रिमः । कर्तुरेव फलं युक्तं कर्तृत्वं पितुरेव हि ॥ जाते यस्मिन्निष्टिमेतां निवपेत्तस्य पूतता । तच्चेप्सितं पितुस्तेन पिता तत्र प्रवर्तते ॥" (जैन्या ४.३.२६-२७) इति । काम्येष्टिकाण्डे–“वैश्वानरं द्वादशकपालं निवपेत् पुढे जाते " इति प्रकृत्य श्रूयते-- " यस्मि- क्षात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव तेजस्व्यसाद इन्द्रियावी पशुमान् भवति" (तैसं २.२.५) इति । तत्र पितुः प्रबुद्धस्य कर्तृत्वं न तु मुग्धस्य पुनस्य । ततोऽनुष्टानफलयोवैयधिकरण्यपरिहाराय पितुरव ३५ [जैन्या-'फले त्वसौ' इति पाठः1]। ३५. इ.उ.पा-स्पकल्पना। ३६. इ.उ.पा-होत्रा- दिशब्दवत्। ३७. इ.उ.क-चोत्पत्तिविशिष्ट ।

·१०२ : - तैत्तिरीय-संहिता ((१.५.११ [काम्येष्टियाग्यापुरोनुवाश्याः पूतत्वादिफलमिति चेत् । मैवम् । यस्मिनाते निर्वपति स पूतः' इति वाक्येन फलस्य पुत्रसंयन्भाव- गमात् । म पान निष्फलस्प पितुः (अ)प्रवृत्तिरिति वाच्यम् पुननिष्ठपूतत्वादेरीप्सितत्वेन स्वफलयुद्ध्या प्रवृत्तिसंभवात् पुषस्य पूतत्वादिकम् ॥ तनवान्यचिन्तितम्-- "जन्मानन्तरमेवेटिजातकर्मणि या कृते । निमित्तानन्तो कार्य नैमित्तिकमतोऽनिमः॥', जातकर्मणि निर्युत्ते स्वनप्राशनदर्शनात् । प्रागेवेष्टौ कुमारस्य विपत्तेहार्यमस्तु सा ॥" (जैन्या ४.३.२८-२९) इति । पुनजन्मनो चैश्वानरेटिनिमित्तत्वासमित्तिकस्य कालविल्यायोगाजन्मानन्तरमेवेटिरिति चेत् । १० मैयम् । स्तनप्राशनं सावजातकर्मानन्तरं विहितम् । यदि जातकर्मणः मागेव वैश्वानरेष्टिनिरुप्येत तदा स्तनप्राशनस्यात्यन्तविलम्पनात् पुरो विपयेत । तथा सति पूलत्वादिकमिटिफलं कस्य स्यात् । तस्मान जन्मानन्तरं किंतु जातकर्मण अप सेप्टिः ।। तनवान्यचिन्तितम्- "जातकर्मानन्तरं स्यादाशीचेऽपगतेऽथवा । निमित्तसंनिधेरायः कर्तृशुद्धयर्थमुत्तरः ॥" (जन्या ४.३.३०) इति ।। यद्यपि जातकर्मानन्तरमेव तदनुष्टाने निमित्तभूत जन्म संनिहितं भवति तथाऽप्यशुचिना पित्राऽनुष्टीयमानमगविकलं भवेत् । जातकर्मणि तु विपत्तिपरिहाराय तात्कालिकी शुद्धिः शास्त्रेण दर्शिता । ततो मुख्यसंनिधेरवश्ययाधितत्वाच्छुद्धिलक्षणाङ्गवैकल्यं धारयितुमाशौचादूर्ध्वमिष्टिं कुर्यात् ।। द्वादशाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- वैश्वानरे पाधिकृत साहित्य या विकरुपनम् । साहित्य स्याददृष्टाय विकल्पः स्यात् समाधये ॥" (जैन्या १२-३.६) इति ।। विहितयोर्दर्शपूर्णमासयोः कदाचिदननुष्टाने प्रायश्चित्त श्रूयते-"वैश्वानर द्वादशकपालं निर्वपेद- मावास्या वा पौर्णमासी वाऽतिपाद्य " (वैस २.२.५) इति " अग्नये पधिकृते पुरोडाशमाकपालं निर्यपेयो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां वा पौर्णमासी वाऽतिपादयेत् " (तैस २.२.२) इति च । मन पूर्वदृष्टप्रयो- जनाभावाददृष्टार्थमुभयं समुच्चित्यानुष्ठेयमिति चेत् । न । यज्ञवैगुण्यसमाधेः दृष्टप्रयोजनत्वात् । अन्योन्य- निरपेक्षयोर्द्वयोवीहियववद्विकल्पः । एवमृग्यजुःसामवेदपुविहितस्याननुष्टानानिषिद्धस्याऽऽचरणाद्वा यज्ञवैगुण्य तस्य वैगुण्यमानस्य सर्वस्य समाधानाय निरपेक्षाणि प्रायश्चित्तानि विहितानि—“भूः खाहेवि गार्हपत्ये जुहुयात् भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयात् , भूर्भुवः सुवः स्वाहेत्याइवनीये जुहुयात् " (इ.बौनौ २७.४ भापौ ९.१६.४ ) इति । तान्येतानि विकल्प्यन्ते । प्रत्येक वैगुण्यसमाधानक्षमत्वात् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ११॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हादं निवारयन् । पुमर्याश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ।। इति "श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याज्ञापरिपालकेन माधवाचार्यण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये पञ्चमकाण्डे पञ्चमप्रपाठकः ।। ३८. आ-कर्तृशुद्धयर्य उत्तरः; त.ति-कर्तुः शुद्ध्यर्थमुत्तरः। ३९-३९. इ.उ.पा-'विहितानि. तान्येतानि 'नास्ति। ४०.३.उ.ते.ति.पा-श्रीमदिव्ययोगीन्द्रश्रीविद्या ४१.३.उ.ते.पा-कृष्ण...... भाष्ये' नास्ति । ४२. ३.उ.पा-"प्रपाठकः समाप्तिमगमत् तं-'प्रपाठकः समाप्तः । " २० ३. .

·भट्टभास्करभाष्य य-सायणभाष्यसमेता भाग्यग्रहणानुमन्त्रणमन्त्राः .(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठः प्रपाठकः) हरिः ॐ॥ सं त्वा सिञ्चामि यर्जुपा प्रजामायुर्धनं च । वृहस्पतिप्रसूतो यजमान इंह मा रिपत् ॥ समिति । त्या । सिञ्चामि । यर्जुपा । प्रजामिति प्र-जाम् । आयुः । धनम् । च । बृहस्पतिप्रस्त इति बृहस्पति-प्रसूतः । यज॑मानः । इह । मा । रिपत् । अथ प्राजापत्यमेव' काण्डं याजमानम् । तत्राज्यसांनाय्ययोः स्कन्नस्य स्वधां संभ- रति-सं त्वा' इत्यनुष्टुभा । 'सम् सिञ्चामि सह सिञ्चामि हे स्कन, वो प्रजाम् "आयुः धनं च प्रजादिभिः सह त्वामेकत्र सिञ्चामि "यजुषा अनेन मन्त्रेण । यजनसाधनं यजुः । अपेतस्कन्नत्वदोषं प्रजादिसाधनं वामनेन सेचनेन करोमीत्यर्थः । बृहस्पतिप्रसूतः स्वयमेव ; बृहस्पतिना प्रेरितोऽनुज्ञातोऽहं करोमि, न पुनर्यथारुचि । तस्मात् 'यजमानः इह अस्मिन् १० स्कनापराधे मा "रिपत् मा बाधि । रिप्यते छान्दसोड पुपादि; 'कर्तव्यः'। बृहतां पतिः यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ पठे प्रपाठक ऐप्टिकयाजमानमन्त्राः 'तद्ब्राह्मणानि चाऽऽम्नायन्ते। तद्विशेषस्तु विनियोगमन्त्रे दर्शितः पष्ठे प्रक्षे याजमानकाण्डे द्वादश वर्णिताः। अनुवाकाः षट्सु मन्त्रा ब्राह्मणं पञ्चसूदितम् ॥ अन्ते याज्याः क्रमेणाऽऽज्यग्रहणाद्यनुमन्त्रणम् । आज्यग्रहो मुख्यहोमो भक्ष्यः शेषाहुतिस्तथा ॥ पतेऽनुमन्त्रणा या मन्त्रा आप्यायनादिकाः । सूर्योपस्थित्यादिमन्याः, ब्राह्मणे तु विभज्यते ॥ परिग्रहो देवतानामायुधानां च संतः। द्वादशद्वन्द्वसंपत्तिहविषां सादने विधिः।। विधिराश्रावणादीनां याज्या इत्यनुवाकगाः॥” इति ।। तत्र प्रथमानुवाक भाज्यग्रहणानुमन्त्रणमन्त्राः प्राधान्येनाऽभिधीयन्ते । समिति ॥ कल्पः -"सं त्वा सिञ्चामीति तत्सं सिञ्चेदमि वा मन्त्रयेत". (आपश्रौ ९.१३.४) इति । तदिति स्कनमाज्यमुच्यते । " यस्याऽऽज्यमनुत्पूतं स्कन्देत् " (आपश्रौ ९.१३.१) इत्यादिना १ तं-'एव' नास्ति। २.तं.ति-तत्र' नास्ति । ३. मै-प्रसूतो। ४. त्रि.-थाकुपितः। " २० , २-वक्तव्यः। १. भा-तद्वत् ब्राह्मणानि । २. क.म ३-तद्विशेषविनियोगस्तु। ३. इ.उ.ना.पा.में १.हा-तदिदम् । ३.

·१०१ तैत्तिरीय-संहिता .(१.५.११ [आज्यग्रहणानुमन्त्रणमन्त्राः आज्यमसि सत्यमसि सत्यस्याध्यक्षमसि हविरसि वैश्वानरं वैश्वदेवमुत्पूतशुष्मः सत्यौजाः आज्यम् । असि ।' सत्यम् । असि । सत्यस्य । अध्यक्षमित्यधि-अक्षम् । असि । हविः । असि । वैश्वानरम् । वैश्वदेवमिति वैश्व-दे॒वम् | उत्प॒तशुष्ममित्युपत-शुष्मम् । सल्यौजा इति सत्य-ओजाः । बृहस्पतिः । “ तद्वृहतोः करपत्योः " (पामा ६.१.१५७) इति सुट् । तेन प्रसूत इति । तृतीया कर्मणि " (पा ६.२.४८ ) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तत्र च " उभे वनस्पत्या- दिपु युगपत् " (पा ६.२.१४०) · इति पूर्वोत्तरयोः युगपत् प्रकृतिस्वरत्वम् । बृहच्छब्दः प्रायेण समासे आधुदात्तः, अन्यत्रान्तोदात्तः ।। आज्यमवेक्ष्यते—ाग्यमसि' इति यजुभिः ।। अजेरजेर्वा [भाड्पूर्वादजेरजेर्या क्यप* ]। अग्नेः प्रापणमसि प्रियतममिति यावत् । 'सत्यम् असि सत्यस्य फलमसि । सद् विद्यमानं फल- मसि । " तदर्हति" (पा ५:१.६३), छन्दसि च (पा ५.१.६७) इति यः । 'अमोघत्वमुच्यते । ब्रह्म वा सत्यम् । तदेवासि, विश्वमूलत्वात् । 'सत्यस्य 'अध्यक्षम् 'असि सत्यं त्वयाध्यक्ष्यते । सत्यं ब्रह्म.अध्यक्षः स्वामी सत्यस्य वा प्रत्यक्षरूपं त्वमसि । अक्षेष्वधि अध्यक्षम् , अक्षाणीन्द्रियाणि । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । हविः असि हविषां प्रधानमसि । १५ सर्वप्रियतमत्वेन प्राधान्यं दर्शयितुमाह-वैश्वानरम् ' विश्वेषां नराणां संबन्धीष्टसाधनत्वेन । "वैश्वदेवं विश्वेषां देवानां संबन्धि भोज्यत्वेन होम्यत्वेन च । 'उत्पूतशुष्मम् उत्पवनेनोद्दीपितबलं उद्भूतबलं वा । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ( पा ६.२.१), तत्रापि “ गतिरनन्तरः" (पा ६.२.४९) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । 'सत्यौजाः सत्यबलं, न केवलं त्यमेव सत्यम् अपि तु स्वबळ- मपि सत्यमिति भावः । छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः । ईदृशं हविस्त्वमसीति हविषः प्राधान्यं गम्यते ।। स्कन्दनस्य प्रकृतत्वात् । यदि शुद्धप्रदेशे स्कन्देत् तदानीमनेन मन्त्रेण पुनः पाने प्रक्षिपेत् । पशुचिप्रदेशे" स्कन्दने त्वमिमन्त्रणम् ।। पाठस्तु-'सं त्या सिञ्चामि यजुषा प्रजामायुधनं च । वृहस्पतिप्रसूतो यजमान इह मा रिपत्' इति ॥ हे स्कलाज्य, बृहस्पतिप्रेरितोऽहम् प्रजादीन संपादयेयम् । त्यामनेन यजुषा मन्त्रण पात्रे सम्यक् सिञ्चामि । 'इह कर्मणि 'यजमानः स्कन्दनापराधेन 'मा 'रिपत् मा हिंस्यताम् । अयं मन्त्र भाध्वर्यवः । अतो यजमानस्यान्यत्वेनोक्तिरविरूद्धा ॥ आज्यमिति ॥ कल्पः-" भाज्यमसि सत्यमसीत्यध्वर्युर्यजमानश्च निमील्य वीक्ष्यानुच्छ्वसन्ता- वाज्यमवेक्षेते" (मापनौ २.६.६) इति ॥ पाठस्तु-'भाग्यमसि सत्यमसि सत्यस्याध्यक्षमसि हविरसि वैश्वानरं वैश्वदेवमुत्पतशुष्मर सत्यौजाः सहोऽसि सहमानमसि सहस्वारातीः सहस्वारातीयतः सहस्व पृतनाः *दि.पा ३.१.१०९ या २] । ६. त्रि.म-अमोघमुच्यते। ७. त्रि.पं.हविभिः; मै २-इविद्यः । ४.ते.ति.मि ४-म १-प्रदेश'। ५.तं-ति-अत एव । ६. आ.क.ना.पा.हा-आनिमौल्य । ३. ७. आ.क.म ३-अवेश्या । २० २५ .

·भभास्करभाष्य सायणभाष्यसमेता भाज्यमहणानुमन्त्रणमन्त्राः] सहोऽसि "सहमानमसि सहस्वारातीः सहस्वारातीयतः . सहस्व पृतनाः सहस्व पृतन्यतः । सहस्रवीर्यमसि :- सहः । असि । सहमानम् । असि ।'सहस्व । अती: । सहस्व । अरातीयतः । सहस्व । पृत॑नाः । सहस्व । पृतन्यतः ॥ सहस्रवीर्यमिति सहस्र-वीर्यम् । असि । सहोऽसि ' इत्यादिके त्रिपदे गायत्र्यो । “सहस्त्रारातीयतः' इति तृतीयः पादः । ५ सहस्रवीर्यमसि' इत्यपरस्याः तृतीयः पादः । तत्र पूर्वा निखसाना, अपरा सावसाना पृत- न्यतः' इति ।। 'सहः असि अभिभवनमसि शत्रूणाम् । 'सहमानम् असि सदा शत्रूनभिभूय वर्तमानमसि । अदुपदेशालसार्वधातुकानुदात्तत्वे (पा ६.१.१८६) धातुस्वरः । तादृक् त्वं सहस्व 'अरातीः अस्मदमित्रानभियव ये धनानां दातारो न भवन्ति । रातेः कर्तरि क्तिन् । नञ्समासे .अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्त्ररत्वम् (पा ६:२.२ वा ३)। अरातीयतः च "सहरव येऽस्माकमराति- १. मात्मानमिच्छन्ति अस्मान् वारातिभूतानात्मन इच्छन्ति तानपि सर्वानभिभव बलात्कृत्य नाशय । प्रयमे पक्षे "छन्दसि परेच्छायामपि " ( द. पाभा ३.१.८ ) इति क्यच् । सर्वत्र " शतुरनुमः " (पा ६.१.१७३ ) इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । आक्ष्यातस्य पादादित्वान्निघाताभावः, समानवाक्ये पदात् परत्वाभावाद्वा (द्र.पा ८.१.१८,२८)। रातिः दाता । "सहस्त्र पृतनाः अस्मद्विरोधिनः सर्वान् संग्रामानभिभव । 'पृतन्यतः संप्रामं कर्तुमिच्छतश्च सर्वानभिभव । क्यचि “ कन्यध्वरपृतनस्य " १५ (पा ७.४.३९) इति लोपः, पूर्ववद्विभक्त्युदात्तत्वम् (पा ६.१.१७३ ) । “युयुत्सवः सेनाः पृतनाः । किं बहुना--- 'सहस्रवीर्य बहुप्रकारशक्तिकम् 'असि, अतः संस्कर्तुमर्हसि इति ॥ सहस्रवीर्यमसि तन्मा जिन्वाग्यस्याज्यमास सत्यस्य सत्यमसि सत्यायुरसि सत्यशुष्ममसि सत्येन स्वाऽमि धारयामि तस्य ते भक्षीय ' इति ॥ अन्न 'वैश्वानरम्' इत्यादिभिश्चतुर्भिः पदैः प्रत्येकमन्वेतुम् असि'' इति पदमनुवर्तनीयम् । तथा सवि तान्येतानि द्वाविंशतिवाक्यानि संपद्यन्ते । तैरेतैर्वात्यैराज्य २० प्रशस्यते । मजिधातोर्गत्यादुत्पन्न भाग्यशब्दः । आज्यम् असि प्रापकमसि । घृतेन हि होमाधारो ज्वलन्नग्निः प्राप्यते । सद्विद्यमान कर्मफलं, तदईताति सत्यम् । प्रसिद्ध झाज्यस्य 'कर्मफलसाधनत्वम् । "सत्यस्य अध्यक्षम् असि, सतां कर्म 'सत्यं , ज्योतिष्टोमे प्रवर्तमाना यजमानसप्तदशा ऋत्विज्ञः 'सन्तः। ते हि परस्परं द्रोहशङ्कामपनेतुं तानूननसंज्ञकमाज्य स्पृशन्ति । सोऽयं स्पर्शः सतां कर्म, तस्य कर्मणः अध्यक्ष स्वामि । हविः असि प्राधान्येन हयमानमसि । पुरोडाशादीनां हविषां नादोऽप्याज्येनैव तत्कर्मः २५ शेषसमापनात् प्राधान्यं द्रष्टव्यम् । विश्वेषां नराणां संबन्धि 'वैश्वानरम् । विश्वेषां देवानां संबन्धि वैश्वदेवम् । प्रसिद्धो याज्यस्य भोज्यत्वेन हविष्ट्वेन चोभयसंबन्धः । 'उत्पूतशुष्मम् उत्पवनेनोद्दीपित- भलम्"। "सत्यौजाः सत्यबलम् । आज्यस्य हि बलमवितथम् । "अग्न्युद्दीपनस्य प्रत्यक्षत एव दृश्यमानत्वात् । ८-८.तं.ति-आख्यातस्य। ८. क-कर्मफलदानत्वम् । ९. म ३-सन्ति। १. क-'नोपेतबलम् । अभ्युद्दी-तस्योद्दी। । ११.इ.उ.पा- ३. तैसं १४ ·। १०६ तैत्तिरीय-संहिता (१.६.१ [भाज्यमहणानुमन्त्रणमन्या. तन्मा. जिन्याज्यस्याज्यमसि सत्यस्य सत्यमसि सत्यायु(१)रसि सत्यशुप्ममसि सत्येनं त्याऽभि धारयामि तस्य ते - भक्षीय तत् । मा । जिन्व । आज्यस्य । आयम् । असि । सत्यस्य । सत्यम् । असि । सत्यापुरिति सत्य-आयुः (१)। असि । ५ सत्यशुममिति सत्य-शुष्मम् । असि । सत्येन । त्या । अभीति । धारयामि । तस्य । ते । भक्षीय । अतः पराणि यजंपि---'तत् तादृवस्वभावः त्वं मां जिन्य प्रीणय । हे आज्य, आज्यस्य अपि "आज्यम् 'असि, यल्लौकिकमाज्यं तस्मादपि त्वमिष्टसाधनमाज्यं वैदिकमसि, स्वमित्र यजमानस्य, त्वत्तो हि सर्वमाञ्यमुत्पाद्यते वर्षादिद्वारेण । सत्यादपि 'सत्यम् असि, कदाचिदपि फलव्यभिचाराभावात्, यद्वा-सत्यान्तरस्यापि · सत्यापयितृत्वात् यागद्वारेण; त्वत्तोऽधिको १. नास्तीति भावः । 'सत्यायुः असि सत्यभूतमस्मिन्नायुरिति सत्यायुः । सत्यस्य या आयुस्त्वमसि, त्वया सत्यं जीवतीति । दासीभारादिष्टव्यः (पा ६.२.४२)। 'सत्यशुष्मं सत्यस्य शुष्मं बलम् "असि। तत् त्या 'सत्येन चक्षुषा अभि धारयामि उपरि सिञ्चामि, ईपत् दृष्टयावेक्षे इति । "चक्षुर्वे सत्यम् " ( तैवा ३.३.५) इति ब्राह्मणम् । " ब्रह्मवादिनो पदन्ति । यदाज्येनान्यानि हवींच्यभिधारयति " (तैना.३.३.५ ) इत्यादि च । तस्य 'ते तथा इक्षितस्य तब भक्षीय १५ अहं भजे, त्वया वियुक्तो मा भूवम् । पूर्ववत् कर्मणः, संप्रदानन्त्रादु चतुर्थ्य पष्ठी (पा २.३.६२)॥ "सहा शत्रूणाममिभवनसमर्थम् । सहमानं निरन्तरं तदभिभवेनैव वर्तमानम् । ताहक् त्वं सहस्व "भराती: अस्मदमित्रान् ममिभव । 'सहस्व 'भरातीयतः, ये तु प्रत्यक्षतः शांत्रवं कर्तुमशक्ता मनसा शात्रवं कर्तुमिच्छन्ति तानप्यमिमव । 'सहस्व पृतनाः शत्रुसेना अमिभव । 'सहस्व "पृतन्यतः सेना: संपाद- वितुमिरछतः शत्रूनप्यमिभव । 'सहस्रवीर्यम् असि यथोक्ताभिभवविशेषान् कर्नु बहुप्रकारसामोपेतं समसि। सन् 'मा जिन्य तत् ताहफ्वभाव, त्वं मां यागद्वारेण प्रीणय। भाज्यस्य भाज्यम् असि लौकिकं यदाज्यं तदुत्तशुष्मं न भवति स्वं तत्पूतशुष्मत्वात् मुख्यमाग्यमसि । "सत्यस्य सत्यम् असि लौकिकफलसाधनं कृष्यादिकं सत्यं तत्कदाचित् वृष्टवाद्यमावेन व्यभिचारान मुख्य सत्यं, त्वं तु कदाचिदप्य- व्यभिचारात् मुख्यं सत्यमसि । 'सत्यायुः भसि सत्यभूतमायुरस्मिन्निति सत्यायुः । माज्यनिष्पनेन कर्मणा भाविदेहे यदायुः प्राप्यते वन्न व्यभिचरतीत्यायुपः सत्यत्वम्। 'सत्यशुष्मम् असि सत्यबलमसि । बग्न्युद्दीपनवलं सत्यौजःशब्देन पूर्वमुक्तम् । इह तु फलप्रदानबलमुच्यते । सत्येन वा अभि धारयामि तादृशं त्वां चक्षुषा पश्यामीत्यर्थः। तथा च पौरोडाशिककाण्डे समाम्नायते-" ब्रह्मवादिनो वदन्ति । यदाज्येनान्यानि वीरप्यभिधारयति । अथ केनाऽऽज्यमिति । सत्येनेति चूयात् । चक्षुर्वै सत्यम् । सत्येनैवै. नदभिधारयति" (तैबा ३.३.५) इति । चक्षुषः सत्यस्वमाधानब्राह्मणे प्रतिपादितम्। --" भनृतं वै -१३. म-मसमर्थः। १४. क.नं.ति.वि.स.२१.३-सेनाम् । १५, क- स्वभावम् । १६. क-समाम्नातम् । १३ २. - १२. आ. फ-प्रत्यक्षम्।

·. ५ १.६.१) मभास्करभाष्यं सायणभाष्यसमेता भाग्यग्रहणानुमन्त्रणमन्याः] पञ्चानां त्वा यातानां यन्त्राय धाय गृहामि पञ्चानां त्वत॒नां यन्त्राय धाय गृह्णामि पञ्चानां त्वा दिशां यन्त्राय धाय गृह्णामि पञ्चानां त्वा 'पञ्चजनानी युवाय धाय गृह्णामि पश्चानाम् । त्वा । वातानाम् । यन्त्राय । धार्य । गृहामि । पञ्चानाम् । त्वा । ऋतूनाम् । यन्त्राय । धाय । गृह्णामि । पञ्चानाम् | त्वा । दिशाम् । यन्त्राय । धाय । गृह्णामि । पञ्चानाम् । त्वा । पञ्चजनानामिति पञ्च -जनानाम् । यन्त्राय । धाय । गृह्णामि । अपाज्यग्रहानुग्रहणमन्त्राः यपि, तत्र चतुर्भिः जौहबमनुमन्त्रयते- 'पञ्चानां त्वा' इति ॥ "पश्चानां प्राच्यार्थ्यपर्यन्तपञ्चदिक्प्रभवाणां पुरोवातादीनां वातानां यन्त्राय यमनाय स्वस्वाधारेवविचलनस्थापनाय धाय जगद्धारणाय जगद्धारणकुशलाय या त्वां गृह्णामि हे आज्य । एवं सर्वत्र । पञ्चानामित्यत्र " नामन्यतरस्याम् " (पा ६.१.१७७) इति नाम उदात्तत्वम् । १. 'पञ्चानाम् "ऋतूना, हेमन्तशिशिरयोः शीतत्वसामान्यादेकत्वं विवक्षित्योच्यते । ब्राह्मणं च भवति पञ्च वा ऋतय आर्तवाः पञ्च" ( तैस ७.२.६ ) इति । पूर्ववदुभयत्रापि नाम उदात्तत्वम् । "पश्चानां वा 'दिशां प्राध्यादीनामान्तानाम् । “ सावेकाच" (पा ६.१.१६८ ) इति दिग्भ्यो विभक्तेरुदात्तन्यम् । पञ्चानां पश्चजनानां देवमनुष्यासुररक्षोगन्धर्वाणां पश्चजना इत्याख्या (द्र. निरुक्त ३.८) । " दिक्संख्ये संज्ञायाम् " (पा २.१.५०) इति समासः । सप्तर्षिवत् १५ प्रत्येक संज्ञात्वात् पञ्चानामिति विशेष्यते ॥ वाचा वदति । भनृतं मनसा ध्यायति । चक्षुर्वै सत्यम् । भद्राइगित्याह । अदर्शमिति । तत्सत्यम् (तैना १.१.४) इति । तस्य ते 'भक्षीय तादृशं त्वां "भक्षयानि n पञ्चानामिति ॥ कल्प:-"आज्यग्रहाणाम् । गृहीतंगृहीतमनुमन्त्रयते पञ्चानां त्वा वाताना यन्त्राय धर्नाम गृह्णामि पञ्चानां त्वनां यन्त्राय धाय गृह्णामि पञ्चानां त्वा दिशा यन्त्राय धाय गृह्णामि २० पञ्चानां त्वा पञ्चजनानां यन्त्राय धाय गृह्णामीति चतुर्भिर्जुह्वाम् । अष्टाभिरुपभृति चरोस्त्वा पञ्चबिलस्य यन्त्राय धाय गृह्णामि ब्रह्मणस्त्वा तेजसे यन्त्राय धीय गृह्णामि क्षत्रस्य त्वौजसे यन्त्राय धीय गृह्णामि विशे त्वा यन्त्राय धाय गृह्णामि सुवीयर्याय त्वा गृह्णामि सुप्रजास्त्वाय त्वा गृह्णामि रायस्पोपाय त्वा गृह्णामि ब्रह्मवर्चसाय त्वा गृह्णामीति । चतुर्भिर्धवायां भूरस्माकर हविर्देवानामाशिषो यजमानस्य देवानां त्वा देवताभ्यो गृहामीति । अभिपूर्यमाणमनुमन्त्रयते कामाय त्वा गृहामीति" २५ (बौधौ ३.१६) इति ॥ प्राच्यादिषु अन्तिासु "पञ्चसु दिक्षु वर्तमाना वायवः पञ्चसंख्याकाः । ते चाऽग्निचयनाङ्गेषु मन्त्रेश्वेवमाग्नायन्ते-" यत्ते रुख पुरो धनुस्तद्वातो भनु यातु ते", रुद्ध दक्षिणा धनुस्तद्वातो अनु वातु ते", " यत्ते रुद्र पश्चाद्धनुस्तद्वातो भनु वातु ते", " यत्ते रुदोत्तराद्धनुस्तद्वातो भनु वातु ते ", " यत्ते रुद्रोपरि धनुस्तद्वातो अनु वातु ते" (सं ५.५.७) इति। १७. आ.भजानि, ना-भजामि; म-भक्षयामि । १८. आ.त्रि-आज्यग्रहणम्; ते.ति-आज्य- ३. १९. इ.उ.ना.पा.हा-'पञ्चसु 'नास्ति। " "यत्ते . ग्रहणात् ।

·। - तैत्तिरीय-संहिता (१.६.१ [भाज्यग्रहणानुमन्त्रणमन्त्राः चरोस्त्वा पञ्चविलस्य यन्त्राय धाय गृह्णामि ब्रह्मणस्त्वा तेजसे यन्त्राय धाय गृह्णामि क्षुत्रस्य॒ त्वौजसे यन्त्राय (२) धर्मय गृह्णामि विशे त्यो यन्त्राय धाय गृह्णामि सुवीयर्याय त्वा गृह्णामि सुप्रजास्त्वार्य त्वा, गृहामि रायस्पोपाय त्वा गृह्णामि ब्रह्मवर्चसायं त्वा गृह्णामि चरोः । त्वा । पञ्चविलस्येति पञ्च-बिलस्य । यत्राय । धाय । गृह्णामि । ‘ब्रह्मणः । त्वा । तेजसे । यन्त्राय । धीय । गृह्णामि । क्षत्रस्य । त्वा । ओज॑से । यन्त्राय (२) । धाय । गृहामि । विशे। त्या । यन्त्राय। धाय । गृहामि । सुवीर्यायेति सु-वीयीय । त्या !..गृहामिः। सुप्रजास्त्वायेति सुप्रजाः त्वार्य । त्या । गृहामि । रापः । पोषोय । त्या । गृह्णामि । ब्रह्मवर्चसापेर्ति ब्रह्म-वर्चसायं । त्वा । गृहामि ।, -7 उत्तरैरष्टाभिरौपमृतमनुमन्त्रयते-चरोः पञ्चविलस्य आकाशस्य, सर्वेषां चरणाधार- वात् चरः, दिशोऽस्य बिलानि पञ्च । 'ब्रह्मणः ब्रह्मणां, जातावेकवचनम् । 'तेजसे तेजसः । "पष्ठंयर्थे चतुर्थी वक्तव्या" (पा २.३.६२ वा १) इति चतुर्थी । ब्राह्मणानां तेजसः "यन्त्राय यत्यै धाय धृत्यै "गृह्णामि । क्षत्रस्य क्षत्रियाणाम् 'ओजसे ओजसो बलस्य । 'विशे विशां वैश्याना पुष्टया इति शेषः, नृणां वा । 'यन्त्राय' इत्यादि गतम् । 'सुवीर्याय सुष्ठु वीर्यत्वाय । " वीरवीयर्थी १५ च " (पा ६.२.१२० ) इति बहुव्रीहिस्वरः प्रवर्तते, तत्पुरुषो वा “परादिश्छन्दसि बहुलम् (पा ६.२.१९९) इति । "सुप्रजास्त्वाय यजमानस्य सर्वस्यैव वा शोभेनापत्यत्वाय । " नित्य- मसिच प्रजामेधयोः" (पा ५.४.१२२) इत्यसिच् समासान्तः। “उडिदम् " (पा ६.१.१७१) इति पष्ठ्या उदात्तत्वम् । पष्ठयाः पतिपुत्र" (पा ८.३.५३ ) इति सम्वम् । धनस्य 'पोपाय पुष्टबैं। "ब्रह्मवर्चसाय ब्रह्मबलाय | " ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः " २० ५.४.७८) इत्यच् समासान्तः ।। यद्वा शरीरमध्ये वर्तमानाः प्राणापानच्यानोदानसमानरूपाः पञ्च वाताः, तेषां बातानां यन्त्राय स्वस्थ- ग्यापारेषु नियमनाय धाय जगद्विधारणकुशलाय हे भाज्य, स्वां गृहामि । ऋतूनां पञ्चत्वम्, ऐतरेय- माह्मणे प्रतिपादितम्-" द्वादश मासाः पञ्चतंयो हेमन्तशिशिरयोः समासेन " (ऐया १.१) इति । प्रान्यादीनामूचन्तिानां दिशां पश्यत्वं प्रसिद्धम् । पञ्चजनशब्दः समस्तो देवमनुप्यासुररक्षोगन्धपु स्दः । वे च देवादयः पञ्चसंख्याकाः । घशब्दः पाकाधारभूतां स्थालीमाचष्टे, सा च पचित् "पन्चमि- पितैः युज्यते ! सम्ध पुरुपमेधारमाने कल्पसूत्रकार उदाजहार-" पञ्चयिलस्य घरोविज्ञायते । भाग्य ९. प्रि-तेजसे। १०-१०. ति-रायो धनं तरय पोपः पुष्टिः; त्रि-रायस्पोपाय घनपुटय । पद. निरक्त ३.८ 'गन्धर्वाः पितरो देवा अमुरा रक्षासीत्येके। चत्वारो वर्णाः निषादः परम इत्योपमन्ययः।। २.. आ.क.ना.हा-पचयितः । " . रायः २५ * ·इतश्च लोपः। १.६.१) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता भाग्यग्रहणानुमन्त्रणमन्त्राः]] भूरस्माकर हविर्देवानामाशिषो यजमानस्य . देवानी त्या देवताभ्यो गृह्णामि कामाय त्या गृह्णामि ॥१॥ [सत्यायुरोजसे यन्त्राय त्रयस्त्रि५शच्च ] भः । अस्माकम् । हविः । देवानाम् । आशिष इत्या -शिषः । यजमानस्य । देवानाम् । त्या । देवताभ्यः । गृह्णामि । कामाय । त्वा । गृह्णामि ॥ १ ॥ [ मैसं १.४.४; कासं ५.६] शेषेण धौवमनुमन्त्रयते-- भूरस्माकम् ' इति । 'अस्माकम् एव संबन्धी भव, मारमान् हासीः, अस्माकमेव श्रेयसे भव । भवतेलेंटि शपो (पा ३.४.९७), भूसुवोस्तिडि " (पा ७.३.८८ ) इति गुणाभावः । 'हविः "देवानां देवानां हविः भोज्यं भव पर्याप्नुहि । ब्राह्मणं च “ यावदेका देवता कामयते " (तैबा ३.२.६ ) इत्यादि । 'आशिषः १. "यजमानस्य या यजमानस्याशिषः प्रार्थनाः ताः सर्वा भव सर्वासां संपादनसमपं भव । "देवानां "त्या देवानामेव स्वभूतं त्वा "देवताभ्यः 'गृह्णामि । 'कामाय 'त्वा गृह्णामि हविर्भागिन्यो देवता यथा यथा कामयन्ते तत्तदनुरूपं गृह्णामि ।। ॥ इति. पप्ठे प्रथमोऽनुवाकः ॥ भाग्नेयः पूर्वस्मिन् बिले । दधन्येन्द्रो दक्षिणे । शृते प्रतिदुहि नीतमिश्रे वा वैश्वदेवः पश्चिमे । अप्सु १५ मैत्रावरुण उत्तरे। पयसि बाईस्पत्यो मध्यमे " (आपश्री २००२५.२) इति । तस्य पन्चबिलस्य घरोनियमनायेति योज्यम् । ब्रह्मणः प्राह्मणजातेः। तेजो ब्रह्मवर्चसं तस्य यन्त्राय । क्षत्रियज्ञातेरोजो युद्धसामर्थ्यम् । वैश्यजातेः कृषिवाणिज्यादिषु नियमनम् । सुवीर्य सर्वेषां स्वस्वव्यापारेषु सामर्थ्यातिशयः । सुप्रजास्वं शोभनापत्यत्वम् । रायस्पोपो धनपुष्टिः। ब्रह्मवर्चसं श्रुताध्ययनसंपत्तिः ‘ब्रह्मणस्त्वा तेजसे' इत्यत्र । शिष्टाङ्गीकृतसाधुवेपरूपं [तेजो] द्रष्टव्यम् । भरस्माकम् ' इत्याद्यो मन्त्रः। 'हविर्देवानाम् ' इति द्वितीयः। आशिषो यजमानस्य' इति तृतीयः। भवशिष्टश्चतुर्थः । हे आज्य, त्वम् अस्माकं श्रेयसे भव । 'देवानां हविः भव । देवानां सर्पकं त्वां देवार्थ गृह्णामि । भापस्तम्बस्य तु 'भूरस्माकम्' (द. आपनी २.७.९) इत्यादिरेक एव मन्त्रः। हे भाज्य, हविर्भागिन्यो देवतास्त्वां यथा यथा कामयन्ते तथाविधकामाय त्वां गृहामि ॥ भत्र विनियोगसंग्रह:-- 'साहपूर्णमासस्य काण्डं तु यजमानगम् । पष्टः प्रश्नस्तत्र सं त्वा स्कग्याज्यं प्रक्षिपेत् स्रुचि ॥१॥ भाज्यमाज्यमवेक्षेत पञ्चानां त्वा चतुर्दश । सुक्ष्वाज्यमन्त्रणे मन्त्रा इति मन्त्रास्तु पोडश" ॥२॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पष्टप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ २१. ते.ति.शिष्टेरी'; ना.हा-शिष्टाङ्गीकृतं साधु । २० २५ “ ३० ·" तैत्तिरीय-संहिता [हविहाँमानुमन्त्रणमन्त्राः ध्रुयोऽसि ध्रुवोऽहर संजातेपुं भूयासं धीरश्चेत्वा वसुविदुोऽस्युग्रौऽह५ सजातेषु भूयासमुनश्चत्ता वसुविभिभूरस्पभिभूरह सजातेपुं भूयासमभिभूचेचा वसुविद्- ध्रुवः । अस। ध्रुवः । अहम् । सजातेष्विति स-जातेषु । भयासम् । धीरैः । चेत्वा । वसुविदिति यमु-वित् । उग्रः । असि। उग्रः। अहम् । सजातेषित सं-जाते'। भयासम् । ५ उपः। चेत् । वसुविदिति वसु-वित् । अभिभरित्यमि-भूः। असि। अभिभरित्यभि-भः । अहम् । सजातेविति स-जातेषु । भूयासम् । अभिभरित्यभि-भः। चेत्तौ । वसुविदिति वसु-वित् । परिधीन् परिधीयमानाननुमन्त्रयते--- ध्रुवोऽसि' इति यजुभिः ॥ तत्र मध्यमम- "ध्रुवः 'असि स्थिरोऽसि मध्यमत्वाद्वा परिधित्वे विभावा(गा)च्च (!) । 'अहम् अपि "सजातेषु "भुवः 'भूयासम् । समानजन्मानः सजाताः । “ समानस्य छन्दसि " (पा ६.३.८४ ) इति १. सभावः । वा जाते" (पा ६.२.१७१ ) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । 'धीरः 'चेत्ता 'वसुवित् च भूयासम् इत्येव । धीरो धृष्टः सर्वसमर्थः । चेत्ता चेतिता ज्ञाता । छान्दस इडभावः । रथादिर्वा (पा ७.२.४५) द्रष्टव्यः। वसुवित् धनानां लब्धा । दक्षिणम्--'उग्रः उद्गुणः 'असि, उपरिष्टात् स्थितत्वात् , रुद्राणां संबन्धित्वादा । अधृष्य इति केचित् । 'अहम् अपि 'सजातेपु 'उग्रः 'भ्यास यपा ते ममाप्रतित्रादिनो विधेया भवन्ति । 'उमः "चेत्ता पमुवित् भूयासं, य उप- १५ श्वेत्ता वसुविच्च भवति स उम्रो भूयासं, न केवलमप्र एव । उत्तरम्---अभिभ; 'असि प्रयमानुवाके 'भाग्यग्रहणानुमन्यणमुक्त, द्वितीयानुवाके हविहाँमानुमन्त्रण घातव्यम् । सत्र हूयमानस्य हविषो यहिःस्वन्दननिवारणाय परिधीयमानानां परिधीनामनुमन्त्रणमनुवाकादावुपवर्ण्यते ॥ ध्रुव इति ॥ कल्पः- " परिधीन् परिधीयमानाननुमन्त्रयते सुयोऽसि ध्रुवोऽहर सजातेषु भूयासं धीरथेत्ता वसुविदिति मायममुमोऽस्युमोऽहर सजातेषु भूयासमुप्रश्वत्ता वसुवित् इति दक्षिणम् । २० भभिभूरस्यभिभूरहर सजातेषु भूयासमभिभूश्वेत्ता पमुविदित्युत्तरम् " (योश्री ३.१६) इति ॥ हे मध्यमपरिधे, स्वं ध्रुवः स्थिरः असि । रक्षोभिरविघाल्यमानस्यात् । स एवाऽऽम्नायते-“ परिधीन् परिदधाति रक्षसामपहत्यै " (संस २.६.६) इति । तस्य ध्रुवस्य यवानुमन्यणेन महम् अपि 'सजातेषु शातियु'धुवः स्थिरो भूयासम् । किंघ धीरः धैर्यवान् । 'चत्ता रक्षोपहननस्य शाता, "यमुयित् यमुनो एलरचा भूपामम् । हे दक्षिणपरिधे, रवं रक्षास्यपहन्तुम् 'उमः मिसि । तयानुमन्नणेन 'महम् मपि उमः २५ भूयासम् । ज्ञानयो यया 'मग्रमप्रनिरादिनो भयन्ति तथा संपादनमुमत्वम् । "किंच वैरिणोऽपहन्तमप्युनो' भ्यामम् । है उारपरिधे, स्वं रक्षसामभिमपिताऽसि । तानुमन्यणेनाहमपि हातीनां वैरिणां चामिमविता भूयासम् । एतदीपस्य माह्मणस्य समीपवर्तित्येन 'मस्वन्तविरदाभावामात्र प्राणमुदाहस्य म्याक्रियते । किंतु पाटनमेणवोपाहरप दशमानुवाई म्यानरप्यते ॥ १. आ-हविर्ष। २.तं.ति- यजमानस्य । ३. क.त्रिश-मम प्रतिपादिनो ३. परिवारिनो म। ५.सं.ति-परिणो । हन्तुमरयुमो। ६.भा-अत्यन्तदिवि । ७. मा-शमानुवा' मास्ति । । . . ना ति-मम ४.६.उ.पा-सया।

·१.६.२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता इविहोमांनुमन्त्रणमन्त्राः युनमि त्या ब्रह्मणा दैव्यैन हव्यायास्मै वोढवे जातवेदः ॥ इन्धानास्त्वा सुप्रजसः सुवीरा ज्योग्जीवम बलिहतो वयं ते ॥ युनमि । खा । ब्रह्मणा । दैव्यैन हव्याय । अस्मै । वोढवें । जातवेद इति जात-वेदः ॥ इन्धानाः । त्वा । सुप्रजस इति सु-प्रजसः । सुवीरा इति सु–वीराः । ज्योक् । जीवेम । बलिहत इति बलि-हतः । वयम् । ते ॥ उत्तरकालभावित्वानान्येन परिहास्यो भय, अभिभूरेवासि नातःपरं किंचित् परिधीयत इति । अहम् अपि 'सजातेषु अभिभविता "भूयास शत्रूणां तेषामेव या | किंच-यः 'अभिभः "चेत्ता 'वसुवित् च भवति स एव 'भूयासे न केवलमभिभवितृत्वमात्रेण ॥ अग्नि योगेन युनक्ति–'युनज्मि' इति द्विपदया त्रिष्टुभा ॥ हे 'जातवेदः जाताना १. वेदितः, "ब्रह्मणा मन्त्रेण 'दैव्येन देवयोग्येन । " देवायत्रो" (द्र.पा १.१.८५ या ३)। त्या "युनज्मि अस्मिन् कर्मणि युक्तं करोमि । प्रयोजनमाह-'अस्मै 'हव्याय "वोढवे, इदं हविः चोदुम् । पूर्ववत् कर्मणः संप्रदानत्वम् (द.पामा १.४.३२) । “ तुमर्षे सेसेन्" (पा ३.४.९) इति तवेन्प्रत्ययः । “ अन्तश्च तवै युगपत् " (पा ६.१.२००) इत्याचन्तयोः युगपदुदात्तत्यम् , अस्यापि उपलक्षणत्वात् । “उडिदम् " (पा ६.१.१७१) इतीदमश्चतुर्ष्या उदात्तत्वम् ।। समिधोरभ्याधीयमानयोर्जपति-'इन्धानारत्वा' इति ।। इयमपि पूर्ववद्विपदा त्रिष्टुप् ।। हे भग्ने, वाम् इन्धानाः ज्वळ्यन्तः परिचरन्तो वयम् । “विभाषा वेखिन्धानयोः" (पा ६.१.२१५) इत्याधुदात्तन्यम् । 'सुप्रजसः शोभनापत्याः । पूर्ववदसिच् । सुवीराः शोमनसर्वयोरपुरुषाः । "ज्योक् चिरं जीवेम त्वत्प्रसादात् । परमात् 'वयम् 'ते तब 'यलिहतः अविच्छिन्नं बटिमुप- हरामः, तस्माज्जीवेम चिरम् । यद्वा-बलिद्वतस्ता भविष्याम इत्येवमयं चिरं जीनेम । २० पटिईयिनम् ॥ युनज्मीति ॥ कल्प:- “ भयाऽनि योगेन पुनस्ति पुनग्मि रपा प्रह्मणा देन्येन हयायाम्मै योदये गातयेद इति " (चौधो ३.१५) इति जातवेदः, "देण्येन देयोग्येन माणा मग स्या 'पुनरिम मस्मिन् कर्मणि पुक्तं करोमि । किमर्थम् । इयियोंम् ॥ पाना इति ॥ कल्प:- " समिधोरण्याचीयमानयोःपताधानारपा मुममारः मुमीरा २५ योग्जायेम पलियतो वयं त इति " (पाश्री ३.१५) इति ॥ ६ गतपदा, स्वाम् भाना: भग्यता वयं 'गुमनमः शोभनापरयोपेता: "मुपीराः शोमनभायोपेताः 'म्यादपि शीपमान्तिः । रुप पनि मामुपहरसः ॥ . . ८.१-पूमामाहरन्तः।

·तैत्तिरीय-संहिता (१.६.२ [ हविहोंमानुमन्त्रणमन्त्राः यन्म अग्ने अस्य यज्ञस्य रियाद्(१)- यद्वा स्कन्दादाज्यस्योत विष्णो। तेने हन्मि सपत्नै दुर्मरायुमैन दधामि नित्या उपस्थे । यत् । मे । अग्ने । अस्य । यज्ञस्य । रिष्यात् (१)। यत् । वा । स्कन्दात् । आय॑स्य । उत । विष्णो इति तेन । हन्मि । सपनम् । दुर्मरायुमिति दुः-मरायुम् । एति । एनम् । दामि । नित्या इति निः-ऋत्याः । उपस्य इत्युप-स्थे । - ॥ . हवींप्यासन्नान्यभिमन्त्रयते–'यन्मे अग्ने' इति त्रिष्टुभा ।। हे 'अग्ने , अस्य मम "यज्ञस्य यत् १. बहिरादिकं "रिष्यात् नश्येत् रक्षःप्रमृतिभिर्विनाशितं स्यात् । लेटयाडागमः (पा ३.४.९४)। "प्रकृत्यान्तःपादम् " (पा ६.१.११५) इति 'मे' इत्यस्य प्रकृतिभावः। किंच-'आज्यस्य 'उत आज्यस्य अपि च संबन्धि जौहवादिकं तदेकदेशभूतं यत् 'रिप्यात् 'यत् वा 'स्कन्दात् । पूर्व- पदाडागमः। हे विष्णो व्यापक, 'तेन हन्मि मारयामि सपने शत्रुम् । अथ यो मारयितुं न शक्यते "एनं 'दुर्मरायुं मारयितुमशक्यं नित्याः पापदेवतायाः 'उपस्थे उत्सङ्गे "आ"दधामि स्थापयामि । दुर्मरमात्मन इच्छतीति क्यजन्तात् "क्याच्छन्दसि " (पा ३.२.१७०) इत्युप्रत्ययः । निर्गता ऋते: निति: निर्दया । “ ऋतिः सौत्रो धातुः घृणायां वर्तते । (काशिका ३.१.२९) इत्युक्तेः । निर्ऋतिरिति प्रादिसमासे (पा २.२.१८) अव्ययपूर्व- पदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा ६.२.२), गतिसमासे " तादौ च" (पा ६.२.५० ) इति ।। यदिति ।। कपः- "अयान्तयेदि हवींप्यासन्नान्यभिमन्त्रयते यन्मे भने अस्य यज्ञस्य रिप्यायदा स्कन्दादाग्यस्योत विष्णो । तेन हन्मि सपत्नं दुर्मरायुमैन दधामि नित्या उपस्थ इति " २० (पौत्रौ ३.१६) इति ॥ हे 'मग्ने, मस्य मम यज्ञस्य संयन्धि यत् यहिरादिक परिप्यात् नश्येत् रक्षः- प्रभृतिभिर्विनाशितं स्यात् । भाग्यस्य 'उत भाज्यस्यापि संयन्धि यत् वा यदल्पं विन्दुनातं जौहवादिक स्कन्दात् अधः पतेत् । हे विष्णो ध्यापक, 'तेन नष्टेन स्कन्लेन घ वैरिणं हन्मि । यः सपलो मारपितु- माक्यः 'एनं 'दुर्मरायु 'सपलं निस्याः पापदेवताया 'उपस्थे उत्सझे मा 'दधामि स्थापयामि ॥ १.ते.ति-पूर्वपदसंगम्य । २. त.ति-ऋतिः ।

·व्याहृतयः भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेत! हवि:मानुमन्त्रणमन्त्राः] भूर्भुवः सुवरुच्छुप्मो अग्ने यजमानायधि निशुप्मो अभिदासते । अग्ने देवद्ध मन्विद्ध भः । भुवः। भुवः । उर्छम इत्युत्-शुष्मः । अग्ने। यज॑मानाय । एधि । निशुष्म इति नि-शुष्मः। अभिदासत इत्यभि-दासते । अझै । देवेद्धति देव-इद्ध । मन्विद्धेति मनु-इद्ध । हवींण्यासादयति- भूर्भुवः सुवः' इति व्याहृतिभिः ।। "ब्रह्नता (सं १.६.१०) इति ब्राह्मणम् । एतानि रूपाणि लोकत्रयात्मकानि, लोकत्रयस्थितिहेतुत्वात् , लोक- त्रयात्मकव्याहृतित्रयरूपेण हवींषि स्तूंयन्ते ॥ इध्ममभ्याधीयमानमनुमन्त्रयते—'उच्छुप्मः' इति पिपीलिकामध्यया त्रिपदया यजुरन्त- यानुष्टुभा । तत्र द्वादशाक्षरौ -प्रथमतृतीयौ पादौ, मध्यमोऽष्टाक्षरः । अमर्त्यस्य ते ' इत्यादि यजुः ।। हे अने, 'यजमानाय 'उच्छुष्मः उद्भूतबलः एघि भत्र, यजमानकार्येप्याविष्कृतबलो भव । 'अभिदासते उपक्षयते शत्रवे 'निशुष्मः न्यग्भूतबलो भव । दसु उपक्षये । व्यत्ययेनं शप् । १० धातोरकारस्य च्छान्दसो दीर्घः । यद्वा-दास दाने अभिपूर्व उपक्षयकर्मा द्रष्टव्यः । हे "अग्ने अनादिगुण 'देवेद्ध देवैरिद्ध दीप्त मन्विद्ध मनुष्यैः इद्ध । उभयत्रापि " तृतीया कर्मणि " (पा ६.२.४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'मन्द्रजिह्व, मदनी मदयित्री तर्पणी जिह्वा यस्य । मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । " मन्दिवाशि' " ( उ. ३८) इत्यादिना रवप्रत्ययः । " आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् " (पा ८.१.७२) इत्यविद्यमानवत्त्वात् चतुर्णामप्यामन्त्रि- १५ तानामायुदात्तत्वमेव । होतः देवानामाहातः । 'अमर्त्यस्य अमात्मनः 'ते तव 'मूर्धन् मूर्ध्नि । “सुप मुलक (पा ७.१.३९) इति डेर्लक् । 'आ 'जिघर्मि आभिमुख्येन भूरिति । कल्पः- “मथ भूर्भुवः सुवरित्यग्निहोत्रमेताभिर्ध्याहृतीभिरुपसादयेत् । ...। भय धै भवति दर्शपूर्णमासावालभमान एताभिर्व्याहृतीभिर्हवीरन्यासादयेत् । ...। अथ वै भवति चातुर्मास्या- न्यालभमान एताभियाहृतीमिवीरप्यासादयेत् " (बौधौ ३.१७) इति ।। भूरादयस्रया शब्दा लोकत्रय- .२० घाचिनः । एतानि हवींषि लोकनयरूपाणीति श्रूयते । इदं व्याहृतित्रयं यद्यपि याजमानकाण्डे पठित तथापि प्रत्यक्षेण ब्राह्मणवाक्येनाऽऽध्वर्यवक्रियायां विनियुक्तत्वादुरक्रष्टव्यम् ।। उदिति ॥ कल्पः- "इध्ममभ्याधीयमानमनुमन्त्रयते। उच्छुप्मो भग्ने यजमानायैधि निशुष्मो अभिदासते । अग्ने देवेद्ध मन्विद्ध मन्द्रजिह्वेति " (यौधौ ३.१७-१८) इति ॥ हे भने, 'यज- मानाय 'उच्छुष्मः "एधि उद्भूतवलो भव, यजमानकार्येष्वाविष्कृतयलो भव । अभिदासते उपक्षयते २५ शनवे निशुष्मः एधि न्यग्भूतबलो भव । उक्तनमेण यजमानमनुग्रहीतुं च च विग्रहीतुं चतुर्भिः संयोधनैरग्नि प्रोत्साहयति । हे भग्ने भगनादिगुणयुक्त, 'देवेद्ध देवैर्दीस 'मन्बिद्ध मनुना दीप्त । एतच 'पदद्वयं निविद्याक्षणे व्याख्यातम् - "देवेद्ध इत्याह देवा होतमैन्धत मन्विद्ध इत्याह मनुतिमुत्तरो देवेभ्य ऐन्द्ध" (तैसं २.५.९) इति। 'मन्द्रजित, मन्द्रा हर्ष हेतुर्जिता यस्येति विप्रहः ।। ९. आ.क.ना.हा-स्तूयन्ते। १०. त.ति-शत्रून् । ११. क-विशेषगैरग्निम् । १२. आ-'ब्राह्मणेन । ३. क" तैसे १५ ·- अतः तैत्तिरीय-संहिता (१.६.२ [हवि)मानुमन्त्रणमन्त्राः मन्द्रजिह्वामर्त्यस्य ते होतना जिंघर्मि सुपस्पोपाय सुप्रजास्त्वाय सुचीयर्याय मनोऽसि प्राजापत्यं मनसा मा भूतना विश वागस्य॒न्द्री संपत्नक्षयणी (२) वाचा मैन्द्रियेणा विंश मन्द्रजिहेति मन्द्र-जिस । अमर्त्यस्य । ते । होतः । मूर्धन् । एति । जिधर्मि । रायः। पोपीय । "सुप्रजास्वायेति सुप्रजाः-त्वार्य । सुवीर्यायेति सु–वीर्याय । मनः । असि । प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् । मनसा । मा। भूतेन । एति । विश | वाक् । असि । ऐन्द्री । सपनक्षेयणीति सपन-क्षयणी (२) वाचा । मा। इन्द्रियेण । एति । विश । क्षारयामि आदधामि । घृ क्षरणदीप्त्योः जौहोत्यादिकः । " बहुलं छन्दसि " (पा ७.४.७८ ) इत्यभ्यासस्येत्वम् । 'रायः धनत्य पोषाय पुष्टयै। पूर्ववत् षष्ठयाः सत्वस्वरौ। 'सुप्रजास्त्वाय २. शोभनापत्यत्वाय । पूर्ववदसिच् । 'सुवीर्याय शोभनवीर्यत्वाय ।। सौवमाधारमभिमन्त्रयते--- मनोऽसि ' इति यजुषा ॥ 'मनः असि मनसा निर्वर्तित- त्वात् त्वं मन एकासि । 'प्राजापत्यं प्रजापतिदेवत्यम् । यद्वा-~-प्रजापतेरिदं प्राजापत्यम् , तदेवासि । तेन निर्वर्तितत्वात् तत्त्वम् । तेन मनसा "भूतेन च { जातावेकवचनम् । तेन प्रजा- पतिना सृष्टहारम्भकैः भूतजातैश्च सह माम् आ 'विश मया सह सुखं निर्वर्तप । “ देवा वै १५ सामिधेनी: " (तैसं ६.३.७; २.५.११) इत्यादि षष्ठद्वितीयकाण्डीयं ब्राह्मणम् ।। अमर्त्यस्य इति ॥ कल्प:- “प्रवरं प्रवियमाणमनुमन्त्रयतेऽमर्त्यस्य ते होतमूर्धशा जिर्मि रापस्पोपाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्यायेति" (बौधौ ३.१८) इति ॥ हे होत. देवानामाह्वातः, मरणरहितस्य तब मूर्धनि घृतादिकं क्षारयामि। किमर्थम् ? यजमानस्य धनपुष्टिशोभनापत्यशोभनवीर्यार्थम् ॥ मन इति ॥ कल्प:- " "सौवमाधारमाघार्यमाणमनुमन्त्रयते मनोऽसि प्राजापत्यं मनसा २० मा भूतेनाविशेति" (बौधौ ३.१८) इति ॥ हे 'सोवाधार, स्वं मनः असि प्रजापतिसंबन्धि चासि! मनसा मजापति ध्यायताऽध्वर्युणा निपाद्यमानत्वान् । भत्र भूतशरदः प्रजापतिसृष्टं यज्ञमाचष्टे । "प्राजापत्यो यज्ञा" (तस १०६.१०) इति ब्राह्मणेन व्याख्यास्यमानावात् । तेन भूतेन प्रजापतिसृष्टेन यज्ञेन "तरमाधनेन मनसा च सह है खौवाधार, माम् VAT विश ।। बागिति ॥ काप:-"मुच्यमाघारमावार्यमाणमनुमन्त्रयने यागस्यैन्दी सपरनक्षयणी वाचा मेन्द्रि- २५ येणा विशेति" (योश्री ३.१८) इति ॥ हे मुच्यापार, वं पार क्षमि । वाचा मन्मनुच्चारयताऽ• ध्ययुगा निप्पायमानस्यात् । फोदशी याक् ? 'ऐन्द्री इन्द्रेण प्याकृतवान् । तच्चन्द्रवायदप्रयाझणे समा- ग्मानम्-" सामिन्द्रो मप्यतोऽवक्रम्य प्याकरोत् " (तसं ६.४.) इनि। सा चंक्सपरनक्षयणी परिघातिनी । घुग्यापारमन्यरूपाया याचः सपानधानिरव तग्राह्मणेन सूचितम्-"माछो यज्ञो यज्ञरते. ३. मैर-मतः। ४.तं.ति.पं.मैर-भूतथ। १३. इ.उ.ना.हा-पौवभाधार्य; [मौनीसूत्रे तु 'युगापार ' इलादि ।] १४. क.नं.ति.त्रि:- तरसाधन।

·१.६.२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ११५ हविहामानु मन्त्रणमन्त्राः] वसन्तमृतूनां प्रीणामि स मा प्रीतः प्रोणातु ग्रीष्ममृतूनां प्रीणामि स मां प्रीतः ' प्रीणातु वर्षा ऋतूनां प्रीणामि ता मा प्रीताः प्रीणन्तु वसन्तम् । ऋतूनाम् । प्रणामि । सः । मा। प्रीतः । प्रीणातु | ग्रीष्मम् । ऋतूनाम् । प्रीणामि । सः। मा प्रीतः । प्रणातु । वर्षाः । ऋतूनाम् । प्रीणामि । ताः । मा। प्रीताः । प्रीणन्तु । स्रुच्यमभिमन्त्रयते - वागसि' इति यजुषा ॥ वाक् 'असि वाचा 'निवृत्तत्त्रात् ५ वागेवासि त्वम् । 'ऐन्द्री इन्द्रदेवत्या । यद्वा-इन्द्रस्येयमैन्द्री वाक्, सैवासि । 'सपलक्षयणी शत्रूणां क्षयकरी । तत्त्वया "वाचा इन्द्रियेण च । जातावेकवचनम् । तेनैवेन्द्रेण सृटैरिन्द्रियैः च क्षुरादिभिश्च सह सुखं माम् 'आ "विश । " इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गम् " (पा ५.२.९३) इत्यादौ निपात्यते । “सावेकाच" (पा ६.१.१६८) इति वाचस्तृतीयोदात्ता ॥ प्रयाजाननुमन्त्रयते- वसन्तमृतूनां प्रीणामि' इति यजुभिः क्रमेण च । तत्र समिधः- १० वसन्तम् ' इति ।। वसन्ति प्रजाः सुखिता अस्मिन्निति वसन्तः । औणादिको झन्प्रत्ययः । ऋतूनां मध्ये 'वसन्तम् "ऋतूनां प्रीणामि तर्पयामि । निर्धारणस्वभावानिर्धार्यमाण ऋतुरेव यथा--ब्राह्मणानां स्थविरमानयेति स्थविरो ब्राह्मण एयानीयते नान्यः । स्याम् ” (पा ६.१.१७७ ) इति नाम उदात्तत्वम् । प्रीञ् तर्पणे ऊयादिकः सकर्मकः, तर्पयामीत्यर्थः । 'सः च वमन्तः, "प्रीतः तया तर्पितो मां प्रीणातु सर्पयतु प्रजादिभिरभिमतः । १५ "ऋतयो वै (तैसं ७.२.६) इत्यादि ब्राह्मणं, “ समिधो यजति " (तैस २.६१) इत्याद्यनुवाकश्च ।। तनूनपातम्-'ग्रीष्मम् ' इति ॥ गीर्यन्तेऽस्मिन्नापो रविकिरणैरिति श्रीष्मः । गिरतेर्म- प्रत्यय.", घुगागम इकारश्च निपात्यते । इडाम्-- वर्षाः' इति ॥ वर्षत्यासु पर्जन्य इति वर्षाः । एकस्मिन्नपि ऋतौ लिङ्ग बहुवचनं २. च स्वाभाविकम् ॥ रित्याहानात्य " (तैया ३.३.७) इनि । तादृश्या 'चाचा इन्द्रसृष्टेन चक्षुरादीन्द्रियेण च सह हे सुच्याधार, माम् मा विरा॥ बसन्तमिति ॥ कल्प:-"प्रयाजानामिष्टमिष्टमनुमन्त्रयते वसन्तमृतूनां प्रीणामि स मा प्रीतः प्रीणातु ग्रीष्ममृत्नां प्रीणामि स मा प्रीतः प्रीणातु वर्षा ऋतूनां प्रीणामि ता मा प्रीताः प्रीणन्नु नारदमृतूनां २५ श्रीगामि सा मा प्रीता प्रीणातु हेमन्तशिशिरावृत्मा प्रोणामि तौ मा प्रीतो प्रीणीतामिति" (योनी २.१८) इति ॥ ऋतुवाचकैर्यसन्तादिशब्दैः समियागादिपशप्रयानाभिमानिदेवता विरक्ष्यन्ते । ताश्च वसन्तादीनदं तोपयामि । ते घ तुष्टा मां तोषयन्तु ॥ ५. मै-'अभिमन्यते नास्ति । ६. मैर-निवर्तितत्वात् । *. उ ४१५] |"[. उ १५१, 'भवति; नामन्यतर- प्रजाकामाः .

·११६ तैत्तिरीय-संहिता (१.६.२ [इविडोमानुमन्प्रणमन्त्राः शरदमृतूनां प्रीणामि सा मां प्रीता प्रीणातु हेमन्तशिशिरातूनां प्रीणामि तौ मो . प्रीतौ प्राणीतामग्नीपोर्मयोरहं देवय॒ज्यया चक्षुप्मान भूयासमोरह देवयज्योऽन्नादो भूयासं (३) : शरदम् । ऋतूनाम् । प्रीणामि । सा । मा । प्रीता । प्रीणातु । ५ हेमन्तशिशिराविति हेमन्त-शिशिरी । ऋतनाम् । प्रीणामि । तौ । मा। प्रतिौ । प्रीणीताम् । अमीपोपोरित्यग्नी-सोमयोः। अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया । चक्षुष्मान् । भूयासम् । अग्नेः । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया । अन्नाद इत्यन्न-अदः । भूयासम् (३) । वर्हिषः-'शरदम् ' इति ॥ शीर्यन्ते पच्यन्ते ओषधयोऽस्यामिति शरद् । शुभसोऽदिः " (उ १३५) इत्यदिप्रत्ययः । अत्रापि स्वाभाविकं स्त्रीत्यम् ।। स्वाहाकारस्य-हेमन्तशिशिरौ इति ॥ शैत्यसामान्येन द्वयोः समस्तयोः उपादानं, प्रयाजानां पञ्चत्वात् । पञ्च वा ऋतषः" ( तैस १.५.१ ) इत्यादिवचनं चोपपद्यते । हन्ति हिमेन जन्तून् इति हेमन्तः । “हन्तेर्मुट् हि च " (उ. ४१६) इति झन्प्रत्ययः । श्यति तनूकरोति हिमपीडया संकोचयति भतानीति शिशिरः । श्यतेः किरच्प्रत्ययः (द उ ५१,५३), द्विवचनमभ्यासस्येत्वं च निपात्यते ।। आध्यभागायनुमन्त्रयते---- अनीपोमयोः' इति ॥ अग्निश्च सोमश्चाग्नीपोमौ । " ईद ः सोमवरुणयोः" (पा ६.३.२७) इतीत्त्वम् । “ अग्नेः स्तुरस्तोमसोमाः " ( पा ८.३.८२ ) इति पत्यम् । " देवताद्वन्द्वे च " (पा ६.२.१४१) इति पूर्वोत्तरपदयोयुगपत् प्रकृतिस्वरत्वम् । छन्दसि निष्टय " (पा ३.१.१२३) इत्यत्र देवयज्याशब्दो निपातितः । देवा) यागो देवयज्या । अग्नीषोमयोः 'देवयभ्यया अनेन देवाईण यागेन 'अहम् 'चक्षुष्मान् मयासम् । यथा यज्ञोऽग्नीषोमाभ्यां “चक्षुष्मान् भवति एवमहमपि" ताभ्यां चक्षुष्मान् भूयासमिति भावः ॥ आग्नेयस्य-- अग्नेः' इति ॥ अन्नादः अनानामत्ता भयासं, देवानामनेरनादत्वात् ।। अशीयोमयोरिति ॥ फल्य:-"माध्यमागाविष्टायनुमन्ययतेऽनीपोमयोरई देवयज्यया पशुमान् भूपाममिति " (योग३.१८) इति ॥ " उत्सराऽनये जुहोति दक्षिणा मोमाय" (सेस २.६.२) इति प्रयगानीयोमाशग्यभागपोर्दषो, तयोः संयन्धिनी देवयज्या समन्यायमागाहुनियाऽध्ययुनिष्पादितया पगमानोऽt ugमान् "पनुःपाटययुषतः भूयासम् । युक्त चैतन् । " धनुषी या एते परस्प यहाग्य- भागी" (नेसं २.१.२) इति प्राक्षणे धनुष्ट्यन निरूपितरयात् ।। मोरिति । कप:-" भनिमिएमनुमन्प्रयतेऽोरई देवपापपासादो भूपाममिति " (पोझी ३.१०) दगीमामयोरायस्य प्रधानयागादिया। स पायममक | "ममि देवानामग्माद' (मा.९.५, काम ५.१) इति भुतेः मतस्तयागेन पगमानस्यापादनमुषितम् ।। ७-७. मे.ति-नुमानेरमहम-बम्मान मति एवमरि । १५. मा.ना.पा-पस्तो। .

·५ ब्रह्मभ्रूण- १० १.६.२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ११७ इविहामानुमन्त्रणमन्त्राः] दधिरस्यदधो भूयासममुं दंभेयमग्नीषोमयोरहं देवय॒ज्या वृत्रहा भूयासमिन्द्राग्नि- योरहं देवय॒ज्यौन्द्रिाव्यन्नादो भूयासमिन्द्रस्यहं देवय॒ज्यौन्द्रियावी भूयासं दधिः । असि । अदब्धः । भूयासम् । अमुम् । दभेयम् । अग्नीषोमयोरित्यग्नी-सोमयोः। अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया । वृत्रहेति वृत्र-हा। भूयासम् । इन्द्राग्नियोरितीन्द्र-अग्नियोः । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्या । इन्द्रियांवी। अनाद इस्यन्न—अदः । भूयासम् । इन्द्रस्य । अहम् । देवयज्ययेति देव यज्ययो । इन्द्रियावी । भूयासम् । उपांशुयाजस्य-'दन्धिः' इति ॥ 'दन्धिः दमनं मरणं, दम्भिता वा त्वम् असि असुराणाम् , अहमपि त्वया 'अदब्धः "भूयास शत्रुभिर्हिसितो मा भूवम् । अपि तु "अमुं शत्रु पाप्मानं 'दभेयं मारयेयम् । “ लिड्याशिष्यङ् "(पा ३.१.८६)। अमुमिति शत्रुनाम निर्दिशेत् ॥ अग्नीषोमीयस्य-'अग्नीषोमयोः' इति ॥ त्रस्य पाप्मनो हन्ता "वृत्रहा । " वृत्रेषु " (पा ३.२.८७ ) इति किप भविष्यन्यपि धातुसंबन्धे भवति । अग्नीषोमाभ्यामिन्द्रो वृत्रमहन् तद्वदहमप्याभ्यां भ्रातृव्यस्य हन्ता भूयासम् ॥ ऐन्द्राग्नस्य- इन्द्राग्नियोः । इति ॥ " नोत्तरपदेऽनुदात्तादौ " (पा ६.२.१४२ ) इति देवताद्वन्द्वलक्षणे पदद्वयप्रकृतिस्वरत्वे प्रतिषिद्ध समासान्तोदात्तत्वे च कृते " उदात्तयणो हत्पूर्वात् " (पा ६.१.१७४ ) इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । इन्द्रियावी अन्नादः च भूयासम्, इन्द्रियेण १५ दधिरिति ॥ कल्प:--" उपांशुयाजमिष्टमनुमन्त्रयते दब्धिरस्यदब्धो भूयासम, दभेयमिति" (यौनौ ३.१८) इति । 'अमुम् ' इत्यत्र यं यजमानो देटि तं मनसा ध्यायतीति । उपांशुयाजस्य प्रजापतिर्धिष्णुरभीषोमो वा विकल्पैन देवताः ।. हे उपांशुयाजदेव, त्वं दब्धिः असि अस्माभिर्द्वन्यस्य रख हिंसकोऽसि । त्वत्प्रसादादई वैरिभिरहिंसित: भूयासम् । ममुं वैरिण 'दभेयं भारयेयम् ॥ अग्नीपोमयोरिति ।। कल्पः-" अग्नीपोमाविष्टावनुमन्प्रयतेऽग्नीपोमयोरहं देवयज्यया ग्रहां २० भूयासमिति" (बौधौ३.१८) इति । पौर्णमास्यां तृतीययागस्याग्नीपोमो देवते। तयोश्च वृत्रहत्यानिमित्त "त्वष्टा हतपुत्रः" (तसं २.४.१२) इत्यस्मिन्ननुवाक' प्रपजितम् । अतस्तद्यागेन यजमानस्य वैरिहन्तृत्वं युक्तम् ॥ इन्द्राग्नियोरिति ॥ कल्पः- "इन्द्राग्नी इष्टावनुमन्नयत इन्द्राग्मियोरहं देवयज्ययेन्द्रियाग्य- मादो भूयासमिति " (योश्री ३.१८) इति ॥ अमावास्यायामसोमयाजिनः सानाय्याभाये द्वितीयपुरोगाश: २५ स्येन्द्राणी देवते, तनेन्द्रानुग्रहायजमानस्येन्द्रियोपेतत्वमग्न्यनुग्रहाचाझादत्वम् ।। इन्द्रस्येति ॥ कल्पः- "इन्द्रमिष्टमनुमन्त्रयत इन्द्रस्याहं देवयज्ययेन्द्रियावी भ्यासमिनि " (मोशी ३.२८) इति ॥ सानाय्यस्पेन्दो देवता तत्प्रसादादिन्द्रियावित्वम् ॥ ८. शुद्धीकृतः; ते.ति.म.मेर-शत्रूणामुपहिसितः, पै-दायूणामहिंसितः । १६. भा.क.ति-इत्यनु।

·, १९८ तैत्तिरीय-संहिता [इविहामानुमन्त्रणमन्त्राः महेन्द्रस्याहं देवयज्या जेमान महिमानै गमेयमुनेः स्विष्टकृतोऽहं देवयज्ययाऽऽयुप्मान् यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयम् ॥ (२)॥ [रिया॑त् सपत्नक्षयण्पन्नादो भूयासः पशिच्च ] महेन्द्रस्येति महा--इन्द्रस्य । अहम् । देवयज्पयेति देव-यज्यया । जेमानम् । महिमानम् । गमेयम् । अग्नेः । स्विष्टकृत इति स्विष्ट--कृतः । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यो । आयुष्मान् । यज्ञेन । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमेयम् ॥ २ ॥ I मैसं १.४.१; कासं ४-१४ , ५.१ ) इन्द्रियावी अग्निनानादः। इन्द्रियशब्दान्मन्व(यो विनिः (पा ५.२.१२२)। " अन्येषामपि दृश्यते " (पा ६.३.१३७) इति दीर्घत्वम् ऐन्द्रस्य सांनाय्यस्य–इन्द्रस्य ' इति ॥ इन्द्रियवान् , इन्द्रो हीन्द्रियस्य दाता भवति, इन्द्रेण हि दत्तम् इन्द्रियमिति ( द. पा ५.२.९३ ) ॥ माहेन्द्रस्य महेन्द्रस्य ' इति ॥ “ सन्महत्" (पा २.१.६१) इति समासः । "जेमानं 'महिमानं च 'गमेयम् । जेमा नेतृत्वम् । “ तु छन्दसि" (पा ५.३.५९) इती. मनिच् । छान्दस इकारलोपः । “ तुरिष्टेमेयःसु " (पा ६.४.१५४ ) इति तृलोपः । जनयितृत्वं १५ या । 'जनेश्छान्दसो जाभावः । महत्त्वं महिमा ।। स्विष्टकृत:--' अग्नेः स्विष्टकृतः' इति ॥ स्विष्टं करोति इति स्विष्टकृत् , तस्य 'देवयज्यया "अहम् "आयुष्मान् भूत्वा यज्ञेन 'प्रतिष्ठां गमेयम् । यज्ञेन "या प्रतिष्ठा" भवति, “ यो यतो यज्ञ प्रयुक्ते । तदेनं प्रतिष्ठापयतीति । ....प्रति तिष्ठति प्रजया पशुभिर्यजमानः" (तैमा ३.३.९) इति, तामपि प्रतिष्ठां गमेयम् । “ लिडयाशिम्य " (पा ३.१.८६) । इति पष्ठे द्वितीयोऽनुवाकः ॥ महेन्द्रस्येति ।। कल्प:-~" -"महेन्द्रमिएमनुमन्यते महेन्द्रस्याई देवयज्यया जेमानं महिमान गमेयमिति " (चौधौ ३.१८) इति ।। पांचित् सानाय्यस्य महेन्द्रो देवता । तया चाऽऽम्नायते- "प्रयो धे गतधियः शुधुवान् प्रामणी राजन्यस्तेषां महेन्द्रो देवता" (तसं २०५.१) इति। तनेन्द्र- भान्दार्थप्रयुक्त्या यामानस्य जेतृत्वप्राप्तिः। महत्-शब्दार्थप्रयुक्त्या यजमानस्य विचैधर्यादिगुणेमहाप- प्राप्तिः॥ २५ ओरिति ।। फाप:- " स्विटहनमिष्टमनुमन्प्रयतेऽप्रेः स्थिष्टकृतोऽई देवयज्ययाऽऽयुष्मान् पशेन प्रनिष्ट पमेयमिनि" (योधी ३.१८) इति ॥ फरिदग्निः निविषिमित्तेन रखनामधेपमलमत |स ९. मै- जन हादसो' नास्ति। १०-१०.तं.ति.पं-वा प्रतिष्टितो । १७.क.ले.नि.नि-यजमानस्य'नास्ति।

·- २० १.६.२) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता हविहौंमानुमन्त्रणमन्त्राः] च कदाचिद्देवैराहुत्या तोपितः पूर्वमिष्टानां यागानां वैगुण्यं परिहत्य स्विष्टत्व" कृतवान् । तथा च ब्राह्मण- माम्नायते-- " देवा वै यज्ञादुदमन्तरायन् स यज्ञमविध्यत् तं देवा अमिसमागच्छन्त कल्पता न इदमिति तेऽध्रुवन् स्विष्ट वै न इदं भविष्यति यदिमर राधयियाम इति तत् स्विष्टकृतः स्विष्टकृत्वम् " (तसं २.६.८) इति, “ यदग्नये स्विष्टकृतेऽवद्यदि भागधेयेनैव तदुदर समर्धयति " (वैसं २०६६) इति च । स्विष्टकृच्छब्दस्य निर्वचनं सौत्रामण्यां मैत्रावरणप्रैपमन्ये विस्पष्टमाम्नायते-- " देवो अग्निः ५ स्विष्टकद्देवमिन्द्रमवर्धयत् । स्विष्टं कुर्वन् स्विष्टकृत् । स्विष्टमद्य करोतु नः" (तैवा २.६.१०) इति । तत्राग्निशब्दार्थप्रयुक्तं यजमानस्याऽऽयुप्मत्वम् । अत एव मन्त्रान्तरमेवमाम्नायते-- " अमिरायुप्मान स वनस्पतिभिरायुप्मान् तेन त्वाऽऽयुपाऽऽयुप्मन्तं करोमि" (तसं २०३.१०) इति। स्विष्टकृच्छब्दार्थ- प्रयुक्त्या यज्ञप्रतिष्ठाप्राप्तिः। यदायमग्निः स्विष्टं करोति तदा यजमानः सगुणेन संपूर्णन 'यशेन प्रतिष्ठा फरपासिलक्षणां लभते ॥ मन्त्र विनियोगसंग्रहः". " ध्रुवोऽसीति विमिर्मन्त्रैः परिधित्रयमन्त्रणम् । युनाग्नियोग इन्धानाः समिधोरनुमन्त्रणम् ॥ १॥ यन्मे हविर्मन्त्रयेत भूखिभिः सादयेद्धविः । उच्छुप्मो मन्त्रयेतेभ्मममार्य प्रवरं तथा ॥२॥ सौवाधार मनोऽसीति सुच्याघारं तु वागिति । वसन्तपञ्चभिर्मन्त्रैः प्रयाजान् पञ्च मन्त्रयेत् ।।३।। भग्नीपोमेत्याज्यभागावमेरित्यग्नियागकम् । "दब्धीत्युपांशुयाजाण्यं स्पष्टमनीति पञ्चकम् ॥ भनुवाके द्वितीयेऽस्मिन् मन्त्राः पविंशतिर्गताः " |॥ ५॥ इति । २. भय मीमांसा । पचमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- " स्यावसन्तादिमन्त्राणां प्रमो नो दाऽन्यवद्भवेत् । शाखान्तरे व्यत्ययेन न क्रमो नियतोऽत्र हि॥" (जैन्या ५.१.८ ) इति । दर्शपूर्णमासयोर्याजमानकाण्टे प्रयाजानुमन्त्रणमन्त्रा आग्नाता:- " बसन्तमृत्नां श्रीणामि प्रीष्ममृत्नां प्रीणामि" इत्यादयः । तेषां नियतः ममोऽभ्युपगराव्यः। कुतः। अन्येप्यानेयोपांशुयाजाप - २५ मन्त्रणमन्येपु नियतक्रमदर्शनेनाप्रापि फ्रमनियमस्य युद्धिस्थत्वादिति चेत् । मैवम् । मन नियामकाभावा । न तावदा पाठो नियामकः । वसन्तप्रीमशिरदे मन्तमन्त्राणामनेन क्रमेण तैत्तिरीयशाग्यायो५ पटिताना शाखान्तरे ध्यत्ययेन पाठदर्शनात् । नाय यागपाकवदों नियामकः । वसन्तमन्त्रण यस्य फरयथिए wwwm १८.क-स्विष्टकृत्वम् । १९. मि४-'प्रयुक्ता; ति-प्रयुक्त। २०. क-फलाप्तिम्। २१. मा. ३. हा-प्रवृतिम् । २२.आ.ना.हा-दधिरूपांशुयाजस्य । २३. ते.ति-पसके। २४.तं.नि.निट-विमटाः । २५. आ-'शाखा'।

·॥ - " २५० " १२० तैत्तिरीय-संहिता [विहोमानुमन्त्रणमन्त्राः प्रयाजस्यानुमन्त्रणेऽप्यनुपपत्यभावात् । नाप्यत्र लिहं नियामकम् । वसन्तमन्त्रे समिधागैकविषयस्य विशेषसामध्यस्यादर्शनात् । तस्मादत्र नास्ति ६-नियतः क्रमः २६ तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् - "उपांशुयजतेनाङ्ग दधिमन्त्रोऽनताऽथवा"। साधारणत्वाल्लिद्गादेर्मानामावादनगता। मन्त्राणां कर्मणां चान क्रमेणाऽऽम्नानमीक्ष्यते । प्रक्रियावत् क्रमो मानं यथासंख्य ततोऽगता ॥ क्रमः समानदेशत्वं पाठादाच्च पाठतः। यथासंख्य संनिधिश्च यथासंख्यमुदाहृतम् ॥ धध्वमिति सांनाय्यपात्रानं संनिधेर्मतम् । पशुधर्मोऽर्थसादेश्यादग्नीपोमीयगो भवेत् ॥" (न्या ३.३.११-१५) इति ॥ दर्शपूर्णमासयोर्याजमाने मन्त्रकाण्डे कश्चिन्मन्त्र पाम्नायते--" दब्धिरस्यदब्धो भूयासम, दभेयम्" इति। अस्य मन्त्रस्योपांशुयाजाङ्गतायां श्रुतिवाक्ये न विद्यते। “ब्राह्मणे "विनियोगमनाम्नायार्थ- विवरणस्यैवाऽऽग्नातत्वात् । एतया वै दध्या देवा असुरानदभ्नुवन् तयैव भ्रातृव्यं दम्नोति " १५ (तैस १०६-११) इति ब्राह्मणम् । दब्धिर्घातकमायुधम् । आग्नेयामीपोमीययोरप्यनिष्टनिवारकत्वाल्हिनं साधारणम् । प्रकरणे च त्रयाणामेकमेव । ततो मानाभावादयं मन्त्रो नोपांशुयाजाशमिति प्राप्ते घूमः- । भाध्वयंवकाण्ड आनेयोपांशुयाजाग्नीपोमीयकर्माणि क्रमेणाम्नातानि । याजमाने च काण्डे तद्विपया मन्त्राः फ्रमेणाम्नाता:--- " भमेरहं देवयज्ययामादा भूयासं दन्धिरस्यब्धो भूयासममुं दमेयमग्नीषोमयोरई देवयज्यया वृत्रहा भूयासम् " (तसं १.६२) इति । तत्र यया वाक्यद्वयानुसंधानसंपवं प्रकरण पृयक् २० प्रमाण तथा प्रकरणद्वयानुसंधानसंपनः क्रमः कुतो न मानं स्थात् ? न चास्य प्रकरणेऽन्तर्भावः । द्वयोवाक्य- योरिव प्रकरणयोरेकवाक्यत्वाभावात् । तस्मात् क्रमप्रमागेन'• मध्यवर्तिन उपांशुयाजस्य मध्यवर्ती मन्त्रोऽङ्गम् । समानदेशत्वं क्रम इति फ्रमस्य स्वरूपम् । तच्च द्विविधं पाउकृतमर्थकृतं च । तन्त्र पाठकृतमपि द्विविधं यथासंख्य संनिधिश्चेति । तयोरायस्य दधिमन्त्र उदाहरणम् । “शुन्धध्वं देव्याय कर्मणे" (तसं १.१.३) इत्ययं मन्त्रः शोधनीयेपु वस्तुपु साधारणो भासते । तत्र सांनाय्यपात्राणि कुम्भी- २५ शाखापवित्रादीन्यनन्तरेपु "मातरिश्वनः" (तसं १.१.३) इत्यादिमन्त्रेप्वयमासन्त इति संनिधिना 'सत्ताप्रोक्षणे 'शुन्धध्वम्' इति मन्यो विनियुज्यते । अनुष्ठानसादेश्यात् । पशुधर्माणामनीपोमीयाङ्गत्वम् । तदेव क्रमस्य वैविध्य द्रष्टग्यम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधयीये येदार्यद्रका कृष्णपजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्दे पथ्यपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ २६-२६, तं.ति-नियामकः । २७-२७. फ-उपशुयजने नादधिमन्नो गतोऽथवा। २८. त्रि-ग्रह्मणे । २९. जैमिनीयन्यायमालाविस्तरमनुसत्य शुद्धीकृतः; आ.इ.ना.पा.हा- विनियोग आम्ना'; 'क-विनियोग भाम्नाय अर्यान्तरेणास्य ; त.ति.निश-विनियोगमाम्ना । ३०. इ.उ.पा.ना.हा-कमप्रकरणेन । ३१ति- सारस्यात् । ३२-३२. निरममय दैविध्यम्; इ.उ.पा-ममत्रैविध्यम् । - ·भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता इंदाभागाद्यनुमन्त्रणमन्त्राः अग्निम दुरिष्टात् पातु सविताऽघशरसायो मेऽन्ति दुरऽरातीति तमेतेने जेपर अग्निः' मा । दुरिष्टादिति दुः-इष्टात् । पातु । सविता । अघश सादित्यध-शरसाद । य: । मे । अन्ति । दूरे । अरातीयति । तम् । एतेन । जेषम् । प्राशित्रेऽवदीयमाने जपति-अग्निा ! इति ॥ "दुरिष्टात् दुष्टात् यागात् विषम- गुणाद माम् 'अग्निः पातु तन्निमित्तदोषापनोदनेन मां रक्षतु | अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ५ (पा.६.२.२)। कर्मणि निष्ठायां वा “ गतिरनन्तरः " (पा ६.२.४९ ) इति गतेः प्रकृति- स्वरत्वम् । किंच-दुरिष्टम् अयुक्तरूपं प्रयाजादि ततो मों पातु.। यद्वा--दुरिष्टं यथा न भवति तथा पातु दुरिष्टाद्विनिवार्य मां रक्षतु । 'सविता च 'अघशसात् पापरुचे रक्षःप्रकृतेश्च पातु ॥ यजमानमागेऽवदीयमाने जपति-यो मे ' इति । 'यः- मे मम 'अन्ति अन्तिके 'दूरे वा 'भरातीयति अरातित्वमिच्छति, अरातिमात्मनो वा अस्माकमिच्छति तं राक्षसादिमनेन जेपं १. जयेयम् । जयतेर्लेटि" सिबहुलं लेटि " (पा ३.१.३४), शपो'लक् (पा'२.४.७३ ), लेटोऽडांटौ " (पा ३.४.९४), "इतश्च लोपः " (पा ३-४.९७) । कादिलोपे बहुलम् । ( द. पा ६.४:१४९ वा ८) इत्यन्तिकस्य कलोपः ॥ : द्वितीयानुवाके हविरनुमन्त्रणमुक्तम् । तृतीयानुवाके भक्षस्येदादिभागस्यानुमन्त्रणमुच्यते ॥ . अग्निरिति । केपः-“प्राशिप्रेऽदीयमाने जपत्यग्निमा दुरिष्टात् पातु सविताऽयश सादिति " (बौधौ ३.१८) इति ॥ मन्त्रबैकल्येन क्रियावैकल्येन वा यदिष्ट दुरिष्टं तन् । तस्मात् दुरिष्टात् 'भग्निः मां पातु । 'अघशरसात् पापरुचेरसुरादेः 'सविता मां पातु ।। य इति ॥ कल्प:--" यजमानभागे यो मेऽन्ति दूरेऽरातीपति समेतेन जेपमिनि" (पोधी ३.१८) इति । 'यसमानभागे' इत्यस्य भवदीयमाने जपति' इति दोषोऽनुवर्तते । यो राक्षसादिर्भमान्तिके "दूरे या भरातीयति शत्रुत्वमिच्छति तं राशसादिकम् एतेन यजमानभागेन 'जे जपेयम् । २० १.मे-यजमानो १.उ-यदि दुष्टम्; क.ना.हा-पंदरियम् ।

·। . १२ - तैत्तिरीय-संहिता : [सभागाधनुमन्त्रणमन्त्राः 'सुरूपवर्षवर्ण, एहीमान् भद्रान् । दुर्या५ अम्पेहि. मामनुव्रता न्यु शीर्षाणि मृड्बुमिड एवदित एहि सरस्वत्येहि सुरूपवर्षवर्ण इति सुरूप-वर्षवर्णे । एति । इहि । इमान् । भदान् । दुर्यान् । अभि । एति । इहि । माम् । अनुमतेत्यर्नु-जता । नीति । उ । शीर्षाणि । मुट्वम् । इहै। एति । इहि । अदिते । एति । इहि । सरस्वति । एति । इहि । - इडामाहियमाणामनुमन्त्रयते–' सुरूपवर्षवर्णे' इति ॥ शोभनरूपी शोभनस्वभावी वर्षवौं यस्याः सा तयोक्ता । " पशवो वा इडा " ( तैसं १.७.१), " वृष्टिी इडा " (तैसे १.७.२ ) इति पशुवृष्टिहेतुत्वादिडाया एवमुच्यते । पूर्वपदस्याधुदात्तवं छान्दसम् । ईदृशीडे "एहिं आगच्छ "इमान् मदीयान् "भद्रान् कल्याणान् भजनीयान् "दुर्यान् यज्ञगृहान् , "गृहा 0 १. दुर्याः " ( तैसं ६.२.९ ) इयुक्तम् । किंच-माम् अनुमता अनुगुणा अभिप्रेतानि साध- यन्ती अभि 'आइहि आभिमुख्येनागच्छ । असमानपदेऽपि दृश्यते । अस्माकं "शीर्षाणि 'नि : "मृड्ढ्वं निर्दोषानस्मान् कुरुष्वमिति पायद ; ययास्माकं शिरः क्षालितमनेनेति दोपाशङ्काया वक्तारो भवन्ति । निमृट्वमिति च एकवचनस्य स्थाने व्यत्ययेन बहुवचनम्, - पूजार्थं वा वक्ष्यमाणगोभेदापेक्षम् । '3 इति समुच्चयेऽधारणा वा । इडादयः . शब्दा. गवां नामानि, १५ यथा--" इडे रन्तेऽदिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतानि ते अप्रिये नामानि " (तेसं ७.१.६) इति । ताच्छन्द्येनेडा स्तूयते । तत्र गवां मेदात् निमृद्द्वमिति बहुवचनमुपपद्यते, हे इडादयः, यूयमागत्य मां निमृड्वमिति । यदा गोभिरभेदेनेडोच्यते । हे इडादिरूपे इडे सुरूपवर्षवर्ण इति ।। कल्पः -- "इडामाहियमाणामनुमन्त्रयते सुरूपवर्षवणे एहीति मघोनी- त्यन्त:" (चौथौ ३.१८) इति ॥ सुरूपेति मन्त्रादिः। मघोनीति मन्त्रान्तः। पाठस्तु-सुरूपवर्षवर्ण एहीमान् २. भद्रान् दुर भम्येहि मामनुव्रता न्यु शीर्षाणि मृड्वमिड एडदित एहि सरस्वत्येहि रन्तिरसि रमतिरसि सूनर्यसि जुष्टे जाष्टिं तेऽशीयोपहूत उपहवं तेऽशीय सा मे सत्याऽऽशीरस्य यज्ञस्य भूयादरेडता मनसा तच्छकेयं पज्ञो दियर रोइनु यज्ञो दिय गच्छतु यो देवयानः पन्थास्तेन यज्ञो देवार मप्यत्वस्मास्विन्द्र इन्द्रियं दधात्व- स्मान राय उत यज्ञाः सचन्तामस्मासु सन्त्याशिपः सानः प्रिया सुप्रर्तिमघोनी' इति ॥ 'गोशरीरधारयिच्या इदाण्यापा देवतायाः संयोधनं सुरूपदर्पवणे इति । पुग्छादिकं स्पम्। वर्ष वृष्टिः। वर्णः शुष्ठकृष्ण- २५ कपिलत्वादिः । शोमना रूपवर्षवर्णा यस्याः सा तथोक्ता । शुक्रादीनामतिदीर्घत्वमत्यादिपरिहारेण दर्शनीयवं रूपस्य शोभनत्यम् । वर्ष द्विविधमुदकरूप धृतरूप च। तदा स्वकीयात् पदात् पृतं वर्षति । तया प मन्त्र भाम्नायते-"इदायाः पदे तवति स्याहा" (तसं १.२.५) इति, "मानवी घृतपदी मैत्रा- पणी" (समा ३.५.८) इति, "इसायाः पदं धूतवरघराचरम्" (मापनी ६.५.७) इति च । तथा २. मे-ईशी। द.पा ८.३.९,३|| २-२. क-दडामददीयमानामनुमन्त्रयते सुरूपयदिर्मयोनीररन्तः। -३. भा.ना.हा-गोशरीर पारयियाः; क-गोशरीरधारिण्याः। - , ·भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १२५ इडामागायनुमन्त्रणमन्त्राः] रन्तिरसि रमतिरसि सूनयसि जुष्टे जुष्टि तेऽशीयोपहूत उपहुयं (१.) तेऽशीय सा में सत्याऽऽशीरस्य यज्ञस्य : भूयादरैडता रन्तिः । असि । रमतिः । असि । सुनरी । असि । जुष्टै । जुष्टिम् । ते । अशीय । उपहृत इत्युप-हते । उपहवमित्युप-हवम् (१)। ते 1 अशीय । सा । मे । सत्या । आशीरिया-शीः । अस्य । यज्ञस्य । भयात् । अरेडता । इति तदा त्वेकवचनमेव न्याय्यम् । इडा पशुसाधनीड्या वा । अदितिरदीना अखण्डनीया । सरस्वती सरणवती सरस्वतीसदृशा वा । रन्तिः रतिहेतुः असि इहामुत्रं च । क्तिचि “न क्तिचि दीर्घश्व " (पा ६.४.३९) इति टिलोपाभावः, वृषादिष्टव्यः (पा ६.१.२०३)। रमतिः रमणीया । “ रमेनित् " (उ ५१२ ) इत्यतिप्रत्ययः । 'सूनरी शोभनमनुभ्या, मनुष्याणां - सुख- हेतुत्वात् । पृषोदरादिः (पा ६.३.१०९)। यद्वा—मुष्ठ नेत्री सूनरी । न नये । सुपूर्वात् ११ अचः' (उ ५८८) इतीप्रत्ययः । “ कृदिकारादक्तिनः "- (द्र. गणसूत्र पा ४.१.४५) इति डीप् । “उपसर्गविकार छान्दसः, सर्वथानवधारणानावगृह्यते । यद्वा-रन्त्यादीन्यपि त्रीणि गां नामधेयानि । हे 'जुष्टे प्रिये सर्वस्य सर्वेण वा सेविते, "ते "जुष्टिं त्वया दत्ता प्रीतिम् "अशीय व्याप्नुयाम्। अश्नोतेलिडि शपो लुक् (पा २.४.७३ )। हे 'उपहूते अनुज्ञाते, "ते तव 'उपहवम् अनुज्ञाम् 'अशीय । “हः संप्रसारणं च न्यभ्युपविषु' (पा ३.३.७२) १५ इत्यप् । थाथादिनोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् (पा ६.२.१४४ )। सा 'अस्य यज्ञस्य 'आशीः अस्य "यज्ञस्य फलं मम "सत्या यथाश्रुतिसिद्धिः "भूयात् ।। " उडिदम्" (पा ६.१.१७१) माह्मणमयाग्नायते-" सा यन्त्र यन न्यकामत् सतो घृतमपीड्यत तस्माद्धृतपयुच्यते" (वैसं २०६७) इति, "वृष्टियों इप्टा वृष्टयै वै निक्रमणे घृतं प्रजाः संजीवन्तीः पिबन्ति" (नैसं १०७.२) इति च । तदिदं घृतरूपत्वं वर्षस्य शोभनत्वम् । कर्बुरादिसंकीर्णत्वपरिहारेण विस्पष्टं शुक्लकृष्णकपिलत्वादिकं वर्णस्य २२ शोभनत्वम् । तथाविधे हे इहे, "हमान अस्मदीयान् 'भद्रान् शास्त्रोक्तयज्ञसाधनसंपूर्णान् 'दुर्यान् यमगृहान् प्रत्यागग्छ। “गृहा वै दुः" (तसं २०६.९) इति हि श्रूयते। किंच 'माम् अभिलक्ष्य अनुसता भस्मिन् यज्ञवतेऽनुकूला सती, एहि भागच्छ । उशब्दः समुच्चये। अपि च हे इडाविशेषाः, यूयमस्मदी- यानि शिरांसि पनि मृड्व नितरां स्नेहपूर्वकान्माणादिना शोधयध्वम् । त एवेडाविशेषा इडादिभिः सूनर्यन्तैः पड्भिर्नामविशेषः स्पष्टीक्रियन्ते । इडादीनां गोनामविशेषत्वं सप्तमकाण्डे समाग्नातम्--"इडे २५ रन्तेऽदिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतानि ते अप्निये नामानि" (वैसं ७.१.६) इति । एतेषा प्रदर्शनार्थत्वात् रमत्यादिकमपि द्रष्टव्यम् । हे 'जुष्टे प्रिये सेव्ये का, ते "जुष्टिं त्वदीयां प्रीतिम् मशीय प्राप्नुयाम् । हे उपहूते इडे एहि, इत्येवमागमनायास्माभिरनुज्ञातेऽहमपि से उपहवं त्वदीयामनुशाम् अशीय प्राप्नुयाम् । मस्य यज्ञस्य येयम् माशीः फलप्रार्थना सा 'मे 'सत्या भूयात् । 'मरेस्ता ३. ति-शुभहेतु । ४. पं-दीर्घः । [द्र.पा ६.३.१३६, इ. सायणीय भाष्यम्-अ. १.४०.४ । ३.

·1 एतु । अस्मासु। तैत्तिरीय-संहिता [इहाभागानुमन्त्रणमन्त्रः मनसा तच्छेकेयं यज्ञो दिवर रोहतु यज्ञो दिवे गच्छतु यो देवयानः पन्थास्तेने यज्ञो देवार अप्यत्वस्मास्विन्द्र इन्द्रियं दधात्व॒स्मान् राय उतं यज्ञाः सचन्तामस्मासु सन्त्वाशिषः सा नः प्रिया सुप्रतियोनी मनसा । तत् । शकेयम् । यज्ञः-। दिवम् । रोहतु । यज्ञः । दिवम् । गच्छतु । यः। * देवयान इति देव-यानः । पाः । तेन । यज्ञः। . देवान् । अयोति इन्द्रः । इन्द्रियम् । दधातु । अस्मान् । रायः । उत । यज्ञाः । सचन्ताम् । अस्मासु । सन्तु । आशिष इत्या-शिर्पः । सा । नः । प्रिया । सुप्रततिरिति सु-प्रततिः । मघोनी 15 इतीदमः षष्ठया विभक्तेरुदात्तत्वम् । अरेडता ' इत्येकपदां त्रिष्टुप् यजुरादिः यजुरंन्ता । उक्तैर्वक्ष्यमाणैश्च "अरेडता अनादरमकुर्वता मनसा । रेड अनादरे । 'तत् फलं "शकेय १० त्वत्प्रसादात् साधयितुं शक्तो भूयासम् । “ लिङयाशिष्यड् " (पा'३.१.८६ )। यज्ञः अयम् अस्मदीयः 'दिवं रोहतु दिवौकसां तृप्तये भवतु । किंच-अयं 'यज्ञः अस्मानपि "दिवं गच्छतु गमयतु देहपातोत्तरकालमस्मान् दिवमारोहयतु । " बहुलमन्यत्रापि" (उ१९०) इति णिलक् । यद्वा--"हेतुकर्तरि कर्तृनिर्देशः, *पड्मिहलैः कृपतीति यया । सामर्थ्यात् तत्रेति चेदिहापि पूर्वेण गतत्वात् आनर्थक्याद्धेतुः प्रत्येप्यते । इदानीं यज्ञस्य मार्ग उपदिश्यते----'यः 'देवयानः 'पन्याः येन पया देवान् गच्छति देवत्वं वा प्राप्यते "तेन पयायं यज्ञः 'देवान् अपि एतु तेन मार्गेण गत्वा देवाननुप्रविशतु ॥ अस्मासु ' इति त्रिपदोष्णिक्, त्रिष्टुप् ततः परा। यद्वा--मध्येज्योतित्रिष्टुप् ॥ भस्मासु त्वत्प्रसादभाक्षु इन्द्रः 'इन्द्रियं वीर्य 'दधातु । अरमान् 'रायः धनानि पश्चादीनि अपि च यज्ञाः उत्तरे च ऋतयः सचन्ताम् । पच समवाये । 'अस्मासु आशिषः अभिप्रेतान्यपि फलानि सन्तु भूतानि सन्तु । 'सा च स्वमस्माकं 'प्रिया तृप्तिहेतुः "सुप्रतिः सुष्टु प्रतरणिर्दुःखानाम् । अनादरमकुर्षता मनसा तत्फलं साधयितुं शक्यं त्वरप्रसादाप्छस्तो भूयासम् । मयाऽनुप्ठितोऽयं यज्ञो नि:पीमिय क्रमेण देवम् भारोहतु । केनापि वैकल्यप्रर्तियन्धन अंशो यज्ञस्यानारोहण, भ्रशाभावं तु यज्ञ भारोहस्येव । भारस च यस्यां दिवि यज्ञहविर्भाजो 'निवसन्ति तां दिवं स्वांप्रदेश विशेष गच्छतु। तस्मिन् प्रदेशे गन्दा सभायामुपविष्टा देवा येन मार्गेण हविर्भोजनशाला गन्ति तेनैव मार्गेणार्य यक्षः यज्ञसंबद्धहविर्देवान् मप्यतु प्राप्नोतु ॥ तेन यज्ञेन तुष्टः 'इन्द्रः अस्मामु 'इन्द्रिय यशान्तरानुष्टानाय चक्षुरादिपाटयं दधातु स्थापयतु । तादृशान् अस्मान् 'रायः यशसाधनानि धनानि 'यज्ञाः 'उत करिप्य- माणा पशा पपि 'सन्ताम् माध्यन्ताम् ! 'माशिपः फलानि भस्मासु सन्तु । सा वासी रव "मः भस्मान् प्रति मुर्तिः मुगु प्रकर्येण शत्रूणां हिंसिका मघोनी धनवती च भव ॥ *पाठपाठे 'रोह अनादरे (३५५) इत्यस्ति, निघण्टी हि (२.१२.१) रेळते' इति कुम्पतिधर्म परितः।। ५-५. ति.तं.म-हेतुर्मनिदेशः । [इ.पामा ३.१.२६ पा२]। ४. क-देवा निवसन्ति । ५. इ.उ-शालायाम् ६.३.३.ना.पा.हा-'प्राप्नोतु ' नास्ति । २५ ·हिंसिका शत्रूणाम् । भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता इदाभागाद्यनुमन्त्रणमन्त्रा -- जुष्टिरसि जुषस्व नो जुष्टा नो(२)ऽसि जुष्टि ते - गमेय : .:: मनो ज्योतिर्जुषतामाज्यं विच्छिन्नं यज्ञ समिम दधातु । बृहस्पतिस्तनुतामिमं नो विश्वे देवा इह मादयन्ताम् ।। बध्न पिन्यस्व ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोप. दसत् ... जुष्टिः । असि । जुषस्व । नः । जुष्ट । नः (२)। असि । जुष्टिम् । ते । गमेयम् । ५ मनः । ज्योतिः । जुषताम् । आग्यम् । विच्छिन्नमिति वि-छिन्नम् । यज्ञम् । समिति । इमम् । दधातु ॥ बृहस्पतिः । तनुताम् । इमम् । नः। विश्वे । देवाः । इह । मादयन्ताम् ॥ - अध्न । पिन्व॑स्व । ददतः । मे। मा। क्षायि । कुर्वतः । मे । मा । उपेति । दसत् । यद्वा-- सुष्ठु प्रकर्षण च " नसत्तनिषत्त." (पा ८.२.६१) इति निपातनं, निष्ठावद्भावात् तिनोऽपि भवति । " वादयश्च ". (पा ६.२:११८) इत्युत्तरपदाचुदात्तत्वम् । 'मघोनी धनवती । “ छन्दसीवनिपौ” (पा ५.२.१०९ वा २) इति मत्यर्थीयो धनिः । “ ऋन्नेभ्यः " (पा ४:१.५) इति डीप् । " श्वयुवमघोनाम् " ( पा ६:४.१३३ ) इति संप्रसारणम् । एवंगुणोऽस्माकं भव ॥ अवान्तरेडां प्राश्यमानामनुमन्त्रयते--+ + + + + त्वय्येव + +. ब्रन' इति ॥ हे 'वन बन्धक मनसां, हि मनोऽस्माकं सर्वदा बद्धम् । " बन्धेर्बधिबुधी च (उ २९२) इति नक्प्रत्ययः । परिवृढस्यैवेयं संज्ञा । 'पिन्वस्व प्रीणय अस्मानृत्विजश्च । 'दंदतः "मे मा क्षायि देयेन धनेन जुधिरिति ॥ कल्प:-" भवान्तरेखां प्राश्यमानामनुमन्त्रयते जुष्टिरसि जुषस्व नो जुष्टा नोऽसि जुष्टिं ते गमेयमिति" (बौनी ३.१८) इति । हेऽवान्तरेडे, त्वं 'जुष्टिः मसि प्रीतिरूपाऽसि । 'नः भस्मान् जुषस्व प्रौणय । मः अस्मामिः "जुष्टा असि सेविताऽसि । ते 'जुष्टिं त्वदीयां प्रीति गमेयं प्राप्नुयाम् ॥ मन इति ।। कल्पः-" अथाऽन्तद्यद्भिर्जियते मनो ज्योतिर्जुषतामाज्यं विच्छिन यज्ञर समिम 'दधातु । घृहस्पतिस्तनुतामिमं नो विश्वे देवा इह मादयन्तामिति " (योश्री ३.१८) इति ॥ मनः 'ज्योतिः 'मननीयोऽयमग्निस्तत्तदाहुतिषु 'आत्यं सेवताम् । केनापि वैकल्येन विच्छिन्नम् इमम् यज्ञं वैकल्यपरि- हारेण 'सं 'दधातु । बृहस्पतिः स्वयमेव 'नः अस्मदीयम् "इमम् यज्ञं तनुताम् । विश्वे देवाः इह यज्ञे २५ "मादयन्तां तृप्यन्तु । अध्नेति ॥ कल्पः-" यहिपदं पुरोडाशमनुमन्त्रयते प्रश्न पिन्वस्व ददतो मे मा क्षायि कुर्धतो मे मोप दसदिति" (यौनौ ३.१८) इति ॥ यज्ञपुरुषवाची अनशब्दः । " यज्ञो वै मनः" (तैसं १.७.१) ++अनत्यं भाष्यं त्रुटितमिति प्रतीयते। + + + " m - २० - ·१२६ तैत्तिरीय-संहिता (१.६.३ [इगभागाधनुमन्त्रणमन्त्रा प्रजापतेर्भागोऽस्यूजैस्वान् पयस्वान् प्राणापानी में पाहि समानव्यानी में पाझुदान- व्यानी में पाधक्षितोऽस्पक्षित्यै त्वा (३) मा में क्षेष्ठा अमुत्रामुमि लोके ॥३॥ [ उपहवं जुष्ट नस्त्वा षट् च] प्रजापतेरिति प्रजा-पतेः । भागः । असि । ऊर्जस्वान् । पयस्वान् । ५ प्राणापानावित प्राण-अपानौ । मे । पाहि । समानव्यानाविति समान-न्यानौ । मे। पाहि । उदानव्यानावित्युदान-म्यानौ । मे | पाहि । अक्षितः। असि । अक्षित्पै । त्वा । मा । मे । क्षेष्ठाः । अमुत्र । अमुष्मिन् । लोके ।। ३ ।- [मैसं १.४.१, १२, कासं ५.२-४, वास २.१०,१३] : क्षयो मा गामि, अपि वपचीयताम् । 'कुर्वतः मे मा 'उप 'दसत् । सामर्थ्य श्रद्धा वा मोपक्षयं १. गमत् , अपि तु पुनः पुनर्वर्धताम् । दसु उपक्षये । लडि पुषादित्वादड् (पा ३.१.५५) । अन्वाहार्यमासनमभिमन्त्रयते -'प्रजापतेः' इति ॥ प्रजापतेः भागः असि । ॥ स या एप प्राजापत्यो यदन्याहार्यः" (सं १.७.३) इति ब्राह्मणम् । " पत्यावैश्वर्ये " (पा ६.२.१८) इति पतिशब्दे पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । “ कर्षात्वतः "(पा ६.१.१५९) इति भागशब्दोऽन्तोदात्तः । " स्वरितो वाऽनुदाचे पदादौ" (पा ८.२.६) इत्येकादेशस्य १५ संहितायां स्वरितत्वम् । 'कर्जस्वान् भन्नवान् पयस्वान् रसवान्, स त्वं प्राणापानौ मम 'पाहि । मुखनासिकाभ्यां यो वायुर्निगच्छति स प्राणः, स च वायोस्तिर्यगमनशीलस्योर्ध्वगमनहेतुः जीवव्यापारविशेपो वेदितव्यः । अपानो नामावागमनो वायुः । समानो नाम सर्वसाधारणो हृदये स्थितो वायुः । ब्यानो नाम मनो व्याप्य स्थितो नाडीभिरन्नादिरसस्य नेता । उदान उर्वगमनः - इति श्रुतेः। हे प्रान, पिन्वस्व अम्मानृस्विजश्व प्रीणय । ददतः धन प्रयच्छतः मम दे धनं २. 'मा क्षीयतामपि स्पधीयताम् । पार्ग कुर्वतो मम सामप्ये 'मा 'उप 'दसत् मोपक्षीयतामपि तु पुनः पुनर्वर्धताम् ।। प्रजापतेरिति । कल्प:-" अथाऽन्वाहाय याचति । वमन्तर्येपाससमभिमन्वयते मनापते. भांगोऽस्यूर्जस्यान् "पयस्वान प्राणापानी मे पाहि समानन्यानो मे पायुदानन्यानो मे पारितोऽस्यझिये त्या मा मे क्षेष्टा ममुखामुमिरलोक इनि*" (इ.पीभौ ३.१८) इति ॥ यद्यप्यन्वाहा ऋत्विमा भागस्तथापि तेन प्रमापतेः परितोपान मागत्यमप्यपिस्दम् । स प 'मागः ऊर्जस्यान् बलवान्, तमोजिनां पळसद ६.६-अनुमन्ययते । ७. म-माप्रणम् ' नास्ति । ७.र-परनि। [चौधौमूत्र-'परस्यानित्सान्तादनुवारस्य' इत्येव बर्तत ।। + ·भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १२. रामायनमन्त्रणमन्त्राः शब्दस्योत्पादयिता । पुनानग्रहणमनुक्तजीववृत्तिप्रकारोपसंग्रहार्यम्, विविधाननात्मकत्वात् तेषाम् । अक्षितः अक्षीणः असि । अक्षित्यै इह चीमुत्र चाक्षयाय त्वां ददामीति सामर्थ्यात् । से त्वम् अमुत्र परलोके अस्मिा मुणिन्द्रे ब्राझे प्राजापत्ये वा 'मी क्षेष्ठाः परलोके क्षयं मा गः । यद्वा मे ममामुष्मिन् लोके यदाई परलोके भविष्यामि तदा तत्र ममोपभोगार्यम् । इह हि कृत्वा परत्र मुझते । “क्षीयते वा अमुष्मिन् लोके " (तसं १.७.३) इत्यादि प्राह्मणम् ॥ ५ ॥ इति षष्ठे तृतीयोऽनुवाकः ॥ mamimmmmmm त्वात् । पयस्वान् क्षीरवत् स्वादुतमः । यद्वा-क्षीरे पच्यमानत्वात् पयस्वस्वम् । अत एव सूत्रकार माह- "क्षीरे भवतीत्येके" (आपनौ ३.३.१३) इति । हेऽन्याहार्य, स त्वं शरीरगतान् प्राणादिवायुभेदान् पाहि। एक एव वायुः शरीरगतः स्थानभेदात् कार्यभेदाच्च प्राणादिनाममिर्भियते । स्थानभेदः कैश्चिदुक्त:- "हदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नामिसंस्थितः । उदानः कण्ठदेशस्थो च्यानःसर्वशरीरगः" इति ॥ उच्छ्वासनिःश्वासौ १० प्राणव्यापार। मलमूत्रयोरधःपातनमपानन्यापारः । भुक्तस्यासरसस्य शरीरें साम्येन नयनं समानण्यापारः । 'उद्गारहिकादिरुदानन्यापारः। कृपस्नासु शरीरनाडीपु न्याय प्राणाशनवृत्त्योः संधिकाले शरीरस्य पलप्रदान न्यानन्यापारः । मत एव छन्दोगा आमन्ति-"यद्व प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः। अथ यः प्राणापानयोः संधिः स न्यानो यो म्यानः सा वाक् तस्मादप्राणन्ननपानन् वाचमभिप्याहरति । मतो यान्य- न्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि . यथा मन्यनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष सायमनभप्राणननपानरस्तानि करोति" (छांउ १.३) इति । एवं बहुविधण्यापारहेतुत्वात् प्राधान्य द्योतमितुं च्यानस्य द्विरुक्तिः । यद्वा-नाग- फर्मादिवायुविशेषाणामन्नान्तर्भावममिप्रेत्य पुनरप्युक्तिः । हेऽन्याहार्य, त्वम् भक्षितः०,मक्षीण: "भति। "अपरिमितो निरुप्यः" (तसं १.७.३) इति ब्राह्मणोक्तेः, " दक्षिणामावन्वाहार्य महान्तमपरिमित- मोदन पचति (भापश्री ३.३.१२) इति सूत्रकारोक्तेश्च । तस्मात् परलोकेऽपि 'लक्षित्य त्वां ददामीति शेषः। तेनामिप्रायेण दीयमानत्वात् भमुन्न परलोके 'मे मम भोगाय"मा 'क्षेष्ठाः क्षयं मा प्राप्नुहि । २. सस्मात् महमपि अमुमिन् लोके त्वां यथेच्छमनुभवामीति शेषः ॥ अन्न विनियोगसंग्रहा " अमिः प्राशिनावदानं यो मेऽन्ति स्वामिभागकम् । इहाद्वयं सुरूपेति जुष्टिरित्यनुमन्त्रयेत् ॥१॥ मनोऽद्भिर्मार्जन अध्न पुरोडार्श प्रजापतेः। भन्वाहार्य मन्त्रयेत मन्त्राः सप्नेह वर्णिताः ॥ २॥" इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकादो कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ - २५ ८.भा.ना.हा-पयस्वान् । ९. आ-उद्गारादिः १०, इ.स.ते,ति.ना.पा.हा-'अक्षितः' नास्ति । ११. क-अक्षीणः' नास्ति । १२. इ.उ. तं.ति.ना.पा.हा-'हार्यपचनम् । १३. क-अस्मिन् ३० ·३ Priतैत्तिरीय-संहिता अनूषाजायनुमन्त्रणमन्त्राः यहिपोऽहं देवयज्या प्रजावान् भूयास नराश सैस्याहं देवयज्यया पशुमान् भूया- समग्नेः स्विष्टकृतोऽहं देवयज्ययाऽऽयुष्मान् यज्ञेन प्रतिष्ठा,गमेयमन्नेरहमुन्जितिमन्जेपर बहिषः । अहम् । देवयज्ययेति- देव-यज्यो । प्र॒जावानिति - मजा-वान् भूयासम् । मराशसस्य । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यो । पशुमानित पशु-मान् । भयासम् । अमः। ५ स्विष्टकृत इति स्विष्ट-कृतः । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्ययो । आयुष्मान् । यज्ञेन । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमेयम् । अग्नेः । अहम् । उर्जितमित्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । जेपम् । अनूयाजान् क्रमेणानुमन्त्रयते-बर्हिषः : इति ।। बर्हिषः देवंताया देवयज्ययों देवाण यागेन अहम् 'प्रजावान् बहपत्यो जीवदपत्यश्च 'भूपासम् ।। ''नराशसस्य नरैः शंसनीयस्य । गंतमन्यत्"। "पशुमान् बहुपशुः । । हस्वनुग्यो १० मतुप् " (पा ६.१.१७६) इति मतुप, उदात्तत्वम् । " अग्नेः स्विष्टकृतः" इति ।। व्याख्यातमेव (तैसे १.६.२ )। सूक्तवाके " अग्निरिदं हपिरजुपत " . ( तैना ३.५.१०) इत्यादिक्रमेण उनिती- चियति--- अग्नेरहम् ' इत्याद्याः ॥ दर्शपूर्णमासाभ्यां र पूर्ववदेवता -इष्ट्या तयोः उनितिम् उच्छ्रितम् ‘ऊर्ध्वलोकविषयं वा जेयं नः भन्दजयन् तद्वेतुकामुनितिमलभन्त'। दर्शपूर्ण- मासयोव देवा: । (तैसे १.७.४) इत्यादि ब्राह्मणम् । तत्राग्नेयो उर्जितिरभूत पूर्व तामहम् तृतीये भक्षस्यढादिभागस्यानुमन्त्रणमुक्तम् । चतुर्षे शेषाहुतीनामनुयाजादीनामनुमन्त्रणमुच्यते । पहिप इति ॥ कल्पः-"अनूयाजानामिष्टमिष्टमनुमन्द्रयते' बर्दियोऽहं देवयज्यया प्रजावान् भूयासं नराशसस्याहं देवयज्यया पशुमान् भूयासमनः स्विष्टकृतोऽहं देवयज्ययाऽऽयुम्भान यज्ञेन प्रतिष्ठा गमेयमिति " (योनौ ३.१५) इति । बर्हिर्नराशंसस्विष्टकृच्छन्दाः अनुयाजदेवानाममिविशेषाणां पाचकाः । २. निरासयागाभ्यां प्रजापतिः क्रमेण प्रजाः पशुश्च ससति यजमानस्य तत्प्रार्थना युक्ता । स्विष्ट- कृन्मन्यस्तु भ्याख्यातः ।। अग्नेरिति । कल्प:-"अथ यग्र होतुरभिजानात्यनिरिदं हविरजपतेति 'ताजमानमुज्जिनीर्वाच. पत्यमेरहमुनितिमन्नेपमिति' यथेष्टम् " (योनौ ३.१९) इति ॥ यस्मिन् काले होता सूक्तवाक पठन् " भनिरिदर इविरजुपेत। मयीवृधत महो ज्यायोऽकृत" (तैया ३.५.१०) इत्यादीनि तत्तदेवतास्मारकाणि वाक्यानि पठति तस्मिन् कालेऽध्वर्युर्यजमान सत्तद्देवताविपयाण्युज्जितिधाग्यानि थाधयेत् । अमावास्याय पौर्णमास्या पायां यां देवतां यजति तदिष्टमनतिक्रम्य तदनुसारेण सूरतवाकमागा उज्जिविभागाश्च प्रयोक्तायाः ॥ पाठस्तु-ममेरहमुस्मितिमनग्गेपर सोमस्याहमुज्जितिमनुज्जेपमानेरहमुग्जितिमनग्जेपमग्नी- १. मे-'अन्य' नास्ति। ४. क-होते नास्ति।"५ सोमस्याहमुमितिमनग्जेषमानेरहमुजितिमनूरजेषमानीपोमयोरहमुजिति- कत-अन्याजानामिष्टमनु । २. इ.उ.ना.पा.हा.-युताः। ३. क-तयजमानमुजित याच। मनग्जेपमिन्द्रामियोरहमुनितिमनग्जेमिन्द्रस्याहमुनितिमनग्जा महेन्द्रस्याहम वितिमनुज्जयमग्नेः स्विट- स्तोन्हमुमितिमनुज्जेषम् । १५ २५ ·१६.४) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १२९ भन्याजाद्यनुमन्त्रणम् ] सोमस्याहमुज्जितिमनूज्जपमग्नेरहमुन्जितिमनूज्जैपमनीपोमयो- रहमुजितिमनजेपमिन्द्राग्नियोरहमुन्जितिमनूज्जैप- मिन्द्रस्याह(१)मुजितिमनूज्जैष महेन्द्रस्याहमुजिति- मनूज्जपमन्नेः स्विष्टकृतोऽहमुजितिमनूप सोमस्य । अहम् । उजितिमित्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । जेपम् । अग्नेः। अहम् । उजितिमित्युत्-जितम् । अनु । उदिति । जेपम् । अग्नीषोमयोरित्यग्नी-सोमयोः। अहम् । उजितिमित्युत्-जितिम् । अनु। अदिति । जेषम् । इन्द्राग्मियोरितीन्द्र-अग्मियोः। अहम् । उज्जितमित्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । जेषम् । इन्द्रस्य । अहम् (१)। उजित- मित्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । जेषम् । महेन्द्रस्येति महा-इन्द्रस्य । अहम् । उजित- मित्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । जेपम् । अग्नेः । स्विष्टकृत इति स्विष्ट-कृतः । अहम् । १० उजितिमित्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । जेपम् । " "अनूगजेष; यथाग्निरुदजयत् , तद्वदहमप्यनेनाग्नेर्यागेन 'उजेपम् उज्जयेयं तादृशमैश्चर्य ममा. मुत्र भ्यादिति । " दर्शपूर्णमासयोरेव देवतानां यजमान उज्जितिमनूजयति " (तैसे १.७.४) इत्यादि ब्राह्मणम् । जयतेटि सिम्बहुलं लेटि " (पा ३.१.३४ ) अडागमः । इतश्व छोपः " (पा ३.४.९७ ) शपो लुक् । “ तादौ च' (पा ६.२.५०).इत्युजितिशब्दे गते प्रकृतिस्वरत्वम् । लक्षणेऽनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् (पा १.४.८४) । एतेन सर्वा उज्जितयो व्याख्याताः ॥ सुव्यूहनमन्त्रौ ' याजस्य ' इत्यनुष्टुभौ । ब्याख्याते चैते (नैसं १.१.१३ ) । 'वाजस्य अन्नस्य प्रसूतिनिमित्तेन स्रुच उद्महणेन मामुदमहीदिन्द्रः। 'अय 'मे 'सपन्नान् सुचः पोमयोरहमुन्जितिमनग्नेपमिन्द्राग्नियोरहमुग्जितिमनूज्जेपमिन्द्रस्याहमुग्जितिमनुज्ञपं महेन्द्रस्याहमुग्गिति- २० मरजेपमग्नेः स्विष्टकृतोऽहमुग्जितिमनूश्यम्' इति ॥ माज्यमागदेवोऽग्निहविः सेवित्वा सेन हविपा पुटो पाविरोधिनोऽसुरादीनमिभवनुत्कृष्टं जयं प्राप्तवान् । तदीपां तामुग्जितिमनु पजमानोऽहं पापरूप वैरिणममिभवत्कृष्ट जय प्राप्तोऽस्मि । एवं सर्वत्र योज्यम् ॥ तैस १७ ·१३ . । - . तैत्तिरीय-संहिता [अनूयाजायनुमन्त्रणम् - यार्जस्य मा प्रसवेनौग्राभेणोदंग्रभीत् । अर्था इसपत्ना५. इन्द्रो मे निग्राभेणारा अकः ॥ उद्याभं चे. निग्राभं च ब्रह्म देवा अवीवृधन् । अो सपत्नानिन्दाग्नी में विपूर्चानान् व्यस्यताम् ॥ एमा अग्मन्नाशिपो दोहकामा इन्द्रयन्तो (२) वनामहे . धुक्षीमहि प्रजामिषम् ॥ वाजस्य । मा । प्रसवेनेति प्र-सवेन । उग्राभेणेत्युत्-ग्रामेणं । उदिति । अग्रभीत् ।। अर्थ 1 सपत्नान् । इन्द्रः । मे। निग्राभेणेति नि-प्राभेणं । अर्धरान् । अः ।। उद्य़ाभमित्युत्-प्राभम् । च । निग्राभमिति नि-प्राभम् । च । ब्रह्म । देवाः । अवीवृधन् । अर्थ । सपलान् । इन्द्राग्नी इतीन्द्र-अग्नी। में । विषचीनीन् । वीति । अस्यताम् ॥ एति:। इमाः । आमन् । आशिप इत्या-शिपः। दोहकामा - इति दोह -कामाः इन्द्रवन्तु इतन्द्र-वन्तः (२)। बनामहे । धुक्षीमहि । प्रजामिति प्र-जाम् । इपम् ॥ "निप्राभेण 'अधरान् अकार्षीत्, तस्मात् उद्माभं 'निप्राभं च "ब्रह्म परिवृढं कर्म "देवाः वर्धयन्तु । 'अय मम 'सपत्नान् इन्द्राग्नी 'विपूचीनान् विष्वगतीन् "व्यस्यतां विनाशयेतामिति ॥ यज्ञस्य दोहं वाचयति-एमाः' इति । इयं पुरउष्णिक्*, प्रथमस्य द्वादशाक्षरत्वाद् ॥. १५ अत्र "पर्हि होता यजमानस्य नाम गृह्णीयात्तर्हि घूयादेमा अग्मन्नाशिषो दोहकामाः " (लैस १.७.४ ) इति ब्राह्मणदर्शनात् । " आशास्तेऽयं यजमानोऽसौ " ( तैया ३.५.१०) इत्यत्र यजमानेनाशासनीयः “ आयुराशास्ते " ( तैना ३.५.१०) इत्यायुरादाय इमा आशिप घाजस्येति ॥ कल्पः-६ उक्तं पाजवत्योयूहनम्" (यीश्री ३.१९) इति ॥ वाजशब्दोऽस्ति ययोचोस्ते ऋचौ वाजवत्यो, तयोर्मचोर्यजमानेन जप्यमानयोरध्वर्युहूपमृता द्वै स्रुचा व्यूहेत् परस्पर- विपर्यासेनापसारयेत्। । तत्कारस्वस्माभिराधर्यकाण्टे दर्शित इत्यर्थः । पाठस्तु–यानस्य मा प्रसवेनोद्- मामेपोदामीत् । क्षया सम्पन्नाः इन्दरे मे मिरसार RE/ उनिस घरझा देता मधीवृधन् । भया सपरनानिन्द्रामी मे विपूचीमान् व्यस्थताम्' इति । इन्द्रः वाजस्य असस्य प्रसूति- निमित्तेन त्रुच अर्यग्रहणेन "माम् उदप्रभीत् उत्कर्ष प्रापितगन् । भय ग्रुचो न्यकारण मम 'सपलान् अधरान् म्यकृतानकरोत् । देवाः ग्रह परिवृदं युचोद्माइनिग्राहरूपं कर्मयमवर्धयन् । अथ 'इन्द्रामी २५ मम सपत्नान् विपुचीनान् सर्षतः पलायमानान् व्यस्पतां विनाशयेताम् ॥ . पति ॥ कल्पः-"अप यत्र होतुरभिजानारयाशास्तेऽयं यजमानोऽसाविति सद्यजमान यज्ञस्य दोई यांथपत्येमा भग्ममाशिपो दोहकामा इन्द्रवन्तो यनामहे धुनीमहि प्रजामिपमिति " (योनौ ३.२९).. २. मेर-वियावर्तिनः। *[..मि ३.२०]|M[इयादिपुरणवशात् द्वादशाक्षरस्वमिति ध्येयम।। ६-६. क-याभवतीभ्यां म्यूहस्युमौ पाजपत्या जपैन् । ७. क-' इत्यर्थः ' नास्ति ।

·। " १.६.४) भटभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता भनूयाजाद्यनुमन्त्रणम् रोहितेन त्वाऽग्निर्देवता गमयतु हरिभ्यां त्वेन्द्रौ: देवतो गमयत्वेतशेन हो त्या सूर्यो देवतां गमयतु रोहितेन । त्वा । अग्निः । देवताम् । गमयतु । हरिभ्यामिति हरि-भ्याम् । त्वा । इन्द्रः। दे॒वाम् । गमयतु । एतशेन । त्वा । सूर्यः । देवर्ताम् । गमयतु ।। उच्यन्ते । "इमा 'आशिषः "आ 'अग्मन् आगच्छन्तु । छान्दसे लुडि " मन्त्रे घस" (पा ५" २.४.८०) इत्यादिना ब्लेलुक् । " गमहन" (पा ६.४.९८) इत्युपधालोपः । लडि या शपो लक् । दोहकामाः मया दुह्यमानं कामयमानाः । " शीलिकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वं च " (पा ३.२.१ वा ५.) इत्यणोऽपवादो णः । अत आगता वयमपि "इन्द्रवन्तः इन्द्रेण स्वामिना सहिताः पनामहे । वन पण संभक्तौ । व्यत्ययेन आत्मनेपदम् । यद्वा-वनु याचने, अनुदात्तेत् तानादिकः। विकरणव्यत्ययेन शप्। इन्द्रवन्तो वयं याचामहे "प्रजाम् इषम् अन्नं च वो १० धुक्षीमहि । यद्वा दोहकामा वयं बनामहे प्रजामिपं च धुक्षीमहीति । “लिसिचावात्मनेपदेषु (पा १:२.१.१ ) इति सिचः कित्तम् । पादादित्वात् न निहन्यते (इ. पा ८.१.१८,२८) ।। प्रस्तरं प्रहियमाणमनुमन्त्रयते - रोहितेन ' इति ॥ ' देवताम् ' अग्न्यादीनां सामान्येन अभिधानम् । 'अग्निः त्वामात्मीयेन रोहितेन अश्वेन 'देवता गमयतु । याभ्यस्त्वं हूयसे ता अग्न्यादिदेवता गमयत्वित्यर्थः । हरिभ्याम् आत्मीयाम्यामश्वाभ्याम् इन्द्रः त्वां देवानां सकाशं १५ प्रापयतु । सूर्यः चात्मीयेन एतशेन श्वेताश्वेन त्वां देवतापाश्च प्रापयतु । रोहितादयोऽग्न्यादी- नामश्वाः, " एते वै देवाश्वाः " (तैसं १.७.४ ) इति च ब्राह्मणम् ॥ इति ॥ यस्मिन् काले होता सूक्तवाकं पठनाशास्ते, "भयं 'यजमानोऽसौ" (तमा ३.५.१०) इत्यादिवाश्य- मुच्चारयति तस्मिन् कालेऽध्वर्युर्यजमानम् :एमा अग्मन् ' इत्यादियज्ञदोहमन्त्रं वाचयति । सूक्तदा के "भायुराशास्ते । सुप्रजास्त्वमाशास्ते" (तैमा ३.५.१०) इत्पादप माथुरावाशिषः "समाम्नाताः । २० 'इमाः भाशिषः भग्मन् मां प्रत्यागच्छन्तु । वयमप्यायुरादिदोहं कामयमानास्तत्फलप्रदेनेन्द्रेग युक्तत्वात इन्द्रयन्तः तमिन्द्र बनामहे भजामहे । तेन च" भजनेम पुत्रपौत्रादिप्रजाम् "इपम् इत्यमाणमायुरादिक धुक्षीमहि कामधेनुसदृशीमिन्द्रदेवतां दुयास्म ॥ रोहितेनेति ।। कल्पः-" प्रस्तरं प्रहियमाणमनुमन्ययते रोहितेन स्वाऽग्निदेवतां गमयतु हरिम्या रयेन्द्रो देवतां गमयत्वेतशेन त्या सूर्यो देवतां गमयस्विति " (योधी ३.१९) इति । "रोहितहर्येतराशम्बा २५ मासीन्द्रसूर्याणामधानमिदधते । हे प्रस्तर, तरभरग्न्यादयस्त्वां सूक्तयाकोक्तां तां सां" देवतां गमयन्तु ।। ३.तं. ति-परत्वात् । ४. मै-अश्वेन । “म. निघण्टु १:१५:१,२] 1..... ८.भा.त-यजमानोऽसौ'नास्ति । ९.तं-वाचयेत् । १०. इ.उ.ना.पा.हा-ताम्नाता। ११. मा.क-' च 'नास्ति; इ.उ.ना.पा.हा-अत्र ।। . [इ. निघण्टु .१५.१,२]। - १२. भा-'ता ताम् 'नास्ति। , 1- :

·. २३२ तैत्तिरीय-संहिता (१.६४ [अनूयाजाद्यनुमन्त्रणम् वि ते मुञ्चामि रशना वि रश्मीन् वि योक्त्रा यानि परिचर्तनानि धत्तादस्मासु द्रणिं यर्च भद्रं प्र णो ब्रूवाद्भागधान् देवासु ॥ वीति । ते । मुञ्चामि । रशनाः। वीति । रुक्ष्मीन् । वीति । योक्त्रो। यानि । परिचर्तनानीति परि-चतैनानि ॥ धत्तात् । अरमासुं। द्रविणम् । यत् । च । भद्रम् । प्रेति । नः । तात् । भागधानिति भाग-धान् । देवतासु ॥ परिधीन विमुच्यमानाननुमन्त्रयते- वि ते मुञ्चामि ' इति । त्रिष्टुभा अश्वत्वेनाग्नि स्तूयते । हे भने, अनेन परिधिविमोकेन ते तव यानि यन्त्रणानि तानि सर्वाण्यपि "वि 'मुञ्चामि इति' प्रतिपाद्यते । तत्रैकश्येनाहं (1) रशनाः तव विमुञ्चामि । रशना व्यापिकाः। " अशे रशं च " २. (उ २४३) इति युच् । कक्ष्यावस्पिताः शरीरपरिकर्मविशेषा उच्यन्ते । 'रश्मीन् प्रमहोश्च विमुञ्चामि, योक्त्राणि योजनोपयुक्ता रज्जुविशेषाः तानि विमुञ्चामि । 'यानि चान्यानि तव परिचर्तनानि उरोवधादीनि परितो देहस्य पीडनानि । घृती हिंसादौ । तानि च मुश्चामि । पथाऽश्व एतैर्युक्तः कार्य करोति, तथा त्वं परिधिमिः परिहित एतैरेव युक्तः कार्यमकार्षीः । अधुना कार्य समाप्ते परिधिविमोकेन एतैरेव विमुक्तो नियन्त्रणो भव, ययाऽश्चः कार्यसमाप्तौ २५ विमुक्तरशनादिकः स्वैरं धावति । ततश्च त्वम् "भरमासु द्रविणं धनं यत् 'च अन्यत् 'भद्र कल्याणमभीष्टं तत्तत् सर्व 'धत्वात् धेहि स्थापय । किंच-नः अस्मान् 'देवतासुन मतात् प्रहि । भागधान् भागस्य धातॄन् दातॄन् युप्मन्यमेतर्भागा दत्ता मुग्ध्यमिति देवतासु ख्याप- येति । " उपसर्गाद्वहुलम् " (पा ८.४.२८) इति नसो णत्वम् ॥ २० घीति ।। कल्प:-"परिधीन् विमुच्यमानाननुमन्यते वि ते मुञ्चामि रसना वि रश्मीन् वि योनां याति परिवर्तनानि पदमामु हर्षिः यश भई सो गुलाहाबधान देशलास्थिति" (ौधौ ३-११) इति । लोके शाहरक्षरारोहणोयमश्व रशनादिभिः सर्वतो यध्नाति । स रसनासम्देन 'पल्ययनदाढयायोदरे यायमाना तन्तुमयी धर्ममयी या पक्ष्याऽभिधीयते । रश्मिशम्देनाधमुसे संलग्नो इस्तेमायनियमनायों रगविशेर उच्यते । पोक्याग्दनाय स्तम्मे यन्द्धमुपयुक्तो रग्नुविशेषः । "पल्यपनस्य पुरतः पृष्टतयाफ- सरण पारयितुमुरःपुष्टादौ पन्धनोपयुक्ता रग्नुपिशेषाः परिचर्तनवादेनोध्यन्ते । अश्ववदग्नेछा रसानादि- स्थानीयाः परिधयः । हेग्ने, तय बन्धन हेतु परिधिरूपान् रसनादीन् यि 'मुग्यामि । तद्विमोकेन मंतुष्ट. स्पम् मिस्मामु'दयिण धेहि । 'यच मन्यत् मदम् मनपानादिकं तदप्यस्मामु धेहि । अस्मदीयहपि नु 'देवतामु 'मागधान् दृषिपदानस्मान् प्रकारेण हि ।। r प १६.५३.क.ति.ना.पा.हा-पायन' ।। १४...ति.मा.पा.हा-पलायनस्य ।

·२.६.४) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता अन्याज्यधनुमन्त्रणम् ] विष्णोः शंयोरई देवय॒ज्ययो यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयः सोमस्याहं देवय॒ज्यया (३) सुरता रेतौ धिषीय त्वष्टुरहं देवय॒ज्ययो “पशूना रूपं (पेयं दे॒वानां पत्नी- ग्निर्गृहपतिर्यज्ञस्य मिथुनं तयौरहं देवय॒ज्यां मिथुनेन प्रभूयासं विष्णोः शंयोरिति शं–पोः। अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया । यज्ञेन । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमेयम् । सोमस्य । अहम् । देवयज्ययेति देव-यया (३)। सुरेता इति सु-रेताः। .. रेतः । धिषीय । त्वष्टुः । अहम् । देवयज्ययेति देय-यज्यया। पशुनाम् । रूपम् । पुपेयम् । देवानाम् । पलीः। अग्निः । गृहपतिरिति गृह-पतिः । यज्ञस्य । मिथुनम् । तयोः । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्पयो । मिथुनेन । प्रेति । भूयासम् । शंयुवाकभुक्तमनुमन्त्रयते-'विष्णोः' इति । विष्णुापनवान् , शमनयावनकदोगभयानां, शाम्यतियोतिम्या गुणारभाव छान्दस1 " शंभ्याम् " (पा ५.२.१३८ ) इति वा मवयीयो १० युस्प्रत्ययः । बृहस्पतेः पुत्र उच्यते । “देवा वै यज्ञस्य स्वगाकर्तारं नाविन्दन् ते शंयु बाईस्पत्यम् " (सं २.६.१०) इत्यादि ब्राह्मणम् । विष्णुत्वेन या बाईस्पत्यः स्तूयते । " यज्ञो वै विष्णुः" , (तसं १:७.४) इति ब्राह्मणम् । तस्य 'अहं 'देवयज्यया . यज्ञेन, प्रतिष्ठा "गमेयम् । गतम् ।। पत्नीसंपाजाननुमन्त्रयते- सोमस्पाइम्' इत्यादिमिः । - सुरेताः, अमोघबीजः । "सोर्मनसी " (पा ६.२.११७) इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । रेत: धिषीय आत्मनि धारयेयम् । १५ "सुधितयसुधित' " (पा ७.४.४५) इत्यादौ दधातेरिकारांशो निपात्यते । “ सोमो वै रेतोधाः " (तसं १.७.४) इत्यादि प्राह्मणम् । ' त्वष्टुरहम् ' इति ।। " त्वष्टां वै पशूनां मिथुनानां रूपकृत् " (तैसं १.७.४) इति प्रामणम् । पशूना "रूपं 'पुपेयं पोपपेयम् । “ लिडयाशिष्यडू " (पा ३.१.८६) | “ नामन्यतरस्याम् " ( पा ६.१.१७७ ) इति नाम उदात्तत्वम् ।। अयान्ययोः सहानुभन्त्रणम्---' देवानाम् ' इति ॥ 'देयानां पानी: पल्यः "अग्निः च २० "गृहपतिः इति यज्ञस्य "मिथुनम् एव तत् । तयोः 'अहं 'देवयज्यया मिथुनेन पुत्रादिमिथुनेन विष्णोरिति । कल्प:-"शयुवाकमुक्तमनुमन्ययते विष्णोः पौरहं देवपश्यया यईन प्रतिष्ठा गमेयमिति " (योश्री ३.१९) इति । शंयुशन्दः सुसमिमै वृहस्पतिपुरे मूते । "ते शंघु पाईस्पत्यम् " (वैसं २०६.१०) इवि ग्राह्मणोक्तेः । स च पहुषु कार्येषु म्याग्नुपन् विष्णरित्युच्यते । तस्य परितोष- हेतुरपान परिधिप्पहरणं तदीया देवयम्या तया पजमानोst कृत्स्नयक्षेन निमा प्रतिष्ठां फन् गमे मायाम् ॥ सोमस्येति ।। कप:--" पत्नीसंयाजानामिटमनुमन्त्रयते सोमरयाई देवयन्यया सुरेवा रो विपीय स्याएरहे देवपन्यया पशूनार रूपं पुपेयमिति" (योमी ३१९-२०) इति, "मयेवरावुपसमस्पति । । २५ . ww ५.वि. मे-गुणामावः। ६. मेर-अपानरययोः।

·.. .:; तैत्तिरीय-संहिता (१.६.४ [भनूयाजायनुमन्त्रणम् वेदोऽसि वित्तिरसि विदेयं कर्मासि करुगमसि क्रियास: सनिरसि सनिताऽसि सनेय घृतवन्तं कुलायिन रायस्पोपः सहस्रिणे वेदो ददातु बाजिनम् ॥ ४ ॥ [इन्द्रस्याहमिन्द्रवन्तः सोमस्याहं देवय॒ज्यया चतुश्चत्वारिशच्च.] :: वेदः । असि । वितिः । असि । विदेयं । कमै । असि । करुणम् । असि । क्रियासम् । सुनिः । ६ असि | सनिता । असि । सनेयम् । घृतवन्तमिति घृत-वन्तम्'। कुलायिनम् । रायः । पोषम् । सहस्रिणम् । वेदः । ददातु । वाजिनम् ॥ ४ ॥ [ मैसं. १.४.१; कासं ५:१; ३-४; वास १७.६३-२४ ] " PM 'प्रभूयासं प्रकर्षण युक्तो भूयासम् । मिथुनापेक्षया तयोरिति द्विवचनम् । “ एतस्माद्वै मिथुनात् प्रजापतिः " (तैस १.७.४ ) इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ वेदेऽन्तर्वेदि निधीयमाने यजमानं वाचयर्ति- वेदोऽसि ' इति षट्पदया शक्कर्या ।। 'विदेय', 'क्रियासम् ', 'सनेयम् ' इति त्रयाणां पादानामन्ताः, एते च तिडः परत्वान्न निहन्यन्ते (द. पा. ८.१.२८)। हे वेद, वेदः 'असि यद्वित्तं वेधात्मकं वेत्तव्यं लब्धव्यं धनं तदेव त्वमसि; - . " : . - देवानां पत्नीरग्निर्गुइपतिर्यज्ञस्य मिथुनं तयोरहे, देवयज्यया मिथुनेन प्रभूयासमिति " (बौधौ ३०२०) इति च ॥ चतुणां पलीसंयाजानां क्रमेण सोमस्त्वष्टा देवपरन्यो गृहपत्यग्निरिति चतस्रो देवताः । तत्र सोमस्य रेतोधारणाभिमानित्वात् तदीययागेनाई रतः विपीय धारयेयम् । द्विविध हि रेतः वन्ध्यमुत्पादक घ। तन्न बन्ध्यव्यावृत्तये 'सुरेताः इति विशेष्यते। त्वष्टा तु निरिक्त रेतः पश्वादिरूपेण विकारयति । अतस्तद्यागेन पशुरूपं पुषेयं पुष्यासम् । मिथुनत्वसिद्धयर्थमेझस्मिन्नेव मन्ने तृतीयचतुर्यदेवते समस्यते । या देवपल्ल्यो यश्च गृहपतिररिनस्तदुभयं मिलिया यहसंबन्धि मिथुनम् । सदीययागेनाइमपि मिथुनेन पुत्रपुत्रीरूपेण प्रकृष्टो भूयासम् ॥ वेद इति ॥ कल्प:-" वेदे यजमान वाचयति वेदोऽसि वित्तिरसि विदेवत्याऽन्तादनुवाकस्स". (बौधौ ३.२०) इति ॥ वेदे निहिते सतीति शेषः।" अन्तर्वेदि वेद निधाय" (मापनी ४.१३.५) इति, सूत्रान्तरे दर्शनात् । पाठस्तु-'वेदोऽसि वित्तिरसि विदेय कर्मासि करुणमसि क्रियासर सनिरसि सनिताऽसि सनेयं घृतवन्त कुलायिनर रायस्पोपर सहस्रिणं वेदो ददात वानिनम् ' इति ॥ 'वेदोऽसि' इत्यस्य . .. ७.पं-पञ्चसप्तपदया।

·१.६:४) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १३५ अनूयाजायनुमन्त्रणम् ] तल्लाभहेतुत्वात् । अत्र " वेदेन वै देवा अंसुराणां वित्तं वेद्यम् " ( तैसे १.७.४ ) इत्यादि ब्राह्मणम् । विन्दतेः कर्मणि घञ् । 'वित्तिः । लामः: लाभसाधनं वा त्वम् असि धनस्य । तरमादेव भावे करणे या क्तिन् । तादृशेन त्वयाऽहं "विदेय अभिमतं धनं लप्सीय' । विन्दतिः स्वरितेत् । “लिडयाशिष्यड्" (पा ३.१.८६) । कर्म अनुष्ठानं त्वम् "असि, स्वदधीनत्वात् । करुणम् "अनुष्ठापकच "असि । "करोतेः उनन्प्रत्ययः (उ ३४०)। तादृशेन त्वयाऽहं "क्रियास कर्ता भूयासम् । 'सनिः संविभागः त्वम् असि सनिता 'असि संविभक्ता चासि, तादृशेन त्वयाऽहं 'सनेयं विन्देयं संविभजेयम् । अधुना परोक्षमुच्यते--घृतवन्तम् आज्यवन्तं 'कुलायिनं नीडवन्तं गृहवन्तं "सहन्निणं सहस्रवन्तं भूयिष्ठवन्तं पुत्रपश्चादिभिः , वाजिनम् अन्नवन्तं 'रायः 'पोपं क्षेत्रपश्चादेर्धनस्य पुष्टिमस्मभ्यं वेदः ददातु रायस्पोषं धनवृद्धिं वाजिनमन्नं च ददातु ।। ।। इति षष्ठे चतुर्थोऽनुवाकः ॥ " . - २. वाक्यस्वार्थों 'वित्तिरसि' इत्यनेन सष्टीक्रियते। हे दर्भमय, त्वं वेदनामा असि । तस्य नाग्नोऽयमर्थः "वित्तिः द्रव्यलाभसाधनमिति, मत: त्वत्प्रसादेनाऽहं धनं विदेय लभेय। तथैवोपरि ध्याख्येयम् ।। कर्म असि कर्मनामकम(कोs)सि। तस्य व्याख्यानं 'करुणमसि' इति । क्रियतेऽनेनेति एकरुण वेदि- संमार्जनभस्माभ्यूहनादिसाधनमित्यर्थः। अतस्त्वयाऽहं संमार्जनादिक क्रियासम् । तथा त्वं १६-४सनिः' असि सनिनामाऽसि । तव्याख्यानं 'सनिताऽसि' इति । धनस्य दाता 'असि इत्यर्थः । अतस्त्वत्प्रसादेन १५ सनेयं धनमृरिवगादिभ्यो देयासम् । किंच 'वेदः भवान् मा 'रायः. 'पोषं धनं पुष्टिं ददातु । कोश रायस्पोपम् ? धृतवन्तं घृतादिभोजनसाधनसमृद्धम् । 'कुलायिनं निवासहेतुबहुगृहोपेतम्। 'सहस्रिण सहस्रलक्षादिसंख्योपेतम् । वाजिन भोज्यानसमृद्धम् ।। अन्न विनियोगसंग्रह "बर्हिस्मिभिरन्याजान् मन्त्रयेत् सूक्तवाककम् । अमेरित्यष्टभिर्वाजद्वाभ्यां व्यूहेत् । चुचौ तथा ॥ १ ॥ एमाः स्वनामंग्रहणे रोहीति प्रस्तरं त्रिभिः । वि ते परिधिमोके तु विष्णोः शं शंयुवाककम् ॥२॥ त्रिभिः सोमादिसंयाजान् वेदो वेदाभिमर्शनम् । अनुयाके चतुर्थेऽस्मिस्त्रयोविंशतिरीरिताः ॥३॥” इति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधयीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाप्ये प्रथमकाण्डे पष्टप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ८.मै-'अत्र'नास्ति । ९. मैर-लभेय। १०. मै-अनुष्टानपरः। M('किरतेः 'ति संभाव्यते ।। १५. भा.ना.हा-तत्प्रसा' । १६-१६. इ.उ.ते.ति.मा.पा.हा-'सनिः असि नास्ति । १७.३.३. उ..ति.पा-पोषम् ; क- रायस्पोषम् ' नास्ति । १८. तं.ति-ध्रुवोः । '१९. फ.तं.ति-प्रहणम् ।

·.. .. -- - तैत्तिरीय-संहिता [पाप्यायनादिमन्त्रा • आ प्यतां ध्रुवा धृतेर्न यज्ञर्यनं प्रति देव॒ययः ।। सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् ॥ एति । प्यायताम् । भुवा । घृतेन । ययज्ञमिति यज्ञ-यज्ञम् । प्रतीति । देवयम्य इति देव॒षत्-भ्यः ॥ .. सुर्यायोः । उधः । अदित्याः । उपरथ इत्युप-स्थे । उरुधारेत्युरु-धारा । पृथिवी । यज्ञे । अस्मिन् ॥. ध्रुवामाप्यायमानामनुमन्त्रयते--'आ प्यायताम् ' इति । इयं विराट त्रिष्टुप् ॥ 'भा "यायतां वर्धतां सदा पूर्यतां घृतेन 'ध्रुवा । 'यज्ञयज्ञम् "प्रति सर्वेषु यज्ञेषु । वीप्सायां प्रतेः कर्मप्रवचनीयत्वम् । "देवयभ्यः देवानात्मन इच्छद्भ्यः । न च्छन्दस्यपुत्रस्य " (पा ७.४.३५) इतीत्वाभावः। देवान् या देवयम्यः तृप्तान् क्रीडयभ्यः ऋत्विग्म्यः । यथा १० तेभ्यः पर्याप्तं भवति तथा आप्यायताम् । द्वितीयपक्षे लसार्वधातुकानुदात्तत्वाभाव छान्दसः । सैव ध्रुवा विशेष्यते-'सूर्यायाः सूर्यवत्या योस्तिष्ठद्गोस्यानीयायाः 'ऊधः अधोगतापीनभाग- स्थानीया'। " सूर्यादेवतायां चाप्" (द्र. पाभा ४.१.४८ या ९) । 'अदित्याः अदीनायाः पृथिव्या उत्तानायाः उत्सङ्ग स्थानीया, सर्वोपजीव्यत्वात् । देवमातुरेय वोपस्थ उत्सङ्गः, " देवाना- मुपलालनस्थानत्वात् । किंच-'उरुधारा महाधारा संततपस्नयनी 'पृथिवी विस्तीर्णा । १५ यदा----उरुधारा पृथिवी महार्थसाधनपृथिवीस्थानीया । तादृशी ध्रुवा 'अस्मिन् 'यज्ञे सर्वयज्ञार्थमाप्यायतामिति ।। " : चतुर्थेऽनयाजादिशेपहोमानुमन्त्रणमुक्तम् । पञ्चमे स्वाप्यायनादिमन्त्रा उच्यन्ते ।। पति ॥ कल्पः ---" ध्रुवामाप्यायमानामनुमन्यत मा प्यायतां ध्रुवा घृतेन यशंयज्ञ प्रति देवयद्भ्यः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिमिति " (बौधौ ३.२०) इति॥ २० यज्ञयहं प्रति तां तामाहुर्ति प्रति 'देवयद्भ्यः देवान् होतुमिच्छद्भय ऋत्विाभ्यः । पर्याप्तेन तेन इयं भुवा मा 'प्यायतां पुन: पुन: पूर्यताम् । अशम्देन प्रयापूर्णस्तनसंघोऽमिधीयते। सूर्याशब्देनोपा शादित्यपत्नी विवक्ष्यते । तत्पत्नीत्वं च नक्षत्रेष्टावाम्नायते-" उषा वा अकामयत। प्रियाऽऽदित्यस्य सुभगा '' स्यामिति" (तैया ३.१.६) इति। इवशब्दोऽनाध्याहर्तव्यः। यथा 'सूर्यायाः गोरूपधारिण्याः ऊधः पयापूर्ण तथा वा घृतेनाऽऽप्यायताम् । किं च । 'अदित्याः वेदिरूपायाः पृथिव्याः "उपस्थे उत्सने वर्तमाना २५ सेयं ध्रुवा उरुधारा महाधारा पुनः पुनः सिच्यमानाभिराज्यधाराभिरुपेताऽत एव 'पृथिवी विस्तीणों सती अस्मिन् सस्मिन् यज्ञे सम्यगाप्यायताम् ।। * द्र.पा १०४.९० .)। १. पं-अधोगतासिन(?)भारस्थानीयायाः; ति-अधोगतापीनभार- स्थानीयायाः; तं-अधोगतपीतभार स्थानीया। २. में-उत्सङ्गस्थाना। १. इ.तं.ति-उपस्थे नास्ति । २. क- वर्तमाना' नास्ति। .

·- भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता भाप्यायनाचनुमन्त्रणम् ] , प्रजापविभानाम लोकस्तस्मिंस्त्वा दधामि सह यजमानेन सदसि सन्म भूयाः सर्वमसि सब मे भूयाः पूर्णमास पूर्ण में भूया अक्षितमसि मा मै क्षेठाः प्र॒जाप॑तरिति पूजा-पतेः । विभानिति वि-भान् । नाम । लोकः । तस्मिन् । त्वा।। दधामि । सह । यर्जमानेन । सत् । असि । सत् । मे । भयाः । सर्वम् । असि । सर्वम् । मे। भूयाः । पूर्णम् । असि । पूर्णम् । मे । भूयाः । अक्षितम् । असि । मा । मे । क्षेष्ठाः । यजमानभागं प्राश्नाति--'प्रजापतेः' इति ॥ प्रजापतेः 'लोकः विभान् सूर्यादिभिः यो विविधं भाति, सूर्यादिरहितं स्वतेजसा वा, स पुनरयं लोकः । “ अयं वै प्रजापतेः " (नैसं १.७.५) इत्यादि ब्राह्मणम् । तस्मिन् लोके त्या 'दधामि स्थापयामि 'यजमानेन मया 'सह हे यजमानभाग ॥ पूर्णपात्र आनीयमाने यजमानं वाचयति- सदसि ' इत्यादि । 'सत् सत्ताविष्टं यावत् १. किंचित् तत् सर्वम् त्वम् असि । तस्मात् त्वं सत्ताविष्टं सर्व 'मे मम "भूयाः भव, सर्वस्य सत्ता- साधनं भूयाः, न किंचिदप्यसन्मे भूयात् । यद्वा-सत् शोभनमसि; तस्माद्यावत् किंचिच्छोभनं भूयाः, सर्व सर्वात्मकमसि, त्वत्तोऽन्यत् न किंचिदस्ति; तस्मात् सर्वम् इष्टं मम त्वं 'भयाः, 'पूर्ण पर्याप्तं सर्वसमृद्धिभिः आप्यायितम् असि । “ या दान्तशान्त " (पा ७.२.२७) इति निष्ठान्तो निपात्यते । तस्मात् त्वं मम पर्याप्तमभिमतं "भ्याः । 'शोभनं. च कृरनं च १५ पर्याप्तं च ममाभिमतं संपादयेति भावः । 'अक्षितम् अनुपक्षीणम् 'असि, तस्मात् मद्विषये 'मा 'क्षेष्टाः क्षयं मा गाः, मित्रमिव वर्तस्वेति ॥ प्रजापतेरिति ।। कल्पः-"मथ यजमानभार्ग प्राभाति प्रजापतेर्विभामाम लोकस्तस्मिरस्त्वा दधामि सह यजमानेनेति" (चौलौ ३.२०) इति ॥ यद्यपि स्वर्गादिलोकाः सर्वे प्रजापतिना सृष्टत्वात् तत्संवन्धिनस्तथाऽप्यकर्मभूमित्वेन यजमानान् प्रति विशेपेण न भान्तीति नास्ति तेषां विभान्छब्दवाच्य- २० মু। ষ্টাফ কমলিকাৰ অসঙ্গালা জিল মাদার বিচ্ছি। লিগালা प्रजापतिसबन्धिान तस्मिन् भूलोके हविभागभक्षकेण यजमानेन मया 'सह त्वां स्थापयामि ॥ सदसीति ।। कल्पः- पूर्णपात्रे यजमानं वाचयति सदसि सन्मे भूयाः सर्यमसि सयं मे भूयाः पूर्णमसि पूर्ण मे भूया अक्षितमसि मा मे क्षेष्टा इति" (बोश्री ३.२०) इति ॥ पूर्णपान भानीयमाने भध्वर्युणेति शेषः । हे पूर्णपात्र, त्वं सत् 'असि संयवनादिकार्यकारितया शोभनमसि। तो मम फल- २५ प्रदानेन "सत् भूयाः शोभनं भूयाः। सर्वम् असि म्युत्सेकेन वक्ष्यमाणेन प्राच्यादिसर्यदिव्यासमसि । भतो ममापेक्षित सर्व कार्य कतुं क्षम भूयाः । अद्धिः पूर्णम् असि । अतो मम प्रयोजन संपूर्ण कर्तुमु.. घुक्त भूयाः । अक्षितम् असि पूर्णत्वादेव त्वं क्षयरहितमसि । भवो मम कार्यकरणे 'मा 'क्षेष्टाः क्षयं मा प्राप्नुहि ।। ३. मा.ना.हा-एतेषाम्। नः तत्सर्व मे - सैस १८ ·- १३८ तैत्तिरीय-संहिता ... (१.६.५ [भायायनाचनुमन्त्रणम् प्राच्यो दिशि देवा ऋत्विजो मार्जपन्तां दक्षिणायां(१)दिशि मासाः पितरौ मार्जयन्तां प्रतीच्यौ दिशि गृहाः पशयो मार्जयन्तामुदीच्यां दिश्याप ओषधयो वनस्पतपो मार्ज- यन्तामूर्यायौ दिशि यज्ञः संवत्सरो यज्ञपतिर्जियन्तां विष्णोः क्रमोऽस्यभिमातिहा प्राच्याम् । दिशि । देवाः । ऋत्विजः। मार्जयन्ताम् । दक्षिणायाम् (१)। दिशि । मासाः। पितरः । १५ मार्जयन्ताम् । प्रतीच्याम् । दिशि । गृहाः । पशवः । मार्जयन्ताम् । उदीच्याम् । दिशि । आपः। ओषधयः । वनस्पतयः । मार्जयन्ताम् । ऊर्खायाम् । दिशि । यज्ञः । संवत्सर इति स-वत्सरः । यज्ञपतिरिति यज्ञ-पतिः । मार्जयन्ताम् । विष्णोः । क्रमः । असि । अभिमातिहेत्यभिमाति-हा । दिशो न्युसिञ्चति-प्राध्याम् ' इत्यादि । अत्र बाह्मणम् । " सर्वाणि पै भूतानि व्रतमुपयन्तमन्पयन्ति " ( तैसं १.७.५) इति । ततः "प्राच्यां दिशि व्यवस्थिताः ये 'देवाः १. "ऋत्विजः च ते इदानीं 'मार्जयन्ताम् वात्मानं मां च शोधयन्ताम् । ".एप वै दर्शपूर्णमास- योरखमृथः " (तसं १.७५) इत्यादि ब्राह्मणम् । एतेन ' दक्षिणायाम् ' इत्यादयो व्याख्याताः । "मासाः त्रिंशदहोरात्रात्मकाः पितरः स्वपित्रादयः, सोमपितमदादयश्च । "गृहाः आवसथाः, येषु निवसन्ति जन्तवः । 'पशवः द्विविधा प्राम्या आरण्याश्च द्विचतुष्पादात्मकाः दोहनवहनादि- कार्यक्षमाः । 'यज्ञः दर्शपूर्णमासादिः। 'संवत्सरः द्वादशमासात्मकः । यज्ञपतिः यजमानः, २५ सृष्टयादिकृत् प्रजापतिर्वा । शिष्टं स्पष्टम् ॥ विष्णुक्रमान् कामति--विष्णोः क्रमोऽसि ' इति ॥ " विष्णुमुखा वै देवाः " (तेसं १.७.५ ) इत्यादि ब्राह्मणम् । 'विष्णोः भागवतस्त्रीन् लोकान् कामतः यः "क्रमः पदविक्षेपः स पाच्यामिति ।। कल्प:--" दिशो *व्यूहति प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तां दक्षिणायां दिशि मासाः पितरो मार्जयन्तां प्रतीच्या दिशि गृहाः पशवो मार्जयन्तामुदीच्या दिश्याप ओषधयो २. वनस्पतयो मार्जयन्तामूर्वायां दिशि यज्ञः संवत्सरो यज्ञपतिर्मा यन्तामिति" (योश्री ३.२०) इति ॥ ऋत्विग्देवाद्यमिमानिनः सर्वे प्राणिनो याग द्रष्टुं प्राच्यादिदिक्षु निवसन्ति । अत एव ब्राह्मणमाम्नायते-- "सर्वाणि वै भूतानि प्रतमुपयन्तमनूपयन्ति " (तेस १.७.५) इति । मासगृहादीनामचेतनत्वेऽपि तदर्भि- मानिनः पुरुपा इह विवक्षिताः । अन्तर्धानादिशक्तियोगादेतेपामदर्शनमविल्द्धम् । त एते देवादपस्तस्यां तस्यां दिशि 'मार्जयन्ता शोधयन्ताम् ॥ विष्णोरिति ॥ कल्प:-" अयोपोत्थाय दक्षिणेन पदा विष्णुक्रमान् अमते । विष्णोः क्रमोड- स्यमिमातिहा गायत्रेण छन्दसा पृथिवीमनु वि क्रमे. निर्भक्तः स यं द्विष्म 'इति चतुभिरनुच्छन्दसम् । तृतीये चतुर्थमनुवर्तयति । न चतुर्याय प्रक्रामति । नाऽऽहवनीयमुपात्येति " (यौनौ ३.२०-२१) इति ।। *[चौधौसूत्र-'व्युत्नयति ' इति पाठः।]। ४. क.तं.ति-माम् । ५. क-विष्णोः कमोऽस्यभिशस्तिहा त्रैष्टुभेन उन्दसान्तरिक्षमनु विक्रमे निर्भक्तः स यं द्विष्मः। विष्णोः कमोऽस्यरातोयतो हन्ता जागतेन छन्दसा ३. दिवमनु विक्रमे निर्भक्तः स यं द्विष्मः । विष्णोः कमोऽसि शत्रूपतो हन्तानुष्टुभेन छन्दसा दिशोऽनु विक्रमे निर्मक्तः स यं द्विष्मः इति । ॥ २५ ·" " क्रमः भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता माप्यायनाघनुमन्त्रणम् ] गोपत्रेण छन्दसा पृथिवीमनु वि क्रम निर्भक्तः स यं द्विप्मो विष्णोः कोऽस्यभि- शस्तिहा त्रैष्टुभेन छन्दसान्तरिक्षमनु वि मे निर्भक्तः स यं द्विष्मो:- गायत्रेण । छन्दसा । पृथिवीम् । अर्नु । वीति । क्रमे । निर्भक्त इति निः-भक्तः । सः । यम् । द्विष्मः । विष्णोः । क्रमः । असि । अभिशस्तिहेत्यभिशस्ति-हा । त्रैष्टुभेन । छन्दसा । अन्तरिक्षम् । अनुः। वीति । क्रमे । निर्भक्त इति निः-भक्तः । संः । यम् । द्विष्मः । एवं त्वम् असि यो " ममासि । विष्णोरामनश्चाभेदोपचारादेवमुच्यते । ब्राह्मणं च भवति- “ विष्णुरेख भूत्वा यजमानः (तैस १.७.५) इत्यादि । " नोदात्तोपदेशस्य ! (पा ७.३.३४) इति वृद्धयभावः । क्रमो विशेष्यते-'अभिमातिहा; 'अभिमातिः पाप्मा तस्य हन्ता त्वमसि, यतो विष्णोः क्रमोऽसि । यद्वा-यो विष्णोः क्रमोऽस्यभिमातिहा त्रिविक्रमरूपस्य भगवतः विष्णोः सर्वलोकाक्रमणक्षमः क्रमः पदविक्षेपः सर्वानिष्टहन्ता स एव 'त्वमसि यो मदीयः १० क्रमः, अतः तादृशेन त्वयानुक्रमेण विक्रमणेनाभिजयामि सर्वमप्रतिबन्धेन । " वृत्तिसंर्गतायनेषु । (पा १.३.३८) इत्यान्मनेपदम् । पूर्व देवा गायत्र्यादिभिश्छन्दोभिः पृथिव्यादीन् लोकानभ्यजयन्; अत इदमुच्यते---- गायत्रेण छन्दसा ' इति । गायत्र्याधात्मकत्वाच्च पृथिव्यादीनाम् । यथोक्तं---" गायत्री थै पृथिवी" (तसं १.७.५) इत्यादि । तद्वदहमपि 'गायत्रेण 'छन्दसा "पृथिवीम् 'अनु "वि 'कमे इति । गायत्र्येव गायत्रम् । " छन्दसः प्रत्यय- १५ विधाने नपुंसके स्वार्थ उपसंख्यानम् " (पा ४.२.५५ वा १) इत्यणप्रत्ययः । पूर्व विष्णुना क्रान्तां पृथिवीं पश्वादिदानीमहं विक्रम इत्यनोरर्थः । इत्थं यस्माद्विष्णुरेव भूत्वाऽहं विक्रमे त्वं च यथा विष्णोः क्रमोऽसि अतो निर्भक्तः स मया क्रान्तया इतः पृथिव्या 'स: निर्भक्तः निर्वासितो विनाशितोऽस्तु "यं द्विष्मः | उपक्रमे श्रुतत्वादभिमातिर्गम्यते । “गतिरनन्तरः " (पा ६.२.४९) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । एतनोत्तरे व्याख्याताः । अभिशस्तिरभिशंसनम् २. अकृतगोक्तिः । त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुःशब्देश्य उत्सादिन्यादन् (पा ४.१.८६ ), 'छन्दसः प्रत्यय- तृतीये पदेऽवस्थाय चतुर्थ मन्त्रं पठेत् । चतुर्थमन्त्राय प्रक्रम न कुर्यात् किं तु मन्त्रमन्तरेण तूष्णीमेव चतुर्थे प्रक्रम कुर्यात् । तं प्रक्रम कुर्वग्राहवनीय नातिकामेत् किं त्वाहवनीयान् पश्चादेव येदिमध्ये चत्तरः प्रक्रमान् समापयेत् ।। विष्योरिति ।। द्वितीयादिमन्त्रपाठस्नु'--"विष्णो: प्रमोऽस्यभिशस्तिहा त्रैष्टुमेन छन्दसा:- २५ न्तरिक्षमनु वि फ्रमे निर्भक्तः स यं द्विप्मो विष्णोः क्रमोऽस्यरातीयतो हन्ता जागतेन छन्दसा दिवमनु वि झमे निर्भक्तः स यं द्विप्मो विष्णोः क्रमोऽसि शत्रूयतो हन्ताऽऽनुष्टुभेन छन्दसा दिशोऽनु वि क्रमे निर्भक्तः स यं द्विप्मः" इति ॥ मत्र यजमानः स्वात्मानं विष्णुत्वेन भावयेत् । 'चतुणे "प्रमाणा प्रदेशान् हक-मन्त्रार्थस्तु । ७. तं.ति-न चतुर्णाम् ; क.म,४-चतुरः। ८.क.मर-अक्रमणः ।

·, तैत्तिरीय-संहिता (१.६.५ [आप्यायनाउनुभन्त्रणम् विष्णोः(२)क्रमोऽस्यरातीयतो हुन्ता जागतेन छन्दसा दिवमनु वि मे निर्मक्तः स यं द्विष्मो विष्णोः क्रमोऽसि शत्रूयतो हुन्ताऽऽनुष्टुभेन छन्दसा दिशोऽनु विक्रमे निर्भक्तः स य द्विप्मः ॥५॥ [दक्षिणापामन्तारक्षममनु वि मे निर्भवतः स यं द्विष्मो विष्णोरेकालनि शर्च ] विष्णोः (२) । क्रमः । असि। अरातीयतः । हन्ता। जागतेन । छन्दसा । दिवम् । अर्नु । वीति । क्रमे । निर्भक्त इति निः-भक्तः। सः । यम् । द्विष्मः । विष्णोः । क्रमः। असि । शत्रयत इति शत्रु-यतः । हन्ता। आनुष्टुभेनेत्यानु-स्तुभेन । छन्दसा । दिशः । अर्नु । बीति । क्रमे । निर्भक्तः इति निः--भक्तः । सः । यम् । द्विष्मः ॥ ५ ॥ | मैसं १.४.२; कासं ५.५; वासं २.५] विधाने' इत्यस्य प्राग्दीभ्यतीयत्वात् । अरातीयतः अरातित्वमस्माकमिच्छतः, अराति वामन १० इच्छतः 'हन्ता हन्तुमर्हः । “अहे कृत्यतृचश्च" (पा ३.३.१६९) इति तृच । “शतुरनुम" (पा ६.१.१७३) इति षष्ठया उदात्तत्वम् । हननशीलो पा हन्ता । ताच्छीलिकस्तृन् (पा ३.२.१३५)। छान्दसमन्तोदात्तत्वम् । अरातीयत इति द्वितीयाबहुवचनम् । एवं "शत्रूयतः इत्यत्रापि वेदितव्यम् ॥ इति षष्ठे पञ्चमोऽनुयाकः ॥ १५ पृथिव्यादिलोकरूपत्वेन भावयेत् । गायश्यादिच्छन्दोभिमानिदेवतास्तेषां प्रमाणामनुमाहिकाः । भभिमाति- शब्दो नरकप्रदं पापमाचष्टे । “पाप्मा वा ममिमाति:" (तसं २.१.३) इति ध्रुतेः । हे प्रथमप्रक्रम, त्वं पापघाती विष्णोः 'क्रमः मसि। गायत्रीछन्दोदेवतयाऽनुगृहीतोऽहमेतत्प्रदेशरूपां पृथिवीमनुसृत्य विक्रमे पादं प्रक्षिपामि । 'यम् भमिमातिं वयं द्विष्मः सः अभिमाति: निर्भक्तः अस्मात् प्रदेशात् निःसारितः। एवमुत्तरत्र योज्यम् । अभिशस्तिरन्यैरापादितोऽपवादः। रातिर्दानं द्रन्यलाभः। तमिवारणमरातिः २. तदिच्छन्तो विरोधिनोऽरातीयन्तः । तृतीयप्रनमस्तान् हन्ति । शत्रुत्वं हिंसकत्वं, तदिच्छन्तो वैरिणः चायन्तः । चतुर्थप्रक्रमस्तान हन्ति । मन्त्र विनियोगसंग्रह:- आप्या ध्रुवाप्यायनं स्यात्प्रेजा स्वाम्यंशभक्षणम् । सदसीति प्रणीतानां धाराया अमिमन्त्रणम् ॥१॥ प्राच्या तु पञ्जभिः सिञ्चत्कमेद्विष्णोश्चतुष्टयात् । भनुवाके पञ्चमेऽस्मिन् मन्त्रा द्वादश वर्णिताः ॥२॥ इति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिो माधयीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डे पछत्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥ ९. मा.-'लोकत्रयरूपत्वेन । १०. इ.उ.पा.हा-'मेतत्पदे, शत्रूणाम् । ११.त-"मनुभृत्य। ३. १२. इ.उ.मा.पा.हा-तस्य विरो;तं.नि, स्वस्य विरो', मह-स्वस्वदिरो। १३. भा.क.ना.हा-शयतः । २५ APA - ·- । " मन्ने घस १.६:६) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता. सूर्योपस्थानादिमन्त्राः] अर्गन्म सुयः सुवरगन्म संदृशस्ते मा छित्सि यत्ते तपस्तस्मै ते माऽऽ क्षि सुभूति श्रेष्ठौ रश्मीनामायुर्धा अस्पायुमै धेहि वर्षोधा असि वर्षों मर्यि धेट्टी- अगन्म । सुर्वः । सुर्वः । अगन्म। संदृश इति सं-दृशः । ते । मा। छिसि । यत् । ते। तपः । तस्मै । ते। मा। एति । वृक्षि । सुभूरिति सु-मः । असि । श्रेष्ठः । स्मीनाम् । आयुर्धा इत्यायुः-धाः। असि । मायुः। मे। धेहि । वधा इति वर्चः :-धाः। असि । वचः । मयि । धेहि। ५ आहषनीयमुपतिष्ठते- अगन्म.' इति ।। 'सुवः स्वर्गम् 'अगन्म गमिष्यामः, . गम्यास्म वा, सर्वेऽपि वयं सपुत्रपौत्राः । छान्दसो लुङ् । (पा २.४.८०) इति प्लेटुक् । स्वर्गे भोक्तव्यानि मुक्त्वा पश्चात् 'सुवः सुष्टु अरणीयम् आदित्यान्तरपुरुषं मुक्ति- स्थानम् 'अगन्म गमिष्यामः गम्यारम वा । स एव लड् । पूर्वाभिधानेन पूर्वस्मादस्याभ्यर्हितत्वं द्योतयति । तदर्थमहं तव संदृशः संदर्शनाद अनुध्यानलक्षणात् 'मा छिसि आच्छेद्यो मा भवम् । आमाभिप्रायमेकवचनम् । आत्मनोऽच्छेदनस्य सर्वार्थसाधनलात् । किंच-'यत् १. "ते स्वदयं तपः कर्म यागादि तस्मै तदर्थ ते तव प्रसादात् तत एव वा संदृशः 'मा 'वृक्षि मा विवर्यो भूयासम् । वृजी वर्जने । यद्वा-व्रश्चनीयो मा भवं, त्वत्परिचरणव्यापारो यया मा विच्छेदि तयानुध्यातुमर्हसीति ।। आदित्यमुपतिष्ठते—'सुभः' इति ॥ सुप्ठु भवति उदेतीति "सुभः शोभनभवनः 'असि सर्वबोधकामाभिमतत्वात् । सुष्ठु भावयतीति वा सुभः । " बहुलं संज्ञाछन्दसोः” (उ १९०) इति णिलक् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा ६.२.१३९)! बहुव्रीहित्वेन, " नसुभ्याम् " १५ पञ्चम भाप्यायनादिमन्त्रा वर्णिताः। पष्टे सूर्योपस्थानादिमन्त्रा उच्यन्ते ॥ अगन्मेति ॥ कल्प:--" अयात्रैव तिष्ठनाहवनीयमुपतिष्ठतेऽगन्म सुवः सुवरगन्म संदृशस्ते, मा रिल्सि यत्ते तपस्तस्मै ते माऽऽ वृक्षीति " (बौधौ ३.२१) इनि ॥ मायेन सुवःशब्देन कर्मफलभोग- भूमिरभिधीयते, द्वितीयेन सुवाशब्देत मोक्षद्वारभूत आदित्यलोकः। हे भाहवनीय, त्वत्प्रसादान प्रथम फलभोगस्थानं सपुत्रपौत्रा वयम् भगन्म। ततो मोक्षद्वारमादित्यलोके गम्यास्म। तदथैमई तव संदृशः २. कटाक्षात् 'मा 'टिसि विच्छिनो मा भूवम् । ते त्वदर्थ यिन् 'तपः भस्माभिरनुष्ठास्यते तस्मै तपसे "ते तवानुग्रहान् मा आ वृक्षि मा समन्तात् वृणो विच्छिन्नो मा भूवम् ।। सुमूरिति ॥ कल्प:-" अथाऽदित्यमुपतिष्ठते सुमुसि श्रेष्ठो रश्मीनामायुर्धा भस्यायुर्मे धेहि वर्णोधा असि वर्षो मयि धेहीति " (यौनौ ३.२१) इति ॥ हे मादित्य, त्वं सुभ मिसि । सुष्ठ भवत्युदेतीति मुभः । 'रश्मीनां रश्मियुक्तानां चन्द्रादीनां मध्ये श्रेष्ठः असि । आयुएः' स्थापयिता सिमतो मयि 'मायुः स्थापय। एवं ब्रह्मवर्चसेऽपि योज्यम् । १. आ.हा-गम्यास्म। २. भा.क.हा-वृक्तः। ३-३. क-वौधा असि वर्षः ब्रह्मवर्चसं मयि धेहि ब्रावर्वस मयि स्थापयेति तस्याः । - + ·। : १४२ तैत्तिरीय-संहिता [सूर्योपस्थानादिमन्त्राः दमूहममुं भ्रातॄन्याभ्यो दिग्भ्योऽस्प दियोऽस्मादन्तरिक्षादस्य पृथिव्या अस्मादनाद्या- निर्भजामि निर्भक्तः स यं द्विष्मः (१) इदम् । अहम् । अमुम् । भ्रात॒व्यम् । आभ्यः । दिग्भ्य इति दिक्-भ्यः । अस्यै। दिवः । अस्मात् । अन्तरिक्षात् । अस्यै । पृथिव्याः। अस्मात् । अन्नाद्यादित्यन अात् । निरित । भजामि । निर्भवत इति निः –भक्तः । सः । यम् । द्विष्मः (१)॥ (पा ६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । ईदृशोऽसि हे भगवन्निति । किंच-'श्रेष्ठः प्रशस्यतर:(मः)। श्रेष्ठः रस्मीनां रदिममतामग्निचन्द्रतारादीनां मध्ये, तेषामपि.वा प्रशस्यतमः । नामन्यतरस्याम् " ( पा ६.१.१७७ ) इति नाम उदात्तत्वम् । 'क्षायुर्धाः आयुषो धाता दाता 'असि । स त्वं 'मे मम आयुः 'धेहि देहि । 'व!धाः वर्चसो बलस्य धाता स्थापयिता १. च असि त्वं मयि चर्चः "धेहि स्थापय ॥ सर्वतो भ्रातृव्यं निर्भजति-'इदमहम्' इति ॥ इदमिति क्रियाविशेषणम् । 'इदं निर्भजामि । अमुभिति भ्रातृव्याणां सामान्येन निर्देशः । विशेषनामानि च तदन्तादीन्यत्र निर्देष्टव्यानि । 'अमुं भ्रातृव्यं सपत्नम् । " व्यन् सपने " (पा ४.१.१४५)। 'भाभ्यः सर्वाभ्योऽपि "दिग्भ्यः निर्भजामीति भविष्यति । " ऊडिदम्" (पा ६.१.१७१) इतीदमः १५ पञ्चम्युदात्ता । " सावेकाचः " (पा ६.१.१६८) इति दिग्भ्यः, अस्यास्तु " स्वरितो वाऽनुदात्ते पदादौ " (पा ८.२.६) इति संहितायामेकादेशस्य स्वरितत्वम् । अस्यै अस्याः "दिवः धुलोकात् । पञ्चम्यर्षे चतुर्थी । पूर्ववद्विभक्तेरुदात्तत्वम् ; अन्वादेशाभावात् । सर्वत्र इदमो विभक्त्युदात्तत्वमेव । 'अस्मात् 'अन्तरिक्षात् । गतम् । अस्यै 'पृथिव्याः इति । " उदात्तयणः " (पा ६.११७४ ) इति पञ्चम्युदात्ता। 'अस्मात् प्रसिद्धात् "अन्नाचात्, अन्नस्यादनम् २. अन्नायम् । अन्नमेव वाऽत्तव्यम् अन्नायम् । छान्दसो यत् । निर्भजामि निर्वासपामि । ततश्च सः "निर्भक्तः दूरीकृतः। 'यं च पयं द्विष्मः इति । गतम् ।। इदमिति ॥ कल्प:-" अधैग्यो लोकेन्यो भाताय निर्भजतीदमहम, भ्रातृप्यमाभ्यो दिभ्योऽस्यै दिवोऽस्मादन्तरिक्षादस्यै पृथिम्या भस्मादनाचानिर्भजामि निर्मपतः स यं द्विष्म इति" (योनौ ३.२१) इति ॥ यो मातृग्यो मदीयो वैरी पृधिव्यादिलोकप्रये प्राच्यादिदिक्षु मम विरोधमाचरति मदीयममार्थ । २५. पापनिहीति 'भ, "मातृन्य ततः पृथिव्यादेः 'इदं निमंशामिः शीघ्रमेव निःसारयामि । इदानीं विरोधमनापरन्तमपि कालान्तरे तदापरणया 'यं प्राप्यं वयं 'दिप्मः सः अपि निःसारिता: ८ १. ति-देतादीनि (1)। २. मन्सूर्यन । .

·-मभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता सूर्योपस्थानादिमन्त्राः] .सं: ज्योतिपाऽभूवमैन्द्रीमावृतमन्वायतॆ समुहं प्रजयासं मा पूजा समहर रायस्पोर्पण सं. मयो रायस्पोपः समिति । ज्योतिपा।- अभवम् । ऐन्द्रीम् । आवृतमिया-वृतम् । अन्वावर्त इत्यनु आर्वते । समिति । अहम् । प्रजयेति प्र-जयो । समिति । मया । प्रजेति प्र-जा। समिति । अहम् । रायः । पोपेण । समिति । मर्यो । रायः । पोषः । मात्मानमभिमृशति --' से ज्योतिषा' इति ॥ 'ज्योतिषा दीप्त्याहं 'सम् अभूत्रम् एकीभूतोऽस्मि इति । छान्दसो वा लुड् । कृतकर्माहम् भादित्यस्य परमेण वा ज्योतिषा एकी- भूयासमिति । यद्वा-आशंसायां भूताच्च " (पा ३.३.१३२) इति भविष्यति लङ् । इदानीमेव ज्योतिपा संभविन्यामीति ॥ उदपर्यावर्तते- ऐन्द्रीम्' इति ॥ ऐन्द्रीम् 'आवृतम् आवृत्ति पर्यावृत्ति अहम् 'अन्वावते धनुगन्तास्मि । इन्द्रेण पूर्वकृतामनु पश्चादहमनुवर्ते । यद्वा-लक्षणेऽनोः कर्मप्रवचनी- यत्वम् (पा १.४.८४ ), ऐन्द्रयावृत्त्या इयमावृत्तिलक्ष्यत इति । इन्द्र आदित्यः। " असौ वा आदित्य इन्द्रः " (सं १.७.६) इत्यादि ब्राह्मणम् ।। उपतिष्ठते-समहम् ', इति ॥ ससाधनां क्रिसामुपसर्ग आह । सा "सं ज्योतिषा:- भवम् " ( सं १.६.६ ) इति मन्त्रान्तरेऽनन्तरप्रकृतत्वात् भवतिक्रियेति विज्ञायते, गमनक्रिया १५ वा । अहं 'प्रजया संभूयासं, संगसीय वा 'प्रजा च 'मया सह संभूयात्, संगसीष्ट वा । "रायः धनस्य क्षेत्रपश्चादेः "पोषण पुष्टया 'अहं संभ्यास, संगसीय वा । 'रायः 'पोषः च "मया सह संभयात् , संगसीप्ट वा ॥ समिति ॥ कल्पः -"सं ज्योतिषाऽभूवम् "इत्युत्तरः प्रत्यात्मानं " प्रत्यमिमृशते " (चौथो ३.२१) इति ।। महमादित्यज्योतिषा 'सम् अभूवम् संगतो भूयासम् ॥ ऐन्द्रीमिति ॥ कल्प:--" दक्षिणमसमभि पर्यावर्तत ऐन्द्रीमावृतमन्चावर्त इति" (योनी ३.२१) इति ॥ *परमेश्वर्ययोगादादित्य इन्द्रः । तदीयमावर्तनमन्वहमपि प्रादक्षिण्येनाऽऽवर्ते ॥ समिति ॥ कल्पः -- अयोदपर्यावर्तते समहं प्रजया सं मया प्रजा समहर रायस्पोपेण सं मया रायस्पोप इति" (बौनी ३.२१) इति ॥ मई 'प्रजया संगतो भूयासम् । प्रजा मपि" मया संगता भूयात् । “रायस्पोपेऽप्येवं योज्यम् ॥ M[द्र. पाभा ५.२.२८]। ४-४. भा.के-'इत्यात्मानम् । *(इ. धातुपाठ ६३ इदि परमैश्वर्ये ।। ५. इ.उ.पा-'दप- पर्यावर्तते। ६.मर-अद्याहम् । ७-७.मर-विमपि इ-प्रजा च । मोज्यम् ; क-तया रायस्पोयेण संगतो भूयास रायसोषो मया भगतो भूयात् मा योजयतु । २. ८-८.म-रायस्पोषेणेत्येवमेव ·१४६ तैत्तिरीय-संहिता [ सूर्योपस्थानादिमन्त्राः भूयाः शतः हिमास्तामाशिपमा शास तन्तवे ज्योतिष्मती तामाशिपमा शासेऽमुष्मै ज्योतिष्मती कस्त्वा युनक्ति स त्या वि मुंञ्चत्वनै व्रतपते व्रतर्मचारि तदशक तन्मेऽराधि यज्ञो भूव स आ (३) बभूव स प्रजजे स बोधे। भयाः । शतम् । हिमाः । ताम् । आशिषमित्या-शिपम् । एति । शासे । तन्तवे । ज्योतिपातीम् । ५ ताम् । आशिषमित्या-शिपम् । एति । शासे । अमुष्मै । ज्योतिष्मतीम् । कः । त्वा । युक्ति । सः । वा । वीति । मुञ्चतु । अग्ने । व्रतप्त इति व्रत-पते । बृतम् । अचारिषम् । तत् । अशकम् । तत् । मे । अराधि । यज्ञः । बभव । सः । एति (३) । बभव । सः । प्रेति । जज्ञे । सः । यावृधे । . यज्ञं वि मुञ्चति-कस्त्वा' इति ॥ 'कः प्रजापतिस्त्वां "युनक्ति, अतः 'सः एव त्या 'वि मुश्चतु हे यज्ञ, स एव त्वां विमोक्तुं चाईतीति । समिध आदधाति, व्रतं च विमुञ्चति- अग्ने व्रतपते ' इति ।। हे अमे व्रतानां पातः, त्वत्प्रसादात् व्रतम् 'अचारिषं यथाशक्त्यनुष्ठितवानस्मि । त्वत्प्रसादात् तत् "अशकं तत्प्रसाध- यितुं शक्त एवाभूयम् । एतेन वैगुण्याभावः प्रतिपादितः । प्रसाधितत्वादेव तत् 'मे व्रतम् "अराधि सिद्धमभूत् । एतेन फलसंपत्तिरुक्ता ॥ यज्ञस्य पुनरालम्भं जपति—' यज्ञो वभूत्र' इति । इयं पञ्चपदा जगती ॥ "यज्ञः अयं "बभूव 'निवृत्तोऽभूत् । सः "आ "बभव सः निर्वृत्तोऽस्माकमावृत्या भवतु पुनःपुनर्भवतु । छान्दसो क इति ॥ कल्पः-~-" कस्त्वा युनक्ति म त्वा विमुञ्चस्विति यज्ञ विमुञ्चति " (भापत्री ४.१६.११) इति ।। कबाब्दः प्रजापनिमाचष्टे । हे यश, पूर्व यः प्रजापतिस्त्वां 'युनक्ति पुस्तवान् 'स: पवेदानी त्यां वि मुशतु ॥ अन्न इति । कल्पः -" अथाऽऽहवीये ममिधमादधात्यने मतपते प्रतमचारियं तदशकं तन्मेs- रापति " (योनौ ३.२२) इति ॥ यज्ञरूपस्य प्रतस्य पते है बग्ने, त्वरप्रसादादिदं प्रत चरितवानस्मि । तद्मतं समापयितुम् अदाकं शक्तोऽमूवं मदीयं सद्मतम् 'मराधि समृद्रमभूत् ।। यश इति ॥ कल्प:-"भय यज्ञस्य पुनरालम्भ जपति यशो यभूव सभा मभूव सप्र जशे स बाधे। स देवानामधिपतिर्यभूव सो भसार भधिपतीन करोतु पयर स्याम पनयो रयीणामिति" (योनी ३. स.ति-नित्तिोऽभूत।

·११७ भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता सूर्योपस्थानादिमन्त्राः] स देवानामधिपतिर्बभूव सो अस्मा अधिपतीन् करोतु वय५ स्याम पतयो रयीणाम् ।। गोमा अग्नेऽविमा अश्वी यज्ञो नृवत्सखा समिदंप्रमृप्यः । इडापार एपो असुर प्रजावान् दीर्घो रयिः पृथुचुघ्नः सभार्यान् ॥६॥ [ द्विष्मः सुवीर्य स आ पश्चत्रिशच्च ] सः । देवार्नाम् । अधिपतिरित्यधि-पतिः । बभूव । सः । अस्मान् । अधिपतीनित्यधि-पतीन् । करोतु । वयम् । स्याम | पतपः। रयीणाम् । गोमानित गो-मान् । अग्ने । अविमानित्यवि-मान् | अश्वी । यज्ञः । नृवत्सखेति नृपत्-सखा । सदम् । इत् । अप्रमुष्य इय॑ग्र-मृष्यः । इडावानितोडा-वान् । एषः । असुर । प्रजावानिति प्रजा-नान् । दीर्घः । यिः। पृथबुध्न इति पृयु-बुघ्नः । सभावानिति सभा-पान् ॥ ६ ॥ [मैंस १.४.२-४; कासं ५.५-६; यासं २०२५-२८] लिट् । 'स. 'प्रजज्ञे प्रजातः प्रज्ञातो वाऽस्तु प्रसिद्धोऽस्तु । 'स वावृधे स प्रसिद्धो वर्धताम् । " तुजादीनाम्" (पा ६ १.७) इताभ्याप्तत्य दीर्वचम् । "सः च प्रसिद्धः 'देवानाम् अधिपतिहेतुत्वात् 'अधिपतिः अधिकं पालयिता भवतु । 'सः तादृशः सन् 'अस्मान् अपि "अधिपतीन् मनुष्याणामधिकं पालयितन् करोतु । तदर्थं 'वयं रयीणां धनानां पतयः स्वामिनः "स्याम भत्रेम । पूर्ववन्नाम उदात्तत्वम् (पा ६.१.१७७) । प्राडुन्क्रम्य गोमती जपति--- गोमान् ' इति त्रिष्टुभा ॥ यज्ञः पुनराभवन्धियुक्त, कीदृशः स आभवविति स विशेष्यते-हे 'अगे, गोभिभिः अविभिरश्वेश्च तद्वान् "यन्सखा मनुष्ययन्तो देवाः सखायो यस्य तादृशः। छान्दस मतुपो वत्वम् । 'सदम् इत् सदैव अप्रमृप्यः १.२२) इति ।। "इदानीमनुष्ठिनोऽयं यज्ञ: 'यभूव पुनरप्यावृत्तो भवतु । सः यशः सिझे भस्मान् मनालस्येम मनुष्टातून प्रज्ञातवान् । भत एवारमद्गृहे 'सः यज्ञ; 'याधे पुनःपुनरनुष्टानेन वर्धताम् । २० * यज्ञोऽस्माभिरिज्यमानानां देवानाम् अधिक पाल पिता भवतु । सः यः मरमान मार विनोन् मधिकमनुधानस्य पालकान् करोतु । 'वयमपि तस्य यज्ञपुरुषस्य प्रसादात् रयीणां यज्ञसाधनाला धनानां पितयः भूयास्म। गोमानिति ॥ कल्पः-"गय माहुरक्रम्य जपति गोमार भमेऽयिमार भवी यज्ञो नृपत्वा सदमिदामृप्यः । इसागर एपो ममुर प्रजागन् दीयों रयिः पृथुयुघ्नः समावनिति" (चौधोर.२२) इति । हेमने, पुनरावर्तनाप प्रायमानः यज्ञः एतपिशेपणैर्विशिष्टो भूयात् । यहयो गावोऽस्य सन्तीति गोमान् , एवम् भविमान् मधी इति योग्यम् । 'नृवत्सरा ऋषि पैमनुप्पैर्युरता देयाः सखायो यस्य यस्य स तागः । सदम् 'इतु संदेव मप्रगृप्या मनभिमवनीयः। 'सायान् भवान् । 'प्रागन पारयाद २८.ति-तदानीमनु। १९.-'अनालस्येन' मास्ति। २०. फ-शामामृप्यः। .. १५ ·V-V . तैत्तिरीय-संहिता. [सूर्योपस्थानादिमन्त्राः अनभिभवनीयः । “ ऋदुपधाच्चाक्लपितेः" (पा ३.१.११०) इति क्यप् । “ ययतो- श्वातदर्थे " (पा ६.२.१५६ ) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । इटावान् अन्नवान् । दीर्घादटि समानपादे " (पा ८.३.९) इति नकारस्य संहितायां रुत्वम् । प्रजावान् दीर्घः सन्ततिमान् अविच्छिनः "पृथुबुध्नः विस्तीर्णमूल: रयिः साक्षादनं च "सभावान् गृहवान् एप ईदृशो यज्ञः ५ पुनराभवतु। "असुर प्राणवन्”, मत्वर्यायो रः (द्र. पा ५.२.१०७, उ ४२), सुलक् (पा ६.१.६९)॥ इति षष्ठे षष्ठोऽनुयाकः ॥ दीर्घः पुनःपुनरनुष्टानादविच्छिन्नः। रयिः बहुधनोपेतः । "पृथुवुनः विस्तीर्णमूलो मन्त्रेप्वनुष्ठानेषु च मूलभूतेषु वैकल्यरहितः । सभावान् अविकलं यज्ञं द्रष्टुमिच्छन्त्या महत्या विद्वत्समया युक्तः । असुः प्राणः सोऽस्यास्तीत्यसुरः, हे 'असुर, प्राणवनने, 'एपः पुनः प्राय॑मानो यज्ञः उतविशेषणविशिष्टो भूयात्।। अग्र विनियोगसंग्रहः- भगन् पूर्वाग्न्युपस्थान सुभ नोरुपस्थितिः । इदं निःसारयेच्छयून् सं ज्योति स्वाभिमर्शनम् ॥१॥ ऐन्द्री प्रदक्षिणावृत्तिः समहं तद्विपर्ययः । समिद्धः समिदाधानं वसु पूर्वाग्न्युपस्थितिः॥२॥ अन मायू त्रिभिमन्त्रैरपरानेरुपस्थितिः । कस्त्वा यज्ञविमोकः स्यादने तद्वतमुत्सृजेत् ॥३॥ यज्ञेति पुनरालम्भ जपेद्गोमांस्तु गोमतीम् । पठेऽनुवाक एतस्मिन् मन्त्राः पञ्चदशेरिताः ॥ ४॥" इति ।। अथ मीमांसा ॥ नवमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- "अगन्मादः स्वर्गहेती हेतू यद्वाऽत्र चोदितम् । माद्यो लिङ्गान् मैवमनस्यापूर्वाकाइक्षितस्वतः ॥" (जैन्या ९.१.७) दर्शपूर्णमासयोमन्त्री श्रुती-'अगन्म सुवः' इत्येकः । “ भग्नेरहमुग्जितिमनूज्जेपम्" (सं १.६.४) इत्यपरः । तयोरुभयोः क्रमेण स्वर्गदेवौ प्रयोजकौ । कुतः? तल्लिद्गदर्शनात्। तथा सति 'सौर्य घर निर्वपेद्ब्रह्मवर्चसकामः' (इ.स २०३.२) इत्यन्न स्वर्गाग्न्योरभावानास्त्यूह इति प्रासे चूमः--चोदित यदपूर्व तस्यैव "फलववेनानुप्टेयतयेतिकर्तव्यताकाङ्क्षा युक्ता। ततो मन्त्रयोरपूर्व प्रयोजकम्" । तथा सति विकृतौ 'भगन्म ब्रह्मवर्चसं सूर्यस्याहमुनितिमनूज्जेपम्' इत्येवं मन्त्रयोरस्त्यूहः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डे पष्ठप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ २. २५ ३० ४-४. मै-आगच्छतु कालेकाले असुर असुमान् प्रापवान् ; वि-असुरः प्राणवान् । २१-२१. क-सं ज्योतिषामिमर्शनम् । २२. आ.क.म४-यद्वा प्र । २३. आ.क.म४-फलत्वे । २४.मा-प्रयोजनम् ।

·1- १.६.७) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १४९ देववापरिग्रहादिः] यथा वै समृतसोमा एवं वा. एते समृतयज्ञा यदर्शपूर्णमासौ कस्य वाऽहं देवा यज्ञमागच्छन्ति कस्य॑ वा न बहूनां यजमानानां यो चै देवताः पूर्वः परिगृह्णाति स एनाः श्वो भूते यजत या । वै । समृतसोमा इति समृत-सोमाः । एवम् । वै । एते । समृतयज्ञा इति समृत-यज्ञाः । यत् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । कस्य॑ । वा । अहं । देवाः । यज्ञम् । आगच्छन्तीत्या-गच्छन्ति । कस्य । वा । न । बहूनाम् । यजमानानाम् । यः। वै। देवताः । पूर्वः। परिगृहातीति परि-गृह्णाति । सः । एनाः । श्वः । भूते । यजते । अतः परं' दर्शपूर्णमासयोर्याजमानब्राह्मणं प्राजापत्यमेव काण्डम् । तत्राग्न्यन्वाधानं विधातुमाह ---- यथा वै' इत्यादि ॥ यथा समृतानां संप्राप्तानां पूर्वपरिगृहीतानों सोमाः सोम- यागाः, केचित् सवादयोऽपि भवन्ति । यथा पूर्वो वाचं पूर्वो देवताः पूर्व छन्दांसि धृड्क्ते " १० ( तैस ७.५.५ ) इति । 'एवम् एते दर्शपूर्णमामयाजिनः समृतयज्ञाः संभूतयज्ञाः' पूर्वपरि- गृहीतानां देवानां भवन्ति । उभयत्रापि शाकपार्थिवत्वात् समासः (पा २.१.६९ वा ८)। कारणमाह- ' इत्यादि । यजमानानां बहुत्वे 'कस्य "यज्ञं 'देवाः देवादय आगच्छेयुः कस्य न ! महि प्रथमपरिगृहीतादृते नियमकारणं किंचिदस्ति तदेवाह-यो चै' इत्यादि । पश्वादीनां देवतात्वम् अस्त्येव, तस्मात् पूर्वेधुरेव देवतापरिग्रहार्थमन्याधानं कर्तव्य- १५ एतैः पटिमरनुवाकैर्याजमानमन्या उदीरिताः । अथाऽनुवाकपचकेन याजमानयाह्मणमुप्यते । तयाऽस्मिन् सप्तमानुवाके देवतापरिमहादिर्विधीयते । माहयनीयादिष्वभिप्वध्वर्युणाऽन्वाधीयमानेपु सरिमा- न्याधानकाले यजमानः मच्छिद्रकाण्डे माग्नातान् " भर्मि गृहामि" (तैया ३.७.४) इत्यादि- मन्यान् जपेत् । सोऽयं देवतापरिग्रहः। असा च भापस्तग्यसूग्ने विस्पष्टः। भापस्तम्यो हि " भर्मि गृहामि " इत्यादिमन्नानुचाउँदमाद-"माहवनीयेऽन्याधीयमाने जपति" (भापौ ४.१.८) २० इति । " भन्तराग्नी पशवः " 'इति मन्त्रमुच्चार्यदमाहे'-" अन्तराग्नी तिरपति" (भापयो ४.१.९) इति । " इह प्रजाः" इत्यादिमन्तद्वयमुच्चार्येदमाह-" गाईपत्यम् " (भापी ४.१.१०) इति । अन्याधीयमानमनुमन्त्रयते इति शेषः । " अयं पितृणामग्निः " इति मन्यमुरधादमाई'- " दक्षिणाग्निम् " (भापधौ ४.२.१) इति । भयापि पूर्ववद्वाश्यशेषः ।। यथेति ॥ समिमं देवतापरिमई विधातुमादौ प्रस्तौति-'ययावै समृतसोमा एवं था पते सगृत- २५ यशा यदर्शपूर्णमासी । फस्य घाऽह देवा यज्ञमागप्ठन्ति कस्य पान यहूनां यजमानानां पो पे देवताः पूर्वः परिगृहाति स एनाः वो भने यजते' इति । एकस्मिसेव काले संहस्य प्राप्ताः समृतसोमाः सोमयागा १.ते.ति.पं-'श्रतः परं नास्ति। २२.ति.पं-'संभूतयज्ञाः' नास्ति । १.१.उ.पा-'अप'मास्ति । २.तं.ति-इत्यादि। ३. मा-यवाह। ४. भा.क.ले.ति. मा-अग्निः'नास्ति। ५.त.ति-'तुमत्र। कस्य वा ।

·१५० तैत्तिरीय-संहिता (१.६.७ [देवतापरिमहादिः एतद्वै देवानामायतन यदायुनीयोऽन्तराऽग्नी पशूनां गार्हपत्यो मनुयाणामन्याहार्य- एतत् । वै। देवानाम् । आयतनमित्या-यतनम् । यत् । आहवनीय इत्या-हवनीयः । अन्तरा । अग्नी इति । पशूनाम् । गार्हपत्य इति गार्ह-पत्यः । मनुष्याणाम् । मिति । मन्त्रलिङ्गं च ताः पूर्वः परिगृह्णामि " (तैना ३.७.४ ) इति । अय कुत्र 'का ५ देवता परिगृह्यते' इत्याह एतद्वै ' इत्यादि । आहवनीयगार्हपत्ययोर्मध्यं पशूनामायतनम् । " अन्तरान्तरेण युक्ते " (पा २.३.४ ) इति द्वितीया । 'गार्हपत्यः' इति । " गृहपतिना संयुक्ते ध्यः" (पा ४.४.९० ) इति व्यः । अन्याहार्य ओदनः पच्यतेऽस्मिनिति अन्चाहार्य- पचनो दक्षिणाग्निः । 'पितृणाम् ' इति नामन्यतरस्याम् " (पा ६.१.१७७) इति षष्ठया उदात्तत्वम् । १. एकस्मिन्नेव वसन्ततो बहूनां यजमानानां सोमयागाः संहत्य प्राप्यन्ते 'एवम् एत्र बहूनां यजमानानाम् एते दर्शपूर्णमासा' यज्ञा एकस्मिन्नेव पर्वणि संहत्य प्राप्यन्ते । देवताश्चाग्न्यादयो या एक्कस्य यजमानस्य "ता एवान्यस्यापि । तथा सति देवानां मनसि संकटमुत्पद्यते । तत्संकटं भहशब्देन द्योत्यते । देवानां पक्षपातस्यानुचितत्वात् । कस्य यजमानस्य यज्ञ देवाः आगच्छन्ति 'कस्य वा यज्ञ 'न भागच्छन्तीति महदेतत् संकटम् । तस्य संकटस्यायं परिहारः। 'बहूनां यजमानानां मध्ये यः यजमान इतरेभ्यः पूर्व १५ प्रवृत्ती देवताः परिगृह्णाति सः यजमान एताः परिगृहीता देवताः परेर्यष्टुमर्हति । न च सर्वेऽपि यजमानाः परस्परमात्सर्येण प्रथम प्रवर्तन्त इति स दोपस्तदवस्य इति शड्कनीयम् । परिग्रहमन्त्रपाठेनैव देवसंकटस्य परिहतत्वात् । यागस्योद्देशत्यागमात्रत्वाद्देवानामागमनमन्तरेणापि सोऽनुष्ठातुं शक्यते। योगसामध्यन वा बहूनि शरीराणि स्वीकृत्य तत्र तत्र सर्वत्राऽऽगमिप्यन्ति । इमं च परिहारं भगवान् वादरायणो देवता- धिकरणे "विरोधः कर्मणीति चेतानेकप्रतिपर्दर्शनात् " (सू १.३.२७) इति सूत्रयामास । किं बहुना २० अस्य वाक्यस्य देवतापरिग्रहविध्यर्थवादत्वान्न किंचिद्देवानां संकटमस्ति ।। पतदिति ॥ देवतापरिग्रहार्थानां देशविशेषाणां विधिमर्थवादेनोन्नयति- एतद्वै देवानामायतनं यदाहवनीयोऽन्तराग्नी पशूनां गाई पत्तो मनुष्याणामन्याहार्यपचनः पितृणाम् ' इति ॥ " वसून् रुदाना- दित्यान् । इन्द्रेण सह देवनाः" (तैना ३.७४) इत्याहवनीयार्थमन्त्रलिङ्गात् आहवनीयः 'देवानां स्थानम्। अन्तराग्नी पशवः” (तैमा ३.७.४) इति मन्त्रलिङ्गादाहवनीयगार्हपत्ययोर्मध्य पशूनां २५ स्थानम् । " इह प्रजा विश्वरूपा रमन्नाम् " (तेंद्रा ३.७४) इति मन्त्रलिङ्गात् गाई पत्यो मनुष्याणां स्थानम् । अन्याहार्यः पच्यतेऽस्मिनित्यन्बाहार्यपचनो दक्षिणाग्निः । “भयं पितृणामग्निः" (तैत्रा ३.७४) इति मन्नलिशादसौ 'पितृणां स्थानम् ।। ३-३. ने.ति-को देवतापरिमहः । ६. के-मामापाः। ७. आ-एक्स्य, म४-एवं करय । ८. आ-ताश्चान्यस्यापि । ९. आ-पूर्व:- ३. १०. आ-इत्थम् ।

·१.६.७) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता देवतापरिग्रहादिः] पचनः पितॄणामग्निं गृह्णाति स्व एवाऽऽयर्तने देवताः परि (१) गृह्णाति ताःश्वो भूते यजते व्रतेन वै मेध्योऽग्निव्रतपतिर्बाह्मणो तभृद्भुतर्मुपैयन् ब्रूयादग्नै व्रतपते बृतं चरिप्यामी- त्य॒ग्निर्वं देवानां व्रतपतिस्तस्मा एव प्रतिप्रोय॑ बृतमा लभते चर्हिा पूर्णमासे व्रतमुपैति वृत्रमावास्यायामेतद्धथैतयोरायतनमुपस्तीर्यः अन्वाहार्यपचन इत्यन्याहार्य-पर्चनः । पितृणाम् । अग्निम् । गृह्णाति । स्वे । एव । आयतन इत्या-यतने । देवताः। परीति (१) । गृह्णाति । ताः। श्वः । भूते । यजते । तेन । वै । मेव्यः । अग्निः । व्रतपतिरिति व्रत-पतिः । ब्राह्मणः। तभृदिति व्रत -भृत् । व्रतम् । उपप्यन्नित्युप-एम्यन् । अयात् । अग्ने । व्रतपत इति व्रत-पते । व्रतम् । चरिष्यामि । इति । अग्निः। थे। देवानाम् । व्रतपतिरिति व्रत-पतिः । तस्मै । एव । प्रतिप्रोच्येति प्रति-प्रोच्च । व्रतम् । एति । लभते बहिषो । पूर्णमास इति पूर्ण-मासे। व्रतम् । उपेति । एति । वत्सैः । अमावास्यायामित्यमा– १० वास्यायाम् । एतत् । हि। एतयोः। आयतनमित्या-यतनम् । उपस्तीर्य इत्युप-स्तीर्यः । अग्निं गृह्णाति ' इत्यादि । गतम् ॥ अथ व्रतोपनयनं विधातुमाह-व्रतेन वै' इत्यादि ॥ यदि व्रतचारी यजमानः स्याद तदा 'अग्निः व्रतपतिः व्रतस्य पाता 'मेव्यः मेधाहों भवति । स्वयं च 'नतमृत् व्रतधारी भवति; तस्माद्वतमुपेयादिति । ' व्रतमुपैयन् ' इत्यादि । व्रतपतिमग्निमामन्त्र्य तस्मै निवेद्य नतम् १५ आरभते इति । " एत्येधत्यूठसु" (पा ६.१.८९ ) इति वृद्धिः । 'बर्हिपा' इत्यादि । बहिराहरणेन तत्कालेन सह, बहिराहरणानन्तरमिति यावत् । वत्सः यत्सानामपाकरणेन तत्का- अग्निमिति ॥ देशविदोषानुचीय"तेषु देशेप्यवस्थितस्य देवतापरिप्रदं विदधानि-'मनि गृह्णाति स्य एवाऽऽयतने देवताः परि गृहाति ताः श्वो भूते यजते' इनि ।। स्पष्टोऽर्थः ॥ ग्रतेनेति ॥ मन्त्रेण यज्ञरूपवतस्वीकारे विधातु प्रस्तीति-'ग्रतेन घे मेध्योऽग्नितपतिर्दाह्मणो २० मतभृत्' इति । वक्ष्यमाणमन्त्रपाठरूपेण प्रतस्वीकारेणैव प्रतपतिः अयम् भग्निः मेय: यागयोग्यो भवति । ब्राह्मणः च यजमानो प्रतधारी भवति ।। व्रतमिति ।। समन्यवतस्वीकारं विधत्त-प्रतमुपैयन् यादग्ने प्रवपते यतं परिप्यामीति' इति । मन्योऽयमतीतप्रभे " मम नाम" (नेसं १.५.१०) इत्यनुवाके समाग्नातः ॥ अग्निरिति ॥ मन्त्रगतं प्रतपतिशब्दं मन्प्रतात्पर्य छ म्याधटे-'मग्नि देवानां प्रतपतिस्तरमा २५ एव प्रतिप्रोग्य प्रतमा लमते' इति । घर्दिपेति ॥ तिथिविशेषेण प्रतोपायनस्य कालविशेष विधत्ते-'याईपा पूर्णमासे प्रतमुपति पासैरमावास्यायामेतद्धयेतयोरायतनम्' इति । यहिया "यहिराहरणेनोपलक्षित काले घन्मः यत्सापारणेन ११-११. आ-'विधिमन्यानुनीय; तं-'विशेषमुक्षीय; मा-विधिमुनीया -देशमुलीय । १२. ति-प्रदसति । १३. क-बहिरामदनेनो। .

·तैत्तिरीय-संहिता (१.६.७ [देवतापरिग्रहादिः पूर्वश्वाग्निरंपरश्चेत्याहुमनुप्याः (२) इन्न्या · उपस्तीर्णमिच्छन्ति किमु देवा येषां नावसानमुपास्मिन्छ्वो. यक्ष्यमाणे देवा वसन्ति य एवं विद्वानाग्नेमुपस्तृणाति पूर्वः । च । अग्निः । अपरः । च । इति । आहुः । मनुष्याः (२) । इत् । नु । वै। उपस्तीर्णमित्युप-रतीर्णम् । इच्छन्ति। किम् । उ। देवाः । येषाम् । नर्वावसानमिति नव-अवसानम् । उपेति। अस्मिन् । श्वः। यक्ष्यमाणे । देवताः । वसन्ति । यः । एवम् । विद्वान् । अग्निम् । उपस्तृणातीत्युप-स्तृणाति । लेन सह वत्सेष्वपाकृतेष्वित्यर्थः। उक्तं च-" वत्ससंयोगे व्रतचोदना स्यात् " ( मीसू ६.४.३४ ) । अयं च संनयतोऽसंनयतव कालः । कालः संनयनपक्षे तल्लिङ्गसंयोगात ." (मीसू ६.४.४१) इति ॥ अथोपस्तरणं विधातुमाह-'उपस्तीर्यः' इत्यादि ॥ "उपस्तीर्यः उपस्तरितव्यः । छान्दसः क्यप् । दभैः पूर्वेयुरेवोभावग्नी उपरतृणुयात् तयोः समीपे परितः स्तृणुयात् । 'मनुष्याः अपि खल "उपरतीण समन्तादाच्छादितं निवासं गृहम् 'इच्छन्ति किं पुनः "देवाः, येपामायतनं नवावसानं नूतनाध्यवसायम् । यद्वा -अवसानं गृहम् । तेन कर्मधारये दासीभारादिष्टव्यः (पा ६.२.४२ ) 1 उपास्मिन् ' इत्यादि । उपयसन्ति उपेत्य यसन्ति देवा अस्मिन् इति । "विद्वान् वेदार्थवित् ॥ उपलक्षित काल इत्यर्थः । एतत् उषतं कालद्वयं एतयोः तिथिविशेषगतयोर्वतस्वीकारयोरुचितं स्थान- मिति शाखान्तरप्रसिद्धिः॥ उपस्तीर्य इति ॥ मयोपस्तरणं विधत्ते। अध्वर्युर्यदा भैराहवनीयगाईपत्यौ परिस्तृणाति सदानीमच्छिन्द्रकाण्डपटितस्य "उभावग्नी उपस्तृणुतः (तैया ३.७४) इत्यादिमन्त्रस्य यज- २. मानेन जप उपस्तरणम् । अथवाऽध्वर्युकर्तृक परिस्तरणम् । तदिदमस्मिन् काण्डे विदधाति-' उपस्तीर्यः पूर्वशानिरपरश्चेत्याहुः ' इति ॥ परोक्षक्यनेन विधिः प्रास्यते ॥ मनुप्या इति ॥ विहितमुपस्तरणमुपपादयति-'मनुप्या इन्या उपस्तीर्णमिच्छन्ति किमु देवा येषां नवासानमुपास्मिन्छ्वो यक्ष्यमाणे देवता यमन्ति य एवं विद्वाननिमुपस्तृणाति' इति । इत् "नुवै इति निपातन्त्रयममुदायोऽपिशम्दाथै सूते । अत्यन्तदरिदाः मनुष्याः अपि शीतवातादिपरिहाराय कृणादिभिराटन गृहम् इच्छन्ति महाप्रभाराः 'देवाः उपस्तरणमिच्छन्तीति किमु वश्तव्यम् । ज्येषां देवानामिच्छानुसारेण तदा तदा तत्र तत्र 'नवावसानं नूननगृहं निप्याद्यते । य: यजमानः ११. एवं विद्वान् । अग्निम् उपस्तृणाति भस्मिन् यजमाने परेयुः यक्ष्यमाणे सति पूर्वेयुस्तत्समीपे हविर्भुजो देवता: नियमन्ति ॥ यजमानेनेति ॥ "भारण्य सायमाशेऽभाति " (आपश्री ५.३.७) इति सूत्रकारेण यदारण्य- ३. धान्यमोजनमा तदिदं पिधातुं प्रस्तीति--'यनमानेन प्राम्याश्च पशवोऽघरम्या मारण्याश्चेरयाहुपद्माम्या. १४-१४.२-परोसियनन विधिः प्रफलप्यते । १५. क.मा-तम दरिदाः । १६-१६. क-एवं देवानामियानुसारेण विद्वान् ; त-एव देवानामिछन् विद्वान; ति-एव देवानामिच्छन्ति विद्वान् । १७.ते-देयाः। २५ ·१.६.७) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १५३ देवतापरिमहावित यजमानेन ग्राम्याचे पशोऽवरुया आरण्याचेत्योहुर्यग्राम्यानुपवसति तेने ग्राम्यान रूद्धे यदारण्यस्यानाति तेनारण्यान् यदनाश्वानुपवसैन पितृदेवत्यः स्यादारण्यस्या- भातीन्द्रियं (३) या आरण्यमिन्द्रियमेवाऽऽत्मन् धत्ते यदनाश्चानुपवसेत् क्षोधुकः स्यायदेश्नीयाद्रुद्रोऽस्य पशूनभि मन्येतापोऽनाति यजमानेन । माम्याः । च । पशवः । अवरुध्या इत्यय-रुयाः। आरण्याः ! च । इति । आहुः। ५ पत् । प्राम्यान् । उपवसतीत्युप-वसति । तेन । प्राम्यान् । अवेति । रुन्छे । यत् । आरण्यस्य । अश्नाति । तेने। आरण्यान् । यत् । अनश्चिान् । उपवसेदियुप–यसेत् । पितृदेवत्य इति पितृ-देवत्यैः । स्यात् । आरण्यस्य । अइनाति । इन्द्रियम् (३)। 2 | आरण्यम् । इन्द्रियम् । एव । आत्मन् । धत्ते । यत् । भनाश्वान् । उपवसेदियुप-यसैत् । क्षोधुकः । स्यात् । यत् । अश्नीयात् । रुद्रः। अस्य । पशून् । अभीति । मन्येत । अपः । अनाति । अथ सायमाशविषये विकल्पभेदानाह– यजमानेन ' इत्यादि । प्राग्याणामनशनेन अवरोधः आरण्यानां तन्मांसाधशनेन । तत्र गोऽवाजाविपुरुषगर्दभोष्टाः सप्त -ग्राम्याः । पशवः । द्विखुरश्वापदपक्षिमत्स्यसरीसृपहरितमर्कटादयः सप्तारण्याः । यदनाचान् ' इत्यादि । यदि सायं किंचिदप्यनशित्वाग्निसमीपे वसेत् । " उपेयिवान् " (पा ३.२.१०९) इत्यादी निपातितः । "पितृदेवत्यः "स्यात् यागः, तेषामनशनप्रियत्वात् । “देवतान्तात्तादर्थे यत्" (पा ५.४.२४ )। आरण्यस्य इन्द्रियसाधनत्वात्तदशनेन तल्लाभ इत्यारण्याशनकल्पः प्रथमः ।। नुपवसति तेन प्राग्यानव रुन्दे यदारण्यस्याभाति तेनाऽऽरण्यान् यदनाश्चानुपवसेत् पितृदेवत्यः स्यात्' इति । मनाय विचारः । कि ग्राम्यधान्यस्या भोक्तव्यम् भारण्यधान्यस्य वा, अथवा भोजनमेव वर्ननीय- याः मारण्या: सप्तारण्या:। पान् श्रीयादीन् प्रत्युपवसेत् भोजनेन वयेत् तेन वनेन प्राम्यान् पशुन् संपादयति । यदि मिनाश्चात् उभयविध- भोजनवर्जमुपवासं कुर्यात् तदानीमयं प्रतविशेषः पितृदेवत्यः भवेत् । पितरो मनश्नन्त श्राद्धकार- मभिनन्दन्ति । आरण्यस्येति । इदानीं विदधाति-"भारण्यस्याभातीन्द्रिम वा भारण्यमिन्द्रियमेवाऽऽस्मन् धत्त" इति । इन्द्रियाभिवृद्धिहेतुरारण्यधान्यम् । यदिति । अथ पशान्तरं विधातुं भोजनाभोजनयोदॉपमाह--" यदनाश्चानुपवसेत् झोपुकः स्याघ- भीयाबुद्रोऽस्य पशूनमि मन्येत" इति । क्षोधुकः क्षुधाशीलः । मिमि मन्येत इन्पात् । अप इति ॥ विधित्सित पक्षान्तरं विदधाति-अपोऽभाति' इति । तदिति । उक्तदोषयमन्त्र परिहरति-तनेवाशितं नेवानशित न क्षोधुको भवति मारय खः पुनमि मन्यते इति । अशितास्वफ्वदनाभावात् मशितम् "इव न भवति, शुष्मान्नेः 'मनशितम् दव नि भवति । भतो न दोपदयम् ॥ १८. क-मोक्तव्यमुत। १९. आ-'अथवा 'नास्ति। २०, आ-'भोजनमेर ' इत्यमा. नन्तरम् 'या' १२१. तंति-वर्यमिति । २२. क-दिडश्वापदपक्षिसरीमपइस्तिमटायाः । २३. मा- भोजनम् । २६. इ.उ-उभयभोजन विजितमुपवासम् ; पा-उभयविधभोजन विवर्जितमुपवासम् । २. २५ ३. । . 1 तेसं २० ·- तैत्तिरीय-संहिता (१.६.७ [ देवतापरिग्रहादिः तन्नेशित नेवानशित न क्षोधुको भवति नास्य सुद्रः पशूनभि मन्यते वज्रो वै यज्ञः क्षुद् खलु वै मनुष्य॑स्य॒ भ्रातृव्यो यदनाश्चानुपयसति वणव साक्षात् क्षुधं भ्राहव्यः हन्ति ॥७॥ [ परि मनुष्या इन्द्रिय साक्षात् त्रीणि चं], ५ तत् । न । इव । अशितम् । न । इव । अनशितम् । न । क्षोधुकः । भवति । न । अस्य । रुदः। पशून् । अभीति । मन्यते । वगैः। वै। यज्ञः। क्षुत् । खलं । वै। मनुष्य॑स्य । भ्रात॒न्यः । यत् । अश्विान् । उपवसतीत्यप-वसति । पत्रेण । ए॒व । साक्षादिति स-अक्षात् । क्षुधम् । भ्रातृव्यम् । हन्ति ॥ ७॥ [ मैसं १०४.५,१०, कासं ३१.१५, ३२०७; शबा १.१.१.२-१०] अय द्वितीयोऽपामशनकल्पः यत् ' इत्यादि || 'क्षोधुकः बुभुक्षाशीलः दरिद्रो वा । छान्दस उकञ् (पा ३.२.१५४ ) । 'अभि 'मन्येत अभिक्रुध्येत् । 'नेवाशितम् ' इति । नभावः । पीतयन्तमशितवन्तमाहुः । 'न "इव 'अनशितम् , अपामशितत्वात् ॥ अयानशनकल्पः तृतीयः-वज्रः' इति ।। क्षुल्लक्षणमशनलक्षणेन यज्ञात्मना "वज्रेण "हन्ति इति क्षोधुकत्वदोपाप्रसङ्गः । “ व्यन् सपने " (पा ४:१.१४५) इति व्यन् ॥ २५ इति पठे सप्तमोऽनुवाकः बज्र इति ॥ अयोपवासपक्षं विधत्त-वत्रो वै यज्ञः क्षुत् खलु वै मनुष्यस्य भ्रातृभ्यो यदना- श्वानुपदसति बनेणैव साक्षारक्षुधं भ्रातृन्यः हन्ति ' इति ॥ यज्ञस्य नरकपातायनिष्टनिवारकत्वादनवम्। क्षुधो बरित्व प्रसिद्धम् । यज्ञाभूतोपवासलक्षणेनानेन विप्रेण एव भाविजन्मनि प्राप्यमानं साक्षात "भ्रातृन्यं मुख्यवैरिण क्षुपं हन्ति इति ॥ अनेन यज्ञेन जन्मान्तरेऽसबाहुल्यस्य एप्स्यमानत्वात् ।। भय मीमांसा ॥ एष्टाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- वत्सदरों सवत्सस्य वत्समाग्रस्य वा विधिः। प्रतकालं लक्षयेदा वत्सयुक्ते प्रते विधिः। भाति रागाद्मतप्राप्तवत्समात्र विधीयते। "तस्याकरणं वत्सः "कालगीस्तदपाहतेः ।। (जैन्या ६.४.२०-२१) इति ।। दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-"पहिषा पूर्णमासे धतमुपैति वीरमावास्यायाम् " (नेसं १०६.७) इति । प्रतं भोजनम् । मत एवाऽऽम्नायते-- ममापममारस पहुसर्पिक वतयति"(इ.मापनी ४.२५) इति । सदेतगतं वत्ससंयुक्तमग्र विधीयते । कुतः? वसः इति तृतीयया साहित्यस्य प्रतिभानात् इत्येकः पक्षः रागत इत्येव प्राप्तत्वायतं न "विधातव्यम्, किंतु वन्समात्रं विधेयम् इति द्वितीयः पक्षः । न दि वत्सः पाण्यादिवत् प्रतस्य करणम् । ततो न तस्य विधिः। किंतु वत्सानामपाकरगेन काल उपरक्ष्यते । ३. सस्मिन् काले प्रतमुपेयात् । एवं पूर्णमासे यहि संपादनकाले यतमुपेयात् ॥ इति श्रीमरसायणाचार्षविरचिते माधवीये पेदार्थप्रकारे कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहितामाम्ये प्रथमकाण्डे पनपाठने सहमोऽनुधाकः ॥ ७॥ २० “ . 7 २५ । २५. पा-'करवायनिटं तद्यमत्वम् । २८.मा.इ.उ.पा-विधीयते । २६. ति-न ताय कारणम् । २७.६-तस्माद ·M" 1 १.६.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता यज्ञायुधभृतिः] यो वै श्रद्धामनारम्य यज्ञेन यजते नास्येष्टाय श्रद्दधतेऽपः प्र यति श्रद्धा या आपः श्रृद्धामेवाऽऽरम्य॑ य॒ज्ञेन यजत उभयेऽस्य देवमनुष्या इष्टाय श्रद्दधते तदाहुरति वा एता बत्रै नेदन्त्यति बाचं मनो वावैता नाति नेद्वन्तीति यः । वै । श्रद्धामिति श्रत्-धाम् । अनार येत्यना-रभ्य । यज्ञेन । यजते । न । अस्य । इष्टाये । अत् । दधते । अपः । प्रेति । नयति । श्रद्धति श्रत्-धा । वै । आपः । श्रद्धामिति श्रत्-धाम् । .. एव । आरम्येत्या-रभ्य। यझेन । यजते । उभये । अस्य । देवमनुष्या इति टेव-मनुष्याः । दृष्टाय । श्रत् । दधते । तत् । पाहुः। अतीति । वै । एताः । कत्रम् । नेदन्ति । अतीति । वाचम् । मनः । वाव । एताः । न । अतीति । नेदन्ति । इति । अपां प्रणयनं विधातुमाइ- यो । इत्यादि । " श्रदन्तरोरुपसर्गप्रवृत्तिः (द्र. काशिका पा ३.३.१०६ ) इति दधातेः . " आतश्चोपसर्गे " (पा ३.३.१०६) १० इत्यङ् । 'अनारभ्य संनिधाप्य 'न 'श्रत् दधते. देवा मनुष्याश्च । विशिष्टदेशमन्त्रक्रमपाठ- साधनं प्रणयनम् । 'श्रद्धा वा आपः' इति शोधकत्वेन श्रद्धाजनकत्वात् । 'तदाहुः' इत्यादि । 'वत्र शरीरेन्द्रियवृत्तिः। एताः आपस्तत् "अति 'नेदन्ति अतिगच्छन्ति अतिव्याप्य वर्तन्ते । णिह णे गता(त्या ! )दिषु । वागिन्द्रियं च "अति नेदन्ति, मनइन्द्रियं तु न अति नेदन्ति नातिवर्तन्ते। सप्तमे देवतापरिग्रहादिखतः। अष्टमे यज्ञायुधभूनिरुयते ॥ य इति । तयं प्रथमं तावदां प्रणयन विधातुं प्रस्तौति-'यो वै श्रदामनारम्प पज्ञेन यजते मास्येष्टाय भइधते ' इति ॥ यः यजमानः मनसि 'देवतादिविषयां प्रदाम् भसंनिधाप्य यदुमुपुश्ते तदीयमिष्ट देवताः ऋत्विजश्व न विश्वसन्ति । अप इति ॥ विधत्ते-मपा प्रणयनि भदावा आपः श्रद्धामेवाऽऽरम्य यज्ञेन यजत उभयेऽस्य देवमनुप्या इष्टाय श्रदधते' इति ॥ अपां श्रद्धाहेतुत्वमैतरेयिणः समामनन्ति-"भापो हास्मै श्रदा २० संनमन्ते पुण्याय कर्मणे" (ऐमा २.१.७) इति । प्रत्यक्षं चैतत् स्नानाचमनादियुक्तस्य देवपूजादावकाग्याति- शयदर्शनात् । मतोऽपां प्रणयनेन प्रदाया उपस्थापितत्वात् देवानामृत्यिवां चैतदीये यझे विश्वासो युक्तः । यद्यपि पौरोडाशिककाण्डे (तैमा ३.२.४) मध्यपुंककमिदं प्रणयन विहितं तथापि शापामेदाद- पुनरुस्तिः । शाखाभेदश्वाऽऽपस्तम्बेन सनत्यमन्त्राणां (भापत्री १.१६.६) माकल्येनानुदादाद्विधिपुनहरित- पाहुल्याचावगन्तव्यः ।। २५ तदिति ॥ " पृथिवीं च मनसा ध्यायति " (भापौ २६.७) इति सूत्रकारेण प्रणयनकाले प्यानमुक्तम् । तदिदं विधातुं प्रस्तौति-सदाहुरति या एता धर्म नेदन्त्यति वा मनो वाधा नाति पाद. १.४.५९ वा५; पा १४.६५ वा १)। १.सं.ति-मन्त्रकमपी साधनम् । *.धातुपाठः ८७१,८७२ 'णि णे कुस्सासनिकर्ययोः ।। १. उ-देवतापरिप्रहादिरक्तविषयाम् । २.भा.फ-यष्टुं प्रयुक्थे। ३. भा.क-देवाः। ४. क-'प्रणयनेन ' इलस्यानन्तरम् 'ए'। ५. मानिहितम् । ३.

·तैत्तिरीय-संहिता (१.६.८ [यज्ञायुधभृतिः मनसा प्रयिं वै मनो(१)ऽनयैवैनाः प्र युत्यस्कनहविर्भवति य एवं वेद यज्ञायुधानि से भरति यज्ञो वै यज्ञायुधानि युजमेर तत् सं भरति यदेकमेकर संभरैन ..पितृदेवत्यानि स्युर्यत् सह सर्वाणि मानुपाणि . मसा । प्रेति । नयति । इयम् । वै । मनः (१)। अना। एव । एनाः। प्रेति । नयति । ५ अस्कनह चिरित्यस्कन-हविः । भवति । यः। एवम् । वेद । यज्ञायुधानीति यज्ञ-आयुधानि । समिति. भरति । यज्ञः । चै ।. यज्ञायुधानीति यज्ञ-आयुधानि । यज्ञम् । एव । तत् । समिति । भरति । यत् । एकमेकमियेकम् एकम् । संभरेदिति सम्-मरेत् । पितदेवत्यांनीति पितृ-देवत्यानि । स्युः । यत् । सह । सर्वाणि । मानुपाणि । तस्मात् 'मनसा प्रणपति इत्याहुः । इयं वै ' इत्यादि । मनसो व्यापकत्वात् । 'अस्कनहविः' १. इति । पृथिव्यात्मना व्यापकेन मनसा धृतत्यादपाम्-।। 'यज्ञायुधानि ' इत्यादि । तदधीनत्वात् यज्ञनिर्वृत्तेस्ताच्छम्यम् । एकैकप्रयोगे 'पितृ- देवत्यानि पात्राणि 'स्युः । सर्वेषां 'सह प्रयोगे "मानुपाणि स्युः। तस्मात् 'द्वै प्रयुनक्ति । द्वित्वान्वयात् याज्यानुवाक्यारूपलाभः । 'अयो अपि च . द्वित्वान्वयेन मिथुनलमेव संपद्यते । नेदन्तीति ' इति । तत् तत्रापां प्रणयने केचिदमिशा इति माहुः। किमिति ! 'एता: मापः पत्र २५ शरीरस्य वृत्तिम् अति निदन्ति गतिमामन्ति, वाचम् सप्पतिक्रामन्ति, न खलु प्रवदन्तीनां नद्यादिगता. नामपां निवारण शरीरेण वाचा या फतुं शक्यते। मनः एवैकम् एताः आपः न अतिक्रामन्तीति । 'तदेतदुचरत्र स्पष्टीकरिष्यते। मनसेति ॥ विध-मनसा प्रणयति' इति ॥ पृथिवीं 'ध्यायरिति शेषः । मासणान्तरम् (मैसं १.४.१०) मनुसृत्य सूत्रकारेण (आपश्री १.१६.७) उपतत्वात् ।। इयमिति ॥ मनतिक्रमणमुपपादयति इयं वै मनोऽनयैवैनाः प्रणयति' इति । मनसः पृथिवी- यत् व्याप्तुं शरयरवाद पृथिवीलम् । न हि नद्यादिगता मापः पृधिन्या अतिक्रमणे शक्ताः ।। अस्कमहविरिति ॥ मनसा प्रणयनस्य घेदन प्रशंसति-मस्काहमिति य एवं वेद' इति । यसायुधानीति। विधत्ते-'यज्ञायुधानि मं भरनि यज्ञो वै यज्ञायुधानि पक्षमेव दत् सं भरति' इति ॥ यक्ष्यमाणानि स्फ्यपालादीनि यशस्य साधनत्वादायुधानीरयुज्यन्ते । मान्यवयु: संपादयेत् ।। २५. साध्यसाधनयोरमेदोपचारात् यज्ञस्यैव सदायुधत्तम् । 'तत् तेनाऽऽयुधमंपादनेन यज्ञम् एव संपादयति ।। यदिति ॥ "भग्राऽऽयुधानां प्रयोगसिरिधः । एकैकस्य प्रयोगः, सर्वेषां सह प्रयोगो "इयोद्वयोः प्रयोगप्रेति । तय नृतीय विधानुमितरपक्षी निन्दति-'यदेकमकर संभरेत् पिनदेवायानि स्युर्यत् सद मर्याणि मानुपाणि' इति । इंसौ पैतृकमानुपपात्रप्रयोगौ गएकारेण दर्शिती-"इन्दन्यति पात्राणि प्रयुनक्ति देवसंयुक्तानि । सहदेव मनुष्यसंयुस्तानि । एककयाः पितृसंयुस्तानि" (मापगृ १.१६-१८) इति । ६.स.ते.ति.मा-शत् 'नास्ति। ७. ति-नवापाम् । ८. का-नटुनरम । ९. क-यायतीति । १०..ति-तत्रा। ११. इ.उ.पा-यो। ।

·१.६.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १५७ यज्ञायुधभूतिः]. ढें सं भरति.याज्यानुवाक्ययोरेव रूपं करोत्यो मिथुनमेय यो दर्श यज्ञायुधानि वेदै मुखतौऽस्य यज्ञः कल्पते स्फ्य(२) कपालोनि चाग्निहोत्रुहर्वणी च शूर्पच कृष्णाजिनं च शम्या ,चोलूखलं च मुसलं च दृपच्चोपला चैतानि यै दर्श यज्ञायुधानि य एवं वेद मुखतोऽस्प यज्ञः कल्पते देद्वे इति द्वे-ऐ । समिति । भरति । याज्यानुवाक्ययोरिति याज्या-अनुवाययोः । एव । रूपम्। ५ करोति । अथो इति । मिथुनम् । एव । यः ।।दर्श। यज्ञायुधानीर्ति यज्ञ-आयुधानि विद । मुखतः। अस्म । यज्ञः । कल्पते । स्फ्यः (२) । च । कपालनि । च। अग्निहोत्रहवणीत्यग्निहोत्र-हवनी । चे! शूपम् । च । कृष्णाजिनमिति कृष्ण-अजिनम् । च । शा। च । उलूखेलम् । च । मुसलम् । च । दृपत् । च । उपला । च । एतानि । वै । दश । यज्ञायुधानीति यज्ञ-आयुधानि । यः । एवम् । वेद । मुखतः । अस्य । यज्ञः । कल्पते । 'यो वै दश ' इत्यादि । स्फपादयो 'दश । "यज्ञायुधानि यागारम्भे यः "वेद, अस्य यज्ञारम्भ एव यज्ञः संपद्यते; तदात्मकत्वाधज्ञस्य । “ आधादिभ्यस्तसिः " ( पा ५.४.४४ वा १)। कानि पुनस्तानीत्याह--"स्पयः छेदनादिकृत् , 'कपाळानि हविरधिश्रयणार्यानि , 'अग्निहोत्र- हपणी हविर्निपणापर्या, 'शूर्प परावपनार्थम् । कृष्णाजिनं कृष्णमृगचर्म उलूखलाघधिकरणं, "शम्या समाहननाच | उलूखलम् अवहन्तव्याधिकरणं, "मुसलम् अवहननकृत् , 'पत् १५ पैपणाधिकरणम्, 'उपला पेपणी ।। दे द्वे इति ॥ विधस-वेव सं भरति याज्यानुवाक्ययोरेय रूपं करोस्पयो मिथुनमेव ' इति । द्वित्वसाम्येन याज्यानुवाक्यारूपत्वं श्रीपुरुषात्मकमिथुनत्वं च ॥ य इति ॥ संपादनीयानां यज्ञायुधानां स्वरूपविशेष विधातुं सदनं प्रशंसति-'यो चै दश यज्ञायुधानि पेद मुखतोऽस्य यज्ञ: कल्पते' इति ॥ यः यजमान मुखतः यज्ञारम्भे "श एतानि २० संपादनीयानीत्यनुसंधत्ते मस्य यज्ञः निर्विनेनानुष्ठानक्षमो भवति ॥ स्पय इति ॥ आयुधविशेषस्वरूपाणि विधत्ते-स्पयन कपालानि चामिदोरहवणी पशु घ कृष्णाजिनं घ शम्या चोलावलं च मुसलं च पच्चोपला चैतानि पै दश यज्ञायुधानि य एवं घेर मुखतोऽस्य यश: कल्पते।' इति ॥ यः नाम पाहुमात्रः सागाकार: काविशेषः । 'भालानि भाण्डलेशसहशानिमग्निहोत्रणीलक्षणं सूयकार माह--"कस्यग्निहोत्रहवीं पातुमा परनिमात्री २५ या । प्रस्तावृति: " (भापी ६.३.६-७) इति । 'शम्या याहुमायो गदाहतिः काविरोपः। शिष्टानि भूपादीनि लोकासिदानि । पुनरपि दशायुधवेदनप्रशंसनमुपसंहारार्यम् । घगराः परस्परसमुपया . - A- १२. मा-इन्द्रस्प। १३. क-मग्ननूतनमुद्रापरलेशानि ।

·१५८ तैत्तिरीय-संहिता (१.६.८ [यज्ञायुधभूतिः । यो वै देवेभ्यः प्रतिपोय यज्ञेन यज॑ते जुषन्तेऽस्य देवा हव्यः हविनिरुप्यमाणमुभि. मन्त्रयेताग्नि होतारमिह त हुव इति (३) देवेभ्य एव प्रतिप्रोच्य यज्ञेन यजते जुपन्तेऽस्य देवा हव्यमेप वै यज्ञस्य ग्रहों गृहीत्वैव यज्ञेन यजते यः । वै। देवेभ्यः । प्रतिप्रोन्येति प्रति-प्रोय । यज्ञेन । यजते । जुषन्ते । अस्य । देवाः । ५ हन्यम् । हविः । निरुप्यमाणमिति निः-उप्यमानम् । अभीति । मन्त्रयेत । अग्निम् । होतारम् । इह | तम् । हुवे । इति (३) । देवेभ्यः । एव । प्रतिप्रोव्येति प्रति-प्रोग्य । यज्ञेन । यजते । जुपन्त । अस्यं । देवाः । हव्यम् । एषः । वै । यास्य । महः । गृहीत्या । एव । यज्ञेन । यजते अथ हविनिर्वपणे कंचिद्विशेषमाह--'यो वै ' इत्यादि || प्रतिप्रोच्य प्रत्यावेद्य 'जुपन्तें सेवन्ते 'अस्य हव्यं 'देवाः । “हविनिरुप्यमाणम्' इत्यादि । एष वै' इत्यादि । एषः' १. मन्त्रः 'यज्ञस्य "प्रहः गृह्यतेऽनेन यज्ञ इति । तस्मात् 'गृहीत्वा 'एव यज्ञम् अनेनाभिमन्त्रणेन - मनुफ्तदशायुधसमुच्चयार्थी या । तानि सोण्यापस्तम्यो दर्शपति-" उसरेण गाईपत्याहवनीयो दीन् । सरस्तीय द्वन्द्व न्यशि पात्राणि प्रयुनक्ति दशापराणि दश पूर्वाणि । स्फ्यश्च कपालानि चेति यथासमा- मनावमपराणि प्रयुज्य युप भुवा येद पानीमाज्यस्थाली प्राशिवहरणमिटापार प्रणीताप्रणयन- मिति पूर्वाणि। तान्यतरेणावशिष्टान्यन्याहार्यस्यालीमश्मानमुपदेपं प्रातःहपाग्राणि" (मापभो १५ १.१५.६-८) इति ॥ य इति ॥ यजमानस्याभिमन्द्रणं विधातुं प्रस्तौति-'यो वै देयेभ्यः प्रतिप्रोग्य यज्ञेन यनते उपन्तेऽस्य देवा हम्यम् ' इति ॥ 'प्रतिप्रोग्य होप्यामीति प्रतिमुत्य ।। हविरिति । विधत्ते--'इविनिरप्यमाणमभि मन्येतानिर होवारमिह पर हुय इति देपेभ्य , एप प्रतिमोप्य पनि यनते जपन्तेऽस्य देवा इम्यम्' इति ॥ 'भतिर होतारम् ' इरयादिमन्द्रः पूर्वप्रपाठके 'मम नाम ' (तसं १.५.१०) इश्यनुगडे समाम्नातो म्याख्याता । देवानामादावार तम् मिनिम् इह पशेऽहमाद्यामि । "भा यन्तु देवाः सुमनस्यमाना विपन्तु देवा हयिषो मे अस्प" (वैसं १.५.१०) हायस्मिात्तरा देपेभ्यः प्रतिप्रवणं विस्पष्टम् । मस्य हरियो वियन्न इदं हरिशभनियत्यर्थः ।। एष इति ॥ इदमभिमन्य पुनः प्रशंसति--' एप पे परस्य महो गृहीत्वैव पशेन पमरो' इति । 'पपः मन्यप्रयोगः परस्यीकाररूपः। "इविपो पिप" (इ.तेम १०५.१.) इत्यनेन देवतामुतिय २५ सम्परयागस्य सूषिता॥ २० ·१.६.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता प्रज्ञायुधभूतिः] तदुदित्वा वाचं यच्छति यज्ञस्य धृत्या अथो मनसा वै प्रजापतिर्पज्ञमतनुत मनसैव तद्य तनुते रक्षसामनन्ववचाराय यो चै यज्ञं योग आगते युनक्ति युङ्क्ते युद्धानेपु तत् । उदित्या । वाचम् । यच्छति । यज्ञस्य॑ । घृत्यै । अयो इति । मनसा । वै। प्रजापतिरिति 'प्रजा-पतिः। यज्ञम् । अतनुत । मनसा । एव । तत् । यज्ञम् । तनुते । रक्षसाम् । अनन्ववचाराये- त्यननु-अवचारांय । यः । वै । य॒ज्ञम् । योगे । आर्गत इत्या-गते । युनक्ति । युक्ते । युञ्जानेषु। ५ ततो यागमारभते । तत् 'उदित्वा तद्वचनानन्तरं 'वाचं "यच्छति अवचनो भवति, 'यज्ञस्य 'धृत्यै गृहीतस्य यज्ञस्याविषेसनाय | "अयो अपि च प्रजापतिः इव "मनसा 'एव अयं यज्ञ तनितुमर्हति किं वाचा । एवं हि क्रियमाणं : रक्षसाम् 'अनन्ववचाराय अननुप्रवेशाय भवति । अप यज्ञयोगं विदधाति-- यो वै ' इत्यादि । 'योगे यागकाले "आगते 'यज्ञं यो "युनक्ति बध्नाति, अयमेव 'युञ्जानेषु यजमानेषु मध्ये "युक्ते, युवत इति व्यपदेशमर्हति । १० तदिति ॥ यजमानस्य मौनं विधत्ते- 'तदुदित्वा वाचं यच्छति यज्ञस्य इत्य' इति ॥ तत् “पभिमन्त्रणवाक्यम् । मौनेन यज्ञो बहिरप्रकाशितत्वात् एतो भवति ।। अथो इति ॥ पुनरपि मौनं प्रशंसति- भयो मनसा वै प्रजापतिर्यज्ञमतनुत मनसैव , तद्यशं तनुते रक्षसामनन्यवचाराय' इति ॥ सति वाग्व्यापार विवक्षितशब्दविशेषतदर्यचिन्तया तत्प्रसक्तानु- प्रसक्तचिन्तया च विक्षिप्तं मनः प्रकृताद्यज्ञात् "स्खलति । अतः प्रजापतिः अविक्षेपाय "मनसा एवं १५ "यज्ञ तनुते । तथा सति स्खलनाभावात् रक्षसाम् अत्र प्रचारो न भवति ॥ य इति ।। यज्ञयोगविधिमुन्नेतुं प्रस्तौति-'यो वै यज्ञं योग भागते युनक्ति युक्ते युधानेपु' इति ॥ यः यजमानो यज्ञयोगकाले समागते सत्यप्रमत्तो "यशं युनक्ति स एव 'युभानेषु यजमानेषु "युवते इति व्यपदेशमईति । भकाले तु योगः कृतोऽप्यकृत एव स्यात् ॥ क इति ॥ योगविध्युच्चयनमभिप्रेत्य तत्र करणभूर्त मन्त्रमुदाहृत्य च्याचष्टे-'कस्त्वा युनक्ति २० स वा युनक्त्वित्साह प्रजापति कः प्रजापतिनैवैनं युनक्ति युध्यते युझानेषु' इति । अयमपि मन्त्रः पूर्वप्रपाटके समाम्नातः । यः प्रजापतिः सर्वदा सर्वेषां यजमानानां यज्ञं "युनक्ति "सः एवाद्य मदीयं यज्ञ. "युनक्तु र भवमिद मयि यज्ञ संबध्नातु । अनेन मन्त्रेण यज्ञ युश्यात् इत्युजीतो विधिः । भथ मीमांसा ॥ तृतीयाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- "द्रव्यस्य स्पंयकपालादः सांकय या व्यवस्थितिः। यज्ञायुधत्व सर्वाङ्गसमं तेनात्र संकरः। वाक्यस्योद्धननादेः स्याद्वैयध्ये संकरे सति । अनुवादो सायुधोक्तिव्यवस्था तेन" पूर्ववत् ॥" (जैन्या ३.१.९-१०) इति ॥ २५ : १५. इ.उ.पा-चलति। १६. तं- । १४. क-वाक्यम्' इत्यस्यानन्तरम् उक्त्वा। अश्वस्वामीव; म४-अश्वमेव । १७. क.म४-अनेन। ३.

·a तैत्तिरीय-संहिता (१.६.८ [यज्ञायुधमृतिः कस्त्या पुनक्ति स त्यो युक्त्विाह प्रजापति का प्रजापतिनैवैनै युनक्ति युङ्क्ते घुखानेषु ॥८॥ [वै मुनः स्फ्य-इति युनक्वेकादश च ] कः । त्वा । युक्ति । सः । त्वा । युनक्तु । इति । आह ! प्र॒जाप॑तिरिति प्रजा-पतिः । वै। का। प्रजापति नेति, प्रजा-पतिना। एव । एनम् । युक्ति । युक्ते । युञ्जानेषु ॥ ८ ॥ [मैस १.४.१०; कासं ३२.७, शबा १.१.१-१३, २२] यद्वा-युंझानेषु मात्मानं पोजयति । मन्त्रपदमिदानी व्याचष्टे- कस्त्वा ' इति । गतम् ( सं १.५.१०॥ ॥ इति पष्ठेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-" स्यश्च कपालानि चाग्निदोहवणी घ शूर्प चं कृष्णाजिनं च शम्या .१० चोलखलं च मुसलं च पच्चोपला चैतानि वै दश यज्ञायुधानि " (तसं १.६.८) इति । स्फ्यशब्देन खड्गाकार काठमुच्यते । अग्निहोत्रहवणी विनिर्वापसाधनं प्रसृताकारं काठपायम् । शम्या गदाकारं काठम् । तत्र बीमादिद्रव्येप्ववषासादिसंस्काराणां सांका निराहतेऽपि स्फ्यफपालादिप्रयाणामुद्धननपुरो- दासपणाद्यगक्रियासु सांकय निराकर्तुमशक्यम् । येन केनापि द्रव्येण यस्यां कस्यांचित् क्रियायां कृतायामपि श्रूयमाणस्य यज्ञायुधरवस्याविरोधात् । न च व्यवस्थामात्रेण यज्ञसाधनत्यमुपैति" १५ इति प्राप्ते मम:-'रूयेनोद्धन्ति' 'कपालेषु अपयति' 'शमिहोप्रहवण्या इवीरपि निर्वपति' 'धूण विविनक्ति' ' कृष्णाजिनमधस्तादुलवलस्यावस्तृणाति' 'शम्यायां पदमुपदधाति ''उलूखलमुसलान्या- मवहन्ति' 'पदुपलाभ्यां पिनष्टि' इत्येतेषां विशेषसंयोगदोधकानां घावयानों पेयध्ये सांकर्यपक्षे प्रसज्येत । घ्यवस्थापक्षेऽपि संवन्धसामान्ययोधकं यज्ञायुधवाक्यगनकमिति चेत् । न । उद्धननादिवाक्यसिद्धार्था- नुवादित्वात् । न च वैपरीत्येनोडननादिवाक्यानामेवानुवादित्वमिति वाच्यम्। बहुवैयर्यस्य जघन्यत्वात् । २० म चात्यन्त यज्ञायुधानुवादस्य वैयय॑म् । “यज्ञायुधानि स मरति" (नैस १.६८) इत्यासादनविधाना- योपयुक्तत्वात् । तस्मादवघातादिसंस्कारा इव स्फ्यकपालादिद्वन्याणि व्यवस्थितानि ।। चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- दश यज्ञायुधानीति हविष्ट्वेन विधिन या। आयोऽप्रातः पुरोडाशे समुच्चयविकल्पने ॥ सार्धमुत्पत्तिशिष्टेन विकल्पार्दिने युज्यते । स्फ्येनोदन्तीति यत्मा तनानूध,संस्तवः ॥" (जैन्या १.१.१०-११) इति ।। दर्शपूर्णमासयोः ‘स्यश्च कपालानि च' इत्याद्यनुक्रम्य 'एतानि वै दश यज्ञायुधानि' (सैसं २०६८) इत्याम्नातम् । तानि चान हविष्टदेन विधीयन्ते । कुतः? मानान्तरैरमाप्तत्वेनापूर्वार्थत्वात् । यदि तत्र पुरोढाशो हविर्भवेत् तदा, तेन "सहैतेषां समुच्चयो विकल्सो वाऽस्त्विति प्रासे मः-- 'आग्नेयोऽ- १८-१८. आ-हविनिर्वापसाधनम् ; इ.उ.तं.ति.पा.म४-निर्वापसाधनम् । १९. सं.ति.म४-हि । २०:ति.म४-अवस्था । २१. आ.ई.उ.ति.पा.म.हा- त्वमपति । २२. इ.उ.पा-नुवादनस्य । २३. इ.उ.पा.म४-सह तेषाम् । २५ - ·- १.६.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता यशापुधभूतिः] शकपालः' इत्युत्पत्तिशिष्टेन" पुरोदाशेन सह पसात् शिष्टानामायुधानां विकल्पः समुच्चयो वा , संभवति । भायुधत्वं यज्ञसाधनत्वम् । तच्च 'स्पयनोदन्ति' 'कपालपु अपयति' इत्यादिशास्त्रसिद्धमे- वामानूय यज्ञायुधानि से भरति' इत्येष संभरणविधिः स्त्यते । तस्मामास्ति इविष्टवम् ॥ एकादशाध्यायस्य सृतीयपादे चिन्तितम्- "देशपात्रविजोऽन्यस्मिन् प्रयोगेऽन्य उतैच्छिकाः । भुक्त्यर्थपणवत्तेऽन्ये वासोवत्त स्युरैच्छिकाः ।।" (जैन्या ११.३.१५) इति । 'समे यजेत' इत्युक्तो देशः । जुदादीनि पात्राणि । भवथुप्रमुखा विजः। ते चैकस्मिन् प्रयोग उपयुक्ता निरिएकत्वान्न प्रयोगान्तरमईन्ति । इष्टानिर्गता निरिष्टाः । कुत्सिता निरिया निरिष्टकाः दुष्टाः पुनः प्रयोगानहीं इत्यर्थः । यथा भोजन उपयुक्तं कदलीपलाशादिपर्ण प्रक्षाल्यापि न पुनः शिष्टास्तव स्वीकुर्वन्ति तथाऽत्राप्यन्ये देशादयः प्रयोगान्तरे संपाद्या इति प्राप्त झूमः यथा बस्नं पूर्वदिने प्रावरणा- १० पोपयुक्तमपि दिनान्तरे निरिष्टकं न भवति, शिष्टास्तद्वाऽन्यद्वा स्वेच्छया दिनान्वरे स्वीकुर्वन्ति, तद्- दापि द्रष्टव्यम् । इदं निरिष्टकमिदं नेत्यत्र शिष्टाचार एव प्रमाणम् । शिष्टाच देशादीमियमेन न स्यन्ति । वस्मादैच्छिकाः ॥ तत्रैवान्यचिन्तितम्- " मा भूदन्यत्वनियमः पात्रे "तन्त्रं किमैच्छिकम् नियतं वाऽग्रिमो देशवन्मैवं प्रतिपत्तितः ॥" (जैन्या ११.३.२५) इति ।। देशपावर्तिवर्जा साधारण्येनान्यत्वनियमे निवारिते सति पुनः पापु "निपमान्तरसदसहायः चिन्त्यते । प्रथमप्रयोगे यान्युपयुक्तानि" पात्राणि तान्येव प्रयोगान्तरेग्विति नियमो नास्त्युतास्तीति संशयः । यथा देशे कर्तृषु च त एवेति नियमो नारत्यैच्छिकस्योक्तस्वात् तथा पात्रेवपीति ॥ धेत् । भैवम् । आमरणं पात्राणां धारणीयत्वात् । “ भाहितामिमग्निभिर्दहन्ति यज्ञपात्रैश्च " (चौपितृमेघ २० १.१०) इति प्रतिपत्तिविधानेमाऽऽमरणं संधारणमेव गम्यते २२ । भनु पारिति तृतीयाया गुणभाव- गमादर्थकर्मेदं न तु प्रतिपत्तिः । तया सति पात्रान्तरैरपि दाइसिदेने धारणनियम इति चेत् मैवम् । •॥ दक्षिणे पाणी जुहूमासादयति ' इति द्वितीयया प्रतिपाद्यत्वावगमात् पूर्वपामेव धारणम् । तस्माद सर्वेषु प्रयोगेषु पात्राणां "तन्त्रम् ॥ तत्रैवान्यचिन्तितम्- २५ "कि पौर्णमासीमारभ्य यदाऽऽधानमिय एतिः। प्रकृत्यर्थतयाऽऽयः स्यान्मरणानियमापरः ॥" (जैन्या ११.३.१६) इति । मनारम्याधीतानां पात्राणां प्रकृतिगामितया पौर्णमासीमारभ्य धारणमिति प्राप्ते धूम:- माधानकाले पवमानेटिषु घोदकमासत्यात् पात्राण्याधानमारम्य धारयितन्यानि । मन्ययाऽऽधानपौर्णमास्य- पोमध्ये यजमानस्य कदाचित् "मरणे पायाभावेन दाहाभावप्रसङ्गात् । तस्मादापानमारम्य धारणमित्यय ३० "परः पक्षोऽभ्युपगन्तग्यः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये थेदार्थप्रकारे कृष्णयजर्वेदीयवैतिरीपसहितामाप्ये प्रथमकाण्टे पध्मपाठकऽष्टमोऽनुवाः ॥ ८॥ २४.तं-'तिविशिष्टेन। २५. इ.उ.पा-'वान्ध। २६.क-निरिटाः नास्ति । २७.६.उ. पा-तत्र; तं.ति.मा-तत्वम् । २८. इ.उ.म-नियमान्तर सद्भाव' । २९. तेन्यान्यप्रयुक्तानि; ति-यानि ३५ भास्यप्रयुक्तानि । ३०-३०. आ-देशकर्तृपु । ३१-३१. ति–नास्त्यहि कस्योक्तस्वात् सच्चापात्रप्पिति । ३२-३२. ते.ति.माधारणमवगम्यते। ३३-३३. पा-दक्षिणपाणो; इ.उ-दक्षिणपादौ ।। ३४.क.सं.ति-तत्वम् । ३५.-मरणे सति। ३६.क-अपरः। सैसं २१ - ..

·4- तैत्तिरीय-संहिता (१.६.९ [दादशहन्दसंपतिः प्रजापतिर्यज्ञानसृजतामिहोत्रं चाग्निष्टोमं च पौर्णमासी-चोक्थ्य चामावास्यो चातिरात्रं च तानुदमिमीत यावदमिहोत्रमासीत्तानिमिष्टोमो यायती पौर्णमासी तार्यानुक्थ्यौ यावत्यमावास्या तावानतिरातो प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । यज्ञान् । असृजत । अग्निहोत्रमित्यग्नि-होत्रम् । च। अग्निष्टोममित्यग्नि- ५ स्तोमम् । च । पौर्णमासीमिति पौर्ण-मासीम् । च । उपय॑म् । च । अमावास्यामित्यमावास्याम् । च । अतिरात्रमित्यंति-रात्रम् । च । तान् । उदिति । अमिमीत । यावत् । अग्निहोत्रमित्यग्नि- होत्रम् । आसीत् । तार्वान् । अग्निष्टोम इत्यग्नि-स्तोमः । यावती। पौर्णमासीत पौर्ण-मासी । तार्वान् । उक्थ्यः । यावती । अमावास्येत्यमावास्या 1 तार्वान् । अतिरात्र इत्यंति-रात्रः । - - " अथ दर्शपूर्णमासयोर्महाफलत्वं ह्यापयितुमाह-'प्रजापतिः' इत्यादि ॥ अग्निहोत्रं २. व्याख्यातम् (तैसं १.५.९)। अग्निष्टोम एकाहानां प्रकृतिभूतं कर्म । अग्नेः स्तोमः यज्ञायज्ञीयं सामाग्निष्टोमं; तत्प्रधानत्वात् तत्संस्थमपि कर्माग्निष्टोम उच्यते । " अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः " (पा ८.३.८२ ) इति पत्वम् । पूर्णश्चन्द्रः पूर्णमाः, तत्संबन्धिनी तिथिः शुक्लपञ्चदशी पौर्णमासी, तस्यां क्रियमाणमपि कर्माभेदेन पौर्णमासीत्युच्यते । उक्थ्यः ऋतुः अग्निष्टोमविकारः पञ्चदशस्तोत्रः । अमा सह सूर्याचन्द्रमसावस्यां वसतः इति अमावास्या । "अमावस्यदन्यतरस्याम् (पा २५ ३.१.१२२) इति निपात्यते । कृष्णपञ्चदशी उच्यते । पूर्ववत् कर्मण्यभेदेन वर्तते । भति- रात्रोऽप्यग्निष्टोमविकारः एकोन त्रिंशत्स्तोत्रः', रात्रिपर्यायातिरेकादतिरात्रः । अहःसर्वेक। ॥ अष्टमे यज्ञायुधसंभृतिस्ता । नवमे द्वादशद्वन्द्वसंपत्तिरुच्यते । प्रजापतिरिति ।। प्रथम तावदनुष्टातॄणां फलाधिक्याय वेदनविशेषविधिमुन्नेतुं प्रस्तौति- प्रजापतिर्यज्ञानसृजताग्निहोनं चाग्निष्टोमं च पौर्णमासी चोक्ध्यं चामावास्यां चातिरानं च तानुदमिमीत २. यावदग्निहोत्रमासीताबानग्निष्टोमो यावती पौर्णमासी तावानुक्थ्यो यावत्यमावास्या तावानतिरात्रः' इति ॥ अत्रामिहोत्रपौर्णिमास्यमावास्यायागा भल्पद्रव्यमन्त्रक्रियाविशेषैः साध्या अत एवाल्पफलाः। अग्निष्टोमो- क्याविरात्रयागा बहुभिर्द्रव्यमन्त्रक्रियाविशेषः साध्या अत एवाधिकफलाः । 'तान् उभयविधान् यज्ञान प्रजापतिः सृष्ट्वा कनिष्टपुत्रे पितेव कनीयःसु अग्निहोत्रादिपु भनुग्रहेण तुल्या श्रीणि द्वन्द्वानि उन्मित- वान् । तदनुग्रहादग्निहोत्रादीनि अग्निष्टोमादिसमानि संपन्नानि ।। १.त.ति-स्तोमः। १. म४-अत अग्नि' तंति-तत्राग्नि ।

·भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता द्वादशद्वन्द्वसंपत्ति यं एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति । यादग्निष्टोमेनोपामोति तावदुपामोति य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते यायदुक्थ्येनोपाप्नोति (१.) तावदुपाप्नोति य एवं .: 'विद्वानमावास्या यजते यावदतिरात्रेणौपाप्नोति नादुप्निोति यः। एवम् । विद्वान् । अग्निहोत्रंमित्यग्नि-होत्रम् । जुहोति । यावत् । अग्निष्टोमेनेत्य॑ग्नि-स्तोमेन । उपाप्नोतीत्युप-आप्नोति । तावत् । उपेति । आमोति । यः । एवम् । विद्वान् । पौर्णमासीमिति पौर्णमासीम् । यजते । यावत् । उक्ष्यैन । उफाप्नोतीयुप-आप्नोति (१)। तावत् । उपैति । आप्नोति । यः । एवम् । विद्वान् । अमावास्यामित्यमा-वास्याम् । यजते । यावत् । अतिररात्रेणेत्पति-रात्रेण । उपाप्नोतीत्युप-आप्नोति । तावत् । उपेति । आप्नोति । । - (पा ५.४.८७ ) इत्यच् समासान्तः। तान् !' इत्यादि । ऊर्ध्वमानमुन्मानं तुलापरिच्छेदः । तत्राग्निहोत्रादिभिस्तुल्यगौरवात् अमिष्टोमादयो दृश्यन्ते । तस्मादेवं विदित्वाग्निहोत्रादिकं कुर्वन् १. अग्निष्टोमादिफलमाप्नोति । प्रासङ्गिकमग्निहोत्रग्रहणम् , उन्मानेन सहभावात् ।। . य इति ॥ वेदनविशेषविधिमुनयति- य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति यावदग्निष्टोमेनो- पाप्नोति वावदुपाप्नोति य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते यावदुक्थ्येनोपाप्नोति सावदुपाप्नोति य एवं विद्वानमावास्यां यजते यावदतिराग्रेणोपाप्नोति तावदुपाप्नोति' इति ।। प्रजापत्यनुमहादग्निहोत्रादी- मामग्निष्टोमादिसाम्यं जानतः तत्समानफलत्वकथनात् फलाधिक्यायानुष्टातृभिरग्निष्टोमादिसाम्यं भावये- १५ दिति विधिरुनीयते । विधया युक्तस्य कर्मणः फलाधिक्यं छन्दोगा भामनन्ति-" यदेव विद्यया करोति । पदेव वीर्यवत्तरं भवति" (डाउ १.१.१०) इति । लोकेऽपि राज्ञा प्रामेषु प्रेरिते राजमुद्राधारिणि नीचे कस्मिंश्चिद्धृत्ये राजत्वमुपचरन्तीनां मनानां भृत्यवित्तप्रसादेन फलाधिक्यमुपलभामहे । काग्वैश्च पृहदा- रण्यकस्य पञ्चमाध्याये कानिचिदुपासनानि--" भय संपदः" (पृउ ३.१.६) इति यावयेनाऽऽम्नायन्ते । स्वल्पे कर्मण्यधिककर्मत्वस्य मनसा संपादनं संपत् । एतदेवाभिप्रेय सर्वेषु स्मृतिपुराणागमेषु पालमाम- २० प्रतिमादौ विष्ण्वादिबुद्धिर्विहिता। तस्मादेतद्वाक्यमग्निहोत्रादाग्निष्टोमादिसंपादन विधिपरम् । यद्यपि पूर्वमीमांसायां द्वितीयाध्याये (मीस् २-२.३-८) एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते ' इस्पस्य विद्वाश्यस्य , विधायकत्वं निराकृस्यानुवादकत्वमुक्तं सथापि कर्मविधेरेय सत्र निराकरणात् 'संपद्विप्रीतो न कोऽपि विरोधः। भावनाविधिपरत्वे याक्यमेतत् फर्मप्रकरणादुकृप्यतेति चेत् । उत्कृप्यतां माम । भग्निपण- प्रकरणपठितानां मनविदायुपास्तीनां प्रकरणोत्कर्षस्य म्यासेनैव निर्णीतत्वात् (मस् ३.३.४४) । मन्य. २५ परस्थान्यायस्वात् दर्शपूर्णमासौ प्रशंसितुमत्र पाठोऽस्तु । २. भा-समान' । ३. मा-संपदाप्यु।

·तैत्तिरीय-संहिता (१.६.९ [बादशद्वन्दसंपत्ति परमेष्ठिनो वा एप यज्ञोऽयं आसीतेन स परमां काष्ठामगच्छदं तेन प्रजापति निरासाययत् तेन॑ प्र॒जाप॑तिः पामा काठामगच्छत् तेनेन्द्र निरासाययुत्तेनेन्द्र परमां काष्ठमिगच्छत् तेनानीपोमौ निरासाययत्तेनानीपोमौ परमां काष्ठीमगच्छता य (२) एवं विद्वान् दर्शपूर्णमासी यर्जत परमामय काष्ठौ गच्छति परमेष्ठिनः । वै । एषः । यज्ञः । अग्ने । आसीत् । तेन । सः । परमाम् । काष्टाम् । अगष्ठत् । तेन । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । निरवासाययदिति निः-अवासाययत् । तेन । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । परमाम् । काष्टाम् । अगच्छत् । तेन । इन्द्रम् । निरासाययदिति निः-अवासाययत् । तेन । इन्द्रः। परमाम्। काठोम् । अगच्छत् । तेन । अग्नीषोमाविल्यग्नी-सोमा । निरवासाययदिति नि: अर्वासाययत् । तेन । अग्नीपोमावित्यन्नी-सोमौ । परमाम् । काप्टाम् । १. अगग्छताम् । यः (२)। प्रयम् । विद्वान् । दर्शपर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । यजते । परमाम् । एव । काष्ठांम् । गच्छति । । पुनरपि दर्शपूर्णमासयोः रतुतिः --'परमेष्टिनः' इत्यादि || परमे महिम्नि तिष्ठति इति परमेष्ठी। उणादिषु निपात्यते ( उ ४५९)। सर्वदेवतासमष्टिः परमात्मोच्यते । तस्य एषः "यज्ञः दर्शश्च पूर्णमासश्च अग्रे आदौ 'आसीत् । तेन 'सः परमां काप्टो परमैश्चर्यकाष्ठाम् अगच्छत् । 'तेन यज्ञेन स परमेष्ठी 'प्रजापति जगतां सप्टारं निरवासाययत् देवतान्तरेभ्यो परमेष्ठिन इति । पुनरपि दर्शपूर्णमासौ प्रशंसति- परमेष्ठिनो या एष यज्ञोऽन भासीत् तेन स परमां काष्टामगच्छत् तेन प्रजापति निरवासाययत् तेन प्रजापतिः परमां काष्टामगच्छत् तेनेन्द्रं निरवासाययत् तेनेन्द्रः परमां काष्ठामगच्छत् तेनाग्नीशेमो निरयामाययत् तेनानीपोमो परमां काष्टामगच्छता य एवं विद्वान् दर्शपूर्णमासौ यजते परमा मेघ काठां गच्छति' इति । परमे पदे सत्यलोके तिष्टतीति परमेष्ठी चतुर्मुखः । तस्य च भने पूर्वस्मिन् कसे यजमानत्वेनावस्थितए 'एपः 'यज्ञः' दर्शपूर्णमासयज्ञः प्रवृत्तः। २० तेन चेश्वराणवयाऽनुष्ठितेन सः यजमानः 'परमा काष्टाम् इदं परमेष्टित्पदं प्राप्तवान् । प्रजापतिदक्षादिः। तं पूर्वस्मिन् जन्मनि 'तेन उत्तप्रफर हेतुदर्शपूर्णमासोपदेशेन निरवासाययत् त.पितवान् , अनुष्टानाय प्रेरितवान् वा । स च तस्मिन् जन्मनि यज्ञमानः 'तेन अनुष्टानेन 'परमां का दक्षतपदं प्राप्तवान् । एवमिवरन योज्यम् । मत एवं दर्शपूर्णमासयोः स्वर्गशमार्थत्वमाम्नातं मीमांसकविचारितं च ।। ४.क.ले.ति.म४-'यसः नास्ति।

·" १.६.९) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १६५ द्वादशद्वन्दसंपत्तिः] यो वै प्रजातेन यज्ञेन यज॑ते॒ प्र प्र॒जया पशुभिमिथुनैीयते द्वादश मासाः संवत्सरो द्वादश द्वन्द्वानि दर्शपूर्णमासयोस्तान संपाद्यानीत्याहुव॒त्सं चौपावसृजत्युखां चाधि श्रयत्यवं च हन्ति यः।थे । प्रजातनेति प्र-जातेन । यज्ञेने । यर्जते । प्रेति । प्रजयेति प्र-जया । पशुभिरिति पशु-भिः। मियुनैः । जायते । द्वादश । मासाः । संवसर इति सम्-पासरः । द्वादश । द्वन्द्वानीति द्वम्-द्वानि -दर्शपूर्णमासयोरिति दर्श-पर्णमासयोः। तानि । संपाधानीति सम्-पार्यानि । इति । आहुः। यत्सम् । च । उपावसृजतीन्युप-अत्रमृजति । उखाम् । च । अधीति । यति । अवेति । च । हन्ति । .च्यावृत्तमुत्कषिणमकरोत् । निरखसानमुत्कर्षः। यथा--"तरमाउज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्ति " (तैस २.५.२ ) इति । निरवपूर्वात् स्यतेनिचि “ शाछासाहा " (पा ७.३.३७ ) इति युक् । गतिद्वयमप्याख्यातेन समस्यते । “गतिर्गतौ " (पा ८.१.७० ) इति प्रथमोऽनुदात्तः । १ " उदात्तवता च तिडा सह (द्र. पाभा २.२.१८ वा ४) इति समा सं.। एवं सर्वत्र । या प्राणिनां सदा निरतिशयानन्दनिभृत्तिदायिनी शाश्वती पुनर्जन्मच्छेदिनी सा परमा काष्टा तो गच्छति प्राप्नोत्येव । 'यो वै' इत्यादि । प्रजातो जातप्रजः । यथा संवत्सरस्य 'द्वादश 'द्वन्द्वानि दर्शपूर्णमासयोः सन्ति, "तानि "संपाद्यानि" क्रियाविशेषैः इति 'आहुः । देदे संयुक्ते द्वन्द्वं यज्ञरात्रप्रयोगे निपात्यते (पा ८.१.१५) । अय तानि दर्शयति- वसं च ' इत्यादि । एतैः क्रियाविशेपैः द्वन्द्वानि संपद्यन्ते; तेन द्वन्दबहुत्वेऽपि द्वन्द्वसंपादनक्रियापेक्षं द्वादशत्वं वेदितव्यम् । 'यसम् 'उपावसृजति मातृ- सकाशं प्रापयति । अनेनोपायसर्जनेन मातृवत्सयोः द्वन्द्वभावः सपद्यते । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । प इति ॥ "द्वन्द्वसंपादनं विधातुं प्रस्तौति-'यो वै प्रजातन यशेन पजते प्र प्रजया पशुभि- मिथुनजायते द्वादश मासाः संवत्सरो द्वादश द्वन्द्वानि दर्शपूर्णमासयोस्तानि संपाद्यानीत्याहुः इति। 'प्रजावेन २० अत्यन्तविस्तृतेन प्रजादिभिः प्रस्तो विस्तृतो जायते। द्वादशमासोपेतसंवत्सरसाम्यन द्वादशदन्द्रोपेतस्य यज्ञस्य प्रसूतत्वम् ॥ धसमिति । द्वन्द्वानि विधते-घसं घोपावसृजरयुखां चाधि प्रयत्यय च हन्ति स्पदोष समादन्त्यधि च वपते फपारानि चोप दधाति पुरोरा जाधिश्नपत्याय च स्तम्मयजुश रापभि घ गृझाति दिं च परिगृहाति पत्नों च स नाति प्रेक्षणीशासाइपरपाय घ' इति ॥ गां दोग्धमप: "मयमा पः प्रजपा" (समा ३.७.४) इति मन्त्रेण वासं दम्धनात् मुछेत् । क्षीरं अपयितुं " मातरिश्चनो धर्मः" शुद्धीहतः पाठः। लिखितपुस्तकेषु 'समारानिपेधः' इत्येवमुपलभ्यते । मै-मुद्रित पुस्तके 'समास (निषेधः इत्येवंरूपेण प्रदर्शितः।। २-२.त-संनिहितानि । ५.३.उ.पा-द्रव्यसंपादनम् । म - ww ·। १६६ तैत्तिरीय-संहिता (.१.६.९ [ द्वादशद्वन्द्वसंपतिः दृपदौ च समाहृन्त्यधिं च वर्पते कृपालानि चोप॑ दधाति पुरोडाशः चा(३)धिश्रय- त्याज्यै च स्तम्यपुजुश्च हरत्य॒भि च गृह्णाति वेदि च परिगृहात पत्नी च सं नाति प्रोक्षणीश्वासादयत्याज्यं 'दृषदौ । च । समाहृन्तीति सम्-आहेन्ति । अधीति । च । . वर्पते। कपागनि । च।। ५ उपेति । दधाति । पुरोडाशम् । च (३)। अधिश्रयतीत्यधि-श्रयति । आज्यम् ।। च। स्तम्बयजुरिति स्तम्ब-यजुः । च । हरति । अभीति । च । गृह्णाति । वेदिम् । च । परिगृहातीति परि-गृह्णाति । पनीम् । च । समिति । नाति । प्रोक्षणीरिति प्र-उक्षणीः । चः आसादयती त्या सादपति । भाग्यम् । . एतानि याजमानप्रकरणगतान्यपि अर्युगैय कर्तव्यानि । उक्तं च-" याजमाने समाख्यानातू १. कर्माणि याजमानं स्युः " ( मीसू ३०८.१९) इत्यत्र । 'उखाम् अधि 'श्रयति, अङ्गारे कुम्भी स्थापयति । 'अव 'हन्ति ब्रीहीनुलूखले । 'दृषदौ 'च 'समाहन्ति शम्यया । अधिवपति दृषदि तण्डुलान् । 'कपालानि 'उप 'दधाति अङ्गारेषु । 'पुरोडाशं च 'अघि 'श्रयति कपालेषुः। 'भाग्यं च अधिनयतीत्येव । "स्तम्बयनुः "हरति । सतृणं पुरीपम् 'अभिगृह्णाति न्युप्तमनलि- नाग्नीधः । 'बेदि परिगृह्णाति स्फ्येनोत्तरं परिप्राहम् । पत्नी 'सं 'नह्यति योक्त्रेण । 'प्रोक्षणी: १५ अपः 'आसादयति । 'आज्यं 'च अवसादयतीत्येव, झुग्गृहीतमित्यर्थः ॥ (तेस १.१.३) इति मन्त्रेण 'उषां गार्हपत्ये स्थापयेत् । " भव रक्षो दिवः" (द. आपश्री १.१५.१०) इति माखान्तरमन्त्रेण मीहीनवहन्यात् । “इपमा वद" (नैस १.१.५) इति मन्त्रेण पाषाणेन शम्यया वा पेपणा दपदुपले समाइन्यात् । "देवस्य.त्या" (तेस १.१.६) इत्यादिमन्त्रेण पेपणाय स्पदि तण्डुलानधिवत् । “ध्रुवमसि" (तैस १.१.७) इत्यादिभिमन्त्रैः पुरोडाशपणायामो कपालानि २. उपदण्यात् । " धर्मोऽसि " (तेस १.१.८) इति मन्त्रेण तेषु कपालंपु पुरोटाशम् मधिनयेत् । " मनिस्ट तेजः" (लेस १.१.१०) इति मन्त्रेण भाज्यम् भाइवनीयेऽधिप्रयेत् । चिकीर्पितयेदिस्थाने "पृथिति देवयानि " (सेस १.१.९) इत्यादिमिर्मन्त्रैः स्तम्ययजुः हरेत् । " भररस्ते दिवम् " (सस १.१.९) इति मन्त्रगामीयोऽसिना सतृणपास्नुकर प्रक्षिप्तान मिगृहीयात् । “यसवस्त्या परिगृहन्तु" (स १.१.९) इत्यादिमिमन्त्रैः यदि परिगृतीयात्। “ माशासाना" (वैस १.१.१०) इति मन्ग्रेण योपण पत्नी संनोत् । "तसपस्थ" (द. भापो २.३.१२) इति शाखान्तरमन्त्रेण स्फ्यनिष्पादितायां म्यायां प्रोक्षणी भासादयेत् । " भाद्विाऽसि "(संसं १.१.१०) इति मन्त्रेण स्फ्यलेसायाम् , 'माय सादयेत् ॥ । ६. मा-पेपणाम् इ-पेपण; मा-पेषणम् ।

·भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता द्वादशद्वन्द्वसंपत्तिः] चैतानि वै द्वादश द्वन्द्वानि दर्शपूर्णमासयोस्तानि य एव५ संपाद्य यजते प्रजातनैव यज्ञेन यजते प्र प्र॒जया पशुभिमिथुनीयते ॥९॥ [उक्येनोपामोत्यगच्छतां यः पुरोडाशै च चत्वारि शर्च ] च । एतानि । वै । द्वादश । द्वन्द्वानीति द्वम्-द्वानि । दर्शपूर्णमासयोरिति दर्श-पूर्णमासोः । तानि यः । एवम् । संपायेति सम्-पार्छ । यर्जते । प्रजातनेति प्र-जातेन । एव । यज्ञेन । यजते । प्रेति । प्रजयेति प्र--जयां । पशुभिरिति पशु-भिः । मिथुनैः । जायते ॥ ९ ॥ । एतानि धै ' इत्यादि । गतम् ( तैसं १.६.९)॥ इति पप्ठे नवमोऽनुवाकः॥ एतानीति ॥ विहितानि द्वन्द्वानि प्रशस्योपसंहरति- एतानि वै द्वादश द्वन्द्वानि दर्शपूर्ण- मासयोस्तानि य एवर संपाद्य यजते प्रजातेनैव यज्ञेन यजते प्र प्रजया पशुभिमिथुनर्जायते ' इति ॥ १॥ यद्यप्युक्तानां वत्सविमोकादीनां चतुर्दशत्वात् सप्तैवैतानि द्वन्द्वानि तथाऽपि चकारैः पूर्वानुवाकोक्तेषु दशसु यज्ञायुधेपु समुच्चितेषु द्वादश संपद्यन्ते ॥ अभ मीमांसा ।। द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्-- " एवं विद्वान् पौर्णमासीममावास्यामितीरितम् । कार्मान्यदुत पूर्वोक्तसमुदायानुवादकम् ॥ कर्मान्तरं स्यादभ्यासाझौवं अन्यं हि देवता । धानघ्नीत्यादितो लभ्याऽनुवादस्तु न युज्यते ॥ वार्यनीत्याज्यभागाङ्गव्यवस्थोक्तेन देवता । पौर्णेत्यनूयते पौर्णमासीयुक्तं निकं तथा । 'अमेत्यपि समूहस्य द्विन्वसिद्धिः प्रयोजनम् । सहस्थितिः पौर्णमास्यामित्युक्तिभ्यां निके विके । विद्वद्वाक्ये "विधौ विध्यावृत्तिराग्नेयादिना । विहितस्य फलित्वेन प्राधान्यमितरे गुणाः ॥" (जैन्या २.२.६-१०) इति । इदमाम्नायते-'य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते ' (तसं १.६.९), ' य एवं विद्वानमावास्यां यजते' (तसं १.६.९) इति । अत्र यजतिना ११ कर्मान्तरं विधीयते न तु प्रकृतर बामेयादयः षट् यागा २५ भद्यन्ते । आग्नेयादयः कालसंयुक्तास्तत्प्रकरण एवाम्नाताः। “यदाग्नेयोऽष्टाफपालो अमावास्यायां च पौर्ण- मास्यां चाच्युनो भवति" (तैसं २०६.३) इति । " तावतामग्नीपोमावास्यस्यैव तावुपांशु पौर्णमास्यां यजति " इति । " ताभ्यामेतमग्नीपोमीयमेकादाकपालं पूर्णमासे प्रायछत् " (तसं २०५.२) इति । “ऐन्द्र दध्यमावास्यायाम् ' (वैसं २०५.४) इति। " ऐन्द्र पयोऽमावास्यायाम्" इति च । एतेभ्यः प्रकृतेभ्यः ७. म४-स्यादन्यासा द्रौत (2)। ८. ति-यथा। ९. दि-समेत्यपि।, १०. क-पृथक् । ११. वि- ३० भामेयकादिना। १२. क-प्राधान्यादितरे। १३-१३. ति-कर्मान्तराणि विधीयन्ते । १४.,ति-तेभ्यः । २.

·१६८ तेतिरीय-संहिता (१.६.९. [शाददन्दसंपतिः पड्म्य भाग्नेयादिभ्यो विद्वद्वाक्यविहिवस्य कर्मणोऽन्यत्वे सति प्राधिकरणम्यान विध्यभ्यास उपपयते। म च कर्मान्तरस्ये द्रम्पदेवतयोरभावो भौवादिसद्भावात् । भत एयोक्तम्-"भावं साधारण दन्य देवता मान्यवर्णिकी। रूपवन्तौ ततो यागो विधीयेते पृथक्तया" इति । "सर्वस्मै या एतयज्ञाय गृपते। यद्भुवायामाग्यम् " (वैया ३.३.५) इति धौवस्य साधारण श्रुतम् । देवतापा मान्यर्णिकत्वमित्यमुनेतन्यम् - "तसाद्वानी पूर्णमासेऽनूच्येते धन्वती अमावास्यायाम् " (सं २.५.२) इति । वाध्यौ वृधन्यत्यो पचों क्रमेण कालयोपेठे विधीयते । तम " लमित्राणि जयनत् " (वैसं ४.३.१३) इत्येको पायग्नो मन्त्रः । “वं सोमासि सत्पतिस्त्वर राजोत वृत्रहा" (वैसं ५:३०१३) इत्यपरः । तयोरुत्तायनीषोमौ पौर्णमासदेवता । एवमनन्तरा- म्नातयोधिधातुयुक्तयोमन्त्रयोरुतारनीपोमावमावास्यादेवता । ताभ्यां द्रध्यदेवताभ्यां रूपवत्वात् यागा. १० न्तरमन विधीयते । पयागानुवादत्रे तदनुवादेन विधेयान्तरस्य कस्यचिददर्शनाद्विद्वद्वाक्यमनर्थकं स्यात् । न केवलं सदानव किंतु 'पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत, अमावास्यायाममावास्यया यनेत' इत्येतदपि ज्ययं स्यात् । न चैतत् कारुविधायक, "यदानेयः" (तसं २०६.३) इत्यायुत्पत्तिवाक्यरेव तद्विधानात् । कर्मान्तरत्ये तु काहं विघास्यति । तस्मात् कर्मान्तरविधिरिवि प्राप्ते घूमः- आस्तां तावद्व्यम्, देवता तु विधित्सितस्थ कर्मान्तरस्य सर्वथा न लभ्यते । कार्यग्नोधन्वत्योशाज्यभागदेवताप्रतिपादकत्वात् । १५ हात्र मन्त्रकाण्डे सामिधेनीरागहननिगदप्रयाजमन्नांश्चाम्नाय मयाजानन्तरभायिनोराज्यभागयोः" फ्रमेण घान्यो वृधन्वत्यो चाम्नाते । लिङ्ग चाग्निविषयं सोमविषयं च तमोपलभ्यते । ततो लिङ्गक्रमाभ्या- माज्यभागविषयत्वमवगम्यते । यत्तु " वाग्नी पूर्णमासे" (सं २.५.२) इत्यादिवास्यं तलिङ्गक्रम- बलुप्तयोराज्यभागाङ्गयोमन्त्रयुगलयोः कालद्वये व्यवस्थामाचटे, न तु नूतनकर्माङ्गतां तयोर्विदधाति । भती रूपराहित्यात् विद्वद्वाक्यं कर्मान्तरविधायकं न भवति । किं तर्हि ? पूर्वप्रकृतेष्वाग्नेयादिपु पट्सु निकरूपौ २० द्वौ समुदायावनुवदति । न च कालवाचिभ्यां पौर्णमास्यमावास्याशब्दाभ्यां यागगनुवादानुपपत्तिः । "तत्तत्कालविहितयोगित्रिकयोरुपलक्षितत्वात् । न चानुवादो व्यर्थः । समुदायद्वित्वसिद्धेस्तत्प्रयोजनत्वात् । तसिद्धौ च 'दर्शपूर्णमासाभ्यां वर्गकामो यजेत' इत्यस्मिन् फलवाक्ये पयागविवक्षया द्विवचन- निर्देश उपपद्यते । यदप्युक्तमनुवादपक्षे 'पौर्णमास्याम्' इत्यादि वाक्यवैययमिति तदयुक्तम् ; काल- विधानासंभवेऽप्येकैकस्य निकस्य सहप्रयोगविधानात् । आग्नेयोपांशुयाजाग्नीषोमीयाणां त्रयाणां पौर्ण- मासीकालविहितानां सह प्रयोगः 'पौर्णमास्या' इत्यनेन तृतीयैकवचनान्तेन विधीयते । एवमितरत्रापि । २५ ननु विद्वद्वाक्यस्य कर्मान्तरविधायकत्वाभावेऽपि मानुवादकत्वम् , तस्य यागविधायकत्वाभ्युपगमात् । "आमेयोऽष्टाकपालः" (सं.२०६.३) इत्यादिवाक्यानि तु विहितयागानुवादेन द्रव्यदेवतालक्षणगुणविधा- यकानीति चेत् । ना तथा सत्येकेन वाक्येनानेकगुणविभ्यसंभवात् । प्रतिगुणं पृथग्विधौ विध्यात्तिः प्रसज्येत। भाग्नेयादिवाक्यानां विधायकत्ये तु विशिष्टविधित्वानास्ति विध्यावृत्तिदोषः । तस्मादानेयादिवाक्यविहिताना ३. विद्वद्वाक्यमनुवादकम् । किं चानुवादमनग्युपगग्य कर्मान्तरविधि वदतः प्रयाजादीनामाग्नेयादीनां च गुण- प्रधानभायो नसिध्येत्। तथा हि-" समिधो यजति" (तैसं २.६.२) "आधारमापारयति" (सं२.५.११) इत्यादयः कालयोगरहिताः केचित् विधय माम्नाताः। " यदानेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायांच पौर्णमास्यां च" (तैसं २०६.३) इत्यादयः कालयुका अपरे। तेषामुभयेपां प्रकृतखात् 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इति वाक्येन सर्वेषां फलसंबन्धो बोधनीयः । 'दर्शपूर्णमासाभ्याम्' इति द्विवचन बहुवचनत्वेन परिणेत- ३५ म्यम् । विद्वाक्यविहिते द्वे कर्मान्तरे प्रयाजादय मामियादयश्वेत्येतेषु द्वित्वासंभवात् । सर्वेषां च फलसंबन्ने १५. तं-तदनर्थकम् । १६. क-वार्षनीवृधः। १७. क-भागदेवतयोः। १८. म४-लक्ष्यते । १९. इ.उ.पा-तर्हि' इत्यस्यानन्तर 'ते'। २०. आ-म४-तरकाल'। २१. इ.उ.पा-चेत् । २२. तं. ति-दरयेतस्मिन् । २३. इ.उ.पा-'विहित 'नास्ति ।

·१.६.९) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता द्वादशद्वन्द्वसंपत्तिः] राजस्यगतेष्टिपशुसोमवत् समप्राधान्यात् प्रयानादीनां गुणभावो न स्यात् । तदभात्रे चानङ्गत्वात् "सौर्यादि- विकृतिप्वाग्नेयादीनामिवातिदेशो न स्यात् । मनुवादपक्षे तु निकयोः कालयोगेन दर्शपूर्णमासशन्दाईत्वात् समुदायद्वित्वेन द्विवचनाहत्वाचाऽऽग्नेयादीनामेव फलसंबन्धन प्राधान्यम् । प्रयाजादीनां तु गुणभाव इति न कोऽपि दोपः । तस्माद्विद्वद्वाक्यमनुवादकम् ॥ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- 'दर्शादिः सर्वकामेभ्योऽनुवादो वा फले विधिः। । "अगोपाड़ोदितः कामो विध्यभावादनूद्यते ॥ उत्पत्तिचोदनासिद्धे आश्रित्य विधिभावने । फलसंयोगबोधेन भवेदेष फले विधिः," (जैन्या ४.३.१२-१३)॥ इमाम्नायते 'एकस्मै वा भन्या इष्टयः कामायाऽऽहियन्ते सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासी" १० इति, "एकस्मै का अन्ये यज्ञक्रतंवः' कामायाऽऽहियन्ते सर्वम्यो ज्योतिष्टोमः" इति। तत्र सर्वेभ्यः' "इत्यनेन वाक्येन दर्शपूर्णमासयोर्न फले विधिः । विधायकस्य सिडादेर्भावनाधाचिन भाख्यातस्य चाभावात् । अनुवादस्तु भविष्यति, सर्वकामानां प्राप्तत्वात् । न च 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इति विधा- नात् स्वर्ग एव प्राप्तो न तु कामान्तरमिति वाच्यम् । अङ्गोपाङ्गकामानामपि प्राप्तस्वात् । सामिधेन्यो दर्शपूर्ण- मासयोरङ्गम् । तत्र कामाः श्रूयन्ते--" एकविशतिमनुयात् प्रतिष्टाकामस्य ... चतुर्विशतिमनु याद्- १५ ब्रह्मवर्चसकामस्य" (तसं २०५०१०) इति । तथा सानारययागस्य दोहनमाम् । तत्साधनं घरसापाकरण- मुपागम् , तत्र पलाशशाखाहरणे काम थाम्नात:-"ये कामयेत पशुमानरस्यादिति । यहुपणी तस्म बहुशाखामाहरेत् । पशुमन्तमेवैनं करोति" (भापश्री १.१.९) इति त एते सर्व कामा अनूयन्त इति प्राप्त मा-मा भूतामस्मिन् वाक्ये विधिभावने । तथाऽप्युत्पत्तिवाक्यसिद्धे ते आश्रित्य तादय- वाचिन्या चतुर्ष्या फलसंयोगो बोध्यते । तस्मादेष फले विधिः ॥ तृतीयाध्यायस्याटमे पादे चिन्तितम्- "वत्सं चोपसूजेत् तद्वदुखां चाधिश्रयेदिति । द्वादशद्वन्द्वकमैतत् स्वामिनो वैतरस्य वा ॥ माधः पाठात् स्वामिकाण्डे तादयेन परिक्रयात् । महाकाण्डोक्तितोऽन्योऽस्तु, द्वन्द्वतवात्र कीयंते ॥" (जैन्या ३.८०१४-१५) २५ दर्शपूर्णमासयोर्याजमानकाण्डे श्रूयते-'द्वादश द्वन्द्वानि दर्शपूर्णमासयोस्तानि संपाद्यानीत्याहुवत्स चोपावसृजत्युखां चाधियत्यव च हन्ति दृपदौ च समाहन्ति' (तसं १०६.९) इत्यादि । तत्र गां दोग्धं वत्सोपसर्जनमेकं कर्म, दोहनेन संपादित क्षीरं धारयितुं पिठरस्थापनमपरं कर्म । तदेतदुभयमेकं द्वन्द्वम् । २० द्वन्द्वसपादनमानमेवर माग्नातम् । तन यजमानस्तामानुपूवा मनास निधायाचयारनुष्टान प्रमादराहित्य- मनुसंधातुं प्रभवति । तस्मादध्वयोरेवानुष्ठानम् ॥ ३५ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमंहितामाप्ये प्रथमकाण्डे पप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥ २४. इ.उ-सौर्यादिकं वि', पा-सौर्यादिकवि' म४-सौम्यदि। २५. इ.उ,पा-अङ्गोपाङ्गादितः। २६. इ.उ.पा-इत्यतेन। २७-२७. क-एतेन सर्वकामाः। २८. इ.उ.क.तं.ति.पा.मा.हा-तस्मादशेष। २९. सं.ति-'तितोऽतोऽस्तु; मा-'कितान्त्योऽस्तु । ३०. इ.उ.क.पा-'न' नास्ति । ३१. मर-मात्रम्। ४० सस २२ ·। १७० तैत्तिरीय-संहिता (१.६.१० [हविःसादनम् ध्रुयोऽसि ध्रुवोऽह सजातेषु भूयासमित्याह ध्रुयाने_नान् कुरुत उग्रोऽस्युग्रोऽह सजातेषु भूयासमित्याहाप्रतिवादिन एर्नान् कुरुतेऽभि- भूरस्यभिभूरह सजाते भूयासमित्याह य एवैन प्रत्युत्पिपीते तमुपास्यते भुवः । असि । ध्रुवः । अहम् । सजातेष्विति स-जातेषु। भूयासम् । इति । आह । ५ ध्रुवान् । एव । एनान् । कुरुते । उग्रः । असि । उग्रः । अहम् । सजातेविति स-जातेषु । भयासम् । इति । आह । अप्रतिवादिन इत्यप्रति-यादिनः । एव । एनान् । करुते । अभिभूरि- त्यभि-भूः । असि । अभिभूरित्यभि-भः । अहम् । सजातेविति स-जातेषु । भूयासम् । इति । आह । यः । एव । एनम् । प्रत्युत्पिपीत इति प्रति-उत्पिपीते। तम् । उपेति। अस्यते । 'ध्रुवोऽसि' इत्यादीनां याजमानमन्त्राणां ब्राह्मणम् । तत्रं परिधीनामनुमन्त्रणमन्त्राः १. 'ध्रुवोऽसि ' इत्यादयः ॥ एतान् सजातानविनष्टान् करोति । तथा हि सति तेष्वयं ध्रुवतरो भवति । "एनान् 'अप्रतिवादिनः "कुरुते सजातान् । 'उपः उद्गुणः, यस्याने, न कश्चित् प्रति- वदतीति । 'प्रत्युत्पिपीते सजातेपु मध्ये य एनं प्रातिकूल्येन उपजीवति "तम् 'उपास्यते उप- क्षिपति । पीड् पाने, देवादिकः । व्यत्ययेन शपः लुः । " उपसर्गादस्यत्यूयोर्वावचनम् " (पा १.३.२९ वा ३ ) इत्यस्यतेः आत्मनेपदम् । अनुदात्ते च (पा ६.१.१९०) १५ इत्यभ्यस्तस्यायुदात्तन्वम् । तिडि चोदात्तवति " (पा ८.१.७१) इति द्वितीयस्य गतेः अनुदात्तत्यम् , “ गतिर्गतौ " ( पा ८.१.७० ) इति प्रथमस्य ।। भवमे द्वन्द्वसंपादनमुक्तम् । दशमे हविःसादनं विधीयते ॥ ध्रव इति ॥ प्रथमं तावत् द्वितीयानुवाकस्य पूर्वभागोक्तानां मन्त्राणां व्याख्यानम् । तत् परिभ्यनु- मन्त्रणमन्त्रानुदाहृत्य व्याचष्टे 'ध्रुवोऽसि ध्रुयोऽहर सजातेषु भूयासमित्याह ध्रुवानेवैनान् कुरुत २० उग्रोस्युमोऽहए सजातेषु भूयासमित्याहाप्रतिवादिन एवैनान् कुरुतेऽमिभूरस्यामिभूरहर सगातेषु भूया- समित्याह य एवैन प्रत्युत्पिपीते तमुपास्यते' इति ॥ 'मजातेषु ध्रुवो भूयासम् ' इत्यनेन न केवलं स्वस्यैव ध्रुवत्वं प्रार्थितं, किंतु :एनान् ज्ञानीनपि 'ध्रुवान् एवं कर्तुं प्रार्थितम् । “स्वस्यानुप्रत्ये सत्यशिक्षिता' शातयः प्रतिवादिनो भवन्ति । मत उग्रत्वप्रार्थनेन तन्निवार्यते । 'ज्ञात्तिमध्ये 'यः कोऽपि एनं यजमान प्रत्युत्पिपीते प्रतिकूलो भूत्वोत्पादयितुमिच्छति तं प्रतिकूलमभिभविता भूयासम् इत्यनेन - उपास्यते २५ उपक्षिपति॥ । " - १. इ.उ.तं.पा.हा-'न' नारित। २-२. भा.क-स्वस्यानुप्रत्वेनाशिक्षिताः। ३.इ.उ.पा- उप्रत्वेन प्रार्थितेन । - ४. इ.उ.पा-यज्ञान्ते मध्ये । ५. आ.क-भूत्वोरसादयि'; ति-भूत्वोत्पादयितु । ६. सं.ति.पा.हा-उपक्षयति।

·। १.६.१०) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १७१ हविःसादनम् ] युनज्मि त्वा प्रणा दैव्येनेत्याडेप या अ॒ग्नेर्योगस्तेनै(१) युनक्ति यज्ञस्य बै समृद्धेन देवाः सुवर्ग लोकमायन् यज्ञस्य॒ व्युद्धनासुरान् परोऽभावयन् यन्म अग्ने अस्य यज्ञस्य रिप्यादित्याह यज्ञस्यैव तत् समृद्धेन यजमानः सुवर्ग लोकमैति यज्ञस्य॒ व्युद्धेन भ्राच्यान् परी भावयत्यग्निहोत्रमेताभिर्व्याहतीभिरुप सादयेद्यज्ञमुख वा अग्निहोत्रं युनज्मि । त्या । ब्रह्मणा । दैव्यैन । इति । आह ! एषः । वै। अग्नेः। योगः । तेन (१)। .५ एव । एनम् । युनक्ति । यज्ञस्य । वै। समृद्धेनेत सम्-ऋद्धेन । दे॒वाः । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । आयन् । य॒ज्ञस्य । व्यूद्धेनेति वि-ऋद्धेन । असुरान् । परेति । अभावयन् । यत् । मे। अग्ने । अस्य । यज्ञस्य । रिष्यात् । इति । आह । यज्ञस्य । एव । तत् । समृद्धेनेति सम्-ऋद्धन । पजमानः । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । एति । यज्ञस्य । व्यद्धेनेति वि-ऋद्धेन । भ्रातृभ्यान् । परेति । भावयति । अग्निहोत्रमित्यग्नि-होत्रम् । एताभिः । व्याहतीभिरिति व्याहृति-भिः। उपेति । १० सादयेत् । यज्ञमुखमिति यज्ञ-मुखम् । वै । अग्निहोत्रमित्यग्नि-होत्रम् । 'युनज्मि त्या ' इत्यग्नियोगः ।। "एषः मन्त्रः 'अग्नेः "योगा। अग्नियुज्यते बध्यतेऽनेनेति करणे घञ् (पा ३.३.१८)॥ 'यज्ञस्य ' इत्यादि ॥ यज्ञस्य यत्समृद्धं हविरादीनामन्यूनत्वम् , अन्यूनं था हविरादि, तत्स्वर्गप्राप्तिहेतु । यापुनर्वृद्धं स्कन्नादिवैकल्यं तेन 'असुरान् पराऽभावयन् 'देवाः । ' यन्मे १५ अग्ने' इत्यनेनासन्नहविरभिमन्त्रणेन तद्वैकल्यं प्रति पराभवनहेतुः क्रियत इत्यर्थः । रनन्तरः " ( पा ६.२.४९) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । युनज्मीति ॥ भग्मियोगमन्त्रमादौ घ्याचष्टे-'युनज्मि स्वा ब्रह्मणा दैव्येनेत्याइप वा अग्नेर्योग- स्तेनैवैन युनक्ति' इति । एषः मन्त्रपाठः एय 'योगः भवति । "स्वाममिं युग्मि " इति मन्ने" यस्येति ॥ आसमस्य इविषोऽभिमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे-'यज्ञस्य वै समृद्धेन देवाः सुवर्ग लोकमायन् यज्ञस्य व्युद्धनासुरान् पराऽभावयन् यन्मे भग्ने अस्य यज्ञस्य रिष्यादित्याह यज्ञस्यैव सत्समृद्धेन यजमानः सुवर्ग लोकमेति यज्ञस्य ब्युद्धेन भ्रातृप्यान् परा भावयति' इति । यास्य हि द्वाशी समृद्धी प्युद्धश्च । यथाशास्त्रमनुष्ठितः समृद्धः। अतथाभूनो प्युद्धः । तन समृदो देयानां स्वर्गमाप्तिहेतुः । घ्युद्धोऽमुराणां तिरस्कारहेतुः। अतोऽस्मिन् मन्ये 'रिप्यात्' 'मन्दान्' इति युद्धमन्य सेन 'हन्मि सपरनम् ' इति वैरिपराभवः कथ्यते । 'समृद्धेन "स्वर्ग प्राप्नोमीत्यर्थात् लभ्यते ॥ अग्निहोत्रमिति | 'भूर्भुवः सुवः' इति ग्यातिभिरग्निहोत्रहयिष उपसादनं विधत्ते . 'भग्निहोत्रमेताभिाहतीभिस साइयेत्' इति ।। ८. आ-'मिमन्त्रगम् ; -'पो मन्मणम् । ९. इ.उ.पा.तं.ति-स्कन्देत् । १०. भा-समृसो म; इ.स.पा-समझेप। ११. मा-'सर्गम् ' इत्यस्यानन्तरम् 'पामम् । १२. भा- ३. प्राप्मोवीत्यर्पः; क-प्राप्नोमात्यर्थः । "गति- श्रवणातू॥ २० . २५ ७.फ-मन्त्रेण ।

·१७२ तैत्तिरीय-संहिता [हविःसादनम् ब्रह्नता व्याहतपो यज्ञमुख एव ब्रह्म (२) कुरुते संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवोप- सादबह्मणैवोभयतः संवत्सरं परि गृह्णाति दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यान्यालभमान एताभिहितीभिईवी या सादयेद्यज्ञमुखं वे दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि अद्वैता व्याहृतयो यशमुख एवं ब्रह्म कुरुते संवत्सरे पर्यागत एताभियाऽऽ सदियद्- ब्राह्मणयोभयतः संवत्सरं पर गृह्णाति मी । एताः । व्याहृतय इति यि--आहेतयः । यज्ञमुख इति यज्ञ--मुखे । एव । ग्राही (२)। कुरुते । संवत्सर इति सम्-वत्सरे । पुर्यागत इति परि-आर्गते । एताभिः। एव । उपेति । सादयेत् । ब्रह्मणा । एव । उभयतः । संवत्सर मिति सम्-वासरम् । परीति । गृह्णाति । दर्शपूर्णमासाविति दर्श- पूर्णमासौ। चातुर्मास्यानीति चातुः- मारयानि । आलझमान इत्या-लभमानः । एताभिः । १. व्याहतीभिरिति व्याईति-भि । हवी पि । ति। सादयेत् । यज्ञममिति यज्ञ-मुखम् । वै दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासी । चातुर्मास्यानीति चातुः-मारयानि । ब्रह्म। एताः । व्याहृतय इति वि--आहतयः । यज्ञमुख इति यज्ञ-मुखे । एव । ब्रह्म । कुरुते । संवत्सर इति सम्वत्सरे । पर्यागत इति परि-आर्गते । एताभिः । एव । एति । सादयेत् । ब्रह्मणा । एव । उभयतः । संवत्सरमिति सम्वत्सरम् । परीति गृह्णाति । विरासादिन्यो व्याहृतयः ॥ विविधमायिन्ते आनीयन्त इति व्याहृतयः । लोकत्रया- त्मिकाः विविधफलाहरणहेतुभूता वा । अनन्तरगतेः " तादौ च " (पा ६.२.५०) इति प्रकृतिस्वरत्वम् । एताभिः अग्निहोत्रहविः 'उपसादयेत् । 'यज्ञमुखं 'वै अग्निहोत्रं, प्राधा- न्यात् । ' प्रीताः' इति, लोकत्रयात्मकत्वात् । पर्यागते पर्यावृत्ते । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'उभयतः', साविभक्तिकस्तसिल् ॥ दर्शपूर्णमासौ ' इत्यादि । गतं प्रयमप्रयोग इदम् ।। यशमुखमिति ॥ तदेतदुपपादयति- यज्ञमुखं वा अग्निहोत्रं ब्रह्मैता न्याहतयो यज्ञमुख एवं ब्रह्म कुस्ते ' इति ॥ आधानानन्तरमेवानुप्टेयत्वात् 'प्राथम्येन सर्चयज्ञेप्वग्निहोत्रस्य मुखत्वम् । व्याहृतयः च त्रैलोक्यात्मनो विरापस्य परब्रह्मण्यारोपितशरीरस्य वाचकरवेन ब्रझरूपाः । अतः प्रशस्ने 'यज्ञमुसे प्रशस्तं ब्रह्मरूपं व्याहृतित्रयं कृतवान् भवति ॥ संवत्सर इति ।। अग्निहोत्रारम्भदिनगते हविःसादने च्याहतीविधाय कालान्तरगतेऽपि सादने विदधाति-संवत्सरे पर्यागत एनाभिरेऽऽ सादयेत्' इति ।। ब्रह्मणेति ॥ आद्यन्तयोदिनपोर्ध्याहृतिभिरुपसादनं प्रशंसति- 'ब्रह्मणैवोभयतः संवत्सरं परि गृह्णाति' इति ।। अमिहोनवत् कर्मान्तरेऽपि न्याहृतिभिरासादनं विधत्ते- 'दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्या- १.तं.वि.पं-उभयत्र। १३. आ-प्राधान्येन। १४. इ.उ-'भिरुपसादनम्। २० २५ ३.

·५ -- । - भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १७३ हविःसादनम्] यद्वै यज्ञस्य साम्ना क्रियते राष्ट्र (३) यज्ञस्याऽऽशीर्गच्छति यहचा विर्श यज्ञस्याऽऽशीगच्छत्यर्थ ब्राह्मणोऽनाशीण यज्ञेन यजते सामिधेनीरनुवक्ष्यन्नेता व्याहृतीः पुरस्तादाद्ब्रह्मैव प्रतिपदै कुरुते तथा बामणः साशीण यज्ञेन यजते यत् । चै । यज्ञस्य । साग्ना। क्रियते । राष्ट्रम् (३)। यज्ञस्य॑ । आशीरित्या-शीः । गच्छति । यत् । ऋचा । विशम् । यज्ञस्य । आशीरित्या-शीः । गच्छति । अर्थ । ब्राह्मणः । अनाशीण। यज्ञेन । यजते । सामिधेनीरिति साम्-इधेनीः । अनुव॒क्ष्यनित्यनु वक्ष्यन् । एताः । व्याहतीरिति वि-आहेतीः । पुरस्तात् । दयात् । ब्रह्म । एव । प्रतिपदमिति प्रति-पदम् । कुरुते । ता । ब्राह्मणः । साशीणेति स-आशीर्केण । यज्ञेन । यजते । यद्वै ' इत्यादि ॥ यज्ञस्य या "भाशीः 'साम्ना क्रियते सा सामस्था आशीः आशंसनीयं फलं "राष्ट्रं गच्छति यत्रायं वसति तद्राष्ट्रवासिनां तत्केवलं स्यात् । अथ यत् १. 'ऋचा क्रियते सा यज्ञस्य "आशी: 'विशं गच्छति सर्वान् मनुष्यान् । जातावेकवचनम् । अथ इदानीमयं "ब्राह्मणः चराकः अनाशीण अफलेन यज्ञेन यजते, किमेतद्युज्यते ? यद्वा-तिष्ठन्त्यन्ये; बाह्मणः किमनाशीण यजेत यः प्रयोजनमन्तरेणाविहितं' निमेषमात्रमपि न करोतीति प्रतिपादनार्थ ब्राह्मणग्रहणम् । यजुषां प्रायेण करणमन्त्रत्वान्न तत्र" कदाचिदाशीरिति शक्सामयोरेव ग्रहणम् । नात्याशीरस्येति बहुव्रीहौ कप् ( पा ५.४.१५१)। न्यालभमान एताभिर्व्याहतीभिईवीरप्या सादयेद्यज्ञमुखं वै दर्शपूर्णमासी चातुर्मास्यानि अझैता व्याहृतयो यशमुख एवं ब्रह्म कुरुने संवत्सरे पर्यागत एताभिरेयाऽऽसादग्रह्मणैवोभयतः संवत्सरं परि गृहाति इति ॥ यज्ञो ज्योतिष्टोमादिः । ततः पूर्वभावित्वाद्दर्शादर्मुसत्वम् ॥ यद्वा इति ॥ अन्यत्राऽपि व्याहतीविधत्ते-- 'यद्वै यज्ञस्य साग्ना क्रियते राष्ट्रं यशस्याऽऽशी- गच्छति यहचा विशं यज्ञस्याऽऽशीर्गच्छत्यथ ग्राह्मणोऽनाशीण यज्ञेन यजते सामिधेनीरनुवक्ष्योता च्याहनीः पुरस्तादध्याद्मीय प्रतिपदं कुरुते तथा माझणः साशीण यज्ञेन यजते' इति ॥ यज्ञसंपन्धि किचिद "साम्ना क्रियते, यथा यहिप्पवमानादि । अन्यत् किंचिदगम् "ऋचा क्रियते, यया याज्या- पुरोनुवाश्यादि। तय सामसाध्येनाङ्गेन यद्यज्ञफलं तत् राष्ट्र प्राप्नोति, राष्ट्र सस्याभिवृद्धिर्भवतीत्यर्थः । माध्येनाङ्गेन यत् फलं तत् 'विशं प्रजां प्राप्नोति, प्रजाया मायुरारोग्यादि वर्धत इत्यर्थः । म एवं सति माह्मणः यजमानः फलपदैर्य जुर्मिविरहितत्यात् मनाशीण निष्फरटेन यज्ञेन इष्टवान् भवति । मतो यशरूपाः न्यानीः प्रयुज्यात् । "होगाऽनुवचनीयाः 'प्र यो घाजा' (सं २०५.५) इत्यादयः ऋचः सामिधेन्यः सदनुवचनात् प्रागेय होता म्यादतीः पठेत् । तायना प्रारूपं ध्यातिप्रयमेव सामिधेनीनां 'प्रतिपदं प्रारम्भ कृतवान् भाति । तया सति यजमानः सफलेन पक्षेन इष्टवान् भवति । २. मैं-आदितम् । ३-३.ते.ति-परण नार। १५.३.उ.पा-होत्रायनु। १६. भा.व-तहेवता । २. २५ 1 ·- १७१ तैत्तिरीय-संहिता [इविःसादनम् यं कामत यजमान भ्राठव्यमस्य यज्ञस्याऽऽशीगच्छेदिति तस्यता व्याहृती: पुरोनुवाक्यायां दध्याभ्रातृव्यदेवत्या वै पुरोनुवाक्या भ्रातृव्यमे॒वास्य यज्ञस्य (४) आशीर्गच्छति यान् कामयत यजमानान्समावत्येनान् य॒ज्ञस्याऽऽशीगच्छेदिति तेपमिता व्याहतीः पुरोनुवाक्याया अर्धर्च एको दध्याद्यान्याय पुरस्तादेको याज्याया अर्धर्च एकां तथैनान्समावती य॒जस्याऽऽशीर्गच्छति यम् । कामयैत । यजमानम् । भ्रातृव्यम् । अस्य । यज्ञस्य । आशीरित्याशीः । गच्छेत् । इति । तस्य । एताः । व्याहतीरिति वि--आतीः । पुरोनयाक्यायामिति पुरः-अनुवाायाम् । दण्यात् । भ्रातव्यदेवत्येति भ्रातृव्य-देवत्या । वै । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाा । भ्रान्यम् । एव । अस्य । यज्ञस्य ( ४ )। आशीरित्या-शीः। गच्छति । यान् । कामयैत । यजमानान् । १. समावती । एनान् । यज्ञस्य । आशीरित्या-शीः । गच्छेत् । इति । तेषाम् । एताः । व्याहतीरिति वि-आतीः । पुरोनुयायाया इति पुरः--अनुयाक्यायाः। अर्धर्च इत्यर्ध-फुचे । एकाम् । दध्यात् । यायायै । पुरस्तात् । एकाम् । याज्यायाः । अर्धर्च इायर्ध-ऋचे । एकाम् । ता । एनान् । समावती । यज्ञस्य । आशीरित्याशीः । गच्छति । अयस्मयादित्वेन पदत्वात् (पा १.४.२०) रुत्वम् । मत्वाद्विसर्जनीयाभावः । " नसुभ्याम् " १५ ( पा ६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । " सामिधेनी: " इत्यादि । समिधामाधानमन्त्राः सामिधेन्यः, (तैस २.५.५) इत्याद्याः । " समिधामाधाने पेण्यण (पा ४.३.१२० वा १०) । "हलस्तद्धितस्य" (पा ६.४.१५० ) इति यलोपः। 'प्रतिपदं प्रारम्भ. कुरुते । प्रथमतः पद्यत इति प्रतिपत् । संपदादित्वात् किम् (पा ३.३.१०८ या ९)। यं कामयेत ' इत्यादि ॥ पुरस्तादवदानकालेऽनूच्यत इति पुरोनुवाक्या । गतमन्यत् २. (तैसं १.६.१०)॥ यानि ' इत्यादि ॥ समावती समा सर्वेषां तुल्या न कदाचिदपि भ्रातृव्यस्य । -समा अविषमा सदा यजमानगामिनी । समात् आवतुप् । ऋचोर्धमर्चः । " अध यमिति ।। प्रकारान्तरेण विनियोगं "हेयतयोपन्यस्यति–'ये कामयेत यजमान भ्रातृन्यमस्य यज्ञस्याऽऽशीगच्छेदिति तस्यैता व्याहृतीः पुरोनुवास्यायां दध्याद्भातृव्य देवत्या वै पुरोनुवाक्या भ्रातृव्य- २५ मेवास्य यशस्याऽऽशीर्गच्छति इति ॥ यं यजमान प्रति होता द्वेषादेवं कामयेत अस्य यज्ञस्य पलं यजमानवैरिणं गच्छेत् इति तस्य यजमानस्य यागे पुरोनुवाक्यायाः प्राक् 'प्याहतीः प्रयुश्यात् । तदा पुरोनुश्यायाः वैरी देवतेति तत्फलं वैरिगामि एव भवति । १७. इ.उ-पक्षतया; पा-हेतुतया; ते.ति.म४-हेयपक्षतया। ww “ वो वाजाः यद्वा .

·१.६.१०) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १७५ हविःसादनम् ] यथा वै पर्जन्यः सुवृष्टं वत्येवं यज्ञो यज॑मानाय वर्पति स्थलयोदकं परिगृहन्त्याशिपा यज्ञं यज॑मानः परि गृह्णाति मनोऽसि प्राजापत्यं (६) मनसा मा भूतनाऽऽ विशेत्याह मनो वै प्राजापत्यं प्राजापत्यो यज्ञो मन एव यज्ञमात्मन् धत्ते यथा । वै । पर्जन्यः । सुदृष्टमिति सु-वृष्टम् । वर्षति । एवम् । यज्ञः । यज॑मानाय । वर्षति । स्थलया । उदकम् । परिगृहन्तीति परि-गृह्णन्ति । आशिपेरा-शिर्पा । य॒ज्ञम् । यज॑मानः । परीति । गृह्णाति । मनः । असि । प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् (५)। मनसा । मा। भूतेन । एति । विश । इति । आह । मनः । वै। प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् । प्राजापत्य इति प्राजा-पत्यः । यज्ञः । मनः । एव । यज्ञम् । आत्मन् । धत्ते । " यथा नपुंसकम् " (पा २.२.२) इति समासः । ऋपूरम्धूः (पा ५.४.५४ ) इत्यादिना अप्रत्ययः समासान्तः । इज्यतेऽनयेति याज्या । "यजयाच॥ (पा ३.३.९०) इति १० कुत्वाभावः। इति । 'स्थलया कूलेन 'उदकं परिगृह्णन्ति निरुन्धन्ति, एवम् "आशिषा यज्ञं 'यजमानः परि "गृह्णाति फलप्रदानैकव्यापारयन्त्रितमिव करोति, यथा न कदाचिदपि फलमददानस्तिष्ठति, दत्ते चेदं न याचते यजमानः, याचितेयाचिते ददाति यज्ञ इति ॥ ‘मनोऽसि' इति ॥ सौवाधाराभिमन्त्रणम् | प्राजापत्याविशेषात् मन इति यज्ञ .. उच्यते ॥ यानिति ।। प्रकारान्तरेण विनियोगमुपादेयतया विधत्ते- 'यान् कामयेत यजमानान्समा- वत्येनान् यज्ञस्याऽऽशीर्गच्छेदिति तेपामेता व्याहृतीः पुरोनुवाक्याया अधर्च एका दयाद्याज्यायै पुरस्तादेकां यायाया अर्धचं एका तथैनान्समावती यज्ञस्याशीर्गच्छति ' इति ॥ ब्रहृयजमानकानाम् सहीनसन्माणा- २० माभूतेष्टिपु होता ययेवं कामयेतैनान् सर्वान् यजमानान् “यज्ञस्य फलं सममेव प्राप्नुयादिति तेषां यजमानानां यागे व्याहृतीरेवं दध्यात् । पुरोनुवाश्याया अधऽमिहिते सति प्रथमा व्याहृतिः । याज्यायाः पुरस्ताद्वितीया व्याहृतिः । याज्याया अर्धऽभिहिते सति तृतीया न्याहृतिः। तथा सरयेनान् सर्वान् यजमानान् यज्ञस्य फलं साम्येन प्राप्नोति ॥ यथेति ।। तामेतां प्रातिं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-'यथा वै पर्जन्य. सुवृष्टं वर्षत्येवं यशो पजमानाय चर्पति स्थलयोदकं परिगृहन्त्याशिषा यज्ञं यजमानः परि गृहाति' इति । यथा लोके सर्वतः प्रस्तो . १५ १८.इ.उ-पा-यज्ञ।

·तत्तिरीय-संहिता (१.६.१० [हविःसादनम् वागस्यैन्द्री संपत्नुभयणी याचा मन्द्रियेणाऽऽ विशेत्या?न्द्री वै वाग्याचमेवेन्द्रीमात्मन् धत्ते ॥१०॥ [तेनैव ग्रह राष्ट्रमेवास्य यज्ञस्य प्राजापत्य५ पनि शच्च ] वाक् । असि । ऐन्द्री। सपत्नक्षयणीति सपन -क्षय॑णी। वाचा । मा। इन्द्रियेण । एति । ५ विश । इति । आह । ऐन्द्री । वै । याक् । वार्चम् । एव । ऐन्द्रीम् । आत्मन् । धत्ते ॥ १० ॥ i . [मसं १.४.५; कासं ३१.१५] 'धागसि ' इति सुध्याघाराभिमन्त्रणम् । गतम् ( तैसं १.६.२ ) ।। इति षष्ठ दशमोऽनुवाकः ॥ । -- मेघः पक्षपातमन्तरेण सर्वेषु देशेष्येकरूपं 'सुपृष्टं संस्थनिप्पत्तिक्षम वर्ष मुञ्चत्येवमयं यथोक्तन्याहृत्युपेतो ० यज्ञः सर्पयजमानसंघाय सुफले साधारण्येन प्रयच्छति । तेन च सुवृष्टेन नद्यां पूर्णायां सबै जनाः 'स्थलया कूलेन 'उदकं परिगृहन्ति, तद्वद्यजमानसंघः आशिषा साधारणफलेन युक्तमिमं यज्ञं 'परि गृह्णाति ॥ मन इति ॥ सौवाधारच्याघारानुमन्त्रणमन्त्री ब्याचष्टे-'मनोऽसि प्राजापत्यं मनसा मा भूतनाविशेल्लाह मनो वै प्राजापत्यं प्राजापत्यो यज्ञो मन एव यज्ञमात्मन् धते वागस्यैन्द्री सपत्नक्षयणी १५ वाचा मेन्द्रियेणाऽऽविशेत्याहन्द्री वै वाग्वाचमेवेन्द्रीमात्मन् धत्ते' इति ॥ सर्वन्यवहारसाधनस्य मनसः प्रजापतिना प्रथमसृष्टत्वात् मनसः प्राजापत्यत्वम् । प्रथमसृष्टिश्च होतृप्राह्मणकाण्डे समाम्नायते-“इदं वा भने नैव किंचनाऽऽसीत् । न चौरासीन् । न पृथिवीं । नान्तरिक्षम् । तदसदेव सन्मनोऽकुरुत स्यामिति" (सं २०२०९)। बृहदारण्यकेऽप्याम्नातम् - " तन्मनोऽकुरुताऽऽत्मन्वी स्यामिति" (बउ १.२.१) इति । 'प्रजापतिर्यज्ञानसृजत ' इत्युक्तत्वात् प्राजापत्यो यज्ञः । अनेन मन्त्रपाठेन तो मनोयज्ञौ स्वस्मिन् २० स्थापयति । इन्द्रेण न्याकृतत्वात् वागन्दी । तां च मन्त्रपाठेन स्वात्मनि स्थापयति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये घेदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्टे घडप्रपारके दशमोऽनुवाकः ॥ १०॥ । म.तसं ६.४.७-'तामिन्द्रो मभ्यतोऽवकम्य व्याकरोत् तस्मादियं व्याकृता वागुद्यते']।

·- भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १७. भाश्रावणादिमन्त्राः] यो वै सप्तदर्श प्रजापति यज्ञमन्वायत्तं वेद प्रति यज्ञेने तिष्ठति न यज्ञाद्मशत आ श्रावयेति चतुरक्षमस्तु श्रीपडिति चतुरक्षरं यजेति यक्षरं ये यामह पः। वै। सप्तदशमिति सप्त-दुशम् । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । यज्ञम् । अन्वायत्तमित्यनु-आयत्तम् । वेद । प्रतीति । यज्ञेन । तिष्ठति । न ! यज्ञात् । भ्रशते श्रावय । इति । चतुरक्षरमिति चतुः-अक्षरम् । अस्तु । श्रौषट् । इति । चतुरक्षरमिति चतुः-अक्षरम् । यज । इति । यक्षरमित द्वि-अक्षरम् । ये । यजामहे । 'यो वै ' इत्यादि ॥ सप्तदशाक्षरसमूहात्मा प्रजापतिः सप्तदशः । सम्हे छान्दसो डः । परिमाणे वा " तस्य पूरणे " (पा ५.२.४८) इति डट् । अवयवधर्मेण समुदायो व्यपदिश्यते, सप्तदशम् प्रथमादीनामपि सप्तदशत्वात् । "यज्ञम् 'अन्वायत्तम् अनुप्रविष्टम् || 'आ श्रावय' इत्यादि ॥ तुम्यमिदं दीयत इति देवताविशेषमाभिमुख्येन 'भा 'श्रावय 'इति 'चतुरक्षरम् अध्वयोः । अस्तु "श्रौषट् एवमेतत्कर्तव्यम् इति "चतुरक्षरम् अग्नीधः । यज इमा देवतां यष्टुं याज्यां ब्रूहि 'इति द्वयक्षरम् अध्वर्योखे । 'ये 'यजामहे य "एव वयं स्मःत' । य इति ।। दशमे हविःसादनं विहितम् । एकादशे तु आध्रावणादिमन्त्राः प्राधान्येन विधीयन्ते । तेषां पञ्चमन्त्राणामुत्पत्ति विधातुं प्रस्तौति-'यो वै सप्तदर्श प्रजापति यज्ञमन्वायत्तं घेद प्रति यज्ञेन तिति न यज्ञाद्भाशते' इति ॥ मयं मन्त्रसंघः सप्तदशाक्षरोपेतत्वात् प्रजापतिसृष्टत्याच 'सप्तदशः प्रजापतिः' इत्यभिधीयते । स च यज्ञम् अन्वायत्तः सर्पयज्ञेप्यगुगतः तद्विद्यजमानः संपूर्णेन यज्ञेन प्रतिधितो भवति । वैकल्याभावाचायं यज्ञात् "न मंटो भवति ।। एति ।। मन्त्रानुत्पादयति-'मा श्रावयेति चतुरक्षरमस्तु श्रौपडिति चतुरक्षरं यजेति पक्षरं ये यजामह इति पञ्चाक्षरं द्वयक्षरो वपट्कार एप वै सप्तदशः प्रजापतिर्यज्ञमन्यायत्तो य एवं येद प्रति यशेन विधति न यज्ञाझरशते' इति ॥ एतेषु पयसु मन्त्रेप्याद्यस्य मन्त्रत्रयस्य विनियोगमापस्तम्बोs. ध्वर्युकाण्डे दर्शयति-“ग्रहान् प्रवरायाऽऽभावयिष्यामीति ग्रहाणमामन्याऽऽ श्रावयो प्रावय श्रावयोमा श्रावति वा श्रावयति । अस्तु प्रौपडित्याशीघ्रोऽपरेणोत्करं दक्षिणामुखस्तिष्ठन् रूपयर संमार्गाश्च धारयन् प्रत्याश्रावयति" (भापत्री २०१५.३-४) इति । " भवद्यग्नमुमा भनुयूहीति पुरोनुवाश्यां संप्रेष्यति । अवदायापदाय सुयेण प्रस्तरदिः समज्य जहूपभृतावादाय दक्षिणातिकम्याऽऽधाम्य प्रत्यायाचितेऽमुं यजेति याज्यामिति सार्यविकम् " (भापश्नौ २.१८.४) इति च ॥ " मा भावय" इत्ययभेय पाटोऽनत्यः । २५ 'भो भावय' इति, 'श्रावय' इति, भोमानायय' इति चय शाग्वान्तरीयम्।हे साप्नीध, यक्ष्यमाणदेवता २० १-१.ते.ति-एवं संमतः । १.क-तद्विशानः; मा-तद्दन्या; पा-तद्विन्दन् यजमानः, उतं.ति-तद्विदन (३) सनमानः। २. तं.ति-वक्ष्यमाण। तेसं २३ ·१७८ तैत्तिरीय-संहिता (१.६.११ [माधावणादिमन्त्राः इति पञ्चाक्षरं यक्षरो पट्कार एप वै सप्तदशः प्र॒जाप॑तिर्यज्ञमन्वायतो य एवं वेद प्रति यज्ञेन॑ तिष्ठति न यशाद्मशते यो वै यज्ञस्य॒ प्रार्पण प्रतिष्ठा(१)मुदयनं वेद प्रतिष्टितेनारिष्टेन यज्ञेन सस्थां गच्छत्या इति । पञ्चाक्षरमिति पश्च-अक्षरम् । यक्षर इति द्वि-अक्षरः । वषटकार इति वषट्-कारः। एपः । वै । सप्तदश इति सप्त-दशः । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । यज्ञम् । अन्वायत्त इत्यनु-आयत्तः । यः । एवम् । वेद । प्रतीति । युझेन । तिष्ठति । न । यज्ञात् । भ्रशते । यः। वै। यज्ञस्य । प्राय॑णमिति प्र-अयनम् । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् ( १ )। उदय॑नमियुत्-अपनम् । वेद । प्रतिष्टितेनेति प्रति-स्थितेन । अरिष्टेन । यज्ञेन । सँस्थामिति सम्-स्याम् । गच्छति । एति । १. एव यजामहे कस्त्वा यष्टुमर्हति इति यागसंकल्पाय 'पञ्चाक्षरं होतुः । वष्ट्रियते हविर्दीयतेऽनेनेति वषट्कारः वौषट्शब्दः "यक्षरः होतुरेव । 'एप वै' इत्यादि गतम् ॥ 'यो वै यज्ञस्य' इत्यादि । 'प्रायणं प्रारम्भः प्रवेशनम् । प्रतिष्ठा स्थितिः । उदयनं संस्था समाप्तिः । एतत्रयात्मकमाश्रावयादिकम् । तरमादत्रैव समस्तो यागः समाप्तः, एतच्छेपतया- १५ सर्वमन्यत् क्रियत इति । अरिष्टः हिंसारहितः ॥ प्रति तुम्यमिदं दीयत इत्याभिमुख्येन श्रावय इत्यध्वर्युणोक्ते सति स भाग्नीध्रोऽस्त्वित्यङ्गीकृत्य औषद् इति शब्देन श्रावयति । हे देवाः, त्वद्(युष्मद्)विषयमिदं हविर्दानं शृणुतेत्यर्थः । हे होतः, 'यज याज्यां पटेत्यर्थः । इतरस्य तु मन्त्रद्वयस्य विनियोगमाश्वलायनो होतृकाण्डे दर्शयति- "आगूर्याज्यादिरनुयाज- वर्जम् । ये३ यजामह इत्यागूः। वषट्कारोऽन्त्यः सर्वत्र" (आश्वौ १.५.४-५) इति । ये वयं २० होतारोऽध्वर्युणा यजेति प्रेषितास्ते वयं यजामहे याज्यां पठामः । वषट्कारशब्देन 'वौषट्' इत्येवंरूपो मन्त्रो विवक्षितः। तं चाऽऽश्वलायन उदाहृत्य दर्शयति-“ये३ यजामहे समिधः समिधो भग्न भाज्यस्य न्यन्त ३ पौ३पळिति वषट्कार इति" (माधश्री १०५.१५) इति । हविर्दीयत इति तस्य शब्दस्यार्थः ॥ य इति । एतेषां पञ्चमन्त्राणां महिमानं वक्तुं प्रस्तौति-'यो वै यज्ञस्य प्रायणं प्रतिष्ठामुदयनं वेद प्रतिष्ठितेनारिष्टेन यज्ञेन सरस्थां गच्छति' इति । 'प्रायणं प्रारम्भः । प्रतिष्या मध्यकालवय॑नुष्ठानम् । २५ उदयनं समाप्तिः । 'यः यजमानो यज्ञस्य मुख्य प्रारम्भादित्रय 'वेद तदीयो यज्ञः प्रतिष्टितः साङ्गः' अरिष्टो वैकल्परहितः तादृशेन यज्ञेन 'संस्यां फलपर्यन्ततां प्राप्नोति ॥ २. त.ति.4-' इत्यादि' इत्यस्यानन्तरं 'ब्राह्मणम्। ३. क.तं.ति.म४-वौषडिति ।

·१७९ २.६.११) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता नामावणादिमन्त्राः]] श्रीव्यास्तु श्रौपड्यज़ ये यजामहे वषटकार एतद्वै यज्ञस्य प्राय॑णमेपा प्रतिष्ठैतदुदयन य एवं वेद प्रतिष्ठितेनारिटेन यज्ञेन सरस्थां गच्छति यो वै सूनृताय दोहं वेद दुह एवैनों यज्ञो वै सुनृताऽऽ श्रावयेत्यैवैनामढदस्तु (२) श्रीपडित्युपावामाग्- श्रावय । अस्तु । श्रौषट् । यज । . ये। यजामहे । वषट्कार इति वषट्-कारः । एतत् । वै । यज्ञस्य॑ । प्रायमित प्र-अय॑नम् । एषा । प्रतिष्ठेति प्रति-स्या । एतत् । ५ उदयनमित्युत्-अर्थनम् । यः । एवम् । वेद । प्रतिष्ठितेनेत प्रति-स्थितेन । अरिष्टेन । यज्ञेन । सरस्थामिति सम्-स्थाम् । गच्छति । यः । वै । सुनृतायै । दोहम् । वेदं । दुहे । एव । एनाम् । यज्ञः । वै । सुनृतो । एति । श्रावय । इति । एति । एव । एनाम् । अत् । अस्तु (२)। श्रौषट् । इति । उपावासागित्युप-अवास्ताक् । यो वै सूकृतायै ' इत्यादि । प्रियसत्यात्मिका वाक् सूनृता । तत्तुल्यत्वात् तत्साधनादा १० अमेदेन यज्ञ उच्यते । " यज्ञो वै सूनृता" इति गोत्वेन रूप्यते । "एना सूनृतां यज्ञं 'दुहे दुग्धै अभिमतं स्वर्गादिकम् । “लोपस्त आत्मनेपदेषु " (पा ७.१.४१) इति तलोपः । "एव 'एनाम् 'अहत् एनामाह्वयत् दोग्धुम् । छान्दसो लङ् (पा ३.४.६)। " लिपिसिचिहश्व" (पा ३.१.५३) इत्यड् । 'उपावासाक उपसृजति वत्सम् । सृजतेढुंडि " बहुलं छन्दसि " पति ।। मन्त्रमहिमानं वक्ति-'आ श्रावयास्तु श्रीपयज ये यजामहे वषट्कार एतद्वै यज्ञस्य १५ प्रायणमेपा प्रतिष्ठतदुदयनं य एवं घेद प्रतिष्ठितेनारिष्टेन यज्ञेन सरस्थां गत्यति' इति ॥ भायो मन्त्रो मुख्यः प्रारम्भः “मन्त्रय प्रतिष्ठा'। भन्यः 'उदयनम् । देवताद्देशेन द्रव्यस्थागरूपस्य यागशरीर स्येतैरेव मन्त्रैनिप्पनत्वादवशिष्टानि प्राच्यान्युदीच्यानि चाङ्गानि शरीरगतवस्त्रालंकारादिस्थानीयानि ॥ य इति ॥ प्रकारान्तरेण महिमानं वक्तुं प्रस्तौति-'यो वै सूनृताय दोहं घेद दुह एचैनाम् ' इति ॥ सून्ता समीचीना याक् । सम्यक्त्वं च तस्याः सत्यप्रियरूपत्वम् । अत एव स्मर्यते--" सत्यं २० घूयात् प्रियं ध्यान ग्रूयात् सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं यादेप धर्मः सनातनः" (मनुस्मृति ४.१३८) इति ॥ सा च कामधेनुवत् परितोपहेतुत्वाद्गोत्वेनात्र विवक्षिता । तस्यान दोहनप्रकारं य: यनमानः 'येद सोऽवश्यम् "एना दुग्धे ॥ यश इति ॥ काऽसावन सूनृता को वा तहोहनप्रकार इत्याशक्य तदुभयं दर्शयन् मन्त्रमहि- मानं परित 'यज्ञो वै सूनुताऽऽभावयेत्येवनामददस्तु भौपदित्युपारामाग्यमेत्युदनीधे यजामह २५ इत्युपासदद्वषट्कारेण दोगयेप वै स्नृताय दोहो य एवं घेद दुह एवैनाम् ' इति ॥ लोक धोक्ष्य- माणाया गोराभिमुख्याय किमपि भक्ष्यं घासादिकं दातुं सांकेतिरंन नाम्ना तामाद्धयन्ति । मत एव प्रयाय- माह्मणे धर्मदुह भादानमेवमाम्नायते-"इ. एदित एहि सरस्वत्यहीत्याह । एतानि या मस्प :: . ४-४. म४-मध्याः प्रतिष्ठाः। ५. मा-कारस्थानीयानि। ६. भा-'घासादिकम् ' नास्ति ।

·तैत्तिरीय-संहिता . १८० (१.६.११ [भाधावणादिमन्त्राः यजेत्युदनैपीये यामढ इत्युपासदद्वपट्कारेण दोग्ध्येप वै नृताय दोहो य एवं वेद एवैनों देया वै सत्रासत तेषां दिशोऽदस्यन्त एतामाद्री पवितमपश्यमा श्रीव्येति पुरोवातमजनयन्नस्तु औपडित्यभ्रः समप्लाययन् यजेति विद्युत(३)मजनयन् ये यामह इति प्रार्पयन्नम्य॑स्तनयन वषट्कारण ततो वै तेभ्यो दिशः प्राप्योयन्त य एवं वेद प्रास्मै दिर्शः प्यायन्ते यज । इति । उदिति । अनैपीत् । ये । यजामहे । इति । उपेति । असदत् । वषटकारेणेति वषट्-कारेण । दोग्धि । एषः । वै । सूनृतायै । दोहः । यः। एवम् । वेद । दुहे । एव । एनाम् । देवाः । वै । सत्रम् । आसत । तेषाम् । दिशः । अदस्यन् । ते । एताम् । आर्द्राम् । पतिम् । अपश्यन् । एति । श्रावय । इति । पुरोवातमिति पुरः-यातम् । १. अजनयन् । अस्तु । श्रौषट् । इति । अभ्रम् । समिति । अप्लावयन् । पज । इति । विद्युतमिति यि-द्युतम् (३)। अजनयन् । ये | यजामहे । इति । प्रेति । अवर्षयन् । अभीति । अस्तनयन् । वषटकारेणेति वषट्-कारेण । ततः । वै। तेभ्यः । दिशः । प्रेति । अप्यायन्त । यः। एवम् । वेद । प्रेति । अस्मै। दिशः। प्यायन्ते । - " (पा ७.३.९७ ) इतीडभावः । “ सृजिदृशोः " (पा ६.१.५८) इत्यमागमः । “ पदवज २५ (पा ७.२.३) इति वृद्धिः । 'उदनैपीत् उन्नयति पात्रम् । 'उपासदत् उपसीदति दोग्धा । सृदित्याद (पा ३.१.५५) आश्रावयाद्युक्तिरभिमतसिद्धथै सूनृताहानादिकृत् ।। 'देवा वै' इत्यादि ॥ सत्रासनं ऋतुविशेषः एकादशरात्रादिः, तमकुर्वत । वास्थानकर्मा वा इदानीमयमास्तिः । दिशः प्रागाद्याः सदस्यन् उपक्षीणविभवा अभूवन् । दसु उपक्षये । 'आर्द्राम् आईयित्रीम् आ समन्तादात्री लोकानां वर्षहेतुम् अक्षरपङ्क्तिम् अपश्यन् । गतमन्यत् ॥ २. देवनामानि । देवनामैरेवैनामाह्वयति । असावेबसावेद्यसावेहीत्याह । एतानि या लस्य मनुष्यनामानि | मनुष्यनामरेवैनामाह्वयति " (तैमा ५.७.३-४) इति । तद्वदन्नापि मा भावय "इवि मन्त्रपाटेन एवं एनां सूनृताम् अह्वत् भाह्वयति । अस्तु औपट् 'इति पाटेन उपावासाक् वत्सम् उपावसृजति । यज 'इति पाठेन उदनपीत् दोहनपात्रमुद्रयति । ये यजामहे 'इति पाठेन 'उपासदत् दोग्धा प्रत्यासीदति । वौषट् इति पाठेन 'दोग्धि । भत्र रूपकत्वेन परिकल्पनात् मन्त्राणां तत्तदर्थवाचकत्वं २५ नापेक्षितम् ॥ देवा इति ॥ सामान्तरकल्पनया पुनर्महिमानं धक्ति-'देवा सत्रमासत तेषां दिशोs- स्यन्त एतामा पङ्क्तिमपश्यना भावयेवि पुरोवातमजनयबस्तु श्रौपदित्यभ्रर समप्लावयन् यजेति ·१८२ तैचिरीय-संहिता [भाभावणादिमन्याः वसन्त(४)मंतूनां प्रीणामीत्योहतको वै प्रयाजा ऋतूनेव प्रीणाति तेऽस्मै प्रीता यथापूर्व कल्पन्ते कल्पन्तेऽस्मा ऋतवो य एवं वेदानीपोमयोहं देवय॒ज्यया चक्षुप्मान् भूयासमित्या॑हानीपोमाभ्यां वै यज्ञश्चक्षुम्मान ताम्यामेव चक्षुरात्मन् धत्तेऽमेरहं वसन्तम् (४) । ऋतुनाम् । प्रीणामि । इति । आह । ऋतवः । वै । प्रयाजा इति प्र-याजाः । ५ ऋतून् । एव | प्रीणाति । ते। अस्मै । प्रीताः। यथापूर्वमिति यथा-पूर्वम् । कल्पन्ते । कल्पन्ते । अस्मै । ऋतः । यः। एवम् । वेद । अग्नीषोमोरित्यग्नी-सोमयोः । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्पयो । चक्षुष्मान् । भपासम् । इति । आह । अग्नीपोर्मायामित्यग्नी–सोमाभ्याम् । वै। यज्ञः । चक्षुष्मान् । ताभ्याम् । एवं । चक्षुः । आत्मन् । धत्ते । वसन्तम् ' इत्यादयः प्रयाजानुमन्त्रणमन्त्राः॥ पञ्चत्वान्वयाल्लोकस्थितिहेतुत्वाच 'प्रयाजा १. ऋतवः । प्रथयमिज्यन्त इति प्रयानाः । " प्रयाजानुयाजौ यज्ञाङ्गे" (पा ७.३.६२) इति कुत्वाभावः । पायादिना उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् (पा ६.२.१४४ ) । कल्पन्ते अविपर्यासेन प्रवर्तन्ते ॥ ' अग्नीषोमयोः । इत्याज्यभागानुमन्त्रणम् ॥ " ईदग्नेः " (पा ६.३.२७) इतीत्वम् । " अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः" (पा ८.३.८२) इति पत्वम् । “ देवताद्वन्द्वे च " (पा ६.२.१४१) इति पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्रकृतिखरत्वम् || w २० छन्दःसु वेदेषु सारत्वेन निष्पन्नः । अत एव तृतीयकाण्डे समाग्नायते-" एतदै छन्दसां धीर्यमा श्रावयास्तु श्रौषड्यज ये यजामहे वषट्कारः" (सं ३.३.७) इति । "य: एवं प्रजापति छन्दःसारं "वेद स उत्कृष्टः भवति । वोचेद' 'वंवेद' इत्यत्रोभयत्रैकपद्यं सांप्रदायिकम् ॥ वसन्तमिति ।। द्वितीयानुवाकोक्तानां प्रयाजानुमन्त्रणमन्त्राणां रूपककल्पनया तात्पर्य च्याचप्टे- 'वसन्तमृतूनां प्रीणामीत्याहतवो वै प्रयाजा प्रत्नेव प्रीणाति तेऽस्मै प्रीता यथापूर्व कल्पन्त कल्पन्तेऽस्मा तको य एवं वेद' इति ॥ अतुदेवतास्तत्कल्पनया प्रीयन्ते । प्रीताः चास्मै यजमानाय यथापूर्व कल्पन्ते अविपर्यासेन प्रवर्तन्ते "स्वस्वकालोचितपुप्पोद्भवसंतापवृष्ट्यादिलक्षणयुक्ता भवन्ति । घेदितुरपि एतदेव फलम् ॥ अग्नीपोमयोरिति ॥ भाज्यभागानुमन्त्रणमन्त्रं च्याचष्टे-'अग्नीपोमयोरहं देवयज्यया चक्षु. प्मान भूयासमित्याहानीयोमाभ्यां वै यज्ञश्चक्षुष्मान् ताभ्यामेव चक्षुरात्मन् धत्ते' इति ॥ " चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यदाज्यभागौ" (नैसं २.६.२) इत्यस्मिन्ननुवाके यज्ञचक्षुष्ट्वमाज्यभागयोः सम्यक् प्रति- पादितम् । अतस्तदीयदेवताभ्यां यज्ञस्य चक्षुप्मावं यजमानस्य तत्फलं चोच्यते ॥ १०. तं-ति-स्वस्वकालोचितपुष्पोद्गमसंताप'; क.म ४-स्वस्वकालोचितपुष्पागमसंताप । ११. आ.क.ति.म४-तदेव ।

·१.६.११) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १८३ मात्रावणादिमनना] देवयज्योऽलादो भूयासमित्याहाग्निधैं देवानामन्नादस्तैनैवा(५)ऽनामात्मन् धत्ते दधिरस्पदब्धो भूयासममुं दर्भयमित्याहैतया वै दध्या देवा असुरानदभ्नुवन् तयैव आदव्यं दम्नोत्य॒ग्नीपोमयोहं देवय॒ज्यया वृत्रहा भूयासमित्याहानीपोमाभ्यां वा अग्नेः । अहम् । देवयज्ययेति देव-युज्ययो । अन्नाद इत्यन्न-अदः । भयासम् । इति । आह । अग्निः । वै । देवानाम् । अन्नाद इत्येन्न-अदः । तेन । एव (५) । अन्नामित्यन-अर्थम् । ५ आत्मन् । धत्ते । दब्धिः । असि । अदब्धः। भूयासम् । अमुम् । दभेयम् । इति । आह । एतयो । वै । दया । देवाः । असुरान् । अदम्नुवन् । तया । एव । भ्रातृव्यम् । दम्नोति । अनीपोयोरित्यग्नी-सोमयोः । अहम् । देवयज्ययेति देव-ज्या । हेति वृत्र-हा । भूयासम् । इति । आहु । अग्नीषोमाभ्यामित्यग्नी-सोमाभ्याम् । थे। इन्द्रः । वृत्रम् । अहंन् । ताभ्याम् । एव । 'अग्नेरहम् ' इत्याग्नेयस्य पुरोडाशस्यानुमन्त्रणम्-- अग्निः' इत्यादि ॥ देवानां १० मध्ये अग्नि: अन्नादः अन्नस्य अत्ता, हविषां भोक्तृत्वात् । अणपवादः । पचायच (पा ३.१.१३४ ) । 'अन्नाथम् अन्नस्यादनमन्नाधम् अन्नादनसामर्म्यम् । छान्दसो भावे क्यच (प्) । यद्वा-अन्नात्मकमदनीयमन्नायम् । “गदमदचरयमच " (पा ३.१.१००) इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वायत् ।। 'दन्धिरसि' इत्युपांशुपाजस्यानुभन्त्रणम् 'एतया वै' इत्यादि । 'दब्ध्या दम्भनेन १५ शत्रूणां दम्भनहेतुना । उपांशुयाजेन 'देवाः 'असुरान् "अदभ्नुवन् हिसितवन्तः ।। 'अग्नीषोमयोः' इत्यग्नीपोमीयस्पानुमन्त्रणम् । स्तृणुते नाशयति ।। अग्नेरिति । भाग्नेययागानुमन्त्रणमन्त्रं च्याचष्टे-' भनेरहं देवयज्ययाऽनादो भूयासमित्याहामि देवानामन्नादस्तेनैवासायमात्मन् धत्ते' इति ॥ भग्नादः "बह्वाशी न त्वन्यदेववदल्पाशी ॥ दधिरिति ।। उपांशुयाजानुमन्प्रणमन्त्रं म्याचष्टे-' दब्धिरस्यदब्यो भूयासममुं दभेयमित्याहै- २० वै दब्ध्या देवा असुरानदन्नुवन् तयैव भ्रातृव्यं दम्नोति' इति ॥ एतया उपांशुयाजरूपया 'दब्ध्या वैरिघातिन्या हेत्या मदभ्नुवन् हिंसितवन्तः। अनया एव दम्या 'भ्रातृव्ये वैरिण दम्नोति मास्यतीत्यर्थः-१३॥ अग्नीपोमयोरिति ॥ पौर्णमासीगतद्वितीयपुरोडाशानुमन्त्रणमन्त्र व्याचष्टे--- 'भग्नीपोमयोरह देवयज्यया वृत्रहा भूयासमित्याहानीपोमाभ्यां वा इन्द्रो नमहन् ताभ्यामेव भ्रातृव्यर स्तुणुते' इति ॥ २५ धृवनामकोऽसुरोऽमीपोमो देवौ दन्तैः संदष्टवान् । "तो "निःसारयितुमिन्द्रः शीतज्वरसंतापी ने प्रयुज्य जअभ्यमानावृत्रात् ती निःसार्य वृत्रं हतवान् इति द्वितीयकाण्डे (तैस २.५.२) स्पष्टीभविष्यति ।। स्तृणुते हिनस्ति । ४.तं.ति-' उपांशुयाजेन ' इत्यस्यानन्तरम् 'अगेन'। १२. तं.ति-सर्वाशी; क-' बहाशी' मास्ति। १३-१३. पा.हा-'अनया....मारयतीत्यर्थः' ३० नास्ति। १४. म४-तान् । १५. म४-निरासयितुम् । . तया ए ·१८४ तैतिरीय-संहिता (१.६.११ [भामावणादिमन्त्राः इन्द्रौ वृत्रमंडन् ताभ्यामेव भ्रात॒व्यर स्तृणुत इन्द्राग्नियोरहं देवयज्यन्द्रियान्यन्नादो भूयासमित्यहिन्द्रियाव्यवान्नादो भवतीन्द्रस्या(६)ऽहं देवय॒ज्यौन्द्रियावी भूयासमियां- इन्द्रियाव्यैव भवति महेन्द्रस्याहं देवयज्यया जेमाने महिमानै गमेयमित्यौह जेमानमेव महिमानं गच्छत्यग्नेः स्विष्टकृतोऽहं देवय॒ज्यया-. ५ भ्रातृव्यम् । स्तुणते । इन्द्राग्नियोरितीन्द्र-अग्नियोः । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया । इन्द्रियावी । अन्नाद इत्यन-अदः । भूयासम् । इति । आह । इन्द्रियावी । एव । अन्नाद इत्यन-अदः। भवति । इन्द्रस्य (६)। अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्ययो । इन्द्रियावी । भूयासम् । इति । आह । इन्द्रियावी । एव । भवति । महेन्द्रस्येति महा-इन्द्रस्य । अहम् । देवयज्ययेति देव- यज्पयो । जेमानम् । महिमानम् । गमेयम् । इति 1 आह। जेमानम् । एव । महिमानम् । १. गच्छति । अग्नेः । स्विष्टकृत इति स्विष्ट-पृतः । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्पयो। इन्द्राग्नियोरहम् ' इत्यैन्द्राग्नस्यानुमन्त्रणम्-' इन्द्रियान्येव ' इत्यादि ॥ इन्द्रेण इन्द्रियावी, अग्निना अन्नादः च भवति । " बहुलं छन्दसि" (पा ५:२.१२२) इति विनिः, " अन्येषामपि दृश्यते " (पा ६.३.१३७ ) इति दीर्घत्वम् ॥ — इन्द्रस्य ' इति ऐन्द्रस्य सानाय्यस्यानुमन्त्रणम् ।। ' महेन्द्रस्य' इति माहेन्द्रस्य ॥ जेमा जेतृत्यम् सर्वोत्कृष्टत्वम् । “ तु छन्दसि " (पा ५.३.५९) इति जेतृशब्दादिमनिच् । छान्दस इकारलोपः, " तुरिष्टेमेयःसु (पा ६.४.१५४ ) इति तृलोपः । जनयितृत्वं या । जने छान्दसो जाभावः, " अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते" (पा ३.२.७५ ) इति वा व्यत्ययेन भावे जयर्मनिन्प्रत्ययः । छान्दसमन्तोदात्तत्वम् । महिमानं महत्त्वम् । मह पूजायाम् । सर्वेषां पूजाहत्यम् । पूर्ववत् मनिन्प्रत्ययः स्वरश्च ॥ इन्द्राग्नियोरिति ॥ अमावास्यागतद्वितीयपुरोडाशानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे - '.इन्द्राग्नियोरई देवयज्ययेन्द्रियान्यनादो भूयासमित्याहेन्द्रियाव्यवासादो भवति ' इति । इन्द्रस्येति ॥ सांनाय्यानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे- 'इन्द्रस्याहं देवयज्ययेन्द्रियावी भूयासमित्या. हेन्द्रियाव्येव भवति' इति । महेन्द्रस्येति ॥ गतप्रियां राजन्यादीनां सांनाय्यानुमन्त्रणमन्त्रं ज्याचष्टे. 'महेन्द्रस्याई देवयज्यया जेमान महिमानं गमेयमित्याह जेमानमेव महिमानं गच्छति' इति ॥ १-जमानं जेतृत्व- लक्षणं, महिमानं विद्यैश्चर्यादिमहत्वमित्यर्थः । अग्नेरिति ॥ स्विष्टकृदनुमन्त्रणमन्त्रं ब्याचष्टे-'अग्नेः विष्टकृतोऽहं देवयज्ययाऽऽयुष्मान् योन प्रतिष्टां गमेयमित्याहायुरेवाऽऽत्मन् धत्ते प्रति यज्ञेन तिष्ठति' इति ।। १.१६-१६. आ.हा-जेमान ......त्यर्थः नास्ति । . २५ - ·- मटभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता भानावणादिमन्त्राः] ऽऽयुष्मान् यज्ञेने प्रतिष्ठां गमयमित्याहाऽऽयुरेवाऽऽत्मन् धत्ते प्रति यज्ञेन॑ तिष्ठति ॥११॥ [प्रतिष्ठा म दस्तु विद्युत वसन्तं तेनैवेन्द्रस्याष्टात्रिशच्च.] आयुष्मान् । यज्ञेन । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्याम् । गमेयम् । इति । आह । आयुः । एव । आत्मन् । धत्ते । प्रतीति । यज्ञेन । तिष्ठति ॥ ११ ॥ [कासं ३२.१] 'अनेः स्विष्टकृतः ! इति स्विष्टकृतोऽनुमन्त्रणम् ॥ आयुग्मान् दीर्घायुः । आयुर्दीर्घमात्मनि स्थापयति । 'प्रति यज्ञेन तिष्ठति ' इति । यज्ञेन या प्रतिष्ठा यजमानस्य भवति, “प्रति- तिष्ठति प्रजया पशुभिर्यजमानः" ( तैना ३.३.९) इति, तामपि प्रतिष्ठां गच्छतीति । यद्वा- प्रतिष्ठेति परमात्मोच्यते । यज्ञेन यजनेन तं प्रतितिष्ठति प्राप्नोतीति ।। ।। इति पष्ठ एकादशोऽनुवाकः ॥ अथ मीमांसा ॥ दशमाध्यायस्याष्टमे पादे चिन्तितम्- "नायं न च होतारं नानूयाजेवितीदृशः। विकल्पः पर्युदासो वा स्यादाद्यो वचनद्वयात् ॥ अन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य "विध्यंशः “सा निषेधगी। नेत्यन्याजधानुस्थस्तदर्थः पर्युदस्यति ।" (जैन्या १०.८०१-२)। "महापितृयज्ञे चोदकप्राप्त वरणं प्रत्येवं श्रूयते--" नाऽऽयं धृणीते न होतारम् " (इ.मैसं १.१०.२८) इति । तथाऽनारभ्यवादे श्रूयते--मा श्रावयेति चतुरक्षरमस्तु श्रौपद्धिति चतुरक्षरं यजेति यक्षरे थे यजामहे इति पञ्चाक्षरं यक्षरो वपट्कार एप वै सप्तदशः प्रजापतिर्यज्ञमन्यायत्तः' (तैसं १.६.११) इति । "तथोक्तम्-" नानूयाजेषु येयजामहं करोति" (सत्यापाठ और २१.२०६०) इति । तत्र धरणस्य विधिप्रतिपेधौ चोदकप्रत्यक्षवचनाभ्यां प्रतीये। । 'ये यजामहे ' (वैसं १.६.११) इति मन्यस्य तु माम्या २० प्रत्यक्षवचनाभ्यां विधिप्रतिषेधप्रतीतिः । तत्र विधायकप्रतिषेधकयोईयोः प्रमाणयोरवैयर्थ्याय विकल्प इति प्राप्से मः--भष्टदोषप्रस्तत्वाद्विकल्पो न न्याय्यः । ननु परस्परविरुद्धयोविधिनिषेधयोः समुथयस्याप्य- संभवात् का गतिरत्रेति चेत् । उच्यते--निषेधरवेन प्रतीयमानम् 'इदं न' इत्यनेन शरदेनोपेत याय विधियाक्यस्य "शो भविष्यति । तथा हि--'यदि न' इत्ययं शब्दः करोतिना संयध्येत तदा पेयजामई न करोतीत्येवं प्रतिषेधः स्यात् । यदि च वृणीत "इत्येवाऽऽण्यातप्रत्ययेन संयध्येत तदा परणं न कर्तव्य- २५ मिति निषिध्येत । न "त्वेवं संबध्यते, कि त्वनूयाजपदेन घृष्-धातुना घ संयध्यते । तया मरपन्या- जव्यतिरिक्तेपु" यागेषु 'येयजामहः' कर्तव्यः । यरणयतिरिक्तमगजातमनुष्टेयमित्यन्यानयरणपयुदासेग विधेरेव विशेपितत्वे सति प्रतिषेधवाक्यस्य "कस्यचिदभावान विकल्पः शक्तिमपि शक्यः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये घेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिवामाध्ये प्रथमकाण्डे पथ्यपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ १७. ति-विध्या १८. क-निषेधाय; म-सो (१) निषेधः। १९. म४-पर्युदारयते । २०. क-पितृयज्ञे । २१. ति-तत्रोक्तम् । २२.६.उ.पा.हा-नच! २३. मा.हा-दोषः । २४.ति- इत्यनाख्यात'; म ४-इत्याख्यात । २५. आ.हा-चैवम् । २६. ति- याजातिरिक्तेषु। २७. स.ति- कदाचिदभा'। तेसं २४ ·१८६ ॥ " तैत्तिरीय-संहिता (१.६.१२ [फाम्येष्टियाज्यापुरोनुवाश्या: इन्द्र यो विश्वतस्परि हयामहे जनेभ्यः । अस्माकमस्तु केवलः ॥ इन्द्रम् । वः । विश्वतः । परीति । हामहे । जनेभ्यः । अस्माकम् । अस्त । केवलः ॥ "ऐन्द्रं चरुं निर्वपेत् पशुकामः" (तैसं २.२.७) इत्यस्य पुरोनुयाक्या--" इन्द्रं घः इति गायत्री ।। याजमानब्राह्मणमध्ये याज्याकाण्डं वैश्वदेवम् । हे ऋविग्यजमानाः, "वः युष्माकं ५ मम "जनेभ्यः पुत्रादिभ्यः सामाधुणम्यमस्मभ्यं च सर्वार्थम् इन्द्रं 'विश्वतः परि विश्वरमादुपरि 'हवामहे आहृयामः । “ पञ्चम्याः परावध्यर्थे " (फा ८.३.५१) इति सत्यम् । यद्वा विश्वतो जनेभ्य उपरिस्थितमिन्द्रं यो युष्मदर्थ हवामहे । किमयं ? "भरमाकम् एव केवलः असाधारणोऽस्तु साधको नान्येषामिति ॥ सतमादिप्वेकादशान्तेषु पञ्चस्वनुवाकेषु याजमानब्राह्मणप्रसङ्गादाध्वर्यवाह्मणमपि कियदमि- १० हितम् । दादशानुवाके याग्यापुरोनुवाक्या उघ्यन्ते । काम्येष्टिकाण्डे सप्तमानुवाके काचिदिष्टिरेवमाम्नायते-" ऐन्द्र चरुं निपेत् पशुकाम ऐन्द्रा बै पशव इन्द्रमेव भागधेयेनोप धावति स एवास्मै पशून् प्र यच्छति पशुमानेव भवति " (सं २०२.७) इति । पशूनामन्द्रत्वमर्थवादान्तरे द्रष्टव्यम् ॥ पुरोडाशादिपरित्यागेन चरविधानं प्रशंसति-" घरभवति स्यादेवास्मै योनेः पशून् प्र जनयति" (तसं २.२.७) इति ॥ "वाजपेये हि नैवारं चरुम् १५ अश्वानवघ्रापयेत्। अश्वमेधेऽपि "लाजी३न्" (तैसं ७.४०२०) इत्यादिमन्त्रेणावायाजमुपावहरन्ति । तच्च भक्षितमनमुत्पत्स्यमानानामश्वानां रेतोरूपेण वीजमित्यभिप्रेत्य चरोः पशुयोनित्वमन्नामिधीयते ॥ इन्द्रमिति ।। तस्या ऐन्द्रष्टेः पुरोनुवाक्थामाइ- ' इन्द्रं वो विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्यः। अस्माकमस्तु केवलः' इति । हे ऋत्विग्यजमानाः, 'कः युष्माकं जनेभ्यः पुप्रभृत्यादिजनसिद्धयर्थ विश्वनः परि सर्पस्य जगत उपरि स्थितमुत्कृष्टत्वेन वर्तमानम् इन्दं हयामहे आह्वयामः । स चेन्द्रः भस्माकं 'केवल: 'अस्तु असाधारणोऽस्तु । इतरयजमानेभ्योऽप्यधिकमनुग्रहमस्मासु करोत्वित्यर्थः ।। इन्द्रमिति ॥ याज्यामाह- 'इन्द्रं नरो नेमधिता हवन्ते यत्पायर्या युनजते धियस्ताः। शूरो नृपाता शवसश्चकान मा गोमति बजे भजा त्वं नः' इति ॥ भग्निचयनमनुतिष्टन्त: 'नरः इन्द्रं 'नेमधिता "चट्यादिभिर्देवैः सह नेमस्यास्य हविपो धिता धारणाय 'हयन्ते आयन्ति । अत एव" चयनब्राह्मणमेवमाम्नायते- "भर्धेन्द्राणि जुहोति" (सं ५.४.८) इति । तम्मन्त्रावमाम्नायन्ते- "अग्निश्च म इन्दश्च मे सोमश्च म इन्द्रश्च में" (सं ४.७.६) इत्यादयः। यत् यस्मात् कारणात पार्याः चितेऽनावाग्निष्टोमादिपारमहन्तो यजमानाः 'ता: "धिय: "युनजते युञ्जते तान्यनिष्टोमादीन्यनु- तिष्ठन्ति । तादृश हे इन्द्र, स्वं 'शूरः रक्षोभिरनभिभूत: नृपाता मनुष्येभ्यः सनिता धनस्य दाता शिवसः अस्मदीयस्य बलस्य 'चकानः "तर्पको भूखा 'नः अस्मान् गोमति बहुगदादिपशुयुक्त बजे संघे VET 'भज भाभिमुख्येन स्थापय ।। २० २५ १. क-पञ्चसुनास्ति । २. आ.क.म४.हा-याज्याः। ३-३ इ.उ.पा-वाजपेयेहि । ४. तं-उपाहरति, ति-उपाहरन्ति; क.म४-उपावहरति । ५. क-ब्रह्मादि । ६-६ इ.उ.पा.हा-अस्य । ७. इ.उ.पा.हा-इत्यादि । ८. क-युझते ' नास्ति । ९. क-'नुगच्छन्ति । १०. व-सम्यक् प्रकाशकः ।

·तत्रैव याज्या- ." १.६.१२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १८७ काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] इन्द्रं नरौ नेमधिता हवन्ते यत् पार्यो युनते॒ धियस्ताः । शूरो नृपाता शर्यसबकान आ गोमति बजे भेजा त्वं नः।। इन्द्रम् । नरः । नेमधितेति नेम-धिता। हवन्ते । यत् । पार्याः । युनजते । धियः । ताः । शूरः। नृपातेति नृ-साता । शवसः। चकानः। एति । गोमतीति गो-मति । बजे । भज । त्वम् । नः।। - इन्द्रं नरः' इति त्रिष्टुप् ॥ 'नरः मनुष्याः 'इन्द्रं 'हयन्ते आहयन्ति । "५ कीदृशम् ! 'नेमधिता, नेम इत्यर्धस्य नाम । “ यत्सर्वेषाममिन्द्रः प्रति " (तैसं ५.४.८) इति सर्वेषां भागार्धेन इन्द्रो धीयते धार्यत इति नेमधितः । निष्ठायां “सुधितवसुधितनेमधित " (पा ७.४.४५) इति धिभावो निपात्यते । " सुपा सुलुक् (पा ७.१.३९) इति द्वितीयक- वचनस्याकारः । " तृतीया कर्मणि " (पा ६.२.४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । कदा पुनरसौ नेमेन धार्यत इत्याह---'यत् यदा । तेनैव सप्तम्या लुक् । 'पार्याः परलोके साधयः । १. छान्दसो ज्यः (पा ४.४.९०, ९३, ९८)। यद्वा दुःखानां पारं समाप्तिः, तत्र साध्वीः । "धियः कर्माणि ता यदर्पमिन्द्रमाह्वयन्ति, 'ताः यदा 'पुनजते युनते अनुतिष्ठन्ति तदा नेमधितेति । छन्दस्युभयथा " (पा ३.४.११७) इत्यार्धधातुकत्वेन श्नमो डिवाभावात् , “ श्वसोरल्लोपः " (पा ६.४.१११) इति न प्रवर्तते । अथेन्द्रः प्रत्यक्षमुच्यते- 'शूरः वीरः । 'नृपाता नृभिर्मनुष्यैः साता सातः संभक्तः आश्रितः नृपातः । पूर्ववदाकारः । “ जनसनखना सञ्झलोः " (पा ६.४.४२ ) इत्यात्वम् । पूर्ववत् पूर्वपदप्रकृतिखरत्वम् (पा ६.२.४८)। सुषामादि-' वात् षत्वम् (पा ८.३.९८ ) । यद्वा- नरो मनुष्याः सनितारः संभक्तारः दातारो वा यस्य नृपाता । छान्दसमात्वम् । “ ऋतश्छन्दसि " (पा ५.४.१५८) इति कबभावः । शवसः बलस्य नेतारो यस्य दातारो यजमाना[ यजना ]धीनबलत्वात् । यद्वा- शिवसः बलस्य नृभ्यो दाता । छान्दसमात्वं पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च । 'चकानः तृप्तिशीलः । चक तृप्तौ, २० भौवादिकः उदात्तेत् । ताच्छीलिकश्वानश् (पा ३.२.१२०) । बहुलं छन्दसि ". (पा २.४.७३ ) इति शपो लक् । ईदृशस्त्वं 'नः अस्मान् 'गोमति 'नजे गोऽजाविमनुष्यादिमति संघाते । यद्वा-व्रजे गोष्ठे भूयिष्ठगोभियुक्ते "आ 'भज आभिमुख्येनास्मान् योजय पशुमन्तं मां कुरु । " द्वयचोऽतस्तिडः" (पा ६.३.१३५) इति संहितायां दीर्घत्वम् ।। इष्टयन्तरं विधत्ते-" इन्द्रायेन्द्रियावते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेत् पशुकाम इन्द्रियं वै पशवं २५ इन्द्रमेयेन्द्रियावन्तर स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मा इन्द्रिय पशून् प्र यच्छति पशुमानेव भवति" " [इ. निरुक्त ३.२० 'त्वः नेमः इति अर्धस्य।

·१८८ . तैत्तिरीय-संहिता (१.६.१२ [काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्या इन्द्रियाणि शतक्रतो या ते जनेषु पञ्चसु । इन्द्र तानि तु आ वृणे ॥ अनु ते दायि मह इन्द्रियाय सत्रा ते विश्वमर्नु वृत्रहत्यै । ' अनु (१) क्षत्रमनु सहो यजत्रेन्द्र देवेभिरर्नु ते नृपये ॥ इन्द्रियाणि । शतक्रतो इति शत-क्रतो । या । ते । जनेषु । पश्चस्थिति पश्च-सु। इन्द्र । तानि । ते । एति । वृणे॥ अन्विति । ते । दायि। महे । इन्द्रियाये । सुत्रा । ते । विश्वम् । अन्विति । वृत्रहत्य इति वृत्र-हत्यै । अन्विति (१)। क्षत्रम् । अन्विति । सहः । यजत्र । इन्द्र । देवेभिः। अन्विति । ते । नृष इति नृ-सहौ । " इन्द्रायेन्द्रियावते पुरोडाशमेकादशकपालं निपेत् पशुकामः " (तैसं २.२.७ ) १. इत्यस्य पुरोनुवाक्या-'इन्द्रियाणि ' इति गायत्री ॥ हे 'इन्द्र 'शतक्रतो, "या यानि 'ते तत्र "इन्द्रियाणि वीर्याणि 'पञ्चसु 'जनेषु निषादपश्चमेषु ब्राह्मणादिषु' देवमनुष्यपितरक्षोगन्धर्वेषु वा त्वया दत्तानि तिष्ठन्ति । यद्वा-पश्चसु जनेषु निमित्तभूतेषु तत्पाळनार्यानि' यानि तव वीर्याणि त्वयि तिष्ठन्ति "तानि अहम् 'आ 'वृणे आभिमुख्येन याचे "ते तवैव प्रसादात् मदभिमतान्यपि साधयन्विति प्रापये । त्वं च तथानुज्ञातुमर्हसि, यथार्ह पशुमान् स्यामिति । यद्वा-मय्यपि १५ तानि वीर्याणि सन्त्विति याचे, त्वं च तानि देहि । " स एवास्मा इन्द्रियं पशून् प्र यच्छति पशुमानेव भवति " (तैसं २.२.७ ) इति ब्राह्मणम् ॥ तत्रैव पाग्या- 'अनु ते' इति त्रिष्टुप् ॥ हे 'इन्द्र यजत्र यष्टव्य । यजेस्त्रः (3 ३८५) । ते तुम्यं 'दायि दीयते 'देवेभिः ऋत्विग्भिः; सामर्थ्याद्धविरिति गम्यते । विश्वं (वैसं २०२.७) इति। इन्द्रियं यलं प्रभूतमस्यास्तीतीन्द्रियारान् । क्षीरघृतादिद्वारेणेन्द्रियवृद्धिहेतुत्वात् २० पशूनामिन्द्रियत्वम् । इन्द्रिय पशून् । चेति "समुच्चये अध्याहतग्यः॥ इन्द्रियाणीति॥ तस्यामिष्टौ पुरोनुवाक्यामाइ- 'इन्द्रियाणि शतक्रतो या ते जनेषु पाम् । इन्न पानि त मा वृणे' इति ॥ हे शतक्रतो, 'पसु जनेषु निपादपञ्चमे माह्मणादिवर्णेषु यानि ते सदानुग्रहात् इन्द्रियाणि सामर्यानि सन्ति, हे 'इन्द्र, सानि सर्वाणि ते तवानुमहाद मा वृणे समन्तात् गृहामि ॥ अन्विति ॥ यायामाह-मनु ते दायि मह इन्द्रियाय सम्रा से विश्वमनु ग्रहत्ये। मनु क्षत्रमनु सहो यानेन्द्र देवेभिरनु ते परे' इति ॥ यजम पष्टप्य है 'इन्म, महे महते सर्वेम्पोऽभि. १. मे-पसजनपरिपा. ११. क.ते.ति.मा-समुच्चयो। । 1 ·१९० तैत्तिरीय-संहिता (१:६.१२ [काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्या: आमासु पक्कमैरय आ सूर्य५ रोहयो दिवि । धर्म न सामन् तपंता सुवृक्तिभिर्जुष्टं गिर्वणसे गिरः॥ आमाई । पक्कम् । ऐयः । एति । सूर्यम् । रोहयः । दिवि । धर्मम् । न । सामन् । तपत । सुवृक्तिमिरिति सुवृक्ति-भिः। जुष्टम् । गिर्वपसे । गिरः ।। ५ वसव एव वासवाः प्रकाशोदकधारणाहरणवितरणकारिणो रस्मयोऽश्वा वा । वसूनां रस्मीनां समूह एव वा वासवः सप्तशतानि प्रधानानि ते 'यस्मिन् तिष्ठन्ति । "खारहः खयमेर रोहन्ति विचरन्तीति स्वारुहः । साहितिको दीर्घ छान्दसः । आदित्यपरतन्त्रा अपि स्वैरवृत्तय इव वसन्तः भगवन्तमप्यास्थाय यस्मिन् वर्तन्ते । " यथेति पादान्ते". (फिट ८५) इति सर्वानदातो यथाशब्दः । पुनरप्यादित्यो विशेष्यते-- ऋपिः द्रष्टा सर्वस्य त्रैकालिकस्य लोकसाक्षी । १० 'दीर्घश्रुत्तमः प्रथितकीर्तितमः । ईदृशो महाभागः धर्मः आदित्योऽपि 'इन्द्रस्य अतिथिः अर्थित्वेन पार्धमागच्छति, इन्द्रनिसृष्टेनोदकेन वाऽयी भवति, दीप्यते वा पूज्यत्वेन । हशब्दः खल्वर्थे । तस्मादेवं महानुभावः इन्द्रोऽस्मभ्यं ब्रह्मवर्चसं ददात्विति ॥ तत्रय याज्या-~- भामासु' इति पथ्याबृहती, तृतीयपादस्य द्वादशाक्षरत्वाद ॥ "आमासु अतमासु भूमिष्ठातु अप्सु पकं परिणतं दिवि नवमासधृतं पकत्रदुदकम् 'ऐरयः १५ न चैवं सति "एको भवो वहति सप्तनामा" (असं १.२६४.२) इत्यनेन विरोधः । वचनद्वयमलेन विकल्पस्याङ्गीकृतत्वात् । ते च सप्तायाः स्वारुहः यथा भादित्यपरतन्त्रा भपि स्वयमेवाऽरोहन्त इव "वर्तन्ते, सुशिक्षितत्वेन प्रेरणं विनव प्रवृत्तत्वात् । वारशाः सप्तायाः यस्मिन् भादित्ये मा तिष्ठन्ति "अभिवर्तन्त स आदित्यः अपिः ह भतीन्द्रियज्ञान्येव । सर्वदा वेदत्रयोपेतत्वात् । अत एवाऽऽम्नायते-- "वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्यः" (ग्रा ३.१२.९) इति। दीर्घश्रुत्तमः त्रैलोक्यप्रकाशनेन "प्रथितकीर्तितमः । २० ईस्तो धर्म: दीप्यमान भादित्यः 'इन्द्रस्य गृहे अतिथिः स्वाभीष्टं याचितुं यदा कदाचिदागच्छति हस्येन्द्रस्य महिमा "किमु वक्तव्य इत्यभिप्रायः॥ आमास्थिति ॥ यान्यामाद- मामासु पम्मरय मा सूपर रोहयो दिवि । घर्म न सामन् सपना मुक्तिभिर्जुष्टं गिर्यणसे गिरः' इति ॥ मामासु फलपाकरहितास्योपपीपु पर. सम्यक् पाकयुक्तं फलं है इन्द्र, त्वम् 'परयः वृष्टिद्वारा संसदितवानसि । सूर्यम् "विचान्वं परिवर्तनसामर्थ्य प्रदानेनानुगृह्य" २५ दिवि मारोहयसि" । "हेतिभिर्यजमानाः "जुष्टम् इन्द्रस्य प्रियं हविः पुरोधाशरूपं तपत सुनु हुसं कुरत । किमिव ! धर्म में प्रवामिय, सुरक्सिमिः "हुंकारप्रयागदिशोमनभक्तियुक्स ६..ति-आरोहता १५.र-वर्ण्यन्ते। १६. क-मानित्य वर्तन्ते। १७.३.उ.पा.हा-फपित । हा-किमिव । १९.१-मामामु' मास्ति । २.. कचिरन्तन; तं.ति.मा-निरन्तर । २१, मा.श- ३. भ मुरा' मास्ति। २२. ति-रोहय । २३.ते.ति-ऋत्विम्पजमान । २४...ति.मा-हिंकार। १८.मा.

·« प्राणो वा इन्द्रः " . किंच- १.६.१२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] इन्दृमिदाथिनौ बृहदिन्द्रमुभिर्किर्णः । इन्द्रं वाणीरनूपत ॥. इन्द्रम् । इत् । गायिनः । बृहत् । इन्द्रम् । अभिः। अर्णिः ।। इन्द्रम् । वाणीः । अनूषत ।। प्रेरयसि, हे इन्द्र, वं 'सूर्य च "दिवि 'आ रोहयः आरोहयसि भासमन्तादारोग्य प्रकाशयसि । (द्र. प्रउ २.९.) इति प्राणवृत्तिमिभगवानुदेति । इदानी प्रत्यक्षवदिन्द्र उच्यते-- धर्म 'न प्रवर्यमिव 'सामन् साम्नि सामविषयामिः "सुवृक्तिभिः, सुष्ठु शोभनं वा ५ आवृज्यते याभिः स्तुतिभिस्ताः सुवृक्तयः । " मक्तिन्व्याख्यान (पा ६.२.१५१) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यद्वा--- सुक्तिभिः शोभनभक्तिभिः सामभिः । 'नसुभ्याम् " (पा ६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । सामन्निति व्यत्ययेन तृतीयाबहुवचनस्य सप्तम्येकवचनं , तस्य च " सुपो सुलक्(पा ७.१.३९) इति लक् । ननु तृतीया- बहुवचनस्यैव लुगस्तु ? नैवं शक्यते । “ न डिसंबुद्धयोः" (पा २.२.८) इति नलोपप्रति- १० पंधो न स्यात् । "जुष्टम् इन्द्रस्य प्रियं भागं 'तपत । तस्मै महानुभावाय इन्द्राय दातुं तयोग्य संस्कुरुत । साहितिकोऽस्य दीर्घ छान्दसः। जुष्टशब्दस्यायुदात्तत्वमुक्तम् ( पा ६.१.२०९)। -गिर्वणसे गीर्भिर्वननीयाय भजनीयाय स्तोतव्यायेन्द्राय इन्द्रार्थ 'गिरः पाचश्व स्तुति- रूपाः तपतेत्येव । गीर्भिर्खननीय इति “ गतिकारकयोरपि " (उ ६६६ ) इत्यसुन् । पूर्वपद- प्रकृतिवरत्वं च । स चास्मभ्यं ब्रह्मवर्चसं ददाविति ॥ " इन्द्रायार्कवते पुरोडाशमेकादशकपालं निवपेदनकामः" ( सं २.२.७ ) इत्यस्य पुरोनुवाक्या--" इन्द्रमित्" इति गायत्री ॥ "इन्द्रम् 'इत् इन्द्रमेव गायिनः गाथावन्तः गायका उद्गातारः । ब्रह्मादित्वादिनिप्रत्ययः (पा ५.२.११६) । 'बृहत् बृहता साम्ना 'अनूपत इति वक्ष्यते । “ सुपों सुलक्" (पा ७.१.३९) इति तृतीयाया लुक् । तया 'अर्किणः अर्कवतः होतारः । ऋच स्तुतौ । घन् (पा ३.३.१८)। " चजोः कु घिण्यतोः " "सामन् सामभिधमं यथा सपन्ति तद्वत्" । 'गिर्वणसे गीर्भिः स्तुत्यायेन्द्राय गिरः स्तुतिरूपाः प्रयुट्छतेति शेपः ॥ इटान्तरं विधते-"इन्द्रायार्कवते पुरोधासमेकादशकपालं निर्यपेदसकामोऽको चै देवाना- मामिन्द्रमेयार्कवन्तर स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवारमा भर्स प्रयत्धरयवाद एव भवति" (तसं २-२००) इति । प्रभुक्षुभिायमानत्वादादरेण स्वीक्रियमाणत्वादशस्यालम् ।। इन्द्रमिति ॥ सत्र पुरोनुवाश्थामाह-'इन्द्रमिताधिनो वृहदिन्द्रमभिरणिः। इन्द्रं वाणीरनपत' इति । गायिनः सामगा: "बृहत् पृहता सागमा इन्नम् इत् इन्दमेव भन्पत भस्तुवन् । अच स्तुती ७. मै-प्राणतिरंग। २५. भा.क.म४.हा-'तदत् ' नास्ति। २६-२६. तं.ति म४-प्रयुश्यामिति शेषः; हा-प्रतीयन्ते । २० २५ .

·१९२ तैत्तिरीय-संहिता (१.६.१२ [काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाश्याः गायन्ति त्या गायत्रिणो(२)ऽचन्त्यमणिः । ब्रह्माणस्त्या शतक्रतवुद्वशमिव येमिरे ॥ गायन्ति । त्वा । गायत्रिणः (२)। अर्चन्ति । अर्कम् । अकिर्णः । ब्रह्माणः । त्वा । शतक्रतविति शत-व्रतो । उदिति । वशम् । इव । येमिरे । 1 " वा छन्दसि" ५ (पा ७.३.५२) इति कुत्वम् । अर्केभिः अर्केः ऋग्भिः 'इन्द्रम् एव 'अनूपत अस्तुवन् । छान्दस ऐसभावः (पा ७.१.१०)। तथा 'वाणीः वाण्यः ऋग्यजु.सामलक्षणाः,। (पा ६.१.१०६) इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । पारिशेप्यादयूणां वाण्यश्च 'इन्द्रमेव अनूपत नुवन्ति । णू स्तवने, तौदादिकः । छान्दसो लुङ् (पा ३.२.६)। व्यत्ययेनात्मनेपदम् (पा ३.१.८५) । कुटादित्वाद्गुणाभावः (पा १.२.१, पा १.१.५)1 छान्दस इडभायः । १० तथा स इन्द्रोऽस्मभ्यमन्नं ददात्विति ॥ तत्रैव याज्या-'गायन्ति' इत्यनुष्टुप् ॥ हे 'शतक्रतो बहुकर्मन् शताश्वमेधिन् वा इन्द्र, 'गायत्रिणः गायत्रेण साम्ना तद्वन्त उद्गातारः वा गायन्ति । तथा अर्किणः अर्कयन्तः ऋक्षु साधवः होतारः त्वाम् 'अकं स्तोतव्यम् अर्चन्ति स्तुवन्ति । यद्वा अर्च पूजायाम् । अर्चयन्त्यकं पूजनीयं त्वामर्चयन्ति पूजयन्ति होतारः । तथा 'ब्रह्माणः ब्रह्मादयः अवर्यवोऽपि १५ गृह्यन्ते । ते त्वाम् उद् 'येमिरे उयच्छन्ते उत्यापयन्ति वर्धयन्तीत्यर्थः । छान्दसो लिट् । कमित्र ! 'वंशम् इव । ययोत्तमसंबन्धादिभिः सत्पुरुषा वंशं स्वकुलमुल्कपं नयन्ति । यद्वा वंशग्राम यथोदकादिभिः शनैः वर्धयन्ति तद्वत् स त्वमस्मभ्यमन्नं प्रयच्छेति । केचित्--- अत्रोभयत्रार्क- शब्दोऽन्नवचनः । अर्किणः अन्नवन्तः अर्ह विर्लक्षणैरर्कमच्यं पूज्यं त्वामर्चयन्ति यजन्ते । शेष समानमिति ॥ २. इत्यरमाातोस्त्पनोऽकंशब्द "चमाचष्टे । 'अभिः अग्मिः मर्किणः यदृचाः इन्द्रम् अस्तुवन् । "वाणीः भन्या मपि याचो यजूरूपाः 'इन्द्रम् मस्तुवन्" गायन्तीति ।। याग्यामाह-गायन्ति त्या गायत्रिणोऽचन्त्यर्कमणिः । ब्रह्माणस्ता पातमत- दशमिय येमिरे' इति ॥ हे 'शतक्रतो, 'गायनिणः गायनसामयुक्ता उद्गाताररवां गायन्ति । मणिः पचास्त्वाम् मर्चन्ति स्तुवन्ति । ब्रह्मागः तदुपरक्षिता अध्वर्ययोऽपि त्वाम् 'उत् 'येमिरे उत्याश्यन्ति २५ पर्धयन्तीत्ययः । किमिर ? यंशम् इव । यया कुराधारादिभिः स्वसीय "चंगमुखद कुर्वन्ति सद्वत् ।। इष्टान्तरं त्रिविक विपत्ते-"इन्द्राय धर्मयते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदिन्द्रायन्द्रियारत इन्द्रायास्यते भूनिकामो यदिन्द्राय धर्मवते निर्यपति शिर एपास न करोति यदिन्द्रापेन्द्रियारत भारमानमेगस्य सेन करोति यदिन्द्रायावते भून एवासाये प्रति तिष्ठनि भवत्येष" (संसं २०२.०) ८.ग-अर्चयन्ति । ९.तं.ति-गायन्ति । १०.तं.ति.4-सेवादिभिः । २७. क-कारपमाटे। २८. से-'पाणी....अपवन् ' नास्ति। २९. क-शमुग्नयति उषतम् । । ३० ·- ५ . १.६.१२) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्या:] अहोमुचे प्र भरेमा मनीपामोपिष्ठदान्नै सुमतिं गुणानाः । इदमिन्द्र प्रति हव्यं गुभाय सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः ।। अहोमुच इत्यहः-मुचे। प्रेति । भरेम । मनीपाम् । ओषिष्ठदान इत्यौषिष्ठ-दान्ने । समतिमिति सु-मतिम् । गृणामाः । इदम् । इन्द्र । प्रतीति । हव्यम् । गृभाय । सत्याः । सन्तु । यजमानस्य । कामाः ।। " इन्द्राया होमुचे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यः पाप्मना गृहीतः स्यात् " (तसं२.२.७) इत्यस्य पुरोनुवाक्या-'अहोमुचे ' इति त्रिष्टुप् ॥ अंहसः पापाद्विमोक्त्रे 'ओषिष्ठदान्ने दावेनौ- पिष्ठः दग्धृतमः आदित्यः तस्मै उदकस्य दात्रे, वर्षार्थं वा तस्य दापयित्रे; यथा-" आदित्याजायते वृष्टिः" (मनुस्मृति ३.७६) इति । उप दाहे । तृजन्तात् (पा ३.१.१३३) " तु छन्दसि" (पा ५.३.५९) इतीप्ठन्प्रत्ययः । " तुरिष्ठेमेषःसु" (पा ६.४.१५४) इति तृशन्दस्य १० लोपः । ददातेः " आतो भनिन् " (पा ३.२.७४ ) इति धनिप्प्रत्ययः । हे 'इन्द्र, ईदृशाय तुभ्यं गृणानाः स्तुवन्तः वयं मनीषां बुद्धिं " भरेम त्वरतुत्यर्थं प्रकर्षेण स्वीकुर्मः । कीदृशी ? 'सुमतिं शोभमानाम् । " नसुभ्याम् " ( पा ६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तो- दात्तत्वम् । त्यां तोषयेमेत्येवंरूपाम् । त्वं च तया स्तुत्या तुष्टः 'इदं 'हव्यं 'प्रति 'गृभाय प्रति- गृहीष्य । " हमहोर्भ छन्दसि" (पा ८.२.३२ वा १) इति मः । “ छन्दसि शायजपि " (पा १५ ३.१.८४)। 'यजमानस्य 'कामाः मनोरथा अंहसो मुच्येयेत्येवमादयः 'सत्याः अमोघा भवन्तु ।। इति । तेन धर्मवते निर्वाणाध्वर्युरस्य यजमानस्य शिरः करोति । एवंविधैश्वर्यादिभिः सभाया- मुखतशिरस्कं करोति । तेनेन्द्रियावते निर्वापणास्य यजमानस्याऽस्मानमेव करोति पुष्टशरीरमेय करोति । मर्कवते निर्वाण यजमानो भूत एवैश्वर्य प्राप्त एव समदनयोग्ये सम्यगो प्रतितिष्ठति । भवत्येव पुनरप्यधिकमैश्वर्य प्राप्नोत्ये । अग्न धर्मवतो हविपि 'भा यस्मिन् ' इत्यादिके भाज्यानुवाश्ये । २० इन्द्रियावतो हविपि 'इन्द्रियाणि शतक्रनो' इत्यादिके'। अर्कतो हविषि इन्द्रमिहायिनो हत्' इत्यादिके ॥ इश्यन्तरं विधत्ते- “इन्द्रापारहोमुचे पुरोडारामेकादशकपालं निर्यपेयः पापना गृहीतः स्यात् पाप्मा वा भरह इन्द्रमेवारहोमुचर स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवेनं पाप्मनोऽरहसो मुन्नति" (सं २०२.७) इति ॥ हाशब्देन अत्र नरकहेतुनिषिद्धाचरणादिरूपः पाप्मोष्यते । पाप्मनः मंहसः २५ मत्यधिकात् पापादित्यर्थः ॥ अहोमुच इति ॥ तन पुरोनुवारयामाह--'भरहोमुचे प्र भरेमा मनीपामोपिष्टदाग्ने मुमति गृणानाः । इदमिन्द्र प्रति हव्यं गृभाय सरयाः सन्तु यजमानस्य कामाः' इति ॥ गणानाः स्तुवन्तो वयम् ३..-३० मा.हा-एवं विश्वैश्वर्यादिभिः । ३१. उ.पा.हा-सलदन एव योग्ये । 'अंहःशब्देन ' इत्यस्यानन्तरम् 'आग:'। ३३. इ.उ-चरणस्पः। ३२.- ·(.१०६.१२ । -- तैत्तिरीय-संहिता [फाम्येष्टियाज्यापुरोनुवाश्याः निवेप यन्मा धिपणा जजान पुरा पार्यादिन्द्रमः । अहसो यत्र पीपरा नो नावेय यान्तमुभर्ये हवन्ते ॥ विवर्ष । यत् । मा। धिपर्णा । जजान । स्तवै। पुरा । पार्यात् । इन्द्रम् । अर्हः । अहसः । यत्र । पीपरत् । यो । नः । नावा । इव । यान्तम् । उभये । हवन्ते ।। तत्रैव याज्या- विवेष ' इति त्रिष्टुप् ॥ यत् यस्मात् मा धिषणा तादृशी बुद्धिः 'विवेष व्याप्तवती तस्मादहं "जजान जातवानस्मि; नो चेदहमजातसम" एव स्याम् । अपदात् परत्वान्न निहन्यते । " समानवाक्ये निघातादयः" (द्र. पाभा २.१.१ वा ११) इति वचनात् जजानेति न निहन्यते । का पुनः सा धिपणेत्याह-पार्यात् पारे भवात् अत्यन्तात् "अहः दिवसात् "पुरा पूर्व यावन्मरणदियसम् "इन्द्रं स्तवै स्तुत्या तोषयामीतीयं धिषणा जजान ममोदपादि, अतो १० जातवानस्मि । पुनश्च धिपणा विशेष्यते-'यत्र यस्यां धिषणायां सत्याम् इन्द्रः अंहसः पापात •"पीपरत् पारयति उत्तारयति पुरुषम् । पार तीर कर्मसमाप्तौ । छान्दसो लड् । चड्यन्य- तरस्याम् " ( पा ६.१.२१८) इत्युपोत्तमोदात्तत्वम् । यद्वा-यत्राहि अस्मानिन्द्रः अंहसः पारयति उत्तारयति तत्पार्यमहरिति निर्वचनं क्रियते । आ तत इन्द्रं स्तवै, यावदहोविमोचन- मित्यर्थः। अथ पारतरणं विशेष्यते- "यथा अंहसः उत्तारितानरमान् 'उभये उभयकुलप्रभवा अपि १५ हवन्ते आह्वयन्ति आत्मरक्षार्थ मां रक्ष मां रक्षेति । यथेति निपातो यवृत्तप्रतिरूपकः । यथा गणकाराः- " मात्रायां वेलायां यथा पुरा हो अहो अथो मनो(न्ये)" (द्र. गणपाट-पा १.४.५७) इति । तेनाख्यातं निहन्यते । यथा नदीमध्ये "नावा यान्तम् 'उभयतटस्थिता आयन्ति, भो मामुत्तारय मामुत्तारयेति, तथाहस उत्तारिणी धिषणा बुद्धिमा विवेप व्याप्ता भवतु, भतो जजानाहमिति । तस्मात् "तादृशधिषणं मामिन्द्रः अंहसो मुञ्चत्विति ॥ २० ओपिष्टदाव्ने प्रीप्मकाले दावाग्निनाऽत्यन्तदग्धभूप्रदेशेभ्यो वपतौ वृष्टिदात्रे अपहोमुचे पापात् मोचयित्रे मनीपां बुद्धिं " भरेम स्वीकुर्मः । कोशीम् ? "सुमतिं, 'यां तोपम' इत्येवमादिशोभग- मननोपेताम्" । हे 'इन्द्र, 'इदं त्यज्यमान हव्यं प्रति गृहाण । तेन यजमानस्य कामाः "सत्याः 'सन्तु ॥ विवेपेति ।। याज्यामाह--'विवेप यन्मा धिपणा जजान स्तौ पुरा पायर्यादिन्द्रमह्नः । भहसो २५ यत्र पीपरद्यथा नो नावेव यान्तमभये हवन्ते' इति ॥ यत् यस्मात् कारणात् धिपणा पूर्वोक्ता बुद्धिमा ११. तं.ति-जातः। [शुद्धीहतः पाठः 1 मैसूरमुद्रितपुस्तके लिखितपुरतकेषु च ' इत्युत्तर- पदान्तोदात्तत्यम् ' इति पाठोऽस्ति 1]। यथेति निपातस्य यतपतिस्परवार 'यावश्याभ्याम्' (पा ८.१.३६ ) इति निघाननिषेधः न प्रवर्तते। यथेयस्य यद्यूत्तप्रति पकरवे:पि साक्षादत्तागावात यतानित्यम् ' (पा ८०१.६६ ) इसमेनापि निघातनिषेधस्य अप्रपर्तनात् 'निळविधः' (पा.८.१.२८) इत्यनेन 'हवन्ते' इत्याख्यातं निहन्यते इत्याशयः पाप्यस्य प्रतिभाति ।। १२. मे-उभयतः स्थिता । १३. ते.ति-ताधिपणम् । ३४. क-मनसोपेताम् । ३५. क.तं.ति.म४-दीयमानम्। ३६.तं.ति-हव्यानम् ।

·५ , १०६.१२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १९५ काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्या:] प्र सम्राजै प्रथममध्यराणा(३)म होमुचे वृप॒भं यज्ञियानाम् । अपां नातमश्विना यन्तमस्मिन्नर इन्द्रियं धत्तमोजः ॥ प्रेति । सम्राजमिति सम्-राजेन्। प्रथमम् । अवरार्णाम् (३)। अश्लोमुचमित्य५ हः-मुचम् । वृषभम् । यज्ञियानाम् । अपाम् । नपातम् । अश्विना । हयन्तम् । अस्मिन् । नरः । इन्द्रियम् । धत्तम् । ओजः ।। तत्रैव याज्या विकल्प्यते--'प्र समाजम् ' इति त्रिष्टुप् ॥ 'सम्राजं संगतदीप्तिम् । “ मो राजि समः कौ" (पा ८.३.२५)। 'अध्वराणां यज्ञानां "प्रथमं प्रधानम् । 'अहोमुचम अंहसो मोक्तारम् इन्द्रं , स्थानात् गम्यते । वृषभं वर्षितारं कामानां दातारम् । यज्ञियानां या- हीणां मध्ये सम्राजं सम्यग्राजन्तं , यज्ञियानां वा संबन्धिनं स्वामित्वेन, यज्ञियानां वा वृषभम् । "'यज्ञविग्भ्याम् " (पा ५.१.७१) इति धः । 'अपां नपातम् अपां चतुर्थमिन्द्रम् १० अस्मान्मध्यमः ततो मेघः तत आप इति । न पातयति न च्याश्यतीति नपात्, “ नभ्राण- पात्" (पा ६.३.७५) इति निपात्यते । "यन्तं वर्धमानम् अविच्छिन्नैश्चर्य सर्वगम् । हय । गतौ । हे 'नरः मनुष्या ऋत्विजः, ईदृशमिन्द्रं 'प्र गच्छत प्रकर्षेण बन्धुत्वेन भनत, यथायं 'यजमानः अंहसो मुञ्चतीति । यद्वा-'प्र' इत्यस्याख्यातापेक्षायां धत्तमिति वक्ष्यमाणवाच्च धत्तेति सामर्थ्यायोग्यं लभ्यते । इदानीमश्विनावुच्येते हे 'अश्विनौ, युवामपि "अस्मिन् यजमाने १५ "इन्द्रियं चक्षुरादिदाढयम् 'ओजः बलं च 'प्रधत्तं प्रकर्षेण स्थापयतम् । अत्रापि "विशेषा- काक्षायां प्रेति प्रकृतं संबध्यते, अंहसश्च मुक्तोऽस्त्विति ॥ विवेष व्यासक्ती तस्मादई सुयुद्धिः जजान जातवानस्मि । अत एव पार्यान् महः पारे भवात् मरणदिवसात् 'पुरा त्वां स्तवै भामरणं स्तवानीत्यर्थःयत्र यस्यां धिषणायां सत्याम् इन्द्रोऽस्मान् इस: पापात् पीपरत् उत्तारितवान् सा धिपणा विवेपेत्यन्वयः । अथवा यत्राऽहनि भस्मानंहसः पारयति २० तस्मात् पार्यादह्नः पुरा स्तवा इत्यन्वयः । यथा लोके नावा नद्यां यान्तं नाविकम् 'उभये कूलद्धय- वर्तिनो हवन्ते; भो, मामुत्तारयेत्याह्वयन्ति तयवाहसो मुक्तानस्मानुभयकू(कुलप्रभवा भावयन्तीत्यर्थः । मेति ॥ अत्रैव विकल्पितामन्यां यायामाह- सम्राज प्रथममध्वराणाम होमुचं वृषभ यज्ञियानाम् । अपां नपातमश्विना हयन्तमस्मिार इन्द्रियं धत्तमोजः' इति ॥ हे 'नरः मनुष्या ऋत्विजः, प्रकर्षणेन्द्रं भजतेति शेषः। कीदृशम् १ 'सनानं सम्यादीप्यमानम् । मध्वराणाम् भग्निष्टोमादीनां २५ "प्रथम मुख्यदेवतम् । महोमुचं पापात् मोचयितारम् । यज्ञियानां यज्ञसंवन्धिफलानां वृषभ वर्षितारम् । 'भपां वृष्टिरूपाणामुदकानां 'नपातम् अविनाशयितारम् । हयन्तम् ऐश्वर्यस्य गमयितारम् । हे अश्विनी, अस्मिन् यजमाने इन्द्रियं चक्षुरादिपाटवम् मोजा यलं व धत्तं स्थापयतम् ।। इष्टयन्तरं विध--"इन्द्राय धैमृधाय पुरोटाशमेकादशकपालं निपेयं मृघोऽभि प्र घेपेरन् राष्ट्राणि चामि समियुरिन्द्रमेव घमृधर स्वेन भागधेयेनोप धावति स एपारमान् मृघोऽपहन्ति ". ३० १४. सं.प-विशेषणाकाक्षायाम् । ३७-३७. से. ति-पुरोत्तमात् । ३८-३८. इ.उ.पा-तफयामरण स्तवानीत्यर्थःहा-वामरण स्तावान (131 " ·तैत्तिरीय-संहिता (१.६.१२ [काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः वि न इन्द्र मृधौ जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः । अधस्पदं तमी कृधि यो अस्मार अभिदासति ॥ वीति । नः । इन्द्र । मृधः । जहि । नीचा । यच्छ । पृतन्यतः । अधस्पदमित्यधः-पदम् । तम् । ईन् । कृधि । यः । अस्मान् । अभिदासतीत्यभि-दासति ॥ कव्यध्वर- " इन्द्राय धैमृधाय पुरोडाशमेकादशकपालं निर्बपेद्यं मृधोऽभि प्रवेपेरन् राष्ट्राणि वामि समियुरिन्द्रमेव वैमृधम् " ( तैसं.२.२.७ ) इत्यस्य पुरोनुवाक्या-" वि न इन्द्र ' इत्यनुष्टुप् ।। हे 'इन्द्र, 'नः अस्माकं 'मृधः योद्धृन् अस्माभिर्युष्यमानान् "वि जहि विविध मारय । किंच- पृतन्यतः संग्रामं कर्तुमिच्छतः पुरुषान् 'नीचा न्याभूतान् यच्छ उपरमय मारयेति यावत् । न्यक्शब्दाद्वितीयाबहुवचनस्य स्थाने व्यत्ययेन तृतीयैकवचनम् । “ अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनाम- १० स्थानम् " (पा ६.१.१७०) इति तस्या उदात्तत्वम् । पृतनायाः क्यचि " पृतनस्य " (पा ७.४.३९) इति लोपः।। “ शतुरनुमः " (पा ६.१.१७३) इति शस उदात्तत्वम् । किं च 'य: 'अस्मान् 'अभिदासति अभिदासयति उपक्षपयति । दसु उपक्षये । ण्यन्ताल्लेट् । "छन्दस्युभयथा" (पा ३.४.११७) इति शप आर्धधातुकत्याष्णिलोपः । उदात्तनिवृत्तिस्वरो व्यत्ययेन न प्रवर्तते । 'तम् उपक्षयकारिणम् "अधस्पदम् एव 'कृधि कुरु । १५ "ईम् इत्यवधारणे । अस्मत्पादयोरघः प्रणिपतितशिरस्कं कुर्विति यावत् । बहुलं छन्दसि (पा २.४.७३ ) इति शपो लुक् । “ श्रुणुप्रकृवृभ्य छन्दप्सि" (पा ६.४.१०२ ) इति धिभावः । “ अधःशिरसी पदे " (पा ८.३.४७ ) इत्यधःशब्दस्य संहितायां सत्वम् । " (वैसं २.२०७) इति । मृधो धैरिणो यं यजमानमभितः प्रवेपेरन् प्रकर्पण कम्पयेयुभीतिमुत्पादयेयुः। अथवा 'राष्ट्राणि देशानमितो विनाशयितुं समियुः संगता भवेयुः । तस्य यजमानस्य रक्षायै वैधाय २० मा विनाशकायेन्द्राय निर्वपेत् । स चेन्द्रोऽस्माद्यजमानात् मृधः शनपहन्ति ॥ चोति ॥ तत्र पुरोनुवाक्यामाह-'वि न इन्द्र मृधो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः । अस्पदं समी कृधि यो अस्मार ममिदासति' इति ॥ हे "इन्द्र, 'नः भस्माकं 'मृधः शत्रून् विशेषेण 'जहि । किं च पृतन्यतः अस्मान् घातयितुं सेनामिच्छतः शत्रून् 'नीचा न्याभूतान् यच्छ उपरतान् कुरु ।. याच भन्यः मस्मान् भिमिदासति उपक्षपयति । तम् ईन् तमपि वैरिणम् मधस्पदम् अस्मत्पादयो। २५ प्रणतशिरस्कं कृधि छ । ३९. ६.उ-राष्ट्राणि ' नास्ति।

·१.६.१२) भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १९७ काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] इन्द्र क्षत्रीभ वाममोजोऽजायथा वृषभ चर्पीनाम् । अपानुदो जनममियन्तमुरुं देवेभ्यो अकृणोरु लोकम् ।। इन्द्रे । क्षत्रम् । अभीति । वामम् । ओजः । अाययाः । वृषभ। चर्षणीनाम् । अपेति । अनुदः । जनम् । अमित्रयन्तमित्यमित्र-यन्तम् । तुरुम् । देवेभ्यः। अकृणोः। । लोकम् ।। । तत्रैव याज्या- 'इन्द्र क्षत्रम् ' इति त्रिष्टुप् ॥ हे 'इन्द्र, 'वामं वननीयं "क्षत्रं ५ क्षत्रियस्य भाव ५ धनं वा 'ओजः बलं च अमि "अजायथाः अभिलक्ष्य जातोऽसि । वरिष्ठेन क्षत्रादिना लक्ष्यमाणजनन इत्यर्थः । 'चर्षणीणां मनुष्याणां वृषभ कामानां वर्षितः अभिमतस्य दातरित्यर्थः । पूर्ववन्नाम उदात्तत्वम् । एवं 'सामर्थ्यमुपकारतः स्वभावतश्च प्रतिपाय इदानीं स्वाभिमतं प्रार्थयते-- तादृशस्त्वमस्मासु 'अमित्रयन्तं शत्रुभावमिच्छन्तं 'जनम् "अप अनुदः अपनुद अपकृष्य नाशय । छान्दसो लङ् । किंच---"देवेभ्यः हविःप्रदानादिव्यव- १० हारिभ्यः "उरु विस्तीर्ण लोकं स्यानमकृणोः कुरु । छान्दसो लड् । " धिन्विकृण्व्योर च " (पा ३.१.८०) इत्युप्रत्ययः। 'उ इति पादपूरणे अवधारणे वा । देवेभ्य इति षष्ठय वा चतुर्थी (पा २.३.६२ वा १) । देवानां विस्तीर्ण छोकमस्मभ्यं देहीति ।। इन्द्रेति ॥ तत्र याज्यामाइ--इन्द्र क्षत्रममि वाममोजोजायथा वृषभ चर्षणीनाम् । भपानुदो जनममिनयन्तमुरुं देवेभ्यो अकृणोरु लोकम् ' इति ॥ हे 'इन्द, धामं धननीय क्षयं सवादक्षणम् १५ Pोजः अस्मदीयं पलं पाभिलक्ष्य भजायथाः एतत् सर्व संपादयितुं आतोऽसि । शीना मनुष्याणां हे 'पभ कामानां वर्पयितः, अमित्रयन्तं शामावमिच्छन्तं जनम् मपानुदः "निराहववानसि । देवेभ्यः इविष्पदानादिव्यवहारिभ्यो यजमानेभ्यः 'उ6 विस्तीर्ण लोकं भोगस्थानम् अकृणोः 8 कृतवानेवाऽसि ॥ मृग इति ॥ तस्यामेवेष्टौ विकल्पितां पुरोनुवाक्यामाह-'मृगो म भीमः कुचरो गिरिधाः २० परावत मा जगामा परस्याः । सूकर समाय पविमिन्द्र तिग्मं विशवून तादि वि मृधो नुदस्व' इति ।। - T १५-१५.तं.ति-क्षत्रियखभावम् । ४.. भा.हा-वर्षक; इ.न.पा-वर्षसि । ४१, मा-तिरछतवानति -तिरस्कृतवानेवासि ।

·१९८ तैत्तिरीय-संहिता (१.६.१२ [ काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः परावत (४) आ जंगामा परस्याः । सुकर सुशाय पविमिन्द्र तिग्मं वि शत्रून् ताढि वि मृधौ नुदस्य ॥ मृगः। न । भीमः'। कुचरः। गिरिष्ठा इति गिरि-स्थाः। परावत इति परावतः (४.)। एति । जगाम । परस्याः । सृकम् । सशायेति सम्-शाय । पविम् । इन्द्र । त॒मम् । वीति । शन् । ताढि । वीति । मृर्धः । नुदस्व ॥ याज्याविकल्पः- मृगो न' इति त्रिष्टुप् ॥ मृगः 'न मृग इव 'भीमः बिभेत्य- स्मादिति भीमः । " भीमादयोऽपादाने " (पा ३.४.७४) । भयहेतुः व्याधः सिंहो या । "कुचरः कुंत्सितं चरति । पचायच् (पा ३.१.१३४)। हिंस्रस्वभावः । "गिरिष्ठाः पर्वत- १. वासी स इव शत्रून् ताडय । यद्वा-गिरिमघः गजो वा, तत्स्यः । सोर्जस् । 'परस्याः परावतः महतः दूरात् "आ "जगाम आगच्छति यो भृत्यं रक्षितुम् । पुरुषव्यत्ययो वा आजगाम आगच्छसि । " उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे ” ( पा ५.१.११८) इति वतिः। आख्यातस्य साहितिको दीर्घ छान्दसः । स त्वमित्यमागत्य हे 'इन्द्र, 'सृकं परशरीरादिषु सरणशीलं तिग्म प्रागेव तीक्ष्णं 'पविं वनं 'संशाय निशितीकृत्य तेनातितीक्ष्णेन 'शत्रून् वि "ताढि विविधं ताडय । ताडयतेोटि शपो लुक् । “ छन्दस्युभयया " (पा ३.४.११७ ) इत्यार्धधातुकत्वात् गिलोपः । 'मृधः योद्धृश्च वि नुदस्व विविधं नुद विनाशय ॥ इन्द्र, 'भीमः भयंकरः कुचरः प्राणिमक्षणादिरूपकुरिसताचरणशीलः 'गिरियाः पर्वतनियासी मृगः न सिंहय्याधादिमृग इव परस्याः परावतः "महतो दूरात् मा "जगाम भस्मद्विरोधिन हन्तुमाग- तोऽसि । 'भाजगन्याः' इति हि शायान्तरे (मैसं ४.१२.३) मध्यमपुरुषः पठितः । सकं परारीरादिपु सरणशीलं तिग्मं तीक्ष्ण पिं पनं 'सशाय सम्पन वीक्ष्णं कृत्या विदोपेण सन्" गारप। 'मृधः पोइन् धान् यिदोपेण नुपस्व निराकृ॥ २० ४२. मा-निट ४३, इ.स.पा.हा-हता। ४४. मानून ' मास्ति ।

·। १.६.१२) मभास्करमान्य-सायणमाष्यसमेता काग्येष्टियाज्यापुरोनुवाफ्याः] वि शत्रून् वि मृधौ नुद वि त्रस्य ह५ रुज । वि मन्युमिन्द्र भामितोऽमित्रस्याभिदासतः ।। वातारमिन्द्रमथितारमिन्द्रःहवेहवे सुहवः शूरमिन्द्रम् । हुये तु शक्रं पुरुहूतमिन्द्रः स्वस्ति नौ मधवा धात्विन्द्रः ।। वीति । शत्रून् । वीति । मृधः । नुद। वीति । वृत्रस्य । हनु इति । रुज । वीति । मन्युम् । इन्द्र । भामितः । अमित्रस्य । अभिदासत इत्यभि-दासतः ।। त्रातारम् । इन्द्रम् । अवितारम् । इन्द्रम् । हवेहव इति हवै-हवे । सहमिति मु-हम् । शूरम् । इन्द्रम् । हुवे । नु । शुक्रम् । पुरुहूतमिति पुरु-हुतम् । इन्द्रम् । स्यस्ति । नः । मधवेति मघ-या। धातु । इन्द्रः ।। अतश्च विकल्पः-'वि शत्रून्' इत्यनुष्टुप् ॥ 'शत्रून् विविधं नाशय । 'मृधः च योद्धन् "वि "नुद विशेषतो नाशय । वृत्रस्य असुरस्य 'हन वि 'रुज विभिन्धि । वृत्रस्य वा • मेघस्य हनुस्थानीये पार्थे विरुज विदारय वर्षार्थ याभ्यां वर्षन्ति मेघाः । हे 'इन्द्र, अरमान् 'अभिदासतः उपक्षपयतः 'अमित्रस्य शत्रोः मन्यु क्रोधं "वि नुद विनाशय, भामितः अमित्र- । विपये युद्धस्त्वम् ।। . इन्द्राय त्राने पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वबद्धो या परिपत्तो या" (सं २.२.७) इत्यस्य पुरोनुचाक्या-त्रातारमिन्द्रम् ! इति त्रिष्टुप् ।। इदि परमैश्वर्ये, इन्द्रः। ऐश्वर्यहेतून् बहून् दर्शयति-बातारम् अवितारं देवानां, तस्मादिन्द्रव्यपदेशभाजम् , 'अवितारं सर्वेषा- मपि तर्पयितारम् इन्द्रम् इतोऽपीन्द्रव्यपदेशभाजं, 'हवेहवे "सुहा सर्वेषाहानेषु सुखेनाहा. तव्यं निर्भयैः । भावेऽनुपसर्गस्य " (पा ३.३.७५ ) इत्यप् संप्रसारणं च । " यहुँलं २० चीति॥ विकल्पिता थायामाइ-'वि शयन वि मृधो नुद वि अस्य हनू रज । वि मन्युमिन्द्र भामितोऽमिग्रस्याभिदासतः' इति ॥ हे 'इन्द्र, शन् विशेषेण 'नुद निराए । 'मृधः सोद्ध नपि विशेषेण नुद। वृत्रस्य हनू यि हज विशेपेण भग्नीकुरु । स्वं भामितः अन्दः सन् 'मभिदामनः अस्मानुपक्षपयत: अमियस्य वैरिणः भन्यु विशेषेण भग्नं कुरु ॥ इप्यन्तरं विधत्ते--" इन्द्राय प्रात्रे पुरोडाशमकादशकपा निर्वद्यदो पा परिपत्तो पेन्द्र २५ मेव मातारर स्वेन मागधेयेनोप धावति स एवैन ग्रायते" (सर २.२.७) इति । पदः रासस निगदितः । परियत: शारामन्तरेण परितो भटैरवस्दः ॥ पातारमिति । सन पुरोनुवाश्यामाह-'ग्रानारमिन्द्रमविसारमिन्दर हवेहवे मुहयर पुर. मित्रम् । हुवे न शनं पुरहूतमिन्द्रा स्वस्ति नो मपया धाविन्द्रः' इति ॥ मातारं हारन्धार रक्षितारम् , भवितारं मायरोधात् रक्षितारं, 'पूरै पन्धकानामपरोधकानां च तिरस्कार क्षमम् । ३. ।

·। २०० सैत्तिरीय-संहिता (१.६.१२ [काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः मा ते अस्याः (५) संहसावन् पारिष्टाघार्य भूम हरिवः परादै । त्रायस्व नोऽवृकेभिर्वरुथैस्तव प्रियासः सूरि स्याम ।। मा।ते। अस्याम् (५)। सहसावन्निति सहसा–चन् । पारष्टौ । अघार्य । भम । हरिव इति हरि-वः। परादा इति परा-दै॥ नार्यस्य । नः । अयुकेभिः । बरूयैः । तव । प्रियासः । सृरिपुं । स्याम ॥ छन्दसि " (पा ६.१.३४) इति संप्रसारणे आकारान्तत्वाभावात् खलेव भवति । 'शूरं महाबळं सर्वजेतारं तथाप्याहूतमात्र" एवागच्छन्तम् 'इन्द्रम् इतोऽपीन्द्रशम्दाभिधेयं, 'शकं सर्वार्षसाधनशक्तं 'पुरुहूतं बहुभिर्यजमानैराहूतम्, अतोऽयासादितेन्द्रत्वं देवेश्वरं "हुवे बाहयामि । शपो लुक् । पूर्ववत् संप्रसारणम् । 'नु इति पादपूरणे । सः मघवा प्रशस्तैर्धनैः अन्नादिमिर्हवि- रादिभिश्च तद्वान् अतश्वेन्द्रपदाभिधानाहः नः अस्मभ्यं 'स्वस्ति अविनाशं धातु ददातु । शपो लक्.। " मघवा बहुलम् " (पा ६.४.१२८) इति निपात्यते । " इत्यंभूतेन कृतमिति च " (पा ६.२.१४९) इति पुरुहूतशब्दोऽन्तोदात्तः। यद्वा -पुरुषु स्थानेषु हूतः पुरुहूतः । " तृतीया कर्मणि " (पा ६.२.४८) इति प्राप्यभावात् कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वमेव निपात्यते (पा ६.२.१३९)। अत्र पुनः पुनः इन्द्रोक्तिरस्माकं सर्वार्थेषु त्वमेव शरणं नान्य १५ इत्यादरसूचनार्या ॥ तत्रैव याज्या--' मा ते अस्याम् ' इति त्रिष्टुप् ।। हे 'सइसायन् बळयन् इन्द्र । सह एव सहसं बलं तद्वान् । “ अन्येषामपि दृश्यते " (पा ६.३.१३७ ) इति दीर्घत्वम् । यद्वा-~- हवेहवे सुहवं तस्मिन् तस्मिन् "५ होमे "सुखेनाऽऽज्ञातुं शक्यम् । शक्रं सर्वेषु कार्येषु शक्तियुक्तम् । 'पुरहूतं महुभिर्यजमानेराहतम् इन्द्रं हुवे 'नु भादयाम्येय । "प्रतिविशेषणमिन्द्र- २० भादात्तिर्यास्यमैदार्थम् । प्रातारमिन्द्रं हुवे। भवितारमिन्दं हुच इत्येयं पास्यभेदः । तेश्च यहुभियोग्यः भादराविशयः प्रदश्यने । 'इन्द्राऽऽगच्छ हरिय मागरइत्यादौ तदर्शनात् । लोकेऽप्यतिथालं पुनमुपलाल- यितुं पिपरागच्छ भातरागडेत्यादौ "तद्श्यने । 'मयवा धनवान् इन्द्रः नः अस्मभ्यं स्यस्ति धातु अविनाश ददातु। मेति ॥ तय याम्यामाह-मासे मस्यार सहसायन् परिष्टाययाय भूम हरियः पराई। प्रायस्य २५ नोऽयमिपंस्यसाय प्रियामः सूरिषु स्याम' इति ॥ हे सहमावन् यलयन् 'इन्द्र, अस्यां परिष्टी परित्रागा दियमाणापामिष्टो पयम् भपाय पेकात्याय मा भम । भरमदष्टित धर्मणि धैरव्यं मा भूदियः ॥ हरिपः, परिभिस्तदन् । 'परादे परादातुं धर्य मा भूम कदाघिदप्यया मा करयाम १६. से.नि.पं. प्याहत । ५५-४५, मा.कहा-गर्वस्मिन् । ४६. नि-गुगेन होवम् । ४७.उ.प्रतिविशेषणसन्दा । ३० "[.पा 1.1; मा ३.३.४.१८]1 ४८. मातद' मास्ति।

·१.६:१२) भभास्करभाष्य-सायणमाप्यसमेता २०१ काम्येष्टिपाज्यापुरोनुवाक्याः] अर्नवस्तु रथमश्वाय तक्षन्त्वष्टा बजै पुरुहूत द्युमन्तम् । ब्रह्माण इन्द्रं महयन्तो अरवर्धयन्नहये हन्तवा ॥ अनवः । ते । रथम् । अश्वाय । तक्षन् । त्वष्टा । वज्रम् । पुरुहुतेति पुरु-हुत । घुमन्तमिति धु-मन्तम् ।। ब्रह्माणः । इन्द्रम् । महर्यन्तः। अः। अवधयन् । अहये । हन्तवै । छ॥ अवतप्रत्यय छान्दसः। ते तब 'अस्यां परिष्टौ परितः सर्वतः सर्वस्यामिष्टौ । छान्दसं हस्तत्वम् , शकन्धादित्वाद्वा पररूपत्वम् (पा ६.१.९४ या ४)। अधाय पापाय कर्मवैगुण्यलक्षणाय 'मा 'भूम विगुणकारिणो न भवेम; सर्वेणापि प्रकारेणाविगुणो यज्ञोऽस्विति यावत् । हे 'हरिवः हरिवन् हरिभिः "हयैः तद्वान् । “ मतुवसोः" (पा ८.३.१) इति रुन्वम् । परादै परादानाय च मा भूम प्रत्याख्यानाय । अन्येभ्यो दानं परादाः । " किप् च " (पा ३.२.७६) इति किम् । चतुर्थंकवचने आकारलोपाभाव छान्दसः । यद्वा -तुमर्थे कैप्रत्ययः, (द्र.काशिका पा ३.४.१०) १. यथा-'प्रयै ' इति । परादातुं च वयं मा भूम कदापि त्वया त्याच्या मा भूमेयर्थः । तस्मात् 'नः अस्मान् 'त्रायस्व रक्ष "भवृकेभिः अवृकैचोरादिहिंसकरहितैः "वस्थैः गुहियुक्तैर्गुहै:, ईदृशगृहवासिनः कृत्वा त्रायस्वेति । “ नसुभ्याम् " (पा ६.२.१७२) इत्यवृकशन्दोऽन्तोदात्तः । किंबहुना-सूरिपु मेधाविपु मध्ये वयमेव तव 'प्रियासः प्रियाः स्याम भवेम । “आज्जसेरसुक्" (पा ७.१.५०) । " युष्मदस्मदोर्डसि" (पा ६.१.२११) इति तवशब्द आधुदात्तः ॥ " इन्द्रायार्काश्वमेधयते पुरोडाशमेकादशकपालं निवपेयं महायज्ञो नोपनमेत् " (तेसे २.२.७ ) इत्यस्य पुरोनुवाक्या--' अनवस्ते' इति त्रिष्टुप् ॥ हे 'पुरुहूत बहुभिराहत इन्द्र, इत्यर्थः । त्वं नः भस्मान् ममभिः हिंसकरहित: वस्यः गृहः वायस्व । सामान् गृहान् प्रयच्छ । रिपु विद्वत्सु यजमानेपु मध्ये वयं तव प्रिया भवेम ॥ इष्टयन्तरं विधत्ते-" इन्द्रायाांश्वमेधवते पुरोडारामेकादशकपालं निर्वपेचं महायज्ञो नोप- २. ममेदेते यै महायज्ञस्यान्त्ये तन यदाश्वमेधाविन्द्रमेयाश्वमेधवन्तर स्वेन भागधेयेनोप धापति स एयास्मा भन्ततो महायशं व्यवयत्युपैन महायज्ञो नमति " (सं २०२.०) इति ॥ मश्वमेधयशस्य साधन तो मोऽमिः सोऽर्थः । यश्च तकलभूत आदित्यः सोऽश्वमेधः । मत पच पचमकाण्टे पभाकाहुति- विभिशेपाचादे समाम्नायते-“अर्को या एप यदमिरमावादित्योऽश्वमेपो यदेता माहुती होत्यकांच- मेधयोरेव ज्योतीपि संदधाति " (सैम ५.७.५) इति । अयमेघग्रामणेऽप्याम्नायते- " भग्निवा २५ मनमेधस्य योनिरायसनम् । सूर्योऽयोनिरायतनम् । यदश्वमेधेऽसौ चित्य उत्तरदि चिनोति । सावर्ग- अमेधी " (नेमा ३.९.२१) इति । वाजसनेयिनोऽपि चित्यस्यानरपासने समामनन्ति- "एप था अश्वमेधो य एप तपति तस्य संवत्सर मात्माऽयममिरकंस्तस्येमे लोका गान्मानस्वायतायकांधमेधी" (समा १०.६.५.८) इति । "इन्द्रः स्तुतयोः भन्यादित्ययोः स्वामियादधिमेधयानित्युप्यते । ये १७.ति-अश्वैः। ४९-४९. ति-इन्दरम तयोः; क-इन्द्रस्कृतयोः । २६ ·२०२ तैत्तिरीय-संहिता (१.६.१२ [कायेष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः वृष्णे यत् ते वृपणो अर्कमर्चानिन्द्र ग्राोगो अदितिः सजोपाः । अनश्वासो ये पुचोथा इन्द्रपिता अभ्यवर्तन्त दस्यून् ॥ १२ ॥ [वृत्रहत्येऽर्नु गायत्रिणोऽवराणां परावतोऽस्यामष्टाचत्वारिशच्च ] वृष्णे । यत् । ते। तृपणः । अर्कम् । अचीन् । इन्द्र । ग्रावाणः अदितिः। सजोषा इति स-जोपाः । अनच्चासः । थे। पृषयः । अरथाः । इन्द्रेषिता इतीन्द्र-इपिताः । अभ्यर्तन्तेत्यमि-अनर्तन्त । दस्यून् ॥ १२ ॥ [सं त्यो भुवोऽस्य॒ग्निमी यहिपोऽहमा प्योयतामगन्म यथा ये यो वै श्रद्धां प्रजापतिर्यज्ञान ध्रुवोऽसी- त्याई यो वै सप्तदशमिन्द्र वो द्वादश ] [ सं त्वां वर्हिषोऽहं यथा वा एवं विद्वाञ्छापैट्सहसा- वन्नेकपश्चाशत् ] [ सं त्या सिञ्चाम्यभ्यवर्तन्त दस्यून् ] २. "ते तब "रथम् 'अनवः मनुष्याः 'तक्षन् तक्षन्तु संस्कुर्वन्तु । लड् “लोडर्थे । अडभावः छान्दसः" । "अश्वाय अश्व योक्तुं यथा योग्यो भवति तथा संरकुर्वन्तु । यद्वा-अश्वाय व्याप्तिमते तुम्यं यथा पर्याप्तो मवति त्वष्टा "देवानां शिल्पी वजं तक्षतु तीक्ष्णीकरोतु । कीदृशम् ? "घुमन्त दीप्तिमन्तम् । किं च-ब्रह्माणः ब्राह्मणाश्च त्वाम् इन्द्रम् ईश्वरम् 'अर्केः मन्त्रैः हविर्लक्षणैरनैर्वा 'महयन्तः पूजयन्तः अवर्धयन् वर्धयन्तु यशसा । किमर्थ ? अहये अघाय अहिंसनाय आगत्य । हन्तीत्यहिः सर्पादिः । "आडि निहनिभ्या हस्तश्च" (उ ५८७) इतीणप्रत्ययः । कर्मणि चतुर्थी (द्र. पाभा १.४.३२ )। "हन्तवै हन्तुम् । “ तुमर्थे सेसेन्" (पा ३.४.९ ) इति तवैप्रत्ययः । “ अन्तश्च त युगपत् " ( पा ६.१.२००) इत्याचन्तयोः उदात्तत्वम् ! 'उः पादपूरणे । त्वं चास्माकं महायज्ञमुपनयेति ।। तत्रैव याज्या-'वृष्णे' इति त्रिष्टुप् ।। हे 'इन्द्र, "ते तुभ्यं वृष्णे वपित्रे अमिमत- २. दारे । षष्टयर्थे चतुर्थी (पा २.३.६२ वा १)। तब बर्पितुः अर्कम् अर्चनीयामाज्ञाम्, अर्चनीय या ते तब यागम् 'अर्चान् अर्चयन्ति पूजयन्ति । लेट्याडागमः । के ? "वृषण: 'प्राचाण: वर्षितारो मेवाः वृष्टिं कुर्वन्तस्तवार्कमर्चयन्ति" मेघा इत्यर्थः । " वा पर्वस्य निगमे " यजमान प्रत्यश्वमेघराजसूयस्मा महायज्ञो नोपनमेश प्राप्नुयात् । स यजमानोऽकांश्वमेधस्वामिने निवपेत् । यातायकांश्वमेधशब्दवाच्यादरम्यादित्या तावुभी महायज्ञस्याभमेधस्यान्त्ये उन् प्रारम्भसमाप्तिकोटयोत. २. मानशरीर । चित्याग्निः साधनत्वेन प्रारम्भकोटी दर्तते । आदित्यः फलस्पत्येन समाप्तिकोटिगामी । स एवेन्द्र प्रयास्मै यजमानस्य समीपे महायज्ञ प्रेरयति । स च महायज्ञ एवं यजमानमुपनमति माप्नोति । अनघ इति ॥ तत्र पुरोनुयायामाह-"अनवस्तै रथमश्चाय तक्षन्वष्टा घनं पुरुहूत घुमन्तम् । महाग इन्द्रं महयन्तो अरवर्धयसहये हन्तवा उ ' इति ॥ हे 'पुरुहूत यहुभिर्यजमानराहूसेन्द्र, ते तय रपम् भनरः मनुष्याः सक्षन् तक्षन्तु संस्फुर्वन्तु । किमर्थम् ? श्वाय अधं संयोश्तुम् । वटा १८-१८. लोडन्यतरः। १९. तंति-देव. २०. ते-मर्चन्ति । ५७. क-सूर्यादिरूपः। ५१. फ-एवास्म' नास्ति।

·. १.६.१२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २०३ काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः ] (पा ६.४.९) इति दीर्घाभावः । 'अदितिः पृथिवी च 'सजोपाः समानप्रीतिः स्त्रया तैर्वा भेधैरानुकल्यं भजमाना सत्याधुत्पादयतस्तव कर्मार्कमर्चयति । 'यत् यदा एवमेते कुर्वन्ति, तदानीं दुष्टात्मानो दस्यवोऽपि , त्वयैव हन्तव्या इति तत्प्रार्थयते--'अनश्वासः :अश्वरहिताः । "आजसेरसुक्” (पा ७.१.५०)। 'अरथाः रयरहिताः अश्वरथमनपेक्षमाणाः। "नसुभ्याम् " (पा ६.२.१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । 'ये 'पवयः तवायुधविशेषाः 'इन्द्रेषिताः सर्वदेन्द्रेणैव प्रेषिता: अन्येन प्रेषितुमशक्याः; ते दस्यून् 'अभ्यवर्तन्त दस्यूनभिवर्तन्ताम् आभिमुख्येन हन्तुं धर्तन्ताम् । स्वरणादिद्वारा अस्मदुपक्षपयितारो दस्यवः । तानभिभूय पराजितान् कृत्या सर्वदाऽस्मान् रक्षन्तो वर्तन्तामिति भावः । छान्दसो लड्। एव सर्वस्य लोकस्य रक्षको महात्मा लम् , भतोऽस्माकमपि महायज्ञमुपनयेति ॥ इति श्रीभभास्करमिश्नविरचित यजुर्वेदभाष्ये ज्ञानयज्ञाख्ये प्रयमे काण्डे पष्ठे प्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः॥ १. समाप्तश्च प्रपाठकः॥ देवशिल्पी "घुमन्तं दीप्तिमन्तं वज्र तक्षतु । ब्रह्माणः प्राह्मणा ऋत्विजः : अर्चनसाधनमन्त्रैः महयन्तः पूजयन्त: 'इन्द्रम् भवर्धयन् यशसा वर्धयन्तु । महये अहिम् मघं महायज्ञप्रातिप्रतियन्धक- पापं हन्तवै उ मवश्यं हन्तुमवर्धयनित्यन्वयः ॥ वृष्ण इति ॥ याज्यामाह-वृष्णे यते वृषणो शर्कमर्चानिन्द्र मावाणो अदितिः सजोषाः। १५ मानश्वासो ये पवयोऽरथा इन्द्रपिता अभ्यवर्तन्त दस्यून् ' इति ॥ हे 'इन्द्र, "यत् यदा घृष्णे ते कामाभिवर्षिणस्तव संबन्धिनम् अर्कम् अर्चनीयं वृषणः वर्षण(क) फलामिवर्षक यार्ग 'मावाणः साधनभूता पदुपलादयः पदार्थाः अर्चान् अर्चयन्ति अलंकुर्वन्ति । सदानीम् भिदितिः वेदिरूपा पृथियी "सजोषाः त्वया समानप्रीतिर्भवतु । इन्देषिता इन्द्रप्रेरिता ये पिवयः घनाः सन्ति तेऽपि भरथाः अनश्वासः रथाश्वनिरपेक्षा एवं दस्यून् "महायज्ञमाप्तिप्रतियन्धकानसुरान् अभ्यवर्तन्त मभिलक्ष्य इन्तुं २. प्रवर्तन्ताम् ॥ भत्र विनियोगसंग्रहः- "इन्द्रं वो विश्वतोऽमुमिश्वरावैन्द्र ऋचोर्द्वयम्"। इन्द्रीन्द्रियावधागे स्यादा यस्मिन् धर्मवद्यौ ॥१॥ इन्दं स्यादकंवद्यागे तितोऽहोमुग्यजावृधः। वि वैमृधे" चतस्रः स्युस्त्रातारं ग्रातृमद्यौ ॥ भनवोऽश्विवद्यागे मन्त्राः सप्तदशेरिताः (न्या एकोनविंशतिः)" ॥२॥ इति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधयीये वेदार्थप्रकारे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामान्ये प्रथमकाण्डे पथ्यपाठ के द्वादशोऽनुवाकः ।। वेदार्थस्य प्रकादोन तमो हार्द निवारयन् । पुमर्याश्चतुरो देवादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ इति श्रीमद्विघातीर्थमहेश्वरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरपुकमहारागस्याशापरिपालोम माधवाचार्येण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमराहे पठः प्रपाठकः ॥ ५२. आ.पा.हा-देवः शिल्पी। ५३. इ.उ-महायज्ञप्रनि । ५४. मा-ऋचोर्दयोः। ५५. मा. क.हा-नो मृधे। :

·तैत्तिरीय-संहिता - ३० (-१.७.१ । [इंडानुमन्त्रणम् (अथ प्रथमकाण्डे सप्तमः प्रपाठकः) हरिः ॐ॥ पाकयचं या अन्वाहिताग्नेः पशव उप तिष्ठन्त पाकयमित पांक-यज्ञम् । वै । अन्विति । आहिताग्नेरित्याहित-अग्नेः । पुशर्वः । उपेति । तिष्ठन्ते । अथ दर्शपूर्णमासयोरेव याजमानशेषस्य ब्राह्मणं प्राजापत्यं काण्डम् । तत्रेडाया आहियमाणाया अनुमन्त्रणं विधातुमाह-'पाकयज्ञम् ' इत्यादि । अत्रेदमुक्तमाचार्येण- हुतः प्रहुत आहुतः शूलगवो बलिहरणं प्रत्यवरोहणमटकाहोम इति सप्त पाकयज्ञसंस्थाः । अपरिमिता इत्येके ग्रुवते यत्किंचान्यत्र विकाराद्यते सर्वास्ताः पाकयज्ञसंस्थाः " (बौगृ १.१.१) इति । पकमात्रनिर्तिताः पाकयज्ञाः । अन्ये बाहुः असयज्ञाः पाकयज्ञाः इति । 'पाकयज्ञम् 'अनु 'आहिताः 'पशवः 'उप तिष्ठन्ते यजमानमेव श्रयन्ते । यद्वा- ५ . " २० ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निःश्वसितं पेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे नमहं पन्दे विद्यातीर्थमहेश्वाम् ॥ प्रपाठके ससमेऽस्मिअनुवाफास्त्रयोदश । यजमानप्राह्मणस्य शेपः पट्स्वादिमेपु हि ॥ वाजपेयस्य मन्त्रास्तु पस्यन्येप्यय याज्यकाः । इदानुमन्त्रणं तस्या इदायाश्च प्रशंसनम् ॥ अन्याहार्योऽय मन्यानुवाकम्याख्या नियु स्मृता । स्थमन्त्रा धावनं घ रोहणं वाजहोमकः ॥ वनित्यतिप्रासयाज्या इत्या अनुयाकगा। तत्र मयमेऽनुवाक इडानुमन्त्रणमुप्यते- पाकयामिति ॥ तदतद्विधार्ने प्रस्ताति-पारपर्श या अन्याहिताः पशव उप विष्टन्त इसा बलु पै पाक्यः मेपाऽन्तरा प्रयातान्यानान यजमानस्य लोऽयहिवा' इति । पाम्यस्य स्वरूपमापसाम्प सूप्रन्यायाभिमाकम् - "आरासनहोमो देवदेवं पार्यगमष्टका मासि भाई सर्पपलिरीमानयलिरिति मत पायसंस्थाः" (पूर्तस्यामिमान्य-शापधौ १.१.१) इति । योधायनोऽप्याह- "हुतः प्रतुव २५ मातः पूलगयो परिहाण प्रत्ययरोहणमटकाहोम इति सस पायमस्याः" (पोय.१.१) इति । मन्ये त्या:-" मपयशाः पाऊयता:"। भावलायनोऽप्याह-- "प्रयः पाम्यश दुतः ममी हूपमाना भनो । प्रहुना साक्षणभोगने प्रझणि हुताः" (माध] १.१.२-३) इति । पपा माप चिपि भाहिता पम् मनु गराधाः परायः 'भपिता भवन्ति पायथेन सम्पत इसपः। मा रिक्षामाणमेय पारपरः, प्रभागि हुतात् । मतोऽनेनापि दागहणेन १.५-बहिन्यतवि.नि-बिचान्यत्र । १.मा-पासोमा २.-नी-अवस्पिता:नास्ति।

·- " १.७.१) भट्टभास्करभाष्य-सार्यणभाष्यसमेता इदानुमन्त्रणम् इडा खलु वै पकिय॒ज्ञः 'सैपाऽन्तुरा प्रयाजानाजान यज॑मानस्य , लोकेऽहिता तामाढियाणामुभि मन्त्रपेत सुरूपवर्षवर्ण एहीति पशवो वा इडा पशनेवोप हयते यज्ञं वै दे॒वा अदुह्रन् यज्ञोऽसुराः अदुहुत्तेऽसुरा यज्ञदुग्धाः परोऽभवन् यो वै यज्ञस्य दोहे विद्वान् (१) यजतेऽप्यन्य यजमानं दुहे इडौ । खर्छ । वै। पाकयज्ञ इति पाक-यज्ञः । सा। एषा । अन्तरा । प्रयाजान्याजानिति ५ प्रयाज-अनुयाजान् । यजमानस्य । लोके । अहितेत्यय-हिता ।. ताम्'। आहियमाणामित्या- हियाणाम् । अभीति । मन्त्रयेत । सुरूपवर्षवर्ण इति सुरूप-वर्षवर्णे। एति । इहि । इति । पशवः । थे । इडौ । पशुन् । एव । उपेति । द्वयते । यज्ञम् । 'वै। देवाः । अदुहुन् । यज्ञः । असुरान् । अदुहृत् । ते । असुराः । यज्ञदुग्धा इति यज्ञ-दुग्धाः । परेति । अभवन् । यः । धै। यज्ञस्य । दोहम् । विद्वान् (१)। यर्जते । अपीति । अन्यम् ।। यज॑मानम् । दुहे। १० आहिताग्नेरिति कर्मणि षष्ठी, आहिताग्निं पशव इति । संगतिकरणे आत्मनेपदम् । " क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् " (द.पामा १.४.३२) इति कर्मणः संप्रदानत्वात् चतुर्थ्यर्थे पष्ठी | " अनुक्षणे (पा १.४.८४ ) इत्यनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । 'इडा खल ' इत्यादि । इडायाः 'प्राशनं पानयज्ञः । ' सैपा' इति । " अन्तरान्तरेण (पा २.३.४ ) इति द्वितीया । यजमानस्य लोके स्थाने 'अवहिता अवस्थिता । 'ताम्' इत्यादि। पशुसाधनत्वात्ताच्छन्छ 'पशव इडे' इति । १५ तस्मात् 'इड एहि ' इति पशूनेवोपहयते । निसमुपविभ्यो हः (पा १.३.३०) इत्यात्मनेपदम् ॥ ' यज्ञं 2' इत्यादि ॥ दुहेर्लडि " बहुलं छन्दसि " (पा ७.१.८ ) इति रुद् । " वैत्रावेति च छन्दसि" (पा ८.१.६४ ) इति निधाताभावः । 'अदुहत् इति व्यत्ययेन पशवो लम्यन्ते । 'सा इयमिदा 'यजमानस्य 'लोके फलसाधने यज्ञे प्रयाजान्यानमध्ये ध्यरस्थिता। २. प्रयाजाज्यभागप्रधानस्विकृयः उर्घमनूयाजेभ्यश्च प्रागिराया अनुष्टेयत्वात् । एतय होगकाण्डे (वैया ३.२.१) स्विष्टकृयाज्याया भन्याजयाज्यायाश्च मध्य इदोपाद्धानमन्त्रपाटादवगम्यते । तामिति ॥ विधत्ते-सामाद्वियमाणामभि मन्त्रयेत सुरूपपर्पवर्ण पहीति, पशवो था इस पशूनेयोप रयते' इति ॥ 'ताम् इदाम माहियमाणाम् संवदाय होतृसमीपमानीयमानाम् । तदाकार- मापस्तम्ब माह-"इदापात्रमुपस्तीर्य सर्वेभ्यो हविम्य इटार समयद्यति । चतुरवत्ता वा पसारसम्" (भापत्रौ ३.१.५) इति । "अभिघायेंडार होप्रे प्रदाय" (भापौ ३.२.१) इति च ॥ इहादेवताया पशुसाधनत्याद्गोरूपस्याच भन्नगसेन 'एहि' इति पदेन 'पशून् 'एब उपपपते ।। यामिति ।। 'सा मे सत्याशीः' इत्यतं मन्त्रमागं प्याल्यातुं मस्ठौति-'यहं ये देवा मरन् यज्ञोऽसुरार माइतेऽसुरा यज्ञदुग्धाः पराऽभवन् यो भै परस्य दोई विद्वान् पनतेऽप्यन्य यजमानं "[.पा १.३.२५ वा १] २. पे.प्रकाशनम् । ३.भा-ना-हा-सत्र। ४. इ.उ.ति.विा.ना.पा.मा.हा-'च' मास्ति। . २५ .

·1 - " १० २०६ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.१ .[इडानुमन्त्रणा सा में सत्याऽऽशीरस्य यज्ञस्य॑ भूयादित्यपि वै यज्ञस्य दोहस्तेनैवैनं दुहे प्रत्ता वै गौर्दुहेः प्रत्तेडा यजमानाय दुह एते या इडायै स्तना इडोपहूतेति. वायुर्वत्सो सा। मे। सत्या । आशीरित्या-शीः। अस्य । यज्ञस्य॑ । भयात् । इति । आह । एषः । वै। यज्ञस्य॑ । दोहः । तेन । एषः। एनम् । दुहे । प्रत्र्ता । वै। गौः । दुहे । प्रत्ता । इडौ । यजमानाय । दुहे । एते । वै! इडायै । स्तनाः । इडौ । उपहृतेत्युप-हता । इति । वायुः । वत्सः। ब्लेरड् । यज्ञेन दुग्धाः यज्ञदुग्धाः । " तृतीया कर्मणि ". (पा ६.२.४८) इति पूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वम् । पराभवनं विनाशः। दोहनं हि रिक्तीकरणम्। दुह प्रपूरणे' इति । प्रशब्दो हि धावनिवृत्तिमाचष्टे, प्रस्मरणं प्रस्थानमिति यथा । यज्ञस्तु देवैर्दुग्धोऽपि स्वमहिम्ना पुनः पुनराप्यायते गौरिख । यो वै ' इत्यादि । ' सा मे सत्याशीः' इत्यादिवचनं यज्ञरय दोहः । अनेन मन्त्रेण यज्ञोऽसुरानधुक्षत् । 'दुहे इति पूर्ववत् तलोपः । 'प्रत्ता' इत्यादि ॥ पयः प्रदातुमारब्धवती 'प्रत्ता वत्सलेहनेन प्रस्नुतस्तनी गौः । आदिकर्मणि क्तः। अच उपसर्गात्तः” (पा ७.४.४७ ) इति तत्वम् । 'दुहे दुग्धे भूयिष्ठं क्षीरं क्षारयति । एवं प्रत्ता होत्रे अवयुगा। प्रदानेन · 'इडा 'यजमानाय दुग्धे तस्मादिडां १५ प्रददातीति । एते वा' इत्यादि । 'इडोपहता' इत्यादयो मन्त्राः अस्याः स्तनस्थानीयाः; दोहन- साधनत्वात् स्तनत्वेन रूप्यन्ते, स्तनापेक्षत्वात् दोहस्य । वायुर्वत्सस्थानीयः प्राणवृत्तिरूपत्वात् । दुहे' इति ।। दोहन रिक्तीकरणम् । गां दोग्धीत्या तया दर्शनान् । 'देवाः प्रथम यज्ञम् 'अदुहुन् भदुहन्। तद्तसारफलस्वीकारेण रिक्तीचक्रुः । स च 'यक्ष: ससुरान् अदुहत् तदीयसारापहारेण रिक्ती- चकार, ततस्ते पराभूताः । यो यजमानो देवकर्तृकं यज्ञारेक्तीकरणं यज्ञकर्तृकममुररिस्तीकरणं च विद्वान् यजते सः भन्यम् भपि यजमानं 'दुहे रिक्तीकरोति । एतस्य यास्यस्य मन्त्रमशंसारूपत्वादन्यस्य पनमानस्य न काचित् हानिः॥ सेति ॥ याचष्टे-सा मे सत्याऽऽशीरस्य यज्ञस्य भूयादित्यादप वै यज्ञस्य दोहस्तेनैवैनं दुहे' इति ॥ 'उपहतोऽयं यजमान उत्तरस्यां देवयज्यायामुपहूतः' इत्यादिका येयमाशीरपदानमन्यगता सेयमस्य यज्ञस्य संमन्धिन्याशीर्मम 'सत्या भूयात् इत्येवंरूपो यशदोहस्तेनैवान्य यजमान दोधि ।। प्रत्तेति ॥ वायुयानं विधातुं प्रस्तोनि- 'प्रत्ता चै गौदुहे प्रचंदा यजमानाय दुह एते या इटायै स्तना हदोपहतेति वायुर्वरसः' इति । "प्रत्ता वरसलेहनेन' प्रस्तुतस्तनी गौः 'दुहे पयः क्षारयति तद्दन इदा 'प्रत्ता सनी यजमानस्य फलं दोग्धि । तस्या ददायाः इदोपहसेत्यादिमन्त्रमागाः 'स्तनाः, वायुः यसः॥ ३-३. नि.पं-हविरिकीरणम् ; ति-हर्ष (१) रिस्तीकरणम्। ४. सं-ति.परसलोमेन । ५.ति.नि.मा-भान्' नास्ति। ६-६. मा-प्रत्ता वरमदानेन; सं.वि-यत्मस्नेहनैव । " . . २५ ·. । वीति । १.७.१) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २०७ इडानुमन्त्रणम् ] यहि होतेडामुपह्वयेत तर्हि यजमानो होतारमीक्षमाणो बायुं मनसा ध्यायेन्(२) मात्रे यत्समुपावसृजति सर्वेण वै यज्ञेने देवाः सुवर्ग लोकायन् पाकय॒ज्ञेन मनुरश्राम्यत् सेडा मर्नुमुपाचर्तत तां देवासुरा व्यह्वयन्त प्रतीची देवाः परांचीमसुराः यहिं । होता । इडौम् । उपहयेतेत्युप-हयैत । तहिँ । यज॑मानः । होतारम् । ईक्षमाणः । वायुम् । 'मनसा ध्यायेत् (२) । माने । वत्सम् । पावसृजतीत्युप-अवसृजति ! सर्वेण । वै । यज्ञेन । देवाः । सुवर्गमित सुवः-गम् । लोकम् । आयन् । पाकयज्ञेनेति पाक यज्ञेन । मर्नुः। अश्राम्यत् । सा । इडौ । मनुम् । उपावर्ततेत्युप-आवर्तत । ताम् । देवासुरा इति देव-3 -असुराः। अह्वयन्त । प्रतीचीम् । देवाः । पराचीम् । असुराः । सा । देवान् । उपार्वर्ततेत्युप-आवर्तत । । यहि ' इत्यादि । “ अनद्यतने हिलन्यतरस्याम् " (पा ५.३.२१) इति हिल । वायुम् ' इत्यादि । किं कृतं भवतीत्याह —'माने ' इति । दोहार्य मातृसकाशं वसं प्रापयती- श्यनेन प्रदेशान्तरमृता एतेनेति । [......न्तरं गता एच ते इति । "उदात्तपण: ॥ (पा ६.१.१७४ ) इति चतुर्थ्या उदात्तत्वम् ॥ 'सर्वेण ' इत्यादि ॥ "अश्राम्यत् पाकयज्ञमात्रानुष्ठानतत्परोऽभवत् । ततः सा डा "मनुम् "उपावर्तत । तस्मादियं मानवीन्युच्यत इत्यभिप्रायः । 'ताम् ' इत्यादि । व्यस्यन्त विविधमाह्वयन् । पूर्ववदात्मनेपदम् । "प्रतीची स्वात्माभिमुखावस्थानां, पदाम्यासात् । "चौ" (पा ६.१.२२२) इति पूर्वपदस्य दीर्घवमन्तोदात्तत्यं च । 'पराची पराङ्मुखावस्यानाम् , पदाम्यासाभावात् । “ अनिगन्तोऽवती " (पा ६.२.५२ ) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वं च । केचिदाहुः--इडोपहूतेति प्राची, उपहूतेडेति पराची । यहाँति ॥ विधने- 'यहि होतेदामुपस्येत ताई यजमानो होतारमीक्षमाणो वायुं मनसा भ्यायेन्माने बरसमुपावसृजति' इति ॥ यदि यस्मिन्काले ॥ सर्वेणेति । इदोपहूनेत्यादिमन्त्रभागप्रयोगे हेयोपादेयपक्षी विधातुं प्रस्तौति- 'सर्वेण वै यन देवाः सुवर्ग लोकमायन् पाकयझेन मनुरश्राम्यत् सेढा मनुमुपावर्तत तां देवासुरा प्यद्वयन्त प्रतीची. देवाः पराचीमसुराः सा देवानुपावर्तत पशवो वै तदेवानवृणत पशवोऽसुरानजहः' इनि । मनुसहिताः सर्वे 'देवाः तरस्नेन दर्शपूर्णमासयागेन स्वर्गलोकं प्राप्तुमुद्यताः। तत्र 'मनुः पाऊयक्षेन प्रान्तोऽभूत् । " ! पालु वै पाक्यज्ञः" इत्युक्तम् । भतो मनुहोता समिदोपाद्वान एवं तात्पर्यवानभूदित्युक्तं भाति । सा च 'इटा देवता तात्पर्यवन्तं मनुम् उपगतयनी। 'तां दृष्ट्वा देवाचासुराश 'पररपरव्यत्ययेन मादयन्त । देवाः प्रतीची संमुखामपानयन्त। मसुराः पराधी विमुखामुपायन्त ॥ इदोपहूवे- ५. पं-प्रकृतिस्वरत्वमन्तो। ७. ते.ति.नि.म४-इति ह युक्तम्। ८.तं.ति-३ष्ट्वा । ९.३.उ.ना.पा.हा-परस्पर व्यस्य । १..फ.त.ति.नि.मा-इहामुपाद्वयन्त । ११. भा.क.ना.हा-ते देवाः पराचीनमुखम् । २. - २५ १२-१२. आ.ना.-३.

·। २०८ तैत्तिरीय-संहिता; (१.७.१ [इदानुमन्त्रणम् सा देवानुपावर्तत पशवो वै तद्देवानवृणत पशवोऽसुरानजहुई कामयेतापृशुः स्यादिति परांची तस्येडामुपं येतापशुरेव भवति य (३) कामयत. पंशु- मान्त्स्यादित प्रतीचीं तस्येडामुप ह्वयेत पशुमानेव भवति ब्रह्मादिनौ चदन्ति स त्या इडामुप द्वयेत य इडामुपहयाऽऽत्मानमिडीयामुपह्वयेतेति सा नः प्रिया सुप्रतिर्मयोनीत्याहेडमियोपहयाऽऽत्मानमिडोयामुपे हयते पशवः । वै । तत् । दे॒वान् । अवणत । पशः- असुरान् । अजहुः । यम् । कामयैत । अपशुः । स्यात् । इति । पराचीम् । तस्य । इम् ि। उपेति । ह्वयेत । अपशुः । एव । भवति । यम् (३)। कामयेत । पशुमानिति पशु-मान् । स्यात् । इति । प्रतीचीम् । तस्य । इडाम् । उपेति । द्वयेत । पशुमानिति पशु--मान् । एव । भवति । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-यादिनः । वदन्ति । सः । तु । ये । इडाम् । उपेति । हयेत । यः । इडाम् । उपहुयेत्युप-हय । आत्मानम् । इडीयाम् । उपहयेतेत्युप-डयैत । इति । सा । नः । मिया । सप्रतिरिति सु-प्रर्तिः। मघोनी । इति । आह । इडाम् । एव । उपहयेत्युप-हूयं । आत्मानम् । इडापाम् । उपेति । द्वयते । 'पशवो वै' इत्यादि । इडायाः प्रतीचीनत्वेन 'पशवः एव 'देवान् 'अवृणत इति वेदितव्यम् । पराचीनत्वेन असुरान् 'पशवः अजहुः अत्यजन् ।" सिजम्यस्त "(पा ३.४.१०९) इति जुस् ।। 'यम्' इत्यादि । गतम् ( सं १.७.१)। ' ब्रह्मवादिनः' इत्यादि ॥ ब्रह्म वेदः तद्वदितुं शीलं येषामिति “ ब्रह्मणि बदः", (पा ३.२.७८ वा २) इति णिनिः । संहितायां तोरन्त्यलोपरछान्दसः । उक्तं च प्रातिशाख्ये-- तुनपर्व उदात्तयोर्वकारः" ( तैप्रा ५:१३) इति । 'यः "इडाम् आत्मनि 'उपहूय आत्मानम् "इडायाम् उपहयते स एवेडामपहातुमर्हतीति ब्रह्मयादिन आहुः ।। सा नः' इत्यादि ॥ सुप्रर्तित्वात् मघवत्त्वाच्च 'सा अस्माकं 'प्रिया इति "आत्मानम् "इडायाम् 'उप'हयते । 'व्यस्तम् ' इत्यादि । विच्छेद इवैष यज्ञस्य क्रियते यत् 'इडा नाम । त्येवमादाविदाशब्दप्रयोगः सांमुख्यम् । उपहूतेति "पश्चादिडाराब्दप्रयोगो विमुखत्वम् । तत्र संमुखत्वेन तुष्टा सती 'सा देवान् "उपावर्तत । " पराशे पा इला" (तैसं २०६८) इत्यन्यग्राऽऽम्नातावादिद्वारूपाः पावः तत् तदा 'देवान् 'भवृणत वृतवन्तः प्राप्तवन्तः ॥ विमुसत्येनेदायाः भपरितोपात् तद्पाः पशवः मसुरान् मजः त्यस्तवन्तः । यमिति ।। तत्र हेयपक्षं विधत्ते- 'यं कामयेतापशुः स्यादिति पराची वस्येदामुप येता- पशुरेव भवति' इति ॥ यमिति ॥ उपादेयपक्षं विधत्ते-'यं कामयेत पशुमारस्यादिति मतीधी तत्पडामुप येत पशुमानेव भवति' इति । ब्रह्मवादिन इति ॥ सा नः निया' इति मन्त्रमागं म्याख्या प्रस्ताति-'मवादिनो वदन्ति ३. स वा हरामुप येत य इदामुपायाऽऽरमानमिहापामुप येतेति' इति ॥ वेदार्यविधारका विदामः १३.सं.ति-पदार। १४. आ.ना.हा-लक्तवन्तः। २. २५ ·अदधुः १.७.१) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २०९ इदानुमन्त्रणम् ] : व्यस्तमिव वा एतद्यज्ञस्य यदिडा सामि प्राश्नन्ति (४) सामि मार्जयन्त एतत् प्रति वा असुराणां यज्ञो व्यच्छियत ब्रह्मणा देवाः समदधुर्- व्यस्तमिति वि-अस्तम् । हव । वै । एतत् । यज्ञस्य॑ । यत् । इडो । सामि ।' प्राश्नन्तीति प्र-अश्नन्ति (४)। सामि । मार्जयन्ते । एतत् । प्रतीति । वै । असुराणाम् । यज्ञः। वीति । अच्छिद्यत । ब्रह्मणा । देवाः । समिति कथमित्याह--- सामि' इत्यादि । तत्र हविषो यदेकदेशं 'प्रानन्ति यजमानपश्चमा ऋविजः, एकदेश प्रस्तरे "मार्जयन्ते, नाऽयं यज्ञो न दक्षिणा व्यय एवायं , तस्माद्विच्छिद्यते यज्ञ इति । ." चादिलोपे विभाषा" (पा.८.१.६३) इति :प्रपमा तिड्विभक्तिर्न निहन्यते, गतिस्वरसमासाचुक्तौ । व्यस्तम् । इति भावे निष्ठायां व्यत्ययेन गतः प्रकृतिस्वरत्वम् । "-उदात्तस्वरितयोर्यणः " (पा ८.२.४ ) इत्यकारः स्वर्यते ।। एतत् प्रति ' इति । अत एवैतस्मिन् प्रदेशे 'असुराणा यज्ञ: 'न्यच्छिचत अतः परं लुप्त-,एवाभवत् । लक्षणादिना प्रतेः कर्मप्रवचनीयत्वम् (पा १.४.९०), 'देवाः तु विच्छिन्नं यज्ञं ब्रह्मणि 'सम् 'अदधुः संहितमकुर्वन् । - १. परस्परमित्याहुः । किमिति ? यः बुद्धिमान् मन्त्रेण 'इड एह्यदित पहि' इत्यादिना 'इडाम् उपहूय संस्याम् "इडायाम् 'भारमानम् उपयंते योजयति सः एव इडां यथाशास्त्रम् उप 'हयेत इति ॥ सेति ॥ मन्त्रं म्याचष्टे- 'सा नः प्रिया सुप्रर्तिमघोनीत्याहेडामेवोपड्याऽऽस्मानमिदामुप प्रयते' इति ।। येयमिडाऽस्माभिः 'इड पहि' इत्यादिनोपहता 'सा इयमिडा : अस्माकं प्रिया इस्यनेम वचनेन स्वात्मानम् "इडायां योजितवान् भवति । व्यस्तमिति ।। "मानार्थ 'मनो ज्योतिः' इत्यादिकामृचं व्याख्यातुं प्रस्तौति-'म्यस्तमिव था एतद्यज्ञस्य यदिदा सामि प्राभन्ति सामि मार्जयन्त एतत्प्रति वा असुराणां यज्ञो ग्यच्छिद्यत ग्रह्मणा देवाः २. समदधुः' इति ।। इडेति यदेतेन यज्ञस्य अझं ध्यरतं विच्छियमिव भवति । तरकथम् इत्युच्यते- सामि पुरोडाशस्य लेशमिडामागरूपमृत्विजः प्राभन्ति; 'सामि उदकलेशं मायन्ते शिरसि तियन्ति । तदानी प्रधानयाm: पूर्वमेव हुता भन्यामादिधागा इत अभ्यं यष्टव्यास्तन्मध्ये स्वेतदिदाभक्षणं मार्जनं च क्रियते तयोरयागरूपत्वाद्यागविच्छेदकत्वम् । तथा सत्यमुरा यहच्यानन्याजादीन् विस्मृतवन्तः । भराः मसुराणां यशः एतत् प्रति भक्षणमार्जनद्वयं प्रत्येतदीये काले विच्छिनोऽमत् । 'देवाः तु २५ मप्रमत्ताः सन्तः ग्रहणा परिदेन केनचित् पुरुरेण सम् मदधुः तयोपिच्छिमयोः पूर्वोत्तरयोर्यसभागयोः संधानं कृतवन्तः ॥ - ६. त.ति.त्रि-ये एकदेशम् । १५. आ.ना.हा-'इयमिडा' इत्यस्यानन्तरं त्वम् । १६.तं.ति-याजनार्थम् । तैसे २७ ·-- २१० तैत्तिरीय-संहिता (१.७.१ [इडानुमन्त्रणम् बृहस्पतिस्तनुतामिमं न इत्याह ब्रह्म. वै देवानां बृहस्पतिब्रह्मणैव यज्ञ सं दधाति विच्छिनं य॒ज्ञ समिमं दधात्वित्यहि संतत्यै विश्वे देवा इह मादयन्तामित्याह संतत्यैवं यज्ञं देवेभ्योऽनु दिशति यां वै (५) यज्ञे : दक्षिणां ददाति · तामस्य ., पशवोऽनु सं क्रोमन्ति । बृहस्पतिः । तनुताम् । इमम् । नः । इति । आह ।'ब्रह्म । वै । देवानाम् । बृहस्पतिः । ब्रह्मणा। एव । यज्ञम् । समिति । दधाति । विच्छिन्नमिति वि-छिन्नम् । यज्ञम् । समिति । इमम् । धातु । इति । आह । संतत्या इति सम्-तत्यै । विश्वै। देवाः । इह । मादयन्ताम् । इति । आह । संतत्येति सम्-तत्य । एव । यज्ञम् । देवेभ्यः। अन्विति । दिशति । याम् । वै(५) । यज्ञे । 'दक्षिणाम् । दर्दाति । ताम्। अस्य । पशवः । अनु । समिति । क्रामन्तिः। तस्मात् " बृहस्पतिस्तनुतामिमं नः" ( सं १.६.३) इति मार्जनमन्त्रे' वचनं ब्रह्मणि संधानप्रतिपादनार्थ, विच्छिन्नम् । इति वचनं संतत्यै। ब्रह्मणा 'समदधुः इत्युक्ते ब्रह्मप्रतिपादनस्या- काक्षितत्वात् तृतीयः पादः प्रथमं व्याख्यातः । ततो द्वितीयः 'विश्वे' इति । विच्छिन्न "यज्ञं संतत्य 'एव सन्धाय "देवेभ्यः 'अनु 'दिशति । इह संहिते यज्ञे देवा मायन्तु मोपेक्षा कृषतेति बोधयति ।। १५ 'यां वै' इत्यादि ॥ अन " बन पिन्वस्व" ('तैस १.६.३) इति बर्हिपदं पुरोडाशमनुमन्त्रयते, स च ऋत्विग्भ्यो दक्षिणेव दीयते । तामधिकृत्येदमुच्यते- 'दक्षिणा बृहस्पतिरिति ॥ तस्या ऋचस्तृतीयपादं व्याचष्ट-'पृहस्पतिस्तनुतामिमं न इत्याह ब्रह्म वै देवानां वृहस्पतिम्रह्मणव यज्ञर सं दधाति' इति ॥ देवगुरत्वात् बृहस्पतेः परिवृढत्वम् ।। विच्छिन्नमिति ॥ संधातृप्रतिपादकं "तृतीयं पादं व्याख्याय संधानप्रतिपादकं द्वितीयं पादं यांच-विच्छिनं यज्ञर समिमं दधात्वित्याह संतत्य ' इति ॥ अपिच्छेदायेत्यर्थः॥ विश्व इति ॥ तस्य "संततस्य यज्ञस्य देवममर्पणप्रतिपादकं चतुर्षपादं व्याचष्टे--'विश्वे देवा इह मादयन्तामित्याह संतत्यैव य देवेभ्योऽनु दिशति ' इति । यामिति ॥ 'प्रभ्न पिन्वस्व' इत्यादिकं पुरोडाशाभिमन्त्रणमन्त्र व्याख्यातुं प्रस्तातियां वै पक्षे दक्षिणां ददाति तामस्य पशवोऽनु संग्रामन्ति स एप इंजानोऽपशुभावुको यजमानेन खलु २५ तत्कार्यमित्याहुर्यथा देवत्रा दत्तं कुर्वीताऽऽत्मन् पशून् रमयतेति' इति ॥ यजमानेनात्यग्म्यो दीयमानां गवान्याहायर्यादिरूपां दक्षिणां तदीयाः पशवः सर्वऽप्यनुगन्ति, तदा यज्ञानुष्टाता च पशुरहितो भवति । मतः "स्येन दस दक्षिणादच्य 'यथा 'देवत्रा देवेषु प्रविश्यवस्थितं भवति पशवश्च यथा स्वस्मिमेव रमन्ते, तया 'यजमानेन कर्तव्यमिति युदिमन्तः 'आहुः ।। १७. आ.तं.४ि-तृतीय। २८. आ.नि.ना.पा.हा-द्वितीय। १९. उ-मंततः । ३० २०.क.ले.ति-तन । . २० ·- १.७.१) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता इडानुमन्त्रणम् ] स एप ईजानोऽपशुर्भावुको यजमानेन खलु यै तत्कार्यमित्याहुर्या देवत्रा दुत्वं कुर्वीताऽऽत्मन् कुर्वीताऽऽत्मन् पशन् रमयतेति अध्न पिन्वस्वेत्याह यज्ञो यै वृध्नो यज्ञमेव तन्मयत्ययों देवत्रैव दुर्ग कुरुत आत्मन् पशून् रमयते ददतो मे (६) मा क्षायीत्याहाक्षितिमेवोपैति कुर्वतो मे मोप दसदित्याह भूमानमेवोपैति ॥१॥ [विद्वान् घ्यायेद्भवति. यं प्राश्नन्ति यां वै म एकानविंशतिश्च ] ॥ १ ॥ -सः । एषः । ईजानः । अपशः । भावुकः । यजमानेन । खलु । वै । तत् । कार्यम् । इति । आहुः। या । देवत्रेति देव-त्रा। दत्तम् । कुर्वीत। आत्मन् । पशून् । समयत । इति । बन । पिन्वस्व । इति । आह । यज्ञः । वै। अनः । यज्ञम् । एव । तत् । मयति । अथो इति । देवनेति देव-त्रा। एव । दत्तम् । कुरुते । आत्मन् । पशुन् । रमयते । दर्दतः । मे (६) मा । क्षायि । इति । आह । अक्षितिम् । एव । उपेति । एति । कुर्वतः । मे। ।दसत्। इति । आह । भुमानम् । एव । उपेति । एति ॥ १ ॥ "पशवः 'अनु 'सं 'कामन्ति दक्षिणया सह गच्छन्ति । 'सः 'एषः यजमानः "ईजानः दक्षिणा- दानान्तं सर्व यज्ञं कृतवान् 'अपशः 'भावुकः भविता । " लपपतपद" (पा ३.२.१५४ ).. इत्युकप्रत्ययः । तस्मात् "यजमानेन तादृशं किंचित् कर्तव्यं, येन "देवत्रा देवेषु ऋत्विक्षु १५ 'दत्तं पुरोडाशमेव "कुर्वीत कर्तुं समर्थः स्यात् , आत्मनि एव पशून 'रमयते । " देवमनुष्य " (पा ५.४.५६) इति त्राप्रत्ययः । 'ध पिन्वस्व' इत्यादि । 'महयति महान्तं करोति; महितं वा करोति । गतमन्यत् (तैसं १.६.३)। इति सप्तमे प्रथमोऽनुवाकः॥ वध्नेति ॥ मन्त्रस्य प्रथमभागं व्याचप्टे--प्रश्न पिन्वस्वेत्याह यज्ञो वै ग्रनो यज्ञमेव तन्मह- २. यत्यथो देवमेव दत्तं कुरुत भात्मन् पशून रमयते ' इति । हे यज्ञ, प्रीणीहीत्यनेन यज्ञस्य पूजारूपेण प्रोत्साहनेन यथोक्तं प्रयोजनद्वयं संपद्यते ॥ ददत इति ॥ द्वितीय भाग ध्याचष्टे-' ददतो मे मा क्षायीत्याहाक्षितिमेवोपैति' इति । "दानेन प्रयुक्तो "दन्योपक्षयो मा क्षायीति प्रार्थनेन निवारितो भवति ।। कुर्वत इति ॥ 'कुर्वतो मे मोप दसदित्याह भूमानमेवोपैति' इति । उपक्षयनिपारणस्य पूर्वमेव २५ प्रार्थितत्वान्मोप दसदित्यनेनामिद्धिलक्षणं पाहल्यमेव प्राध्यते भूमानमेवोपनीति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधयीये वेदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ ७. ति.नि.मै-इत्युकन् । २१. मा.ना.हा-दान । २२. मा.ना.हा-द्रव्यक्षयो।

·. '२१२ तैत्तिरीय-संहिता (.१.७:२ [इडामशंसा सश्रवा ह सौर्यचनसस्तुमिञमौपौदितिमुवाच.. यत् सुत्रिणार होताऽभूः कामिडामुपाद्वथा इति तामुपाढ इति होवाच या प्राणेन. देवान् दाधार व्यानेन मनुप्यानपानेन पितृनिर्ति छिनत्ति सा न छिनत्ती३ इति छिनत्तीति होवाच सश्रेया इति सम्-श्रवाः । . है। सौवर्चनसः । तुमिझम् । औपौदितिमित्यौप-उदितम् । उवाच । यत् । सत्रिणाम् । होता । अभूः। काम् । इडाम् । उपेति । अह्वयाः । इति । ताम् । उपेति । अह्वे । इति । ह । उवाच । या । ग्राणेनेति प्र-अनेन । देवान् । दाधार । व्यानेनेति वि-अनेन'। मनुष्यान् । अपानेनेत्यप- अनेन । पितॄन् । इति । छिनत्ति । सो । न । छिनत्ती । इति । छिनत्ति । इति । ह । उवाच । 'संश्रवाः । इत्यादि प्रासङ्गिक हौत्रम् । सुवर्चनसोऽपत्यं संश्रवाः नाम । उपोदितस्यापत्य १. तुमिझं नाम "उवाच । 'यत्' इत्यादि । यत् यदा। 'उपाहयाः निसमुपविभ्यो हा" (पा १.३.३०) इत्यात्मनेपदम् । “लिपिसिचिह्नश्च” (पा.३.१.५३ ) इत्यङ् । एवं संश्रयसा पृष्टे 'ताम् ' 'इत्युत्तरम् "उवाच तुमिञ्जः । 'या' इत्यादि । या प्राणेनं उत्तमवृत्त्या दक्षिणात्वेन 'देवान् धारयति, 'व्यानेन मध्यमवृत्त्या मनुष्योपजीव्यत्वेन "मनुष्यान् धारपति, "अपानेन अधमवृत्त्या मरणेन "पितॄन् धारयति, तादृशीमहम् "उपाढे, सन्ध्या [सेयं] अन्या वास्त्विति ॥ अय सश्रवाः-'छिनत्ति' इत्यादिकम् । प्रतिग्रहादिषु प्रजा अनर्थेन योजयति उत नेति । प्रश्नान्ते प्लुतः (पा ८.२.१०५)। छान्दसं तिड उदात्तत्वम् । विश्वजनादित्वात्तुगभावः 'इडायनुमन्त्रणमन्त्राः प्रथमे व्याख्याताः। तामिडां द्वितीये द्वयोर्मुन्यो प्रभोत्तराभ्यां प्रशंसन्ति । संशया इति ॥ तत्र प्रभमवतारयति- 'सश्रवो ह सौवर्चनसस्तुमिञ्जमोपोदितिमुवाच' इति ॥ संश्रयाः इत्यूपेनामधेयम् । स च सुवर्चनसः पुत्रः। तुमिज इत्यृप्यन्तरस्य' नामधेयम् । 'स २. चोपोदिनस्य पुत्रः। यदिति ।। संश्रयसः प्रभं दर्शयति-'यत्सविणार होताऽभूः कामिडामुपाया इति' इति ॥ "यत् यदा, तदत्य याद्वारः। कां किंगणकाम् ।। तामिति ।। तुमिञ्जस्योत्तरं दर्शयति-'तामुपाद इति होवाच या प्राणेन देवान् दाधार म्यानेन मनुप्यानपानेन पितृनिति ' इति ॥ प्राणादिवृत्तिमिरिडाया देवादिधारणमुत्तरघ्र स्पष्टीकरिष्यते ॥ "तो २५ देवादिधारणगुणकामिक्षामुपस्तयानस्मि । छिनत्तीति ।। पुनः प्रभं दर्शयति- दिनत्ति सा नदिननी३ इति' इति ।। वयोपरता *सा इयम् इदा गोस्पा सती दक्षिणात्येन प्रतिप्रदीतुन् कि दिनति मतिमहदोषेण विनाशयति, अथवा 'न छिनत्ति इति विचारायः प्लुतः।। छिनतीनि ॥ उत्तरं दर्शयति-'टिनचीति होवाच ' इति ॥ १.तं.ति-इडार्थमन्नाः, म४-इदामन्त्राः; त्रिा-डायट मन्त्राः। २. मा-इत्युपिनाम । ३. इ.उ.फ.तं.ति.पा.मा.हा-'इति' नास्ति। :

·-- ww १.७.२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २१३ 'इदाप्रशंसा] शरीर वा अस्यै तदुपाह्वथा इति होवाच गौर्या (१)अस्यै शरीर गां वाव तौ तत् पर्यवदतां या यज्ञे दीयते सा प्राणेनं देवान् दाधार यो मनुष्यो जीवन्तिः सा व्यानेन मनुप्यान् यां पितृभ्यो घ्नन्ति साऽपाने पितॄन् । शरीरम् । वै। अस्यै। तत् । उपेति । अयाः । इति । ह । उवाच । गौः। वै (१)। अस्यै । शरीरम् । गाम् । वाय । तौ । तत् । परीति । अवदताम् | या। . यज्ञे। दीयते । -५ सा। प्राणेनेति प्र--अनेन । देवान् । दाधार । यो । मनुष्याः । जीवन्ति । सा । व्यानेनेति वि-अनेन । मनुष्यान् । याम् । पितृभ्य इति पितृ-म्यः । नन्ति । सां। .. अपानेनेत्यप-अनेन । पितॄन् । (पा ६.१.७६ वा १)। अथ "छिनत्ति इति उवाच तुमिञ्जः । समानवाक्ये पदात् परत्वाभावान्न निहन्यते (पा ८.१.१६, १७, १८) । सर्वस्य लुतस्य पाक्षिकन्यादाख्यातलक्षणप्लुताभावः ॥ १॥ संश्रवा उवाच-' शरीरम् ' इत्यादि ॥ किं पुनस्तच्छरीरमित्याकाङ्क्षायां गौः ' इत्यादि वेदांत्मा बदति ' गोरूपा इडा भवति इति । अथ सः असहमान इवाह--' गाम् इत्यादि । तत् तदानीं 'तौ संश्रवस्तुमिचौ एवं गां 'पर्यवदताम् अनिन्दताम् , अन्यत् प्रारम्ध- मन्यत् फलितमिच्छति वेत्तृ[फलितमित्यतिवक्त ]त्वाभ्युपगमो निन्दा II अय यदुक्तं संश्रवसा अस्याः शरीरं त्यमुपायाः इति, तत्समर्थनार्थ प्राणादिवृत्तिमिः १५ शरीरमिति ॥ एवं तदि नेयं मुख्येदेति प्रभवादिनोक्तं दूपर्ण दर्शयति-शरीरं वा अस्यै सदुपाया इति होवाच ' इति भस्या इडादेवताया: 'शरीरम् एव त्वयोपरतं न तु सा देवता। गौरिति ॥ इदानीमाण्यायिकातोऽपसूत्य श्रुतिः स्वयमेवाऽऽह--'गौर्या मस्यै शरीरं गांवाद तो तत्पर्यवदताम्' इति ॥ गौः एव अस्या इडायाः "शरीरम् । एतय-"मानवी धृतपदी मैवावरणी (तैमा ३.५.८) इत्येतस्य हौत्रस्येतोपाद्वानमन्त्रस्य ब्राह्मणे-"मनुः पृथिव्याः" (सैसं २०६.७) इत्याधनु-२२ थाके प्रसिद्धम् । मत इडायाः शरीरभूतां गाम् एव ती उभी तदानीं 'टिनत्ति' इत्येसारशाम्यां प्रभोत्तराभ्यामनिन्दताम् ।। येति ॥ इदानीं देवादिधारणं स्पष्टीकरोति-'या यज्ञे दीयते सा प्राणेन देवान् दाधार यया मनुप्या जीवन्ति सा ध्यानेन मनुष्यान् यां पितृभ्यो नन्ति साऽपानेन पिसन्' इति ॥ 'यशे दक्षिणारूपेण दत्तया गया देवास्तूष्णीमेव तुप्यन्ति न तु ता दुहन्ति नापि नन्ति । भसः प्राणेन प्रष्टचेप्यो समयाँ २५ वृत्या 'देवान् धारयति । मनुष्याः तु गां दुग्या 'जीवन्ति, सदा नात्यन्तमहानिः क्षीरस्य हीनत्वात् । नाप्यत्यन्त हानिः शरीरस्य वधाभावात् । मतः प्राणापानमध्यवर्तिन्या प्यानसमानया मध्यमवृष्या मनुष्यान् + निश-न होता। ४. क-इदानीमाख्यायिको नोपसल। ५-५. भा.क.ना.हा-ज्ञातवन्तौ । ६. मा-एवेति ताद ७. ति- प्रयोत्तम', त्रिश.मर-अक्टचेप्योत्तम'। .

·- - १५ इति । - . २१४ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.२ [इडाप्रशंसा य एवं वेद पशुमान् भवत्यथ वै तामुपाल इति होवाच या प्रजाः प्रभवन्तीः प्रत्याभवतीत्पन्नं वा अस्यै तदु(२)पाहथा इति । होवाचौपधयो वा अस्या अन्नमोषधयो वै प्रजाः प्रभवन्तीः प्रत्या भवन्ति य एवं वेदानादो भवत्यथ यः। एवम् । वेद । पशुमानित पशु-मान् । भवति । अर्थ । वै । ताम् । उपेति । अहे । । है । उवाच । या। प्रजा इति प्र-जाः। प्रभवन्तीरिति प्र-भवन्तीः । प्रतीति । आभवतीत्या-भवति । इति । अन्नम् । वै । अस्यै । तत् (२)। उपेति । अहयाः । इति । हु। उवाच । ओपधयः । वै । अस्याः । अन्नम् । ओषधयः । वै प्रजा इति प्र-जाः। प्रभवन्तीरिति प्र-भवन्तीः । प्रति । एति । भवन्ति । यः । एवम् । वेद । अन्नाद इत्यन-अदः । भवति । अर्थ । १. देवानां धारकवं वेदात्मैव गौराह- या यज्ञे' इत्यादि । तस्मात् सम्यगभिहितं संश्रवप्ता इति । य.एवम् ' इत्यादि । गतम् (तसं १.७.२)॥ अभ तुमिञ्ज उवाच-अथ वै साम् । इत्यादि । लक्षणं 'चाचष्टे-'या' इत्यादि । "या 'प्रभवन्तीः प्रमुत्ववती: प्रजाः 'प्रत्याभवति प्रत्यक्षाभिमुह्येन भजति ।। अप संश्रवा उवाच-'अन्नम् ' इत्यादि ॥ तत् समर्थयते वेदात्मा पुरुष:- ओषधयः । १५ इत्यादि । 'अस्या गो: "अन्नम् 'ओषधयः, ताभिः प्रजाः प्रभवन्यो भवन्तीति ।। धारयति । भटकाधाद्धे गां पितृम्यो घ्नन्ति । तय चाऽऽपस्तम्य:-"वोमते दर्भण गामुपाकरोति पितृभ्यस्त्वा जुष्टामुपाकरोमि" (भापगृ ८०२२.३) इति ॥ सेयं गौरपाननाघमवृत्त्या मारणरूपया पितृन धारयति ॥ य इति ॥ उक्तस्य देवादिधारणस्य घेदनं प्रशंसति- य एवं वेद पशुमान् भवति' इति ॥ अथेति ॥ अथ तुमिशः स्वेनोपहताया इटाया मुख्यत्वं संपादयितुं गुणान्तरणेतां विशिनष्टीति दर्शयति-' अथ पै तामुपास इति होवाच या प्रजाः प्रभवन्तीः प्रत्या भवतीति' इति ॥ पक्षान्तरद्योतनाय 'भय ये' इति पदद्वयम् । 'या इयमिदा प्रमुत्योपेताः प्रजाः प्रत्यामिमुख्येन पर्वते वासीमितामुपहूत- पानस्मि॥ अन्नमिति ॥ संवा एतस्या अपि इडाया मुख्यत्वं धारयनीति दर्शयति- अ या मस्यै २५ तदुपाया इति होवाघ' इति । मस्या इसायाः संपन्धि यद् भयं तदेवोपतवानसि ना मुण्यामिदाम् ॥ ओपघय इति ॥ तदेतदेदः उपपादपति-'मोषधयो या मस्याः असमोपयो थे प्रजाः प्रमयन्तीः प्रस्या भवन्ति' इति ॥ ओपधीनां गवामसत्यं प्रसिद्धम् । प्रभुत्वोपेतानां च प्रजानां गृहेषु बजनभोजनाप प्रीशायोपचय भागस्य यतन्ते । य इति । एतदेदन प्रसति--'य एवं पेदामादो भवति' इति ॥ १.से.ति-स्वायो। awan ·१.७.२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २१५ः इडाप्रशंसा] यै तामुपाद इति होवाच या प्रजाः पराभवन्तीरनुगृह्णाति प्रत्याभवन्तीगृहातीति प्रतिष्ठां वा अस्यै तदुपाह्वथा इति होवाचेयं वा अस्यै प्रतिष्ठे(३)यं वै प्रजाः पराभवन्तीरर्नु गृह्णाति प्रत्याभवन्तीगृह्णाति य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठत्यथ बैं तामुपाल इति होवाच यस्यै निक्रमणे घृतं प्रजाः संजीवन्तीः पिबन्तीति वैताम् । उपेति । अहे । इति । हु। उवाच'। या । प्रजा इति प्र-जाः । पराभवन्तीरिति परा-भवन्तीः । अनुगृह्णातीय॑नु-गृह्णाति । प्रतीति । आभवन्तीरित्या-भवन्तीः । गृह्णाति । इति । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्याम् ।.वै । अस्यै । तत् । उपेति । अद्वथाः । इति । है । उवाच । इयम् । वै। अस्यै । प्रतिष्ठेति प्रति-स्था (३) । इयम् ), वै प्रजा इति प्र-जाः। पराभवन्तीरिति परा-भवन्तीः ! अन्विति । गृह्णाति । प्रतीति आभवन्तीरित्या-भवन्तीः । गृह्णाति । यः । एवम् । वेद । प्रतीति । एष । तिष्ठति । अर्थ । वै। ताम् । उपेति । अहे । इति । ४ । उवाच । यस्यै । निक्रमण इति नि-क्रमणे । घृतम् । प्र॒जा इति प्रे-जाः । संजीवन्तीरिति सम्-जीवन्तीः । पिबन्ति । इति । पुनरपि तुमिन उवाच-' अथ ' इति ।। लक्षणं ब्रूते-'या इत्यादि । 'या पराभवन्ती: विद्यमानाः 'प्रजाः "अनुगृह्णाति पुष्टयादिप्रदानेन धारयति । 'प्रत्याभवन्तीः आत्मानं भजमानाः प्रजाः "गृह्णाति प्रतिष्ठिताः करोतीति ॥ १५ अथ संश्रवा उवाच-'प्रतिष्ठाम् ' इत्यादि ।। तदुपपादयति वेदात्मा-' इयम् ' इत्यादि ।। अथ तुमिन उयाच-'अथ' इति !! टक्षणं चामिधत्ते-' यस्यै' इत्यादि । यस्याः निक्रमणे न्यक्पतने सर्वाः प्रजाः संजीवन्त्यः 'धृतम् उदकं पिबन्ति । ब्राह्मणान्तरं च भवति सा यत्रयत्र न्यक्रामत्ततो घृतमपीडबत " ( सं २.६.७ ) इति ॥ अथेति ।। पुनरपि तुमिक्षस्य गुणान्तरोक्तिमिडाया मुख्यत्वसंपादिकामुदाहरति- 'अय चै २० तामुपाह्न इति होवाच या प्रजाः पराभवन्तीरनुगृह्णाति प्रत्याभवन्तीगुहातीति' इति ॥ या इयमिता च्याध्यादिभिः पराभूयमानाः 'प्रजाः स्वस्यामवस्थाप्य अनुगृह्णाति, पराभ्यमानाश प्रजास्तत्तदपेक्षित- स्थानप्रदानेन स्वीकरोति ॥ प्रतिष्ठामिति ॥ अस्या अपि इडाया मुख्यत्वनिराकरणोक्ति दर्शयति-'प्रतिष्टा वामस्य तदुपास्या इति होवाच ' इति ॥ प्रतितिष्टत्यस्यामिता गोस्पेति प्रतिष्टा भूमिस्तामेवोपहूतवानसि न मुग्यामिडाम् ॥ २५ इयमिति ॥ तदेतद्वेद उपपादयति-'इयं वा अस्यै प्रतिष्ठेयं वै प्रनाः परामवन्तीरनु गृह्णाति प्रत्याभवन्तीगुहाति' इति ॥ य इति ॥दनं प्रशंमति-'य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठति' इति । अथेति ॥.मुख्यत्वसंपादनाय गुणान्तरोक्ति दर्शयति- भय चै सामुपाद इति होवाच यस्यै निझमणे घृतं प्रजाः संजीवन्तीः पिबन्तीति' इति ।। यस्या पृष्टिरूपाया इटायाः निक्रमणे म्यामापेन ३० पतने सति यद् घृतं क्षरदुदकं सजीवनार्थिन्यः प्रजाः उपजीवन्ति ताशीमितामुपतवानस्मि । ।

·तैत्तिरीय-संहिता २१६ (१.७.२. [इडाप्रशंसा छिनत्ति सा न ईिनची३ इति न छिनुत्तीति होवाच गं तु जनयतीत्येप वा इडामुपाद्वथा इति (४) होवाच वृष्टि इडा वृष्टथै वै निक्रमणे घृतं प्रजाः संजीवन्तीः पिबन्ति य एवं वेद प्रैव जायतेऽन्नादो भवति ॥२॥ (गौर्वा अस्यै तत्प्रतिष्ठाऽहया इति विशतिश्च 1.] ५. छिनत्ति । सा । न | छिनत्ती३ । इति । न । छिनत्ति । इति । ह । उवाच । प्रेति तु । जनयति । इति । एषः। वै । इडाम् । उपेति । अद्वथाः । इति (४)। हु । उवाच । वृष्टिः । वै । इडा । वृष्टय । वै । निक्रमण इति नि-क्रमणे । घृतम् । प्रजा इति प्र-जाः । संजीवन्तीरिति सम्-जीवन्तीः । पिबन्ति । यः । श्यम् । वेद । प्रेति । एव । जायते। अन्नाद इत्यन-अदः । भवति ।। २ ।। । . अथ संश्रवा उवांच-'छिनत्ति' इत्यादि ।। व्याख्यातम् ॥ अथ तुमिनः प्रत्युवाच-न छिनत्ति, अपि तु प्रजनयत्येव प्रजा इति ॥ अथ संश्रवा उवाच-एप वा इडाम्' इत्यादि । 'एष त्वम् 'इडाम् 'उप 'अह्वयाः यस्त्वं. घृतपदीमहथा इति । तदेतत् समर्पयते वेदारमा- वृष्टिा ' इत्यादि । तत्साधनत्वात्ताच्छन्द्यम् । एवं वेदिता होता प्रकरणाद्वा यजमानः वृष्टिलामेन प्रजावान् भवति अन्नस्य, चात्ता ॥ इति सप्तमे द्वितीयोऽनुवाकः ॥ छिनत्तीति। संभवः ‘मस्यामिडायां पूर्ववद्दोपभावामायौ पृच्छति- दिनत्ति सान छिनत्ती३ ' इति ।। नेति ॥ वृष्टेगवानभूमीनामिय प्रतिमाह्यद्रव्यत्यभाशत्तुमिनस्य प्रतिग्रहदोपाभावोक्ति गुणान्त- रोक्ति ध दर्शपति-'न छिनत्तीति होवाच प्र तु जनयतीति' इति ॥ वृष्टिरूपेयमिहा कमपि पुरुष न २० छिनत्ति न दूपयति किं तु प्रकर्पण सत्यादिकं जनयति ॥ . एप इति ॥ संश्रवसो मुख्येडात्वाहीकारोक्ति दर्शयति-'एए या इदामुपाया इति होवाच' इति ॥ एषः वृष्टिरूपेदावादी स्वमेव मुख्पाम् इवाम् उपहूतवानसि ।। वृष्टिरिति ॥ एतस्यामुक्तायाम् इहायां पूर्वोक्तलक्षणं वेदो दर्शयति-वृष्टिवा इडा वृष्टय के निक्रमणे घृतं प्रजाः संजीवन्ती: पियन्ति' " इति ॥ य इति । येदनं प्रशंसति - य एवं वेद प्रेय जायतेऽवादो भवनि' इति । २५ तदेवमस्मिनुवाके सर्वपाण्युपकारिमिर्गवासमिष्टिरूपैरियमिडा प्रशस्ता ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीय वेदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ ८.तं.ति.शि.म-तस्यामिडायाम् ।९-९. आ.फ-' इति ॥ वेदनं प्रशंसति' नास्ति । .

·१.७.३) भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता मन्बाहाः पुरोक्षं वा अन्ये देवा इज्यन्तै प्रत्यक्षमन्ये यद्यजते य एव देवाः परोक्षमिज्यन्ते तानेव तजति यदन्याहार्यमाहरेत्येते वै देवाः प्रत्यक्षं याह्मणास्तानेव तेने प्रीणात्यो दक्षिणैवास्यैपाऽयौ यज्ञस्यैवं छिद्रमर्पि दधाति यद्वै युज्ञस्य कुरं यद्विलिष्ट तदन्वाहार्येणा(१)न्याहरति तदन्वाहार्यस्यान्वाहार्यत्वं परोक्षमिति परः-अक्षम् ।। अन्ये । देवाः। इज्यन्ते । प्रत्यक्षमिति प्रति-अक्षम् । अन्ये। .. यत् । यर्जते । ये । एव । देवाः । परोक्षमिति परः-अक्षम् । इज्यन्ते । तान् । एव । तत् । यजति । यत् । अन्याहार्यमित्यनु-आहायम् । आहरतीया-हरति । एते । वै । देवाः । प्रत्यक्षमिति प्रति--अक्षम् । यत् । ब्राह्मणाः । तान् । एव । तेन । प्रीणाति । अयो इति दक्षिणा । एष । अस्य । एषा । अथो इति । यज्ञस्य । एव । छिदम् । अपीति । दधाति । यत् । वै। यज्ञस्य । करम् । यत् । विलिष्टमिति वि-लिष्टम् । तत् । अन्वाहार्येणेत्येनु-आहाण ( १ )। १. अन्धाहरतीत्यनु–आहेरति । तत् । अन्वाहार्यस्येत्यनु-आहार्यस्य । अन्वाहार्यत्वमित्यन्वाहार्य-त्वम् । अथान्वाहायं विधास्यन् आह- 'परोक्षं वै ' इत्यादि । अक्ष्णः परस्तात् 'परोक्षम् । " परोक्षे लिट् " (पा ३.२.११५) इति निपातनादूपसिद्धिः । अक्षमक्षं प्रति 'प्रत्यक्षम् । *यथार्थेऽव्ययीभावः। उभयत्रापि " कूलतीरतूल" (पा ६.२.१२१) इत्यादिना उत्तरपदाधुदात्त- स्वम् । एकान्याभ्यां समर्थाम्याम् " (पा ८.१.६५) इति प्रथमा तिद्विभक्तिर्न निहन्यते । १५ 'यद्यजते' इत्यादि । यागेन परोक्षं यष्टव्यान् यजते । प्रत्यक्षयष्टव्यानन्वाहार्याहरणेन प्रीणयति। 'एते वै देवाः प्रत्यक्षम् ' इति । वर्तन्त इति शेषः । अथो अपि च दक्षिणा "एव 'अस्य यागस्य एषा यदन्वाहााहरणम् । अपि च यज्ञस्य यत् "छिद्रं प्रमादालस्यादिना छिनं तत् 'अपि "दधाति पूरयति ॥ अधुना छिद्रापिधानं समर्थयते- 'यद्वैः' इत्यादि !! 'यज्ञस्य यत् 'करं मात्रातीतं 'यत् च "विलिटं न्यूनं क्रियते । लिश अल्पीभावे । 'तत् 'अन्वाहार्येण 'अन्वाहरति हीनं द्वितीय इायाः प्रशंसोक्ता। परोक्षमिति ।। तृतीयेऽन्वाहार्य उच्यते--तस्य दान विधा प्रस्तौति-'परोक्षं वा मन्ये देवा इश्यन्ते प्रत्यक्षमन्ये यद्यजते य एव देवाः परोक्षमिग्यन्ते तानेव तद्यजति' इति ॥ 'परोक्षम् इति किया- विशेषणम् । भनीन्द्रादीनामदश्यमानत्वात्तयागः परोक्षः । ऋत्विां श्यमानत्वान् तथागः प्रत्यक्षः। यदिति ॥ भन्यादायदान विधत्ते- 'यदन्याहार्यभाइरत्येते 4 देवाः प्रत्यक्षं यदाह्मणाम्नानव तेन प्रीणाति' इति ।। मन्वाहापः पक्र मोदनवम् भाइरति ऋत्विाभ्यो दद्यात् । प्रत्यक्षं वर्तन्त इति दोपः। अथो इति ॥ भन्दाहार्यस्य दक्षिणारूपरवेन पारिद्रपिधायकत्वेन च सं प्रशंसति- 'यो दक्षिणेशस्वैपायो यज्ञस्यैव छिदमपि दधाति' इति ।। [द. काशिका-पा २.१.६]। . २५ से २८ ·२१८ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.३ [अन्वाहार्यः देवदूता वा ए॒ते यहत्यिजो यदन्वार्थिाहरति देवदूतानेव प्रीणाति प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान् व्यादिशत् स रिरिचानोऽमन्यत स एतमन्याहार्यमभक्तमपश्यत् तमात्मन्नधत्त स या एप प्राजापत्यो यदन्याहार्यो यस्पैच विदुपोऽन्वाहार्य आह्वियते देवदूता इति देव-दृताः । वै । एते । यत् । ऋत्विजः । यत् । अन्वाहार्यमित्यनु-आहार्यम् । ५ आहरतीत्या-हरति । देवदतानिति देव-दुतान् । एव । प्रीणाति । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । देवेभ्यः । यज्ञान् । व्यदिशदिति वि-आदिशत् । सः । रिरिचानः। अमन्यत । सः। एतम् । अन्याहार्यमित्यनु-आहायम् । अभक्तम् । अपश्यत् । तम् । आत्मन् । अधत्त । सः । वै। एषः । प्राजापत्य इति प्राजा-पत्यः । यत् । अन्वाहार्य इत्यनु-आहार्यः । यस्य॑ । एवम् । विदुषः । अन्वाहार्य इत्यनु आहार्यः । आहियत इत्या-हियते । साक्षादिति स-अक्षात् । एव । : प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । ऋग्नोति । अपरिनित इत्यपार-मितः । निरुप्य इति निः-उप्यः । अपरिमित इत्पपरि-मितः । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । प्रजापतरिति जा-पतेः (२) । आप्त्यै। पुनरन्वाहरति । यद्वा अनुक्रमेणाहृत्य नाशयति । तत् "अन्वाहार्यत्वम् अस्य । करणे ण्यत् । तस्माच्छिद्रापिधानमेतत् इति । अन्वाहार्यः ओदनविशेषः ॥ देवदूताः ' इत्यादि । गतम् ॥ 'प्रजापतिः' इत्यादि || 'व्यादिशत् विभज्य अददात् । स प्रजापतिादिष्टयज्ञो रिक्तो- ऽहमिति "अमन्यत । ततः अन्याहार्यम् अविभक्तम् अपश्यत् । 'तम् आत्मन्येव अधत्त स्थापयामास । तस्मादयं 'प्राजापत्यः एव । ' यस्यैवम् ' इत्यादि । गतम् ।। - यदिति ॥ भन्याहार्यशब्द निर्यक्ति- 'यदै यज्ञस्य दूरं यद्विलिष्टं तदन्याहार्येणान्वाहरति तदन्या- हायस्पान्याहार्यत्वम् ' इति ॥ 'अतिरिक्तं कर्मणो यच हीनम् ' (वैवा ३.७.११) इत्यस्मिन् प्राय- श्रिताहुतिमन्नपदो मोक्तमधिकं यज्ञानमत्र , न्यून विलिष्ट, तत् उभयेन भन्दाहार्यदानानुकूल २० यथा भाति तयाऽऽहरति समादधाति । तस्मादन्याहार्यत मानुकूल्येन समाधीयतेऽनेनेत्यन्याहार्यः ॥ देवदूता इति ॥ ऋत्विक्प्रीविहेतुत्वेन पुनः प्रशंसति- 'देवदूता वा एते यत्विजो यदन्याहार्य- माहरति देवदूतानेव प्रीणाति' इति ॥ प्रजापतिरिति ॥ ऋत्विक्प्रीतिहेतुत्वेन पुनः प्रशंसति-'प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान् ब्यादिशत्स रिरिचानोऽमन्यत स एतमन्याहार्यमभक्तमपश्यत्तमात्मधात स या एप प्राजापत्यो यदन्याहायों यस्यैवं बिदुपोऽन्याहार्य भावियते साक्षादेव प्रजापतिमभ्नोति' इति ॥ मानेपानीपोमीयपुरोडाशान् यागानगन्यादि- देवेभ्यो विमग्य दत्वा स्वकीययागराहित्येन रिवतमात्मानं मन्यमानः 'प्रजापतिः भक्तं देवेभ्यो विभग्यासमर्पित रट्या समात्मनि स्थापितवान् । ततः भन्वाहार्यः प्राजापत्यः ।। अपरिमित इति । सस्यान्याहार्यस्य पाल्पसंपादनं विधत्ते--'अपरिमितो निरूप्योऽपरिमिता ३० प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै ' इति ॥ सर्वदेवस्वामित्वेन व्याप्तिबाहुल्यात् मजापतेरपरिमितत्वम् ।।

·। महभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २१९ भन्दाहार्यः] साक्षादेव प्र॒जाप॑तिमृघ्नोत्यपरिमितो निरुप्योऽपरिमितः प्रजापतिः प्रजापतेरा(२)प्त्यै देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत ते देवा एतं प्राजापत्यमन्बाहार्यमपश्यन् तमन्चाहरन्तु ततो देवा अभवन् पराऽसुरा यस्यैवं विदुषोऽन्याहार्य आहियते भवत्यात्मना पराऽस्य श्राव्यो भवति यज्ञेन वा इष्टी प्रक्वेन पूर्ती यस्यैवं विदुपोऽन्याहार्य आहियते स त्वचेष्टापूर्ती देवाः । । यत् । यज्ञे । अकुर्वत । तत् । असुराः । अकुर्वत । ते । देवाः । एतम् । प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् । अन्वाहार्यमित्यनु-आहार्यम् । -अपश्यन् । तम् । अन्वाइरन्तेत्यनु–आहेरन्त । ततः । देवाः । अभवन् । परेति । असुराः । यस्य । एवम् । विदुषः । अन्वाहार्य इत्यनु-आहार्यः । आहियत इत्या--हियत । भवति । आत्मना । परेति । अस्य । भ्रातृव्यः । भवति । यज्ञेन । वै । दृष्टी । पक्वेन । पूर्ती । यस्य । एवम् । विदुषः । १० अन्वाहार्य इत्यनु–आहार्यः । आहियत इत्या-हियते । सः। तु । एव । इष्टापूर्तीतीट-पूर्ती । अपरिमितत्वं "प्रजापतेः आप्यै च भवति, तस्याप्यपरिमितत्वात् ॥ 'देवा थे' इत्यादि । गतम् । 'भवति 'आत्मना भूतिमान संपद्यते, 'अस्य 'भ्रातृव्यः 'परा भवति विनष्टो भवति । ' यज्ञेन वै' इत्यादि । इष्टमनेनेति 'इष्टी । पूर्तमनेनेति 'पूर्ती । " इष्टादिभ्यश्च ॥ १५ (पा ५.२.८८) इतीनिप्रत्ययः । 'न घ्याख्या ' (पा ८.२.५७) इति निष्टानत्वाभावः । साधकतमत्वविवक्षायां " तस्येन्विषयस्य " (पा २.३.३६ वा १) इति सप्तम्यभावः । 'अन्वा- हार्यम् आहरन् 'इष्टापूर्ती भवति । " अत इनिठनौ " (पा ५.२.११५) इतीनिप्रत्ययः । छान्दसं पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् ॥ देवा इति ॥ स्वविजयहेतुरपेन वैरिपराजयहेतुत्वेन च पुनः प्रशंसति--'देवा वै ययशेऽकुर्वत सदसुरा भकुर्यंत ते देवा एतं प्राजापत्यमन्याहार्यमपश्यन् तमन्वाइरन्त ततो देवा मभवन् पराऽसुरा यस्यैव विदुषोऽन्याहार्य भाद्वियते भवत्यात्मना पराऽस्य भ्रातृन्यो भवति' इति ।। 'यशेनेति ॥ इष्टापूर्तकारित्वपूरणेन च पुनः प्रशंसति-~' यज्ञेन वा इष्टी पक्केन पूर्ती यस्यैवं विदुपोऽन्वाहार्य आहियते स त्वेवेष्टापूर्ती' इति । इष्टमाग्नेयादि श्रौतकर्म । पूर्त वापीकूपादि स्मार्ता। तत्राऽऽनेयादियागेनेष्टसंपूर्तिः । पक्वेनान्वाहार्येण पूर्तसंपूर्तिः ॥ प्रजापतेरिति ॥ तस्याभिमर्शनमन्त्रे प्रथमभागं व्याचष्टे-'प्रजापतेर्भागोसीत्याह प्रजापतिमेव भागधेयेन समर्धयति' इति ॥ ऊर्जस्वानिति ॥ द्वितीयभागं व्याचष्टे-'ऊर्जस्वान् पयस्वानित्याहो मेवास्मिन् पयो दधाति' इति ।। २. इ.उ.ना-धोतं कर्म; ति-धृतं कर्म। २. आ.क ना.मा.हा- संपत्ति । २. २५ ३.

·२२० तैत्तिरीय-संहिता (१:७.३ [भन्वाहा: प्रजापतेर्भागोऽसी(३)त्याह प्रजापतिमेव भागधेयन समर्धयत्यूर्जस्यान् पर्यस्वा- नित्याहो मेवास्मिन् पयो दधाति प्राणापानौ मै पाहि समानव्यानौ मै पाहीत्या॑हा- ऽऽशिपमेवैतामा शास्तेऽक्षितोऽस्यक्ष्त्यैि त्या मा में श्रेष्ठा अमुत्रामम्मिलोक इत्याह क्षीयते वा अमुभिल्लोकेऽनमितःप्रदान ह्यमुस्मिल्लोके प्रजा उपजीवन्ति यदेवमभि- मुशत्यक्षितिमेवैनद्गमयति नास्याममिल्लोकेऽन्न क्षीयते ॥ ३ ॥ [अन्याहार्येण प्रजापतेरसि ह्यमुल्लिोके पश्चदश च ] प्रजापतेरिति प्रजा-पतेः । भागः । असि (३)। इति । आह । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । एवं । भागधेयेनेति भाग -धेयैन । समिति । अर्धयति । ऊर्जस्यान् । पय॑स्वान् । इति । आह । ऊर्जम् । एव । अस्मिन् । पयः । दधाति । प्राणापानावित प्राण-अपानौ । मे। पाहि । १. समानव्यानाविति समान-व्यानौ । मे। पाहि । इति । आह । आशिषमित्या-शिपम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । अक्षितः । असि । अक्षिय । त्वा । मा। मे । क्षेष्ठाः । अमुत्र । अमुम्मिन् । लोके । इति । आह । क्षीर्यते । वै । अमुस्मिन् । लोके । अन्नम् । इतःप्रदानमितीतः-प्रदानम् । हि । अमुमिन् । लोके । पूजा इति प्र-जाः । उपजीवन्तीत्युप- जीवन्ति । यत् । एवम् । अभिमशतीत्यभि-मृशति । अक्षितिम् । एव । एनत् । गमयति । न । अस्य । अमुमिन् । लोके । अन्नम् । क्षीयते ॥ ३ ॥ 'प्रजापतेः' इत्यादिरन्याहार्यस्यासन्नस्यानुमन्त्रणमन्त्रः । गतमन्यत् (तैस १.६.३)। "पाहि 'इति "आशिषम् "आ 'शास्ते । इतःप्रदानम् अस्मिन् 'लोके यत्प्रत्तं तत् "प्रजाः अमुष्मिन् 'लोके 'उपजीवन्तीति, न तु तत्रोत्पाद्यते । तस्मात् "क्षीयते "अमुस्मिन् "लोके "अन्नम् । तस्मादनेनाभिमशनमक्षयत्वाय भवति । अक्षितिरक्षयः ॥ इति सप्तमे तृतीयोऽनुवाकः ॥ प्राणापानाविति ॥ तृतीयभाग म्याच - ' प्राणापानी मे पाहि समानन्यानो मे पाहीरयाहाss. विषमे पैतामा शास्ते' इति ।। ऋत्विम्भिरन्याहार्यस्य नीयमानत्याचेन 'स्वकीयप्राणापानादिपालनमाशीर्वाद एवं॥ अक्षित इति ॥ चतुर्थभागं म्याकुपनमिमशनं विधत्ते- 'अक्षितोऽस्यक्षित्यै त्या मा मे क्षेध २५ भमुनामुष्मिलोक इत्याह क्षीयते वा क्षमुस्मिलोकेऽयमित.प्रदानर अमिलोके प्रजा उपजीवन्ति यदयमभिगशत्यक्षितिमेवैनद्गमयति नास्थामुमिलोफेऽपक्षीयते ' इति ॥ स्वर्गस्य कर्मभूमिस्वा- भागात साधनानुष्ठानेनास संपादयितुं शर्य, किंतु स्वर्गप्राप्ताः 'प्रजाइसःप्रदानम् एतछकानुष्ठित- कर्मसंपादितमेचा स्वर्ग लोके उपत्रीवन्ति । तस्मात्तत्र भुग्यमानमिदं झायने । मशिवोऽसि' इति मन्त्रेण यत् ममिमाम तेनासस्याशयावप्रापणात् मयं न स्यों क्षीयते ॥ इति भीमस्मायणाचार्यविरचिते माधयीये पदार्पप्रकारे हमरजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामान्ये प्रथमकाण्ड सप्तममपाक तृतीयोऽनुयाकः ।। ३.भा.ना.हा-स्वकीयप्राणादि। ४. था.क.मा.मा.हा-तत्।

·। । - भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता, शेपाहुत्यनुमन्त्रणम्] चर्हिपोऽहं देवयज्या प्रजाान् भूयासमित्याह वर्हिषा वै प्र॒जाप॑तिः प्रजा असृजत तेनैव प्र॒जाः संजते नराशसंस्याहं देवय॒ज्यया पशुमान् भूयासमित्याह नराश सेन – प्रजापतिः पशू सृजत तेनैव पशून्सृजतेऽग्नेः स्विष्टकृतोऽहं देययज्ययाऽऽयुप्मान् यज्ञेन प्रतिष्ठां गमयमित्याहाऽऽयुरेवाऽऽत्मन् धत्ते प्रति यज्ञेन तिष्ठति दर्शपूर्णमासयो(१) देवा उजितमन्दंजयन् दर्शपूर्णमासाभ्यामसुरा- नपानुदन्ताग्नेरहमुन्जितिमनूज्जैपमिाह बर्हिषः । अहम् । देवयज्ययेति देव-य॒ज्यया । प्रजावानिति प्रजा-यान् । भूयासम् । इति । आह । बर्हिो । वै । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः। प्रजा इति प्र-जाः । असजत । तेनं । एव । प्रजा इति प्र-जाः'। सृजते । नराशसस्य । अहम् । देवयज्ययेति देव यज्यया । पशुमानित पशु-मान् । भूयासम् । इति । आह । नराश सैन । वै । प्रजापतिरिति प्रजा- १० पतिः। पशून् । असृजत । तेन । एव । पशुन् । सृजते । अग्नेः । विष्टकृत इति स्विष्ट-कृतः । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया । आयुष्मान् । यज्ञन । प्रतिष्टामिति प्रति-स्थाम् । गमेयम् । इति । आह । आयुः । एव । आत्मन् । धत्ते । प्रतीति । यज्ञन । तिष्ठति । दर्शपर्णमासयोरिति -दर्श-पूर्णमासयोः (१) । वै । दे॒वाः । उजितमित्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । अजयन् । -दर्शपूर्णमासाभ्यामिति दर्श-पूर्णमासाभ्याम् । असुरान् । अपेति । अनुदन्त । अग्नेः । अहम् । १५ उजितिमिन्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । जेषम् । इति । आह । अथान्याजानामनुमन्त्रणमन्त्राः-- 'बर्हिषोऽहम् ' इत्याचाः । गताः (तैसं १.६.४) । नरैः शंसनीयो नराशसः। द्वितीयान्याजदेवता । छान्दसं पूर्वपदस्य दीर्घवम् , उत्तरपदाधुदात्तत्वं च ॥ दर्शपूर्णमासयो। ' इत्यादि । दर्शपूर्णमासयोर्या उज्जितिः उच्छ्रिता जितिः दर्शपूर्णमास- २० निमित्ता वा (ताम् अनु "देवाः 'उदजयन् । लक्षणेऽनोः (पा १.४.८३,८४) कर्मप्रवचनीयत्वम् । तृतीयेऽम्वाहार्योऽभिहितः । चतुर्थे शेषाहुतीनामनुमन्त्रणमन्त्रा व्याख्यायन्ते- वहिप इति ॥ तमानूयाजमन्त्रान् ध्याचष्टे-यापोऽहं देवयज्यया प्रजावान् भूयासमित्याह पहिषा वै प्रजापतिः प्रजा असृजत तेनैव प्रजाः सृजते नराशसस्याई देवयज्यया पशुमान् भूयासमित्याह नराश सेन वै प्रजापतिः पशूनसृजत तेनैव पशुनसृजतेऽमे स्विष्टकृतोऽहं देवयज्ययाऽऽयुन्मान् यज्ञेन प्रतिष्ठां २५ गमेयमित्याहाऽऽयुरेवाऽऽरमन् धत्ते प्रति यज्ञेन तिष्ठति' इति ॥ चर्हिपा चहियोगानुमन् प्रणेन । एवमितरत्रोभयत्र॥ दर्शपूर्णमासयोरिति ।। सूक्तवाकानुमन्त्रणमन्त्रं म्याचष्टे-'दर्शपूर्णमासयोवे देवा उजिति- मन्दजयन् दर्शपूर्णमासाभ्यामसुरानपानुदन्तानेरहमुजितिमनूषमित्याह दर्शपूर्णमासयोरेव देवतानां यजमान ।

·। २२२ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.४ [शेषाहुत्यनुमन्त्रणम् दर्शपूर्णमासयोरेव देवानां यजमान उजितिमनूज्जयति दर्शपूर्णमासाभ्यां भादव्यानपं नुढे वार्जवतीभ्यां व्यूहत्यन्नं वै वाजोऽन्नमवार्य रुन्छे द्वाभ्यां प्रतिष्ठित्यै यो वै यज्ञस्य द्वौ दोही विद्वान् यर्जत उभयत(२)एर यज्ञं दुहे पुरस्तांच्चोप- रिटाच्चैप वा अन्यो यज्ञस्य दोह इडायामन्यो ५ दर्शपर्णमासपोरिति दर्श-पर्णमासयोः । एव । देवतानाम् । यज॑मानः । उग्जितिमित्युत्-नितिम् । भनु । उदिति । जयति । दर्शपूर्णमासाभ्यामिति दर्श-पूर्णमासाभ्याम् । भातृव्यान् । अपेति । नुदते । पावतीभ्यामिति वार्ज-वतीभ्याम् । वीति । उहति । अन्नम् । वै । वाजः । अन्नम् । एव । अवेति । रुन्छे । द्वाभ्याम् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । यः। 4। यज्ञस्य॑ । द्वौ । दोहौ । विद्वान् । यजते । उभयतः (२)। एव । यज्ञम् । दुहे । पुरस्तात् । च । उपरिष्टात् । च । एषः । वै । अन्यः । यज्ञस्य । दोहः । इडायाम् । अन्यः । " तादौ च " (पा ६.२.५०) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । 'दर्शपूर्णमासयोरेव' इति । दर्शपूर्णमासयोर्या देवता अग्न्यादयः तासाम् 'उन्जितिम् 'अनु 'यजमानः 'उत् जपति । सूक्तवाके " अग्नेरहम् " (नैसं १.६.४ ) इत्युजितीनां वचनात् । अग्नेहमिति चोपलक्षणं " सोमस्याइम् " ( तैसें १.६.४ ) इत्यादिना सर्वासामुजितीनाम् ।। 'वाजवतीभ्याम् ' इत्यादि ।। " वाजस्य मा प्रसवेन " ( तसं १.६.४) इत्यादिभ्यां नुचौ 'व्यूहति विश्लेपयति । अघर्युणा क्रियमाणमनुमन्त्रयते-द्वाभ्यां व्यूहनं प्रतिष्ठित्य भवति । द्वाभ्यां हि पुरुषः 'प्रतितिष्ठति । पूर्ववद्गतेः प्रकृतिस्वरवम् ।। । यो वै यज्ञस्य ' इत्यादि । 'उभयतः यज्ञं दुग्धे पुरस्तादुपरिटाच्च । पूर्ववत्तकोपः । 'एष थै' इत्यादि । एपः वक्ष्यमाणः यज्ञस्य एकः 'दोहः, 'इडायाम् एको दोहः। तत्रेडायां स २० प्रथमेऽनुवाके उक्तः " सा मे सत्याशी: " (तैस १.७.१) इति । उजितिमन्जयति दर्शपूर्णमासाभ्यां नातृव्यानप नुते' इति । अनुष्ठितयोः दर्शपूर्णमासयोः अनेनोजिति- मन्त्रपाटेनोजितिरुत्कर्षः संपूर्णता भवति । तां च यज्ञोजितिम् अनु 'देवाः अप्युत्कर्षेण जयन् । ताभ्यां च संपूर्णाभ्यां दर्शपूर्णमासाभ्याम् असुरान् निराचक्रुः ॥ याजवतीभ्यामिति ।। खुज्यूहनानुमन्त्रण विधत्ते- वाजवतीभ्यां न्यूहत्यसं वै वाजोऽनमेवाव रुन्छे' इति ॥ व्यहनि अध्वर्युणा क्रियमाणमनुमन्नयेदित्यर्थः ।। द्वाभ्यामिति ।। पादद्वयेनैव प्रकर्षण स्थित्यर्थ मन्त्रद्वित्वमित्याह-'द्वाभ्यां प्रतिष्ठित्य' इति । य इति ॥ कालविशिष्टम् “एमा मग्मन्" (तैस १.६.४) इति मन्त्रपाठं विधातुं प्रस्तौति-- यो वै यज्ञस्य द्वौ दोहौ विद्वान यजद उभयत एव यहंदुहे पुरस्ताच्चोपरिष्याच्चैप वा भन्यो यज्ञस्य दोह १. मै-प्रतिष्ठति । २. तं.ति-उभयत्र । . १५ " २५ ·। ५ । . २.७.४) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता शेषाहुत्यनुमन्त्रणम् ] यहि होता यजमानस्य नाम गृह्णीयात् तहि ब्रूयादेमा अंग्मन्नाशिपो दोहकामा इति सस्तुता एव देवा दुहेऽयो उभयत एव यज्ञं दुहे पुरस्तांच्चो- पारष्टाच्च रोहितेन त्वाऽग्निर्देवता गमयत्वित्याहते वै देवाश्वा(३)यज॑मानः प्रस्तरो यदेतैः प्रस्तरं प्रहरैति देवाश्चैरेव यजमान सुवर्ग लोकं गमयति वि ते मुश्चामि रशना वि रश्मीनिाप वा अग्नेविमोकस्तेनैवैनं वि मुञ्चति यहि । होता । यजमानस्य । नाम । गृह्णीयात् । तर्हि । ब्रूयात् । एति । हमाः । अग्मन् ! आशिष इत्या--शिषः । दोहकामा इति दोह--कामाः । इति । सरस्तुता इति सम्-स्तुताः । एव । देवताः । दुहे । अयो इति । उभयतः । एव । यज्ञम् । दुहे । पुरस्तात् । च । उपारष्टात् । च । रोहितेन । त्वा । अग्निः । देवताम् । गमयत । इति । आह । एते । यै । देवाचा इति देव--अश्वाः (३) । यजमानः । प्रस्तर इति प्र--स्तरः । यत् । एतैः । प्रस्तरमिति प्र--स्तरम् । १० प्रहरतीति प्र-हरति । देवाश्चैरिति देव-अश्वैः । एव । यज॑मानम् । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । गमयति । वीति । ते । मुञ्चामि । रशनाः । वीति । रश्मीन् । इति । आह । एषः । वै। अग्नेः । विमोक इति वि-मोकः । तेन । एव । एनम् । वीति । मुञ्चति । अत्र द्वितीयं दोहं विदधाति- यहि होता' इत्यादि || " आ शास्ते यं यजमानोऽसौ" ( तैना ३.५.१०) इत्यदःशब्दस्य स्याने यदा 'यजमानस्य 'नाम गृह्णाति तदा 'घूयात् १५ यजमानः । 'एमा अग्मन् ' इत्यादि । 'संस्तुताः “ अग्निमावह " ( तैया ३.५.३ ) " अग्निरिद हविरजुषत ” (तैना ३.५.१० ) इत्यादिषु बहुशः संकीर्तिताः । दर्शपूर्णमासदेवताः सर्वा एव दुग्धे । 'अथो अपि च "उभयतः पुरस्तादुपरिष्टाञ्च यज्ञ दुग्धे । रोहितेन त्वा' इति प्रस्तरस्य प्रहियमाणस्यानुमन्त्रणम् ॥ तत्र 'एते रोहितादयः देवानामग्न्यादीनामश्वाः (द्र. निघण्टु १.१५.२ ) । प्रस्तीर्यत इति प्रस्तरः । ऋदोरम् " २० इटायामन्यः' इति ॥ एषः इदानीमेव वक्ष्यमाण: 'एमा भग्मन् ' इति मन्त्रपाठः पृथक् 'दोहः । पूर्वम् इटायाम् उक्तः “सा मे सत्याऽऽशीः" (तसं १.७.१) इति मन्त्रपाठः पृथक् 'दोहः ।। यहींति ॥ विधत्ते-'यहि होता यजमानस्य नाम गृह्णीयातर्हि घूयादेमा मम्ममाशिषो दोह- कामा इति सरसुसा एव देवता दुद्देऽयो उभयत एव यज्ञं दुहे पुरस्ताच्चोपरिष्टाच' इति ॥ होता सूरत- पार्क पक्षाशास्ते-"मयं यजमानोऽसी" (सैया ३.५.१०) इति । यदा नाम गृद्वाति तदानीम् २५ एमा भग्मन्' इति मन्त्रं पठेत् । या देवताः "मग्निमन मावह" (समा ३.५.३) "भनिरिद हविरमुफ्त " (समा ३.५.१०) इत्यादिना होत्रा यदुराः संस्तुता: 'ताः सर्या भप्यनेन मन्त्रपाटेन यजमानो दुग्धे । किं घेदाकालीनो दोह इदानींतनो दोह इत्युभयमपि संपादितं भवति ॥ १. ति-तदातमह-तदा। २. था.ति.ना.हा-'ता:'नास्ति। ' ·२२६ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.४ [शेपाहुत्यनुमन्त्रणम् सधै घृक्ते घृतवन्तं कुलायिन रायस्पोर्पर सहस्रिणं वेदो ददातु वाजिनमित्या प्र सहस्र पशूनाप्नोत्याऽस्य प्रजायों वाजी जायते य एवं वेदं ॥४॥ [दर्शपूर्णमासयोरुभ्यतो देवाश्चाः सुरेताः प्र॒जाप॑तिमिथुनेनाऽऽप्नोत्यष्टौ च ] सर्वम् । युङ्क्ते । घृतवन्तमिति घृत-यन्तम् । कुलायिनम् । रायः । पोर्पम् । सहस्रिणम् । वेदः । ५ ददातुं । वाजिनम् । इति । आह । प्रेति । सहस्रम् । पशून् । आप्नोति । एति । अस्य । प्रजायामिति प्र-जायाम् । वाजी । जायते । यः । एवम् । वेद ॥ ४ ॥ | मैसं १.४.५, कासं ३२.३-४] "अभिध्यायेत् इदं ममास्त्विति मनसा काक्षैत्, मा इदमस्य भूयादिति वा । यं द्विप्यात् तस्य नामधेयं 'विदेय' इत्यतः पुरा 'गृह्णीयात् । 'तत् 'सर्वम् अस्य 'वृड्यते स्वयमेव गृह्णाति । वृजी १० वर्जने, रौधादिकः । यद्वा-तत्सर्व तस्य वर्जयति नाशयति । वेदितुः प्रजासु "वाजी जायते अन्नवानेव सर्व 'भा 'जायते, सर्वत्र वा जायते॥ इति सप्तमे चतुर्थोऽनुवाकः ॥ . तदुभयमसुरसंवन्धि यन्न क्वापि निक्षिस, तदुभयं 'देवाः कदाचित् "वेदेन भूमि संमृजन्तोऽलभन्त । ततो विद्यते वित्तमनेनेति व्युत्पत्या वेदत्वं निप्पसम् ।। यदिति ॥ विधत्ते-'यद्यद्भातृभ्यस्याभिध्यायेत्तस्य नाम गृह्णीयात्तदेवास्य सर्व वृक्ते ' इति ॥ वैरिणः संयन्धि यगृहक्षेत्रादिक यजमानो 'ममास्तु' इति भिभिध्यायेत् तस्य सर्वस्य नामधेय मन्त्र- मध्ये गृहीत्वा 'विदेय' इत्येतत्पदं पठेत् ।। घृतवन्तमिति ॥ एतस्य मन्त्रस्यान्त्यभागे 'सहस्रिणम्' इति पदस्योञ्चारणं प्रशंसति-- धृतवन्तं कुलायिनर रायस्पोपर सहस्रिणं वेदो ददातु वाजिनमित्याइ म सहस्र पशूनाप्नोति' इति । एति ॥ मन्त्रार्थयेदन प्रशंसति--'भाऽस्य प्रजायां वाजी जायते य एवं वेद ' इति ॥ प्रजायां संतती 'आ सर्वतः पुरोऽअसमृद्धो जायते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे संसमपाक चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥ २.

·ध्रुवाम् । १.७.५) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २२७ आप्यायनादिमन्त्राः] ध्रुवां वै रिच्यमानां यज्ञोऽर्नु रिच्यते. यज्ञ यजमानो यजेमानं प्र॒जा ध्रुवा- माप्यायमानां यज्ञोऽन्या प्यायते यज्ञं यजमानो यजमानं प्र॒जा आ प्यायतां ध्रुवा धृतेनेत्यहि ध्रुवामेवाऽऽ प्याययति तामाप्यायमानां यज्ञोऽन्वा प्यायते युझं यजमानो यजमानं प्रजाः प्रजापतेर्विभानाम लोकस्तस्मिंस्त्वा दधामि सह यजमानेने- (१)त्याहाऽयं वै प्रजापतेर्विभान्नाम लोकस्तस्मिन्नवैनं दधाति सह यजमानेन ५ वै। रिय॑मानाम् । यज्ञः । अन्विति । रिच्यते । यज्ञम् । यज॑मानः । यज॑मानम् । प्रजा इति प्र-जाः। ध्रुवाम् । आप्याय॑मानामित्या-प्यायमानाम् । यज्ञः। अनु । एति। प्यायते । यज्ञम् । यज॑मानः । यज॑मानम् । प्रजा इति प्र-जाः । एति । प्यायताम् । ध्रुवा । घृतेन । इति । आह । ध्रुवाम् । एव । एति । प्याययति । ताम् । आप्यायमानामित्या-प्यार्यमानाम् । यज्ञः । अनु । एति । प्यायते । यज्ञम् । यजमानः । यज॑मानम् । प्रजा इति प्र-जाः । प्रजापतेरिति १० प्रजा-पतेः। विभानिति वि-भान् । नाम । लोकः । तस्मिन् । त्या । दधामि । सह । यजमानेन इति (१) । आह । अयम् । वै । प्रजापतेरिति प्रजा-पतेः। विभानिति वि-भान् । नाम । लोकः । तस्मिन् । एव । एनम् । धाति । सह । यजमानेन । आप्यायताम् ' इति ध्रुवाया आप्यायमानाया अनुमन्त्रणम् । तामाप्यायमानों स्तोतु- 'ध्रुवां वै ' इत्यादि ॥ अनोर्लक्षणे कर्मप्रवचनीयत्वम् (पा १.४.८४ ) । रिचिर् रेचने, १५ रौधादिकः कर्मकर्तरि यक् । व्यत्ययेनाधुदात्तत्वम् । “ अचः कर्तृयकि " (पा ६.१.१९५) इति वा 'व्यत्ययेन अनजन्तस्य भवति । श्यन् वा व्यत्ययेन । ओप्यायी वृद्धौ । गतमन्यत् ॥ चतुर्थे शेपाहुत्यनुमन्त्रणमन्त्रा व्याख्याताः । पञ्चमे त्वाप्यायनादिमन्त्रा व्याख्यायन्ते । धुवामिति॥ तत्राऽऽप्यायनमन्त्रं म्याख्यातुमन्वयम्यतिरेकाम्यां प्रस्तौति-'भुवा वै रिप्यमानां यशोऽनु रिच्यते यज्ञं यजमानो यजमानं प्रजा ध्रुवामाप्यायमानां यज्ञोऽन्या प्यायते यज्ञ यजमानो यजमान २० प्रजाः" इति ॥ध्रुवायां 'रिध्यमानायां यज्ञस्यासपूर्त्या यजमानस्य 'फलामावात् वदीयप्रजानाम्' मनाप- भाव इति व्यतिरेकः । एवमन्वये योज्यम् ॥ एति ।। मन्त्रं व्याचष्टे-आ प्यायतां भुवा घृतेनेत्याइ भुवामेवाऽऽ प्यायपति दामाप्यायमानां यज्ञोऽन्वा प्यायते यज्ञं यजमानो यजमान प्रजाः' इति ।। प्रजापतेरिति ॥ यजमानभागमाशनमन्नं म्याचष्टे-- प्रजापतेर्विमाशाम लोकस्तस्मिरसस्वा २५ दधामि सह यजमानेनेत्याहाय वै प्रजापतेर्विभावाम लोकस्तस्मिवैनं दधाति सह यजमानेन ' इति ॥ विशेषेण कर्मभूमिरवेन मातीति विभान् मयं भूलोकः । एनं पजमानभागम् ॥ १.त.ति-प्रत्ययेन (३), १. आ.ना.मा.हा-रिक्तायाम् । २.मा-कुशालाभावात्। ३.भा.ना.हा-'प्रजायाः। ४.मा- एवमाप्यायनेऽपि ने-एवमस्यान्वयेऽपि । माह- ·.८. तैत्तिरीय-संहिता (१.७.५ [भाप्यायनादिमन्त्राः रिच्यत इव वा एतद्यद्यते यद्यजमानभागं प्राश्नात्यात्मानमेव प्राणात्येतावान् वै यज्ञो. यावान् यजमानभागो यज्ञो यज॑मानो यजमानभागं प्रान्नाति यज्ञ एव य॒ज्ञं . प्रति प्ठापयत्येतद्वै सूयवस५ सौर्दकं यदहिचाऽऽपश्चैत(२)यजमानस्याऽऽ- यतनं यद्वेदियत् पूर्णपात्रमन्तवेदि निनयति स्व एवाऽऽयतने सूयवस५ सोदकं कुरुते रिच्यते । इछ । वै। एतत् । यत् । यर्जते। यत् । यजमानभागमिति यजमान-भागम् । प्राश्नातीति प्र-अनाति । आमानम् । एव । प्रीणाति । एतावान् । वै। यज्ञः। यार्वान् । यजमानभाग इति यजमान-भागः । यज्ञः । यजमानः। यत् । यजमानभागमित यजमान- भागम् । प्राश्नातीति प्र-अनाति । यज्ञे । एव । यज्ञम् । प्रतीति । स्थापयति । एतत् । वै। सुयसमिति सु–यवसम् । सोकमिति स-उदकम् । यत् । बर्हिः । च । आपः। च । एतत् १. (२)। यजमानस्य । आयतनमित्या-यतनम् । यत् । वेदिः । यत् । पूर्णपात्रमिति पूर्ण-पात्रम् । अन्तर्वेदीत्यन्तः-वेदि । निनयतीति नि-नयति । स्वे। एव । आयतन इत्या-यतने । सूपसमिति मु-यवसम् । सोर्दकमिति स-उदकम् । कुरुते । 'प्रजापतेर्विमान् ' इति । यजमानप्राशनमन्त्रः । अयं लोकः मनुष्यलोकः सूर्यादिभिः विविधं भातीति विभान् । 'रिच्यत इव' इत्यादि । नियमैः कर्शितत्वात् 'रिच्यते 'इव यजमानः । स आत्मीयभाग- प्राशनेन आत्मानं तर्पयति । 'एतावान् ' इत्यादि । प्राधान्यात् यज्ञः यजमानः इति तदधीनत्वात् तन्निवसेः ।। 'एतद्वै ' इत्यादि । पूर्णपात्रविधिः । 'स्यवस सोदकं चानेनैतत् क्रियते, यत् "आपः 'च 'बहिः च संयोज्यन्ते । किंच एतत् 'यजमानस्य 'आयतनं गृहं यत् 'वेदिः २० तस्मात् यत् इदम् 'अन्तर्वेदि प्रणीतामु 'पूर्णपात्रम् आनयति तदेतत् 'स्वे एव 'आयतने आत्मापं सूयवसं 'सोदकं च 'कुरुते ॥ रिच्यत इति ॥ यजमानस्य रिक्तीकरणनिवारणेन भागप्राशनं प्रशंसति-'रिच्यत इव वा एतद्यग्रजते यद्यजमानमार्ग प्राभात्यात्मानमेव प्रीणाति ' इति ॥ यजते इति यत्, एतेन पुरोटाशाज्य- सांनाय्यद्व्यहानेः' यजमानो रिक्त इव भवति । भागप्राशनेन तु प्रीतस्तं क्लेश जहाति ॥ एतावानिति ॥ यज्ञप्रविष्ठाहेतुत्वेनापि तदेव प्रशंसति–'एतावान्वै यज्ञो यावान् यजमानभागो यज्ञो यजमानो यजमानभाग प्राभाति यज्ञ एवं यज्ञं प्रति ष्ठापयति' इति ॥ यजमानस्य भागः 'यावान् अस्ति एतावान् एवेह लोके यजमानस्योपयुक्तो "यज्ञः, भवशिष्टस्य देवविम्भिश्च भक्ष्यमाणत्वात् । स्वयं च यज्ञस्वामित्वेन यज्ञात्मकः । तथा सति यजमानेन भागे प्राशित यज्ञ एव पक्ष प्रतिष्ठापितोभवति । २.तं.ति-भागवत्प्राशनेन । ५.आ.ना.हा-'द्रव्यहोमें। २५ 30 ·५ - १.७.५) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २२९ आप्यायनादिमन्त्राः] सदसि सन्म भूया इत्याहाऽऽपो वै यज्ञ आपोऽमृत यज्ञमेवामृतमात्मन् धत्ते सर्वाणि च भूतानि व्रतर्मुप्यन्तुमनूपं यन्ति प्राच्या दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तामित्याप वै दर्शपूर्णमासयौरवभूथो (३) यान्येवैनै भूतानि व्रतर्मुपयन्त- मनूपयन्ति तैरेव सहावभृथमवैति सत् । असि । सत् । मे। भूयाः। इति । आह । आपः। वै। यज्ञः। आपः। अमृतम् । यज्ञम् । एव । अमृतम् । आत्मन् । धत्ते । सर्वाणि । वै । भूतानि । व्रतम् । उपयन्तमित्युप- यन्तम् । अर्नु । उपेति । यन्ति । प्रायम् । दिशि । देवाः । ऋत्विजः। मार्जयन्ताम् । इति । आह । एषः। वै। दर्शपूर्णमासयोरिति दर्श-पूर्णमासयौः । अवभृष इत्यव- व-भथः (३)। यानि । एव । एनम् । भूतानि । मृतम् । उपयन्तमित्युप-यन्तम् । अनुपयन्तीत्यनु-उपयन्ति । तैः । एव । सह । अवभृथमित्यव-भूयम् । अवेति । एति । तत्र — सदसि सन्मे': इति पूर्णपात्र आनीयमाने यजमानो जपति ॥ ' आपो वै' इत्यादि । गतम् । "यज्ञम् "अमृतम् आत्मनि स्थापयति अनेन मन्त्रेण । सदादिपदैर्यज्ञामृते अभिधीयते इति भावः ॥ 'सर्वाणि ' इत्यादि ॥ व्रतोपायनकाल एवैनम् अनु सर्वाणि भूतानि देवादीनि उप यन्ति उपगच्छन्ति । इदानी तैः सर्वैः सहावभूयमवैति । कः पुनरयमवभृय इत्याह- 'प्राच्याम् ' इत्यादि । अनेन मन्त्रेण यदिशां व्युत्सेचनम् ॥ विष्णुमुखाः' इत्यादि | विष्णुक्रमाणां क्रमणविधिः । ते च 'विष्णोः क्रमोऽसि' (सं १.६.५) इत्यादयः । विष्णुमुखाः विष्णुप्रधानाः । अनपजय्यम् अन्यैरपजेतुमशक्यम् । एतदिति ।। पूर्णपात्रस्य निनयनं विधातुं प्रस्तौति-'एतद्वै सूपवसर सोदकं यहिश्शाऽऽपश्चै- तयजमानस्याऽऽयतनं यद्वेदिः' इति ॥ वेदेई विर्धारणेन यजमानस्थानत्वम् । एतत् घ स्थान यहि पाऽऽस्ती. २. र्णत्वात् समीचीनतृणोपेतं प्रणीतानामत्र स्थापितत्वादुदकोपेतं घ॥ यदिति ।। विधत्ते--- 'यत्पूर्णपानमन्तचेदि निनयति स्व एवाऽऽयतने सूयवसर सोदकं कुरले' इति ॥ 'सूयबसं तृणसमृदि सोदकम् उदकसमृद्धिं च कुरुते ।। सदसीति ।। विनयनमन्त्रं म्याचष्टे--'सदसि सन्मे भूया इत्याहापो पे यज्ञ आपोऽमृत यश- मेवामृतमात्मन् धत्ते' इति ॥ अपां यशसाधनस्यात् यज्ञत्वम् । जीवन हेतुत्वाचामृवस्वम्, तमादपोऽ- २५ मिलक्ष्य ' सन्मे भूयाः' इत्युक्ते सति यज्ञरूपम् ममृत 'स्वस्मिन् धारयति ।। सर्वाणीति ॥ म्युत्सेचनमन्त्रं म्याचष्टे--'सर्वाणि च भूतानि प्रतमुपपन्तमनूप यन्ति प्राग्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्वामित्यादेष यै दर्शपूर्णमासयोरवमृयो यान्येवैनं भूतानि प्रतमुपयन्तमन्पयन्ति तेरेव सहावभ्यमवैति' इति । यो यजमानो यज्ञयतमुपैति तम् मनु देवपित्रादीनि सर्वाणि भूतानि प्रतं प्रारभन्ते । मतो देवपित्रादिमार्जनप्रतिपादकेनानेन मन्त्रेण तैः सर्वैर्भूतैः सहैवारभ्यं प्राप्नोति ।। ६.मा- मोदकम् ' नास्ति। ७.सं.मर-तस्मिन् । १५ . ३.

·। [ मैसे २३० तैत्तिरीय-संहिता ( १:७.५ [ आप्यायनादिमन्त्राः विष्णुमुखा यै देवाश्छन्दौभिरिमाल्लोकाननपज़य्यमम्य॑जयन् यविष्णुक्रमान् क्रमते विष्णुरेव भूत्वा यजमानुश्छन्दौभिरिमाल्लोकाननपजय्यमभि जयति विष्णोः क्रमोऽ- स्यभिमातिहेत्याह गायत्री वै पृथिवी त्रैष्टुभमन्तरिक्षं जागती द्यौरानुष्टुभीर्दिश छन्दौभिरेवमाल्लोकान् यथापूर्वमुभि जयति ॥५॥ [यजमानेनेति चैतदेवभयों दिशः सत च विष्णुमुखा इति विष्णु-मुखाः । वै। देवाः । छन्दौभिरिति छन्दः-मः । इमान् । लोकान् । अनपजय्यमित्यनप-जय्यम् । अभीति । अजयन् । यत् । विष्णुक्रमानिति विष्णु-क्रमान् । क्रमते । विष्णुः । एव । भूत्वा । यज॑मानः । छन्दौभिरित छन्दः-भः । इमान् । लोकान् । अनपजय्यमित्यनप-जय्यम् । अभीति । जयति । विष्णोः। क्रमः । असि । अभिमातिहेय॑भिमाति-हा। १. इति । आह । गायत्री । वै । पृथिवी । श्रेष्टुभम् । अन्तारक्षम् । जागती। यौः। आनुष्टुभीरित्यानु-स्तुभीः । दिशः । छन्दौभिरिति छन्दः-भिः । एव । इमान् । लोकान् । यथापूर्वमिति यथा-पूर्वम् । अभीति । जयति ॥ ५ ॥ १.४.७, कार्स ३२.५] क्रियाविशेषणम् । "अचो यत्" (पा ३.१.९७)। " क्षय्यजय्यौ शक्या" (पा ६.१.८१) १५ इति अयादेशः । “ययतोश्चातदये" (पा ६.२.१५६) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । 'विष्णोः क्रमो- ऽसि' इति । चतुणी क्रमाणां ग्रहणम् । त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप्शन्देश्य उत्सादित्वादञ् (पा ४.१.८६)। "आनुष्टुभीः आनुष्टुम्यः । “वा छन्दसि" (पा ६.१.१०६) इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । 'छन्दो- भिरेव' इत्यादि । गायत्र्यादयः पृथिव्यादीनां कारणानि; कारणेन च कार्यजयः मुकरः इति भावः । 'ययापूर्वम्' इति । अनपजय्यमिययः, अनुक्रमेण वा ॥ इति सप्तमे पञ्चमोऽनुवाकः ॥ विष्णुमुखा इति ॥ विष्णुक्रमान् विधत्ते--'विष्णुमुखा पै देवाश्छन्दोभिरिमाल्लोकाननप: जय्यमम्यजयन् यद्विष्णुक्रमान् क्रमते विष्णुरेव भूत्वा यजमानश्छन्दोमिरिमाल्लोकाननपजय्यममि जयति' इति ॥ देवाः पूर्व स्वेषु विष्णुमेव मुख्यं कृत्वा छन्दोमिमानिदेवैः सहिता अन्यैर्जेतुं यथा न शक्यत तथा इमान् 'लोकान् अजयन् । “भतो यजमानो 'विष्णुक्रमान् क्रमते इति यत् विष्णुः एव भूत्वा २५ 'इमान् 'लोकान् ममि जयति । विष्णोरिति ॥ तत्रत्यान् मन्त्रान् ब्याचष्टे- 'विष्णोः प्रमोऽस्यमिमातिहेत्याह गायत्रो धे पृथिवी श्रेष्टुभमन्तरिक्षं जागती चौरानुष्टुमीर्दिशश्छन्दोमिरेवैमालोकान् यथापूर्यममि जयति' इति ॥ गायत्रादिग्छन्दोदेवानां पृथिन्यादिलोकस्वामित्वेन तैः सह लोकानां जेतुं शक्यतया मन्येषु 'गायत्रेण छन्दसा' इत्यादि पठिसमित्यमिप्रायः॥ इति श्रीमस्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिवामान्ये प्रथमकाण्डे सप्तममपाठके पश्चमोऽनुवाकः ॥५॥ ८-८. क.तं.ति.म४-अतो यजमानोऽपि विष्णुकमैः तथा जयति; इ-अतो यजमानो विष्णुक्रमतया जयते; पा-अतो यजमानो विष्णुक्रमतया जयति; उ-'अतो...अभिजयति ' नास्ति । २० . ३.

·१.७.६) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २३१ उपस्थानादिमन्त्राः] अगम सुवः सुवरगन्मत्याह सुवर्गमेव लोकमैति संदृशस्तै मा छिरिस यत्ते तपस्तस्मै ते माऽऽ वृक्षीत्याह यथाय॒जुरेवैतत् सुभूरसि श्रेष्ठौ रर्मानार्मायुर्धा अस्थायुमें धेहीत्याहाऽऽशिपमेवैतामा शास्तु प्र या एपोऽस्माल्लोकाच्च्यवते यो (१) विष्णुक्रमान् क्रमते सुवर्गीय हि लोकार्य विष्णुक्रमाः क्रम्यन्तै अर्गन्म । सुर्वः । सुवः । अगन्म । इति । आह । सुवर्गमिति सुवः-गम् । एव । लोकम् । एति । ५ संदृश इति सम्-दृशः । ते । मा । छिसि । यत् । ते । तपः । तस्मै । ते । मा। एति । वृक्षि । इति । आह । यथायजुरिति यथा-यजुः। एव । एतत् । सुभूरिति सु–भः। असि । श्रेष्टः रश्मीनाम् । आयुर्धा इत्यायुः-धाः । असि । आयुः । मे। धेहि । इति । आह । आशिषमित्या- शिपम् । एव । एताम् । एति । शारते । प्रेति । वै । एषः । अस्मात् । लोकात् । च्यवते । यः (१) । विष्णुक्रमानिति विष्णु-क्रमान् । क्रमते । सवर्गायेति सुवः- गार्य । हि । लोकार्य । १० विष्णक्रमा इति विष्णु-क्रमाः । कम्यन्तै । 'अगन्म सुवः' इत्याहवनीयोपस्थानम् ॥ 'ययायजुः' इति । यथा यजुर्वदति तयै- चैतत् संपद्यते । देवसंदर्शनादनुध्यानलक्षणादविच्छेदनं, तपसश्च देवपरिचरणलक्षणात्। अविच्छेदन मिति ॥ 'सुभूः' इत्यादित्योपस्थानम् ॥ 'आशिषम् " आयुर्मे धेहि वर्गों मयि धेहि " ( सं १५ १.६.६) इति 'एताम् आ "शास्ते । अनेन मन्त्रेण लभते च यथाऽऽशासनमिति भावः ।। 'प्र वा एषः' इत्यादि ॥ हेतुमाह---' सुवर्गाय ' इति । उक्तमुपस्थानान्तं विष्णु- क्रमाणां क्रमणम् । तत्रैवायं विशेप उच्यते-- ब्रह्म पदितुं शीलं येषां ते आहुः । सः "विष्णु- भाप्यायनादिमन्त्राः पञ्चमे व्याख्याताः। उपस्थानादिमन्त्राः पठे व्याख्यायन्ते- अगन्मेति ॥ तनाऽऽहवनीयोपस्थानमन्त्रस्य पूर्वभाग व्याच --'मगन्म सुकः सुवरगन्मेरयाह २० सुवर्गमेव लोकमेति' इति ॥ द्विरुवरयाऽऽदरस्य प्रतीतेः सर्वथा प्राप्नोत्येव ॥ संदृश इति ॥ उत्तरभाग व्याचप्टे-संशास्ते मा छित्सि यत्ते तपस्तस्मै ते माऽऽवृक्षोत्याह यथायजुरेवैतत् ' इति ॥ अस्मिन् यजुषि तपःशब्ददर्शनात् तपसश्च विच्छिन्नो मा भूवमिति यत् प्रतीयत एतद्यजुरनतिक्रम्य तथैव प्राय॑ते । सुभूरिति ।। आदित्योपस्थानमन्त्रं व्याचष्टे--'सुभूरसि श्रेठो रश्मीनामायुर्धा भस्वायुमै धेही. २५ स्याहाऽऽशिपमेचतामा शास्ते' इति ॥ 'मायुमें धेहि' इत्यनेनाशीः प्रतीयते ॥ प्रेति ॥' इदमहम्' इत्यादिक चरिनिःसारणमन्नं व्याख्यातुं प्रस्तौति--'प्र वा एषोऽस्माहो. काच्च्यवते यो विष्णुक्रमान् क्रमते सुवर्गाय हि लोकाय विष्णुक्रमाः कम्यन्ते ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्वं विष्णुक्रमान् कमेत य इमोलोकान् भ्रातृव्यस्य संविद्य पुनरिम लोकं प्रत्यपरोहेदिति ' इति ॥ विष्णुकमाणां १-१.त-तपश्च देवपरिचरणात; ति-तपश्च देवपरिचरणम् । ३.

·। २३० तैत्तिरीय-संहिता (१.७.५ [आप्यायनादिमन्त्राः विष्णुमुखा वै देवाश्छन्दौभिरिमाल्लोकाननपजग्यमभ्य॑जयन् यविष्णुक्रमान् क्रमते विप्प॒रेव भूत्वा यजमानश्छन्दोभिरिमाँल्लोकाननपजय्यमभि जयति विष्णोः क्रमोऽ- स्पभिमातिहत्याह गायत्री वै पृथिवी त्रैष्टुभमुन्तरिक्षं जागती द्यौरानुष्टुभीदिशश छन्देौभिरीवाल्लाकान् यथापूर्वमभि जयति ॥५॥ [यजमानेनेति चैतदेवभूयो दिशः सप्त च] विष्णुमुखा इति विष्णु-मुखाः। वै। देवाः। छन्दोभिरित छन्दः-भिः । इमान् । लोकान् । अनपजय्यमित्यनप-जय्यम् । अभीति । अजयन् । यत् । विष्णुक्रमानिति विष्णु-क्रमान् । क्रमते । विष्णुः । एवं । भूत्वा । यज॑मानः। छन्दौभिरिति छन्द:-मः। इमान् । लोकान् । अनपजय्यमित्यनप-जय्यम् । अभीति जयति । विष्णोः। कर्मः। असि । अभिमातिहेत्यभिमाति-हा। १० इति । आह । गायत्री । वै । पृथिवी । त्रैष्टुभम् । अन्तारक्षम् । जागती। यौः । आनुष्टभीरित्यानु-स्तुभीः। दिशः । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । एव । इमान् । लोकान् । ययापूर्वमिति यथा-पूर्वम् । अभीति । जयति ॥५॥ [ मैसें १.४.७; कार्स ३२.५] क्रियाविशेषणम् । “अचो यत्" (पा ३.१.९७)। " क्षय्यजय्यौ शक्याउँ" (पा ६.१.८१) १५ इति अयादेशः। " ययतोश्वातदर्ये " (पा ६.२.१५६) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । 'विष्णोः क्रमो- ऽसि ' इति । चतुणी क्रमाणां ग्रहणम् । त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुशन्देश्य उत्सादित्वादञ् (पा ४.१.८६)। आनुष्टुभीः आनुष्टुभ्यः । “वा छन्दसि" (पा ६.१.१०६) इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । 'छन्दो- भिरेव' इत्यादि । गायत्र्यादयः पृषिव्यादीनां कारणानि ; कारणेन च कार्यजयः सुकरः इति भावः । 'यथापूर्वम्' इति । अनपजय्यमिययः, अनुक्रमेण वा ॥ इति सप्तमे पश्चमोऽनुवाकः॥ विष्णुमुखा इति ॥ विष्णुकमान् विधत्ते--'विष्णुमुखा व देवाश्छन्दोभिरिमॉलोकाननप जय्यमम्यनयन् यद्विष्णुक्रमान् क्रमते विष्णुरेव भूत्वा यजमानश्छन्दोमिरिमालोकाननपजण्यममि जयति' इति ॥ देवाः पूर्व स्वपु विष्णुमेव मुख्य कृत्वा छन्दोमिमानिर्देवैः सहिता भन्यजेतुं यया न शक्यते सया "इमान् लोकान् अजयन् । “भतो यजमानो 'विष्णुक्रमान् क्रमते इति यत् विष्णुः एव 'भूत्वा २५ "इमान् 'लोकान् "अमि 'जयति ॥ विष्णोरिति । तत्रत्यान् मन्त्रान् ब्याचष्टे- 'विष्णोः क्रमोऽस्यमिमातिहेत्याह गायत्री दै पृथिवी त्रैष्टुभमन्तरिक्षं जागती घौरानुष्टुमीदिशश्छन्दोमिरेवैमाल्लोकान् यथापूर्वममि जयति' इति ॥ गायनादिग्छन्दोदेवानां पृथिम्यादिलोकवामित्वेन तैः सह लोकानां जेतुं शक्यतया मन्त्रेषु 'गायत्रेण छन्दसा' इत्यादि पठितमित्यभिप्रायः॥ इति श्रीमस्सायणाचार्यविरचिते माधयीये घेदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकापटे सप्तमप्रपाठके पशमोऽनुवाकः ॥५॥ क.तं.ति.म४-अतो यजमानोऽपि विष्णुक्रमः तथा जयति; इ-अतो यजमानो विष्णुक्रमतया जयते; पा-अतो यजमानो विष्णुकमतया जयति; उ-'अतो...अभिजयति' नास्ति । २० - ·भट्टभास्करभाष्य-सायणमाष्यसमेता २३१ उपस्थानादिमन्त्राः] अर्गन्म सुवः सुधरगन्मत्याह सुवर्गमेव लोकमैति संदृशस्ते मा छित्सि यत्ते तपस्तस्मै ते माऽऽ वृक्षीत्याह यथायजुरेचैतत् सुभूसि श्रेष्ठौ रश्मीनामायुर्धा अस्पायुमें 'हीत्याहाऽऽशिपमेवैतामा शास्तै प्र वा एपोऽस्माल्लोकाच्च्यवते यो (१) विष्णक्रमान् क्रमते सुवर्गीय हि लोकार्य विष्णुक्रमाः क्रम्पन्ते अगन्म । सुवैः । सुर्वः । अगन्म । इति । आह । सवर्गमिति सुवः-गम् । एव । लोकम् । एति । ५ संदृश इति सम्-दृशः । ते । मा । छिसि । यत् । ते । तपः । तस्मै । ते । मा । एति। वृक्षि । इति । आह । यथायजुरिति यथा--यजुः। एव । एतत् । सुभूरिति सु-भः। असि । श्रेष्ठः । रस्मीनाम् । आयुर्धा इत्यायुः-धाः । असि । आयुः। मे । धेहि । इति । आह । आशिषमित्या- शिर्षम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । प्रेति । वै। एपः। अस्मात् । लोकात् । च्ययते । यः (१) । विष्णुक्रमानिति विष्णु-ऋमान् । क्रमते । सुवर्गायेति सुवः- गार्य । हि । लोकार्य । १० विष्णक्रमा इति विष्णु-क्रमाः । ऋग्यन्तै । 'अगन्म सुयः' इत्याहवनीयोपरथानम् ॥ ' यथायजुः' इति । यथा यजुर्वदति तयै- येतत् संपद्यते । देवसंदर्शनादनुष्यानलक्षणादविच्छेदनं, 'तपसश्च देवपरिचरणरक्षणात् अविच्छेदनमिति ॥ 'सुभूः' इत्यादित्योपस्थानम् ॥ आशिपम् “ आयुर्मे धेहि वर्षों मयि धेहि " ( तैसं १५ १.६.६) इति "एताम् आ 'शास्ते । अनेन मन्त्रेण लभते च यथाऽऽशासन मिति भावः ।। 'प्र वा एषः' इत्यादि ॥ हेतुमाह---'सुवर्गाय' इति । उक्तमुपस्यानान्तं विष्णु- कमाणां कमणम् । तत्रैवाये विशेष उच्यते- ब्रह्म वदितुं शीलं येषां ते आहुः । 'स: 'विष्णु- भाप्यायनादिमन्त्राः पञ्चमे व्याख्याताः । उपस्थानादिमन्त्राः पठे व्याख्यायन्ते-- अगन्मेति ॥ वनाऽऽहवनीयोपस्थानमन्त्रस्य पूर्वभागं व्याचष्टे- 'मान्म सुवः मुवरगन्मेत्याद २० सुवर्गमेव लोकमेति' इति ॥ द्विरुक्त्याऽऽदरस्य प्रतीतेः सर्वथा प्राप्नोत्येव ॥ संदृश इति ॥ उत्तरभागं व्याचष्टे-'संदृशस्ते मा छिसि यत्ते तपस्वतस्म से माऽऽवृक्षीत्याह यथायजुरेवैवत्' इति ॥ अस्मिन् यजुपि तप.शब्ददर्शनात् तपसश्च विच्छितो मा भवमिति यत् प्रतीयत एतद्यजुरनतिक्रम्य तथैव प्रायते ॥ सुभूरिति ।। आदित्योपस्थानमन्त्र व्याचष्टे--सभूरसि श्रेप्टो रश्मीनामायुर्धा अस्थायुमै धेही. २५ त्याहाऽऽशिपमेयतामा शास्ते' इति ॥'मायुमै धेहि' इत्यनेनाशीः मनीयते।। प्रेति ॥ इदमहम् ' इत्यादिक परिनिःसारणमन्त्रं प्याख्यातुं प्रस्तौति--'प्र वा एषोऽस्मालो- कारच्यवते यो विष्णुक्रमान् क्रमते सुवर्गाय हि लोकाय विष्णुक्रमाः ऋम्यन्ते ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्यै विष्णुक्रमान् कमेत य इमाँलोकान् भातृव्यस्य संविध पुनरिम लोकं प्रत्यवराईदिति' इति ॥ विष्णुप्रमाणां १-१.त-तपथ देवपरिचरणात; ति-तपश्च देवपरिचरणम्। - . .

·२३२ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.६ [ उपस्थानादिमन्ताः ब्रह्मवादिनौ वदन्ति स त्यै विष्णुक्रमान् ऋमेत य इमाँटोकान् भ्रातृव्यस्य संविधु पुनरिम लोके प्रत्यवरोहेदित्येप वा अस्य लोकस्य प्रत्ययरोही पदाहेदमहममुं नातव्यमाभ्यो दिग्भ्योऽस्यै दिव इतीमानेव लोकान् भ्रातृव्यस्य संविद्य पुनरिमं लोकं प्रत्यवरोहति सं (२) ज्योतिषाऽभूयमित्याहास्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठत्य- ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः। वदन्ति । सः। तु। वै। विष्णुक्रमानिति विष्णु-कमान् । क्रमेत । यः । इमान् । लोकान् । भ्रातृव्यस्य । संविधेति सम्-विध । पुनः । इमम् । लोकम् । प्रत्यवरोहेदिति प्रति-अवरोहेत् । इति । एषः । वै । अस्य । लोकस्य । प्रत्यवरोह इति प्रति-अवरोहः । यत् । आहे । इदम् । अहम् । अमुम् । भ्रातव्यम् । आभ्यः । दिग्भ्य इति दिक्--भ्यः । अस्यै । दिवः । इति । इमान् । एव । लोकान् । भ्रातृव्यस्य । संविद्येति सम्-विद्य । पुनः । इमम् । लोकम् । प्रत्यवरोहतीति प्रति-अवरोहति । समिति (२)। ज्योतिषा । अभवम् । इति । आह । अस्मिन् । एव । लोके । प्रतीति । तिष्ठति । कमान् क्रमितुमर्हति यः 'इमान् 'लोकान् पृथिवीप्रभृतीन् भ्रातृव्येण निजसुंकृतैरजितान् संविद्य लब्धा आत्मसात्कृत्य तत्र तत्रारुह्य पुनः 'इमं मनुष्यलोकं 'प्रत्यवरोहेत् इति । एप वै' इत्यादि । इदमहम्' इत्यस्य मन्त्रस्य वचनं भ्रातृव्यलोकानां संवेदनस्य पुनरिह १५ प्रायवरोहस्य च साधनमित्यर्थः । 'आभ्यः "दिग्भ्य: 'अस्यै "दिवः इति द्वयोरुपादानेन सर्वान् 'भ्रातृव्यस्य लोकानुपलक्षयन् तेपा भूयस्त्वं गमयति । हस्ताग्रेण निदर्शयन्निदंशब्दं प्रयुक्ते ॥ 'सं ज्योतिषा' इत्यात्माभिदर्शनम् ॥ प्रति तिष्ठति' इति । प्रतिष्ठयाभिदीप्त्या संगच्छते ।। २. स्वर्गार्थत्वाद्विष्णुक्रमैः भस्मात् 'लोकात् प्रच्युतिर्भवति । तस्याः प्रच्युतेः परिहारोपायं ब्रह्मवादिनः परसाग्मेवाहु:--'य. यजमानः वैरिणः इमान् लोकान् तेन संपादितान् वैरिनिःसारणेन वा विष्णु. फ्रमः स्वर्गारोहणादूचं पुनः "इम मनुष्यलोकं प्रत्यवरोहेत् स एव यजमानो विष्णुक्रमेषु चतुरः इति । एप इति ॥ मन्त्र व्याचष्टे--' एप या अस्य लोकस्य प्रत्यवरोहो यदाहेदमहममें भ्रातृध्यमाभ्यो दिग्भ्योऽस्य दिव इतीमानेव लोकान् भ्रातृव्यस्य संविद्य पुनरिमं लोकं प्रत्ययरोहति' इति ॥ इदमहम्' इत्यादिमन्नम् 'माह इति यत् एपः एव पाठः अस्य भूलोकस्य संयन्धी प्रत्यवरोहः ॥ समिति ॥ क्षात्माभिमर्शनमन्त्रं ब्याचटे-'सं ज्योतिषाऽभूयमित्याहास्मिन्नेव लोके प्रति २५ तिष्ठति' इति ॥ एतलोकप्रापण ज्योतिपा संगतोऽहमित्येवं मन्ने प्रतीयमानन्दात् ।। २-२. तं.ति-भ्रातृव्यलोकामुपलक्षयते। १.इ.उ.पा-लब्धान्।

·। ५ । । । भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २३३ उपस्थानादिमन्त्राः] न्द्रीमावृतमन्वावत इत्याहासौ या आदित्य इन्द्रस्तस्यैयाऽऽवृतमर्नु पर्यावर्तते दक्षिणा पर्यावर्तते स्वमेव वीर्यमर्नु पर्यावर्तते तस्माद्दक्षिणोऽध आत्मनौ वीर्यावत्तरोऽथों आदित्य- स्यैवाऽऽतमर्नु पर्यावर्तते समहं प्रजया सं मया प्रजेत्याहाऽऽशिपमे(३)वैतामा शास्ते ऐन्द्रीम् । आवृतमित्या-वृतम् । अन्वावत इत्यनु-आवते । इति । आह । असौ । वै । आदित्यः । इन्द्रः। तस्य । एव | आवृतमित्या-वृतम् । अन्विति । पर्यावर्तत इति पार-आवर्तते दक्षिणा । पर्यावर्तत इति परि-आवर्तते । स्वम् । एव । वीर्यम् । अन्विति । पर्यावर्तत इति परि-आवर्तते । तस्मात् । दक्षिणः । अर्धः। आत्मनः । वीयर्याश्रत्तर इति वीर्यावत्-तरः । अयो इति । आदित्यस्य । एव । आवृतमित्या-वृतम् । अन्विति । पर्यावर्तत इति परि-आवर्तते समिति । अहम् । प्रजयेति प्र-जयो । समिति । मया । प्रजेति प्र-जा। इति । आह । आशिषमित्या-शिर्षम् (३)। एव । एताम् । एति । शारते । 'ऐन्द्रीमावृतम् ' इत्युदक्पर्यावर्तनमन्त्रः ॥ ' असौ वै' इत्यादि । ईश्वरत्वात् 'इन्द्रः "आदित्यः "तस्य 'आवृतं पर्यावृत्तिं तेन पूर्व कृतं यजमानः 'अन 'पर्यावर्तते । लक्षणेऽनोः कर्मप्रवचनीयरवम् (पा १.४.८४) । दक्षिणा दक्षिणेन शरीरभागेन प्रदक्षिणमिति यावत् । " दक्षिणादाच्" (पा ५.३.३६)। ' स्वमेव ' इत्यादि । 'आत्मनः शरीरस्य दक्षिणः एकदशो 'वीर्यावत्तरः इतरस्मात् । छान्दसं दीर्घत्वम् । " दक्षिणस्यादिगाक्ष्यायाम् " (द्र.फि १५ ८,९) इत्याद्युदात्तत्वम् । 'अयो अपि च । पुनर्वचनं प्रादक्षिण्यफलप्रदर्शनार्थम् ।। समहम् ' इत्युपस्थानमन्त्रः॥ आशिषम् ' इति । “ ससाधनां क्रियामुपसर्ग आह इति ( द.पाभा ५.२०२८) योग्यभूतगमनक्रियोपस्थानात् प्रजया संगसीयेति लाभादेवमुक्तम् ॥ ऐन्द्रीमिति ॥ प्रदक्षिणावृत्तिमन्त्रं म्याचष्टे--' ऐन्द्रीमावृतमन्यावर्त इत्याहासौ घा आदित्य इन्द्रस्तस्यैवाऽऽवृतमनु पर्यावर्तते ' इति ॥ परमैश्वर्ययोगादादित्यस्येन्द्रत्वम् ।। दक्षिणेति ॥ प्रदक्षिणाति विधत्ते--'दक्षिणा पर्यावर्तते स्वमेव घीर्यमनु पर्यावर्तते तस्माद- क्षिणोऽध भात्मनो धीर्यावत्तरोऽयो आदित्यस्यैवाऽवृतमनु पर्यावर्तते' इति । दक्षिणा प्रादक्षिण्येन । दक्षिणभागमवस्थाप्य वामभागस्य 'परिभ्रमण प्रादक्षिण्यम् । पुरुषस दक्षिणभागे सामोनिशयसहानात् सदेवाऽनुसृत्याऽऽवृत्तिः कृता भवति । यस्माद्दशिणभागे पीय ध्रुतरभिप्रेतं 'सरसार 'लोकेऽपि सर्वेषु प्यापारेषु दक्षिणहम्नस्यैव' वीर्यातिशय उपलभ्यते । किं च, भादित्यो मेरं प्रदक्षिणीकरोति २५ तदप्यमाऽनुसतं भवति ॥ ३. तं-भूयोग्यभूत'; ति-योग्यभूतगियोपस्थानात् । २. भा.इ.उ.पा-परिभ्रामणात; तं,ति-परिसावणम्; म४-वा भ्रमणम् । ३, भा-लोरे। ४. मा-दक्षिणभागस्येव । । " - २.

·२३४ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.६ [उपस्थानादिमन्त्राः समिद्धो अग्ने मे दीदिहि-समेद्धा ते अग्ने दीयासमित्याह यथायजुरेवैतद्वस॒मान् यज्ञो वसीयान भूयासमित्याहाऽऽशिपमेवैतामा शास्ते बहु वै गार्हपत्यस्यान्तै मिश्रमिव चर्यत आनिपायमानीभ्यां गाईपत्यमुप॑ तिष्ठते पुनात्येवाग्नि पुनीत आत्मान द्वाभ्यां प्रतिष्ठित्या समिद्ध इति सम्-द्धः । अग्ने । मे । दीदिहि । समेति सम्-एदा । ते । अग्ने । दीयासम् । ५ इति । आह । यथायजुरिति यथा-यजुः । एव । एतत् । वसुमानित वसु-मान् । यज्ञः । वीपान् । भयासम् । इति । आह । आशिषमित्या-शिषम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । बहु । वै। गार्हपत्यस्येति गाहै-पत्यस्य । अन्तै । मिश्रम् | इव । चर्यते । आग्निपायमानीभ्यामित्याग्नि-पायमानीभ्याम् । गार्हपत्यमिति गार्ह--पत्यम् । उपेति । तिष्ठते । पुनाति । एव । अग्निम् । पुनीते । आत्मानम् । द्वाभ्याम् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति--स्थित्यैः। 'समिद्धः' इति समिदाधानम् ॥ ययायजुरेवैतद्भवति । 'दीवासम्' इति दीप्तिमत्वाशासनम् ॥ 'वसुमान् ' इत्युपस्थानम् ॥ 'आशिपम्' इति । 'वसीयान् भूयासम् ' इत्यनेन "एताम् आशिपम् आ 'शास्ते । लभते च यथाऽऽशासनमिति ।। बहु वै' इत्यादि ।। 'गार्हपत्यस्य 'अन्ते समीपे "मिश्नम् इव पापशबलमिव "बहु १५ "चर्यते परद्रोहचिन्तादि क्षुद्रजन्तुषधादि च, येन अग्निरप्यपूतः स्यात् । तस्मात् 'भाग्नि- पावमानीभ्याम् ऋग्भ्याम् अग्न आyपि पवसे" (तैसे १.३.१४) इत्याभ्यां गार्हपत्यम् "उप तिष्ठते । 'पुनाति एव "अमिं पुनीते चैव "आत्मानम् । कभिप्रायत्वादुत्तरत्रात्मनेपदम् । समिति ॥ विपर्ययेणाऽऽवृतिमन्नं व्याचष्टे- 'समई प्रजया सं मया प्रजेत्याहाऽऽशिपमेवैः तामा शास्ते' इति ॥ स्वयं यथा मजादिना संगच्छते त्या प्रजादिरपि स्वेन संगच्छत इत्येतदुभयं द्वितीया- २. वृत्त्या प्रार्थ्यते ॥ समिद्ध इति ।। समिदाधानमन्त्र स्पष्टार्थत्वेन ब्याचष्टे- 'समिद्धो भन्ने मे दीदिहि समेद्धा ते अग्ने दीद्यासमित्याह यथायजुरेवैतत् ' इति ॥ वसुमानिति । आहवनीयोपस्थानमन्त्रं व्याचष्टे- 'वसुमान् यज्ञो वसीयान् भूयासमित्या- हाऽऽशिपमेवैतामा शास्ते' इति । वसीयान् अतिशयेन धनवान् ।। धद्विति ॥ विधत्ते--'बहु वै गाईपत्यस्यान्ते मिश्रमिव पर्यत मामिपायमानीभ्यां गाईपत्यमुप तिष्ठते पुनात्येवानिं पुनीत आत्मानं द्वाभ्यां प्रतिष्ठित्यै' इति ॥ गाईपत्योऽजसं धार्यते । तथा सति तस्मिनौ बहुविधजन्तुपात: संभाव्यते । यतो यजमानेन गाईपत्यस्य समीपे पापमिश्रमिव होमादि कर्मानुष्ठीयते । ४. शुद्धीकृतः पाठः । लिखितपुस्तके -'चिन्तादिषु'। *(द.पा १.३.७२)। ५. आ-एतत्संनिधौ पाठः। ६.भा-'पातकम् ।

·। १.७.६) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २३५ उपस्थानादिमन्त्राः] अग्ने,गृहपत इत्याह (४) यथायजुरेवैतच्छत हिमा इत्याह शतं त्या हेमन्तानिन्धि- पीयेति वावैतदाह पुत्रस्य नाम गृह्णात्यन्नादमेपैनै करोति तामाशिपमा शासे तन्तये ज्योतष्मतीमिति याद्यस्य पुत्रोतः स्याजस्व्यवास्य ब्रह्मवर्चसी पुत्रो जायते तामाशिपुमा शासेऽमुष्मै ज्योतिप्मतीमिति त्रूयाद्यस्य पुत्रो(५) जातः स्यात्तेज एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधाति गृहपत इति गृह-पते । इति । आह (४) । यथायजुरिति यथा-यजुः । एव । एतत् । शतम् । हिमाः । इति । आह । शतम् । त्वा । हेमन्तान् । इन्धिपीय । इति । वाव । एतत् । आह । पुत्रस्य । नाम । गृह्णाति । अन्नादमित्यन्न अदम् । एव । एनम् । करोति । ताम् । आशिपमित्या-शिषम् । एति । शासे । तन्त॑वे । ज्योतिष्मतीम् । इति । ब्रूयात् । यस्य । पुत्रः । अजातः । स्यात् । तेजस्वी । एव । अस्य । ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्म-वर्चसी । पुत्रः । १. जायते । ताम् । आशिषमित्या-शिर्षम् । एति । शासे । अमुष्मै । ज्योतिष्मतीम् । इति अयात् । यस्य । पुत्रः (५)। जातः । स्यात् । तेजः । एव । अस्मिन् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । दधाति । सतिशिष्टोऽपि विकरणस्वरः ठसार्वधातुकस्वरेण बाध्यते इत्याधुदात्तत्वम् । पुनातीत्यत्र तस्य पित्वाद्विकरणस्वरः, समानवाक्ये पदात् परत्वाभावादुभयत्रापि निघाताभावः (पा ८.१.१६, १५ १७, १८)। 'द्वाभ्याम् ' इति । उपतिष्ठत इत्येव । 'प्रतिष्ठित्यै ! इति । द्वित्वान्वयात् पयामिव प्रतिष्ठितो भवति । पूर्ववद्गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् ॥ अग्ने गृहपते' इत्युपस्थानमेव ॥ 'यथायजुः' इति ।. सुगृहपतित्वावाप्तिर्योतिष्म- दपत्यलाभश्चेत्येतद्यपायजुर्भवत्येव ॥ शतं हिमाः' इत्यादि । व्याख्यातम् अमिहोत्राग्न्युपस्याने "सं पश्यामि" (सैसं १.५.६) २० इत्यत्र ॥ 'सतो "मन भाषि" (सं. १.३.१५) इत्याग्राम्यामग्निपवमानदेवताकाभ्यां शुदिहेतुम्पामग्भ्याम् भन्युपस्थाने पहेः स्वस्य च शुद्धिर्भवति॥ अम इति ॥ भन्यमपि गाईपत्योपस्थानमन्त्रं ध्याचष्टे- 'मग्ने गृहपत इत्याह पयायमुरेवैतरहतर हिमा इस्याह शतं या हेमन्तानिन्धिपीयेति यावतदाह पुत्रस्य नाम गृहात्यनादमेयैनं करोति तामाशिषमा २५ शासे तन्तये ज्योतिप्मतीमिति घ्यायस्य पुत्रोऽजातः स्यात्तेजस्येवास्य प्रवर्धसी पुत्रो जायते सामाशि- पमा शासेऽमुष्मै ज्योतिष्मतीमिति सूयाधस्य पुत्रो जातः स्यात्तेज एवास्मिन् प्रहावर्षसे दधाति ' इति ॥ अशुद्धमिदमिति प्रतीयते। 'सतिपिटोऽपि विकरणस्वरः लसार्वघातकस्वर म यापदे इसन्तो- दातरवम् 'पति पाठा संभाव्यते । पामा ०.१५८ वा । ७. ति-तत्र, मर-भत्र। ८.भा.इ.उ.पा-देवताभ्याम् ।

·वै २३६ तैत्तिरीय-संहिता [उपस्यानादिमन्त्राः यो चै यज्ञं प्रयुज्य न विमुञ्चत्पप्रतिष्ठानो वै स भवति कस्त्या युनक्ति स त्वा वि मुश्चनियाह प्रजापति कः प्र॒जाप॑तिनकैनै युनक्ति प्रजापतिना वि मुञ्चति प्रतिष्ठित्या ईश्वरं वै व्रतमविसृष्टं पदहोऽग्नै व्रतपते व्रतर्मचारिपमित्याह तमेव (६) वि सृजते शान्त्या अप्रदाहाय ५ यः।। यज्ञम्। प्रयुज्येति प्र-युज्य। न । विमुञ्चतीति वि-मुञ्चति । अप्रतिष्ठान इत्यप्रति-स्थानः। । सः । भवति । कः । ता। युनक्ति । सः । त्वा । वीति । मुञ्चतु । इति । आह । प्र॒जाप॑तिरिति प्रजा-पतिः । वै । कः । प्रजापतिनेति प्रजा-पतिना । एव । एनम् । युनक्किं । प्रजापतिनेति प्रजा-पतिना। वीति । मुञ्चति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै। ईश्वरम् । वै । व्रतम् । अविसृष्टमित्यांव-सृष्टम् । प्रदह इति प्र-दईः । अग्ने । व्रतपत इति व्रत-पते । व्रतम् । अचारिपम् । इति । आह । व्रतम् । एव (६)। वीति । सृजते । शान्त्य । अप्रदाहायेत्यर्प-दाहाय। 'यो वै यज्ञम् ' इत्यादि । गतम् (तैसं १.६.८)। 'अप्रतिष्ठानः प्रतिष्ठारहितः । " नसु- भ्याम् " (पा ६.२.१७२ ) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । 'कस्वा' इति यज्ञविमोकः। प्रजापतिनैवैनं युनक्ति कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्त्विति प्रजापतिरेव त्या पोक्तुमर्हति; अतः स एव त्वां १५ युनक्त्विति, पूर्व प्रजापतिनैव योगः कारितः । एवमत्रापि प्रजापतिनैव विमुञ्चति—'कः वा "युनक्ति 'सः 'चा विमुञ्चतु इति । प्रजापतिर्हि त्वां युनक्ति स्म । अतः स एव त्वां विमुञ्चतु तेन युक्तं त्वा कोऽन्यो मोक्तुं शक्नोतीति भावः । एवं हि क्रियमाणं प्रतिष्टित्यै भवति , इतरया अप्रतिष्ठानः स्यात् ; अन्येन विमोकस्याविमोकतुल्यत्वात् 'अप्रतिष्ठान एव' इति । उक्तः स्वरः । " चादिलोपे विभाषा" (पा ८.१.६३) इति प्रथमा तिड्विभक्तिन निहन्यते ॥ ईश्वरम् ' इत्यादि ॥ 'अविसृष्टं 'प्रदहः प्रकर्षेण दग्धुमीश्वरं शक्तम् । " ईश्वरे तोसुन्कसुनौ" (पा ३.४.१३) इति कसुन् । ' अग्ने व्रतपते ' इति व्रतविमोकः ।। तदिदं मन्त्रवाह्मणं स्पष्टार्थ पूर्वप्रपाठके (तसं १.६.६) व्याख्यातं च । तत्र 'नाम गृह्णाति' इति विधिः। ताहणे प्रकारविशेपमाहाऽऽपस्तम्बः- "तन्तव इत्यजातत्यामुष्मा इति जातस्य" (भापधौ ४.१६.३) इति । 'मजातस्य पुत्रस्य विशेषमामाभावात् तन्तवे इत्येतदेव सामान्यनाम गृह्णीयात् । जातस्य पुत्रस्य २५ तु ममुप्मा इत्यनेन विशेषनामनिर्देशो विवक्ष्यते ॥ य इति ॥ यज्ञविमोकमन्त्रं व्याचष्टे- 'यो वै यहं प्रयुज्य न विमुञ्चत्यप्रतिष्ठानो वै स भवति कस्त्वा युनक्ति स त्या विमुञ्चत्विस्याह प्रजापति कः प्रजापतिनैवैनं युक्ति प्रजापविना वि मुञ्चति प्रतिष्ठित्ये' इति ॥ २. . ९.इ.उ.पा-अजाता। १०. इ.स.पा.त.ति.म४-जात।

·भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २३७ उपस्थानादिमन्त्राः] पराङ् वाच यज्ञ एति न नि वर्तते पुनर्यो चै य॒ज्ञस्य पुनरालम्भं विद्वान् यते तमभि नि वर्तते यज्ञो बभूव स आ बभूवेत्याप वै य॒ज्ञस्य॑ पुनरालम्भस्तै वैनं पुनरा लभतेऽनवरुद्धा वा एतस्य विराड्य आर्हितानिः सनसभः पशयः खलु वै ब्राह्मणस्य परांड् । वात्र । यज्ञः । एति । न । नीति । वर्तते । पुनः । यः । वै । यज्ञस्य॑ । पुनरालम्भमिति पुनः-आलम्भम् । विद्वान् । यजते । तम् । अभि । नीति । वर्तते । यज्ञः । बभूव । सः। एति । बभूव । इति । आह । एषः । वै । यज्ञस्य । पुनरालम्भ इति पुनः-आलम्भः । तेन । एव । एनम् । पुनः। एति । लभते । अनवरुद्धेत्यनव-रुद्धा । वै। एतस्य । विराडिति वि-राट् । यः। आहिताग्निरित्याहित-अग्निः । सन् । असभः । पशवः । खल्ल । वै । ब्राह्मणस्य । पराड् ' इत्यादि । युक्तमुक्तो गौरिव पराचीनगतिरेव यज्ञो मुक्तो गच्छति न पुन- निवर्तते । किं सर्वत्र ? नेत्याह-'यः 'यज्ञस्य "पुनरालम्भं 'विद्वान् 'यजते 'तम् 'अभि १. तदाभिमुह्येन नि वर्तते एव । ' यज्ञो बभूव ' इत्यादि यज्ञस्य पुनरालम्भः ॥ अनवरुद्धा , इति ॥ 'विराट् 'असभः अपशुः स्यात् । (पा ६.२.१७२ ) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । पशवः खल' इत्यादि । द्विपादश्चतुष्पादश्व । । अन्न नसुम्याम् " ईश्वरमिति ॥ प्रतविसर्जनमन्त्र म्याचष्टे-'ईश्वरं वै प्रतमविसृष्टं प्रदहोऽसे मतपते प्रतम- पारिपमित्याह प्रतमेव वि सजते शान्त्या भप्रदाहाय' इति ॥ यत् 'प्रतं गृहीतं सम विसष्टं तद्मतं प्रहः १५ थममान प्रदग्धुम् ईश्वर समर्थम् । " ममे वसपते" (सं १०६.६) इत्यादिमन्त्रपाठ एव व्रतविसर्गः। तेन "शान्तं सत् स न दहति ॥ पराडिति ॥ पुनरालम्भमन्त्र व्याख्यातुं प्रस्तौति-'परा याव यज्ञ एति न नि वर्तते पुनर्यों यज्ञस्य पुनरालम्भ विद्वान् यजते तमभि नि यतते' इति । पराङ् वाव विमुख एव पुनः नि नि वर्तते, पुनरालम्भमन्त्रवादिनं यजमान प्रति तु पुनः नि वर्तते, पुनरप्यसावनुतिष्ठनीत्यर्थः । २० यश इति ॥ मन्त्रं ध्याचप्टे 'यशो बभूव स मा पम्त्याइप वै यज्ञस्य पुनरालम्मस्तेनवैन पुनरा लभते' इति ॥ एषः 'चै मन्त्रपाठ एव । अवरुद्धा इति ॥ गोमतीमन्त्रं विधातुं प्रस्तौति- 'मनवादा पा एतस्य विराध्य माहिताग्निः समसभः परायः खलु पै माक्षणस्य सभा' इति ॥ यः यजमानः माहितामिः भपि सन्" समारहितो ११.भा.क-धीतम्। १२. ति-'सन' मास्ति। २५

·२३८
तैत्तिरीय-संहिता
(१.७.६
[ उपस्थानादिमन्त्राः
सभेष्ट्या प्राडुत्क्रम्य गोमा अग्नेऽचिमार अथी यज्ञ इत्यवं सभा रुन्द्धे
प्र सहस्र पशूनाप्नोत्याऽस्य प्र॒जायाँ वाजी जायते ॥ ६ ॥
[यः समाशिष गृहपत इत्योहामुष्मै ज्योति पतीमित व्यायस्य पुत्रो व्रतमेव खलु वै चतुर्विशतिश्च]
सभा । दृष्ट्वा । प्राङ् । उत्क्रम्येयुत्-कन्ये । अयात् । गोमानित गो-मान् । अग्ने ।
५ अविमानित्यवि-मान् । अश्वी । य॒ज्ञः । इति । अवेति । सभाम् । रुन्छे । प्रेति । सहस्रम् ।
पशुन् । आप्नोति । एति । अस्य । प्रजायामिति प्र-जायाम् । वाजी । जायते ॥६॥
[ मैसं १०४.५, कासं ३२.५]
तस्मात् 'दृष्ट्वा "प्राड् 'उत्क्रम्य उदेत्य " गोमा अग्ने ” ( सं १.६.६) इत्यादिकां
गोमतीमृचं 'यात् जपेत् , 'अब "रुन्द्धे च 'समाम् । 'प्राप्नोति च सहस्रं पशून् । 'भा
१० जायते 'बाजी 'अस्य प्रजासुं। वाजी अन्नवान् पुरुषः। पूर्ववत् प्रथमा तिविभक्तिर्न निहन्यते ।
" बर्हिषोऽहं " (तैस १.७.४ ) इत्यनुवाकान्ते तु “प्र सहस्र पशूनामोति " (नैसं १.७.४ )
इत्येकैव तिविमक्तिः, 'आ जायते' इत्यत्या वेदितृविषयत्वात् । तस्माच्चलोपाभावादुभयमपि
तत्र निहन्यते ॥
इति सप्तमे षष्ठोऽनुवाकः॥
"
१५ भवेत् एतस्य यजमानस्य विराट् विशेषेण राजमाना स्वोचितसभा कदाचिदपि अनवरुवा भस्वाधीना
भवति। यागकाले सभाहीनस्य लोकन्यवहारकालेऽपि सभा न संमदेदित्यर्थः। नाव राज्ञ इवामात्यस्व.
भटरूपा समा बाह्मणस्योचिता। किं तर्हि ? यज्ञनिष्पादका द्विपादश्चतु पादश्च 'पशवः अस्य समा।।
इष्टयेति ॥ मन्त्रं विधत्ते-'इष्ट्वा प्राहुरक्रम्य ग्रूयाद्गोमार अमेऽविमार अश्वी यज्ञ
इत्यव सभार ल्वे प्र सहस्रं पशूनाप्नोत्याऽस्य प्रजायां वानी जायते ' इति ॥ "भूमनिन्दाप्रशंसासु
२० (द्र. पामा ५.२.९४) इति वैयाकरणैस्वतत्वात् गोमान् इत्यादिको मनुष्प्रत्ययो बाहुल्यवाची। मनः
सहस्त्रप्राप्तियुक्ता। 'इटावान् , प्रजावान्' (इ. सं १.६.६) इति मन्त्रे अभिधानादस्य प्रजायामभवतः
पुनस्योत्पत्तियुक्ता ।।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माभवीये घेदायप्रकारो कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये
प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठक पछोऽनुवाकः ॥ ६॥

·१.७.७) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २३९ वाजपेयविधिः] इत्यं पट्स्वनुवाकेषु दार्शिकयानमानग्राह्मणशेषो धर्णितः । अथ 'देय सवितः ,प्र सुव' इत्यादिए पसु पानपेयविषया भाववमन्या उच्यन्ते। तत्रास्मिन् सप्तमेऽनुवाके स्थविषया मन्त्राः कथ्यन्ते एतेपी वाजपेयमन्त्राणां ग्यारयानं प्राह्मणप्रन्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके द्वितीयमारभ्य नवमान्तेप्वष्ट- स्वनुवाकेप्याम्नातम् । तत्र वाजपेयविधिप्रहविधिः पशुविधिश्वाऽऽयेपु निप्वनुवाकेषु फ्रमेणाऽऽग्नाताः । भनयोर्वाजपेयविषययोर्मन्त्रमाह्मणयोरत्यन्तविप्रकृष्टदेशवर्तित्वेन बुद्धिसांनिध्याभावात् श्रोतृणां प्रतिपत्ति- ५ सौकर्याय पूर्योक्तदार्शिकसौमिककाण्ढयद्माह्मणेन सहैव मन्त्रा व्याख्यायन्ते । तस्य च ब्राह्मणस्य प्रथमानुवाके वाजपेयं विधातुं प्रस्तौति-"देवा चै यथादर्श यज्ञानाहरन्त । योऽभिटोमम् । य उपध्यम् । योऽतिरायम् । ते सहैव सर्वे वाजपेयमपश्यन् । से। अन्योऽन्यस्मै नातिष्ठन्त । अहमनेन यजा इति । तेऽमुवन् । भाजिमस्य धावामेति ! तस्मिसाजिमधावन् । सं गृहस्पतिरुदजयत् । सेनायजत । स स्वाराज्यमगच्छत् । समिन्द्रोऽप्रवीत्। मामनेन याजयेति । तेनेन्द्रमयाजयत् । सोऽयं १० देवतानां पर्यंत । भगरछत् स्वाराज्यम् । भतिष्टन्तास्मै ज्येष्ठयाय" (सैया १.३.२) इति । देवानां मध्ये कश्चिदमिष्टोमं ददर्श । भन्य उपभ्यमपरोऽतिरात्रम् । ते च स्वस्वदर्शनमनतिक्रम्य तान् यज्ञानाहरन्ता- नुष्ठितवन्तः । ते देवाः सर्वे सहैव वाजपेयं दृष्ट्वा अहमेव प्रथममनेन वाजपेयेन यजा इत्येवं विवदमानाः परस्परं प्रथमानुष्टातृत्वरक्षणाय ज्येष्टाय मातिष्टम्त । ज्यष्टयं नाङ्गीचाः । तत एवं समयं चक्रुरस्माकं मध्य भाजि धावनेन यः कश्चिजयति स एव ज्येष्ठोऽस्त्विति । आनिर्धावनप्रदेशस्यावधिः भूविशेषः । १५ एवं समयं कृत्या तस्मिन् वाजपेयविपये विजयायाऽऽजिमधावन् । तत्र ते वाजपेयं प्रति धावन् पृहस्पति- रुकणाजयत् । इतरेभ्यः प्रयममवधि पस्पर्श । ततः प्रयम स एव तेन वाजपेयेनेट्वा स्वाराज्यमपारतन्यरूपं माहाराग्यमगग्छत् । तत इन्द्रस्तं वृहस्पति संप्रार्य तेन वाजपेयेनेष्ट्वा "देवतानां गये ज्येष्ठत्यम- पारतल्येण स्वर्गाधिपत्यलक्षणं स्वाराज्यं चागच्छत् । भस्येन्द्रस्य ज्यैष्ठयमितरे सर्वे देवा मात्सर्य परित्यज्याझीचः ॥ स्वाराज्यादिकामिनो वाजपेयं विधत्ते-" य एवं विद्वान् वाजपेयेन यजते । गच्छति २. स्वाराज्यम् । अगर समानानां पयति । तिष्टन्तेऽस्मै ज्येष्ठयाय " (तैया.१.३.२) इति ॥ अधिकारि- विशेषमुन्नयति-- " स वा एप ब्राह्मणस्य चैव राजन्यस्य च यज्ञः" (तैमा १.३.२) इति ॥ स वृहस्पतिनाऽनुष्ठितः । एप इन्द्रेणानुष्टितः । देवानां मध्ये बृहस्पतियोंह्मणनात्यभिमानी। इन्द्रः क्षत्रिय- जात्यमिमानी, ताभ्यामेयानुष्ठितस्यात् मनुष्येष्वपि प्राह्मणराजन्ययोरेवाग्राधिकारो न तु वैश्यस्य । भत एवाऽऽपस्तम्ब आह-“शरदि वाजपेयेन यजेत बामणो राजन्यो 'चर्द्धिकामः" (भापत्रौ १०१.१) २५ इति ॥ नामनिर्वचनं दर्शयति-"तं वा एतं वाजपेय इत्याहुः । वाजाप्यो वा एपः । वाजर ह्येतेन देवा ऐप्सन् ", (तैदा १०३.२) इति । वाजो देवानरूपः सोमः पेयो यस्मिन् यागे स वाजपेय इत्येक निर्यचनम् । यस्मादेतेन यज्ञेन देवा वाजं फलरूपमसमाप्तमैच्छंस्तस्मादन्नरूपो धानः पेयः प्राप्यो येन स बारपेय इत्यपरं निर्वचनम् । सोमस्य 'एतद्यापसाधनस्वातदभेदेन थाप तवेदनं च स्तौलि-" सोमो वै वाजपेयः । यो वै सोम वाजपेयं वेद । वाज्येवैनं पीत्या भवति । आऽस्य वाजी जायते" (तैया ३० १.३.२) इति । एनं पाजपेयगतं सोमम् ॥ फलभूतालाभेदोपचारेण स्तौति-" मन्नं वै वाजपेयः । य एवं वेद । अत्यन्नम् । आऽस्यानादो जायते" (तैवा १.३.२) इति ॥ यागप्रतिपादकवेदाभेदो- पचारेण स्तौति-"ब्रह्म चै वाजपेयः। य एवं वेद । भत्ति ब्रह्मणाऽनम् । माऽस्य ब्रह्मा जायते" (सैमा १.३.२) इति । ब्रह्मणा 'वेदाध्यापनसंपादितया गुरुदक्षिणयेत्यर्थः । ब्रह्मा वेदाध्यापकः । मन्त्रोचारणसाधनभूतवागभेदोपचारेण स्तौति-" वाग्वै वाजस्य प्रसवः । य एवं वेद । करोति चाचा ३५ १. आ.क-तेपाम् । २. तं.ति-इष्ट्वा । ३. क-भूमिविशेषः । ४. आ-देवानाम् । ५. आ-अधिकारविशेपविधिमुन्नयति; क.तं.म४-अधिकारिविधिमुन्नयति । ६.क.तं.ति-वृद्धिकामः । ७.तं-ति.मर-यागेन । ८. म४-तद्रूपसाधनत्वात् । ९.तं-ति वेदाध्ययन । - ·२४० तैत्तिरीय-संहिता (१.७.७ [वाजपेयविधिः वीर्यम् । ऐनं वाया गच्छति । अपिवती याचं वदति " (तमा १३.२) इति । 'देव सवितः प्रसुव' इत्यादिमन्त्रख्या बागेव याजस्य वाजपेयस्य रसव उत्पत्तिहेतुः । य एतद्वेदिता स तया सभायां पाण्डित्य- रूपया वाचा वीर्यमतिशयं करोति । सभागतश्च विद्वरसंघः स्तुतिरूपया याचा युक्त एनमागच्छति बहुधा प्रशंसतीत्यर्थः । पुनरपि वाजपेयवाक्यं प्रोप्यामि तदर्थ ज्ञास्याम्यनुष्टास्यामीत्येतादी पुनरपीत्यपिशब्दोपेतां ५ वाचं सर्वदा वदति श्रद्धालुर्भवतीत्यर्थः ॥ एकादशानुवाकगतानामुजितिमन्नाणां पाठं विधातुं प्रस्तौति- "प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान् स्यादिशत् । स भात्मन् वाजपेयमधत्त । ते देवा अनुवन् । एष धाव यज्ञः । यद्वाजपेयः । भप्येव नोऽत्रास्रिवति । तेभ्य एता उजितीः प्रायच्छत् " (तैमा १०३.२) इति ।। प्रजापतिरितरेभ्यो देवेभ्योऽमिष्टोमादीन यज्ञान् विभज्य दावा वाजपेय स्वस्मिनेच स्थापितवान् । १० देवाश्च वाजपेय एव मुख्यो यज्ञोऽतोऽस्माकमप्यत्र भागोऽस्त्वित्यावन्, स च तेभ्य उजिनिमत्रान् प्रायच्छत् ॥ विधत्ते-"ता या एता उजितयो व्याख्यायन्ते। यज्ञस्य सर्वत्वाय । देवतानामनिभांगाय' (वैवा १.३.२) इति ॥ व्याख्यायन्ते व्याख्यायेरन् पठनीया इत्यर्थः । तत्पाटेन यज्ञस्य सर्वत्वमवैकल्यं भवति । १५ देवताश्च भागयुक्ता भवन्ति । तेषु मन्नेवग्निरश्विनी विष्णुः सोम इत्येवं तत्तद्भागभाजो देवता माग्नाताः। अयं विधिरापस्तम्पेन स्पष्टं दर्शितः--" अप्तिरेकाक्षरेणेति धावत्सूजितीयजमानं वाचयति" (भापश्री १५.४.१९) इति । उनितिमन्त्राणां रयधावनकाले पठनीयत्वात् धावनविधिसमीप एवायं विधि- रुत्कष्टव्यः॥ सस्य च विध्युत्कर्पस्य प्रसङ्गेन बुद्धिस्थं पुरुषार्थत्वेन ऋतुप्रकरणादुत्कष्टव्यं कंचित् प्रतिमहनिषेध २० विधित्सुः प्रस्तौति--" देवा वै ब्रह्मणश्चानस्य च शमलमपाघ्नन् । यद्ब्रह्मणः शमलमासीत् । सा गाथा नाराशरस्यभवत् । यदन्नस्य । सा सुरा" (तैमा १.३.२) इति । ब्रह्मणो वेदस्य शमलं "मलिनभागमपाननपनीतवन्तः। नराणां राजामात्यादीनामा समन्तात् प्रशंसन नराशंसस्तद्विपया नीतिाराशंसी ॥ प्रतिग्रहनिषेधं विधचे- " तस्माद्वायतश्च मत्तस्य च न प्रतिगृह्यम् । यत् प्रतिगृह्णीयात् । २५ शमलं प्रतिगृह्णीयात् " (तैया १.३.२) इति । यस्मालौकिकमनुप्यविषयगानसुर मलरूपे तस्मात्तादृशगानपरस्य सुरापानमत्तस्य च धनं न प्रतिगृह्णीयात् ॥ प्रकारान्तरेण वाजपेयं प्रशंसति-"सर्वा वा एतस्य वाचोऽवरुद्धार यो वाजपेययाजी था पृथिव्यां याऽनो या रथन्तरे । याऽन्तरिक्षे या वाया या वामदेव्ये। या दिवि याऽऽदित्ये या बृहति । याप्सु ३० यौपधीपु या वनस्पतियु" (नेत्रा १.३.२) इति । पृथिव्यन्तरिक्षारूपं यलोकत्रयं तदमिमानिदेवतान्नयं स्यन्तरवामदेव्यवृहद्पमुक्तलोकाभिमानि- देवताप्रियं यत्सामन्नयमवोपधिवनस्पतिस्मं यद्यागोपयुक्तव्यत्रयं तस्य सर्वस्य संबन्धियो या वाचस्ताः सर्वा एतस्य वाजपेययाजिमोऽवरुद्धाः संपन्नरः । तत्र सामसंबन्धिन्यो वाचस्तदाश्रयभूता ऋच एव । "पृथिव्य त्वाऽन्तरिक्षाय त्या दिवे त्या" (तसं १०३.६) इत्येते यूपप्रोक्षणमन्त्राः पृथिव्यादिविपया वाचः! ३५ " मम आयूरपि" (तैस १.४.२९) इत्यादिराग्नेयातिप्राह्ममन्त्रोऽग्निविषया वाक् । " मा वायो भूप' (सं १४.४) इति ग्रहान्तरमन्त्रो दायुविषया वाक् । " तुरीयाऽऽदित्यसवनं न इन्द्रियम् " इत्यादि ग्रहान्तरमन्त्र आदित्यविषया वाक् । " भाप उन्दन्तु" (तस १.२.१) इत्यादिरब्धिपया वाक् । १..ति-मलमाग'। ११. भा-क.गीनारा। "ओषधे ·(सेवा " १.७.७) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता प्रहविधिः] प्रायस्वैनम् " (सं १.२.१) इत्योपधिविषया वाक् । सूपस्था देवो वनस्पतिः" (सं १.२.२) इत्यादिर्यनस्पतिविषया वाक् । एवं " पृथिवी दीक्षा" (सैसं ३.७.७) इत्यादयो यहव उदाहाः। तदेवं सर्पवागवरोधाद्वाजपेयः प्रशस्तः ॥ तामिमां प्रशंसामुपसंहरति-"तस्माद्वाजपेययाज्यात्विजीनः । सर्वा हास्य वाचोऽवरुद्धाः" १.३.२) इति । धात्विजीनो वाजपेयं यष्टुं प्रशस्तानृत्विजोऽहंति । वाजपेयेनेट्वा परार्थमात्विज्यं चाईति॥ ५ इत्यमेकेनानुवाकेन वाजपेयो विद्वितः । भयान्येमानुवाकेन ग्रहविशेषा विधीयन्ते, तत्रातिप्राद्यान् विधातुं प्रस्तौति-"देवा वै यदन्यै ग्रहयज्ञस्य नावारुन्धत । तदतिमारितिगृह्यावारुन्धत । तदतिग्राह्याणा- मतिप्राशत्वम् " (तैया १.३.३) इति। अन्यैरेन्द्रवायवादिनहैर्यत्फलं न प्राप्नुवन् एतदुप्पा फलमतिमाह्यसंग्रहरतिशयेन गृहीत्वा स्वाधीन कृतवन्तः । इतरग्रहानतिक्रम्य दुष्प्रापं फलं गृह्यत एभिरित्यतिग्राह्याः॥ विधत्ते-" यदतिग्राह्या गृह्यन्ते । यदेवान्यग्रहैर्यज्ञस्य नावरन्दे । तदेव तैरतिगृह्यावरन्द्धे " (तैवा १.३.३) इति । प्रकृतिगतानामाग्नेयैन्दसौर्याणामतिमाह्याणां चोदकादेव प्राप्तत्वात्तद्विधित्वभ्रान्तिब्युदासाय संख्याविशेषं विधत्ते- " पञ्च गृह्यन्ते । पाइलो यज्ञः । यावानेव यज्ञः। तमाप्त्वाऽवरन्द्ध" (तेवा १.३.३) इति । 'धानाः करम्भः' इत्यादिब्राह्मणोदाहरणेन यज्ञस्य पाक्ततत्वमसकृद्दर्शितम् ॥ वक्ष्यमाणैः १५ इन्द्राय जुष्टं गृह्णामि" (तैया १.७.१२) इत्येतादृशैरिन्द्रलिङ्गकैर्मन्त्रैरेव तद्ग्रहणं विधत्ते-" सर्व ऐन्द्रा भवन्ति । एकधैव यजमान इन्द्रियं दधति" (तैया १.३.३) इति । सर्वेपामेकदेवताकत्वेनैकविधे. न्द्रियधारकत्वम् ॥ महान्तराणि विधत्ते- सप्तदश प्राजापत्या ग्रहा गृह्यन्ते । सप्तदशः प्रजापतिः। प्रजापतेराप्य" (नया १.३.३) २० इति । प्रजापते: सप्तदशत्वं "यो वै सप्तदशम्" (तसं १.६.११) इत्यत्रोपपादितम् ॥ वक्ष्यमाणाम् " अया विष्ठा" (नेसं १.७.१२) इत्यादिकामृचं " कुविदङ्ग" (तसं १.४.२१) इत्यादिकां च विषयविशेषेण व्यवस्थितां विधत्ते--"एकया गृह्णाति । एकधैव यजमाने वीयं दधाति" (सैया १.३.३) इति ।। तेपु ग्रहेषु द्रव्यद्वयं विधत्ते-- "सोमप्रहारश्च सुराप्रहार गृह्णाति । एतद्वै देवानां परम- मन्नम् । यत्सोमः । एतन्मनुष्याणाम् । यत्सुरा । परमेणैवास्मा भन्नाद्यनावरमन्नाद्यमवरन्दे " २५ (तैना १.३.३) इति ॥ मनुष्याणामधमजातीनामिति शेषः शालिमुद्गादिकं परमानं यावनालप्रियङ्ग्यादिकमवरम् | यदा परमानसंपत्तिस्तदानीमरान्नसंपत्तिः किमु वक्तव्या। उक्तग्रहप्रकारश्चाऽऽपस्तम्बेन स्पष्टीकृतः-- " ऐन्द्र- मतिमाहं गृहीत्वोपामगृहीतोऽसि नएदं त्वनि पञ्छन्द्रानतिमाह्यान् गृह्णाति । नयां पूर्ववकल्पः । पोडशिनं गृहीत्वाऽया विष्ठा जनयन् कर्यराणि इति सप्तदशप्राजापत्यान् सोमग्रहान् गृह्णाति । तेषां ३० पोडशिवत् कल्पः । कुविदोंत्यपरस्मिन् खरे प्रतिप्रस्थाता ससदशभिरुपयामैः सुराग्रहान् गृह्णाति" (आपश्री १८०२.१-५) इति ॥ द्विविधग्रहविधिमनूद्य प्रशंसति-"सोममहान् गृह्णाति । ब्रह्मणो वा एतत्तेजः। यत्सोमः। ब्रह्मण एव तेजसा तेजो यजमाने दधाति । मुराग्रहान् गृह्णाति । अन्नस्य वा एतच्छमलम् । यत्सुरा । वयस्यैय शमलेन शमलं यजमानादपहन्ति" (तेवा १.३.३) इति । ब्रह्मणो ब्राह्मणस्योचित तेजः सोमः। अत एव तदभावे नात्यत्वमाम्नायते- "यस्य पिता पितामहो या सोमं न पियेत् स ब्रात्यः " (द. मैसं २०५.५, कासं १३.५) इति ॥ १२.म४-प्रसिद्धःप्रशस्तः। १३.आ.क-तदप्राप्यम् ;तं.ति-दुष्पापम् । १४.आ-सोममहान् नारित। तैसं ३१ " ·- - २४२ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.७ [प्रविधिः प्रकारान्तरेण विधिद्वयं प्रशंसति- “सोमप्रहारश्च सुराग्रहारश्च गृह्णाति । पुमान् वै सोमः । खी सुरा । तन्मिथुनम् 1 मिथुनमेवास्य तद्यज्ञे करोति प्रजननाय । आत्मानमेव सोमनहै। स्पृणोति । जायार सुरामहैः । तस्माद्वाजपेययाग्यमुटिमरलोके स्त्रियर संभवति । वाजपेयाभिजित ह्यस्य" (सैया १.३.३) इति । स्पृणोति प्रीणपति । तस्मानायाभिमानिदेवतायाः मुराग्रहस्सोपितत्यान् स्वर्गलोके स्वापेक्षितां रम्भादिस्त्रियमनुभवति । तदेतत्सामध्यमस्य युक्तं वाजपेयेन संपादितत्वात् ॥ वर्गद्यस्य पूर्वोत्तरकालविशेष स्थानविशेष च विधत्ते-“पूर्व सोमनहा गृह्यन्ते । अपरे सुराग्रहाः। पुरोऽक्ष सोममहान् सादयति । पश्चादक्ष मुराग्रहान् । पापवस्यसस्य विष्रत्यै " (तैया १.३.३) इति । पुरोऽक्षं शक्टस्याधस्तादक्षस्य पुरः" । पापं सुराग्रहरूपं निन्दितं कर्म, घस्यसं वसुमत्तरं सोमनहरूपं पुण्यं कर्म । तयोविश्य विभागेन धारणाय । व्यतिपझं विधत्ते-" एप चै यजमानः। यत्सोमः । भन्नर सुरा। सोममहारथ मुराप्रहारश्च व्यतिपजति । अनाद्येनवैनं व्यतिपजति " (तैमा १.३.३) इति । व्यतिघनप्रकार भापस्तम्नेन दर्शित:-" व्यतिपझं सोमप्रदः सुराग्रहान् गृह्णाति । पूर्वोऽध्वर्यु- गुहाति । जघन्यः प्रतिप्रस्थाता" (मापनी १८.२०७-८) इति । व्यतिपङ्ग व्यतिपय व्यतिपज्येत्यर्थः । अध्वर्युणा प्रथमे सोमनहे गृहीते सति प्रतिप्रस्थाता प्रथमं सुराग्रहं गृहीयात् । ततो द्वितीये द्वितीय, १५ सोऽयं व्यतिपङ्गः ॥ अध्वर्योद्भवणस्य विधास्यमानस्य मन्त्रमुत्पाद्य ब्याचष्टे--" संपृचः स्थ सं मा भद्रेण पतेत्याह । अन्न वै भद्रम् । अन्नाद्येनैवैनर सरसृजति " (तता १.३.३) इति । हे सोमग्रहाः, यूयं संपृचः स्थ संपर्कयोग्याः स्थ । भतो मां भद्रेण श्रेयसाऽनेन संपृक्त संयोजयत ॥ प्रतिप्रस्थातुरुद्भवणस्य विधास्यमानस्य करणभूतं मन्त्रमुत्पादयितुं प्रस्तीनि-" भन्नस्य वा एतच्छमलम् । यत्सुरा । पाप्मेव खलु वै शमलम् । पाप्मना वा गुनमेराटमलेन व्यतिपनि । यत्सोम- २. ग्रहाश्च सुराप्रहाश्य व्यतिपति" (तैना १.३.३) इति । पाप्मेव पापरूपमेव लोकवेदनिषिद्धस्यात् ॥ मन्त्रमुत्पाद्य व्याचप्टे- “विश्चः स्थ वि मा पाप्मना पृङ्क्तेत्याह । पाप्मनैवैनर शमलेन व्यावर्तयति । तस्माद्वाजपेययाजी पूनो मेध्यो दक्षिण्यः" (चैत्रा १.३.३) इति ।.हे सुराग्रहाः, यूर्य विपृचः स्थ विभागयोग्याः स्थ । अतो मां पाप्मना विपत वियोजयत । तस्मात् पापव्यावृत्तत्वादयं २५ शुद्धो यष्टुं दक्षिणां दातुं च योग्यः ॥ मध्वर्युप्रतिप्रस्थानोरुद्भवणं विधत्ते-" प्रायवति सोमप्रहैः । अमुमेव तैलोकममिजयति । प्रत्यङ्सुराप्रहै । इममेव तैर्लोकमभिजयति" (तैत्रा १.३.३) इति । तदेतदुद्भवणमापस्तम्बः स्पष्टीचकार-" संपृचः स्थ सं मा भद्रेण पृक्तेति प्राइवयुः सोमप्रहरुद्भवति । विश्वः स्थ विमा सामना ति प्रत्यङ् प्रविप्रस्थाता सुरामहैः । माहवायं न्यङ्क्ते सोमप्रहैरवतिष्टन्ते (ते) मार्जालीय न्यङ्क्ते सुराग्रहैः " (आपश्री १८.७.१-२) इति ॥ ३० प्रचारं विधत्ते-"प्रतिष्ठन्ति सोमप्रहः । यावदेव सत्यम् । तेन सूयते" (तैना १.३.३) इति ॥ प्रतिष्ठन्ति प्रचरन्ति जुह्वतीत्यर्थः। सत्यमवश्यंभावि फलं तद्यावदस्ति तेन सर्वेणार्य यजमानः सूयते प्रेर्यते । कृत्स्नं फलमुद्दिश्य सोमग्रहै हुँतवान् भवनीत्यर्थः । विधत्ते-" वाजमृद्भ्यः सुराग्रहान् हरन्ति । अनृतेनैव विश सरसृजति " (तेवा १.३.३) इति । वाजसनोऽवस्याईयितारो वैश्याः । संभ्यः सुराग्रहान् "होमरहितान् दद्युः ॥ सुरायाः शमलत्वनी- नृतसदृशत्वाद्विशमधमजातिमनृतेनैव संयोजितवान् भवति । १५. तं.ति-पुरतः। १६. आ.क-'व्यतिपज्य ' नास्ति । १७. त.ति-'विधास्यमानस्य' इत्यस्यानन्तरं 'सामस्य ' (१)। १८. ति-प्रसूयते। १९. भा.कन्सोमा। । - ·भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता पाविधिः दक्षिणाविशेपं विधत्ते-"हिरण्यपात्रं मधोः पूर्ण ददाति । मधयोऽसानीति " (तैना १.३.३) इति । मधु माक्षिकम् । "मध्वादिभोग्यद्रव्ययुक्तो भवानीत्यनेनाभिप्रायेण मधुपूर्ण सुवर्णपात्रं दद्यात् ॥ सद्दानस्य कृष्णलसाहित्य विधत्ते-" एकथा ब्रह्मण उपहरति । एकधैय यजमान ,भायुस्तेजो दधाति " (वैया १.३.३) इति । कृष्णलसाहित्यं चाऽऽपस्तम्बो दर्शयति-"कृष्णलं कृष्णलं वाजसृद्भ्यः प्रयच्छति । तानि प्रत्यादाय ब्रह्मणे ददाति । मधुष्ठालं च सौवर्ण शतमानस्य कृतम् " (भापत्रौ १४.५.४-५) इति ॥ ग्रहविधिमनेनानुवाकेन समाप्यानुवाकान्तरेण पशून् विधातुं प्रस्तौति-" ब्रह्मवादिनो वदन्ति । नामिष्टोमो नोक्थ्यः। न पोडशी नातिरानः। अथ कस्माद्वाजपेये सर्वे यज्ञक्रतवोऽवरुध्यन्त इति । पशुभिरिति घूयात् " (तैना १.३.४) इति । यज्ञशब्देनोद्देशत्यागरूपाः प्रयाजादयः प्रत्येकमभिधीयन्ते । तत्समूहरूप एव फलसाधनात्मा कर्मविशेषः क्रतुः । येदवादिनी मिलित्वा परस्परमेवं विचारयन्ति-यज्ञाश्च तवश्व सर्वेऽपि वाजपेयेऽन्त- भूता इत्यस्ति प्रसिद्धिः । तत्कथमुपपद्यते ? तथा हि-प्रयाजादीनां दीक्षायादिद्वारा तत्राऽन्तर्भावे. ऽप्यनिष्टोमादीनामनन्तर्भावात् । तेपा प्रावादिनां मध्ये कश्चिद्बुद्धिमानेवमुत्तरं घूयात् । अग्निष्टोमादि- गतैरामेयादिसवनीयपशुभिः क्रतवोऽन्तर्भूता इति ॥ पशून् विधते- "भाग्नेयं पशुमालभते । अग्निष्टोममेव तेनावरुन्छे । ऐन्द्रामेनोक्थ्यम् । ऐन्द्रेण पोडशिनः स्तोत्रम् । सारस्वत्याऽतिरात्रम् । मारुत्या धृहतः स्तोत्रम् । एतावन्तो वै यज्ञक्तवः । वान् पशुमिरेवावरुन्दे" (या १.३.४) इति । भानयादयोऽग्निष्टोमादीनां व्यावतंकाः पशवः। पोडशिनो प्रहस्य यत् स्तोत्रं तेन स ऋतुरुप. लक्ष्यते । सारस्वती मेपी, सा चातिरात्रस्य व्यावृत्तिहेतुः । मारुती वशा, वयाऽनूयन्ध्यया वृहत्सामसंबन्धि स्तोत्रमवन्द्वे, तेन च स्तोत्रेण वाजपेय उपलक्ष्यते । तस्य चासाधारणत्वात् । तानेतान् पशुविधीन् बौधायन उदाहरति-"माश्विनं गृहीत्वा षड्शना भादाय यूपमभ्येति । स्वर्यन्तं यूपमुत्सृज्याथैनान् पशूनुपाकरोत्यानेयमैन्द्राममैन्द्रं मारुती "वशां सप्तदश प्राजापत्याश्यामानेक- रूपान् सारस्वतीमन्ततः" (बोश्री ११.३) इति । आपस्तम्यस्त्वामेयादीनां चोदकप्राप्तानामनुवाद भरवा मेषीमारुत्योर्विधिमुदाहरति--" पशुकाले नोन् ऋतुपशूनुपाकृत्य मारती वशामुपाकरोति । सारस्वती च मेपीम् " (आपनो १८.२०१२) इति । मात्मादिप्रीतिहेतुत्वेन भूम्यादिलोकजयहेतुत्वेन तेजःप्रभृतिधारणहेतुत्वेन च ऋतुपशून् प्रशंसति "आत्मानमेव स्पृणोत्यग्निष्टोमेन । प्राणापानावुक्ध्येन। वीर्य र पोइशिनः स्तोत्रेण । वाचमतिरात्रेण । प्रजा वृहसः स्तोत्रेण । इममेव लोकमभिजयत्यग्निष्टोमेन । अन्तरिक्षमुक्थ्येन । सुवर्ग लोकर घोडशिनः स्तोत्रेण । देवयानानेव पथ भारोहत्यतिरात्रेण । नाकर रोहति वृहतः स्तोत्रेण । तेज एवाऽऽत्मन् धत्त भाग्नेयेन पशुना । ओजो बलमैन्द्राग्नेन। इन्द्रियमैन्द्रेण । वाचर सारस्वत्या । उभावेव देवलोकं च ३० मनुष्यलोकं चाभिजयति मारुत्या घशया" (तैवा १.३.५) इति । अनाग्निष्टोमेनेत्यादिशब्देस्तनिष्पादका भाग्नेयादिपशवो विवक्षिताः पशुविधैः प्रस्तुतत्वात् , 'माग्नेयेन पशुना' इत्यन्तिमपर्यायेऽभिधानाच्च । विधत्ते-" सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते । सप्तदशः प्रजापतिः । प्रजापतेराप्त्यै" १.३.४) इति । २०.इ.उ.पा-मध्वादिभोज्याय द्रव्ययुक्तो; आ-मध्वादिभोज्यद्रव्ययुक्तो। (बौधीसूत्रे-गोवशाम् ' इति।)। २० २५ . (तैया ३५ wwwramwww ·२४४ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.७ [पशुविधिः तेषु पशुपु गुणदर्य वाक्यभेदमही कृत्य विधत्ते-- " श्यामा एकरूपा भवन्ति । एवमिव हि प्रजापतिः समृद्धयै " (तैया १.३.४) इति । पशूनामकरूपत्वं नामकविधशपुच्छादिभिर्युक्तत्वम् । प्रजापतिशब्देनानेश्वरस्य हिरण्यगर्भ- शरीराधभिव्यक्तः प्रागवस्था विवक्ष्यते । सा चावस्था श्यामेव भवति। "तम भासीत् समसा गूळ्दम् ५ (स १०.१२९) इति श्रुतेः । जगपस्य नानालस्यानुत्पत्रेकरूपत्वम् " एकमेवाद्वितीयम्" (छाउ ६.२) इति ध्रुतेः । पशूनां जगदीवरेण.साम्ये सति समृद्धिर्भवति । प्रकृतिभूतग्नीपोमोये पशौ पर्यग्निकरणादूर्घमविलम्बेनाऽऽलाभस्य विहितत्पादनापि चोदक- परम्परया तत्प्राप्ती सहसाऽऽलम्भन निषेधति-" तान् पर्यनिकृतानुरसृजति " (सैना १.३.४) इति । तदानीं नाऽऽलभेतेत्यर्थः॥ भालम्भस्य व्यवधाने कारणमाइ-" महतो यज्ञमजिधारसन प्रजापतेः । तेभ्य एतां मारुती वशामालमत । तयैवैनानरामयत् " (संवा १.३.५) इति । सप्तदशप्रजापतिरूपो यः प्रजापतेर्यज्ञस्तं यज्ञ मरुतः पर्यग्निकरणादू-वं हन्तुमुधवाः । तदानीमुत्तोवरूपेण प्रजापतिर्मयो बामालमत, मुद्धान् मस्तस्तया वशया शमितवान् ॥ प्राजापत्यानां संज्ञपनकालं विधत्ते-"मारुत्या प्रचर्य । एतान्त्संज्ञपपेत् । मरुत एव शमयित्वा । १५ एतैः प्रचरति । यज्ञस्याघाताय" (सैना १.३.४) इति । प्रचर्य मारुत्या वशाया वयां हुत्वेत्यर्थः ॥ सप्तदशानां घपानां सह प्रचारं विदधाति- एकधा धपा जुहोति । एकदेवरया हि । एते। अयो एकधैव यजमाने दीयं दधाति" (तैना २.३.४) इति ॥ विधते- नैवारेण सप्तदशारायणैर्हि प्रचरति । एतत्पुरोद्धाशा लेते। भयो पशूनामेध २. छिद्मपिदधाति " (तैना १.३.५) इति । नीवारैनिष्पनश्वरधारः, सप्तदशसंख्याकैः शरावैर्निसः सप्तदशशराघः, तेनैव चरणैर्हि प्राजापत्यवपाहोमादूर्व प्रचरेत् । एष एव चरुः पशुपुरोटाशस्थानीयो येषां प्राजापत्यपशूनां त एतत्पुरोडाशा अतः प्रकृतौ यथा पपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्रचरति तद्वदवापि। किं च पोल्खेदात् पशूनां यच्छिदं कर्म- वैकल्यं भवति तदेतेन चरणाऽपिहितं भवति ।। २५ सारस्वत्या मेप्याऽङ्गप्रचारस्य कालविशेष विधत्ते-"सारस्वत्योत्तमया प्रचरति । वाग्वै सरस्वती। तसात् प्राणानां वागुत्तमा । अयो प्रजापतापेव यज्ञ मतिष्ठापयति । प्रजापतिर्हि वाक् " (तैना १०३.४)। सारस्वती ययोत्तमा चरमा भवति तथा प्रचरेत् । सप्तदशपश्वङ्गप्रचारादूभ्वं प्रचोदित्यर्थः । यस्मात् सारस्वत्या उत्तमत्वं तस्माल्लोकेऽपि सरस्वतीरूपा याक् प्राणानां चक्षुःश्रोत्रादीनां मध्य उत्तमा, सभामध्ये विद्वदमात्यादेः याग्मिनः प्रागल्भ्यदर्शमात् । किं च प्रजापतेः सरस्वतीपतित्वात्तदभेदोपचारण ३० वायूपत्वे सति सारस्वत्या समापनेन प्रजापतावेव यज्ञः समापितो भवति ॥ सारस्वत्या मेष्याः कंचिद्गुणं विधत्ते--" अपनदती भवति । तस्मान्मनुष्याः सवां वाचं वदन्ति " (वैदा १.३.४) इति । अपतितदन्तोपेता मेपी कार्या । लोकेऽप्यपतितदन्ताः पुरुषाः सर्वाण्यक्षराणि यथोक्तस्थानप्रयत्नो- पेतान्येवोच्चारयन्ति । देवं प्राह्मणगतेनानुवाकत्रयेण वाजपेयगवा विधयो निरूपिताः । अथ मन्त्रव्याख्यानरूपान् ग्राह्मणानुवाकांस्तत्तन्मन्त्रैः सहैवोदाहरामः ।

·१.७.७) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २४५ वाजपेय रथविषयकाः मन्त्राः] देव सवितः प्र सुव यज्ञं प्रसुव यज्ञप॑तिं भय दिव्यो गन्धर्वः।' केतपूः केतै नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचमुद्य स्वंदाति नः। देव । सवितः । प्रेति।सुव । य॒ज्ञम् । प्रेति । सुव । यज्ञपतिमिति यज्ञ-पतिम् । भाय । दिव्यः । गन्धर्वः ! केतपूरिति केत-पः । केतम् । नः । पुनातु । वाचः । पतिः। वाचम् । अद्य । स्वदाति । नः ॥ अथ वाजपेयकाण्डं सौम्यम् । तत्र सावित्रं जुहोति- देव सवितः' इति जगत्या ॥ " सावित्रं जुहोति कर्मणः कर्मणः पुरस्तात् " (तैना १.३.५) इत्यादि ब्राह्मणम् । हे "देव 'सवितः सर्वस्य प्रसवितः, 'प्र 'सुव प्रेरय प्रवर्तय "यज्ञ वाजपेयम् उदयादिभिः । यज्ञपतिं यजमानं च प्रसुत्र 'भगाय ऐश्वर्याय अनुष्ठानसामर्थ्याय भन्नाय वा । अन्नेन हि यागः समाप्यते । 'दिव्यः दिवमर्हति । " छन्दसि च” (पा ५.१.६७) इति यः । गन्धर्वः गामुदकं धारयिता वृष्टिद्वारेण यागस्य प्रवर्तयितेति । एवमीदृशः त्वं प्रसुव इति । 'केतपूः केतस्या- १० नस्य ज्ञानस्य वा प्रजाया वा शोधयिता वायुः सोऽस्माकं 'केतं 'पुनातु पवमानः वाचः पतिः देवः प्रजापतिः मनोवा । सोऽपि नः 'अस्माकं वाचम् 'अघ अस्मिन् कर्मणि "स्वदाति स्वदयतु सुमतिं श्रवणीयां करोतु । लेट्याडागमः (पा ३.४.९४ ) ॥ देव इति ॥ तत्र प्रथममन्त्रस्य विनियोग बौधायन माह- "दीक्षणीयां निर्वस्यन् सावित्र जुहोति देव सवितः प्रसुव यज्ञ प्रसुव यज्ञपति भगाय दिन्यो गन्धर्वः। केतपूः केतं नः पुनातु वाचस्पति- १५ चिमद्य स्वदाति नः स्वाहेति । दीक्षाहुतीर्होप्यन् सावित्रं जुहोति। प्रायणीयां निर्यप्स्यन् सावित्रं जुहोति (बौधी ११.२) इति ॥ हे 'सवितः "देव प्रेरकान्तर्यामिन् , अस्मदीयं वाजपेययशं प्रवर्तय। "यज्ञपति यजमान 'भगाय अनुष्ठानरूपायैश्वर्याय । दिवि भवो यः गन्धर्वः सवितुरनुग्रहात् केतान् पुनाति प्राणिनां विज्ञानानि शोधयति सोऽस्माकं हतं वाजपेयविज्ञानं पुनातु शोधयतु । 'वाचः पतिः च सविना- ऽनुज्ञातः अद्य अस्मिन् कर्मणि 'वाचम् भस्माभिः पठितान् वाजपेयमन्त्रान् 'स्वदाति स्वदयतु यथावत् २० भनेन मन्त्रण होमं विधत्ते-"सावित्रं जुहोति कर्मणः कर्मणः पुरस्तात् " (वा १.३.५) इति ॥ तदेतद्वौधायनेनैवोदाहृतम् (बौधौ ११.२) तत्तत्कर्मादी होममुपपादयति-"कस्तद्वेदेत्याहुः । यद्वाजपेयस्य पूर्व यदपरमिति । सवितृप्रसूत एवं यथापूर्व कर्माणि करोति" (तैना १.३.५) इति । २२बङ्गेश्वोदकप्राप्तः प्रत्यक्षविहितश्चोपेतस्य वाजपेयस्य यदङ्गं पूर्वभावि यच पश्चादावि तन्मनुष्यः को वेदेति बुद्धिमन्त आहुः । सावित्रहोमे तु कृते सवित्रा प्रेरित एव सन् क्रममनुडध्य कृतवान् भवति ॥ ५ प्रतिकर्म तमेतं.२३ होमं कर्तुमशक्तं प्रति पक्षान्तरं विधत्ते-" सवने सवने जुहोति । भाक्रमणमेव तत्सेतुं यजमानः "" पाठयतु ॥ १. तं-मनसो । २१. आ.क-शोधयेत् । २२. आ.क-बद्धक्रमैरवगैश्वी ; इ.उ.पा-बद्धक्रमैश्यो । २३-२३. ति-तमेव ।

·। - तैत्तिरीय-संहिता (१.७.७ [ वाजपेये स्थविषयकाः मन्त्राः इन्द्रस्य वोऽसि वाघ्नस्त्वयाऽयं पुत्रं वंध्यात् ॥ वाजस्य नु प्रसवे मातरै महीगदितिं नाम वर्चसा करामहे । यस्यामिदं विश्वं भुवनमाविवेश तस्यां नो देवः सविता धर्म साविपत् ।। इन्द्रस्य । वज्रः । असि । यात्रघ्न इति वात्र-नः । त्वया । अयम् । वृत्रम् । वयात् ॥ ५ वाज॑स्य । नु । प्रसव इति प्र-सवे । मातरम् । महीम् । अदितिम् । नाम । वर्चसा । करामहे । यस्याम् । इदम् । विश्वम् । मुवनम् । आविवेशेन्या-विवेश । तस्याम् । नः । देवः । सविता । धर्म । साविषत् ॥ रथमुपायहरति- इन्द्रस्य ' इति यजुषा ॥ 'इन्द्रस्य यः वज्रः एव त्वम् असि । अमित्रवधसाधनत्वसामर्थ्यात् तद्भाव उपचर्यते । यद्वा-वजित्वा गतो (2) [ वज गतौ ] । १० वजः । औणादिको रः (उ १९६) । रय उच्यते । इन्द्रस्य रयोऽसि ( इति ) स्तूयते । इन्द्रस्य रथो विशेष्यते--वाघ्नः वृत्रघ्नोऽयं वात्रघ्नः। उत्सादित्वादन् (पा ४.१.८६) । यं रथमारुह्य वृत्रमसुरमिन्द्रो हतवान् स एव रथस्त्वमसीति । तस्मात् त्वया 'अयं यजमानः 'वृत्रं वारकं छादयितारममित्रं वघ्यात् । ' आशिषि लिड्.', (पा ३.३.१७३ ) । " हनो वध लिङि" (पा २.४.४२) इति वधादेशः ॥ अन्तर्वेधम्यावर्तयति-'वाजस्य ' इति जगत्या ॥ वाजस्य अन्नस्य 'प्रसवे उत्पत्तौ उत्पत्त्यर्थम् । यावादिनोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् (पा ६.२.१४४)। "मातरम् अन्नस्य निर्मातार कुरुते । सुवर्गस्य लोकस्य समष्टयै " (तैना १०३.५) इति । "उक्तेन त्रयाणां सदनानामादी होमेन स्वर्ग प्राप्तुं सेतुस्थानीयमाक्रमणं कृतवान् भवति ।। अस्य मन्त्रस्य चतुर्थपादे स्वदनस्यानविषयस्य वाग्विषयत्वम् अनुपयुक्तमिति" शङ्कां निराकतुं व्याचष्टे-" वाचस्पतिर्वाचमद्य स्वदाति न इत्याह । वाग्वै देवानां २० पुराऽनमासीत् । वाचमेवारसा असर स्वदयति " (वैवा १.३.५) इति । स्तुत्या देवस्तू(वानां तु ) स्वादाचो देवान्नत्वम् ॥ इन्द्रस्येति ॥ कल्पः-" रय एष दक्षिणे श्रोण्यन्ते रथवाहन आहितो भवति । तमुपसादयति इन्द्रस्य चञोऽसि वात्रघ्नस्त्वयाऽयं वृत्रं वध्यादिति" (बौनौ २१.६) इति ॥ 'वाघ्नः वैरिघाती' यः भयम् इन्द्रस्य वनः हे रथ, स एव त्वम् असि । त्वया सहकारिणा सहितः भयं यजमानः वृत्रं वरिण वध्यात् ।। स्यवाहने काष्ठविशेष स्थापिते गमनाय सजीकर्तुं तस्य रथस्य तस्मात् काष्ठादवरोहण विधत्ते-" इन्द्रस्य वनोऽसि वात्रघ्न इति रयमुपावहरति विजित्यै " (नैना १.३.५) इति ॥ वाजस्येति ॥ कल्प:- " अथैनं धूगृहीतमन्तवेद्यभ्यावर्तयन्ति वाजस्य न प्रसवे मातरं मही- मदिति नाम वचसा करामहे । यस्यामिदं विश्व मुवनमाविवेश तस्यां नो देवः सविता धर्म साविपदिति" (बौनी ११.६) इति ॥ दक्षिणदिश्रोण्यन्ते रथवाहनादवरोपित रयं सौमिकवैदिमध्ये प्रादक्षिण्ये- ३० नाऽऽनयेदित्यर्थः । चालस्य 'नु भयस्यैव प्रसये उत्पत्तिनिमित्तं 'मावरम् मनस्य निर्मात्री 'महीं २४.तं.ति.म४-तत्तेन । २५. तं,ति.मा-'अयुक्तमिति । चौधौसूत्र-' उपावहरति ' इति ।)। २६. ति-वैरिणो पाती। - २५ ·, अश्वानप्सु स्नापयति- अप्स्वन्तः १.७.७) भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २४७ घाजपेये स्थविषयकाः मन्त्राः] अप्स्व (१)न्तरमृतमप्सु भैपजमपामुत प्रशस्तिप्यश्वा भवथ याजिनः॥ अप्स्वियम्-सु (१)। अन्तः। अमृतम् । अप्स्वियंप्-सु । भेषजम् । अपाम् । उत । प्रशस्तिथिति प्र-शस्तिषु । अश्वाः । भवय । वाजिनः॥ "महीं पृथिवीम् अदितिं नाम । अदितिरदीनाऽखण्डना वा । एवं स्वभाववन्नामधेयां वचसा स्तुत्या 'करामहे कुर्महे । अदितिस्वभावामेनामन्नप्रसवार्थ स्तुम इत्यर्थः । व्यत्ययेन शप् । किंच- ५ 'यस्याम् इदं "विश्वं 'भुवनं भूतजातम् 'आविवेश उपरि सुखेन वर्तते । "तस्याम् अस्यां 'नः अस्माकं धर्म धारणं रथस्य "देवः सविता 'साविषत् अनुजानातु । सुवतेलेटि " सिब्ब- हुलं लेटि" (पा ३.१.३४ ) इति सिब्धिकरणस्य लुक् । “ इतश्च लोपः " (पा ३.४.९७)। गुणे कृते छान्दसं दीर्घत्वम् । यद्वा—छान्दसो लुड् । सिचि वृद्धिः । ईटोऽपवादोऽडागमः (द्र.पा ७.३.९३-१००)। " अमाड्योगेऽपि " (पा ६.४.७५ ) इति धातोरडभावः ।। इति पुरउप्णिहा ॥ "असु अन्तः "अमृतं वर्तते अमरणत्वम् । 'अप्सु एव 'भेपजम् अमृतत्वस्य साधनम् । “ उडिदम् ॥ (पा ६.१.१७१ ) इति सप्तम्या उदात्तत्वम् । पूर्वत्र " उदात्तस्वरितयोः " (पा ८.२.४) इति संहितायां स्वरितत्वम् । अमृतस्य स्वरः उक्तः । तस्माद्या अन्या अपि 'अपां प्रशस्तयः प्रशस्तगुणाः तासु सर्वास्वपि हे 'अश्वाः, "भवथ तत्संबन्धात् यूयमपि तत्स्वभावा भवथ । हे १५ वाजिनः अन्नवन्तः । अत्र पादादित्वादश्वा इति न निहन्यते, पाठिकमामन्त्रितायुदात्तत्वम् , तस्य च व्यत्ययेन विद्यमानयत्त्वाभावः । यद्वान 'अश्वाः' इत्यामन्त्रितम् | अपां प्रशस्तिप्वश्वा व्याप्तिमन्तो भवथ हे वाजिनः इति । सर्पमिष्टं सिद्धम् । " तादौ च निति " (पा ६.२.५०) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । वेदिरूपां पृथिवीम् अदिति नाम अखण्डनीयामेव वचसा स्तुत्या करामहे कुर्मः । 'यस्यां पृथिव्याम् २० इदं सर्व भूतजातं प्रविश्यावतिष्ठते 'तस्यां पृथिव्यां नः अस्माकं "धर्म धारणं 'सविता 'देवः "साविपत् अनुजानातु ॥ भनेन मन्त्रपाटेन भूमि तदाधितं जगञ्च स्वाधीनत्वेन संपादयतीत्येवं व्याचष्टे- “वाजस्य नु प्रसवे मातरं महीमित्याह । यच्चैवेयम् । यद्यास्यामधि । तदेवावरुन्छे । अथो तस्मिन्नेवोभयेऽभिषिच्यते" (तैना १.३.५) न केवलं तयोः स्वाधीनत्वं किं स्वेतस्मिन्नुभयस्मिन् भूम्यां तदानितजने च राजत्वेना- भिषिक्तो भवति ॥ अप्स्विति ॥ कल्प:-"अथाश्वान् पल्पूलयत्यप्स्यन्तरमृतमप्सु भेषजमपामुत प्रशस्तिप्वश्वा भवथ वाजिन इति" (बौधौ ११.६) इति ॥ पल्पूलयति जलेनाप्लावयति शरीरं "प्रक्षालयतीत्यर्थः । (द्र.पा ६.१.१९८)। *(बौथौसूत्रे-'अयाप्स्वश्वान् ' इति ।)। २७. आ.क-जले प्लाययति; म४-जलै प्लावयति । २८. म४-क्षालय। । Am ·तैतिरीय-संहिता (१.७.७ [वाजपेये त्यविषयका मन्त्राः वायुर्या त्या मनुर्वा त्या गन्धर्वाः सप्तर्विशतिः । ते अग्रे अश्वमायुजन् ते अस्मिञ्जयमाऽदधुः। वायुः। या । त्या । मर्नुः । या । त्वा । गन्धर्वाः । सप्तत्रि शतिरिति सुप्त-विशतिः । ते । अप्रै। अश्वम् । आयञ्जन् । ते । अस्मिन् । जवम् । एति । अदधुः ॥ प्रष्टिवाहिनं रयं युनक्ति- वायुर्या ना ' इत्यनुष्टुभा ॥ वाशब्दः समुच्चये, विकल्पा- संभवात् । प्राणो मनुः । तद्वानित्येके । प्रसिद्धा [ सिद्ध ] एवेत्यन्ये । "वायुः च मनुः च गन्धर्वाः च । कति पुनस्ते! पञ्चविंशतिरिति बमः । यदाहुः–' सप्तविंशतिस्ते' इति, सर्वे संभूय वायुमनुम्यां सह सप्तविंशतिसङ्ख्यास्त इत्यर्थः । ते सर्वेऽपि अमं प्रथममस्मत्तः पूर्वम् 'अश्वं व्याप्नुवन्तम् 'आयुन्नन् अयुञ्जत । ततोऽहं युनज्मीति । छान्दसे लडि छान्दस आडागमः । अटि वा वर्णव्यत्ययेन दीर्घत्वम् । किंच-'ते वाप्यादयः अस्मिन् त्वयि जवं वेगं च "भा "अदधुः आदधातु । छान्दसो लिट् । घायुध त्वां मनुश्च त्वां गन्धर्वाश्च त्वामिति प्रत्येकं योगसंबन्ध- ल्यापनाय युष्मन्छब्दावृत्तिः ॥ . w "अप्सु मध्येऽपमृत्युनिवारक रोगनिवारकंच सारं वर्तते । हे 'वाजिनः अवदन्त: "अश्वाः, अपां संवन्धिनीषु "उत प्रशस्तिपु भमृतत्वमेषजत्वसदृशीन्वन्यास्वपि गुणवत्त्वप्रशंसासु यूयं संबद्धाः भवथ ।। विधत्ते- "अप्स्वन्तामृतमा भेपनमित्यश्वान् पल्लयति । अप्सु वा अश्वस्य तृतीयं प्रविष्टम् । तदनु चेनन्न्यवप्लवते । यदप्सु पल्लयति । यदेवास्याप्सु प्रविष्टम् । तदेवावरल्दे" (नैना १.३.५) इति । स्नपयितुं प्रवेशितोऽप्यधा स्वेच्छया क्रीडन् जलस्योपरि प्लबते। तत्रेदमुत्प्रेक्षते । “अप्मुयोनिर्वा अश्वः" (तैदा ३.८.४१) इति श्रुतेः क्षश्वजन्मकाले गर्भसंबन्धि तृतीयमंशजातं जलेऽवस्थितं भवति । यया मनुष्यगर्भ तद्वत् । अत एव हि मनुष्या नवप्रसूताया योपितो गर्मस्थानं समाधातुं बहुभिरौपधैश्चिकित्सा २० कर्षन्ति । एवं च सत्ययमप्यश्वस्तदंशजातमनु वैनन्न कामयमानो नु प्रायेणावप्रयते' यया विन" द्रव्यमन्विच्छन् पुरपो जले पुनः पुनर्मवत्तिष्ठति तद्वत् । एवं च सत्यध्वर्युः प्लावयतीति यत्तेनाप्यु प्रविष्टमश्वावयवज्ञातं तत्सर्व संपादितवान् भवति ॥ प्रकारान्तरेण प्लावननिधि स्नोनि-"बहु वा अश्वोऽमेध्यमुपगच्छति । यदप्मु पल्पूलयति । मेध्यानैवैनान् करोति" (तैया १.३.५) इति । अश्वः खलु पृथिव्यां यत्र छाप्यशुचिप्रदेशे विपरिवर्तमानो बहुविधममेध्यमयज्ञाईमुच्छिष्टादिकमुपगछति । २५ अतोऽध्ययुः प्रक्षालनेनाश्वान यज्ञयोग्यानेव करोति ।। वायुरिति । कल्पः-" अथ दक्षिणं योग्य युनक्ति वायुर्या स्वा मनुवा स्या गन्धर्वाः सप्त- विशतिः । ते अप्रे अश्वमायुशन् ते अस्मिअवमाऽदधुः इति" (योश्री ११.६) इति ॥ योग्य रये योक्तुमर्हमधे 'वायुः च मनुः च पञ्चविंशतिसंख्यामाः गन्धर्वाः चेति मिलित्वा सप्तविंशतिसंस्थामा ये पुरपाः ते सबै पक्षले सस्मत्तः पूर्व रथे संयोजितवन्तः । ते पुनः सर्वे पृष्टसंमार्जनाद्युपचारेण सिस्मिन ६. तसं २-३.१२, ५.३.१२) । २९. तं.ति-प्रायणोपप्लवते । ३०. आ.क-विनष्ट। ३१. सं.ति-द्रव्यमन्विष्यन् । - ।

·यथा- " भट्टभास्करभाष्य सायणभाष्यसमेता २४९ वाजपेये स्थविषयकाः मन्त्राः ] अपां नपादाशुहेमन् य ऊर्मिः ककुद्मान् प्रति जसातमस्तेनायं वार्ज सेत् ॥ अर्पाम् । नपात् । आशहेमन्नित्याशु-हेमन् । यः । ऊर्मिः । ककुमानिति ककुत्- मान् । प्रतिरिति प्र-तुतिः । वाजसातम इति वाज-सातमः। तेनं । अयम् । वाजम् । सेत् ।। पृष्ठमश्वस्य प्रतिमार्टि-अपां नपात् ' इति ककुदुणिहा ॥ द्वितीयस्य द्वादशा- क्षरत्वात् , अमिरिति प्रथमपादान्तः । अश्व आमन्त्र्यते-हे 'अपां नपात्, अपो नप्तश्चतुर्थः । ५ 'अद्भ्यः पृथिवी पृथिव्या ओषधयः ओषधीभ्योऽनमन्नादश्वः' इति । हे 'आशुहेमन् आशुगन्तः । हि गतौ । “ अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते " (पा ३.२.७५) इति मनिन् । सुबामन्त्रिते. " (पा २.१.२) इति पराङ्गवद्भावात् षष्ठयामन्त्रितसमुदायस्य 'पाष्ठिक- मामन्त्रिताधुदात्तत्वम् (पा ६.१.१९८) । तस्य " नामन्त्रिते समानाधिकरणे" (पा ८.१.७३) इत्यविधमानवत्त्वनिषेधात् परं न निहन्यते । "ऊर्मिः छादयिता अरणशीलो वा यस्तरङ्गः १. ककुमान् प्रधानभूतः ककुत्संबन्धी वा 'प्रतुर्तिः स्वयि प्रतीर्णः स्वामभिगतः । नसत्तनिपत्तादौ (द. पा ८.२.६१) निष्ठायां निपतितं निष्ठावद्भावात् क्तिनोऽपि भवति । " तादौ च " (पा ६.२.५०) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । वाजसातमः अन्नस्य संभक्तृतमः दातृतमः | " जनसनखन " ( पा ३.२.६७) इति विट् । “ विड्वनोः " (पा ६.४.४१ ) इत्यात्वम् । 'तेन तादृशेन 'अयं वाजम् अनं "सेत् साधय, यजमानस्य हे अश्व । लिड्लेटोरन्यतरः । १५ विकरणस्य लुक् । यद्वा:-अयं यजमानः तेन त्वदीयेन वाजं सेत् साधयतु बन्नातु वा । पिन् बन्धने ॥ अश्व वेग संपादितवन्तः । वायुस्त्वामयोजयत् मनुस्त्वामयोजयत् इति पृथक्वाक्यकरणं तयोर्मुख्यत्वज्ञाप. नार्थम् ॥२, ३३ अतो भहमपि युनज्मीत्यभिप्रायः ॥ 'अहं युनज्मि' इति पाठं परित्यज्य ' वायुर्वा त्वा' इति पाठस्याभिप्रायमाद- "वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वेत्याह । एता वा एतं देवता भने भश्वमयुजन् । तामिरवैनान् युनक्ति । सवस्योजित्यै" (तैना १.३.५) इति ॥ योजयितॄणां देवानामनुग्रहायज्ञस्यो- कोण जयो भवति ॥ विधत्ते-" यजुषा युनक्ति व्यावृत्त्यै " (तैना १.३.५) इति । अनुष्टुप्छन्दस्स्यात् प्रभूपोऽपि धायुर्वा त्वा' इति मन्त्री यजुर्वेदपठितत्वात् यजुरित्युपचर्यते । लौकिके रथे मन्त्रमन्तरेणाश्व- योजनादन समन्त्रकत्वेन म्यावृत्तिर्भवति ।। अपामिति ॥ कल्पः--" भथास्य पृष्ठ मम॑ज्यते अपां नपादाशुहेमन् य अर्मिः ककुद्मान् प्रर्ति- २५ जिसातमस्तेनाय बाजर सेत् इति" (बौश्री ११.६) इति । मर्मूज्यते पुनः पुनः संमार्टि ॥ हे अपां निपात्, प्लवनकाले जलस्य कालुप्यानापादनादविनाशयित: भाशुहेमन् तीव्रगन्तः, तादृश हे अश्व, जले य: अमिः ककुभान ककुदिवोन्मतः प्रदर्तिः निमज्जनेन प्रसक्तस्योपद्रवस्य प्रकर्षण हिंसकः वाजसातमः सस्योपकारित्वेनातिशयेनामप्रदः तेन स्वत्पृष्ठलमेनोर्मिणाऽस्माकं बाजम् मझ सेत् साधय | विधसे-- ३२. म४-'वख्यापनार्थम् । ३३-३३. आ-अहम् । २. तेर्स ३२ ·॥ २५० तैत्तिरीय-संहिता (१.७.७ [वाजपेये स्थविषयकाः मन्त्राः विष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः कान्तमसि विष्णोर्विक्रान्तमस्यको न्यताभितो रथं यो ध्वान्त वाताग्रमर्नु संचरन्ती दुरेहेतिरिन्द्रियार्यान् पत्री ते नोऽप्रयः पयः पारयन्तु ॥७॥ [अप्सु न्यौ पचदश च] ५ विष्णोः । क्रमः । असि । विष्णोः । कान्तम् । असि । विष्णोः । विक्रान्तमिति वि-कान्तम् । असि । अङ्कौ । न्यकाविति नि-अङ्की । अभितः । स्यम् । यौ। ध्वान्तम् । वातानमिति वात-अग्रम् । अन्विति । संचरन्ताविति सम्-चरन्तौ । तिरिति दूरे-हेतिः । इन्द्रियावानितीन्द्रिय-वान् । पतत्री । ते । नः । अग्नयः । पप्रयः । पारयन्तु ॥ ७ ॥ [ मैस १.११.१; कासं १३.१४; वासं ९.१, ५-७] विष्णुक्रमान् क्रमते, रथं यजमानोऽम्येति--विष्णोः' इति ॥ विष्णोः भगवत एव "क्रमः "असि गमनसाधनत्वात् । प्रकृष्टस्य विष्णोः क्रमरूपेण स्तूयते रथः विष्णोः क्रमवत् भविष्यसि जयहेतुरिति । 'विष्णोः 'क्रान्तम् असि यत् पूर्व विष्णुना कृतं क्रमणं, तदेव त्वमसि तद्वजय- साधनं भविष्यसि अस्माकम् । विष्णोः 'विक्रान्तं विजयः, तदेव त्वम् असि तद्विजय- साधनत्वात् । पूर्ववद्गतिस्वरः ॥ रथस्य चक्रे पक्षसी वाऽमिमृशति अकौ' इति त्रिष्टुभा ॥ अङ्को लक्षणभूतौ रथस्य । अकि लक्षणे । करणे घन् । अश्वतेर्वा । याभ्या रयोऽश्चति गच्छति तादृशौ । उञ्छादिष्टव्यः । "मपां नपादाशुहेमनिति संमार्टि। मेध्यानेवैनान् करोति । अथो स्तौत्येवैनानाजिर सरिष्यतः " (तैया १३.५) इति । पृष्ठसंमार्जनेन शोधितत्वाद्यागयोग्यत्वम् । किं च धावनार्थायाः ससदशशरपात- परिमिताया भूमेरवधिः आजिस्तं प्रति सरिष्यन्ति गमिप्यन्ति, तान् गमिष्यतोऽश्वान् पृष्ठसंमार्जनरूपेणोप- २. लालनेन स्तीत्येव प्रोत्साहयत्येव ॥ विष्णोरिति ॥ कल्प:--" मथ रथमभिप्रेति विष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः क्रान्तमसि विष्णो- विक्रान्तमसीति" (बौधौ ११.७) इति । तदेतद्यजमानकर्म। तथा चाऽऽपस्तम्बः-"विष्णोः क्रमोऽसीति रथं यजमानोऽभ्यति" (आपश्रौ १८.४.५) इति ॥ यजमानस्य मम हे प्रथममक्रम, त्वं विष्णोः च्यापनशीलस्य जगदीश्वरस्य त्रिविक्रमावतारस्य क्रमः असि । प्रथमपदप्रक्षेपेण जितो भूलोकोऽसि । २५ हे द्वितीयप्रक्रम, त्वं मान्तं विष्णोद्वितीयपदप्रक्षेपण जितमन्तरिक्षम् असि । हे तृतीयप्रक्रम, त्वं विक्रान्त विष्णोः पराक्रमेण जित त्रिविष्टपम् भसि । विधत्ते--"विष्णुक्रमान् क्रमते । विष्णुरेव भूत्वमाल्लोकानभि- जयति " (वा १.३.५) इति ॥ अङ्काविति ॥ कल्पः -" अय रथस्य पक्षसी संमृहायड्को ग्यशावमितो रथ याविति" (मौनी ११.०) इति । पक्षसी पाचौं ॥ पाठस्तु-'अकौ न्यङ्कावभितो रथं यो ध्वान्त वाताप्रमनु ३४. इ.उ.क.तं.ति.पा.म४-प्रकमः। ३५.त-मितः। - ३.

·१.७.७) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २५१ घाजपेये स्थविषयका मन्त्राः] 'न्यको नियतगमनौ निश्चितगमनौ वा । क ! अभितः रथं स्थस्य पार्श्वयोः यो नियतगमनौ । " नेरनिधाने" (पा ६.२.१९२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । ध्वान्तं शब्दितं शब्दवत् । णिचि व्यत्ययेनेडभावः । वातानं वातस्य पूर्वभागं अनु "संचरन्तौ शीघ्रतया वातमतिलड्थ्य चरन्तौ तावडौ । 'दूरेहेतिः, इन्द्रियावान् , 'पतत्री इत्येतनामानस्त्रयो 'नः अस्माकं अग्नयः "पप्रयः पूरयितारः कर्मणाम् । एतावको पारयन्तु कर्मणि समर्थी कुर्वन्तु । यद्वा--' अस्माकं पप्रयः अस्मद्धितार्थ तौ पारयन्तु । प्रा पूरणे । छान्दसस्य लिट: " आगमहन" (पा ३.२.१७१) इति किन्प्रत्ययः । 'ते' इति वा लिड्गव्यत्ययः तावित्यर्थः । पक्षसी वा विशेष्यते । अङ्कसाधने ते पक्षसी पारयन्त्विति । पार तीर कर्मसमाप्तौ ॥ इति सप्तमे सप्तमोऽनुवाकः ॥ संचरन्ती दूरेहेतिरिन्द्रियावान् पतत्री ते मोऽग्नयः पप्रयः पारयन्तु' इति ॥ रथमभितो यौ भको लक्षण- १. भूता पार्श्वविशेषौ 'न्यको नितरां लक्षणभूतौ चकविशेषौ । अत एवाऽऽपरतग्य थाह-"पको न्याविति रथचक्रे अभिमृशति । पक्षसी वा" (आपधौ १८.४.६) इति । वान्तं ध्वन्युपेतं, 'वाताम्र वायोरपि पुरोदेशं शीघ्रतया वायुमप्यतिलच्यानुक्रमेण संचरन्ती, तादग्भ्यामुभाभ्याम् अग्नयः नः भरमान् पारयन्तु धावनावधि पारयन्तु । कीदृशा भग्नयः ? पश्यः अपेक्षितमर्थ पूरयितारः। येऽनयो 'दूरहैतिः इत्यादिनामोपेतास्ते ॥ एतन्मन्ग्रगतमग्निपदं रथावस्थितदेवतापरत्वेन ब्याचटे-" वैश्वदेवो धै रथः । भको म्यङ्काव- भितो रथं यावित्याह । था एव देवता रथे प्रविष्टाः। ताभ्य एव नमस्करोति। भात्मनोऽनात्यै " (तैना १.३.५) इति । दूरेहेतिरित्यादिनामका अग्नयोऽत्र विश्व देवाः । सद्वाहनरूपोऽयं रथः । पारय- नियति प्रार्थनेव नमस्कारः । तेन नमस्कारेण तदीयं रथमारूटस्यापि स्वस्याऽऽर्तिन भवति ।। घेदन प्रशंसति-" अशमस्थंभावुकोऽस्य रयो भवति । य एवं वेद " (तैया १.३.५) इति । शमयुक्तो रयः शमरथो मन्दगतिः । भशमरथः शीघ्रगतिः । तच्छीलोऽस्य वेदितू रथो भवति ।। भन्न विनियोगसंग्रहः- 'देव होमोऽत्र कर्मादाविन्द्रस्य रथमादरेन् । थाजस्य येदिमध्ये तमभ्यावश्यते स्थम् ॥ १॥ भस्वश्वान् प्लावयेद्वायुर्युनक्ति तुरगं रथे । भपा सदश्वपृधानि मार्टि विष्णो रय प्रजेत् ।। भदौ रथे मृशेत् पक्षावष्टौ मन्त्रा इहोदिताः " ॥२॥ इति ॥ अथ मीमांसा ।। प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- "यजेत वाजपेयेन स्वाराज्यार्थी त्यसो गुणः । माम वा गुणता तन्त्रयोगाद्गुणफलदये । साधारणयजेः कर्मकरणत्वेन तन्त्रता। निकद्वयं चिरन्दं स्यात्तन्यतायो पलं प्रति॥ २५ ३. २. तं अस्मान् ३६. भा.क-शीघ्रगती रया।

·Va २५२ सैत्तिरीय-संहिता (१.७.७ [धाजपेये रथविषयकाः मन्याः "उपादेयविधेयत्यगुणत्वात्यधिक यजेः । उदेशानुक्तिमुस्यत्यमिक तस्य गुण भति ।। स्यात्या रान्यं तदावृत्तौ धाक्यं भिधेत तेन सः। पाजपेयेतिसग्दोऽपि कर्मनामाग्निहोग्रवत् ॥" (जैन्या १.४.१५-१८)। " याजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत" इत्यत्र वाजपेयारदेन गुणो विधीयते । टासवाची 'पागशब्दः । तथा पेयं सुरादन्यं तथा गुणः सुराग्रहाणामनुष्यस्यात् । ननु गुणत्वे वाजपेय- अव्ययता यागेन स्वाराज्यं भावयेदित्ये मत्यरक्षणा प्रसज्येत । मैवम् । सकृदुचरितस्य पजेतेत्या- स्यातस्य पाजपेयगुणे स्याराग्यफले घ तन्प्रेण संयन्धानीकारात् । याजपेयदप्येण स्वराज्याय यजेतेत्येयमुभय- संयन्धः । ननु गुणसंपन्धे सति वाजपेयेन गुणेन यागं कुर्यादिति यजेः फर्मकारकत्यं भवति । फलसंयन्धे तु १० यागेन स्वाराज्य संपादयेदिति फरणकारकम, ततः कपमुमयसंपन्धः इति चेझाय दोपः । यजे. साधारण- स्वेन "द्विरूपस्यसंभवात् । यजेतेत्या प्रकृत्या याग उक्तः, प्रत्ययेन भायनोफ्ता । तयोस्तु सममिय्याहारान् संयन्धमा गम्यते । तप कर्मत्वकरणत्ययोः साधारणम् । न खलु सन फर्मरवस्यैव करणवस्यैव या साक्षादभिधायिका काचिदसाधारणा विभक्तिः श्रूयते । अतः साधारणस्य यजेरुमाम्यां गुणफलाभ्यां युगपरसंबन्धे सति यथोचितं संपन्धविशेषः पर्यवस्यति । एवं तन्त्रेण संयन्धाङ्गीकरणे" वाजपेयद्रव्येण १५ याग कुर्यादित्यस्यार्थस्य हम्यमानत्वाद्गुणविधित्वेऽपि नास्ति मत्वर्थलक्षणा । यद्युद्भिदादिप्वप्येवं गुणविधिः स्यादि तान्यपि वाश्यान्यग्रोदाहृत्य तदीयः सिद्धान्तः पुनराक्षिप्यतामिति प्राप्ते यूम:-यजेस्तन्त्रेणोमय- संबन्धं सति पिद्वत्रिकद्वयापत्तिः स्यात् । उपादेयत्वं विधेपत्वं गुणत्वं चेत्येकं निकम् , उद्देश्यत्वमनुवा- द्यत्वं मुख्यत्यं चत्यपरं निकम् । तत्रोद्देश्यत्यादयः स्वाराज्यफलनिष्टा धर्मा उपादेयत्यादयस्त्रयः साधन- भूतयजिनिष्टाः । फारमुद्दिश्य यजिरुपादीयते, फलमन्ध यजिर्विधीयते । फलं प्रधानं यजिरुपसर्जनम् । २. फलस्योद्देश्यत्वं नाम मानसापेक्षाविषयत्वाकारो यजेरुपादेयत्वं नामानुष्ठीयमानत्वाकारः तावुभी मनःशरीरोपाधिको धौं । अनुवाद्यत्वविधेयत्वधौ तु शब्दोपाधिको । ज्ञातस्य कथनमनुवादः । मनात- स्यानुष्टयत्वकथन" विधिः । “फलयागयोः साध्यसाधनरूपतया प्रधानत्योपसर्जनत्वे । एवं सति फल- तरसाधनयोः स्वाराज्ययागयोः स्वभावपर्यालोचनायां फलस्योद्देश्यत्वादित्रिक यागस्योपादेयत्वादित्रिक व्यवतिष्टने । तथा यागस्य धाजपेयव्यस्य च साध्यसाधनभावपर्यालोचनायां यागस्योद्देश्यस्वादित्रिक द्रव्यस्यो- २५ पादेयत्वादिनिक पर्यवस्पति । ततो यागस्य फलदायाभ्यामुभाभ्यो प्रतियोगिभ्यां युगपरसंबन्धे सति विरुदग्निकद्वयमापद्येव । ननु "तर्हि मा भूत्तन्त्रेणोभयसंयन्धः, पृथक्संबन्धाय यजिरावयतामिति चेत् । न । वाक्यभेदप्रसङ्गात् । द्रव्येण यागं कुर्यादित्येकं वाश्यम् । यागेन फलं कुर्यादित्यपरम् । तस्माद्वाजपेयशब्दो न गुपविधायकः, किंतु यथोक्त द्वन्यं निमित्तीकृत्याग्नहोनशब्दवत् कर्सनामधेयम् ।। द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- माहुतीस्तिस्र इत्यत्र कर्मक्यमुत मिझता। एकरवं सकृदाख्यानात् संख्यावृत्त्या प्रयाजवत् ।। । . ६७. आ.क-उपादानविधे । ३८. इ.उ.पा.म४- मुख्यत्वं त्रिकम् । ३९. म४-'शब्दोऽयम् । ४०-४०. इ.उ.क.पा-वाजपेयशब्दः तवान्नम् ; म४-वाजशन्दः तत्रान्नम् । ४१. इ.उ.क.पा-द्विस्थ- संभवात् । ४२.ति.म४-संवन्धाङ्गीकारे। ४३-४३. इ.उ.क.पा-यजेस्तन्त्रेणोभयसंयन्धे सति विरुद्धमुपा- • ३५ देयत्वं नामानुष्ठीयमानत्वाकारः । ४४, आ.क-ठेयस्य कथनम्। ४५. ति-फलसाधनयोः । ४६. इ.उ- तर्हि नास्ति।

·१.७.७) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २५३ वाजपेये रथविषयकाः मन्त्राः] भाख्यातमाने नो मानं संख्यया बहुकर्मता। आवृत्यैकादशत्वं तु प्रयाजे गत्यभावतः ॥ पशून् सप्तदश प्राजापत्यानित्यन्न भाष्यकृत् । विचारमाह पूर्वत्र क्रियात्रित्वस्फुटरवतः ॥ बहुत्वोपेतपशुभिर्देवयोगादमिन्नता। रूपस्य तेन कमक्यं संख्या नान क्रियागता ।। देवतासंगतस्यैव तद्धितार्थस्य पश्चिमः । बहुत्वसंगमोरूपसंख्ययाऽतः क्रियाभिदा ॥" (जैन्या २०२१७-२१)। 'तिस्र माहुतीर्जुहोति' इति श्रूयते । तत्र जुहोतीत्येतदाख्यातं 'समिधो यजति' इत्यादिवग्ना- भ्यस्त, किं तु सकृदेवाऽऽग्नातम् । तत एकमिदं कर्म। त्रित्वसंख्या तु तस्यैव कर्मण आकृत्या नेतन्या। १० यथा प्रयाजेप्वेकादशस्वसंख्या पञ्चानामेव प्रयाजामामावृत्त्या नीता तद्वदिति प्राप्ते घूमः-किमिदमाख्यातं पदान्तरनिरपेक्षमेव कमक्ये प्रमाणम् । उत पदान्तरान्वितम् । नाऽऽद्यः, वाक्यांशस्य पदमात्रस्य प्रमिति- जनकत्वाभावात् । द्वितीये त्रित्वसंख्यया विशेपितेनाख्यातेन कर्मबदुत्वं गम्यते । प्रयाजानां तु पूर्वमेव "पञ्चसंख्यावरुद्धत्वादावृत्तिमन्तरेणैकादशत्वं दुःसंपादम् । इह त्वेतद्विधितः पूर्व कर्मण एकत्वसंख्यावरोधो नास्तीति वैषम्यम् । तदेतद्वृत्तिकारोदाहरणं भाष्यकारो नानुमन्यते, कर्मवाचिन आहुति शब्दस्य विशेषणेन १५ निशब्देन कर्मबहुत्वस्य स्फुटतया पूर्वपक्षानुस्थानात् । इदं त्यत्रोदामहार 'सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते' इति । अत्र प्रजापतिर्देवता येषां पशूनां ते प्राजापत्या इति तद्धितव्युत्पत्तौ यदुत्वोपेताः पशव एक द्रव्यम् । ततो दग्यैक्यादेवतैक्याच यागस्य रूपममिन्नमित्येकमिदं कर्म । या तु सप्तदशेति संख्या सा पशुगव्यगता, न तु पूर्वोदाहृतत्रित्वसंख्येव क्रियागता । तस्मान कर्मभेदमापादयतीति प्राप्ते घूमः-अन्न प्रजापतिर्देवता यस्य पशोः स प्राजापत्य इति तद्धित्यन्त प्रातिपदिकं व्युत्पाद्य पश्चात्तद्धितान्तप्रातिपदिकार्थस्य प्रजापतिदेवता- २० विशिष्टपशोः कर्मत्वबहुत्वविवक्षायामुत्पने इमे द्वितीयाविभक्तिबहुवचने । तत्र प्रथमभाविन्या द्वितीया. विभक्तैरेव तावत्तद्धितोत्पत्तिवेलायामन्वयो नास्ति, कुतः पश्चादाविनो बहुवचनस्यान्वयः? एवं सति प्राजापत्येत्यनेन तद्धितान्तप्रातिपदिकेनैकपशुद्रव्यकमेकदेवतोपेतं यागस्य रूपं समयते । तादृशानां च रूपाणां बहुत्वाय बहुवचनम् । बहुत्वविशेषश्च सप्तदशेति निर्दिश्यते । तस्मादन संख्यया कर्मभेदः । एवं च सत्यष्टमे वक्ष्यमाण सप्तदशपशूनामैकादशिनपशुगणविकृतित्वमुपपद्यते ॥ पञ्चमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- "उपाकृतानां किं सप्तदशानां यपबन्धने । क्रमो नास्त्यस्ति वा नास्ति नियामकविवर्जनात् ॥ भाद्यसंस्कृत्यनुष्ठानं यत्क्रमेण स एव हि । क्रमोऽन्यत्र प्रवृत्तिस्तु क्रमस्थात्र नियामिका ॥" (जैन्या ५.१.१०-११)॥ ३० ४७. आ.क-'पञ्च'नास्ति। ४८. म४-एतद्विधैः।

·२५४ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.७ [वाजपेये स्थविषयकाः मन्त्राः वाजपेये " सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते" (सेमा १३.४) इति विहितानां पशूनामुपा- करणनियोजनादयः संस्काराः कर्तव्याः। तदृशे पशायुपक्रम इंदृशे च समाप्तिरिति नियमकारिणः शास्त्र- स्याभावादैच्छिकेन क्रमेणोपाकरणरूपः प्रथमः संस्कारोऽनुष्ठितः। उपाकृतानां यूपे नियोजन संस्कारान्तरं कर्तव्यम् । तदानीमीदृशः पशुः प्रथमं नियोक्राप्य इति क्रमनियमकारिणां श्रुत्यर्थपाठानामभावानास्ति "फ्रम- ५ नियम इति चेन् । मैवम् । उपाकरणे यः क्रमः स्वीकृतस्तस्यैव नियोजनादिसंस्कारेषु स्वीकर्तव्यत्वात् । श्रुत्यर्थपाटा इव प्रथमप्रवृत्तिरपि क्रम "नियन्तुमर्हति। प्रवृत्या बुद्विस्थस्य क्रमस्य त्यागकारणाभावात् । प्रावृत्तिकक्रमस्वीकारे प्रथमपशायुपाकरणनियोजनयोः प्रथमद्वितीयसंस्कारयोर्मध्ये पश्चन्सरेप्वनुष्टितः योदश- भिरेयोपाकरणपदार्थैर्यवधानं भवति। तच्च प्यवधानं सप्तदशेतिविधिवलादभ्यनुज्ञातम् । प्रावृत्तिकै क्रम परित्यज्य पश्वन्तराणां पूर्व नियोजनं कृत्वा पश्चात् प्रथमपशोर्यदि नियोजन क्रियेत तदा द्वात्रिंशद्भिः १. पदार्थैर्यवधानं "स्यात् । तत्तु नाम्यनुज्ञातम् । तस्मात् प्रवृत्या क्रमो नियग्यते ॥ सग्नेय द्वितीयपादे चिन्तितम्- " वाजपेये किमेकैकपशोः सर्वसमापनम् । सर्वेषु वैकैकधर्मा आद्यः साहित्यासिद्धये ॥ वचनात् पशुसाहित्यं प्रयोगोक्या तु कल्प्यते । १५ धर्मसाहित्यमेतच्च सिद्धान्तेऽपि न हीयते ॥" (जैन्या ५.२.१-२)॥ वाजपेये सप्तदशसु प्राजापत्येषु पशुष्वेकैकस्मिन् पशावुपाकरणनियोजनादिसंस्काराः सर्वे समाप- मीयाः। तथा सति साङ्गं प्रधानं कर्तव्यमिति प्रयोगवचनेनावगतं धर्माणां साहित्य प्रसिध्यति। चोदकोऽपि धर्मसाहित्य प्रापयति । प्रकृतावुपाकरणनियोजनादीनां साहित्यदर्शनात् । तस्मादन्न काण्डानुसमयो न तु पदार्थानुसमय इति प्राप्ते घूमः-'सप्तदश प्राजापत्यानू पशूनालभते' इति वचनात् पशुसाहित्यमयगतम्, २. तच्च प्रबलं, प्रत्यक्षेण पनित्यनेनैकशब्देन प्रापितत्वात् । धर्मसाहित्यं तु न प्रत्यक्षशब्देन प्रापितम्, किं तु प्रयोगवचनेन परिकल्प्यते । “यदैकस्मिन् प्रयोगे धर्मसाहित्यं न स्यात्तदा कतिपयधर्मवैकल्येन साग- प्रधानानुष्ठानविधिपपद्यतेत्यर्धापत्तेश्चोदकेनापि विकृतौ धर्मसाहित्यवचनमनुष्टीयते । तदुभयं प्रत्यक्षात् पशुसाहित्यवचनादुर्वलम् । तस्मात् 'वैश्वदेवीं कृत्वा प्राजापत्यैश्चरन्ति' इत्यनेन प्रत्यक्षपचनेनावगत पशुसाहित्यमवाधितुं" सर्वेपु पशुध्वेकैक उपाकरणादिधर्म: ५५ कर्तव्य इत्येय पदार्थानुसमयोऽभ्युपेतव्यो २५ न तु काण्डानुसमयः । अस्मिबपि पक्षे प्रयोगवचनचोदकाभ्यामवगतं धर्मसाहित्यं न विरुध्यते । “एकस्मिनेव प्रयोगे कृत्स्नधर्माणामनुष्ठितत्वात् ॥ दशमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- " प्राजापत्यैः पशूनां किं बाघो यद्वा समुच्चयः । अक्रिया पशूक्तिः स्यालिम तेनास्तु वाधनम् ॥ ४९. इ.उ.तं.ति.म४-कमः। ५०. तं. ति-नियोक्तुमर्हति । ५१. म४-भवति तच्च व्यवधान ३. सप्तदशेयपि स्यात् । ५२. ति-ययेक'; म४-ययैक। ५३. सं.वि.म४-'मनुमीयते। ५४. तं.ति- 'मबाधितम् । ५५-५५. तं.वि-पशुवकमुपाकरणाभिधानम् । ५६. तं.ति-एकैकस्मिन्नेव ।

·-- " । ? भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २५५ वाजपेये रथविषयकाः मन्त्राः] पशूनुद्दिश्य संख्याया देवस्य च विधौ भिदा। कर्मान्यत्वे ग्रहन्यायात् रोधनाञ्च समुञ्चयः ॥" (जैन्या १०.४.४-९)॥ वाजपेये श्रूयते-" सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते (तैबा १.३.४) इति । तैरेतैः प्राकृतपशूनामाग्नेयादीनां बाधः स्यात् । कुतः ? पशुत्वलिङ्गात् । न हि पशुशब्दो ग्रहशन्दवदपूर्वा विधेय- क्रियां ब्रूते, येन लिङ्गत्वं हीयेतेति प्राप्ते ब्रूमः-- किमत्र प्राकृतपश्वनुवादेन सप्तदशसंख्या प्रजापतिदेवता चेति ५ गुणद्वयं विधीयते, माहोस्वित् विशिष्टमन्यत् कर्म । नाद्यो वाश्यभेदापत्तेः । द्वितीये तु न पशुशब्दो लिङ्गम् । ततोऽत्र ग्रहन्यायो योजनीयः। किं ५चावरोधनमेवमाम्नायते--" ब्रह्मवादिनो वदन्ति । नामिष्टोमो नोक्थ्यः। न पोडशी नातिरात्रः। अथ कस्माद्वाजपेये सर्वे यज्ञक्रतवोऽवरुध्यन्त इति । पशुभिरिति घूयात् । आमयं पशुमालभते । अग्निष्टोममेव तेनावरन्छ । ऐन्द्राग्नेनोक्थ्यम् । ऐन्द्रेण षोडशिनः स्तोत्रम् । सारस्वत्या. ऽतिरात्रम् । माल्या वृहतः स्तोत्रम् । एतावन्तो वै यज्ञक्रतवः । तान् पशुभिरेवावरुन्दे " (तैवा १.३.४) १० इति । अस्मिन्नवरोधनाम्नाये चोदकप्राप्ताग्नेयादिपशुसद्भावस्य सिद्धवद्नुवादात् समुच्चयोऽवगम्यते ॥ एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्-- "प्राजापत्यवसानां किं भेदस्तन्त्रमुताग्रिमः । पशुभेदाद्देवपाककालैक्याच्छक्तितोऽन्तिमः ॥" (जैन्या ११.२.७) ॥ वाजपेये सप्तदशसु प्रजापतिदेवताकेषु पशुपु तद्भेदानुसारेण वसाहोमो भिद्यत इति चेत् । मैवम् । १५ प्रजापतिरेक एव सप्तदशानां पशूनां देवता। तथा पाकोऽपि सहै। क्रियते । “प्रदानस्यापि पाक उप- लक्षणम् । प्रदानेऽपि साहित्यमस्ति । कालकः । याज्याया अर्धर्चान्तस्य तत्कालत्वेन चोदकातिदेशात् । शक्यते च सह होमः । तस्मात्तन्त्रम् ॥ तत्रैव चतुर्यपादे चिन्तितम्-- "प्राजापत्येषु कुम्भ्यादे दो नो वाऽङ्गभेदतः । भेदो मैवमशेपानपणादौ प्रभुत्वतः ॥" (जैन्या ११.४.४४)। वाजपेये सप्तदशसु प्राजापत्यपशुपु कुम्भ्या हृदयशूलस्य यपाश्रपण्योश्चर भेदः स्थात् । कुतः १ तत्तत्पश्व- जानां भिन्नत्वात् । मैवम् । पश्वगानां पहुवेऽपि प्रौढकुम्भ्यादेष्टार्थ श्रपणादौ प्रभुत्वात् । तस्मात्तन्त्रम् ।। तत्रैव तृतीयपादे चिन्तितम्- 'प्राजापत्यप्रचारः किमाये शास्त्रसोमतः। अर्ध वा विकृतौ घोत परस्तात्सर्वसोमतः॥ आर्भवे चोदकामुफ्त्यासत्तिभ्यां तदनन्तरः। श्रुतियाधस्तदा तस्मात्तृतीयो विकृतित्वतः॥ पशवो न हि सोमस्य विकारा भविशेषतः। उक्तत्वात् "सर्वसोमानामुपरिष्यात् प्रचर्यताम्॥" (जैन्या ११.३.१०.१९)॥ ३. - २. ૨૫ ५७-५७. इ.उ.पा.क-संख्यानादेतस्य। ५८.तं-शोधनाथ, क-बोधनाथ । ५९. इ.उ.तं.पा-च रोधन । ६.. इ.उ-'पशुपु' नास्ति । ६१. म४-अवदानस्यापि । ६२. मा-नैवम । ६३. भा.ति- धपापण्याच। ६४. तं-सर्वयागाना।

·. २५६ तैत्तिरीय-संहिता (१७.७ [घाजपेये स्थविषयकाः मन्त्राः वाजपेये सप्तदशप्राजापत्यपशुमचारस्य काले चतुर्धा संशयः । तत्र तायदयं प्रयोगक्रमः-तृतीयसक्ने प्रथममार्भवः पवमानः, ततो पैश्वदेवग्रहपर्यन्ताः शस्त्रवन्तः सोमाः, ततोऽशनेष्ववशिष्टेषु सोमप्रहेषु प्रचीणप्वग्निष्टोमसाम्न ऊर्ध्वमुक्यादयः सोमविकारा इति । एवं स्थिते प्राजापत्यपशूनामावकाले प्रचारः। कुतः? प्रकृतौ तस्थ पशुप्रचारकालत्वेन चोदकप्राप्तरित्याद्यः पक्षः। ' उपरिष्टात्सोमानां प्राजापत्यश्वरन्ति' ५ इति वचनेन सोमप्रहप्रचारादू कालो विधीयते । यदि प्रात:सवनमाध्यन्दिनसवनसोमेन्य अवत्वमार्भव- कालस्यास्वीति गोज्येत तदा चोदकेनैव तत्काल प्राप्तेर्वचनमिदमनर्थक स्यात् । अतस्तृतीयसवनगत- सोमानामुपरीति वक्तव्यम् । यदि तय सवंसोमानामुपरीति विवश्येत तदा चोदकप्राप्त: कालो विप्रकृष्येत । ततः प्रत्यासत्तये शनिणां वैश्वदेवप्रान्तानां सोमानामुपरीति द्वितीयः पक्षः । उपरिष्टात् सोमानाम्' इत्यविशेषप्रवृत्ता श्रुतिः कतिपयसोमोवत्वविवक्षायां बाध्येत । तस्माच्छस्त्रवतां तद्रहितानां च सोमाना- १. मुपरिष्टादमिष्टोमे यज्ञापशीयसाम्ना संस्थिते सति तत्प्रचार कार्यः, तस्य विकृतिकालत्वात् प्राजापत्यपशूनां च विकृतिरूपत्वादिति तृतीयः पशः । सोमविकाराणामेवायं कालः, पशवस्तु न सोमविकाराः, तस्माद- विशेषवचनानुसारेण प्राकृतानां वैकृनानां च सर्वेषां सोमानामुपरिष्टात् प्राजापत्यपशुप्रचार इति राद्धान्तः ॥ तत्रैव द्वितीयपादे चिन्तितम्-- "पयमिकरणे त्याग मालम्भो ब्रह्मसामनि । कमशेयनिषेधश्च कर्मान्तरविधिर्भवेत् ॥ कि वोत्कपोऽवशिष्टस्य ह्यारण्योक्तिवदादिमः । महटवाक्यमेदाप्तेप्याभावेन चान्तिमः ॥" (जैन्या ११.२.१४-१५)॥ वाजपेये सप्तदश प्राजापत्यान् पशून् पकृत्य श्रूयते-'तान् पर्यप्तिकृतानुत्सृजसि , ब्रह्मसान्या- लभते' इति । तेषु सप्तदशसु पशुषु पयंग्निकरणेऽनुष्ठित सत्युत्तरकालभावी कर्मशेष उत्सर्गशब्देन २. निपिध्यते । अश्वमेधे “ पर्यमिकृतानारप्पानुरसृजन्ति " (तैना ३.९.४) इत्यत्र कर्मशेषनिषेधस्य संप्रतिपनत्वादत्रापि तथालेन सप्तदश पशवः पर्यनिकरणान्ताः समापनीयाः । मालभतिना च ब्रह्मसामकाले कर्मान्तरं विधीयत इति प्राप्ते वूमः-कर्मान्तरविधौ सप्तदशपशुजन्यादृष्टामिन्नं किंचिदष्टं कल्प्येत, वाश्यभेदश प्राप्नुयात् । किं च 'ब्रह्मसान्यालभते' इत्यत्र द्रव्यदेवतयोरश्रवणान्न कर्मान्तरविधिः संभवति । तस्मात् पर्यग्निकरणानन्तरमेव कर्तव्यस्य सप्तदशपशूनामालम्मादिशेषस्य ब्रह्मसामकाल उस्को विधीयते । २५ तथा सत्यर्थप्राप्तः पर्यग्निकरणानन्तरभाविकर्मशेषग्यारोपरम उत्सर्गशब्देनानूयते ॥ इति श्रीमस्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥ . ६५.त-तत्तकाल'। ६६. इ.उ.क.ति.पा-पो विशिष्टस्य । (. आपश्री १८.६.७)।

·. १.७.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २५७ रथधावनमन्त्राः] दे॒वस्याह सवितुः प्रसवे बृहस्पर्तिना वाजजिता वाजे जेप देवस्याहः सवितुः प्रसवे बृहस्पर्तिना वाजजिता वर्षिष्ठं नाकर रुहेय- देवस्य । अहम् । सवितुः । प्रसव इति प्र-सवे । बृहस्पतिना । वाजजितेति वाज-जिता वाजम् । जेपम् । देवस्य । अहम् । सवितुः । प्रसव इति प्र-सवे । बृहस्पतिना । वाजजितेति वाज-जिता । वर्षिष्ठम् । नाकम् । रुहेयम् ॥ रयमातिष्ठति तमनुमन्त्रयते -- देवस्य ' इति यजुषा ॥ 'सवितुः सर्वस्य प्रेरयितुः "देवस्य "अहं 'प्रसवे अनुज्ञायाम् अनुज्ञा लब्ध्वैव न खातन्त्र्येण, "बृहस्पतिना ब्रह्मणा साधनभूतेन "वाजजिता अन्न जितवता वशीकृतसर्वान्नेन; अतस्तेन 'अहं 'वाजम् अन्नं जेपं जयेयम् । लेटि "सिब्बहुलं लेटि" (पा ३.१.३४ ) इति सिप् । मिपोऽडागमः, इतश्व लोपः (पा ३.४.९४, ९७)। बृहस्पतिशब्दे " तबृहतोः" (द.पामा ६.१.१५७) इति सुट् । वनस्पत्यादित्वात् १० (पा ६.२.१४०) पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् ॥ चात्याले रथचक्रं निमितं ब्रह्माऽधिरोहति तममिमन्त्रयते-' देवस्य ' इति ॥ गतम् । "वर्षिष्ठं वृद्धतम नाकं स्वर्ग स्वर्गस्थानीयं चक्रं 'रुहेयम् आरोहामि नाकमेव वाऽनेन निमित्तेनाss. रुहेयम् । " लिड याशिष्यड् " (पा ३.१.८६) ।। सप्तमे रथमन्त्रा वर्णिताः । अष्टमे रथस्य धावनमन्वा वर्ण्यन्ते । देवस्येति ॥ कल्पः- " रथमातिष्ठति देवस्याहर सवितुः प्रसवे वृहस्पतिना वान जिता वाज जेपमिति " (याधौ १९.७ ) इति । मातिष्ठत्यारोहेदित्यर्थः ॥ "वाजजिता भन्नजयकारिणा वृक्ष- स्पतिनाऽनुगृहीतोऽई "वाज 'जेपम् मनं जेप्यामि ॥ एतन्मन्त्रगत वृहस्पतिशब्दं माझणजात्यभिमानि- देवपरत्वेन व्याचट-" देवस्थाहर सवितुः प्रसये वृहस्पतिना पानजिता पानं जेपमित्याह । मपितृमसूत एव ग्रह्मणा वाजमुनयति " (वैमा १.३.६) इति ॥ देवस्येति ॥ कल्पः- " चास्वाले रथच निमितं ग्रहाऽऽरोहति । तमत एवानुमन्त्रयों देवस्याहर सवितुः प्रसवे गृहस्पतिना घाजजिता यर्षिष्ठं नाकर रहेयमिति" (योनी ११.७) इति । निमितं निखातस्म काष्ठस्याने स्थापितम् ॥ *यर्षिष्ठम् मतिशयेन प्रदम् । पूर्वमन्त्रबद्ध्याचटे- "देवस्थाहर सवितुः प्रसपे वृहस्पतिना घाजजिता वरिट नाउर रहेयमित्याह । सवितृप्रसूत एव प्रक्षणा धार्षिष्ठं नाकर रोहति " (तया १.३.६) इति ॥ विधत्ते-" धारवाले स्थळं निमितर रोहति । २५ भतो वा भगिरस उत्तमाः सुवर्ग लोकमायन् । साक्षादेव यजमानः सुवर्ग लोकमेति " (मा १३.६) इति । मतः "उपरि स्थिता रथचक्रात, उत्तमा 'उद्गततमाः । साक्षादेवाम्यवधानेन ॥ विधत- माध्यति । पम्रो वै रथः । पमेणैव दिशोऽभिजयति " (वैमा १०)जाकाठाने स्थापित प्राणा समास्वं रम निः प्रदक्षिणं पर्यावर्तयेत् । रथस्य पनांगरवाद' पनत्वम् । सामान्यत्रानातम्- "पस्तृतीया रथस्तृतीयं यूपस्तृतीयम् " (वैस ५.२.१) इति । मतो भाग्यमाणेन परस्पेण रयचोगे। ३० सवासां दिशा जयो भवति । विपते- "पानिनार साम गायो। मां वै वानः । मम्मेवारपन्दे" 1.सं.वि-भतः' नास्ति। २-२. मा-उपरिष्ठात् । ३.मर-उधततमाः। ४.स.ति-रकाशवान् । १५ २० ·२५८ सैत्तिरीय-संहिता (१.७.८ [स्यधावनमन्त्राः -मिन्द्रोय वाचे यतेन्द्रं वाजै जापपतेन्द्रो वाजमजयित् । अश्वोजनि वाजिनि वाजेषु वाजिनीवत्यश्वान्त्समत्सु वाजय । इन्द्राप । वाम् । वदत । इन्द्रम् । वाजम् । जापयत । इन्द्रः। वाजम् । अजयित् ॥ अचाजनीत्यश्च-अजनि । वाजिनि । वाजेषु । वाजिनीवतीति वाजिनी-वति । अश्र्वान् । समरिस्वति समत्-सु । वाजय ॥ दुन्दुभि संहादयति- इन्द्राय' इति ॥ इन्द्राय इन्द्रार्य सर्वे "वाचं वदत तस्य स्वामित्वात् यथेन्द्रो जपति तथा शब्दयत | यजमान एव वा ऐश्वर्ययोगादिन्द्रः, तस्य शोभना वाचं वदत । "इन्द्रं वाजं 'जापयत । " क्रीजीनां गौ " (पा ६.१.४८ ) इत्यात्वम् । " अतिहीं" (पा. ७.३.३६) इत्यादिना पुक् । "इन्द्रः च 'वाजम् अन्नम् 'अजयित् १० अजयत् । जयते छान्दसे लिङि वर्णव्यत्ययेन शप इकारः । शपो वा लकि तिप इडागमः ।। अश्वाजनी प्रयच्छति- 'अश्वाजनि' इति गायत्र्या ॥ याऽवानाजयति गमयति साश्चाजनी कशोच्यते । वाजिनी अन्नवती यज्ञसाधनद्वारेण । यद्वा -वेगवती, अश्वानां (तैना १.३.६) इति । वाजिनामभार्थिनां संपन्धि यत्साम तद्बह्मा गायेत् । अन्नप्रदस्तु सामविशेष शाखान्तरे द्रष्टव्यः । ग्रहण इदं गानमित्यापस्तम्यः स्पष्टयति-" औदुम्परं रथचक्र ब्रह्माऽऽरोहति । १५ तमाह वाजिनां साम गायेति । तस्य चक्र निः प्रदक्षिणमावर्तयत्ति । पावर्तमाने ब्रह्मा गायति" (भापत्रौ १८.४.८-११) इति ॥ इन्द्रायेति ॥ कल्प:-" माप्नन्ति दुन्दुभीन् । संप्रवदन्ति वाचः । संप्रवदिता वाचोऽनुमन्त्रपत इन्द्राय वाचं वदतेन्द्रं वानं जापयतेन्द्रो वाजमजयिदिति" (बौधी ११.८) इति ॥ यागलक्षणेन परम- श्वर्येण योगाद्यजमान इन्द्रस्तस्मै 'इन्द्राय हे सम्या ब्राह्मणाः, भाशीर्वादरूपां 'शुभा 'वाचं वदत । २० इन्द्रं यजमानं बाज जापयत । भन्नविषय जयं प्रापयत । भयम् इन्द्रः यजमानः वानम् असम् जिपित् जयतु । सोऽयं मन्त्र आपस्तम्येन दुन्दुभिवादने विनियुक्त:--"इन्द्राय वाचं वदति दुन्दुभीन् संहादयन्ति " (भापश्री १८.४.७) इति । तमेवं दुन्दुमिघातं विधातुं मस्तीति-"चाचो वर्ष देवेभ्योऽ- पाक्रामत् । तद्वनस्पतीन् प्राविशत् । सैषा वाग्वनस्पतिषु वदति । या दुन्दुभी। तस्मादुन्दुमिः सर्वा वाचोऽतिवदति " (वैया १.३.६) इति । वाग्देवताया वर्ण नादात्मकं प्रधानशरीरम्, तस्य प्रवेशादयं २५ दुन्दुभिः सर्वा मनुष्यवाचोऽतिक्रम्य ध्वनि करोति ॥ विधत्ते--"दुन्दुभीन्रसमानन्ति । परमा वा एषा वाक् । या दुन्दुभौ । परमयैव वाचाऽवरां वाचमदरन्छे । भयो वाच एवं वर्म यजमानोऽवरुद्ध" (तैदा १.३.६) इति ॥ मन्त्रगतम् इन्द्रपदम् 'चाजमजयित्' इत्येतञ्च च्याचष्टे-“इन्द्राय वाचं वदतेन्द्रं धान जापयतेन्द्रो वाजमजयिदित्याह । एष वा एतहीन्दः । यो यजते । यजमान एव वाजमुन. यति" (तमा १.३.६) इति ॥ अश्वाजनीति ॥ कल्पः अथास्मा अश्वाजनीं प्रयच्छती मश्वाजनि वाजिनि वाजेपु वाजिनी- वत्यश्वासमत्सु वाजयेति " (यौनौ ११.७) इति ॥ अस्मै यजमानाय । अश्वमजति क्षिपतीत्यधाजनी * द.ताद्रा १८.७.१२; सासं १.५.१.५.९; ग्राम ११.२.३० ।।। तत्रावर्तमाने, त.ति-वर्तमानत्वेन; ( आपथौसूत्रे 'वर्तमाने )। ६.भा.क-श्रुताम् । अन्नविषये । ८. उ.पा-प्रदेशादयम् । १. भा-इन्द्रिय()पदम् । T ५. भा.क.पा.म४- ७.आ.क- ·१.७.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २५९ रथधावनमन्त्राः] अर्वाऽसि सप्तिरसि वाज्यसि अर्वा । असि । सप्तिः । असि । वाजी । असि । वेगहेतुत्वात् । वाजेषु अन्नेषु साध्ये 'वाजिनीवती वेगवत्या गत्या तद्वती । यद्वा-वेगवत्या अश्व- पक्त्या तद्वती। सा त्वम् 'अश्वान् 'समत्सु संग्रामेषु 'वाजय गमय । सह माद्यन्त्यास्थिति समदः ।। तयाऽश्वान् समवक्षिणोति- अर्वासि ' इति ॥ "अर्वा अरणकुशलः । “अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते " (पा ३.२.७५) इति वनिप् । तादृशः असि इति दक्षिणम् । 'सप्तिः । पप समवाये । संग्रामेषु सहसा समवैति । तादृशः 'असि इति मध्यमम् । 'बाजी वेगवान् अन्नवान् वा । तादृशः 'असि इति उत्तरम् । उक्तमुदात्तयणः परस्यानुदात्तस्य स्वरितत्वम् (पा ८.२.४ )। " अग्निर्वा अर्वा । वायुः सप्तिः । आदित्यो वाजी " ( तैना १.३.६) इत्यादि ब्राह्मणम् ।। कशा। सा च विजयेनान प्रदत्वाद्वाजिनी। वाजिन्यो वेगवत्योऽश्वगतयस्ता अस्याः कशाया इति वाजिनीवती। यथोक्तगुणत्रयोपेते हे कशे, 'वाजेपु अनेषु निमित्तभूतेषु सत्सु त्वमश्वान् 'समत्सु युद्धेषु "वाजय गमय । १. [ब्राह्मणेन] अयं मन्त्रः स्पष्टत्वबुध्योपेक्षितः ॥ श्रीन् विधेयान् विधत्ते-" सप्तदश प्रव्याधानानि धावन्ति । सप्तदशर स्तोत्रं भवति । सप्तदश सप्तदश दीयन्ते । सप्तदशः प्रजापतिः। प्रजापतेराप्य" (तैना १.३.६) इति । प्रकर्षण बलाधिक्येन विध्यन्ते मुग्यन्ते वाणा यावत्परिमाणेषु देशविशेषेषु तावत्परिमाणा देशाः प्रन्याधाः । ते च सप्तदशसंख्याकाः। तेषामन्तेऽवधित्वद्योतनाय काचिदौदुम्बरी शाखा निखन्यते तत्काष्ठयुक्तोऽवधिराजिः । तत्पर्यन्तं रथारूढा धावेयुः । अस्मिन् वाजपेये सामवेदप्रसिद्धं १५ यत्स्तोत्रं तत्सप्तदशसंख्याकावृत्तियुक्तं भवेत् । तदावृत्तिप्रकारस्वष्टमप्रपाठके “ समिधमातिष्ठ" (तेसं १.८.१३) इत्यस्मिन्ननुवाके ग्राह्मणोदाहरणेन स्पष्टीकरिष्यते । दक्षिणात्वेन दातव्यानां रथादीनां गोशता- न्तानां द्रव्याणां मध्य "एकैकद्रव्यं सप्तदशसंख्यायुक्तं दद्यात् । तच्चाऽऽपस्तम्बो दर्शयति-" दक्षिणाकाले सप्तदश रथान् ददाति । सप्तदशानांसि सप्तदशाश्वान् सप्तदश हस्तिनः सप्तदश निष्कान् सप्तदश दास्यः सप्तदशाजाः सप्तदशायीः सप्तदश वासांसि सप्तदश गवां शतानि " (आपश्री १०.३.४) इति । यद्यपि २० स्तोमविशेषविधेयद्व्यसंख्याविधेश्च नायमवसरस्तथापि गन्तव्यदेशविशेषसंख्याविधिप्रसङ्गेन तदुभयं विहितम् । तथा सत्येकेनैव 'सप्तदशः प्रजापतिः' इत्यनेनार्थवादेन विधित्रयस्य स्तोतुं शक्यत्वात् ।। अति । कल्प:-" तया यथायुक्तसश्वान् क्षिपति भसीति दक्षिा ससिरसीति मध्यम वाज्यसीत्युत्तरम्' " (यौनौ ११.७) इति । अर्वादयोऽश्वजातिविशेषाः । तदेवाभिप्रेत्यान्यनाऽऽम्नायते- 'हयो देवानवहदर्वाऽसुरान् बाजी गन्धर्वानश्वो मनुष्यान् ' (द्र.बृन १.१.२) इति । वामदक्षिणयोः २५ अश्वयोमध्य ईपाद्वयं प्रसार्य तयोर्मध्ये सप्त्याख्यजातिविशेषोपेतमश्वं युझ्यात् ॥ त्रीनेतानश्वान्। देवतात्रय. रूपेण स्ताति- अर्वाऽसि सप्तिरसि वाज्यसीत्याह । अग्निर्वा भर्वा । वायुः सप्तिः। भादित्यो पाजी। गुताभिरेयास्मै देवनाभिर्देवरथं युनक्ति" (तैबा १३.६) इति ॥ पूर्व “ यजुषा युनक्ति" (तैया १.३.५) इत्यत्र मन्त्री विहितः । इदानीं स्थयोग विधत्ते-" मष्टिवाहिन युनक्ति । प्रष्टिदाही वै देवस्यः । देवरथमेवास्मै युनक्ति" (तैवा १.३.६) इति ॥ प्रष्टिः पादत्रयोपेतो "भोजनपानादेराधारस्तवदर्शनिभि- ३. घंहतीति प्रष्टिवाही । अत एवोपरिष्टावक्ष्यते-"प्रयोऽधा भवन्ति स्थश्चतुर्थः" (सैया १४.९) इति ॥ १०. इ.उ.म४-एकैक द्रव्यम् । ११. आ.क प्रोस्तान् । १२. भा.क-भोजनपात्रस्याधार। . ।

·-- । । ५ । २६० तैत्तिरीय-संहिता (१.७.८ [स्यधावनमन्त्राः वाजिनो वाजै धापत मुस्ता प्रसव जयत वि योजना मिमीध्वमव॑नः स्कम्नीत (१) काष्ठौ गच्छत वाजिनः । वाजम् । धावत । मरुताम् । प्रसव इति प्र-सवे । जयत । वीति । योजना | मिमीध्वम् । अव॑नः । स्कन्नीत (१) । काष्ठम् । गच्छत ॥ अश्वान् आजिशिरोऽभ्यावर्तयति' वाजिनः' इति द्वाभ्याम् । तत्राचा द्विपदा गायत्री ॥ हे याजिनः अश्वाः, "वाजम्' अन्न प्रति धावत वाजं साधयितुं शीघ्रं गच्छत । 'सवेगितायां गतौ धावादेशः' (द्र.काशिका पा ७.३.७८)। 'मरुता 'प्रसवे अनुज्ञायां ''जयत अन्नम् । ते हि"युप्मानाज्ञापयन्ति; यूयं चास्माकं जयत । कयं धायतीति चेत्-'वि योजना' इति । इयं त्रिपदोपमा प्रतिष्ठा वा; " पटकसप्तकाष्टकैर्विवर्धमाना । विपरीता प्रतिष्ठा " (पिंसू ३.१४, १५) १० इति । ककुमती वा, "एतस्मिन् पञ्चमे सबै छन्दः शकुमती ! पट्के ककुमती" (द्र.पिसू ३.५५)। योजना योजनानि वि मिमीवं बहून्यपि योजनानि मिमीध्वम् । गमनशैध्येण विमितानि परिमितानि अल्पानीव कुरुध्वम् । माड माने । किं च--'अचनः मार्गान् 'स्कम्नीत स्तम्भयत शीघ्रया गत्या 'पीडितानि कुरुत । 'काष्ठाम् अध्वसमाप्तिम् आजिशिरो गच्छत । गन्तव्यमध्वानं शीघ्रं ठड्ययतेति यावत् ॥ वाजिन इति ॥ कल्पः- "भथैतानाजिस्तो *विख्यापयति वाजिनो वा धावत मरुतां प्रसवे जयत वि योजना मिमीध्वमध्वनः स्कनीत काठां गच्छतेति" (बोश्री ११.७) इति । हे 'वाजिनः भश्वाः, 'वाजम् अन्नं संपादयितुं त्वरया 'धावत । मरुताम् अनुज्ञायां संत्यामनं 'जयत । विशेषग बहू- न्यपि योजनानि 'मिमीध्वं शीप्रधावनेन परिमितान्यल्पानीव कुरुत । किं च अध्वनः मार्गान् 'स्कन्नीत स्कम्भयत शीघ्रगत्या पीडितान् कुरत । 'काष्ठाम् अध्वसमाप्तिमाजिशिरः गच्छत ॥ भस्मिन्मन्त्रे प्रथम- भाग प्रतीकत्येनोपादाय चतुर्थभागे काटाशब्दं व्याचष्टे-" वाजिनो वाज. धावत काष्ठां गच्छतेत्याह । सुवर्गो वै लोकः काष्ठा । सुवर्गमेव लोकं यन्ति " (वैवा १३.६) इति । दिग्विशेष विधातुं प्रस्तौति- " सुवर्ग वा एते लोकं यन्ति । य हाजि धावन्ति " (वैना १.३.६) इति ॥ विधत्ते- " प्राञ्चो धावन्ति । प्राडिव हि सुवर्गों लोकः" (तैना १०३.६) इति । प्रायः १३ पूर्वाभिमुखाः । ऐन्द्रत्वात् । स्वर्गस्य प्राग्दिग्वर्तित्वम् ॥ वाजेवाज इति।। कल्पः-- " अथ रथान् धावनोऽनुमन्त्रयते वाजेवानेऽवत वाजिनो न इति चतसृमिरनुच्छन्दसम्" (बौधौ ११.८) इति । तत्रेयमृक् प्रथमा– वाजेबाजेऽवत वाजिनो नो धनेषु विना अमृता बरतज्ञाः । अस्य मध्वः पियत मादयध्वं तृप्ता यात. पथिभिदेवयानः' इति । हे वाजिनः अश्वाः, वाजेयाने तत्तदननिमित्त, धननिमित्तं च 'न: अस्मान् भवन । विप्राः ब्राह्मणयन् स्नानेन १-१. त-जयतातोऽन देहि ति-जयतान्नमतो हिं। २. मै-हितानि । ३० * बौधीस्वे- अवल्यापयति ' इति । । १३-१३. मड-पूर्वामिमुख्याः । इन्द्रस्य प्रादिग्पर्तिस्वात् । - २० २५ ·। १.७.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता रयधावनमन्त्राः] वाजेवाजेऽवत याजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः । अस्य मध्यः पिबत मादयध्वं तुप्ता यात पथिभिर्देवयानः ॥ ते नो अवन्तो हवनश्रुतो हवं विश्वे शृण्वन्तु वाजिनः ॥ वाजेवाज इति वाजे-बाजे । अयत । वाजिनः । नः । धनेषु । विप्राः । अमृताः । ऋतज्ञा इत्यृत-ज्ञाः । अस्य । मः । पिवत । मादयध्वम् । तृप्ताः । यात । पथिभिरिति पथि-भिः । देवयानैरिति देव-यानैः ।। ते। नः। अवन्तः । हवनश्रुत इति हवन-श्रुतः । हवंम् । विश्चै । शृण्वन्तु । वाजिनः॥ अश्वान् धावतोऽनुमन्त्रयते-- 'वाजेबाजे' इत्यादिभिश्चतसृभिः । आद्या त्रिष्टुप् । 'वाजिनो नः' इति प्रथमपादान्तः ॥ वाजेवाजे अन्नेऽने साध्ये 'वाजिनः अश्वाः अस्मान् १० "अवत रक्षत तल्लम्भयित्वा । किं च-'धनेषु अवतेति धनानि चास्मान् लम्भयत । हे 'विप्राः मेधाविनः, यथा तद्रागिणः 'अमृताः अमरणाः "ऋतज्ञाः सत्यज्ञाः सत्यवन्तः 'अस्य मध्वः मधुसदृशस्य धृतस्य 'पिबत । पूर्ववत् कर्मणि षष्ठी (पा २.३.६५)। नुमभाव छान्दसः । पीत्वा च 'मादयध्वं तृप्यत । मद तृप्तियोगे, चुरादिरनुदात्तेत् । 'तृप्ताः च यात गच्छत । "पथिभिः मार्गः "देवयानैः देवा पैर्गच्छन्ति, तैर्मनोहरैः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा १५ ६.२.१३९)। “लिति " (पा ६.१.१९३ ) इति प्रत्ययात् पूर्वस्योदात्तत्वम् ।। 'ते नो अन्तिः' इति द्विपदा विराट् । 'विराड्जागतगायत्राभ्याम्' इति ।। हे "अर्वन्तः, अरणकुशलाः । अर्तेः " अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते " (पा ३.२.७५) इति वनिप् । “ अर्वणस्त्र- सावनः" (पा ६.४.१२७)। 'हवनश्रुतः आह्वानस्य श्रोतारः' ते वाजिनोऽश्वाः अस्माकं हयम् आह्वानं "शृण्वन्तु 'विश्वे सर्वेऽपि । भावेऽनुपसर्गस्य " (पा ३.३.७५) इति अपू, २० संप्रसारणं च ॥ शुद्धाः अमृताः मरणरहिताः श्रमरहिताः ऋतज्ञाः ऋतं सत्यमस्य गन्तव्यदेशं जानन्तः । तागश्वाभि- मानिनो हे देवाः, अस्य मध्वः पिबत, धावनात् पूर्व पश्चाचावघाप्यमाणं मधुसमानं नैवारचररसं पिबत। पीत्वा च "मादयध्वं हृष्टा भवत । ततः तृप्ताः सन्तो "देवयानः पथिमिः आणि प्रति यात ॥ त इति ॥ अथ द्वितीया-'ते नो अर्वन्तो हवनश्रुतो हवं विश्वे शृण्वन्तु वाजिनः' इति । ते २५ भश्वाः अर्वन्तः गतिकुशलाः 'हवनश्रुतः अस्मदाह्वानश्रोतारः वाजिनः अन्नवन्तः विश्वे सर्वेऽपि हवम् भादानमस्मद्वचनं शृण्वन्तु ॥ ३.तं.ति-श्रोतारः इत्यस्यानन्तरं ' विधेयाः । . . - ·. २६२ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.८ [रथधावनमन्त्राः मितद्रवः सहस्रसा मेधसाता सनिष्यवः । महो ये रत्न "समिथेपु जनिरे शं नो भवन्तु वाजिनो हवैषु ।। मितव इति मित-द्रवः । सहस्रसा इति सहस्र-साः। भवसातेति मेध-साता । सनिष्यवः । महः। ये । रत्नम् । समिथेष्विति सम्-इथेषु । जधिरे। शम् । नः। भवन्तु । वाजिनः । हवैषु ।। 'मितद्रवः' इति परोष्णिक भास्तारपङ्क्तिा , " परौ चेद्वादशाक्षरावास्तारपङ्क्तिः" (पिसू ३.४०) इति ॥ मितमल्पमिव महान्तमपि पन्यानं द्रवन्ति गच्छन्तीति "मितद्रवः । यद्वा-- मितं शीघ्रं गच्छन्तीति मितवः । " मितबादिभ्य उपसंख्यानम्" (पा ३.२.१८० वा १) इति डुप्रत्ययः । दासीभारादिष्टव्यः (पा ६.२.४२)। मितं द्रवर्ण येपामिति वा बहुव्रीहिः। सहस्रसाः सहस्रस्य धनराशेः सनितारः । पूर्ववद्विट्प्रत्यय' आकारश्च (पा ३.२.६७,६.४.४१)। १. 'मेघसाता मेवस्य सननं संभजनं मेधसातिः यज्ञप्राप्तिः । तस्मिन्निमित्ते यतमानाः । “जनसनखना सञ्झलोः" (पा ६.४.४२ ) इत्यात्वम् । “सुपी सुलुक् " (पा ७.१.३९) इति सप्तम्या डादेशः । दासीभारादिः (पा ६.२.४२)। 'सनिष्यवः सनिः सननीयं धनं वा संविभजनम् । सनेरिसिप्रत्ययः (द्र. उ ५८९)। तदन्तात् “सुप आत्मनः " (पा ३.१.८) इति क्यच् । इप्रत्ययान्ताद्वा क्यचि छान्दसः सुडागमः । किं च-ये वाजिनः 'समिथेषु संग्रामेषु । " समीणः " (उ १७६) १५ इति थक्प्रत्ययः । 'महः महतः महाबलस्य शत्रोः 'रत्नं धनं 'जभिरे हरन्ति । छान्दसो लिट् । हृाहोर्भः" (द्र. पाभा ८.२.३२ वा १) इति भत्वम् ॥ 'शं नो भवन्तु ' इति त्रिष्टुप् ॥ आस्तारपडितपक्षे देवतातेत्यादिः त्रिपदा त्रिष्टुप् ॥ नः अस्माकं 'शं भवन्तु सुखहेतबो भवन्तु. हवेषु आहानेषु । पूर्ववदा (पा ३.३.७५) । वाजिनः अश्वाः "देवताता देवास्तायन्ते विस्तार्यन्ते पृथक्पृथगाराध्यन्तेऽस्मिन्निति देवतातिर्यज्ञः । परमप्यनुना- २० सिकलोपं बाधित्वा व्यत्ययेन " अनुनासिकस्य विझलो: " (पा ६.४.१५) इति पूर्ववत् दीर्घवम् । तत्रानुनासिकलोपः। पूर्ववत् सप्तम्या डादेशः(पा ७.१.३९)। दासीभारादिः (पा ६.२.४२)। मितद्व इति ॥ अथ तृतीया--'मितदकः सहसा मेधसाता सनिप्यवः । महो य रनर समिथेषु जधिरे शं नो भवन्तु वाजिनो हवेषु ' इति ॥ महान्तमपि पन्यानं मितमल्पमिव दन्ति गच्छ- न्तीति मितद्रवः। 'सहस्रसाः सहस्रस्य महतोऽन्तराः सनितारो दातारः। 'मेघसाता यज्ञस्य प्रदातारः। २५ "सनिप्यवः सनि द्रव्यदानमस्मास्विच्छन्तः । ईशा 'ये अश्वाः 'समियेषु संग्रामेषु महः रत्नम् अत्यधिक शत्रोधन अध्रिरे "हृतवन्तः ते 'वाजिनः 'नः अस्माकं ' 'भवन्तु सुखकरा भवन्तु ॥ लमैसूरमुद्रितपुस्तके संहितायां भहभास्करभाष्ये च 'समिधेषु', पदपाठे च ' समिधेविति सम् इथेषु' इति पाठः।। ४. { शुद्धीकृतः पाठः 1] मै-'वियत्ययः; तं-डप्रत्ययः । ५.मै-धक् । ६.म-पूर्वपदस्य। १६. पा-जितवन्तः; इ-अभिजितवन्तः । " ·। " १.७.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २६३ स्थधावनमन्त्राः] देवताता मितद्रवः स्वर्काः । जम्भयन्तोऽहिं वृकर रक्षासि सनेम्यस्मर्युयबन्न(२)मीयाः ॥ एप स्य वाजी क्षिपणिं तुरण्यति ग्रीयायौ युद्धो अपिकक्ष आसनि । क्रतुं दधिका अनु संतवीत्वत् पृथामङ्कारस्यन्वापनीफणत् ॥ देवतातेति देव-ताता । मितव इति मत-द्रवः । स्वळ इति सु-अर्काः । जभयन्तः । अहिम् । वृकम् । रक्षापसि । सनैमि । अस्मत् । युयवन् (२) । अमीवाः ।। एषः । स्यः । वाजी । क्षिपणिम् । तुरण्यति । ग्रीवायर्याम् । बद्धः । अपिकक्ष इत्यपि-कक्षे । आसनि । ऋतुम् । दधिका इति दधि-क्राः । अन्विति । सतीत्वदिति सम्-तीत्वत् । पृथाम् । अङ्कासि । अन्विति । आपनीफदित्या-पनीफणत् ।। 'मितव्यः व्याख्यातम् । 'स्वर्काः शोभनगमनाः शोभनस्तुतयो वा । नसुभ्याम् (पा ६.२.१७२) इति स्वरः । 'जम्भयन्तः भञ्जयन्तः 'अहिम् आगत्य हन्तारं 'वृकं हिंसक चोरादिकं रक्षांसि च । यद्वा T-अहिमागत्य हन्तारं वृकमपहर्तारम् । कुक वृक आदाने । इगुपधात् कः (पा ३.१.१३५)। रक्षांसि धर्मविघ्नकारीणि । 'सनेमि क्षिप्रमित्येके, पुराणमित्यन्ये । 'अस्मत् अस्मत्तः "युयवन् यावयन्तु पृथक्कुर्वन्तु । किं च—'अमीवाः रोगांश्च युयवन्नित्येव । आगत्य देवतातेति ॥ अथ चतुर्थी- 'देवताता मितद्रवः स्वर्काः। जम्भयन्तोऽहिं वृकर रक्षारसि सनेम्यस्मायवनमीवाः' इति । "देवताता देवानहन्तीति देवतातयः । मितद्रवः, पूर्ववत् । "स्वर्काः शीघ्रधावनेन सुष्टु अर्चनीयाः, ते वाजिनः महिं 'वृकं रक्षांसि सर्पवदरण्यश्ववद्याधकान् राक्षसान् जम्भयन्तः, वर्णव्यत्ययः। सनेमि क्षिप्रमेव 'ममीवाः रोगान् भस्मत् 'युयवन भस्मत्तो वियोजितवन्तः । एप इति ।। तदेवमध्यापकसंप्रदायमनुसृत्य मन्त्रचतुष्टयं विभक्तम् । बौधायनाचार्यस्तु-ते २. नो भर्यन्तः' इत्यादिः 'वाजिनो हयेषु' इत्यन्त एक एव मन्त्र इत्यभिप्रेत्य चतुर्थीम् 'एष स्य वाजी' इत्यादिकामृचं चतुष्टयेऽन्तर्भावयामास । तदीयपाठस्तु-एप स्य वाजी क्षिपणिं तुरण्यति प्रीवायां बद्धो अपिकक्ष भासनि । ऋतुं दधिका अनु संतवीत्वत् पथामकारस्यन्वापनीणफत् ' इति ॥ ग्रीवायां कक्ष आस्थे च तत्तदुचितरज्जुविशेषैः बद्धः सन् एषः 'स्य: "वाजी एषोऽश्व: 'क्षिपणि तरण्यति कशां स्वरयति, बहुधा बद्धरयात् रयं भञ्जयितुमितस्ततो न गच्छति, कशयाऽश्व:' शीघं धावतीत्यर्थः। 'दधिकाः २५ धारकान् "मार्गावरोधकान् पाषाणादीनप्यतिक्रामन् 'क्रतुं सादिनोऽभिप्रायम् भनु "संतवीत्वत् सम्यगनु- संदधानः पयां मार्गाणाम् भासि लक्षणानि कुटिलानि निम्नोसतानि च बाजी मनु मापनीफणत् भनुक्रमेण ऋजुत्वं समरवं चाऽऽपादयन् पुरण्यतीति पूर्वत्रान्वयः ॥ १५ इ.उ.पा-कशायास्तस्याः; क.तं.मा-कशायास्वस्या, तिकशायास्त्वरया । १६.मा- मार्गविरोधकान्। १७-१७. ति.म४-वा । १५ .

·- २६४ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.८ [ स्थधावनमन्त्राः हिंसन्तीयमीवाः । मीयतेराड्पूर्वादप्रत्ययः । उपसर्गस्य च हस्वत्वं निपात्यते । यौतेलेंटि शपः लः। छन्दस्युभयथा " (पा ३.४.११७ ) इत्यार्धधातुकत्वात् डित्त्वाभावे गुणः ॥ प्रत्याधावतोऽनुमन्त्रयते--' एप स्यः' इति जगती । स्यः अश्वः सामान्येनोच्यते । एप 'स्यः स एपः "वाजी अश्वः । " स्य छन्दसि बहुलम् " (पा ६.१.१३३ ) इति सुलोपः । क्षिपणि ५ कशां क्षिप्यतेऽनयेत्यनिः । "तुरण्यति स्वरयन्नतीच शीघ्रं प्रस्थापयति । तुरण वरायाम् , कण्ड्वादिः (पा ३.१.२७), अन्तर्भावितण्यर्थः । विभक्तिव्यत्ययो वा । क्षिपण्या क्षिपणिप्रहारेण त्वरयते तूर्णं गच्छति । 'ग्रीवायां बद्धः उरोव ण 'अपिको कक्षेऽपि कल्यया बद्ध इत्येव । सुम्सुपा' (द. पाभा २.१.४ या १) इति समासः। यद्वा -कश्यायामपीतः अपिकक्षः अवययविशेषः यत्र कक्ष्यया बन्यते । निरुदकादित्वादुत्तरपदान्तोदात्तत्वम् (पा ६.२.१८४ )। भासनि आस्ये च १० बद्धः खलीनेन । " पद्दन् " " (पा ६.१.६३ ) इत्यादिना आसनादेशः। एवमेषु स्थानेषु बद्धोऽप्येवं शीघ्रो भवतीति अन्यो ह्येषामेकत्रापि बद्धश्चलितुमपि न शक्नोति इति भावः । पुनश्च विशेष्यते-- "क्रतुं सादिनः प्रज्ञामभिप्राय कर्म वात्मीयं यन्महाश्चानामुचितं भवति, तत् 'अनु सतवीत्वत् अनु- संवर्धमानः अनुविदधान इति यावत् । अनुक्रमेण वा संवर्धयन् । तु इति वृद्धिकर्मा । ततो यड्लकि 'गुणो यड्लकोः" (पा ७.४.८२) इति गुणे कृते अभ्यासस्येडागमः। शतरि "अभ्यस्तानामादिः" १५ (पा ६.१.१८९) इत्यायुदात्तत्वम् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् ( पा ६.२.१३९) । दधिकाः धारकान् पर्वतादीन् क्रामन् दूरस्थानपि सहसाऽवक्रामन्निति यावत् । (पर्वतादीन् माक्षि वा )। "जनसन'" (पा ३.२.६७) इत्यादिना विट् । " विड्यनोरनुनासिकस्यात् " (पा ६.४.४१) इत्यात्वम् । पुनश्च विशेष्यते--'पया मार्गाणाम् 'अङ्कासि लक्ष्मस्थानीयानि कुटिलानि निम्नोन्नत- वादीनि वा । अकि लक्षणे । असुन् । 'अनु 'अनु आफ्नीफणत् अनुक्रमेण ऋजुत्वं समत्वं च २० पयामापादयन् । दावादौ निपात्यते (पा ७.४.६५)। पूर्ववत् स्वरः । एवं कुर्वन् तुरण्यति ॥ उत स्म' इत्यादि । "स्म इति पादपूरणे । अपि च 'अस्य "दवतः गच्छतः 'तुरण्यतः स्वरमागस्य " शुतुरनुमः" (फा ६.१.१७३) इति षष्ठया उदात्तयम् । अस्येत्पन्वादेशानुदात्तदम् । "प्रगर्धिनः गन्तव्याक्रमणाभिकाक्षिणः अस्य अश्वस्य 'अङ्कसं देहासक्तं चामरादिक वस्त्रादिकं चास्य लक्षणभूतं तत्सर्व परितः सर्वस्मिन्नपि देहे विद्यमानम् 'अनु 'याति गच्छति । अङ्कतेः २५ औणादिकोऽसिम्प्रत्ययः । कस्येव किमिव चेत्यत्राह' श्येनस्य 'इव : पक्षिणः 'जतः गच्छतः । ध्रज गतौ । पर्ण न पत्रमिव पत्रार्थ 'प्रगर्धिन: आमिषार्थिनः । अनेकेवशम्दात् घाक्यार्थोपमा भवतीति द्वयोरुपमाययोरुपादानम् । अवो विशेष्यते-'दधिक्राणः । व्याख्यातः (तैसं १.५.११ ) ऊर्जा बलेन 'सह 'तरित्रतः भृशं तरतः । यद्वा-ऊर्जा अन्नेन M[द्र.ट ६६५ ' अञ्च्यजियुजिभूजिभ्यः कुथ'।। *[द. पा २.४.३२] ७. मै-चेत्याह। - ·१.७.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता रथधावनमन्त्राः] उत स्मास्य द्रवतस्तुरण्यतः पर्ण न वेरनु वाति प्रगधिनः । श्येनस्यैव धजतो अङ्कसं परि दधिकाव्णः सहार्जा तरित्रतः ।। उत । स्म । अस्य । द्रवतः । तुरण्यतः । पूर्णम् । न । वः । अन्विति । वाति । प्रगर्धिन इति प्र-गर्धिनः॥ ध्रजतः । अकसम् । परीति दविक्राव्ण इति दधि-काणः । सह । ऊर्जा । तरित्रतः । श्येनस्य । इव । ५ ८ . आमिषादिना सह तरतः श्येनस्येव । वेगत्रत्त्वातिशयप्रदर्शनार्थ चेदम् । तरतेर्यड्लगन्तस्य तत्रै निपात्यते (पा ७.४.६५ ) । “ शतुरनुमः " (पा ६.१.१७३) इत्येतद्वाधित्वा परत्वात् "अभ्यस्तानामादिः" (पा ६.१.१८९) इत्यायुदात्तत्वं भवति । "सावेकाचः " (पा ६.१.१६८) इत्यूर्जस्तृतीयाया उदात्तत्वम् ।। उतेति ॥ कल्प:-" स यद्यस्मै स्थभ्रेपमाचक्षत भाग्नीध्र एतां जुहोत्युत, स्मास्य द्रवतस्तुरण्यत इति " (बौश्री ११.८) इति । पारस्तु-उत स्मास्य द्रवतस्तुरण्यतः पर्ण न घेरनु वाति प्रगर्धिनः । श्येनस्येव धजतो अङ्कसं परि दधिक्राव्णः सहोर्जा तरित्रतः' इति । 'उत "म अपि च "द्रवतः गच्छतः "तुरण्यतः त्वरसत: प्रगर्धिनः भवधि प्राप्तुं काइतोऽस्याश्वस 'अङ्कसं शृङ्गारचिझं वस्त्रचामरादिकं परि सर्वस्मिन्नपि देहे वर्तमानम् अनु चाति गच्छन्तमश्वमक्षिप्तत्वेन दृश्यमानं गच्छति । कस्य किमिव १ : १५ पक्षिणः मणं न पक्ष इव । यथा त्वरया गच्छतः पक्षिणः पक्ष उत्क्षिप्तो गच्छन्नवलोक्यते तथा धावतो- ऽश्वस्यालकाररूपं वस्त्रचामरादिकं विस्पष्टमवलोक्यते । पक्षिमात्रस्य पर्णमकसस्य दृष्टान्तत्वेनाभिहितम् । शीघ्रधावने श्येनदृष्टान्त उच्यते । भ्रजतः गच्छत: "श्येनस्य इव दधिक्राणः धारकपर्वताद्यतिमामिणः जी 'सह अत्यन्तयलेन सह सरित्रतः भृशं तरतोऽश्वस्येति योज्यम् ॥ आपस्तम्बस्त्येवमाह-" वाजिनो वाज धावतेति चतसृभिर्धावतोऽनुमन्त्रयते । अग्निरेकाक्षरणेति २० धावरसूजितीर्यजमानं वाचयति । लक्षणं प्राप्योदञ्च आवृत्य प्रदक्षिणमावर्तन्ते । मितद्व इति चत्ताभि, प्रत्याधावतोऽनु मन्त्रयते" (आपश्री १८.४.१८-२१) इति । 'वाजिनः', 'वि योजना', 'चानेवाजे', 'ते नो भर्यन्तः' इति चतस्रः॥प्रधावतोऽनुमन्त्रण विधत्ते-" चतसृभिरनुमन्त्रयते । चत्वारि छन्दारसि । छन्दोभिरेवैनान् सुवर्ग लोकं गमयति" (तैना १.३.६) इति ॥ गायत्रीत्रिष्टुप्जगत्यनुष्टुविति छन्दसा "चतुष्कम् । उदङ्मुखत्वेनाऽऽवृत्ति विधत्ते-"प्र वा एतेऽस्मालोकाग्च्यवन्ते । य भाजि धावन्ति । उदच २५ आवर्तन्ते । अस्मादेव तेन लोकानयन्ति " (तैना १.३.६) इति । ऐति ॥ कल्प:-" रथविमोचनीयं जुहोत्या मा वाजस्य प्रसवो जगम्यादिति" (चौधौ ११.८) इति ॥ पाठस्तु-'भा मा वाजस्य प्रसवो जगम्यादा धावापृथिवी विश्वशम् । मा मा गन्तां पितरा मातरा चाss मा सोमो अमृतरवाय गम्यात्' इति ॥ वाजस्य भग्नस्य, प्रसवः उत्पत्तिमा प्रति १६.भा.क-चतुष्टयम्।

·२६६ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.८ [स्यधावनमन्त्राः आ मा वाजस्य प्रसवो जंगम्यादा द्यावापृथिवी विश्वशंभू । आ मो गन्तां पितरा (३) मावरा चाऽऽ मा सोमो अमृतत्वाय गम्यात् ॥ एति । मा । वाजस्य । प्रसव इति प्र-सवः। जगम्यात् । एति । यावापृषिवी इति पावा--पृथिवी । विश्वशंभु इति विश्व-शम् ॥ एति । मा । गन्ताम् । पितरी (३) मातरा । च एति। मा । सोमः । अमृतत्वायेत्य॑मृत-वाय । गम्यात् ॥ रयविमोचनीयं जुहोति-'आ मा वानस्य ' इति त्रिष्टुभा ॥ वाजस्य अन्नस्य "प्रसवः प्रसूतिः उत्पत्ति: मा माम् "आ 'जगम्यात् आगच्छेत् । लिडि शपः लुः । अनं ममोत्पद्यता- मित्यर्थः । किं च - द्यावापृथिवी चावापृथिव्यौ च मामागच्छेताम् । विश्वशंभू विश्वस्य शं १. सुखं भावयन्त्यौ । मितादित्वात् डुप्रत्ययः (पा ३.२.१८० वा १)। किपि वा द्विवचनस्य पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । किं च-पितरा 'मातरा च पिता माता च मामागच्छेताम् । लेटि शपो लक् । “ पितरामातरा च छन्दसि " (पा ६.३.३३) इति निपान्यते । यद्वा-उभयत्रापि सुपां सुलक्" (पा ७.१.३९) इति सोराकारः। किं च -"सोमः च 'माम् 'अमृतत्वाय अमरणत्वाय ('आ) गम्यात् आगच्छेत् । लिडि शपो लुक् । आशिपि लिया । १५ मा 'जगम्या मागच्छतु । चावापृथिव्यौ च विश्वशंभू कृत्स्नस्य जगतः सुसं भावयन्त्यौ मामा- गच्छताम् । पितरा 'मातरा अस्मदीयः पिता माता. च मां प्रति मा गन्तां चिरं जीवित्वाय समागच्छताम् । किं च सोमः च अमृतत्वाय मम देवत्वनन्मने मां प्रति आ गम्यात् मागच्छतु । " अपाम सोमममृता अभूम" (वैसं ३.२.५) इति ह्यन्यत्र श्रुतम् ॥ विधत्ते-" स्यविमोचनीय " (तैया १.३.६) इति । ग्यविमोकेनाश्वानाम् मायासं परिहत्य स्वयं प्रतिष्ठितो २. भवति ॥ मन्त्र वाजप्रसवोक्तेरभिप्रायमाह--" मा मा वाजस्य प्रसवो जगम्यादित्याह । अन्न वै वाजः । भन्नमेवावरन्दे " (नैना १३.६) इति ॥ इतरैः षोडशस्यैर्धावयः कृष्णलदान विधातुं प्रस्तौति-- " ययालोकं वा एत उजयन्ति । य भानि धावन्ति " (तैना १३.६) इति । ये रथान्तरवर्तिन भाजि धायन्ति, एते ययालोकं यथास्थानमुजयन्ति यस्मिन् यस्मिन् स्थाने यो यो धावत्यसाबसौ सत्तत्स्थानं जयतीत्यर्थः ।। विधत्ते-"कृष्णलं कृष्णलं वाजसन्यः प्रयच्छति । यमेव से पान २५ लोकमुनयन्ति । तं परिक्रीयावर? " (लैवा १.३.६) इति । यवत्रयपरिमित सुवर्ण कृष्णलम् । पाजमखमुद्दिश्य सरन्ति धावन्तीति वाजस्तो रयान्तरवर्तिनः । अत एवाऽऽपस्तम्ब भाइ-" यजुर्युक्त यजमान भारोहति । धाजस्त इतरान् रथान् " (आपश्री १८.४.१२-१३) इति । एकैकस्म वाजस्ते एकैकं कृष्णलं दद्यात्तन तैः संपादितमनं निवासस्थानं च परिक्रीय स्वाधीन करोति ।। १९-१९. ति-विश्वशंभुवौ विश्वस्य । २०-२०. आ-चिरजीवित्वाय, इ.उ-चिरजीवित्वात; ३.तं.ति-चिरं जीवित्वा W जुहोति प्रतिष्ठित्यै - ·१.७.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २६७ स्थधावनमन्त्राः] वार्जिनो वाजजितो वाजर सरिप्यन्तो वाजे जेप्यन्तो बृहस्पतीगमव. जित वाजिनः । वाजजित इति वाज-जितः । वाजेम् । सरिष्यन्तः । वार्जम् । जेष्यन्तः । बृहस्पतैः । भागम् । अवेति । जियत । रथयुजोऽश्वानेवारं चरमप्रापयति-वाजिनः' इति यजुषा ॥ हे 'वाजिनः अश्वाः "वाजजितः वाजम् अन्नं जेतुमुद्यताः । “विभाषितं विशेषवचने बहुवचनम् " (पा ८.१.७४) ५ इति पूर्वस्याविद्यमानवत्त्वाभावः । 'वाज वाजहेतुमानि "सरिष्यन्तः सर्तुकामाः सृत्वा च "वाजम् आजि 'जेष्यन्तः जेतुकामाः । उभयत्रापि हेतौ शता (पा ३.२.१२६)। सरणार्थ जयाथ चेत्यर्थः । । । । - तान् पोडश कृष्णलान् पुनरादायकीकृत्य ब्रह्मणे तदान -विधत्ते-" एकधा ब्रह्मण उपहरति । एकधैव यजमाने वीयं दधाति " (वैवा १.३.६) इति ॥ चरुं विधातुं प्रस्तौति- "देवा वा ओषधीप्वाजि- मयुः। ता बृहस्पतिरुदजयत् । स नीवारान्निरवृणीत । तन्नीवाराणां नीवारत्वम् " (तैवा १.३.६) इति । १. यथा पूर्व प्रथमतो वाजपेययागार्थमाजि धावतो बृहस्पते यस्तद्वदनाप्योपधीपु सारस्वीकारायाऽजिप्राप्ती धृहस्पतिर्जय प्राप्यौषधीषु सारत्वेन नीवारानन्याभ्य ओषधीभ्यो निष्कृप्यावृणीत । निःशेषेण वृतत्यानीवारत्वं संपसम् ।। विधत्ते-" नैवारश्वरुभवति । एतद्वै देवानां परममन्नम् । यहीवाराः। परमेणैवास्मा मनायेना- वरमन्नाद्यमवरन्दै " (तैबा १.३.६) इति । शाल्यादिभ्योऽत्यन्तप्तत्वेन नीवाराणां देवान्नत्वम् ॥ घरोः परिमाणं विधत्ते-- " सप्तदशशरावो भवति । सप्तदशः प्रजापतिः । प्रजापतेराप्त्यै " (तैना १.३.६) १५ इति । चरोः सप्तदशशरावपरिमितत्वं पूर्व तरप्रचारविधौ व्याख्यातम् । चरुनिष्पादनोपयुक्त द्रव्यविशेष विधत्ते-"क्षीरे भवति । रुचमेवास्मिन् दधाति" (संवा १.३.६) इति । रुचं स्वादुत्वम् ॥ निष्पले घरी घृतप्लावन विधत्ते-" सर्पिवान् भवति मेध्यत्वाय" (तेव्रा १.३.६) इति । एतदेवाभिप्रेत्याश्व- देवानुद्दिश्य 'अस्य मध्वः पिबत मादयध्यम्' इत्यस्य मन्त्रस्याओं व्याख्यातः ॥ चरोदेवतां विधत्ते- " बार्हस्पत्यो वा एप देवतया । यो वाजपेयेन यजते । बाईस्पत्य एष धरः" (नैना १.३.६) इति । २० कर्तव्य इत्यध्याहारः। वाजपेययाजिनो वृहस्पतिर्देवतेति तत्रत्यचरोरपि सा देवता युक्ता । वाजिन इति ॥ कल्पः-" तमेतान् यजुर्युजोऽश्वानवघ्रापयति वाजिनो वाजजितो वाजर सरिष्यन्तो वाज जेष्यन्तो वृहस्पतेर्भागमवजितेति " (बौनी ११.७) इति ॥ वाजजितः मनं जेतुमुद्यताः "वाजिनः हे अश्वाः, 'वाजम् असं जेतुमाजिमुद्दिश्य "सरिष्यन्तः धावनं करिष्यन्तः 'वाजम् अन्नं जेप्यन्तः यूयं बृहस्पतेः 'भागम् इमं चरम् भवजित ॥ वाजिन इति ॥ कल्प:-" यजुर्युजोऽश्वान् प्रत्याधावतोऽवप्रापयति । वाजिनो वाजजितो वाजर ससवा सो वाज जिगिवारसो गृहस्पतेर्भागे नि मृड्ड्वमिति" (वौश्री ११.१९) इति ॥ यजमानार्थ रथे यजुभिमन्त्रैर्योजनीया अश्वा यजुर्युजः। 'सस्वारसः धावगं कृवयन्तः । जिगिवारस: जय कृतवन्तः । पनि 'मृड्ड्वं शुद्धा भवत । मापस्तम्बमते तु 'जिगिवारसः' इरपन्तो मन्त्रः । तदर्भपूरणाय पृहस्पवे- - ..

·(१.७८ . D तैत्तिरीय-संहिता [रथधावनमन्त्राः चार्जिनो वाजजितो वाजे५ सहवासी वाजै जिगियासो वृहस्पतैर्भागे नि मृमिय वः सा सत्या संघाऽभूयामिन्द्रेण समद्ध्व- वाजिनः । वाजजित इति वाज-जितः । वाजम् । ससृवासः। याजम् । जिगिवासः । बृहस्पतेः । भागे । नीति । मृड्ढ्वम् । इपम् । यः । सा | सत्या । संघेति सम्-धा । अभूत् । याम् । इन्द्रेण । समर्धद्ध्वमिति सम्--अर्धद्धम् । "बृहस्पतेः वार्हस्पत्यस्य चरोनॆवारस्य 'भागम् 'अव जिघ्रत । वृहस्पतिशब्दे सुट्स्यरावुक्तो (द्र. पाभा ६.१:१५७, पा ६.२.१४०.)। “कत्वितः” (पा ६.१.१५९) इति भागशब्दोऽन्तोदात्तः।। आगतवतोऽवघापयति ।। हे वाजिनः वाजजितः वाजं ससृवांसः सृतवन्तः प्याज "जिगिवांसः जितवन्तः । " अभ्यासाच्च " (पा ७.३.५५) इति कुत्वम् । 'वृहस्पतेः 'भागे "नि 'मृड्वं निमार्जयघ्यं शुद्धा भवथ । मृज् शौचालड्कारयोः चुरादिरापीयः अनुदात्तेत् अकर्मकः । “बहुलं छदसि" (पा २.४.७३) इति शपो लुक् । मार्टा व्यत्ययेनात्मनेपदम् । आत्मान शोधयतेति ॥ दुन्दुभीन् विमुच्यमानाननुमन्त्रयते---इयं वः' इति यजुषा || हे दुन्दुभयः, "इयं वः २५ युष्माकं 'सा 'सन्धा सन्धानं सत्या अमोषफला 'अभूत् । केत्याह-'यां सन्धाम् "इन्द्रण भांगमवजिन्नत' इति पूर्वस्मात् मन्त्रात् अनुवर्तनीयम् । अवशिष्टभागो मन्त्रान्तरम् , तस्य विनियोग स एवाऽऽह-"बृहस्पतेर्भागे निमृड्वमिति प्रपोथेषु च लेपानिमार्टि" (भापौ १८.४.१५) इति । प्रमोथा पोष्टाग्राणि ॥ भाजिधावनात् पुरा पश्चाचावधापणं विधत्ते-"क्षश्वान्त्सरिष्यतः ससुपश्चावनाप- यति । यमेव ते वाज लोकमुजयन्ति । तमेवावरन्दे " (तेवा १.३.६) इति ।। इयमिति ।। कल्पः- अथ रथान् विमुच्यमानाननुमन्नयत इयं वः सा सत्या संधाऽभूधा- मिन्द्रेण समघमिति " (बौधौ ११.९) इति ॥ हे 'रयाः, 'वः युप्माकम् इयं 'संधा आजि- भावनप्रतिज्ञा सा 'सत्या अभूत् । यो प्रतिज्ञाम् इन्द्रेण इन्द्रानुग्रहेण समयदरवं सम्यग्धारितवन्तः । इन्द्रानुग्रहायैव 'इन्द्रस्य वज्रोऽसि ' इति रथमन्त्रः भाम्नातः ॥ अजीजिपतेति ॥ कल्प:-" दुन्दुभीनवस्यतोऽनुमन्त्रयत अजीजिपत वनस्पतय इन्द्रं वाजं वि २५ मुच्यध्वमिति " (बौत्री ११.९) इति ॥ हे वनस्पतयः वनस्पतिविकारा दुन्दुभयः, "इन्द्रं यागस्वामिनं "वाजम् मनमुद्दिश्य भजीनिपत यथा जितवान् भवति तथा जितवन्तः । ताशा यूयं पूर्व यन्त्र बद्धास्ततो चिमुच्यध्वं विमुक्ता भवत । बन्धनप्रदेशस्त्वापरतम्बेन दर्शितः-'दक्षिणस्यां वेदिनोण्यां सप्तदश दुन्दुभीन् प्रधनाति" (आपनी १८.४.४) इति ॥ विधत्ते-" अजीजिपत वनस्पतय इन्द्र वाज विमुच्यध्वमिति दुन्दुभीन् विमुजति । यमेव ते वानं लोकमिन्द्रियं दुन्दुभय उजयन्ति । तमेवावर " ३. (वैमा १.३.६) इति ॥ , २० ।

·१.७.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २६९ स्थधावनमन्त्रः - मजीजिपत वनस्पतय इन्द्रं वाजं वि मुच्यध्यम् ॥ ८॥ [ स्कम्नीत युयवन् पितरा द्विचत्वारि ५.शच।] ॥ ८॥ अजीजिपत । वनस्पतयः । इन्द्रम् । वाजम् । वीति । मुच्यध्वम् ॥ ८ ॥ [ मंसं १.११.२,३; कासं १३.१४,१४.१; वास ९.९-१९] "समधद्ध्वम् "इन्द्रेण सह कृतवन्तः “ इन्द्राय वाचं वदत" (तैसं १.७.८ ) इत्यादिका सा सत्याऽभूदिति । किं च-हे वनस्पतयः । विकारे प्रकृतिशब्दः । वनस्पतिविकारा हि दुन्दुभयः। "इन्द्रं वाजम् 'अजीजिपत इन्द्रं वाजस्यान्नस्य जेतारं कृतवन्तः । यथोक्तं पूर्वम्-" इन्द्रं वाज जापयत " ( सं १.७.८) इति, तच्च तथा कृतवन्तः स्थेत्यर्थः । संप्रति विमुच्यध्वं विश्राम्यत विमुक्ताः । जयतेहूं " क्रीड्जीनां गौ" (पा ६.१.४८) इत्यात्वम् । वर्णव्यत्ययेन धातोरिकारः । वनस्पतिशब्दः पारस्करादिः (पा ६.१.१५७)। इति सतमे अष्टमोनुवाकः॥ १ । २० भत्र विनियोगसंग्रहः- "देवाऽऽरोहेद्यं स्वामी ब्रह्मारोहणमन्त्रणम् । देवेतीन्द्रा दुन्दुभीनां घोपोऽश्वाज कशाग्रहः ॥१॥ सर्वासीति निमिमन्त्रैर्युनक्त्यश्ववयं रथे । वाजीत्येतैर्मन्त्रयेत चतुर्भिर्धावतो स्थान् ॥ २॥ मितेत्याभिश्चतसृमिस्तान् प्रत्याधावसो स्थान् । आ मा स्थविमुवस्याख्यं जुहुयाद्वाजिनद्वयात् ॥ ३ ॥ गतेः पुरोपरिधाच्च प्रापयेशरुमश्वकान् । वृहादि जिघ्रतेत्यन्तो द्वितीयेऽप्यनुपज्यते ॥४॥ वृहेति मार्टि घोणायामियं तु रथमन्त्रणम् । अनी दुन्दुमिमन्त्रः स्यादेकविंशतिरीरिताः " ॥ ५॥ अथ मीमांसा ॥ दशमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्--- 'यजुर्युक्तोऽश्वर्युभाग बाधते यमयत्युत । बाधः प्राकाशवन्मैव पक्षे प्राप्तो नियम्यते ॥” (जैन्या १०.३.३३)। वाजपेये श्रूयते--" यजुर्युक्तं रथमध्वर्यवे ददाति " (इ.आपत्रौ १८.३.१०) इति । "तस्या- यमर्थः । रथशकटदासीनिष्कादीनि सप्तदश द्रव्याणि प्रादृतगवाश्वादिदक्षिणाबाधकान्यत्र विहितानि । तेषु च प्रतिद्रव्यं सप्तदशसंख्या विहिता । ततो रथाः सप्तदश । तेषु मुख्यं रथं यजमानारोहणाय 'इन्द्रस्य वनोऽसि ' (तसं १.७.७) इत्यादिभिर्यजुर्वेदोक्तैमन्त्रैः सजीकरोति । सोऽयं यजुर्युक्तो स्थः । तं घ दक्षिणाकालेऽध्वर्यये दद्यादिति । 'माकाशावध्वर्यवै ददाति ' (दःशवा ५.३.५:२२, तांबा १८.९.१०) ३० इत्यत्र यथा चोदकप्राप्तस्याध्वर्युभागस्य वाध एवमनापि । ननु सप्तदशद्रव्यविधानेनैवर प्राकृतव्ययाधः । २९. म४-अस्या। २२. म४-विधाने केवल ।

·- -- -- तैत्तिरीय-संहिता [स्थधावनमन्त्राः सिद्धः । बाढम् । तथाऽप्यर्धिनः पादिन इत्यादि समाख्या प्रापिता विषमविभागविशेपालप्तिन द्रध्यान्तर- मात्रेण वाधितुं शक्या। विरोधिनो विधान्तरस्याविधानात्" । अतश्वोदकमाता “येयमवर्योर्भाग- विशेपक्लुमिः सा यजुर्युक्तरथरूपभागविशेषविधिना वाध्यते । तस्मादध्वर्योर्न स्थान्तरभागोऽस्ति नापि शकटदास्यादिमाग इति पूर्वः पक्षः । नैतद्युक्तम् । प्राकाशदृष्टान्तवैपग्यात् । अत्यन्तमप्राप्तौ हि प्राकाशी ५ तत्र विधेयौ । यजुर्युक्तरथस्तु पक्षे प्राप्तः । तथा हि- सप्तदश स्थान् ददाति ' इत्युक्ते ' कस्य को रथः इति विवक्षायां यजमानेच्छाया नियामकरवाद्यदा अध्वर्यवे तं दातुमिच्छति तदा प्राप्नोति यदा नेच्छति तदा न प्राप्नोतीति पक्षे प्राप्तिः । ततो यजुर्युक्तो यो रथः सोऽध्वर्यवेऽवश्य देय इति नियम्यते । अतो न, कस्याप्यनेन याधः॥ तत्रैव द्वितीयपादे चिन्तितम्-- परावैः सप्तदशभियंश्चरुस्तत्र मुष्टयः । चत्वारः सन्ति नो वोत स्यादेक मुष्टिसंख्ययोः ॥ वत्किमाद्यश्चोदितत्वाच्छरावापूरणान्न सः। द्वितीयोऽस्त्विति चेन्मैवं द्विलोपे वाधगौरवात् ॥ तृतीयोऽस्त्वेकलोपोऽन्न धर्मः संख्यैव लुप्यताम् । क्रियायोगान्न तदमः प्राथम्यात् साऽनुगृह्यताम् ॥" (जैन्या १०.२-३२-३७)। १५ प्रकृती "चतुरो मुष्टीनिर्बपति" इति "मुटितत्संख्ये श्रुते । तथा वाजपेये विकृतिरूपः सप्तदश- बारावश्चरः श्रुतः। तत्र चरौ मुष्टितत्संख्ये द्वे अपि विद्येते किं वा द्वे अपिन विद्यते। पाहोस्विदुभयोरेकमस्त्पन्य. सास्ति । यदकं तदाऽपि कि मुटिरेव किं वा संख्येयेति संशयः । चोदकप्राप्तमुभयमस्तीत्याधः पक्षः प्राप्नोति । धनुभिष्टिमिः सप्तदशसरावपूरणसमर्थस्य चरोरनिष्पत्तः स पक्षो न युक्तः । ताई मुष्टिसंख्ये द्वे अपि पाध्येते इति द्वितीयः पक्षोऽस्त्विति चेत् । मैवम् । एकतरयाधेनैव पूरणाभावपरिहारे सिद्ध सति द्वयोर्याधे २० गौरवप्रसनात् । मन्यत्रोपदिष्टेन शराबद्रव्येणातिदिष्टं मुष्टिद्रव्यं बाध्यते तथा सप्तदशसंख्यया चतुःसंख्या याध्यत इत्युभययाधोऽवश्यंभावी। मैवम् । भिन्नविषयत्वेन याधाऽसंभवात् । शरावसप्तदासंख्ये यागसंबद्धे मुष्टिधनुःसंख्ये तु निवापसंपद्धे इति विषयभेदः । कथं तीन बाधप्रसङ्गः । अन्यथाऽनुपपत्येति वदामः । भनुपपत्तिश्च पूरणासंभयेन दर्शिता । पूरणं धकबाधेनाप्युपपद्यते । मुष्टिवाधे यथोचितं चतुःसंख्योपेतैः २५ कुगादिभिः पूर्तिः स्यात् । चतुःसंख्यायाधे यथोचितमधिकर्मयोपेतैमुष्टिभिः पूर्ति विग्यति । एवं ताई एकलोप इति तृतीयः पक्षोऽस्तु । तत्र संख्या धर्मः, मुष्टिधर्मी । तया सति मुष्टौ लुते सति "निराधयस्य धर्मस्पासिद्धेः मंग्याटोपोऽवश्यंभावी । संख्यायां तु लुप्तायां मुष्टिः शक्नोत्यवस्थातुम् । तसात् संख्यैव नुप्पनामिति प्राप्त रामः--चतुःसंख्या तावच मुष्टिमानेऽन्वति, कर्मकारकयाचिद्वितीयारिभक्त्यन्तस्य धनुः सदस्य महकर्मकारण निर्थपनिधातुना सहान्वयान् । अत: संख्या न मुष्टिधर्मः । पार्मिकान्वयन ३. तु मुष्टिविशेषणं "भविष्यति । मस्यामुयोः क्रियासंयन्धे समाते सत्यपि प्रथमध्रुतत्वात् साऽनुगृह्यते घरमधूनत्वेन दुर्मलो मुष्टियांभ्यत इति राधान्तः ॥ इति धीमरमायणाचार्यविरचिो माधयीये वेदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्टे सप्तमप्रपाठकेटमोऽनुवाकः ॥ ८॥ २३. आ.म४-द्रव्यान्तरविधिमाश्रेण । २४. सं.ति.म४-विमागान्तरम्य । २५. इ.उ.पा- इसर । २६. आ.ब-वीक्षायाम् । २७. आ.र-मुठिराख्ये। २८. आ-'पूरणे समर्थस्य । २९. म४- मदाययस्य! मकर्ममंगेत्यर्थः ।)। ३०.तं.ति.म४-साक्षादचयात् । ३१. आ.फ-पाणिका' । ३२.ति-गपति। ।

·। १.७.९) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता यूपाहरणमन्त्राः] क्षत्रस्योल्यमसि क्षत्रस्य योनिरसि जाय एहि सुवो रोहाव रोहाव हि सुवरहं नावुभयोः सुरु रोक्ष्यामि क्षत्रस्य । उल्बम् । असि । क्षत्रस्य । योनिः । असि । जायै । एति । इहि । सुवः ।। रोहाव । रोहाव । हि । सुवः । अहम् । नौ । उभयोः । सुवः । रोक्ष्यामि । यजमानं तायं घृताक्तं वस्त्र परिधापयति 'क्षत्रस्य' इति । केचित् तरुत्वचं ५ तार्यमाहुः । क्षत्रस्य धनस्य शरीरलक्षणस्य उल्वं रक्षाधिकरणस्थानीयं वा परिवासः त्वम् असि ॥ दर्भमय पत्नी-'क्षत्रस्य ' इति ॥ "क्षत्रस्य ,धनस्य 'योनिः कारणम् असि दर्भमूल- त्वाद्धनसाधनानो कर्मणाम् ॥ जायामामन्त्रयते-'जाये' इति ॥ हे 'जाये, "आ 'इहि आगच्छ, 'सुवः स्वर्ग स्वर्गहेतुं निश्रेणि रोहाव त्वं च अहं च रोहाव इति । " चादिलोपे विभाषा" (पा ८.१.६३ ) इति १० तिडन्तस्य निधातप्रतिषेधः । " स्वरो रोहतौ छन्दसि" (पा ६.३.१०९ वा ६) इत्युत्यम् ॥ जाया पतिभ्यामा[ पति प्रत्या ]ह-- रोहाव हि' इति । एवं भवत्या त्वा ] रोहाव "सुवः आवाम् । हिशब्दो. यस्मादर्थे । यस्मात् सुवः तस्मादोहाव इति । अपदात् परत्वान्न निहन्यते, (द्र. पा ८.१.१६,१७,२८), हियोगाच्च (पा ८.१.५६)॥ यजमान माह अहम् ' इति ॥ तर्हि 'नो आवयोः 'उभयोः अहं "सुवः १५ रोक्ष्यामि । पूर्ववदुत्वम् ॥ अष्टमे रथधावनमुक्तं नवमे यूपारोहणमुच्यते । क्षत्रस्येति ॥ कल्प:--" अथ यजमान ताप्य परिधापयति क्षत्रस्योल्बमसीति । क्षत्रस्य योनिरसीति दर्भमयं पलीम् " (बौनी ११.११) इति ॥ धृतास्तं वस्त्रं ताप्यम् । "हे सार्य क्षत्रस्य राजस्थानीयस्य यजमानस्य गर्भत्वेनोपचर्यमाणस्य "उल्बम् आवरणम् "भसि । “ उल्बावृतो गर्भः" (छाउ. ५.९.१) इति छन्दोगा आमनन्ति । हे दर्भमय पट, क्षत्रस्य राजमहिपीस्थानीयस्य पत्नी- शरीरस्य योनिः असि शीतनिवारणकारणमसि । तदेतत् परिधानद्वयं क्रमेण विधत्त-" ताप्य यजमान परिधापयति । पवित्रं वै दर्भाः। पुनात्येवैनान् । वाज वा एपोऽवहरुत्सते। यो वाजपेयेन यजते । मोषधयः खलु वै वाजः । यदर्भमयं परिधापयति । वाजस्यावरुद्धयै " (तैना १.३.७) इति । ताप्यस्य यज्ञसाधन- स्वायज्ञत्वम् । एनं पत्नीदेहम् । वाजपेययाजिनोऽसावरोधकामिन भोषधिरूपदर्भमयेनासमवरुद्ध भवति ॥ २५ जाय इति ॥ कल्प:--" मय जायामामन्त्रयते जाय एहि सुवो रोहायेति । रोहाव हि सुवरि- तीतरा प्रत्याह । अहं नावुभयोः सुवो रोक्ष्यामीति यजमानः" (योश्री ११.११) इति । स्पष्टार्थों मन्त्रः॥ एवीत्याद्वानस्य तात्पर्यमाह-जाय एदि सुवो रोदावेत्याह । पत्निया एवैष यज्ञस्यान्वारम्भोऽनवच्छिरये" (तैना १.३.७) इति । भादानेन यजमानस्य यज्ञारम्भमनु पन्या अपि यज्ञारम्भे सति यज्ञोऽनयच्छितो भवति ॥ पूर्वमन्त्रैः स्वर्गत्वेन निरूपितस्याऽऽरोदणीयस्य स्पस्य वोदकपात परिमाणमपदितुं परिमाणा. ३० १-१. भा.क.म४-'हे तार्य नास्ति। २. आ.क-क्रमेण' नास्ति। ३. ति-निरपिता- रोहइ.स.पा-निरुपितस्य रोह' । - ·. २७२ तत्तिरीय-संहिता (१.७.९ [यूपाहरणमन्त्राः वाजेच प्रसपापिजश्च ऋतुच सुर्वच . मूर्धा च व्यनियश्वाऽऽन्त्यायनश्चान्त्यश्च भौवनश्चः भुवनश्वाधिपतिथ। - वाजः । च । प्रसव इति प्र-सवः । च । अपिज इत्यपि-जः। च । ऋतुः । च । सुवः । च । मूर्धा । च । व्यनिय इति वि-अग्नियः । च । आन्यापनः । च । अन्यः । च । भौवनः । ५ च । मुवनः । च । अधिपतिरित्पधि-पतिः । च । वाजप्रसवीया द्वादश स्रुवाहुतीर्जुहोति- 'वाजश्व ' इत्यादि । प्राजापत्याः सर्वाः; तस्य सर्वमयत्वात् । 'वाजः अन्नम् । 'प्रसवः तस्योत्पत्तिः अनुज्ञा वा । थायादिनोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् (पा ६.२.१४४ )। 'अपिजः तस्यैव पुनःपुनरुत्पत्तिः। " अन्येष्वपि दृश्यते " (पा ३.२.१०१) इति डः । 'क्रतुः संकल्पः भोगादिविषयः, यागो या । 'सुवः आदित्यः तस्योत्पत्ती हेतुः । मूर्धा १० अहः, प्रथमोपलव्धेः प्राधान्यात् । 'व्यग्नियः रात्रिः विविधमन्नं व्याप्तिर्वा व्यश्नः तत्र साधुः व्यग्नियः सर्वपरिणामहेतुत्वात् । आत्यायनः मासः, रविगत्योः अन्ते भवे अयने अन्त्ये, तयोरपत्यस्थानीयत्वात् । संवत्सरो वा अन्त्यः, सर्वमासान्तर्भवत्वात् । तस्यापत्यस्थानीयो मास भान्त्यायनः । मडादिष्टव्यः (पा.४.१.९९)। अन्तशब्दाद्वा गर्गादियजन्तात् “ यत्रिओश्व " (पा ४.१.१०१) इति फक् । न्तरं विधत्ते-" सप्तदशारनिपो भवति । सप्तदशः प्रजापतिः । प्रजापतेराप्त्यै " (तैवा १.३.७) १५ इति । चतुर्विंशत्यद्गुलिपरिमितोऽरनिः, सप्तदासंख्याका भरत्नयः परिमाणं यस्य यूपस्येति विग्रहः ॥ अन्यद्गुणद्वयं यूपस्य विधत्ते--" तूपरश्चतुरधिर्भवति " (तैया १.३.७) इति । इतरेषां यूपानामने शृगस्थानीयः काष्ठशेपोऽणीयांश्चपालप्रतिमोकायावशेष्यते। सोऽस्य नास्तीति तूपरत्वम् । अष्टाश्रित्य- मपवदितुं चतुरश्रित्वम् । चपालनामकस्य यूपकटकस्य दारुमयत्वापवादाय विधत्ते-"गोधूम चालम् । न वा एने बीयो न यवाः । यद्गोधूमाः । एवमिव हि प्रजापतिः समृद्धयै । अथो अमुमेवास्मै लोकमग्रवन्तं २० करोति " (तैवा १.३.७) इति । गोधूमं कुर्यादिति' शेषः । यया ब्रीहिभ्यो ययेभ्यश्च गोधूमानां लोके प्रशस्तस्वमेवमेवान्येभ्यो देवेभ्यः प्रशस्तः प्रजापतिः । किं च गोधूमसंपरया स्वाँऽनवान् भवति ॥ यूपस्य वेटनं विधत्त-" वासोभिर्वेष्टयति । एप घे यजमानः। यद्यूपः । सर्वदेवत्यं चासः । सर्वामिरेवेनं देवनामित समयति । अथो अाक्रमण्यमेव तत्सेतुं यजमानः कुरुते । सुवर्गस्य लोकस्य समष्टय " (तैमा १.३.७) इति । वाससा संख्यामापस्तम्ब साह-" रशनाकाले सप्तदशमिर्वासोभियंप वेष्टयति " (आपश्री १०.१.१३) इति । "पासतां सर्वदेवत्यत्वम् “ अमेस्तूपाधानम्" (तसं ६.१.१) इत्यादी सौमिकदीक्षाप्रकरणे विस्पष्टम् । माक्रमण स्वर्गारोहण सोपानसदृशम् ॥ वाज इति ॥ कल्पः- “आहवनीये जुहोत्यन्वारन्धे यजमाने वाजश्व प्रसवश्चेति द्वादश खुवाहुतीः" (बौश्री ११.११) इति । पाठस्तु-वाजश्व प्रसवश्चापिजश्व ऋतुश्च सुवश्च मूर्धा च व्यक्षियश्चाऽऽन्त्यायनश्चान्त्यश्च भौवनश्च भुवनश्याधिपतिश्च' इति । चाजादयः सर्वे मम सन्विति शेषः । Vवाजः अनं, 'प्रसवः तस्योत्पत्तिः। अपिजः तस्यैव पुनःपुनरूत्पत्तिः । 'क्रतुः संकल्पो भोगादिविषयो यागो वा। सुवः तस्यवोत्पत्तौ हेतुरादित्यः । अथवा वाजादयश्चैयादिमासानां नामविशेषाः। वदानी ४.तं.मा-वाससः ।। .

·- भट्टभास्करभाष्य-सायणमाष्यसमेता २७३ पूपारोहणमन्त्राः] आयुर्यज्ञेने कल्पता आणो यज्ञेन कल्पतामपानो(१)यज्ञेन कल्पतां व्यानो यज्ञेन कल्पता चक्षुर्यजेन कल्पता श्रोत्र यज्ञेन कल्पता मनो यज्ञेन कल्पता वाग्यज्ञेने कल्पतामात्मा यज्ञेने कल्पता यज्ञो युज्ञेनै कल्पता सुर्वर्देवाय अंगन्मामृता अभूम प्रजापतेः मजा अभूम आयुः । यज्ञेन । कल्पताम् । प्राण इति प्र-अनः। यज्ञेन । कल्पताम् । अपान इत्यप-अनः (१)। यज्ञेन । कल्पताम् । व्यान इति वि-अनः । यज्ञेन । कल्पताम् । चक्षुः । यज्ञेन । कल्पताम् । श्रोत्रम् । ५ यज्ञेन । कल्पताम् । मनः । यज्ञेन । कल्पताम् । पाक् । यज्ञेन । कल्पताम् । आत्मा । यज्ञेन । कल्पताम् । यज्ञः । यज्ञेन । कल्पताम् । सुवैः । देवान् । अगन्म । अमृताः । अभम् । प्रजापतेरिति प्रजा-पतेः । प्रजा इति प्रजाः । अभूम । 'अन्यः संवत्सरः मासानामन्ते भयः । 'भौवनः प्रजापतिः, भुवनात् विश्वोपादानादुत्पनत्वात् । भवत्यस्माद्विश्वमिति "भुवनः। औणादिकः क्युन्प्रत्ययः ( उ २४७)। "अधिपतिः ततोऽ- १० प्यधिको विश्वस्य पतिः विश्वाधिको देवः । एते वाजादयो मम सन्तु इति शेपः ॥ दर्शभिः कल्पै रोहति- आयुर्यज्ञेन ' इति ॥ "आयुः जीवनम् अन्न वा तत् 'यज्ञेन अनेन 'कल्पतां मम संपतां यथाश्रुतं भूयात् । प्राणादीनां कल्पनं स्वकार्यकरणसामर्थ्यम् । पदानि व्याख्यातानि । यज्ञस्य कल्पनं अविच्छेदेन प्रवर्तनम् ॥ सर्वे ते प्रीणन्त्विति वाक्यशेपः । चकाराः परस्परसमुथयार्थी भनुक्तकालादिदेवतासमुच्चयार्था वा। विधत्ते- १५ द्वादश बाजप्रसवीयानि जुहोति। द्वादश मासाः संवत्सरः। संवत्सरमेव प्रीणाति । भयो संवत्सरमेवारमा उपदधाति सुंवर्गस्य लोकस्य समष्टयै" (वैत्रा १.३.७) इति । वाजशब्दप्रसवशब्दौ येषु कर्मसु मन्त्रत्वेन श्रूयेते तानि कर्माणि वाजप्रसधीयानि । भनोत्पत्तिहेतुत्वाद्वा वाजप्रसवीयरवम् । न केवलमनेन होमेन संव- सरदेवतायाः प्रीतिः किं त्वस्य यजमानस्य स्वर्गप्राप्तये संवत्सरदेवता निश्रेणिवदुपधानमाधारमपि करोति॥ आयुरिति ॥ कल्पः-*तं दशमिः कल्पै रोहत्यायुर्यज्ञेन कल्पतामिति " (मौनौ -११.११) २० इति । तं यूपम् । कल्पैः कल्पशब्दोपेतैः॥ पाठस्तु--'आयुर्यशेन कल्पतां प्राणो यशेन कल्पतामपानो यज्ञेन कल्पता न्यानो यज्ञेन कल्पतां चक्षुर्यज्ञेन किल्पतार श्रोत्रं यज्ञेन कल्पतां मनो ग्यशेन-कल्पातां पाग्यशेन कल्पतामात्मा यज्ञेन कल्पतो यज्ञो यज्ञेन कल्पताम्' इति । भात्मा जीवः।। यज्ञेन यज्ञसंबन्धिना यूपारोहणेन । मायुरादयः स्वस्वप्रयोजनसमर्था भवन्तु ॥ विधते.-" दशभिः कल्पै रोहति । भव वै पुरुपे प्राणाः । नाभिर्दशमी।। प्राणानेव यथास्थानं कल्पयित्वा । सुवर्ग लोकमेति । एतावद्वै पुरुषस्य स्वम् । यावत् २५ प्राणाः । यावदेवास्यास्ति । तेन सह सुवर्ग लोकमेति" (तैमा १.३.७) इति। अन्यत्र "सप्त थै शीर्षण्याः प्राणा द्वावधाञ्चौ" (तसं ५.३.२) इति भुतत्वादिहापि च्छिद्राभिप्रायः प्राणशब्दः । अनेन कल्पमन्त्रपाटेन प्राणापानचक्षुःश्रोत्रादीन् 'सर्वान् प्राणान् स्वस्वस्थाने रयापयित्वा तैरतदीयस्थानः सह स्वर्ग'मातो भवति ॥ सुवरिति !! कल्प:-" बाहू उद्गृह्णाति सवर्देवार भगन्मामृता भभूम प्रजापतेः मजा अमूमेति" (घौनौ २१.११) इति । उद्गृहीताम्यां बाहुभ्यां स्वर्गप्राप्तिमभिनयता' अजमानेनेदमुच्यते । पय ३० *[पौत्रीसूत्रे ' ताम्' इति । ५. म४-आयुः । ६. आ.क-"सर्वोन्' नास्ति। ७. ति.म४- 'स्थानेन च । ८.ति-भिनीय। । तेसं ३५ ·। - १. २७४ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.९ [यूपारोहणमन्त्राः समुहं प्रजया सं मयो प्रजा समूह रायस्पोपेण सं मयो रायस्पोपोऽन्नाय त्वाऽ- मायाय त्वा वाजाय त्या वाजनित्यायै त्वाऽमृतमसि पुटिरसि प्रजननमसि ॥९॥ [अपानो घाोय नवं च] समिति । अहम् । प्र॒जयेति प्र-जयां । समिति । मया । प्रजेति प्र-जा। समिति । अहम् । ५ रायः । पोपेण । समिति । मया । रायः । पोर्पः । धन्नाय । त्या । अन्नाद्यायेत्यन-अर्याय । त्वा । पाजाय । त्या । वाजजिन्याया इति वाज-जित्यायै । त्या । अमृतम् । असि । पुष्टिः । असि । प्रजननमिति प्र-जननम् । असि ॥९॥ [मैसं १.११.३; कासं १४.१; वासं ९.२०-२१] आरुह्य बाहू उद्गृह्णाति-- 'सुवः' इति ॥ 'सुवः स्वर्ग 'देवान् च तत्रस्यान् सर्वान् "आम गतवन्तः वयम् । “अस्मदो द्वयोश्च " (पा १.२.५९) इत्येकस्मिन् वहुवचनम् । अनेन निश्रेण्यारोहणेन रवर्ग देवांश्च प्राप्ता वयमिति । छान्दसो भविष्यति लड् । अनेना- रोहणेन स्वर्ग देवांश्च गमिष्यामो वयमिति । " आशंसायां भूतवच्च" (पा ३.३.१३२) इति या भविष्यति भूतप्रत्ययः । साहितिको रुत्वानुनासिकौ । 'अमृताः अमरणा: 'अभूम भविष्यामो वा । " नो जरमर'" (पा ६.२.११६ ) इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । 'प्रजापतेः सर्वस्य पितुः 'प्रजाः 'अभूम वयं संप्रति प्रजाः संजाताः, प्रजाकार्यकरत्वात् । पूर्वमप्रजा इति भावः । “ पत्यावैश्वर्ये " (पा ६.२.१८) इति प्रजापतौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ इमं लोकं प्रत्यवेक्षते- समहम् ' इति ॥ " ससाधनां क्रियामुपसर्ग आह (द्र.पामा ५.२.२८)। अहं 'प्रजया अपत्यादिना 'सं गच्छेय । 'प्रजा 'मया 'सं गच्छताम् । "स्वर्गावस्थितदेवान् प्रति मगन्म प्राप्ताः सः। प्राप्य च अमृताः देवाः अभूम । अतः प्रजापतेः २० प्रीतिविपयाः प्रजाः अस्मिन् । भूलोके यज्ञानुष्ठानपरा भभूम ॥ मन्त्रस्य धीन भागान् पृथग्ग्याचष्टे- " सुवर्दवार अगन्मेत्याह । सुवर्गमेव लोकमेति । अमृता अभूमेस्याह । अमृतमिव हि सुवर्गो लोकः । प्रजापतेः प्रजा अभूमेत्याह । प्राजापत्यो वा अयं लोकः । अस्मादेव तेन लोकाति " (तैमा १.३..) इति । तेन तृतीयभागपाठेन भूलोकान् सर्वात्मना निर्गतो न भवति ॥ समिति ॥ कल्पः-" अथेम लोक प्रत्यवेक्षते समहं प्रजया सं मया प्रजा समहर रायस्पोपेण सं २५ मया रायस्पोप इति " (यौत्री ११.११) इति । संगतोऽस्मि । संगम्यतामिति यथायोग्यमध्याहतव्यम् ॥ आशी:परत्वेन ब्याचष्टे-"समहं प्रजयासं मया प्रजा इत्याह । आशिपमेवैतामाशास्ते" (तैवा १.३.७) इति ॥ अन्नायेति ॥ कल्प:-" तमेयमासपुटैन्ति । अन्नाय स्वेति पुरस्वादध्वर्युः, अन्नाद्याय खेति दक्षिणतो ब्रह्मा, वाजाय त्वेति पश्चाद्धोता । वाजजित्याय त्वेत्युत्तरत उद्गाता" (वौश्री ११.११-१२) इति ॥ उपखननपांसव भासाः तानश्वत्थपत्रैःपुटीकृत्य तैरासपुटादवरोहन्तं यजमानहन्युः। अत एवाss. पस्तम्ब माह-"समाश्वत्थैरासपुटैल्पपुटैरुभय वैश्याः प्रतिदिशमर्पयन्ति। महर्विजो वा दीर्घवंशेपु प्रबध्य" (आपत्रौ १८०५.१६) इति । सामान्येन प्राणिभिभोज्यमर्स, राजामात्यादिभिभोज्यमसाद्यम् । ९-९. तं.ति-स्वर्ग लोकमुपस्थितान् देवान् । १०.तं.ति.म४-लोके । यीसूत्रे- तदेनम् ' . - ·- भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २७५ यूपारोहणमन्त्राः] तथा 'रायः धनस्य पोषेण 'अहं संगच्छेय । 'रायः च पोषः च मया संगच्छताम् । रायो विभक्त्युदात्तत्त्वं सत्वं चोक्तम् (पा ६.१.१७१८.३.५३ ) ॥ यजमानमासपुटैनन्ति ऋत्विजः- अन्नाय खा' इत्यादिभिः ।। प्राच्यादिषु अयुब्रह्म- होत्रुद्गातारः । अन्नाय अन्नार्थम् अन्नं तत्र स्यादिति, खामहं हन्मीति शेषः । हननं ताडनम् । अन्नाद्यम् अन्नादनसामर्य्यम् । छान्दसो यत् । वाजः संप्रामसामर्थ्यम् । अन्नमेव वा। वाजजित्या संग्रामे ५ विजयः । अन्नविजयो वा । छान्दसः क्यप् । व्यत्ययेनान्तोदात्तत्वम् । पित्वस्य वा तुगर्थत्वात् ॥ दक्षिणं पादं हिरण्य उपावहाति 'अमृतम्' इति ॥ अमृतम् अमरणहेतुः त्वम् असि ॥ सव्यं बस्ताजिने–'पुष्टिः' इति ।। 'पुष्टिः पुष्टिहेतुः असि प्रजननं प्रजाहेतुः असि ।। इति सप्तमे नवमोऽनुवाकः ॥ तत्राप्यपूपादिविशेषो वाजः । तस्य सर्वस्याबस्य संपादनं घाजजित्या ।। द्विविधं हननं क्रमेण विधत्ते- १० "भासपुटैन्ति । अन या इयम् । अन्नाद्येनवैमर समर्धयन्ति । ऊपर्नन्ति । एते हि साक्षादनम् । यदूपाः । साक्षादेवैनमनायेन समधयन्ति" (तैबा १:३०) इति । उपाणामाधानादिसाधनत्वेन पारलौकिकाचे प्रति साक्षात् साधनत्वम् ॥ हनने प्रकारविशेष विधत्ते-"पुरस्तात् प्रत्यञ्च ग्नन्ति । पुरस्तादि प्रतीचीनमभमद्यते" (तमा १.३.७) इति। हन्यमानस्य पुरस्तादवस्थितो हन्ता प्रत्ययं स्वाभिमुखं हन्यात् । लोकेऽपि दि पुरतोऽवस्थितात् पात्रात् "प्रासमादाय स्वामिमुखं तदनमद्यते ॥ एतदापस्तम्बेन स्पष्टीकृतम्-" मुसतोऽ- १५ भिन्नन्ति । हन्तार हन्तारममिपर्यावर्तते" (भापत्रौ १८५.१८-१९) इति ॥ ताब्यमानं प्रदेश विधते- शीतो मन्ति। शीर्पतो धनमद्यते" (तैया १.३.७) इति । चतुर्दिक्षु हननं विधत्ते-"दिभ्यो । मन्ति । दिग्भ्य एवास्मा भयायमवरूधरों" (वा २.३.७) इति ।। अमृतमिति ॥ कल्प:--" अनास्मै *प्रत्यवरोहत भामन्दी निदधाति । तस्यां यस्ताजिनमा स्तृणाति यस्तानिने शतमान हिरण्यम् । दक्षिणं पादर हिरण्य उपावरोहयत्यमृतसपीति, पुष्टिरसीति २० प्रजननमसीति सव्यं अस्ताजिने " (यौनी ११.१२) इति ॥ हे हिरण्य, त्वं विनासरहितम् मिसि । नामो प्रक्षिसमपि हिरण्यं काप्यादिवहिनश्यति । हे यस्ताजिन, त्वं पुष्टिः असि संवत्सरे यतपस्यो. स्पादकत्वात् । एतदेवामिप्रेत्य 'प्रजननम् मसि इत्युच्यते ॥ हिरण्येऽवरोदं विधातुं प्रस्तोनि-"ईश्वरो वा एप परामदधः । यो यूपर रोहति" (तैमा १३.५) इति । यूपमारूदो यजमानः परात्मलोकात् विमुखः प्रदघः प्रदग्धं स्वात्मानं विनाशयितुमीश्वरः समयों भवति । अथवा प्रधः प्रकोण गन्तुमीश्वरो न २५ पुनरावर्तते इत्यर्थः । विधत्ते-"हिरण्यमभ्यवरोइति । अमृतं वै हिरण्यम् । अमृतर सुवर्गा लोकः । अमृत एव मुर्वर्ग लोके प्रतितिष्ठति " (या १.३.५) इति ॥ हिरण्यस्य परिमाणं विधत्ते-शतमान भवति । पातायुः पुरुषः पातेन्द्रियः । आपुप्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति " (सेमा १.३.७) इति । मानशम्दन -ACA-ति शठसंख्याकाः संवत्सरा: पुरुष. दशसु नादीगु वृत्तिभेदेन दातेन्दिय- ३५ "दूपम् । यदना । निः संवत्सरस्यान्यान् सोपेतानन्यान् गवादिपशून् परित्यज्य -"पस्तानिनमभ्यवरोहति । पुष्पमेय ४. भत्र विनियोगसंग्रहा 'क्षत्र वार्य अत्र दाम्मे परिपत्तोऽत्र दंपती । जाये स्वाम्याइयेगापों रोहा विवकि सा॥१॥ १३. भा.क-समादाय बोधीसूत्र-प्रलवरोह ' इति ।। बौधीमूने 'पप दक्षिण इति।। २४. तं.ति-प्रसूपन्ते । १५.त.दि.मर-ततोऽस्या। .

·५ " २७६ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.९ [ यूपारोहणमन्त्राः अहं स्वाग्याइ वाजश्च जुहुयाद्वादशाऽऽहुतीः । आयुर्दशभिरारोहेत् "स्वयं बाहूद्ग्रहः" सुवः ॥२॥ "समई प्रेक्षतेऽनाय चतुर्भिस्तु महत्विजः । दिग्भ्यो नन्त्यासपुटकैरमपुष्टिद्वयात्पदे ॥ स्वर्णवस्तत्वचोर्दद्यात् पञ्चनिशरिवहोदिताः ॥३॥" इति ॥ मथ मीमांसा ॥ दशमाध्यायस्य चतुर्थपादे,चिन्तितम्- ""ताव्यहतवस्त्रस्य बाधकं स्यास घाऽग्रिमः । गुह्याच्छादनकायक्यादयोग्यत्वात् समुच्चयः ॥" (जैन्या १०.४.१४)। महामते श्रूयते--" ताप्य यजमानः परिघत्त दर्भमय पली" (F. वैवा १.३.७.) इति । प्रकृतौ "अहत वासः परिधत्ते" (बौनी ६.२, तैना ३.८.१) इति । घृताक्तं वस्त्रं वायमित्युच्यते । ताम्यां ताप्दर्भमयाभ्यां दंपुत्योरहतं वस्त्रं माध्यते । कुतः ? परिधत्त इत्यनेन प्रकृतिलिङ्गेन गुह्याच्छादनलक्षणस्य कार्यस्यैकत्वावगमात् ।मैवम्। ताHदर्भमययोर्मुझमाच्छादयितुमयोग्यत्वात् परिधानं त्वतोपरिवनं प्रावरणम् । "वस्मात् कार्यमेदात् समुच्चयः॥ तृतीयाण्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- 'भवेत् सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूपकः । उन्मानं द्रव्यगं वाजपेयस्या पशोरुत ॥ थानन्तर्यात् प्रकरणात् कर्माङ्ग पोडशिन्यदः । अर्धपाने खादिरेऽग्रे-संयुज्यान्वेति कर्मणाः। यूपद्वारा पशोरङ्गं पशुद्वारा च कर्मणः । सौमिकत्याद्वाजपेये स्पो नास्ति पशु विना ॥"(जैन्या ३.१.१७-१९)॥ वाजपेयप्रकरणे श्रूयते-"सप्तदशारलिर्वाजपेयस्य यूपो भवति" (द्र. तेवा १३.७) इति। मन्त्र यूपद्व्यगत सप्तदशारत्निशब्दोदितं यदूर्वमान तद्वाजपेयकर्मणोऽङ्गम्, ससदगारनिशब्दवाजपेयशब्दयो- रानन्तर्यात् । प्रकरण चवमनुगृह्यते । यदि कर्मणः साक्षादूर्वमानं न संभवेत्तर्हि वाजपेयगतं खादिरमूवं यत्पोडशिपानं तस्मिाद उन्मानं संवध्य तद्द्वारा कर्मणाऽन्येतीति माते ग्रूमः-सप्तदशारनियंप इति सामानाधिकरण्यापेन साक्षात् संघध्यते । तस्य तस्यापि पशोर्वाजपेयाङ्गरवात् पशुद्वारा कर्मणोऽङ्ग वाजपेयस्य सोमयागतया साक्षापसंबन्धामावात् मानवाचित्वेन व्यवहितसंबन्धमपि असायमिधचे, देवदत्तस्य नप्तेति प्रयोगवत् । ननु सप्तदशाररिनवाज- पेयशब्दयोरानन्तर्य पञ्च प्रकरण तदुभयमविरुद, पश्वगरवेऽप्यन्ततो वाजपेयाङ्गवाङ्गीकारात् । किं च ३. पूर्णपसे यूपशब्देन पोरशिपात्रं रक्षणीयम् । सिद्धान्ते तु नासौ दोपः ॥ तंत्रवाटमपादे चिन्तितम्- " वाचयेत् स्वामिन शाज्ञो वाचनीयो ज्ञ एव वा । अविशेषादुमौ शस्य स्वामित्वाद्वाचयेदमुम् ॥" (जैन्या ३.८.१३)॥ वाजपेये सूयते-" क्लुप्तीर्यजमान वाचयति" इति । 'आयुर्यज्ञेन कल्पताम् "(तस १.७९) ३५ इत्यादयो मन्त्राः फ्लप्तयः । तत्र मन्त्रतदर्थामिनमनमितं चोभावपि वाचयेत् । विद्वांस वाचयेत्' इत्येव विशेपस्याश्रवणात् । अनमिर्श तदैव शिक्षयित्वाऽपि वाचयितुं, शक्यत्वादिति चेत् । मैवम् । अध्ययनविधिवटादपीतवेदस्य विदितवेदार्थस्यैव यजमानस्यात् । तस्मादभिशमेव वाचयेत्॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयवैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाप्टें सप्तममपाठके नयमोऽनुवाकः ॥९॥ १६. ति.मा-रूपम् । १७.तं.ति-याहूदहः । १८. शुद्धीकृतः पाठ; हस्तलिखितेषु मुद्रितपुस्तकयोध 'वं भुवम् "इति । १९. आक.पा-तार्ण्यमहसवनस्य । २०॥ मा.क.म४-तत् ॥ २१.इ.उ-विद्वांसं वा; पा-विशेषा। २२. इ.उ.पा-इत्येषम्' इतस्यानन्तर' संशयः। २० २५ . - ·, १.७.१०) भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २७७ भनहोमाः] याजस्येम प्रसवः सुपुवे अग्रे सोमर राजानमोषधीष्व॒प्सु । ता अस्मभ्यं मधुमतीर्भवन्तु ययः राष्ट्रे जाग्रियाम पुरोहिताः ।। वाजस्पेदं प्रसव आ बभूवेमा च विश्वा भुवनानि सर्वतः । स बिराज पर्यंति प्रजानन् प्रजा पुष्टिं वर्धय॑मानो अस्मे । वाजस्य । इमम् । प्रसव इति प्र-सवः । सुषुये। अप्रै। सोमम् । राजानम् । ओषधीषु । अप्स्वियम्-सु। ५ ताः । अस्मभ्यमित्य॒स्म-भ्यम् । मधुमीरिति मधु-मतीः । भवन्तु । वयम् | राष्ट्र । जामियाम । पुरोहिता - इति पुरः-हिताः ॥ वाजस्य । इदम् । प्रसव इति प्र-सवः । एति । बभव । इमा । च । विश्वा । मुवनानि । सर्वतैः । सः । विराजमिति वि-राजम् । परीति । एति । प्रजानन्निति प्र-जानन् । प्रजामिति प्र-जाम् । पुष्टिम् । वर्धयमानः । अस्मे इति ॥ सात वाजप्रसवीयान् जुहोति- वाजस्य इमम् ' इति ॥ तत्राधास्तिनलिष्टुभः, अन्या अनुष्टुभः । 'वाजस्य अन्नस्य 'प्रसवः उत्पत्तिः, उत्पत्तिहेतुर्वा इदं कर्म,, देवो वा सविता ।। इमं "सोमं राजानम् 'ओषधीषु 'अप्सु च "सुषुवे उदपीपदत् आधिपत्येन तासु प्रवर्तयामास । 'अप्रे प्रथममेव 'ताः तादृश्यः सोमसंबन्धा ओषधयः आपश्च 'अस्मभ्यम् अस्मदयं मधुमतीः मधुमत्यः मधुरसबत्यो. वा. भवन्तु । " वा छन्दसि" (पा ६.१.१०६ ) इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । 'वयं च तद्वत्तया राष्ट्र 'जामियाम-प्रबुध्येमहि अप्रमत्ता भवेम । “ छन्दस्युमयथा " (पा-३.४.१७) इत्युभयभाषात् “ रिड् शयग्लिक्षु " ( पा ७.४.२८), सलोपश्च । 'पुरोहिताः धर्मकार्येष्वप्रतः कृताः प्रधानभूता इत्यर्थः । " पुरोऽव्ययम्" (पा १.४.६७ ) इति गतित्वात् " गतिरनन्तरः" (पा.६.२.४९) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ।। नवमे यूपारोहणमुक्त दशमेऽबहोमा उध्यन्ते । कल्पः-" अथास्यैतत् पुरस्तादौदुम्बरें द्रोणे २० "सर्वोषधभाग्येन समुदायुतं भवति । तस्यौदुग्यरेण सुवेणोपयातं सप्ताबहोमान जुहोति वाजस्येमं प्रसवः सुपुर्व भने सोममिति " (धौधौ ११.७) इति । वाजस्येति ॥ तनेयमाप्रथमा-'वाजस्येमं प्रसवः सुपुर्व अमें सोमर रामानमोपधीष्वमु । ता अस्मभ्यं मधुमतीर्भवन्तु वयर राष्ट्रे जामियाम पुरोहिताः' इति ॥ वाजस्य मनस्योत्पादक: परमेश्वरः मोषधीषु मप्सु च सारभूतमिमं सोमं वल्लिरूपं 'राजानं' दीप्तिमन्तं पदार्यम् भने सध्यादौ २५ सुषुवे उत्पादयामास । ताः धौषधयः भापश्चास्मदर्य मधुमतीः माधुर्योपेता भवन्त । अयमपि मस्मिन् राष्ट्रे 'पुरोहिताः यागानुधानादौ पुरोगामिनः जामियाम जागरूका भूयास्म ॥ घाजस्येति ॥ मय द्वितीया-धानस्येदं प्रसव मा बभूवेमा च विद्या मुवनानि सर्पः। स विराज पर्येति प्रजानन् प्रजा पुष्टिं वर्धयमानो भस्मे' इति ॥ वाजस्य सः परमेश्वरः दम् लाबोधीसत्र-'सर्वोषधं दनाऽज्येन ' इति ।। १. आ.क.तं.ति-वल्लीरूपम् । २-२...त. ३० ति.पा.म४-'अमे सष्टयादी' मास्ति । १५ ·५ २७८ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.१० [मत्रहोमाः पास्येमा प्रेसर्वः शिश्रिये दिवमिमा च विश्वा भुवनानि सम्राट् । अदित्सन्तं दापयतु प्रजानन् रयिं (१) च नः सर्ववीरां नि यच्छतु ॥ वाजस्य । इमाम् । प्रसव इति प्र-सवः । शिश्रिये । दिवम् । इमा । च । विश्वा । भुवनानि । सम्राडित सम्राट् । अदिसन्तम् । दापयतु । प्रजाननिति प्र-जानन् । रयिम् (१)। च । नः । सर्ववीरामिति सर्व-धीराम् । नीति । यच्छत ।। अथ द्वितीया-वाजस्य 'प्रसवः प्रसवहेतु: "इदं कर्म 'आ 'बभूव उदपादि । अनन्तरं चेमानि विश्वानि 'मुवनानि भूतजातानि मा बभूवुः । 'सर्वतः सर्वेण प्रकारेण । " शेछन्दसि" (पा ६.१.७० ) इति शेर्लोपः । 'सः वाजस्य प्रसवः अन्न वा कर्म वा, १. 'विराजं प्रजापति कर्मपक्षे अन्न 'पर्येति प्राप्नोति । 'प्रजानन् प्रजाननिय मयैतत् कर्तव्यमिति विद्वानिव प्रजा 'पुष्टिं च "वर्धयमानः वर्धयितुम् । हेती शानच् । अदुपदेशाल्लसार्वधातुकानुदा- तत्वे धातुस्वरः । 'अस्मे अस्माकं अस्मदर्थ । “ सुपा मुलुक् (पा ७.१.३९ ) इति शे-आदेशः । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण तस्योदात्तत्वम् ।। अथ तृतीया--"वाजस्य 'प्रसवः ययोक्तस्वरूपः "इमां "दिवं पृथिवीम् । 'त्रिष्वपि १५ लोकेषु दियशब्दो वर्तते । यथा “ तृतीयस्यामितो दित्रि" (तैसं ३.५.७)। 'शिश्रिये श्रितवान् इमं लोकं धारयितुम् । अनेन हि 'इहत्यानां स्थितिः भवति कर्मणा वा वृष्टयादिद्वारेण तत अनुष्ठीयमानं कर्म 'आपभूव भावितवान् उत्पादितवान् । इमानि सर्वाणि भुवनानि सर्वतः उत्पा- दितवान् । सः परमेश्वरः भस्मे अस्मदर्थ 'प्रजा 'पुष्टिं च वर्धयमानः 'प्रजानन् अस्मदभिप्राय प्रकर्षण जानानः विरानं हूयमानम_ 'परि 'एति सर्यतः प्राप्नोतु । " मलं वै विराट" (ऐवा १५) २. इति श्रुतिः ॥ वाजस्येति ॥ अथ तृतीया--'वाजस्येमा प्रसवः शिश्रिये दिवमिमा च विश्वा भुवनानि सम्राट् । मदिरसन्वं दापयतु प्रजानन् यि च नः सर्वश्रीरां नि यच्छतु ' इति ॥ वाजस्य प्रसवः ईश्वरः "इमां दिवम् इमानि चान्यानि सर्वाणि भुवनानि "शिधिये भानितवान् स च "सम्राट् सर्वेषां भुवनानां राजा भूत्या मदिरसन्तं इवितुमनिच्छन्त मां "प्रजानन् मदीयत्रुदिप्रेरणेन हविः 'दापयतु । २५ ततः नः अस्मभ्यं सर्ववीरां पुनमृत्यादयः सर्वे वीरा यस्याः सा सर्ववीरा वाशी यें धनं च नि यच्छतु नियमेन ददातु ॥ " १. ति-सत्वानाम् । ३.तं.ति.मह-किं च इमानि । ४.३.उ.त.ति.पा.म४-'च' नास्ति । ५.भा.क-* सच W सम्राट् 'नास्ति।

·। १० १.७.१०) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २७९ भसहोमाः] अमे अच्छा वदेह नः प्रति नः सुमना भव । प्र णो यच्छ भुवस्पते धनदा असि नस्त्वम् ॥ प्र णो यच्छत्वर्यमा प्र भगः प्र वृहस्पतिः । प्र देवाः प्रोत सूनृता प्र वाग्देयी ददातु नः ॥ अने। अच्छे । वद । इह । नः । प्रतीति । नः । सुमना इति सु–माः । भव । प्रेति । नः । यच्छ । भवः । पते । धनदा इति धन-दाः । अप्ति । नः । त्वम् ।। प्रेति । नः । यच्छतु । अर्थमा । प्रेति । भगः। प्रेति । बृहस्पतिः । प्रेति । देवाः । प्रेति । उत । सूत्रता । प्रेति । वाक् । देवी । ददातु । नः ।। इमानि विश्वानि "मुवनानि सप्रसवः 'शिश्रिये । अन्नेन हि कर्मणा वृष्टयादिद्वारेण विश्वेषां भुवनानां स्थितिर्भवति, यथा--" तस्मादितःप्रदानं देवा उपजीवन्ति " ( सं ३.२.९) इति । "सम्राट् संहतदीप्तिः 'नः अस्मभ्यम् 'अदित्सन्तं दातुमनिच्छन्तं 'दापयतु । यो हि दित्सन् 'भवति स हि स्वयमेव ददाति । 'प्रजानन् प्रज्ञावानिव अस्मद्विषये प्रवर्तताम् । किं च रयिं धनं च सर्ववीरपुरुषान् नि यच्छतु नियमयतु ददातु अस्मासु स्यापयतु वा ॥ अथ चतुर्थी---'अग्ने' इति ॥ हे 'अग्ने, "इह अस्मिन् कर्मणि "अच्छ "वद आभि- मुख्येन चद अस्मद्वितं ब्रूहि । किं च-' -'नः अस्मान् प्रति "सुमनाः कल्याणमतिश्च 'भव १५ मनसा च अस्मद्धितमनुचिन्तयेत्यर्थः । किं वः क्रियतामिति चेत् । 'नः अस्मभ्यं प्रयच्छ देहि, धनमिति गम्यते; ' धनदा असि' इति वक्ष्यमाणत्वात् । " उपसर्गाद्वहुलम् " (पा ८.४.२८) इति नसो णत्वम् । 'मुवः "पते पृथिव्याः पते । “ पष्ठयाः पतिपुत्र" (पा ८.३.५३ ) इति सत्वम् । धनदाः धनस्य दाता धनं दातुं समर्थः त्वम् अस्माकम् असि । तस्मादेहीति ॥ अथ पञ्चमी-प्रणः' इति ॥ 'नः अस्मभ्यम् अर्थमा 'प्र यच्छतु यावदातव्यं तत्सर्वं ददातु "भगः च "बृहस्पतिः च 'देवाः च । 'उत अपि च 'सूवृता प्रियवाक् यज्ञः अग्न इति ॥ अथ चतुर्थी-- अग्ने भच्छा वदेह नः प्रति नः सुमना भव । प्र णो यच्छ भुवस्पते धनदा असि नस्त्वम् ' इति ॥ हे अने, 'इह अस्मिन् कर्मणि 'नः अस्माकम् अच्छ भाभिमुख्येन चद हितं कथय । 'नः अस्मान प्रति सुमनाः करुणाई चित्तो भव । हे 'भुवस्पते भूमिपते, "नः भस्मभ्यं २५ प्रकर्षण यच्छ धनं देहि । यस्मात् त्वम् अस्मत्स्वामी सन् 'नः अस्मभ्यं धनदाः असि ॥ प्रेति ॥ अथ पञ्चमी-'प्रणो यच्छत्वर्यमा प्रभगःप्र बृहस्पतिः। प्र देवाः प्रोत सूनृता प्र वाग्देवी ददातु नः' इति ॥ पभिः प्रशब्दैः "यच्छत्विति पदे अन्विते । सत्येतानि पड्वाक्यानि भवन्ति । भर्यमभगबृहस्पतयो देवेपूत्तमत्वाद्विमपरिव्राजकन्यायेन पृथनिर्दिश्यन्ते, तेभ्योऽन्ये स्वन्न देवशब्देनोच्यन्ते । ६-६. आ.क-प्रयच्छत्तिति प्रददात्वित्यन्वये । २० ३.

·२८० तैत्तिरीय-संहिता (१.७.१० [भमहोमाः. अर्यमणं बृहस्पतिमिन्द्रं दानाय चोदयः । चाचं विष्णुः सरस्वती सवितार (२) च वाजिनम् ॥ सोम राजानं वरुणमग्निमन्यारंभामहे । आदित्यान् विष्णुः सूर्य ब्रह्माणं च वृहस्पतिम् ॥ अर्यमणम् । बृहस्पतिम् । इन्द्रम् । दानाय 1 चोदय । वाचम् । विष्णुम् । सरस्वतीम् । सवितारम् (२) । च । वाजिनम् ॥ सोमम् । राजानम् । वरुणम् । अग्निन् । अन्वारभामह इत्यनु-आरंभामहे ।। आदित्यान् । विर्तुम् । सूर्यम् । ब्रह्माणम् । च । वृहस्पतिम् ॥ याक् ' देवी सरस्वती च 'प्रददातु अस्मभ्यम् । वृहस्पतिशब्दे सुट्स्वरावुक्तौ (इ. पाभा १० ६.१.१५५, पा ६.२.१४०)। शोभना ऋता च सूनृता । पृपोदरादिः (पा ६.३.१०९)॥ पष्ठी--- अर्यमणम् ' इति ॥ हे अग्ने, दानाय 'चोदय अभिमतानि दापय । वाग्ग्रहणं सरस्वतीविशेषणं नदीनिवृत्त्यर्थम् । सवितृविशेषणं वाजिग्रहणम् ।। सप्तमी-- सोमम् ' इति || सोमादीन् 'अग्निं च त्वाम् 'अन्वारभामहे । यूयमेव प्रथम कर्म आरमवम्, अभिमतप्रदत्वात् ; वयं तु.युष्मानन्वारभामहे । यद्वा -अन्वारम्भणमवलम्बनम् । ते सर्वे 'नः अस्मभ्यं धनं प्रयच्छन्तु। उतापि च सूतृता प्रियवागमिमानिनी देवता या चान्यवाङ्- मात्राभिमानिनी देवता ते उभे धन प्रयच्छताम् ॥ अर्यमणमिति ॥ अथ षष्ठी- अर्यमणं बृहस्पतिमिन्द्रं दानाय चोदय । वाचं विष्णुर सरस्वतीर सविवारं च याजिनम् ' इति ॥ हे 'ईश्वर, पुनरस्मभ्यं दातुं धनस्य दानाय अर्यमादीन् 'चोदय प्रेरय । वासरस्वत्योः पूर्वोक्तसूनृतावाचौरिव भेदो द्रष्टव्यः । वाजिनमनाधिपतिम् ।। सोममिति ॥ अथ सप्तमी-'सोम राजानं वरुणमग्निमन्वारभामहे । मादित्यान् विष्णुर सूर्य ब्रह्माणं च वृहस्पतिम् ' इति ॥ वयं सोमराजादीन देवान् प्रथमतः कारग्मकाननुसृत्य पश्चादा- रमामहे लतस्ते सर्वेऽनुगृह्णन्तु ॥ विधत्ते--"सप्ताहोमान्जुहोति । सक्ष वा नजानि । यावन्त्येवानानि । तान्येवावन्दे । सप्त ग्राम्या मोषधयः । सप्ताऽऽरण्याः । उभयीपामवरुद्धयै" (तैबा १.३.८) इति । मनहेतूनामोषधीनां सप्तत्वात्तत्कार्याणामनानामपि सप्तत्वम् । भोपधीनां द्वधा' सप्तत्वमापस्तम्बोऽग्निचपने दर्शयति-" तिलमाधवीहियवाः प्रियङ्ग्यणयो गोधूमा घेणु: इयामाका नीवारा उर्तिलाम गवीधुका शारण्यजा मार्फटका विज्ञेयाः1 गार्मुतमप्तमाः कुलत्यसप्तमा वा सप्त ग्राम्याः कृष्टे । सप्ताऽऽरण्या अकृष्टे" (आपश्री १६.१९.१३-१५) इति । एकस्यारस्य पृथगेय होमं विधत्ते--" अवस्थानस्य जुहोति । अवस्यावस्यावरुदयै" (तंबा १.३.८) इति । तमिमं पक्षमापस्तम्बो दर्शयति--" वाजप्रसवीय जुहोति । सप्तप्राग्या मोषधयः सप्ताऽऽरण्याः । पृथगनानि द्रवीकृत्यौदुग्वरेण स्वेण वाजस्यमं प्रसवः सुपुत्र इति ७. इ.उ.तं.ति.म४-एते। ८. आ.क.पा.हा-'देवान्' नास्ति। ९.तं.ति.म४-ततस्ते । १०. म४-द्विधा; आ.क.पा-'द्वैधा' नास्ति । २० ·। [ मैसं . १.७.१०) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २८१ • अनहोमाः] देवस्य त्या सवितुः सर्वेऽश्विनो_हुम्या कृष्णो हस्ताभ्यार सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेणा- ग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभि पिश्चामीन्द्रस्य* बृहस्पतैस्त्वा साम्राज्येनाभि पिश्चामि॥१०॥ [रयिर सबितार षट्दिशश्च ।। देवस्य । त्वा । सवितुः । प्रसत्र इति प्र-सवे । अश्विनौः । बाहुभ्यामिति बाहु-भ्याम् । पूष्णः। हस्ताभ्याम् । सरस्वत्यै । वाचः। यन्तुः। यन्त्रेण । अग्नेः। त्वा । साम्राज्येनेत साम्राज्येन । अभौति। ५ सिञ्चामि । इन्द्रस्य। बृहस्पतैः । त्वा । साम्राज्येनेति साम्राज्येन । अभीति । सिञ्चामि ॥ १० ॥ १.११.४ कासं १४.२ ; वास ९.२३-३०] अस्मिन् कर्मणि सोमादीनेवावलम्बामह इति । यद्वा--अन्वारम्भणं पश्चादारम्भणम् । रभिश्च याच्आयाम् । युष्मदानानन्तरं पुनः पुनर्युष्मानेव वयं याचामहे, न अन्यान् याचिष्महीति । "आदित्यान् अप्येवमिति ।। अभिषेकमन्त्राः—'देवस्य' इत्यादयः ॥ सावित्रो व्याख्यातः ( तैसं १.१.४) । 'सवितुः देवस्य अनुज्ञाने 'अश्विनोः एव "बाहुभ्यां "पूष्णः एव 'हस्ताभ्यां , न तु आत्मीयाभ्यामिति । सरस्वत्यै सरस्वत्याः । षष्ठयर्थे चतुर्थी (पा २.३.६२ वा १) । सरस्वत्याः वाचः सबन्धिना "यन्तुः 'यन्त्रेण यन्तुरप्यन्यस्य यन्त्रणेन यमनेन । सामान्येन वा विवक्ष्यते । यन्त्र्याः वाचः सरस्वत्याः यन्त्रणेन, अग्नेः च 'साम्राज्येन त्वाम् अभि "षिश्चामि । संगतं राजतीति सम्राट् । १५ “ मो राजि समः कौ" (पा ८.३.२५)। "गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः " (पा ५.१-१२४ ) इति प्यञ् । एवम् ‘इन्द्रस्य त्या साम्राज्येन ', 'बृहस्पतेस्वा साम्राज्येन ' इत्येती गतौ ॥ इति सप्तमे दशमोऽनुवाकः ॥ माम्याणि हुत्वाऽऽरण्यानि जुहोति " (आपश्री १७.१९.१-३) इति ॥ इदानी बौधायनाभिमत सवाण्य. जान्यकीकृत्य होमं विधत्ते- "यद्वाजपेययाज्यनवरुद्वस्याश्नीयात् । अवरुद्वेन व्युध्येत । सर्वस्य समवदाय २० जुहोति। अनवरुद्स्यावरुद्वय " (तैना १.३.८) इति । होमकाले यद्नमवरुद्ध स्वीका तपेश्य यदस्वीकृतं वाजपेययाजी कालान्तरेऽभीयात् । तदानीमुपेक्षितेन यागकालीनेनासेनासौ वियुक्तो भवेत् । अतः सर्वमेकीकृत्य होमे सर्वस्यापि यागकाले स्वीकृतत्वेन दोषापादकमस्वीकृतं किंचित भवत् । अतः अस्वीकृतस्य सर्वस्यापि यागकाले स्वीकारायः मिलित्वा होम इत्यर्थः । होमे साधनविशेष विधत्ते- औदुम्वरेण सुवेण जुहोति । ऊरवा महमुदुम्बरः । अर्ज एवान्नाद्यस्यावरुध्यै” (तया १.३.८) इनि ॥ २५ ऊ अन्नं यलप्रदमेवानमत एव देशविशेष "बह्वाद्रियते ।। । " यन्तुर्यन्त्रेणास्त्वा यात्रा पेनाभि पिञ्चामीन्द्रस्य त्वा वृहस्पतस्त्वा साम्राज्यनाभि पिशामि" (पोश्री ३० १९.७) इति ॥ मत्र ' इन्द्रस्य' इत्यस्मिन् मध्यममन्त्रेऽनुपजसूचनायानाम्नातोऽपि स्वाशब्दः सूत्रकारेण पठितः । 'देवस्य त्वा' इत्यादिाख्यातः (तसं १.१.४)। या सरस्वती वाग्विोपदेवता या घ धाक्ाग्दा- "[याच्नायर्या रभिः धातुपाठे नोपलभ्यते।। *संहितायामनुपङ्गस्येदं चिहम्। ११. आ.क-सर्वाण्येकीकृत्य। १२. इ.उ.तं.ति.म४-पयस्वी- - कृतम्। १३. इ.उ.पा-स्वीकारोऽयम् । १४. त-न वादियते; ति-न खाद्रियते, भा.क-पहचते। ३० १५. भा.क.मा.हा-'लोमाभस्तृणाति । *(यौनीस्त्र-'सर्वोपपेन पुरस्तात् । इति ।।

·२८२ तेचिरीय-संहिता (१.७.१० [अनहोमाः निहिता याक्सामान्यदेवता यश्चान्तयांमी यन्तृशब्दवाच्यो योऽप्यसिस्नेतःप्रदस्तेषां यन्त्रण नियमनेन अनुज्ञपा साम्राज्यनिमितं त्वाम् अभि पिशामि । 'इन्द्रस्य' इत्यनाशने राऽऽम्नानो द्वितीयो मन्त्रः । स घ पूर्वोत्तरभागयोरनुपङ्गेण ध्याख्यातम्यः । वृहस्पतेः' इत्यादौ तृतीयमन्त्रे पूर्वभागोऽनुपानीयः ।। 'देवस्य त्वा' इत्येतस्मिन् मन्यभागे प्रसवपदाभिप्रायमाह--"देवस्य त्या सवितुः प्रसव इत्याह । ५ सवितृप्रसूत एवैनं ब्रह्मणा देवताभिरभि पिञ्चति " (तसं १.३.८) इति । ब्रह्मणा मन्त्रेण प्रतिपाधा- भिरिति शेषः ॥ सर्वोपधिरसमभिषेकदव्यत्वेन विधत्त-"' अग्नस्यासस्याभिरिश्चति । अनस्यानस्या- वरुयै " (तैया १.३.८) इति ॥ प्रकार विशेष विधत्ते--""पुरस्तात्प्रत्यञ्चमभिरिति । पुरस्वादि प्रतीचीनमसमद्यते । शीतोऽभि पिचति । शीतो घसमद्यते" (सैमा १.३.८) इति ॥ मामपुटापात- विपयवाश्यपब्याख्यम् ॥ गुणान्तरं विधत्ते-"भामुखादन्वयघावयति । मुखत एवास्मा मसायं दधाति" १० (तैना १.३.८) इति ॥ शिरम आरभ्याऽऽनुलोम्येन भुरापर्यन्तमेयावसायपेत् म त्वधः ॥ मन्ोप्वप्नीन्द्र- वृहस्पतिशब्दतात्पर्य ध्याचटे--" अमेस्त्वा साम्राज्येनाभिपिञ्चामीत्याह। एए वा भनेः सवः । तेनैवैनमभिपिचति । इन्द्रस्य त्वा साम्राज्येनाऽभिपियामीत्याह । इन्द्रियमेवास्मिनेतेन दधाति । वृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिपिञ्चामीत्याह । ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः। ब्रह्मणैवैनमभिषिचति " (तैया २३.८) इति । एप ओषधिरसोऽनेः सवोऽग्निना प्रेरितः। अतोऽग्निशन्दमुचारयनिसंवन्धेन तेनैव १५ रसेनाभिपिञ्चति । एष वा इन्द्रस्य सः, बृहस्पतेः सवः इत्यनुपंधेयम् ॥ विधत्ते-" सोमप्रहार- वायदानीयानि चर्विाभ्य उपहरन्ति । अमुमेव तेलोंकमसवन्तं करोति । सुरामहारश्चानवदानीयानि च वाजमृद्भ्यः । इममेव तैर्लोकमनवन्तं करोति । अथो उभयीप्येवाभि पिच्यते " (तैमा १.३.८) इति । पशोर्यान्यवदानीयानि हदयादीनि 'हृदयस्यानेऽव द्यति' (तसं ६.३.१०) इत्यादिश्रुतेः, तानीडाया- मवत्तानि सोमप्रहांचविग्भ्यः प्रयच्छेत् । शिरमादीन्यनवदानीयानि 'न शीणोऽवद्यति नांसयोः' २० (शया ३.८.३.२७) इत्यादिश्रुतेः, तानि सुराग्रहांश्च वाजसद्भ्यो रथान्तरैः पोदशभिराजिधावनं कृतवद्भ्यो वैश्येभ्यः प्रयच्छेत् । एवं च सत्युमयीपु दैवीपु मानुपीषु च प्रजास्वयमभिषिक्तो भवति ॥ विधत्ते- "विमायं कुर्वते वाजसृतः। इन्द्रियस्यावरुद्धयै" (तैया १.३.८) इति । विशेषेण मथनमालोडनं कलहो विमायः । "पानपारवश्यनटमायाभिनय विमायं कुर्युः ।। सवनत्रय स्तोत्रेषु "ऋविशेप विधत्ते- *अनि- हाताभिः प्रातःसवने स्तुवते। अनिरुक्तः प्रजापतिः। प्रजापतेराप्त्यै । वाजवतीभिर्माध्यन्दिने । मनं च वाजः । २५ अनमेवावरन्छ । शिपिविष्टवतीभिस्तृतीयसबने । यज्ञो वै विष्णुः । पशवः शिपिः । यज्ञ एव पशुपु प्रति- तिष्ठति" (तैवा १.३.८) इति । अनिरुक्ताभिरव्यक्तदेवताकामिभिः । साकल्येन तन्महिम्नो वक्तुम- शक्यत्वात् प्रजापतिरनिरुक्तः । वाजशब्दोपेता ऋचो वाजवत्यः। शिपिविष्टशब्दोपेताश्वः शिपिविष्ट- वत्यस्ताः सर्वाः सामवेदे द्रष्टव्याः। विष्टशब्दो विष्णुपयोय: "सनत्र फसव्यापिनं यज्ञमाचष्टे, शिपिशब्दः पशुवाची । अतः शिपिविष्टवतीभिरिभर्यज्ञे पशुपु च प्रतितिष्ठत्येव । सामविशेष विधत्ते--" बृहदन्त्य भवति । अन्तमेवैनर धियै गमयति" (तैवा १.३.८) इति । अन्तिमस्य स्तोत्रस्य यदन्त्य साम तबृहद्- ३. गायेत् । तेन गानेनैनं यजमानं श्रियै संपत्सिद्धये यज्ञस्यान्तं समाप्ति प्रापितवान् भवति ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- वाजसप्तभिरतस्य होमो देवयजुस्यात् । अभिषिञ्चत् स्वामिनं तं दश मन्त्रा इहेरिताः ॥ इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १०॥ १६, आ.क.मा.हा-पानवश्य । १७. म४-ऋग्विशेषान् । *(द. तांबा १८.६.७ ) | M(द्रतांना १८.६.७, सासं २.१.१.११, उहय १.१.१)। *(द्र. सासं २.८.१.४. 1,३; जह्य ३.१.१५) । १८. म४-शिपिविष्ट'। १९.ति-सन्नेव । २०. भा.क.पा.हा-इहोदिताः ।

·१.७.११) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २८३ उज्जितिमन्त्राः] अग्निरेकाक्षरेण वाचमुर्दजयश्विनी द्वर्थक्षरेण प्राणापानाबुदैजयतां विष्णुस्त्र्यक्षरेण त्रीन लोकानुदजयत् सोमश्चतुरक्षरेण चतुष्पदः पशूनुर्दजयत् पूपा पञ्चाक्षरेण पङ्क्तिमुर्दजयद्- अग्निः । एकाक्षरणेत्येक अक्षरेण । चाचम् । उदिति । अजयत् । अश्विनी । द्वयक्षरेणेति द्वि-अक्षरेण । प्राणापानावित प्राण-अपानौ । उदिति । अजयताम् । विष्णुः । ५ त्र्यक्षरणेति त्रि-अक्षरेण । त्रीन् । लोकान् । उदिति । अजयत् । सोमः । चतुरक्षरेणेति चतुः-अक्षरेण। चतुष्पद् इति चतुः-पदः। पशून् । उदिति । अजयत् । पुपा । पश्चाक्षरेणेति पश्च-अक्षरेण । पङ्क्तिम् । उदिति । अजयत् । उजितीः सप्तदश वाचयति-- अग्निः' इत्याचाः ॥ एकमक्षरं यस्य तेन 'एकाक्षरेण छन्दसा 'अग्निः वाचम् 'उदजयत् उजितवान् तद्वदहमध्येकाक्षरेण वाचमुज्जीयासमिति । १० सर्वत्रैवमुक्तादीन्यष्टयन्तानि द्रष्टव्यानि । सप्तदश छन्दांसि स्तूयन्ते । केचिदाहुः---" आ श्रावयेति चतुरक्षरमस्तु श्रौषडिति चतुरक्षरं यजेति यक्षरं ये यजामह इति पश्चाक्षरं द्वयक्षरो वषटकार एप वै सप्तदशः प्रजापतिः " ( सं १.६.११) इत्यस्यैकाक्षरादारम्योच्यन्ते इति । तेषां पहु- वीहिस्थरो (पा ६.२.१) नोपपयसे । “ता या एता उजितयो न्याझ्यायन्ते । यज्ञस्य सर्वस्वाय । देवतानामनिर्भागाय " (तैया १.३.२ ) इत्यादि प्राह्मणम् ।। अश्विनी ' इत्यादयो निगदसिद्धाः । चतुष्पदः चत्वारः पादा येपाम् । " संख्या- सुपूर्वस्य" (पा ५.४.१४० ) इति पादस्य लोपे “ पादः पत्" (पा ६.४.१३० ) इति १५ दशमे मनोमाः उपता: एकादश उजितिमन्ना उप्यन्ते । अग्निरिति ॥ कल्प:-"मय यतमानमन्वारयायोमिनीर्याचपरयनिकाक्षरेण यापमुदतपदिति सप्तदा" (पौत्री ११.०) इति । पारगु-भगिरेकाक्षरेण यायमुदनपदधिनी दक्षिरेण भागागनापुर- २० जयतां विष्णरत्यक्षरण ग्रील्लोकानुनया सोमश्चतुरक्षरेण धतुप्पदः परनुदपा पा पयारेण पतिा. १-१.भा.क.हा-अनहोमः उपा।

·२८४ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.११ [उज्जितिमन्याः धाता पडक्षरेण पडतूनुजयन्मरुतः सप्ताक्षरेण सप्तपदार शबरीमुदजयन् बृहस्पतिरष्टाक्षरेण गायत्रीमुदजयन्मित्रो नयाक्षरेण त्रिस्तस्तोममुदजयद्-(१) वरुणो दशाशरेण विराजमुदजयदिन्द्र एकादशाक्षरेण त्रिष्टुभमुदजपद्विश्वे देवा द्वादशाक्षरेण जगतीमुदजयन् वसवस्त्रयोदशाक्षरेण त्रयोदशः स्तोममुदजयद्द्रा- ५ चतुर्दशाक्षरेण चतुर्दशः स्तोममुदजयन्नादित्याः पञ्चदशाक्षरेण पञ्चदशः स्तोममुद- जयन्नदितिः पोर्डशाक्षरेण पोडश, स्तोममुदजयत् प्रजापतिः सप्तर्दशाक्षरेण सप्तदशः स्तोममुदजयत् ॥ ११ ॥ [त्रिवृतः स्तोममुदजयत् पट्चत्वारिशञ्च ।। धाता। पडक्षरेणेति पट्-अक्षरेण । षट् । ऋतून् । उदिति । अजयत् । मरुतः। १० सप्ताक्षरेणेति सप्त-अक्षरेण । सप्तपदामिति सप्त-पदाम् । शक्यरीम् । उदिति। अजयन् । बृहस्पतिः। अष्टाक्षरेणेत्यष्टा-अक्षरेण । गायत्रीम् । उदिति । अजयत् । मित्रः । नवाक्षरेणेति नव-अक्षरेण । त्रिवृतमिति त्रि-वृतम् । स्तोमम् । उदिति । अजयत् (१)। वरुणः । दशाक्षरेणेति दश-अक्षरण । विराजनिति वि-राजम् । उदिति । अजयत् । इन्द्रः । एकादशाक्षरेणेत्येकादश-अक्षरेण । त्रिष्टुभम् । उदिति । अजयत् । विश्वै । देवाः । द्वादशाक्षरेणेति द्वादश-अक्षरेण । जगतीम् । उदिति .। अजयन् । त्रयोदशाक्षरेणेति त्रयोदश-अक्षरेण । त्रयोदशमिति त्रयः-दृशम् । स्तोमम् । उदिति । अजयन् । रुद्राः । चतुर्दशाक्षरेणेति चतुर्दश-अक्षरेण । चतुर्दशमिति चतुः-दशम् । स्तोमम् । उदिति । अजयन् । आदित्याः । पञ्चदशाक्षरेणेति पञ्चदश-अक्षरेण ! पञ्चदशमिति पञ्च-दशम् । स्तोमम् । उदिति । अजयन् । अदितिः। पोर्डशाक्षरेणेति षोडश-अक्षरेण । पोडशम् । स्तोमम् । उदिति । अजयत् । प्र॒जाप॑तिरिति प्रजापतिः । सप्तदशाक्षरेणेति सप्तदश-अक्षरेण । सप्तदशमिति सप्त-दृशम् । स्तोमम् । उदिति । अजयत् ॥ ११ ॥ वसवः । । (मैसं १.११.१०; कास १४०४; वास ९.३१-३४] ·१.७.११). भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २८५ उज्जितिमन्त्राः] पद्भावः । पङ्क्तिः पञ्चपदां । सप्तपदा । " टाबृचि " (पा ४.१.९) इति' टाप् । 'बृहस्पतिः व्याख्यातः ( सं १.७.१०)। ' त्रिवृतम् ' इति । अवयवेषु अवयविनि च तिसो वृत्तयो यस्य इति बहुव्रीहौ त्रिचक्रादित्वादुत्तरपदान्तोदात्तत्वम् (पा ६.२.१९९ वा १)। नवस्तोत्रीयस्तोमः त्रिवृत् । विराट् दशाक्षरा, अन्नं चोच्यते । त्रयोदश स्तोमा यथासंभव द्रष्टव्याः । यथा द्वाभ्यां पञ्चकाभ्यामेकेन च त्रिवेण त्रयोदशेत्यादि । तत्र त्रयोदश स्तोत्रीयाः परिमाणमस्येति ॥ स्तोमे डविधिः पश्चदशादर्थम् " (प्रा ५.१.५८ वा ८) इति डः। एवं सर्वत्र । त्रयोदशषोडशानां चास्तित्वे इदमेव प्रमाणम् ॥ इति सप्तमे एकादशोऽनुवाकः ॥ मुदजयद्वाता पडक्षरेण षट्टनुदजयन्मरुतः सप्ताक्षरेण सप्तपदार शकरीमुदजयन् बृहस्पतिरष्टाक्षरेण गायत्री- मुदजयन्मित्रो नवाक्षरेण निवृतर स्तोममुदजयवरुणो दशाक्षरेण गायत्रीमुदजयन्मित्रो नवाक्षरेण त्रिवृतर १० स्तोममुदजयवरुणो दशाक्षरेण विराजमुदजयदिन्द्र एकादशाक्षरेण त्रिष्टुभमुदजयद्विश्वे देवा द्वादशाक्षरेण जगतीमुदजयन् वसवस्त्रयोदशाक्षरेण त्रयोदशर स्तोममुदजयन् रुदाश्चतुर्दशाक्षरेण चतुर्दश स्तोममुदजयी- दित्याः पञ्चदशाक्षरेण पञ्चदशः स्तोममुदजयन्नदितिः पोशाक्षरेण पोडश स्तोममुदजयत् प्रजापतिः सप्त- दशाक्षरेण सप्तदश स्तोममुदजयत्' इति ॥ ‘मा श्रावय' (सं १.६.११) इत्यादिक सप्तदशाक्षरे मन्त्रसंघ "एकैकाक्षरवृद्धया तत्तन्मन्त्रं पटित्वा तत्सामादग्न्यादयो वागादीनुदजयन् । भय धा १५ विध्यन्तर एकाक्षरो मन्त्रः शास्त्रप्रसिद्धया "वागग्मियीनं तेन 'एकाक्षरेण मन्त्रणामागुनयः । "द्वयक्षरेण भजपामन्त्रेण प्राणापानात्मकेनाश्विनोः प्राणापानोजयः । एवमन्येऽपि व्यक्षरादिमन्त्रा यथायोग्यमुत्रेयाः । मन्त्राक्षरसंख्यानुसारेण लोकत्रयादिजयो विज्ञेयः। त्रिवृत्स्तोमगतानामृचा नवसंख्योपेतत्वात् तजयो द्रष्टव्यः । त्रयोदशस्तोमादावपि तिसृणामृचामावृत्तिविशेषेण तत्तत्संख्या दृष्टाया। एतदुनितिविधिस्तु "ता वा एता उजितयो ब्याख्यायन्ते" (नैया १.३.२) इत्येतादशः पूर्वमेवास्माभिर्व्याख्यातः २० सोऽयमनोत्कर्षणीयः॥ भत्र विनियोगसंग्रहः-- " भनि सप्तदशाग्नाता उजितीर्वाचयेदमूः । यजमान रथेष्वेषु धावत्स्वध्वर्युरादरात् ॥” इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरविते माधवी वेदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीपतैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११॥ २५ २. ति-एकैकाक्षरसंख्यया तन्मन्त्रम् , म४-एकैकाक्षरवृद्धया यन्मन्त्रम । ३.आ-हा.मन्न। ४. सं.म४-वाग्वीजम् । M(महीदासविरचितः मातृकानिघण्टुः -"कोधिनी च भुजगेशो वाली रुधिर- पावको । रोचि मान दक्षिणांशश्च रुविरो रेफ ईरितः" । द्र. मध्वाचार्यकृतनिघण्टुः-"असम् यानुप ईपघ्नो भुजगेशो हुताशनः । दीपको ज्वलनथैव... | F. भूतडामरतनम- “नादबिन्दुसमायुक्तो द्वादशस्तु ३० खरो भगः । योनिः सरस्वतीबीजमधरं वाग्भवं च वाक् ॥ एं।)। ५. इ.उ.पा-तिशेषण । यथेष्टेषु; ति-रथेप्टेषु ।

·' २८६ सैचिरीय-संहिता (१.७.१२ [अतिप्रायमन्त्राः उपयामगृहीतोऽसि नृपदै त्या द्रुपदै भुवनसदमिन्द्राय जुष्टं गृहाम्येप ते योनिरिन्द्रीय त्वोपयामगृहीतोऽस्यप्सुपदै त्या उपयामगृहीत इत्युपाम-गृहीतः । असि । नृपदमिति नृ-सदम् । त्वा । द्रुपदमिति द्रु-सदम् । भवनसमिति भुवन-सदम् । इन्द्राय । जुष्टम् । गृहामि । एषः । ते । योनिः । ५ इन्द्राय । त्वा । उपपामगृहीत इत्युपाम-गृहीतः । असि । अप्सुपदमित्य॑प्सु-सदम् । त्वा । पश्चैन्द्रानतिग्राह्यान् प्रहान् गृह्णाति- उपयामगृहीतोऽसि ' इत्यादिमिः ॥ उपयाम- गृहीतोऽसि ' इति व्याख्यातम् (तसं .१.४.३ )। " इयं वा उपयामः" (तैस ६.५.८), तयैव गृहीतोऽसीति हे प्रह, त्या त्या 'नृपदं नृपु प्रजासु सीदति स्थित्यर्थ तेषां नृपत् । एवमुत्तरत्र । सुपामादित्वात् पत्वम् (पा ८.३.९८), " सदिरपतेः" (पा ८.३.६६ ) इति १० वा सर्वविषयं द्रष्टव्यम् । 'द्रुपदं “ धनस्पतयो वै द्रु " ( तैना १.३.९) । 'मुवनसदं मुवनं सर्वभूतजातम् । इन्द्राय 'जुष्टं प्रियं गृह्णामि इति व्याख्यातप्रायम् ।। गृहीत्वा यथायतनं सादयति—'एप 'ते 'योनिः कारणं इन्द्राय वा सादयामि । व्याख्यातमेव (तसं १.४.१२)। द्वितीयम् --' उपयामगृहीतोऽसि ' इति ॥ "त्या त्वाम् "अप्सुपदम् । " तत्पुरुषे कृति १५ बहुलम् " ( पा ६.३.१४ ) इत्यलुक् । अन्नादीनामुत्पादकतया तत्र सीदतीति । 'यपा- " अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यक् " ( मनुस्मृति ३.७६ ) इत्यादि । शेषं समानम् ॥ - एकादशे उजितिमन्त्रा उपताः । द्वादशेऽतिग्राह्यमन्त्रा उध्यन्ते । उपयामगृहीत इति ॥ कल्प:-" मारयणं गृहीत्वा पञ्चैन्द्रानतिमाह्यान् गृमात्युपयाम- गृहीतोऽसि नृपदं त्या दुषदमित्येताभिः पञ्चभिः" (बौधौ ११.३) इति ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु- २. उपयामगृहीतोऽसि नृपदं त्वा दुपदं भुवनसदमिन्द्राय जुष्टं गृह्णाग्येप ते योनिरिन्द्राय त्या ' इति । हे प्रथमातिग्राह्य, स्वमुपयामेन पृथिन्यात्मकेन पात्रेण गृहीतः असि । " इयं वा उपयामः" (तेसं ६.५.८) इति पूर्वमुदाहृतम् । मनुष्येषु वनस्पतिषु भुवनेषु च 'स्वामित्वेनावस्थितम् इन्द्राय प्रियं त्वां गृह्णामि । एपः खरप्रदेशः ते स्थानं तस्मात् 'इन्द्राय त्वामत्र सादयामि । एपः' इत्यादिः सादनमन्त्रः॥ २५ नृपदमित्यादिपदामिप्राय 'व्याचष्टे-" नृपदं त्वत्याह । प्रजा वै नन् । प्रजानामेवैतेन सूयते। द्रुपदमित्याह । वनस्पतयो वै द्रु। वनस्पतीनामेवैतेन मयते । भुवनसदमित्याह । यदा वै वसीयान् भवति । भुवनमगन्निति वे तमाहुः । भुवनमैवैतेन गच्छति " (तेवा १.३.९) इति । नून् नरस्तेषु १. मै-'यथा' नास्ति। इ.उ.पा-खस्वामित्वेन। २. आ.क.हा-आह ।

·- । .. १.७.१२) भट्टभास्करभाष्य-सायणमाप्यसभेता २८७ मतिमाशमन्त्राः] घृतसद व्योमसदामिन्द्राय जुष्टै गृह्णाम्प ते योनिरिन्द्रीय त्वोपयामगृहीतोऽसि पृथिविपदै त्वाऽन्तरिक्षसदै नाकसदमिन्द्राय जुष्टं गृह्णाम्येप ते योनिरिन्द्रीय त्वा । घृतसमिति घृत- सदम् । व्योमसमिति व्योम-सदम् । इन्द्राय । जुष्टंम् । गृहामि । एषः । ते । योनिः । इन्द्राय । वा ! उपयामगृहीत इत्युपयाम गृहीतः । असि । पृथिविपदमिति पृथिवि-सदम् । त्वा । अन्तरिक्षसदमित्यन्तरिक्ष-सदम् । नाकसमिति नाक-सदम् । इन्द्राय । जुष्टम् । गृह्णामि । एषः । ते । योनिः । इन्द्राय । त्वा ।। अयं तृतीयम्----- उपयामगृहीतोऽसि ' 'इति ॥ "पृथिविषदम् । “ड्यापोः संज्ञा- छन्दसोः " (पा ६.३.६३) इति हस्त्वम् । पूर्ववत् भूतिहेतुत्वेन पृथिव्यादिषु सदनम् । गतमन्यत् ।। ' . अथ चतुर्थम्-'ये ग्रहाः' इति पञ्चपदया पक्त्या ॥ 'ये 'ग्रहाः 'पञ्चजनीनाः पञ्च- जनेभ्यो देवादिभ्यो वा हिताः । " पञ्चजनादुपसंख्यानम् " (पा ५.१.९ वा १) इति खः । सर्वे- १. ऽप्यतिमाह्याः पश्चजनीनाः येषां मध्ये तिस्रः परमजाः प्रकृतयः परमायां प्रकृत्यवस्थायां जाताः समाम्नाताः परमजाः आग्नेयैन्द्रसौर्याः; प्रकृतिरूपेण विवक्षितत्वात् । ग्रहेष्वपि वर्तमानस्खिलिङ्गो भवति । “ तिसम्यो जसः" (पा ६.१.१६६) इति 'जस उदात्तत्वम् । किंच--येषां प्रभावेन सीदतीति नृपत् तं नृपदम् । एतेन ग्यजुष्पाठेन प्रजानां मध्ये सूयते । स्वामित्वेनाऽभिषिच्यते । यदा लोके वसीयान् धनाढयो भवति तदा तं पुरुष स्वामित्वेन कृत्स्नं भुवनमगन प्राप्तवानिति जना माहुः ॥ उपयामगृहीतोऽसि ॥ अथ द्वितीयग्रहमन्त्रः-'उपयामगृहीतोऽस्यप्मुपदं त्वा घृतसदं न्योम- सदमिन्द्राय जुष्टं गृहाग्येप ते योनिरिन्द्राय त्वा' इति । पूर्ववव्याख्येयम् ॥ एतदेवामित्य तथैव म्याचष्टे- "अप्सुपदं त्वा घृतसदमित्याह । अपामेवैतेन घृतस्य सूयते । व्योमसदमित्याह । यदा वै वसीयान् भवति । व्योमागनिति वै तमाहुः । व्योमैवैतेन गच्छति " (तैना १.३.९) इति ॥ "अप्स्वित्यादिपाठेन तत्स्वा- मित्वेनाभिपेकः । 'धनाढयस्य व्योमगामित्वं नाम गजाश्वाचारोहणम् ॥ उपयामगृहीतोऽसि ॥ अथ तृतीयग्रहमन्त्रः -'उपयामगृहीतोऽसि पृथिविपदं त्वाऽन्तरिक्ष सदं नाम्सदमिन्द्राय जुष्टं गृह्णाग्येप ते योनिरिन्दाय त्वा' इति । पूर्ववद्व्याचष्टे--" पृथिविपदं त्वान्तरिक्ष- समित्याह । एपामेवैतेन लोकानार सूयते। तस्माद्वाजपेययाजी न कंचन प्रत्यवरोहति । अपीव हि देवतानार सूर्यते । नाकसदमित्याह । यदा वै वसीयान् भवति । नाकमगन्निति वै तमाहुः । नाकमेवैतेन गच्छति" (तया १.३.५) इति । तस्मादयं वाजपेययागेनाग्न्यादिदेवतानामपि मध्येऽभिषिक्त 'इव भवति । २५ अमेस्त्वा साम्राज्येनाऽभिपिश्चामि' इत्यादिमन्त्रेभ्वग्न्यादीनां यत्तत् साम्राज्यं तेन निमित्तेनाभिषेक- स्योक्तत्वाज प्रत्यवरोहति । अपि तस्माद्देवतानां मध्येऽमिषिक्तत्वादेववदेव कमपि मनुष्यं प्रति गजादि- वाहनात् "नारोहेत् । नाचरोहेदित्ति विधिः । अत एवाऽऽपस्तम्ब आह-" यावज्जीव न कंचन प्रत्यव- रोहेत् । वृहस्पतिसवैन वा प्रत्यवरोहणीयेन यजेत " (आपश्रौ १८.७.१६-१७) इति ॥ २.मै-'जसः' नास्ति। ३.तं.ति.म४-पदपाठेन । ४.तं.ति.म४ प्राहुः । ५. म४-अबादि । ६.मा-आत्यस्य । ७.ति.म४.हा-गजाश्वारो । ८. आ.हा-'अहणमन्त्रः। ९. इ.उ.पा-च; त-इह १०..आ.क-नावरोहति । २५ - ३.

·। योनिः । इन्द्राय । त्वा ॥ । 1 . २८८ तैत्तिरीय-संहिता (१.७:१२ [भतिमासमन्त्राः ये ग्रहाः पञ्चजनीना येपो तिस्रः परमजाः । दैव्यः कोशः (१) समुन्जितः। तेषां विशिप्रियाणामिपमूर्जर समग्रभीमेष ते योनिरिन्द्रीय त्या ॥ ये । महाः । पाजनीना इति पश्च-जनीनाः । येपाम् । तिनः । परमजा इति परम-जाः । दैव्यः । कोशः (१)। समुन्जित इति सम्-उब्जितः । तेषाम् । विशिप्रियाणामिति वि-शिप्रियाणाम् । इपम् । ऊनम् । समिति । अग्रभीम् । एपः । ते। 'दैव्यः दिवि भवः 'कोषः मेवः 'समुञ्जितः अधोमुखः जलस्रावणायै आर्जवमासादितः वर्षाभिमुखः १० कृत इत्यर्थः । जलकवद्रक्तस्रावणायै । उन्ज आर्जवे । 'तेषां तेभ्यः। तादर्थचतुर्पाः षष्ठी । विशिप्रियाणां विविधहनुपर्यन्तानाम् 'इषम् अन्नम् 'ऊज रसं च समग्रभी संगृह्णामि । ' उपयाम- गृहीतोऽसि ' इति गृह्णाति । छान्दसे लुडि " अमो मश्" (पा ७.१.४०), " हमहोभ" (पा. ८.२.३२ वा १)॥ एष ते' इत्यादि ॥ गतम् ॥ य इति ॥ अथ चतुर्थग्रहमन्त्रः-'ये प्रहाः पञ्जननीना येषां तिस्रः परमजाः । दन्यः कोशः समुन्जितः । तेषां विशिप्रियाणामिपमूर समप्रभीमेप ते योनिरिन्द्राय त्वा' इति ॥ १ ये एते । अतिग्राह्यरूपाः 'प्रहाः पञ्चजनीनाः पञ्चजनेभ्यो देवमनुप्यासुररक्षोगन्धर्वेभ्यो निपादपञ्चमेभ्यो वनुम्यो वा हिताः । "येपाम् अतिग्राह्याणां तिस्रः आग्नेयेन्द्रसीयांख्यातिप्राह्यरूपाः परमजाः प्रकृतयः । किं च 'येषां प्रभावेण 'देव्यः दिवि भवः कोशः मेघः समुन्जितः सम्यङ्न्युजीकृत वर्षामिमुखः कृत इत्यर्थः । २० विविधानि शिप्रियाणि १५ नुस्थानीयानि पात्राप्राणि तरुपेता विशिप्रियास्तादशानां तेषामति- ग्राह्याणां पूरणाय "इषम् अन्नसदृशम् 'जज बलप्रदं सोमरस 'समप्रभी सम्यक् गृह्णामि ॥ पञ्चजनीन- शब्दाभिप्राय दर्शयति-"ये ग्रहाः पञ्चजनीना इत्याह । पञ्चजनानामेवैतेन सूयते " (तैना १.३.९) इति । एतेन मन्त्रपाटेन निपादपवमानां वर्णानां स्वामित्वेनाभिषिच्यते ॥ अपामिति ॥ अथ पञ्चमग्रहमन्त्रः-'अपार रसमुद्वयसर सूर्यरश्मिर समामृतम् । अपार २५ रसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तममेप ते योनिरिन्द्राय त्वा' इति ॥ हे अतिप्रायाः, व युप्माकं मध्ये उत्तमं चरमं ग्रई त तथाविध गृहामि । किंविधम् ? अपां रसं "सारम् । उदकस्यैव सोमरसत्वेन "परिणतत्वात् । उद्भूतं वयोऽयं जीवनं वा यस्य तम् 'उद्वयसम् । सोमरसो हवभूतो जीवनहेतुश्च । ११. आ-प्रहणमन्त्रः। १२-१२. आ.क.हा-ये; वि-एते। १३. इ.उ.तं.ति.मर-अकृतः । १४. आ.क.म४.हा-शिप्राणि । १५-१५. इ-हनुस्थानानि पात्राप्राणि तत्पर्यन्ता; उ-हनुस्थानानि प्रहपात्राणि ३. तत्पर्यन्ता; पा.हा-हनुस्थानानि पात्राप्राणि तैरुपेता; तं.ति.म४-हनुस्यानीयानि पात्राप्राणि तत्सर्यन्ता। १६. इ. उ.पा.हा-'अहा, आ-प्रहणमन्त्रः। १७. आ.क.हा-'सारम् ' नास्ति । १८.भा.क.हा-परिणामात् । १५ . .

·५ १.७.१२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २८९ मतिमासमन्त्राः] अपार रसमुईयसः सूर्यरश्मिर समाभृतम् । अपाय रसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तममेप ते योनिरिन्द्राय त्या ।। अया विष्ठा जनयन् कर्वराणि स हि घृणिरुवरीय गातुः । अपाम् । रसम् । उद्वयसमित्युत्-वयसम् । सूर्य-रश्मिमिति सूर्य-रश्मिम् । समातमिति सम्-आ तम् । अपाम् । रसस्य । यः । रसः । तम् । वः । गृहामि । उत्तममित्युत्-तमम् । एषः । ते । योनिः । इन्द्राय । त्या ।। अया । विष्ठा इति वि-स्याः । जनयन् । कराणि । सः । हि । घृणिः । उरुः । वरीय । गातुः । अय पश्चमम् -' अपो रसम् ' इत्यनुष्टुप् ॥ 'अपां "रसं सारम् "उद्वयसम् उद्भूतान्नम् १० उद्भूतजीवनं वा, 'सूर्यररिंम पावकरश्मिम् । यद्वा-सूर्यो रश्मिस्थानीयो यस्य । यद्वा- तृतीयाबहुवचनस्य स्थाने व्यत्ययेन द्वितीयैकवचनम् । सूर्यरश्मिभिः 'समाभृतं सम्यक् समन्ताच धृतं, सम्यगाहृतं वा । " हृग्रहोर्भ: " (पा ८.२.३२ वा १)। किं च-तस्य "अपां रसस्य यः "रसः अन्नं तम् 'उत्तमं तस्मादुत्तमाय प्रशस्ताय जलरसायान्नाय च 'वः युष्मान् "गृह्णामि इति । 'उपयामगृहीतोऽसि' इति गृह्णाति । क्रियाविशेषणं वा उत्तम गृहामि ' इति । तादात् ताच्छब्धम् । उत्तमशब्द उञ्छादिः (पा ६.१.१६०)। " ऊडिदम्" (पा ६.१.१७१) इत्यद्भ्यः षष्ठया उदात्तत्वम् । गतमन्यत् ।। सुराग्रहान् गृह्णाति- अया विष्ठाः ' इति त्रिष्टुमा यजुरन्तया ॥ अया अनेन ग्रहणेन । इदमस्तृतीयाया याजादेशः । “हलि लोपः" ( पा ७.२.११३)। यद्वा-अया अस्मिन् जगति विष्ठाः । सप्तम्या याजादेशः (पा ७.१.३९)। 'विष्ठाः विविधं तिष्ठन्तीति । " कि च "अपाम सोमममृता मभूम" (तसं ३.२.५) इत्युक्तत्वात् । सूर्यस्य रश्मिः परिपाकहेतुर्यस्य तं सूर्यरश्मिम् । वृष्टिक्लिन्ना ओषधय भातपेन पच्यन्तेऽन्यथा वृष्टयाधिक्येन पूयेयुः। 'समाभृतं गायच्या द्युलोकात् सम्यगानीतम् । किं चापां यो रसः सोमवलिरूपेण परिणतः, वस्यापि रसस्य" यः "रसः सारस्तादृशमुदकरसम् ॥ स्वामित्वं तेजोयुक्तत्वं च भागद्यपाठेन भवतीति दर्शयति- "अपार रसमुदयसमित्याह । अपामेवैतेन रसस्य सूयते । सूर्यरश्मिर समाभृतमित्याह सशुक्रत्वाय (तया १.३.१) इति ॥ अयेति ॥ कल्प:-" अया विष्ठा जनयन् कर्वराणीति सप्तदश प्राजापत्यान् सोममहान् (भापत्रौ १८०२.३) इति । पाठस्नु-अया विष्ठा जनयन् कर्षराणि स हि पूणिरुरुर्वराय गातुः । स प्रत्युदैवरुणो मध्वो अपर स्वायां यत्तनुवां तन्मैरयत । उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं १९. आ.क.ति.म-सूर्य। २०. ति.म ४-वल्लीरूपेण । २१. हा परिणामः । २२, आ.ह- ३० 'रसस्य'नास्ति। २. २५ गृह्णाति, तैसं ३५ ·" २९० तैत्तिरीय-संहिता (१.७.१२ [मतिमाघमन्त्राः स प्रत्युदैद्धरुणो मध्वो अग्र स्वायां यत्तुनुवा तनमरैयत । उपयामगृहीतोऽसि प्र॒जाप॑तये त्वा जुष्टै गृहाम्येप ते योनिः प्रजापतये त्या ॥१२॥ [ कोशस्तनुवां त्रयोदश च] सः। प्रति उदिति । ऐत् । धरुणः । मयः। अम् । स्वायाम् । यत् । तनुयाम् । तनूम् । ऐपित । ५ उपयामगृहीत इत्युपाम-गृहीतः । असि । प्र॒जाप॑तय इति पूजा-पतये । त्वा । जुटम् । गृह्णामि । एपः । ते । योनिः । प्रजाप॑तय इति प्रजा-पतये । त्या ॥ १२ ॥ [ मैसं १.११.४; फास १४.३ ; पास ९.२,४] (पा ३.२-७६) इति किम् । सर्वात्मतया स्थित इत्यर्थः । 'जनयन् उत्पादयन् 'कर्वराणि कर्माणि (नि २.१.८) कार्यजातानि या य एवं करोति प्रजापतिः "स: हि "घृणिः दीप्यमानः । घृणु दीप्तौ । “ इन् सर्वधातुभ्यः " ( उ ५५७ ) इतीन् । हेतौ हिः । घृणिमान् वा घृणिः । मत्यर्थीयो लुप्यते । 'उरुः महान् पराय वरिष्ठाय फलाय 'गातुः मार्गः प्राप्तेः पुरुषार्थप्राप्तिमार्गः । तादर्थं चतुर्थी (पा २.३.१३ वा१) । 'सः तादृशः "प्रत्युदैत् प्रत्युद्गच्छतु । छान्दसो लड् । किम् ? मध्वः उदकस्य "अगं सारम् । नुमभाव छान्दसः । “ जसादिषु वावचनं प्राङ्णौ चड्युपधायाः (पा ७.३.१०९ वा १) इति गुणाभावः । 'धरुणः धारयिता स तादृशः मधुनोऽयं प्रामोतु । १५ यद्यस्मात् "स्वायाम् आत्मीयायां 'तनुवा शरीरभूतेऽस्मिन् ग्रहे 'तनं स्वशरीरम् ऐरयत प्रेरयति; तस्मादेतद्ग्रहात्मा अस्मदभिमतं साधयत्विति । 'उपयामगृहीतोऽसि' इत्यादि गतम् । प्रजापतिशब्दे " पत्यावैश्वर्ये" ( पा ६.२.१८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । वाजपेयमन्त्राः समाताः ।। इति सप्तमे द्वादशोऽनुवाकः ॥ गृह्णाम्येप ते योनिः प्रजापतये त्वा' इति ॥ मया अयं प्रजापतिः विष्टाः सविशेषेणावस्थितः कर्वराणि २० एतानि कर्माणि 'जनयन् संपादयन् "वर्तते । यस्मात् सः प्रजापतिः पणिः दीप्तिमान् प्रकाशको भूत्वा वराय श्रेष्ठाय कर्मफलाय 'उरुः गातुः विस्तीर्णो मार्गों भवति, तस्मात् 'सः प्रजापति: 'मध्वः मधुनः कर्मफलस्य 'घरमा धारपिता सन्म प्रति अस्मस्समीपं प्रति 'उदैत् उत्कण प्राप्नोतु । यदि भस्मात् स्वायां तनुवा स्वकीये शरीरे तनम् भरमच्छरीरम् 'ऐरयत प्रापयति, तस्माद्वयं फलं प्राप्स्याम इति शेषः। 'एकया गृलाति' (तेवा १.३.३) इत्येतस्य विधिः । स च पूर्वमेव व्याख्यातः (तेस १.७.७)॥ भन्न विनियोगसंग्रहः- “उपत्यतिग्राहमैन्द्रं गृहीत्वैपेति सादयेत् । उत्तरेषु चतुर्वेदमया सप्तदश ग्रहान् ॥ प्राजापत्यान् प्रगृह्णाति मन्त्रा द्वादश वर्णिताः ॥” इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्य प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ २३. पा.हा-विशेषेणात्र स्थितः। २४. इ.उ.तं.ति.म४-वर्तताम् । - ·१.७.१३) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येटियाज्यापुरोनुवाक्याः] अन्वह मासा अन्विद्वान्यन्वोपधीरनु पर्वतासः । अन्विन्द्रर रोदेसी वावशाने अन्यापौ अजित जाय॑मानम् ॥ अन्विति । अहे । मासौः । अन्विति । इत् । वर्नानि । अन्विति । ओषधीः । अन्विति । पर्वतासः । अन्विति । इन्द्रम् । रोदसी इति । वावशाने इति । अन्विति । आपः । अजिहत । जायमानम् ॥ - ५ भय याज्याकाण्डं वैश्वदेवम् । तत्र “ इन्द्रायान्वृजवे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्- प्रामकामः " ( तैसं २.२.८) इत्यस्य पुरोऽनुवाक्या-'अन्वह' इति त्रिष्टुप् । 'अह इति पादपूरणे प्रसिद्धौ वा । 'इत् इति समुच्चये । 'मासाः च वनानि च 'ओषधीः ओषधयश्च । । पूर्ववत् पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । 'पर्वतासः पर्वताः । पूर्ववदसुक् (पा ७.१.५० ) । 'रोदसी १० रोदस्यौ चावापृथिव्यौ च वावशाने कामयमाने 'इन्द्रम् एव परस्परं वा । यड्लगन्तात् (पा २.४.७४ ) ताच्छीलिकश्चानश् (पा ३.२.१२९)। "न वशः " (पा ६.१.२०) इति संप्रसारणाभावः। आपः च इन्द्रमेत्र 'जायमानम् 'अन्वजिहत अनुजिहते अनुगच्छन्ति अनुजायन्ते इत्यर्थः । यद्वा T-स्वामित्वेन जायमानमिन्द्रमेवेन्द्रं भजन्ते । छान्दसो लड् । “ भूनाभित्" (पा ७.४.७६ ) इत्यभ्यासस्येत्वम् । स इन्द्र एवं महाप्रभावः अस्माकं १५ प्रामं साधयत्विति ॥ - द्वादशे वाजपेयमन्त्राः 'समापिताः । प्रयोदशे काग्ययाज्या उज्यन्ते ।। काम्येष्टिकाण्डे काचिदिष्टिरेवमाम्नायते-" इन्द्रायान्वृजवे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वग्राम- काम इन्द्रमेवान्जुर स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै सजाताननुकान् करोति प्राम्येच भवति" (सं २.२.८) इति । अनुकूलश्वासावृजुश्चत्यन्वृजः, साहाय्यकरणमानुकूल्यं विरोधानाचरणमजुत्वं, २० "स तादशः इन्द्रोऽस्मै यजमानाय सजातान् शातिप्रभृतीन् बन्धूननुकानेतस्मिन्मनुकूलान् करोति । ततोऽयं प्रामस्वामी भवत्येव ॥ अन्विति ॥ तत्र पुरोनुवाक्याभाइ- 'अन्वद मासा अन्विद्वनान्यन्वोपधीरनु पर्वतासः । भन्चिन्द्र रोदसी वावशाने भन्वापो अजिहत जायमानम्' इति ॥ महशब्द इच्छब्दश्न "समुच्चयायौँ । चैत्रादयो ये 'मासाः ते च जायमानमिन्द्रमनुसृत्य भजिहत भस्माननुग्रहीतुं प्राप्तवन्तः । एवं बनान्योषधयः २५ पर्वता वावशाने अस्मान् कामयमाने रोदसी धावापृथिम्यादापश्चाजिइतेति योजनीयम् । पोटा वाक्यानि मे पडनुशब्दाः । स च मेद भादरार्थः । १.त-समाप्ताः। २-२. हा-ताशा; तं-स तादृशम्; भा-ताशम् । ३.भा.क.हा- ज्ञातिप्रभृति', मा-ज्ञातीन् । ४. आ.क.हा-समुच्चये, त-समुच्चयार्थः। ५..आ.क.हा-योजना।

·। २९२ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.१३ [ काम्येष्टिपाज्यापुरोनुवाक्याः अर्नु ते दायि. मुह इन्द्रियार्य सत्रा ते विश्वमर्नु वृत्रहत्यै । अनु क्षत्रमनु सही यजत्रेन्द्र देवेभिर ते नृपये ॥ अन्विति । ते । दायि । महे । इन्द्रियार्य । सत्रा । ते । विश्वम् । अन्विति । वृत्रहत्य इति पुत्र-हत्यै । अन्विति । क्षत्रम् । अन्विति । सहः । यजत्र । इन्द्र । देवेभिः । अन्विति । ते । नृपा इति नृ-सबै ॥ तत्रैव याज्या-अनु ते दायि ' इति त्रिष्टुप् ॥ व्याख्यातेयं षष्ठान्ते (तेस १.६.१२))। हे 'इन्द्र यजत्र यष्टव्य, तुभ्यं देवैः ऋत्विग्भिः 'दायि दीयते सामर्थ्याद्धविः । विश्वं कृत्स्नमपि "सत्रा सर्तव्येषु यज्ञेषु महदिन्द्रियमनुवीक्ष्य, महतेन्द्रियेण तद्वानिति कृत्वा, वृत्रहत्या चानुवीक्ष्य, १. क्षत्रं धनं 'सहः बलं चानुवीक्ष्येति ॥ अन्विति ॥ मय याज्यामाह-अनु ते दायि मह इन्द्रियाप सम्रा ते विश्वमनु वृत्रहत्ये । मनु क्षत्रमनु सहो यजत्रेन्द्र देवेभिरनु ते नृपो' इति ॥ 'यजन्न यष्टम्य हे "इन्द्र, महे महते सर्वेभ्यो देवेभ्योऽधिकाय ते तुभ्यं सत्रा सन्नेषु विश्वं सर्व हविर्देवेभिरन्यादिमिः मनु दायि अनुक्रमेण दीयते । किमर्थम् ? वृत्रहत्ये पुत्रवधम् अनुते तब इन्द्रियाय वलसिद्धयर्थम् । न केवल पुत्रवधमनुसृत्य, १५ किंतु क्षत्रम् मनु त्वदीयं क्षत्रियत्वजात्यमिमानम् "मनुसृत्य, सहः अनु त्वदीयमेव बलमनुसृत्य, नृपो वैरिमनुष्यतिरस्कारशीलमनुसृत्य, स्वयि यथोक्तान् गुणानवेक्ष्य ते तुभ्यं पुनः पुनीयत इति शेषः॥ इष्टान्तरं विधत्ते-" इन्द्राण्यै चरं निर्वपेद्यस्य सेनाऽसशितेव स्यादिन्द्राणी वै सेनाय देवते- न्द्राणीमेव स्वेन भागधेयेनोप धावति सैवास्स सेनार सश्यति" (तसं २.२.८) इति । मसंशिता २. तीक्ष्णा न भवति स्वकार्यक्षमा “न भवतीत्यर्थः ॥ तस्यामिष्टौ कंचिदनविशेष विधत्ते-" बल्बजान- पीमे सं नहोद्रौर्यवाधिष्कसा न्यमेहत्ततो बल्बजा उतिछन् गवामेवैनं न्यायमपिनीय गा वेदयति" (तैसं २०२०८) इति । बल्बजास्तृणविशेषाः। तानपि चोदकप्राप्त इध्मे सम्यग्वघ्नीयात् । अधिष्कमा "अधिकं पुरीपं प्राप्ता, गौयंत्र देशे न्यमेहत् नितरां मूत्रं करोति, ततो देशात् बल्बजा उत्पद्यन्ते । तेषां च बल्बजानां बन्धत्वेन यजमानं गवामेव न्यायमपिनीय प्रापय्य गा वेदयति लम्भपति । गाँ २५ न्यायः स्वाधीनतया शिक्षितत्वम् । यया धेनवः शिक्षिताः प्रतिदिनमरण्ये गत्वा यत्र कापि पलायनलक्षणं चापलं परित्यज्य काले 'स्वगृहमेव "आगत्यानायासेन दुरान्ते, यथा वा बळीवर्दाः शिक्षिताः सन्तो रथादीन् स्वामिन इच्छानुसारेण वहन्ति, तथा सेनायाः स्ववशत्वेन कार्यकारित्वं गोन्यायः । गा वेदयति गोवत् १५-शिक्षिताः स्वाधीनाः कार्यकारिणी सेना: १५ प्रापयतीत्यर्थः । ६.भा.क.हा-'किन्तु ' नास्ति । ७. आ.क.हा-चानुसृत्य । ८-८. आ.हा-नैव भवेदित्यर्थः । ३. ९.म४-अस्यामिटौ। १०-१०. इ.उ.तं.ति.म४-अधिकपुरीपप्रापणी। ११. इ.उ.पा.हा-निरन्तरम् । १२.तं.ति.म४-बन्धादेनम् । १३. इ.उ.तं.ति-खगृह एव । १४, आ.क.हा-आयान्त्यना। १५-१५. आ.क.हा-हिता स्वाधीनां कर्मकारित्वेन ।

·। - १.७.१३) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २९३ काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] इन्द्राणीमासु नारिषु सुपत्नीमहमश्रवम् । न ह्यस्या अपरं चन जरसा (१) मरते पतिः। नाहमिन्द्राणि रारण सयुर्वपापेन॒ते । यस्पेदमप्यर हविः प्रियं देवेषु गच्छति । - इन्द्राणीम् । आसु । नारिषु । सुपलीमिति सु-पत्नीम् । अहम् । अवम् । न । हि । अस्याः । अपरम् । चन । जरसा (१)। मरते । पतिः ।। न । अहम् । इन्द्राणि । रारण । सख्युः । वृषापेरिति वृषा-कपेः । ऋते । यस्य । इदम् । अयम् । हविः । प्रियम् । देवेषु । गच्छति ॥ " इन्द्राण्यै चरु निर्वपेचस्य सेनाऽसशितेव स्यात् " ( .सं २.२.८ ) इत्यस्य पुरो- नुवाक्या- |--- इन्द्राणीम् ' इत्यनुष्टुप् ॥ "इन्द्राणीम् इन्द्रस्य पत्नीम् । “ इन्द्रवरुण " ( पा १. ४.१.४९) इति डीप् । 'आसु 'नारिषु मध्ये । छान्दसं ह्रस्वत्वम् । "सुपत्नी शोभन- पतिको । “ विभाषा सपूर्वस्य " (पा ४.१.३४ ) इति डीप् । “ आधुदात्तं द्वयच् छन्दसि" (पा ६.२.११९) इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । 'अहम् 'अश्रवं श्रुतवानस्मि । शृणोतेर्लडि व्यत्ययेन शपु । लुग्वा शपः । "अपरं 'चन किंचन किंचान्यदित्ययः । अयमस्या अन्यो विशेषः । चनेति समुच्चये । न हि 'अस्याः पतिः 'जरसा वयोहान्या 'मरते म्रियते । १५ व्यत्ययेन शप् । “हि च " (पा ८.१.३४) इति निघातप्रतिषेधः । सैव 'महाभागा इन्द्राणी अस्मत्सेनामुत्साहवती करोस्विल्पर्थः ।। तत्रैव याज्या-'नाहम् ' इत्यनुष्टुप् ॥ हे 'इन्द्राणि, तव 'सख्युः वृषाकपेः इन्द्रात् ऋते वा मम सख्यः वृषाकपेः आदित्याद्विष्णोर्वा ऋते कंचिदपि न 'अहं 'रारण न रणामि न कीर्तयामि ततोऽन्यं न नौमीत्यर्थः । ततोऽन्येन वा केनचिदपि न रमे । छान्दसो इन्द्राणीति ॥ तत्र पुरोनुवाक्यामाह-'इन्द्राणीमासु नारिषु सुपलीमहमश्रवम् । न ह्यस्या भपरं बन जरसा मरते पतिः' इति ॥ "मासु नारिषु देवस्त्रीपु मध्ये सेनास्वामिभूताम् इन्द्राणी सुपरली पतिव्रता अहम् भवम् । अपरं चन मन्यदप्येकमस्ति । भस्याः इन्द्राण्याः पतिः 'जरसा न मरते नैव नियते ॥ नेति ॥ तत्रैव याज्यामाह-नाइमिन्द्राणि रारण सख्युर्वृषाकर्जते । यस्येदमप्यर इविः प्रियं देवेषु गम्छति' इति । है इन्द्राणि, मह सब सख्युः वृषाकपेः ऋते स्वस्पतिमिन्द्रं विना में १.तं.ति-महानुभावा। १६. ति-अश्रौषम्। १७. आ.क.हा-'तव' नास्ति। १८. आ.क.हा-त्वत्प्रियमिन्द्रम् । २.

·. २९४ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.१३ [काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः यो जात एव प्रथमो मनस्यान् देवो देवान् क्रतुना पर्यभूपत् । यस्य शुष्माद्रोदसी अयंसेतां नृम्णस्य मह्वा स जनास इन्द्रः॥ यः । जातः । एव । प्रथमः । मनस्वान् । देवः । देवान् । ऋतुना । पर्पभूषदिति परि-अभूपत् । यस्य । शुमा॑त् । रोदसी इति । अयंसेताम् । नुम्णस्य । मुहा । सः । जनासः । इन्द्रः । लिट् । तुजादित्वादम्यासस्य दीर्घत्वम् (पा ६.१.७) । " णलत्तमो वा " (पा ७.१.९१) इति वृद्धधभावः । रमतेरन्त्यविकार छान्दसः । आत्मानं विशिनष्टि यस्य 'हविः मम संबन्धि हविः 'अप्यम् अभ्यो हित*, दृष्टिहेतुत्वात् । अप्सु वा भवं सोमपुरोडाशादिकं, तत्कारणत्वात् । छान्दसो यत् । 'प्रियम् इष्टं भूत्वा 'देवेषु 'गच्छति सर्वान् देवान् प्राप्नोति । एवं सर्वदेव- प्रीणनसमर्थोऽपि अहं वृषाकपेः ऋते. न कंचित् रारण न था केनचित् रमे', सखित्वात् । सोऽहमिदानीम् अनेन हविषाऽऽराधयामि, अतोऽस्मत्सेनां संशितां कुर्विति ।। इन्द्राय मन्युमते मनस्वते पुरोडाशमेकादशकपाळं निर्वपेत् संग्रामे संपत्ते " ( तैसं २.२.८ ) इत्यस्य पुरोनुवाक्या– यो जातः' इति || "यः "जातः एव जातमान एव अन्येन संस्कारेण विनैव "प्रपमः देवानां प्रधानभूतः 'मनस्वान् मनस्वी तेजस्वी "देवः दीप्ति- मान् 'ऋतुना कर्मणा वृत्रवधादिना प्रज्ञया वा 'पर्यभूषत् अत्यनामत् पर्यगृह्णाद्वा स्वामित्वेन । १५ भवतेलड् । व्यत्ययेन क्सः । “ भ्युकः किति " (पा ७.२.११) इतीट्प्रतिषेधः । 'यस्य "शुष्मात् 'रोदसी द्यावापृथिव्यावपि , किमुतान्यः ? 'अभ्यसेताम् अबिभीताम् । यस भये कमप्यन्यं देवं 'न गरण नैव कीर्तयामि । 'यस्य मम अप्यम् असु भवम् * 'इदं हविः सोमपुरो- डाशादिकं प्रियम् इष्ट भूत्वा देवेषु गच्छति सर्वान् देवान् प्राप्नोति, तादृशोऽहमिति पूर्वत्राऽन्वयः ॥ इष्टयन्तरं विधत्ते-"इन्द्राय मन्युमते मनस्वते पुरोदाशमेकादशकपालं निर्धपेत् संग्रामे संयत्त २० इन्द्रियेण वै मन्युना मनसा संग्राम जयतीन्द्रमेव मन्युमन्तं मनस्वन्तर स्वेन भागधेयेनोप धावति से एवास्मिमिन्द्रियं मन्यु मनो दधाति जयति तर संग्रामम् " (तैसं २२.८) इति । मनस्वते धैर्योपेताय, संग्रामे युद्ध संयत्ते सम्यक्प्रवृत्ते सति, इन्द्रियेण पाणिपादादीन्द्रियपाटवेन, मन्युना वैरिविषयकोपा- विक्येन, मनसा पलायनमीत्यादिवर्जनरूपेण धैर्येण ॥ य इति ॥ तत्र पुरोनुवाश्यामाह-यो जात एव प्रथमो मनस्वान् देवो देवान् ऋतुना २५ पर्यभूपत् । यस्य शुष्माद्रोदसी अभ्यसेता नृम्गस्य मह्ना स जनास इन्द्रः' इति ॥ ": "देवः 'इन्द्रः जातः एव उत्पममान एवं प्रथमः देवानां मध्ये मुख्यः मनस्वान् धैर्यवांश्च भूत्वा क्रतुना प्रवधादि- कर्मणा 'देवान् भन्यानन्यादीन् 'पर्यभूषत् अतिक्रान्तवान् । 'यस्य इन्द्रस्य 'गुप्मात् बलात् 'रोदसी पावापृथिन्यौ मन्यसेताम् अविभीताम् । म्यस भय इति धातुः । 'जनासः हे जनाः, सइन्द्रः नृम्णस्य । स्वकीयवऊस महा महिम्ना युप्मानवत्विति शेषः॥ *द. पा ४.४.१३४ 'अद्भिः संस्कृतम्'; काशिकाऽप्यत्र द्रष्टव्या]। २. ति.मै-रणे। धापा ६२०)। १९.तं.ति.मर-युष्मान् एक्षरिवति । ३.

·१.७.१३) । ५ . भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २९५ काम्येष्टियाज्यापुरोनुयाश्याः] आ तै मह ईन्द्रोत्युग्र समन्यवो यत् समरन्त सेनाः । पाति दिद्युनर्यस्य बाहुबोर्मा । (२) मनौ विष्वद्रियग्यि चारीत् ॥ एति 1 ते ! महः । इन्द्र । ऊती । उम। समन्यव इति स-मन्यवः । यत् । समरन्तेति सम्-अरन्त । सेनाः । पतति । विद्युत् । नर्यस्य । बायोः । मा। ते (२) । मनः । विष्यद्रियगिति विश्व-दियक् । यीति । चारीत् ॥ अनुदात्तेत् । हे "जनासः जनाः । पूर्ववदमुक् । 'स तादृशः 'इन्द्रः "नृग्णस्य बलस्प 'महा महत्त्वेन इत्यंभूतस्तादृशो महानटोऽन्यो नास्ति तस्मान्मा भैष्ट जनाः । दास्यत्यरमम्पमिन्द्रियं यळं चेति । महतेरौणादिको मप्रत्ययः । तृतीयैकवचनस्य " सुपां सुलक्" (पा ७.१.३९) इस्याकारः ॥ तत्रैव याज्या--' आ ते महः' इति पुरस्ताउयोतिग्निष्टुप् , त्रिष्टुयेर या । प्रपमः पादो दशाक्षरः कार्यः । ' बायोः' इति तृतीयपादान्तः॥हे 'इन्द्र 'टम उद्गीर्णायुध, ते तर महः महती ऊती गतिः प्रभावः । " ऊतियूति" (पा ३.३.९७) इति स्तिन उदात्तन्यम् । प्रयभायाः पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । ' महः ' इत्यस्यन्तोदाचवं मृग्यम् 1 या-ते तर महः महतः प्रभावस्य । " सावेकाच':" (पा ६.१.१६८) इति पटपा उदात्तत्यम् । ऊत्या १५ प्रापया। तृतीयायाः पूर्वसवर्णः । 'समन्ययः सामाः सेनाः, सामाद परकीयाः, 'यत् यस्मात् 'आ 'समरन्त सर्वाः संभूयागताः । “ समो गम्पष्टि" (पा १.३.२९) इत्यागनेपदम् । “ सर्तिशारत्यतिम्यक्ष " (पा ३.१.५६) इलद् । तस्य ते 'नर्यस्य नराग्यो' हितस्य बासोः 'दिद्युत् दीप्यमानः शत्रुः 'पताति पतेत् , भी शष्टम य | लेट्याटागमः । दिद्युत् आयुधविशेषः सर वादोः संबन्धी इतक्षेतम पततु । किंच- तय "मनः २० "विषद्रियक् विष्वागतं स मा . ' विचारीत विचलितं मा भूत् अरमनपाय भगतु । पति ।। तर माग्यामाद--'माते महइयोरपुम ममम्पको पासमान्त गनाः । गत दिनपस्य पाचोमों से मनी पिपदिपग्यि पारी' पनि 'ए, भामगाया ''ली रहणं महा मधिष्म्। ययामादक्षणायमदीपा: गिनाः 'समम्पपा पैरिरिपपरपुरगाः साप: 'मा सम्यगरमस "मीरा मन परय गगनसिपः। "मम्प मनुष्यतिम र तप 'गदुषी २५ पनिपुत् महगादिदीजि: 'पानि पत्र प्रगति । ' 'मनः विपदिण मुर्ग गा गो पिा मा पिपरतु मदरगुन (१०), भगुनय निषा भारिदाता (पा 11.15.) । ३.स.ति-मरेभ्यो। *.पा.)। २..भा.म.श-'मारिता २१. KAR.RY-म। २२. मा.रा-गा. यता- ·२९६ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.१३ [काम्येष्टियाग्यापुरोनुवाक्याः मा नौ मीरा भरा दद्धि तन्नः प्र दाशुषे दातवे भूरि यत्तै । नव्यै देणे शस्ते अस्मिन् त उक्थे प्र व॑वाम वयमिन्द्र स्तुवन्तः ।। मा। नः । मर्धाः । एति । भर । दद्धि । तत् । नः । प्रेति । दाशुषे । दातवे । भूरि । यत् । ते ॥ ५ नव्यै । देष्णे । शस्ते । अस्मिन् । ते । उक्थे । प्रेति । अवाम । ययम् । इन्द्र । स्तुवन्तः ।। " विष्वग्देवयोश्च " (पा ६.३.९२ ) इत्यद्यादेशः । अदिसध्योरन्तोदात्तत्वनिपातनं स्वरनिवृत्त्यर्य- मित्युक्तम् (पा ६.३.९५ वा १)। " इन्द्राय दात्रे पुरोडाशमेकादशकपाळं निर्वपेद्यः कामयेत दानकामा मे प्रजाः स्युः" (तैसं २.२.८) इत्यस्य पुरोनुवाक्या-'मा नः' इति त्रिष्टुप् ॥ हे 'इन्द्र, 'नः अस्मान् १. 'मा 'मर्धीः कलहिनो मा काीः । किं तु नः अस्मभ्यं 'आ 'भर आहर । पूर्ववद्भवम् । " द्वयचोऽतस्तिडः" (पा ६.३.१३५) इति संहितायां दीर्घत्वम् । आहत्य तदस्मभ्यं प्रदद्धि प्रदेहि । व्यत्ययेन एखान्यासलोपाभावः । तदित्युक्तं किमित्याह '--'यत् 'ते तव संबन्धि भूरि बहु तत्तु 'दातवे ' इति संनिघेर्धनमिति गम्यते । प्रदातव इति या समस्तमेव संवध्यते । पूर्वोक्तामेवेष्टिं फलान्तराय विधत्ते-" एतामेव निर्वपेद्यो इतमनाः स्वयंपाप इव स्यादेतानि १५ हि वा एतस्मादपक्रान्तान्यथैप इतमनाः स्वयंपाप इन्द्रमेव मन्युमन्तं मनस्वन्तर स्पेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिसिन्द्रियं मन्यु मनो दधाति न हतमनाः स्वयंपापो भवति" (तैसं २.२.४) इति । यः पुरुषो रोगेण द्रव्यहान्यादिना वा इतमना नष्टचित्तः सन् स्वयंपाप इव भ्रान्त इव स्यात्, एतस्मात् पुरुषा- देतानीन्द्रियमन्युधैर्याणि अपक्रान्तानि । अथेदानीमेप पुरखो नष्टचित्तः स्वयं प्रान्तो भवति ताश एतामेव निर्वपेदिति पूर्वन्नान्वयः । “एतस्यामपीटी पूर्वोक्ते एव याज्यानुवारये ॥ इष्टयन्तरं विधत्ते-“इन्द्राय दाने पुरोढाशमेकादशकपालं निर्यपेद्यः कामयेत दानकामा मे प्रजाः स्युरितीन्द्रमेव दातारर स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै दानकामाः प्रजाः करोति दानकामा भस्मै प्रजा भवन्ति" (सं २०२०८) इति ॥ मेति ॥ तत्र पुरोनुवाश्यामाह- मा नो मीरा भरा ददि तयः दाशुषे दानवे भूरि पत्ते । नन्य देणे शस्ते अस्मिन् त उक्थे प्र बवाम वयमिन्द्र स्तुवन्तः' इति ॥ हे 'इन्द्र, नः अस्मानस्मदीयाः २५ प्रजाच 'मा 'मर्धीः कलहार्थिनीर्मा कार्षीः । किंतु प्रकर्षण 'दागुपे "इविर्दत्तवते यजमानाय दातवे दातुं 'ते स्वदीयं यत् 'भूरि धनं संचितमस्ति तदाभर" तदार"। बाहृत्य च नः अस्मभ्यं 'दद्धि देहि । हे इन्द, 'नव्ये नूतने 'देणे स्वद्दानसाधने 'शस्ते प्रशस्ते अस्मिन् कर्मणि 'ते उक्थे त्वदीये शस्त्रे "स्नुवन्तः वयं ''वाम प्रकर्पण प्रार्थयामहे ।। २० ४-४. तदित्युक्तमिलाह । ५.तं.ति-यत्तत् । ६. ति-संनियोगाद्दन । ७.तं.ति-असमस्तमेव ।। २३. तं.ति.म४-तदानीमेव । २४.म४-अस्याम'। २५. आ.क.हा-हव्यं दत्त । २६.ति.म४- तदाभर 'नास्ति । २७.इ.उ.तं.पा-'तदाहर' नास्ति ।

·1. . १.७.१३) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता २९७ काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाश्याः आ तू भर मार्किरैतत् परि ठाद्विद्मा हि त्या वसुपतिं वसूनाम् ।। इन्द्र यत्ते .माहि दमस्त्य॒स्मभ्यं तद्धर्यश्व (३) प्र-यन्धिः ॥ एति । तु । भर । माकिः । एतत् । परीति । स्यात् ।। विद्म । हि । त्या । वसुपतिमिति वसु-पतिम् । वसूनाम् । इन्द्र । यत् । ते । माहिनम् । दर्जम् । अस्ति अस्मभ्यमित्य॒स्म-म्यम् । तत् । हर्यश्चेति हरि-अश्व (३)। प्रेति । यन्धि ।। 'दाशुपे पुरोडाशादीनि हवींषि दत्तवते यजमानाय । “दाश्वान् "(पा ६.१.१२) इति निपात्यते । तस्मै दातवे दातुं दानार्थमेव यत् त्वया कल्पितं प्रमतं धनमस्मभ्यं प्रदेहीति । " तुम सेसेन्." (पा ३.४.९.) इति तवेन्प्रत्ययः । यस्मात् त्वां स्तुवन्तः वयं 'प्र'अवाम प्रकर्षण बमः-- देहि नः देहि नः' इति, तस्मात् तदाहृत्य ते 'वयम् अपि दाश्वांस इति । कदा दातव इत्याह --'नव्ये १. अभिनवे 'देणे दानसमर्ये । औणादिके स्नप्रत्यये धातोरिकारान्तादेशः । यद्वा-देणे दाने तुभ्यम्। औणादिके कनिप्रत्यये धातोरेकारः पुगागमश्च । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण चतुर्या उदात्तत्वम् । "ते तब 'उक्थे स्तोत्रे 'अस्मिन् स्तोत्रस्थानीये 'शस्ते प्रशस्ते 'दाशुषे दातुं यत्तर भरि तदस्मभ्यं देहीति । ब्रुनो लोटि " आडुत्तमस्य " (पा ३.४.९२ ) इत्याडागमः । लेटि वा “लेटोऽडाटौ" (पा ३.४.९.४) इत्याडागमः । “छन्दस्युभयया" (पा ३.४.११७) इत्यार्धधातुकचात १५ डित्वाभावः । सार्वधातुकन्चात् पयादेशो न प्रवर्तते ॥ तत्रैव याच्या-'आ तू भर ' इति तृतीयपादान्तम् । 'तू' इति पादपूरणार्थम् । हे "इन्द्र, 'आ "भर । 'विमा हि त्या यसुपतिम् ' इति पश्यमाणत्वात् यस्विति गम्यते । पूर्ववद्भत्वम् । "एतत् वसु माकिः परि स्यात् परत्र मा स्थात् अस्मास्वेव तिष्ठतु । यदा 'यदरमभ्यमाहृतं घसु स्वया एतत् परिष्ठितं समाप्तं मा भूत् अनुपक्षीणमस्तु । माकिरिति माशब्दपर्यायो निपातः । २० "गातिस्था" (पा २.४.७७ ) इति सिचो लुक् । कस्मादेयमुच्यसे ! इति चेत्, "हि यस्मात् वो सर्वेषां वसूनां संबन्धिनं यमुपतिं धनपति 'विम विजानीमः । " यचोऽतस्तिः" एति ।। सत्रय याम्यामाद-'भारमर'माकिरेतत् परि धादिमा हि या यमुपति यमुनाम् । इन्द्र पसे माहिर्न मस्त्यस्मभ्यं सदर्यश्च म पन्धि' इति ॥ है त, स्वम् मा 'दमर पनमाहरेक । पतपदाहतं धन 'माकि मैव परि यस् परब मा विधनु । यस्मात् 'स्वा वो 'दमूना यमुमतिः' इति २५ बिमा कस्यचिदेव धनस्य पतिनं भवसि, किंतु सर्पयामिति रिक्षया 'बपना मसुपतिम् । इयुवम् । यस्मादेवं विप्र तस्माताहरेस्यन्वयः । है 'द, ते स्वदीयं 'माहिन महनीय द दावम्य पदनम् मस्ति, पर्यप, इरिनामकाम्यामधाम्यामुपेतेन्द्र, 'तत् धनम् 'मस्म पन्धि प्रपन्छ ।। १.२३.१ गादाभ्यामिशुन्।" ८.मै-अस्मभ्यमा', वि-ममा ·" २९८ तैत्तिरीय-संहिता (१.७.१३ [काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः प्रदातार, हवामह इन्द्रमा हविषा वयम् । उभा हि हस्ता वसुंना पुणस्याऽऽ प्र यच्छ दक्षिणादोत सव्यात् ॥ प्रदातमिति प्रदातारम् । हवामहे । इन्द्रम् । एति । हुविषा । वयम् । उभा । हि । हस्तौ । वसुना । पृणव । आ । प्रेति । यच्छ । दक्षिणात् । एति । उत । सुव्यात् ।। ५ (पा ६.३.१३५) इति संहितायां दीर्घत्वम् । सर्ववसुपतित्वप्रतिपादनार्थ वसूनामित्युक्तम् , समासे संख्याविशेषाप्रतीतेः। “ पत्यावश्चर्य " (पा ६.२.१८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्याः" (ऋसं १०.८९.१०) इत्यादिषु त्वामेव सर्वत्रसुपति शृणुमः, तस्मादुच्यते - आ तू भर ' इति । किंच-हे इन्द्र, यत् ते तव 'माहिनं महत् महनीयं वा हिरण्यादिकम् । महेरिन्, वृद्धिश्च । यद्वा-माहिनं महाप्रमाणम् । माह माने । स एव प्रत्ययः । १. 'दत्रं दातव्यम् । औणादिकखन्प्रत्ययः । ईदृशं यत्तव धनम् अस्ति दानायैव कल्पितं, 'तत् 'अस्मभ्यं 'प्र'यन्धि प्रयच्छ । छान्दसो धिभावः। शपो लुक् । हे 'हर्यश्च हरिवाहन ।। इन्द्राय प्रदाने पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेचस्मै प्रत्तमिव सन्न प्रदीयेत " (तैसं २.२.८ ) इत्यस्य पुरोनुवाक्या—'प्रदातारम् ' इति बृहती ॥ द्वाम्यामष्टाक्षराभ्यां दशा- क्षराभ्यां च बृहती । 'प्रदातारम् इन्द्रम् इति त्वामनेन हविषा "वयं हवामहे आहृयामहे । बहुलं छन्दसि (पा ६.१.३४ ) इति संप्रसारणम् । स · त्वम् उभौ हस्तौ "वसुना धनेन 'पृणस्व पूय । पृण प्रीणने । तौदादिका, व्यत्ययेनात्मनेपदम् । (पा ८.१.३४ ) इति निघातप्रतिषेधः । पूरयित्वा चास्मभ्यं प्रयच्छ देहीति यावत् । 'आ 'दक्षिणात् आ च 'सन्यात् प्रसारिताद्वस्तात् ताभ्यां प्रसारिताभ्यां यावद्गृह्यते। तावदेहीति यावत् ॥ इष्टयन्तरं विधते इन्द्राय प्रदात्रे पुरोटाशमेकादशकपालं निषेपेद्यस्मै प्रत्तमिव सन्न प्रदीये- तेन्द्रमेव प्रदातारर स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै प्र दापयति" (वैसं २०२०८) इति । 'प्रदाने प्रदापयित्रे वाक्यस्यान्ते प्रदापयतीति श्रवणात् । यस्मा उत्तमणीय प्रतिग्रहीत्रे दायादाय वाऽधमर्णादिः पुरैव प्रकर्येण दत्तमित्येवं दातव्यं धनमपलपति तद्नं स्वत्वेन पदहियते, वस्तुतस्तु नैव प्रतं, ताइश उत्तमर्णादिनिर्वपेत् ॥ प्रदातारमिति ॥ तत्र पुरोनुवाक्यामाह-प्रदावारर हवामह इन्द्रमा हविषा धयन् । उभा हि हस्ता वसुना पृणस्वाऽऽ म यच्छ दक्षिणादोत सध्यात्' इति ॥ प्रकण दातारं दापयितारमिन्द्रं हविषा युक्ता वयं या हवामहे भास्यामः । हे इन्द्र, उभावपि हस्तौ धनेन ८ पृणस्व पूरय । ततो ममाऽऽमि- मुख्येन दक्षिणादस्तात् 'प्रयच्छ, सम्यादयाभिमुख्येन प्र यच्छ । *(द्र.उणादि २१४-महेरिनण् च ।। २८.इ.उ.तं.ति.पा.म४- पृणस्व' नास्ति । " १५ "हिच २५ ·। , ५ १.७.१३) भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] प्रदाता वजी पमस्तुरापाट्छुप्मी राजा वृत्रहा सौमपार्वा । अस्मिन् यझे बर्हिप्या निपद्याथा भव यजमानाप शं योः ।। प्रदातेति प्र-दाता । वज्री । वृषभः । तुरापाट् । शुष्मी । राजा । वृत्रहेति वृत्र-हा । सोमपावेति सोम-पावा अस्मिन् । यज्ञे । बर्हिषि । एति । निषयेति नि-सर्थ । अर्थ । भव । यज॑मानाय । शम् । योः । तत्रैव याज्या प्रदाता' इति त्रिष्टुप् ।। 'प्रदाता प्रकर्षेण दाता 'वजी वज्रवान् , वृषभः वर्णिताऽभिमतानां धनानां, 'तुरापाट् पूर्णम् अभिभविता शत्रूणाम् । तुर त्वरासंभ्रमयोः । भिदादिलक्षणोऽड् । “ छन्दसि सहः" ( ३.२.६३ ) इति विः । “ सहेः साडः सः " (पा ८.३.५६) इति पत्वम् । 'शुष्मी बलवान् 'राजा दीप्यमानः "वृत्रहा वृत्रं इतवान् 'सोमपावा सोमस्य पाता । " आतो मनिन् '” (पा ३.२.७४ ) इति वनिप् । ईदृशस्यम् १० "अस्मिन् 'यज्ञे "बर्हि पि सीदसि । आगत्य 'निषद्य आसिला 'अथ अनन्तरं यजमानाय शिं च 'योः च भव रोगाणां शमयिता भयानां च यावयिता । शाम्यतेतेिश्च विच । " निपातस्य (पा ६.३.१३६) इति संहितायामयशब्दस्य दीर्घत्वम् ॥ इन्द्राय सुत्राणे पुरोडाशमेकादशकपालं नियंपेदपरुद्धो वाऽपरुध्यमानो वा २.२.८ ) इत्यस्य पुरोनुवाक्या— इन्द्रः सुत्रामा ' इति त्रिष्टुप् ।। 'इन्द्रः "सुनामा सुष्टु.जाता १५ सर्वेषाम् । तेनैव मनिन् । 'स्ववान् धनवान् । “ दीर्घादटि समानपादे " (पा ८.३.९.) इति रुत्वम् । "अवोभिः रक्षणैः "सुमृडीकः सुसुखः सुष्ठु सुखयितास्माकं भवतु । मृडीकादयश्व (द्र. उ ४७२ ) इति कन् । नसुभ्याम् (पा ६.२.१७२ ) इत्युत्तरपदान्तो- दात्तत्वम् । 'विश्ववेदाः । “ गतिकारकयोरपि " (इ. उ ६७६) इत्यसन् , पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च । सर्वधनो वा । " बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम् " ( पा ६.२.१०६ ) इति विश्वशम्दस्या- २० प्रदातेति ॥ तत्र याज्यामाह-'प्रदाता धनी वृषभस्तुरापाट्छुभी राजा वृत्रहा सोमपावा। अस्मिन् यज्ञे बर्दिया निपद्याथा भव यजमानाय शं योः' इति । 'प्रदाता प्रकर्षेण दाता धन्त्री वृषभः अभिमतानां धनानां वर्पिता, 'तुरापाट् शत्रूणां शीघ्रमभिभविता, 'शुक्ष्मी यलबान्, 'रामा दीप्यमानः, वृत्रहा वृत्रं हतवान् , "सोमपावा सोमस्य पाता, इंशस्त्वम् अस्मिन् 'यो पर्दिपि येचा स्तीर्णदर्भ मा निपद्य मागत्योपविश्यानन्तरं शं सुखकरः 'योः भनिष्टवियोजयिता च भव । इष्टयन्तरं विधत्ते-" इन्द्राय सुन्नाम्गे पुरोदारामेकादशकपालं निर्षपेदपल्दो वाऽपरव्यमानो वेन्द्रमेव सुत्रामाणः स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैन प्रायतेऽनपरुभ्यो भवति" (तसं २०२०८) इति । सुनाम्णे सुष्टु त्रात्रे । अपस्दश्चिरं राज्याभ्रष्टः। भपरप्यमान इदानीमेव 'प्रश्यमानः। मनप- रुयो अंशाविपयः॥ २९. त.ति.म४-तूर्णमभिः। ति.मर-भ्रदयन् । च " - । वज्रवान् २५ ३.. ३.

·सैत्तिरीय-संहिता (१.७.१३ [काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाश्याः इन्द्रः सुत्रामा स्ववा अवौभिः सुमृडीको भवतु विश्ववेदाः । पाधता द्वेपो अभय कृणोतु सुवीर्यस्य (४) पर्तयः स्याम ॥ इन्द्रः । सुत्रामेति सु-त्रामा । स्वयानिति स्व-वान् । भौमिरित्ययः-भिः । सुमृडीक इति सु-मडीकः । भवतु । विश्ववेदा इति विश्व-वेदाः । ५ बाधताम् । द्वेषः । अभयम् । कृणोतु । सुवीर्यस्येति सु–वीर्यस्य ( ४ ) । पतयः । स्याम ॥ न्तोदात्तत्वम् । किं च -'वाधता नाशयतु "देषः द्वेष्एन् । “अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते " ( पा ३.२.७५ ) "इति विच् । असुनि वा-जातावेकवचनम् । अभयं चास्माकं "कृणोतु । “ विन्विकृण्व्योर च " (पा ३.१.८० ) इत्युप्रत्ययः । 'सुवीर्यस्य सुसारस्य सर्वस्य वयं 'पतयः "स्याम भूयास्म । “ वीरवी? च " (पा ६.२.१२०) इयुचरपदायुदात्तत्वम् ।। इन्द्र इति ॥ तत्र पुरोनुवाश्यामाह--'इन्द्रः सुवामा स्ववार भयोभिः सुमृद्धीको भवतु विश्ववेदाः । वाघतां द्वेषो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम' इति । भयमिन्द्रः 'मुनामा सुष्ठ पाता । स्वदान् धनवान् भवोभिः रक्षणैः सुमृढीकः मुसकरः विश्ववेदाः अस्मदगुप्टिनरस्तपरिचयाभिज्ञो भवतु । बाधताम् अस्मान् याधमानानां वैरिणां 'द्वेषः विद्वेषी स इन्द्रोऽस्माकम् अभयं कृणोतु करोतु । तत्प्रसादाद्वयं "सुवीर्यस्य "वैयभिभवक्षमस्य सामयस्य पतयः 'स्याम स्वामिनो भयेम ॥ तस्येति ॥ यायामाह-'तस्य वय सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम । स सुनामा स्त्रवार इन्द्रो भस्मे भाराचिद्वेषः सनुतयुगोतु ' इति ॥ वयं यज्ञियस्य यज्ञसंयन्धिनस्तस्येन्द्रस्य सुमती सानुग्रहयुक्ते चित्ते स्थिता भयेम । अपि च भद्रे परममगले सौमनसे मनःसमाधानेऽवस्थिताः स्याम । 'सुत्रामा सुष्ठ प्राता स्ववान् धनवान् सः इन्द्रः अस्मे भस्माकं 'द्वेषो द्वेप्यान् भाराचित् दूरादेव "युयोतु पृथक्करोतु । कीदृशानामस्माकं 'सनुत: "सनुतां इपितॄणाम् ॥ इष्टयन्तरं विधत्ते--" इन्द्रो वै सदेवताभिरासीन् स न व्यावृतमगच्छन् स प्रजापतिमुपा- धावत्तस्मा एतमैन्द्रमेकादशकपालं निरवपत्तनैवास्मिमिन्द्रियमधाच्छवी याज्यानुवाक्ये मकरोद्वनो वै शक्ती स एनं वो भूत्या ऐन्द सोऽभवत् सोऽयिमेद्भूतः प्रमा प्रक्ष्यतीति स प्रभापति पुनरुपाधावत् स प्रजापतिः शवया अधि रेवती निरनिमीत शान्त्या थप्रदाहाय" (वैसं २.२.५) इति । पुरा कदाचि- दिन्द्रो ३५ इतराभिः अग्न्यादिदेवताभिः सदृश "एव आसीत्तदाधिपत्यलक्षणां च्यावृत्ति न प्राप्तवान् । २५ कश्चिदपि देव एतदीय नृत्यत्वं नागीचकार । स इन्द्रः खिनः प्रजापतिमुपाजगाम । स प्रजापत्तियोवृत्तिकामाय तस्मा इन्द्रायानीतसृष्टिगतेन्द्रदेवताकमेकादशकपालं पुरोटाशं निरवपत् । स प्रजापतिः स्वयमिन्द्रस्य यजमानस्य याग साध्वर्यवमकरोत् । तेनैव यागेनास्मिन् व्यावृत्तिकाम इन्द्रे सामध्ये स्थापितवान् । तत्सिद्धयर्थ शरीछन्दसा युक्ते द्वे ऋचौ याज्यानुवाक्ये अकरोत् । यद्ययन्त्र 'प्रो ध्वस्मा' इत्येकैव शाकरी तथाऽप्यावृत्ता सती सैव शकरी याज्या पुरोनुवाक्या च भविष्यतीति । सा च शबरी पत्ररूपा । ३० सच पत्र एनं व्यावृत्तिकामिनमिन्द्रं भूत्यै माधिपत्यरक्षणायैश्वर्यायेन्द्र प्रकाशितवान् । स चेन्द्रोऽधिपतिर- भवत् । भूत ऐश्वर्य प्राप्तः स इन्द्रः पुनरविभैदियमत्युमा शक्करी मां "अधक्ष्यतीति विचार्य तच्छान्तये२८ ९-९. मै-इत्यसुनि वा; त-इति विचि असुनि वा । ३१. आ.क-वर्यमिभव'। ३२. क-सनूनाम् । ३३. म४-विधातुं प्रस्तौति। ३४-३४. मा. कहा-देवतामिरितराभिहि। ३५. आ.क.हा- एव' नास्ति। ३६.तं.म४-शाकर। दहयतीति; ३५. म४-धक्ष्यतीति । ३८. त-तच्छान्त्यै । २. ३७. तं- ·१.७.१३) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] तस्य चयः सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम । . स सुत्रामा स्वा५ इन्द्रौ अस्मे आराच्चिद्वेषः सनुतर्युयोतु ॥ तस्य । ययम् । सुमताविति सु-मतौ । यज्ञियस्य । अपीत । भद्रे । सौमनसे । स्याम । सः । सुत्रामेति सु-त्रामा । स्ववानिति स्व-वान् । इन्द्रः । अस्मे इति । आराद । चित् । द्वेषः । सनुतः । युयोतु ॥ तत्रैव याज्या-तस्य वयम् ' इति त्रिष्टुप् ॥ तस्य इन्द्रस्य यज्ञियस्य यज्ञाई स्य यज्ञसंपा- दनाईस्य । " यज्ञविग्भ्यां घखनौ " (पा ५.१.७१)। तस्य 'सुमतौ कल्याण्यां मतौ । “ मन्वितन् व्याख्यान" (पा ६.२.१५१) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् शोभनायां वा बुद्धौ । “ नसुभ्याम् " (पा ६.२.१७२ ) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । तत्र विषयत्वेन वयं "स्याम, तस्येन्द्रस्य 'भद्रे भजनीये कल्याणे 'सौमनसे सौमनस्ये च स्याम । एतदुक्तं भवतिः-यागसंपादिनः तस्य सुमतौ स्याम १० यथा सर्वकालं यागकारिणो भवाम । अपि च--तस्य मद्रे सौमनसे सौमनस्ये च फळं स्याम यथा सर्वकालामिमतभाजः सर्वकाळं मोदेमहीति'। छान्दसः अण्प्रत्ययः । 'इन्द्रः "सुत्रामा सुष्ठु त्राता "स्ववान् धनवान् अस्माकं 'द्वेषः वैष्न् 'सनुतः अन्तर्हितान् कृत्वा 'आरात 'चित् दूरादेव "युयोतु यापयतु नाशयतु । व्यत्ययेन शपः लुः । सुपां सुलक्” (पा ७.१.३९) इत्यस्मच्छब्दात् परस्याः पष्टयाः 'शे' आदेशः, “ शे" (पा १.१.१३ ) इति प्रगृह्यत्वम् ॥ १५ योऽलए नियै सन्सद्दङ्समानैः स्यात् तस्मा एतमैन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेत् " (तैसं २.२.८ ) इत्यस्य पुरोनुवाक्या 'रेवतीनः' इति गायत्री । “ रेवती पुरोनुवाश्या " (सं २.२.८) इति ब्राह्मणम् । रेवत्यः धनवत्यः सर्वधनसाधनभूताः । पूर्ववत् पूर्वसवर्ण- दीर्घत्वम् । 'नः अस्माकं "सधमादः अस्माभिः सह माद्यन्तः । मद तृप्तियोगे चुरादिः । ततो ण्यन्तात् किम् । “ सध मादस्ययोः" (पा ६.३.९६) इति सहस्य सधादेशः । आपश्चीच्यन्ते । २० स इन्द्रः प्रजापति पुनरुपाधावत् । स च प्रजापतिः शक्का मधि-९ अधिकत्वेन रेवती रेवतीनः सधमाद' इत्येतामृचं निर्मितवान् । किमर्थम् ? शक्कर्या उग्रत्वशान्त्या इन्द्रस्याप्रदाहाय च ॥ ऐश्वर्ययोग्यराजकुमारादेरैश्वर्याप्राप्तावैश्वर्यप्राप्त्यर्थमिष्टिमिदानीं विधत्ते-" योऽलर श्रियै सन् सङ्समानः स्यात्तस्मा एतमैन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेदिन्द्रमेव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिनि- न्द्रियं दधाति " (तैसं २०२०८) इति । यः पुमान् राजकुमारादिः श्रियै ऐश्वर्यायालं सन् योग्यः समपि २५ संदेश्वर्यमप्राप्य समानः साधारणैरैश्चर्य रहितैः प्राणिभिः सशः स्यात्तस्मै तदर्थमिमिष्टिः । तामेतामिष्टिं विधाय याज्यानुवाक्ये विधत्ते-" रेवती पुरोनुवाक्या भवति शान्त्या भप्रदाहाय शकरी याज्या वो वै शक्करी स एतं वन्नो भूत्या इन्दे भवत्येव" (तैस २.२.८) इति ॥ ३९-३९. तं-शकर्याम्; म४-शवर्या । ४०. आ.क.हा-समर्थः । " F- ·३०२ तैतिरीय-संहिता (१.७.१३ [काम्येष्टियान्यापुरोनुयायाः रेवतीनः सधमाद् इन्दै सन्तु तुवियोजाः । क्षुमन्तो याभिर्मदैम ।। रेवतीः । नः । सधमाद् इति सध-मार्दः । इन्द्रे । सन्तु । तुबिर्वाजा इति तुवि-याजाः । क्षुमन्तः । याभिः । मदेम ॥ "तुविवाजाः बहनाः चरुपुरोडाशादिवतन्नसंपादिन्यः अस्माकम् इन्द्रे इन्द्रनिमित्तं 'सन्तु याभिः ५ विषयं 'क्षुमन्तः इन्द्रमेय स्तुवन्तो मदेम मायेम । व्यस्ययेन 'शप् । क्षौतेः किपि छान्दसस्तुग- भावः । “ हस्वनुड्भ्यां मतुप् " ( ६.१.१७६) इति मतप उदात्तत्वम् ।। तत्रैव याज्या-प्रोवस्मै ' इति शकरी सप्तपदा ।। " शकरी याज्या" (सं २.२.८) इति ब्राह्मणम् । अस्मै इन्द्राय । पष्ठयर्थे चतुर्थी (पा २.३.६२)। अस्येन्द्रस्य 'पुरोरयं रथस्य पुरस्तात् । " पुरोऽव्ययम् " (पा १.४.६७ ) इति गतित्वम् । रथस्यागतो यया 'शूपं बळं १० "प्रो 'सु "अर्चत प्रकर्पण सुखेन च वाग्भिरभ्यर्चयत । प्रो इति निपातसमुदाय ओदन्तः | सुत्रः " (पा ८.३.१०७) इति सोः पवम् । स चास्माभिरचिंतवल: 'अस्माकं 'बोधि अस्मद्बुध्यतां रक्ष्यत्वेन स्मरतु । "अधीगर्थ" (पा २.३.५२ ) इति कर्मणि पष्ठी। बुधे ठान्दसे लुडि " दीपजनबुध " (पा ३.१.६१) इति ब्लेविणादेशः । " बहुलं छन्दस्य. माड्योगेऽपि " ( पा ६.४.७५ ) इत्यडभावः । इन्द्रो विशेष्यते "अभीके "चित् अभ्यर्णेऽपि १५ परबले योद्धं कामयमानोऽपि 'लोककृत् स्थानकृत् एवमेव वैमुख्यं भजते । केशाकेश्यवस्थाया- मपि परबलेनार्दितोऽपि युद्धभूमौ स्थितिमानेव भवर्तीति । केत्यत्राह-~~-'समासु संग्रामेषु सङ्गे सति यदा समत्सु सहं करोति तदाभीके अन्तिकेऽपि लोककृदेय । वृत्रहा चूनं हतवान् खल्बसाविति । " अनुकाभिकाभीकः कमिता" (पा ५.२.७४) इति निपात्यते। सह मावन्त्वा- रेवतीरिति ॥ रेवत्याः पाठस्तु--"रेवतीनः सधमाद इन्द्रे सन्तु तुविवाजाः । क्षुमन्तो याभि- २० मंदेम' इति ॥ रेवतीः धनवत्यः सधमादः अस्माभिः सह मादयन्त्यो हर्षयुक्ताः 'तुविधाजाः बहसोपेताः शकरीप्रापितदाहशान्तिप्रदा आपः 'न: भस्माकं स्वामिनि 'इन्द्रे 'सन्तु अस्मरसुखाय तिष्टन्तु । ग्याभिः भन्निः सह वयं क्षुमन्तः शब्दायन्त इन्द्रं स्तुवन्तो 'मदेम हृप्यास्म । प्रविति ॥ शक्काः पाठस्तु-प्रो प्वस्मै पुरोरयमिन्द्राय शूपमर्चत । मभीके चिदु लोककृत्स। समत्सु वृत्रहा । भस्माकं बोधि चोदिता नभन्तामन्यकेपाम् । ज्याका अधि धन्वसु' इति ॥ अस्मै २५ इन्द्राय मस्येन्द्रस्य पुरोरथं रथस्य पुरोभागे 'शूपं बलं 'प्रो 'पु मिर्चत प्रकर्षण सुष्टु पूजयरा । कथं बलस्य पूजा इत्युच्यते । अयमिन्द्रो वृत्रहा वैरिघाती समत्सु संग्रामपु सङ्गे योद्धमिवरिभटेः सक्ने सति संयोगे सति अभीके चित् 'उ हन्तुं कामयमानेऽपि वैरिणि लोककृत् स्थिति करोत्येव न तु पलायते, इत्यं बलस्य पूजा । तथा पूजित इन्द्रोऽस्माकमितरव्यावृत्तये 'चोदिता प्रेरयिता सन् 'बोधि बुध्यतां सावधानो भवतु । अन्यकेषां कुत्सितानां वैरिणां धन्यसु अधिनित्य वर्तमाना ज्याकाः कुत्सिता ज्याः निमन्तां "नश्यन्तु "मुटयन्त्वित्यर्थः॥ 1 ४१. तं.म४-हिंस्यताम् । ४२. म४-ध्रुट्यन्तामित्यर्थः । . ~ ·11 । ។ समानस्य सः १.७.१३) मभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] प्रो प्वस्मै पुरोधमिन्द्राय शुषमर्चत ।। . अभीकै चिदु लोककृत सङ्गे समत्सु वृत्रहा । अस्माकं बोधि चोदिता नभन्तामन्यकेपाम् । ज्याका अधि (५) धन्व॑सु ॥ १३॥ [ जरसा मा तै हर्यश्च सुवीर्यस्याध्येकै च]). . . प्रो इति । स्विति । अस्मै । परोयमिति पुरः-रथम् । इन्द्राय । शुषम् । अर्चत । अभीके । चित् । उ । लोककृदिति लोक-कृत् । सङ्गे । समत्स्विति समत्-सु | हेति वृत्र-हा। अस्माकम् । बोधि । चोदिता। नभन्ताम् । अन्यकेाम् । ज्याकाः । अधीति (५) । धन्युस्विति धन्वं सु ॥१३॥ {पाकयज्ञ, सश्रयाः परोक्ष वाहपोऽहं ध्रुवामान्मत्याह देव सवितर्देवस्याहं क्षत्रस्योल्व वास्येममग्निरेकाक्षरेणोपामगृहीतोऽस्यन्वह मासास्रयोदश ] [ पाकयज्ञं • परोक्षं ध्रुवां वि संजते च नः सर्ववीरा पतयः स्यामैकपाशत् ] [ पाकयज्ञ धन्वा ] स्विति समदः । समानं माधन्ति वा । (द. पा ६.३.८४ ) इति सभावः । स खलु इन्द्रः 'चोदिता सर्वेषां धनानां दाता प्रेरयिता । चुद सचोदने । ण्यन्तात् तृचि "बहुलं संज्ञाछन्दसोः" (द्र. उ १०० ) इति णिलुक् । किंच-तस्येन्द्रस्य प्रसादेन 'अन्यकेषां परेषां 'ज्याकाः । उभयत्रापि कुत्सायां प्रागिवीयः कः (पा ५.३-७०)। "अधि 'धन्वसु १५ धनुःषु आरोपिताः कुत्सिता ज्याः "नमन्तां नश्यन्तु । नभ हिंसायाम् । व्यत्ययेन शप् ।। इति श्रीभट्टभास्करमिश्रविरचिते ज्ञानयज्ञादये यजुर्वेदभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके. त्रयोदशोऽनुवाकः ।। १३ ॥ ॥ समाप्तश्च प्रपाठकः ।। अन्न विनियोगसंग्रहः "अन्वहान्वृजमत्यैन्द्र इन्द्राणीति तु (मिति) तचरौ । यो जातो मन्युमत्यैन्द्रे मा नो दातृमदैन्द्रके ॥१॥ प्रदा प्रदातृमत्यैन्द्र इन्द्रः सुग्रामसंयुते । रेवतीः श्रीप्रदैन्द्रे स्यादन्न मन्त्राचतुर्दश ॥ २ ॥” इति ॥ इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकादो कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये २५ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके प्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हार्द निवारयन् । पुमांश्चतरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्या- ऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्यण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमः प्रपाठक: ।' . २. ३.

·.. तेतिरीय-संहिता (१.७.१३ [कान्येटियाम्यापुरोनुपायाः रेवतीनः सधमाद इन्द्र सन्तु तुवियोजाः । क्षुमन्तो याभिर्मदेम ।। रेवतीः । नः । सधमाद् इति सध-मादः । इन्दै । सन्त । तुपियाजा इति सुषि-याजाः । क्षुमन्तः । याभिः । मदेम ॥ 'तुविवाजाः बसन्नाः चरुपुरोडाशादिबदनसंपादिन्यः अरगाकर इन्द्रे इन्द्रनिमित्त सन्तु पाभिः ५ विषयं 'क्षुमन्तः इन्द्रमेय स्तुयन्तो मदेग मायेम । व्यस्ययेन शम् । क्षातः किपि हान्दसस्तुग- भायः । “ हस्यनुड्भ्यां मतुप्" (६.१.१७६ ) इति मतप उदात्तन्यम् ॥ तत्रेय याया-'प्रोवरमै ' इति शफरी सप्तपदा ॥ "शकरी याया" (तसं २.२.८) इति ब्राह्मणम् । अस्मै इन्द्राय । पष्ठयर्थे चतुर्षी (पा २.३.६२) । अस्येन्द्रस्य 'पुरोरथं रपस्य पुरस्तात् । " पुरोऽव्ययम् " (पा १.४.६७ ) इति गतिस्थम् । रयस्यामतो यथा 'शूपं वळं १० "प्रो 'सु अर्चत प्रकर्षेण सुखेन च पारिभरम्यर्चयत - प्रो इति निपातसमुदाय ओदन्तः । सुत्रः " (पा ८.३.१०७) इति सोः पत्वम् । स चारणाभिरचिंतवळः अस्माकं बोधि अस्मद्रुध्यतां रक्ष्यत्वेन स्मरतु । "अधीगर्य" (पा २.३.५२) इति कर्मणि पटी । बुधे छान्दसे छुडि " दीपजनबुध" (पा ३.१.६१ ) इति ग्लेविणादेशः । " बहुलं छन्दस्य- माड्योगेऽपि " (पा ६.४.७५ ) इत्यडभावः । इन्द्रो विशेष्यते 'अभीके 'चित् अभ्यर्णेऽपि १५ परवले योढुं कामयमानोऽपि 'लोककृत् स्थानकृत् एवमेव वैमुख्यं भजते । केशाकेस्यवस्थाया. मपि परबलेनार्दितोऽपि युद्धभूमौ स्थितिमानेय भवति । फेत्यत्राह-समन्सु संग्रामेषु 'सझे सति यदा समत्सु सङ्गं करोति तदाभीके अन्तिकेऽपि लोककृदेव । "वृत्रहा वृत्रं हतवान् खल्यसाविति। " अनुकाभिकाभीकः कमिता" (पा ५.२.७४) इति निपात्यते। सह माघन्वा- रेवतीरिति ॥ रेवत्याः पाठस्तु-" रेयवीनः सधमाद इन्द्र सन्तु गुपियानाः । क्षुमन्तो याभि- २. मैदेम' इति ॥रेवतीः धनवत्यः सधमादः अस्माभिः सह मादयन्त्यो हर्षयुक्ताः सुविधाजाः यशोपेताः शकरीप्रापितदाहशान्तिप्रदा आपः नः भस्माकं स्थामिनि 'इन्द्रे सन्तु भरमसुखाय तिटन्तु । याभिः अभिः सह वयं शुमन्तः मादायन्त इन्दं सुबन्तो मदेम हप्यार प्रविति॥ शकाः पाठस्तु-'प्रो प्वस्मै पुरोरथमिन्द्राय शूपमचंत । अभी के चिदु लोककरसड़े समत्सु घृत्रहा । अस्माकं बोधि चोदिता नमन्तामन्यकेपाम् । ज्याका अधि धन्यसु' इति ॥ भस्मै २५ इन्द्राय मस्येन्द्रस्य 'पुरोरथं रथस्य पुरोमागे 'शूर वलं 'प्रो 'पु मर्चत प्रकर्षण मुष्टु पूजयत । कथं बलस्य पूजा इत्युच्यते । अयमिन्द्रो वृत्रहा वरिघाती समत्सु संप्रामेपु सक्ने योद्धमिरिभरैः सङ्ग्रे सति संयोगे सति भभीके चित् 'उ हन्तुं कामयमानेऽपि वैरिणि लोककृत् स्थिति करोत्येव न तु पलायते, इत्यं बलस्य पूजा । तथा पृजित इन्द्रोऽस्माकमितरन्यावृत्तये 'चोदिता प्ररयिता सन् बोधि बुध्यतां सावधानो भवतु । 'भन्यकेषां कुत्सितानां वैरिणां धन्वसु अधिनित्य वर्तमाना ज्याकाः कुत्सिता ज्याः निभन्दा 'नश्यन्तु "युट्यन्त्वित्यर्थः ॥ ४१. सं.म-हिंस्यताम् । ४२. म४-त्रुट्यन्तामित्यर्थः । ३० ·. “ भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्येष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः] यो यस्मै पुरोमिन्द्राय शूपमर्चत । . अभीकै चिदु लोककृत् सङ्गे समत्सु वृत्रहा अस्माकं बोधि चोदिता नभन्तामन्य॒केपाम् ज्याका अधि (५) धन्वसु ॥ १३॥ [ जरसा मा ते हर्यश्च सुवीर्यस्याध्येकै च] . प्रो इति । स्विति । अस्मै । पुरोरयमिति पुरः-रथम् । इन्द्राय । शुषम् । अर्चत । अभीके । ' चित् । उ । लोककृदिति लोक-कृत् । सङ्गे । समत्स्विति समत्-सु । वृत्रहेति घृत्र-हा । अस्माकम् । बोधि। चोदिता । नभ॑न्ताम् । अन्यकेषाम् । ज्याकाः । अधीति (५)। धन्वस्विति धन्वं सु॥१३॥ ---- देव सवितर्देवस्याहं क्षत्रस्योल्लं ] [ पाकयज्ञ ' पुरोक्षं ध्रुवां वि संजते च नः सर्वत्रीरा पतयः स्यामैप शत् ] - [पाकयझं धन्वंम् ] स्विति समदः । समानं माद्यन्ति वा । समानस्य सः " (द्र. पा ६.३.८४ ) इति सभावः । स खलु इन्द्रः 'चोदिता सर्वेषां धनानां दाता प्रेरयिता । चुद सचोदने । ण्यन्तात् तृचि "बहुलं संज्ञाछन्दसोः" (द्र. उ १९०) इति णिलुक् । किंच-तस्येन्द्रस्य प्रसादेन 'अन्यकेषां. परेषां 'ज्याकाः। उभयत्रापि कुत्सायां प्रागिवीयः कः (पा ५.३-७०)। "अघि 'धन्यसु १५. धनुःषु आरोपिताः कुत्सिता ज्याः "नमन्तां नश्यन्तु । नभ हिंसायाम् । व्यत्ययेन शप् ॥ इति श्रीभट्टभास्करमिश्रविरचिते ज्ञानयज्ञाख्ये यजुर्वेदभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठक त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ ॥'समाप्तश्च प्रपाठकः ।। भन्न विनियोगसंग्रहः- अन्वहान्यूजुमत्यैन्द्र इन्द्राणीति तु (मिति) तश्चरौ । यो जातो मन्युमत्यैन्द्रे मा नो दातृमदैन्द्रके।। १ ।। प्रदा प्रदातृमत्येन्द्र इन्दः सुत्रामसंयुते । रेवतीः श्रीप्रदैन्द्रे स्यादन्न मन्त्राश्चतुर्दश ॥ २ ॥" इति ॥ इति श्रीमस्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाश्ये २५ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ।। १३॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमांश्चतुरो देयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्रायधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवोरदुशमहाराजया- ऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विरचिते थेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्टे ससमाप्रपाकः ।।" ३. www २.:

·तैतिरीय-संहिता . (अथ प्रथमकाण्डे अष्टमः प्रपाठकः ) अथ राजसूयब्राह्मणं वैश्वदेवं काण्डम् । ऋचो यपि चात्र भवन्ति, प्रायिकत्वात् ब्राह्मणमुच्यते । "द्विविधं ब्राह्मणं' 'कर्मबाह्मणं कल्पग्राह्मणं चेति । तत्र कर्मग्राह्मणं, यत् केवलानि कर्माणि विधत्ते, मन्त्रान् विनियुक्ते, न प्रशंसां करोति न निन्दा , यथेदमेव- ५ " अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति घेनुर्दक्षिणा" इत्यादि । कल्पनाह्मणं भवति, यथा- 'संवत्सरमेतद्वतं चरेत् 1 द्वौ वा मासौ " (सैआ १.३२ ) इत्यादि । कृतयः " प्रजापतिः प्रजा असृजत " ( सं २.१.२) इत्यादयः, तदपि कल्पनाह्मणम् । गाया इतिहासाः पुरा- कल्पाच ब्राह्मणान्येव । 'गाया वैदिकाः श्लोकाः अर्थप्रधानाः न प्रशंसानिन्दापराः " स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्यम् । अनुमानचतुष्टयम् " (तैआ १.२ ) इत्यायाः । इतिहासाः परकृतयः मनुष्य- १. कृतयः " विश्वरूपो चै खाष्ट्र: " (तसं २.५.१ ) इत्येवमादयः । पुराकसाः प्रजापत्यादि- कृतयः, “ प्रजापतिः प्रजा असृजत " ( तैसं २.१.२ ) इत्येवमादयः । सर्वाण्येतानि ब्राह्मणा- न्युच्यन्ते । एतदुक्तं भवति–कर्ममन्त्रचोदना ब्राह्मणम् । तत्त्वविषयमर्थवादादियुक्तं कर्मविधानं कल्पं ब्राह्मणमित्युच्यते । अतत्त्वविषयं कर्मविधार्न कल्पनाह्मणमेव, यथा--" सावित्र जुहोति प्रसूत्यै " ( द तैसं ५-१) इत्यादि । आहुश्च-'कचिद्विधिः प्रशंसा च केषुचिद्विधिरेव हि । १५ केषुचिरस्तुतिरेव स्यात् एवं निन्दानिषेधयोः ' इति । तत्रास्मिन् प्रश्ने कर्माणि विधीयन्ते मन्त्राश्च केरलमाम्नायन्ते, न विनियुज्यन्ते । औपानुवाक्ये तु कर्माणि च विघीयन्ते मन्त्राचाम्नायन्ते तदानीमेव च ते विनियुज्यन्ते इति विशेषः । तत्र राजसूये : पवित्रेऽग्निष्टोमे पश्चम्यां संस्थिते . २० यस्य निःश्वसित वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ प्रपाठकेऽथाष्टमेऽस्मिन् राजस्यो निगद्यते । द्वाविंशस्यनुवाकेषु विंशत्या राजसूयके ॥२॥ अनेकानि प्रधानानि कर्माणि विहितान्यथ । द्वाभ्यां सौत्रामणीमन्त्राः काम्या याज्याश्च वर्णिताः ॥३॥ मष्टमे मन्त्रकाण्डस्थे कर्मणां पहुलत्वतः । तत्तरसंनिधये प्रोक्ता मन्त्री विधिपुरःसराः ॥४॥ भनूध तान् विधीनर्थवादो प्राह्मण ईरितः। संप्रदायविदोऽतोऽत्र ग्राह्मणद्वयमूचिरे ॥ ५ ॥ ब्राह्मणं मन्त्रकाण्डस्थविधिजातमितीरितम् । अनुब्राह्मणमन्यत्तु कथित सार्थवादकम् ॥ ६॥ १.ति-तद्विविध ब्राह्मणं धाम इतिहासाः पुराकस्पाश्च । २-२. ति.नि.मै-गाधाः। २५ ३.

·१.८.१) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३०५ राजसूये भनुमत्यादयो यागाः] हरिः ॐ। अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निवपति धेनुर्दक्षिणा अनुमत्या इत्यनु-मत्यै । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्य॒ष्टा-कपालम् । निरिति । थपति । धेनुः । दक्षिणा । पष्ठीमारभ्यान्वहमनुमत्यादयोऽष्टौ यागाः सन्ति, तान् विदधाति-' अनुमन्यै पुरोडाश- मष्टाकपालं निर्वपति ' इत्यादि ॥ अनुब्राह्मणं च भवति " अष्टावेतानि हवी पि भवन्ति " ( तैया १.६.१) इति । तत्र पप्ठ्यामानुमतमष्टाकपालं निर्वपति । यया सर्व क्रियते [साऽनुमतिः ] 1 अनुमतिरिति “इयमेवास्मै राज्यमनुमन्यते " (तैमा १.६.१) इत्यनुमत्यभि- मानिनी या काचिद्देवता पृथिवीत्वेन रूप्यते । " तादौ च निति " (पा ६.२.५०) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । तस्यै 'पुरोडाशम् 'अष्टाकपालं निर्वपति तदुद्देशेन पृथक्करोति । अष्टसु कपालेषु संस्कृत इति तद्धितार्थे द्विगुः । " द्विगो गनपत्ये " (पा ५.१.८८ ) इति प्राग्दी- १० व्यतीयस्य लुक् । अष्टनः कपाले हविष्युपसंख्यानम् " (पा ६.३.४६ वा २) इति पूर्वपदस्यात्वम् । " गन्तकालकपाल (पा ६.२.२९) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तत्र 'धेनुः प्रत्याप्रसवा गौः 'दक्षिणा देया । " दक्षिणस्यादिगाख्यायाम् " (द्र. फिसू ८,९,१८) इत्याघुदात्तत्वम् ॥ अनुमत्या इति ॥ तत्र प्रथमानुवाके प्रथम तावद्माह्मणेन कर्मद्वयं विधीयते-'अनुमत्यै १५ पुरोटाशमष्टाकपाले निर्वपति धेनुर्दक्षिणा ये प्रत्यञ्चः शग्याया अवशीयन्ते सं नतमेककपालं कृष्ण वासः कृष्णतूपं दक्षिणा' इति । चतुर्दशीमिश्रितायाः पौर्णमास्या अभिमानिनी देवताऽनुमतिः । सिनीवाली पौर्णमास्यनुमतिः " (तैसं ३.५.९) इति श्रुतेः । " कलाहीने साऽनुमतिः पूर्णे राका निशा- करे" (अमरकोश १.३.८) इत्यभिधानाच' । सा चानुमतिरन देवता, पुरोडाशो व्यमित्येतदेकं कर्म, दक्षिणाभिधानेन वक्ष्यमाणेभ्यः कर्मभ्यो भिन्नाधिकारावगमात् । अस्मिन् कर्मणि पुरोडाशार्थं तण्डुलेषु २० पिप्यमाणेषु पश्चिमायां दिशि दृपदमभ्याधातुमधः स्थापितायाः 'शम्यायाः पश्चात् ये तण्डुलपिटलेशाः भवशीयन्ते' मधः पतन्ति नलेशजातं द्रव्यं नैर्ऋतं निर्ऋतिदेवतार्क तदिदमपरं कर्म, पृथग्दक्षिणाभि- धानात् । कृष्णं चासः अन्न दक्षिणा, तच्च कृष्णतूपं कृष्णदशान्तम् । केषांचिद्वस्त्राणां वैचिच्याय दशाभागमुपेक्ष्य मध्यमभाग एव कापायहरिद्रादिभी रञ्जितो भवति तद्वन्मा भूदिति कृष्णतूपत्वेन विदोप्यते । एतस्मिन् मुख्ये ब्राह्मणे प्रधानकर्ममानं विहितम् । अनुब्राह्मणं तु ग्रन्थान्तरे प्रथमकाण्डे २५ पष्टसप्तमाष्टमप्रपाठकरूपम् ॥ तत्र "पष्टप्रपाठकस्याऽऽदौ पूर्वोदाहृतं कर्मविधिमन्द्य प्रशंसति- अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति । ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते । तं नतमेककपालम् । इयं था अनुमतिः । इयं नितिः" (वा १.६.१) इति । भूमिर्द्विविधा शालिगोधूमादि- १. आ.क.ना.हा-'च' नास्ति । २. ना.पा.हा-अवशीर्यन्ते। ३. त्रि४-अधरतात् । ४. भा. क.ना.हा-'नैत' नास्ति । ५. फ.ना.पा.हा-तन्मा। ६. आ.क.ना.हा-प्रधानं कर्म ! ७. मा.पा.हा- ३. "अमावास्या प्रपाठकस्या। तैसं ३९ ·" नैर्ऋतेन पूर्वेण V ३०६ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१ [राजसूये मनुमत्यादयो यागाः ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तं नैर्ऋतमेककपालं कृष्णं वासः कृष्णप दक्षिणा ये। प्रत्यश्चः । शम्यायाः। अवशीयन्त इत्येव--शीयन्ते । तम् । नैर्ऋतमिति नै:-क्रुतम् । एककपालमित्येक-कपालम् । कृष्णम् । वासः । कृष्णपमिति कृष्ण- तपम् । दक्षिणा । तथास्मिन्नेव नैत्रतं विधातुमाह—ये प्रत्यश्चः' इत्यादि ॥ अत्र प्रचरति " ( तेत्रा १.६.१ ) इत्यनुब्राह्मणदर्शनादानुमतात् पूर्वमेव नैवतेन प्रचरितव्यं, तत्रानुमतस्य प्रथमाम्नानसामर्थ्यात् प्रथममानुमतमासाचते । प्रचरणं तु नैर्ऋतयागात् पश्चादिति विवेकः । तत्रानुमतं पिंपन् पश्चादुत्तरतश्च व्यवशातपति तण्डुलान् , तत्र 'ये 'शम्यायाः "प्रत्यञ्चः प्रत्यग्गताः "अवशीयन्ते अवपतन्ति तान् नैर्ऋतम् 'एककपालं निवपेत् , निर्वपतीति प्रकृतल्यात् । निर्वपतिस्तु तूप्णीमुपचारादित्याहुः । निर्वपतिर्वा धात्वर्थसामान्ये करोत्यर्थे वर्तते । १. ताम् प्रतीचीनांस्तण्डुलान् नैर्ऋतं कुर्यादित्यर्थः । 'तम् । इत्येककपालापेक्षयैकवचनम् । पूर्ववत् समासादिः । 'विबाधनपृथिव्येय नितिः, पृथिव्येव विश्वमनुगृह्णाति निगृह्णाति च । ब्राह्मणं च भवति । इयं नितिः, तैना १.६.१ ) इति । देयतान्तरं वा पूर्ववत् । तत्र "कृष्णं वासः "कृष्णतूपं कृष्णदशान्तं 'दक्षिणा ।। सर्वमस्यादया तदयोग्या वा। तबाऽऽद्यभूमिरूपाऽनुमतिद्धितीयभूमिरूपा निर्जतिः ॥ पश्चाग्निरुतस्य नैरास्याऽऽगुमतादुत्तेरकाले न्यायप्राप्तं प्रधानयागप्रचारं बाधितुं पूर्वकालं विधत्ते-" नै तेन प्रचरति । पाप्मानमेव निति पूर्या निरवदयते " (तैना १.६.१) इति । लोके "रुग्णानां पुरुषाणामनिष्ट रोगं प्रथम निवार्य पश्चादिया शरीरपुष्टिः संपाद्यते तद्वदापि पाप्मान प्रतिकूलां नितिं प्रथमतो भागदानेन निवारयति । विधियाश्यगतं कपालैक्यमनूद्य प्रशंसति-" एककपालो भवति । एकधैव निति निरव- दयते " (तया १.६.१) इति । एकवकनैव प्रयत्नेन, कपारवाहुल्ये हि प्रयत्नबाहुल्यं प्रसज्येतेति । २. "तस्विदमानुमतननादिकमन्वारम्भणीयास्थानीयात् पवित्राख्यादग्निष्टोमादूर्ध्वमनुष्ठेयम् ॥ "तथाबाऽऽपस्तम्य आह-"राजा स्वर्गकामो राजसूयेन योत"शतसहस्र दक्षिणा ! अमिष्टोमा पापवर्गः प्रथममहः । पञ्च सहस्राणि पवित्रे ददाति । निशवमभिषेधनीये। त्रिंशतं दशपेये । दश केश- थपनीय । विशति व्युटिद्विराने। पञ्च क्षत्रस्य एतौ। अपि वा चाचार्यभिचनीये। प्रतिसाहस्राणीतराण्यहानि। ५-पटिश्च नीणि शतानि सहस्त्राणां ददाति बयवाहाणे भवति । तथा दक्षिणा अतिनयेद्ययाऽस्याहानि समकालानि स्युः। शेपमनुदिशति । वो भूरा भानुमतादिभिरभिरन्यहं यजेन । पिपलानुमतं पश्चादुतरता व्ययशातयति । ये प्रत्यात प्राम्याया भवशीयन्ते तं नतमेककपालम् " (भापना १८.८.१-१२) इति। पत्र घ-"मानुमतमासाय नतेन प्रचरति " (भापी १८.८.१५) इति च"। बौधायनोऽस्येतदेव विसदयति-" राजसूयेन यक्ष्यमाणो भवति ।"पुरस्तात्फाल्गुन्य पौर्णमास्यै चश्य धा पौर्णमास्या नामावास्येन ३.तं-नियापन; त्रि-विचाधन। १.ति-पृपिच्येच नास्ति। ८.शि-च। ९-९. म४-यथा या रोगिणामनिटं प्रथम रोगम् । १..वि४-तदिद। ११. तं. नि.ना.मा-तथा चाऽऽप'; हा-'अ' नास्ति। १२. भा.क.ना.हा-गर्वा शतसहस्रम् । १३-१३.आ. प-पष्टि शतानि सहस्राणि । ग. ऐया २०१७ प्राणि च चे शतानि पटिय मंवत्सरस्याहानि 1] । आपाय-यकालानि १४. भा.ना.हा-च' नास्ति । योास्ये 'स पुरस्तात् ।। - ·१.८.१) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३०७ राजसूये अनुमत्यादयो यागाः] वीहि स्वाहाऽऽहुतिं जुपाण वीति । इहि । खाहो । आइतिमित्या-हुतिम् । जुषाणः । तत्र नैऋतेन प्रचरितुं दक्षिणमपरमवान्तरदेशं गमिष्यन् गाई पत्ये जुहोति----वीहि । इति ।। "वि 'इहि विगच्छ विगच्छद्भिरस्माभिः विश्लिष्टो भव माऽस्माननूत्थाय बाधिष्ट । हे गार्हपत्य, तुभ्यं 'स्वाहा स्वाहुतं कैरोमीदमाज्यम् । तस्मादिमाम् आहुति "जुपाणः सेत्रमानः शान्तो ५ भूत्वा इहैवारस्व इत्ययः । स्वाहाकृतामिमामाहुतिं जुषाण इति वा । " तादौ च " (पा ६.२.५०) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । जुषेः शानचि " बहुलं छन्दसि " (पा २.४.७३) इति शपो लुक् । व्यत्ययेन सार्वधातुकत्वादनुदात्तत्वाभावः । ताच्छीलिको वा चानश् (पा ३.२.१२९) । " यदहुला गार्हपत्य ईयुः" ( तैना १.६.१) इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ हविषेष्ट्वा दीक्षते । तस्य तिखो दीक्षास्तिस्र उपसदः सप्तम्यां प्रसुतः। संतिष्ठव एष प्रायणीयोऽग्निष्टोमश्चतु-१. टोमः सहस्रदक्षिण उदवसानीयान्तः । अथाऽष्टमेऽस्यानुमतं निर्यपति । .....। हविःपेयै प्रयच्छन्नाई प्राचश्व५ प्रतीचश्च व्यवशातयेति" (योश्री १२.१) इति, “ये प्रायः शम्याया भवशीयन्ते तामध्वर्यु: समोप्य संयुत्याऽऽनुमत अपयति । अथ ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तान् प्रतिप्रस्थाता समोप्या संयुत्य नैर्ऋतं श्रपयति" (यौग्रौ १२.१) इति च ॥ धीहीति ॥ प्रधानकर्ममात्राभिधायकेन" मुख्यब्राह्मणेनोपेते प्रकृते मन्त्रकाण्डे नैर्ऋतयागविधि- १५ संनिधौ ‘वीहि ' इत्यादयस्नयो मन्त्रा भाग्नातास्तेषां विनियोग पौधायन आइ-" गाईपत्ये सुवाहुति जुद्दोति वीहि स्वाहाऽऽहुति जुषाण इति । अथ दक्षिणया द्वारोपनिष्फम्य तां दिशं यन्ति यत्रास्य स्वकृतमिरिणर स्पष्टं भवति प्रदरो वा। तदेतदेकोल्मुकमुपसमाधाय अङ्गुष्ठाभ्यां परिगृह्य नैर्ऋतं जुहोति एप ते निर्ऋते भागो भूते हविष्मत्यसि मुश्चममइसः स्वाहेति । अत्र कृष्ण वासः कृष्णतूपं निदधाति । भयापो व्यतिपिध्य परास्य पात्रं निदधात्यनपेक्षमाणा भायन्त्यथ हस्तपादान् प्रक्षाल्य । एतेनैव पथा २० यतमेत्य गाईपत्ये सुवाति जुहोति स्वाहा नमो य इदं धकारेति । अथाऽऽनुमतेन सरस्थां करोति । धेनुं ददाति" (बौनी १२.१) इति । हे गाईपत्य, 'स्वाहा तुभ्यं दत्ताम् आहुति 'जुपाणः सेवमानः वीहि दक्षिण दिश जिगमिपुभि- रस्माभिर्विंगतो भव माऽस्माननूत्थाय वाधिष्ठाः । कृत्स्नाऽङ्गविधायके सार्थवादेऽनुब्राह्मणे यथोक्ताहुति- विधिरन्वयव्यतिरेकाम्यामुन्नीयते-"यदहुवा गाईपत्य ईयुः । रुद्रो भूत्वाऽनिरनत्याय । भावयु च यजमान २५ च हन्यात् । बोहि स्वाहाऽऽहुति जुधाण इत्याद । भादुरयैवैनर शमयति । नाऽऽर्तिमाळरयध्वर्युर्न यजमानः" (वैमा १.६.२) इति । यद्यदि । रुदः करदेवः । “रुद्रो वै क्रूरः" (तसं ६.१.७,६.२.३) इति श्रुतेः। अध्वर्युयजमानयोर्तिनिवारणाय जुहुयादित्यर्थः ॥ दक्षिणामेरुरुमुकनयनं विधत्त-" एकोल्मुकेन यन्ति । तद्धि नित्यै भागधेयम् " (तैया १.६.१) इति । उल्मुकेन युक्ता इत्यायाहारः। नितेरेकोल्मुक. प्रियत्वमर्थवादान्तरगत हिशब्देन सूध्यते ॥ दक्षिणपश्चिमयोरदान्तरदेशमलिनिर्देशन विधत्ते--" इमां ३० १५. इ.उ.ना.पा.हा-प्राम्चश्च । प्र[धौधौस्त्रे 'समुप्य।। १६. तं-कर्मविधायकेन; त्रि४- कर्ममात्रविधायकेन । *[वौत्रीस्त्रे 'संपरिस्तीर्यागुष्ठाभ्याम् ।। बोश्रीसूत्रे-'ददाति' इति।। १८. मा-विशेषेण । + १७. म४- 'यागसंनिधौ ।

·.. " ३०८ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१ [राजसूये अनुमत्यादयो यागाः एष ते निझते. भागो भूतै हविष्म॑त्यसि मुश्चमम हेसः स्वाहा नमी य इदं चकारी- एपः । ते । निर्ऋत इति निः-ऋते । भागः । भूतै । हविष्मती । असि । मुश्च । इमम् । अहंसः । स्वाहा । नमः । यः । इदम् । चकार । नैऋतं सर्व जुहोति- एष ते' इति गायत्री । यजुरिति केचित् ॥ मुञ्चेति तिङः ५ परत्वात् पादादित्वान्न निहन्यते (पा ८.१-१८,२८)। हे "निते, "एषः "ते "भागः, त्वयेदं हविर्भुज्यताम् । कर्मणि धन् । " कर्पात्वतः " (पा ६.१.१५९) इत्यन्तोदात्तत्वम् । हे 'भूते भूतरूपे निर्ऋतिभूते वा । यद्वा—सर्वेषां भूतिहेतो। ब्राह्मणं च भवति-" भूतिमेवोपावर्तते ( तैया १.६.१ ) इति । पादादिस्वान्न निहन्यते (८.१.१८,१९)। यस्मादनेन हविषा हविष्मती त्वम् 'असि, तस्मात् 'इमं हविषोऽस्य दातारं यजमानम् अहसः पापात् 'मुञ्च इति । अहस एवैनं मुञ्चति " (तैया १.६.१ ) इति ब्राह्मणम् ॥ पुनरेत्य गार्हपत्ये जुहोति—'स्वाहा स्वाहुतमिदमाज्यमस्तु, 'नमः नमस्कारश्वास्तु । करमै ? "यः ह वा "इदम् अस्मत्प्रार्थितं 'चकार तयैव कृतवान् । निर्ऋतिं यष्टुं गच्छतोऽस्मान् सोढ्या अननूत्याय अत्रैव शान्तोऽवस्थित इति यावत् । यदा-इदं विश्वं चराचरं जगच्चकार ।। दिशं नयन्ति । एषा वा नित्यै दिक् । स्वायामेव दिशि निति निरवदयते" (तैना १.६.१) इति ॥ 'नीतस्योल्मुकस्य स्थापनाय देशविशेष विधत्त-" स्वकृत इरिणे जुहोति प्रदरे वा । एतद्वै नित्या आयतनम् । स्व एवाऽऽयतने निति निरवदयते" (तैना १.६.२) इति । इरिणम्परक्षेत्रं तच्च स्वत स्वतःसिद्ध न तु यतः कुतश्चिदादायोपाः प्रक्षिप्ताः। प्रदरः स्वतःसिद्धं भूछिद्रम् ॥ द्वितीयमन्त्रस्यायमर्थ:-हे पनि पाप्मदेवते२ एप: एककपालपुरोटाशस्तव भागः । हे भूते, स्वकीयभागे परितोपेणास्मदीयैश्वर्यहेतो, स्वमिदानीं 'हविष्मती मिसि । भत 'इमं यजमानम् महसो दारिद्यपदात् .पा ..पापात् मुञ्च । भन्न स्वाहाकारो यौधायनेनाध्याहृतः॥ नितिमुद्दिश्य प्रत्यक्षमेव भार्ग समर्पयितुमेतच्छन्द इत्यभिप्रेत्य च्याचष्टे--" एप ते निम्ने भाग इत्याह । निर्दिशत्येवनाम् " (तैया १.६.१) इति ॥ भूतिशम्देन नितिपरामर्शस्याभिप्रायमाह-" भूते हविष्मत्यसीत्याह । भूतिमेवो- पायर्तते " (समा १०६.१) इति । प्राप्नोनीत्यर्थः ॥ मन्त्रसामात् सर्वथा मुञ्चतीत्यमुमभिप्रायं दर्शयति- "मुम्चेममरहस इत्याह । भरहस एवनं मुञ्चति " (तया १.६.१) इति ॥ चोदकमाप्तं जुड़ा होममप- २५ पदितुं विधत्ते-" भइगुष्टाग्यो जुहोति । अन्तत एव निति निरवदयते " (तैया १.६.१) इति । अन्तत एव हस्ताग्रेणर नितिमपसारितवान् भवति । मुख्यग्राह्मणे विहितां दक्षिणां प्रशंसति--"कृष्णं यासः कृष्णवयं दक्षिणा । एतदै निन्य रूपम् । रूपेणैव निति निरवदयते " (तैमा १.६.१) इति। राक्षसनाते: पापस्पाया निर्देहः कृष्णवर्णः ॥ पृष्ठभागदर्शनरहितं प्रत्यागमनं विधत्ते-"अप्रतीक्ष- मायन्ति । नित्या अन्तर्हित्यै " (तैया १.६.१) इति । भदर्शनायेत्यर्थः । १९. विश-तस्यो। २०.तं.मिर-दानीयोपाः । २१. त-तरिम् । २२. म४-पापदेवते। २३-२३. मा-पापस्परवात् निविदेहः। १५ २. ।

·- १० १.८.१) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता राजसूये अनुमरयादयो यागाः] ऽऽदित्यं च निर्वपति यरो दक्षिणाऽग्नापैष्णवमेकादशकपालं वामनो वही दक्षिणानीपोमीयमे(१)कादशकपाल हिरण्यं दक्षिणैन्द्रमेकादशकपालमृपभो यही दक्षिणाऽऽग्नेयमष्टाफपालमैन्द्रं दध्य॒पभो वही आदित्यम् । चरुम् । निरिति । वपति । वरः। दक्षिणा। आग्नावैष्णवमित्याग्ना-वैष्णवम् । एकादशकपाटमित्येकादश-कपाळम् । वामनः । यही । दक्षिणा । अग्नीषोमीयमित्यग्नी-सोमीयम् (१)। ५ एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । हिरण्यम् । दक्षिणा । ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । ऋषभः । वही । दक्षिणा । श्वोभते आदित्यं चरुं निवपति । अदितिः देवमाता पृथिवी वा, सा देवताऽस्य आदित्यः । "दित्यदिति " (पा ४.१.८५) इति ण्यः । " उभयीष्वेव प्रजास" ( तैना १.६.१ ) इत्यादि ब्राह्मणम् । तत्र 'वरः 'दक्षिणा | गौर्वरः । श्वोमंते 'आग्नावैष्णवम् "एकादशकपालं निर्वपति । " अग्निः सर्वा देवताः " ( तैवा १.६.१) इत्यादि ब्राह्मणम् । अत्र वामनः वही 'दक्षिणा । वामनो हस्याङ्गः। यही वहनदेशवान् । “ यद्वही । तेनाऽऽग्नेयः " ( तैना १.६.१ ) इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ श्वोभते 'अग्नीपोमीयम् "एकादशकपालं निर्वपति-" अग्नीपोमाभ्यां वा इन्द्रः " (तैना १.६.१) इत्यादि ब्राह्मणम् । “ धावापृथिवीशुनासीर " (पा ४.२.३२) इति छः । तत्र "हिरण्य दक्षिणा, “ हिरण्यं दक्षिणा समृद्धयै " ( तैना १.६.१ ) भवति । श्वोभते 'ऐन्द्रम् 'एकादशकपालं निर्वपति । “ इन्द्रो वृत्र हत्या " (तैवा १.६.१ ) इति ब्राह्मणम् । तन्न 'ऋपभो वही दक्षिणा । ऋपमः सेक्ता खेल(स्वैर गतिवी ! अन्नायं पञ्चम ऐन्द्रो विधीयते, अनुब्राह्मणे तु ऐन्द्राग्नः, अत्र कयं भाव्यमिति भाव्यं; विकल्पो या तुल्पबलत्वात् ॥ तृतीयमन्त्रस्यायमर्थ:-- यो गाईपत्य इदमस्माभिवाहीति शम्देन प्रार्थितमनुष्ठानं तथैव चकार, तस्मै 'स्वाहा हविर्दत्तं नमस्कारश्च कृतः ॥ विधत्ते--" स्वाहा नमो य इदे चकारेति पुनरेत्य गार्हपत्ये जुहोति । आहुत्यैव नमस्यन्तो गाईपत्यमुपावर्तन्ते " (तंद्रा १.६.१) इति ॥ नैऋतप्रचारादुर्च लब्धावसरस्याऽऽनुमतदविषः प्रचार विधत्ते--" भानुमतेन प्रचरति । इयं वा अनुमतिः। इयमेवास्मै राज्यमनुमन्यत " (तैया १.६.१) इति । सर्वसस्यादवायां भूमावयमनुमतिशब्दोऽन्वय इत्यभिप्रायः ॥ नवसूतिकाया गोदानं प्रशंसति--॥ धेनुर्दक्षिणा । इमामेव धनुं कुरुते" (तैना १.६.१) इति । इमामेवानुमतिरूपां भूमिमेव । आदित्यमिति ॥ 'भानुमतादिमिरष्टाभिः' इति यदुदाहृतं तत्रैकस्मिन् दिनेऽनुष्ठितादानुमता- दन्यान् क्रमेण दिनान्तरेष्वनुष्ठेयानादित्यादीन् सप्त मुख्यान् यागान् विधत्ते-'मादित्य घरं निर्वपति वरो *[द. निरुक्त ४.२२ अदितिः अदीना देवमाता।[द.पा ४.२.२४ । २० २५ ·तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१ [राजसूये अनुमत्यादयो यागाः दक्षिणैन्द्रामं द्वादेशकपालं वैश्वदेवं चरुं प्रथमजो वत्सो दक्षिणा सौम्य श्यामाकं चरुं चासो दक्षिणा सरस्वत्यै चुरुः सरस्वते चुरुं मिथुनौ गावौ दक्षिणा ॥१॥ [ अग्नीपोमीयं चतुखिशच्च] आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । ऐन्द्रम् । दधि । ऋषभः । वही । दक्षिणा । ऐन्द्राग्न- . मित्यन्द्र-अग्नम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपाळम् । वैश्वदेवमिति वैश्व-देवन् । चुरुम् । प्रथमज इति प्रथम-जः । वत्सः । दक्षिणा । सौम्यम् । श्यामाकम् । चरुम् । वासः । दक्षिणा । सरस्वत्यै । चरुम् । सरस्वते । चरुम् । मिथुनौ । गावौ । दक्षिणा ॥ १ ॥ [ मैसं २०६.१-२; कासं १५.१; शबा ५.२.३.२-६, वार्य ९.३५) श्वोभते "आग्नेयम् 'अष्टाकपालं निर्वपति, 'ऐन्द्रं च 'दधि । द्विहविष्कोऽयं यागः । अग्नि यज्ञमुखम् " ( तैना १.६.१ ) इत्यादि ब्राह्मणम् । 'ऋषभो "यही दक्षिणा ।। श्वोभते 'ऐन्द्राग्नं 'द्वादशकपालं निर्वपति, "वैश्वदेवं 'चरं निर्वपति । “ देवा वा ओषधीप्याजिमयुः " ( तैया १.६.१) इत्यादि ब्राह्मणम् । तत्र' "प्रथमजः प्रपमजातः "वत्सः "दक्षिणा । अस्मिन् यागे 'सौम्यं 'श्यामाकं 'चरुं निर्वपति । " सोमो वा अकृष्टपध्यस्य राजा " ( तैया १.६.१) इत्यादि ब्राह्मणम् । श्यामाकशब्दात् विकारे “ कोपधाच्च " १५ (पा ४.३.१३७ ) इत्यण् । तत्र वासः 'दक्षिणा । “ सौम्य हि देवतया वासः (तैना १.६.१ ) । त्रिविष्कोऽयं यागः । " अष्टावेतानि हवी पि" (तमा १.६.१ ) इति माह्मणानुसारेण व्याख्यायते यत्सवाससी दक्षिणा' इति ॥ शोभूते "सरस्वत्यै चरुं निर्वपति, 'सरस्यते 'चरम् । स्त्रीपुंसात्मके द्वे देवते । अयमपि द्विहविष्कः । 'मिथुनी स्त्रीपुंसौ 'गावो 'दक्षिणा ॥ इत्यष्टमे प्रथमोऽनुवाकः ॥ " - २० - दक्षिणामावणामेकादराकसाळ यामनो वही दक्षिणाऽमोपोमीयमेकादशकपाटर हिरण्यं दक्षिणन्द्रमेका- परमो यही दक्षिणाऽऽयमष्टाकपालमैन्द्र दायपभो यही दक्षिणेन्द्रानं द्वादशकपालं वैधदेयं चई प्रथमो वरसो दक्षिणा सौम्पर श्यामाकं घर वासो दक्षिणा सरस्वत्यै पर सरस्वते च मियुनौ गायो दक्षिण' इति । गौ पः (भारमी ५.११.५) इति सूत्रकारेणोदाइवरयात् 'पराग ही २५ ५.4-भत्र तग २.५.२-'आ एन बरो गच्छत..... इदमच्छीत गीरित्यनुवन् ।।

·१.८.१) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता राजसूये भनुमत्यादयो यागाः] भारवाही चलीवः । 'पभः सेचनसमर्थः साण्डः । भाग्नेयेन्द्राभ्यां हवियामुपेत एको यागः । ऐन्द्राम- वैश्वदेवसौम्यस्त्रिभिई विभियुवत भाग्यणरूप एक एव यागः। सरस्वतीसरस्वदेवताकाभ्यां" "इविभ्यां युक्तो याग एकः। तदेवमादित्यादयः सप्त संपद्यन्ते । अदितिदेवतार्क कर्म प्रशंसति-“आदित्यं चरुं निर्यपति । उभयीप्वेव प्रजास्वभिषिच्यते । दैवीषु च भानुपीपु घ" (वैवर १.६.१) इति । अनुमति- मानुपभूमिः । अत एव राज्यमनुमन्यत इत्युक्तं भवति । अदितिर्देवभूमिरित्यभिप्रेत्य दैवीपु प्रजास्वभिषेकं दर्शयति । मतः पूर्धराज्येन सइ समुचित्योभयीप्वित्युच्यते ॥ श्रेष्टस्य गोर्दानं प्रशंसति-- "वरो दक्षिणा । वरो हि राज्यर समृद्ध्यै " (तसं १.६.१) इति । वरः श्रेष्ठो गौस्तस्य राजगृहाईत्वा- दायित्वम् ॥ पनि विष्णुं च पृथक् प्रशंसति-" भानावैष्णवमेकादशकपालं निर्यपति। अमिः सर्वा देवताः । विष्णुर्यज्ञः । देवताश्चैव यहं चापरल्डे " (तैमा १.६.१) इति । अग्नेः सर्वदेवतारूपत्वमन्य- श्रोपपादित-" ते देवा भग्नौ तनः संन्यदधत । तस्मादाहुः अमिः सर्वा देवताः " (सं ३.२०८) इति । १० पुनरप्यन्यत्राग्नातं-"ते देवा विभ्यतोऽनि प्राविशन् तस्मादाहुः । भनि सर्वा देवताः " (तसं ६.२.२) इति । फलच्यापित्वात् यज्ञस्य विष्णुत्वम् ॥ अग्नेर्विष्णोश्च प्रीतिकरं वहित्वं वामनत्वं च दर्शयति- " वामनो वही दक्षिणा । यदी। तेनाऽऽमेयः। यद्वामनः । तेन वैष्णवः समृद्धयै" (तैना १.६.१) इति ॥ अग्नीषोमीयस्य वैरिघातित्वं याजमानमन्त्रमाह्मणयोवधब्राह्मणे च प्रसिद्धमित्यभिप्रेत्याऽऽह- " मनीषोमीयमेकादशकपालं निर्षपति । भानीपोमाभ्यां वा इन्द्रो वृनमहमिति । यदनीपोमीयमेकादश- कपालं निवपति । वानप्नमेव विजित्यै " (तैना १.६.१) इति । तत्कर्म शत्रुघ्नमेव भूत्वा विजयाय पर्याप्तं भवति ॥ हिरण्यस्य संमृद्धिहेतुत्वं लोकप्रसिद्धमेव दर्शयति-" हिरण्यं दक्षिणा समृद्धधै" (तैना १.६.१) इति ॥ मुख्यवाह्मणगतेनेन्द्रेण सह विकल्पितमैन्द्रानं विधातुं८ प्रस्तौति-" इन्द्रो वृनर हत्वा । देवताभिश्चेन्द्रियेण च ध्यायत । स एतमैन्द्राममेकादशकपालमपश्यत् । तं निरवपत् । तेन वै स देवताश्चेन्द्रियं चावारुन्छ" (तैया १.६.१) इति । व्यायत व्युद्धो वियुक्तोऽभूत् ॥ विधत्ते-- २. " यदैन्द्राममेकादशकपालं निर्धपति । देवताश्चैव तेनेन्द्रियं च यजमानोऽवरन्द्धे " (वैवा १.६.१) इति ॥ देवद्वयप्रीत्यर्थ गुणद्वयमित्येतदर्शयति-"पभो वही दक्षिणा । यद्वी । तेनाऽऽग्नेयः । यदृषभः। तेनेन्द्रः समृद्धयै" (नैना १.६.१) इति ॥ एकस्मिन् यागे विहितं हवियं गोगतं गुणद्वयं च पृथक् प्रशंसति- " मानेयमष्टाकपालं निर्बपति । ऐन्द्रं दधि । यदाग्नेयो भवति । अग्निवे यज्ञमुखम् । यज्ञमुखमेवादि पुरस्ताद्धत्ते । यदैन्दं दधि इन्द्रियमेवावरन्छे । यमो वही दक्षिणा । यही । तेनाऽऽमेयः । यहपभः । २५ तेनैन्द्रः समृद्धयै" (वा २.६.१) इति । अग्निमन्तरेण यज्ञस्याप्रवृत्तेरग्नेयज्ञमुखत्वं "ताशस्याग्नेः "प्रथमहविःप्रदानेन यागस्याऽऽदावेव समृद्धिं धृतवान् भवति ॥ इविईचे दक्षिणाद्वये श्रूयमाणेऽपि कमैकत्व- सिद्धयर्थमाग्रयणतां संघरूपां विधातुं प्रस्तौति- " यावतीय प्रजा मोषधीनामहुतानामाभन् । ताः पराभवन् " (तैवा १.६.१) इति । ५ यावत्यः प्रजाः ३१ ओषधीनां संबन्धिन्यार इति शेपः ॥ । २४. आ.क.ना.हा-देवताभ्याम् । २५. तं- हविाम् ' नास्ति । २६. त्रि४-मानुपी भूमिः। ३. २७. त्रि४-इन्द्रशब्देन । २८. भा.क.ना.हा-' विधातुम् । नास्ति । २९. भा.क.ना.हा-तादृशाः। ३०. त-प्रथमतो हविः प्राशनेन; म४-प्रथमतो हृवि., त्रि-प्रथमतो हविर्दाने। ३१-३१. आ. क- यावत्या तं-यावंतीः यावत्या, त्रि४-यावती: यावत्यः। ३२.तं.त्रि४.म४-संबन्ध्यनम् ।

·३१२ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१ [राजसूये अनुमत्यादयो यागाः विधत्ते--" मामयणं भवति हुवायाय । यजमानस्यापराभाराय " (सैमा १.६.१) इति । तस्मिन् संघे स्थितस्यन्द्रामस्योपास्यानेन जयहेतुत्यं दर्शयति- "देवा या भोपधीप्यानिमयुः । वा इन्द्राग्नी उदजय- ताम् । तावेतमैन्द्रामं द्वादशकपालं निावृणाताम् । यदैन्द्रानो भवत्युवित्यै " (सैमा १.६.१) इति ॥ माससामान्येन कपालसंख्यां प्रशंसति- द्वादशकपालो भवति । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरण- ५ चास्मा भन्नमयरन्दे " (तैया १.६.१) इति । ॥ वैश्वदेवमयं रचिहेतुः । इत्येतदर्शयति-"वैश्वदेव- श्वरर्भवति । धेश्वदेवं या भाम् । अन्नमेवास्म स्वदयति" (तया १.६.१) इति ॥ प्रथमजस्य जनिष्य- माणपत्सापेक्षया" समृद्धिहेतुत्यमित्याह--" प्रथमजी यत्सो दक्षिणा समृदये" (तैया १.६.१) इति ॥ तृतीयहविषः सोमदेवतायाः स्वीगरे कारणमाह--" सौग्यर श्यामाकं घरं निर्यपति । सोमो या भकृष्ट- पच्यस्य राजा । अकृष्टपच्यमेवास्मै स्वदयति " (तैया १.६.१) इति ॥ प्रतिग्रहमन्त्रे सोमाय चासः' इति श्रुतिमनुसंधाय दक्षिणां प्रशंसति " चासो दक्षिणा । सौग्य हि देवराया वासः समृदये" (तैना १.६.१) इति ॥ "स्त्रीपुरुषस्पौ देवी तथाविधदक्षिणां च प्रशंसति-" सरस्वत्यै घरं निर्वपति । सरस्वते चरम् । मिथुनमेषावरन्दे । मिथुनौ गावी दक्षिणा समृद्धयै " (तैमा १.६.१) इति ॥ अन्न द्रव्यदेवतासंवधानामष्टभ्योऽधिकत्वात् यागेष्वप्याधिक्यशाश्रमवारणायासंख्या विधातुं प्रस्तौति-" एति या एप यज्ञमुखान्याः । योऽमेर्दयताया एति " (तैया १.६.१) इति । एति १५ पृथाभवति अपगग्छनीत्यर्थः । वक्ष्यमाणप्रकारेणाग्गेरष्टसंख्यात्मकरवात्" सत्संख्याया अपगम एवाग्नि- सकाशादपगमः । योऽग्नेरपगच्छति स यज्ञमुखाद्यज्ञप्रारम्भादृद्धया यज्ञसमाप्तेश्चापगच्छति ॥ विधते- " अष्टावेतानि हवीपि भवन्ति । अष्टाक्षरा गायत्री । गायनोऽग्निः । तेनैव यज्ञमुखाइया भग्नेर्देवतायै नैति" (तेबा १.६.१) इति । गायत्र्या भग्नेश्च मुखजत्येन "सहोत्पबत्वलक्षणः संबन्धः । तेनव सेपा" हविःशब्दघाच्यानां कर्मणामटत्येनैव" यज्ञप्रारम्भसमाप्तिभ्यामग्निदेवतायाश्च नापगच्छति ॥ अथ विधिविवेकसहितो विनियोगसंग्रहः- मादायानुमतं रास्य मध्ये नैतमत्र च । वीहीत्याद्यालयो मन्त्रा विनियोगस्तु वर्ण्यते ॥ १॥ वीधेप नम इत्यग्निप्रदाग्नि' हूयते । सहैवाऽऽनुमतेनाष्टौ यागाः प्रथम ईरिताः ॥२॥" इति ॥ भय मीमांसा । चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- "राजस्येऽनुमत्यादि देवनादि व ते उभे । मुख्ये उतैकमुस्यत्वं स्यादाद्य प्रक्रियैक्यतः ।। यागानां राजसूयत्वादङ्गित्वं फलदत्त्वतः । देवनाद्यफलं यत्तदनं फलवतो यजेः ॥ " (जैन्या ४.४.१-२)॥ । २० " - - ३३-३३. त-वैश्वदेवत्वमन्नचिहेतुः, त्रि४-वैश्वदेवरूपित्वमन्नरूपिहेतुः; ना.म४.हा वैश्वदेवत्वमन्न रुचिहेतुः। ३४. त्रि.ना.म४-'वत्सापेक्षतया । ३५. तं- मन्नेषु; त्रि४-प्रतिग्रहे । ३६. आ.इ.उ-- श्रुतिमभिम । ३७-३७. आ.क-समृद्धिहेतुत्वेन सरस्वतीसरस्वती चहमिथुनदक्षिणाम् । ३८. आ.क.ना. हा-'रष्टत्वसंख्या'। ३९. म४-'गच्छनीत्यर्थः । ४०. तं.वि४.म४-सहोदरत्व। ४१. म४- एतेषाम् । ४२. आ.क.ना.हा--एव' नास्ति । ४३. आ.क.ना.हा-तत्र । - ·। ५ - - १.८.१) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३१३ राजस्ये मनुमत्यादयो यागाः] राजपूयप्रकरणे यागरूपा अनुमत्यादयो "ययः इष्टयः श्रुताः-'अनुमत्य पुरोटाशमष्टाकपालं निर्वपति नैर्ऋतमेककपालम्"आदित्यं चरु निर्वपति"भामावैष्णवमेकादशकपालम् ' (तसं १.८.१) "इत्यादयः । यथता इष्टयस्तथा पशवोऽपि श्रुताः-" आदित्यां महां गर्भिणीमा लभते मारुती भि पडोहीम् " (तैसं १.८.१९, तैमा १.८.३) इति । महा " मणिला गले स्तनयुक्तेत्यर्थः । तस्या अदितिर्देवता । पृश्निरल्पतनुस्तस्या मरुवो देवता। यावता ययसा वर्षयरूपेण पृष्ठे भार वो शक्ति- र्भवति तावद्वयस्का पष्ठीही । एवमभिपेचनीयदशपेयादयः सोमयागाः श्रुताः । तथा वल्मीकवपायां होम इत्यादयो दाहोमाः श्रुताः । यथैत इष्टिपशुसोमवाहोमाश्चतुर्विधा यागरूपा एवमयागरूपा अपि तादयः श्रुताः 'पष्टीही दीव्यति', 'अक्षैर्दीव्यति राजन्यं जिनाति', (इ. मैसं ४-४.६,७) शौनाशेपमाख्यापयते' (तैमा १.७.१०) इत्येवमादयः । तत्र यागा यथा मुख्यास्तथा देवनादीनामपि मुख्यत्वं युक्तं, प्रकरणपाठ- स्योभयत्र समानत्वादिति प्राप्से घूम:- राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेत ' इत्यत्राऽऽख्यातदारयायां भावनायां धातुवाग्यो यागः करणम् । राजसूयशब्दश्वाप्रसिद्धार्थत्वाधागसामानाधिकरण्येन तबामधेयं भवति । तथा सति राजसूयेन यागेन स्वाराज्यं भावयेदिति वाक्यार्थपर्यवसानात् अनुमत्यादीनां यागानामेव फलयत्वादशित्वं तरसंनिधौ श्रूयमाणमफलं देवनादिकं यागानम् ॥ दशमाघ्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- सा किमस्त्यनुमत्यादौ न वाऽस्त्यग्निन्युपक्रमात् । संघस्योपक्रमो नेष्टो द्वारलोपाम्न सा भवेत् ॥ " (जैन्या १०.२.८) 'मनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति' इत्यादिना राजसूये दर्शपूर्णमासेप्टिविकृतयो पदयो विहिताः, तास्वारम्भणीयाऽस्ति न वेति संशयः । दीक्षणीयादिवद्नुमत्यादीनामन्यालामावान् सोमयाग. चत् सर्वासामङ्गित्वेनोपक्रमसंभवात् तद्द्वारेणाऽऽरम्भणीयाऽस्तीति पूर्वः पशः । यायद्भूिता मनुमत्यादयः सथाप्येककस्या इष्टः पृथगारम्भो नास्ति । अन्यथा प्रधानेवाग्नेयादिपु प्रारम्भणीयायाः" पकृत्योऽनुष्टानं प्रसज्येत । भयोच्यते प्रधानानां पण्णामा यादीनां संघस्य दर्शपूर्णमासेष्टित्वात् तस्यैक भारम्भ इति, तत्रापीष्टिपशुसोमदविहोमरूपाणामनेयां प्रधानानां संघस्य राजस्यत्वात् "संघस्यवोपक्रमोऽस्तु, म चासौ संघो दर्शपूर्णमासविकृतिर्येन तयाऽऽरम्मणीयाऽऽशक्येरा । अस्ति धानापरः सर्वारम्भायों यागः । अनिष्टोममने ज्योतिष्टोममाहरति ' इति ज्योतिष्टोमावान्तरसंस्थाभेदरूपस्याग्निष्टोमस्याऽऽम्नानरवात् । तस्मादनुमत्यादिविष्टिप्यारम्भद्वारलोपात् साऽऽरम्मणीया न भवेत् ॥ भनेव तृतीयपादेऽन्यचिन्तितम्-- "यामो वत्सं समुच्चेयमन्याहार्येण या न था। अविरोधात् समुच्चयं न कार्यक्याविरोधसः ॥" (जैन्या १०.१.१०)॥ “ . २० - ४४. आ-बहवः। ४५.मर-इत्येवमादयः ४६-४६. ते-मणिगन्दम्ननयुतेत्यर्थः: मर- मणिनीला । गले स्तनयुतेत्यर्थः । ४७. आ.क.ना.हा-'मिषेचनीयादयः । [जेन्यालेष्टः । ] ४८. भा. क.ना.हा-संदेहः । ४९. आ.क.ना.हा-अन्वारम्भणीयायाः। ५..नि.ना-अयोध्येत । ५१. मा- तरना। ५२. भा.क.मा-हा-रांघस्योप। तेसं.

·- ३१४ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१ [राजसूये अनुमत्यादयो यागाः भाग्यणे श्रूयते-- वासो दक्षिणा', 'वत्सः प्रथमजो दक्षिणा' (नेसं १८.१) इति । तदेतत् प्राकृतेनान्वाहार्येण सह विरोधाभावात् समुघीयत इति मन्दः पूर्वपक्षः । एककार्यत्वेन विरो. घिरवार समुच्चयः किं तु बाध इति रावान्तः ॥ "तत्रैवान्यचिन्तितम्- "मन्वाहायस्य धोऽयन कार्यः क्रियतेऽथवा । , न तमत्ववो मैवं साधनत्यप्रयुक्तितः ॥" (जैन्या १०.१.११)॥ सन्त्यन्वाहार्यधर्मास्तान् कल्पसूत्रकार उदाजहार--" दक्षिणसद्भय उपहर्तया इति संप्रेष्यति । ये ब्राह्मणा उत्तरतस्तान् यजमान माह दक्षिणत एरोति । सेम्योऽन्याहार्य ददाति ब्राह्मणा अयं यशोदन इति । प्रतिगृहीत उत्तरतः परीतेति संप्रेष्यति " (बापी ३.४.१-४) इति । सोऽयं धर्मो वासोवत्से १. न कार्यस्तस्यान्बाहानिमित्तत्वात् । मैवम् । अन्वाहार्यस्य दक्षिणारूपत्वेनानतिसाधनत्वप्रयुक्त्या ५ ते धर्माः५५ क्रियन्ते । तत्साधनत्वं वासोवासेऽपि समानम् । सस्मादनापि सन्ति ते धर्माः ।। "तत्रैवान्यचिन्तितम्- "पाकोऽस्ति नो चा वत्से स्यादन्वाहार्यस्य दर्शनात् । न वत्सनाशादौती दक्षिणा मांसदानतः ।।" (जैन्या १०.३.१३)॥ मन्याहार्य पाकोऽस्ति, पूर्वन्यायेन सद्धर्मातिदेशात् वत्सेऽपि पाकः स्यादिति चेत् । न । वत्स- नाशप्रसङ्गान् । अस्त्विति चेत् । न । तथा सति मांसदानेन श्रुवहान्यध्रुतकल्पने प्रसज्येयाताम् । तस्मा- नास्ति "वत्से पाकः ।। तत्रैवान्यचिन्तितम्- "चाससोऽस्ति न या पाको विनाशामावतोऽस्त्यलो। वैयदिप्यास्यावात् पाको वाससि नोचितः ॥" (जैन्या १०.३.१३)॥ वासस उष्णोदकमाण्डप्रक्षेपेण वत्सस्येव विनाशो नास्ति । तस्मादन्याहार्यवत् पाकोऽस्नीति चेत् । न । भोदनन्यार्थी हि पाकः । न हि वापसः सहस्रधा पच्यमानस्यौदनता संभवति । न च पारुः कर्तुं शक्यते । नयुष्णोदकसंबन्धः पाकशब्दार्यः किं तु तण्डुलादीनां विक्लित्ति जनयितुं कृतः पुरुषप्रयत्नः । न च विवित्तिर्वाससोऽस्ति । तस्मादतिदिष्टः पाको बाध्यते ॥ तमैदान्यचिन्तितम्- "मभिधारोऽस्ति नो वाऽत्र शक्यत्वाद्वत्सवाससोः । अस्त्यन्वाहार्यवन्मवं स्वादुताया असंभवात् ।।" (जैन्या १०.३.१४)॥ स्पष्टोऽर्थः॥ मतमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- " वासोऽनसी दानतक्षणातिदेशकरे न वा । भाद्यः क्रियानिमित्तत्याजातिवाचिन्वतोऽन्तिमः॥" (जैन्या ७.३.२१)। ५४. आ.क.ना.हा-अत्रैव । ५५-५५. आ.क.ना,हा-तद्धर्माः । ५६. आ.क.ना.हा-अत्रैव । ५७-५७. आ.क.ना.हा-वत्सपाकः । जन्या-वासस्यस्ति ।।५८. आ. क.ना.हा-मैवम्। ५२. त्रि४-पाकशब्दस्यार्थः। ६.. म४-तस्मादस्त्विस्यतिदिष्टः । २. । ५३. मर-स्टः। -- - ·१.८.१) भट्टभास्करभाष्य-सायणमाप्थसमेता राजसूये मनुमत्यादयो यागाः ] "घासो ददाति' 'मनो ददाति, इति श्रूयते। तत्र यूपशब्दस्य यथा शास्त्रीयच्छेदनतक्षणादि- क्रिया प्रवृत्तिनिमित्तं तथा वासःशब्दस्य लौकिकी कुविन्दकर्तृका सन्तुवानक्रिया । अनःशब्दस्य वर्धकि- कका दारुतक्षणादिक्रिया । तस्माद्वासोऽनःशदयोः क्रियातिदेशकत्वाद्वानतक्षणे कारयित्वा तदुभयं दातव्यमिति चेत् । न गवाधादिशब्दवजातिवात्विात् । पाचकादिशब्दानां क्रियामुपलभ्यर प्रयुज्यमान- त्वात् क्रियेव प्रवृत्तिनिमित्तम् । वासःशकटादिपु क्रियामनुपलभ्यापि जातिमुपलभ्या शब्दं प्रयुञ्जते । तस्माद्वासोऽनःशब्दौ न क्रियामतिदिशतः ॥ द्वादशाभ्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- 'पर्हिरामयणे किंचित् प्रसून बहुरुत्वत्तः । प्राथम्याचाग्रिमो मैवमलोपात् कांस्यमोजिवत् ॥" (जैन्या १२.२.१९)। ऐन्द्राप्तवैश्वदेवद्यावापृयिन्ययागा मामयणेष्टौ सह प्रयुज्यन्ते । तत्रैन्द्रामवैश्वदेवयोवहिमात्र चोदक- १. प्राप्तं, तत्प्रकृती पहिर्विशेषस्यानुक्तत्वात् ।' गावापृथिव्ये तु स्वप्रकृत्यनुसारेण असून बहिरतिदिश्यते । प्रसूनं पुपितं नशेषान्मूलात् पुनरुत्पनं था। सनाऽऽअयणे यास्किंचिदर्दिायमाहर्तव्यम्। ऐन्द्रामवैश्व- देवपोरनेकत्येन प्रथमत्वेन च तदानुगुण्यस्य न्याय्यत्वादिति प्राप्ते भूमा-पहिरन्तरस्वीकारे धावापृथिव्ये प्रमाणप्राप्तः प्रसूननियमो लुप्येत । प्रसूनस्वीकारे स्वैन्द्रानवश्वदेवयोन किंचिल्लुप्यते । तस्मादलोपाय कास्यभोजिन्यायेन प्रसूनमेव कर्तग्यम् । शिष्यस्य कांस्यभोजनव्रतमस्ति, गुरोस्तु वशास्ति । तयोस्तु सह- १५ भोजने यथोपसर्जनमपि शिष्यमनुसृत्य प्रतमलोपयितुं कांस्यमाद्रियते तथाऽत्रापि द्रष्टेन्यम् ॥ तत्रैवान्यच्चिन्तितम्- "चावाविन्यस्तन्त्री स्यात् सर्वे वा तन्त्रिणोऽनिमः । भैषन्यायात् प्रसूनस्य तन्त्रित्वापादकत्वतः । प्रसूनत्वं नोपदिष्टमविरोधात् समाश्रितम् । पन्त्रित्वनियती शववं नातः सर्वेऽत्र तन्त्रिणः॥" (जैन्या १२.२.२०-२१)॥ यथा मैत्रावरुणप्रेपमन्त्रविकारः पशुसंबन्धात् पशोस्तन्त्रित्वमापादयति तथा "प्रसूनं धावा- पृथिव्यसंबन्धित्वात् पावापृथिव्यस्य तन्त्रित्वमापादयतीति प्राप्ते घूमः-उक्तप्रैपमन्त्रविकारः प्रत्यक्षश्रुतः। इह तु प्रसूनत्वमतिदिष्टत्वा तन्त्रित्वमापादयितुं क्षमम् । न च प्राबल्याभावे कयं तदाश्रयणमिति वाग्यम् । पेन्द्रामादिना सह विरोधाभावमात्रेण तदाश्रयणात् । तस्मादेकस्य तन्नित्यनियमाभाव भाभेयादिवत् २५ सर्वेऽप्यत्र तन्त्रिणः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये घेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये, ) प्रथमकाण्देऽष्टमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ न ६१. क-तन्तुवायक्रिया। ६२. मा.क.ना.हा- मुपलक्ष्य । ६३. भा.क.ना.हा-'नुपलक्ष्यापि। ६४:'इ.उ.के.ना.पा.हा- मुपलक्ष्य। ६५. इ.उ.क.ना.पा.हा-बहिः प्रविदिश्यते । ६६. त्रि-कर्तव्यम् । ३. ६७.त्रि४.मेर (जैन्या)-प्रसूनस्वम् । ६८.सं.वि.मर-'नियमाभादेन । २. 4 . FR ·- तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२ [चातुर्मास्येषु वैश्वदेवपर्व आग्नेयमष्टाकपालं निर्यपति सौम्यं चरु सावित्रं द्वादशकपाल सारस्वतं चरुं पौष्णम् चरुं मारुत५ सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षा द्यावापृथिय॑मेककपालम् ॥२॥ , [ आग्नेयर सौम्यं मारुतमष्टादश ] आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालन् । निरिति । वपति । सौम्यम् । चरुम् । ५ सावित्रम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । सारस्वतम् । चरुम् । पौष्णम् । चरुम् । मारुतम् । सप्तकपालमिति सप्त-कपालम् । वैश्वदेवीमिति वैश्वदेवीम् । आमिक्षाम् । द्यावापृथिव्यमिति चावा-पृथिव्यम् । एककपालमित्येक–कपालम् ॥ २ ॥ [ मैसं १:१००१, कास ९.४; कपिस ८.७शबा ५.२.३.१० ] सन्ति तावत् राजसूयान्तर्भावीनि चातुर्मास्यहवींषि; तत्र तावद्वैश्वदेवहवींषि विदधाति--- १. 'माग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति' इत्यादि ॥ एतानि 'यपासमाम्नातमष्टौ ' हवींषि निर्वपति । अष्टहविष्कोऽयमेको यागः । एषां च पौष्णान्तानि पञ्च सञ्चराणि वरुणप्रघासादिषपि' उप- योक्ष्यन्ते वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत " ( तैना १.६.२) इति ब्राह्मणम् । " ते वा एते त्रिः संवत्सरस्य प्रयुज्यन्ते " ( तैना १,६.२ ) इति च । " अग्नेर्डक् ( द.पामा ४.२.८ वा १ ) । 'सौम्यम् । पूर्ववट्टयण (पा ४.२.३०) । तप्ते पयसि दध्यानयति १५ यत्संवर्तते साऽऽमिक्षा । 'घावापृथिव्यम् ' इति । " द्यावापृथिवीशुनासीर" (पा ४.२.३२) इति यत् । सर्वेषां यागानामन्त्य एककपालः ॥ . इत्यष्टमे द्वितीयोऽनुवाकः ॥ प्रथमानुवाके प्रायणीयादव उत्तरभाविन भानुमतादयोऽष्टाविष्टयो' नैतमन्त्रात्रोता: । द्वितीये चातुर्मास्यपु प्रथमपर्वरूपं हदिरष्टकं विधत्ते-'आनेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चहर सावित्रं द्वादश- २. कपालर सारस्वतं चरु पोष्णं चरुं मारुतर सप्तकपालं पैश्वदेवीमामिक्षा धाराधिन्यमेककपालम् ' इति ॥ स्पष्टोऽर्थः । एतेषां वैश्वदेवादीनां चातुर्मास्यानामानुमवाद्यनन्तरमावित्वं पाटक्रमप्राप्तमापस्तम्बो विश- दयति-"एतामिरन्वामिष्ट्वा चातुर्मास्पान्यारमते वैः संवत्सरं पजते" (आपधौ १८०९.३-१) इति । तेषु चातुर्मास्यपु 'प्रथमपर्वणो वैश्वदेवस्य देशकाटौ स एवाऽऽह- "प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजते " (आपभी ०१.५) इति, "फाल्गुन्या पौर्णमास्यां चध्या या वैश्वदेवेन यजत्रे" (मापौ ०१.२) इति २५ चि] ॥ सस्मिन् वैश्वदेवकर्मणि प्रथममावीन्याग्नेयादीनि पञ्च हवींप्युपाण्याने प्रशंसवि-देवेन धै प्रजापतिः प्रजा भसजत । ताः सृष्टा न प्रजायन्त । सोऽरिकामयत । महमिमाः प्रजनयेपमिति । स प्रजापतये शुषमदपात् । सोऽशोचत् प्रजामिछमानः । तस्मायं च प्रजा भुनक्ति पं च २। तावुभौ गोषतः प्रजामिछमानौ । वास्वग्निमप्यराजत् । वा मनिरभ्येत् । सोमो रेवो- धात् । सविता प्राजनयत् । सास्वती पाचमधात् । पापोपयत् । ते या एते त्रिः संवत्सरस्म १. भा.क.ना.पा-भष्टी यागाः । २. भा.क.ना.हा-पाठाप्त' ।। ३. वि-प्रथमर्मणो । - - - ·१.८.२) भभास्करमाष्य-सायणभाष्यसमेता चातुर्मास्येषु वैश्वदेवपर्व] प्रयुज्यन्ते । ये देवाः पुष्टिपतयः । संवत्सरो वै प्रजापतिः। संवत्सरेणैवास्मै प्रजाः प्राजनयत्" (तेमा १.६.२) इति ॥ पुरा कदाचित् प्रजापतिः प्रनाकामः संस्तत्साधनत्वेनेदं वैश्वदेवाख्यं कर्मानुष्ठाय तेनैव प्रजा असजत । ताच मुटाः प्रजान प्राजायन्त । स्वकीयान्पपत्यानि न लेभिरे । तदानी प्रजापविसृष्टाववस्थितः सोऽनिर्मनस्पेवमकामयत किमित्यपत्यरहिता इमाः प्रजा भई प्रजनयेयमपत्यो- त्पादिकाः करिष्यामीति । एवं कामयमानः सोऽग्निः प्रजाः सृष्टवते प्रजापतये शोकमुत्पादितवान् । प्रजा- ५ पतिसृष्टानों प्रजानामपत्यामावस्यापरयोत्पादनकामिना वह्निना स्मारितत्वात् प्रजापतौ वह्निः शोकोत्पादक उच्यते ।सोऽग्निः प्रजापतेः शोकमुत्पाद्य स्वस्याऽप्यपत्याभावेन प्रजामपत्यरूपामिच्छमानोऽशोचत् । यस्मात् पुत्रवान् प्रजापतिः पौत्रमिच्छाशोचत् यस्मात् पुत्राभावादग्निरशोचत् तस्मात् लोकेऽपि यं पितरमुत्पना पुत्ररूपा प्रजा मुनक्ति पालयति, यं चापत्यरहितमनुत्पना मजा न पालयति तावुभावपि पौत्ररूपां पुत्ररूपा च प्रजामिच्छन्तौ तदलाभाच्छोचतः । प्रजापतिस्तासु प्रजासु प्रजामपत्यमुत्पादयितुम् 'इममग्निमप्यस्जद- १० भ्यनुज्ञातवान् । मनुज्ञातः सोऽग्निस्ताः प्रजा मध्यत्' प्राप्तवान् मिथुनभावेन संगतवानित्यर्थः । ततः सोम माग्नेयं रेतस्तासु प्रजासु गर्भभावेन धारितवान् । ततः सविता प्रसवकाले प्राजनयत् प्रजाः। तेष्वपत्येषु सरस्वती वाचमदधात् संभापितुमम्पासं कारयामास । ततः संभापमाणान् बालान् पूषाऽम्पवर्धयत् । ये देका भग्निसोमादयोऽपत्यपोषा मपत्यपालकास्त एतेऽग्न्यादयः पूपान्ताः पञ्च देवाः 'पुष्टिकरत्वेन संवत्सरस्य मध्ये चातुर्मास्येषु त्रिः प्रयुज्यन्ते । वैश्वदेववरुणप्रघाससाकमेधाख्येषु 'त्रिषु पर्वसु पञ्चानामेतेषामाग्नेयादीनां १५ संचारित्वात् । सोऽयं प्रयोगत्रयकालः संवत्सर एव प्रजापतिरूपः । अतः प्रजापतिरूपेण प्रयोगत्रययुक्तेन संवत्सरेणैवास्मा अनुष्ठाने प्रजा उत्पादितवान् भवति पञ्च यागान् प्रशस्य षष्ठं प्रशंसति-" ताः प्रजा जाता मरुतोऽनन् । अस्मानपि न प्रायुक्षतेति । स पुतं प्रजापतिर्मारुतर सप्तकपालमपश्यत् । तं निरवपत् । ततो वै प्रजाम्योऽकल्पत । यन्मारुतो निरुप्यते यज्ञस्य क्लुप्त्यै। प्रजानामघाताय" (तैमा १.६.२) इति । एकोनपञ्चाशन्मरुत उत्पनास्ताः प्रजा हतवन्तः । "केनाऽभिप्रायेण, अस्मानप्येतस्मिन् वैश्वदेव- २० कर्मण्येवाः प्रजा न प्रयुक्तवत्य इति । प्रजाभ्योऽकल्पत तासां प्रजानां रक्षणाय समर्योऽभूत् । मतोऽयं पठो यागो मशस्य संपत्य प्रजानामहिसाय च संपद्यते । कपालसंख्यां प्रशंसति--" सप्तकपालो भवति । ससाणा धै मरुतः । गणश एवास्मै विशं कल्पयति " (तैमा १.६.२) इति । सप्तानां समूह एकैको गणः तादशाश्व गणाः सप्तसंख्याकाः। तया सप्तसंख्पयाऽस्मै यजमानाय बहुगणरूपां प्रजा संपादयति ॥ सप्तमयागे वन्य प्रशंसति-" स प्रजापतिरशोचत् । याः पूर्वाः प्रजा अक्षि । मरुतस्ता अवधिपुः । २५ कथमपराः सजेयेति । तस्य शुभम पाण्डं भूतं निरवर्तत । तद्युदहरत् । तदपोपयत् । तत्प्राजायत । आण्डस्य वा एतद्पम् । यदामिक्षा । ययुद्धति । प्रजा एव तद्यजमानः पोषयति" (तैया १०६.२) इति। तस्य प्रजापतेः शुष्मो बलमाण्डं भूतम् माण्डवत्" पिण्डाकारं प्राप्य निर्गतं सत्" पिण्डीभूतं म्युदहरद्- विभज्योवृतवान् । उद्धत्य च तत्पोषयित्वा प्रजारूपेणोदपादयत् क्षीरपिण्डरूपाया आमिक्षाया माण्टरूपत्वात् तद्प्युदरणेन प्रजापतिवद्यजमानः प्रजाः पोषयति पोषितवान् भवति । अनेनार्थवादेनापूर्थित्वात् ३. म्युदरेदिति विधिहरेतव्यः । तदीया देवतां प्रशंसति-" वैश्वदेव्यामिक्षा भवति । वैश्वदेग्यो वै प्रजाः। - . ४. मा--'शोचतः' इत्यस्यानन्तरं ततः'। ५.आ.ना.हा-''इमम् ' नास्ति। ६.मर- अध्येत् एतत् ; तं-अध्यारुह्य एतत् । ७.तं.म४-गर्भत्वेन। ८.तं.म४-उपकारकत्वेन एकस्य। ९. भा.ना.हा-'त्रिषु नास्ति'। १..इ.उ.तं.म४-प्रजापतिखरुपः। ११. त.मर-तेनामि। १२. पा. इ.फ.तं.ना.हा-तपा। १३. आ.क.ना.हा-आण्डवन् । १४. मा.क.ना.हा-'तत् । नास्ति । १५. म४- ३५ *णोपपादयत् ।

·३१८ :, तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२ [चातुर्मास्येषु वैश्वदेवपर्व प्रजा एवास्मै मजनयति"- (तैया १.६.२) इति । बहुभिर्देवैरग्न्यादिभिहातप्रकारेणोत्पादितत्वात् प्रजानां वैश्वदेवावम् ॥ विमज्योद्धतयोरामिक्षाभागयोर्वाजिनसेचन विधत्ते --" वाजिनमानयति । प्रजास्वेव प्रजातासु वो दधाति " (तैना १.६.२) इति । दयानयनेन घनीभूतस्यामिक्षाशब्दवाग्यस्य क्षीरपिण्डस्य .प्रजारूपेणाऽऽविर्भावः 'पूर्थिवादे निरूपितः । अतस्तस्मिन् पिण्डे वाजिनाख्येन क्षीरगत- ५ नीरेण सेविते" सति प्रजातासु प्रजासु रेतो धारितं भवति ॥ अष्टमयागदेवतां प्रशंसति--" द्यावापृथिव्य एककपालो भवति । प्रजा एव प्रजाता यावापृथिवीभ्यामुभयतः परिगृह्णाति " (वैवा १.६.२) इति । अनाऽऽदावुरतांना पचाना पाट्याप्तं क्रमं प्रशंसति-"देवासुराः संयत्ता आसन् । सोऽग्निरवीत् । मामले यजत । मया मुखेनासुरानेभ्यथेति ।"मी द्वितीयमिति सोमोऽब्रवीत् । मया राज्ञा जेष्यति । मा तृतीयमिति सविता । मया प्रसूता जेष्यथेति। मां चतुर्थीमिति सरस्वती । इन्द्रियं वोऽहं धास्यामीति.. 3. मां पञ्चममिति पूषा । भया प्रतिष्ठया जेप्यथेति । तेऽग्निना मुखेनासुरानजयन् । सोमेन राशा । सचित्रा प्रसंता । सरस्वतीन्द्रियमद्धान् । पूषा प्रतिष्ठाऽऽसीत् । ततो वै दवा व्यजयन्त । यदेतानि हवीषि निरुप्यन्ते विजित्य " (तया १०६.२०) इति । लोके हि युद्धार्थमुद्यतायां सेनायां केचन शूरा भटा मुखतों योद्धं गच्छन्ति । तेषां युद्धं द्रष्टुं कश्चिद्वाजा स्वामित्वेन संनिधत्ते । केचन दण्डहस्ताः पृष्टतः स्थिरवा योदनपरावृत्तये बलात् प्रेरयन्ति ।। मन्ये केचन दुन्दुम्यादिजयघोपेण योद्धणामुत्साहं जनयन्ति । १५ अपरा कियत्यपि सेना पुरोगताया युध्यन्याः सेनायाः पृष्टतः सहायत्वेनावतिष्ठते । तानेतान् पञ्चदिध- ध्यापारानगन्यादयः क्रमेण स्वीकृतवन्तः । ततो देवानां जयोऽभूत् । अतोऽत्रापि पञ्चहविषा १ निर्वापे तयो भवति । शाखान्तरगतेन ' उपयपन्ति इति वाक्येन वैश्वदेवादिषु चतुर्पु चातुर्मास्यपर्वसु साधारण्ये- नोत्तरयेापवापः प्राप्तस्तमुपवापं वैश्वदेवपर्वणि प्रतिपेधति-"नोत्तरवेदिमुपवपति। पशवो वा उत्तरदेदिः। क्षजाता इव तिदि पशवः "- (वैया १.६.२) इति । उत्तरयेदिसमीपे 'तदामिमुख्येन "यूपेषु २० पशूनां बन्धनादुत्तरवेदेः पशुत्वम् । पूर्वोत्तरीत्या वैश्वदेवस्य प्रजापतिसृष्टिसाधनत्वात् स्रष्टच्यासु प्रजास्वन्तर्भूतानां पशूनां वैश्वदेवांदूर्षमुत्पत्तिकालो न विद्वानीमतः पशुरूपोत्तरदिर्नानोपवपनीया । देवमनुप्राझणगतेन वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः' इत्यनुवाकेन वैश्वदेवपर्वगतान्याग्नेयादीन्यष्टः हवींषि प्रास्तानि ॥ भयानुवाकान्तरेण वैश्वदेवपर्वगतानि विशेषाङ्गानि विधीयन्ते । सत्र चोदकप्राप्तस्य भाईरस्त्रगुण्यं २५ विपत्ते-"त्रियदर्भिवति । माता पिता पुत्रः । तदेव तन्मिधुनम् । उल्यं गर्मो जरायु। तदेव तन्मिधुनम् " (सैमा १.६.३) इति । मात्रादित्रयं यदस्ति तदेव पुत्रयुक्तत्वात् तन्मिथुनं सार्थ- कम् । गर्भस्यान्तर्वेष्टनमुल्वं बहिर्वेष्टनं जरायु । गर्भादिन यदस्ति तदेव "सारभूतेन गर्भगोपे- तस्यात् तन्मियुनं सफलम् । उल्बजारकोविश्वसाग्येन" मियुनत्वम् । बर्दिपस्नैगुण्ये सति ययोक्त- मिथुनमसाम्य संपद्यते ॥ विधत्ते-"प्रेधा बर्हिः संनदं भवति । य इमे लोकाः । एष्येव ३. लोकेषु प्रतितिष्ठति " (वैया' १.६.३) इति । प्रकृतौ दर्भमुष्टीनां पृथग्यन्धनं न विहितं सूत्रकारेण "अदित्यै रास्नाऽसीत्युदगर्भ पितत्य सुसंमृता रया संमरामीति तस्मिनिधनानि संभृत्य (मापी १.१.९) इति प्रसारित शुल्वे मुष्टीनां संभरणमानस्यैवामिधानात् । इह तु मुष्टित्रयस्य पृथग्यन्धनं विशेषः ॥ विध-" एकपा पुनः संनदं भवति । एक इस प्रपं छोका। मस्मिन्नेव तेन लोके प्रतितिति" १६. भा.ना.हा-घनीभूतामिक्षा। १७. आ.क.हा-सेचने सति। १८-१८.सं.मर-युद- ३५ मिच्छन्ति । १९-१९. मा-निदापो जयाय । २०२.. तं-यूपेषु पशु'; इ.उ.म४-यूपे पशूनाम्; आ. 5.ना.हा-पानाम् । २१. सं-साधनभूतेन । २२. मा.क.ना.हा-'सामान्येन । . .

·- १९८.२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता चातुर्मास्येषु वैश्वदेवपर्ष ] (तैना २.६.३) इति । पृथग्बद्धानां त्रयाणां मुधीनां पुनर्मिलित्या बन्धन कार्यम् । चोदकप्रातस्य बन्धनस्य ग्रेधा बन्धनेन बाधमाप्तौ प्रतिप्रसवरूपोऽयं विधिः ॥ चोदवेन सामान्यतः प्राप्तानां दर्भाणां पुपितत्वरूपं विशेपमत्र विधत्ते:-" प्रसुयो भवन्ति । प्रथमजामेव पुष्टिमवरन्डे " (वैवा १.६.३) इति । प्रसूनोपेता दीः प्रसुवः ॥ विधत्ते-"प्रथमजो वत्सो दक्षिणा समृद्धयै " (तैना १.६.३) इति ॥ अनूयाजाथस्य द्रन्यस्य ग्रहणं विधत्ते-" पृषदाज्यं गृह्णाति । पशवो वै पृषदाज्यम् । पशूनेवावरुन्द्वे' (तैना १.६.३) इति । दधिमिश्रमाज्यं पृपदाज्यम् ॥ ग्रहणे संख्यां विधत्ते-“ पञ्चगृहीतं भवति पाक्ता हि पशवः" (तैवा १.६.३) इति । सपुग्छपादः पञ्चभिर्युक्तत्वात् पङ्क्तिच्छन्दःसाध्यत्वाद्वा। पशूनां : पातत्वम् ॥ मिश्रणं प्रशंसति--" बहुरूपं भवति । बहुरूपा हि पशः समृद्धयै" (वैवा १०६.३) इति ॥ दधिबिन्दूनामाज्यबिन्दूनामनेकरूपत्वादहुरूपत्वम् । गोमहिषादिरूपेण पशवो बहुरूपाः ॥ हविरासादनादू सामिधेनीभ्यः पुरा मन्यनं विधत्ते-"अग्नि मन्यन्ति । अग्निमुखा वै प्रजापतिः प्रजा क्षसृजत । यदग्नि १ मन्थन्ति । अग्निमुखा एव तत्प्रजा यजमानः सृजते " (तत्रा १.६.३) इति । हविःसादनादूर्व- मावित्वमापस्तम्बो दर्शयति---"पज होना यजमानः सर्वाणि हवीरप्यासनान्यभिमृशति । पशुवनिमन्धयः सामिधेन्यश्च "(आपश्री ८.२०१२-१३) इति । होतृमन्नब्राह्मणे धूयते-" तद्भूयोऽत्तप्यत । तस्मात् तेपानादग्निरजायत " (वा २.२.९) इति, " स प्रजननादेव प्रजा 'असृजत " (तैया २०२०९) इति च । तवारनेः प्रथममृष्टत्वात् प्रजानामग्निमुखत्वम् ॥ दाखान्तराभिहितां प्रयाजानूयाजसंख्या हृदि १५ 'कृत्या २५ साङ्ग कर्म-२५ प्रशंसति-" नव प्रयाजा इज्यन्ते । नवानूयाजाः । भष्टौ हवीरपि । द्वाबाघारौ । दावाज्यभागौ । त्रिशसंपद्यन्ते । त्रिशदक्षरा विराट् ।। सझं विराट् । विराजैवान्नाथमवरन्दे (तैना १.६.३) इति । दशाक्षरपादेनिभिर्युक्तस्य विराट्छन्दसस्त्रिंशदक्षरयम् ॥ " अलंकरणकाल भाज्ये- नैककपालमभिपूरयति " (आपत्रौ ८.२.१०) इत्यापस्तम्बेग यदुक्तं तदिदं द्वेधा "प्रशस्य विधत्ते- " यजमानो वा एककपालः | तेज भाज्यम् । यदेककपाल भाज्यमानयति । यजमानमेव तेजसा समर्धयति । २० यजमानो वा एककपालः । पशव भाज्यम् । यदेककपाल भाग्यमानपत्ति । यजमानमेव पशुमिः समर्धयति" (तैया १.६.३) इति ॥ विशेषान्तरं विधातुं प्रस्तौति--" यदल्पमानयेत् । अल्पा एनं पशयोऽभुञ्जन्त उपतिष्ठेरन् । यह्वानयेन् | बहव एनं पशवो भुनन्त उपतिष्ठेरन् ” (तैया १०६.३) इति । भुनन्तः क्षीरदानादिना पालयन्तः, भभुअन्त इति तद्विपर्ययः । पशूनामल्पत्वमपालयितृत्वं चेत्युभौ दोपी । बहुत्वं पालयितृत्व चेत्युभी गुणौ ।। तत्र गुणसंपादनेन" प्रशंसन् विध-" बहानीयाsविपृष्ठं कुर्यात्'। यहय २५ एवैनं पशवो भुभन्त उपतिष्टन्ते" (संवा १०६.३) इति । बह्वाज्ये पुरोडाशस्य पृष्ठमनिमज्ज्य यथा दृश्यते "तथा बदाज्यमानयेत् । तथा सत्याग्रस्य बहुरवात् पशूनामल्पावदोषो न भविष्यत्ति । पुरोगामास्या- ऽऽविर्भूतत्वादपालयितरवमपि न भवति ॥ कृत्स्नस्यापि पुरोडाशस्य होमं विधातु प्रस्तौति-" यजमानो वा एककपालः । यदेककपालस्यावयेत् । यजमानस्यावयेत् । उवा मायेद्यजमानः। प्रथा मीयेत" (तेया १.६.३) इति । इतरपुरोडाशेपु भक्षणाद्यर्थमवशेष्य किंचिदेवावदीयते तद्वदनाप्यपदानेन'. यजमानस्यावयवश्छिधेत, अथ वोन्मत्तो भवेत् , यद्वा प्रमीयेत ॥ कृरस्नहोमं विधत्ते-" सकृदेय होतभ्यः । सकृदिव हि सुवर्गों लोकः" (वैवा १.६.३) इति । सकृदेव कृरस्न एव । स्वर्गलोकस्य सकृश्यम् अखण्डितत्वम् । एककपाले पूर्षमानीत्तस्य बाज्यस्य होम विधते-"हुत्वाऽभिदौति यजमानमेव सुवर्ग २३. इ.उ-'दर्भाणाम् ' इत्यस्यानन्तरं 'मुष्टीनाम् । २४. तं-विधाय । २५-२५.पा- योगकर्म; हा-यागम् । २६. तं-प्रशंसन्, मा-प्रशंसति । २७. तं-गुणद्वयसंपादने, मा-गुणद्वयं वेदनेन। ३५ २८. क.तं.ना.म.-'तथा' इत्यस्यानान्तरं 'सावत्' २९.तं.मा-भविष्यति ।

·५ ३२० तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२ [चातुर्मास्येषु वैश्वदेवपर्व लोकं गमयित्वा । तेजसा समर्धयति " (तैवा १.६.३) इति । भादौ पुरोडाश हुत्वा तस्योपयोज्य जुहुयादित्यर्थः ॥ चोदकमानाऽऽहवनीयहोमेनैककपाल' प्रशंसति-" यजमानो वा एककपालः । सुवर्गो लोक साहवनीयः । यदेककपालमाहवनीये जुहोति । यजमानमेव सुवर्ग लोकं गमयति " (तैया १.६३) इति ॥ कयाचिदुपपत्या पुरोडाशस्य चोदकप्राप्तं सुचा" होममपोद्य इस्तेन होमः प्रसक्तस्तं 'चारयितुं खुचा होमस्य प्रतिप्रसवं विधत्ते--" यदस्तेन जुहुयात् । सुवर्गालोकाद्यजमानमवविध्येत् । सुचा जुहोति । सुवर्गस्य लोकस्य समष्टयै" (तैवा १.६.३) इति । भवविध्येत् प्रच्यावयेत् । पुरोडाशो येन संनिवेशेन पात्रेऽवस्थितस्तेनैव संनिवेशेनाग्नौ तस्य स्थितिः शाखान्तरे विहिता । सुचा हूयमान- स्त्ववाड्मुखो बदौ पतेदतस्तद्विधिविरोधं परिहतु हस्तेन होतव्यमित्येषा मन्दानामुपपत्तिः ॥ हुतस्य पुरोडाशस्य नैश्चत्यं विधातुं प्रस्तौति-" यत्प्राङ् पद्येत । देवलोकमभिजयेत् । यद्दक्षिणा पितृलोकम् । यात्मत्या । रक्षासि यज्ञर हन्युः । यदुइ । मनुष्यलोकमभिजयेत् " (तैवा १.६.३) इति । यद्यपि लोकादिजयो न स्वरूपेण दोषस्तथाप्यधिकफलभावनायां सत्यां तावन्मात्रत्वं दोष एव ॥ विधत्ते-- " प्रतिष्ठितो होतव्यः । एककपालं वै प्रतिविन्तं यावापृथिवी अनु प्रतितिष्ठतः । द्यावापृथिवी परतवः । कतन् यज्ञः । यज्ञ यजमानः । यजमानं प्रजाः । तस्मात् प्रतिष्ठितो होतव्यः ॥ (तैना १.६.३ ) इति । १. प्रागादिदिक्षु पतनपरिहारेण होमस्थान एवं प्रतिष्ठितो निश्चलो यया भवति तथा होतन्यः । मतव इत्यादिश्वनु प्रतितिष्ठन्तीत्यादिक द्रष्टव्यम् । तस्मादिति पूर्वस्य विधेरुपसंहारः। तदेतदुक्तं कृत्स्नहोमादिक- मापस्तम्भेन स्पष्टमुदाहृतम्-" उपांशु प्रचाति । सर्वहुतमपर्यावर्तयन्नूनुं प्रतिष्ठितं न हस्तेन जुहुयात्" (आधौ ६.२९.१९-३०.१) इति । मुचा होमेऽप्यपर्यावृत्ति संप्रदायविद एवं संपादयन्ति-शिक्ये पुरो- डाशमवस्थाप्य वामहस्तेन शिक्यानं हत्वा दक्षिणहस्तेन घुचमधस्तादारयित्वा तया खुचा होमं कुर्यन् वाम- हस्तेन शिक्यमीपदुद्धत्य वौ स्थापयेदिति ॥ वैश्वदेव्यामिक्षाया निःसृतं वाजिनशब्दाभिधेयं यन्नीरं तस्य १५ वाजिसंज्ञकान् "मग्निवायुसूर्यान् देवानुद्दिश्य याग विधत्ते--" वाजिनो यजति । अग्निर्वायुः सूर्यः। ते वै वाजिनः । तानेव तद्यजति । भयो खल्वाहुः । छन्दासि चै वाजिन इति । तान्येव तद्यजति" (क्षेत्रा १.६.३) इति ॥ तस्य यागस्य कालं विधातुं प्रस्तौति-"ऋक्सामे वा इन्द्रस्य हरी सोमपानौ । तयोः परिघय भाधानम् । वाजिनं भागधेयम् । यदप्रहृत्य परिधीजुहुयात् । अन्तराधानाभ्यां घासं प्रयच्छेत् " (तया १०६.३) इति । हरी पश्ची तयोर्षशीकरणाय मुखे प्रक्षिप्तो लोइविशेष माधानम् । अन्तर्मुखमध्ये - २. यस्थितमाधानं ययोस्तावन्तराधानौ । इस्तेन मुखे प्रक्षिप्यमाणः साज्यशकरमुद्गादिपिण्डो घासरतृणविशेषो या। नमाधानेऽन्तरवस्थिते सति घासो भक्षयितुं शक्यः ॥ विधत्ते-"प्रहत्य परिधीन् जुहोति । निराभानाम्यामेव घासं प्रयच्छति " (वैमा १०६.३) इति । परिधीनामग्नौ प्रहारेणाऽऽधानस्यापनीत- स्वाद्धासो भक्षयितुं प्राप्यते । सोऽयं "काल आपस्तम्पेन स्पष्टीकृतः-"परिधीन् प्रहरप सरावान्तं करवा वाजिनपान सपस्तीयोन्वर्वेदि यहिरन विपिश्चन् वाजिनं गृह्णाति । नामिधारयति" (भापश्री ८.३०६-७) २५ इति ॥ सत्र पाने मद्दणकाले पात्रस्यामिरगेनाधोवस्थितस्य थाईपो विशेपेण सेचन विधत्ते--"यहि पि विपिन पाजिनमानयति । प्रजा घे यदिः। रेतो वाजिनम् । प्रजास्वेव रेतो दधाति " (या १.६.३) इति । सोमवत् पासरोपहवपूर्वक भक्षणमप्राप्तत्वादिइ विधत्ते-" समुपहूय भक्षयन्ति । एतत्सोमपीया ते । भयो मारमझेप रेतो दधते" (नेमा १.६३) इति । पाजिनयागस्य सानाय्यविकृतित्वेऽपि " . ३०.क.पा.हा-'नीयनककपालम् । ३१. म ४-चादेः । ३२. तं-प्रतितिष्ठन्तम् । ३३. भा. क.ना.हा-'अग्निवायुसूर्यान्' नास्ति। ३४. मर-प्रकारः। ३५. इ.उ.क.ना.पा.हा-वाजिनपानम् । ३६. मा-परस्परोपाद्वानपूर्वकम् ।

·1 १.८.२) भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता चातुर्मास्येषु वैश्वदेवपर्व सांनाय्यवदिशाभक्षणं न कर्तव्यं किं तु सोमवगक्षयेत् । एतदेव वाजिनभक्षण सोमपीथः सोमपानं येषामृत्विा त एतत्सोमपीथाः ॥ वाजिनमक्षणे यजमानस्य "चरममक्षणं विधत्ते- यजमान उत्तमो भक्षयति । पशवो वै वाजिनम् । यजमान एव पशून् प्रतिज्ञापयन्ति " (तैना १.६३) इति । एतस्मिन् वैश्वदेवमणि मन्त्रे विशेषाभावात् मन्त्रकाण्डे प्रधानविधय एवाऽऽग्नाताः, अतो नास्ति विनियोगसंग्रहः ।। भय मीमांसा ॥ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्। 'चातुर्मास्याद्यपर्वप्रोक्ताग्नेयाद्यष्टकान्तिमे(के)। वैश्वदेवेति शब्दोक्तो "गुणः संघस्य नाम वा ॥ नामत्वे रूपराहित्यादविधिर्गुणता ततः । मान्यादिभिर्विकल्प्यन्ते विधे देवास्तु सप्तसु ॥ अन्याष्टौ यजेतेति तरसंघे नाम वर्णितम् । मविधित्वेऽप्यर्थवत् स्यायाम प्राक्प्रवणादिषु । इज्यन्तेऽत्र यजन्ते घा विश्वे देवा इतीदशी। निरुक्तिर्न विकल्पः स्यादुत्पत्युत्पशिष्टतः ॥" (जन्या १.४.२५-३०) । "चातुर्मास्ययागस्य चत्वारि पाणि वैश्वदेवो वरुणप्रयासः साकमेधः शुनासीर्यश्चेति । तेषु प्रथमे पर्वणि अष्टौ यागा विहिताः--" भाग्नेयमष्टाकपालं निष्पति, सौम्य जरुर साचित्रं द्वादशकपालर १५ सारस्वतं चरु पोष्णं चरु मारुतर सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षा द्यावापृथिव्यमेककपालम् " (तेस १.८.२) इति । तेपामष्टानां संनिधाविदमाग्नायते--" वैश्वेदेवेन यजेत " (आपथौ ४.१५) इति । तत्राऽऽग्ने- यादीन् यजेत, इत्यनूय वैश्वदेवशब्देन देवतारूपो गुणस्तेषु विधीयते । यद्यपि वैश्वदेण्यामिक्षायां विशे देवाः प्राप्तास्तथाऽप्याग्नेयादिषु सप्तसु यागेष्यप्राप्तत्वाद्विधीयन्ते । तेष्वप्यग्न्यादिदेवताः सन्तीति घेताई गत्यभावात्तेषु देवता विकल्प्यन्ताम् । नामधेयत्वे तु नाममात्रस्याविधेयत्वाद्रग्यदेवतयोरभावेन यागस्यात्र २० स्वरूपासंभवाच्छ्यमाणो विधिरनर्थकः स्यात् । तस्माद्गुणविधिरिति प्राप्ते घूम--उत्पत्तिवाक्यैर्विहिताग्ने. यादीनष्टौ यागान् पजेत इत्यनूपाटानां संधे वैश्वदेवशम्दो नामत्वेनोपवण्यते । न घ विधित्वाभावेऽपि मामोपदेशवैयध्य " प्राचीनप्रपणे वैश्वदेवेन यजेत" (भापश्री ८.१.५) इत्यादिषु पैश्वदेवशब्देनैकेनवाटानां । संघस्य व्यवहर्तव्यत्वात् । नामप्रवृत्तिनिमित्तभूता निशक्तिर्द्वधा' भामिक्षायागे विश्वेषां देवानामिग्य- मानतया तत्सहचरिताना सर्वेपी उनिन्यायेन वैश्वदेवत्वम् । मय वा विश्वे देवा मष्टानां कतार इति धेश्व- २५ .. הו ३७. मर-चरमभावित्वम् । ३८. तं-गणः । ३९. सं.मर-अष्टानां मागानाम् । ४०. मा- आग्नेयारीन यागान् । ४१.३.क.उ.पा.हा-फिविशेषा; मर-किदिविधा। .

·३२२ तैत्तिरीय-संहिता (१८२ [चातुर्मास्येषु वैश्वदेवपर्व देवत्वम् । तथा च ब्राह्मणम्-" यद्विश्वे देवाः समयजन्त । वद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम् " (तैया १.४.१०) इति । देवताविकल्पस्तु समानयलत्वामान युज्यते। भग्न्यादय उत्पत्तिशिष्टत्वात्। प्रबला विश्वे देवा "अनुत्पशिष्टत्वादुर्वला: " । तसाद्वैश्वदेवशब्दः कर्मनामधेयम् ॥ अत्रैव गुरुमतमाह- . "गुणनामत्वसंदेहादप्रमा चोदनेति चेत् । नोकतन्यापन संघस्य नामधेयत्वनिर्णयात् ॥" (जैन्या ३.४.३१) स्पष्टोऽर्थः॥ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् - गुणः कान्तरं वा स्याद्वाजिम्यो वाजिनं त्विति । गुणो देवाननूद्योक्तः समुचयविकल्पतः ॥ शामिक्षोत्पत्तिशिष्टत्वात् प्रथला तत्र वाजिनम् । गुणोऽप्रविश्य कर्मान्यत् कल्पयेद्वाजिदेवकम् ॥" (जैन्या २.२.२४-२५)॥ "तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम् " (इ. जैस-शामा ४.१.२२) इति श्रूयते । घनीभूवः पयःपिण्ड" मामिक्षा तज्जलं वाजिनम् । तत्राऽऽमिक्षादव्यभाजो ये विधे १५ देवा उक्ताः ते वाजिन्य इत्यनेनानूद्यन्ते । वाजोनमामिक्षारूपमेपामस्तीति तनिप्पत्तेः । ताननूद्य वाजिन- दन्यरूमो गुणो विधीयते । तच द्रव्यमामिक्षाद्व्येण सह समुच्चीयतां विकल्प्यतां वेति प्रासे चूम:-उत्पत्ति- शिष्टेनाऽऽमिक्षादग्येणावरुद्धे वैश्वदेवयागे वाजिनद्वन्यस्य *उत्सवशिष्टस्य प्रवेशामावात् " वाजिनशब्दो वाजिशब्दार्थस्य देवतान्तरतामापादयति । ततो दन्यदेवतालक्षणस्य रूपस्य भिमत्वात् कर्मान्तरम् ॥ चतुर्थाध्यापस्य प्रथमपादे चिन्तितम् - "भामिक्षा वाजिनं च स्यादण्यानीतेः प्रयोजकम् । उताऽऽमिक्षव सामथ्र्य द्वयोस्तुल्यं ततोऽग्रिमः॥ मामिक्षा पय एवान तच्छन्दान् मन्त्रतो रसात् । प्रयोजिकैका प्राधान्यादनुनिष्पादि वाजिनम् ।।" (जैन्या ४.१.१८-१९)॥ इदमाग्नायते-"तसे पयसि द-पानपति सा वैश्वदेण्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम् " (इ. जैसू- २५ शामा ४.१.२२) इति । "तसपर्सि दधिप्रक्षेपादामिक्षादग्य यथा निष्पद्यते तथा वाजिनद्रव्यमपीति . ४२-४२. क.पा.हा-'अग्न्यादय....कर्मनामधेयम् । नास्ति। ४३. त-उत्पत्तिविशिष्टत्वात् । ४४-४४. मा-'विश्वे....दुर्घलाः' नास्ति । ४५. तं-उत्पना अविभि। ४६. (जैमिनीयन्यायमालापाठ- मनुगत स्वीकृतः पाठः) भा.इ.उ.क.तं.ना.पा.म.४.हा-पिण्यः । ४७-४७. आ.क.ना.हा-वाजिन जलम् । ४८. भा.क.ना.हा-बागे ।।४९. आ.क.ना.हा-तेव। ५०-५०.मा.पा-उत्पत्तिशिष्टताया अवकाशा- ३. भावान् ; उ-उत्पत्तिशिरस्य अवकाशामावात् । रु.ना.हा.तत्पमशिष्टतया अवकाशामावाद ।-५१. त.मा- पा। ५२.भा.मा.हा-प्रयोजिका। ५३. भा.क.मा.मा.हा-रात्र पयसि ।

·0 २० ३२२ तैचिरीय-संहिता (१.८.२ [चातुर्मास्येषु वैश्वदेवपर्व देवत्वम् । तथा च ब्राह्मणम्-" यदि देवाः समयजन्त । तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम् " (नेवा १.४.२०) इति । देवताविकल्पस्तु समानबलावाभावान युगते । अग्न्यादय उत्पत्तिशिष्टत्वात्" प्रबला ४४.विश्व देवा "अनुत्पवशिष्टत्वादुईलाः । तस्सादैश्वदेवशब्दः कर्मनामधेयम् ॥ . . अत्रैव गुरुभतमाइ-. " गुणनामत्वसंदेहादप्रमा चोदनेति चेत् । नोवतन्यापन संघस्य नामधेयत्वनिर्णयात् ॥” (जैन्या १.४.३१)॥ स्पष्टोऽर्थः ।। द्वितीयाण्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् - "गुणः कर्मान्तरं वा स्याद्वाजिम्यो वाजिनं त्विति । गुणो देवानन्द्योक्तः समुपविकल्पतः ॥ मामिक्षोत्पत्तिशिष्टत्वात् प्रबला तत्र वाजिनम् । गुणोऽप्रविश्य कर्मान्यत् कल्पयेद्वाजिदेवकम् ॥" (जैन्या २-२.२४-२५) । "बसे पयसि दयानयति ला वैश्वदेच्यामिक्षा वाजिम्यो चाजिनम् " (द. जैमू-शामा ४.१.२२) इति श्रूयते । धनीभूतः पयापिण्ट मामिक्षा "तजलं वाजिनम्। तत्राऽऽमिक्षाद्रव्यमाजो ये विधे १५ देवा उक्ताः"ते वाजिम्य इत्यनेनान्द्यन्ते। वाजोखमामिक्षारूपमेपामस्तीति वनिप्पत्तेः । तानन्ध वाजिन- दव्यरूमो गुणो विधीयते। तच द्रव्यमामिक्षादग्येण सह समुच्चीयतां विकरुण्यतां येति प्राप्ते घूमः-उत्पत्ति- शिष्टेनाऽऽमिक्षादयेणावरुद्ध वैधदेवयागे वाजिनद्रव्यस्य उत्सवशिष्टस्य प्रवेशाभावात् "" वाजिनशब्दो पाजिशब्दार्यस्य देववान्तरवामापादयति । ततो दन्यदेवतालक्षणस्य रूपस्य भिसत्यात् कर्मान्तरम् ॥ चतुर्याध्यायस्प प्रेयमपादे चिन्तितम् - " आमिक्षा वाजिनं च स्याभ्यानीतेः प्रयोजकम् । उताऽऽमिव सामथ्र्य द्वयोस्तुल्यं ततोऽप्रिमः ॥ भामिक्षा पय एवात्र तच्छन्दान् मन्त्रतो रसात् । प्रयोजिकैका प्राधान्यादनुनिष्पादि वाजिनम् ॥" (जैन्या ४.१.१८-१९)॥ इदमाग्नायते--"तसे पास दायानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम् " (इ. बसू- २५ शामा ४.१.२३) इति । "तपयसि दधिमझेपादामिक्षादग्यं यथा निप्पयते तथा वाजिनगन्यमपीति -1 7 - ४२-४२. क.पा.हा-भान्यादय...कर्मनामधेयम्' नास्ति। ४३. तं-उत्पत्तिविशिष्यत्वात् । ४४-४४. मर-विश्वे....दुर्बलाः' नास्ति। ४५. तं-उत्पमा अविशि । ४६. (जैमिनीयन्यायमालापाठ- मनुमत्य स्वीकृतः पाठः); आ.इ.उ.क.तं.ना.पा.म.४.हा-पिण्डः । ४७-४७. आ.क.ना.हा-वाजिनं जलम् । ४८. आ.क.ना.हा-यागे।४९. आ.क.ना.हा-ते च । ५०-५०. भा.पा-उत्पत्तिशिटताया अवकाशा- ३. भावार; उ-उत्पतिविरस्य अवकाशामावात् ; क.ना.हा.उत्पमशिष्टतया अवकाशाभावात् । ५१. तं.मा ना। ५२. भा.ना.हा-प्रयोजिका। ५३. आ.क.ना.मा.हा-तत्र पयसि ।

·.. १.८.२) भट्टमास्करमाष्य-सायणभाष्यसमेता ३२३ चातुर्मास्येषु वैश्वदेवपर्व ] दध्यानयनस्य जनकत्वसामध्यमुभयदन्यविषयं तुल्यमेव । तस्मादुभयमपि प्रयोजकमिति प्राप्ते घूम:- न द्रव्यान्तरमामिक्षा, किं तु पय एवेति तच्छब्दादिमिरवगम्यते । यस्मिन् पयसि दधिप्रक्षेपः साऽऽमिक्षेति तच्छन्देन पयः परामृश्यते । आमिक्षायागे पुरोनुवाक्यायामप्येवमाग्नातम्-" जुपन्तां युज्यं पयः" (असं ६.५२.१०, तैसं २०४.१४) इति । पयोरसश्च मधुर भामिक्षायामनुवर्तते, न तु वाजिने । ततः प्राधान्येन पयसो घनीभावं कर्तुं दध्यानीतमित्यामिक्षैव प्रयोजिका । अनुनिष्पायेव वाजिनं न तु प्रयोजकम् ॥ अष्टेमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्-- " सुरावाजिनयोः सोमस्येप्टेपो सोमशम्दतः । भायो मैवं हविःसाम्यात् सोमशन्दः प्रशस्तये ॥ " (जैन्या ८०२.१)। सौत्रामण्यां सुराग्रहाः श्रुताः--" सुराग्रहान् गृह्णाति " (आपत्रौ १९.७.२) इत्यादिना । चातुर्मास्यपु वाजिनयागः श्रुतः-' वाजिम्यो वाजिनम् । इति । तत्रोभयत्र सोमस्य ""विष्यन्तः कार्यः । कुतः? " सोमो वै याजिनं सुरा सोमः" (इ. जैसू-दामा ८.२.१) इति धानिने सुरायां च सोमशब्दप्रयो. गात् । सोमशम्दश्वाग्निहोत्रशब्दवद्धर्मानतिदिशतीति चेत् । मैवम्। पेप्टिकहविःसाम्यात् । भोपधिविकृत सुरा, सानाग्यविकृतं वाजिनम् । तस्मादैष्टिको विध्यन्तः। सोमशब्दसरवर्ययादगतत्वाचाग्निहोत्रादिनामवद- तिदेशकः । यदि वाजिनस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वाचास्ति धर्मापेक्षा तर्खेतस्मियशे कृत्याचिन्ताऽस्तु ॥ तत्रैवान्यचिन्तिसम्-- द्वयोर्दनोऽय पयस मामिक्षायां द्विजत्वतः । द्वयोर्दनो घनत्वेन प्राधान्यात् पयसो भवेत् ॥" (जैन्या ८०२.४)। " तसे पयसि दयानयति सा वैश्वदेण्यामिक्षा (द. जैसू-शाभा ४.१.२२) इति : तायामामिक्षायां "सानाय्यगतयोः दधिपयसोः "धर्मः कार्यः", मामिक्षाया उमपजन्यरवादित्येकः पक्षः। घनत्यस्याऽऽधिश्याद्दधिधर्मा इति द्वितीयः पक्षः। पयस्यामिक्षामुत्पादयितुं सहकारिरवेन दण्यानीयते। २० ततः पयस एव मुहयकारणत्वात्तदर्म एव न्याय्यः । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधयीये येदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीपौसिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डेऽएमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ 1 " ५५-५४. इ.उ.२४-पनीभायावस्था अनयितुम् । ५५-५५. त-विभ्यन्तर कार्यम् । ५६. त.मा- "विना। ५७-५७. आ.क.मा.हा-भुनाया आमिक्षाया । ५९-५९. भा.फ.ना.दा-धर्माः कार्यात-धर्मः, इतः । ५८. भा.क.ना.दा-प्ययागीययोः। २५ ।

·। ३२१ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.३ [चातुर्मास्येषु वरणप्रयासपर्व ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं मारतीमामिक्षा वाल्मीमामिक्षा कायमेककपालं ऐन्द्राग्नमित्येन्द्र अग्नम् ।एकदिशकपालमित्येकादश-कपालम्। मारुतीम् । आमिक्षाम् । वारुणीम् । आमिक्षाम् । कायम् । एककपालमित्येक कपालम् । क अयं वरुणप्रधासहवींषि विदधांति- ऐन्द्राग्नम् ' इत्यादि । एतानि चत्वारि हवीपि ५ पञ्चसंचरातिरिक्तानि । एताह्मणान्येव पञ्च हवींपि । अथैष ऐन्द्रामो भवति" (तैमा १.६.४) इत्यादि ब्राह्मणम् । तेन संचरैः सह नव भवन्ति । को देवता अस्य कायम् । “ कस्येत् " (पा ४.२.२५ ) इतीत्वम् । कः प्रजापतिः ।। - द्वितीये वैश्वदेवाख्यं प्रथम पर्वोक्तं, तृतीय वरुणप्रघासाख्यं द्वितीय पर्वोच्यते । 'ऐन्द्राममिति ॥ तत्र विशेषहवापि चत्वारि विधत्ते- ऐन्द्राममैकादशकपालं मारतीमामिक्षा १० वारुणीमामिक्षां- कायमेककपालम्' इति । निर्वपतीति. पूर्वानुवाकादनुवर्तते ॥ तानेतान् वरुणप्रयासान विधातुं प्रस्तौति--"प्रजापतिः सविता भूत्वा प्रजा बस्जत । ता एनमत्यमन्यन्त 1 ता भस्मादपाक्रामन् । ता वरुणो भूया प्रजा वरुणेनामाहयत् । ताः प्रजा वरुणगृहीताः । प्रजापति पुनरूपाधावन् नाथमिच्छमानाः । स एतान् प्रजापतिर्वरुणप्रधासानपश्यत् । तान्निरवपत् । वैवै स प्रजा वरुणपाशादमुश्चत् ".(या १.६.४) इति । सविता भूत्वोत्पादको भरवा । अत्यमन्पातावहां कृतवत्यः । वरुणो भूत्वा अपक्रमणान्निवारको १५ भूत्वा वरुणेन वरुणपायरूपेण जलोदररोगेण । नार्थ स्वामिनं रोगशान्तिप्रदम्' । वरणप्रयासानेतमामकान यागविशेषान् ॥ इदानीं विधत्ते-"यद्रुणप्रघासा निराप्यन्ते । प्रजानामवरणपाहाय" (तैया १.६.४) इति । अस्य पर्वणः कालमापस्तम्यो दर्शयति-ततश्चतुर्प मासेप्वापादयां श्रावण्यां चोदवसाय धरण- प्रघासैर्यजेत" (आपश्री ८.५.१) इति-।' उदवसाय पूर्वदेशान्निर्गत्य ॥ भस्मिन् वरुणप्रघासपर्वणि द्वितीयां चेदि विधातुं प्रस्तौति-" तासां दक्षिणो बाहुन्य॑क्न भासीत् । सन्यः प्रसृतः । स एतां द्वितीयां २. दक्षिणतो घेदिभुदइन । ततो वै स प्रजानां दक्षिणं बाहुं प्रासारयत् " (तैना १.६.४) इति । नासा प्रजानां न्यानःशीतवातरोगेण नितरां संकुचितः, वैदिमुदहन् वेदेवननं कृतवान्॥ विधत्ते--" यद्वितीयां दक्षिणतो वेदिमुन्ति । प्रजानामेव तद्यजमानो दक्षिणं याई प्रसारयति । तस्माचातुर्मास्पयाज्यमुस्मिल्लोक उभयाबाहुः । यज्ञाभिजितः हस्य" (तया १.६.४) इति । दक्षिणतचोदकमासाया देदक्षिणमागे यस्मायातुमोस्येषु वेदिद्वयमस्ति तस्माताजी स्वर्ग माइन्योपेतो भवति । यद्यपि सर्वेषां बाहुद्वयमस्ति २५ तथाऽप्येक एवं याहुस्तेषां सामयोपेतः ।. मत एवाऽऽनातम्-- " तस्माद्दक्षिणोऽर्ध पारमनो वीर्यायत्तरः" (तेसं १७.६) इति । अस्य तु माहुद्यमपि सामातिशयोपेतमिति विशेषः । तदेतदस्य यज्ञामिजितमनेन यज्ञेन संपादितम् ॥ उमयोर्वेद्योमध्ये प्रयोदशानुलिपरिमितं व्यवधान विधते-"पृथमात्राबेदी असं भिन्ने भवतः। तस्मात् पृथमा म्यासो" (वैया १.६.४) इति । यस्माद्वेपोलतं म्यवधान सस्मालोकेऽपि वामदक्षिणावंसौ पृथमायो। यद्वा-पृयमात्र प्रयोदशाङ्गुल- - ३० १-१.भा.क.ना,हा-अपक्र...भूत्वा' नास्ति। २. भा.क.ना.हा-रोगशान्तये।.३.मा- वातरोगेण । ४. भा.कन्ना.हा-''नास्ति ।

·१.८.३) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३२५ चातुर्मास्येषु वरुणप्रधासपर्व ] परिमाणं यथा भवति तथा विभक्तौ दृश्यते ॥ विधत्ते- उत्तरस्यां वेद्यामुत्तरवेदिमुपवपति । पशवो वा उत्तरवेदिः। पशूनेवावरन्दे । भयो यज्ञपरुषोऽनन्तरित्यै " (वा २.६.४)। यज्ञपरुषो यज्ञावयवस्यानन्त-, रित्या अन्तरायाभावार्थम् । उत्तरयेदेरभावे ,तपो यज्ञावयनोऽन्तरितः स्यात् ॥ वैश्वदेवपर्वण्युक्तानाम् मानेयमष्टाकपालम् , इत्यादीनां पळविपां ब्राह्मणमनुब्राह्मणं चात्राप्यतिदिशति- “एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च इवीरषि" (तैया १.६.५) इति । भानयादीनां पञ्चानां विधायकं पूर्वस्मिन् पर्वणि याह्मणमैत- ५ देवास्मिन् पर्वणि ब्राह्मणं विधायकं येषां पञ्चानां तानि एतद्ब्राह्मणानि । अग्रापि तथैवाऽऽदौ पच हवींच्यनु- विष्ठेदिस्यर्थः ॥ मुख्यब्राह्मणे प्रथम विहितस्यन्द्रामस्यातिदिष्टपञ्चहविरानन्तर्य विधत्ते-" अर्थप ऐन्द्रामो भवति" (वैया १०६.४) इति ॥ सस्मिन् यागे श्रुतौ देवौ प्रशंसति-" प्राणापानौ या एतौ देवानाम् । पदिन्नामी । यदैन्द्रानो भवति । प्राणापानावावरुन्छे । मोजो यर्क वा एतौ देवानाम् । यदिन्दाप्ती । यदैन्दाग्नो भवति । भोजो बलमेवावरन्दे " (नेमा १.६.४) इति । भोजो मानस उत्साहो मलं शारीर- १. मिति विशेषः ॥ मुल्यमाह्मणविहितमामिक्षायागमनूय तद्देवताकावेव' "मेपीमेपो यवमयो विधत्ते--- "मारल्यामिक्षा भवति । वारुण्यामिक्षा। मेपी च मेपश्च भवतः । मिथुना एव प्रजा वरणपाशान्मुशति (तैमा १.६.४) इति । मारत्यामिक्षा भवति मेपी च, बारुण्यामिक्षा भवति मेपश्यति तत्सरसाहित्याभि- धानायौँ चकारी। खीपुरुषरूपयोमपीमेपयोरनुष्टानेन मिथुनात्मिकाः प्रजा रोगामुस्ता भवन्ति ॥ मेपी. मेषयोगुणविशेष विधत्ते-" लोमशौ भवतो मेयरवाय" (तैया १.६.४) इति । एतच सूत्रकारेण १५ स्पष्टीकृतम्-“ अर्णाभिर्मेपप्रतिकृती लोमशी कुरतः ( आपनो ८.६.११) इति । तयोमपीमेपयोः पुरवः शमीपर्णस्थापन विधसे-" शमीपर्णान्युपवपति । धासमेवाऽऽभ्यामपि यच्छति " (वैया १०६..) इति । पासमपीत्यन्वयः ॥ शमीपर्णानां शताधिकसंख्या "विधातुं प्रस्तौति"-" प्रमापतिमा नोपानमत् । स एतेन शतेभ्मेन हविपाडवाघमवारन्छ । यरपरःशतानि शमीपर्णानि भवन्ति | महायस्या- वरुद्धय " (सेवा १०६.५) इति । अत्तं योग्यं शाल्यादिजन्यं यदी तत्प्रजापतिनं प्राप्नोत् । स प २० प्रजापविरेतेन शमीवृक्ष जन्येन शतसंख्यायुक्तेन फारसमद्देन दीपितेऽसौ हुतेन इविपा तदाय संपादित. पान् । अतः परम्शतानि शताधिकसंख्याकानि' पर्णान्युपक्पेत् ॥ तत्र करीरोदा विधान प्रस्तौति- " सौग्यानि वै करीराणि । सौग्या खलु या माहुतिर्दियो पृष्टिं प्यावयति " (नेमा १.६.४) इति । करीरमामकान्यकुराणि सोमवाल्हीसदृशयात् सौम्यानि । माहुतिरपि सोमसंपन्धिनी पृष्टिहेतुः ॥ यिधो- " यरकरीराणि भवन्ति । सौग्ययैवाऽऽहुत्या दिवो सृष्टिमवरले " (तैमा १.६-५) इति । करीरशम्देन २५ एखजूरीफलाम्युध्यन्त इति केचित् । हानि शमीपर्णग्नश्यावोपचारेण तयोः परत उपक्षेत् । तथाप सूत्रकार:-" मयाऽऽभ्यां शमीपर्णरीराण्युपत्रपति परतानि पर सहयाणि " (भापभी द.१३) इति । नवमं यार्ग प्रशंसति-"काय एककपालो भवति । प्रगानो कनयाय" (सेमा १.६.५) इति । मुखियापेरयर्षः। कायः प्रजापतिदेवताः ॥ दीपपात्रसदृशानि यवपिष्टनिर्मितानि पात्राणि विधत्त- । ५-५. भा.क.तं.ना.पा.हा-'प्रथम' नास्ति । ६. १४-तरेयनाल्यो त तरेलाको पाँ। ३. ७-७. म४-यवमयमेशीमेश । ८-८.ते. मा-विधते। २.बा.क.ना.हा-नाल्यानि । भकरोदापम् ; मा अट्युरोत्पादनम् । ११. सं.म.४-सफर। 1 ·- ३२६ तैत्तिरीय-संहिताः (१.८.३ [चातुर्मास्येषु वरणप्रघासपर्व 'प्रतिपूरुष फरम्मपात्राणि भवन्ति । जाता एव प्रजा वरुणपाशान्मुञ्चति । एकमतिरिक्तम् । अनिष्यमाणा एव प्रजा वरुणपाशान्मुञ्चति " (तैया १.६.४) इति । दधिसिक्ता यवसक्तवः करम्भः । यजमानस्य गृहे यावन्तः पुरुषा मनुप्यास्तसंख्यया पात्राणि विधायक पात्रमधिकं कुर्यात् । अत एव सूत्रकार आह- "भामपेपाणां पत्नी करम्भपात्राणि करोति । यावन्तो यजमानस्यामात्याः सनीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानि"" ५' (आपनी ८.५.४०-४१) इति । तदेवमनुप्राह्मणागतेनानुवाकेन वरुणप्रघासादिविधयो देवताप्रशसाश्रोक्ताः । मयानुवाकान्तरेण इविरासादनादिप्रयोगा उच्यन्ते । तन्न वेदिद्वये हविःसादनम्यवस्था विधत्ते- उत्तरस्यां पेद्यामन्यानि वीपि सादयति । दक्षिणायां मारतीम् । भपधुरमेवैनां युनक्ति । भयो मोज एवाऽऽसामव. हरति । तस्माद्बह्मणश्च क्षत्राच विशोऽन्यतोऽपक्रमिणीः" (सेवा १.६.५) इति । मारुत्या आमिक्षाया १. अन्यान्याग्नेयादीन्यष्टौ हवींषि । महतो देवाना मध्ये विशः । अतो मास्याः पृथग्वेदिसादनादेना विशोऽप. धुरमेव युनक्ति अपेक्रमणमेव प्रापयति । धुरो गमनमपधुरम् , भूशिरदेन बहुविधहविर्यहनयोग्य भूमि रज्यते । मा चोत्तरगतां वेदिस्तस्या अपगमनं यथा भवति तथा मरुद्रूपा एना विशो वेद्यन्तरे योजितवान् भवति । कि चाऽऽसां विशामोजो यलमवहरत्येय न्यरोत्येव । यस्माद्विशां न्यारस्तस्मात् प्राह्मणात् क्षत्रियात् । चेमा विशोऽन्यतो मामान्तरे "वाटिकान्तरे वाऽपक्रान्ति ॥ प्रचारपौर्वापर्य पाटेनैव प्रासं प्रशंसति मावस्या पूर्वया प्रचरति । अनृतमेवावयजते । वारण्योत्तरया। अन्तत एव वरणमवयज " (सैमा १.६.५) इति । मारुत्या भामिक्षायाः प्रथमप्रचारेणानृतमययाशासार्यानुष्ठानेन दोपमवयनते विनाशयति । वारण्या भामिक्षाया उत्तरकालीनप्रचारेण वरण वरुणपाशरूपं जलोदररोगमन्तत', एवावयजचे सर्वथैव विनाशयति ॥ प्रचारात् प्राधीने प्वङ्गेषु पूर्वोत्तौर्यापर्यवैपरीत्यं विधते-" यदेवावयु: करोति । तत्प्रतिप्रस्थाता करोति । तस्माद्यच्छ्रेयान् करोति । तापापीयान् करोति " (तैमा १.६.५) इति । २० भावयुत्तरपेचवस्थिताया पारुण्या मामिक्षाया अनुष्टाता, प्रतिप्रस्थावा सु दक्षिणवेद्या मारतीमनुतिष्ठति । तन यादन्याधानादिकमेकैकमगमध्वयुरनुतिष्टति तत्तदा प्रतिप्रस्थाता तदनन्तरमेवाऽनुतिरोत् । अत एवं घ लोकेऽपि संदिग्धेषु लौकिकवैदिकव्यवहारेषु श्रेयान् प्रामाणिकत्वेन संप्रतिपक्षः पुरषो यदेव करोति तदेय पापीयान् मूढोऽपि फरोति ॥ भग्न यौधायनेन यदिदमुक्त-" अय प्रतिप्रस्थाता पनी पृच्छति पनि कस्ने जार इति । भसाविति तं परमो गृहातु" (यौनी ५.७) इति, तदिदं विधत्ते-"पनी २५ पापयति । मेध्यामेपैनो करोति । मयो तप एवैनामुपनयति" (सेमा १.६.५) इति । 'पापं प्रल्या. पोन् पापी' इति स्मृतिकारिखतस्वात् विधमान आरमुद्दिश्य परनी वाघवेस् । तेन च प्रख्या- पनेन पानी पागयोग्यां करोति । किं च समामध्ये मानहानिसहिष्णुत्वरूपं यत् तपः सदप्पेनां पली प्रतिप्रस्थागा प्रापयति । तस्याश्च पल्याः लता मुक्खा आरनिर्देश विपत्ते-" यजार र सन्त न प्रभूयात् । प्रियं शातिर स्यात् ।। अमो मे जार इति निर्दिशेत् । निर्दिश्यदेनं परणपाशेन माहयवि" ३. (मा १.१.५) इति॥ - १२-१२.२.मा-दविःशादनादिप्रयोग उच्यते । १३. तं-सादनावस्था । १४-१४. म४-प्रमाणः सवार। १५. इ.स-पारिकान्तर; क.ना.पा.हा-या पीठिकान्तरे । ।"

·.. वरुण- ५ IA मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३२७ चातुर्मास्येषु वरणप्रयासपर्व] प्रधास्थान हवामहे मरुतो यज्ञाहसः करम्भेणे सजोषसः ॥ प्रधास्यानिति प्र-धास्यान् । हवामहे । मरुतः । यज्ञाहस इति यज्ञ-वाहसः । करम्मेणं । सजोषस इति स-जोपसः ॥ गृहीतकरम्भपात्रां पत्नीमुदानयित्वा वाचयति प्रतिप्रस्थाता--'प्रधास्यान्' इति । इयं गायत्री ।। पूर्वपदलोपोऽत्र द्रष्टव्यः । यथा--- -देवदत्तो दत्तः, सत्यभामा भामेत्येवं प्रधासाः प्रघासाः; तत्र भवास्तेषां संबन्धिनो मरुतः प्रधास्याः। “भवे छन्दसि" (पा ४.४.११०) इति यः। मरुद्विशेषा वा प्रधास्यास्तान् 'हवामहे आहयामः यजामहे वा । " बहुळं छन्दसि" (पा ६.१.३४ ) इति संप्रसारणम् । [ यज्ञं वहन्ति इति यज्ञवाहसः "वहिहाधाभ्यश्छन्दसि" '(उ ६७०) इति विधीयमानोऽसुन् “ गतिकारकयोरपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्व च " ( उ ६७६) इति कारकपूर्वादपि भवति । णिदिति तत्रानुवृत्तवृद्धिः । दधिसर्पिमिश्राः सक्तवः करम्भाः । १० जातावेकवचनम् । तद्योगात्ताच्छब्धम् । करम्भपात्रैहेतुभिः सजोषसः समानप्रीतीन् , परस्परम् 'अस्माभिर्वा सप्रीतीन् । “ परादिश्छन्दसि " (पा ६.२.१९९) इत्युत्तरपदाघुदात्तत्वम् ॥ । यजमानः पुरोनुवाक्यामन्याह--'मो पू णः' इति ॥ पङ्क्तिप्रकारोऽयम् । पादादि- 'स्वादस्त्विति न निहन्यते । मो इति प्रतिषेधे निपातसमुदायो वा । सामर्थ्याल्लभ्या क्रिया; तस्या 'एव · निषेधसंभवात् , अरिस्वति वक्ष्यमाणत्वाच्च । हे 'इन्द, देवनादिगुणक अस्माकं पृत्सु संग्रामेपु प्रवृत्तिः" "मों मा भूदिति | ' सुष्ठु समीचीनमेव, सुष्टु मा भूदिति वा । अस्मान् पृत्सु मा कार्षीः शोभनमेतदिति । “ सुत्रः" (पा ८.३.१०७) इति सोः पत्वम् । प्रधास्यानिति॥ मन्त्रकाण्डे प्रधानयागविधिभ्य ऊर्व प्रधास्यान ''मो पूणः''यद्मामे' अन् कर्म' (तसं १०४.३) इत्येते चत्वारो मन्त्रा भाग्नाताः । तत्र प्रथममन्त्रस्य विनियोगमापस्तम्य प्रघास्यान् हवामहे' इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति" (मापनी ८.६.१९) इति । पाठस्तु- प्रघास्यान् हवामहे मरतो यशवाइसः करम्मेण सजोषसः' इति ॥ वरुणपाशरूपं कर्म नन्तीति घरूण- 'प्रघासाः, तानहन्तीति वरुणप्रधास्याः । यई यहन्तीति यज्ञवाहसः । दधिसमित्रैः सक्तभिनिष्पादित पानजातं करम्भशब्देनोच्यते । तेन 'करम्भेण दक्षिणवेदिस्थितेऽसौ दंपतिम्यां हुयमानेन परस्परं समान- प्रीतयः सजोषसः। तथाविधान् मरुत: हवामहे भादयामः ।। विधत्ते-"प्रधास्यान् हवामह इति पत्नीमुदानयति । महतैवैनाम् " (सैमा १०६.५) इति । एनां पलीमनेन मन्त्रपाठेनादवाऽऽहूतवानेव २५ भवशिष्टस्य मन्नत्रयस्य विनियोगमाहाऽऽपस्तम्बा--"मयावरा बेदी गत्वा पंजमाना पत्नी चोत्तरेणोसरी येविमपीके शर्षे करम्भपात्रायोप्य शीर्षडधिनिधाय पुरस्तात् प्रत्ययौ विहन्ती दक्षिणेऽमी शूर्पण झुहुतः । मोपूण इन्द्र इति यजमानः पुरोनुवाक्यामन्वाह पद्माम इस्युमो याज्याम् । मन् कर्म किकृत इति विपर्यन्ती जपतः "(भाषी ८.६.२४-२५) इति । १६. म४-परणप्रपासपम् । . २. आह- भवति ॥ . ।

·M १० ३२८ तैत्तिरीय-संहिता [चातुर्मास्येषु वरुणप्रधासपर्व मो पूर्ण इन्द्र पृत्सु देवास्तु स्म ते शुप्मिन्नत्या ।' मही ह्यस्य मीढुषो यव्या। हविष्मतो मरुतो वन्दते गी॥ यद्ग्रामे यदरण्ये यत् सभायां यदिन्द्रिये । यच्छूद्रे यय एनश्वकमा वयम् । मो इति । स्विति । नः | इन्द्र । पृस्विति पृत्-सु । देव । अस्तु । स्म । ते । शुप्मिन् । अवया । मही । हि । अस्य । मीढुषः । यया । हविमतः । मरुतः । वन्दते । गीः ।। यत् । 'प्रामै । यत् । अरण्ये । यत् । सभायाम् । यत् । इन्द्रिये । यत् । शुद्धे । यत् । अयं । एनः । चकम । वयम् । " अन्येषामपि दृश्यते ".(पा.६.३.१३७ ) इति दीर्घत्वम् । " नश्च धातुस्योरुधुभ्यः" (पा ८.४.२७ ) इति नसो णत्वम् । किं च-हे 'शुप्मिन् , बलवन् 'ते तत्र प्रसादात् 'भवया करम्भपात्रयागोऽस्तु, अवयजनमत्रया । " अवे यजः" (पा ३.२.७२ ) इति ण्विः । छान्दसो. ऽन्त्यविकारः। सोर्वा डादेशः । वरुणपाशानामवयजनं विनाशहेतुरस्त्विति यावत् । कः पुन- रस्य विशेष इति चेत् ब्रूमः-हे 'इन्द्र, 'अस्य तब मीढुषः सेक्तुः संबन्धिनी इयमिष्टिः "मही पृथ्वी यस्माद् "यव्या यवमानसदृशी अतिस्वल्पेति यावत् । शाखादित्वादिवाथै यः (पा ५.३.१०३)। यद्वा-इयमेवेष्टिः तव प्रसादात् महती 'यच्या यवयित्री वरुणपाशाना. पृथक्करणसमयेति यावत् । १५ छान्दसो यः। भन्वादेशवादस्येति निहन्यते । दाश्वानादौ " मीढ्वान्'" (पा ६.१.१२) इति निपातितः । कि च-'हविष्मतः चरुमतः मम 'गी: 'वन्दते स्तौति ॥ दम्पती याज्यां ब्रूत:-'यग्रामे ' इति । षट्पदा जगती इयम् ।। ग्रामे जनपदे ("भरण्ये) गूढे प्रदेशे 'सभायां गृहे 'इन्द्रिये चक्षुरादिके वागादिके च, 'शूद्रे चतुर्थे । निकृष्टोपलक्षणम् । मोविति ॥ तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु--'मो पूण इन्द्र पृत्सु देशस्तु म ते शुमितवया । मही सस्य मीदुषो यग्या। हविष्मतो मरतो वन्दते गी: ' इति ॥ है. इन्द्र देव, 'नः अस्मान् "पृत्सु संग्रामेषु मो मैव प्रवर्ग येति शेषः। तदेतदप्रवर्तनं 'सु समीचीन वैरिणामेवासंभवात् । हे . सुष्मिन् बलवन्, ते तय प्रसादात् 'भवया अवयजनमनिटनाशनम् अस्तु स्म सर्वदा भवतु । यस्मात् कारणात् मीरो दृष्टिसेपनसमर्षस्य तय प्रसादादरमाकं.'मही भूमिः यम्या यवादिकत्स्नधान्पयोग्या तस्माद. निष्टनारानमित्यन्वयः" । गीः अस्मदीया स्तुतिस्मा पाक् 'हविष्मतः करग्मपात्ररूपहवियुंक्तान् महतः 'पन्दवे नमररोति स्तोतील। यदिति । दिनीयमन्त्रपाठस्तु-: पद्मामे पदरम्ये यत्समायो यदिन्द्रिये । यो यर्य पनामा पपम् । यदेवस्माधि धर्मणि तस्यादयमनमसि साहा' इति । अत्र सप्त याम्दा सप्तमा पायमेदायोः पादरायः। 'भये स्वामिनि वैये कार, एकस्य दंपत्योमध्ये कस्यचित् धर्मणि १७.मा-निवार कमिरपन्यया । । २. + ·। १.८.३) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता धातुर्मास्येषु वरुणप्रघासपर्व] यदे(१)कस्याधि धणि तस्यावयजनमसि स्वाहा । यत् (१) । एकस्य.। अधीति । धर्मणि। तस्य । अवयनमित्यव-यजनम् । असि । स्वाहा । " अर्यः स्वामिवैश्ययोः" (पा ३.१.१०३) इति निपात्यते । निपातनसामर्थ्यादेयामिमतस्य सिद्धिः । एषु प्रामादिष्वाधारेषु एतेषु वा निमित्तेषु 'वयं यत् 'एनः पापंचकृम बुद्धिपूर्वमबुद्धिपूर्व वा संह कृतवन्तः । साहितिक दीर्घत्वम् । “ अस्मदो द्वयोश्च" (पा १.२.५९) इति द्वयोर्बहु- . ५ वचनं वयमिति । यच्च आवयोः एकस्य अन्यतरस्य एनः पृथगेवानया मया या कृतम् अधि धर्मणि स्थानासनादिके क्रियमाणे तन्निमित्तं वा कृतं तस्य सर्वस्य. अवयजनं नाशनम् 'असि, हे करम्भपात्राणि । सामान्यविवक्षायामेकवचनं, करम्मेण चेति 'प्रक्रान्तत्वात् । स्वाहाकरोमि वामिति । " यजमानदेवत्यो वा आहवनीयः" ( तैना १.६.५ ) इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ : पृथग्गच्छन्तावनुमन्त्रयेते परनीयजमानौ- 'अक्रन्' इति । अनुष्टुबेषा । "अक्रन् १. कृतवन्तः । बहुवचनेन द्वावुभ्येते । "कर्म करम्भपात्रहोमलक्षणं कृतवन्तः । “ मन्त्रे घस" (पा २.४.८० ) इति ब्लेलुक् । पुरुषव्यत्ययः । अकार्मेति मध्यम(उत्तम ?)तया विपरिणतिः । शास्त्रीये धर्मे 'वयं यजमानो दारा दासाश्च प्रामादिविपये" यत्पापमधिक 'चम तस्य सर्वस्य भवयजन "विनाशकं हे करम्भपात्रजात, स्वम् मसि, मतः "स्वादा त्वां ददामीत्ययः । एतयोदभयोर्याज्यापुरोनु. वाक्ययोहोंत्रत्वमपवदितुं विधत्ते-" यत्पत्नी पुरोनुवाक्यामनुव्यात् । निर्णयों यजमानः स्यात् । यजमानोऽ. १५ न्वाह । भात्मसेव धीर्य धत्ते । उभौ याज्याः सवीर्यत्वाय " (तया १.६.५) इति । याग्यादृष्टान्तेन पुरो. नुवाक्यायामपि प्रसक्ता" पत्नीमर्थवादेन वारयति ॥ पापरूपेण प्रविश्य वस्यो यशपाती इति पणो " याज्यायामेनःशब्देन विवक्षित इति दर्शयति-" यद्मामे यदरण्य इत्याह । यथोदितमेव बरुणमवयजते" (तैया १.६.५) इति ॥ दक्षिणवैदिगतेऽसौ होमं विधातुं प्रस्तीति-" यनमानदेवत्यो वा भादयनीया । भ्रातृन्यदेवत्यो दक्षिणः । यदाहवनीये जुहुयात् । यजमानं वरणपाशेन प्राहयेत् " (तैयार..५), इदि । २० उत्तरदिकस्यायो ५ वेद्यामुत्तरवेापवापेन" निप्पय माहवनीयः। इतरयदिगतोऽनिर्दक्षिणः ॥ विध.- "दक्षिणेऽमौ जुहोति । भ्रातृन्यमेव वरूणपाशेन ग्राहयति" (तेया १०६.५) इति ॥ जुहमपवरितुं विधत्ते--"शूर्पण जुहोति । अन्यमेव वरुणमययजते" (या १.६.५) इति । अग्नसाधने पै भवमन्य भोग्पदन्यविनाशिनमित्यर्थः ॥ होमे गुणद्वयं क्रमेण विधते-"शीपंअधिनिधाय जुहोति। शोर्पत एवं वरुणमवपजते। प्रत्य इतिहजुहोति । प्रत्यव बरुगपाशानिमुंग्यते " (सेमा १-५) २५ इति । करम्मपावपूर्ण शूपं शिरसि सन्निधाय पाहुयात् । तेन शिरोरोगादिकं वारयति । पधिमामि मुखेन होमेन प्रयह वरुणस्य प्रतिछलावेन प्रमक एव सत् वरुणराशानिकृष्टो मुध्यते ।। १.त्रि-प्रकृतत्वात् । २८. मा.क.मा.पा-ग्रामविषये; 'हा-प्रामादिविषये नास्ति। १९. आ.क.ना.पा-प्राप्ताम् । २०-२०.त.मा-यज्ञविधातिवरुणो । २१. सं.म.-"दिग्गतायाम् । २२. तं-वेगवापेन। २३. इ.उ.ना- ३. भोकायमानि (!) विनाशयती सा; पा-मोक्तम्य याति) शिनाथनमित्यपः। २ .

·। - तैत्तिरीय-संहिता (१.८.३ [चातुर्मास्येषु घरुणप्रवासपर्व अन् कर्म कर्मकृतैः सह वाचा मयोभुवा । देवेभ्यः कर्म कृत्वाऽस्तं प्रेत सुदानवः ॥ ३ ॥ [वयं यदिशतिच] अन् । कर्म । कर्मकृत इति कर्म-कृतः । सह । वाचा । मयोभुवेति मयः भुवा || देवेभ्यः । कर्म । कृत्वा । अस्तम् । प्रेत । इत । सुदानव इति सु-दानवः ॥ ३ ॥ [ मैसं १.१०.२; कासं ९.४; कपिस ८०७; वासं ३.४४-४७] 'अस्तं प्रेत ' इत्येकवाक्यत्वात् । कर्मकृतः एतस्य कर्मणः कर्तारः एतदेवाक्रन् । “सुकर्मपाप" 'पा ३.२.८९) इति किप् । 'सह "वाचा मन्त्रात्मिकया 'मयोमुवा मयसः सुखस्य भावयित्र्या मन्त्रवदेव कर्म कृतवन्तः । भवतेय॑न्तात् विप् । " बहुलमन्यत्रापि " ( उ १९०) इति १. णिलुक् । उपपदसमासः । " अन्तोदात्तादुत्तरपदात्" (पा ६.१.१६९) इति तृतीयाया उदात्तत्वं व्यत्ययेन नित्यसमासेऽपि । यद्वा मयसां भूर्मयोभूरिति पष्ठीसमासः । "सावेकाचः" (पा ६.१.१६८) इति वाचः तृतीयाया उदाचत्वम् । देवेन्यः देवार्थ देवर्ण- निरवदानार्थम् । ते यूयं संप्रति 'कर्म यथोक्तं कृत्वा 'अस्तं "प्रेत स्वं स्वं स्थानं वियुक्ता गच्छत हे 'सुदानवः कल्याणदानाः । कर्मसमाप्तिं वा अस्तमयत देवाः । “ देवानृणं निरवदाय" १५ (तैमा १.६.५) इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इत्यष्टमे तृतीयोऽनुवाकः 11 . भन्निति ॥ तृतीयमन्त्रपाठस्तु-मकन् कर्म कर्मकृतः सह वाचा मयोभुवा । देवेभ्यः कर्म कृत्वाऽस्तं प्रेत सुदानवः' इति ॥ "कर्मकृतः अध्वर्युप्रमुखा यजमानपत्न्यन्ताः सर्वे, "मयोभुवा मयः शिवं १. सुखम् । “यदै शिवम् । तन्मयः" (तैवा २.२.५) इति श्रुतेः । तत्सुखं मावयिया मन्त्रोच्चारण- रूपया वाचा सह "करम्भपात्रहोमान्तं कर्म मन् कृतवन्तः । है 'सुदानवः सुष्टु हविषः प्रदातारोऽ. स्वाया, देवादिक कृत्वा मतं प्रेत सई गछ। अस्मिन्मन्त्र उत्तरार्धात दर्शयति- सन् कर्म कर्मकृत इत्याह । देवानृणं निरवदाय । अनृणा गृहानुपप्रेति वावंतदाह " (तत्रा १६.५) इति । देवान् प्रति प्रत्यर्पणीयं यहणं तन्निरवदाय निःशेषेण प्रत्ययं ॥ अथावभृधदम्य विधातु २५ प्रस्तौति-"वरुणगृहीतं घा एतयज्ञस्य । यद्यजुषा गृहीतस्यातिरिच्यते । तुपाश्च निष्कासश्च" (नैना १०६.५) इति । वारणयागे मेपार्यपु यवेषु ये तुपा यश्च निष्कासः पालन मामिक्षांशलेपस्तदुभयं पूर्व मन्द्रेण गृहीतस्य दप्यस्यातिरिक्तोऽशः मतो यज्ञमंवमेतद्धरणगृहीतमेव ॥ विधत्त-"तुपैश्च निष्कासन चायभृयमदेति । वरणगृहीतेनैव वपणमवजयते " (तैया १.१.५) इति । भावभूयशब्देन सामिकाव. मृयधपिन कोच्यते । सदेवत् प्रत्यभिज्ञापयितुं तत्रत्यविधीन् सार्थवादाननुक्दति-" अपोऽवयम- .३० पति । भय पै परण:। साक्षादेव परणामवजयते । प्रतिपुतो वरुणस्य पाश इत्याह । घरगपाशादेव २४. म४- पाप 1२५. तै-खस्वगृहम् ।

·" १.८.३) भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता चातुर्मास्येषु पक्षणप्रयासपर्व] निर्मुच्यते । अप्रतीक्षमायन्ति । वरुणस्यान्तहित्यै । एधोऽस्येधिषीमहीत्याह। समिधैवाप्निं नमस्यन्त पायन्ति । तेजोऽसि तेजो मयि धेहीत्याह। तेज एवाऽऽत्मन् धत्ते" (तैना १.६.५) इति । अपः प्रत्यव- भृथमनुतिष्ठेदप्सु कुर्यादित्यर्थः । अपामधिपतिरवादप्सु वरुणस्तिष्ठति । अतोऽत्र होमेन वरुणं साक्षादेव स्पषधानमन्तरेणैव विनाशयति । कर्मानुष्ठानादूर्वमुदकसमीपं 'प्रतियुतः' (तैसं १.४.४५) इत्यनेन मन्त्रेण परित्यजेत् । उदकेषु स्थितो यो वरुणस्य पाशः स एपः प्रतियुतः परित्यक्तः । परित्यज्य पृष्ठदेशम- + पश्यन्त एव प्रत्यागच्छेयुः। भागत्य 'एधोऽसि ' 'तेजोऽसि ' (तैसं १.४.४५) इति द्वाम्यामाहवनीये समिधावादण्यात् । हेऽग्ने, धोऽसि बनया समिधाऽभिवृद्धोऽसि । भतस्त्वत्प्रसादाद्वयमध्येधिषीमहि समृदा भवेम । समिजन्यज्वालया तेजोऽसि मतो मयि तेजः स्थापय ॥ भत्र विनियोगसंग्रहः- "पत्न्यादानं प्रघास्येति प्रविप्रस्थातृकर्म तत् । स्वामी मो स्वित्यनुध्यायगाम इति दंपती॥ सन्नित्यपि तावेव मन्त्राश्चत्वार ईरिताः " ॥२॥ इति । भय मीमांसा ॥ सप्तमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- 'वैश्वदेवब्राह्मणस्यातिदेशो वादमानगः। स वादानविधिस्थो वा हविर्विध्यन्वयाद्भवेत् ॥ अर्थवादैकनिष्ठोऽसौ मैवमहाविधेरपि । समानः सोऽन्वयोऽङ्गानां विधिरप्यतिदिश्यताम् ॥" (जैन्या ७.१.७-८)। चातुर्मास्येषु वैश्वदेववरुणप्रधाससाकमेधशुनासीरीयनामकानि चत्वारि पर्वाणि । तत्र वैश्वदेवेऽष्टी हवींषि विहितानि । “भानेयमाकपालं निर्षपति सौम्यं धरुर सावित्रं द्वादशकपालर सारस्वतं घरं पौष्णं धर मारुतर सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षा द्यावापृथिव्यमेककपालम् " (तैसं १.८.२) इति । तेषां २० विषां प्राक्षणेऽर्थवाद भाग्नात:--" वाघ्नानि वा एतानि हवीर पि" (मैसं १.१०.५) इति । अङ्गविधयोऽपि तत्राऽऽग्नाता:--"धा संनद्धं पहिर्भवति त्रेधा संनद इध्मः" (मैसं १.१०.७), "नव प्रयाजा हज्यन्ते । नवान्याजाः " (तैया १.६.३) इति । एवं स्थिते वरुणप्रयासेपुण पूर्वोक्तान्यामेयादीनि पञ्च इधपि विधाय तदीयं पूर्वोदाहृतं प्राह्मणमेतेषु पञ्चस्वतिदिशति-" एतद्ब्राह्मणान्येव पन्न हवी पि, यद्ब्राह्मणानीतराणि " (इ. तैना १.६.४) इति । तत्रार्थवादमात्रस्यातिदेशो न्याय्यः। तस्य हवि. २५ विधिमिः सह स्तुत्यस्तावकरूपेणान्वयसंभवादनविधिना च तदसंभवादिति चेत् । मैवम् । उपकार्योप- कारकभावेन इविपामङ्गानां चान्वयात् । तस्मादर्थवादसहितानामङ्गविधीनामतिदेशः ॥ तत्रैवान्यचिन्तितम्- श्रुतमेककपालस्य ब्राह्मणस्यातिदेशनम् । तत्पूर्ववत्तथैन्द्राम एतद्दाह्मण इत्यपि ॥" (जैन्या ७.१.९)॥ एककपालबाह्मणं वैश्वदेववरणप्रघासेपु पठितम् । ऐन्द्रानब्राह्मणं वक्ष्णप्रघासेवाम्नातम् । एवं स्थिते साकमेधेषु विहितयोरेककपालन्द्रानयोब्राह्मणातिदेश आम्नायते-" एतद्ब्राझण ऐन्द्राम एतद्ब्राह्मण . २६. तं-'प्रघासे।

·. तैत्तिरीय-संहिता (१.८.३ [चातुर्मास्येषु वरणप्रयासपर्व एककपालो यद्माह्मण इतरश्चेतरश्च" (इ. तैवा १.६.७) इति । तत्रोभयन्न पूर्वन्यायेनार्थवादविधिसहि- ताङ्गकाण्डस्य सर्वस्यातिदेशः" । पूर्वन्यायस्य विषयप्राप्तये वक्ष्यमाणोदाहरणस्मारणाय वाक्यकथनम् ॥ एकादशाभ्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- मारुत्याः सार्धमष्टाभिर स्तन्त्रं मिदाऽथ वा। प्रयोगैकत्वतस्तन्त्रं भेदो देशस्य भेदतः ॥" (जैन्या ११.२.११)॥ वरुणप्रघासेष्वामेयादीनि नव हवींपि विहितानि । तेषु मास्तीमामिक्षा प्रतिप्रस्थाता दक्षिणे. विहारेऽनुतिष्ठति । इतराणि •तु अष्टावध्वर्युरुत्तरे विहारेऽनुतिष्ठति । तेपामष्टानां प्रयोगैक्यात् तन्त्रेणाना; न्युभयवादिसंमतानि । तथा वान्येव मारुत्या भपीत्यत्रापि तन्त्र प्राप्तम् । कुतः? वरुणप्रधासान्तःपातिरवेन प्रयोगक्यात् । नन्वन्त्र विद्यारभेद भाग्नातः- " पृथगनी प्रणयतः, पृथग्वेदी कुरुतः" इति, १. सोऽयं पृथगनुष्ठानाभावे व्यर्थः स्यात् । मैवम् । इविरासादनमात्रे त दोपयोगात् । " अष्टावध्वर्यु- पत्तरे विहारे इवीरप्यासादयति । मारतीमेव प्रतिप्रस्थावा दक्षिणस्मिन् " (इ. बापत्रौ ८.६.१४,१५) इति तद्विधानात् । तस्मात्तन्त्रमिति प्राप्ते यूमः-देशभेदात् प्रयोगभेदे सत्यनानुष्टानमपि भिद्यते न च तस्य हविरासादनमानार्थता युक्ता । तदासादनस्य दृष्टहोमार्थत्वे सति त्यागेन अदृष्टार्थत्वकल्पनाप्रसगात् नप प्रयोगभेदेनैवाऽऽसादनभेदस्यापि सिद्धौ वचनमनर्थक स्यादिति वाच्यम् । अव्यवस्थानात् प्रतिप्रयोग- १५ प्राप्तौ तव्यवस्थार्थत्वात् । तस्माभेदेनाङ्गानुष्ठानम् ।। तनवान्यचिन्तितम्- कर्तृभेदो न वा तत्र भेदः स्वादशभेदवत् । पचर्तिवावचनान्मैव द्वयोक्त्या व्यवस्थितिः ॥" (जैन्या ११.२.१३) सत्र पूर्वोक्तविषये प्रयोगभेदादाधाराद्यद्भेद इव होतृब्रह्मादीनां कर्तृणामपि भेद इति चेत् । २. मैवम् । वाचनिकपञ्चसंख्याविरोधात् । अध्वर्युप्रतिप्ररथातृहोतृप्रयाग्नीध्राः पञ्चत्विजश्चातुर्मास्येषु विहिताः " चातुर्मास्यानां यज्ञक्तूनां पञ्चविंजः " (द. भापत्रौ ८.५.१५) इति । यद्यानेयांद्यष्टके मारत्या छ होत्रादिभेदः स्वात्तदा पञ्चसंख्या बाध्येत । ननु पम्चसंख्यासिद्धयर्थमायाद्यष्टके प्रतिप्रस्थाता प्राप्नुयात् । मावस्यां चावयुः प्राप्त इति चेत् । सत्यम् । प्राप्तावेव तावुभावुभयन । व्यवस्था तु वचनाद्भविष्यति । तत्तु वचनं पूर्वप्रोदाहृतम् । तस्मानास्ति कर्तृभेदः ॥ तत्रैवान्यचिन्तिवम्-- " यत्रैव पत्नीसंयाजादी तन्त्र मित्रताऽय वा। तन्त्रमान्क्यतो मैवं कर्तृभेदानिगरणात् ॥" (जैन्या ११.२०१३)॥ तत्रैवाऽऽनयाचटके मारुत्या च गाईपस्ये होठव्येषु परनीसंयाजादिषु तन्त्र युक्तम् । कुतः गाईपरयकरयात् । न हि भाइदनीययत् दक्षिणे विहारे गाईपत्यः पृथगस्ति । तस्मात्तन्त्रमिति प्राप्ते घूमः- ३. म तावत् पूर्वोत्तः कर्तृभेदो निवारयितुं शक्यते । सथा सस्यध्वर्युणा हुताः परनीसंपाजाः प्रतिप्रस्थान- कर्तृकायो मारत्या कयमुपकुयुः १ तस्मादपयुः प्रनिप्रस्थाता च गाईपरये पृथपत्नीमयाजान्नुहुयाताम् । " - २५ ? २७.आ.क.सं.ना.पा.हा-सर्वत्रातिदेश. 1 २८, इ.फ.तं.ना.मा.हा-वा यधने, भा-या (बीज) कपनम् ! २९. क.ना.पा.हा-पृथगग्नीन् । ३०-३०. भा-टहोमार्यस्वे सति तत्परित्यागेन; त.मा. सोमार्थपरिश्यागेन; हा-होमार्य (1) सति रयागेन। ३१. शा.क.ना.दा-तत्र ।

·“ १० :" भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३३३ चातुर्मास्येषु वरुणप्रयासपर्व ] द्वादशाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- 'विहारभेदे निर्वापमन्त्रादेस्तन्त्रता न वा । तन्त्र द्वयोः स्मृतेः सिद्धरत्तमोक्रया पृथग्भवेत् ॥" (जैन्या १२.१.१३)॥ वरुणप्रघासेष्ववर्युप्रतिप्रस्थानोर्विहारभेदेऽपि 'मन्नेवेकेनैव पठ्यमानेषु तयोरर्थस्मृतिसिद्धौ तन्त्र- मिति इति चेत् । न । 'निर्यपामि' इत्युत्तमपुरुषार्थस्य पाठमन्तरेण स्मृत्यभावात् ।। तस्माद्रुभयोः ५ पृथक् पाठः॥ सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- "निष्कासेन तुपैश्वावभृय यन्तीत्यनूयते । नीरोत्सेकः कर्मणो वा विधिः सौमिककर्मणः३२ ॥ यो दर्शपूर्णमासाभ्यां वारुण्या चोदनोद्गतः । म्युत्सेकोऽनूधतामेप मैवं कर्मणि सौमिके ॥ मुख्योऽवभृथशब्दोऽतस्तरसादृश्यविवक्षया । धर्मानतिदिशन् कर्म विधत्ते धर्मसंयुतम् ॥" (जैन्या ७३.९-११)। वरणप्रधासेषु श्रूयते -"'वारण्या निष्कासेन तुपैश्चावभृथमवयन्ति" (भापश्री ८.७१४) इति । निष्कास लामिक्षाया लेपः । " प्रारयां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्ताम्" (तसं १०६.५) इत्यादिमिर्मन्त्रैः दर्शपूर्णमासयोर्दिक्षु सर्वास्वापो विविधमुत्सिच्यन्ते । सोऽयं व्युत्सेको वारुण्यामिक्षायामेव चोदकप्राप्त...। अनूयते । अस्ति हि व्युत्सेकस्याऽप्यवभृथत्वम् । “ एप वै दर्शपूर्णमासयोरवभृथः" (सं.१.७.५) इति ध्रुतत्वादिति प्राप्ते धूमः-सौमिके कर्मण्यवभृथशब्दो मुख्यः। तस्य शब्दस्योद्भिदादियविधेयक्रिया- सामानाधिकरण्येन नामधेयत्वात् तत्रैव वैदिकप्रयोगयाहुल्याच । ५:च्युन्सेके त्यसंयन्धात् ५ उपचर्यते । न हि सौमिककर्मणीवापां प्युरसेकेऽवभृथभावनामंशत्रयवतीं पश्यामः, येन तत्र मुख्यत्वमाशयेत । २० तस्मात् "सौमिककर्मवाचिनमवभृथशन्दं वरुणप्रघासप्रकरणे प्रयुआन भाग्नायो मासाग्निहोत्रन्यायेन . सौमिकधर्मानतिदिशन् कर्मान्तरं तद्धर्मसंयुक्तं विधत्ते । न च विपर्ययेणात्रैव मुख्योऽवभूयोऽस्त्विनि शनीयम् | भपेक्षितस्य कर्मकलापस्यात्राभावात् । तस्मात् सौमिकधर्मोपेतकर्मान्तरविधिः ॥ तत्रैवान्यच्चिन्तितम्- " तब दग्यं पुरोटाशस्तुपनिष्कासकावुत ।। २५ प्राप्तोऽवभृथशम्देन पुरोधाशोऽतिदेशतः ॥ H ३२.तं. म४-'क कर्मिणः; क.ना.पा.हा- धामणः। ३३. तं.म४-चोदकाग्रत.। ३४-३४.तं. मर-मिक्षायागे चोदप्राप्ते । ३५-३५ तं- व्युत्सेकेन त्वा', 'म४-व्युत्पेक्त्वसंबन्धा; ' ना.हा-य्युत्सकैन असंबन्धा। ३६. ते.मर-सौमिके कर्म'।

·५ " ३३४ सैत्तिरीय-संहिता (१.८.३ [चातुर्मास्येषु वरणप्रघासपर्व तुपनिष्कासयोरन साक्षात् क्लुप्तोपदेशतः। पतिदेशप्रापितस्य पुरोडाशस्य बाधनम् ॥" (जैन्या ७.३०१२-१३) तत्र पूर्वाश्ते कर्मान्तरे धर्मातिदेशकेनातभृथशब्देन पुरोडाशोऽतिदिश्यते । मतिदेशश्वोपदेशात् दुर्बलः । तस्मात्तुपनिष्कासाभ्यां पुरोटाशो बाध्यते ॥ एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- 'निष्कासावभूये विप्रकर्षोऽथ प्रतिपादनम् । उतार्यकर्म पशुवदायोऽवभृयशन्दतः ॥ कर्मान्तरं तदाऽपि स्यात् प्रतिपतिः प्रयाजवत् । प्राधान्यापार्यकर्म स्यात्तच्चावभृथधर्मकम् ॥" (जन्या ११.२.१९-२०)। चातुर्मास्यगते [वष्णप्रयासेपु] वाहणीमामिक्षा प्रकृत्येदमाम्नायते-" वारुण्या निष्कासेन सुषैश्वावभृथमवयन्ति " (आपश्री ८.७.१४) इति । अत्राय प्रयोगप्रकार:- वरुणप्रघासेपु नव हवींपि । तेप्वष्टम हविरण्यामिक्षा 1 नवमं हविः काय एककपालः । वारण्यामिक्षायां यवपिटनिर्मित मेषमव- दधाति । तत भामिक्षासंयुक्तं पर्वमवदाप हुला तत एककपालेन प्रर्य भाण्डलिप्तेन" वारुण्या- मिक्षाया निष्कासेन यवतुपैश्वादन्थमनुतिहन्तीति । तत्र संशयः । किं वालण्यामिक्षाया एकमशं यवमय- १५ मेषसहित पूर्व प्रदाय पश्चादेककपालप्रचारादूर्व निष्कासरूपेणांशान्तरेण तुपैश्च प्रचरितव्यमित्येव प्रचारस्य विप्रकर्षः, उस कर्मान्तरम् । तत्रापि किं प्रतिपत्तिकर्म, पाहोस्वित् अर्थकर्म इति । तत्र विप्रकर्ष इति सावत् प्राप्तम् । कुतः ? पशौ तथा स्वात् । मातःसवने घपया प्रचर्य तृतीयसवने हृदयाघङ्गैः प्रचार इति सवनीयपशौ यथा प्रचारविप्रकर्षरतद्वदनापीन्यायः पक्षः। तया सत्यवभृथशब्दवैयर्थ्यप्रसगात् कर्मान्तरमिति पक्षान्तरम् । तदाऽप्यामिक्षाहविःशेषस्य निष्कासस्यान्यस्मिन् कर्मणि इंविट्यायोगात २. प्रयाशेपन्यायेनेदं प्रतिपत्तिः स्यात् । यथा 'प्रयाजशेषेण हवीप्यभिधारयति' (द. तसं २.६.१) इत्या सपछेषं संस्कर्तुमभिधारणमेवमयापि निष्कासः संस्कियत इति प्राप्ते घूमः-- तस्मिन् पक्षे निष्कासस्यैव संस्कार्यदायरवेन "प्राधान्यान्निष्कासमिति विभवितव्यत्यय: स्यात् । अतोऽवभृधस्स प्राधान्यात् अर्थ- कर्मत्यमेव द्रष्टम्यम् । यदि चातुर्मास्येषु "नाऽवभूयस्तदा तद्धांतिदेशाय तबामनिर्देशोऽस्तु । तस्य तदीयदम्यशेपस्यापि कमान्तरे विनियोगो वाचनिकः । तस्मादर्यकर्म । इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये पदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाणेऽटमप्रपाटके तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥ । २५ ३७.त-कपोप । ३८. क-बाधना; तं-बाधने हा-पापनाम् । ३९. इ.उ.क.पा.हा-'दभ्यात् । ४.. भा.क.ना.हा- मेषम् ' नास्ति । ४१. मा-अतिरिक्तेन ४२. भा.क-सुधा। ४३. ते.मा- न्यायनेयं । ४४.त.म-प्राधान्याय । ४५ से.म४-नास्त्यवरुपः। ४६-४६. सं.म४-अन्यदीयद्रप्य। - ·५ " १.८.४) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता चातुर्मास्येषु साकमेधप] अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं नियपति साकर सूर्येणोद्यता मुरुदयः सांतपनेभ्यो मध्यंदिने चहें मरुभ्यो गृहमधिभ्यः सर्वांसां दुग्धे सायं चरं अभय । अनौकवत इस्पनीक-यते । पुरोडार्शम् । अष्टाकपालमित्य॒ष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । साकम् । सूर्येण । उद्यतेत्युत्-यता | मरुभ्यं इति मरुत्-भ्यः । सांतपनेभ्य इति साम्-तपनेभ्यः । मध्यंदिने । चुरुम् | मरुभ्य इति मरुत्-भ्यः । गृहमेधिभ्य इति गृहमे॒धि-भ्यः । सर्वासाम् । दुग्धे । सायम् । चरम् । अय साकमेधहवींषि विधीयन्ते । तत्र प्रथमेऽहनि यानि भवन्ति तानि विदधाति- अग्नयेऽनीकवते' इति ॥" देवासुराः संयत्ता आसन् । सोऽग्निरब्रवीत् । ममेयमनीकवती तनः (तैना १.६.६) इत्यादि ब्राह्मणम् । असौ वा आदित्योऽग्निरनीकवान् । तस्य रश्मयो- ऽनीकानि " (तैना १.६.६ ) यदा सूर्यश्वोदयं करोति, अध्वर्युश्च पुरोडाशं निर्वपति ; तदानी १० 'सूर्येण 'उद्यता "साकं 'निर्वपति तदा सूर्योदयकाले निर्वपतीत्यर्थः । " राजसूय " (पा ३.१.११४ ) इत्यादौ सूर्यशब्दो निपातितः । “शतुरनुमः "(पा ६.१.१७३) इत्युपच्छन्दात् तृतीयाया उदात्तत्वम् । अथ मध्यंदिने मरुद्भ्यः 'सांतपनेभ्यः 'चरुं निर्वपति । अहो मध्यं मध्यंदिनम् । “ मध्य मध्यं दिन चास्मात् " (पा ४.३.६० वा ३) इति दिनणप्रत्ययः । सम्यक् समन्ताच्च शोषणं संतपनं, तसंबन्धिनः सांतपनाः सांतपनसमर्थाः शत्रूणाम् । १५ " तेऽसुराः पराजिता यन्तः" (तैना १६.६) इत्यादि ब्राह्मणम् । अथ 'सायम् अस्तकाले "मरुद्भ्यः गृहमेधिभ्यः गृहमेधवद्भ्यः सर्वासां गवां यजमानसंबन्धिनीनां 'दुग्धे 'चर निर्वपति । " ते देवाः श्वोविजयिनः " (तैना १.६.६ ) इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ तृतीये वरुणप्रधासाख्यं द्वितीयं चातुर्मास्यपर्वोक्तम् । चतुर्थपन्चमपटेषु साकमेधाल्यं तृतीय पर्वोच्यते । तञ्च पर्व दिनद्वयेऽनुष्टयम् । तदाहाऽऽपस्तम्बा-" ततश्चतुषु मासेषु पूर्वस्मिन् पर्वण्युपक्रम्य २० यह साकमेधैर्यजते " (आपश्रौ ८९.२) इति ॥ अग्नय इति ॥ तव प्रथमदिने कर्तव्यानि त्रीणि इपि विधत्ते–'अग्नयेऽनीकवते पुरोमष्टा- कपालं निर्वपति साकर सूर्येणोद्यता मयः सांतपनेभ्यो मध्यंदिने चलं मल्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासा दुग्धे सायं चरम्' इति ॥ अनौकवते सैन्यवते । 'उग्रता सूर्येण साकम् इत्युदयकालविधिः । सम्यक् तपनं संतपनं तत्संबन्धिनः सांतपना अनिष्टविनाशिन इत्यर्थः । मेधो यज्ञः । गृहं च मेधश्च तदुभयवन्तो २५ गृहमेधिन उभयपालका इत्यर्थः । 'सासो यजमानस्य यावत्यो गावः सन्ति तावतीनाम् । विहितास्विष्टिषु प्रथमेष्टिदेवतागुण प्रशंसति-"देवासुराः संयत्ता आसन् । सोऽभिरब्रवीत् । ममेयमनीकवती सन्ः । सो प्रीणीत । अथासुरानभिभविष्यथेति । ते देवा ममयेऽनीकवते पुरोटाशमष्टाकपालं निरवपन् । सोऽनि- १. मै-दिनम् ।। २. मै-दिनवप्रत्ययः त्रि-नप्रत्ययः । १.तं कर्मण्यु। २.त-प्रथमेष्टेर्दैवताया गुणं; मा-प्रथमेष्टेपत्तागुणम् । - - , ·तैत्तिरीय-संहिता (१.८.४ [चातुर्मास्येषु साकमेधपर्व रनोकवारस्वेन भागधेयेन प्रोतः । चतुर्धाऽनीकान्यजनयत । ततो देवा अभवन् । पराऽसुराः । यदमयेऽनीक. वते पुरोडासमष्टकपालं निर्यपति। अनिमेवानोकान्तर स्वेन भागधेयेन प्रीणाति । सोऽग्निरनोकवान्स्पेन भागधेयेन प्रीतः । चतुर्धाऽनोकानि जनयते " (तैबा १६.६) इति । चतसृप्वपि दिश्वसुरांनवरोर्बु चतुर्विधानि सैन्यानि ॥ सूर्योदयकालं प्रशंसति--" असौ वा आदित्योऽमिरनीकवान् । तस्य रश्मयो:- ५ नीकानि । साकर सूर्येणोद्यता निर्यपति । साक्षादेवास्माः मनीकानि जनयति " (तैना १०६.६) इति । उष्णत्वादादित्यस्यामित्वम् । उत्साहोपेतयोद्धवंत् सर्ववस्वरया 'प्रसराश्मीनामनीकत्वम् ॥ द्वितीयाया इष्टदेवताया गुणं प्रशंसति-"तेऽसुराः पराजिता यन्तः । द्यावापृथिवी उपाश्यन् । ते देवा मरुद्भ्यः सांतपनेभ्यश्ररं निरवपन् । तान् द्यावापृथिवीम्यामेवोभयतः समतपन् । यन्मरुद्भ्यः सांतपनेभ्यश निर्वपति । धावापृथिवीम्यामेव तदुभयतो यजमानो भ्रातृव्यान्संतपति" (तैवा १.६.६) इति । १. तानसुरान् द्यावापृथिवीभ्यामेव कृत्स्नयोरपि चावापृथिग्योरुभयतोऽसुराणामधस्ताचोपरिष्टाच समतपन् महाराघुपदयेण संतापितवन्तः ॥ कालं, प्रशंसति--" मध्यंदिने निर्वपति । तर्हि हि तेक्षिण; तपति" (तैया १.६.६) इति । तर्हि मध्यासकाले तेदिणाष्टमतिशयेन तीक्ष्ण यथा भवति तथा सूर्यस्तपति, हि प्रसिद्धमेतत् ॥ चरु प्रशंसति-"घर्भवति । सर्वत एवैनान्संतपति" (तैया १.६.६) इति । चरणकमाण्डस्य' सर्यतस्तप्यमानत्वाच्छद्रूणामपि 'सर्वतः संतापः । तृतीयेप्टेदेवताविशेषणं प्रशंसति- १५ “ते देवाः, श्वोविजयिनः सन्तः। सर्वासां दुग्धे गृहमेधीयं धएं निरवपन् । आशिता एवायोप- वसाम ! , कस्य वा हेदम् । कस्य वा श्वो भवितेति । स शृतोऽभवत् । तस्याहुतस्य नाऽऽअन् । न हि देवा अहुतस्यामन्ति । तेऽनुवन् । कस्मा इमर होण्याम इति । मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्य इत्यनुवन् । तं माभ्यो गृहमेधिम्योऽजुवुः । ततो देवा अभवन् । पराऽसुराः। यस्यैवं विदुषो मरुद्भ्यो गृहमधिभ्यो गृहे जुति । भवत्यात्मना । पराऽस्य भ्रातृभ्यो भवति" (तमा १.६.६) इति । ते देवा २. अस्मिन् दिने प्रथमेष्टया सैन्यानि संपाद्य, द्वितीयेष्टया विरोधिनोऽसुरान् सर्वतः संतप्य पुनः परेारपि जेन्याम इत्यभिप्रेत्य गृहमधीय निरुप्येत्थ विचारितवन्तः । इदं हविरद्य कस्य वा भवति कस्य वा श्वो भविष्यतीति न ज्ञायते । तस्माद्वयं सह भुक्तवन्त एवारिसमीपे वसामेति । एतावति विचारकाले स चर: पंयोऽभूत् । तदानी देवा बहुतत्वात् तं बरं नैवाशितवन्तः । यस्मादेवाः काम्यहुतं नामन्ति तस्मा द्युक्तमेवैतन् । ततस्ते देवाः परस्परं विचारितवन्तः । किमिति ? कस्मै देवायम चर होष्यामि इति । सतो २५ निश्चित्य गृहमधिन्यो हुत्वा विजय प्राप्ता असुराश्च पराभूताः ॥ अस्मिन् कर्मणि लाग्यभागी यति' इत्यादिना कानिचिदङ्गानि विधास्यन्ते । तन्त्र यावटुक्ताङ्गोपेतमपूर्वमिदं कर्म न तु दुर्शपूर्णमासविकृतिरिति मिनिर्विचारितवान् ततोऽर्थप्राप्तः 'सामिधेन्यायभावः । समिम विस्पष्टयितुमनुवदति-" यद्वै यज्ञस्य पाकचा क्रियते । पशय तत् । पाकना वा एतत् क्रियते । यमायभिवति । न सामिधनीरवाह ।न प्रपाजा इश्यन्ते । नान्यानाः । य एवं वेद । पशुमान् भवति " (सैमा १.६.६) इति । यज्ञस्य संबन्धि ३. यदनुष्टानं पात्रा पारेषु पाक्यस्यदित्यर्थः । तस्य पशग्यत्वं युक्तम् । " पाकपज्ञ या अन्याहिताः पशव उप विएन्ते" (वैसं १०७.१) इति श्रुतत्वात् । यस्मादध्मार्हिरादयो न सन्ति तस्मादेतस्कर्म पांकपशवदेव क्रियते ॥ प्राम्यमनं विधत्ते- "बाज्यभागा यति । यज्ञस्यैव पापी नान्तरेति" (तमा १.६) इति ।। यागवेलापामुद्देश्यां देवतां प्रशंसति-"महतो गृहमेधिनो यजति । भागधेये- भैयनारसमधयति" (तमा १.६६) इति । उदीच्यम विधवे-" भनिर स्विष्टकृतं यजति ३५ प्रतिष्पि" (बा.) इति ॥ अमान्तरं विधत्ते- गन्तो भवति । परायो पा इटा। पायोपरिष्टात् प्रतिक्षिति" (वा १.५.६) इति । भर्यसिद चतुर्धारणापुदीप्याान्तराभार्य ३.त.मान्यरूपाकाय माग्दस्य। । - ·वा १.८.४) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता चातुर्मास्येषु साकमेधपर्य] पूर्णा दर्षि परी पत सुपूर्णा पुनरा पंत । वस्नेव वि क्रीणावहा इपमूर्जर शतक्रतो.॥ पूर्णा । दर्वि । परेति । पत । सुपूर्णेति सु-पूर्णा । पुनः । एति । पत । वरना । इव । वीति । क्रीणावहै । इधम् । ऊर्जम् । शतक्रतो इति शत-क्रतो । भन्युष्टायां रजन्यां पूर्णदर्येण चरन्ति शरनिष्कासस्य दर्वी प्रयित्रा गार्हपत्ये जुहोति । ५ तत्र पुरोनुवाक्या |--'पूर्णा' इत्यनुष्टुप् ॥ हे "दर्वि, 'पूर्णा शरनिष्कासस्य पूरिता । दान्तशान्त' " (पा ७.२.२७) इति ण्यन्तस्य निपात्यते । ईदृशी 'परा 'पत इन्द्रं प्रति गच्छ । पोतयितुमन्तशब्दः ॥ तदेवमनुयाह्मणगतेनैकेनानुवाकेन पूर्वदिनेऽनुष्ठेया मुख्ययाह्मणविहितास्तिस्र इष्टयो ग्याख्याताः। मनुवाकान्तरेण द्वितीयदिने कर्तव्यत्वेन विहिता इष्टयो व्याख्यातव्याः। तत्राऽऽदी तावत् १. गृहमेघीयशेषभूत किंचिदङ्ग विधातुं प्रस्तौति-" यत्पत्नी गृहमेधीयस्याभीयात् । गृहमेध्येव स्यात् । वि स्वस्य यज्ञ अभ्येत । यनाभीयात् । भगृहमेधी स्यात् । नास्य यज्ञो न्युध्येत " ( तैना १.६.०) इति । यदि परनी गृहमेधीयस्य घरोभर्भागं भुनीत तदा यजमानो गृहेण यज्ञेन चोपेतो भवति । किं त्वस्मिन् पक्षे यजमानस्य यशो म्युद्धो भवेत् । अभोजनपक्षे तु युद्धत्वदोषो न भवति । किं तु गृहमेधित्वाभावः ।। विधत्ते--" प्रतिवेशं पचेयुः। तस्याभीयात् । गृहमेध्येव भवति । नास्य यज्ञो व्युध्यते" (या १.६.७) १५ इति । प्रातिस्विकरवेन पत्नी विशतीति प्रतिवेशः पत्न्यर्थ ओदमस्तं दक्षिणाग्नौ पफ्तारः पचेयुः। तथा चाऽऽपस्तम्य:--" दक्षिणामौ पल्याः प्रतिवेशमोदनं पचति" (भापौ ८.१०.१०) इति । पत्नी तमोदनमभीयान् , तनो नोक्तदोपद्वयम् । अभोजनाभागद्गृहमेधीयमोजनाभावाच ॥ भोजनादीन् विधातु प्रस्तोनि- "ते देवा गृहमेधीयेनेट्वा । माशिता अभवन् । आमताभ्यञ्जत । अनुवत्सानवासयन् । तेभ्योऽसुराः क्षुधं प्राहिनन् । सा देवेषु लोकमविता । असुरान् पुनरगच्छत् " (चैत्रा २.६.७) २० इति । आशिता भुक्तवन्तः । आक्षत नेत्रयोरञ्जन प्रक्षिप्तवन्तः । अभ्याताभ्यङ्गं कृतवन्तः । धेनूरनु वत्मानवासयन् स्तनपानार्थमवासृजन् । तदानीमसुरा देवानां समीपे क्षुधं प्रेरितवन्तः । सा च क्षुध् तेषु तृप्तेषु देवे स्थानमलब्ध्वा पुनरप्यसुरानेच प्रामोत् ॥ विधत्ते “ गृहमेधीयेनेष्ट्वा । आशिता भवन्ति । भाञ्जतेऽभ्यञ्जते । अनु वत्सान् वासयन्ति । भ्रातृन्यायव तद्यजमानः क्षुधं प्रहिणोति' (तैना १.६.७) इति । तदेतदभिप्रेत्य पूर्वमाशिता एवाद्योपवसामेत्यादिवविचार उदाहृतः । अत्र गृहमेघीयसंनिधौ धौ २५ मन्त्रावाम्नातौ । तयोविनियोगमापस्तम्ब माह--"शरनिष्कासस्य दर्वी पूयित्वा वृषभमाहूय तस्य रवते पूर्णा दर्वि परा पतेत्यनुदुत्योत्तरया गाईपत्ये जुहुयात् । यदृषभो न स्याद्ब्रह्मा याज्जुहुधीति " (भापश्री ८.११.१९-२०) इति । पच्यमाने चरौ क्षौरमण्डवद्घनीभूतो योऽश उपरि तिष्ठति सोऽयं शरनिष्कासः । तस्य रवते वृषभस्य शब्दे निष्पन्ने सति ।। पूर्णेति ॥ प्रथममन्त्रपाठस्तु-पूर्णा दर्वि परा पतं सुपूर्णा पुनरा पंत । वस्नेव वि क्रीणावहा ३० इपमूर्जर शतक्रतो' इति । हे दर्वि, त्वं शरनिष्कासेन 'पूर्णा सती 'परा पत इन्दं प्रति गच्छ । त्वत्प्रसादाद्धनेन तज्जन्मबलेन 'सुपूर्णा सती पुनः अस्मान् प्रत्यागच्छ।हे शतक्रतो, आवां बना इव वि ४. आ.क.ना.पा.हा-उपाहता मा-पुरा कृतः। सैसं ४३ " ·तैसिरीय-संहिता (१.८.४ [ चातुर्मास्येषु साकमेधपर्व देहि मे ददामि ते नि म धेहि नि ते दधे । निहारमिनि मै हरा निहारं (१) नि हरामि ते ॥ देहि । मे। ददामि । ते । नीति । मे । धेहि । नीति । ते । दधे । निहारमिति नि-हारम् । इत् । नीति मे। हर । निहारमिति नि-हारम् (१) नीति । हरामि । ते॥ . । । - अप याज्या- " ५ ततः 'सुपूर्णा सुष्ठु धनस्य पूर्णा पुनः अस्मान् प्रति 'आ 'पत-आगच्छ । एवं वस्ना "इव वस्नेन मूल्येनेव | " सुपां सुलक्( पा ७.१.३९) इत्याकारः । 'क्रीणावहै इन्द्रश्वाहं च परस्परतः वणिग्वत् विनिमयं करवावहै । किं विक्रीणावहा इत्युच्यते- 'इषम् "ऊर्जम् अन्नं रसादिकं धनादिकं च; अतोऽत्रावयोस्त्वं गतागतकारिणी साधनभावमाचरेति । तदेवाह-- हे 'शतक्रतो, बहुविधकर्मकरणकुशले गतागतसमर्थे । -'देहि ' इत्यनुष्टुप् ॥ 'देहि मे मह्यम् अभिमतं धनम् , अहमपि ते 'तुम्यं ददामि । 'नि धेहि स्थापय 'मे मदर्यम् , अहमपि ते खदर्य पनि 'दधे स्थापयामि । तथा 'निहारम् इत् निहारमेव निर्दृत्य निर्दृत्यैव 'मे मम "नि 'हर, अहमपि ते "निहारं निहत्य नित्य 'निहरामि । नियमेन नितरां निहत्य वा समुदायाद्हरणं निहरणम् । " भाभीक्ष्ण्ये णमुल्" (पा ३.४.२२)। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा ६.२.१३९ )। लिस्वरः १५ (पा ६.१.१९३) । एवमुपकारप्रत्युपकारितया आवयोवृत्तिरस्त्विति लोकवृत्तान्तनिदर्शनम् ॥ 'फ्रीणावहै । यया लोके कश्चित् स्वकीयं धनं दत्वा तण्डुलादिकं कोणाति तद्वदहमिन्द्राय तुभ्यं शरनिष्कास दावा त्यत्तः "इपम् ' च क्रीणामि । तदिदमुच्यते--वस्नेव वसुनेव धनेनेव विक्रीणावहै इति ॥ देहीति ॥ द्वितीयमन्त्रपाठरतु-देहि मे ददामि ते नि मे धेहि नि ते दधे । निहारमिति मे हरा निदारं नि हरामि ते ' इति ॥ हे इन्द्र, 'मे यदपेक्षितं तत् त्वं देहि । तव यदपेक्षितं तदई ददामि । २० दवा च स्वं मम समीपे "नि धेहि भवस्थापय । तव समीपेऽहमवस्थापयामि । तदुभयं सकृदेव न भवनि कि सु पनिहारम् इत् पुनःपुननिहत्यैव समानीयव "मे समीपे पनि र नितरां स्थापय । अहमपि पुनः पुनर्निर्हत्य ते समीप स्थापयामि ॥ यथोक्तं निष्कासहोम प्रस्तौति-" ते देवा गृहमेधी- येनेष्ट्या । इन्द्राय निष्कासं न्यदधुः। भस्मानेव श्व इन्द्रो निहितमाग उपावर्तितेति । तानिन्द्रो निहितभाग उपावर्तत" (तैया १.६.७) इति । उपावर्तिता समीपमागमिष्यति । उपावर्तत 'समीपमागग्छत् ॥ २५ विधते-- "गृहमेधीयनेष्ट्वा । इन्द्राय निष्कासं निदध्यात् । इन्द्र एवैनं निहितमा अपावसते (तमा १०६.७) इति । होमाय प्राप्तमाहयनीयं वारयितुं विधत्ते- गाईपत्ये जुहोति । भागधेयेनैवैनर समर्धयति " (तमा १.६.७) इति । यागकाले पनि कर्तुमुपभस्याऽऽद्वानं विपत्त--"पममायति॥ पंपट्कार एवात्य सः । मयो इन्द्रियमेव वदीयं यजमानो भ्रातृम्यस्य वृक्षते" (तया १६.७) इति ॥ www " " 1 ५-५. मा-भहमपि सब समीपे निदधे स्थापयामि । ६.३.उ.ना.पा.हा-'समीपम् ' नास्ति।

·स १.८.४) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता चातुर्मास्येषु साकमेधपर्व] मरुभ्यः क्रीडिभ्यः पुरोडाशर सप्तकपालं निपति साफर सूर्यणोद्यताऽऽ- ग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चुरु सावित्रं द्वादशकपाल सारस्वतं चरुं पोष्णं चुरुमैन्द्राग्नमेकादशकपालमैन्द्रं चरुं वैश्वकर्मणमेककपालम् ॥ ४ ॥ [ हरा निहारं त्रिशच ] मरुद्भ्य इति मरुत्-म्यः। क्रीडिम्य इति क्रीडि-भ्यः। परोडाशम् । सप्तकपालमिति सप्त-कपालम् । निरिति । वपति । साकम् । सूर्यण। उद्यतेत्युत्-यता । आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । सौम्यम् । चरुम् । सावित्रम् । . द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । सारस्वतम् । चरुम् । पौष्णम्। चुरुम् । ऐन्द्राममिल्यैन्द्र-अग्नम् । एकादशकपालभित्येकादश-कपालम् । ऐन्द्रम् । चरुम् । ' वैश्वकर्मणमिति वैश्व-कर्मणम् । एककपालमित्येक कपालम् ॥ ४ ॥ १० (मैस १.१०.१-२; कास ९.५, कपिस ८०८; वासं ३.४९-५.] अथ द्वितीयेऽहि 'साकं 'सूर्येण 'उद्यता 'मरुभ्यः 'क्रीडिभ्यः पुरोडाशं 'सप्तकपालं 'निर्यपति ॥ क्रीडन्तीति क्रीडिनः । 'ग्रह्यादित्वाणिनिः (पा ३.१.१३४ )। त एनमत्य- क्रीडन् । तत् क्रीडिनां क्रीडित्वम् " ( तैवा १.६.७ ) इति ब्राह्मणम् ॥ भय महाहविःसंबन्धीन्यष्टौ हवींषि विदधाति-- मानेयमष्टाकपालम् ' इत्यादि । तत्र १५ पौष्णान्तानि पश्च संचराणि प्रागेवाम्नातान्यपि पुनः पठित्वा दर्शयति । ऐन्द्राग्नमपि वरुण- प्रधासेषु षष्ठतयाऽऽम्नातमेव पुनः पठति । ब्राह्मणं च भवति “ एतद्ब्राह्मणान्येव पश्च हवीषि । एतद्ब्राह्मण ऐन्द्रामः " (तैबा १.६.७ ) इति । " अथैष ऐन्द्रवरुभवति " ( तैया १.६.७) । ऐन्द्रस्यापूर्व विधानम् । “ उद्धारं वा एतम् " (तैना १.६.७) इत्यादि ब्राह्मणम् । वैश्वकर्मणस्यैक- कपालस्य चापूर्व विधानम् ॥ इत्यष्टमे चतुर्थोऽनुषाकः ॥ मरुद्भ्य इति ।। द्वितीयदिनेऽनुष्ठयानि नव हीपि विधत्ते-" मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः पुरोटाशर सप्तकपालं निर्वपति सार सूर्येणोद्यताऽऽग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं पर सावित्रं द्वादशकपालर सारस्वतं घरं पोष्णं चरुमैन्द्रासमेकादशकपालमैन्द्रं चरं वैश्वकर्मणमेककपालम्" इति ॥ मायन्य हविप उत्तरहविरटकस्य च कालभेदात् प्रयोगभेदो इष्टव्यः । क्रीडैपामस्तीति फ्रीडिनस्तदेतत् क्रीडित्वं २५ विशेषणम् ॥ तस्य इविषः पाप्राप्तं प्राथम्यं प्रशंसति --" इन्द्रो वृत्रर हत्वा । परां परावतमगच्छत् । अपाराधमिति मन्यमानः। सोऽप्रवीत् । क इदं वेदिष्यतीति । तेऽब्रुवन् मरुतो वरं वृणामहै। भय वयं वेदाम । भस्मभ्यमेव प्रथमः हविर्निरुप्याता इति । त एनमध्यकीइन् । तरक्रीटिना क्रीडित्वम् । यन्मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः प्रथम हविर्निरुप्यते विजित्य " (तया १.६.७) इति। परां परावतम् ३.ते.ति.त्रि-प्रहादित्वात् । २. www ३.

·" १५ ३४० तिरीय-संहिता (१.८.१ . [चातुर्मास्येषु साकमेधपर्व भस्यन्तदूरम् । अपारा, द्रोहमकार्षम् । भीत्या पलायमानः स इन्दो मरुतां समीपे किंचिदग्रवीत्-वृत्रो मृतो न वतीदं समीपे गत्वा को वेदिप्यतीति । ते च मरतो परे दत्ते वेदिष्याम इत्यब्रुवन् । इतरेभ्योऽ- ग्न्यादिभ्यः प्रथमो निर्वापो वरः । ततस्ते मरुत एवं भूमौ पतितं वृत्रमधिरह्य बहुविधेन नृत्येनाक्रीडन् । प्रीडित्या च मृतोऽयमिति ज्ञातवन्तः । तस्मादेतेषां क्रीडित्वं विशेषणं संपन्नम् ॥ निर्वापकालं प्रशंसति- 'साकर सूर्येणोद्यता निर्वपति । एतस्मिन् वै लोक इन्द्रो वृन्नमहन्समृद्धयै " (संवा १.६.७) इति । एतस्मिमेव लोके सूर्योदयेनावलोक्यमानभूप्रदेशे ॥ वैश्वदेवपर्वण्युक्तमाग्नेयादिपञ्चकप्रशंसकं वरुणप्रधास- पर्वण्युक्तमैन्द्राग्नप्रशंसक च ब्राह्मणमत्रातिदिशति- "एतद्ब्राह्मणान्येव . पञ्च हबीपि । एतद्ब्राह्मण ऐन्द्राग्नः" (तैवा १.६.७) इति ॥ घरोरेन्द्रत्वं प्रशंसति-"अथैप ऐन्द्रश्चरर्भवति । उद्धारं वा एत- मिन्द्र उदहरत । वृत्रर हत्वा । अग्यासु देवतास्वधि । यदेष ऐन्द्रवर्भवति । उद्धारमेव तं यजमान १. उदरते । अन्पासु प्रजास्वधि" (संवा १.६.७) इति । अन्यास्वरन्यादिदेवतास्वधिकोऽयमित्येवमुदार- मुत्कर्षाभिमानमुदहरवोत्पादितवान् ॥ विश्वकर्मरूपामन्त्यहविषो देवतां प्रशंसति-धैश्वकर्मण एककपालो भवति । विश्वान्येव तेन कर्माणि यजमानोऽवरन्दे " (संग्रा १.६.७) इति ।। मन्त्र विनियोगसंग्रहः- " पूर्णेत्यनूष्य देहीति याज्यामध्वर्युरीरयेत् "॥१॥ (इति)। भय मीमांसा ।। पचमा यायस्य प्रयमपादे चिन्तितम्- "साकमेधैष्टयस्तिस्रो दूयहे स्युः सद्य एव वा । प्रावरादेयोरहोः सत्वात् प्रकृतिवद्द्वयहे ।। सामुषयानुरोधेन प्रातरादेर्विधानतः । श्रोतं सद्यस्त्वमन्यत्तु चोदकात्तेन दुर्वलम् ॥" (जैन्या ५.१.२२-२३)॥ चातुर्मास्येषु साकमधनामके तृतीये पर्वणि धूयते -" ममयेऽनीकवते पुरोदासमष्टाकपालं निर्यपति साकर सूर्यगोचता मरभ्यः सांतपनेन्यो मध्यदिने चलं मरुस्यो गृहभेधिम्या सर्यासां दुग्धे सायं चरम् " (वैसं १.८.४) इति । ता एतास्तिन इष्टयो द्वयहकालीनाः, यथा प्रकृती पर्वण्यन्वा- धानादिक प्रतिपदीपिरिति द्वयहकालीनत्यं तद्वत् । प्रातमध्यंदिनसायंशब्दरेकरिमन्नेवादि प्रयः काला: तिसपामिष्टीनां विदिताः । सन । द्वयोरप्योः “प्रातरादिकालसद्भावात् । पूर्वगु: "प्रातरादिकालेषु स्वकी- २५ येषु तासामुपमः । परेयुः प्रातरादिपु ताः समापनीयाः । सतो यहकालीनतेति प्राप्ते घूमः-तत्राऽनये- नीयते प्रातरष्टाकपालं निपतीति सा प्रधान प्रातःकालीनतया विधीयते । प्रातःसन्दच स्वत एकमेव प्रातःकालमभिधाय पर्यवरपति । मातरमिहोत्रमित्यादी नदर्शनात् । तस्मात् सागस्य प्रधानस्यकस्मिमेव प्रातःकाले विधानात् सयरकालीनत्वं श्रोतचोदकेन " भन्याधानाय पूर्वेयुःप्रातः, प्रधान परे: प्रातः करप्यते । उपदेशनोदकायसीयान् । तस्मादेकाहकालीना इष्टयः । सप्तमाध्यापस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- "श्चिदेविकादेकापालादतिदेशनम् । माझमेधेषु यरप्रयासस्थादुताग्रिमः ॥ प्राताम्यबाहुल्यादन्निमः संनिधानतः । दालमापांच सायंयमधिकरवतः ॥" (जेन्या ७.१.१०-११) पेपद वागापिम्य प्रत्यायो घरमाप्रयासेपु कार एकसारमायोः पृथग्माह्मणमाग्नातम् । माध्मे धामंग पसारतस्मिन् पंचदेयिकककपालग्राणमसिंदष्टम्यम् । कुराः ? प्रहरियेन तम्मि- ७. १.उ.पा-बानप्रदेशमा मान एव भूप्रदेशे। ८.८.हा-'प्रातरादि...पूर्वगु: नास्ति। ९.९. मा.ना. रा-बन्दाधाना -भाधानापन पूर्वयु.प्रातः प्रधान परेपः । १०. भा.र-टयो टप्याः। - ·१.८.४) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३४१ धातुमास्येषु साकमेधपर्व] सुपदिश्यमानधर्मवाहुल्यात् । वारुणप्रघासिकस्य तद्विकृतित्वादल्पा एव धर्मविशेषा उपदिष्टाः शमीमय्यो हिरण्यमय्यो वा सुचो भवन्तीत्यादयः । तत्र यनुग्रहो न्याय्य इति प्राप्ते ब्रूमः~~यारुणप्रमासिकनाह्मणस्य प्रत्यासदत्वात्तस्यैवातिदेशो युक्तः। ऐन्द्रामवाझणं तप्रत्यमेवातिदिश्यते । वैश्वदेवे तदभावात् । तत्साहचर्या- दिदमपि तत्रत्यमेव । ननु प्रकृतिभूतात् वैश्वदेविकैककपालादेवारुणप्रधासिकवत् साकमेधीयेऽपि चोदकेन धर्मातिदेशसिहौ ग्राह्मणातिदेशक वाक्यमिदं व्यर्थम् इति चेत् । न । हिरण्मयत्वाद्यधिकधर्मातिदेशाया- ५ पेक्षितस्यात् । तस्माद्वारुणयामिकैककपालबाह्मगत्यैवातिदेशः ।। दशमा यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम्- 'गृहमेधीयके स्वाज्यभागावित्यनुवादगीः । स चोदकविधिर्वाऽर्थवादो वाऽधिककर्मचा। परिसंख्योत संकोच्यश्चोदकोऽन्यत्र वान वा अपूर्व गृहमेधीयं स्याद्वाऽतो लुप्तचोदकम् ॥ अनुवादः पुनः श्रुत्या द्वितीयः सार्थतावशात् । निर्वापदच्चोदकस्य लिङ्गत्वेन सहायता ।। चोदनेनैव तत्सिद्धेरैष्टिकस्य प्रशंसनम् । विध्येकवाक्यता नास्ति तेनात्राकान्तरे विधिः ॥ प्रत्यभिज्ञानतोऽङ्गस्य परिसंख्येतरस्य हि । दोपत्रयाच्चोदकस्य संकोचोऽङ्गान्तरेवतः ॥ व्यापारक्याच्चोदकस्प स्वार्थे संहरण भवेत् । वैरूप्याच निरर्थत्वादपूर्व कर्म युज्यते ।। भाग्यभागेति नाग्नोपकारक्लुप्तिस्मृतेरिदम् । २० नामत्वादि सम तस्माल्लुप्यते तेन चोदकः ॥" (जैन्या १०.७.११-१७)। मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासा दुग्धे साथमोदनः५" (इ. सं १.४.५; मैसं १.१०२) इति विहिने गृहमेधीये श्रूयते--" आज्यभागी यजति " (तंत्रा १०६.६, मैसं १.१०.१५) इति । भष्टधाऽत्रण संशयः--चोदकप्राप्तयोराज्यभागयोरिह पुनःश्रवणादनुवादोऽयमित्याद्यः पक्षः। तथा सति चैयध्यप्रसद्वान् सार्थकत्वाय चोदतद्वाक्ययोमिलिवयोरबाऽऽज्यभागविधायकत्वमभ्युपेतव्यम् । ओषधिद्व्यनिधीपादयो यथा २५ प्रकृतिगताः सन्तो" विकृतावपि "श्रूयमाणाश्चोदकस्य लिङ्ग तथाऽऽज्यभागावपि लिङ्गवेग सहायभूतौ । ततो मिलितयोविधायकत्वमिति द्वितीय: पक्षः। गृहमेधोयविधिवाक्ये "श्रुतस्यौदनस्यैवोपधिदन्यतया लिङ्गम्वसिद्धनास्ति लिङ्गान्तरापेक्षा । तस्मात् प्रकृताविष्टौ श्रुतस्याऽऽज्यभागकर्मण इह पुनःश्रवणमर्थवादत्वेन तत्पशंसायमिति तृतीयः पक्षः । भिनप्रकरणे श्रुतस्य विध्येकवाक्यत्वायोगादर्थवादत्वमयुक्तम् । ततश्नोदक- प्राप्तादाज्यभागादिकमणोऽधिकमाज्यभागरूपमगान्तरमिह विधीयत इति चतुर्थः पक्षः। ऐष्टिकयोराज्य- ३. भागयोरिद प्रत्यभिज्ञानानागान्तरत्वं युक्तम् । तस्मादाज्यभागव्यतिरिक्तस्य प्रयाजाद्यगस्य परिसंख्यानार्थ- मिदमाज्यभागश्रवणमिति पञ्चमः पक्षः। भाज्यभागवायेन तद्विधिरूपः स्वार्थस्त्यज्यत प्रयागादिनिषेध- " । ११.त-न्तीत्येवमादयः। १२.म-स्यैवातिदेशः । १३-१३ तं-वान वा । १४-१४. क. ना.हा-स्याद्वातो श्रुतचोदकम्, तं-स्याद्वादो व्याप्तचोदकम् ; म४- स्याहादो लुप्तचोदकम् । १५. म४-साय- ३५ मोदन निर्बपतिआ.तं.मा-सायमोदनम्। १६. म४-तत्र अटधा। १७. ग४-सन्तीति । १८. म४- धूयमाणत्वाच्ची'। १९. पा.हा-शस्यौदन' तं-श्रुतस्य ओषधि' । २०. सं. म४-श्रवणं वाक्यम् इति ।

·४२ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.४ [ चातुर्मास्येषु साकमेधपर्व रूपोऽन्योऽर्थः परिगृह्येन चोदकप्राप्त च प्रयाजायनुष्ठान याध्येतेति दोषत्रयप्रसमास परिसंख्या युवा तेन प्रत्यक्षविधिरूपादस्मादाज्यभागवाक्यादानुमानिकचोदकरायमाध्यभागव्यतिरिक्तप्रयाजाद्यङ्गेषु संकोचनीय. मिति पष्टः पक्षः । यदि चोदकस्य प्रत्यङ्गं पृथग्ब्यापाराः स्युस्तदा प्रशाजायगगोचरापारस्तेषामतिदेशः सिध्यति । भाज्यभागगोचरस्यानेन प्रत्यक्षविधिना बाधितत्वास चोदकनाऽऽज्यभागातिदेश इत्येवं संकोचो ५ वर्णयितुं शक्यते। इह तु शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य -प्यापारामाव इति न्यायेन एक एव चोदकस्य व्यापारः । तथा सति युगपदतिदेशोऽनतिदेशश्चेति विरुद्धमत्वं प्रसज्येत । तस्मात् मयाजाद्योपु सकोचो न युक्तः । तेन चोदकोऽवाऽऽज्यभागकर्मणि संकोचनीयः । न चोक्तदोपापत्तिः । अस्य संकोचस्योप- संहाररूपत्वात् । भाग्यभागपोरेव शक्तस्य चोदकस्य त्वज्ञातशक्तिज्ञापनमुपसंहारः । तथा सत्याज्यभागाति- देशव्यापृतस्य चोदकस्य को नामाविदेशतन्निवृत्तिरूपविरुद्धधर्मप्रसङ्गः। तत्राऽऽज्यभागकर्मणि चोदकाव. १. स्थापनमिति सप्तमः पक्षः। 'पुरोटाशं चतुर्धा करोति लाग्नेयं चतुर्धा करोति' (द. आपश्री ३.३.२) इत्यनयोरुभयोरपि प्रत्यक्षवचनत्वेनं "सरूपत्वादस्तुं तत्रोपसंहारः । इह तु प्रत्यक्षपरोक्षयोर्वचन- चोदकयोर्विरूपत्वासासौ युक्तः । किंतु प्रत्यक्षवचनेनैवाऽऽज्यभागविधिसिद्धश्चोदककल्पना २"निरर्थिका । तस्मात् " उपसंहारो न युक्तः । तस्मादपूर्वो गृहमेघीयो न चोदकेनान्याहानि गृह्णाति । इतिकर्तव्यता- काङ्क्षा तु प्रत्यक्षवचनेनैव पूर्यते । एवं सत्युक्तदोषाभावादयमष्टमः पक्षोऽभ्युपगन्तव्यः । ननु सांग्रहण्यामिष्टौ प्रत्यक्षवचन विहितैरामनहोमैः सह चोदकातिदिष्टानामनूयाजानां समुच्चयोऽङ्गीकृतस्तद्व- दवाऽपि विधीयमानयोराज्यभागयोचोदकप्राप्तः प्रयाजायजैः सर्वैः सह समुशयोऽस्तु । न । चैपम्यात् । प्रकृतावाज्यभागयोस्तूपकारः क्लुप्तः । सोऽन्न नामसाम्येन स्मयते । तस्मात् क्लसोपकाराभ्यां विधीय- मानाम्यामाज्यभागाभ्यां निराकाझो गृहमेघीयः । आमनहोमास्तु न क्लुप्तोपकारा इति तैः २० सामहण्या अङ्गाकाङ्क्षा " म पूर्यते । तन्न क्लुप्तोपकारैरन्याजाद्यङ्गैः चोदकेन सहातिदिष्टैः पूर्यते। ततो विधिवैयर्थ्य- २. परिहारायाऽऽमनहोमेषूपकारे क्लसे सति “तस्मिन् प्रवर्तमानः प्रयोगवचनः समुचित्याऽनुष्ठापयति । "ततो वैपग्यात् क्लुप्तोपकाराज्यभागविधायकेनानेन प्रत्यक्षवचनेन गृहमेधीयचोदको लुप्यते । तस्माद- विकृतिरूपं सागमपूर्व कर्मात्र विधीयत इति सिद्धान्तः ॥ तत्रैवान्यञ्चिन्तितम्-- "तत्रान्यदङ्ग नो कार्य कार्य वाऽन्यानपेक्षणात् । न कार्य विहितस्येन कार्य स्विष्टकृदादिकम् ॥" (जैन्या १०.७.१८)॥ तत्र गृहमेधीय भाज्यभागाभ्यामेव निराकाङ्क्षत्वादन्यत् स्विष्टकदादिकं न कार्यमिति चेत् । मैवम् । भाज्यभागवद्विहितत्वात् । " यदप्रये स्विष्टकृते समवद्यति " (इ. मैसं १.१०.१५)," इहामुप- हयो()" (स. १.१०.१५) इति विदितम् । तस्माधवटुकलं कर्लरपम् । तत्रैवान्यचिन्तित - "संत्रव परिसंख्यात्वे प्राशिवाद्यस्ति वा न था। भस्तीडादर्शनान्मैवं तदुवत्याऽस्त्वत्र नेतरत् ॥ " (जैन्या १०७.१९)। गृहमेधीये स्विष्टकृति माग्यभागवदष्टधा संशयं हृदि निधाय परिसंख्यायं पञ्चमं क्षमभ्युपेत्येय कृत्वाचिन्ताऽवतारिता । तत्र प्राशिवादिमक्षणं न परिसंख्यातं किं तु तदस्ति । कुतः । भक्षणाद्यस्येहो- २१. नं-तस्मात् । २२-२२.आ.क.ना.हा-व्यापाराभावेन । २३. म-४ तस्य । २४.इ.उ.ते-स्वरू- ३५ पत्वा ।२५-२५. आ.क-निरथिना, ततस्तयोः । २६. मा-चोदकनिर्दिष्टानाम् । २७-२७. इ.उ.तं.म४- सांप्रहण्यायकाक्षा। २८. तं.ना.ग४-पथात् । २९. मा-अतो। ३०. तं-अनूयते । ३१. म४- तच्चान्यद'। ३२. आ.क.ना.हा-तत् । ३३. मर-स्विटकृतीडाये। . २५ ३.

·" १.८.५) महमारकरभाष्य-सायणभाष्यसमैता धानुर्मास्येषु साकमेधप'] पाहानस्य तत्र दर्शनादिति प्राप्ते भूमा-अत्र गृहमेघीये सदिडाभक्षण पचनबलेनास्तु । स्विष्टकृद्वाक्य- प्रापितस्या परिसंख्यातस्य वचनेन निकारितत्वात् । इतरत्माशिनादिभक्षण परिसंख्यातत्वासास्ति । ससमाध्यायस्य नृतीयपादे चिन्तितम्-- सौमिकं प्राकृतं वा स्याद्वयोः प्रणयनं श्रुत्तम् । आयोऽप्राप्तत्वतो मैवमनामत्वेन धाऽग्रिमः ॥" (जैन्या ७.३.१७) । 'चातुर्मास्येषु श्रूयते--" द्वयोः प्रणयति", तस्माद्द्वाभ्यां यन्ति " इति । अत्र सौमिक- धर्मकमग्निप्रणयनं यत्तदेव ग्रहीतम्यम् । कुतः.१. सोमस्य चातुर्मास्यप्रकृतित्वाभावेन तदीयप्रणयनस्यात्र चोदकादप्राप्तस्य विध्याईत्वात् । दर्शपूर्णमासगतं त्वनिप्रणयनं चोदकमापितत्वादविधेयम् । तस्मात् सौमिकस्य धर्मा अत्र प्रणयनशम्देनातिदिश्यन्त इति मासे घूमः-- नाऽयं प्रणयनशब्दः सौमिकस्य प्रणयनकर्मणो नामधेयं, किं तु निमन्थ्यबर्दिरादिशब्दवल्लौकिक एव । ततो न धर्मातिदेशः। यदि प्राकृत- १० प्रणयनस्य प्राप्तत्वाद्विधिवैयर्य तार्थवादसंबन्धाय तद्वाक्यमस्तु ॥ तत्रैवान्यचिन्तितम्- "माद्यन्तयोर्मध्ययोर्वा पर्वणोस्तत्प्रसञ्जकात् । भावन्तयोरूरुगत्या मध्ययोः पर्षणोभयेत् ॥” (जैन्या ७.३.१८)॥ " तस्मादाभ्यां यन्ति " इत्यर्थवादेन संबन्धाय पुनर्विधिना यत्प्रकृतमग्निप्रणयनं चोदकमाप्त- १५ मपि श्रूयत इत्युक्तं तद्वैश्वदेवशुनासीर्ययो: पर्वणोर्भवितुमर्हति । कुतः ? प्रसञ्जकात् । तथा हिन वैश्वदेव उत्तरवेदिमुपपति न गुनासीरें" (द्रमैस १.१०.१३) इत्युत्तरवैदिप्रतिषेधस्तयोः पर्वणी- रुत्तरवेदिप्रसञ्जयति। मप्रसक्तप्रतिषेधायोगात् । उत्तरवेदिवाग्निप्रणयमार्थाः तस्मादुत्तरवैदिप्रसक्ति- द्वारेणाऽऽधन्तयोरिदमग्निप्रणयनम् । इति प्राप्ते घूम:-" अरू धा एतौ यज्ञस्य यरुणप्रघासाः साकमेधश्च" (F. शमा ११५.२.३,५) इति गमनसाधनत्वमूरुत्वं मभ्यमयोः पर्वणोरुपन्यस्तम् । २० तत्संनिधौ द्वयोः प्रणयन्तीति चोदकप्राप्तमग्निप्रणयनमर्थवादार्थ पुनर्विधाय 'द्वाभ्यां यन्ति' इत्यर्थः वादेनोरुश्वकल्पना युक्ता। "द्वाभ्यां पर्वभ्यां गमनमुपन्यस्यते । तस्मात् मध्यमयोस्तत् प्रणयनम् । न चात्रोत्तरवेदेरभावात् प्रणयनाभाव इति शनीयम् । उपवपतीत्यनारभ्यश्रुतेन वाक्येनोत्तरवेग्रुप- वापस्य विहितत्वात् । सा चोत्तरवेदिरायन्तयोः पर्वणोनिषेधात् मध्यमयोरवतिष्ठते । तस्माचोत्तरवेद्यो प्रणीतोऽग्निर्विधीयते । एतदर्थमेव हि सार्थवादं पुनर्विधानम् ॥ उक्तमधिकरणद्वयमेकीकृत्म चार्तिककारेण यो निर्णयोऽभिहितस्तं दर्शयति- " भनामत्वाच वैयात् सौमिकं प्राकृतं च न । । अपूर्व तत्प्रणयनं शाखान्तरसमोक्तितः ॥" (जैन्या ७०३.१९) 'माहवनीयादग्निं प्रणयतः' इति शाखान्तरे मध्यमयोनूतनं प्रणयनं विहितम् । तेन समान- बचनत्वादाप्यपूर्व प्रणयन विधीयते ॥ ३० इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाग्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके चतुर्योऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ३४. म४-'दोक्तप्रापितः, इ.उ.पा.हा- वाक्यप्रापिता । ३५.तं.म-४परिसंख्यानस्य । ३६. आ.क.ना.हा-स्यात्तयोः। ३७. म४-प्रणयन्ति । ३८. इ.उ-प्रणयति । ३९. उ.पा.मा. हा-सौमिकधर्मममि । ४.. आ. म४-चोदकाप्राप्तस्य; ते चोदकाप्राप्त'। ४१. तं-आवृत्तयोमध्यमो या। ३५ ४२. सं.म४- सौरीययोः आयन्तयोः । ४३. आ.क.ना.हा-पर्वणोवेदिम् । ४४. तं-ताभ्याम् । ४५. आ. क. ना.हा-समोक्तिकम् । ४६. मा-प्रणयकान्तरम् । ४७. भा.क.ना.हा-विधते। । २५ ·" ४४ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.५ [साकमेधे महापितृयज्ञः सोमाय पितृमते पुरोडाश५ पटकपालं निर्बपति पितृभ्यो बर्हिपद्भ्यो धानाः पितृभ्योऽग्निष्यत्तेभ्योऽभिवान्याय दुग्धे मन्थ- सोमाय । पितृमत इति पितृ-मते । पुरोडाशम् । षट्कपालमित षट्-कपालम् । निरिति । वपति । पितृभ्य इति पितृ-भ्यः । वर्हिषम्य इति बर्हिषद्-भ्यः। धानाः । पितृभ्य इति ५ पितृ-भ्यः । अग्निप्वात्म्य इत्यग्नि--स्वत्तेभ्यः । अभिवान्याया इत्यभि वान्यायै । दुग्धे । मन्थम् । अथ पितृयज्ञहवीपि विदधाति–' सोमाय पितृमते पुरोडाशम् ' इत्यादि ॥ " संवत्सरो वै सोमः पितृमान् " (तैबा १.६.८) इत्यादि ब्राह्मणम् । “हस्वनुड्भ्यां मतुप् ” (पा ६.१.१७६) इति मतुप उदात्तत्वम् । बर्हिपि सीदन्तीति बर्हिपदः मासाः । अन्त्यलोप छान्दसः । तण्डुल- प्रमवा लाजा धानाः । अर्धमासाः पितरोऽग्निष्वात्ताः । “ आदितश्च " ( पा ७.२.१६) इति १० चकारादिडभावः । तृतीयासमासे " संज्ञायामनाचितादीनाम् " (पा ६.२.१४६) इत्युत्तर- पदान्तोदात्तत्वम् । अभिवान्या अन्यवत्सदोह्या, तस्या "दुग्धे सक्तूनोप्य मन्यति स मन्यः । द्रवयुक्ताः सक्तवो मन्थाः । “ अर्ध उपमन्थति " ( तैना १.६८ ) इत्यादि ब्राह्मणम् || 1 चतुर्थे साकमेधाख्ये तृतीये पर्वणि प्रधानहवींप्युक्तानि । पञ्चमे तदीयशेषो महापितृयज्ञ उच्यते । सोमायेति ॥ आदौ तावत्रीणि हवीपि विधत्ते-सोमाय पितृमते पुरोडाशर पटकपाल निर्व- १५ पति पितृम्यो वहिपदयो धानाः पितृभ्योऽग्निप्वात्तेभ्योऽभिवान्याय दुग्धे मन्यम्' इति । पितरोऽस्य सन्तीति पितृमान् पितृस्वामीत्यर्थः । बर्दिपि यज्ञे सीदन्तीति बर्हि पदः । धानाः भृष्टयवाः । अग्निष्वात्ताः मयज्ञनिष्टाः । अभिवान्या मृतवत्सा धेनुः । क्षोरे यवपिष्टं प्रक्षिप्य मिश्रीकृत द्रव्यं मन्यः । तदिदं हविनय पितृयज्ञः । तस्य च पितृयज्ञस्य विधिमर्थवादेनोन्नयति-"वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा भसृजत । ता वरणप्रघावरणपाशादमुञ्चत् । साकमेधैः प्रत्यस्थापयत् । व्यग्यकै रुद्रं निरवादयत । पितृयज्ञेन सुवर्ग २० लोकमगमयत् । यद्वैश्वदेवेन यजते । प्रजा एव तद्यजमानः सृजते । ता वरुणप्रयासर्वरुणपाशान् मुञ्चति । साकमेधः प्रतिष्ठापयति । ऽयम्यक रुदै निरवदयते । पितृयज्ञेन सुवर्ग लोकं गमयति" (तमा १.६.८) इति । " प्रतिरुपमेककपालान् निर्वपति " (तैसं १०८.६, तैया १.६.१०) इति विधायमाना यागाः त्र्यम्बकाः तः करं रदं परितोप्य निःसारितवान् । तत्र' स्वर्गलोकहेतुस्वेनात्यन्तप्रशस्तत्वात् पितृयज्ञः कर्तव्यः इत्यभिप्रायः ॥ अन्न हेयं पक्षं पूर्वपक्षतया विधत्ते-" दक्षिणतः प्राचीनावीती निर्वपति । २५ दक्षिणावृद्धि पितृणाम् " (समा १.६.८) इति । गाईपत्यस्य दक्षिणदेशे स्थित्वा प्राचीनावीनी सन्नुवताना इविपा निर्वापं कुर्यात् । यस्मात् पितॄणां संयन्धि कर्म दक्षिणावृत् मायेण दक्षिणस्यां दिशि वर्तते ॥ तं पक्षं दूपपिरवा सिद्धान्तं विधत्ते-“भनारस्य तत् । उत्तरत एवोपयीय निर्वपेत् । उभये हि देवान पितरवेश्यन्त " (तैमा १.६.८) इति । यत्रकोद्दिष्टश्राद्धादौ पितर एवं पूज्यन्ते तत्र पूर्वोक्त दक्षिणावमस्तु । इह स्वाश्यमाणादिदेवा भग्निप्वात्तादिपिताज्यन्ते । अतो देवानां प्रियायो- । ३० १. क.सं.ना-यम्पकार । २. मा.क.ना.हा-स्वर्गादि। ३. आ.क.ना.हा- पूर्वास्तं . नास्ति।

·। १.८.५) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३४५ साकमेधे महापितृयज्ञः] तरतोऽवस्थापनमुपवीतं च ॥ तर्हि पितॄणां प्रीतिर्न स्यादित्याशक्य विध्यन्तरेण दक्षिणावृत्त्वं संपादयति- भयो यदेव दक्षिणार्धेऽधिश्रयति । तेन दक्षिणावृत्" (तैया १.६.८) इति । हविः पाकाय गार्हपत्यस्य दक्षिणमागेऽधिनयेत् । तेनैतत् कर्म पितृप्रीत्यै दक्षिणावृदपि भविष्यति ॥ एतदेव कालरूपेण प्रशंसति-" सोमाय पितृमते पुरोडाशर पटकपाल निर्वपति । संवत्सरो वै सोमः पितृमान् । संवत्सरमेव प्रीणाति । पितृभ्यो बर्दिषयो धानाः । मासर वै पितरो ५ यदि पदः । मासानेव प्रीणाति । यस्मिन् वा ऋतौ पुरुषः प्रमीयते । सोऽस्यामुष्मिल्लोके भवति" (तैना १.६.८) इति । ' "वसन्ते वसन्ते* ज्योतिषा यजेत' इति विधानात् सोमस्य संवत्सरत्वम् । स एव पितॄणामपि पतिरिति तस्य' पितृमत्वं, 'मासि पितृभ्यः क्रियते' इति अमावास्याश्राद्वामि- धानात् पितॄणां मासत्वं चोपचर्यते । " यदि वसन्ता प्रमीयते । वसन्तो भवति । पदि ग्रीष्मे प्रीमः" (तैना १.५.१०) इत्यभिधानात्, तत्तस्तुदेवताप्राप्तिः एवास्थामुष्मिन् ऋतुसंबन्धः ॥ भर्जनेन १. कचिदीपत्कृष्णत्वं वचित् कृष्णावं कचिदकृष्णत्वमित्येवंविधं त्रैविय विधत्ते-" बहुरूपा धाना भवन्ति । अहोरात्राणाममिनित्यै" (तैमा १.६.८) इति। महान्यकृष्णानि अमावास्यारात्रिः अतिकृष्णा, मन्यास्तु रात्रय ईपत्कृष्णाः ॥ तृतीययागदेवतां प्रशंसति-" पितृभ्योऽग्निप्वातेम्यो मन्थम् । भर्ध- मासा वै पितरोऽभिप्वात्ताः । अर्धमासानेव प्रीणाति" (या १.६.८) इति । बर्हिषदामनुष्ठित्तया. गत्वात् मासत्वम् । अग्निप्वाचानां यागाभावादर्धमासत्वम् । एतच्च “ ये वै यज्वानः । ते पितरो १५ बर्हिपदः" (वा १.६.९) इत्यादिना वक्ष्यते ॥ मृतवत्सां प्रशंसति- " अभिवान्याय दुग्धे भवति । सा हि पितृदेवत्वं दुहे " ( तैना १.६.८) इति । पितृदेवाय पितृदेवताभ्यो हितम् । मृताः पुरुषाः पितरो भवन्ति । भभिवान्या च मृतवत्सेति सजातीयत्वात् तत्र तेषां प्रीतिः ॥ यदुक्तमापस्तम्चेन--"उद्वासनकाले धाना उद्बास्य विभागमन्त्रेण विभग्यार्धा भाज्येन संयोति । अर्धाः पिष्टानामामृता सक्न् कृत्वाऽभिवान्यायै दुग्धस्यार्धशरावे सक्दनीप्यैकयेाशलाकयेक्षुकाण्डेन का दक्षिणा. २० मुखस्त्रिः प्रसन्यमनारम्योपमन्यति" (आपश्री ८.१४.१३-१४) इति । तत्राशरावे मन्थनं विधत्ते- यत्पूर्णम् । तन्मनुष्याणाम् । उपर्यों देवानाम् । अर्धः पितृणाम् । अर्थ उपमन्थति । अर्थो हि पितृणाम्" (तैमा १.६.८) इति । भुनाना मनुष्याः पात्रपूर्णमेव घृतमिच्छन्ति । प्रयाजदेवता जुहूगतेनोपरि- तनाज्यभागेन तुष्यन्ति अधोभागेन हविरभिधारणात् । अमिहोत्रे चोपरिभाग देवेन्यो हुरवा अधोभागर 'स्वधा पितृभ्यः पितृञ्जिन्वेति भूमौ निमृजन्ति' (F. आपश्रौ ६.११.५) इति तद्विधानात् । तदेत- २५ सर्वमभिप्रेत्य ‘यरपूर्णम्' (तैया १.६.८) इत्याद्युक्तम् ॥ इक्षुशलाकां विधत्ते-" एकयोपमन्यति । एका हि पितृणाम् " (तैना १०६.८) इति । " यदेकमेकर संभरेत् पितृदेवत्यानि स्युः" (तैसं १.६.८) इत्यादी पितृणामेकत्वसंख्याप्रीतिः प्रसिद्धा ॥ दक्षिणामुखत्वं विधत्ते-" दक्षिणोपमन्यति। दक्षिणावृद्धि पितृणाम् " (तेवा १.६.८) इति ॥ 'प्राची देवा दक्षिणा पितरः' इत्यादी दक्षिणादशीतिः प्रसिदा ॥ हस्ताम्यां मन्यनं विधत्ते-“अनारभ्योपमन्यति । तद्धि पितॄन् गच्छति" (तैया १.६.८) इति। ३. तृतीयसवनगताशिरादौ मन्थान र स्तम्मे नियभ्य मन्थति", तत्तु देवानां प्रियम् । अत्र त्वनारम्य "बन्धनमकृत्वा हस्ताभ्यामेवोपमन्थति । तच देववलक्षण्यात् पितृणां प्रियम् ॥ यदुक्तमापस्तम्बेन-"न ४-४. मा.क.ना.हा-वसन्ते। ५. आ.क.ना.हा-'अपि'नास्ति। ६.आ.क.ना.हा-अस्य । ७. म४-चोपपद्यते । ८. आ.क.ना.हा-'ताप्रीतिः। ९. तं.म४-वैचित्र्य; मा हा-त्रिविधं पैश्यम् । १०. . क.नं.ना.हा-कृष्णा । ११. भा.क.ना.पा.हा-तृप्यन्ति। १२. मा.क.ना.पा.हा-अर्धमागम् । १३.तं. ३५ मा-निमुजन्ति यक्षुत्वा निर्माष्टीति । १४-१४. ना.मर-स्तम्मे निवभ्य मनन्ति; -समयध्य प्रमध्नन्ति । १५. म४-मन्यनम। . से ४४ ·तैत्तिरीय-संहिता (१.८.५ [साकमेधे महापितृयज्ञः प्राची चेदिमुद्धन्ति। पितृयज्ञो हि । न दक्षिणा । देवयज्ञो युभे दिशावन्तरोद्धत्या" (आपत्रौ ८.१३.५) इति, वामानयी दिशमगुल्या निर्दिशन् विधत्ते-" इमां दिशं वेदिमुदन्ति । उभये हि देवाश्च पितरश्वे- ज्यन्ते" (तैमा १०६.८) इति । तस्या वेदेश्चतुर्विधं दैविकवैलक्षण्यं क्रमेण विधत्ते-" चतुःस्रक्ति- भवति । सर्वा धनु दिशः पितरः । भखाता भवति । खाता हि देवानाम् । मध्यतोऽनिराधीयते । अन्ततो ५ हि देवानामाधीयते । वर्षीयानिम इध्माद्भवति न्यावृत्त्यै " (तैना १.६.८) इति । दैविकी वेदियों न तु समचतुरना । इयं तु समचतुरस्नेति व्यावृत्तिः। अनिषु प्रकारविशेष सूत्रकारो दर्शयति-"प्रतिदिशं स्रपतयोऽवान्तरदेशान् प्रति मध्यानि" (आपत्रौ ८.१३.३) इति । परितः कटादिभिराच्छादनं विधत्ते- " परिश्रयति । अन्तर्हितो हि पितृलोको मनुष्यलोकात् " (तैना १.६.८) इति ॥ उन्मूलनं विधते- " यत्पपि दिनम् । तद्देवानाम् । यदन्तरा । तन्मनुष्याणाम् । यत्समूलम् । तपितृणाम् । समूलं बर्हिर्भवति १० म्यावृत्त्यै" (तैबा १.६.८) इति । परुपि पर्वसंधौ दिन छिदं तादृशं बर्हि रहिसितत्वात् देवानां प्रियम् । अत एव बहिर्लवनयााणे श्रूयते-"प्रजापतिर्वा भोपधीः पर्यशो घेद। स एना न हिनस्ति" (तेवा ३.२.२) इति, "ओपधीनामहि रसायै" (तैत्रा ३०२.२) इति च । यदन्तरा पर्वमध्ये छिवं तन्मनुष्याणां प्रियं संधिविशेषस्य तैरज्ञातत्वात् । परिशेपेण समूलत्वं पितॄणां प्रियम् ॥ बहिषां दक्षिणा- प्रत्वं विधत्ते-"दक्षिणा स्तृणाति । दक्षिणावृद्धि पितृणाम् " (सैवा १०६.८) इति ॥ यदुक्तमा १५ पस्तम्बेन-" मास्तरणकाले घर्दिषा निः प्रसव्यं वेदिं स्तृणन् पर्येति । औद्धवान् धारयमाणस्त्रिरस्तृणन् प्रतिपर्येति । मौद्धवः प्रस्तरः " (भापत्रौ ८.१४.४-६) इति । प्रसव्यमप्रदक्षिणत्वं यथा भवति तथा तदिदमप्रदक्षिणत्वप्रदक्षिणत्वाभ्यां पकृत्व भावनं विधत्ते-" त्रिः पयति । तृतीये घा इतो लोके पितरः। तानेव प्रीणाति । त्रिः पुनः पर्येति । पट् संपद्यन्ते । षड्दा ऋववः। ऋतूनेव प्रीणाति " (वैया १.६.८) इति । इतो भूलोकादारभ्य तृतीयः पितृलोको २. भोगभूमेः स्वर्गस्यान्तरिक्षादूर्ध्वमावित्वात् ॥ प्रस्तरस्यामन्त्रकमासादनं विधत्ते-" यत्प्रस्तरं यजुषा गृह्णीयात् । प्रमायुको यजमानः स्यात् । यन गृह्णीयात् । ममायतनः स्यात् । तूष्णीमेव न्यस्येत् । न प्रमायुको भवति । नानायतनः" (वैवा १.६.८) इति । गृह्णीयात् सादयेदिति ॥ दक्षिणपरिधिवर्जन- ममित्य विधत्ते-" यतीन् परिधीन परिदयात् । मृत्युना यजमानं परिगृहीयात् । यत्र परिदध्यात् । रक्षारसि यशर इन्युः। द्वौ परिधी परिदधाति । रक्षसामपहत्य । अथो मृत्योरेव यजमानमुत्सृजति (वैया १.६.८) इति । " मध्यमोत्तरी" (भापत्रौ ८०१४.१०) इति हि सूत्रेऽभिहितम् ॥ हविपाम् २५ अनुक्रमेण सादनं विधत्ते- " यत् प्रीणि त्रीणि इपीरज्युदाहरेयुः । अयस्त्रय एपार साकं प्रमीयेरन् । एकैकमनदीनान्युदाहरन्ति । एकक एवषामन्वयः प्रमीयते" (तैमा १.६.८) इति । उदाइरेयुरासादयेयुः। एषां यजमानबन्धूनां मध्ये । मन्वज्ञो वृद्धपालानुक्रमाताः । १ एनेपा मध्य एकक एवं प्रमीयते न तु युगपत् ॥ "दक्षिणतः कशिपूपयणमाअनमभ्यमनमुदकुम्भमिरयेकैकश भासाय" (आपनो ८.१५.१६) इति स्प्रे यदुक्तं तद्विधते-"कशिपु कशिपम्याय । उपमईणमुपवहण्याय। भाजनमाअन्याय । भम्यजनः मम्यन्याय । यपामागमेवनान् प्रीणाति " (तेमा १.६.८) इति । कशिपु तूलप्रितशय्यादि । उपबईणं शिरस भाधारः ! कशिपुप्रभृतीन्युदाहरन्नीरयनुवर्तते । कशिपुप्रियः कशिपायः पिता, वसरितोपाय कशिपु सादयेत् । एवमम्पत्" । तया सति एनान् पितॄन् स्वस्यभागमनतिकम्य तोपयवि ॥ तदेवमनुयादाणगते. नानुवाकन पितृपशे हविरासाइनपर्यन्तः पूर्वप्रयोगोऽमिहितः । भनुयाकान्तरेण सामिधेन्यादिक उसर प्रयोगोऽभिधीयते। वादों: प्रेपमन्त्रमुत्पात्र मन्त्र म्याचष्टे-"माये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानापा- भुमूहीस्याह । उभपे हि देवाच पितर धेग्यम्ते " (नेमा १.६.१) इति । देवानां पिता घोपकारी योऽग्निः १६. मा-दक्षिणास्तृतत्पम् । १७. मा-प्रसादयेत् । १८. आ.क.ना.मा-हि' नास्ति' १९-१९. मा-एको मध्ये एकमेव । २०. मर-सादयतीति । २१.त-एवमन्या । " ३.

·३४७ १.८.५) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता साकमेधे महापितृयज्ञः] तस्मै ॥ "उशन्तस्स्वा" (सं २०६.१२) इत्येतामृचं सामिधेनीत्वेन विधत्ते-" एकामन्वाह । एका हि पितृणाम् " (तैमा १०६.९) इति ॥ तस्यामावृत्ति विधत्ते-- "निरन्वाह । त्रिहिं देवानाम् " (तैया १.६.९) इति ॥ चोदकमातावाघारौ प्रशंसति--" आधारावाधारयति । यज्ञपरुषोरनन्तरित्य" (तेवा १.६.२) इति । यज्ञपरपोर्यज्ञाशयोरलोपाय ॥ वरणं पर्युदस्यति--" नाऽऽयं वृणीते । न होतारम् । यदाय वृणोते । यद्धोतारम् । प्रमायुको यजमानः स्यात् । प्रमायुको होता । तस्मान वृणीते। यजमानस्य होतुर्गोपीयाय " (तैना १.६.९) इति । " अग्निदेवो होता देवान् यक्षत् " (आपश्रौ २०१६.५) इत्यादि- निगदपाठ मायवरणम् । निगदावसाने 'विष्णुशर्मा मानुषः' इत्यादिनामोच्चारण होतृवरणम् ॥ बर्हिर्नामकं चतुर्थ प्रयाज निषेधति-- "अपहिपः प्रयाजान् यजति । प्रजा वै घर्हिः। प्रजा एवं मृत्योरुत्सृजति " (तया १.६०९) इति ॥ चोदकप्राप्तावाज्यभागी प्रशंसति--" आज्यभागौ यजति । यज्ञस्यैव चक्षुपी नान्तरेति " (संवा १.६.९) इति ॥ हविषचारकाले प्राचीनावीतं विधत्ते-" प्राचीनावीती सोमं यजति । पितृदेवत्या हि । एपाऽऽहुतिः" (तैमा १.६.९) इति ॥ चतुरवदानमपवदितुं विधत्ते-"पञ्चकृत्वोऽवद्यति । पञ्च घेता देवताः । द्वे पुरोनुवाक्ये । याज्या देवता वपट्कारः । ता एव प्रीणाति" (तवा १०६.९) इति ॥ "स्वर सोम प्रचिकितः" (असं १.९१.१, तैसं २०६०१२), "स्वया हि नः पितरः" (ऋसं ९.९६.११, तैसं २०६.१२) इत्युभे पुरोनुवाक्ये । " त्वर सोम पितृभिः संविदानः" (असं ८.४८.१३, तैसं २.६.१२) इत्येका याज्या । पितृमान् सोमो देवता वषट्कारः । ता एताः पञ्च देवता उच्यन्ते । एकैक- १५ देवताय त्रिपु हविःप्वविच्छिन्नावदानं विधत्ते- “संततमवति । ऋतूनार संतत्यै" (तैबा १६.९) इति । तदाहाऽऽपस्तम्ब:-" जुह्वामुपस्तीयं सोमाय पितृमतेऽनु स्वधेति संप्रेष्यति । सकृत् पुरोडाशस्या- वति सकृद्धानानां सकृन्मन्यस्य " (भापश्री ८.१५.८:९) इति ॥ द्वयोः पुरोनुवाक्ययोरेकस्या याज्यायाश्च विधि मनसि निधाय प्रशंसति-" वैभ्यः पूर्वया पुरोनुवाक्ययाऽऽह । प्रणयति द्वितीयया । गमयति याज्यया। तृतीये वा इतो लोके पितरः। मह एवैनां पूर्वया पुरोनुवाक्ययाऽत्यानयति । २. रात्रियै द्वितीयया । ऐवैनान् याज्यया गमपति" (तैमा १.६.९) इति । " त्वर सोम प्र चिकितः" इत्यनया पूर्वया पितृभ्यो हविः प्रकर्षण कथितवान् भवति । " त्वया हि नः पितरः" इत्यनया द्वितीयया पितॄन प्रति इविनयति । " त्वर सोम पितृमिः" इत्यनया याज्यया तद्वविः पितृन् गमयति । पितॄणां तृतीयलोकवर्तित्वादत्र मन्त्रत्रित्वं युक्तम् । किं च निमिमन्त्रः फ्रमेणाह्रो राज्याश्च पितृमानीय हविः प्रति तानागभयत्येव ॥ देवेषु हविःषु वेदैरुत्तरतः " उपविश्यावदाय दक्षिणामुखो २५ दिमतिकम्योदमुखस्तिष्ट होति । भन्न तु तद्वैपरीत्यं सूत्रकार भाद-" दक्षिणतोऽवदायाभिधार्यो. दतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिछन् " (भापश्रौ ८.१५.१०) इति ।। तदेतद्विधत्ते-" दक्षिणतोऽवदाय । उदङ तिकामति न्यावृत्यै " (तैया १.६९) इति ॥ 'भा श्रावयास्तु श्रौपड्वौषट् ' इति मन्त्रत्रयमपवदितुं क्रमेण विधत्ते- "या स्वभ्रत्याश्रावयति । अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति । स्वधा नम इति वपट्- करोति । स्वधाकारो हि पितृणाम् " (तैबा १.६.९) इति । पितृन् प्रति यद्वक्तव्यं तस्य सर्वस्य स्वधा- ३० कारो वाचः । श्रत भाभावयेत्यादिशब्दान" द्यूते । तस्मात्" स्वधाकारः पितृणां प्रियः ॥ विधिवाक्ये पाठादेव प्राप्तं प्रचारफ्रम" प्रशंसति-" सोममने यजति । सोमप्रयाना हि पितरः। सोमं पितृमन्त यजति । संवत्सरो वै सोमः पितृमान् । संवत्सरमेव तद्यजति । पितॄन् बर्दिपदो यजति । ये वै यज्वानः । ते पितरो यहिपदः । तानेव तद्यजति । पितृनग्निधात्तान् यजति । ये वा अयज्वानो गृहमेधिनः । २२. आ.क.ना.हा-'याज्यया। नास्ति । २३.भा.क.ना.हा-गमयति याज्यया॥२४-२४. आ. ३५ क.ना.हा-' देवेषु हविःषु' नास्ति; त.म४. म५-देवेषु हविःषु उत्तरवैदेरुत्तरतः।२५. इ.उ.तं.म४-'शब्दा- र्थान् । २६. आ.क.ना.हा-यस्मात् । २७. म४-प्रचारविप्रकर्यक्रमम् ।

·, । ३४८ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.५ [साकमेधे महापितृयशः मेतत् तै तत ये च त्वामन्येतत् तै पितामह* *प्रपितामह ये च त्वामन्यत्रं पितरो यथाभागं मन्दध्वर एतत् । ते । तत । ये । च । त्वाम् । अन्विति । एतत् । ते । पितामह । प्रपितामहेति प्र-पितामह । ये। च । त्वाम् । अन्विति । अत्र । पितरः । ययाभागमिति यथा-भागम् । मन्दध्वम् ।। हविशेषान् संप्लोम्नाय पिण्डान् कृत्वा वेद्याक्तिसृषु सक्तिषु निदधाति पूर्वस्यां दक्षि- णस्यां अपरस्यामिति—'एतत्ते तत' इत्यादि ॥ "एतत् अन्नं ते तव भवतु हे 'तत तात् । 'ये 'च त्वाम् अनु गता आश्रिताः अन्ये, तेषां चैतदन्नं भवतु । एतत् ते अन्नं हे 'पितामह, ये च त्वामनुगताः तेषां च । पितुः पिता पितामहः । एवमेतचे अन्नं हे 'प्रपितामह, 'ये 'च अन्ये - त्वाम् अनु गताः, तेषां च । पितामहस्य पिता प्रपितामहः । अधुना सर्वेऽपि सामान्येनोच्यन्ते । १. अत्र अस्मिन् कर्मणि हे पितरः पातारः पितृप्रभृतयो वा पितृपितामहप्रपितामहाः, 'ययामागं से पितरोऽग्मिध्वात्ताः । तानेव वद्यजति " (तैना १.६.९) इति । सोमः प्रथमं यष्टव्यो येषां पितृणां ते सोमप्रयाजाः । पितृस्वामित्वेन तस्य प्राथम्य युक्तम् । संवत्सरवं तु सोमस्य पूर्वमेवोक्तम् । इह लोके यज्ञ कृरया पितृलोकं प्राप्ता बर्हिपदः । इद यज्ञरहिता गृहमेधिनो ये गृहस्थास्ते पितृलोकं प्राप्यामिष्वात्ता "हायुच्यन्ते । स्विष्टकृत्संज्ञका देवतामपवदितुं विधत्त-" भग्निं कन्यवाहन यजति । य एव पितॄणा- २५ ममिः । तमेव तद्यजति । अथो यथाऽमिर स्विष्टकृतं यजति । तागेव तत् " (तया १.६.९) इति । फियं हविः कम्यं तद्वतीति कन्यवाहनः । अत एवाऽन्यत्र श्रूयते-" यो वा भानयो इन्यवाहनो देवानां कन्यवाहनः पितॄणार सहरक्षा असुराणाम् " (तैसं २५.८) इति ॥ एतदिति ।। मुख्यम्राह्मणे पैतृकाणि त्रीणि इवीपि विधाय 'एतत्ते तत्र ' इत्याकादश मन्त्रा माग्नाताः। तत्र विनियोगमाहाऽऽपस्तम्बः- “हविशेषान् संप्लोग्नाय पिण्डान् कृत्वा तिस्पु २० प्रक्तिपु निदधाति पूर्वस्पां दक्षिणस्पामपास्यामिति । एतत्ते तताप्ती ये च त्वामन्वित्सेतैः प्रतिमन्त्रम् " (भापश्रौ ८.१६.६) इति । संप्लोग्नाय सम्यड्मर्दनेनैकीकृत्य । पाठस्तु- एतत्ते तत ये च स्वामन्येतते पितामह प्रपितामह ये च त्वामनु' इति ॥ तत हे पितः, "ते तुभ्यम् "एतत् पिण्डीकृतमा दत्तं, 'ये "च धन्ये वाम् अनु वर्तन्ते तेभ्योऽप्येतदत्तम् । मध्यममन्त्रे 'ये च त्वामनु इयत्ए प्रपितामहसन्ने एतुने ' इयत्पुरत्र. ५. विधने-"एतने रख ये व समजु इति तिमए २५ सक्तीपु निदधाति । तस्मादातृतीयात् पुरुषासाम निगृह्णन्ति । एतावन्तो होज्यन्ते" (तैना १.६.९) इति । यस्मात् मन्त्रेषु 'सत, पितामह, प्रपितामह' इत्येवं साधारणशन्दनिर्देशः कृतस्तस्मालोकेऽपि मा तृतीयात् पुरुपात प्रपितामहपर्यन्तं संपन्धविशेषेणैव व्यवहरन्ति न तु तदीयं देवदत्तविष्णुशर्मादि- नामोचारयन्ति । “यस्मात् पार्वगादेषु पित्रादयस्त्रय एव पूज्यन्ते न तूपरितनाम्नस्मादत्रापि प्रयाग निर्देशो युक्तः ॥ अनेति ।। कल्प:--" मा पितरो यथाभाग मन्दावमिायुश्रवोदन्चो निक्रम्य सुसंशं त्वा पयमित्यैर्धाऽऽहवनीयमुपतिइन्ते" (आपश्री ८.१६.८) इति । हे पितरः, भन्न सक्तिातपिण्डेषु १. मै-एनत् । २८.आ.क.ना.हा-'इति' नास्ति। २९. म५-तस्मात् । M ·१.८५) भट्टमास्करभाष्य-सापणभाष्यसमेता ३४९ साकमेधे महापितृयज्ञ सुसंदृश त्या वयं मघवन् मन्दिपीमहि । प्र नूनं पूर्णवन्धुरः स्तुतो यासि वशार अर्नु । योजा विन्द्र ते हरी (१) । सुसंदृशमिति सु-संदृशम् । त्वा । वयम् । मर्धवन्निति मध-वन् । मन्दिपीमहि ॥ प्रेति । नूनम् । पूर्णवन्धुर इति पूर्ण बन्धुरः। स्तुतः। यासि । वान् । अर्नु । योजा । न । इन्द्र । ते । हरी इति (१)। यो यो यस्य भागस्तेन तेन । " यथाऽसादृश्ये " (पा २.१.७) इत्यव्ययीभावः । यूयं 'मन्दध्वं मोदधम् । मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु॥ आहबनीयमुपतिष्ठते-'सुसंदृशम्' इति पञ्चपदया ऐन्या पक्या ॥ इन्द्रात्मना स्तूयते। हे मघवन् इन्द्र, 'सुसदृशं सुष्वनुमहद्दष्टया सर्वस्य द्रष्टारम् । यद्वा-शोभना संदृष्टिर्यस्य -द्रष्टणां तादृशं त्वां 'वयं 'मन्दिषीमहि तर्पयामः । आमन्त्रितस्याविद्यमानवत्त्वात् (पा ८.१.७२ ) १० निघाताभावः (द्र. पा ८.१.१८,२८)। “ लिडाशिपि " (पा ३.४.११६) इत्यार्धधातुक- त्वाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वाभावः । त्वं च संतृप्तः "पूर्णवन्धुरः अस्माभिर्दत्तैः हविभिः पूरितरयपृष्ठः स्तुतः च अस्माभिरात्मीयैर्वा बन्दिभिः 'नूनं 'ग्यासि, इत्थं कृतकृत्यो यातुमारभसे इति तर्कयामि । पञ्चमो लकारः । प्रजायाः नूनं कृतकृत्य एव 'वशान् इष्टान् देशान् "अनु लक्षीकृत्य प्रयाहि अनुक्रमेण वा । कथं याहि इत्याह-'योजा योजयित्वा । निपातोऽयं योजयित्वेति १५ समानार्थः । ते हरी तवाचौ'। 'नु इति क्षिप्रनाम पुराणवचनो वा । पुरातनी या तव पुराणप्रक्रियेति द्योत्यते । यद्वा-योजा योजनी योगकरी [यौजनीयौ गत्वरौ } क्षिप्रं वाहनार्थ रथे । प्यन्तात् कर्मणि घञ् सुपा सुलक् (पा ७.१.३९) इत्याकारः। लोटि वा विकरणव्यत्ययेन शप् । वर्णव्यत्ययेन तस्याकारः । क्षिप्रं हरी यानार्य योजयेत्यर्थः ।। स्वस्वभागमनतिक्रम्य हृष्टा भवत ॥ मन्दम्वमिति पदस्याभिप्राय ज्याचष्टे-"मन पितरो यथामागं २० मन्दध्यमित्याह । हीका हि पितरः " (तैमा १.६.९) इति । यस्मात् पितरो लज्जाशीलास्तस्मात् स्वस्वभागादू लज्जां वारयितुं विलम्भेण मन्दभ्वमित्युच्यते ॥ विधत्ते-" उदम्चो निष्कामन्ति । एषा वै मनुष्याणां दिक् । स्वामेव तद्दिशमनु निष्कामन्ति " (वैवा १.६.९) इति । पितृत्वदशायां दक्षिणा दिक् प्राप्ता । ततः पूर्व मनुष्यदशायामुत्तरा दिगेव परिशिष्यते ॥ सुसंदशमिति ॥ माहवनीयोपस्थानमन्त्रपाठस्तु---'मुसंशं त्वा वयं मघवन् मन्दिपीमहि । प्र २५ नूनं पूर्णवन्धुरः स्तुतो यासि वशार भनु । योजा न्विन्द्र वे हरी' इति ॥ हे 'मघवन् , सुसंडश सुन्छु कटाक्ष- वीक्षणेनास्मान् पश्यन्त त्वां मन्दिपीमहि वयं तर्पयामः । त्वमप्यस्मद्दत्तै विभि: "पूर्णवन्धुरः परिपूरित- रथपृष्टोऽस्माभिः स्तुतः सन् वशान् भभीष्टान् देशाननुलक्ष्य नूनं " "यासि प्रायेणाऽऽगमिप्यसि। हे "इन्द्र, ते हरी तवाश्चौ योजानु रथे नियुक्तौ हि ॥ विधत्त-" माहवनीयमुपतिइन्ते । न्येवास्मै २. मै- स्वप्नगतिपु। ३-३.त्रि.मै-ते हरितावश्वा। । । " ·(१.८.५ . ३५० तैत्तिरीय-संहिता [साकमेधे महापितृयज्ञः अक्षन्नमीमदन्त यवं प्रिया अधूपत । अस्तीपत स्वभानयो विना नर्विष्ठया मती । योजा विन्द्र ते हरी ॥ अक्षन् । अमीमदन्त । हि । अवेति । प्रियाः । अधपत ।। अस्तोपत । स्वभानव इति स्व-भानवः । विप्राः । नविष्ठया । मती ॥ , योो । नु । इन्द्र । ते । हरी इति ॥ गार्हपत्यमुपनिष्ठते-'अक्षनमीमदन्त ' इति पञ्चपदया पक्क्या । हन्तः प्रथमः पादः ॥ "अक्षन् मुक्तवन्तः । अदे डि " लुड्सनोपस्ल" (पा २.४.३७ ) इति घस्लादेशः । " मन्त्रे घस" (पा २.४.८० ) इत्यादिना ब्लेछुक् । “घसिमसोहलि च" (पा ६.४.१००) इत्युपधालोपः । “ शासिवसिघसीनां च ' (पा ८.३.६०) इति षत्वम् । अमीमदन्त अतृप्यन् । १० मद तृप्तियोगे चौरादिकः। तिङः परत्वान्न निहन्यते, हियोगाद्वा (पा ८.१.५६ )। किं च- "प्रियाः तनूः "अब "अधूपत अकम्पयन् भोजनस्य साद्गुण्यमनुस्मृत्येव । धू कम्पने सिचि सनुवते । यरसत्याहवनीये । भयान्यन्त्र चरन्ति" (तैया १.६.९) इति । माहवनीये पुरोऽवस्थिते सति तमुपेक्ष्याय तदाऽन्यत्र पैतृकवेदिमध्यस्थेऽग्नौ घरन्तीति यत्तेनास्मै निहवत एनमाहवनीयमपलपन्त्येव "तत्क्षमापणायोपस्थानमित्यर्थः ॥ उपस्यानस्यावधि विधत्ते-"आ तमितोपविष्टन्ते । अग्निमेवोपद्ष्टारं १५ कृत्वा । पितृमिरवदयन्ते " (वा १.६.९) इति । मा तमितोरा ग्लानेरनुच्छ्वासेन मन्त्रमुथारयता याना कालेन निरोधरूपा ग्लानिर्भवति तावदुपस्थातव्यम् । तेनोपस्यानेनानिमेव साक्षिणं कृत्वा पितृन् स्वभागप्रदानेन विसृष्टवन्तो भवन्ति ॥ मन्त्रगतस्य सुसंशमित्येतस्याभिप्राय ज्याचष्टे--" मन्तं वा एते प्राणानां गच्छन्ति । य मा तमितोरुपतिष्टन्ते । सुसंवा त्या वयमित्याह । प्राणो वै सुसंदृक् । प्राणमेवाss- स्मन् दधते " (तया १.६.९) इति । श्वासनिरोधेन ग्लानि प्राप्तेषु कटाक्षनिरीक्षण नाम प्राणनिरोधपरिहारः २० तदेवदभिप्रेत्य ' प्राणो मुसंडक्' इत्युच्यते । योऽयं परिहतनिरोधः प्राणः, स एवेन्द्रस्य कटाक्षः। • ते कुर्वन्तं त्याम् ' इति मन्ये योगनीयम् ॥ योजेति पदस्यामिप्रायमाह- "योजा विन्द्र ते हरी इत्यादः प्राणमेव पुनरयुक्त" (या १.६.१) इति । यथा स्वदीयावश्वौ रथे युक्तावेवं प्राणममासु योजयभिप्रायः॥ अक्षन्निति ॥ कल्पः--"भय गाईपत्यमुपतिटन्ते । भक्षक्षमीमवन्त अब प्रिया मधूपत। भस्तोपत स्यभानयो विप्रा नयिष्ठया मती। योता दिन्द्र ते हरी इति" (यौनी ५.१५) इति ॥ पक्षन् पितरो इपिरनिरायन्तः । भगीमदन्त भृशं दृष्टाः हि यतः प्रियाः तन्ः भव धूपत हविर्भोजन- सौर्येण शिरप्रमृत्यवान्यकम्पयन्त । स्यमानवः "यपि जनितेन स्वकीपेन तेजसा भासमाना विप्राः भोजनगृप्या प्राक्षणमाः सन्तः नविषया 'मनी अतिशयेन नतनया वुया स्नोपत "भगमिटमेरादित्यादिवर्धनः स्तुति कृतवन्तः । 'योजा इत्यादि म्याख्यातम् ॥ विधत्ते--" भक्षणमीमदत ३. होनि गाईपरगमुपतियो" (तमा १.६.१) इनि ॥ ननु 'भक्षन्' इत्यादिमन्त्रः पितृप्रनिपादकः, ३..सं.१५-तरमा'। ३१-३१.तं.म५-पुष्टिजनितनामा-पष्टिजनितेन । ३२. इ.उ.पा- मिटमेत. मा.म-गरमे । - ·३५१ १.८.५) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता साकमेधे महापितृयज्ञः] अक्षेन् पितरोऽमीमदन्त पितरोऽतीतपन्त पितरोऽमौमृजन्त पितरः । परैत पितरः सौम्या गम्भीरैः पथिभिः पूयः । अक्षन् । पितरः । अमौमदन्त । पितरः । अतीतृपन्त । पितरः । अौमृजन्त । पितरः ॥ परेति । इत । पितरः । सोम्याः । गम्भीरैः । पृथिभिरिति पथि-भिः । पृयः ।। " व्यत्ययेन गुणाभावः। छन्दस्युझ्यथा " (पा ३.४.११७) इति सार्वधातुकरवेन, सिचो- डित्वाद्वा । अपि च--'विप्राः मेधाविनः विशेषज्ञाः "स्वभानवः स्वायत्तदीप्तयः "अस्तोपत स्तुवन्ति, भोजनम् अहो दत्तं "स्वादु मुहुः श्रद्धया चेति । 'नविष्ठया नप्त(? तमया। णु स्तवने । तृजन्तात् तुश्छन्दसि (पा ५.३.५९) इतीष्ठन्प्रत्ययः! "तुरिष्ठेमेयःसु" (पा ६.४.१५४ ) इति तृलोपः। 'मती मत्या । " सुपी सुलुक् " ( पा ७.१.३९) इति 'पूर्वसवर्णदीर्घः । " मन्त्रे वृष " (पा ३.३.९६) इति क्तिन उदात्तत्वम् । ' योजा नु' इत्यादि गतम् ।। अन्वाहार्यपचनमुपतिष्ठते-'अक्षन् पितरः ' इति ॥ "अक्षन् भुक्तवन्त: 'पितरः पित्रादयः "अमीमदन्त तृप्ताश्चाभूवन् । 'अतीतृपन्त अस्मांश्चातर्पयन् । ण्यन्ताल्लुडि ग्लेश्वडि उरत् " (पा ७.४.६६) इत्यत्वम् । 'अमीमृजन्त शोधितवन्तः अस्मान् ।। पितृन् प्रवाहयति—परेत' इति पश्चपदा बृहती॥ हे "पितरः, ते ययं 'परेत संप्रति गृहान् प्रति गच्छत । "सोम्याः सोमाः । “ सोममर्हति " (पा ४.४.१३७) इति यः । १५ उपस्येयस्तु गार्हपत्य इति वैयधिकरण्यमाशय मन्त्रस्यापेक्षितशेषपूरणेन वैयधिकरण्यपरिहारं श्रुतिरेव दर्शयति-- " अक्षसमीमदन्ताय स्वोपतिष्टामइ इति वादैतदाह " (नैना १.६.९) इति । पितरो भुक्तवन्तो हृष्टाश्च, मथ तदा साक्षिणं त्यामुपतिष्ठामह इत्येवं मन्त्रवाक्यमाह । मन्त्रस्थौ मघवमिन्द्रेत्येता- वपि शब्दावपिपरत्वेन व्याख्येयौ । अन्नवान् परमैश्वर्ययुक्त इति तयोरर्थः । अक्षन्निति ॥ ३५ कल्पः--" अयं प्राचीनावीतं कृत्वाऽन्वाहार्यपचनमभिप्रपद्यन्तेऽक्षन् पितरोऽ- २. मीमदन्त पितरोऽतीतृपन्त पितरोऽमीमृजन्त पितर इति" (योश्री ५.१५) इति ॥ अतीतृपन्त अस्मांश्च तर्पयन्तः। ममीमृजन्त अस्मान्छोधितवन्तः ॥ अत्र सूत्रकारः शाखान्तरमन्त्रमपि विनियुक्ते-- "अमीमदन्त पितरः सोम्या इत्या तमितोरुपतिष्ठन्ते" (द. आपश्री १.९.५) इति ॥ तदेतदुपस्थानं विदधानः पूर्ववद्वैयधिकरण्यं परिहरति--" अमीमदन्त पितरः सोम्या इत्यभिप्रपद्यन्ते । अमीमदन्त पितरोऽथ त्वाऽभिप्रपघामह इति वातदाइ" (तैया १.६.९) इति ॥ परेतेति ॥ कल्प:--"परेत पितरः सोम्या इति प्रवाहण्या पितन् प्रवाहयति" (भापी १.१०.५) इति । पाठस्तु--'परेत पितरः सोम्या गम्भीरः पथिमिः पूयः । अया पितरसुविदवार अपीत ४. त्रि-सुदीप्तयः । ५. मै-स्वादु ' नास्ति । ६. ति.नि.मै-पूर्वसवर्णः । ३३. पा-'कल्पः अथ' नास्ति; ना.हा-'अथ' नास्ति; म४-'पा' मास्ति ।

·" ३५२ तेचिरीय-संहिता (१.७.५ [साकमेधे महापितृयज्ञः अर्था पितॄन्सुविदवार अपीत यमन ये संघमादं मदन्ति ॥ मनो न्वा हुवामहे नाराश सेन स्तोमैन पितॄणां च मन्मभिः ॥ अर्थ । पितॄन् । सुविदानित सु-विदवान् । अपीति । इत । यमेन । ये । सधमादमिति सध-मादम् । मदन्ति ॥ ५ मनः। न । एति । हुवामहे । नाराश सेन । स्तोमैन । पितृणाम् । च । मन्मभिरिति मन्म-मः॥ "गम्भीरैः सुलभानतोयैः पथिभिः मार्ग: 'पूयः पूर्वकृतैः ग्रहतैः इत्यर्थः । “पूर्वैः कृतमिनयौ च" (पा ४.४.१३३ ) इति यः । अप तथा गत्वा ते यूयं पितॄन् अस्मत्पूर्वपुरुपान् सुविदत्रान् शोभनज्ञानान् कल्याणमतीनिति यावत् । सुष्छु विन्दन्तीति सुविदत्राः। 'सुनि विदेः कत्रन् ' (द्र. उ ३९५) इति कत्रन्प्रत्ययः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा ६.२.१३९)। " दीर्घादटि समानपादे" (पा ८.३.९) इति संहितायां रुत्वम् । "निपातस्य च (पा ६.३.१३६) इत्यथेत्यस्य दीर्घत्वम् । तान् अपि 'इत अनुप्राप्नुत एकीभवत । पुनश्च ते विशेष्यन्ते-'यमेन 'ये 'सधमादं सहस्थानस्य मदं यथा तथा 'मदन्ति माद्यन्ति तेन सह मोदन्ते, तानपीतेति । " सध मादस्ययोः " (पा ६.३.९६) इति सधादेशः। चौरादिकामदेयेन्तात्विप् । क्रियाविशेषणत्वेऽपि व्यत्ययेन नपुंसकत्वाभावः । णमुलन्तो वा यमेन सहाभीक्ष्णं मदन्तीति मापतेः १५ व्यत्ययेन शप् । मादयतेर्वा व्यत्ययेन परस्मैपदम् । " छन्दस्युभयया " (पा ३.४.११७ ) इति 'आर्धधातुकवाणिलोपः॥ अय तैः सह तं देशं गतमिव कृत्वा मन आह्वयति- मनः' इति तिसृभिर्गायत्रीभिः ।। 'मनः 'आ 'हुवामहे आहृयामः । पूर्ववत् संप्रसारणम् । 'नु क्षिप्रं पूर्ववदिति वा । 'नाराशंसेन नराणां सर्वेषामपि शंसनीयेन मनोहरेण 'स्तोमेन मानसेन 'पितॄणां च मन्मभिः मननीयैरिष्ट- समैः स्वधादिभिः पदैर्युक्तेन स्तोमेनाहयामहे ।। यमेन ये सधमादं मदन्ति' इति ॥ हे 'सोम्याः पितरः, 'पथिभिः 'परेत परावृत्य गृहान गरछतेति । की पपिभिः ? समीरः मुठभाषचोयैः "ग्धः पूर्व कृतः प्रहतः । षय तदा गृहान् गत्वा तस्मिन् पितृलोके 'यमेन साकं 'ये पितरः 'सधमादं सहस्थानस्थमाई यया भवति तथा 'मदन्ति हुप्यन्ति तान 'मुविनान् मुगु वेदिधिरवासेन तत्रत्यवृत्तान्तमान् पितन् 'मपि यूयम् "इत प्रानुव ॥ मन इति ।। कप:-" मनोन्या हुवामह इति मनस्वनीभिरुपविष्टते" (मापभी १.१०.४) इति । ति मा प्रथमापाः पाठरतु-'मनो या हुवामहे नाराशरसेन स्तोमेन पिता व मन्ममि:' इति नारायंसेन मनुष्यशंसायोग्येन स्तोमेन वापयसमूहेन पितृणाम् मर्षि मम्मभिः मननीयैः पारः "मना पितृयज्ञानुष्ठानपरं पिर 'नु क्षिप्रा मा'हुशमहे भादपाः ।। ७.ति-विदन्ति मै-विन्दति। ८-सार्वधातु । २० ·१८.५) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३५३- साकमेधे महापितृयज्ञः] आ (२) ने एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे । ज्योक् च सूर्य दृशे ॥ पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीवं बात सचेमहि । एति (२)। नः । एतु । मनः । पुनः । त्वै । दक्षाय । जीवसे ।। ज्योक् । च । सूर्यम् । दृशे ।। पुनः । नः । पितरः । मनः । ददातु । दैव्यः । जनः ।। जीवम् । वार्तम् । सचेमहि ॥ अथ द्वितीया ॥ तस्मात् 'नः अस्मान् "पुनः "आ एतु । किं प्रयोजनम् ? "क्रत्वे कर्मणे ५ कर्मानुष्ठानार्थम् । " जसादिषु वावचनं प्राणौ चड्युपधायाः ” (पा ७.३.१०९वा १) इति गुणाभावः । 'दक्षाय क्रियानुष्ठानसामर्थ्याय । तदपि किमर्यमित्याह-'जीवसे जीवितुं दीर्घमायु- र्यथा स्यात् । “ तुमपे सेसेन्” (पा ३.४.९) इति असेन्प्रत्ययः । किमेतावदेव प्रयोजनम् ? "ज्योक् चिरं "सूर्य 'दृशे द्रष्टुं मोक्षायं चेत्यर्थः । स ह्यात्मेत्युक्तम् ( द. ऋसं १,११५.१), आत्मदर्शनाच मोक्ष इति, यथा " आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" (वृउ २.४.५) इति । " दृशे १० विख्ये च " (पा ३.४.११) इति केप्रत्ययान्तो निपात्यते ॥ अथ तृतीया । पुनः नः अस्माकं मनः हे 'पितरः सर्वेषां पातारः। व्यत्ययेन निधाताभावः । युष्मन्प्रसादेन 'दैव्यः दिवि भत्रः जनः ददातु । " देवायत्रो" (पा ४.१.८५ वा ३) इति यञ् । वचनव्यत्ययो वा । पितरो ददातु । ततश्च वयं त्वत्प्रसादेन "एव 'जीवं जीवितं 'व्रात संघातात्मानं वर्षशतप्रमाणं 'सचेमहि सेवेमहि, "तादृशं जीवितं १५ लभेमहीति ॥ एति ॥ अथ द्वितीयामाह" 'आन पतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे । ज्योक् च -सूर्य शे' इति ॥ क्रत्वे कर्मानुष्ठानाय दक्षाय "तत्तत्सामर्याय 'जीवसे जीवितुं ज्योक् चिरं सूर्य 'शे द्रष्टुं च योग्यं मनः आगत्य 'नः भस्मान् पुनः 'एतु असकृत् प्राप्नोतु ।। पुनरिति ॥ अथ तृतीयामाद - पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैन्यो जनः । जीव पातर २० सचेमहि' इति ॥ हे 'पितरः, 'देव्यः 'जनः देवसंबन्धिपुरुषसमूहः 'नः अस्माकं मनः कर्मानुष्ठानपरं चित्त । पुनः ददातु असकृत् प्रयग्छतु । वयमपि मातं संवरसरसंघातरूपं जीवं जीवनं समहि सेवेमहि ॥ यदिति॥ कल्प:--"यदन्तरिक्षमिति पङ्कत्या गाईपत्यमुपविष्ठते" (भापौ १.२०.६) इति ॥ पाठस्तु--' यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत यां यन्मातरं पितरं वा जिहिसिम । अग्निमा तस्मादेनसो गाईपत्यः २५ -- - ९. त.ति-पुनश्च । १.. मै-' एव' नास्ति। ११.-ताश ३६. आ.क.ना.हा-तृतीया । ३४. आ.क.ना.हा-द्वितीया। ३५.तं.मा.म५-तत्सामर्थ्याय । ३७. भा.क.ना.हा-'पुनः' मास्ति। देस ४५ ·. - F . 1. - ३५४ तैतिरीय-संहिता (१.८५. [सामेधे महापितृयशः यदन्तारक्षं पृथिवीमुतः द्यां यन्मान्तरः पितर या जिहि सिमः। -: अग्निर्मा तस्मादेनसो गार्हपत्यः प्रमुश्चतु दुरिता यानिः चकृमः करोतु मामनेनसम् ।। [हरी मन्म॑भिरा चतुश्चत्वारिशच्च ] ५ यत् । अन्तरिक्षम् । पृथिवीम् । उक्त । याम् । यत् । मातरम् । पितरम् । वा.! जिहि सिम । अग्निः । मा । तस्मात् । एनसः । गार्हपत्य इति गाई-पत्यः । प्रेति । मुश्चत... दुरितेति दुः-इता। यानि । चकमः । करोतुं । माम् । अनेनसम् ॥ ५॥ । [ मैसे१.१०.११३कासं ९.६ ; कपिस ४.९'; वानं ३.५१-५५] . wo..... गार्हपत्यसमीपं गच्छन् जपति- यदन्तरिक्षम् ' इति षट्पदा शकरी ।' केवित् १. पङ्क्तिमाहुः ॥ यत् यस्मिन् कर्मणि' येन' प्रतिपिद्धकरणेने कर्मलोपेन वा "यत् अन्तरिक्षम् 'पृथिवीम् अपि च "यो' धुलोकं च 'जिहिंसिम, येन वा "मातरं पितरं वा जिहिसिम हिंसित. पन्तः हिसितारस्तेषां संभवेम । छान्दसो लिट् अयम् अग्निः गार्हपत्यः तस्मात् तन्निमित्तात् । "एनसः पापात् 'प्र'मुंञ्चतु ।'आत्माधीनत्वात् सर्वासांमात्मन्येकवचनम् । यानि चान्यानि अज्ञातः स्वरूपाणि दुश्चरितानि 'दुःखादिसाधनानि पापानि घयं 'चकृम यैर्वयं सर्वस्य लोकस्य हिसितारः १५ संभत्राम; तस्माच्चैनसो भामग्निः प्र मुश्चत्येव । “शे छन्दसि बहुलम् " (पा ६.१७० ) इति दोर्लोपः । एवं सर्वप्रकाराणां मया मदीयैश्च कृताना. पापानां विमोचनेन, माम, 'अनेनसं "करोतु अयमग्निरिति ।। इत्यष्टमे पञ्चमोऽनुवाकः । प्रमुग दुरिता यानि धकृम करोतु मामनेनसम् ' इति ॥ थिम्यादील्लोकान्मनमा जिहिसिम हिसितु- २० मिग्रेम 'पत् "मातरं पितरं दाहिसितुमिरमति यत् तस्मान् सर्वस्मात् एनसः गाईपरयो मा प्र मुतु । “मन्यान्यपि दुरितानि "यानि 'चम तम्योऽपि मुझनु । 'माम्. अननसं सर्वपापरहित करोतु.॥ यदुश्वमापस्तान- " उदकुम्ममादाय यजमानः शुन्धन्ता पिता इति निमसम्यं वेदि. परिपिपन् पति " (भापो ८.१५.४) इति, दतद्विधरी-"अपः परिपिचति । माजयत्येवनान् । भयो सर्पयत्येव " (डमा १.६.५) इति । एनान् पिन . ॥ तद्वदन' प्रशंसति-"तृप्यति प्रजया २५ पभिः । य एवं वेद" (तमा १.६.९) इति ॥ चनुप्रयाभयदाहनांमकं प्रथमान्याजं निषेधति-- 1 T! . ३८.१.उ.-मस्याम्पाग्यपि। ३९. त-सदनम् ।

·-- " . १.८५) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता रसाम्मेधे महापितृपज्ञः ] "अपर्दिषावम्याजौ यजति । प्रजा वै बर्हिः । प्रजा एव मृत्योस्त्सृजति " (वैया १०६.९) इति । चर्दियोगपर्जनात् ॥ प्रयाजानूयाजान् प्रशंसति--" चतुरः'प्रयासान् यजति । द्वावन्याजौ । षट् संपयन्ते । पड्वा तवः । ऋदव 'प्रीति" (तैया १.६९) इति । सूत्रकारो--"युक्ता मे यज्ञमन्चासाता 'इति गजमानः संप्रेष्यति"(भापत्रौ २.५.१०) इति प्रैषानुसारेण गाईपत्यसमीप.उपविष्टायाः पल्ल्याः पूर्णपात्रानयनपर्यन्तं यदन्वासनमवोचत् तच पत्नीसंयाजाश्च चोदकप्राप्तान प्रतिषेधति--" न पत्न्य- न्वास्ते । न संयाजयन्ति । यत्पन्यन्वासीत । यत्संयाजयेयुः । प्रमायुका स्यात् । तस्मानान्वास्ते । न संयाजयन्ति। पत्निय गोपीयाय" (तैना १.६.९) इति ॥ 1', मन्त्र विनियोगसंग्रहा- एतत्त इति दत्ते त्रीन् वेद्याः कोणेषु पिण्डकान् । -युरप्रेत्युपस्थान पूर्वस्याग्नेः सुसंदशम् ॥१॥ अक्षमिति प्रतीचोऽमेस्तथाऽक्षन् दक्षिणानलम् । परतेति प्रवासाथ मनभाद्यैरुपस्थितिः ॥ यत्पश्चिमाग्न्युपस्थान मन्त्रा द्वादश वर्णिता" ॥२॥ इति भय मीमांसा ॥ दशमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तिसम्- "नावघातोऽवघातो वा धानाना नाविनष्टये। १५ न नाशः क्रममाधेऽतो नावधातोऽत्र याध्यते ॥".(जैन्या १०.२.४२)। - महापितृयज्ञे इविः किंचियते-, पितृभ्यो यर्हिषद्भ्यो ,धानाः" (तैस १.८०५), इति । भानाशब्देन भृष्टं धान्यमभिधीयते । तासां धानानामवधाते सति सक्तुमावापत्तेधानात्वमेव विनश्येत् । मतस्तासामविनाशाय नास्त्यवघात इति पूर्वः पक्षः। 'धाना भवहन्तव्याः' इति मन चोदकवाक्यम् , तस्मिश्च वाक्ये भर्जनसंपादितं धानात्वं पूर्षभावि, पश्चादावी त्ववघात इति क्रमः प्रतीयते । तं क्रमे २. वाधित्वा , प्रथमतोऽवधाते सति नास्ति धानात्वमाशः । अवघातस्य -पदार्थस्य पाधात् वरं तद्धर्मस्य क्रममावस्य बाधनम् । तस्मादवइन्तव्याः। एतदेवाधिकरणं वार्तिककारमतेनाऽऽरचयति-- . " पेपणं नूतनं मन्थे प्राकृतं वा क्रमान्तरात् । नूतन प्राकृवं धर्ममात्रबाधस्य लाघवात् ॥" (जैन्या १०.३.५३) । २५ महापितृयज्ञ एवं श्रूयते-" पितृभ्योऽभिष्वात्तेभ्योऽभिवान्यायै दुग्धे मन्यम्" (सं १.८०५) इति । मृतवत्सा धेनुरभिवान्या । द्रवद्रव्ये प्रक्षिप्य प्रथिताः सक्तवो मन्थः । तत्र यत्पेषणं तन्त्र प्राकृतम् । कुतः ? क्रमव्यत्यासान् । प्रकृती-हि प्रथमतः पेपणं पश्चात् पुरोडाशश्रपणम् । भन्न तु प्रथमतः श्रपणेन धानाः संपाद्य पश्चात् सक्तुभावाय पेषणम् । तस्मात्तनमिति प्राप्ते घूमः- वोदकप्रासमाकृतपेपणतत्कमयो- रुभयोर्वाधे गौरवात् फममात्रं वाध्यम् । पेषणपदार्थस्तु स एवेति तद्धर्मा पन्मन्त्रा इत्यादयोऽत्र कर्तव्याः इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके पश्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ ४.. आ.क.ना.हा-' क्रमम् ' नास्ति । ४१. आ.क.ना.हा-तदेवा' । ४२. 'तं-वास्यस्य । ४३.आ.क.ना.हा-दुग्धे द्रव्ये । ३. - ·। तैत्तिरीय-संहिता (१.८,६ [ साकमेधे श्यम्बकहवींषि प्रतिपूपमेकपालानिवपत्येकमतिरिक्त यावन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः कर्मकरं पशूना शर्मासि शर्म यजमानस्य शम में यच्छैक प्रतिपुरुषमिति प्रति-पुरुषम् । एककपाळानित्येक कपालान् । निरिति । वपति । एकम् । अतिरिक्तमित्यति-रिक्तम् । यावन्तः । गृह्याः । स्मः । तेभ्यः । कम् । 'अकरम् । पशूनाम् । शर्म । असि । शनं । यज॑मानस्य । शर्म । मे । यच्छ । एकः । अथ त्र्यम्बकान् विदधाति-प्रतिपूरुषमेककपालानिर्वपति ' इति ॥ " अयोषधय इमं देवं त्र्यम्बकैरयजन्त " ( तैना १.४.१० ) इत्यादि ब्राह्मणम् । पूरुषं पूरुषं 'प्रतिपूरुष, पुरुषशब्दपर्यायः पूरुषशब्दः । उपलक्षणत्वात् स्त्रियोऽपि गृह्यन्ते । यजमानस्य यावन्तोऽमात्याः सस्त्रीकाः तावतः एककपालान् 'निर्वपति; 'एकम् अतिरिक्त संख्यया निर्वपेत् । “ गति- १० रनन्तरः" (पा ६.२.१९) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । “ जाता एव प्रजा रुद्रान्निरवदयते " (तैमा १.६.१० ) इत्यादि ग्राह्मणम् ॥ त्र्यम्बकानादाय गाईपत्यमुपतिष्ठते- यावन्तः' इति ॥ गृहे भवा गृह्याः । व्यत्य- येनाघुदात्तत्वाभावः । यावन्तः यत्परिमाणा वयं गृह्याः पुमांसः स्त्रियश्च "स्मः भवामः; तेभ्यः सर्वेभ्योऽस्मभ्यं के सुखमेभित्यम्बकैः "अकरं करोमि। यद्वा-सर्वेभ्यः सुखकर त्रैयम्बक- पञ्चमे पितृयज्ञोऽमिहितः । पाठे यम्यकपुरोडाशाः साकमेधशेपा उच्यन्ते ॥ प्रतिपूरुषमिति ।। तान् विधत्ते- 'प्रतिपूरुषमेककपालागिर्वपत्येकमतिसितम्' इति ॥ तनिधि प्रशंसति-- "प्रतिपूरपमेककपाशाविर्षपति । जाता एवं प्रजा रुदानिरवदयते। एकमतिरिक्तम् । अनिष्यमाणा एवं प्रजा रुद्राभिरयदयते" (तैमा १.६.१०) इति । कररभवाक्यवत् नातवाक्यवध ज्याप्येयम् ॥ यावन्त इति ॥ मुख्यविधिसंनिधौ ‘यावन्तः' इत्यादय एकादश मन्त्राः भाग्नाताः ॥ कल्प:-" यावन्तो गृणाः स्मस्नेम्यः कमकरमिति निरुप्यमाणेषु यजमानो जपति" (भापनौ ८.१७.२) इति ॥ गृहे भवा मनुप्याः "गृह्या, ते पयं यावन्तः इह स्थिताः तेम्यः सर्वेभ्यः सुखम् भकरम् मकापम् ॥ अपितेपु पुरोदाशेषु चोदकमातमभिधारणं निपेधति- "माभिधारयति । यदभिधारयेत् । अन्तरययारिणर र फुपांत् " (तया १०६.१०) इति । रुद्रमनिष्टकारिणं क्रूरदेवम् । मन्तरवधारिणं २५ गृहस्वान्तःप्रविश्यारमानबरो चान्वम् ॥ पशूनामिति ॥ कल्पः--" सागभिघायर्यानभिघायं घोदास्यान्वद्यामासाद्य पशुनार शमांसीति भूने समापति" (भापत्री ८.१७५) इति ॥ कौशादियीजानि संग्रहीतुं नृणकटादिना पुटबन्धनं कियते सविद गूगदेनोग्यते ॥ पाठरतु-'पशूना शासि शमं यजमानस्य शर्म मे यच्छ ' इति ॥ ६ गा, मपरतणादिमियोंजनोपरास्वान् पश्नो 'शम 'भसि "सुपपदमसिनो यजमानस्य 'मे ३. पापोंभ मुखं पर : १५ १.१.३.१५-स। २. इ.स.मा.म५-'इ' नास्ति। ३-३. भा.प-'गुसपदमसि' मास्ति।

·३५० १.८.६) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता साकमेधे श्यम्बकहींधि] एव रुद्रो न द्वितीय तस्थ आखुस्तै रुद्र पशुस्तं जुपस्वैप एव । रुद्रः । न । द्वितीर्याय । तस्थे । आखुः । ते । रुद्र । पशुः । तम् । जुषस्व । यागास्यमेतत् कर्म करोमीति । छान्दसो लुङ् । “ मन्त्रे घस" (पा २.४.८०) इति प्लेलृक् । पुरुषगत्ययो वा, कं कुर्वीतेति । कस्मादेवमुच्यसे ? इति चेत् ---'पशूनां सर्वेषां 'शर्म सुख शरणं वा त्वमसि । " नामन्यतरस्याम् " (पा ६.१.१७७) इति नाम उदात्तत्वम् । ५ किं च यजमानस्य च 'शर्म असि स त्वं मम च शर्म यच्छ देहि ।। त्र्यम्बकात् सकृत् सकृदवदाय जुहोति–'एक एव' इति ॥ असहायः "एव ऐश्वर्येण "रुद्रः तुल्योत्कृष्टरहितः ; परस्मिन् पदे स्थितत्वात् । तदेव स्पष्टयति-न द्वितीयाय स्यव्यतिरिक्ताय कस्मैचिदपि तस्थे तिष्ठते आत्मानं प्रकाशयति । यथा द्वितीयेन स्वप्रभावो न परिच्छिद्यते तथैव सर्वदा भवति । तस्मात् सर्वदोत्कृष्टरहितत्वादेक एवेति । " श्लाघढुड्स्थाशपाम्" (पा १.४.३४ ) इति संप्रदानत्वम् । " प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च" (पा १.३.२३) इत्यात्मने. पदम् । यद्वा---एक एव रुद्र इति निःसामान्यमैश्वर्य प्रतिपादयति । यस्मादेवं तरमादेष देवः कदाचिदपि द्वितीयाय सहायाय न तस्ये सहायाय न तिष्ठतीति सहायापेक्षी न कचिदपि कार्येषु भवति इति । हे "रुद्र, "आखुः मूषकः 'पशुः भागभूतः । श्रुतिप्रामाण्यादवगम्यते । यद्वा-आखुः उत्करस्थः पुरोडाशः तर पशुः पशुवत् प्रीतिहेतुः । यथोक्तम्-~~-" आखूकर १५ एकं पुरोडाशमुपवपति" इति । यद्वा–आखुस्थानीयस्तव पशुः द्विपाच्चतुप्पाच्च सर्वः; तस्मात "तम् आखू'करस्यं पुरोडाशं "जुषस्व । अपि च-हे रुद्र, स एवाखूल्करस्थस्तव भागः एक इति ॥ कल्प:--" एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्य इति दक्षिणानेरेकोल्मुकं धूपायद्धरति । उत्तरपूर्षमयान्तरदेशं गत्वा (आपश्री ८.१७.८-९) इति ॥ रदः जगति 'एकः एव मस्ति। द्वितीयाय उन तस्थे । द्वितीयो रुद्रो न कोऽप्यवस्थितः ।। विधत्ते--" एकोल्मुकेन यन्ति । तद्धि २. रुद्रस्य भागधेयम् । इमां दिशं यन्ति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते" (तैया १६.१०) इति ॥ आखुरिति ॥ कल्प:--" माखुस्ते रुद्र पशुरित्याखूल्कर एक पुरोडाशमुपवपत्यसो "ते पशुरिति वा द्वेष्यं मनसा ध्यायन यदि न द्रियात् भाखुस्ते पशुरिति ध्यात् " (भापौ ८.१७.९-११) इति । भाखूत्करो 'मूघकैबिलादुत: पांसुराशिः । पाठस्तु--'भाखुस्ते रुद पशुस्तं जुषस्य' इति ॥ हे २५ "रुद्र, भूपकस्ते प्रियः 'पशुः अत: तं सेवस्व ॥ विधत्ते-"रुद्रो वा अपशुकाया आहुत्यै नातिष्ठत । असौ ते पशुरिति निर्दिशेद्यं द्विष्यात् । यमेव द्वेष्टि । तमस्मै पशुं निर्दिशति । यदि न द्विप्यात् । आखुस्ते पशुरिति ब्रूयात् । न प्राम्यान् पशून् हिनस्ति । नाऽऽरण्यान् " (तैबा १.६.१०) इति । (थपशु- कायै) माहुत्यै नातिष्टत पशुरहितामाहुतिं नागीकरोतीत्यर्थः । यं द्विष्यात् तम् 'असौ ' इति नामग्रह- णेन निर्दिशेत् । तथा सति द्वेध्यमस्मै समर्पयत्येव ॥ (आपश्री ८.१७.९) ४.। उ-धूमाय'; म४-धूपायो । ५.इ.ज.पा.म५-'ते'मास्ति । ६.इ.उ.मर-मूपक। । .. . " - ·. ३५६ तैत्तिरीय-संहिता (१.८,६ [साकमेधे श्यम्बकहवींषि प्रतिपूरुषमेककपालान्निवपत्येकमतिरिक्तं यावन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः कर्मकरं पशूना शर्मासि शर्म यजमानस्य शम मे यच्छैक प्रतिपूरुषमिति प्रति–पूरुषम् । एकैकपालानित्येक- -कपालान् । निरिति । वपति। एकम् । अतिरिक्तमित्यति-रिक्तम् । यावन्तः । गृह्याः । स्मः। तेभ्यः । कम् । 'अकरम् । पशूनाम् । शर्मं । असि । शर्म । यज॑मानस्य । शमै । मे । यन्छ । एकः । अथ त्र्यम्बकान् विदधाति-- प्रतिपूरुपमेककपालानिर्बपति ' इति ॥ " अयौपधय इमं देवं त्र्यम्बकैरयजन्त " ( तैना १.४.१० ) इत्यादि ब्राह्मणम् । पूरुषं पूरुषं प्रतिपूरुष, पुरुषशब्दपर्यापः पूरुषशन्दः । उपलक्षणत्वात् स्त्रियोऽपि गृह्यन्ते । यजमानस्य यावन्तोऽमात्याः सस्त्रीकाः तावतः "एककपालान् 'निर्वपति; 'एकम् अतिरिक्त संख्यया निर्वपेत् । “ गति- १० रनन्तरः” (पा ६.२.४९) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । “ जाता एव प्रजा रुद्राभिरवदयते " (तैया १.६.१० ) इत्यादि ब्राह्मणम् ।। त्र्यम्बकानादाय गार्हपत्यमुपतिष्ठते—यावन्तः' इति ॥ गृहे भवा गृह्याः । ध्यत्य- येनाधुदात्तत्वाभावः । यावन्तः यत्परिमाणा वयं गृह्याः पुमांसः स्त्रियश्च 'स्मः भवामः; तेभ्यः सर्वेभ्योऽस्मभ्यं 'के मुखमेभिस्त्र्यम्बकैः "अकरं करोमि । यद्वा--सर्वेभ्यः सुखकर त्रैयम्बक- पश्चमे पितृयज्ञोऽमिहितः । षष्ठे ग्यग्षकपुरोडाशाः साकमेधशेषा उच्यन्ते । प्रतिपूरुपमिति ।। तान् विधत्ते- 'प्रतिपूरुषमेककपालाधिर्वपत्येकमतिरिक्तम् ' इति ॥ तद्विधि प्रशंसति- 'प्रतिपूरुषमैककपालाविर्षपति । जाता एव प्रजा रुद्राभिरवदयते। एकमतिरिक्तम् । जनिष्यमाणा एवं प्रजा रुद्रागिरवदयते " (तैमा १.६.१०) इति। करम्भवाक्यवत् 'नतवाक्यवध ग्याख्येयम् ।। यावन्त इति ॥ मुख्यविधिसंनिधी यावन्तः' इत्यादय एकादश मन्त्राः आम्नावाः ।। कल्पः--" यावन्तो गृहगः स्मस्तेभ्यः कमकामिति निरुप्यमाणेषु यजमानो जपति" (भापत्रौ ८.१०.२) इति । गृहे भवा मनुष्याः गृह्माः, ते वयं यावन्तः इह स्थिताः तेभ्यः सर्वेभ्यः क सुखम् अकरम् प्रकापम् ॥ अपितषु पुरोदारोषु चोदकमासमभिधारणं निषेधति- " नाभिधारयति । यदभिधारयेत् । अन्तरपचारिणर रदं कुर्यात् " (सैमा १.६.१०) इति । रुदमनिष्टकारिणं करदेवम् । मन्तरवधारिणं २५ गृहस्यान्त प्रविश्यारमानवरो घान्तम् ॥ परनामिति ॥ कल्प:--"ताभिघार्यानभिधाय योद्वास्यान्तर्यद्यामासाय पशूनार शर्मासीति मूने समारपति" (भारी ८.१७.५) इति ॥ कींवादिधीजानि संग्रहीतुं तृणफटादिना पुटबन्धन झिपने सादिदं गूताम्देनोप्यते ॥ पाटरतु-'पाना शमांसि शर्म यजमानस्य शर्म मे यच्छ ' इति ।। है गूग, मध्यस्तृणादिमितिश्योपेतरसान् पशूनां शर्म मिनि मुखपदमसिनो 'यगमानस्य 'मे ३. भावों मुखं 'यष्ठ॥ २० P ww १.उ.ग५-नस । २.६.उ.मा.म५-'ह' नास्ति । ३-३. भा.प.-'गुसप्रदमसि' मास्ति ।

·३५७ १. १.८.६) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता साकमेधे ग्यम्बकहींपि] एव रुद्रो न द्वितीय तस्थ आखुस्तै रुट पशुस्तं जुपस्वैप एव । रुद्रः । न । द्वितीयाय । तस्ये | आखुः । ते । रुद्र । पशुः । तम् । जुपस्व । यागाक्ष्यमेतत् कर्म करोमीति । छान्दसो लुङ् । “ मन्त्रे घस " ( पा २.४.८०) इति च्लेलुक् । पुरुषव्पत्ययो वा, कं कुर्वीतेति । कस्मादेवमुन्यसे? इति चेत् ---"पशूनां सर्वेषां "शर्म सुखं शरणं वा स्वमसि । “ नामन्यतरस्याम् " (पा ६.१.१७७ ) इति नाम उदात्तत्यम् । ५ किं च 'यजमानस्य च 'शर्म असि स त्वं मम च शर्म यच्छ देहि ।। त्र्यम्बकात् सकृत् सकृदवदाय जुहोति-'एक एव' इति ॥ असहायः "एव ऐश्वर्येण "रुद्रः तुल्योत्कृष्टरहितः ; परस्मिन् पदे स्थितत्वात् । तदेव स्पष्टयति-'न द्वितीयाय स्वव्यतिरिक्ताय कस्मैचिदपि तस्थे तिष्ठते आत्मानं प्रकाशयति ।' यथा द्वितीयेन स्वप्रभावो न परिच्छिद्यते तथैव सर्वदा भवति । तस्मात् सर्वदोत्कृष्टरहितत्वादेक एवेति । " श्लाघढुङ्स्थाशपाम्' (पा १.४.३४) इति संप्रदानत्वम् । “ प्रकाशनस्येयाख्ययोश्च" (पा १.३.२३) इत्यात्मने- पदम् । यद्वा---एक एव रुद्र इति निःसामान्यमैश्वर्य प्रतिपादयति । यस्मादेवं तरमादेष देवः कदाचिदपि द्वितीयाय सहायाय न तस्थे सहायार्थ न तिष्ठतीति सहायापेक्षी न कचिदपि कार्येषु भवति इति । हे "रुद्र, 'आखुः मूषकः 'पशुः भागभूतः । श्रुतिप्रामाण्यादवगम्यते । यद्वा-आखुः उन्करस्थः पुरोडाशः तव पशुः पशुवत् प्रीतिहेतुः । यथोक्तम्--आखूरकर १५ एकं पुरोडाशमुपवपति" इति । यद्वा-आखुस्थानीयस्तव पशुः द्विपाच्चतुष्पाच्च सर्वः; तस्मात् 'तम् आखूस्करस्थं पुरोडाशं 'जुषस्व | अपि च-हे रुद्र, स एवाखूकरस्थस्तव भागः एक इति ॥ कल्प:--" एक एव रुद्रो न द्वितीयाप तस्थ इति दक्षिणानेरेकोल्मुकं "धूपायद्धरति । उत्तरपूर्षमयान्तरदेशं गत्वा ८.१७.८-९) इति ॥ रुद्रः जगति 'एकः एव भस्ति । द्वितीयाय न तस्थे । द्वितीयो रुद्रो न कोऽप्यवस्थितः ॥ विधत्ते--" एकोल्मुकेन यन्ति । तद्धि २० रुद्रस्य भागधेयम् । इमां दिशं यन्ति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते" (तैना १०६.२०) इति ॥ आखुरिति ॥ कल्प:--" आखुस्ते रुद्र पशुरित्याखूकर एकं पुरोडाशमुपवपत्यसौ "ते पशुरिति वा द्वेष्यं मनसा ध्यायन् यदि न द्विष्यात् भाखुस्ते पशुरिति ब्रूयात् (भापौ ८.१७०९-११) इति । भाखूत्करो 'मूषकैर्बिलादुद्धृतः पांसुराशिः । पाठस्तु-- आखुस्ते रुद्र पशुस्तं जुपस्व' इति ॥ हे २५ "रुद, मूषकस्ते प्रियः पशुः भतः सेवस्थ ॥ विधत्ते--"रुद्रो वा अपशुकाया माहुत्यै नातिष्ठत । असौ ते पशुरिति निर्दिशेद्यं द्विष्यात् । यमेव द्वेष्टि । तमस्मै पशु निर्दिशति । यदि न द्विप्यात् । आखुस्ते पशुरिनि म्यात् । न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति । नाऽऽरण्यान् " (तैना १.६.१०) इति । (भपशु- कायै ) आहुत्यै नातिष्ठत पशुरहितामाहुतिं नाशीकरोतीत्यर्थः । यं द्विष्यात् राम् ‘असौ ' इति नामप्रह- णेन निर्दिशेत् । तथा सति द्वेष्यमस्मै समर्पयत्येव ।। (आपश्री ८.१७.९)४. । उ-धूमाय'; म४-धूपायो । ५. इ.उ.पा.म५-'ते' नास्ति । ६. इ.उ.मा-मूषक' । (भापौ " - ·। " ३५६ तैत्तिरीय-संहिता .(१.८.६ [ साकोधे म्यम्बकवींषि प्रतिपूरुषमेककपालान्निवपत्येकमतिरिक्तं यावन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः कमकर पशूना शर्मासि शर्म यजमानस्य शर्म में यच्छैक प्रतिपूरुषमिति प्रति-पुरुषम् । एककपालानित्येक-कपालान् । निरिति । वपति । एकम् । अतिरिक्तमित्यति-रिक्तम् । यावन्तः । गृह्याः । स्मः । तेभ्यः । कम् | अकरम् । पशूनाम् । शर्म । असि । शमै । यजमानस्य । शमै । मे । यग्छ । एकः । अय त्र्यम्बकान् विदधाति-प्रतिपूरुषमेककपाळानिर्वपति ' इति ॥ " अयौषधय इमं देवं त्र्यम्बकैरयजन्त " ( तैया १.४.१०) इत्यादि ब्राह्मणम् । पूरुषं पूरुषं 'प्रतिपूरुष, पुरुषशब्दपर्यायः पूरुपशन्दः। उपलक्षणत्वात् त्रियोऽपि गृह्यन्ते । यजमानस्य यावन्तोऽमात्याः सस्त्रीकाः तावतः "एककपालान् 'निर्वपति; 'एकम् 'अतिरिक्तं संख्यया निर्वपेत् । " गति- १० रनन्तरः” (पा ६.२.४९) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । “ जाता एव प्रजा रुद्रान्निरवदयते " (तैवा १.६.१० ) इत्यादि ग्राह्मणम् ॥ त्र्यम्बकानादाय गार्हपत्यमुपतिष्ठते--' यावन्तः' इति ॥ गृहे भवा गृह्याः । व्यत्य- येनायुदात्तत्वाभावः । 'यावन्तः यत्परिमाणा वयं 'गृह्याः पुमांसः स्त्रियश्च 'स्मः भवामः; 'तेग्यः सर्वेभ्योऽस्मभ्यं 'कं मुखमेभिस्त्र्यम्बकैः अकरं करोमि । यद्वा-सर्वेभ्यः सुखकरं त्रैयम्बक- पञ्चमे पितृयज्ञोऽमिहितः । षष्ठे ग्यम्यकपुरोडाशाः साकमेधशेषा उच्यन्ते ॥ प्रतिपूरुपमिति ॥ तान् विधत्ते- 'प्रतिपूरुषमेककपालाग्निर्यपत्येकमतिरिक्तम् ' इति ॥ तद्विधि प्रशंसति- प्रतिपूरुपमेककपालाविर्षपति । जाता एवं प्रजा दानिरवदयते। एकमतिरिक्तम् । अनिष्यमाणा एव प्रजा रुद्रासिरयदयते " (तैना १.६.१०) इति । करम्मवाक्यवत् मतवाक्यवश्च ग्याख्येयम् ॥ यावन्त इति ॥ मुख्यविधिसंनिधौ ‘यावन्तः' इत्यादय एकादश मन्त्राः भाम्नाताः ।। कल्प:-" यावन्तो गृशाः समस्तेभ्यः कमकरमिति निरुप्यमाणेषु यजमानो जपति" (भापत्रौ ८०१७.२) इति ॥ गृह मवा मनुप्याः गृशाः, ते वयं यावन्तः इह स्थिताः तेभ्यः सर्वेभ्यः एक सुखम् करम् अकापम् ॥ अपितषु पुरोटाशेषु चोकमाप्तमभिधारणे निषेधति- "नाभिघारयति । यदभिधारयेत् । अन्तरवचारिणर रद कुर्यात् " (तया १.६.१०) इति । स्मनिष्कारिणं रदेवम् । अन्तरवचारिणं २५ गृहम्यान्तःप्रविश्यास्मानयरोदु परन्तम् ॥ पशूनामिति ॥ कल्प:-" सागभिघायर्यानभिधार्य धोदास्यान्तयामामाद्य पशूनार शमांमीति मते समापति" (भापश्री ८.१७.५) इति । करीवादियीजानि संग्रहीतुं तृणकटादिना पुटबन्धनं दियो तदिदं गूतशारदेनोग्यते ॥ पाठरतु-पशुनार शर्मासि शर्म यजमानस्य शर्म मे यह ' इति ॥ है मूग, भशस्तृणादिभितियोगस्यान् पशूनां गर्म 'मसि "मुपपदममि । मतो 'यजमानस्य 'मे ३. पपर्योश्र मुर्म मा " २० १...म: -स। २. इ.उ.मा.म५-'ह' नास्ति। ३-३, था.फ-'मुसप्रदमसि' नास्ति।

·। १.८.६) भट्टभास्करमाष्य-सायणभाष्यसमेता ३५७ साकमेधे यम्मकहवींषि ] एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ आखुस्तै रुद्र पशुस्तं जुपस्वैष एवं । रुद्रः । न । द्वितीयाय । तस्थे । आखुः । ते। रुद्र । पशुः । तम् । जुषस्व । यागास्यमेतत् कर्म करोमीति । छान्दसो लङ् । “ मन्त्रे धस" (पा २.४.८०) इति प्लेढुंछ । पुरुषव्यत्ययो वा, कं कुर्वीतेति । करमादेवमुच्यसे? इति चेत् --"पशूनां सर्वेषां शर्म सुखं शरणं वा त्वमसि । “ नामन्यतरस्याम् " (पा ६.१.१७७ ) इति नाम उदात्तत्वम् । ५ किं च यजमानस्य च "शर्म असि स त्वं मम च शर्म यच्छ देहि ।। त्र्यम्बकात् सकृत् सकृदवदाप जुहोति-'एक एव ' इति ।। असहायः एव ऐश्वर्येण "रुद्रः तुल्योस्कृष्टरहितः ; परस्मिन् पदे स्थितत्वात् । तदेव स्पष्टयति-'न 'द्वितीयाय स्वव्यतिरिक्ताय कस्मैचिदपि तस्थे तिष्ठते आत्मानं प्रकाशयति ।' यथा द्वितीयेन स्वप्रभावो न परिच्छिद्यते तथैव सर्वदा भवति । तस्मात् सर्वदोत्कृष्टरहितत्वादेक एवेति । “श्लाघझुड्स्थाशपाम्" (पा १.४.३४ ) इति संप्रदानत्वम् । " प्रकाशनस्पेयाख्ययोश्च " (पा १.३.२३) इत्यात्मने- पदम् । यद्वा--एक एव रुद्र इति निःसामान्यमैश्वर्य प्रतिपादयति । यस्मादेवं तस्मादेष देयः कदाचिदपि द्वितीयाय सहायाय न तस्थे सहायार्थ न तिष्ठतीति सहायापेक्षी न क्वचिदपि कार्येषु भवति इति । हे "रुद्र, 'आखुः भूषकः पशुः भागभूतः । श्रुतिप्रामाण्यादवगम्यते । यद्वा-आखुः उन्करस्थः पुरोडाशः तर पशुः पशुवत् प्रीतिहेतुः । यथोक्तम्--" आखूरकर १५ एकं पुरोडाशमुपवपति" इति । यद्वा-आखुस्थानीयस्तव पशुः द्विपाच्चतुष्पाच्च सर्वः तस्मात् "तम् आखूल्करस्यं पुरोडाशं 'जुषस्व । अपि च-हे रुद्र, स एवाखूत्करस्थस्तव भागः एक इति ।। कल्प:--"एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्य इति दक्षिणामेरेकोल्मुकं धूपायबरति। उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वा" (भापत्रौ ८.१७.८-९) इति ॥ हदः जगति 'एकः एव अस्ति । द्वितीयाय 'न तस्थे। द्वितीयो रुद्रो न कोऽप्यवस्थितः ॥ विधत्ते-" एकोल्मुकेन यन्ति । तद्धि २० रुद्रस्य भागधेयम् । इमां दिशं यन्ति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते " (तैना १०६.१०) इति ॥ आखुरिति ॥ कल्प:--" भासुस्ते रुद पशुरित्याखूरकर एक पुरोडाशमुपवपत्यसौ गते पशुरिति वा द्वेष्यं मनसा ध्यायन् यदि न द्विष्यात् भासुस्ते पशुरिति ब्रूयात् (भापौ ८.१७.९-११) इति । आखूत्करो 'मूपकैबिलादुद्धृतः पांसुराशिः । पाठस्तु-- भाखुस्ते रुद्र पशुस्तं जुपस्व' इति ॥ है २५ "रुद्र, मूषकरते प्रियः 'पशुः अत: तं सेवस्व ॥ विधत्त-"रुद्रो वा अपशुकाया माहुत्यै नातिष्ठा । असो ते पशुरिति निर्दिशेयं द्विप्यात् । यमेव द्वेष्टि । तमस्मै पशुं निर्दिशति । यदि न द्विप्यात् । भाखुस्ते पशुरिति व्यात् । न ग्राम्यान् पशून् हिनस्ति । नाऽऽरण्यान् " (तैना १.६.१०) इति । (पशु- काय) आहुत्यै नातिष्ठत पशुरहितामाहुर्ति नाशीकरोतीत्यर्थः । यं द्विप्यात् पम् 'सी' इति नाममह- गेन निर्दिशेत् । तथा सति द्वेष्यमस्मै समर्पयत्येव ।। (आपश्री ८.१७.९) ४.। उ-धूमाय'; म४-धूपायो । ५. इ.स.पा.म५-'ते' नास्ति। ६. इ.उ.मर-मूषक । . " ३.

·तैत्तिरीय-संहिता (३१५८६६ 1 [:साकमेधे ऽयम्बकहवींषि तै रुद्र भागः सह स्वस्राऽम्बिकया तं जुषस्व भेज-गवेऽश्वाय पुरुषाय भेषजमयो अस्मभ्यं भेजः सुभैपज (१) यथाऽसति । सुगं मेषार्य मेप्यो । एषः । ते । रुद्र । भागः । सह । खन्ना । अम्बिकया । तम् । जुषस्व । भेषजम् । गवे अधाय । पुरुपाय । भेषजम् । अयो इति । अस्मभ्यमित्यरम-भ्यम् । भेषजम् .। ५ मुभेषजमित सु-भेषजम् (१) । यया । असति । सुगमित सु-गम् । मेपाय । मेष्यै । सर्वत्रैयम्बकादानात्मकः; तस्मात्तमपि भगवल्या अम्बिकया देव्या 'सह 'जुषस्व । लक्षितलक्षणया ‘स्वना भगिनी लक्ष्यते । भगिन्या भगवाया । यद्वा--स्वसत्वेन सहजत्वं लक्ष्यते तेन चाविना- भावः ।।यद्वा-स्वात्मानं सरति भजत.इति स्वसा देहार्धभूताः। पृषोदरादिः (पा६.३.१०९)। सुष्ठु वाऽऽमना अस्यते प्राप्यते इति स्वसा । अस गत्यादिषु । तस्मात् " सुज्यसे-न् " .१० ( उ २६१) इति ऋन्प्रत्ययः । व्युत्पत्यनवधारणानावगृह्यते ॥ ततश्च त्वत्प्रसादादस्माकमित्यमस्त्रित्याशास्ते - मेषजं गवे ' इति पड्क्त्या पश्चपदया॥ भेषजं गवेऽधाय' इति प्रथमः पादः। सर्वत्र जातावेकवचनम् । गोभ्योऽश्चेभ्यः पुरुषेभ्यश्च एप इति ॥ कल्प:-"श्चनुप्पथ एकोल्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य सर्वेषां पुरोडाशानामुत्त. राभात् सकृत् सकृदवदायावदायामध्यमेनान्तिमेन वा पलाशपणेन जुहोत्येप ते रुद-भागः सहास्वता ५५ म्यिकया तं जुषस्व स्वाहेति " (आपश्री ८०१७-१२-८.१८.१.) इति । भन्न स्वाहाकारोऽध्याहृतः । हे 'रुद, 'एषः अवत्तः पुरोडाशानामास्तवावदीयमानः भागः तं भाग, स्वत्रा भगिनीवद्धित कारिण्याऽम्पिकया पार्वत्या सह' जुषस्व सेवस्व। विधत्ते-" चतुप्पथे जुहोति । एष वा अप्नीनां पवीशो नाम । अग्निवरयेव जुहोति । मध्यमेन 'पणेन जुहोति।। घुग्ध्येपा । अयो ' खलु । अन्तमनैव होतन्यम् । अन्तत एव रुद्रं निरवदयते " (तैया १.६.१०) इति । अमीनां पड्वीशः पादयेप्रशस्थानम् । २. 'यत्रामयः पुनः पुनः संचारेण प्रविशन्ति तादश एवैष चतुप्पयः । अतस्तत्र होमेनाग्निवरयेय देशे हुत भवति । पलाशशासार्या यानि श्रीणि पर्णानि तन्त्र मध्यम पर्ण प्रशस्ततया सुप्पम् । वामदक्षिणपाधस्थयो. रन्यतरेण होमेन रुद्रो यागभूमेः "अन्तानिष्कासितो भवति ॥'सह स्वनाम्बिकया' इत्यस्य मन्त्र भागस्य तात्पर्य ध्याचष्टे-" पण ते रुद्र भागः सह स्वचाम्पिक्रयेल्याह । अस्याम्विका स्वसा! • तया या एप हिनस्ति । यर हिनस्ति । तयैवैनर सह शमयति " (तैया.१.६.१०) इति । शररकालो २५ बि पीनसम्बरायत्पादनेन हिंसकरतद्वदियम् अम्बिकापि हिसिका । ततः शरदित्युच्यते । एष दस्तक्षेत्र सहायभूतया प्राणिनं 'हिनस्ति । "मतलपा सइ पुरोटाशमागसेक्या तुष्टया तयैव "सहवैनं वं नामयति । हिंसारदितं करोति ।। भेषजमिति ॥ कल्पः-" भेपनं गये मुमेपजमित्येताम्यां चतुष्पममग्नि परि पिति" (भापी ८.१०.१) इति । पाठस्नु' भेषनं गयेऽश्वाय पुरुषाय भेषजमयो भरमस्य भेषजर सुभेष ७. भा.फ.म५-महाशम् । ८.आ.क.म५-पादप्रदेश । ९. इ.उ-अनामयः। '१...उ. मा.म५-दुतवान् । ११. म४-अन्यतरदन्तमं तेन म ५-अन्यतरदन्तिमेन। १२. मा-अं निम५- १३. आ.क-'' मास्ति । १४. मा-ततः। १५. माम५-सहनम् । १६-१६.मा- यद्यमान प्रापिनं शमयति । अन्ततः1 ·-1 १.८.६) भट्टभास्करमाष्य-सायणभाष्यसमेता ३५९. साकमेधे ऽयम्बकहवींषि] अाम्ब रुद्रमदिमाया देवं त्र्यम्बकम् । यथा नः श्रेयसः करद्यर्धा नो वस्य॑सः ५ करद्यर्था नः पशुमतः करा 'नो व्यवसापात् ॥ अवेति । अम्ब । रुद्रम् । अदिमहि । अवेति । देवम् । त्र्यम्बकमिति त्रि--अम्बकम् । :. या । नः । श्रेयसः । करत् । यथा । नः । वस्य॑सः । करत् । यो । नः। पशुमत इति .पशु-मतः । करत् ।। यो । नः । व्यवसायादिति वि-अवसायात् ।। "भेषजम् औषधं यथा 'असति भवेत् ; तथा जुषस्व । अयो अपिच 'अस्मभ्यं यथा 'भेषर्ज रोगशमनं च भवेत् ; सुभेषजं शरीरसि(शु ?)द्वयादिकारणं यथा भवेत् , 'सुग:सुष्टु गम्यं सेव्यं यथा भवेत् । सुष्ठु वा गम्यतेऽनेन सर्वमभिमतं यथा तथा तंजुषस्व । किं च मेषेभ्यो मेषीभ्यश्च भेपनं यथा स्यात् तथा जुधस्व। अस्तेर्लटि शपो लुकि ",लेटोऽडाटा" (पा ३.४.९४१) इस्यडागमः । गोशब्दात् " सावेकाचः " (पा.६.१.१६८) इति प्राप्त विभक्त्युदात्तत्वं ".न गोश्वन्' (पा.६.१:१८२ ) इति प्रतिषिध्यते ॥", , माइदानीमारोग्यानन्तरं धनसमृद्धयादिकमाशास्ते 'अवाम्ब। 'इति । पट्पदा जगती.इयम् ।। अत्र देवी प्रत्याशास्ते । हे "अम्ब जगतां मातः, "देवं वयम् अय । अदिमहि अवदानैस्तोपयामः । अवदानसाध्या "देवतातृप्तिरवदानेन लक्ष्यते । छान्दसो लुड् ।' व्यत्ययेना- स्मनेपदम् । " स्थायोरिच" (पा १.२.१७) इतीत्वकित्त्वे, हवादगात् ८.२.२७) इति: सिचो लुक् । 'त्र्यम्बकं च देवमवादिमहीत्येव ।। • आदरायः द्वितीय ब्रवीति गुणान्तरल्यापनार्य। वा. त्र्यम्बकमिति त्रीणि- अम्बकानि लोचनानि. यस्य। यद्वा अबि शब्दे । 'अम्बका वेदाः, त्र्यम्बका वेदत्रयीप्रतिपाद्यः । अथवा--अमः गत्यादिषु। यथाऽसति । सुग मेपाय मेष्यै.', इवि.॥ ' मेषजम् ', 'सुभेषजम् ' इत्येता मन्त्रयोरादी। है. रुद्र, 'गदे असदीयायै गोजात्यै भेषजम् - भारोग्यं कुरु । एवमन्यत्र । तात्कालिक, रोगोपशमनमात्यन्तिकं. "वा २. "सुमेपज रात् "यथा असति यथा भवति तथा कुरु । मेपो वाहकः । मेपी दोग्ध्री । तयोः 'सुगं सुप्लु गमन रोगरहित्येन संचाण यया भवति तथा कुरु॥ गवाश्वादिशब्दैः पश्वादयः सर्वेऽप्युपलक्ष्यन्त इत्याह- "भेषजं गव इत्याह । यावन्त एवं ग्राम्याः पशवः । तेभ्यो भेषजं करोति," (तैया १०६.१०.) इति ॥. अवेति ॥ कल्पः-"अवाम्ब. पदमदिमहीति यजमानो जपति," (भापत्रौ ८.१८०१) इति । पाठस्तु-- भवाम्ब रुद्रमदिमव देवं ग्यम्बकम् । यथा नः श्रेयसः करद्यथा नो वस्यसः करघया २५ नः पशुमतः करथथा नो व्यवसाययात् ' इति । हे 'अम्ब पार्वति, "रुदम् उद्दिश्य व अदिमहि पुरोधा- भावदानमकार्म । त्रीण्यम्बकानि नेत्राणि यस्यासौ ऽयम्बकस्तमुद्दिश्य , अव अदिमहि । मादराय पुनर्व- धनम् । किमर्थमवदान “कृतमित्युच्यते । असौ रुद्रः यथा नः अस्मान् श्रेयस अध्ययनादिभिः श्रेष्ठान्" करत् करोति, 'घस्यसः वसुमत्तमान् यया करोति, पशुमतः गवाश्चादियुक्तान् यथा करोति, १७. म.४५-त । १८. म५-तदुच्यते । १९. भा- यथा' नास्ति । २.. भा.क-' श्रेष्ठान इत्मस्थानन्तरं यथा'। - " (.पा १५ " ·प ३.६० तैत्तिरीय-संहिता. (१.८.६ [साकमेधे ऽयम्बकहवींषि ऽयम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ॥ त्र्यम्बकमिति त्रि-अम्बकम् । यजामहे । सुगन्धिमिति सु-गन्धिम् । पुष्टिवर्धनमिति पुष्टि-वर्धनम् । उर्वारुकम् । इव । बन्धनात् । मृत्योः । मुक्षीय । मा । अमृतात् ॥ अमनहेतवोऽम्बाः द्यौरापः पृथिवी चेति, तदाराधनीयत्वात् । त्रयो वा अग्नयः तिम्रों धा गतयः ५ त्रीणि · वा ज्योतीपि । छान्दस इयडादेशः । तस्मादेवं महानुभावं देवं त्र्यम्बकमवादिमहि । किमर्थम् ! 'यथा 'नः अस्मान् 'श्रेयसः विघाधनपुत्रादिमिः प्रशस्यतरान् 'करत् कुर्यात् तदर्थ- मित्यर्थः । पूर्ववल्लेटि शपो लुक् । यथा 'नः अस्मान् 'वस्यसः वसीयसः वसुमत्तरान् कुर्यात् । वसुमच्छम्दादीयसुनि " विन्मतोलुक् " (पा ५.३.६५)। टिलोपः ।। छान्दस इकारलोपः। वस्तृशब्दाद्वा " तुभ्छन्दसि" (पा ५.३.५९) इतीयसुन् । अतिशयेन वस्तुन्, यथा चास्मान् २०. पशुमतः बहुपशुकान् कुर्यात् । “हस्वनुड्म्यां मतुप् " (पा ६.१.१७६) इति मतुप उदात्त- त्वम् । 'यया च 'नः अस्मान् 'व्यवसाययात् व्यवसितकर्मणः कुर्यात् अविघ्नेनेदं कर्म समापयेत् । व्यवपूर्वात् स्यतेणिचि “ शाछासाहा." (पा ७.३.३७). इति युगागमः । लेटयाडागमः ॥ त्रिः प्रदक्षिण परियन्ति-त्र्यम्बकम् ' इति । अनुष्टुबेषा ॥ इदानीं मृत्युंजयमाशास्ते । १५ "त्र्यम्बकं व्याख्यातम् । "सुगन्धि नित्यशोभनं यशोगन्धि, सर्वसुकृतमयत्वात् । स्येवे तदेकान्तग्रहणम् " (पा ५.४.१३५ वा १) इतीत्वम् । 'पुष्टिवर्धनं गोभूमि- वित्तविद्यादिपुष्टिहेतुम् ईदृशं देवं यजामहे । किमर्थम् ? यथा 'उर्वारुकं फलं बन्धनाद प्रसव बन्धनात् पक्कं स्वयं मुष्यते, एवमहमपि 'मृत्योः अनेन 'मुक्षीप मुक्तो भूयास, 'मा 'अमृतात् म्यवसायपाद्यवसापयति शास्त्रार्थनिश्चययुक्तान् यया करोति तदर्थमवदानं कृतम् । 'यथा नः श्रेयसः' २० स्याभिधानात् मन्त्रस्याऽऽशी:पररवं दर्शयति-" भवाम्म रुद्रमदिमहीत्याह । माशियमेवैतामागास्ते " (वैया १.१.१०) इति ॥ ध्यम्यकमिति ।। कल्पः- "ज्यपकं यजामह इति निः प्रदक्षिणमनि पति " (भापत्री ८.१०.२) इति । पारस्तु-ज्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उपस्किमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ' इति ॥ शोमनः शरीरगन्धः पुण्यायो घा यस्यासो सुगन्धिः । यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य २५ दूराद्गन्धो वास्येवं पुण्यस्य कर्मणो दूराद्गन्धो याति" (तैमा १०.९) इति ध्रुतेः। पुटि शरीर- धनादिविपर्या पधपतीति पुष्टिपर्धनस्ताशं 'ऽयम्बकं 'पनामहे पूजयामः । लोके यथोरिकफलानि "पानि 'बन्धनात् इम्ता स्वयमेव मुच्यम्वे तदहं म्यम्पकप्रसादेन मृत्योः 'मुक्षीय "मुक्तो भूयासम् । ममृवात् "चिरजीवनात् "स्वर्गादेवा'मा मुसीय ॥"चतुपावा मन्त्रस्य वापयादिशम दर्शयति- २१. आ.:- पवानि ' नास्ति। २२. मा-मोचनयुक्त।। २३. भा.क.पा-चिरजीविताद । २४. म५-सन् । २५. भा...पा-मानुपादार्थ । २६. मा-तात्पर्यम् । गन्ध- ·कार्स ८.१० १.८.६) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता साकमेधे ऽयम्यकहवीषि ] एष ते रुद्र भागस्तं गैंपस तेनावसेन परो मूवतोऽतीयततधन्या पिनाकहस्तः कृत्तिवासाः ॥६॥ [सुभैषजमिहि त्रीणि च] एषः । ते । रुद्र । भागः । तम् । जुषस्व । तेन । अवसेन । परः । मूर्जवत इति मूर्ज-वतः । अतीति । इहि । अवततधन्येत्यवतत-धन्वा । पिनाकहस्त इति पिनाक-हस्तः । कृत्तिवासा इति कृत्ति-वासाः ॥ ६ ॥ [मैसं १.१०.४; कपिस वाम ३.५७-६१] "मुक्षीय अमरणो भूयासम् । मुचेराशिषि लिडि सीयुटि " लिड्सिचावात्मनेपदेषु" (पा १.२.११) इति कित्त्वम् । बहुव्रीही " नमो जरमर" (पा ६.२.११६) इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । भावप्रधानो द्रष्टव्यः । पुसमुर्वारुकमिति केचित् । हिममित्यन्ये । अन्ये आहुः—पुरुषेण वाह्यात् १० काष्ठादिभारात् यद्भारातिरिक्तं तदुर्वारुकमिति, तद्यथा बन्धनव्यवसायात् मुच्यते न वाहकवशं भवति एवमहं मृत्योर्मुक्षीय मृत्युवशं मा गां मां मृत्युर्मा गात् इति । उरोभाराद्वारणीयमुर्वारुकमिति ।। शुष्के स्थाणौ तान् बध्नाति--' एष ते' इति ।। हे भगवन् रुद्र, "एपः तत्र 'भागः, ... "तं जुषस्य गृहाण ! 'तेन अनेन 'अवसेन 'पयामवनेन पयः येन अबते । गत्यर्यादौणादिकोऽ-' सच्प्रत्ययः (उ ४०४)। 'परः परस्तात् , मजवान्नाम पर्वतः उच्छ्रिततया प्रसिद्धः, तस्यापि १५ " त्र्यम्बकं यजामह इत्याह । मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतादिति पावैतदाह " (तैबा १.६.१०) इति । यजमानः ' यजामहे ' इति यदाह, एतद्वचनं मृत्योर्मुक्षीय इत्येवाऽऽह, मोचन एवं तात्पर्य तच्छेपरवेन "अन्यदित्यर्थः ॥ यदुक्तमापस्तम्बेन--" ऊभ्वान् पुरोडाशानुदस्य प्रतिलभ्य त्र्यम्बकं यजामह इति यजमानस्याञ्जलौ समोप्य भगः स्थ “भगस्य वो लिप्सीयेन्यपादायनेनैव २८ कल्पेन त्रिः "समावपेयुः (आपश्री ८.१८.४) इति । तदेतत्सर्वमभिप्रेत्य सर्वेषां पुरुषाणां “हस्ते स्थितस्य पुरोटाशस्योरक्षेपणं २० विधत्ते-" उत्किरन्ति । भगस्य लीप्सन्ते" (तैया १.६.१०) इति । यदेतत् पिण्डानामुपरि क्षेपणं तेन सौभाग्याभिमानिनो भगनामकस्य देवस्य सकाशादेतान् पुरोडासालब्धुमिन्छन्ति । अत एवोत्क्षिप्तः३१ । पुनरअलौ पतति ॥ एप इति ॥ कल्प:-" तान् मूने समावपनि मूतयोमूतेषु वैष ते रुद्र भाग इति वृक्ष आसजति वृक्षयोवृक्षेषु वा । अपि वा मूतयोः “समोप्य विवधं कृत्वा शुष्के स्थाणौ वल्मीकवपायां २५ वाऽवधाय" (भापश्री ८.१८०७-९) इति । पाठस्तु- 'एष ते रुद्र भागस्तं जुपस्व तेनावसेन परो १. त्रि-भिटमित्यन्ये(?) ।२.तं.ति-पुरुष' । ३ त्रि-पयो गमनेन। ४.तं.त्रि-अवतेः। ५.तं.ति.त्रि-सप्रत्ययः। २७. क-यजनमित्यर्थः; म४.म५-यजमानमित्यर्थः । २८-२८. इ.उ.पा-भगो दो लप्सीय । २९. आ- समावर्तयेयुः; म४.म५-समापयेयुः। ३.. म४.म५-हस्तेषु । ३१. म४.म५-उरिक्षप्ताः । ३२: मी. म५--पतन्ति । ३३. आ.क-आसजन्ति; उ-आसृजति । ३४-३४. आ.क.म-समोप्याविवधम् ।' तेस ४९ 8 ३० ·" ३६२ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.६ [साकमेधे त्र्यम्बकहवींषि परस्तात् 'अतीहि अतिक्रम्य गन्छ । यहा—मूड बन्धने । बन्धजः संसारो मूजः तद्वतः प्रपश्चाद- तीहि । परशब्दाच्छान्दसोऽसिच्प्रत्ययः । अवततधन्वा अवतारितव्याकरयत् तादृशं धनुर्यस्य इति बहुव्रीहौ " धनुषश्च" (पा ५.४.१३२ ) इत्यानड् । “गतिरनन्तरः" (पा ६.२.४९) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । पिनाकहस्तः पिनाकाट्यं धनुर्दण्डं हस्ते अलंकारार्थ वहन् , न हि ते ५ निरायुधस्यापि चोरादिभयमस्ति । 'कृत्तिवासाः वैयावनागचर्ममात्रं वसानः, कवचादि नेति भावः । ईदृशो दूरतरः गन्तुमर्हति । देव, वयं न विभीमः, प्रसादाढते कस्त्वां पश्यन्न विभेतीति । साकमेघाः समाप्ताः ॥ इत्यष्टमे षष्ठोऽनुवाकः ॥ मूजवतोऽतीहि ' इति । हे "रुद्र, 'एपः वृक्षादौ सन्यमानः पुरोढाशसंघस्तव 'भागः तं सेवस्व । भवसेन १० पाथेयरूपतया तव "रक्षकेणानेन भागेन युक्त: 'मूनवतः एतमामकत्येन प्रसिद्धात् पर्यतात् परः परभागे वर्तमानः "भतीहि अतिक्रम्य गच्छ ॥ विधत्ते-" मूते कृत्वा सजन्ति । यया जनं यतेऽवसं करोति । वारगेव वत्" (तैया १.६.१०) इति । यथा लोके दूरदेशवर्तिनं वन्धुजनं प्रति गच्छते पुरुषायावस रक्षक पाथेयं करोति "तद्वत् वृक्षाने "पुरोडाशसञ्जनं तादृगेव भवति ॥ मन्द्र भागनिर्देशो रुदस्य "निःशेपेण विसर्जनार्थ इति दर्शयति-" एप ते रुद्र भाग इत्याह निरवत्यै " (तैना १.६.१०) इति ॥ अवततधन्वेति ॥ कल्प:--" भवततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्तिवासोमिति निरवताम्यन्ति" (भापी ८.१८.९) इति । प्राणायामत्रयं कुर्वन्तीत्यर्थः । ओमित्यनेन वाक्यशेषः परितः । अस्मात विरोधिनं पाप्मानं हन्तुमयं रुद्रः पिनाकनामकं धनुः "हस्तेन "स्या भवततधन्या ज्याकर्षणेन विस्ता. रितधनुष्कः 'कृत्तिवासाः चर्मवसनः ॐ भवतु । अथवाऽस्मद्विषयेऽवततधन्वा भारोपितमौकधनुर्युक्तो भरत ॥ चतुप्पयप्रत्यागमनादीन् क्रमेण विधत्ते-अप्रतीक्षमायन्ति । अपः परिपिचति । रुदस्यान्तहित्यै। २. प्र वा एतेऽस्मालोकारच्यवन्ते । ये त्र्यम्बकेश्वरन्ति । आदित्यं च पुनरेत्य निर्वपति । इयं वा अदितिः । मस्यामेव प्रतिविष्टन्ति " (वैया १.६.१०) इति ॥ भत्र विनियोगसंग्रहः- "स्वामी यावन्त इस्याह पशू मूते समावपेत् । एक इत्युल्मुक नीत्वाऽऽखुस्त भाखून्को हविः ॥१॥ क्षिपेदेयोऽधंदोमः स्याद्रे सुमे परिपियति । अग्राम्येति जपेत् स्वामी श्यम्यकं परियन्ति ते ॥२॥ एपोऽवस्थाप्य तरछेपान्मूने यध्नाति शासिनि । मयत वासनियमो मन्त्रा एकादश स्मृताः ॥ ३ ॥ इति ।। इति श्रीमरमायगाराविरचिते माधयीये वेदार्यप्रनशे कृष्णम जुर्वेदीयतत्तिरीयासंहितामाध्ये प्रथमकाण्देऽएमप्रपाठके पष्ठोऽनुयायः ॥६॥ ६.सं.ति.त्रि-भरयेति । ७.तं.ति.नि-दण्डमात्रम् । ३५. मा.म५-रक्षकेश तेन । ३६. आ-तद्' । ३७. म५-पुरोगशायसनम् । ३८. म५-- विशेषण। ३९. आ.क-दस्ते । ४.. आ.क-गृहीत्वा । ४१. म४.म५-'अवरोपित। ४२-४२. म५- 'बर विनियोग प्रहा.. एकादयरमृताः' इति नास्ति। २५ ·१.८.७) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३६३ शुनासीर्यम् , इन्द्रतुरीयादि] ऐन्द्रामं द्वादशकपालं वैश्वदेवं चरुमिन्द्राय शुनासीरीय पुरोडाशं द्वादशकपालं वायव्य पर्यः सार्यमेककपालं द्वादशगवर सीरं दक्षिणा- ऐन्द्राग्नमित्यैन्द्र-अग्नन् । द्वादशकपाळमिति द्वादश-कपालम् । वैश्वदेवमिति वैश्व देवम् । चरुम् । इन्द्राय । शुनासीरीय । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । वायय॑म् । पर्यः । सौर्यम् । एककपालमित्येक- कपालम् । द्वादशगयमिति द्वादश-गवम् । सीरम् । दक्षिणा। ५ । हवी पि" अथ शुनासीरीयं हविर्विदधाति-ऐन्द्राग्नं द्वादशकपालम् ' इति ॥ तानि पञ्च हवीपि पश्चसंचरव्यतिरिक्तानि, तेन दश हवींषीति केचित् । अन्ये तु " एतद्ब्राह्मणान्येव पश्च ( तैवा १.७.१) इत्युक्त्वा अयेन्द्राय शुनासीराय " ( तैना १.७.१) इति त्रयाणामनुब्राह्मणे विधानादष्टावित्याहुः । तदानीमैन्द्राग्नवैश्वदेवयोर्विकल्पार्थमाग्नानम् । शुनो वायुः, सीर आदित्यः, तद्वान् इन्द्र इहोच्यते , अभेदात्मत्वात् । मत्वर्यायो वा लुप्यते । “ देवता- द्वन्द्वे च " (पा ६.२.१४१) इति पूर्वोत्तरपदयोयुगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् । 'वायव्यम् । पावृतुपित्रुषसो यत् " ( पा ४.२.३१) इति यत् । एवं सर्वे एककपालानां यागाः । 'द्वादशगवं, द्वादश गावः समाहृताः, तयुक्तं 'सीरं लागलं च 'दक्षिणा | “ गोरतद्धितलकि " (पा ५.४.९२ ) इति अच् । राजसूयान्तर्भाविताश्चातुर्मास्ययागाः समासाः ॥. - पप्ठे साकमेधाः समापिताः । सप्तमे शुगासीर्यमिन्द्रतुरीये' चेति कर्मद्वयं पध्मीयमन्त्रा १५॥ अपामार्गहोममन्त्राश्चोच्यन्ते ।। दाग्नमिति ॥ तत्र शुनासीर्यहवींपि विधत्ते-" ऐन्द्रामं द्वादशकपालं वैश्वदेवं चरुमिन्द्राय शुनासीराय पुरोटाशं द्वादशकपालं वायग्य पयः सौर्यमेककपालं द्वादशगवर सीरं दक्षिणा " इति ॥ .. शुनासीराय, शुनो वायुः सीर आदित्यस्ताभ्यां युक्तः शुनासीरः । 'द्वादशगवं द्वादशभिर्बलीवर्दैरह्यमानं सीर , लाङ्गलम् ॥ भत्र वैश्वदेवगतानामाग्नेयादीनां पचाना हविषां ब्राह्मणमनुवाहाणं चातिदिशति-" एतद्- २. माह्मणान्येव पञ्च वीरपि " (तैया १.७.१) इति । अथोपदिश्यमानेषु पञ्चस्वैन्द्राग्नवैश्वदेवयोः पूर्वमेव प्रशस्तत्वादवशिष्टानि त्रीणि 'हवीपि प्रशंसति । “अथ वा" रायोर्विकल्पमभिप्रेत्य तदभावपक्षानुसारेण तावुपेक्ष्यावशिष्टान्येव प्रशंसति-" अथेन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति । संवत्सरो वा इन्दाशुनासीरः। संवत्सरेणैवास्मा अन्नमवरुन्दे । वापन्यं पयो भवति । वायु पृष्टयै प्रदापयिता । स एवास्मै वृष्टिं प्रदापयति । सौर्य एककपालो भवति । सूर्येण वा अमुस्मिल्लोके वृष्टिधूत।। स एवास्मै २५ वृष्टि नियन्छति । द्वादशगवर सीरं दक्षिणा समृद्धयै " (तैबा १.७.१) इति । अस्य च शुनासीर्यस्य कालं यौधायन माह-" अथातचतुर्यु मासेपु शुनासीरीयहविर्यिक्ष्यमाणो भवति" (बौधौ ५.१८) १. आ.क-इन्द्रतूर्यम्। २. आ-'द्वादशगवम् ' नास्ति। ३. आ.क-'हवींषि' नास्ति। . ४-४. म-अधुना।

·३६४ - तैत्तिरीय-संहिता (१.८.७ [गुनासीर्षम् , इन्द्रतुरीपादि ऽऽग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति रौद्रं गावीधुकं चस्मैन्द्रं दधि : वारुणं यवमय चरं वहिनी धेनुर्दक्षिणा आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्य॒ष्टा-कपालम् । निरिति । बपति । रौद्रम् । गावीधुकम् । चरुम् । ऐन्द्रम् । दधि । वारुणम् । यवमयमिति यय-मयम् । चरुम् । वहिनी । धेनुः । दक्षिणा । एवं संवत्सरमिष्ट्वा तदन्ते आगामिन्यां पौर्णमारयामिन्द्रतुरीयेण चतुर्ह विषा यजेत, त विदधाति-आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति' इत्यादि ॥ गावीधुको रौद्रश्वरुद्वितीयः । गावीधुकाः तृणतण्डुलाः । ऐन्द्रं दधि तृतीयम् । वारुणो यवमयश्वरुश्चतुर्थः । “ द्वयचश्छन्दसि " ( पा ४.३.१५० ) इति मयट् । तत्र 'वहिनी 'धेनुः दक्षिणा । गतम् । “ देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा अग्निमब्रुवन् । त्वया वीरेणासुरानभिभवामेति । सोऽब्रवीत् । त्रेधाऽहमात्मानम् " १० (तैना १.७.१) इत्यादि, ब्राह्मणम् ॥ इति । वन पूर्वेभ्यस्त्रिभ्यः पर्वण्य ऊचं प्रत्येकं मासचतुष्टयमतिवाह्य क्रियमाणमिदं संवत्सरादूभ्वं प्रवर्तते । तदेतदमिप्रेत्य 'संवत्सरो वा इन्द्राशुनासीरः' इत्युक्तम्। चायुसूर्याभ्यां युक्त इन्द्रः संवत्सरे समाप्ते प्राप्तरवात् संवरसर इत्युच्यते । वायोः पुरोवासरूपेण वृष्टिप्रदापयितृत्वम् “ अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिः" (मनुस्मृति ३.७६) इति स्मरणात् सूर्यस्य स्वर्ग १५ घृष्टिधारकरवम् ॥ आग्नेयमिति ।। भयेन्द्रतरीयस्य वीपि विधत्ते-मानेयमष्टाकपालं निर्वपति रौद्र गावीधुकं चरुमन्दं दधि धारण यवमयं चर वहिनी धेनुर्दक्षिणा" इति ॥ गावीधुकमरण्यधान्यविशेपनिप्पनम् । पृष्ठे भारं वहतीति वहिनी । इन्द्रतुरीयं विधातुं प्रस्तौति-" देवासुराः संयत्ता भासन् । ते देवा अग्निमध्रुवन् । श्वया वीरेणामुरानभिभवामेति । सोऽब्रवीत् । त्रेधाऽहमात्मानं विकरिष्य इति । स धाऽऽस्मानं २० प्यकुरत । अग्निं तृतीयम् । रुद्रं तृतीयम् । वरणं तृतीयम् । सोऽब्रवीत् । क इदं तुरीयमिति । सहमितीन्द्रोऽप्रवीत् । सं तु सजावहा इति । तौ समरजेताम् । स इन्द्रस्तुरीयमभपन् । यदिन्द्रस्तुरीयममवत् । तदिन्द्रतुरीयस्येन्द्रतरीयत्वम् । ततोलचे देवा व्यजयन्त " (तैना १.७.१) इति । धीरत्वसिद्धये शरीरत्रयरूपेण विकारः। स त्रेधा विकृतोऽग्निरिन्द्र प्रति पप्रच्छ । मयेदं स्पनर्य युद्धसमर्थ संपादितम् । अथ कोऽन्य इदं चतर्थ रूपं विजयसमर्थ करिष्यतीति । महमेव करिया- २५ भीतीन्द्रोऽप्रवीत् । “पयाऽग्निरप्रवीत् त्यया तथा क्रियतां किं त्वायां युद्धविपक्षमा संदृष्टी भवावेति । इन्द्र एवं 'तुरीयस्पो यस्मिन, कर्मणि तत् कर्मेन्द्रतुरीयम् । अनान्यदीयस्पप्रयापेक्षया तुरीयत्वम्, अनुष्टाने तु पाठ मापेक्षया वरुणस्तुरीयः ॥ विधत्ते- " पिजिस्यै ॥ (तैया १.७.१) इति ॥ चतुर्देवप्रियांशसंपादनेन दक्षिणां प्रशंसति- बहिनी धेनुदक्षिणा । यहिनी । तेनाऽऽग्री । यद्गौः । तेन रोदी । यद्धनुः । तेनैन्द्री । यस्त्री सती दान्ता । ५. भा.फ-इन्द्रयम् । ६. म५-शरीरमयेण। ७-७. भा.पा-'अयाग्निर प्रवीत् ' इति ८. आ.य-तुरीयः। ९.आ.मा-'स्पापेक्षया । १.. था.म४-पाठक्रमेण । . -- यदिन्द्रतुरीयं निरुप्यते नास्ति। [.

·। १.८.७) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३६५ शुनासीर्यम् , इन्द्रतुरीयादि] ये देवाः पुरःसदोऽनिनवा *दक्षिणसदौ यमनत्राः पश्चात्सदः सवितृनेत्रा *उत्तरसदो वरुणनेत्रा *उपरिषदो बृहस्पर्तिनेत्रा रोहणस्ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु तेभ्यो (१) नमस्तेभ्यः स्वाहा ये। देवाः । पुरःसद् इति पुरः- सदः । अग्निनेत्रा इत्य॒ग्नि-नेत्राः । दक्षिणसद इति दक्षिण-सदः । यमनेत्रा इति यम-नेत्राः । पश्चात्सद् इति पश्चात्-सदः । सवितृनेत्रा इति ५ सवित-नेत्राः । उत्तरसद इत्युत्तर-सदः । वरुणनेत्रा इति वरुण-नेत्राः । उपरिपद इत्युपरि- सदः । बृहस्पतिनेत्रा इति वृहत्पति-नेत्राः । रक्षोहण इति रक्षः- -हनः । तें। नः । पान्तु.. ते । नः । अवन्तु । तेभ्यः (१) । नमः । तेभ्यः । स्वाहा । यस्मिन्नहनीन्द्रतुरीयं कर्म क्रियते तस्यां रात्र्यां पञ्चेष्मीयेन यजेत, आहवनीयधिष्ण्य एवं चतुर्धाऽऽहवनीयं प्रतिदिश व्युद्धृत्य मध्ये पश्चमं कृत्वा पञ्चगृहीतेनाज्येन यथालिङ्गं जुहोति । आज्ये- १० नैतान् व्याघारयतीति केचित् –'ये देवाः पुरःसदः' इत्यादिभिः ॥ तत्र 'ये देवाः ' इत्येतत् पदद्वयं 'रक्षोहणः' इत्यादि च पूर्वत्र परत्र च पञ्चस्वप्यनुषज्यते । 'ये "देवाः 'पुर.सदः पूर्वस्यां दिशि सीदन्ति इति । " पूर्वाधरावराणाम्'" (पा ५.३.३९) इत्यसिप्रत्ययः। 'अग्निनेत्राः अग्निप्रधानाः । " छन्दसि नेतुरुपसंख्यानम् " (पा ५.४.११६ वा २-३ ) इत्यपप्रत्ययः। "ऋत छन्दसि" (पा ५.४.१५८) इति कबभावः । 'रक्षोहणः रक्षसां हन्तारः, ते 'नः अस्मान् 'पान्तु, 'ते १५ 'मः अस्मान् 'अवन्तु प्रीणयन्तु, 'तेभ्यः 'नमः नमस्कुर्मः, 'तेभ्यः "स्वाहा स्वाहुतमस्तु । एवम् ये देवाः दक्षिणसदः "यमनेत्राः रक्षोहणः ते नः पान्तु ते नोऽवन्त्विति । तथा ये देवाः 'पश्चात्सदः "सवितृनेत्रा. रक्षोहण इत्यादि । ये देवाः उत्तरसदः 'वरुणनेत्राः रक्षोहण इत्यादि । ये देवाः "उपरिषदः 'बृहस्पतिनेत्राः रक्षोहण इत्यादि । वनस्पत्यादित्यात् बृहस्पतिशब्दे पूर्वोत्तरयोः' पदयोर्युगपत् प्रकृतिस्वरत्वम् (पा ६.२.१४०) ॥ तेन वारुणी समृद्धयै " (तैया १.७.१) इति । गोत्वं जातिः । धेनुत्वं नवप्रसवत्वम् । अस्य चेन्द्र सुरीयस्यार कर्मणः गुनासोर्यदिन एवानुधानमापस्तम्बो दर्शयति-" ततश्चतुर्हविपेन्द्रतुरीयेण यजते" (भापत्रौ १८.९.६) इति ॥ य इति ॥ इन्दतुरीयविधानादूर्व 'ये देवाः पुरःसदः' इत्यादयो मन्त्रा भाग्नातास्तेषां: . विनियोगमापस्तम्बो दर्शयति--" एतस्या एव रात्रेर्निशायां पञ्चेमीयेन यजते । चतुर्धाऽऽहवनीय प्रतिदिशं २५ युद्धत्य मध्ये पन्नम कृत्या पृथगिधमानुपसमाधाय जुबां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा ये देवाः पुरःसद इत्येतर्यथा- लिज जुहोति । मध्ये पञ्चमेन । समूढ रक्ष इति मध्य "इध्मानुपसमुौकधोपसमाधायापरं पञ्चगृहीतं २. मै-इति । २. मै-पूर्वापराधराणाम् । ३. म-पूर्वोत्तरयोः । ११. म५-'तुरीय। १२. आ.म४-इमानुपसमूहीक । - ·तैत्तिरीय-संहिता (१.८.७ [शुनासीर्यम् , इन्द्रतुरीयादि समूढः रक्षः संदग्ध रक्ष इदमह रक्षोऽभि सं दहाम्य॒ग्नयै रक्षोध्ने स्वाहा समूढ मिति सम्-ऊढम् । रक्षः । संदग्धमिति सम्-दग्धम् । रक्षः । इदम् । अहम् । रक्षः । अभि । समिति । दहामि । अग्नये । रक्षोन इति रक्षः-प्ने । स्वाहा । ५ . उपवेपेण सर्वानाहवनीयाङ्गारान् मध्ये एकयोपसमूहति–'समूढम्' इति ।। समूढम् एकी- कृत्य नाशितमस्तु "रक्षः अनेनाड्गारसमूहेन, तथा 'संदग्धम् एकीकृत्य दग्धमस्तु । उभयत्रापि पूर्वपदप्रकृतिस्वरवं "गतिरनन्तरः" (पा ६.२.४९) इति । तस्मात् अहं 'रक्ष: 'इदम् अहम् 'अभि 'सं 'दहामि आभिमुह्येन चैकीकृत्य चानेन दहामि । इदमिति क्रियाविशेषणम् ।। अपरं पञ्चगृहीतं गृहीत्वा पञ्च स्रुबाहुतीरभिजुहोति — अग्नये रक्षोप्ने स्वाहा' इति ।। यमादिष्वपि चतुर्धनुषज्यते । 'दुवस्वते' इति विकल्पार्थ इति केचित् । बृहस्पतिविशेषणमित्यन्ये । २. "दुवस्वते परिचर्यावते "बृहस्पतये इति । सर्वे निगदसिद्धाः । 'रक्षोध्ने रक्षसां हन्ने । उदात्त- . - गृहीत्वाऽनये रक्षोले स्वाहेत्युत्तराः पनाहुनीर्जुहोति । प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा" (आपत्रौ १८.९.१०- १३) इति । ये देवाः' इत्यादिमन्त्रपाठस्तु-'ये देवाः पुरासदोऽभिनेत्रा दक्षिणासदो यमनेन्नाः पश्चात्सदः सवितृनेन्ना उत्तरसदो वरुणनेत्रा उपरिपदो वृहस्पतिनेत्रा रक्षोहणस्ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु तेभ्यो नमस्तेभ्यः स्वाहा' इति । पुरःसदः पूर्वदिग्वर्तिनः अभिनेता अग्निप्रमुखाः ये 'देवाः रक्षोइणः राक्षसप्नाः सन्ति "ते देवा: मः अस्मान् रक्षोनिवारणेन 'पान्तु । पुनरपि ते देवाः नः अस्मान् कर्मानुष्ठानेन भवन्तु । १५ तेभ्यो देवेभ्यो नमस्कारोऽस्तु । तेभ्य इदं "हन्यं "स्वाहुतमस्तु । दक्षिणसदः यमनेत्राः' इत्यस्य मन्त्र- खाऽऽदी 'ये देवाः' इत्यनुपज्यते । अन्ते च 'रक्षोहणः' इत्यादिकमनुपज्यते । एवं तृतीयचतुर्थयोदष्ट- न्यम् । पञ्चमे तु 'ये देवाः' इत्येतावदेवानुपज्यते । प्रथमे तु 'रक्षोहणः' इत्यादिकमनुपश्यते । तदेतत् पञ्चेमीय विधातुं प्रस्तौति-" प्रजापतिर्यज्ञमजत । तर सृष्टर रक्षास्यजिघासन् । स एताः प्रजापतिरात्मनो देवता निरमिमीत । ताभिवै स दिग्भ्यो रक्षारसि प्राणुदत" (सैमा १.७.१) इति ।। २० विधचे-" यत्पञ्चावत्तीय जुहोति । दिग्भ्य एव तद्यजमानो रक्षारसि प्रणुदते " (वा २.७.१) इति । पञ्चकत्वोऽयदाय संपादितमाज्य पञ्चावत्तीयम् ॥ समूदमिति ।। समूढमित्यादिमन्त्रपाठस्तु-समूढर रक्षः संदग्धर रक्ष इदगहर रक्षोऽभि सं दहामि' इति ॥ रक्षोऽस्मत्प्रतिकूल राक्षसजातं समृदं नाशयितुं सम्यगेकीकृतं संदग्धं च । पुनरपीदमिदा. नीमई रक्षोऽभि दग्धस्य रक्षसोऽभितः सर्वतोऽवस्थिस्तित्तदनुचान् सम्यक् ददामि ॥ एतन्मन्त्रपाठेन २५ तस्य सिद्धिं दर्शयति-" सदर रक्षः संदग्धर रक्ष इत्याह । रक्षारस्येव संदहति ।" (तैना १.७.१) इति। ४. मै-उदवेपेण ()। १३. म४-चतुराहती। १४. म४-'विदारणेन । १५. उ.मा.म५-द्रव्यम् । १६.१५- स्वाहा हुतमरतु । १७-१७. म५-" रक्षोऽस्मत्......संदहति" इति नास्ति ।

·१.८.७) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३६७ शुनासीयम् , इन्द्रतुरीयादि] यमार्य सवित्रे वरुणाय बृहस्पतये दुवस्वते रक्षोध्ने स्वाहा प्रप्टिवाही रथो दक्षिणा देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसर्वेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पुष्णो हस्ताभ्या यमाय । सवित्रे । वरुणाय । बृहस्पतये । दुवस्वते । रक्षोप्न इति रक्षः-प्ने । स्वाहा । प्रष्टिवाहीति प्रष्टि-वाही । रर्थः । दक्षिणा | दे॒वस्य॑ । त्वा । सवितुः । प्रसव इति प्र-सवे । अश्विनौः । बाहुभ्यामिति बाहु-म्याम् । पुष्णः । हस्ताभ्याम् । । । " निवृत्तिस्वरेण चतुर्थ्या उदात्तत्वम् । सवित्रे इति " उदात्तयणः (पा ६.१.१७४ ) इति विभक्त्युदात्तत्वम् । बृहस्पतिरक्तस्वरः॥ अत्र 'प्रप्टिवाही रथः 'दक्षिणा । प्रष्टिः त्रिपादाधारविशेषः'। यो रथस्त्रिभिरश्चैर्युक्तः प्रष्टियद्वहति स प्रष्टिवाही । " उपमानं शब्दार्थप्रकृतावेव " (पा ६.२.८०) इति नियमात पूर्वपदायुदात्तत्वाभावे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् एव प्रवर्तते ! " प्रजापतिरग्निमसृजत । त५ सृष्टः १० रक्षास्यजिघा५सन् । स एताः प्रजापतिरात्मनो देवता निरमिमीत " ( तैना १.७.१) इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ यो रक्षोन्यो विभीयात् पिशाचेभ्यो वा सोऽनेन यजेतेल्ययज्ञसंयुक्तं केचिदाहुः (द. आपश्रौ १८.९.१४ ) अथ व्युष्टायां पुराऽग्निहोत्रात् अपामार्गसक्तून् जुहोति-' देवस्य ' इति ॥ व्याख्यातम् (तैसं १.१.४ )। रक्षसः' "वधं वधहेतूनिमान् 'जुहोमि इति ॥ 1 अग्नय इति ॥ 'माये रक्षोने ' इति । मन्त्रपाठस्तु-'अमये रक्षोग्ने स्वाहा यमाय सवित्रे वरुणाय बृहस्पतये दुवस्वते रशोग्ने स्वाहा' इति ॥ यमायेयादिपुर रक्षोग्ने स्वाहेत्यनुपज्यते । बृहरपतेः दुवस्वत इति विशेषण, परिचर्यावत इत्यर्थः ॥ अग्नियमादयो जितवन्त इति युक्तस्तद्धोम इति दर्शयति--" अमये रक्षोध्ने स्वाहेत्याह । देवताभ्य एव विजिग्यानाम्यो भागधेयं करोति "(तया १.७.१) इति । विजिग्यानाभ्यो विशेषेण जितवतीभ्यः । २० प्रप्टिवाहीति ॥ देयं रथं विधत्ते-'प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा' इति ॥ पत्रिपदाधारवदश्व- येणोह्यमानः प्रष्टिवादी, समृद्धि हेतुत्वेन तं प्रशंसवि- " प्रष्टिवाही रयो दक्षिणा समृदय (तैबा १.७.१) इति ॥ देवस्येति ।। अपामार्गहोममन्त्राणां विनियोगमापरतम्ब भाद-" म्युष्टायां पुराऽमिहोबादपा- मार्गहोमेन चरन्ति । अपां न्ययनादपामार्गानाहृत्य तान् सक्तून् कृत्वा दक्षिणानेरेकोलमुकं धूपापदरति । २५ ५तं त्रि-रक्षों। १८. म४-' यमायेत्यादिषु' इत्यस्यानन्तरं त्रिषु। १९-१९. आ.पा-परिचर्यावदित्यर्थः । २..म४.म५-अग्न्यादयः। २१. आ.मर-त्रिपादाधार'।

·तैत्तिरीय-संहिता (१.८७ [शुनासीर्यम् , इन्द्रतुरीयादि रक्षसो वधं जुहोमि हतर रक्षोऽधिप्म रक्षो यद्वस्तु तद्दक्षिणा ॥७॥ [तेभ्यः पश्चचत्वारिशच्च ] रक्षसः । वधम् । जुहोमि । हतम् । रक्षः । अवधिम्म । रक्षः। यत् । वस्तै ! तत् । दक्षिणा ।।७।। [ मैसं २०६:३; कास १५:२; वास ९.३५-३८ ] । - वधम्, स्रुवं प्रहरति-~-'हतं रक्षः ' इति ॥ उत्तिष्ठति--' अवधिष्म , रक्षः' इति ॥ हतवन्तो वयं . रक्षः तत् किमिदानीमास्म इत्युत्तिष्ठति ॥ अत्र राजा 'यत् 'वस्ते परिधत्ते 'तत् दक्षिणा अध्वर्यवे वस्त्रं देयम् ॥ इत्यष्टमे सप्तमोऽनुवाकः ॥ १० उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गरया स्वकृत हरिणे प्रदरे वोपसमाधाय " देवस्य त्वा' इत्यनुद्रुत्य रक्षसो वधं जुद्दो- मीति पर्णमयेन चुवेण जुहोति । इतर रक्ष इति सुवमनुप्रहस्यावधिष्म रक्ष इत्युपतिष्ठने " (आपनी २८.९.१५-१८) इति । मन्त्रपाठस्तु-- देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोवाहुभ्यां पूष्णो हस्ताम्यार रक्षसो वधं जुहोमि हुनर रक्षोऽवधिष्म रक्षः ' इति ॥ पुने यो मन्त्राः स्पष्टार्थाः । तत्र रक्षसो उद्दिश्येति शेषः॥ १५ यदिति । होमकाले यद् वस्त्रमाच्छादयति तस्य दानं विधत्त-'यद् वस्ते तदक्षिणा' इति ।। भपामार्गहोम विधातुं प्रस्ताति-" इन्द्रो वृत्रर हत्वा । असुरान् पराभाव्य । नमुचिमासुरं नालभत | सशस्याऽगृह्णात् । तौ समलमेताम् । सोऽस्मादभिशुनतरोऽभवत् । सोऽब्रवीत् । संधार संदधावहै । भय स्वाऽअसक्ष्यामि । न मा शुष्केण नाऽऽण हनः । न दिवा न नश्तमिति । स एतमपां फेनमसिनन् । न वा एए शुष्को नाऽदो युधाऽऽयो । अनुदितः सूर्यः । न वा पतद्दिवान नस्तम् । तस्यतस्मिल्लोके । थपा फेनेन शिर उदवर्तयत् । तदेनमन्ववर्तत । मित्रवैगिति । म पतानपामार्गानजनयत् । तानजुहोत् । तैवै स रक्षास्यपाहत " (वैया १०७.१) इति । इन्द्रो त्रवधादूर्वमन्यानमुरान् "पराभूतान् कृत्वा नमुचिनामानममुरं नालमत न "परामावितवान् । अपराभूतं तं नमुचि "पाच्या स्वशक्त्या गृलात्, यया युद्धयोको मलः मादाक्तोऽपि धैर्यण शक्तिमापाद्य हस्ताभ्यां प्रतिमलमालिङ्गार गृहाति सदत् । ततस्ताविन्द्रनमुची समलमेतर्ता परस्परमर्दनपरी संरब्धी हस्ताग्यां पादाम्यां च अन्योन्य २५ उमवष्टभ्यं मलइययभूमौ पतिती। तदानी स भमुचिरस्मादिन्द्रादभिशुनतरोऽभितो इस्तयोः पादपोश बलवत्तरोऽभूत् । ततो मुम्युमिन्द्रमवलोक्य कृपालुरिदमववीत् । भो इन्द्र, विगृह्यमाणराजदय- २२. या.द.न.पा-विशेषः । २३. था.क.मी-परिभूनान् । २४. इ.उ.मा.म५-पराभावितवान् । २५.म५-शाया। २६.मा.म५-च'नास्ति। २० ·१.८.७) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३६९ शुनासीर्यम् , इन्द्रतुरीयादि] वद् भावां परस्पराङ्गीकारेण संधि करवाव । अथ वां मुमूर्षुमवस्त्रक्ष्यामि मोक्षयिष्यामीति । ततः प्रहारसाधने काले च समयमेवं कृतवान् । भो इन्द्र, शुल्केणाऽऽद्रेण वा "काष्टादिसाधनेन मां न हनो मां मा वधीर्दिवा रात्रीच मा चीरिति । इन्द्रश्च तं समयमङ्गीकृत्य तेन मोचितो, धैर्यण स्वस्थो भूत्वा समयानुसारेण तं नमुचिं हन्तुमपा र फेनमायुधं भावयित्वा तस्मिवमुचावसिञ्चत् । म चैवं सति समयलोपः शकनीयः । यत १५ फेनो नैव शुष्कः, परों सति काठिन्याप्रतीतः । नाण्याईस्तेन वस्त्रादेरक्लेदनात् । कालं च समयानुसारेण संपादयामास । यदा रात्रिर्युष्टा प्रभाताऽऽसीत् सूर्यश्चानुदितस्तदानीमन्धकाराभावान रात्रित्वं सूर्योदयाभावाच नैतदहः । एतस्मिल्लोके राबेरहश्च संधिकाले तस्य नमुचेः शिरोऽपा फेनेनोदवर्तयदुदच्छिनत् । ताचोच्छिन्नं शिरः, हे मित्रद्रोहिचिन्द्र इत्युञ्चारयदेनमिन्द्रमन्ववर्तत, सर्वदाऽनुगतमभूत् , ततस्तच्छिरो वारयितुं स इन्द्र एतालोकप्रसिद्धान- पामार्गानजनयत् । तानुत्पन्नानजुहोत् । तैरेव हुतैः स इन्दो नमुचेः शिरःसहितानि सर्वाण्यवशिष्टानि १० रक्षांसि हतवान् ॥ विधते-" यदपामार्गहोमो भवति । रक्षसामपहत्यै" (तया १.७.२) इति ॥ मगधिर्धान मन्त्रव्याख्यानं च क्रमेण दर्शयति-"एकोल्मुकेन यन्ति । तद्धि रक्षसां भागधेयम् । इमा दिशं यन्ति । एषा वै रक्षसां दिक् । बायामेव दिशि रक्षासि हन्ति । स्वकृत इरिणे जुहोति प्रदरे वा। एतद्वै रक्षसामायतनम् । स्व एवाऽऽयतने रक्षासि इन्ति । पर्णमयेन नुवैण जुहोति । ग्रह वै पर्णः । ब्रह्मणैव रक्षारसि हन्ति । देवस्प त्वा सवितुः प्रसव इत्याह । सवितृप्रसूत एव रक्षाप्ति हन्ति । हत १५ रक्षोऽवधिष्म रक्ष इत्याह। रक्षसार स्तृत्यै । यदस्ते तदक्षिणा निरवत्यै । भप्रतीक्षमायन्ति । रक्ष- सामन्तहित्य " (वैद्रा १.७.१) इति । इमां दिशं वायवीम् । स्तृत्यै हननाय । निरवायै भागप्रदानेन निःसारणाय । स्पष्टमन्यत् । अत्र शुनामीयन्द्रतुरीयपञ्चमीयापामार्गहोमानां चतुणां कार्मभेदेऽप्येकस्मि- बेव दिने कर्तव्यत्वादकेनानुवाकेनोपसंग्रहः ॥ ३५ अन विनियोगसंग्रह:-- "पञ्चमवी जुहुयाय देवा इति पञ्चभिः । समूहन्तीमान् समिति पञ्चहोमस्तयाऽनये ॥१॥ निशि हुत्वा सक्तुहोमः प्रातदेवेति मन्त्रतः । "हतं खुवप्रहरणमवधिमेति चोत्यितिः ।। मनुवाके सप्तमेऽस्मिसुक्ता मन्त्राश्चतुर्दश" ॥ २ ॥ इति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥ २. २५ २७. आ-त्वा । २८. आ.क.पा-काठादिना । २९-२९. इ.उ.पा-फेनेनायुधं भावयित्वा; म५-फेनेनमा(?)दायायुधं भावयित्वा ! ३०-३०. म४-तत्कालोचित'। ३१. म५-समयानुसारिणम् । ३२. म५-तस्योच्छिन्नम्। ३३. म४.३५-भो। ३४-३४. म५- अत्र विनियोगसंग्रह...मन्त्रा- ३. थसुर्द ' इति नास्ति । ३५. मा-हुतम् ।

·३७० तैत्तिरीय-संहिता [ देविकादिहवींपि पात्रे पुरोडाग द्वादशकपालं निपत्यनुमत्यै चरु राकायै च सिनीवाल्यै चरुं कुबै चरुं मिथुनौ गावौ दक्षिणाऽऽग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपत्यैन्द्रावैष्णवमेकादशकपालं वैष्णवं त्रिकालं वामनो वही दक्षिणा- धात्रे । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । वपति । अनुमत्या इत्यनु-मत्यै । चरुम् । राकायै । चरुम् । सिनीवाल्यै । चुरुम् । कुहै । चरुम् । मिथुनौ । गावौ । दक्षिणा । आग्नावैष्णवमित्यांना-वैष्णवम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । यति । ऐन्द्रावैष्णवमित्यैन्द्रा-वैष्णवम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । वैष्णवम् । त्रिकपालमिति त्रि-कपालम् । वामनः । वहीं । दक्षिणा । अयाग्निहोत्र हुत्या देविकावीपि निर्वपति । तानि विदधाति-धाने ' इत्यादि । पोमानि हवींपि । " संवत्सरो वै धाता" (तैबा १.७.२ ) इत्यादि ब्राह्मणम् । अनुमत्या- दीनि नामानि । अनुमतिरुनचन्द्रा पश्चदशी, पूर्णचन्द्रा राकेति, किंचिदृष्टचन्द्रा पश्चदशी सिनीपाली, नष्टचन्द्रा कुहः । 'धात्रे । "उदात्तयणः " (पा ६.१.१७४ ) इति विभक्त्यु. दात्तत्वम् । 'अनुमत्यै । " तादौ च निति'" (पा ६.२.५०.) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । 'सिनीवाल्यै । पूर्ववद्विभक्युदात्तत्वम् | जुहोतेईयते ऽपि कुहः। " नोड्धात्योः" (पा ६.१.१७५) इति विभक्तेरुदात्तन्वे प्रतिपिद्धे " उदात्तस्वरितयोर्यणः " (पा ८.२.४) इति विभक्तिः स्वर्यते । 'मिथुनौ स्त्रीपुंसौ गावी 'दक्षिणा ॥ अथ "त्रिविष्काणि त्रीणि कर्माणि भवन्ति, तानि विदधाति--आग्नावैष्णवमेकादश- कपालं निर्यपति' इत्यादि । 'आग्नावैष्णवम् 'ऐन्द्रावैष्णवम् इति । " देवताद्वन्द्वे च सप्तमेऽनुग शुनासीर्यादिकर्मचतुष्टयमेकदिनकर्तव्यमुफ्तम् । अष्टमे देविकादिकर्मपट्कमेक. दिनकर्तव्यमुष्यने । पात्र इति ।। गग्रादी देविकानामकानि पा वीपि विधत्त--'धारे पुरोटाश द्वादशकपालं नियंपायनुमत्य धरुर राका पर मिनीवालणे बुद्ध चई मिथुनी गारी दक्षिणा' इति । मन्त्र धावादीन पस देवान् दक्षिणां च प्रजोत्पायुपयोगेन प्रशंसनि-- "धात्र पुरोडाशं द्वादशकगलं निवपति । संवत्मरो २५ मे पाता । संत्सरेण शरमै प्रगाः प्रजनयति । भन्वेवास्मा अनुमतिर्मन्यते । राते राका । सिनीवाली जनपति । प्रसारयेप प्रज्ञानासु बुद्धा याचं दधाति ! मिथुना गावी दक्षिणा समृद्ध " (समा १.७.२) इति । मंयमरकालस्यामा पाता गर्मधारणमारम्य संवरसरादयांगेव प्रजोत्पति कारणति । अनुमतिदेवता यजमानाप प्रजोत्पत्तिमशीकरोति । राका तु पुत्रशुष्टयादिरूपं राते ददाति । सिनीवाली तप गर्म नि:पारयनि । पदयायामध्ययुः प्रजामु पापमुपायितुं मामय ' 'दधाति ।। आशावप्णयमिति ॥ अथ प्रियिष्पाणि प्रीणि कमांण्यकमाविक दे कर्मणी च क्रमेण विधा- मारनामेघदमा निर्षपरयन्दावायमेगाकपालं वैष्णपं त्रिपाठं यमनो यही दक्षिणाऽभीषोमीपमंगादशहाल निषपनीद्रापोमीयमेकादापाटर साम्य पर समुदक्षिणा सोमापौर्ण १-१..ति.त्रि-प्रीणि हवापि कागि । १.-' मास्ति। २. मा.म५-ददाति । १५ २.

·वपति । । । १. १.८.८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता देविकादिहवींपि] ऽग्नीपोमीयमेकादशपाल निर्वपतीन्द्रासोमीयमेकादशकपाल सौम्यं च बभ्रदक्षिणा सोमापौष्णं च निवपत्यैन्द्रापौष्णं चलं पोष्णं चरु श्यामो दक्षिणा वैश्वानरं द्वादशकपालं निवपति हिरण्यं दक्षिणा वारुणं यवमय चरुमश्वो दक्षिणा ॥ ८॥ [वैश्वानरं द्वादशकपाल निरष्टींच) अग्नीपोमीयमित्यग्नी-सोनीयम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । बपति । इन्द्रासोमीयमितीन्द्रा-सोमीयम् । एकादशकपालमित्येकादश -कपालम् । सौम्यम् । चरम् । बभ्रुः । दक्षिणा। सोमापौष्णमिति सोमा पौष्णम् । चरुम् । निरिति ऐन्द्रापौणमित्यैन्द्रा-पोष्णम् । चरुम् । पौष्णम् । चरम् । श्यामः । दक्षिणा | वैश्वानरम् द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । वपति । हिरण्यम् । दक्षिणा । वारुणम् । यवमयमिति यय-मयम् । चरुम् । अश्वः । दक्षिणा ॥ ८॥ [ मैसं २.६.४; कासं १५.३, शबा ५.२.५.१-१०] (पा ६.३.२६) इत्यानड्, उभयपदवृद्धिश्च । वैष्णवत्रिकपालस्तृतीयः । “ वीर्य वा अग्निः" (तैना १.७.२ )इत्यादि ब्राह्मणम् । अत्र वामनः 'वही दक्षिणा, अनुब्राह्मणवशात् ऋषभ इति गम्यते ॥ अथ द्वितीयम्-'अग्नीषोमीयम्' इत्यादि । " ईदग्नेः सोमवरुणयोः " (पा ६.३.२७) इतीकारः । “ अग्नेः स्तुरस्तोमसोमाः" (पा ८.३.८२) इति पत्वम् । “द्यावापृथिवीशुनासीर" १५ (पा ४.२.३२ ) इति छः । 'इन्द्रासोमीयम् । छान्दस-छः । पूर्ववदानड् । सौम्यश्चरुरतृतीयः । सोमायण " (पा ४.२.३०)। " अग्निः प्रजानां प्रजनयिता" (तैबा १.७.२) इत्यादि ब्राह्मणम् । "बभ्रुः श्यामकपिलः गौः 'दक्षिणा अथ तृतीयम्- सोमापौष्णम् ' इत्यादि ॥ पूर्ववदानडु , उभयपदवृद्धिश्च । पौष्णश्चरु- २० स्तृतीयः । अन "श्यामः गौः 'दक्षिणा ॥ अथ तदानीमेव कर्तव्यं यागं विदधाति-' वैश्वानरं द्वादशकपालम् ' इति ॥ तत्र 'हिरण्यं "दक्षिणा ।। अथ तदानीमेव वारुणं "यवमयं 'चरुं निर्वपति । अत्र 'अश्वः 'दक्षिणा'। इत्यष्टमे अष्टमोऽनुवाकः ॥ चरु निर्वपत्येन्द्रापोष्णं च पौष्ण चरु५ श्यामो दक्षिणा वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा वारण यवमयं चरमश्वो दक्षिणा' इति ॥ बभ्रुः कपिलः ॥ प्रथमस्य विहविष्कस्य देवता र दक्षिणां चर प्रशंसति-- " "-भानावैष्णवमेकादशकपाल निर्वपति । ऐन्द्रावैष्णवमेकादशकपालम् । वैष्णवं त्रिकपालम् । वीर्य वा अग्निः । वीर्यमिन्द्रः। वीर्य विष्णुः । प्रजा एवं प्रजाता वीर्य प्रतिष्ठापयति । तस्मात् प्रजा वीर्यावनीः। वामन पभो वही दक्षिणा । यही । तेनाऽग्नयः । यदृषमः । तेनैन्द्रः। यहामनः । तेन वैष्णवः समृत्यै " (नेवा १.७.२) इति । भग्न्यादीनां वीर्यप्रदत्वात् तद्रूपत्वम् । प्रजानां स्वस्वव्यापारसामर्थ्य वीर्यम् । वहीत्यादीनामन्यादिप्रियत्वादाग्नेयादित्वम् ॥ मध्यमस्य २. त ति त्रि-'दक्षिणा' इत्यस्यानन्तर, 'व्युप्तः इति विशीर्णगव इत्यर्थः । ३-३. मै३.म४.म५- 'दक्षिणां च ' नास्ति। ४-४. म५-'आमावैष्णवमेकादशकपालं.... ५. आ.फ-आ दीनाम् । । २५ प्रशंसति 'नास्ति।

·३७२ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.८ [देविकादिहवींपि निइविष्कस्य देवता दक्षिणां च प्रशंसति"-" अग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपति । इन्द्रासोमीय- मेकादशकपालम् ! सौम्य चरम् । सोमो वै रेतोधाः भग्निः प्रजानां प्रजनयिता । वृद्धानामिन्द्रः प्रदापयिता । सोम एवास्मै रेतो दधाति । भग्निः प्रजा प्रजनप्रति । वृद्धानिन्द्रः प्रयच्छति । बभ्रदक्षिणा समृदय" ', (तैना १.७.२) इति । गर्भाशये निषिक्तं रेतो यथा वहिर्म निःसरति, यथा च न पृयति, तथा सोमो ५ धारणसामध्यं प्रयच्छति । तस्य च गर्भस पतनादिविघ्नं परिहत्याग्निः प्रजा उत्पादयति इन्द्रस्तूत्पराः "ता: मजाः यथा स्वस्वोचितगुणैर भिवृद्धा यथा' भवन्ति तथा सामध्य प्रयत्छति ॥ अन्त्यस्य 'त्रिविष्कस्य देवता 'दक्षिणां च प्रशंसति-"सोमापाप्यं च निर्वपति । ऐन्द्रापौष्णं चरम् । सोमो वै रेतोधाः । पूरा पशूनां प्रजनयिता । वृद्धानामिन्द्रः प्रदापयिता। सोम एवास्मै रेतो दधाति । पूपा पशून् प्रजनयति । वृद्धानिन्द्रः प्रयच्छति । पौषणवरुर्भवति । इयं वै पूपा । अस्यामेव प्रतितिष्ठति । १. श्यामो दक्षिणा समृद्धयै " (तैद्रा १.७.२) इति । आये त्रिदिफे व्यासकदेवतान्तःपानी यो विष्णुः स एवैकाकी वैष्णवं त्रिकपालम्' इत्यत्रोच्यते, न त्वन्यः कश्रित् । अतः सदैव व्याख्यानं कृतम् । इह तु ग्यासक्तदेवतान्तःपाती पूषा कश्चित् पोषकः पुरुषविशेषः । पौष्णचरौ तु भूमिः पूपा । श्रतो "देवताभेदात् पृथग्व्याख्यानम् ॥ एकइचिके १२ पञ्चमे कर्मणि देवतां दक्षिणां च प्रशंसति-- "बहु वै पुरुषोऽमेध्यमुपगच्छति । वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति । संवत्सरो वा अप्ति श्वानरः। संवत्सरेणै. १५ चैनर स्वदयति । हिरण्यं दक्षिणा । पवित्रं वै हिरण्यम् । पुनात्येवैनम् " (तैवा १.७.२) इति । अमेध्यवमशुचिरवं, तथ बहुविधं भोजनादिकालेषु पुनः पुनः प्रवृत्तत्वात् । तत्र संवत्सरस्वामी वैश्वानरोड मिः संवत्सरकालेनन यजमानं स्वदयति मेध्यं करोति । तचाटिमात्रेण लभ्यते । हिरण्यस्योच्छिष्टादि- संस्पर्शेऽपि मृदाण्डवत् परित्याभावात् पवित्रत्वम् ॥ एकहधिप्के पछे कर्मणि देवतां [दक्षिणां च] प्रशंसति-" महु चै राजन्योऽनृतं करोति । उप जाग्य हरते । जिनाति ब्राह्मणम् । वदत्यनृतम् । अनुते २० सल वै क्रियमाणे वरणो गृह्णाति । वारुण यवमयं घरं निर्यपति । वरुणपाशादेवनं मुञ्चति । अश्वो दक्षिणा । वारुणो हि देवतयाऽश्व: समृद्धयै(तमा १.७.२) इति । राजन्यः क्षत्रियो बहुविधमनृतम शास्त्रीय करोति । तद्यया--जाम्यै जापायै जापारवं संपादयितुमुपहरते यस्य कस्यचिद्गृहमुपेत्य स्त्रिय हरति । ब्राह्मण विद्याप्रसङ्गादिना जिनाति जयति न्यकरोति । स्पष्टमन्यत् । प्रतिग्रहमन्त्रे 'वरुणायाथम्' इत्याम्नातरवादश्वरय पारणत्वम् । अथ मीमांसा ॥ एकादशाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् - सोमापौष्णादिके तन्त्रमझानामुत भिन्नता । तन्त्र फलैक्यतो मैवं दक्षिणकर्तृभेदतः ॥" (जैन्या ११.४.१)॥ राजसूये ध्यते-"सौमापौष्ण एकादशकपाल ऐन्द्रापौष्णश्चरः पौष्णवह शामो दक्षिणा" (मैसं २०६.४) इति । " भानावैष्णव एकादशकपाल ऐन्द्रावैष्णवश्वरुष्णवस्तिकपालो चामनो दक्षिणा ३. (मैसं २.६०४) इति । तत्र द्वास्त्रिकयोस्तन्त्रेणानुष्टानम् । कुतः ? कृत्स्नस्य राजसूयस्य पालकत्येनैत- देवदेशयोरनयोरपि फलैवयात् । न च दर्शपूर्णमासयोरिवार कालमेदोऽस्ति, येनानापि तथा शत्रोतेति प्राप्ते ममः-शामवामनयोदक्षिणपोमदेन ताम्यामानताना कर्तृणां भेदादङ्गानि भिद्यन्ते । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीपे वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्देऽष्टमापारके भष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ ३५ ६-६.३.उ.मे३-देशवाम् । म४-देवनाः । ७.७. आ.क.१४-प्रजाः। ८. म४.१५.३- यथा' ९...उ- दक्षिणां च 'नास्ति । १०. उ.पा.म५-देवभेदात् । ११. म४- व्याख्यातम् । १२-१२. १.उ.मर-पयममंगि। १३. ३.उ.म५.मे३-'दिरपशेऽपि । १४. मह-माण्डादिवत् । १५.मा.म:-तथा । १६.भा.म३-तृतीयादे । शुद्धीहतः पाठः111 १७. -तन्त्रेणानु। । २५ “ " 1 नास्ति।

·। १.८.९) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३७३ रनिर्ना हवींपि चार्हस्पत्यं चरुं निर्बपति ब्रह्मणौ गृहे शितिपृष्ठो दक्षिणेन्द्रभेकादशकपाल राजन्यस्य गृह ऋषभो दक्षिणाऽऽदित्यं च महिन्यै गृहे धेनुर्दक्षिणा नैर्ऋतं चरु परिचुक्त्यै गृहे कृष्णानी वीहीणां नवनिर्भिन्नं कृष्णा कुटा दक्षिणा- वाहस्पत्यम् । चरुम् । निरिति । यति । ब्रह्मणः । गृहे । शितिपृष्ट इति शिति--पृष्ठः । दक्षिणा । ऐन्दम् । एकादशकपालमित्येकादश -कपालम् । राजन्यस्य । गृहे । ऋपभः । दक्षिणा ! आदित्यम् । चरुम् । महियै । गृहे । धेनुः । दक्षिणा । नैर्ऋतमिति नैः-ऋतम् । चरम् । परिवृत्या इति परि-युक्त्यै । गृहे । कृष्णानाम् । बीहीणाम् । नखनिर्भिनमिति नख-निर्भिनम् । कृष्णा । कूटा । दक्षिणा । अथ रनिना हवींषि द्वादश भवन्ति अन्वहं कर्तव्यानि, तानि विदधाति “रनिनामेतानि हवी पि भवन्ति " (तैमा १.७.३ ) इत्यादि ब्राह्मणम् । अग्नीन् समारोप्य ब्रह्मणः महविजो १० गृहं गत्वा बार्हस्पत्यं 'चरु निर्वपति । पत्युत्तरपदलक्षणो ण्यः (पा १.१.८५)। तत्र 'शिति- पृष्ठः श्वेतपृष्ठो गौः 'दक्षिणा ॥ श्वोभूते 'राजन्यस्य गृहं गत्वा तत्र 'ऐन्द्रम् 'एकादशकपालं निर्वपति । तत्र 'ऋषभः, 'दक्षिणा ॥ श्वोभूते महिन्याः प्रथमाया राज्ञः पल्या गृहं गत्वा तत्र 'आदित्यं "चर निर्वपति । १५ अड्गुष्ठमात्रः पुरोडाश इत्येके ॥ श्वोभूते परिवृक्त्या राज्ञो मध्यमपल्याः ।, परिपूर्वात् वृणक्तेः " क्तिच् क्तौ च संज्ञायाम् " (पा ३.३.१७४) इति क्तिच् । उदात्तयणः (पा ६.१.१७४) इति विभक्तेः उदात्तत्वं बाधित्वा " उदात्तस्वरितयोर्यणः " (पा ८.२.४ ) इति व्यत्ययेन स्वरितत्वम् । "कृष्णानां 'नीहीणां पन्या नखैनिर्भिन्न 'नखनिर्भिन्नं तण्डुलैश्चरं कुर्यात् । “ तृतीया कर्मणि " (पा ६.२.५८ ) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । नखेषलखलधर्मान् मुसलधर्माश्च करोति । तत्र "कृष्णा "कटा भग्नशृङ्गा गौः 'दक्षिणा !! भष्टमे देविकादिकं कर्मपट्कमेकदिनकर्तव्यमुक्ताम् । नरमे रनिना हवींष्यनुदिनं क्रमेण कर्तव्यान्युच्यन्ते। बार्हस्पत्यमिति । तत्रैकादश हवींपि विधत्ते–'बार्हस्पत्यं चरुं निर्वपति ब्रह्मणो गृहे मिति- २५ पृष्ठो दक्षिणैन्द्रमकादशकपाल राजन्यस्य गृह ऋपभो दक्षिणाऽऽदित्यं चर महिप्यै गृहे धनुर्दक्षिणा मैत्रतं चरुं परिवृक्त्यै गृहे कृष्णानां नीहाणां नवनिर्भिन्नं कृष्णा कूटा दक्षिणाऽऽनयमष्टाकपालर सेनान्यो गृहे हिरण्य दक्षिणा वारुणं दशकपाल९ सूतस्य गृहे महानिरष्टो दक्षिणा मारुतर सप्तकपालं ग्रामण्यो पृश्नि क्षिणा सावित्रं द्वादशकपालं क्षत्तुह उपयस्तो दक्षिणाऽऽश्विनं द्विकपालर संग्रहीतुहे ॥ । २० ·१७४ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.९ [रनिना हवींषि ऽऽग्नेयमष्टाकपाल सेनान्यौ गृहे हिरण्यं दक्षिणा वाणं दर्शकपाल५ सूतस्य गृहे महानिरो दक्षिणा मारुतः सप्तकपालं ग्रामपौ गृहे पृश्निदक्षिणा सावित्रं द्वादशकपालं (१) क्षत्तुर्ग्रह उपध्वस्तो दक्षिणा- आग्नेयम् । अष्टाकपाळमित्यष्टा-कपालम् । सेनान्य इति सेना-न्यः । गृहे । हिरण्यम् । दक्षिणा ! ५ वारुणम् । दर्शकपालमिति दर्श-कपालम् । सुतस्य । गृहे ! महानिरष्ट इति महा-निरष्टः । दक्षिणा । मारुतम् । सप्तकपालमिति सुप्त-कपालम् । ग्रामण्य इति प्राम-न्यः । गृहे । पृश्निः । दक्षिणा । सावित्रम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् (१)। क्षत्तुः । गृहे। उपध्वस्त इत्युप-वस्तः । दक्षिणा । श्वोभूते 'सेनान्यः सेनापतेः गृहं गत्वा तत्र 'माग्नेयम् 'अष्टाकपालम् निर्वपति । १० " नोड्यायोः " ( पा ६.१.१७५) इति विभक्तेरुदात्तत्वे प्रतिषिद्धे पूर्ववत् स्वरितत्वम् । तत्र "हिरण्यं 'दक्षिणा ॥ श्वोभूते 'सूतस्य सारथैः । ब्राह्मण्यां क्षत्रियेण जातस्येत्येके । तस्य गृहं गत्वा "वारुणं . "दशकपालं निर्वपति । 'महानिरष्टः पीडितवृषणः गौः दक्षिणा देया। अश्नोतेनिष्टायां “ यस्य विभाषा " ( पा ७.२.१५) इतीप्रतिषेधः, महांश्चासौ निरष्टश्च । वृपणपीडनेन महान- १५ भूत् । दासीभारादिष्टव्यः (पा ६.२.४२ ), बहुव्रीहिर्वा ।। श्वोभूते "ग्रामण्यः प्रामस्य यो नेता तस्य गृहे "मारुतं 'सप्तकपालं निर्वपति । तत्र पृश्निः शुक्लो गौ: "दक्षिणा । कुरटाख्यो गोविशेष इत्यन्ये ॥ श्रोभूते क्षत्तुः मन्त्रिणः । अन्तःपुराध्यक्षस्येत्येके । तस्य गृहं गत्वा तत्र . सावित्रं "द्वादशकपालं निर्वपति । तत्र 'उपध्वस्तः अन्येन वर्णेन परिभूतनिजवर्णों गौः 'दक्षिणा । " संज्ञायामनाचितादीनाम् " (पा ६.२.१४६) इत्युत्तरपदाघुदात्तत्वम् ॥ २० मवात्यो दक्षिणा पौष्णं चरुं भागदुघस्य गृहे श्यामो दक्षिणा रौद्रं गावीधुकं चस्मक्षावापस्य गृहे शबल उद्वारो दक्षिणा' इति ॥ ऋत्विग्यिशेषो ब्रह्मा, तस्य गृहे राजा गरवैतामिहिं कुर्यात् । एवं सर्वत्र । "शितिपृष्ठः श्वेतपृष्ठः । कृताभिपेका राज्ञः स्त्री महिषी । परिवृक्ति: प्रीतिरहिता राज्ञः स्त्री। तद्गृहे गत्वा कृष्णानां 'वीहीणां कृष्णान् वीहीवनिमिद्यावधानमन्तरेणेव तण्डुलान्निष्पाद्य चहः कर्तव्यः। कूटा २५ भग्नशमा गौः । स्तः सारथिः । महानिरष्टः पीडितवृषणः । पृश्निः शुक्लः, कर्तव्यः । अल्पानुरित्यन्ये । क्षता यष्टिहस्तोऽन्तःपुराध्यक्षः । संकीर्ण: "उपध्वस्तः । संग्रहीता धनसंग्रहकर्ता कोशाध्यक्षः । सवात्यो समानमातरौ यत्साकोदरावित्ययः । यो राज्ञः प्राप्तं पष्ठं भागं प्रजाभ्यो गृहाति स मागदुधः । गारीधुकोऽरण्यगोधूमनिष्पनः । अक्षावास नकारः । शबला चित्रवर्णः । 'उद्वारः दीर्घपुच्छः । यथो- पानि सर्वाणि हवी वि समस्य प्रशंसति-"रनिनामेतानि हवीरपि भवन्ति । एते चे राष्ट्रस्य प्रदातारः।

·५ १.८.९) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३७५ रलिनां इवीपि ऽऽश्विनं दिकपाल' संग्रहीतुर्गहे सात्यौं दक्षिणा पौष्णं चकै भागदुषस्य॑ गृहे श्यामो दक्षिणा रौद्रं गांवीधुकं चरुमक्षाापस्य गृहे शबल उद्वारो दक्षिणे- आश्विनम् । दिकपालमिति द्वि-कपालम् । संग्रहीतुरिति सम्-प्रहीतुः । गृहे । सवात्याविति स-वात्यौ । दक्षिणा । पौणम् । चरुम् । भागदुषस्येति भाग-दुधस्य॑ । गृहे । सामः । दक्षिणा । रौदम् । गावीधकम् । चरुम् | अक्षावापस्येत्यक्ष-आयापस्य । गृहे । शबलः । उद्वार इत्युत्-वारः । दक्षिणा । श्वोभूते "संपहीतुः सारथेः रस्मिग्राहिणो गृहं गत्वा 'आश्विनं "द्विकपालं निर्वपति । रज्जुभिर्नियन्ता कुमाराध्यक्ष इत्यन्ये । 'सवात्यो समानमातृकंवत्सौ समाने वाते भवौ 'सवात्यौ १. सोदयौं । " भवे छन्दसि" ( पा ४.४.११० ) इति यः । वत्सान्तरेण दोह्या मृतवत्सा च तदीया च मातेत्यन्ये॥ श्वोभूते 'भागदुस्यघ यो राज्ञः षड्भागं गृह्णाति तस्य गृहं गत्वा पौष्णं "चरूं निर्वपति । "दुहः कब्धश्च" (पा ३.२.७० ) इति का । छान्दसमन्तोदात्तत्यम् । तत्र 'श्यामः . गौः 'दक्षिणा || श्वोभूते 'अक्षावापस्य, यः सहायो चूतकर्मणि अक्षावापनस्य कर्ता, तस्य गृहं गत्वा रीदं गावीधुक 'चरुं निर्वपति । तत्र 'शबल: 'उद्वारः उद्गतवालो गौः 'दक्षिणा । केचित् पौष्णरौद्रयोमध्ये तक्षरयकारयोगैहे वैष्णवं त्रिकपालं सर्वायसदक्षिणमाहुः ॥ एतेऽपादातारः। य एव राष्ट्रस्य प्रदातारः । येऽपादातारः। त एवास्मै राष्ट्र प्रयच्छन्ति । राष्ट्रभेव भवति " (तैया १.७.३) इति ॥ रत्नान्येषां सन्तीति रनिनः। 'ब्रह्मराजन्यमहिप्यादयो रनिनः । तदभिः २. मानिदेवानां मियाप्येतानि हनीपि । अतस्तद्गृहे वेव गत्वा "निर्वपेत् । एते रनिनामभिमानिनो देवा एवं राष्ट्र प्रदातुमपादातुं च समर्थाः । अतः स्वकीयब्रह्मादिगृहेषु निर्वापेण तुष्टा भस्मै राष्ट्र प्रयच्छन्ति । रस्नीत्येकनाम्ना प्रसक्तं प्रयोगैक्यमपोद्य देशभेदप्राप्तं प्रयोगभेदं प्रशंसति-" यत् समाहृत्य निर्वपेत् । भारत्निनः स्युः । यथायथं निर्वपति रनित्वाय " (वा १.७.३) इति । अरनिनो रत्नरहिता दरिद्राः ।। पूर्वोक्तदेविकादिवदेवानुवाकविहितत्वेन प्रसक्तं दिनैक्यमपवदितुं दिनभेदं विधत्ते--" यत्सद्यो निवपेत् । २५ यावतीमेकेन इविषाऽऽशिषमवपन्दे । तावतीमवन्धीत | अन्वहं निवंपति । भूयसीमेवाऽऽशिषमवन्दे । भूगसो यज्ञक्रतू पैति" (तैना १०७.३) इति । आशिष फलम् । बहुदिनानुष्ठाने ऋतुबाहुल्यं जनानां प्रतीयते ॥ गृहस्वामिनं ब्रह्माभिमानिनं वृहस्पति प्रशंसति-"धाईस्पत्यं वरं निर्वपति ग्रह्मणो गृहे। मुखत १. आ क.पा-ब्राह्मणराजन्य । २-२. म४-इष्टीः कुर्यादेतेन । ३. म४-प्रयुक्तम् ; मै३-प्रशस्तम् ।

·. ३७६ सैत्तिरीय-संहिता (१.८.९ [रलिना इवींषि एवास्मै ब्रह्म सश्यति । अथो ब्रह्मन्नेव क्षन्नमन्वारम्भयति । शितिपृष्ठो दक्षिणा समृद्धयै" (तैवा १.७.३) इति । मुखत एव कर्मोपक्रम एव यजमानायं ब्राह्मणजावें संश्यति सम्यक् तीक्ष्णीकरोति उत्कृष्टं करोतीत्यर्थः । किं च प्रथमतो ब्रह्मगृहं पश्चात् राजन्यगृहमित्येव ब्राह्मण जातिमनु "क्षत्रियजात्या यज्ञारम्भः* कारितो भवति ॥ इन्द्रं प्रशंपति-" ऐन्द्रमेकादशकपाल र राजन्यस्य गृहे । इन्द्रियमेवावरन्दे। अपभो दक्षिणा ५ समृद्धयै" (तैवा १.७.३) इति । अदितिं प्रशंसति-" आदित्यं च महिप्य गृहे । इयं वा अदितिः । अस्यामेव प्रतितिष्ठति ।धनुर्दक्षिणा समृदयै" (संवा १०७.३) इति ॥ अत्र मुख्यत्राह्मण उपेक्षितं हविर्विशेष विधत्ते-" भगाय चरुं वावातायै गृहे । भगमेवास्मिन् दधाति । विचित्तगर्भा पप्ठीही दक्षिणा समृदय (तैवा १.७.३) इति । वावाता महिध्या अभिषिक्ताया अर्वाचीना परिवृत्त्याः प्रीतिरहिताया उत्तम- स्वेन स्वयं मध्यमा राज्ञः स्त्री । अत एवाश्वमेधप्रकरणेऽश्वमलकुयंत्यो राजस्त्रिय उत्तममध्यमाधमाद्यनु- १० क्रमेणतरेच नामभिनिर्दिष्टा:- " भूरिति महिपी। भुव इति वादाता । सुवरिति परिवृत्ती " (तैया ३.९.५) इति। भगमेव सौभाग्यमेव । विचित्तगर्मा विशेपेण चित्तो ज्ञातोऽभिव्यक्तो गर्भो यस्या इति विग्रहः । पठीही बालगर्भिणी ॥ निकीत प्रशंसति-"' नैर्ऋतं चरं परिवृक्त्यै गृहे कृष्णानां प्रीहीणां नसनिर्भिकम् । पाप्मानमेव निति निरवदयते । कृष्णा यूटा दक्षिणा समृद्धयै" (तमा १.७.३) इति । पाप्मनो नितिशरीरत्वात्ता प्रति प्रशंसैवषा । अग्निं गृहस्वामिनं च प्रशंमति--" आनियमष्टाकपालर १५ सेनान्यो गृहे । सेनामेवास्य स५श्यति । हिरण्यं दक्षिणा समृद्धयै " (तैया १.७.३ ) इति ॥ घरुण प्रशंसति-~-" वारुणं दशकपालर सूतस्य गृहे । वरुणसवमैवावरुन्छे । महानिरष्टो दक्षिणा समृद्धयै " (तमा १.७.३) इति । वरुणसवो वरुणानुज्ञा ।। मरुतः प्रशंसति-" मारुतर सप्तकपालं प्रामण्यो गृहे । भन्नं वै मरुतः । अन्नमेवावरन्छे । पृश्निदक्षिणा समृद्ध्यै " (तैया १.७.३) इति । मरुतां वैश्यत्वेनामसंपादकत्वादशत्वम् ।। सवितारं प्रशंसति--" सावित्रं द्वादशकपालं क्षत्तुर्गुहे प्रसूत्यै । उप- २. ध्वस्तो दक्षिणा समृद्धयै " (तया १.७.३) इति ॥ अश्विनी प्रशंसति-" आश्विनं द्विकपाल र संग्रहीतु- गृहे । अश्विनी व देवानां भिषौ । ताभ्यामेवास्मै भेषनं करोति । सवात्यो दक्षिणा समृद्धय " (तैना १.७.३) इति ॥ पूपणं प्रशंपति-"पोष्णं चरुं भागदुधस्य गृहे । अन्नं वै पूपा । मनमेवावरुन्दै । श्यामो दक्षिणा समृदृयै " (तैना १.७.३) इति । यथा मरुतां वैश्यत्वेनामसंपादकरवादनत्वं तया पूणोऽअपोषकत्वादसत्वम् । इन्हें प्रशंसति-"रौद्रं गावीधुकं चरुमक्षावापस्य गृहे । अन्तत एव एवं २५ निरवदयते । शवल उद्वारो दक्षिणा समृद्दयै " (तैवा १.७.३) इति । भागप्रदानपूर्वकन्वेन रुदस्य पुरती निःसारणमपि प्रशंसैव ॥ पाटेनावगतां हविःसंख्यां प्रशंसति--" द्वादशैतानि हवीशपि भवन्ति । द्वादशभासाः संवत्सरः । संवत्सरेणैवास्मै राष्ट्रमवरुन्छे । राष्ट्रमेव भवति " (तैना १.७.३) इति ॥ . ४-४. आ.म.४-क्षत्रियजात्यारम्भः ।

·महभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३७७ रनिना हवींषि न्द्रय सुत्राणे पुरोडाशमेकांदशकपालं प्रति निर्वपतीन्द्रीया होमुचेऽयं नो राजा वहा राजा भूत्वा वृत्रं यध्यान्मत्राबार्हस्पत्यं भवति श्वेतायै श्वेतवत्सायै दुग्धे स्वयंमूर्ते स्वयंमथित आज्य इन्द्राय । सुत्राम्ण इति सु-त्राणे । पुरोडाशम् । एकदिशकपाळमित्येकादश-कपालम् । प्रति । निरिति । वपति । इन्द्राय । अहोमुच इत्यरहः-मुचे । अयम् । नः । राजा वृत्रहेति वृत्र-हा ! राजा । भूत्वा । वृत्रम् । वयात् । मैत्राबार्हस्रात्यमिति मैत्रा-बार्हस्पत्यम् । भवति । श्वताय । श्वेतवरमाया इति श्वेत-वत्सायै । दुग्धे । स्वयंमर्न इति स्वयम्-मूर्ते । स्वयंमथित इति स्वयम्--मयिते । आज्यै । अथ रनिना हतिःषु संस्थितेषु अनीन् परिसमारोप्य यजमानस्य गृहं गत्वा ऐन्द्रं कर्म द्विहविष्क करोति, तद्विदधाति इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रति निर्बपतीन्द्रा- १० या५होमुचे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रति निर्वपति' । प्रतिनिर्वाप्ये एते । केचिदृषभं दक्षिणामाहुः ।। पुरस्तात स्विष्टकृतोऽध्वर्युजपति- अयं नः' इति ॥ रलिनां गृहेभ्यः प्रव्रजतोऽनु- मन्त्रणमनेनेति केचिदाहः । 'अयं 'नः अस्माकं 'राजा वृत्रहा शत्रुहा "भूत्वा 'राजा दीप्य- मानश्च भूत्वा वृत्रं शत्रून् वध्यात् नाशयेदित्याशास्महे । जातावेकवचनम् । यद्वा-~-वृत्रहा राजा इन्द्रः यो वृत्रं हत्वा अधिकार्थ राजा स एव भूत्वा वृत्रं वध्यादिति ॥ "अथैन्द्रे कर्मणि' समाप्ते श्वोभूते "अभिपेचनीये उपध्ये प्रक्रान्ते द्विहविष्को दीक्षणीया- मिष्टिं विदधाति--' मैत्राबार्हस्पत्यं भवति ' इति। मैत्रश्च बार्हस्पत्यश्व 'मैत्राबार्हस्पत्यं, समाहार- इन्दुः । मैत्रश्च बाईस्पत्यश्च द्वौ चरू कर्तव्यौ भवत इत्यर्थः । समासान्तोदात्तत्वम् । छान्दस आनङ् । तत्र बार्हस्पत्यस्य प्राथम्येऽपि *अल्पान्तरत्वान्मैत्रशब्दस्य पूर्वनिपातः । अधुना इन्द्रायेति ।। विहितेभ्यो द्वादशहविभ्य व स्वगृहे इविय विधत्ते-' इन्द्राय सुनाम्णे २० पुरोडासमेकादाकया प्रति निर्वपतीन्द्राया दोमुचे' इति । प्रति प्रातिस्विके गृहे । मुत्राणे सुलु पालयित्रे, अहोमुचे पापात् मोचकाय । 'पुरोडागमेकादशकपालम् ' इत्यनुवर्तते ॥ तमिमं प्रनिनिर्वा प्रशंसति - " या प्रतिनिर्वपेत् । रनिन आशिषोऽवरूधीरन् । प्रतिनिर्यपनि । इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोटाशमेकादशकपालम् । इन्द्रायारोमुचे । पाशिए एवावरन्दे " (तैया १.७.३) इति । रनिनो महाराजन्यादय भाशिषस्तद्विहितफलान्यवरुधीरन् गृह्णीयुः । अयमिति । एतेषां इविषां समीप एको मन्त्र आम्नातस्तस्य विनियोगमापस्तम्ब माह- "अब नो राजा वृत्रहा राजा भूगवान वयादिति पुरस्तात् स्विष्टकृतोऽश्वर्युर्जपति" (मापी १४.१०१) १-१. मे-अथेन्द्र । २-२, मै अभिषेवनीयोक्थे । *(पा २०२.३४) । २५ ५. भा.क-ब्राह्मणरा।

·१० . ३७८ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.९ [अभिपेचनीयस्य दीक्षणीया आश्वत्थे (२) पाने चतुःसक्तौ स्वयमवपन्नायै शाखायै कर्णाश्वाकर्णाश्च तण्डुलान वि चिनुयाये कर्णाः स पयसि बार्हस्पत्यो येऽकर्णाः स आज्य मैत्रः आश्चत्य (२) । पात्र । चतुःसाविति चतुः-सक्तौ । स्वयमवपन्नाया इति स्वयम्-अबपन्नाथ। । शाखायै । कर्णान् । च । अकर्णान् । च । तण्डुलान् । वीति । चिनुयात् ! ये। कर्णाः । सः । पर्यसि । बार्हस्पत्यः । ये । अकर्णाः । सः । आज्यै । मैत्रः । तयोबहिस्पत्यस्य लक्षणमाह---'श्वेताय इति षष्ठयर्थे चतुर्थी (पा २.३.६२वा१)। श्वेतायाः श्वेत- वत्सायाः गो: "दुग्धे बाईस्पत्यः कर्तव्यः । मैत्रस्याह- स्वयंमूर्ते' इत्यादि । तामेव श्वेतवत्सा गाम् आमस्त्यै' इतो दुहन्ति दोन्धि, तत् स्वयमेवानातक्तमेव मृत कठिनं भवति । " स्वयं क्तेन " (पा २.१.२५) इति समासः । तदेव मत बदरादिसंयोगेन परिबद्धं दृतिस्यमेव स्वयंमयितं भवति । तन्नवनीतं दृतेरुद्धृत्य आतपे स्यापितं तत् स्वयंविलीनम् आज्यं भवति । आज्ये ' इत्यत्रापि स्वयम् ' इत्यपेक्ष्यते । ईदृशे 'आज्ये मैत्रः कर्तव्य इत्यर्थः । अधुना मैत्रपात्रस्य लक्षणमाह- आश्वत्थे ' इत्यादि । स्वयमवपनायाः स्वयमेव भग्नायाः अश्वत्थशाखाया एकदेशेन क्लुप्ते 'आश्वत्थे अश्वत्पविकारे पात्रे 'चतुःसक्ती चतुरने मैत्रश्वरुः कर्तव्यः । अश्वत्पशन्दात् “ अनुदा- त्तादेर " (पा ४.२.४४ ) इत्यञ्प्रत्ययः॥ अधुना तयोविधानानन्तरं विदधाति—'कांश्च' इति ॥ कर्णाछिद्राश्छिन्नाः अकर्णाः निष्फलीकृताः तण्डुलाः । 'कर्णान् च 'अकर्णान् च वि 'चिनुयात् , 'यथाभागं व्यावर्तेथाम् ' (द्र. आपश्री १.२४.५) इति मन्त्रेण पृथक् कुर्यात् । ततः किम् इत्याह-'ये' इत्यादि । तत्र 'ये 'कर्णाः छिन्नाः सः पयसि पूर्वोक्ते 'बार्हस्पत्यः चरुः कार्यः । 'ये तु 'भकर्णाः सः 'भाज्ये पूर्वोक्ते 'मैत्रः चरुः कार्यः ।। इति । अयं राजा राजसूयस्य कर्ताऽस्माकं राजा योऽस्ति असौ शत्रुवधक्षमः राजा भूत्वा शg वयात् ॥ वयादित्येतस्य पदस्याऽऽशीरर्थत्वं द्योतयति-"क्षय नो राजा वृनहा राजा भरवा वृत्रं वध्यादित्याह । पाशिपमेवैतामाशास्ते " (संग्रा १.७.३) इति । मैत्रेति ॥ यदुक्तमापस्तम्मेन--" शोभूतेऽभिपेचनीयस्योषध्यस्य दीक्षा प्रक्रमयति । मैत्रा- बार्हस्पत्या दीक्षणीया" (आपत्रौ १८.११.७-४) इति । तामिमामभिषेचनीयनामकस्य सोमयागस्याङ्गभूतां दीक्षणीयां चोदकप्राप्तेष्टिवाधनाय विधत्ते--" मैत्राबार्हस्पत्यं भवति श्वेतायै श्वेतदत्साय दुग्धे स्वयंमूर्ते २५ स्वयंमथित माज्य माश्वत्थे पात्रे चतुःस्रस्तौ स्वयमवपक्षायै शाखायै कर्णाश्चाकारश्च तण्डुलान् वि चिनुयाचे कर्णाः स पयसि बाईस्पत्यो येऽकर्णाः स भाज्ये मैत्रः स्वयंकृता चेदिर्भवति स्वयंदिन बहि: ३. (द. आपश्री १८.११.३; तदनुसारं स्वीकृतोऽत्र पाठः; F. The Ancient Indian Royal Consecratton p 58. Heesterman); ति-अनस्ये; त्रि-आस्ये; म-आरत्ये; ("श्रावस्य' इति-मै-संभाषितः पाठः)1 ६.इ.ल-दित्यस्या - २० ·१० ३८० तैत्तिरीय-संहिता (१.८.९ [भभिषेचनीयस्य दीक्षणीया चाऽऽधारभूते ब्राह्मण एव क्षत्रियजातिमाधेयत्वेन प्रतिष्ठापितवान् भवति ॥ पाठक्रमेण पश्चात् प्राप्त बार्हस्पत्यप्रचारमपदितुं विधत्ते-"बाईस्पत्येन पूर्वण प्रचरति । मुखत एवास्मै ब्रह्म सश्यति । यो ब्रह्मन्नेव क्षत्रमन्वारम्मयति" (तता १.७.३) इति ॥ स्वयंशब्दानामभिप्रायमाह.." स्वयंकृता वैदिर्भवति । स्वयंदिन यहिः । स्वयंकृत इमः। अनभिजितस्याभिजित्यै । तस्माद्वाज्ञामरण्यमभिजितम्" ५ (तैब्रा १.७.३) इति । यद्देशजातं युद्धप्रयासेन पूर्वमनभिजितं तस्याप्यभिजयः स्वयंकृतादिना भवति । पस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि राज्ञामरण्यं युदप्रयासमन्तरेगाभिजितं दृश्यते । दक्षिणां प्रशंसति- सब श्वेता श्वेतवसा दक्षिणा समृश्य" (वैवा १.७.३) इति ॥ मन विनियोगसंग्रहः- "पुरा स्विष्टकृतोऽध्वर्युरयं न इति संजपेत् " ॥ १॥ इति ॥ भय मीमांसा ॥ दशमाभ्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- “वेदिः स्वयंकृतेत्यादौ प्राकृतं सर्वमाचरेत् । लुताय घाघ्यता वाऽऽयम्बोदकपापितत्वतः ।। अपेक्षासत्तियोग्यत्वदानेदूननादिकम् । बाध्यतेऽपेक्षिवं सर्व चोदकेनातिदिश्यते" ॥ (जैन्या १०.१.२-३)। " रनिनामेतानि हपीरपि " (वैवा १.७.३) इति वाक्येन राजसूये रनिनामकानां देवानां संबन्धीनि कानिचिद्धवींषि दर्शपूर्णमासेटिविकृतिरूपाणि विहितानि । ऊवं मंत्राबाईस्पत्ये हविपि भूयते- "स्वयंकृता वेदिर्भवति । स्वयंदिनं बर्हिः । स्वयंकृत इमः " (तैना ३.७-३) इति । इष्टावुद्धननखनन- परिलेखनादिभिः क्रियाविशेपैवेदिनिपाद्यते । ‘स्फ्येनोत्तमां त्वचमुदन्ति देवस्य सवितुः सब इति वननि स्फ्येन वेदि परिगृह्णाति ' (द. आपश्री २.२.३-७) इति तद्विधानात् । 'यज्ञस्य घोपदसि' २० (तैस १.१.२) इत्यस्मिन्ननुवाके प्रोक्तैर्मन्त्रावच्छिन्नं बर्हिः संपाद्यते । नीन् परिधीन् ' (संवा ३.७.४) इत्यादिमन्त्रोपेताभिः क्रियाभिरिधमः सिध्यति । विकृतिरूपे तु इविष्युदननाद्यपेक्षा वारयितुं स्वयमिरयुक्तम् । यथास्थित एव तु प्रदेशो वैदित्वेन स्वीकर्तव्यः । इध्मावहिषी अपि स्वत एवं छिन्ने शास्त्रीय- छेदननिरपेक्षे ग्रहीतये इत्यर्थः । तत्र प्रकृती सप्रयोजनानामुइननादीनां विकृती प्रयोजनं तु लुप्यते। उद्धननादिकृतस्य येयुपकारस्य स्वशब्देन निवारितत्वात् यहिरास्तरणादिविरासादनादयो २५ वेदिधर्मा विकृतावलुप्ता: । तत्र संशयः--लुप्तार्थमलुप्तायं च सर्यमद्गजावं विकृदावनुष्ठेयमुत लुसार्य वर्जनीयमिति । चोदकस्य साधारणत्वात् सर्वमनुष्टेयमित्याद्ये पक्षे प्राप्ते सिद्धान्त चूमः१५-भङ्गी हि बहैरुप- कृतः फळं साधयति । तथा सत्यगिनोऽकृत उपकारे साक्षादपेक्षा, उपकारद्वारा स्वङ्गेषु । प्रत्यासनचाहिन प्रत्यङ्गेभ्य उपकारः । योग्यताऽपि साक्षादपेक्षा पूरयितुमुपकारस्येवाऽस्ति । न ररजानाम् । वेदिनिष्पादन- लक्षणोपकारयुक्तानि प्रकृतावुद्धननाशनानि । विकृतौ तु वेद्याः स्वतःसिद्धत्येन निष्पादनोपकारो लुप्यते, ३० उपकारद्वारोपकारकाणामाकाशासंनिधियोग्यत्वान्युद्धननायझेंगु हीयन्ते । तस्मादुद्धननादीनि नानुष्ठेयानि । सोऽयं धोदकपापितस्योद्धननाद्यनुष्टेयत्वप्रत्ययस्य भ्रान्तिरवनिश्चयो बाध उच्यते । चोदकस्य ललसोपकाररुप- कारद्वारेणाऽऽकाङ्क्षासंनिधियोग्यतायुक्तेई विरासादनाद्यङ्गैश्चरितार्थता संपद्यते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥ Aaw ३५ १३. म४-दर्शयति। १४-१४. आ.क-तत्र....लमार्थाः' नास्ति । सिद्धान्तस्तु। १६.मा-संपाद्यते । १५. म४-मः ·- १.८.१०) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३८१ देवसुवा इवीपि] अ॒ग्नये गृहपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति कृष्णानां वीहीणा सोय वनस्पतये श्यामाकं चरुः सवित्रे सत्यप्रेसवाय पुरोडाशं द्वादशकपालमाशूनां अग्नये । गृहप॑तय इति गृह-पतये। पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति वपति । कृष्णानाम् | व्रीहीणाम् । सोमाय । वनस्पतये । श्यामाकम् । चरुम् । सवित्रे । सत्यप्रेसवायेति सत्य-प्रसवाय । पुरोडासम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । आशूनाम् । ५ अथाभिषेचनीये अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशस्यानुनिर्वाप्याण्यष्टी देवसुत्रां हचीपि सन्ति तानि विदधाति-'अग्नये गृहपतये' इत्यादि ॥ " देवमुवामेतानि हवी पि भवन्ति " ( तैना १.७.४ ) इत्यादि ब्राह्मणम् | देवस्य यजमानस्यानुज्ञातारोऽग्न्यादयो देवसुवः । गृहाणां पतिः स्वामी गृहपतिः । " पत्यावैश्वर्ये " (पा ६.२.१८ ) इतिपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । कृष्णव्रीह्यादयो वाक्यशेषात् प्रायशः प्रसिद्धाः कृष्णवर्णाः कृष्णाः । व्रीहीणामित्यादौ " नामन्यतरस्याम् " (पा १. ६.१.१७७ ) इति नाम उदात्तत्वम् । वनानां पतिः स्वामी वनस्पतिः । पारस्करादित्वात् मुट् । (पा ६.१.१५७)। " उभे वनस्पत्यादिषु” (पा ६.२.१४०) इति पूर्वोत्तरपदयोयुगपप्रकृति- स्वरत्वम् । सामाका श्यामाकाक्ष्याः। सवित्रे । " उदात्तयणः " (पा ६.१.१७४) इति विभक्ति- रुदाचा । सत्यप्रसवाय अमोधाभ्यनुज्ञाय । आशवः पाष्टिका इत्येके, त्रिपक्षपच्या इत्यन्ये । पशूनां पतिः स्वामी पशुपतिः । “ परादि छन्दसि " (पा ६.२.१९९) इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । १५ नयमे रत्निवा हवींप्यभिषेचनीयस्य दीक्षणीया चेत्येतावदुक्तम् । दशमे देवसुवा हींप्युच्यन्ते' तानि चाभिषेचनीयगतस्यामीपोमीयपशुपुरोडाशस्यानुनिर्वाप्याणि । तथा च बौधायन.*--" सह सोमी क्रीणात्यभिषेचनीयाय दशपेयाय च । सह परिवहति अर्धे राज्ञः पुरोहितस्य गृहे दशपेयाथै निदधाति । भारीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमष्टो देवसुवा हवींप्यमुनिर्यपति । समानं तु स्विष्टकृदिडम्" (आपश्री १८.१२.२-५) इति । अनय इति ॥ नान्येतानि हवींषि विधते--'भाये गृहपतये पुरोधाशमाकपाल निर्वपति कृष्णानां नीहीणार सोमाय वनस्पतये इथामा चरुर सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरोडाशं द्वादशकपालमाशूनां नीहीणार रुद्राय पशुपतये गावीधुकै च बृहस्पतये वाचस्पतये नैवार चरुमिन्द्राय ज्येष्ठाय पुरोटाशमेकादश- कपालं महानीहीणां मित्राय सत्यायाऽऽस्यानां वरं धरणाय धर्मपतये यवमयं चरम् ' इति ॥ गृहपत्यादीनि अग्न्यादिदेवताविशेषणानि । 'सत्यप्रसवाय अमोघाभ्यनुज्ञानाय 1 पष्टिमिरेव दिनैः पध्यमाना भाशुद्रोहयः । २५ स्थूलबीना' महात्रीहयः । साम्बा धान्यविशेषाः ॥ तेप्येतेषु विधिपु ध्यमाणा देवताः प्रशंसति--"देव- सुवामेतानि हबीपि भवन्ति । एतायन्तो वै देवानार सवाः । त एवास्मै सवान् प्रयच्छन्ति । त एनर सुवन्ते । अमिरेना गृहपनीनार सुवते सोमो बनस्पतीनाम् । रुद्रः पशूनाम् । बृहस्पतिवाचाम् । *[ उद्धरणमिदमापस्तम्बसूत्रस्थं न बौधायनसूत्रस्थमित्यवधेयम् ।। १. आ.क-स्थूलबीजम् । - २.

·३८२ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१० [देवसुा हवींषि बीहीणा रुद्राय पशुपतये गावीधुकं च बृहस्पतये वाचस्पतये नैरं चुरु- मिन्द्राय ज्येष्ठाय पुरोडायमेकादशकपालं महात्रीहीणां मित्राय सत्यायाऽऽम्बाना चलं वरुणाय धर्मपतये यवमय चरु५ बीहीणाम् । रुद्राये । पशुपतय इति पशु-पतये । गावीधुकम् । चुरुम् । बृहस्पतये । वाचः । पतये । नेवारम् । चरुम् । इन्द्राय । ज्येष्ठाय । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । महावीहीणामिति महा-नीहीणाम् । मित्राय | सत्यार्य । आम्बानाम् । चुरुम् । वरुणाय 1 धर्मपतय इति धर्म-पतये । यवमयमिति पव-मयम् । चरुन् । । १. गावीयुकास्तृणतण्डुलाः । वृहतां पतिः बृहस्पतिः । वनस्पतिवत् मुट्स्वरौ (पा ६.१.१५७, ६.२.१४०) वाचस्पतये । “ सावेकाचः " (पा ६.१.१६८) इति षष्ठ्या उदात्तत्वम् । 'पाठयाः पतिपुत्रं " (पा८.३.५३ ) इति संहितायां सत्वम् । “ पष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा" (पा १.४.९) इति पत्युख़ित्वम् । नीबाराः शुष्कजलाशयोत्थिताः । 'ज्येष्ठाय प्रशस्यतमाय । महा- बीहयः शालय इति केचित् । स्वयं विशीर्णव्रीहिम्यः स्वयमुत्पन्ना व्रीहय इत्यन्ये । सत्यस्वरूपाय 'मित्राय । धर्मपतिः धर्मस्य पाता। पूर्ववत् स्वरः । यवमयम् । " यच छन्दसि " (पा ४.३.१५०) मयट् ॥ अथ पुरोडाशस्विष्टकृतः पुरस्तात् ब्रह्मा यजमानस्य हस्तं गृह्णाति- सविता ' इत्यादि। अत्र प्रसवस्य प्राधान्यात् तृतीयः सविता प्रथम आसीत् । सर्वन तादचतुर्याः पष्ठी इन्द्रो ज्येष्ठानाम् । मित्रः सत्यानाम् । वरुणो धर्मपतीनाम् । एतदेव सर्वं भवति" (वैवा १.७.४) इति ॥ यानि अग्नये गृहपतये' 'इत्पाद्युत्पत्तिविधिभिर्विहितान्यष्टौ इवीपि तान्येतानि देवसुवां संवन्धीनि । भाविन्या संज्ञया यजमानो देवस्त सुवन्तेऽनु जानन्तीत्यान्यादयो देवसुवः । यावन्तो विधिवाश्यप्वग्न्या- दयः श्रूयन्त एतावन्त एव देवानां मध्ये सथा अभ्यनुज्ञासारः । अतस्त एवाग्म्पादयोऽस्मै यजमानाय सवान् स्वोचितानेश्वर्यविशेषान् प्रयच्छन्ति । तेऽग्न्यादय एनं यजमान मुवन्त ईश्वरो यथा भवति तथाs. भ्यनुज्ञानन्ति । तत्राग्निरेवैनं यजमानमन्येषां गृहपतीनामीश्वरमनुजानाति । एवमन्यत्रापीश्वरं सुवत इति योज्यम् । सोमो वनस्पनीनां रुद्रः पशूनाम् ' इत्यनयोमध्ये 'सविता सत्यप्रसवानाम्' इत्यध्यातव्यम् । स्वभृत्यान् प्रत्यैश्वर्यार्थममोघा या अभ्यनुज्ञास्तासामीश्वरं करोनीत्यर्थः । गृहपत्यादीन् धर्मपत्यन्तान् प्रति २५ यत् स्वामित्वमेतदेव लोकेऽपेक्षितं सर्वमैश्वयंम् ।। २. आ.क.पा-इत्यादिभिरुत्पत्ति' मै३-इत्यादीन्युत्पत्ति। ३. म४-तथाग्नि।.

·१.८.१०) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता देवसुवां हवींपि] सविता त्या प्रसपाना सुवतामनिर्गृहप॑तीना सोमो वनस्पतीनार रुद्रः पशूनां . (१) बृहस्पतिर्वाचामिन्द्रौ ज्येष्ठानो मित्रः सत्यानां वरुणो धर्मपतीनां सविता। त्वा । प्रसवानामित प्र-सवानाम् । सवताम् । अग्निः । गृहपतीनामिति गृह--पतीनाम् । सोमः । वनस्पतीनाम् । रुद्रः । पशूनाम् (१)। बृहस्पतिः । वाचाम् । इन्द्रः । ज्येष्ठानाम् । मित्रः । सत्यानाम् । वरुणः । धर्मपतीनामिति धर्म-पतीनाम् । . (पा २.१.३६, २.३.६२ ) । 'प्रसवानां प्रसवार्थ सर्वासु प्रवृत्तिषु अनुज्ञानार्य सविता त्वां सुवतां प्रेरयतु । पू प्रेरणे । प्रेरणमनुज्ञैव । 'सर्वत्रानुज्ञातो भवेत्यर्थः । थायादिना (पा ६.२.१४४ ) प्रसत्रशब्दोऽन्तोदात्तः । 'गृहपतीनाम् ' इति । भावप्रधानो निर्देशः । यानि गृहपतित्वानि बहुविधानि तदर्थ सुवताम् । 'सोमः त्वाम् धनस्पत्यर्थं सुवताम् । "रुद्रः पशूनां पतिः त्वां पश्चर्थ सुवतां, वागर्थ बृहस्पतिः सुक्तां, ज्येष्ठानां ज्येष्ठत्वाय १० "इन्द्रः सुवतां, सत्यत्वाय 'मित्रः सुवा, धर्मपतित्वार्थ वरुणः सुवताम् । हे "देवाः अग्न्यादयो बरुणान्ताः, 'ये यूयं "देवसुवः 'स्य देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य यजमानस्य सवितारः प्रेरकाः स्य "ते यूयं यस्मादेवं प्रसवादीनामनुज्ञातारः तस्मात् 'इमम् "आमुष्यायणं सिंहवर्मणः पुत्रं नन्दिवर्माणम् 'अनमित्राय अनमित्रत्वाय अविद्यमानशत्रुत्वाय "सुवध्वम् । अनुजानीत अशत्रुमेनं कुरुतेत्यर्थः । इममामुप्यायर्णमिति सर्वनामद्वय विशेषार्यमुपा. १५ सवितेति ॥ उक्तानां हविर्विधीनां संनिधौ ‘सविता' इत्यादयो मन्त्रा माग्नाताः । तन्न कल्पः- पुरस्तात् स्विष्टकृतः सविता त्वा प्रसवानार सुवतामिति ब्रह्मा यजमानस्य हस्तं गृह्णाति " (आपश्री २८.१२.६) इति । पाठस्तु- सविता त्वा प्रसवाना सुवतामग्निर्गृहपतीनार सोमो बनस्पतीनार बद्रः पशूनां वृहस्पतिर्वाचामिन्द्रो ज्येष्ठानां मित्रः सत्यानां वरुणो धर्मपतीनां ये देवा देवसुवः स्थ त इममा. भुयायणमनमिनाय सुवचं महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्याय' इति । सविता २. हविविधौ तृतीयो देवः। सोऽन प्राधान्यात् प्रथम निर्दिश्यते । यजमानस्य स्वभृत्येषु ऐश्वर्यार्थमनुज्ञाः प्रसवा.। हे यजमान, त्वां सविता तेषां प्रसवानां स्वामित्वेन 'सुक्ताम् अभ्यनुज्ञानातु । एवमुत्तरन्न त्वां मुवताम् इति पदद्वयानुपनेण योजनीयम् । हे 'देवाः भान्यादयः, ये यूयं 'देवसुवः यजमानप्रेरकाः स्य "ते यूयम् "इमं यजमानम् 'मामुप्यायणम् अमुष्य देवदत्तस्य पुत्रममुख्य यज्ञदत्तस्य पौत्रं च अनमिनाय १. त्रि-सर्वकानु।

·३८४ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१० .[देवसुगं हीपि ये देवा देवुसुवः स्थ त इमामुप्यायणमनमित्रार्य सुवध्वं महते क्षत्रार्य महत आधिपत्याय महते जानराज्याप वो भरता राजा सोमोऽस्मार्क ब्राह्मणानार राजा ये । देवाः । देवसुत्र इति देव-सुवः । स्य। ते । इमम् । आमुम्पायणम् । अनमित्राय । सुवष्वम् । महते । क्षत्राये । महते । आधिपत्यायेत्याधि-पत्याय । महते । जानराज्यायेति जान राज्याय । एषः। यः। भरताः। राजा । सोमः । अस्माकम् । ब्राह्मणानाम् । राजा । दीयते । अमुष्यशब्दानडादित्यात् फक् (पा ४.१.९९)। किं च---'महते च 'क्षत्राय बलाय "महते च 'आधिपत्याय स्वामित्वाय 'महते अविच्छिनाय च 'जानराज्याय जनानां राजा जनराजः १० तद्भावाय । उभयत्रापि गुणवचनस्वात् प्यञ् (पा ५.१.१२४ )। इममामु यायणं सुवधमित्येव । 'बृहन्महतोरुपसंख्यानम् ' (पा ६.१.१७३ वा १) इति महतो विभक्तेरुदात्तत्यम् ॥ यजमानायतने तिष्ठन् रनिभ्यो जानपदेभ्योऽध्वर्युरावेदयते—'एष वः' इति ॥ भरताना निवासो जनपदो भरताः । “ जनपदे लुप्" (पा ४.२.८१) । भरतानां राजानोऽपि भरताः । " "तस्य राजन्यपत्यवत् " (पा १.१.१६८ वा ३) इति " जनपदशम्दात् क्षत्रियादन " १५ (पा १.१.१६८); " यभित्रोध " (पा ४.१.१०१) इति बहुषु फक् । हे "भरताः, एपः व: युष्माकं राजा योऽयं राजसूयेन यजते । एवमयं व्याख्यातिगतो भवति, राज्यं चास्मिन् प्रतिहितम् । यद्यप्तौ भरतानामेव राजा तदानीमे, नान्यदा । यथाजनपदमिति केचित् ॥ शत्रुरादित्याय 'सुवस्वम् भम्यनु जानीप्वम् । किं च महते 'क्षत्राय अनुत्तमक्षत्रियकुलाय, 'महते "आधिपन्याय अप्रतिहतनियमनसामर्शय, *महते 'जानराज्याय जनसंबन्धि यदाज्यं तच सागरपर्यन्तभूमि- २० विषयत्वात् महत् सार्वभौमत्वाय मुदतामित्यर्थः ॥ विधत्त-" सविता त्वा प्रसवानार सुवतामिति हस्तं गृह्णाति प्रसूत्यै" (नेत्रा १.७.४) इति ॥ मन्त्रगतयोर्मध्यमोत्तमभागयोः स्पष्टार्थतामाशीःपरतां च दर्शयति । 'ये देवा देवसुवः स्यत्याह । ययायजुरेवैतत् । महते क्षवाय महत आधिपत्याय महते जानराज्याये- त्याह । पाशियमेवैतामाशास्ते" (तत्रा १.७.४) इति ॥ एप इति । करसः-" मयनं रलिम्य आवेदयत्येष वो भरता राजेति" (भापश्री १८.१२.७) २५ इति । हे 'भरताः राजन्यवैश्यादयो धनिकाः, एष यजमानः युप्माकं राजा । एनं स्वामिनं यथोचितं सेवावमित्यभिप्रायः॥

·३८५ १.८.१०) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता देवसुबां हवींषि] प्रति स्पन्नाम राज्यमधायि स्वां तनुवं वसंगो अशिश्रेच्- प्रतीति । त्यत् । नाम । राज्यम् | अधायि । स्वाम् । तनुर्वम् । वरुणः । अशिश्रेत् । - ५ ब्रह्मा जपति- सोमः । इति ॥'अस्माकं ब्राह्मणानां 'सोमः "राजा, अधुना अयं चेति । सर्वदा सराजका एव वयमित्यभिप्रायः ।। यजमानो मुखं विमृष्टे-'प्रति त्यत् ' इति द्वाभ्यां वारुणीभ्यां त्रिष्टुब्भ्याम् ॥ ' महत ऋतस्य नाम' इति प्रथमाया अन्तः । द्वे अप्यनवसाने । 'त्यत् एतत् 'राज्यं 'नाम नमनीयं "प्रत्यधायि मयि प्रतिहितं प्रतिष्ठितमभूत् । यद्वा-छान्दसो लुङ् । प्रतिघीयताम् । “ राज्यमेवा- स्मिन् प्रतिदधाति " ( तैना १.७.४ ) इति ब्राह्मणम् । हेतुमाह- स्वाम् आत्मीयां तनुवं शरीरम् अनुज्ञातृस्वभावत्वं यस्मात् 'वरुणः "अशिश्रेत आश्रितवान् आसीत् मम धर्म- पतिवाभ्यनुज्ञानं कृतवान् । तेन राज्यं प्रत्यधायीति । 'वरुणसवमेत्रावरुन्द्धे ' ( तैया १.७.४ ) १० इत्यादि आह्मणम् । उदाहरणमात्रं वरुणाहणं सवित्रादीनां सर्वेषामपि देवसुत्रां यथा प्रसूतं राज्य प्रत्यवायीति वेदितव्यम् । श्रयतेलुङि " बहुलं छन्दसि " (पा २.४.७६ ) इति शपः *लुः । कि च, 'शुचेः "मित्रस्य प्रत्याः कर्मयोग्याः 'अभूम । 'तत्र साधुः' (पा ४.४.९८) इति यत् । अत एव महतः 'ऋतस्य च सत्यस्य यज्ञस्य वा 'नाम नमनम् 'अमन्महि ज्ञातवन्तः । मनुतेर्लडि शपो लुक् । यद्वा न केवळं मित्रस्य व्रत्या अभूम; अपि तु ऋतस्य च नामामन्महीति ॥ १५ सोम इति ॥ कल्पः-- " सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानार राति ब्रह्मा जपति" (मापी १८.१२.८) इति ॥ सोमः उत्तमदेवो राजा न स्वधमो यः क्षत्रिय इत्यर्थः ॥ भरतानामिव ब्राह्मणा- नामप्ययमेव राजेति प्राप्तिं वारयितुं ध्याचष्टे-- " एष वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानार राजेत्याद । तस्मात् सोमराजानो ग्राह्मणाः " (तया १.७.५) इति । यस्मात् मन्त्रेण ब्रह्मा स्वकीय राजानं विभज्य निर्दिष्टवांस्तस्माल्लोकेऽपि ब्राह्मणा: अग्निष्टोमादियागेषु सोममेव राजशब्दोपहितैः सोम २० राजन्नेहि, अवरोह ' इत्यादिभिर्मन्त्ररूपचरन्ति ।। प्रतीति ॥ कल्पः-'प्रति त्यनाम राज्यमधायीति वाष्णीभ्यां यजमानो मुख विमृष्टे" (आपश्री १८.१२.९) इति । पाठस्तु--'प्रति त्यनाम राज्यमधायि स्वां तनुवं वरणो अशिभेच्छुचे- मित्रस्य नत्या अम्मामन्महि महत ऋतस्य नाम सर्वे प्राता वरुणस्याभूवन् वि मित्र एवैररातिमतारीद- सूपुदन्त यज्ञिया ऋतेन व्यु त्रितो जरिमाणं न मानट् ' इति । तस्य नाम' इत्यन्त आयो मन्त्रः । २५ 'सर्वे वाताः' इत्यादिद्वितीयः । 'त्यहाण्यं महते' इत्यादि 'जानराज्याय' इत्यन्तं यत्पूर्वमभिहितं तत् - ४.मा उत्तमो देवो। ५. भा.क. ब्राह्मणाः नास्ति। ६. मै३-'शन्दोदितः । तैसं ४५ ·३८६ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१० [देवसुवां हवींपि छुचैमित्रस्य प्रत्या अभूमामन्महि महत ऋतस्य नाम सर्वे बाता (२) वरुंगस्याभूवन् वि मित्र एररतिमतारीद- शुचैः । मित्रस्य । प्रत्याः । अभुम् । अमन्महि । महतः । ऋतस्य । नाम । सर्वे । नाताः । वरुणस्य । अभवन् । वीति । मित्रः । एवैः । अरातिम् । अतारीत् । ५. भय द्वितीया । किंबहुना 'सत्रे ऋत्विजः 'वरुणस्य 'याताः कर्मयोग्याः अभवन् । छान्दसोऽङ् । 'मित्रः "एवैः आगमनैः अस्माकम् 'अरातिम् अदानशीलं शत्रु 'न्यतारीत् वितारयतु दातारं करोतु । छान्दमो लुङ् । यदा विपूर्वन्तरतिः विश्छले वर्तते, विनाशो विप्लवः, 'चुरादिः, (तदा) विनाशयत्तित्ययः । रातेः क्तिचि रातिः, न रातिः अरातिः । यद्वा-अराति शत्रु विशेषेण तारयतु अतिक्रामयतु । किं च, 'यज्ञियाः यज्ञसंपादनार्हाः ऋविजः अस्मान् "ऋत्तेन १० यज्ञेन "असूपदन्त सूदयन्तु । धूद क्षरणे । रसास्वादनेन सदयन्तु । " यज्ञालेग्म्या घखत्री' (पा ५.१.७१) । किं च, '3 इति समुच्चये । त्रितोऽग्निः त्रिभ्यो लोकेम्य उत्पनः त्रिभ्यो वातिबातेभ्यः, त्रिभिर्वा ब्राह्मणादिभिः; लौकिका कृतप्राप्तिः । स 'त्रितः अस्माकं 'जरिमाणं स्तोत्रम् । जीर्यतरोणादिक इमनिच् । जरितृशब्दाद्वा भावे छान्दस इमनिच् । " तुरिष्ठेमेयासु , " "राज्यं नाम नमनीयं यजमानस्य ययाऽवयं भवति तथा 'प्रति भधायि वरुणेन प्रतिष्ठापितम् । “स १५ व" "यरुण: "स्वां तनुवर अशिश्रेत् आश्रितवान् । 'वरुणो धर्मपतीनाम् ' इति मन्त्रऽभिधानात् धर्मपतीन् पुरुषान् प्रति यजमानस्य स्वामित्वमम्यनुजानती वरुणस्य स्वकीया तनुः । वरुणशब्देनाग्न्या- दयोऽप्युपलक्ष्यन्ते । "तेऽप्यनुज्ञाताः । मत एवाग्न्यादिदेवास्तत्तद् ज्ञानी' स्वस्वतनुमाश्रितवन्त इति द्रष्टव्यम् । वयमपि 'शुचेः 'मित्रस्य अनुज्ञया वित्याः कर्मयोग्या अभूम । मित्रः सत्यानाम् ' इति मन्त्रेऽमिहितत्वात् । मित्रशब्देनाग्न्यादयोऽप्युपलक्ष्यन्ते । अत एवाग्न्यादिदेवैरनुज्ञाता वयं महते २. ऋतस्य प्रौढस्य यज्ञस्य नाम "भगम्महि राजसूर्य कर्म कुर्म इति नामधेयं सर्वदा मन्यामहे । किं च ऋत्विजः सर्वे वरुणस्य अनुज्ञया याताः कर्मयोग्या अमूवन् । 'मित्रः च एवः क्षस्मान् स्वेनाऽऽगमनैः भराति वरिण विशेषेण मतारीत् वयं यथा वैरिणमतिलच्यामः तथाऽकरोत् । 'यज्ञियाः ऋत्विजः ऋतेन यज्ञेन "भसूषुदन्त रक्षितवन्तः । ग्रिमिाह्मणादिभिः वर्गांगेगु विस्तार्यत इति त्रितः अग्निः स च 'नः अस्माकं परिमाणं जरया शैथिल्पं वि ' विशेषणोद्धृत्य 'भानट् भायुष्यं २५ व्यापितवान् भवति दीर्घायुष्यं कृतवानित्यर्थः ॥ तदिदं मन्त्रद्वयं पादशो ब्याचष्टे--" प्रति त्यज्ञाम प्रति रक्षक wwwmara ७. आ-'सच' नास्ति । ८-८.आ.क- तेऽप्यनुज्ञाताः' नास्ति। दिहेतुकाम् । (द. निघण्टु-२०१७)। ९.मा-एवाग्न्या.

·१.८.१०) भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता देवसुधा हवींपि] सूपुदन्त यज्ञिया ऋतेन व्यु त्रितो रिमाणे न आनड्- विष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः क्रान्तमसि विष्णोविक्रान्तमसि ॥ १० ॥ [ पशूनां वाताः पञ्चविशतिश्च] असूपुदन्त । यज्ञियाः । तेन । वीति । छ । त्रितः । जरिमाणम् । नः । आनट् । विष्णोः । क्रमः । असि । विष्णोः । क्रान्तम् । असि । विष्णोः । विक्रान्तमिति वि-क्रान्तम् । असि ॥ १० ॥ 1 मैसं २०६.६,१२; कासं १५.५,८ ; शवा ५.३.३.३-१२] । (पा ६.४.१५४ ) इति तृशब्दलोपः । जरिमा स्तोतृत्वं तत् अग्निः 'न्यानट् व्यामोतु अस्माकं स्तुति गृहीत्वा स्तोत्रफलं ददात्वित्यर्थः । अश्नोतेलिडि व्यत्ययेन परस्मैपदम् । विकरण- व्यत्ययेन भम् । नशेर्वा गत्यर्थालुडि " मन्त्रे घस" (पा २.४.८०) इति प्लेढुंक्, “ छन्दस्यपि १० दृश्यते " (पा ६.४.७३ ) इत्याडागमः । यद्वा-उक्तम् ऋतेनारमानसूपुदन्तेति तदिदमस्माकं जरिमाणं जरां दीर्घायुष्ट्वं व्यानट् प्रापयतु । अन्तर्भावितण्याल्लुङ् । कियच्चिरमित्याह-उ इत्यप्यर्थे । त्रितोऽपि त्रिभ्योऽपि वयोभ्यः पुरस्तात् जरिमाणं नः प्रापयतु सर्वमायुर्जीवयत्वित्यर्थः ।। त्रीन् विष्णुक्रमान् प्राचः कामति-' विष्णोः क्रमोऽसि ' इति ॥ व्याख्यातम् (तैसं १.७.७) इत्यष्टमे दशमोऽनुवाकः ॥ राज्यमधायीत्याह । राज्यमेवास्मिन् प्रतिदधाति । स्वां तनुवं वरुणो अशिदित्याद । यरणसवमेवार. रन्दे । शुचेर्मिनस्य प्रत्या अभूमेत्याह । शुचिमेचे प्रत्यं करोति । समन्महि महत कास्य नामेत्याह । मनुव एवैनम् । सर्वे माता वरुणस्याभवमित्याह । सर्वप्रातमैवैनं करोति । यि मित्र एवैरराति- मतारीदित्याह । अरातिमेवैनं तारयति। अस्युदन्त यज्ञिया प्रतेनेत्याह । स्वदयत्येवैनम् । प्यु ग्रिको जरि. २० माणं न मानदित्याह । आयुरेवास्मिन् दधाति " (तया १.५.४) इति । वरणसवं वरुणस्यानुज्ञाम् । एनं राजसूर्य मनुते एव पुनः पुनः कर्तुमिच्यत्येव । सर्वेऽवयुप्रभृतयो माता प्रायोग्या यस्य यजमान- स्थासौ सर्वमातः । एनं यजमानमराति तारपति यतिक्रम'' कारयत्येव । पनं यमं स्वदयन्येव स्वार. १०.क-वर्यतिकमक्षमम्।

·" ३८८ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१० [देवसुबां हवींषि करोत्यविध्नेन पालयतीत्यर्थः । मुखमार्जन विधत्ते-" द्वाभ्यां विमृष्टे । द्विपाद्यजमानः प्रतिष्टित्यै (तैबा १.७.४ ) इति ॥ पुरतो निर्वाप्यस्याऽनुनिर्वाप्यः सहैव स्विष्टकृदवदानं विधत्ते-" अग्नीपोमी. यस्प चैकादशकपालस्य देवसुवां च इविपामप्नये स्विष्टकृते समवद्यति । देवताभिरेवैनमुभयतः परिगृह्णाति' (तैना १.७.४) इति । एकत्राग्नीपोमो देवता । इतरनाष्टादग्न्यादिदेवताः । एवमुभयतो देवताभिर्यज्ञस्य ५ परिग्रहः । विष्णोरिति । कल्प:--" विष्णोः क्रमोसीऽति व्रीन् विष्णुक्रमान् प्राचः कामति " ( आपश्री १८.१२.१०) इति । पाठस्तु--'विष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः कान्तमसि विष्णोर्विक्रान्तमसि' इति । वाजपेये रथसमीपगमने व्याख्यातम् (तैसं १०७.१०)। विधत्त-" विष्णुक्रमान् क्रमते । विष्णुरेव भूत्नेमाल्लोकानभिजयति " (तैया १.७.४) इति ॥ भत्र विनियोगसंग्रहः- "सवितेति स्वामिहस्तं ब्रह्मा गृह्णीत एष वः । रनिभ्यः स्वामिनं व्यात् सोमेति ब्रह्मणो जपः ॥ १॥ प्रतिद्वाभ्यां मुखं स्वामी मार्टि विष्णोनिमिः फ्रमः । दशमे त्वनुवाकेऽस्मिअष्टौ मन्त्रा उदीरिताः" ॥२॥ इति । भय मीमांसा ॥ एकादशाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- " नानावौजेषु यागेषु वाग्विसर्गश्च पूर्ववत् । शङ्किते तद्विधौ तस्याविधित्वेन तदुत्तरम् " ॥ (जैन्या ११.३.८)॥ राजस्ये नानाविधबीजयुक्ता यागाः श्रुता:-" अग्नये गृहपतये पुरोडाशमाकपालं निर्यपति कृष्णानां वीहीणार सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरुम् " (तैसं १.८.१०) इत्यादिना । प्रकृती २० प्रणीताप्रणयनकाले नियमिताया वाचो हविष्कृत भाह्वानकाले विसर्गः श्रुतः । स चान चोदकप्राप्तः । तत्र प्रथमे चरम वा हविष्कृदाह्वानकाले वाग्विसर्गो विकल्पित इति प्राप्ते पूर्वपक्षे चरम एवेति राद्वान्तः । अत्रेयं पूर्वपक्षिणोऽधिका शङ्का, न हस्तेन कण्डूयनं विहितं वाग्विसर्गस्तु विहित इति । तदमुत्तरम्- विहितस्य वानियमनस्यावधित्वेनायं इविप्कृदाह्वानकालीनो वाग्विसोऽनूद्यते। रागप्राप्तरवालासो विधीयत इति । तस्मात् प्रासनवद्विसर्गोऽपि चरम एव काले नियम्यते ॥ तत्रैव चतुर्थपादे चिन्तितम्- नानाबीजेषु तन्मात्रः सकृद्भूयोऽपि वा सकृत् । चिकीयॆक्यात् प्रयोगाणां भिन्नत्वान्न सकृद्भवेत्" ॥ (जैन्या ११.४.२०)। राजसूये नानाबीजयागेषु सोऽवघातमन्त्रः सकृदेव प्रयोक्तव्यः। कुतः ? सर्वावधातविषयाया- मेकरयां चिकीर्षायां प्रकृतत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः-समन्त्रोऽवधातश्वोदकातिदेशेन प्राशो बीजेपु प्रयुज्यते । ३. तण्डुलनिष्पत्तौ स कृतार्थः संपन्नः । पुन:जान्तरे तण्डुलनिष्पत्तये समप्रस्थावघातस्य प्रयोक्तम्यरवा- दसक मन्त्रपाठः । अवघातप्रंसद्वान् प्रथमे प्रपाठक उदाहृतोऽन्यत्र मन्त्रविषयलाभादनुस्मारित्तः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ २५ .

·, ५ " । १.८.११) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३८९ मभिषेकार्थजलविषया मन्त्राः] *अर्थतः स्थापां पतिरसि अर्थेत इत्यर्थ-इतः । स्थ । अपाम् । पतिः । असि । अथ' अभिषेकार्थ पोडश सप्तदश वा वायव्यहाति- अर्धेतः स्थ' इत्येतैर्मन्त्रैः ।। एताखप्सु प्रथमाज्येन हुत्वा महान् गृह्णाति । यस्मिन्नेव जुहोति, तस्मिन्नेव जले तेनैव मन्त्रेण ग्रह गृह्णाति । तत्र 'आपो देवीः' इत्यादिका त्रिष्टुप् सर्वत्रानुपज्यते । राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्र दत्त स्वाहा इत्यन्तेन होमः, 'राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्त' इत्यन्तेन ग्रहणम् । अमुष्मा इत्यत्र चतुर्यन्तं विशेषवाचिपदमुपादीयते, यथा राजसिंहवर्मणे दत्तेति । " अपां ग्रहान् गृह्णात्येतद्वाव राजसूयम् (तैसे ५.६.२ ) इत्यग्निकाण्डे ब्राह्मणं भवति । तत्रायं प्रयोगक्रमः- अर्थतः स्थापो देवीर्मधु. मतीरगृह्णन् ' इत्यारभ्य — राष्ट्र दत्त स्वाहा' इति सारस्वतीष्वप्सु प्रागेवानीतासु वहन्तीनां वा जले आज्येन जुहोति, पुनश्च । अर्यतः स्थाऽऽपो देवीः ' इत्यारभ्य - राष्ट्र राजेन्द्रवर्मणे दत्त इति तस्मिन्नेव जले वायव्यैः पर्णमयेन गृह्णाति । पर्णमयेन सुवेणेति केचित् । एवमुत्तरत्रापि होमग्रहणे सर्वत्र समानमन्त्रे कर्तव्ये । मन्त्रार्थस्तु-'अर्थतः "स्थ । हे आपः अर्थमरणीयं दशमे देवसुवा हवींप्युक्तानि । एकादशेऽभिषेकार्थजलविषया मन्त्रा उभ्यन्ते- अर्थत इति ॥ कल्पः--" मा प्रदान गृह्णाति । आमीधे वायव्यगुह्यन्ते । पोडश सप्तदश वा प्रदा' गृह्यन्ते । तावन्त एवं प्रदा' गृह्यन्ते । अतः स्येति सारस्वतीप्वप्सु हुदैतेनैव मन्त्रेण गृहाति । १५ एवमुक्तः । येन जुहोति तेन गृह्णाति । अपां पतिरिति समुद्रियाः सैन्धवीर्वाऽऽपो वाऽन्यः पुंनदः स्यात् । पुरुष पशौ घाऽभ्ययेते प्रतीपमन्य अमिय यति । अन्वौपमन्यः । वृपाऽसीति यः प्रतीपम् । वृषसेनोऽसीति योऽन्वीपम् । प्रजक्षित इति कून्यानाम् । मरुतामोज इति याः प्रतीपं गग्छन्ति । हाहुनीनां वा । प्रहावरी: स्थति या उत्स्यन्दिस्वा' तत्रैव प्रत्यवसिग्यन्ते । परिवादिणीः स्थति परिनदीनाम् । सूर्यवर्चस इत्यातपति वाणाम् । सूर्यत्वचस इति यासु रूपाणि परिदृश्यन्ते । मान्दा इति स्थायराणाम् । वा २० इति ष्वाणाम् । शारीः स्येति गोरल्यानाम् । विश्वमृत इति पयसः। जनभूत इति दन्नः । मस्तेजस्या इति घृतस्य । अपामोपधीनार रस इति मधुनः । अपो देवीमधुमतीरगृहमिति सर्वत्र होमे ग्रहणे चानुपजति । राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्र दत्त स्वाहेति होमसंयुक्ते राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्तेति प्रहणसंयुश्ते" (भापी १८.१२.१३-१८, १३.२०) इति । अत्र सूत्रार्थो मन्त्रन्यापान' एवं स्पष्टीमविष्यति । 'प्रहावरी: स्थ, परिवादिणी: स्य' इति मन्त्रदयं शास्वान्तरगतम् । २५ मन्त्र मन्त्रपाठस्तु-'अतः स्थापां पतिासि पास्यूमिपसेनोऽसि प्रजक्षितः स्य महलामोजः स्य * अनुवाकेऽस्मिन् 'अतः स्थ' इत्यादिषु पञ्चदशमु मन्त्रेषु 'अपो देवीः' इत्यनुपज्यते । सर्वेषु मन्ने वनुवाकेऽस्मिननुपास्य * एतादृश चिह न पृयापिनगित्सवधेयमा] । १.म-'भय' नास्ति। १. ६.पा.म.हा-ग्रहाः नास्ति । २. उ.क.हा-'प्रहाः 'नास्ति। ३. आ.इ.उ.पा.म.- प्रभाव। ४. इ.उ.पा-यावरस्यन्दिस्वा । ५. शुद्धीकृतः पाठः), मुदितपुस्तस्योः लिसितपुस्तषण ३. पुष्पाणाम्। ६. आ-'अन' नास्ति । ७. ३-मन्या ज्ञानेन, मा.म.-प्याल्यानेन । ८. भा. इ.न.पा.म-प्रभावरी: । (मैत्रायशीसंहिता २०६.७)। - ·। तैत्तिरीय-संहिता (१.८.११ [अभिषेकार्यजलविषया मन्त्राः वृषाऽस्युमिपसेनोऽसि बक्षितः स्थ मुस्तामोजः स्थ सूर्यवर्चसः स्थ सूर्यत्वचसः स्थ मान्दाः स्थ वाशाः स्थ शक्करीः स्थ विश्वभृतः स्थ जनभृतः स्थाग्नेस्तैजस्याः स्थापामोपधीनाए रसः स्थापो देवीमधुमतीरगृहन्नूजैस्वती राजसूयाप चितानाः । वृा । असि । ऊर्मिः । वृषसेन इति वृप-सेनः । असि । जक्षित इति ब्रज-क्षितः ५ स्य । मरुताम् । ओजः । स्य । सूर्पवर्चस इति सूर्य-वर्चसः । स्य। सूर्यत्वचस इति सूध-स्वचसः । स्थ । मान्दोः । स्थ । वाशाः । स्थ । शकरीः । स्य । विश्वमृत इति विश्व-मृतः । स्थ । जनमृत इति जन-भृतः । स्थ । अग्नेः । तेजस्याः । स्य । अपाम् । ओषधीनाम् । रसः । स्थ । अपः । देवीः । मधुमतीरिति मधु-मतीः । आहुन् । ऊर्जस्वतीः । राजसूयायेति राज-सूपाय । चितानाः ॥ १० स्थानान्तरं यन्ति गच्छन्तीति अर्धेतः । एतेः किम् (पा ३.२.७६ )। तादृशीः 'आपः व्यापनस्वभावाः "देवीः दीप्तिमती: 'मधुमती: मधुरसवती: "अगृहन् देवाः ऋत्विनो वा । खतीः बलवती: "राजसूयाय राजसूयार्थ राजसूये अभिपेकार्यमगृह्णन् 'चितानाः चिन्तयन्तीः राजसूयाभिनिष्पत्युपायचिन्ताव्यापृताः । यद्वा राजसूपाय चितानाः देवा भगृह्णन् ! राजेह सूयते, सूर्यवर्चसः स्य सूर्यत्वचसः स्य मान्दाः स्य वाशाः स्य शकंरी: स्य विश्वभृतः स्थ जनभृतः स्थामेरतेजस्याः १५ स्थापामोषधीनार रसः स्थापो देवीमधुमतीरगृह स्वती राजसूयाय चितानाः । यामिर्मिनावरुणावभ्य- पिञ्चन् याभिरिन्द्रमनयद्यत्यरातोः । राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्र दत्त स्वाहा राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्त' इति ॥ हे सारस्वत्य आपः, यूयम् अतः स्थ, अर्थ प्रयोजनमुद्दिश्य सरस्वत्या नद्याः सकाशात् यत्रदेश यन्ति गच्छन्तीत्यर्धेतः, य्यं तथाविधाः स्थ । समुद्र काचिदी पुनदं वा संयोध्य अपां पतिः असि इत्युच्यते त्वदीयं जलं. गृह्णामीत्यभिप्रायः । हे प्रतीपं युध्ययूमें, एवं वृपा सिसि सेचकोऽसि । हे अन्वीपं २० युभ्यन्नमें त्वं वृषसेनः मसि सेचनक्षमा सेना जलराशिरूपा यस्यासौ वृषसेनः । पुरुष पशौ वा नदीमुत्तरीत प्रविष्टे सत्युपरिभागस्य अमिप्रवाहस्योम्यन्तरेण युध्यति, अधोमागस्थः, प्रवाहानु- कूलः सहसा गच्छम्यन्तरेण युध्यति, सदुभयमत्रोक्तम् । हे कृप्या भाषः, यूयं व्रजक्षित: "स्य, बजे गोवद् बदीनां निवासयोग्ये कृपस्थाने क्षियन्ति निवसन्तीति व्रजक्षितः। हे मनीप- गामिन्य मापः, यूयं मरुताम् "भोजः स्थ वायूनां बलरूपा भवत । भावादिषु वायुना प्रतिहताः सत्यः २५ प्रतीपं गच्छन्ति । हे भातपयुक्तवृष्टिसंघन्धिन्य गापः, यूयं सूर्यवर्चसः स्थ, सूर्यवद्वर्चस्तेजो यासां. ताः सूर्यवर्चसः । हे सूर्यादिप्रतिविम्वग्राहिण्य भापः, यूयं सूर्यस्वचसः स्थ, सूर्यस्य स्वक् शरीर प्रतिबिम्बरूपेण तिष्ठति ताः सूर्यस्वचसः । हे रथावरा आपः, यूयं 'मान्दाः स्थ गत्यभावान् मन्द- रूपाः स्थ । हे नीहारगता मापः, यूयं 'वाशाः स्थ वश्या भवत । नीहारो हि नदीप्रवादवत् मनुष्यगति न प्रतिबध्नाति ततो वश्यत्वम् । गोर्गर्भवेष्टन उल्वे स्थिता हे आपः, यूयं शकरी: "स्थ गर्भरक्षणे शक्ता भवत । हे क्षीरगना आपः, यूयं विश्वभृतः स्थ, विश्वं बिभ्रतीति विश्वभृतः। क्षारण हि प्राणिजातं ९ म४ म६.मै३-कूलस्थाने। यासु - ·भट्टभास्करभाष्य-मायणभाष्यसमेता अभिपेकार्थजलविषया मन्त्राः] याभिर्मित्रावरुणावभ्यर्पिश्चन् याभिरिन्द्रमनयन्नत्यरातीः । राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्र दत्त स्वाहाँ राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्त ॥ ११ ॥ [ अत्येर्कादश च ] याभिः । मित्रावरुणाविति मित्रा--वरुणौ । अभ्यर्पिश्चन्नित्यभि-असिञ्चन् । याभिः । इन्द्रम् । अनयन् । अतीति । अरांती: ।। राष्ट्रदा दा इति राष्ट्र-दाः । स्थ । राष्ट्रम् । दत्त । स्वाहा । राष्ट्रदा राष्ट्र-दाः । स्थ । राष्ट्रम् । अमुम्मै । दत्त ॥ ११ ॥ | मैसं २.६.७; कासं १५.६; वास ९.१-४; ] राजा बाऽनेन सूयते इति राजसूयः क्रतुः । “ राजसूयसूर्य " ( पा ३.१.११४ ) इति क्यपि निपात्यते । चिती संचेतने, चुरादिरनुदात्तेत् । " बहुलमन्यत्रापि " ( उ १९० ) इति १० गिलुरु । " बहुलं छन्दसि " ( पा २.४.७३ ) इति शपो लुक् । लसावधातुकानुदात्तत्वे (पा ६.१.१८६) धातुस्वरः । 'याभिः युष्माभिः' 'मित्रावरुणौ कर्मसु 'अभि 'असिञ्चन् देवाः, "याभिः च युप्माभिः इन्द्रम् अभ्यषिश्चन् देवाः, अरातीन् च 'अति 'अनयन् इन्दं सर्वान् शत्रूनतीत्योपरीन्द्रं स्थापितवन्तः; ता यूयं 'राष्ट्रदाः 'स्थ राष्ट्रस्य दाव्यः स्थ, अदिहि राष्ट्र भवति । ता यूयमस्मै 'राष्ट्र "दत्त, "स्वाहा स्वाहुतमिदमाज्यमस्तु इति होमे । ग्रहणे तु यस्मात् १५ "राष्ट्रदाः 'स्थ तस्मात् 'अमुष्मै राजेन्द्रवर्मणे 'राष्ट्रं 'दत्त ; ता वो गृहामीति ॥ पुंनदस्य शोणादेर्वा जळम--- अपां पतिरसि ' इति ॥ "अपां पतिः समुद्रः तदीया आप उच्यन्ते; विकारे प्रकृतिशब्दात् । समुदायशब्दादेकवचनम् । शोणादीनां पुंस्त्वेन अपा पतित्वम् । “ ऊडिदम् " (पा ६.१.१७१) इति षष्ठया उदात्तत्वम् ।। पुष्यते । हे धिगता मापः, यूयं जनभृतः "स्य । पूर्ववत् ग्याख्येयम् । हे पृनद्रवरूपा मापः, यूयम् २० PA तेजस्था: "प, जागरूपत्वात् पृतमनस्तेजस्तेन भवारतेजस्याः हे मधुदवरूपा थापा, यूयम् अपाम् ओषधीनां रसः 'स्थ । पुष्परसजन्यवादुमयमारवं प्रसिद्धम् । राजसूयार्थ विताना चिन्तयन्त ऋत्विजः क्षिपः भगृहन् । कोशीः 'देचीः दीप्यमानाः 'मधुमतीः मधुराः 'उर्जस्वतीः वरपदाः । सा एवं पुनर्विशेष्यन्ते-यामिः अनिर्देवताः" पूर्व मित्रावरुणो म्यपिचन् पुनरवि पाभिः भद्धिः भराती शायूनतिक्रम्य इन्दम् मनपन् वाशीरपोऽगृहन् इत्यम्बयः । हे मापः, पूर्व राष्ट्रमदवायन- २५ मानाय राष्ट्र "दस स्वाहा सुम्यमिदं स्वाहुतम् । हे मार, राष्ट्रप्रदत्वात् 'भमुमै रामयुधिष्ठिरादिपर्मगे राष्ट्र दत्त । मात्र 'मयं हस्यादिपु पयशसु मन्त्रेषु 'पो देवीः' पगिय शेषरमानुपश्यते । २.तं.त्रि-मन्त्रिताभिः। १.. मा.म६-३-देवा। - ·. . तैत्तिरीय-संहिता १.८.११ [अमिपेकाजलयिपया मन्त्राः अथ नद्या पुरुषे पशौ वा तिष्ठति प्रतीपमन्य ऊर्मियुष्यति, अन्वीपगन्यः; तयोः प्रति- स्रोता य उमिर्भवति, तज्जलं गृह्णाति-तृषास्यूमिः' इति ॥ 'वृषा यर्पिता वृष्टिहेतुत्वात् । प्रधाने [धानं ] वा; संघातरूपत्वात् । ऊर्मिः संघातार्यः अरणशीलः वा ॥ अयानुस्रोता य ऊर्मिस्तज्जलं गृहाति- घृषसेनोऽसि ' इति ॥ सेक्त्री सेना यस्य ५ संघातत्वेन महत्वात् सेकसामर्थ्याच्च । छान्दसमन्तोदात्तत्वम् । केचित्तु- वृषाऽस्यूमिः' इत्येतावता ऊर्मिजलं गृह्णाति, वृषसेनोऽसि ' इति पलल्यमिति ॥ अप कूप्या गृह्णाति-व्रजक्षितः स्य ' इति ॥ बजे वेष्टितेऽनकाशे क्षियन्ति निवसन्ति इति व्रजक्षितः। क्षि निवासगत्योः ।। प्रतीपोदकमावर्तजलं गृह्णाति–'मरुतामोजः स्य ' इति ॥ 'मरुतां वायनाम् "भोजः १० बलं "स्थ; तेन निवृत्तत्वात् ।। आदित्ये दृश्यमाने यदा वर्षति तनलं गृह्णाति- सूर्यवर्चसः स्थ' इति ॥ सूर्य वर्च- यन्ति भृशं दीपयन्ति । “ गतिकारकयोरपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च " ( उ ६७६ ) इत्यान् । सातपे हि वर्षे भृशमादित्यो दीप्यते । बहुव्रीहिर्या, सूर्यस्येव वक़ येषामिति । सूर्यरश्मिसंयोगेन घर्चस्वित्वात् ।। यत्र कुत्रचित् प्रसन्नं जलं गृह्णाति—सूर्यवचसः स्थ' इति ॥ स्वच संवरणे । सूर्य त्वचन्ति सवृण्वन्ति । पूर्ववदसुन् । यासु खलु निर्मलास्वप्सु रूपाणि परिदृश्यन्ते ताः खलु सर्व- रूपप्रकाशनं सूर्यमपि स्वमहिम्ना संवृण्वन्ति ।। स्थावराणां गृहाति, हादीर्वा—'मान्दाः स्य ' इति ।। मन्दस्वभावाः' । मां दत्त देवेभ्य इति हादं कुर्वाणाः, अशोप्याः इत्यन्ये । अवश्यायोदक गृह्णाति-[वाशाः स्थेति ॥ 'वाशाः , वश्याः, नीहारो हि नदीप्रवाह- वन्मनुष्यगतिं न प्रतिबध्नाति; ततो वश्यत्वम् ।। गोरुल्याः गोर्गर्भवेष्टनगताः अपो गृह्णाति-] 'शबरीः स्य' इति ॥ गर्भसंरक्षणे शक्ताः शकर्यः । “ वा छन्दसि " (पा ६.१.१०६ ) इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् ।। पयो गृह्णाति–'विश्वमृतः स्थ ' इति ॥ विश्वं बिभ्रति धारयन्ति वा पोषयन्ति वा "विश्वभृतः, तद्रूपेण विवक्षितत्वात् बहुवचनं स्त्रीत्वं च ॥ ३. तं-मन्दाः। M[ लिखितपुस्तकेषु त्रुटितोऽत्यत्रो ग्रन्या सायणीयमनुसूय योजितः।। १५ . २५ २० ·भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता मभिपेकार्थजलविषया मन्त्राः] दधि गृह्णाति-जनमृतः स्थ' इति ॥ जनं विभ्रति इति जनभृतः ॥ घृतं गृह्णाति- अग्नेस्तेजस्याः स्य ' इति । अग्नेः तेजसा सहिताः, तेजस्याः। गवादि- द्रष्टव्यः (पा ५.१.२)। तेजसो वा निमित्तभूतास्तेजस्याः । " गोद्वयचः " (पा ५.१.३९) इति यत् । तेजसि वा भवाः, तदर्थ व्यापृतत्वात् ॥ मधु गृह्णाति–'अपामोषधीना५ रसः स्थ' इति ।। अद्भय ओषधीम्यश्च निष्पत्तेः ।। इत्यष्टमे एकादशोऽतुवाकः ॥ स्वाहाकारान्तो ' राष्ट्रदाः' इति मन्त्री होमकाले शेषत्वेनानुपज्यने । तद्रहितस्तु ग्रहणकाले ॥ विधत्ते- "अर्थतः स्थेति जुहोति । आहुत्यैवैना निष्क्रीय गृह्णाति । अयो हविकृतानामेवामिघृतानां गृह्माति" (तैया १.७५) इति । एनाः सरस्वत्यादिनदीगता भपो निष्क्रीय निःशेपेण फ्रीत्वा । कि घाऽऽहत्या ६विकृता हवीरूपत्वं प्रापिता भवन्ति । भाग्यहोमस्याभिधारणरूपत्वात् ॥ होमादूर्यमनेन मन्त्रेण १. ग्रहणं विधत्ते--- " वहन्तीनां गृह्णाति । एता वा अपार राष्ट्रम् । राष्ट्रमेवारमै गृह्णाति । अयो श्रियमे- चैनमभिवदन्ति" (तैया १.७.५) इति । सरस्वस्थामन्यस्यां वा नद्या प्रवाहरूपा वहन्त्यः, तासां सकाशात् गृहीयात् । एना एव वहन्त्यः कुल्यारूपेण बहुविधसस्योपकारित्वादपार राष्ट्रमित्युच्यते । तद्ग्रहणेन यजमानाय राष्ट्र कृन" भवति । किं चैनं यजमान प्रति श्रियं वहन्ति ॥ स्त्रीलिङ्गपुंलिङ्गस्य अभि- प्राय दर्शयति-"अपां पतिरसीत्याह । मिथुनमेवाकः" (तैया १.७.५) इति ॥ यजमानस्य सस्याभिवृदये जलसंपत्ति दर्शयति".-"वृपाऽस्यूमिरित्याह । ऊर्मिमन्तमेवैनं करोति " (तैमा १.७.५) इति । स्वाधीनसेनायुक्तत्वं दर्शयति-"वृपसेनोऽसीत्याह सेनामेवास्य स श्यति" (तया १.७.५) इति ॥ वैश्यादिप्रजासंपत्ति दर्शयति- " वम क्षितः स्थेत्याह । एता वा अपां विशः। विशमेवास्मै पहति (तैया १.७.५) इति । नगरस्थितवैश्यवत् कूपे सर्वदाऽवस्थानाद्वैश्यत्यम् । अन्नप्राप्ति दर्शयति- "मरुनामोजः स्थेत्याह । मनं वै मरुतः। भन्नमेवावरन्दे " (सैया १०७.५) इति । राष्ट्रस्य १"वैर्यनभि. २० भवरूप सेजो दर्शयति- "सूर्यवर्चमः स्येत्याइ । राष्ट्रमेव पर्चस्यकः" (तैया १.७.५) इति ।। सत्यानृतप्रयुक्त सातव्यं दर्शयति ५-" सूर्यत्वचसः स्येत्या । सरपं वा एतत् । पर्पति । अनृतं थदातपति पति । पत्यान्ते एवावरुन्द्र" (या १.७५) इति । भातपरहिवाया वृष्टेः प्रभूतरोन ""फलपर्यवमायित्वात् सत्यत्वम् मानपयुक्तायास्तु सदैपरीत्यम् । सर्वत्र सत्यं वस्तुमनृनं धयितुं क्षमावं तयोरवरोधः॥ येदन प्रशंसति-"नेनर सत्यानृते उदिने हिरस्तः। य एवं वेद" (वैमा १.७.५) इति ।। २५ स्थिरास्वमु घर्षणादिकं विघम्भेण कर्नु शश्ययान् राष्ट्रगावामगवर्गस्य ब्रह्मवर्चसं दर्शयति-"मान्दाः स्येत्याह । राष्ट्रमेव मझवर्चस्यकः " (तया १.७५) इति ॥ नीहारे वरपरवस्य दर्शितत्यादाष्ट्रस्यापि " - १९. इ.उ.पा- स्वातदपाम् । १२. म४.म६-गृहीतम् । १३. मा.म.मेर-लिंगनिदेशस्य । १४. आ.कप्रदर्शपति । १५-१५. मा-ममयमादर्शयति । १६-१६ आ.-कलपर्यन्तस्यापिरवार। संसं ५.

·तैतिरीय-संहिता (१.८.११ [भभिषेकार्यजलविषया मन्त्राः वश्यत्वं दर्शयति-" वासाः स्थेत्याह । राष्ट्रमेय घश्यकः (तैया १.७.५) इति ॥ उल्यगतानामपां पशुप्राप्ति दर्शयति--"शरी: स्थेत्याह । पशवो वै शबरीः। पशूनेवावल्वे" (तैमा १.७५) इति ॥ क्षीरस्थजलेन क्षीरसंपत्ति दर्शयति-"विश्वभृतः स्थेत्याह । राष्ट्रमेव पयस्न्यकः" (तैया १.७.५) इति ॥ दन "इन्द्रियप्रदत्वात् तनलेनेन्द्रियसंपत्ति दर्शयति-"जनभृतःस्थेत्याइ राष्टमेवेन्द्रियाम्यक" (तैसा १.७.५) इति ॥ घृतस्य तेजोरूपत्वा तेजःसमृद्धि दर्शयति- अमेस्तेजस्याः स्थत्याह । राष्ट्रमेव तेजस्व्यकः " (तैना १.७.५) इति ॥ भयोयधिरसस्य मधुरयात् मधुसंपत्तिं दर्शयति- "अपामोपधीनार रसः स्थेत्याह। राष्ट्रमेव मधग्यमकः " (तैया १.७.५) इति । 'बदन्नीनां गृह्णाति' इति नदीमात्रम्याहे जलग्रहणं यदुक्तं तस्यानुकल्पत्वं घोतयन् मुख्यकल्पं विधत-- " सारस्वनं प्रहं गृह्णाति । एपा वा अपां पृष्ठम् । यत् सरस्वती । पृष्ठ वैनर समानानां करोति" १. (त्रा १.७५) इति ॥ परम्पत्याग्यानदीविशेषादानीयमानः सारस्वतः । अपां / पृथ्वदुपरिवर्तिनी प्रशस्वेत्यर्थः । पृष्ठमेव करोत्युत्कृष्टमेव कोलीत्यर्थः । शाखान्तरगतेनैन मन्त्रेण सह पोडशमस्या विधत्ते-"पोदशभिगृहाति । पोटशकलो वै पुरुषः। यागनेव पुरुषः । तस्मिन् वीर्य दधाति " (तया १.७.५) इति । पोडशसंध्याकाः कला भवयया यस्येति पोडशकलः । एकादशेन्द्रियः पञ्चभूत- शोत्पादितत्याच्छरीरस्य पोडशकलत्वम् ॥ ' अर्थतः' इत्यादीनां पोडशमन्त्राणां होमशेपत्वं प्रणशेपत्वं १५ च पूर्व विहितम् । " अर्थतः स्थति जुहोति " (तैबा १.७.५), " वहन्तीनां गृहाति " (नेवा १.७.५) इत्यभिधानात्तत्रोमयत्रावस्थितां पोडशसंख्यां समस्य प्रशंसति-" पोदशभिर्जुहोति पोहशभिहाति । द्वात्रिरशत् संपद्यन्ते । द्वात्रियदक्षरानुन्छन् । बागनुष्टुप् सांणि छन्दारसि । वाचवैनर सर्वेभिश्छन्दो- भिरभिषिञ्चति " (तैया १.७.५) इति । अनुष्टुप्छन्दमो शरसंघातगामित्वादामूपत्वम् । “अनुष्टुभो या इमानि जायन्ते " (नृसिंहपूर्वतापनीयोपनिषत् १.१) इति तापनीये सर्वजगद्वेतुत्वाभिधानान् सर्वच्छन्दोरूपत्वम् ॥ अत्र विनियोगसंप्रहः- "सारस्वतीजलेऽर्थेति होमः सामुद्रिके त्वपाम् । वृपाऽसीति प्रतीपोर्मावन्धीपोर्टी पुनर्वृष ॥१॥ नन कूप्यासु मरुतां वायुमतिहतास्वथ । २५ "सूर्यस्यातपवृष्टासु सूर्यविम्बयुत्तासु च ॥२॥ भान्दाः स्थिरासु वासः स्थ नीहारस्थासु शबरीः । गवोल्वस्थासु विश्वेति क्षीरगासु जनेति तु ॥ ३॥ दधिगासु घृतस्थासु त्वमेमधुगतासु त । अपामपः सर्वशेष ऋगेषा राष्ट्रदा इति । स्वाहान्तो होमगोऽन्यस्तु ग्रहणे दश पञ्च च " ॥ १ ॥ इति ।। इति श्रीमस्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥ ११॥ ३० १७. म४.म६.३-इन्द्रप्रियत्वात् । १८. म.४.म.६.मै३-"द्रियप्रियत्वम् । १९. म४.म. मै३- तेजःसंपातम् । २०. म४.म६.मै३-पोडशावयवत्त्वम् । २१. आ.क.म६.३-सूर्यश्चातप!

·१. १.८.१२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता अभिषेकजलसंस्कारमन्त्राः] देवीरापः सं मधुमतीमधुमतीभिः सृज्यध्वं महि वर्चः क्षत्रियाय वन्वाना अनाधृष्टाः सीदतोजैस्वतीमहि पर्चः क्षत्रियाय दधतीरनिभृष्टमसि वाचो बन्धुस् देवीः । आपः । समिति । मधुमतीरित मधु-मतीः। मधुमतीभिरिति मधु-मतीभिः । सृज्यध्वम् । महि । वर्चः । क्षत्रियाय । बन्यानाः । अनाधृष्टा इत्यना-धृष्टाः । सीदत । ऊजैस्वतीः । महि । वर्चः । क्षत्रियाय । दर्धतीः । अनिभृष्टमित्यनि-भृष्टम् । असि । वाचः । बन्धुः । एवं गृहीत्वाऽथ वैतसे द्रोणकलशे महान् समवनयति-- देवीरापः' इति ॥ हे "देवीः "आपः, मधुमतीः मधुमत्यः मधुरसवत्यः 'मधुमतीभिः स 'सृज्यध्वं परस्परमेकीभवत । 'महि महत् 'वर्चः "क्षत्रियाय अस्मै धन्वानाः याचमानाः । वनु पाचने । शानच् (पा ३.२.१२४) ।। अन्तरा होतुर्धिष्ण्यं ब्राह्मणाच्छंसिनश्च सादयति--- अनाधृष्टाः' इति ॥ हे आपः अनाधृष्टाः केनाप्यतिरस्कृताः 'ऊर्जस्वती, बलवत्यः महि महत् 'वर्चः क्षत्रियाय अस्मै* "दधतीः दधत्यः धारयन्त्यः ददत्यो वा । एवंभूताः सत्यः अन्न 'सीदत इति ॥ एकादशेऽभिपेकजलमन्त्रा उक्ताः । द्वादशे तजालसंस्कारमन्त्रा उच्यन्ते । देवीरिति ॥ कल्पः- "देवीराप इति वैतसे सते महान् समवनीय" (मापौ १८.१३.२१) इति । अप्सु जातो वृक्षविशेषो चेतसस्तेन निर्मित द्रोणकलशसशं पानं सतम् । तस्मिन् सते यायव्यै- गृहीतास्ता अपोऽवनयेत् । पाठस्तु–' देवीरापः सं मधुमतीमधुमतीभिः सज्यध्वं महि वर्चः क्षत्रियाय १५ वन्वांनाः' इति । हे भापः देन्या, नानापारेषु गृहीता यूयं क्षत्रियाय राजे 'महि वर्च: दन्यानाः महत्तेजः संपादयन्त्यः परस्परं सं "सृज्यध्वम् । कीदृश्यः ? कीदृशीभिः सह ? मधुमतीः मधुराः मधुमतीभिः मधुरोभिः सह ॥ मन्त्रसामध्येन परस्परसंसर्ग: संपद्यत इति दर्शयति-"देवीरापः सं मधुमतीमधुमतीभिः सृज्यध्वमित्याह । ब्रह्मणैवेनाः सरसृजति " (नेपा १.७.६) इति । अनाधृष्टा इति।। कल्प:-" अनादृष्टाः सीदतेत्यन्तरा होतुधिणियं ब्राह्मणाच्वंसिनश्च २० सादयित्वा " (भापौ १८.२३.२१) इति । "पाठस्तु-'मनाष्टाः सीदतोजस्वतीमहि वर्चः क्षत्रियाय दधनीः" इति ॥ हे आपः, 'मनाएष्टाः केनाप्यतिरस्कृताः ऊर्जस्वतीः सारवत्यः सीदत तिता किं कुर्यत्यः ? राजे महत् 'वर्चः दधरयः ॥ मन्त्रसामध्येनैवाऽऽसामुपवेशनमपि संपद्यत इत्याह--"मनाराः सीदतेत्याह । ब्रह्मणैर्वनाः सादयति " (तैना १.७.६) इति ॥ विधत्ते-" अन्तरा होता धिष्णिय माह्मणाच्छसिनश्च सादयति । मामयो वै होता। ऐन्दो माह्मणाच्छरसी। तेजसा चैवेन्द्रियेण चोमयतो २५ राष्ट्र परिगृह्णाति " (वैया १.७.६) इति । 'म वो देवायामये' इत्यापायशत्रपाटाहोताऽऽयः । 'इन्द्र वा वृषभ वयम् ' इत्यायेन्द्रारपाठात् माह्मणाच्छंमिन ऐन्द्रत्वम् ।। अनिभृष्टमिति ।। कल्प:-" भनिभृष्टमसीति सस्मिशतमानं हिरण्यमवधाय" (भापधी १८.१३.२१) इति । "पाटरतु-'मनिमृटमसि वाचो यन्धुरवपो मोमस्य दावमसि' इति । हिरण्य, *** अत्रत्यो प्रन्यस्युटित इति लिसितपुस्तकेयु अत्र अवशेपितन कतिपयपक्तिपर्यासन स्थलेन शायते । अतः मैसूरमुदितपुस्तकानुसार सायणीयमनुसत्य अपत्यो प्रन्यो योजितः । १. पा-पाररपरं संसर्गः; इ.उ.क.म४.म.६.मै३-परस्परसंसर्गः ॥२-२. मा.म.मे३-'पाठन ति' नास्ति । ३. मा-सारस्वत्यः। ४-४.मा.म.मे-'पारद...ति'मारित। . -- ·. तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१२ अभिषेकजरसंस्कारमन्त्राः तपोजाः सोम॑स्य दात्रमसि शुक्रा व शुक्रेणोत्पुनामि चन्द्रावन्द्रेणामृता अमृतेन स्वाहा राजसूयाय चितानाः । तपोजा इति तपः-जाः। सोमस्य । दात्रम् । असि । शुक्राः। वः । शुक्रेणं । उदिति । पुनामि । चन्द्राः । चन्द्रेण । अमृताः । अमृतैन । स्वाहा । राजस्यायेति राज-सूर्याय । चितानाः ॥ शतमानं हिरण्यं प्राप्नाति -'अनिमृष्टम्' इति ॥ 'अनिभृष्टम् असंतप्तम् असि रक्षोभिः । 'वाचः बन्धुः हिरण्यवता हि वाक् सर्वानभिभवति, वाच उत्कर्षहेतुश्च । "तपोजाः अग्नेर्जात. त्वात् । “ जनसनखनक्रमगमो विट् " (पा ३.२.६७)। " विड्यनोरनुनासिकस्पात् " (पा ६.४.४१) इत्यात्वम् । लिड्गव्यत्ययः॥ तद्वैतस अवदधाति--'सोमस्य ' इति ॥ 'सोमस्य 'दानं देयं त्वम् असि दक्षिणा- १. रूपत्वात् ॥ हिरण्येनोपुनाति-'शुक्रा वः' इति । 'शुक्राः निर्मलाः यः युप्मान् "शुक्रेण (उत्) पुनामि । चन्द्राः कान्ताः आह्नादनीर्वा 'चन्द्रेण तादृशेन हिरण्येन । अमृता अमरणाः अमरणहेतुभताः तादृशेनानेन जीवनहेतुना 'व: उत्पुनामि । 'स्वाहा एवं कर्तव्यमिति सैव धागाह । " राजसूयाय चितानाः " इति व्याख्यातम् (तसं १.८.११)। केचित्तु त्रिभिरुत्पवनमाहुः । तदा ' शुक्रा वः शुक्रेगोन्पुनामि स्वाहा राजसूयाय चितानाः ' इति, · चन्द्राश्चन्द्रेणोत्पुनामि स्वाहा राज- सूयाय चितानाः' इति, ' अमृता अमृतेनोत्पुनामि स्वाहा राजसूयाय चितानाः' इति प्रयोगाः ॥ त्वम् अनिभृष्टम् असि यवादिवत् पहिसंयोगेऽपि नितरां भृष्टं नासि न भयसि किं च, वाचा यन्धुः थसि । हिरण्यवता हि राजामात्यादीनां वाक् सर्वराद्रियते । 'तपोजाः असि संतापवतोऽर्जातोऽसि हिरण्य- स्याग्निरेतस्त्वात् । तथा चाऽऽधानप्रकरणेऽग्निं प्रकृत्य धूयते-" तस्य रेतः परापतत् । तदिरण्यमभवत् । २० (तैया १.१.३) इति । सोमस्य दानम् असि सोमस्य क्रयार्थ त्वं दत्तमसि । " हिरण्येन क्रीणाति " (तैसं ६.१.१०) इति श्रुतेः । शुका इति ॥ कल:--" शुक्रा का शुक्रणोत्पुनामीति वेनोत्यूय" इति । पाठस्तु--'शुक्रा वः शुक्रणोत्पुनामि चन्द्राश्चन्द्रेणामृता अमृतेन स्वाहा राजसूयाय चितानाः' इति । हे 'आपः, 'शुक्रः वः : दीप्तिमतीयुष्मान् शुक्रेण दीप्तिमता हिरण्येन 'उत्पुनामि ॥ कीशीः कीदशेन ! चन्द्राः 'चन्द्रेण। २५ उभयोराणादकत्वं प्रसिद्धम् । अमृताः अमृतेन । स्वादुत्वादापोऽमृताः । प्रियवाद्धिरण्यममृतम् । पुनरपि कीदृशीः ? स्वाहाकारसंपादितहोमयुक्ताय 'राजसूयाय चितानाः संपादिताः, विधत्ते- "हिरण्येनोपुनाति । आहुत्यै हि पवित्राभ्यामुत्पुनन्ति व्यावृत्यै " (तैया १.७.६) इति । पात्रे स्थापित हिरण्यं दर्भेण दीर्घसूत्रेण वा प्राध्य तत्सूत्रं हस्ताभ्यां 'एत्वोत्पुनीयात् । भाज्यं स्वाहुत्यर्थ पवित्राभ्या- मेवोत्पूयते । मापस्त्यभिषेकार्था इत्याग्याद्न्यावृत्यर्थ हिरण्येनोत्पवनम् ॥ हिरण्यपरिमाणं विधत्ते--"शत- ५-५. मै३-न भवसि न विनश्यसीति यावत् । ६, आ.क-हिरण्यवत्तया। ७. मै३-प्रमथ्य । ८. म४-गृहीत्वोत्पु। . ३० ·नै-भृष्टाः । १.८.१२) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ३९७ अभिषेकजलसंस्कारमन्त्राः] सधमादौ द्युम्निनीज एता अनिभृष्टा अपस्युवो वसानः । पस्त्यासु चक्रे वरुणः संधस्थमपाः शिशुर् (१) मातृतमास्वन्तः ।। क्षत्रस्योल्वमसि क्षत्रस्य योनि- सधमाद् इति सध-मादः । युम्निनीः । ऊर्जः । एताः । अनिभृष्टा इत्यनि- अपस्युवः । वसानः ॥ पुरत्यासु । चक्रे । वरुणः । सधस्थमिति सध-स्थम् । अपाम् । शिशुः। ५ (१) मातृतमास्विति मातृ-तमास । अन्तः ।। क्षत्रस्य । उल्बम् । असि । क्षत्रस्य । योनिः । असि । अथ पालाशादिषु पात्रेषु गृह्णाति-'सधमादः' इति त्रिष्टुभा ।। सहैकस्मिन् पाने माद- यन्त इति 'सधमादः । मद तृप्तियोगे, चौरादिकः। विपि णिलोपः । "सध मादस्थयोश्छन्दसि " (पा ६.३.९६ ) इति सधादेशः । 'घुम्निनीः धनवतीः दीप्तिमतीर्वा । 'ऊर्जः ऊर्ज- १० यिंत्रीः । ऊर्जयतेः कर्तरि विप् (पा ३.२.७६ ) । बलहेतुभूताः । अनिभृष्टाः अक्लिष्टाः "अपस्युवः अपांसि कर्माणीच्छन्तीः । छान्दस उबड् । एवंभता एता अपः "वसानः आच्छादयन् एतामिरात्मानं छादयित्वा 'पस्त्यासु गृहभूतास्वेतासु 'सधस्थम् एताभिः सहस्थानं वरुणः "चक्रे करोति । अपाम् आस शिशुः शिशुरिव "मातृतमासु अतिशयेन जगतो निर्मात्रीषु पस्त्यासु भूतासु 'अन्तः मध्ये वरुणः सधस्थं करोति यथा मातृणामुदरे शिशुः सहवासं करोति । १५ ता एवं महानुभावाः अस्याभिषेकाय गृह्णामि इति ।। मानं भवति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । मायुप्येवेन्द्रिये प्रतितिति " (तया १.७.६) इति । वाजपेये (तैमा १.३.७) यूपावरोहणप्रसङ्गे वाक्यमेतद्व्याख्यातम् ॥ मन्यद्वयभागानामों लोकसिद्ध इति दर्शयति--" भनिभृष्टमसीत्याह । भनिभृष्टर घेतत् । वाचो बन्धुरित्याह । वाचो ग्रेप वधुः। सपोना इस्थाह । सपोजर शेतत् । सोमस्य दानमसीत्याह । सोमस्य ह्येतदानम् । शुमा यः शुरणोत्पुनामीत्याद । २० शुक्रा साफः। शुक्रर हिरण्यम् । चन्द्राश्चन्द्रेणेत्याहा चन्द्रा साया चन्द्र हिरण्यम् । अमृता ममृतेनेत्या। अमृता सापः। अमृतर हिरण्यम् । स्वाहा राजसूयायेत्याह । राजसूयाय पेना ठरपुनाति " (रोमा १.७.६) इति । राजसूयाय "राजसूयान्तर्गतराजाभिषेकाय ॥ सधमाद इति ॥ कल्पः-"सधमादो धम्निनीरिति चनुदपाग्रेषु म्यानयति । पालाश मौदुग्यर भाश्वरथे नेयमोधे घ" (मापनी १८०१३.२१) इति । पाठस्तु- सधमादो घुम्निनी एता भनिभृष्टा २५ भपस्युषो वसानः। पत्त्यासु चकै वरणः सधस्थमपार शिशुमातृतमास्वन्तः ' इति ॥ 'वरुणः पस्त्यासु गृहस्थानीयास्वप्मु मन्त: मध्ये सधस्य चके ताभिरदिः सह स्थिति कृतवान् । कीरशीषु पस्त्यामु मातृतमासु ।अतिशयेन मातरो मातृतमाः। अतिस्नेहयुक्ता मातरो यथा प्रियं पुत्रं पालयन्ति । ९. मै३-लोके प्रसिद्धा; म४-लोकप्रसिद्धः १०. मा.म६.मै३-राजसूयगत । ११-११. भा. क-हिं पुत्रं पालयन्ति प्रियम् । - ·१० ३९८ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१२ [भभिषेकालसंस्कारमन्त्राः रस्पाविन्नो अग्निर्गुहपतिराविन्न इन्द्रो वृद्धश्रृंवा आर्थिनः पूषा विश्वपैदा आर्थिन्नौ मित्रावरुंगावृताधापार्विन यावापृथिवी धृतते आविन्नः । अग्निः । गृहप॑तिरिति गृह-पतिः । आविनः । इन्द्रः । वृद्धश्रवा इति वृद्ध-श्रवाः । आविनः पूषा । विश्ववेदा इति विश्व-वेदाः । आविन्नौ । मित्रावरुणात्रिति मित्रा-वरुणौ । ५ ऋतावृधावित्र्भूत-वृधौ । आबिन्ने इति । द्यावापृथिवी इति धावा-पृथि॒वी । धृतवते इति धृत-व्रते । तार्थ परिधापयति क्षत्रस्योल्वम्' इति । व्याख्यातं वाजपेये (तैसं.१:७०९) । वृताक्तं तार्ण्यम् ॥ पाण्डुरं वातः परिधत्ते-'क्षत्रस्य योनिरसि' इति ॥ क्षत्रस्य बलस्य राजन्यस्य वा योनिः कारणम् असि इति । अस्मिन् कर्मणि स जातो भवतीति हि स्तुतिः ॥ आविदो यजमानं वाचयन् बर्हिरुदानपति-पाविन्नो अग्निः' इत्यादि || 'अग्निः इदानीमनेन मुस्पेन कर्मणा "गृहपतिः 'आविनः लब्धारमा, परिनिष्पनामा या । विदन्तेविद्यते निष्ठा । अग्नेगुहपतित्वमिदानी परिनिष्पन्नमिति । " गतिरनन्तरः" (पा ६.२.४९) इति गते: प्रकृतिस्वरत्वम् । कर्तरि निष्ठायां तु व्यत्ययेन । 'इन्द्रः च इदानी वृद्धश्रवाः प्रवृद्धकीर्तिः 'आविनः । "पूपा चेदानी 'विश्ववेदाः विश्वस्य वेदिता 'आविनः । " गतिकारकयोरपि " (उ ६७६) १५ इत्यसुन् । विश्वधनो वा । 'मित्रावरुणौ चेदानीम् ऋतावृधौ ऋतस्य यज्ञस्य सत्यस्य वा वर्षयितारौ 'आविन्नौ । “ अन्येषामपि दृश्यते " (पा ६.३.१३७) इति दीर्घत्वम् । “ देवता- द्वन्द्वे च " (पा ६.२.१४१) इति मित्रावरुणशब्दे पूर्वोत्तरपदयोयुगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् । तद्वत् पालयिन्य इत्यर्थः । कोशो वरुणः ? अपां शिशुः, मातृस्थानीयानामपां पुत्रस्थानीयः । किं कुर्धन् ? 'चसानः एना अपो वस्त्र पदाच्छादयन् । कीदृशीरपः ? सधमादः स्वान्तस्थितेन वरुणेन २० सबैकस्मिन् देशे स्थित्वा तं वरुण मादयिशीपयित्री:, 'झुम्निनीतिमतीर्धनवतीवा। ऊर्जः बलहेतुभूताः, भनिभृष्टाः यदादिवगर्जनायोग्याः अपस्युवः कर्माणीच्छन्तीः । विधत्ते--" सधमादो द्युम्निनीज एता इति वारुण्यर्चा गृह्णाति । वरणसवमेवावरन्दे " (सैद्रा १.७.६) इति । वरुणसर्व घरुणानुज्ञानम् ॥ ऋच एकत्वं प्रशंसति--" एकया गृह्णाति । एकधैव यजमाने वीर्य दधाति " (वैवा १.७.६) इति । क्षत्रस्येति ॥ कल्प:-- "क्षतस्योल्बमसीति तार्य यजमानः परिधत्ते । क्षत्रस्य योनिरसीति २५ 'पाण्डरमुष्णीष द्वितीय श्वेत 'पाण्डरमित्याचक्षते" (भापौ १८.१५.१) इति ॥ ताय॑ घृतात वस्त्रम् । “वाजपेये व्याख्याती मन्त्रौ ॥ विधत्ते-"क्षमस्योल्दमसि क्षत्रस्य योनिरसीति ताप्यं चोष्णी च प्रयच्छनि सयोनित्वाय" (वा १.७-६) इति । यजमानो राजत्वात् क्षत्रियः । तार्योष्णोषयोरपि क्षत्रसंबन्धित्वे सपोनित्वं समानजातित्वं भवति ॥ विधत्ते---" एकशतेन दर्भपुजीलैः पश्यति । शतायु पुरुषः शतवीर्यः । आत्मैकशतः । यावानेव पुरुषः । तस्मिन् वीर्य दधाति " (तेवा १.४.६) इति । १२. आ.म४-पाण्डुरम् । * तैम १.६.९) ।

·, '- १.८.१२) मट्टभास्करभाष्य-सायणमाष्यसमेता अभिषेकजलसंस्कारमन्त्राः] आविना देव्यदितिर्विश्वरूप्याविन्नोऽयमसायामुप्यायोऽस्यां विश्यस्मिन् राष्ट्रे महते क्षत्रार्य महत आधिपत्याय महते जानराज्यायैप वो भरता राजा सोमोऽस्माकै आविना । देवी । अदितिः। विश्वरूपीति विश्व-रूपी । आर्विनः । अयम् । असौ । आमुष्यायणः । अस्याम् । विशि । अस्मिन् । राष्ट्रे । महते । क्षत्रार्य । महते। आधिपत्यायेत्याधि-पत्याय । महते । जानराज्यायेति जान-राज्याय । एषः । यः । भरताः । राजा । सोमः । अस्माकम् । द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ च 'धृतवते धृतकर्माणौ 'आविन्ने। " दिवो घावा" (पा ६.३.२९) इति द्यावादेशः, पूर्ववत्प्रकृतिस्वरत्वम् । अदितिः देवमाता पृथिवी वा । " देवी दीप्तिमती । इदानीं विश्वरूपैः सर्वेर्विकाररुपैस्तद्वती 'आविना । गौरादित्वात् डीप् ( पा ४.१.४१)। तथा 'अयं च यजमानः 'असौ नरसिंहवर्मा 'आमुध्यायणः राजेन्द्रवर्मणोऽपत्यमिति युवप्रत्य- यान्सं पितुर्नाम गृह्यते, राजेन्द्रायण इति यथा । अमुष्यशब्दानडादित्वात् फक् (पा ४.१.९९)। १० "अस्यां 'विशि । जातावेकवचनम् । कुटुम्बभूतासु प्रजासु 'अस्मिन् 'राष्ट्र सर्वजनपदे आविनः । महते क्षत्राय' इति व्याख्यातम् (तसं १.८.१०)॥ यजमानायतने तिष्ठन्तं प्राह एप यः' इति ॥ व्याख्यातमेव (तैसं १.८.१०)। सोमोऽस्माकम् ' इति ब्रह्मणश्च जपो व्याख्यातः (तैसं १.८.१०) ॥ बहुभिर्भनाडीभिर्युस्तमेकं काण्डं दर्भपुक्षीलम् । ताशेरेकाधिकशतसंख्याकैर्यजमानं शोधयेत् । शतवीर्यः १५ शतेन्द्रिय आत्मा यजमानजीवः शताधिकामेकत्वतरूपां पूरयति ॥ दन्यत्रयभक्षणं क्रमेण विधत्ते-~ "दयाशयति । इन्द्रियमेवावरुन्छे । उदुम्बरमाशयति । भन्नाद्यस्यावरुदौ । शप्पाण्याशयति । सुरालि. मेवैनं करोति " (तैबा १.७.६) इति । दा इन्द्रियनियत्वानेन्द्रियावरोधः । उदुम्बरफलस्य मधुरत्वान् मृदुत्वाचातुं योग्यत्वम् । शप्पाणि बालतृणानि व्रीहियवाङ्कुराणीत्यर्थः । तेषां सुराजनकत्वात् सुरात्वम् । साच सुरा बलिः पूजा यस्य सोऽयं यजमानः सुराबलिः ॥ आचिन्न इति । कल्प:-"आविजो अग्निरित्याविदो यजमानं वाचयन् बहिरुदानीय " (भापश्री १०.१४.९) इति ॥ माविद आवित्संज्ञका मन्त्राः सप्त । उदानीयाऽऽनीधीयाबहिनिःसार्य । पाठस्तु' माविलो आमिर्गुदपतिराविन्न इन्द्रो वृद्धश्रवा आवित्रः पूषा विश्ववेदा आविन्नो मित्रावरुणावृता- वृधावाविने द्यावाष्टथिवी तवते आविना देव्यदितिर्विश्वरूप्याविनोऽयमसावामुल्यायणोऽस्यां विश्यस्मिन् राष्ट्र महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्याय' इति । अग्निः इदानीं 'गृहपतिः भाविनः २५ अनेन कर्मणा गृहपतित्वं लब्धवान् । 'इन्द्रः प्रवृद्धकीर्ति लब्धवान् । 'प्पा "विज्ञानं लब्धवान् । मित्रा- वरुणो सत्यवचनवृद्धि लब्धवन्तौ । द्यावापृथिग्यो नियमेन सर्वश्वव्यापाररूपंप ब्रतधारणं लब्धपत्यौ। अदितिः देवमाता च सर्वदेवशरीरयुक्तत्वं लब्धवती । देवतारूपान् बहुपुत्रानुत्पादयतीत्यर्थः । अयं पुरतो वर्तमानोऽसौ नरसिंहवर्मा 'मामुण्यायणः भमुष्य राजेन्द्रवर्मणः पुत्रः पौत्रो वा ताशो यजमानः मस्या प्रजायाम् अस्मिन् 'राष्ट्रे महद्भ्यः क्षरत्रत्वादिपूर्वव्याख्यातगुणेभ्यः पर्याप्तः समाविमस्तान् ३० गुणान् लब्धवानित्यर्थः॥ १३. इ.उ-अप्रिहपतिरित्या' । १४. म४-उन्नीय । १५. मा.म६-विश्वज्ञानम् । १६.म६- स्वर्गब्यापारकरणरूपम् ; म४.मै३ स्वस्वव्या। ' - २० - ·ततिरीय-संहिता (१.८.१२ [अभिषेकजलसंस्कारमन्त्राः ब्राह्मणाना राजेन्द्रस्य (२) योऽसि वाघ्नस्त्वयाऽयं पुत्रं वंध्याच्नुमाघनाः स्थ पात मा प्रत्यञ्च पात मा तिपञ्चमन्वञ्च मा पात ब्राह्मणानाम् । राजा । इन्द्रस्य (२) । वनः । असि । वात्रन इति वात्र-नः । त्वया । अयम् । वृत्रम् । वथ्यात् । शत्रुवाधना इति शत्रु-बाधनाः । स्य । पात । मा। प्रत्यश्चम् । पात । मा। तिर्यश्चन् । अन्वर्धम् । मा। पात । यजमानाय धनुः प्रयच्छति--- इन्द्रस्य ' इति ।। व्याख्यातं वाजपेये (तसं १.७.७)॥ इपुन प्रयच्छति-~-'शत्रुबाधनाः स्थ' इति ॥ शत्रवो बाध्यन्ते यैस्तादृशाः 'स्थ इति । प्रतिगृहाति-पात मा ' इति ।। हे इषवः, 'मा 'पात रक्षत 'प्रत्यञ्चं प्रत्यागमनं युप्माकमभिमुखम् आगच्छन्तं शत्रोर्वा । तया 'पात 'मा 'तियञ्चं तिरश्चीनगमनं पार्श्वयोश्चरन्तम् । १. तथा 'पात 'मा अन्वश्चम् अन्वग्गमनं पृष्ठतो गच्छन्तम् । ऋविगादिना किन् (पा ३.२.५९) एप इति ॥ कल्प:--" एप वो भरता राजेत्युक्त्या" (भापश्री १८.१४.१०) इति ।। पूर्ववदनेन मन्त्रेण यजमानं रत्निम्यः प्रदाय 'सोमोऽग्माकर प्राह्मणानार राग' इति महा जपनीत्यर्थः । विधते-“भाविद पता भवन्ति । भाविदमेवैनं गमयन्ति " (तैया १.५.६) इति । एता 'भाविनः' इत्याद्या भाविरसंज्ञका मन्त्रवाचो वाचनीया भवन्तीत्यर्थः । तेनैनं यजमानमाविदं गृहपति- १५ त्वादिलाभ प्रापयन्तीत्यर्थः ।। माद्यमन्त्रचतुष्टयपाठं प्रशंसति-" भगिरेवन गार्हपत्येनावति । इन्द्र इन्द्रियेण । पूषा पशुभिः । मित्रावरुणौ प्राणापानाम्याम् " (तैमा १.७.६) इति । गाईपत्यं गृहपति- स्वम् । इन्द्रियेणावतीत्यनुवर्तते ॥ पञ्चममन्त्रं प्रशंसति-" इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयग्छत् । स दिवमलिखत् । सोऽयंग्णः पन्था मभवत् । स आविग्ने द्यावापृथिवी धृतव्रते इति द्यावापृथिवी उपाधावत् । स माम्यामेव प्रसूत इन्द्रो २. वृत्राय वनं प्राहरत् । आविने द्यावापृथिवी धृतवते इति यदाइ । लाम्यामेव प्रसूतो यजमानो वनं मातृव्याय प्रहरति " (तैवा १.७.६) इति । इन्द्रेणोद्यतस्य वज्रस्य तीक्ष्णतया द्युलोके रेखा संपला । सा च सूर्यस्य मार्गोऽभवत् । तदानीं द्योत्पाटनेन क्षुब्धा यदा वज्रप्रहारायानुहा दत्तवती तदा स इन्द्रोऽनेन मन्त्रेण द्यावापृथिव्यौ सेवित्वा ताभ्यामनुज्ञातो वृनाय वज्रं प्राहरत् । एवं यजमानोऽप्यनेन मन्त्रेण वैरिणे चनं प्रहरति । पष्टमन्त्रं प्रशंसति-" आविना देव्यदितिर्विश्वरूपीत्याह । इयं वै देव्यदितिर्विश्वरूपी। अस्या- मेव प्रतितिष्ठति" (तैना १७.६) इति । भूमिरेव कांचित् मूर्ति पृत्वा देवमाताऽदितिरित्युच्यते ॥ सप्तममन्त्रस्य पूर्वमार्ग प्रशंसति-"क्षाविनोऽयमसावामुध्यायणोऽस्यां विश्यस्मिन् राष्ट्र इत्याह । विशेबैनः राष्ट्रेण समर्धयति " (वैत्रा १.७.६) इति । विशा करप्रदायिन्या प्रजया राष्ट्रेण सर्वसस्य- युक्तेन भूमिविशेपेण च यजमान समर्धयत्येव ॥ तस्य मन्त्रस्योत्तरभागमुत्तरौ च मन्त्री पूर्ववद्याचष्टे- "महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यामेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । एप बो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानार राजेत्याह । तस्मान् सोमराजानो ब्राह्मणाः" (तैया १.७.६) इति ॥ इन्द्रस्येति ॥ कल्पः-" इन्द्रस्य वनोऽसि वान इति धनुर्यजमानाय प्रयच्छति " (मापनौ १०.१४.१०) इति। पाठस्तु-'इन्द्रस्य वनोऽसि वानस्त्वयाऽयं वृनं वध्यात्' इति ॥ हे धनुः, त्वम् १७. मा.म६-भवेयुः। ३० ·.. १.८.१२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ४०१ भमिषेकजलसंस्कारमन्त्राः] दिग्म्यो मा पात विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यः पात हिरण्यवर्णायुपसा - विरोके- ऽयःस्थूणावुदिती सूर्यस्याऽऽ रौहतं वरुण मित्र गत ववक्षामदिति दिति च ॥१२॥ शिशरिन्दुस्यैकचत्वारिशच्च ] दिग्भ्य इति दिक्-भ्यः । मा । पात । विश्वाम्यः । मा । नाष्ट्राभ्यः । पात । :. हिरण्यवर्णाविति हिरण्य-वर्णौ । उपसौम् । विरोक इति वि-रोके । अर्थःस्थूणावित्ययः-स्थणौ । उदितारित्युत्-इतौ । सूर्यस्य । एति । रोहतम् । वरुण । मित्र : गतम् । ततः । चक्षायाम् । अदितिम् । दितिम् । च ॥ १२ ॥ [ मैसं २०६.८,१; कासं १५.६,७; वासं १०.१,७-९ किं बहुना, दिग्भ्यः सर्वाभ्यः 'मा 'पात सर्वासु दिक्षु स्थितं, सर्वदिगवस्थितशत्रुपीडाभ्यो वा । अपि च-विश्वाभ्यः अपि भौमान्तरिक्षयुप्रभवाम्योऽपि 'नाष्ट्राभ्यः नाशहेतुभ्यः 'पात माम् । १० नशेरोणादिकत्रप्रत्ययः वृद्धिश्च (द्र.उ ६०८,६०९)॥ बाहू उद्गृह्णाति-हिरण्यवर्णी' इति त्रिष्टुभां ।। है 'हिरण्यवर्णी, हिरण्मयाभरण- सन्नधौ हिरण्यवदुज्ज्वलवर्णों वा । हे ईदृशौ बाहू । 'अयःस्थूणौ- या । अयःस्थूणसदृशौ भप्रधृप्यौ । “ इवे प्रतिकृती" (पा ५.३.९६) इति कन: " देवपयादिभ्यश्च" ( ५.३.१००) इति लुप् । " स्फिगन्तस्योपमेयनामधेयस्य " (फि ३९) इत्यायुदात्तत्वम् । अतथ बाहू १५ एकैकेनामन्येते हे वरुण शत्रूणां वारक, हे "मित्र तेषां प्रमापक, अस्माकं वा हिंसायाः त्रायक, ईदृशौ युवो गर्तम् एतं रथपृष्ठम् आकाशोदरं वा 'आ रोहतम् 'उपसां विरोके न्युष्टौ । पूजनार्थमेकस्मिन् बहुवचनम् । उषसो व्युष्टिकाले । एतस्या लक्षणमाह--' सूर्यस्य ' इति । उदितौ उदये । “ तादौ च " (पा ६.२.५०) इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । तत आरो- हणानन्तरं चक्षायां पश्यतम् 'अदितिम् अखण्डित स्वजनं 'दिति च खण्डितं शत्रुजनं च २० तदुचितेन चक्षुपा सानुग्रहेण सनिग्रहेण च स्वीकुरुतमित्यर्थः । यद्वा--अखण्डनं खण्डनं च स्वेषां परेषां च पश्यतमुत्पादयतम् ।। इत्यष्टमे द्वादशोऽनुवाकः ॥ "इन्द्रस्य वववत् प्रहारसाधनम् असि । अतः या अयं यजमानो चैरिणं विध्यात् ।। विधत्ते- बनोऽसि वार्चन इति धनुः प्रयच्छति विजित्यै " (नेत्रा १.७.६) इति ।। शत्रुवाधना इति।। कल्प:-"१ शत्रुवाधना स्थैति श्रीन् बाणावत:८" (आपश्री २००१४.११) इति ॥ वाणा शल्य तारतान् तीक्ष्णामानित्यर्थः । श्रीनिपुन प्रयच्छतीति शेषः । है इपवो यूयं शभूणां बाधका भवथ ॥ विधते-"शत्रुवाधनाः स्थेतीपून् । शत्रनेवास्य बाधन्ते" (तैया २०७.६) इति । प्रयच्छतीत्यनुवर्तते ।। पातेति ॥ कल्प:- पात मा प्रत्यञ्चमिति प्रदीयमानाननुमन्त्रयते" इति । पाठस्तु-३. 'पातमा प्रत्ययं पात मा तिवमन्य मा पात दिग्भ्यो मा पात विश्वाम्यो मा माष्ट्राम्यः पात' इति ॥ यदा वैरी पुरतः स्थित्वा दाणं मुशति तदानीमयं विध्यमानो बाणस्य प्रत्यङ्मुखो १८-१८. मै३-शत्रुवाधना इति श्रीन माणवतः, इ.उ-शत्रुवापना इति श्रीनिपून याणवतः । पा.मामा-शनुषाधना इति श्रीन पाणावता। १९-१९. भा.क-सचुक्ताप्रानिलयः। " २५ ·। ततिरीय-संहिता (१.८.१२ [मभिपेकजलसंस्कारमन्त्राः भवति । पाश्वयोः स्थित्वा वागमोक्षणे अयं तिर्यक् भवति । पृष्ठतः स्थित्वा पाणमोक्षणे पलायमानो- ऽयमन्वग्भवति । हे मदीया पाणाः, प्रत्यगादिरूपं मां पात परकीयेभ्यो यथोश्वप्रकारेण मां प्रत्यागच्छ. यो वाणेभ्यो रक्षत । युद्धकुशला हि स्वकीयैयाणः परकीयानपसारयन्ति खण्डपन्ति या भितो मद्धस्ते- ऽयस्थिता हे वाणाः, साम्पः दिग्भ्यः मां पात । न फेवलं परकीयबाणेभ्य एव रक्षणं किंतु ५ विधाभ्यः सर्वाभ्यः नाष्ट्राम्यः नाराहेतुभ्यः शरकृतपीठाभ्यो मां पात ॥ मन्त्रस्य पूर्वभागं प्याचप्टे- "पात मा प्रत्यञ्च पात मा तियं चमन्वनं मा पातेत्याह । तिम्रो ये बारम्याः । प्रतीची तिरुच्यनूची । साम्य एवनं पान्ति" (तैमा १.७.६) इति । शरया हितिका पाकोयहेतयस्ताच पूर्वोत्तरीत्या प्रत्यगादिरूपाः ।। मध्यममार्ग म्याचाटे-“दिग्भ्यो मा पावत्याह । दिग्भ्य एवैन पान्ति" (तमा १.७.६) इति। दूरदेशवर्तिनी दिक्षु स्थिताः संधिविग्रहकारिमनुष्यमुखन वैरिणो भोपयन्ति । साम्यो दूरदेशयतिनीम्यो १. दिग्म्य एनं यजमान हस्तस्थाः पाणाः पान्त्येव ।। तृतीयभाग म्याचष्ट--"विश्वाम्यो मा नाष्ट्राम्यः पातत्याह । अपरिमितादेवनं पान्ति " (तैना १.७.६) इति । अपरिमिताबहुविधाग्रामापहारादिरूपाद्याधात् ।। हिरण्येति ॥ कल्प:--"हिरण्यवर्णावित्युचतावभिमन्त्रयते " (आपनौ १८०१४.१६) इति । घेदुमुद्यती धनुर्वाणयुक्ती यजमानहस्ती । पाठस्तु--'हिरण्यदणांवुपसां विरोफेऽयास्थूणावुदिता सूर्यस्याऽऽ रोहतं वरुण मित्र गतं ततक्षायामदिति दितिं च ' इति ॥ हे वरुण, शनिवारक वामहस्त, हे मित्र शत्रु- १५ मारक दक्षिणइस्त, युर्वा गतम् आ रोहतं " येडुमुद्यतो धनुर्वाणयुक्ती यजमानहस्ती रथस्योपरिभाग गर्नसमारोइत परकीयमाणेम्यो रक्षतम् । परितश्चमफलकादिभिराच्छादिते सति रथस्योपरिभागो गर्त- सदृशो भवति । आरोहणं कदा कर्तव्यमित्युच्यते-- उषसां विरोके "सूर्यस्य उदितो प्रतिदिन यान्युपाति सूर्योदयात् पूर्वभावोनि तेषां संवन्धिान विशिष्ट आलोके प्रवर्तमाने सति यः सूर्यस्योदयस्तस्मिनुत्पने सति । कीदृशौ बाहू ? हिरण्यवों सुवर्णखचितकवचातिमोकेन" हिरण्यवासमानी । भयःस्थूणी २० लोहस्तम्भवदत्यन्तदृढौ । ततः रथारोहणादूध्वंम् अदितिम् अखण्डितां स्वसेनां दिति सण्डितां परसेना "च'चाय मेगानुग्रहनिप्रष्टया समोझयाम् ॥ विधत्त--"हिरण्यवर्णावुपसां विरोक इति निष्टुमा याहू उद्गृह्णाति । इन्द्रियं वै वीर्य निष्टक् । इन्द्रियमत्र वीर्यमुपरिटादात्मन् धत्त " (तबा १.७.६) इति । उद्माणमुद्यतयोरभिमन्त्रणम् ! यौधायनपक्षे तु यथायामणं याहूयमनार्थ एव मन्त्रः। इन्द्रिय धीय हस्तपादादिगतसामध्ये, तत्सामर्थ्यप्रदत्वात् त्रिष्टुप्छन्दसस्तदूपत्वम् ।। २५ भन्न विनियोगसंग्रहः- देवीति वैतसे पात्रे सर्वा भपि नयेदपः । भनेति सादयेन्मध्ये होतुब्रहाख्यधिष्ण्ययोः ॥१॥ अनिभृष्टेति तास्वन्तः शतस्वणं विनिक्षिपेत् । स्वर्णनोलक्नं शुक्रार पात्रेषु व्यानयेत् सध ॥ २॥ क्षति धारयेत् स्वामी ताप्योष्णीपद्वयं क्रमात् । स्वामिनं वाचयेदादिसप्तमन्नान् विनिर्गती" ॥३॥ एप वः स्वामिनं दद्यात् सोमोऽस्मा ब्रह्मणो जपः। इन्द्र दद्यात् स्वामिनोऽन्यो धनुः शश्विति वाणकान् ॥ ४॥ पातेपूनमन्त्रयेत् स्वामी हिर बाहू तथोद्यतौ । अनुवाके द्वादशेऽस्मिन् मन्त्रा विंशतिरीरिताः " ॥५॥ इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ २०.मा.म६.३-माणमोक्षे तु । २१. म४.म६.मै३-चाणमोक्षे। २२. क-स्थित्वा 1 २३. इ. पा-आरोहतं रथस्योपरि तम् ।२४-२४. उ-वेद...सति ' नास्तिमा.मै३- वेद...हस्ता' नास्ति । ४. २५. मा-रयस्योपरितनभागम् । २६. ६.उ.पा-'प्रतिमोचकेन । २७. मै३-विनिर्मिती । 7 ३५ ·१.८.१३) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता दिव्यास्थापनमन्त्राः] समिधमा तिष्ठ गायत्री त्या छन्दसामवतु त्रिवृत्स्तोमो रथंतर सामाग्निर्देवता ब्रह्म द्रविण- समिधमिति सम्-इधम् । एति । तिष्ठ । गायत्री । त्वा । छन्दसाम् । अवतु । त्रिवृदिति त्रि-वृत् । स्तोमः । रथंतरमिति रथम-तरम् । साम, अग्निः । देवता । ब्रह्म । द्रविणम् । - अथ यजमानमवयुर्दिशो व्यास्यापयति, मध्ये पश्चिमेन समिधमातिष्ठति पञ्चभिः । तत्र प्राची--- समिधम् ' इति समिध्यतेऽस्यामादित्य इति समित् प्राची दिक् उपर्युपरि समिद्धा भवतीति । ताम् आतिष्ठ अधितिष्ठ स्वीकुरु । गायत्री चतुर्विंशत्यक्षरा छन्दसा मध्ये प्राच्यां दिशि स्थिता त्वाम् 'अवतु । त्रिवृदाख्यः स्तोमय त्वाम् अवत्वित्येव । स्तोमानां मध्य इति गम्यते । त्रयोऽवयवास्तिस्रो वृत्तयो यस्य स 'त्रिवृत् नवरतोत्रीयः । “ विच- क्रादीनां छन्दसि " (पा ६.२.१९९ वा १ ) इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । 'रथन्तरं च 'साम स्याम- १० पतु साम्नां मध्ये । " संज्ञायां भृतवृजि " ( पा ३.२.४६) इत्यादिना खच् । 'अग्निः "देवता स्वामवतु देवतानां मध्ये । 'ब्रहा ब्राह्मणः 'द्रविणं प्रशस्तं धनं त्यामवतु द्रविणानां मध्ये ॥ । " द्वादशेऽभिषेकार्थजलसंस्कारादिमन्त्रा उक्ताः । त्रयोदशे दिग्ग्यास्थापनमन्त्रा सायन्ते । समिधमिति ॥ करुफ:-" अधैने पञ्चभिर्दिशो पास्थापयति । समिधमा तिछति । मनसा धानु प्रत्रामति " (भापत्रौ १८.१४.१७-१८.१५.२) इति ॥ व्यास्थापयति विविधदिगभिमुखत्वेन १५ विजयाय प्ररधापयतीत्यर्थः । तत्र प्रथममन्त्रपाटस्तु-'समिधमा तिष्ठ गायत्री त्या एन्दसामधतु निवृस्तोमो रथन्तर सामाग्निदेवता ब्रह्म द्रविणम् ' इति ॥ समिभ्यतेऽस्सामादित्य इति समित् प्राधी दिक तो दिशम् मा तिष्ठ भाक्रम्य तिष्ठ । तथा स्थितं वा 'छन्दसा मध्ये "गायत्री' रक्षतु । स्तोमानां मध्ये निवृत् स्तोमः रक्षतु । साम्नां मध्ये 'रयन्तरं "साम रक्षतु । देवानां' मध्ये मग्निः देवो रक्षतु । , ग्रह प्राह्मणस्त्वदीयं दविणं धनं रक्षतु । त्रिवृत्स्वोमस्य स्वरूप सामग्रामणे २० समानातम्-- "तिसम्यो हिं करोति स प्रयमया निस्म्यो किं करोति स मध्यमया तिसम्यो हिं करोति स उत्तमयोचती त्रिवृतो विष्टुतिः" (तामा २.१.१) इति ॥ भयमय:-" उपास्मै गायता " इत्यादीनि तृचारमकानि श्रीणि सूक्तानि सन्ति । तेषु तिसम्य अगम्यो हि करोति गायेत् । 'काभिस्तिभिः । प्रथमया निष्वपि सूक्तेपु या प्रथमा तया स उगाता गायेत् । ध्या सति तिमृभिर्गात भवति । सोऽयं प्रथमः पर्यायः । द्वितीय सूक्तत्रयगतया मध्यमया गायेत् । नृतीये पांये मुश्वनयगतयो• २५ त्तमया गायेत् । अनेन प्रकारेण निवृस्तोमसंवन्धिनी विशिष्टा स्तुतिः संपचते। सेयं स्तुतिस्पती. गाम्नाऽभिधीयत इति । अभि वाशर नोनुमः" (असं ०.३२०२२) त्यस्यामप्यापर्य काम रथन्तरम् ॥ १. मे३-देवतानाम् । २. इ.उ.पा.मा-ताभिस्तियभिः ।

·४०४ ५ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१३ [दिग्म्यास्थापनमन्नाः भुग्रामा तिष्ठ त्रिष्टुप् त्या छन्दसामवतु पञ्चदशः स्तोमो वृहत् सामेन्द्रौ देवता क्षत्र द्रविणं विराजमा तिष्ठ जगती त्या छन्दसामवतु सप्तदशः स्तोमो वरूप साम मरुतौ देवता बिविण- उग्राम् । एति । तिष्ठ । त्रिष्टुप् । त्या । छन्दसाम् । अवतु । पश्चदश इति पञ्च-दृशः । स्तोमः । बृहत् । साम । इन्द्रः । देवता । क्षत्रम् । द्रविणम् । विराजमिति वि-राजम् । एति । तिष्ठ । जगती। त्या । छन्दसाम् । अवतु । सप्तदश इति सप्त-दशः । स्तोमः । यरूपम् । साम । मरुतः । देवता । विट् । द्रविणम् । दक्षिणां-' उग्राम् ' इति ॥ "उनां पितृसंबन्धात् दक्षिणाम् 'आ तिष्ठ । 'त्रिष्टुप् चतुश्चत्वारिंशदक्षरा। 'पञ्चदशस्तोमः पञ्चदशस्तोत्रीयः परिमाणमस्य । " स्तोमे डविधिः १. पञ्चदशापर्थे । ( पा ५.१.५८ वा ८ ) इति डः । 'वृहत् 'साम 'इन्द्रः च 'क्षत्रं क्षत्रियाः । गतमन्यत् ॥ प्रतीची-'विराजम् । इति ॥ 'जगती विराट् उपर्युपरि शान्ता भवतीति । अष्टा- चत्वारिंशदक्षरा जगती । सप्तदशरतोमः सप्तदशस्तोत्रीयः । वैरूपाख्यं 'साम । "मरुतः "देवता । "विट वैश्याः ॥ उन्नामिति ॥ द्वितीयमन्त्रपाठस्तु- 'उग्रामा तिष्ठनिष्टुम् त्वा छन्दसामवतु पञ्चदशः स्तोमो वृह- सागेन्द्रो देवता क्षनं द्रविणम्' इति॥ पूर्धन्यायेन योजनीयम् । पापिना शिक्षण यमेनाधिष्ठितत्वादक्षिणा दिगुणा । पञ्चास्तोम एवमाम्गातः-- " पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसूमिः स एकया स एकया पञ्चम्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया पञ्चभ्यो किं करोति स एकया स एकया स तिसृभिः पञ्चपचिनी पञ्चदशस्य विष्टुतिः" (तांया २.४.१) इति । पूर्वोक्तनिवृत्स्तोम एक एव सूक्तत्रयनिष्पाद्यः। अन्ये २. तु स्तोमा एकैकेनैव तृवात्मकेन सक्तेन निप्पायन्ते। तत्राय फ्रमः । प्रथमपर्याय भावृत्तिः पञ्चभिम्भि- गायेत् । तद्यथा-प्रयमामृचं त्रिगायेत् । इतरे द्वे सकृत् सकृत् गायेत् । द्वितीयपर्याय मध्यमां त्रिर्गायेत् । तृतीयपर्याय उत्समा विगायेत् । सेयं पञ्चदशस्तोमस्य संबन्धिनी विष्टुतिरिति । तस्याः पञ्चपजिनीति नाम । स्वामिद्धि हवामहे ' (असं ६.४६.१, तांबा २.७१) "इत्येतस्यामृत्युत्पन्न साम वृहत् ॥ विराजमिति ॥ तृवीयमन्त्रपाठस्तु-'विराजमा तिष्ठ जगती त्या छन्दसामवतु सप्तदशः स्वोमो २५ चैरूपर साम मरुतो देवता विद्भविणम्' इति ॥ जलाधिपेग वरुणेन पालिता सती सम्पफलितः सस्यैविशेपेण राजत इति विराट् प्रतीची दिक् । सप्तदशस्तोम एवमानातः-" पञ्चम्यो हिं करोति स विसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स विसृभिः स 'तिभिर्दशसप्ता' सप्तदशम्प विष्टुतिः" (तांबा २.७.१) इति । ३-३.इ.उ. इत्यस्यामत्युत्पन्नसाम; म६-'साम' नारित । ४. आ.इ.उ.क.पा-'तिसमिरिति ३० दश' नारित। ५. मै३-'दशसप्ता' नास्ति । , ·४०५ १.८.१३) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता दिग्ग्यास्थापनमन्त्रा: मुदीचीमा तिष्ठानुष्टुप् त्वा (१) छन्दसामवत्वेकविशः स्तोर्मों पैराज साम मित्रावरुणो देवता बलं द्रविणमुर्घामा तिष्ठ पङ्क्तिस्त्या छन्दसामवतु त्रिणपत्रपत्रिशौ स्तोमौ शायररैयते सामनी बृहस्पतिर्देवता वर्ची द्रषिण- उदीचीम् । एति । तिष्ठ । अनुष्टुबित्यनु-स्तुप् । त्वा (१)। छन्दसाम् । अवतु । एकविश इत्यैक-विशः । स्तोमः । वैराजम् | सामं । मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ । । देवता । बलम् । द्रविणम् । ऊर्ध्वाम् । एति । तिष्ठ । पतिः । त्वा । छन्दसाम् । अवतु । त्रिणवत्रयन्त्रि शाविति त्रिणव-त्रयस्त्रिशौ । स्तोमौ । शाक्यररैवते इति शाकर- -रैवते । सामनी इति । बृहस्पतिः । देवता । वचः । द्रविणम् । । " देवता- उत्तरां-' उदीचीम् इति ।। उत्क्रम्याश्चति भूगोलमित्युदीची, यत्र गच्छन्नादित्यो न दृश्यते । “ अनिगन्तोऽञ्चतौ " (पा ६.२.५२) इति प्रकृतिस्वरत्वम् । 'अनुष्टुप् द्वात्रिंश- १० दक्षरा । एकविंशः एकविंशतिस्तोत्रीयः । वैराजाख्यं 'साम । 'मित्रावरुणो "देवता । समुदा- यस्य देवतावादेकवचनं, देवतात्वमात्रस्य विवक्षितत्वात् , श्रुतयः प्रमाणमिति यथा । द्वन्द्वे च ".(पा ६.२.१४१) इति पूर्वोत्तरपदयोर्युगपप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ मध्ये-'ऊर्ध्वाम् ' इति ॥ पक्तिः पञ्चपदा चत्वारिंशदक्षरा । 'त्रिणवत्रयस्त्रिशौ "स्तोमौ त्रिणवः सप्तविंशरतोत्रीयः त्रयस्त्रिंशस्त्रयस्त्रिंशस्तोत्रीयः । शाकर रैवतं च सामद्वयम् । १५ धृहस्पतिः 'देवता । बनस्पत्यादित्वात् द्वयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्यम् (पा ६.२.१४०)। ''वर्चः दीतिः । निगदसिद्धमन्यत् ॥ प्रथमपोये प्रथमा विगायेत् । द्वितीयपर्याये मभ्यमा त्रिगायेत् । तृतीयपर्याय मध्यमामुसा प वियेत् । सेयं सप्तदशस्तोमसंवन्धिनी विष्टुतिर्दशसप्तेत्यभिधीयते । " ययाव इन्द्र" (कर्स ८.७०.५) इत्यस्यामृत्युत्पर साम चैरुपम् ॥ २. उदीचीमिति ॥ चतुर्थमन्नपाटस्तु-उदीचीमा तिष्टानुष्टुप् त्या छन्दसामयरवेकविता स्तोमो वैरानर साम मित्रावरुणो देवता मलं इविणम्' इति ॥ एकविंशस्तोम, एवमानात:- "साम्यो हि करोति स तिसृभिः स तिसमिः स एकया सप्तम्यो हिं करोति स एकया स तिमभिः स तिमभिः ससभ्यो हिं करोति सतिसभिः स एक्यास तिमभिः सप्तससिन्येकविशस्य यिष्टुतिः" (सांया २.१५.१) इति । प्रथमपर्याये उत्तमा महाये, द्वितीयपर्याये प्रथमा, नृतीयपर्यापे मध्यमा २५ सहवायेत् । सेयमेकविंशलोमसंबन्धिनी यिनिहनि सहसासनीत्यभिधीयत । "पिया मोममिग्न मन्दा स्पा" (सं २.१.१५) इश्येतस्यामप्युत्पर्य साम राजम् ।। उर्यामिति ॥ पचममन्प्रपास्तु-शामा ति पषितरपा छन्दसामग्नु विगायधिशो - स्तोमी शायररेवते सामनी परस्पतिदेवता वर्ग द्रविणम् ' इति । निणरोम एपमाग्म:--"माम्पो - ·। - " '- ४०६ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१३ [दिग्यास्थापनमन्त्राः मीदृचान्याहङ्चैतादृच प्रतिच मितथ समितश्च सभराः। शुक्रज्योतिश्च चित्रज्यौतिश्च सत्यज्यौतिश्च ज्योतिमाश्च, सत्यश्चत पाश्चा(२)त्यहाः । ईड् । च । अन्यादृड् । च । एतादृड् । च । प्रतिड्डिति प्रति--टुङ् । च । मितः । च । संमित इति सम्-मितः । च । सभा इति स-भराः । शुक्रज्योतिरिति शुक्र-ज्योतिः । च । ५ चित्रज्योतिरिति चित्र-ज्योतिः। च.1, सत्यज्योतिरिति सत्य-ज्योतिः । च । ज्योतिष्मान् च । सत्यः । च । ऋतपा इत्य॒त-पाः । च (२)। अत्यहा इत्यति-अहाः । अत्र मारुत एकविंशतिकपालोऽस्ति, तत्र मध्यमानि सप्तकपालानि " धुनिश्च धान्तश्च (तैआ ४.२४) इत्यारण्येनानुवाक्येनोपधीयन्ते'। अन्यानि चतुर्दश, एताभ्यां गणाभ्यामुप- दधाति-- ईदृड्च ' इत्यादिना, 'शुक्रज्योतिश्च ' इत्यादिना च ॥ एते चतुर्दश मरुद्विशेषाः । १. तादर्थात् कपालेषु तान्छब्धम् । इदमिव पश्यति 'ईदृङ् । " त्यदादिषु दृशः " (पा ३.२.६०) इति किन् । “ इदकिमोरी की" (पा ६.३.९० ) इतीशादेशः । " दृक् स्ववरस्वतवसां छन्दसि " ( पा ७.१.८३ ) इति नुम् । " किन्प्रत्ययस्य कुः" (पा ८.२.६२ ) इति हिं करोति स तिभिः स पन्नभिः स एकया नवभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृमिः स पञ्चमिनवभ्यो हिं करोति सपञ्चभिः स एकया स तिसृभिर्वत्रो वै ग्रिणवः" इति (तांया ३.१.१-२) प्रथमपर्याये प्रथमां १५ विगायेत् , मध्यमां पञ्चकरवो गायेत् , उत्तमा संसद्गायेत् 1 द्वितीयपर्याये प्रथमा सकृद्गायत्, मायमां निगायेत्', 'उत्तमां पञ्चकरवो गायेत् । तृतीयपर्याये प्रथमा पजकरवो गायेत्', मध्यमा सकृद्गायेत् , उत्तमा विगायत् । सोऽयं निरावृत्तनदसंख्योपेतरवास्त्रिणवनामको वज्रसमानः। प्रयस्त्रिंशस्तोम एवमाम्नात:- "एकादशम्यो हिं करोति स तिसृभिः स सप्तभिः स एक्यैकादशम्यो हि करोति स एकया स तिसृभिः स सप्तभिरेकादाभ्यो हिं करोति म सप्तभिः स एकया स तिभिरन्तो वै त्रयाविंशः" (तांया ३.३.१-२) इति । २० प्रयगपर्याये प्रथमा निगायेत् , मध्यमां सप्तकरवः, उत्तमा सकृत् । द्वितीयपर्याये प्रथमा सकृन्मध्यमां" 'निरत्तमा मसहस्वः । तृतीयपर्याये प्रथमां सप्तहरयो मध्यमा सकृदुत्तमां' निरिति । सोऽयं यात्रिंशः स्तोमानामन्तः। यत्तु वाजपेये उजित्यनुवाने (तैसं १०७.११) त्रयोदशस्तोमश्चतुर्दशास्तोम इत्यादिक- माग्नातं तत्सर्वमुझेयस्तोमाभिप्रायेणेति द्रष्टव्यम् । उमयनप्रकारस्तु सामसूत्रे द्रष्टव्यः । "प्रो प्पस्मै पुरोरयम्" (तैना २.५.८) इत्यस्यामृग्युत्पर्य साम शाकरम् । “रेवती : सधमाद' २५ (रासं १०७.१३) इत्यागृयुत्पर साम विनम् । त्रिपु मन्त्रेषु माह्मणक्षत्रियवैश्या द्रव्यरक्षका उवताः । चतुय शारीरयलस्य तदक्षकन्यम् । पजमे वर्षसः प्रण्यातशूरनामकृनस्य तेजसो धनरक्षकत्यम् ॥ विधत्ते-- "दशो म्यारयापयति । दिशामभिजित्य " (तैमा १७.७) इति ॥ यगमानं दिक्षु प्रस्थापिनयनो. 'यामानममनुप्रमणं विधातुं प्रस्नोति-" यदनु प्रनामेत् । अगि दिशो जयेत् । उत्तु मायेत्' (सेमा १.७.०) दति । यराष्पयुयंजमानमर्नु पादेन प्रकामे दिशामभिजयो भनेत् किं नु उन्मायेत् बुद्धि- ६.१.उ-' गायेत्' नास्ति। ७. आ.फ-राकृद्वितीयाम् । . ८..मा.क-विस्तृतीयाम् । ९. आ.क-सियाम् ।। १.. आ.क-साकृतीयाम् । .., " - . .

·। । ४०८ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१३ [दिग्यास्थापनमन्त्राः अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा सवित्रे स्वाहा सरस्वत्यै स्वाहा पूष्णे स्वाहा बृहस्पतये स्वाहेन्द्राय स्वाहा घोपाय स्वाहा श्लोकाय स्वाहाऽशाय स्वाहा भगाय स्वाहा क्षेत्रस्य॒ पतये स्याहाँ पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहा दिवे स्वाहा सूर्याय स्वाहा चन्द्रमसे स्वाहा नक्षत्रेभ्यः स्वाहाऽद्भ्यः स्वाहापधीम्यः स्वाहा वनस्पतिम्पः स्वाहा चराचरेभ्यः खारे परिप्लवेभ्यः स्वाही सरीसृपेभ्यः स्वाहा ॥ [ अनुष्टुवतपाच सरीसृपेभ्यः स्वाहा । अग्नौ । स्वाहा । सोमा॑य । स्वाहा । सवित्रे । स्वाहा । सरस्वत्यै । स्वाहा । पुणे । स्वाहा । बृहस्पतये । स्याहाँ । इन्द्राय । स्वाहा । घोपाय । स्वाहा । श्लोकाय । स्वाहा । अश्शाय । स्वाहा भगाय । स्वाहा । क्षेत्रस्य । पतये । स्वाहा । पृथिव्यै । स्वाहा । अन्तरिक्षाय । १. स्वाहा । दिवे । स्वाहा । सूर्याय । स्वाहा । चन्द्रमसे । स्वाहा नक्षत्रेभ्यः । स्वाहा । अभ्य इत्यत्-भ्यः । स्वाहा । ओपंधीभ्य इत्योपधि-भ्यः । स्वाहा । वनस्पतिभ्य इति वनस्पति-भ्यः। स्वाहा । चराचरेभ्यः । स्वाहा । परिप्लवेन्य इति परि-प्लवेभ्यः । स्वाहा॑ । सरीसृपेभ्यः । स्वाहा ॥ १३ ॥ [ मसं २.६.१०,११.१; कासे १५.५; वास १०.५, १०-१५] पट् पार्थिवानि वारुणानि पुरस्तादभिषेकस्य जुहोति भग्नये स्वाहा' इत्यादीनि बृहस्पत्यन्तानि ॥ पडुपरिष्टात्--' इन्द्राय स्वाहा' इत्यादीनि 'क्षेत्रस्य पतये स्वाहा' इत्यन्तानि । सर्वाणि निगदसिद्धानि । पट पुरस्ताद्भूतानामवेष्टीर्जुहोति-पृथिव्यै स्वाहा' इत्याद्यानि 'नक्षत्रेभ्यः स्वाहा' इत्यन्तानि ।। पृयिव्यादिभ्यः मृत्युरवेष्टो मवति विनाशितो भवति । पडुपरिष्टात् 'भद्यः स्वाहा इत्याषा: ‘सरीस्पेभ्यः स्वाहा' इत्यन्ताः । सर्वा निगदसिद्धाः। घरणशीलाः चराचराः। चर्यदलगन्तात् (पा २.४.७४) पचायचि अमय इति ॥ कल्प:-"मनये स्वाहेति पट् पार्यानि पुरस्तादभिपेकप जुहोति " (आपश्री १८.१५.८) इति । "न्दाय स्वाहेति पद पायांन्युपरिटादमिषेकस्य जुहोति" (भापी १०.१६.११) इति च । “ पृथिव्यै स्वाहेति पमूतानामवेष्टी: " (भापत्रौ १८.१५.९) इति ध" अद्यः स्वाहेति २५ परभूतानामवेष्टीः" इति ॥ एतस्मिमवेष्टिविनियोगेऽप्यभिपेकात् पूर्व पट्कमेकं सत अर्वमपरं पकमिति दप्यम् ।। पाठरतु-नये स्वाहा सोमाय स्वाहा सवित्रे स्वाहा सरस्वत्यै स्वाहा पूष्णे स्वाहा पारपतपे स्याहेन्द्राय स्वाहा घोपाय स्वाहा सोकाय स्वाहाशाय स्वाहा भगाय स्वाहा क्षेत्रस्य पतये स्वाहा पृयिाय रहातरिक्षाय स्वाहा दिपे स्वाहा सूर्याय स्वाहा चन्द्रमसे स्वाहा नक्षत्रम्यः स्थाहादयः स्याहीपधीम्यः स्वाहा वनस्पतिभ्यः स्वाहा बराचरम्पः स्वाहा परिलवेभ्यः स्वाहा सरी- ३. एपेम्पः स्याहा' इति ।। मन चप्पलताः सर्वे देवताविशेपा द्रष्टव्याः ॥ वन पायांनि विधार्नु प्रस्तावि- पृयियः । मायपिम्यत । स राष्ट्रं नामवत् । स एतानि पापांन्यपश्यत् । वान्यनुहोस् । है स राष्ट्रममय " (वैमा १...) इति । पेनस्प पुत्रः पृथिनामा कनिद्रामा राजसूये पार्यहोम . २.

·भट्टभास्करभाष्य सायंणभाष्यसमेता ४०९ दिग्न्यास्थापनमन्त्राः] (पा ३.१.१३४) अभ्यासस्यागागमः (पा ६.१.१२वा६)। परितः प्लवनशीलाः परिप्ठयाः । स एवाच । सर्पणशीलाः सरीसृपाः । सुपेर्यलगन्तात् (पा.२-४.७४ ) पचायचि अभ्यासस्य रोगागमः ( पा ७.४.९०) । " न धातुलोप आर्धधातुके " (पा १.१.४ ) इति गुणाभावः ॥ इत्यष्टमे त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ विनवायषिच्यत । ततः स राष्ट्रं न प्राप्नोत् । मतो राष्ट्रप्राप्तये पार्थसंज्ञकानि 'अनये स्वाहा' इत्यादीनि ५ मन्त्रवाक्याण्यपश्यत् । तेर्तुत्वा राष्ट्र प्राप्नोत् ॥. विधत्ते-- " यत् पार्थानि जुहोति । राष्ट्रमेय भवति" (तमा १.७.७) इति । भवत्येव प्राप्नोत्येव ॥ पठसप्तममन्त्री प्रशंसति-- " बाईस्पत्य पूर्वेषामुत्तमं भवति । ऐन्द्रमुत्तरेषां प्रथमम् । ब्रह्म चैवास्मै क्षत्रं च समीची दधाति । भयो महादेव क्षत्रं प्रतिष्ठापयति" (तैना १७.७) इति । 'बृहस्पतये स्वाहा' इत्येतन्मन्नवाश्यं पूर्वेषां पण्णां मन्त्राणां चरमम् । 'इन्द्राय स्वाहा' इत्येतद्वाश्यं उत्तरेषां पण्णां प्रथमम् । तथा सति गृहस्पतेरिन्द्रस्य १. च ब्राह्मणक्षत्रियामिमानिदेवत्वादस्मै यजमानाय तनातिद्वयं समीची दधाति" । परस्परस्नेहयुक्तं करोतीत्यर्थः । किं च तयोर्मन्त्रयोः पूर्वोत्तरमावेन ब्राह्मणे क्षत्रिय प्रतिष्ठापति ब्राह्मणानुकूलं करोतीत्यर्थः ॥ विधत्ते-- " पर पुरस्तादभिषेकस्स जुहोति । षडुपरिष्टात् । द्वादश संपद्यन्ते । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरः खलु वै देवानां पुः । देवानामेव पुरं मभ्यतो व्यवसर्पति । तम्य न कुतश्चनोपाव्याधो भवति" (तैया १०७.७) इति । वसन्ते वसन्ते देवैः सोमस्य पीयमानत्वाद्भोगस्थानत्वेन संवत्सरो देवानां १५ पुरमिव भवति । यथा पुरे पण्ययीथी व्यवस्थिताभ्यामुभयतोवाटिकाभ्यां युक्ता भवति," तस्यां गन्छन् पुरुपोरिविद्धो भवति, तद्वत् पार्थयोः पट्कयोमायेऽमिषेकाय यजमानो देवपुरमध्ये प्रविशति तस्य कुतोऽप्यन्यस्मादाधो न भवति ॥ विधचे-" भूतानामयेष्टीर्जुहोति । अनान ये गयुर्जायते । यन यव मृत्युर्जायते । तत एवैनमवयजते । तस्मादाजसूयेनेजानः सर्वमायुरेति । सर्वे शस्य मृत्यवोऽयेष्टाः । तस्मात् राजसूयेनेजानो नाभिचरितवै। प्रत्यगेनमभिचारः स्तृणुते" (तैया १.७.७) इति । भूताना २० यक्षराक्षसपिशाचादीनां मृत्युहेवनामवयजनस्य विनाशस्य हेतब माहुतयः, 'पृयिन्यै स्वाहा' इत्यादि- द्वादशमन्यसाध्या माहुतयो भूतानामवेश्यस्ता जुहुयात् । ममात्र संध्याकाले मध्यरात्रे निर्जनदेश उच्छिष्टदेशे बाल्यावस्थायां च भूतोपद्रवरूपो भयुस्त्पद्यते । अनेन न होमेन तत एव देशात् कालावस्थाविशेषाचैनं मृत्युमवयजने नाशयति । यस्मात् मृत्यु शिवस्तस्मात् राजसूयेनेष्टवतो यजमान- स्थापमृत्युपरिहारेण कृत्स्नायुःप्राप्तिर्भवति । यस्मारिमिरापादितो भतायुपदयो राजसूययानिनं न प्राप्नोति २५ तस्मादय नाभिवरितवै नाभिवरणीयः । स च परैः कृतोऽभिचारः प्रत्यारेवाभिमुखो भरवां तमेनमभि- धारकारे स्तृणुते हिनस्ति । मन विनियोगसंग्रहा- "दिशो प्यास्थापयद्भपमध्ययुः समिपंचमिः। मारुतस्य कालानि दायादीचनुदंश ॥१॥ मानाभिषेकता पूर्व पट् पार्यान्युतराणि पट् । पृयिषट्कदयं तदत् स्युतानामवेष्टयः ॥ प्रयोदशेऽनुवाकेऽस्मिखिचत्वारिंशदीरिया ॥२॥" इति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकारे कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्देऽष्टमप्रपाठके प्रयोदशोऽनुषाकः ॥ १३॥ ११. मा.मै३-संदधाति । ते ५२ ३.

·४१० . तैत्तिरीय-संहिता, (१.८.१४ [अभिषेक: सोमस्य त्विपिरासि तवैव मे विपि यादमृतमसि मृत्योमी पाहि दिद्योा पायवैष्टा 'दन्दशंका निरस्तं नर्मुचेः शिरः ।। सोमस्य । विपिः । असि । तव । इव । मे । विधिः । भूयात् । अमृतम् । असि । मृत्योः । मा । पाहि । . दियोत् । मा । पाहि । अवेष्टा इत्यव-इष्टाः । दन्दशूकोः । निरस्तमिति निः-अस्तम् । नर्मुचेः । शिरः ।। । .. यजमानायतने शार्दूलचर्मोपस्तृणाति-- सोमस्य विपिरप्ति' इति ।। 'सोमस्य या विपिः दीप्तिः सैव त्वम् असि दीसत्वात् व्यापित्याच्छान्तत्वाच्च । "तब 'इव 'मे ममापि विषिः 'भूयात् दीप्ता व्यापिनी शान्ता चेत्याशास्ते ।। चर्मणोऽधस्ताद्रजतमुपास्यति अमृतम् ' इति ॥, 'अमृतम् अमरणहेतु: "असि इति । 'मृत्योः 'मा 'पाहि । “ मृत्योर्वा एष वर्गः । यच्छार्दूल: " ( तैना १.७.८) इति शालचर्मणोऽधस्तादन्तर्धानकरणेन मृत्योरन्तर्धानकरणमाशास्ते ।। । त्रयोदशेऽनुवाके दिग्पास्थापनमुक्तम् । धतुर्दशेऽभिषेक उच्यते । सोमस्येति ॥ कल्पः- "अमेण प्रशास्तुधिष्णिय खादिरीमौदुम्बरी याऽऽसन्दी प्रतिष्ठाप्य सोमस्य विपिरसीति तस्यां शार्दूलचर्म प्राचीनप्रीवमुत्तरलोमाऽऽस्तीर्य "" (आपश्री १०.१५.५) इति ॥ पाठरतु- सोमस्य स्विपिरसि सदेव मे विपिभूयात् ' इति ॥ हे शार्दलचर्म, वं सोमस्य दीहिः मसि मतः तव इद मे दीप्तिः भूयात् ॥ विधत्ते-" सोमस्य विपिरसि तवेव मे विपिभूयादिति शाळधर्मोपस्तृणाति । पैव सोमे रिवपिः । या शार्दूले । तामेवावरुन्दे" (सैमा १७.८) इति । २० शालधर्मगता दीति एट्दा सोमदीहिरवेन भावनादुमयावरोधः ॥ अमृतमिति ॥ कल्पः- "भमृतमसीति सस्मिातमानं हिरण्यं निधाय" (भापत्री १०.१५.५) इति । तस्मिशालधर्मणि ॥ पाठस्नु-'अमृतमसि मृत्योमा पाहि ' इति ॥ हिरण्यस्यामृत- स्वमसम पूर्वमुक्तम् ॥ हिरण्यस्य स्थापनं तरप्रमागं च क्रमेण विधत्त-" मृत्योयां वर्णः । यच्छादलः । अमृतर हिरण्मम् । अमृतमसि मायोमा पाहीति हिरण्यमुपास्यति । भमतमेव मृत्योरन्तर्धते । २५ पाठमानं भवति । शतायुः पुएरः शतेन्द्रियः। मायुष्येयेन्द्रिये प्रतितिति " (वैया १.७.८) इति । वो देह ·" ५ भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता अभिषेकः) उपरिष्टात् सुवर्णमधिनिदधाति-'दिद्योत्' इति ।। दिद्युत् आयुधमुच्यते । श्रुतेः फिपि द्विवचनम् , “ घुतिस्वाप्योः संप्रसारणम् " ( पा ७.४.६७) अत्रापि भवति । ततो मां "पाहि । " सुपा सुलक् " ( पा ७.१.३९) इति पञ्चम्या लुक् । वर्णव्यत्ययेन उकारस्योकारः । यद्वा-घुतेर्विचि द्विवचने गुणे दिघोदिति । शम्दान्तरं दितेः दिद्युत् अवखण्डनकृदिति केचित् । सुवर्णविशेषणं वा । हे सुवर्ण 'दिद्योत् द्योतमान, ''मा मां पाहि इति ॥ क्लीवं सीसेन विध्यति |---'अवेष्टाः' इति । अवेष्टाः विनाशिताः । अवपूर्वो पजिविनाशने । 'दन्दशकाः दशनशीलाः सर्पादयः । “यजजपदशा यडः" (पा ३.२.१६६) इत्यूकप्रत्ययः ।। लोहिसायसं पादेन निरस्यति-निरस्तम् । इति गायत्र्यैकपदया || निरस्त निष्कृप्यास्तं 'नमुचेः 'शिरः, न मुञ्चति पुरुषमिति नमुचिः अधर्मः । न मुञ्चत्यधर्ममिति वा १० नमुचिरसुरः बाधकः, तस्य शिरो निरस्तमनेन लोहितायसेन ॥ अभिषेकानवेक्षते - सोमः' इति षट्पदया त्रिष्टुभा ॥ "सोमः 'राजा 'वरुणः 'च 'देवाः च अन्ये ''ये 'धर्मसुवः धर्मस्यानुज्ञातारः उत्पादयितारो वा । "ते ते 'वाचं 'सुधन्ता प्रेरयन्तु । "ते ते 'प्राणं 'सुवन्ताम् इत्यादि स्पष्टम् ।। दिद्योदिति ॥ कल्प:- " दियोन्मा पाहीति सौवर्णेन शतमानेन शतक्षरेण शतकृष्णलेन १५ यजमानस्य शीर्षरधि निधते" (आपश्री १०.१५.५). इति ॥ हे विद्योत् द्योतनात्मक शिरस्यभिषेक- जलसेचनार्थ स्थापित शतच्छिद्रयुक्त सुवर्णपात्र, स्वं मां रक्ष ॥ विधत्ते-"दिद्योन्मा पाहीत्युपरिष्टा- दधिनिदधाति । उभयत एवास्मै शर्म दधाति " (तंबा १.७.८) इति । उभयतोऽधस्तादुपरिष्टाचामृत- रूपस्य सुवर्णस्य स्थितत्वात् सुखं भवति ।। अवेष्टा इति॥ कल्पः - "भवेष्टा दन्दशूका इति दक्षिणत आसीनं क्लीय सीसेन विध्यति" (योश्री १२.१०) इति । दन्दशकाः सपाः भवेष्टाः विनाशिताः ॥ विधत्ते-" अवेष्टा दन्दशूका इति क्लीयर सीसेन विध्यति । दन्दशकानेवावयजते । तस्मात् क्लीब दन्दशका द शुकाः" (तैना १.७.८) इति । यस्मात् सर्पस्वेन भावितं सीस क्लीवे पातितं तस्मालोकेऽपि क्लीब पुरस्वरहितं पलायनायक्षम बहुवल्मीकोपेतेऽरण्ये गच्छन्तं सर्पा दन्दरका दंशुका भवन्ति । देशशीला इत्यर्थः ।। निरस्तमिति ॥ कल्प:-" सन्येन पदा लोहितायसं निरस्यति निरस्त नमुः शिर इति (यात्री १२.१०) इति ॥ लोहितायसं ताम्र पूर्व फेनेन पातितं यत् 'नमुचेः शिरः तदिदं ताम्ररूपं सन् निरस्तं परित्यक्तम् । एतच्च सानं नापितस्योपरि प्रक्षेसम्यम् । अत एवाऽऽपस्तम्ब भाह--" तामारोहन् यजमानोऽवेश दन्दशका इति दक्षिणेन पदा सीसं पण्डकाय प्रत्यस्यति, निरस्त नमुचेः शिर इति सन्येन लोहितायस केशवापाय, तो बहिर्वेदि निरस्यतः" (आपश्री १८.१५.६-७) इति ।। विधत्ते- "निरस्तं नमुः शिर इति लोहितायसं निरस्यति । पाप्मानमेव नमुचि निरवदयते (तैमा १.७.८) इति ॥ १. तं.नि-धुतेः। २-२ त्रि.मै-मा; तं-माम् । २. "" २५ ·४१२ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१५ [ अभिषेक सोमो राजा वरुणो देवा धर्मसुवश्च ये। ते ते वाचः सुवन्तां ते ते प्राण संवन्तां ते ते चक्षुः सुयन्तां ते ते श्रोत्र सुवन्ताः सोमस्य त्वा धुम्नेनाभि पिंञ्चाम्यने(१)स्तेजेसा सूर्यस्य वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेणे मित्रावरुणयोर्वीर्येण मरुतामोजसा, सोमः । राजो । वरुणः । देवाः। धर्मसुत्र इति धर्म-सुवः । च । ये ॥ ते। ते । वाचम् । सुवन्ताम् । ते। ते । प्राणमिति प्र-अनम् । सुवन्ताम् । ते । ते । चक्षुः । सुवन्ताम् । ते । ते । श्रोत्रम् । सुबन्ताम् । सोम॑स्य । त्वा । घुम्नेन । अभीति । सिञ्चामि । अग्नेः (१) । तेजसा । सूर्यस्य । वर्चसा । इन्द्रस्य । इन्द्रियेण । मित्रावरुणयोरिति मित्रा-वरुणयोः । वीर्येण । मरुताम् । ओज॑सा । अध्वर्युरभिपिञ्चति-'सोमस्य ' ॥ सोमस्य : घुम्नेन दीप्त्या सह यशसा या त्वाम् 'अभि "पिश्चामि 'अस्योपरि क्षारयामि त्वाम् । 'अग्नेः 'तेजसा अभि पिश्चामि स्वामित्येव.। एवं 'मरुताम् 'ओजसा इत्यादि निगदसिद्धम् । क्षत्राणां-बलाना, सर्वेषामपि क्षत्रपतिः 'असि त्यम् , पुनरेकस्य पतिवादित्यसमासेन प्रतिपाद्यते; " गवामसि गोपतिः " ( तैना २.८.२) इति यया। न सोम इति ॥ कल्प:-- " नावाहुं तिष्ठन्तं माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यमिपिञ्चति सोमो राजे- १५ स्यभिमन्य सोमस्य वा घुम्नेनाभिपियामीति पालाशैन पुरस्ताद वयुरेवमितरत्रौदुग्वरेण दक्षिणतो मझा राजन्यो वाऽऽश्वरथेन पत्राद्वैश्यो नैयग्रोधनोत्तरतो जन्यः" (भापधौ २८.१५.१०, १८.१६.१-५) इति । जन्यः सप्पा ॥ अभिमन्त्रणमन्त्रपाठस्तु--'सोमो राजा बरणो देवा धर्मसुवश्व ये। ते ते वाचर सुबन्तां ते ने प्राणर सुबन्तां ते ते चक्षुः सुबन्ता ने ते प्रोत्रः सुदन्ताम् ' इनि ॥ य: 'सोमः राजा वरणः यो राजा 'ये धान्ये देवा गृहपत्यग्न्यादयः धर्मसुवः धर्ममनुजारन्तः सन्ति ते सर्वे तय २. वाघम् मनुनानन्तु । एवं प्राणादिषु योज्यम् ॥ सोमस्येति ॥ अभिषेकमन्त्रपाठस्नु--' सोमस्य त्वा शुग्नेनाभि पियाम्पग्नेस्तेजमा सूर्यस्य धधमेन्द्रस्येन्दियेन मित्रावरुणयोवीण महतामोजमा' इति । हे यजमान, वां सोमस्य 'धुग्नेन दीपया अमि पिबामि । एवम् ' भनेः तेजसा ' इत्यादी योग्यम् ।। अभिमन्त्रणमन्त्रस्य प्रयोजन दर्शयति-"प्राणा भात्मनः पूर्वऽभिषिच्या इत्याहुः । मोमो राजा वरुणः । देवा धर्ममुवश्च ये। ते ते २५ वापर मुवन्तां ते ते प्राण मुदन्तामित्याह । प्राणानेवाऽऽरमनः पूर्वानभिषिञ्चति " (तया १.७.८) दनि । पारमनो यजमानस्य प्राणा वागादयो ये सन्ति ते यजमानाभिषेकात् पूर्वमभिषिच्या "इत्यभिज्ञा भा। युक्तो हि तेपाममूतानां मन्त्रपारमाणाभिषेकः । मन्त्रे हि सोमादयो ३. ति.तस्योपरि। १-१ आ.क-दयाहुरभिज्ञाः ।

·१.८.१४) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता अभिषेक:] क्षत्राणां क्षत्रपतिरस्पति दिवपाहि समाववृत्रन्नधुरागुदींचीरहिं बुनियमर्नु संचरन्तीस्ताः पर्वतस्य वृष्भस्य पृष्ठ नाश्चरन्ति स्वसिचे इयानाः ॥ क्षत्राम् । क्षत्रपतिरिति क्षत्र-पतिः । असि । अतीति । दिवः । पाहि । समावृन्निति सम्-आवृत्रन् । अपराक् । उदीचीः । अहिंम् । बुनियम् । अन्विति । संचरन्तीरिति सम्--चरन्तीः । ताः । पर्वतस्य । वृषभस्य । पृष्ठे । नावः । चरन्ति । स्वसिच इति स्व- -सिचः । इयानाः ।। स त्वं "दिवः घुमतः सर्वान् सोमादीन् धुलोकवासिनो घा सोमादीनतिक्रम्य एनं यजमानं पाहि । यद्वा----यजमान एवोच्यते, हे यजमान, त्वामभि पिश्चामीति । क्षत्राणां क्षत्रपतिरसि त्वं दीप्तिमतो- ऽतिक्रम्य लोकान् पाहि, दियो वा उपरि पाहि । " पातौ च बहुलम् " (पा ८.३.५२ ) इति सत्वम् । कस्कादिर्वा द्रष्टव्यः (पा ८.३.४८)। १. ऊर्थ धाराः समुन्मार्टि--' समाववृत्रन् ' इति त्रिष्टुभा ॥ एकीभूत्वा समन्ताद्वर्तन्ताम् । 'अधराक् अधरतात् गताः । 'उदीची: ऊर्ध्वगाः उपरक्षणं चैतत् ; सर्व देई व्याप्प वर्तन्तामनेनोन्मार्जनेन । वृतेर्लडि व्यत्ययेन श्लेश्वड् । “घुद्यो लडि" (पा १.३.९१ ) इति परस्मैपदम् | “ बहुलं छन्दास " (पा ७.१.८) इति रुट् । 'अहि स्थिराणि रथानानि 'बुनियं मुषिराणि च 'अनु 'संचरन्ती अनुक्रमेण संचरन्त्यः । अहिं बुनियं वाऽनुप्राप्य संचरन्ती: १५ देवा पागादीनभिषिक्ताननुजानन्वित्येवावबुध्यते । तस्मात् तत्पाठ एवाभिषेकः । स च पाठः प्रथमतः कृत इत्यसौ पूर्वाभिषेकः ॥ अभिपेकान्ने प्रथमभागस्य शाखान्तरपाठं (वासं १०.१७) निराकृत्यानस्य पाठं विधत्ते--" यद्यूयात् । भग्नेस्त्या तेइसाऽभिषिञ्चामीति । तेजस्येव रयात् । दुधर्मा तु भवेत् । सोमस्य त्वा घुग्नेनाभिषिश्यामीत्याह । सौग्यो धै देवतया पुरुषः । स्वयैवैनं देवतयाऽभिषिञ्चति " (सेवा १.७.८) इति । " सोमो वै रेतोधाः" (नेत्रा १.७.२) इत्यादौ रेतोधारिणः पुरुषस्य सोमत्यनिरूपणात् २० पुरुषः सोमदेवत्यः । सोमदेवतयाऽभिपेके सति लावण्यलाभात् दुश्चमत्वं न भवेत्॥ उक्तभागानां पाठं तत्तत्प्राप्त्या प्रशंसति-" भग्नस्तेजसेत्याह । तेज एवास्मिन् दधाति । सूर्यस्य वर्चसेत्याह । चर्च एवास्मिन् दधाति । इन्द्रस्येन्द्रियणेत्याह । इन्द्रियमेवास्मिन् दधाति । मित्रावरुणयोवीणेत्याह । वीर्यमेवास्मिन् दधाति । मरुतामोजसेत्याह । भोज एवास्मिन् दधाति " (तैमा ९.७.८) इति ।। क्षमाणामिति ॥ कल्प:-. "क्षमाणां क्षत्रपतिरतीत्यभिषिच्यमानमभिमन्त्रयते " (भापश्री १८.१६.६) इति ॥ हे यजमान, स्वं क्षत्रियाणां पतिः मिसि। नात्र पांचित् पतिः, - २५ ४.तं.त्रि-अर्ध्वगताः। २. म४.म६.म३- जानन्त्वित्येव श्रूयते ।'

·। ४१४ तैत्तिरीय-संहिता.. (१.८.१४ [अभिषेक रुद्र यत् ते नयी परं नाम तस्मै हुतमसि यमेष्टमसि । रुद्रे । यत् । ते । यि । परम् । नाम । तस्मै । हुतम् । असि । यमेष्टमिति यम-दृष्टम् । असि ।। "ताः । 'पर्वतस्य पर्ववतः । " पर्वमरुद्भ्यस्तः" (पा ५.२१२२ या १०) इति मत्वर्थीयस्तः । वृषभस्य प्रधानस्य वर्षितुर्वा यजमानस्य 'पृष्ठे देहस्योपरि 'नावः नाव्या इवापः 'चरन्ति प्रभूताः ५ प्रवर्तन्ते, 'स्वसिचः स्वयमेव सर्वमग सिञ्चन्त्यः, 'इयानाः सर्वमङ्गं व्याप्नुवन्यः । लिटः कानजादेशः (पा ३.२.१०६)। यद्वा–समाववृतन् संहत्य समन्तात् वर्तन्ताम् । अधरा- गुपरिष्टाच्च सर्वास्वपि दिक्षु अहिं मे बुनियमन्तरिक्षं चानुसंचरन्त्यः मेवमनुप्राप्यान्तरिक्ष वर्तमानाः। वर्षकाले पर्वतस्य ,पर्ववतो वृषभस्य वर्पितुः मेघस्य पृष्ठे नाव्या आप इस प्रभूताः संचरन्ति ओपधिनिष्पत्तये । स्वसिचः स्वयमेव विश्वं सिञ्चन्त्यः इयाना दिगन्तं व्याप्नुवत्यः १० इति । नौभिः कार्याभिः कारणभूता आपो लक्ष्यन्ते ।। आग्नीधे प्ररेकं जुहोति---'रुद्र यत्ते' इति ॥ हे "रुद्र यत् ते तव रुद्रेत्यादिकं नामधेयं परमुत्कृष्टं क्रयि क्रीणात्यात्मसात् करोति । विश्वमिति ऋयि । छान्दस इप्रत्ययः । किं तु सर्वेषां क्षत्रियाणाम् । अनेनैवामिप्रायेण क्षत्रशब्दस्य द्विरुक्तिः ॥ मन्त्रसामर्यादोषक्षत्रिय- पवित्वसिदि दर्शयति-- “क्षत्राणां क्षत्रपतिरसीत्याद । क्षत्राणामेवेन क्षत्रपति करोति" १५ १.७.८) इति ॥ अतीति ।। कल्प:--" कृष्णविषाणया वासांसि विचचुत एक द्वे सर्वाणि वा। एतान्युत्कर उदस्यस्यति दिवस्पाहीति" (भापत्रौ १८.१६.९-१०) इति ॥ यान्यभिषेककाले लेपलिप्तानि वखाणि वेषामेव त्यागः । हे यजमान, दिवो घोतमानानन्यान् पार्थिवानतिक्रम्य स्वमेव सर्वा भूमि पाहि ॥ पुशब्दस्यतरपुरुषपरत्वं दर्शयति-" अति दिवस्पाहीत्याह । अत्यन्यान् पाहीति याचैतदाह " (तंबा २. १.७.८) इति ॥ समाचबन्निति ॥ कल्प:--" समावरिति येऽभिपिय्यमानस्य लेपा व्यवनयन्ति । तान् पाल्मार्टि " ( भापधौ १८०१६.७-८) इति ॥ पाठस्तु-समाववृतराधरागुदीचीरहिं एप्निये. मनु संचरन्तीस्ताः पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठे नावश्चरन्ति स्वसिच इयाना' इति ॥ या बापो लेपरूपेण सन्ति अधरार मधोगताः, 'उदीची जावं गताः, समापवृनन् सम्यगावृत्य स्थिताः, न हीयते २५ इत्यहिरुसमागम्, बुध्नस्य पादस्याप्रभागो युनियः, शिरप्रभृति पादानपर्यन्तमनुक्रमेण संचरनित भरता: भा: 'पर्यतस्य वृषभस्य पृष्ठे पर्षवसस्य वणक्षमस्य मेघस्योपरि नद्यां ना इव चरन्ति । यदा नायो नायोग्या पहलांचरन्ति । कोदश्यः ? 'स्वसियः स्वमात्मीयं यजमानक्षेनं सियन्तीति स्यसिधः। इपानाः भागठनयः, पाहुल्येन मध्य प्रमयन्त्य इत्यर्थः । वननिरसनमन्त्रः पूर्वमानातोऽपि सामप्यात् पश्चात् प्रयोक्तायः ॥ लेपोदकानामध्यांधोमागयोः सम्यगात्य स्थित्या राष्ट्रध्रौव्यसंपति ३. दर्शपति-" समावग्रनधरागुदीचीरित्याह । राष्ट्रमेयास्मिन् ध्रुवमकः" (नेमा १.७.८) इति ॥ रति कप:--" मानी परेक जुहोति रुक यत्ते कयी परं नाम तस्मै दुतमसि यमेटमसि स्वाति" (पानी १२.११) इनि । भत्र माहाकारोऽध्यादतः । हे रद, 'यत् व्य परम् उत्कृष्ट नाम * [आपयोगूशानुसार शुकृतः । लिसिनपुस्तके पूर्वमुद्रितपुस्तकयोः "विरो' इति । (वैमा . 1 ·अभिषेक १ छान्दस । । १.८.१४) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ४१५ प्रजापत न त्यदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । । यत्कोमास्ते जुहुमस्तनौ अस्तु वयः स्याम पतयो रयीणाम् ॥ १४ ॥ [ अग्नेश्चैकादश च ] प्रजापत इति प्रजा-पते । न । त्वत् । एतानि । अन्यः । विश्वा जातरनि । परीति । ता बभव। यरकामा इति यत्-कामाः । ते । जुहमः । तत् । नः । अस्तु । वयम् । स्याम । पतयः । रयीणाम् ॥ १४ ॥ ( मैसं २.६.१०-११; कासं १५.७, वासं १०.१०, १४-२०] छान्दसं सांहितिकं दीर्घत्वम् । करोत्यर्थे वा क्रीणातिः । अन्य-आह-करोतेः कर्मणि , केन्प्रत्ययः । के इति कर्मनाम । सप्तम्येकवचने अयादेशः । “ सावेकाचः " (पा ६.१.१६८) इति व्यत्ययेन न प्रवर्तते । ऋयि कर्मणिकर्मणि यदुपादीयते शिवो रुंद्रः त्र्यम्बकः कृत्तिवासा १० विरूपाक्ष इत्यादि तब नाम 'परं प्रशस्त तस्मै इदं 'हुतं तदिदमिति खमेव असि । 'यमेष्टं यद्यमेनापीष्टं पूजितं तच्छुत्वा मृत्युरपि बिमेति, तेन च मनसा तत् पूजितमिति भावः । तदिदं त्वमेव असि । यजतेनिष्ठा । " तृतीया कर्मणि " (पा ६.२.४८ ) इति पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम् । तस्मात्तव नाम्ने इदमुदकाख्यं हविर्नुहोमीति शेषः । यद्वा—लिडर्थे आशिषि लोट् । पुरुषव्यत्ययः । तस्मादिदं हुतमसि हुत भूयादित्यर्थः, यमेष्टं चास्त्विति ॥ . युवराजस्य प्रतिहितस्य गृहे जुहोति--'प्रजापते' इति त्रिष्टुभा ॥ हे "प्रजापते, खत्तः अन्यः कश्चिदपि तानि एतानि "विश्वा विश्वानि 'जातानि जन्मवन्ति वस्तूनि .. शादिक " नमः शर्वाय च पशुपतये" (तैसं ४.४.५) इत्यादिश्रुतिप्रसिद्ध 'क्रयि जपपरान् पुरुषान् फलप्रदानेन क्रीणाति वशीकरोतीति ऋयि, 'तस्मै नाम्ने 'हुतम् असि । भभिपेकशेषभूतं पात्रस्य जलं हुतमस्तु । तच्च यमस्य इष्टम् भस्तु ॥ विधत्ते-- " उच्छेपणेन जुहोति । उच्छेपणभागो घे रुद्रः । २१ भागधेयेनैव स्वं निरवदयते " (तैना १.७८ ) इति । " यदप्रये स्विष्टकृतेऽदति भागधेयेनैव तदर समर्धयति " इति श्रुतत्वात् रुद्रस्योछेपणभागत्वम् ।। तत्रैव कंचिद्विशेष विधत्ते--" उदङ्मरेत्यानीधे जुहोति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते" (तैमा १.७.८) इति ॥ नाम्न माहुतिप्रदाने प्रयोजनं दर्शयति- "रुद्र यत्ते कयी परं नामेत्याह । यद्वा भस्य कयी परं नाम । तेन वा एष हिनस्ति । य हिनस्ति । तेनैवेनर सह शमयति " (तैना १.४.८) इति । एष रुद्रतेनैव २५ शादिनाम्ना स्वक्रोधविषयं पुरुष हिनस्ति । तथा सति यो वभ्योऽस्ति तमेनं पुरुष तेनैव धातकेन नाम्ना सह शमयति । माहुतिदानेन धातकं नाम शाम्यति । तदानीमेव वयोऽपि शाम्यति, वश्यत्वं निवर्तत इत्यर्थः ॥ 'यमेष्टम् । इत्यस्य पदस्य तात्पर्य दर्शयति-" तस्मै हुतमप्ति यमेष्टमसीत्पाद । यमादेवास्य मृत्युमवयजते" (तेवा १.७.८) इति । यमस्येष्टसिद्धौ तदनुग्रहादेव यजमानस्यापमृत्यु विनाशयति । ३. [ शुद्धीकृतः पाठः लिखितपुस्तकेषु पूर्वमुद्रितपुस्तकयोश्च 'शिवाय'111४. भा-'प्रदानेन । . परि ·। ४१६ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१४ [मभिपकः 'वभूव परिभवति व्याप्नोति परिगृह्णाति वा । यद्वा-त्वदेतानि त्वत्तो जातानि विश्वानि वस्तुनि कश्चिदन्यः परिवभूव न त्वमेत्र परिभवसि, तस्मादेवं तावन्महानुभावस्त्वम् । न च मया किंचि- दज्ञातमस्ति; अतः 'यत्कामाः यत्फलं कामयमानाः ते 'जुहुमः तत् 'नः अस्माकम् 'अस्तु स्वत्प्रसादात् स कामोऽस्माकं संपद्यताम् । " शीलिकामिभिक्षाचरिभ्यः " (पा ३.२.१ वा ७) ५ इति णः, पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च । इदं तु विशेषणेत्याह-वयं रयीणां धनानां पतयः सर्वदा "स्याम इत्याशास्ते ॥ इत्यष्टमे चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ प्रजापत इति ॥ कल्प:- अत्रैतेषामभिपेकाणां मुख्यपाने संसावान् समवनीय प्रति- हितस्य गृहानेत्य अन्वारब्धयोः प्रतिहिते च महिन्यां च जुहोति । प्रजापते न वदेतान्यन्य इति १. (पौत्री १२.११) इति । प्रतिहितोऽत्यन्तप्रियपुत्रस्तं च महिषी च स्पर्शयित्वा जुहुयात् ॥ पाठस्तु- 'प्रजापते न स्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो भस्नु वयर स्याम पतयो रपीणाम् ' इति ॥ हे 'प्रजापते, "त्वत् अन्यः कोऽपि पुरुष उत्पनानि तानि एतानि विश्वानि न परि "पभूव परिभवितुं समयों नाभूत् । परिभवः सृष्टेरप्युपलक्षणम् । सृष्टिसंहारयोरशक्त इत्यर्थः । अतः "ते सव वयं यत्कामाः 'जुहुमः तत् फलमस्माकम् 'अस्तु । 'वयं धनानां पतयः स्याम ॥ विधत्ते- २५ "प्रजापत म स्वदेतान्यन्य इति तस् गृहे जुहुयात् । यां कामयेत राष्ट्रमस्य प्रजा स्यादिति । राष्ट्रमे- पास्यै प्रजा भवति" (तैमा १.७.८) इति । भस्यै प्रजा राष्ट्रं स्यात् । प्रियाया भार्यायाः पुत्रो राष्ट्र पालयितुं समर्थो भूयादित्यर्थः ॥ विधत्ते--- " पर्णमयेनावयुरभिषिञ्चति । ब्रह्मवर्चसमेवास्मिन्त्विपि दधाति । औदुम्बरेण राजन्यः । उर्जमेवास्मिनलाद्यं दधाति । भवत्येन वैश्यः । विशमेवास्मिन् पुष्टिं दभाति । नैयग्रोधेन अन्यः। मित्राण्येवास्मै कल्पयति । भयो प्रतिष्ठित्यै " (तैमा १.७.८) इति । २. प्रह्मवर्चसमेव त्विपिमध्ययनादिकृतमुत्कर्षम् । अमेवानाचं पलप्रदम प्रियं चानम् । विशमेव पुष्टि करप्रदातृप्रजासंपत्तिम् ॥ मन्त्र विनियोगसंग्रहः- "सोमाऽऽसम्यां म्याघ्रचर्माऽऽस्तीयांमृ स्वर्णक क्षिपेत् । दियोद्वाजा स्पर्णपात्रं दध्यान्मूनि शतक्षरम् ॥१॥ सवे रोहनिहाऽऽसन्दी क्लीयं सीसेन विध्यति । निरस्तं केशवापाय निरस्येल्लोहितायसम् ॥ २॥ सोमोऽदर्घमन्त्रयेत सोमस्येस्पमिपिञ्चति । 'क्षत्राभिषिक्तं संमन्य त्यजेदनमतीत्यतः ॥३॥ समालेपान्मार्जन स्यात् दशेपं जुहोति हि । प्रजापते काम्यहोमो मन्त्रा द्वादश वर्णिताः ॥ ४॥" इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीपे वेदार्यप्रकाश कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्देऽष्टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ ५. मे-वाप्नोति । ५.३-अपेठे मा-तते'। ६. मा-षेकपात्राणाम् । ७. मे३-दानाभिषिक्तम् ; म४- ३५ शामिषेकम् । २५ ·» मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता रयेन विजयः] इन्द्रस्य वोऽसि यात्रघ्नस्त्वयाऽयं वृनं वध्यान्- मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिपी युनज्मि यज्ञस्य योगेन विष्णोः क्रमोऽसि इन्द्रस्य । वजः । असि । वात्रैन इति वात्र-प्नः । त्वया । अयम् । वृत्रम् । वथ्यात् । मित्रावरुणयोरिति मित्रा-वरुणयोः । त्वा । प्रशासोरिति प्र-शास्त्रोः । प्रशिति प्र-शिपा । युनज्मि । यज्ञस्य । योगेन । विष्णोः । क्रमः । असि । रथमुपावहरति - इन्द्रस्य' इति ॥ व्याख्यातम् (तैसं १.८.१२)। यो वृत्रं हत- वान् तस्य इन्द्रस्य 'वज्रः वृत्रवधसाधनभूतो रथः असि, तस्मात् तादृशेन त्वया 'अयं यज. मानः "वृत्रं "वध्यात् इति ॥ प्रष्टियाहिनं रयं युनक्ति----'मित्रावरुणयोः' इति || "मित्रावरुणयोः प्रशास्त्रोः। औणादि- कस्तृच (द्र. उ २५९) । तृच इडभावः । 'प्रशिषा प्रकृष्टेन शासनेनाज्ञया' वा 'युनज्मि । १० 'शास इदइहलोः " (पा ६.४.३४ ) इतीत्वम् । “ शासिवसिघसीनाम् " (पा ८.३.६०) इति पत्वम् । 'यज्ञस्य 'योगेन हेतुना यज्ञो यथा युज्येतेति ।। रथमभिप्रेति - विष्णोः' इत्यादि । व्याख्यातम् (तैसं १.७.७) ।। चतुर्दशेऽभिपेक उक्तः । पञ्चदशे श्येन विजयोऽभिधीयते । इन्द्रस्येति ॥ कल्प:-" इन्द्रस्य वञोऽसि वाग्न इति स्थमुपावहृत्य " (भापश्री १०.१०.१) १५ इति ।। पाठस्तु-'इन्द्रस्य वज्रोऽसि वात्रघ्नस्त्वयाऽयं वृन्न वाध्यात्' इति व्याख्यातो वाजपेये। विधत्ते- इन्द्रस्य वनोऽसि वार्वघ्न इति रथमुपावहरति विजित्यै " (वा २.७.९) इति ॥ मित्रावरुणयोरिति ॥ कल्प:-"अथ दक्षिणं योग्यं युनक्ति मित्रावरुणयोस्रथा प्रशास्त्रो प्रशिषा युनज्मि यज्ञस्य योगेनेति " (द.आपश्री १८.७.१) इति ॥ हे दक्षिणाश्व, स्वां प्रशाम्रोः आज्ञा- पयित्रोः मित्रावरुणयोः प्रशिपा प्रशासनेन यज्ञसंबन्धिनिमित्तं रथे युनज्मि । मित्रावरुणपदाभिप्राय' २. दर्शयति--" मित्रावरुणयोस्त्या प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मीत्याह । ब्रह्मणैवनं देवताभ्यां युनक्ति" (तैया १.७.९) इति । ब्रह्मणा मन्त्रेण प्रतिपादिताम्यां मित्रावरुणदेवताम्प प्रशासितो युनक्ति ॥ रथस्याश्चन्नयोपे- तत्व विधत्ते-"प्रष्टिबाहिम युनक्ति । प्रष्टिवादी वै देवरथः । देवरथमेवास्मै युनक्ति" (तैवा १.७.९).. इति ॥ तादशं रथं प्रकारान्तरेण प्रशंसति--"प्रयोऽश्वा भवन्ति । रथश्चतुर्थः । द्वौ सम्येष्ठसारथी । पट् संपद्यन्ते । षड्दा ऋत्तवः । प्रस्तुभिरेवैनं युनक्ति" (तैया १.७.९) इति । सव्येष्ठत्या दक्षिणस्थेत्य. २५ ध्याहार्यम् । ततः पार्श्वद्वयवर्तिनी द्वौ सारथी संपद्यते । विष्णोरिति ॥ कल्प:--" विष्णोः क्रमोऽसीति रथं यजमानोऽत्येति " (मापनौ १८.१०.२) इति । पाठस्तु-'विष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः फ्रान्तमसि विष्णोविकान्तमसि' इति । एते त्रयो मन्त्रा १. त्रि-'नेनानुज्ञया। आपश्रीसूत्र-वाघ्नः नास्ति ।। १. म६.मै३- वणशन्दाभि 1], आपनौस्त्रे ३० 'अभ्येति ' इति ।।। " ·। ४१८ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१५ [रथेन विजयः विष्णोः कान्तमसि विष्णोविक्रान्तमसि मरुतो प्रसवे जैपमाप्तं मनः विष्णोः । क्रान्तम् । असि । विष्णोः । विक्रान्तमिति वि-क्रान्तम् । असि । मरुताम् । प्रसव इति प्र-सवे । जेषम् । आप्तम् । मनः । । ~ -- रथमातिष्ठति मरुताम् ' इति ॥ 'मरुतां प्रसवे अनुज्ञापां सत्यां मरुद्भिरेवाहं 'जेषं ५ जीयास शत्रून् । जयतेर्लेटि " सिम्बहुलं लेटि" (पा ३.१.३४ ) इत्यडागमः । इतश्च लोपः ॥ कूबरमभिमन्त्रयते--'आप्तम् ' इति ॥ 'आप्तं सुहृद्भूतं यत् मनः तदेव त्वम् 'असि । यद्वा-यत् मनसेप्सितं तन्मन उच्यते । मननीयं या मनः । तासर्व मया आप्तं लब्ध- .: मनेन कर्मणा । किंच--- अहम् 'इन्द्रियेण चक्षुरादिना वीर्येण च प्रजननसामर्यनैश्चर्येण वा संगतोऽस्मि । योग्यं क्रियापदमध्याहियते । " इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गम् " (पा ५.२.९३ ) इति १. निपात्यते ॥ -- वाजपेय घ्याख्याताः (तसं १.७.७)। विधत्ते-" विष्णुक्रमान् क्रमते । विष्णुरेव भूत्वमाल्लोकानभि- जयति " (सेवा १.०.९) इति ।। प्रियपुत्रस्यान्वारम्भणं विधत-"यः क्षत्रियः प्रतिहितः। सोऽन्वारभते । राष्ट्रमेव भवति" (वैया १.७.९) इति । प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ " प्रससाहिष" इत्येतामृचं विधत्ते- "निष्टुभाऽन्दारमते । इन्द्रियं वै त्रिष्टुक् । इन्द्रियमेव यजमाने दधाति " (तया १.७.९) इति । १५ सेयमृगुपानुवाश्यकाण्डे , चतुर्थप्रपाठकान्ते "खम वृद्धयः ", (वैसं ३.४.११) इत्यस्मिन्मनुवाके समाम्नांतति तत्र व्याख्यास्यते । भरतामिति || कल्य-"महतां प्रसवे जेपमिति प्रयाति ". (मापश्री १०.१७.५) इति ॥ मएसंशकानां देवानामनुज्ञायां सरयामहं जेप्यामि ॥ तदनुज्ञायां जयहेतुताम् दर्शयति-"मरुतां प्रसवे जेपसिरमाह । महाभिरेव प्रसूत उज्जयति" (तमा १.४.९) इति ।। २. आतमिति ॥ कल्पः- " सधन राजन्यः पुरस्तादुत्तरतो वाऽवस्थितो भवति । तस्मा प्रतानिनस्यति आसं मन इति" (जापा १८.१७.६-७) इति ।। 'मनः अभिमतम् मासं प्राप्तम् ॥ - भमुमेवाचे दर्शपति-आतं मन इत्याह । यदेव मनमैप्सीत् । सदापत्" (तमा १.७.९) इति ॥ ऐप्पीदातुमिष्टवान् । आपत् प्राप्नोति ॥ विघ- " राजम्यं जिनाति । अनाक्रान्त एयाऽऽक्रमते " (वमा २००९) इति । मागविमोकेन राजन्ये शिते सति स्वयं शत्रुणाऽनपत्रान्त एवं सन् शनुमाकान्त- समिति RE--" मिया समहमिन्द्रिमेण पीधि प्रदक्षिणमावत " (मापना १८.१८) लि। हस्तादीरिदयगतन सामनाई संगतोऽभूवम् ॥ मन्त्रपाटेन वीर्यसंगति दशंपति- "दिपा एप इन्द्रियेश चौगम्यते । यो रामभ्यं जिनाति । समहमिन्द्रिदेश वीर्यस्याह । इप्रियमेष पीपमारमन् भत्त" (वैमा ...१) इति । २५ पान् भवति॥ 3. .

·१.८.१५) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ४१९ रथेन विजयः] समहमिन्द्रियेण वीर्येण पशूनां मन्युर॑सि तवैव में मन्यु यान्- नौ मात्रे पृथिव्यै माऽहं मातरं पृथिवी हि सिर्फ समिति । अहम् । इन्द्रियेण । वीर्येण । पशूनाम् । मन्युः । असि । तव । इव | मे । मन्युः। भयात् । नमः । मात्रे । पृथिव्यै । मा। अहम् । मातरम् । पृथिवीम् ।। हिसिपम् । । वाराही उपानहावुपमुश्चते-पशूनां मन्युः असि' इति ॥ 'पशूनां मन्युः दीप्ति: "५ "असि, क्रोधजन्मा गृह्यते । प्रकृतिशब्देन विकार उच्यते " पशूनां वा एष मन्युः । यद्वरांहः " (तैना १.५.९) इति च ब्राह्मणम् | “ नामन्यतरस्याम् " (पा ६.१.१७७) इति नाम उदात्तत्वम् । तव "इव ममापि "मन्युः "भूयात् , दीप्तिमान् स्याम् ।। इमाममिमृशति-'नमः' इति ॥, 'माने सर्वस्योत्पादयित्र्यै 'पृथिव्यै नमः । उभयत्रापि “ उदात्तयणः " (पा ६.१.१७४ ) इति चतुर्थ्या उदात्तत्वम् ॥ १० तस्य दक्षिणं पादमुपायहरति----'मातरं 'पृथिवीम् 'अहम् मा हिंसिपम् अनेन पादक्रमेण । न हि कश्चिन्मातरं हिनस्ति 'पृथिवी च माता च मा मा हिंसीत् । नहि कंचिदपि माता हिनस्ति । । २० पशूनामिति ।। कल्प:- " पशूनां मन्युरसीति वाराही उपानहाउपमुष्य" (आपनी १८.१७.१२) इति ॥ पाठस्तु-पशूनां मन्युरसि तवैव मे मन्युयात् ' पि ॥' हे वाराहधर्मनिर्मित १५ उपानत् , स्वं पशूनां मन्युस्पा मसि । भयो यथा 'तर मन्युरूपत्वं तद्वत् ममापि वैरिए गन्युः भूयात् ॥ विधत्ते-"पशूना मन्युरसि तवेय में मन्यभूयादिति पाराही उपानहावुपमु यते । पशूनां वा एप मन्यः । यदाहः । तेनैव पशूनां मन्युमारमन् धत्ते" (तैया १.७.९) इति ॥ यराइस्याभिनिवेशाधियं मन्युरूप. स्यम् ॥ धाराहरवं प्रशस्योपानद उपमोकं प्रशंसति-" भाभि या इयर मुपुराणं कामयते । तस्येश्वरेन्द्रियं .. वीर्यमादातोः । पाराही उपागदापमुशते । भस्या एवान्तर्धते । इन्द्रियस्य पीयरवागाय" (मा १.४.९) इति । इयं भूमिः मुपुवाणमभिषितमभिलक्ष्य तदीयमिन्द्रियं वीर्यमादातुं कामयते । कामपित्या घ तस्येन्द्रियं धीर्यमादातमी धरा तक्ता भवति । उपानदुपमोकेन गन्याः समासादविधानं प्रागन भवति । तस्यान्तधाममनारय भम्या ययस्यास्वीकाराय भवति । नम इति ॥ कल्प:-" नमो माने इत्यवोदयन् पृथियीमभिमाध्य" (भापा १८.१०.१२) इति । पाठरतु-'नमो माने यस्य माहे मातरं पृथियार दिलिप मा मां माना विधी दिली' इति ॥ मन्योन्यहिंसाऽभावनानं विस्पष्टम् ॥ एतदेय दर्शयति-"नमो मात्र थिग्या इत्यादिरसा (तमा १.७९) इति ॥ २. मे-मा। " ·१२० तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१५ [ रथेन विजयः मा (१) मां माता पृथिवी हि सीदियदस्पायुरस्यायुमै धेहयूर्गस्यूज मे धेहि युडसि वर्णोऽसि वर्षों मर्यि मा (१)। माम् । माता । पृथिवी। हिसीत् । इयत् । असि । आयुः । असि । आयुः । मे । धेहि । ऊर्छ । असि । ऊर्जम् । मे । धेहि । युङ् । असि। वर्चः । असि । वर्चः । मयि । सव्येऽसे राजतं मणिं प्रतिमुञ्चते--' इयद्' इति ॥ इदं परिमाणमस्य "इयत् । " किमिदम्भ्यां यो ध। " (५.२.४०) इति मतुप् , “इदकिमोरी की'" (पा ६.३.९०)। " यस्येति" (पा ६.१.१४८) लोपः । उदात्तनिवृत्तिखरेण इकार उदात्तः । इयत्तया परिच्छिन्नमसि, तस्मादायुरसीति, आयुरिवेयत्तया परिच्छिन्नत्वात् , आयुहेतुत्वाद्वा; तस्मात् तादृश- स्त्वम् 'मायुः मे धेहि ॥ १. दक्षिणेऽसे औदुम्बरम्-- ऊर्गसि ' इति ॥ "ऊर्ग, अन्नम्, तदेय त्वम् असि तद्धतुर्वा । "तादृशं त्वमूर्ज धेहि ॥ दक्षिण एवाऽसे सौवर्ण---'युडसि! इति ॥ योजयतीति "यु, युक्तो वा। सर्वत्र ऋत्विगादिना किन् (पा ३.२.५९)। " युजेरसमासे " (पा ७.१:७१ ) इति नुम् । " किन्प्रत्ययस्य " (पा ८.२.६२) इति कुत्वम् । तस्मात् त्वम् 'वर्चः दीप्तिः असि । १५ दीरया हि योग्यतां भजते तत् त्वं वर्चः मे 'धेहि स्थापय ॥ इयदिति ॥ कल्प:-"भारुम । मणीन् प्रतिमुचने । इयदसीति राजतम् । अर्गसीत्यौदुग्वरम् । युट्दसीति सीपर्णम् " (आपश्री १०.१०.१३) इति ॥ भौदुग्गरं ताग्रमयम्" । पाठस्नु-'इयदस्या- युरस्यायुर्मे धेयूर्गस्यूज मे धेहि युड्डसि वर्षोऽसि वों मपि धेहि ' इति । "हे राजतमणे, त्वम् इयत् भसि एतावत्परिमाणोऽसि । मन्त्र तत्परिमाणं हस्तेनाभिनीयते । परिमितरवादेवायुःस्वरूपः असि । तस्मात् आयु: मे प्रयत्छ । ताम्रमणे, उई असि बलरूपोऽस्पतो प्रलं 'मे प्रकछ। हे सौवर्णमणे, युद्ध क्षति पारयितुं योग्योऽसि । धारिते मति च 'वर्धः असि तेजरची भवस्यतो मे कान्ति प्रयच्छ ॥ मन्त्राणां पाटादेव तदुक्तफलसिदि दर्शयति-" इयदस्थायुरस्यायमें घेहीरयाद । भायुरेवारमन् धत्ते । ऊर्गस्यून मे धेहीत्याइ । उजमेवारमन् पत्ते । युद्दसि वर्षोऽमि वर्षों मयि धेहोत्याह" । वर्च एवात्मन् (वैया १.७.९) इति ॥ विधते-" एकथा ब्रह्माण उपहरति । एकधैव यजमान मायुरूज वर्षों २५ दधाति " (नया १.७.९) इति । तदिदं मृत्रकारेण स्पीकृतम्--" उपहूतायामिढायामुन्मुच्य मणीन् प्रमणे ददाति" (भापयौ १८.१९.१७) इति । ३.तं.ति-मोरिति । ४-४. ते-ताशस्त्यमूर्ज मे देदि; ति.त्रि-ताश .... मे देहि। २-२. म६.मै३-'हे राजतमणे....धेहीत्याह' नास्ति ।

·४२१ १.८.१५) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता रथेन विजयां] धेह्यग्नये गृहप॑तये स्वाहा सोमा॑य पनस्पतये स्वाहेन्द्रस्य बलाय खाहा मरुतामोजसे स्वाहा हुसः शुचिपदसुरन्तरिक्षसद्धोतो वेदिपदतिथिर्दुरोणसत् । धेहि । अग्नये । गृहपंतप इति गह-पतये । स्वाहा । सोर्माय । वनस्पतये । स्वाहा । इन्द्रस्य । बाय । स्वाहा । मरुताम् । ओजसे । स्वाहा । हुसः । शुचिषदिति शुचि-सत् । वर्सः। अन्तरिक्षसदित्यन्तरिक्ष--सत् । होता । वेदिपदिति वेदि-सत् । अतिथिः । दुरोणसदिति दुरोण-सत् । रथविमोचनीय(याः) जुहोति--- अग्नये' इत्याधाः ॥ 'अग्नये गृहाणां निवासाधाराणां पात्रे । 'सोमाय बनानां वनप्रभवानां दारूणां पात्रे । " इन्द्रस्य वज्रोऽसि " (तैसं १.८.१५) इन्युक्तम् । तदात्मने 'मरुताम् 'ओजसे वेगाय ।। रथवाहने रथमादधाति-'हंसः! इत्यतिजगत्या ।। "अतिच्छन्दसा दधाति" (तैना, १.७.९.) इत्यादि ब्राह्मणम् । अध्यामम् अधिदैयम् अधियज्ञं चाधिकृत्य त्रेधेमं मन्त्रं व्याचक्षते, तत्र प्रकरणानुरूपोऽर्थविशेपो ग्रहीतव्यः । अध्यात्मे तावत् --'हंसः आमा । शुचिषु स्थानेषु सीदतीति "शुचिपत् । वासयिता 'वसुः वरिष्ठो या। अन्तरिक्ष हृदयाकाशादिपु सीदतीति 'अन्तरिक्षसव । होता माहाता देवानामादाता था । वेद्या १५ पागार्थ सीदति इति वेदिपत् । 'अतिथिः सततगतिः, तिपिकृतविशेषरहितो था । दु.खरक्षणेपु गृहादिषु सीदतीति "दुरोणसत् । गृषु प्राणिशरीरेषु तद्भावेन सीदतीति नृपत् । वरेषु फलेषु भोक्तृत्वेन सीदतीति वरसत् । ऋते यज्ञे सत्ये या सीदतीति 'ऋतसद । विविधे अमय इति ॥ कल्पः-- " नये गृहपतये स्गहेति रथपिमोचनीयान् होमान् हुत्वा" २० (भापश्री १८.१७.१५) इति ॥ पाठस्तु-भाये गृहपरायै स्वाहा सोमाय पनसतपे स्यादिस्य यलाय स्वाहा मरतामीजसे स्वादा' इति ।। स्पष्टोऽधः। विधत्ते-"पविमोचनीया होति प्रतिहिन्य" (तैमा १.७.९) इति । पाठप्राप्तामाहुतियां प्रमति-“प्रयोऽशा भवन्ति । पनुः । तस्माचतु. जहोति " (रीमा १.५९) इनि । हरस इति ।। कप:- "हरम. शुचिदिति सह संप्रदीया रथयाइने स्थमस्याश्यानि " (भापना १८.१०.२५) इति ॥ आश्वस्त प्रमहं सम्यागृहानीति मंग्रहीता पाटस्तु--सः शुषिपदम- रन्तरिक्षसद्धोता चेदिपदतिधिदुरोणपा । नृपदरसातमम्पोमसदरमा गोजा तना मदिना पुन्' ५ इति ॥ इन्ति पृथिवीम् इति ईमः रयः शुची देवपाने रथयाइने घसीदति इति विपत् । स्वस्योपरि ·४२२ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१५ [ रथेन विजयः नुपरसदृतसद्व्यामसब्जा गोजा जा(२) अद्विजा ऋतं वृहत् ॥ १५ ॥ [हिसिपं मतजास्त्रीणि च] नृपदिति नृ-सत् । यसदिति वर-सत् । ऋतसदित्यत--सत् । ब्योमसदिति व्योम-सत् । अन्जा इत्यप्-जाः । गोजा इति गो- -जाः । ऋतजा इत्युत-जाः (२)। अद्विजा इत्यद्रि-जाः । ऋतम् । बृहत् ॥ १५॥ [ मसं २०६.१२; कासं १५.८, वासं १०.१९, २१, २३-२५ ] . रक्षणे तृप्तौ वा सीदतीति व्योमसत् । अभ्यो जातः 'अव्जाः शरीराभिप्रायं, शुक्लाज्जातत्वात्। यथा-" पञ्चम्यामाङतावापः पुरुषवचसो भवन्ति " (छाउ ५.३.३) इति । अपां वा यागद्वारेण जनयिता । अन्तर्मावितण्यर्यात् " जनसनखन " (पा ६.४.४२) इति विट् । विड्यनोः " (पा ६.४.४१) इत्यात्यम् । गोपु पशुपु अनुग्राहकतया जातः 'गोजाः । ऋते यज्ञ ऋतार्थ या जातः प्रादुर्भूतः 'ऋतजाः। अद्विजाः पर्वतादिषपि प्रादुर्भूतः। 'ऋतं सत्यरूपम् । 'वृहत् मम ॥ अयाधिदैवे-हंसः आदित्यः शुचिनि मण्डले सीदतीति 'शुचिपत् । 'होता अपामादाता । वेद्यामाराध्यतया सीदतीति 'वेदिपत् । अतिषिः सततगतिः । दुरोणेषु गृहेषु मेषादिषु सीदतीति 'दुरोणसत् । वराणां दातृत्वेन तेषु सीदतीति वरसत् । अपो १५ जनयतीति अन्जाः । गोजाः रश्मिसमूहवर्ती । ऋते सत्ये जात: 'ऋतजाः । 'अदिजाः उदयाचलात् प्रादुर्मतः । समानमन्यत् । अयाधियज्ञे----'हंसः रयः, हन्ति पृथिवीमिति । शुधौ देवराजने रथयाहने च सीदतीति 'शुचिपत । शुचिर्यजमानः सीदत्यस्मिन्निति या शुचिपत् । होतेय नेघा सीदतीति 'वेदिषत् । 'अतिथि: सर्वत्राप्रतिहतगतिः । 'मृपत् मनुष्या शूरापं या सीदतीति नृप या उपकारार्थ सीदतीति नृपत् । प्रस्ताथ सन्या यज्ञार्थं वा सीदतीति ऋतसत् । 'अन्जाः २. उदका जातः । 'गोजाः गोविकारचर्गादिप्रथितत्वात् ततो जात इत्युच्यते । अदिभिरभिरुत्पा दितत्वात् ततो जात इत्युपते 'अहिजाः । गतमन्यत् ॥ इत्पाटगे पश्चदशोनुराकः ॥ - परमानं यामपनीति 'मुः। सरगुल्मायनया रिक्ष सीदनीति मन्तरिक्षमा । " होतृसमानः । २५ सय मिाणी-घेवा मीनीति पवेदिएन । मनियिमत । तदपि कषमिरयुप्यते-दुरोणेषु गृदेषु गोलान दुलारण । यो यहागाई नान तम्प तस्य शृंद माइति । मनुष्य "उपरारं का' ५.पापु नास्ति। ३-३.मा-' उपहार म्' मास्ति।

·- ." १.८.१५) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ४२३' रयेन विजयः] सीदतीति नृपत् । वरे श्रेष्ठ राजादिगृहे' सौदनीति बरसत् । ऋते, यज्ञे राजसूयादी सीदतीति ऋतसत् । सूर्य वोढुं न्योमनि आकाशे सीदतीति व्योमसत् । “ मप्सुयोनियां अश्वः" (तेसं ५.३.१२) इति श्रुत्तेर यो जातरम्वरुपेतत्वात् पन्जाः । गोशब्दवाच्यानाजायत इति गोजाः । एतब स्फ्यस्तृतीय स्थस्तृतीयम् " (तसं ५.२.६) इत्याम्नातम् । 'ऋतजाः प्रष्टिवाहिन ऋतार्थ यज्ञायें जातत्वात् । अदिग्यः पापाणसदृशेभ्यो उदेभ्यः काष्येभ्यो जातत्वात् मदिनाः । ईशो रयो वृहरमौर्ट ५ राजस्याख्यम् "ऋतं यज्ञं संपादयत्विति शेषः ॥ “ यदुमौ सहावतिष्ठताम् । समानं लोकमियाताम् । सह संग्रहीत्रा रथवाहने रथमादधाति । सुवर्गादेवनं लोकादन्तर्दधाति" (तैना १.७.९) इति । मधप्रमह. धारी यः संग्रहीता यश्च रथादवरूदो यजमानस्तावुभौ सह स्वर्गरूपायां वेद्यां यद्यविशेतां तदानीं यज्या चेतरश्च सदशं लोकं प्राप्नुयातां, तञ्चायुक्तम् , तस्माद्रथ एवावस्थितन संग्रहीत्रा सह तं रथं रथवादने काष्ठे स्थापयेत् । तथा सति संग्रहीता वेदिरूपात् स्वर्गादन्तर्हितो भवति ॥ मन्त्रं विनियुक्ते -- १. in हरसः शुचिषदित्यादधाति । ब्रह्मणैवैनमुपावहरति । ब्राह्मणा दधाति " (तैना १.७.९) इति । पूर्वम् इन्द्रस्य वनोऽसि" (वैसं १.७.७) इति मन्त्रेणैवैनं रथमुपावहृतवान्, तस्मादिदानीमपि 'इंसः' इति मन्त्रेण रथमाधातुं युक्तम् । मन्त्रगतच्छन्दोविशेष प्रशंसति- "भतिच्छन्दसा दधाति । अति. * * छन्दा वै सर्वाणि छन्दारसि । सर्वेभिरेवैनं छन्दोभिरादधाति । वर्म वा एपा छन्दसाम् । यदतिच्छन्दाः । यदति छन्दसा दधाति । व वैन समानानां करोति " (तैमा १.७.९) इति । इंसमन्त्रस्य छन्दो- १५ इतिजगती । सा च गाय यादीनि भल्पच्छन्दास्यतिक्रम्य वर्तत इति तस्या अतिच्छन्दस्त्वम् । मत 'एव छन्दसां तत्रान्तर्भावात् सर्वच्छन्दोरूपत्वम् । तया सत्यनया म माहिते सति सवैश्छन्दोभिराहिती भवति । किं च, एषाऽतिजगती सर्वेषां छन्दसा शरीरम् । भवत्यैरक्षः कश्चित् चित् कस्यचिच्छन्दसः संपादयितुं शक्यत्वात् । तया सत्यनया रयाधाने यजमानः सर्वेषां समानानां शरीरस्थानीयो भवति । मन्त्र विनियोगसंग्रहः- "इन्द्रेति रथमावृत्य मिनयेतं युनक्ति हि । विष्णोखिभी रथं गत्या मारा प्रयाति सः॥१॥ भातं क्षत्र इपुं मुक्त्वा संप्रदक्षिणमात्रनेत् । पश्चित्युपानही एत्वा नमो भूग्यभिमन्त्रणम् ।। २ ।। इयन्मणि राजतं चोग्यानात्यौदुम्बरं मणिम् । २५ युझ्सावणं घात हुत्वा चतनो रयमोचनीः ॥३॥ हंसो स्यं स्थापयीत मन्त्रा मष्टादारिताः ॥ ४॥ इति श्रीमरसायणाचार्यविरचित माधवीये घेदार्यप्रकारी कृष्णयजुर्वेदीपतत्तिरीयसंहिगभाध्यै प्रथमकाण्टेऽष्टमपाठके पसदसोऽनुधाकर ५१५॥ - २. " इति ॥ ४. मा.मे३-राजगृहे। ५. मा.क-बाजपेयादौ।

·४२४ सत्तिरीय-संहिता . (१.८.१६ [जितयतो राज्ञः सेघोपचारः मित्रोऽसि वरुणोऽसि समहं विश्वैर्देवैः नाभिरसि क्षत्रस्य योनिरसि मित्रः। असि । वरुणः । असि । समिति । अहम् । विश्वैः । देवैः । क्षत्रस्य । नाभिः । असि । क्षत्रस्य । योनिः । असि । : क्षत्रस्य -- वैश्वदेव्यामिक्षायां- यजमानो, दक्षिणं; बाहुमुपावहरते-मित्रोऽसि': इति. ॥ 'मित्रः ५ देवत्वम् असि वैश्वदेवत्वादन्यतररूपत्वेन भेदेन स्तुतिः। यद्वा--'हिंसायाखायकस्तुतिस्त्वमसि ॥ सव्यमुपावहरति-~-वरुणोऽसि ' इति ॥ वरुणः देवः त्वम् असि । पूर्ववत् स्तुतिः । वारको वा शत्रूणामसि ॥ तामभिमृशति-'समहम्' इति ॥ समित्युपसर्गः ससाधना क्रियामाह (द्र.पाभा ५.२.२८)। संहतः अहम् "विश्वैः "देवैः । यद्वा–विश्वैर्देवैः युक्तां त्वामहं संस्पृशामि ॥ आसन्दी मिनोति----'क्षत्रस्य ' इति ।। "क्षत्रस्य बलस्य 'नाभिः संनहनं त्वमसि । "नहो भक्ष " (उ ५७५) इति इञ्प्रत्ययः ।। तस्यामधिवासं स्तृणाति--'क्षत्रस्य योनिरसि' इति ॥ योनिः कारणं क्षत्रस्य 'भसि, अतो ह्ययं जायते । “अधीवासमास्तृणाति सयोनित्वाय ".(तैमा १.७.१० ). पञ्चदशे दिग्विजयोऽभिहितः । पोढशे विजयादृवमासन उपविश्य सवैः सेव्यत्वं वर्ण्यने । मिमोऽसीति ॥ कल्पः-- " मित्रोऽसौति दक्षिण बाहुं यजमान उपावहरते । वरुणोऽसीति सन्यम् " (भापत्रौ १८.१०.१) इति ॥ पूर्व " हिरण्यवर्णावुषसाम् " (तसं १.८.१२) इति मन्त्रेण यजमानस्य वाहू उद्गृहीती तयोरिदानीमधस्तादुपावहरणमुच्यते । हे दक्षिणबाहो, त्वं मित्रः असि मित्रबदोजनादाविष्टार्थप्रापकत्वात् । हे वामबाहो, त्वं वरुणः सिसि । शौचादाननिष्ट निवारकत्वात् ॥ समिति ॥ कल्पः-" समदं विश्वेदेवैरिति वैश्वदेव्यामामिक्षायां इस्तावुपावहरते" (आपर्धा २. १८१८.३) इति ॥ महं सर्देवैः संगण्डेय ॥ मित्रशब्दस्य सूर्यवाचित्वात् तन्नाम्ना व्यवहृतस्य दक्षिण- पाहोरदोरूपत्वं वरुणशब्दस्यान्धकारपदावरकवाचिरवान् तबाम्ना व्यवहृतस्य रात्रिरूपत्वमिति व्याचष्टे- "मियोऽसि वपणोऽसीत्याह । मैत्रं या महः । वाणो रात्रिः । अहोरामाभ्यामेवैनमुपाबहरवि" (तैया १.०.१.) इति ॥ मिग्रावरुणयोरनेकदेवरूपत्यान् सर्वदेवसंवन्धिन्यामामिक्षायां मित्रावरुणात्मकत्वेन निरूपिठयोईस्तयोरुभावहरण युक्तमित्येतदर्शयति-"मित्रोऽसि वरुणोऽसीत्याइ । मैग्रो व दक्षिणः। वारुणः २५ सम्पः । वैश्वदेग्यामिक्षा । स्वमेवनी भागधेयमुपावहरति " (तैया १.७.१०) इति ॥ विश्वेदेवैरिति पदो- धारणेन तत्संयोन्धनीनां प्रजानां यतमानभोग्यत्वं संपधत इत्यभिप्रेत्य व्याच?--"'समई विश्वदेवरित्याह । वैश्वदेम्यो वै प्रजाः । वा एवाऽऽघाः कुरते" (तमा १.७.१०) इति । क्षत्रस्येति ।। कल्प:-" खादिरीमासन्दी प्रतिष्ठाप्य क्षत्रस्य नाभिरसीति तस्यां कृाय. पीवासमास्ती " (भापना १८०१८.६) इति । कृपयधीवासं धर्मपटः । पाठस्तु-'क्षत्रस्य नाभिरसि १. नि.म-हिंधायासासक।

·. । - वरुणः १.८.१६) भट्ट मारकरभाष्य-सायणभाष्यसमेता १२५ माज्ञः सेवोपचारः] स्योनामा सींद सुपामा सीद मा त्या हिसीन्मा मा हिसीन्- नि पसाद धृतो वरुणः पस्त्याखा साम्राज्याय सुक्रतुर् स्योनाम् । एति । सीद । सुपदामिति मु-सौम् । एति । सीद । मा । त्वा । हिसीत् । मा । मा । हि:सीत् । . नीति । ससाद । धृतवत इति धृत-व्रतः । वरणः । पुस्यो । एति । साम्राज्यायेति साम्राज्याय । सुक्रतरिति सु-ऋतुः । तत्रासीनं तमभिमन्त्रयते-'स्योनामासीद' इति ॥ 'स्योना मुखाम् 'भा 'सीद भास्थायाऽऽस्व । 'सुपदा मुखेन भासादनीयाम् 'आ 'सीद । खलि कृदुत्तरपदप्रकृतिरवरत्वम् (पा ६.२.१३९)। सिवेरौणादिके नप्रत्यये ( उ २९६ ) उठि गुणे च स्योनेति भवति । 'मा त्वा हिंसीत् इसमासन्दी । ता च वं मा हिंसीः ।। अनुमन्त्रयमाणमासन्नमभिमन्त्रयते--'नि पसाद ' इति मापत्र्या त्रिपदया ।। परत्यास्था ' इति द्वितीयः पादः । इयादिपूरणेनाक्षरसंख्या संपद्यते । पनि 'पसाद निपप्णवान् । धृतवतः धृतकर्मा 'वरुणः एव स्वयमिहास्ति । यद्वा--परणो धारयिता परीणां यजमानोऽयं सत्रस्य योनिरस' इति ।। हे कृत्यधीवास, क्षत्रस्य उपवेशनाय स्वं माभिवत् मध्यस्थानम् मसि। मातृपदारकत्येन क्षत्रस्य योनिः कारणम् असि ॥ विधत्ते-"क्षग्रस्य माभिरसि क्षग्रस्य योनिरसी. १५ त्यधीवासमास्तृणाति सयोनिस्वाय" (तैमा १.७.१०) इति । 'योनिरसि' इति धर्मपटप कारणस्पेन भावनया सकारणत्वं क्षत्रस्य संपद्यते । स्योनामिति ॥ कल्प:--"स्योनामा सीद सुपदामा सीदेति सामासाद्य यजमानो मा स्या है सीन्मा मा दिसादित्युपविशति " (भापत्रौ १८.१८.७) इति ॥ हे मदीयशरीर, स्योनों सुख- करीमेनामासन्दा प्रति 'भा 'सीद समीपस्थं भव । 'सुपदा सुखेनोपयेष्टुं योग्याम् मा सीद । इयमा. २. सन्दी स्वां शरीरं 'मा 'हिसीत् । मामपि शरीरावामिन 'मा पहिरसीत् । मन्त्रद्यार्थस्य यिस्परता यति- " स्योनामा सीव सुपदामा सीदेस्याइ । यथायजुरेयवत् । मा रया हिरसौन्मा मा हिरसी. दित्याहादिरसाय" (तेला १.७.१०) इति ॥ नाति ।। कल्प:-"नि पसाद एतमत इस्त्यासीनमनुमन्त्रमते " (मापौ १८.१८०८) ति॥ पाठरतु-नि पसाद ततो वरुणः परत्यास्या साम्राग्याय सुनुः' इति ॥ मयं यजमानः 'एयत: २५ स्वीकृतयज्ञः वरुणः मनिष्निवारकः भाया पान पसाद मस्यामासन्धामुपपिया । परत्यासु पहुषु यैरि. गृहेप्यागत्य साम्राज्यं कर्तुं 'मुक्नुः शोभनसंकल्पो भवतु ॥ साम्राज्यदिश्य सम्यक्सापसिरिमेष दर्शयति--"नि पसाद सनसो घरणः परापास्ता सानाम्याय सुकारिताह । सानाध्यमेधेन र गुम कति " (सैमा १७.१०) इति । . - www २.त-भोः; तिनका T५४ ·- ५ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१६ [राज्ञः सेवोपचार ब्रह्मान्त्व राजन् ब्रह्माऽसि सविताऽसि सत्यसो ब्रह्मान्त्व" राजन् ब्रह्मा- ऽसीन्द्रोऽसि सत्यौजा (१) ब्रह्माइन्त्यः राजन् ब्रह्माऽसि मित्रोऽसि सुशेवो ब्रह्मा३न् । त्वम् । राजन् । ब्रह्मा । अति । सविता । असि । सत्यसव इति सत्य-सवः । ब्रह्मा३न् । त्वम् । राजन् । ब्रह्मा । असि । इन्द्रः । असि ! सन्यौजा इति सत्य-ओजाः (१) । ब्रह्मा३न् । त्वम् । राजन् । ब्रह्मा । असि । मित्रः । असि । सुशेव इति सु-शेवः। सिंहासन इवात्र निषसाद धृतव्रतः स्थितवतः । 'पस्त्यासु गृहेषु । भाकारः समुच्चये। गृहेषु च निषसाद शत्रणां सर्वमनेन जितमिदानीम् । यदा 'साम्राज्याय शोभनराज्याय 'सुक्रतुः शोभन कमी शोभनसंकल्पो वाऽयमत्र नि पसाद पस्त्यासु च तदैव' नि पसादेति । यद्वा-आकार उपर्ययें। परत्याग्रहणं चोपलक्षणम् । गृहनगरजनपदादिषु यत्तद्विषयसाम्राज्यं तदर्थ निषसाद १. शोभनकर्माऽयमिति । "क्रवादयश्च" (पा ६.२.११८) इत्युत्तरपदायुदाचत्वम् ॥ अय ऋत्विक्षु सर्वतः पर्युपविष्टेषु अवयु राजाभिमन्त्रयते--'ब्रह्मा३न् ' इति । हे मझन् इति । ". दूराद्ते च" (पा ८.२.८४ ) इति वाक्यस्य टेरुदात्तः प्लुतश्च । पूर्वत्रासिद्धम् " (पा ८.२.१) इति तस्यासिद्धत्वात् " आमन्त्रितस्य " (पा ६.१.१९८) इति पाष्टिकम् आधुदात्तत्वे प्रवर्तते, " अनुदात्तं पदमेकवर्जम् " (पा ६.१.१५८) इति ष १५ न प्रवर्तते ॥ • अधयुः प्रत्याह--'स्वम् ' इति ॥ है 'राजन् , त्वम् एवं 'ममा 'असि नाहम् । हेतुमाह -यतः 'सविता सर्वस्य प्रेरकः अनुज्ञाता पा स्वमसि स्वदाज्ञया हि सर्व प्रवर्तते । 'सयसः सत्यानुज्ञः अमोघशासनः, मतस्त्रमेव ब्रह्मासि ।। . प्रक्षानिति ॥ कस्सा-"प्तमृत्विजो रनिना सर्वत: पर्युपविशन्ति । पुरस्वादावयुदक्षिणतो २. महा। पवादोता । उत्तरत उद्गाता । उपविष्टेषु प्रमान मोमित्यावरं राजा मन्त्रयते । पर राजन् प्रमाऽसीतीतरः प्रत्याह । एपं प्रमाण होतारमुद्गातारं चौतरोत्तरेणेतरे प्रत्याहुः " (भापत्रों २८.१८९-११) इति । एवेपामष्टानां मन्याणां पाठस्तु-प्रमाइपर राजन् ब्रह्माऽसि सविताऽसि सत्यसयो मनावर राजन् महाऽसीन्द्रोऽसि सत्यौजा मझाइन्त्य राजन् प्रमाऽसि मित्रोऽसि सुशेषो महावर रामन् महामि यदोऽसि सत्यधमां' इति ॥ दूरादादातुं प्लुतिः । हे "राजन् , स्वम् एम २५ प्रझा 'मसि मामगोऽसि म सहम् । कुतः १ मतस्त्वमेव 'सविता 'मसि प्राह्मणधर्मान् पारयन् परमाकमनुष्टानापानुशावाऽसि । 'सत्यप्तवः स्यममोधानुसः ।, मतो प्राक्षणवणांप्रमधर्माणां स्वदधीनत्याव ३. मे-तपति.वि-तदेव । ४. मै-रिवा च । ५. मे-आमन्त्रितापदात्तत्वम् । १.इ.मी-दाहानम् । 1 ·, १.८.१६) मट्टमास्करमाष्य-सायणभाष्यसमेता राज्ञः सेवोपचारः] ब्रह्मान्त्वर रोजन् ब्रह्माऽसि यल्गोऽसि सत्यधर्मे- ब्रह्माइन् । त्वम् । राजन् । ब्रह्मा । असि । वरुणः । असि । सत्यधर्मेति सत्य-धर्मा । अप ब्रह्माणमामन्त्रयते-- ब्रह्मा३न् ' इति ॥ व्याख्यातम् ।। ब्रह्मा प्रत्याह----त्वम् ' इति । हे 'राजन्, त्वम् १५ ब्रह्मा 'असि , यतस्त्वम् 'इन्द्रः असि 'सर्वस्येश्वरोऽसि । 'सत्यौजाः अक्तियबलः ।। होतारमामन्त्रयते-'ब्रह्मा३न् ' इति।। स प्रत्याइ----वम् ' इति ॥ हे राजन् , त्वम् एव 'महा मसि, यतः 'मित्रः असि सर्वस्य हिंसाम्यस्त्राताऽसि । 'सुशेवः ससुखः। " आधुदात्तं द्वयंच् छन्दसि" (पा ६.२.११९) इत्युत्तरपदाघुदात्तत्वम् ॥ उसातारमामन्त्रयते-मझाइन् ' इति ॥ स प्रत्याह--- स्वम् । इति ॥ हे 'राजन्, 'त्वम् एव 'ब्रह्मा 'असि, यतः त्वं "वरुणः असि वारयिता शत्रणां पापचोरव्याघादीनां वारयितासि । 'सत्यधर्मा सत्यस्वभावः । "धर्मादनिच केवात् " ( पा ५.४.१२४ ) . . . . त्वमेव प्रझा । तथा 'इन्द्रः स परमेश्वर्यवानसि। 'सत्यौजाः मोघचीयोऽसि । तया मित्रः मसि शिष्टपरिपालनाय देवनामासि । सुशेवः सुतु सेवितुं योग्योऽसि। सथा "वरण: "असि अनिष्टनियार- १५ कोऽसि । 'सत्यधर्मा शास्त्रीयधर्मयुक्तोऽसि । यथा लोके परराष्ट्र जित्वा समागत्य सिंहासने समासीन राजानमध उपविष्टाः पुरोहितादयो बहुभिराशीभिः स्तुतिभिश्च स्तुवन्ति तद्वदनापि सेयोपचारः क्रियते । एतयाऽऽशीर्वादरूपया सेवया ब्राह्मणेषु यत् सामर्थ्य शारानुग्रहस्पं सदावनि प्रतिष्ठापितं भवति । सदसदभिप्रेत्य वाजसनेयिनो वृहदारण्यके क्षत्रियसृष्टिप्रस्ताये समामनन्ति-- "क्षत्रासरं नास्ति तस्माद्- ब्राह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूर्य क्षत्र एव तयशो दधाति" (भूउ २०४.११) इति । २. पयोक्तार्थपरत्वेन मन्त्रान् म्याचष्टे-" अमानवः राजन् ब्रह्माऽसि सवितासि सत्यसप इत्याह । सवितारमेबैनर सत्यसवं करोति । प्रशाइनवर राजन् प्रझाऽसीन्द्रोऽसि सत्यौजा इत्याह । इन्द्रधनर सत्यौनसं करोति । मझाइन्वर राजन् महाऽसि मिन्नोऽसि मुशेष इरयाइ। मित्रमेवैनर सुशेवं करोति । अमाइनवर राजन् ब्रह्माऽसि वरुणोऽसि सत्यधर्मत्याह । परुण यनर सत्यधर्माण करोति " (वैमा १०७.१०) इति ॥ सविता इन्द्रो मित्र इति देषतापदानामुघारगेन वदेवताप्रियाणां २५ छन्दसामुधारणं सपग्रत इति दर्शयति- "सविताऽसि सत्यसव इत्याह । गायत्रीमेवैतेनाभिम्याहरति । इन्द्रोऽसि सत्यौजा इस्याह । त्रिशुभमेवैतेनामिन्याइरति । मित्रोऽसि सुशेव इत्साह । जगतीसेवतेनाभि- म्याहरति । सत्यमेता देवताः । सत्यमेतानि छन्दासि | सत्यमेवावरन्दे " (तैमा 1.0.१०) इति । एता इन्द्रादयो देवताः सत्यं पारयन्त्यैतानि गायध्यादिमन्दासि च सरयममोयं फलं प्रयन्ति । गत उभयोः सरयरूपरवादिन्द्रादिपदोधारणेन गायध्यायुधारणासदिः। सेन यजमानः सत्यवादित्वमेव सर्व ६.तं.ति-इत्यायुदातत्वम् । २. मा.क-देवनामानि ('मित्रनामासि' इति भा-संभाविता पाठः) । - ·तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१६ ५२८ [राज्ञः सेवोपचारः . न्द्रस्प वनौऽसि वात्रनिस्तेन मे रष्य दिशोऽभ्यप राजोऽभूत् इन्द्रस्य । वजः । असि । वात्रघ्न इति यात्र-नः । तेन । मे । रम्य । दिर्शः । अभीति । अयम् । राजा । अभूत् । ब्रह्मा स्पयं राज्ञे प्रपन्छति--'इन्दस्य' इति ॥ व्याख्यातम् ( सं .१.७.७)। ५ तस्मात् तेन वज्रेण हेतुना मम दस्यून् 'रण्य नाशय । यद्वा- -साधयाभिमतानीति । ध हिंसासिद्धयोः देवादिकः ॥ पञ्चाक्षान् राज्ञे प्रयच्छति- ' दिशः' इति ॥ 'अयं 'राजा सर्वाः 'दिशः अमि' "अभूत् अभिभवतु सर्वा दिशोऽधिष्ठाय स्वयमेव राजा मवत्वित्यर्थः । यद्वा |-अभिरमागे" (पा १.४.९१) इति लक्षणे अभेः कर्मप्रवचनीयत्वम् । दिशोऽभि सर्वासु दिक्षु अयं राजा २. भवति सर्वदा ॥ संपादयति ॥ वरुणपदोचारणेनानुष्टुयुधारणसिद्धिं दर्शयति-" वरुणोऽसि सत्यधर्मत्याह । अनुष्टुभमेयेते- नाभिन्याहरति । सत्यानृते वा मनुष्टुप् । सत्यानृते पणः । सरपानृते एवावस्न्दे" (तथा १.७.१०) इति। "विश्वे देवस्य नेतुः" (तैसं १०२.२) इत्यस्यामनुष्टुमि प्रथमपादः सप्ताक्षर इस्यनृतत्वम्, उत्तरे प्रया पादा मष्टाक्षरा इति सत्यत्वम् । एतच्च " एकस्मादक्षरादनात प्रथमं पदम् " (तसं ६.२.२) इत्यादि- १५ ग्राह्मणेनैव दर्शितम् । वरुणोऽपि कचिदनिष्टकारवादनृतरूपः । कचित्तनिवर्तकत्वात् सत्यरूपः । एतच " वरुणो या एतं गृह्णाति योऽश्व प्रतिगृह्णाति यावतोऽश्वान् प्रतिग्रहीयात्तातो धारणान् चतुष्कपाला- शिर्वपेदरुणमेव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं वरुणपाशान्मुञ्चति " (तसं २.३.१२) इत्यादिषु ब्राह्मणेषु द्रष्टव्यम् । अत उभयरूपत्वमाम्यावरुणपदोचारणेनानुष्टुबुद्यारिता भवति । तेन च यजमानोऽनृतं स्परतुं सत्यं वक्तुं च समर्थत्वात् सत्यानृते स्वाधीने करोति ॥ वेदनं प्रशंसति-" नैनर सत्यानृते उदिते २. हिस्तः । य एवं घेद" (तैदा १.७.१०) इति ॥ इन्द्रस्येति ॥ कल्प:--" इन्द्रस्य बनोऽसीति स्पयं ब्रह्मा राजे प्रयच्छति" (भापी १८१८०१४) इति ॥ पाठस्तु-'इन्द्रस्य वद्रोऽसि यात्रघ्नस्तेन मे रय' इति ।। हे पय, बनतृतीयांश- स्वात् एवं वत्रः मसि । " रफ्यस्तुनीयम् " (तसं ५.२.६) इति श्रुतेः । यतो विरोधिघाती त्य, तेन कारणेन मे मद सय द्यूतस्थानपरिलेसनस्पं कार्य साधय ॥ विधत्ते-" इन्द्रस्य वनोऽसि वात्रघ्न इति २५ सपथ प्रयाष्ठति। धन्नो वै स्फ्यः। यत्रेणैवारमा अदरपा र रन्धयति । एवर हि त यः। यदस्मा एवं रध्येयुः".(तैना १.७.१०) इति । रध्येयुग्चारणेनास्मै यजमानायावरं परं चापेक्षितं सर्वकार्य रन्धयति साधयति । यदि यजमानायत कार्यविशेपा रम्येयुः सिध्येयुः, एवं मति श्रेयो हि तत् प्रशस्ततरं खलु ॥ दिश इति ॥ कल:- "दिशोऽम्ययर राजाऽभूदिति पशाक्षान् राजे प्रयच्छति" (भापी १०.१९.५) इति ॥ अपं यजमान अध्यंदिवसहिताः पश दिशोऽभिलक्ष्य राजा भभूत् ॥ विधत्ते- "दिशोऽध्ययर राजाऽभूदिति पञ्चाक्षान् प्रयप्रति । एते वै सर्वेऽयाः। अपराज्ञायिनमेवन करोति" (वैमा १००.१०) इति । अक्षाः कादकाः मुर्गनिर्मिताः । विभीतकफलानि सौवर्णानि इत्येके । ते चाक्षा प्तरपाने निसनीपाः । ज्या चाऽऽपस्तम्पेन दर्शितम्-" महापापोऽषिदेवनमुनस्यापोट्याशाशिवपेद ३. आ.-सर्ट टग्यम् । ३.

·- १.८.१६) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १२९ राज्ञः सेवोपचारः] सुश्लोकाँ३ ,सुमङ्गलाइ सत्यराजाइन् । अपां नप्त्रे, स्वाहोजों सुश्लोका३ इति सु-श्लोका३ । सुमङ्गला३ इति सु-मङ्गला३ । सत्यराजा३निति सत्य-राजाइन् । अपाम् । नत्रे | स्वाहा । ऊर्जः । मङ्गल्यनाम्नो राजाऽऽयति--सुश्लोकाँ३ ' इति ॥ संग्रहीता भागदुधः क्षत्ता चेत्येते मङ्गल्यनामानः, एषामेतानि सुश्लोकादीनि नामानि, एतैरेत आमन्त्र्यन्ते । सुश्लोकः शोभनकीर्तिः, धनेन राज्ञः शोभनकीर्तिहेतुल्यात् । यद्वा- अहं सदा मुश्लोकः स्यामित्याहातुरभिप्रायः । सुमङ्गळः शोभनमगलहेतुः । निरुपसृष्टाभिप्रेतार्थसिद्धिहेतुर्मगलम् । सत्यराज्ञः सत्यो. राजा येन । राज्ञः सत्यत्वहेतुः। “ आशिषमेवैतामाशास्ते " (तैमा १.७.१० ) इत्यादि ब्राह्मणम् । "पूर्ववत् द्वौ उदात्तौ। "अणोऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः" (पा ८.१.५७) इति प्रथमद्वितीययोः 'अन्त्यरूपस्यानुनासिकः ॥ भयावभृथेन 'प्रचर्यापामन्ते जुहोति-'अपां नप्त्रे' इति ॥ अपां चतुर्षापाग्नये "स्वाहा । अद्भय ओषधयः ओषधीभ्योऽन्नम् अन्नादग्निरिति । " उडिदम्" (पा ६.१.१७१) इति षष्ठ्युदात्ता ॥ सौवर्णान् परशतान् परससहस्रान् वा" (आपनी १८.१८.१६-२८.१९.१) इति । तेभ्यः पश्चाक्षानुगृह्म जितवानयं राजेत्यभिप्रायेण तस्मै राक्षे दद्यात् । एत एव पञ्चाक्षा अयाः सर्वे संपचन्त । अयशब्दोऽक्ष- १५ धाची । पञ्चदिग्वय॑क्षाभिप्रायेण पञ्चाक्षाणां दत्तत्वात् राशिस्था: सऽप्यक्षा दत्ता भवन्ति । तया सत्येनं यजमानमपराजायिनं कदाचिदपि पराजयरहितमेव करोति ॥ विधत्ते-"मोदनमुग्रवसे । परमेष्ठी या एपः । यदोदनः । परमामेवैनः श्रियं गमयति " (तेवा १.७.१०) इति । भधिदेवनकाल मोदनं पणत्वेन सवे परस्परं युः । " भग्नावै प्रजाः प्रजायन्ते" (वैमा ८२.१) इति श्रुतेरोदनः परमेष्टिरूपः। तथा सत्योदनपणप्रतिज्ञया परमा श्रियं यजमानः प्राप्नोति ॥3 सुरलोकाँ३ इति ॥ कल्पः-" मजल्यनाम्नों राजाऽऽदयति सुश्लोका३ इति संग्रहीतारम् । सुमनला३ इति भागदुधम् । सत्यराजा३निति क्षत्तारम् " (मापश्री १८.१९.६) इति ॥ शोभनः श्लोकः स्तुतिर्यस्यासी सुश्लोकः कोशाध्यक्षोऽश्वप्रप्रदधारी वा । तायुभावपि स्वस्वकार्य सम्यगनुतिष्ठन्तौ शोमन. स्तुतियुक्तौ भवतः। शोभनं मगर मर्यादानुश्यनेन प्रजाम्यः करादानरूपं यस्य भागदुषस्य सोऽयं सुमङ्गलः । सत्यस्यावश्यंभाविनोऽन्तःपुरक्षणस्य स्वामी क्षत्ता सत्यराजा । एतेषां संबोधनानि इतयश्च २५ दूरादासानार्थाः। द्वयोः सानुनासिकत्वं सांप्रदायिकम् ॥ स्वकीयाः संग्रहीत्रादयः सुश्लोकादयो भूयासुरि- स्येवमाशीपरतया व्याचप्टे- " मुश्लोको३ सुमङ्गलाइ सत्यराजाइनित्याद । माशिपमेवैतामाास्ते " (तैमा १.७.१०) इति ॥ विधत्ते-"शौनःशेपमास्यापयते । वरुणपाशदेवेनं मुति" (तैया १.७.१०) इति । शुन शेपेन उष्टं शस्त्रं शीनाशेपं सदध्वर्युहातारं वाचयेत् । तेन यजमानं घरणपाशान् मोच- यतीति । सत्र मयसंख्यां विधत्ते-"परम्शतं भवति । नातायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । मायुष्येवेन्द्रिये ३० प्रतितिष्ठति " (तेबा १.७.१०) इति । परम्शतं शगदधिकम् । ऋक्संख्या चाऽऽपरतम्नेन स्पष्टीकृता- ७.मै-'यदा' नास्ति। ८.वि.मै-भनयस्य नि-अन्मस्य । ४.मार-प्रतीक्षया । ५.बा.क.मक,मै३.पा-माय। ६.मा.म-मोकः संग्रहीता। । २.

·४३०, तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१६. [राज्ञः सेवोपचार नये स्वाहाऽमय गृहपतये स्वाहा ॥ १६ ॥ [सत्यौथियार झन]'' नन्न । स्वाहा । अग्नये । गृहफ्त्य इति गृह-पतये ।स्वाहा ॥ १६ ॥ [ मैंसं २-६१२; कासं १५.८; वासं १०.२६-२८ ] विषुवति दर्भस्तम्वे जुहोति-ऊों नप्त्रे' इति ॥ ऊगनं, तस्य नन्ने चतुर्याय 'स्वाहा । अन्नाद्दलं बलान्मयनवेगः ततोऽग्निरिति । “ सावेकाचः " ( पा ६.१.१६८) इत्यूर्जः षष्टधुदात्ता पुनरेत्य गाईपत्ये जुहोति—अग्नये गृहपतये स्वाहा' इति । गतम् (तैसं १.८.१५)। इत्यष्टमे षोडशोऽनुवाकः॥ १. “शौनःशेपमाल्यारयत ची गाथामिधाः पर.शताः पर सहप्ता वा" (मारनौ १८.१९०१०) इति । विषते-"भारतस्य कविशतिकालस्य यश्चदेण्यै चामिक्षाया अनये स्विष्टकृते समययति । देवतामिरेममुभयतः परिगृहाति" (तमा १.४.१०) इति । समपद्यति समस्यैकीकरयादयेत् । मोमयतः कर्मयेऽवस्थितामिददतामिरेवनं यजमानमुभयोः पार्श्वयोः पारितधान् भवति । भपामिति ॥ कल्प:-"मबमथेन प्रचापां नप्त्रे स्वाहेत्यप्सु जुहोति । कों नप्त्रे स्वाहे- १५ स्यारा दर्भस्तग्ने स्थाणा वल्मीकदपायां वा हुत्वाऽप्रये गृहपतये स्वाति प्रत्येत्य गाईपत्ये हुत्वा (भापयो १८.२०.१-४) इति ॥ अपां नप्त्रे नपातयिग्रे विनाशमकुर्वते बद्धये। न सल्वरिपो नाशयति किं तत्पादयति । " भनेपः" (सेज २.१) इति सृष्टिप्रकरणे श्रवणात् । ऊों बलस्य भपातयिने पदय जो नन । उदरानिमा मुस्तेऽसे जीणे सति बलं वर्धते न दिनाश्यते ।। विधते- "पो मने स्वाहोजो नये स्वाहामये गृपतये स्वाहेति तिस माहुती होति । त्रय इमे लोकाः । एवैव २० लोकेषु प्रतितिष्यति " (नैया १.०.१०) इति ॥ मा विनियोगसंग्रह:- याहू मयो हाम्य मिति परणेति । स्वाग्युपादत्य याहू सं वधम्या प्रसादयन् ॥१॥ क्षशसन्धो सादिक हायधीवाससस्ततिः । स्योना स्वामी समागत्य मा स्वा सोपसीदति ॥२॥ नि पोपविष्टं समय प्रज्ञानामुमीरयेत् । प्रत्याइ सोऽपि रमिति मझा होता च सामगः ॥३॥ रातोश्ता उत्सरं प्राहुन्द्र पप स्वामिनेऽर्पयेत् । "दिशोऽक्षात् दापयेत् पश मुष्ठांक इति च ममात्॥४॥ संमहीता मागाप. क्षत्ता पायो प्रिभिः। मा उहाप्सुदर्भ गाई पत्ये त्रिमिः ऋमान् ॥ अनुवर पोहोऽस्मिोविशतिरीरिताः॥ ५॥" इति । ७. मा. मेर-प्रसारये। ८-८.६.3.पा.मा-दिशोभान पर राजम्यो दयान गुधोकरितः । २५ ३.

·+- .. १.८.१६) भट्टमारकरभाष्य-सायणभाष्यसमेता राज्ञः सेवोपचारः] अथ मीमांसा ॥ तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-1 "राजसूयेऽभिपेच्याख्ये यागे ये देधनादयः । तच्छेपास्तेऽखिलार्था वा तच्छेपास्तस्य संनिधैः । राजसूयकर्थभावानुवृत्तेः सर्वशेषना। करप्याऽऽकाक्षाऽभिपेच्यस्य प्रक्रिया प्रयला तत:।" (जन्या३.३.२५.२६)॥ ५ राजसूरे पश्विष्टिसोमयागा. यहयः प्रधानभूताः। तत्राभिषेचनीयाख्यः कश्चित् सोमयागः । वत्संनिधौ देवनादयः श्रूयन्ते । “ अदीव्यति राजन्य जिनाति शौनापमास्यापयते " (तया १.७.१०) इति । जिनाति जयति । यदृचमाह्मणे (ऐना ७.१८) समाग्नातं गुन शेपविषयमुपाण्यानं शौनःशेपम् । तन्त्र संनिधिबलात् देवनादयोऽभिषचनीयामिति चेत् । मैवम् । राजसूयस्य कर्यभावाकाक्षायामनुवृत्तायां विहिता देयनादयः प्रकरणेन राजसूयशेषाः । राजस्यश्च पहुयागात्मक इत्यत्र सर्वशेपत्यम् । म चाभिषेध- १. मीयस्य काचिदाकाक्षा देवनादिष्वस्ति । ज्योतिष्टोमविकृतित्वेनातिदिष्टेः प्राकृतारेच उदाकाक्षानिवृत्तः। 'संनिहितविधिबलादागक्षोत्याप्यत इति चेत् । अत एवाकाक्षारूपमवान्ताप्रकरणमादौ परिकल्प्य सवारी वाक्यलिङ्गश्रुतिकल्पनया सनिधिविप्रकृप्यते । राजसूयाकाझारूपं तु महामकरण फलसरवादकया कक्ष्यया निकृप्यते । तस्मात् प्रकरणेन संनिधियाधात् संशेषा देवनादयः॥ पक्षमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्-~- "अभिपेच्यप्राकृताङ्गसमाप्ती देवनादिकम् । मध्ये या पूर्ववत् सर्वसमाप्तौ देवनादयः ॥ अभिषेकोऽपकृष्टोऽस्मात् पूर्व प्रत्यक्षपाठतः । देवनाधास्ततो मध्ये माहेन्द्रस्तोत्रत: पुरा" (जैन्या ५.२०१७-१८)॥ राजसूये सोमयागस्याभिपेचनीयस्य संनिधी देवनगौनाशेपोपास्थानाभिषेकाः ममेणाऽऽग्नानाः । २० वनाभिचनीये चोदंकप्राप्तमङ्गनातं नारिटन्यायन प्रथम समाप्य पवाद देवनादमः कार्या इति प्राप्त "यूमः--" माहेन्द्रस्य स्वोन प्रत्यभिषिच्यते " (३. मापभी १८१६.१०)। इति यायेन तस्य सोम : यागस्य मध्येऽभिषेकोऽपकृष्टः । अभिषकात् पूर्वमावित्वं विदेवनादीनां प्रत्यक्षपाटप्राप्तम् । ततो माहेन्य- स्तोत्रादपि पूर्वस्मिन् काले प्रयानाधारमद्विदेघनादीनामपकर्षः कम्यः।। धतुर्याज्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- २५ "एकस्यामिपेग्यस्य तदनं निखिलस्य था। राजस्यस्यापकांक्षायः प्रक्रिययोत्तरः ॥"(म्या .1.1)॥ यदेतदेवमादिकमद्गमित्युक्तं तदेतदभिपेचनीयस्य सोमयागस्यैकस्यैवागम् । कुतः १ अपकर्षात् । पद्यप्यभिपचनीय विधेरू, सरसंनिधी देवनादय माग्नातास्तयाऽप्यमिदेपनीयमध्ये पप्पते । माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिपिच्यात इति पाक्येन राशो यजमानस्याभिषेको माध्यदिनासपने स्तोत्रकालेऽप- ३. कृप्यते । तस्मियपकृप्टे सति ततः पूर्वमानाताना विदेधनादीनामसिद्धोऽपकर्षः। ततो मादेन्दस्तोत्रादि- पदभिषेचनीयप्रयोगान्तःपातित्वात् देवनादिकमभिषेधनीयस्यैदागिति मासे ममः-कि तमय संनिधिः प्रमाणम् ! किया प्रयोगपरिकल्पितमवान्तरप्रकरणम् । उभयथाऽपि प्रत्यक्षल्प महांगकरणस्य परपात देवमादिक राजसूयस्याङ्गम् । राजसूयाग्दवानुमत्यादीन् सर्वान् यागानमियते । तस्मात् सर्वपामवदनम् । अनुष्ठान व राजस्यमध्ये इचिदपेक्षितमिति वचनयलादभिषेधनीयगतमाहेन्द्रस्तोत्रकाले तदनुहीयते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरपिसे मामयीये घेदायप्रकाशे कृष्णपणुवेदीयतैत्तिरीयतहिवामाध्ये प्रथमकाण्टेऽष्टमप्रपाठक पोस्मोऽमुया २. मा.-संपाप। १०.१.३.पा-महे । . 1 ·तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१७ [संसपा हीति आग्नेयमष्टाकेपाल निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा सारस्वतं चरुं वत्सतरी दक्षिणा सावित्रं द्वादशकपालमुपध्वस्तो दक्षिणा पोष्णं चुरुर श्यामो दक्षिणा पार्हस्पत्यं चुरुः आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति वपति । हिरण्यम् । दक्षिणा । सारस्वतम् । चरुम् । वत्सतरी । दक्षिणा । सावित्रम् । द्वादशकपालमिति द्वादश- -कपाळम् । - उपध्वस्त इत्युप-वस्तः । दक्षिणा । पौष्णम् । चरुम् । श्यामः । दक्षिणा । बार्हस्पत्यम् । चरुम् । एवमभिपेचनीये पञ्चम्यां संस्थिते दशपेयस्यागामिनो देवयजनस्य पश्चात् संसपो हविभि-- यजेत, तानि विदधाति-'आमेयमष्टाकपालम् ' इति ॥ पष्ठयामुपक्रमः । तत्र पूर्वपूर्व देवयजनमध्यवस्यति । यत्र पूर्वस्या आहवनीयः तत्र उत्तरस्या गाईपल्यः । दशपेयस्य संकल्पात् प्रागेत्र 'अष्टाकपालम् 'आग्नेयं 'निर्वपति । 'हिरण्यं दक्षिणा । परुणस्य सुषुवाणस्य १. दशधेन्द्रियं वीर्य परापतत् " (तैमा १.८.१) इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ श्वोभूते 'सारस्वतं 'चरं निर्वपति । आग्नेयस्याहवनीयायतने सारस्वतस्य गाईपत्या-- यतनम् । एवमुत्तरत्र द्रष्टव्यम् । अत्र 'वत्सतरी द्वितीयं वयः प्राप्नुवन्ती गौः 'दक्षिणा । वत्सोक्षा" (पा ५.३.५१.) इति एरच ।। श्वोभूते 'सावित्र 'द्वादशकपालं निर्बपति । तत्र उपवस्तः गौः 'दक्षिणा अन्येन' वर्णेन परिभूतो निजवर्ण इत्यर्थः ।। श्वोभूते- पौष्णं "चरुं निर्वपति । तत्र 'श्यामः गौः 'दक्षिणा ॥ श्वोभूते 'बार्हस्पत्यं 'चरुं निर्थपति । तत्र 'शितिपृष्ठः शुक्लपृष्ठो गौः 'दक्षिणा ।। श्वोभते 'ऐन्द्रम् "एकादशकपालं निर्वपति । तत्र 'ऋषभः दक्षिणा ॥ श्वोभूते वारुणं 'दशकपाल निर्वपति । तत्र 'महानिरष्टः पीडितवृषणो गौः 'दक्षिणा । २० आग्नेयमिति ॥ पोढशे जितवतो राज्ञ इतरसेन्यत्वरूप उपचारो वर्णितः। सप्तदशे संसपा इवीपि दासह पाकानि विधीयन्ते-'आग्नेयमष्टाकपा निर्वपति दिरण्य दक्षिणा सारस्वतं घरं वत्सतरी दक्षिणा सावित्रं द्वादशकपालमुपध्वस्तो दक्षिणा पौणं चरुर श्यामो दक्षिणा बाईस्पत्यं चार शितिपृष्ठो दक्षिणेन्द्रमकादशकपालमृपभो दक्षिणा वारणं दशकपालं महानिरष्टो दक्षिणा सौम्यं चरं वदक्षिणा स्वाष्ट्र- मष्टाकपार शुण्टो दक्षिणा वैष्णवं त्रिकपालं वामनो दक्षिणा' इति ॥ उपरतस्तनपाना परसतरी। शुक्लकायः गुण्टः ॥ तान्यतानि हषि प्रशंसति-" वरुणस्य सुषुवाणस्य दशधेन्द्रियं वीर्य परापतत् । तसर सृदिरगु समसात् । तास:सपार ससपवम् । अग्निना देवेन प्रथमेऽहमन प्रायुक्त । सरस्वत्त्या वाचा द्वितीये। सवित्रा प्रसवेन नुवीये । पूष्णा पशुभिचतुर्थे । वृहस्पतिना प्रणा पक्षमे । इन्द्रेण देवेन पटे। परणेन १. त-तत्र दशपयस्य; ति-तत्र दशपेय।

·१.८.१७) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ४३३ संसपा हवींषि] शितिपृष्ठो दक्षिणेन्द्रमेकादशकंपालमृपभो दक्षिणा वारुणं दर्शकपालं महानिरष्टो दक्षिणा सौम्यं चरुं बभ्रदक्षिणा त्याष्ट्रमष्टाकपाल शुण्ठो दक्षिणा वैष्णव 'त्रिकपालं. वामनो दक्षिणा ॥ १७ ॥ [ आग्नेयः हिरण्यय सारस्वत द्विचत्वारिंशत् ] शितिपृष्ठ " इति शिति-पृष्ठः । दक्षिणा । ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । ५ ऋषभः । दक्षिणा । वारुणम् । दर्शकपाळमिति दश-कपालम् । महानिरष्ट इति महा-निरष्टः । दक्षिणा । सौम्यम् । चरुम् । बभ्रुः । दक्षिणा । त्वाष्टुम् । अष्टार्कपालमित्यष्टा-कपालम् । शुण्ठः । दक्षिणा । वैष्णयम् । त्रिकपालमित त्रि-कपालम् । वामनः । दक्षिणा ॥ १५ ॥ ( मैसं २०६.१३,४.४:५; कास १५:९; शबा ५:४५.६] . अथ दशपेये प्रक्रान्ते आतिथ्यया प्रचर्य, उपसदां पुरस्तात् 'सौम्यं 'चरं निर्वपति द्वादश्याम् ।। तत्र बभ्रुः श्वेतलोहितो गीः 'दक्षिणा ।। श्वोभूते त्रयोदश्यां प्रवर्योपसयां प्रचर्य सुब्रह्मण्यान्ते 'त्वाष्टम् 'अष्टाकपाळं निर्वपति ।। तत्र "शुण्ठः अल्पकायो गौः 'दक्षिणा ।। श्वोभूते प्रवोदासनात् प्राक् वैष्णवं त्रिकपालं निर्वपति ।। तत्र 'वामनः हस्वो गौः १५ 'दक्षिणा ॥ इत्यष्टमे सप्तदशोऽनुवाकः ॥ . . स्वया देवतया सप्तमे।सोमेण राज्ञाऽटमे । स्वष्ट्रारूपेण नवमे। विष्णुना यझेनाऽऽप्नोत् । यत्सरस्पो भवन्ति । इन्द्रियमेव तद्वीप यजमान माप्नोति " (तैना १.८.१) इति।सुपुराणस्य मुप सोममभिपेचनीयकर्मण्य- मिपुतवतो वरुणस्येन्द्रियं 'वीयं सामध्ये दशधा भूत्वा परापतनिष्टम् । स च यरगस्तदिन्द्रिय संस्था- २० शब्दाभिहितयथोक्तहविर्भिरनुक्रमेण सम्यक् प्राप्तवान् । सम्यक् सप्यते प्राप्यते वीर्यमाभिरग्न्यादिभिदेवता- भिरिति संसपो देवतास्तासा हवींच्यपि तमामकानि । स वरुणः प्रयमेऽहनि देवेन चोतनाग्मकेनाग्निना सहाटाकपालं प्रायुक्ताऽऽग्नेयमाकपालं निरवपदित्यर्थः । द्वितीयेऽहनि यारूपया सरस्वत्या पर निरयपत् । तृतीये प्रसवकारणेन सविना सह द्वादशकपालं निरवपत् । चतुर्ये पशुभिरुपलक्षितेन पूष्णा सह घर निर. पपत् । पचमे ब्राह्मणाभिमानिना हस्पविना सह चहं निरवपत् । पढे चोतनामनेन्द्रेण सहकाकपालं २५ निरवपत् । सप्तमे स्वकीयदेवतारूपेणातीतकल्पगतवदणेन सह दशकपालं निस्यात् । परमेशा १. भा.इ.उ.क.पा.मx-'वीर्यम् । नास्ति ।

·। १३४ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१७ [संहमां हवींषि यनमानेन सोमेन सह चहें निरवपत् । नवमे रूपवता खट्रा सहायाकपालं निरवपत् । दशमे यज्ञरूपेण विष्णुना सह त्रिकालं निरुप्य तदिन्द्रियमाप्नोत् । यदि यजमानस्यापि संसपो यागा भवेयुस्तदाऽसौ यजमान इन्द्रियसामयं प्राप्नोतीति । उत्पत्तिविधिभिर्विहिताना संस्पामनेनार्थवादेन भिनदिनानुहान- विधिरुनेयः ॥ अन्य प्रकार विशेष विधत्ते- " पूर्वा पूर्वा वेदिर्भवति । इन्द्रियस्य वीर्यस्यावरुद्धयै " ५ (तया १०८.१) इति । पूर्वा पूर्व दिग्गता दिनभेदेन बहुवेदिखद्योतनार्थी चीप्सा। तत्प्रकारश्चाऽऽपस्तम्बेन स्पष्टीकृत:-"श्वोभूते परेण सौमिकदेवयजनं दशभिः सप्तभिर्वा संसृपां हविभिर्यजते । आमेयमष्टा- कपालमिति । पूर्वपूर्व देवयजनमभ्यवस्पति । यत्र पूर्वस्याहवनीयस्तरोतरस्य गार्हपत्यः । उत्तमायाः प्राग्वंश माहवनीयः । बहिगाईपत्यः" (भापौस १८.२००७-१०) इति ॥ अष्टमनवमदशमानां 'हविषां स्वस्वदिनेषु कंचित् कालविशेष विधत्ते-" पुरस्तादुपसदार सौम्येन प्रचरति । 'सोमो वै १. रेतोधाः। रेत एव सद्दधाति । अन्तरा स्वाष्ट्रेण । रेत एव हितं त्वष्टा रूपाणि विकरोति । उपरिष्टाद्वैष्णवेन । यज्ञो वै विष्णुः । यज्ञ एवान्ततः प्रतितिष्ठति । " (वैया १.०.१) इति । अभिषेचनीयात् सोमयागादूर्व दशपेयः सोमयागः कर्तव्यः । तस्य च संसृव्यागसंयन्धिनि सप्तमेऽहन्येका दीक्षा कर्तव्या । तत अध्वं त्रिपु दिनेषपसदः कर्तच्याः। तत्र प्रथमोपसहिन उपसद्यागात् पूर्व सौमाख्येन संसृपाऽष्टमहविषा प्रचरेत् । मध्यमोपसदिने पौर्वाहिकापराह्निकोपसदोमध्ये, स्वाप्ट्रेण नवमहविषा प्रचरेत् । तृतीयोपसहिने पौर्वाहिका- १५ पराहिकोपसदावनुष्ठायोपरिष्टाद्वष्णवेन दशमहविषा प्रचरेत् । सोमस्य रेतोधारणहेतुत्वात् प्रथमतस्तत्प्रयोगे यजमानो रेतो दधाति । ततस्त्वष्टुः प्रयोगे सति घृतं रेतोऽवष्टम्य स्वष्टा रूपाणि विविधानि करोति । विष्णोर्यज्ञरूपत्वादन्ते तन्द्वविःप्रयोगे सति यजमानो राजसूयादूर्वमपि यज्ञानुष्ठान एवं प्रतिष्ठितो भवति । दशपेयरान्त्रमध्ये त्रयाणा हविपामनुष्ठानमापस्तम्बेन स्पष्टीकृतम् । “अपराहे दशपेयस्य तन्त्र प्रक्रमयति" इति उपक्रग्यैवं पठ्यते-"एका दीक्षा तिन उपसदः पुरस्तादुपसदार. सौग्यं चरं निर्वपति अन्तरा २. स्याट्रमष्टाकपारमुपरिष्टवैष्णवं त्रिकपालम्" इति ॥ भय मीमांसा । चतुर्याध्यायस्प चतुर्थपादे चिन्तितम्- "किं पुरस्तादुपसदा सौम्पेन प्रचरेदिति । अनानिमायः कालो वा वाक्यादायः प्रतीयते ॥ पुरस्वादिति कालोऽत्र भाति' कालविधिस्ततः। नानं कस्यापि सौम्यादि प्रधानमितरेष्टियत् ॥” (जन्या ४.४.४-५)॥ राजम्ये संसप्शब्दवाच्यान्यामेयाष्टाकपालादीनि दश हीप्याम्नातानि । तेप्वष्टमनवमदशमानि सौग्यायाष्ट्रवैष्णवानि । तद्विपयमिदं धाक्यमाम्नायते-" पुरस्तादुपसदार सौम्येन प्रचाति । ....अन्तरा स्वाष्ण ... उपरिष्टाइष्णवेन" (या १८.१) इति। योऽये राजम्ये सोमयागस्तस्मिन्नुपदि- पानामुपसदामादिमायावसानेषु सौम्यादीनां त्रयाणामनुष्ठानमनेन वाश्येन चोयते । ततो वाल्या सौम्यादी- ३. म्युएसदामहानीति माप्त घूमः-उपसदामिति पयाः कालबाचिना पुरस्तादिति शम्देनान्वयात् मौम्यादीनां कालविशेषसंबन्धपरमिदं पायं न त्वङ्गाग्निभावपरम् । ततो म कस्याप्यनं सांग्यादिकं किं स्वनुमत्यादिवत् प्रधानम्॥ इति श्रीमरसायणाचार्यविरक्षित माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमहारेरमप्रपारके सप्तदशोऽनुवाकः ॥१०॥ - २. ३. न्यायमालामनगन्य शुटौता, सिसितपुस्तकेषु पूर्वमुद्रितपुरतक्योय भाविकालः' इति पाठ ·१.८.१८) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता दशपेयः] सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोम क्रीणन्ति पुण्डरिस्रजां प्र यच्छति सद्यः । दीक्षयन्ति । सघः । सोमम् । क्रीणन्ति । पुण्डरिस्रजाम् । प्रेति । यच्छति । अथ दशपेयस्य तन्त्रविशेषान् कांश्चिद्विदधाति- सद्यो दीक्षयन्ति' इत्यादि ।। "सद्यः समानेऽहि । " सधःपरुत्" (पा ५.३.२२ ) इति निपात्यते । दीक्षाया यद्भवति, सोमक्रयस्य च यद्भवति सर्व समानेऽहि। कुर्यात् । अशक्यं लुप्यते, शक्यं क्रियते, एतदुक्तं भवति-~-एका दीक्षा, तिन उपसदः । तत्र द्वादश्यां वारुणयागानन्तरं दशपेयेन दीक्षा इत्यादि प्रथमोपसदं तदहरेव कुर्युरिति । सोमपरिवेषणं परिलुप्यते । दीक्षणीयां कृत्वा 'वपनदन्तधायन- तूष्णीस्नानानि क्रियन्ते । “ आपो अस्मान् " ( सं १.२.१ ) इति स्नानमारम्य यदपवदितव्यं तस्य स्थाने श्रुतिरेवापवादं विदधाति----'पुण्डरिस्रजाम् ' इति । पुण्डरीकं पद्मम् । छान्दसो वर्णविकारः, पर्यायान्तरं वा । द्वादशपुण्डरीको मजं प्रतिमुश्चते यजमानस्य शरीरे बध्नाति १० तूष्णीम् । “अच्" (पा ५.४.७५) इति योगविभागात् 'समासान्तः | " अङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यन्तः । असु दीक्षातपसी प्रावेशयन् । तत्पुण्डरीकमभवत् " (तैना १.८.२ ) इत्यादि ब्राह्मणम् । " अथास्मै क्षौममहतम् " (आपश्री १०.६.४ ) इत्यादि आ सनीहारप्रस्थापनदीक्षात् ( आपश्री १०.१८.५ ) । दीक्षावतं प्रायणीयाक्रियया क्रियते। “ प्रायणीयाया धौवादष्टी " ( आपश्री १०.२२.१ ) इत्यादेः, तत्सा गृहेषु निदधाति " ( आपश्री १०.२२.२०) ११ इत्यन्तस्य लोपः। अभिपेचनीय एव दशपेयाय विक्रयस्य कृतत्वात् " देव सूर्य " ( आपश्री १०.२५.१) इत्यादि, " ( आपश्री १०.२४.१२) इत्यन्तो छुप्यते; पूर्वक्रीतत्वात् ॥ प्रजाभ्यस्त्वा" सप्तदशे संसपा :प्युक्तानि । अष्टादशे दशपेय उच्यते ॥ सद्य इति ॥ तत्र दीक्षासोमक्रययोश्बोदकप्राप्तं दिनभेदमपयदितु विधत्ते--'सो दीक्षयन्ति २० सद्यः सोम मीणन्ति' इति ॥ पुण्डरिनजामिति ॥ प्रकृती 'मासु स्नात्यपोऽभाति' इति यद्विहितं तददितु विधत्ते- 'पुण्डरिसना प्र यस्छन ' इति । तदेतत् सूत्रकारः स्पष्टीचकार--" अपोदीक्षायाःस्थाने द्वादशपुण्डरीको सजे प्रतिमयते" (मापश्री १०.२०.१४) इति । प्रतिमोथयेदिस्यर्थः ॥ सदेता प्रशंसति-"जामि वा एतत् कुर्वन्ति । यत् सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोम क्रोनित । पुनरिया म पछत्यजामिन्याय । २५ मदिरसः सुवर्ग लोकं यन्तः । मासु दीक्षातपमी मावेशयन् । सत् पुण्रीकमभवत् । या पुण्डरिया प्र यरसति । साक्षादेव दीक्षातपसी भवरन्दे" (तैमा १.८.२) इति । १. ति-वपनं दन्तधावन तूष्णी स्नानं च । २. -अपि रामायान्तः, तं.वि.अच् समागान्तः ·तैत्तिरीय-संहिता १८.१८ [ दशपेयः दशभिर्वत्सतरैः सोमै क्रीणाति दशपेयो भवति दशभिरिति दश--भिः । वत्सतरैः । सोमम् । क्रीणाति । दशपेय इति दश-पेयः । भवति । अथ 'क्रमविशेषमाह-'दशभिर्वत्सतरैः' इति ॥ पूर्वमेव क्रीतं पुरोहितगृहं गतं सोमं फलेन सहाहृत्य क्षौमेण वाससोपसंगृह्य' इत्यादि विलंसनान्तं कृत्वा सोमविक्रयिणे प्रदाय 'दशभिः ५ वत्सतरैः 'फ्रीणाति। द्वितीयं वयः प्राप्नुवन्तो वत्सतराः। " वत्सोक्षाच॥ (५.३.९१), इति एरंच । दशवरसतरान् सोमविक्रयिणे दक्षिणां दत्वा ." अस्मे ज्योतिः " (आपत्रौ १०.२६.७) इत्यादि कृयाऽऽदत्ते सोमम् । " मित्रो न एहि " (आपश्रौ १०.२७.३) इत्यादि लुप्यते । वनेषु व्यन्तरिक्षम् " (:आपत्रौ १०.२७.१०) इत्यादि कुर्यात् । ततो हस्तेन राज्ञो नयनम् आ प्राग्वंशात् । प्रावंशसमीपे यत्र कुत्रचित् सोमफले स्थापयित्वाऽऽतिथ्यं कुर्यात् । आतिथ्यानन्तरं १० "सौम्येन वारुणेन चेष्ट्वा पौर्वाहिकीभ्यां प्रवर्योपसद्भयां प्रचर्य, तदहरेवापराहिकीभ्यां प्रचर्य विरामः; एवं प्रथमोपसदन्तमहः संतिष्ठते । 'दशपेयो भवति' इति । एकैकस्मिन् ‘चमसे दशदश ब्राह्मणाः सोमं पिबन्ति यस्मिन् स 'दशपेयः। अधिकरणे “ अचो यत्" इति यत् । " ईयति " (पा ६.४.६५ ) इतीत्वम् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे " यतोऽनावः" ६.१.२१३) इत्यायुदात्तत्वं । *सप्तपर्णादिवद्वीप्साद्यर्थलाभः । पात्रसंसादनकाले प्राकृतेभ्योऽ- पा " दशभिरिति ।। चोदकप्राप्तानि हिरण्यवासःप्रभृतीनि दशविधायद्व्याण्यपदितुं विधते- 'दशभियरसतरः सोम फ्रीणाति ' इति । यत्सतरा उपरतस्तनपानाः । अत एव सूत्रकारो विशिनटि-- 'दशभिवासतरैः साण्ड: सोम फ्रीणाति" (आपश्री १०.२०.१५) इति ॥ भन्न संख्यां प्रशंसति-- दाभियत्सतरः सोम क्रीणाति । दशाक्षरा विराट् । असं विराट् । विराजवापाद्यमवरद्ध " (तमा १...२) इति ॥ माण्डवं विधाय प्रसंसति--" मुष्करा भवान्त सेन्द्रत्याय" (तया १.८.२) इति । २. सेन्दत्वमिन्द्रियसामध्यमहितत्वम् ॥ दशपेय इति ॥ प्रधानं कर्म विधत्ते-'दशपेयो भवनि', इति । दशसु वैकृतचमसेषु पागम्यः सोमरगो यस्मिन् को म फतुर्दशपेयः । यद्वा--एकैकस्मिन् पाये दशमियादाणः पातरः सोमो यस्मिन् स दशयः । एनदेयाभिप्रेत्य मूत्रकार माह--" श्वोभूने पात्रसंसादनकाले दश चमसानधिकान् प्रयुनरित तानुग्यनगल उग्मयति । मक्षणकाले दादारिंगश्चमसे ब्राह्मणाः गोमपाः सोम भागन्ति " २५ (मारा १०.२१.१.२) इति ॥ हे विधि प्रशंसति--" दशपेयो भवति । भशापयायल्लय' (समा १.६.२) इति । :-मामेषम् । ४. दि-महाराज्य १५-५. पि.म-सौर्यण चाणवा । (पा ३.१.५७)। ह.पामा २.३.१ का १८.१.१ वा ५)। १. भा.ज.पा.म६-- सा: 'नास्ति ।

·१.८.१८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता दशपेयः] शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति सप्तदशः स्तोत्रं भवति प्राकाशावर्यवे ददाति नजमुद्गाने शतम् । ब्राह्मणाः । पिबन्ति । सप्तदशमिति सप्त-दशम् । स्तोत्रम् । भवति । प्राकाशौ । अध्वर्यवे । ददाति । स्रजम् । उद्गात्र इत्यद- गात्रे । ५ .. - तिरिक्ता दश चमसाः प्रयोस्तव्याः, उन्नयनकाले चोनेतव्या इति । 'शतं 'ब्राह्मणाः पिबन्ति इति । यत एवं चमसेचमसे दशदश ब्राह्मणाः पिबन्ति, तस्मात् संहत्य शतं सोमरय पातारः सन्तीत्यर्थः । एतेन दशपेयार्थे वीप्सा द्योतयति । ब्राह्मणग्रहणं विशिष्टब्राह्मणपरिग्रहणार्थम् । तेन सोमयाजिनः आ दशमात् पुरुषादविच्छिन्नसोमपीथाः विद्यावन्तस्वैविधवृद्धा वा मीमांसादि- शाखाभियुक्ताः वाकोवाक्येतिहासादिपुराणादिज्ञाः कृन्छुचान्द्रायणादितपोनिष्ठाः पवित्रार्थेष्टियज्ञ- ऋतूनामाहरिश्च ब्राह्मणाः पाता वेदितव्याः । सप्तदशं स्तोत्रं भवति' इति । सप्तदशस्तोत्रीयाः "परिमाणमस्य "सप्तदशम् । इदमेव स्तोत्र स्तोमः भवति । अनुब्राह्मणं च भवति---" सप्तदशो दशपेयः " (तमा १.८.८) इति । 'प्राकाशौ ' इत्यादि ।। सौवर्ण दर्पणद्वयम् 'अध्वर्यवे "ददाति । प्रकाशन्तेऽत्र रूपा- णीति प्राकाशः । अधिकरणे घञ् । " उपसर्गस्य घन्यमनुष्ये ” (पा ६.३.१२२ ) इति दीर्घ छान्दसो वा । थायादिनोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । “ सजम् " इत्यादि । अत्रापि हिरण्यनजम् शतमिति ॥ विधत्ते--'शतं ग्राह्मणाः पिबन्ति ' इति । एकैकस्मिन पाये दश दश पादाणा इति मिलित्वा शतं ब्राह्मणाः पियन्ति । तदेतत् प्रशंसरि---" शतं ब्राह्मणाः पियन्ति । शायुः पुरुषः शन्द्रियः । मायुष्येवेन्द्रिय प्रनितिप्रति " (तैया १.८.२) इति ॥ सप्तदशमिति ॥ विधत्ते-मादश स्तोत्रं भवति' इति । अस्मिन् कतौ ययन स्तोत्रं तस्य सर्थन्य मप्तदशस्तीमत्वमेव कुर्यात् ॥ प्रशंसति--" मतदशः स्तोत्रं भवति । सप्तदशः प्रजापतिः । प्रजापतेराप्य" (तमा २०८.२) इति ।। प्राकाशाविति ॥ विधत्ते- 'प्राकाशावावर्यो ददाति ' इति । प्राकाशी मुवर्णदर्पणो । २० मशर्मान-"प्राकाशावयव ददाति । प्रकाशमेवेने गमर्यात " (नेया १.८.२) इति । स्वजमिति ॥ हिरण्यसजो दानं विधत्ते- 'जमुना' इति । तथा च मूत्रकार:- "दक्षिणाकाले हिरण्यप्राशारभ्यर्यये ददाति । हिरण्ययामुद्रा" (भापश्री १०.११.६) इति ॥ प्रशंसति --" सनाये । म्यारमै वामान " (तमा १४.२) इति । अस्य यजमानस्य ध्येय विशिष्टमेव दुकादिकं यासति । उत्तरीयरवेनाऽऽच्छादयनि ।। ६. तं-विहाराादिशाः; ति-पुराणागिहा । (इ.पा ५.१.५७-५८)। ५.-'स्यादि' नास्ति; ति-इति । २. आ.क-' तदेतत् ' नास्ति । ३. कादशग्नीत्व। २५ .

·३८ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१८ [दशपेयः रुक्म५ होत्रेऽश्व प्रस्तोत्प्रतिहतम्यां द्वादश पष्ठौहीब्रह्मणे वशां मैत्रावरुणायभं ब्राह्मणाच्छु सिने रुक्मम् । होत्रै । अश्वम् । प्रस्तोतप्रतिहर्तृन्यामिति प्रस्तोतृप्रतिहर्तृ-भ्याम् । द्वादश । पृष्ठौहीः । ब्रह्मणे । यशाम् । मैत्रावरुणायेति मैत्रा-वरुणाय । ऋपभम् । ब्राह्मणाच्छसि । "वहेच " . 1 " वाहः ५ "उद्गाने ददाति । 'रुक्मम् । इति । 'रुक्मं रुचकम् , हिरण्यमिति केचित् । 'अश्वम् ' इति । गतम् (तैसं १.८.८)। ' द्वादश ! इति । चतुर्वाः स्त्रीगवीः । पष्ठं वहन्तीति । (पा ३.२.६४) इति विः । (पा १.१.६१) इति डीम् । वाह ऊठ" (पा ६.४.१३२), " एत्येधत्यूठसु" (पा ६.१.८९) इति वृद्धिः । द्वौ च दश च द्वादश । अष्टनः संज्ञायाम् " (पा ६.३.१२५) इत्यानम् । " संख्या" (पा ६.२.३५) इति १. पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । वशा बन्ध्या। ऋषभः खेलगतिः। ब्राह्मणादाहृत्य शंसति, ब्राह्मणानि शंसति वा ब्राह्मणाच्छंसीति । " सुप्यजातौ णिनिः" (पा ३.२.७८)। “ब्राह्मणाच्छंसिन उपसंख्यानम् " (पा ६.३.२ वा १ ) इति पञ्चम्या अलुक् । पक्षान्तरे छान्दसोऽदुगागमः । नेष्टा च पोता च नेष्टापोतारौ । “भानडतो द्वन्द्वे " (पा ६.३.२५) इत्यानड् । रथूरि ' इति । स्थूरिः पष्टवाट । तत्साधर्म्यात् गोयुक्तो रय उच्यते । "यवाचितं यया अस्मिन्नाचीयन्ते, पवैर्वा आचितमिति १५ शकटमुच्यते । “संज्ञायामनाचितादीनाम् " (पा ६.२.१४६) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वं व्यत्ययेन रुक्ममिति ॥ वर्तुलस्य स्वर्णाभरणस्य दानं विधत्ते-~-'रुखमः होने' इति ॥ प्रशंसति-- रकमर होने । आदित्यमेवारमा उत्तयति " (तैया १.८.२) इति । उदय प्रापयतीत्यर्थः । अश्वमिति ॥ विधत्ते-'पश्वं प्रस्तोनृपतिहर्तृभ्याम् ' इति । ददातीत्यनुपज्यते । दाम्यामेक- दम्पदानं वाचनिकम् ॥ प्रशंसति---"अवं प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्याम् । प्राजापत्यो वा अशः । प्रजापतेराप्य" २. (तया १०८.२) इति । मधमेधप्रकरणे "प्रजापतेरक्ष्यश्वयत् सत् परापतत् तदवोऽभवत्"" (सं ५.३.१२) इति श्रुतेरवस्य प्राजापत्यत्वम् ॥ द्वादश इति ॥ यालार्मिणीनां गां दानं विधत्ते-- द्वादश पटौहीबाणे' इति ॥ भासद्वाराऽमिवृद्धिसूचनादायुप्याऽभिवृद्धया प्रशंसति-- " द्वादश पष्ठाहीझणे। आयुरेवावरुन्दे, (तया १.८.२) इति ॥ पशामिति ॥ वायाया गोदर्शनं विधत्ते--'यशां मैत्रावरुणाय' इति ॥ वशाशब्देन बुद्धिस्थं यशिवमभिप्रेत्य प्रशंसनि-" घशां मत्रावरुणाय । राष्ट्रमेव वश्यकः" (तैमा १.८.२) इति ॥ ऋपभमिति ।। रेत सेधनसमर्थस्य गोदानं विधत्ते--पर्भ ग्राह्मणाच्छसिने ' इति । अपमान दुदिस्थमिन्द्रियमित्यभिप्रेत्य प्रशंसनि--"ऋषभं ग्राह्मणाच्छसिने । राष्ट्रमेवेन्द्रियाप्यकः" (वैमा १.८.२) इति ॥ ३. ४-५. आ.व.- तदयोऽभवन् 'नास्ति। " २५ ·। १.८.१८) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ४३९ दशपेयः] वाससी-नेष्टापोतम्यार स्थूरि यवाचितम॑च्छावाकार्यानड्याहमग्रीधै भार्गयो होता भवति श्रायन्तीय ब्रह्मसामं भवति वाससी इति । नेष्टापोतृभ्यामिति नेष्टापोत-म्याम् । स्थूरि । यवाचितमिति यत्र-आचितम् । अच्छावाकार्य । अनड्याहम् । अग्नीध इत्यग्नि-दधे । भार्गवः । होता । भवति । श्रायन्तीयम् । ब्रह्मसाममिति ब्रह्म-सामम् । भवति । प्रवर्तते । अच्छाभिमुख्येन अवीतीत्यच्छवाकः । “ हलच" (पा ३.३.१२१) इति संज्ञायां घम् । छान्दसो दीर्घः । 'अनड्वाहम्' इति । अनो यहतीत्यनवान् । पृषोदरादिः (.पा ६.३.१०९)। अग्निमिन्ध इत्यग्नीत् । ' भार्गवः' इति । ऋत्विग्वरण एव 'भार्गवः मृगोरपत्यं तत्र, वरितव्यः । श्रायन्तीयम् ' इति । ब्रह्मणः साम 'ब्रह्मसामम् । पूर्ववदच । 'श्रायन्तीयं भवति । श्रायन्तइव सूर्यम् ' (सासं २.५.२.१४ ) इत्यस्यामृचि गेयं भवति। श्रायन्तशब्दोऽस्मिन्नस्तीति १० श्रायन्तीयं साम। " मतौ छः सूक्तसाम्नोः" (पा ५.२.५९) इति छः । तत् 'वारयन्तीय इति । अग्निष्टोमस्य साम "अग्निष्टोमसामं, येनाग्निष्टोमः सतिष्ठते । पूर्ववदच् । तत् "वारवन्तीयम् “ अचं न त्वा वारवन्तम् " (सासं २.८.१.७) इत्यस्यामृचि गेयं भवति । भवति । , पाससी इति ॥ द्वाम्यां प्रत्येक वस्त्रदानं विधत्ते–'वामसी नेष्टापोतृग्याम्' इति ॥ धौतयनयोः शुविहेतुत्यमभिप्रेत्य प्रशंसति--" वाससी नेप्टापोतम्याम् । पवित्रे एवास्यते " (तेमा १५ १.८.२) इति ॥ स्थूरीति ॥ स्थूलस्य ययपूर्णशकटस्य दानं विधत्ते-'स्थरि यवाचितमछाशकाय' इति । " वाणं यवमय घरुम् " (तसं १८.०) इति ध्रुतत्वात् यवनिपं वरुण स्वकीयभागप्रदानेन स्वकीय- देशान्ताद्यदिनिःसारितवान् भवतीत्यभिप्रेत्य प्रशंपति-"स्थरि पयाचितमाछाकाय। मम्सस एवं वरुणमवयजते" (तमा १.८.२) इति ।। २० अनवाहमिति ॥ विध-अनड्वाइमनीधे' इति ॥ यहिद्वारकेणोभयोः संपधेन प्रशंसति-- "अनड्वाहमनीधे । वद्विां अनड्वान् । बहिरमीत् । वद्विनव वद्धि यक्षस्थावपन्दे" (तैया १.८.२) इति । दर्शपूर्णमामयोराग्नेयहवियुक्तस्य शकटस्य बहनादनगन् पतिः। भरेरिन्ध. नादानीधोऽपि यतिः। उभयोः संबधे सति वद्विरुपणानगुहा यज्ञस्य वद्धि याहकमानीधापरिवग्जातं स्वाधीन करोति ॥ भार्गव इति ॥ चोदकमाप्त होतृसामान्यादिकं बाधितुं विशेषान् विधते-'भार्गवो होता मपति थायन्तीय प्रझसामं भवति वारवन्नीयमनिटोमपामर सारस्यतीरपो गृहाति' इति ॥ महावी यः कोऽपि होतेत्यत्रापि सरप्राप्ती भृगुगोत्रोत्पत्र एवेति विशेष्यते । प्रती माझगासिनं प्रत्याग्यस्तो कायद्यमानी विहितस्यात्तदपवादाय धापन्तीयं सामात्र विधीयते । " प्रापन्नाइव मर्यम् " (क्रमे ८.९५ सास २०५.२०१५ अह ५.२.१) इत्यस्यामृप्युत्पर साम मापन्तीयम् । प्रकृती पशायजियस्यानिटोमसामस्वात् ३० ·ए तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१८ [दशपेयः वारयन्तीयमग्निष्टोमसामः सौरस्वतीपो गृहाति ॥१८॥ [ बाखन्तीय चत्वारि च] वाखन्तीयमिति धार-बन्तीयम् । अग्निष्टोमसाममित्यग्निष्टोम-सामम् । सारस्वतीः । अपः । गृह्णाति ॥ १८॥ [मैसं ४.४.७-९ शवा ५.४.५] वारयन्तमिन्यस्मात् पूर्ववन्मत्वर्थे छः । 'सारस्वती: ' इति । सरस्वती नाम नदी । तदीया 'अपः वसतीवरी: "गृह्णाति, यदा सरस्वत्याः समीपे यजते । इतरथा सरस्वतीजलमाहृत्य बहुयाजि- कुम्भस्यं गृह्णातीत्याहुः । “ उडिदम्" (पा ६.१.१७१) इत्यद्भ्यो द्वितीयाया उदात्तत्वम् ।। इत्यष्टमेऽष्टादशोऽनुवाकः ।।। १. तदपोद्य वारवन्नीय साम विधीयते । " मश्वं न त्या वारवन्तम् " .(ऋसं १.२७.१ सासं २०८.१.७, उद्द १२.२०१७) इत्यस्यामृत्युत्पन्न वारदन्तीय साम । प्रकृती " वहन्तीनां गृह्णाति " (तसं ६.४.२) इति प्रवाहमानगतानामपां यसतीवरीत्वावापि तत्प्राप्ती सरस्वतीगता एवाऽऽपो विधीयन्ते ॥ इन्द्रवीर्यत्वेन' अयं प्रशंसति-"इन्द्रस्य सुधुवाणस्य त्रेधेन्द्रियं वीयं परापतत् । भृगुस्तृतीयमभवत् । श्रायन्तीय तृतीयम् । सरस्वती तृतीयम् । भार्गवो होता भवति । श्रायन्तीयं ब्रह्मसामं भवति । पारवन्तीयमग्निष्टोम- १५ सामम् । सारस्वतीरपो गृह्णाति । इन्द्रियस्य वीर्यस्यावरुद्धयै " (तैया १.८.२) इति ॥ वारवन्तीयस्य इन्द्रधीयत्वाभावनात्र स्तुत्रप्रतीतत्वात् तेन सह स्तोतुं भायन्तीयमपि पुनरुपादत्ते--"श्रायन्तीय महसाम मपति । इन्द्रियमेवास्मिन् वीर्य श्यति । वारवन्तीयममिष्टोमसामम् । इन्द्रियमेवास्मिन् वीर्य वारयति " (नेमा १.८.२) इति । सामनाम्नि प्रयविधातोः प्रतीतस्वायजमानेन वीर्यमाधीयते । द्वितीय- भाम्नि वारमिहरातीनरस्मिन् पजमाने प्रयुदत वैरिवी निवारित भवति ॥ 'मत्र मीमांसा ॥ एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- दापेये चामिपेचनीये तन्वं मिदाऽय वा। यसाहित्यतस्तन्वं कालभेदन भिरवा ॥" (जैम्या ११.२.१०)। राजसूये दशपेयाभिषेचनीयसंज्ञही द्वौ सोमयागौ। स्योरमानुष्ठान तन्त्रेण कार्यम् । कुतः यसाहिन्यात् । " सह सोमो "क्रीणात्यभिपेचनीयदशपेययोः" (द. आपश्री १८.१२.२) इति धूपते । २५ व्या सत्यभिपेपनीयप यदा सोमवयस्वदेय दापयस्यापि सोमे केतस्य सति स्यात् पूर्वभाविनां दशपेयाना- माम तन्त्र स्यादिति प्राहे प्रमः-भिषालीनचोरभिपेचनीयदशपेययोरलानां भेदो युक्तः। संसप्- शादयाप्याम्यो दाम्प इष्टिभ्य अर्यमपराई दापेयस्योपकमः गम्पः प्राचीनेऽस्यन्तम्यवहित कालेऽमि. २. " ? ~ ५. उ.क पा.मा.मा-मन्दियवीर्यरवेन । ६-६. मा-इन्द्रवीर्यस्यामायान् प्रस्तुते; म६-इन्द्रिय- पोस्वामानात्र; १.उ.पा-इन्द्रियोर्यत्वेनामावेनात्र । ७.भा.क-अप। ८. भाकयस्याभिभवात् । ३०९-१. बा-गाति दतिमभिषेचनौस्य ।

·. 4 . १.८.१८) महभास्करभाष्य-सारणमाष्यसमेता दशपेयः] पेचनीयः । न च क्रयसाहित्यमस्ति, "सपो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति" इति दशपेये ऋयस्य संघस्कालत्वाविधानात् । ' सह सौमौ' इति वचनेन क्रयार्थसंवादे साहित्य विवक्षितम् । तस्मादुभ- योरङ्गानां भेदः॥ तृनीयाध्यायस्य पञ्चमपादे चिन्तितम्- "राजसूयै कचित् कर्तुश्रमसो दशभिर्जनः । भक्ष्यः किं तत्र राजन्या भक्षका माझणा उत || भायो भानात् संख्ययैकजातेविप्राः शर्त दश । चमसानयुरित्युक्त्या राजपानं च विप्रगम् ॥ " (जन्या ३.५.३४-३५)॥ राजसूये दशपेयनामके यागे श्रूयते-"दशदशैकैकं चमसमनुसर्पन्ति" (द.आपश्री १०.२१.३) इति । तत्र यजमानस्य राजन्यस्य यश्चमसः सोऽयं राजन्यैरेव दशभिर्भक्षणीयः । कुतः १ दशेतिसंख्यया १० जात्येकत्वप्रतिमानात् । तथा हि-दशपेयस्य ज्योतिष्टोमविकृतित्वात् प्रकृतं धर्मजातं चोदकेन प्रासम् । प्रकृतौ च यजमानचमसस्य भिन्नजातिभिभक्षणं नास्तीत्यत्रापि तथैव प्राप्तम् । यद्यत्र दशेति विशेषो विधीयते तर्हि प्राकृत भक्षकसंख्यामा निवर्तता न खेकजातित्वम् । तस्मात् राजन्यो यजमानो राजन्यैवभिः सह,भक्षयेदिति प्राते घूमः-प्रकृतितः प्राप्तेषु दशसु चमसेषु भक्षणायानुसर्पता पुरुपाणां दश दशेतिवीसया प्रतिचमसं दशसंख्यां विधायार्थसिद्धां शतसंख्यामनूद्य संख्येयानां सर्वेषां ब्राह्मण्ये १५ विधीयते-"शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति " इति । तथा सति यजमानस्यापि राजन्यस्य यन्त्र भक्षो नास्ति तत्र कुतोऽन्ये राजन्या भक्षयेयुः । तस्माद्ब्राह्मणा एव भक्षकाः ॥ दशमाध्यायस्य नृतीयपादे चिन्तितम्- "कि प्राकाशी याधको स्तः कृत्स्नयाऽऽध्वयंवस्य चा॥ ददातियोगात् कृत्स्नस्य न विशिष्टेन योगतः ॥" (जैन्या १०.३.२०) । "राजसूये भूयते-" हिरण्मयो प्राकाशावध्वर्यवे ददाति " (द. शमा ५.४.५:२२, भापश्री १८.२१.६) इति । प्राकाशौ दीपस्तम्भावित्येके । दर्पणावित्यपरे । तौ कि प्राकृतस्य दक्षिणादम्यस्य "कृत्स्नस्य बाधको उताध्वर्युभागस्यैव । तत्र 'प्राकाशौ ददाति' इति कर्मकारकवाचिद्वितीयाश्रुविकृतेन दानसंबन्धेन 'प्राकाशावध्वर्यवे' इति याक्यकृते पुरुषसंबन्धेऽपोदिते सति देयदग्यप्रतीतेयान्तरस्य कृत्स्नस्य याध इति पूर्वः पक्षः । 'मन्वयवे ददाति' इति संप्रदामकारकवाचिचतुर्थीतिकृतस्य दानक्रिया- २५ संबन्धस्थापवदितमशक्यत्वात् संप्रदानविशिष्टदानक्रियासंयन्धेऽपि द्वितीयाश्रुतेरविरोधादम्वयुभागस्यैव बाध इति राधान्तः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठोऽटादशोऽनुवाकः ॥ १८॥ १..भा.क-कालत्वाभिधानात् । ११. जैन्यायमालामनुसृत्य शुद्धीकृतः, 'भागात्' । १२. मा-'राजन्यस्य' नास्ति । १३. मा.क-'कुतः ' नास्ति । १४. इ.उ-निवरयताम् । भा-निवर्यताम् ; मा-निर्वर्तताम् । १५. आ.क-एकजातीयत्वम् । १६. म६-विधातुमर्थ १७. मा- अश्वमेये। १८. भा.क-कस्लस्य ' नास्ति। १२. मधे चोदिते । २. . लिखितपुस्तकेषु ३० तैसे ५६ ·१५५२ सिरीय-संहिता [दिशामवेष्टयः आग्नेयमष्टाकपालं निवपति हिरण्यं दक्षिणेन्द्रमेकादशकपालमृपभो दक्षिणा वैश्वदेवं चरुं पिशङ्गी पष्ठीही दक्षिणा मैत्रावरुणीमामिक्षा वशा दक्षिणा चार्हस्पत्यं चरु शितिपृष्ठो दक्षिणा- आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्य॒ष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । हिरण्यम् । दक्षिणा ! ऐन्द्रम् । ५ एकादशकपालमित्येकादश -कपालम् । ऋषभः । दक्षिणा । वैश्वदेवमिति वैश्व--देवम् । चरम् । पिशही । पृष्ठौही। दक्षिणा । मैत्रावरुणीमिति मैत्रा-वरुणीम् । आमिक्षाम् । वृशा । दक्षिणा । बार्हस्पत्यम् । चरुम् । शितिपृष्ठ इति शिति-पृष्ठः । दक्षिणा । . . । अथ पञ्चहविषामवेष्टयोदयस्यति, तां विदधाति-' आग्नेयम् ' इत्यादि ॥ " ईश्वरो वा एष दिशोऽनून्मदितोः " ( तैना १.८.३ ) इत्यादि ब्राह्मणम् । आग्नेयैन्द्रवैश्वदेवमैत्रावरुणबाई- १. स्पत्यानि पश्च हवींषि निर्वपति । हिरण्यऋषभपष्ठौहीवशाशितिपृष्ठेत्येतानि दक्षिणाकाले देयानि । संतिष्ठते दशपेयः । " एतया दिशामवेष्टया तेजस्कामो ब्राह्मणो राजन्यो वा वैश्यो वा इत्ययज्ञसंयुक्त केचिदाहः ।। " - भष्टादशे दशपेयोऽभिहितः । एकोनविंशे दिशामवेष्टयः - पशुद्वयं सात्यदूताना हवींषि च विधीयन्ते । आग्नेयमिति ॥ तत्राऽऽदौ पञ्च हवींपि विधत्ते-आमेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिण- १५ न्द्रमैकादशकपालमपभो दक्षिणा वैधदेवं चरं पिशङ्गी पष्ठीही दक्षिणा मैत्रावरणीमामिक्षा कशा दक्षिणा पाईस्पत्यं घरुर शितिपृष्ठो दक्षिणा' इति । पिशङ्गी पिङ्गलवर्णा ॥ दिग्यास्थापनप्रयुक्तोन्मादपरिहारेणा- पेष्टिविधि प्रस्वाति-"ईश्वरो वा एष दिशोऽनून्मदितोः । य दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति । दिशामवेष्टयो भवन्ति । दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठत्यनुग्मादाय" (सैया १०६.१) इति। यं यजमानमध्वर्युः प्रस्थापयत्यप यजमानो दिशोऽनुप्राप्य दिग्भ्रमणोन्मदितोरुमतो भवितुमीश्वरः प्रभुर्भवति ॥ विधिवाक्यावावं देवतापञ्चकं प्रशंसति २. "पच देवता यजति । पच दिशः। दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठति " (वा १.८.३) इति । लाग्नयादीनां चतुणो मध्य एककयागादूवं पाठमइविपि अभिधारण विधत्ते-" इविपो हविष इष्टवा बाईस्पत्यमभि- पारपति । पजमानदेवायो थै इसतिः । यजमानमेव तेजसा समर्धयति " (तैमा १.८.३) इति । पजमानस्य देषता उता मान्मादयवसस्ताम्पो हितो यजमानदेवया ॥ १. मा.म.६-पेयो गितः।

·१.८.१९) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ४४३ पदयम्, सायदूतानां हीपि ] ऽऽदित्यां मल्हां गर्भिणीमा लभते मारती पृश्नि. पष्ठीहीमश्विम्यौ पूष्णे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति सरस्वते सत्यवाचै चरु आदित्याम् । मल्हाम् । गर्भिणीम् । एति । लभते । मारुतीम् । पृश्निम् । पठौहीम् । अश्चिम्पामित्पश्चि-म्याम् । पूष्णे । पुरोडाशम् । द्वादशकपाळमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । वपति । सरस्वते । सत्यवाच इति सत्य-वाचे । चरुम् । अए यस्यां दशपेयासमातिस्तस्यां प्रथमायामपराहे द्विपशुना. पशुबन्धेन यजते, त विदधाति-आदित्यां मल्हाम् ' इति ॥ आदित्यो देवता । “दित्यदित्यादित्य " (पा ४.१.८५) इति ण्यः। 'मल्हा मणिला अजा, यस्या ग्रीवायां मणियन्मांसद्वयमवलम्बते । तादृशी गर्भिणीम् २"आ 'लभते । 'मारुती च पृश्नि श्वेतवर्णा पप्ठोहीम् । उक्ता पष्ठीही ( तैसे १.८.१८)॥ श्वोभूते द्वितीयायां सात्यदूतानां त्रिविपेष्टा यजते, तां विदधाति--' अश्विभ्याम् ' . इत्यादि । अश्विनौ पूषा च संभूय देवते । ' अश्विभ्यां पूष्णे जुष्टं निर्वपामि' इति निर्वापः । आदित्यामिति ॥ भवेष्टीविधाय द्विपशुयुक्तं पशुबन्धकर्म विधत्ते--' मादिरयां मल्हा गर्भि- णीमा लमते मारती पूभि पोहीम् ' इति । अदितिर्देवता यस्याः सेत्यादित्या मल्हा मणिला गलस्तनयुक्ते- त्यर्थः । पृभिरपतनुः क्षेतवर्णा था। अदितेभूमित्वेन राष्ट्ररवं मरुतां च वैश्यत्वमसकृदुक्तं, सदेतदभिप्रेत्य प्रशंसति-"आदित्या मल्हा गर्भिणीमा लमते । मारुती भिं पष्टीहीम् । विशं चैवास्मै राष्ट्र च समीची १५ दधाति " (तैया १.८.३) इति । करप्रदानेन विशः सम्यक्त्व, सस्यानष्पादकत्वेन राष्ट्रस्य सम्यक्त्वम् । पाट्याप्त प्रमं प्रशंसति-" भादित्यया पूर्वया प्रचरति । मारुत्योत्तरया । राष्ट्र एवं विशमनु यानाति (तैया १०४.३) इति ।। मानावणस्य चोदकप्राप्तमुधध्वनित्वमादित्ययागेऽन्यापवदितुं विधत्ते- उच्चैरा- दिस्याया मा भावयति । उपारशु मारुरयै । तस्माद्राष्ट्रं विशमतिवदति" (तैवा १.८.३) इति । यस्मा- झाष्ट्ररूपापामादित्येष्टावुच्चध्वनिर्विरूपायां मारतीप्टापांशुध्वनिस्तस्मालोकेऽपि राष्ट्रमुजिरय तत्पालको २० राजादिः सहस्रकरदानाय विशमतिवदति "निभर्सयतीत्यर्थः ॥ पूर्वोक्तं पशुविशेषणं प्रशंसति- " गर्भिण्यादित्या भवति । इन्द्रियं वै गर्भः। राष्ट्रमेवेन्द्रियाच्यकः । अगभी मारुनी । विड्दै मरुतः । विशमेव निरिन्द्रियासकः " (तैमा १०८.३) इति । गर्भस्येन्द्रियकार्यत्वादिन्द्रियत्वं, तेन गर्भण राष्ट्रगता ब्राह्मणक्षत्रियप्रजा इन्द्रिययुक्ता भवन्ति । मारत्या गर्भराहिल्येन वैश्या निरिन्द्रिया इतरापेक्षया क्षीण- .. सामा भवन्ति | मनु पष्ठीही वालगर्भिणीत्यसकृदुक्तं कथमगर्भा मारुतीतीहोच्यते । नायं दोषः। २५ पञ्चवर्षाया अपि पष्ठौदीशब्दवाच्यत्वात् ।। पशुबन्धं विधाय सात्यदूसानां हवींषि विधत्ते॥ अश्विभ्यामिति ॥ 'अधिम्यो पूष्णे पुरोगाशं द्वादशकपालं निर्षपति सरस्वते सत्यवाचे चरुर सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरोडाशं द्वादशकपालं तिसृधन्वर शुष्कतिदक्षिणा' इति ॥ पूष्णे चेति देवता- १.तं.ति-मणित्वका । २-२. त.ति-यथा ३. त्रि.मै-बालभेत । २.इ.उ.पा-तस्माच्चोदकोऽपि; म६-तस्माच्चोदकेऽपि । ३. म४-'मृदिय । ४. म.४.म६-भत्संयती । ॥

·४४४ तैत्तिरीय-संहिता (१.८:१९ [ सात्यदूतानां हवींपि सवित्रे सत्यप्रेसवाय पुरोडाशं द्वादशकपालं तिमृधन्वर शुष्कदृतिर्दक्षिणा ॥१९॥ [ आग्नेय हिरण्यमेन्द्रं वैश्वदेवं पिशङ्गी बार्हस्पत्य सप्तचत्वारि शत् ] सवित्रे । सल्पसायेति साथ-प्रसवाय । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपाळम् । तिसृधन्वमिति तिस-धन्यम् । शुष्कदृतिरिति शुष्क-दृतिः । दक्षिणा ।। १९ ॥ [ मैसं २०६.१३; कासं १५.९; शत्रा ५.५.१.१-१२] पूष्ण इत्यायुदात्तनिवृत्तिस्वरेण चतुर्थ्या उदात्तत्वम् । सरस्वान् सत्यवाक् नाम देवता । सत्यं वक्ति सत्यवाक् । “किव्वचि" (द्र. पा ३.२.१७८ वा १-२ ) इत्यादिना क्विन्दी! । कृदुत्तरपद- प्रकृतिस्वरत्वम् । “ अन्तोदात्तादुत्तरपदात्' " (पा ६.१.१६९ ) इति विभक्युदात्तत्वं नित्य- १. समासत्वान्न भवति । बहुव्रीहौ त्रिचक्रादित्वादुत्तरपदान्तोदात्तत्वम् (पा ६.२.१९९ वा २)। " भन्यतरस्याम्'" (पा ६.१.१६९) इति वचनात् विभक्त्युदात्तत्वाभावः। 'सवित्रे । " उदात्तयणः " (पा ६.१.१७४) इति विभक्त्युदात्तत्वम् । सत्यप्रसवाय सत्याभ्यनुज्ञानाय । 'तिसुधन्वं "शुष्कतिः च दक्षिणा । तिसृभिरिपूभिर्युक्तं धनुः तिसृधन्वम् । शुष्का केवला दृतिः शुष्कतिः ॥ इत्यष्टमे एकोनविंशोऽनुवाकः॥ १५ समुग्चयो द्रष्टव्यः । सत्यं वतीति सत्यवाक्, तस्मै सरस्वझामकाय देवाय । सत्यप्रसवाय अमोधानुशानाय । तिमभिरिपुभिर्युक्तं धनुः तिसृधन्वं, तत्प्रक्षेपाय निर्मिता 'शुष्करतिः । तदुभयमत्र देयम् ॥ तेषु हविःषु प्रथमं हविः' प्रशंसति--" देवासुराः संयत्ता बासन् । वे देवा अश्विनोः पूषन् वाचः सत्यर संनिधाय ! मनृतेनासुरानम्यमवन् । तेऽश्चिम्यां पप्णे पुरोटाशं द्वादशकपालं निरवपन् । ततो वैते वाचः सत्यमदान्धत । २. यदधियां पूष्णे पुरोटाश द्वादशकपालं निर्वपति। भनृतेनैव भ्रातृग्यानभिभूय । वाचः सत्यमवरन्दे' (सेमा १.८.३) इति । धायः संबन्धि यत् सरयमनृतपरित्यागेन भाषण तत् सर्व स्वकीयमश्विनोः पणि च निक्षेपरूपेणावस्थाप्य युमार हनिप्याम इत्यनृतेन वपनेनासुराणामने भाषा कृत्या सद्विश्वासेन युमंनाहं परित्यज्य कदाचित् निद्राणानसुरानिहववन्तः । ततोऽनृतदोपपरिदारक्षम पूर्वनिक्षिप्तं वाचः सत्यं महीनुमश्विनोः पूष्णः स्वोत्कोचरूपं पुरोदारां निरुत्य तत्सत्यं स्वाधीनं कृतवन्तः । तद्रयजमानस्यापि ५.भा.क.मा.म 'हविः' नास्ति।

·५ भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ४४५ दिशामवेष्टयादि] द्रष्टव्यम् ॥ द्वितीयं हविः प्रशंसति--" सरस्वते सत्यवाचे चरम् । पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभि- गृणाति " (तैना १.८.३) इसि ॥ पूर्व प्रथमहविप्रशंसाथै वाचः सत्यमवरन्दे इति यदुक्तं तदेवो- तरेण सत्यवाच इत्यनेन देवताविशेषणेन विधिवास्यविशेषो गृणाति उच्चारयति । अतोऽनेनापि यागेन सत्यस्वीकार एव दृढो भवतीत्यभिप्रायः ॥ सत्यप्रसवायेत्येतद्विशेषणं प्रशंसति--"सवित्रे सत्यमसवाय पुरोढा द्वादशकपालं प्रसूत्यै " (तैवा १.४.३) इति ॥ विधत्ते-" दूतान् प्रहिणोति । भाविद एता भवन्ति । भाविदमेवैनं गमयन्ति । अथो दूतभ्य एवं न छिद्यते " (तैदा १.८.३) इति । प्रतिराजभ्यो दूतान् प्रेषयति । एते दूता भाविदो भवन्त्येतदीयं शासनमा समन्ताद्वेदयन्ति ख्यापयन्तीत्याविदः । तेन दूतप्रेषणेननं यजमानमाविदं गमयन्ति मा समन्ताद्वेद्यते ख्याप्यत इत्यावित् कीर्तिस्ता प्रापयन्ति । किं चायं दूतेभ्यो न विच्छिद्यते । सर्वतः प्रेपयितुं कदाचिद्रूता न लभ्यन्त इत्येवं विच्छेदो न भवति किंतु सर्वदा बहवो दूताः संनिहिता वर्तन्ते। दूतप्रेपणप्रकारः सूत्रकारेण स्पष्टीकृतः-" तान्यम्यवस्नाय १. प्रतिराजभ्यः प्रहिणोत्यभ्यपिक्षि राजाऽभूवमित्यावेदयते" (मापौ १८.२२.३-४) इति । तानि निसधवादीनि दक्षिणाद्रव्याण्यभ्यवस्नायामित आक्रम्य स्नात्वा तानि प्रतिराजभ्यो दर्शयितुं दूराहस्ते दत्वा प्रेषयति । स च दूतो राज्ञ एतद्वचनं तेपामग्रे कथयति । अभिषिक्तोऽस्मि युष्माकं सर्वेषां राजाs- भूवमिति ॥ दक्षिणां प्रशंसति-" तिरपृधन्वर शुष्कतिर्दक्षिणा समृद्धयै " (तैया १.८.३) इति । भथ मीमांसा॥ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- " राजस्यं प्रकृत्येष्टिरवेष्ट्याख्या श्रुताऽत्र तु । विप्रक्षत्रियविड्भेदादविषां व्यत्ययः फ्रमे ॥ चिप्रादेरनुवादः स्यात् प्रापणं वाऽनुवादगीः । व्यत्ययाय प्रयाणां च राजत्वात् प्राप्तिरस्ति हि ।। २. न राज्ययोगाद्वाजत्वं क्षत्रियत्वं तु तत् सतः । अप्राप्तमापणं तस्मान रथंतरतुल्यता ॥" (जैन्या २.३.४-६)॥ राजसूयप्रकरणे काचिदिष्टिरवेप्टिनामिका श्रूयते- "माप्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिण- न्मेकादशकपालमृपभो दक्षिणा वैश्वदेवं चरं पिशङ्गी पष्ठोही दक्षिणा मैत्रावरुणीमामिक्षा यशा दक्षिणा बाईस्पत्वं परर शितिष्ठो दक्षिणा " इति ॥ वस्यामवेष्टी इविणणं क्रमव्याययः धूयते-- "यदि ग्राहणो २५ यजेत बार्हस्पत्यं मध्ये निधायाऽऽहुतिमाहुति हुत्वा तममिधारयेत् । यदि राजन्य ऐन्दं यदि वैश्यो घेश्व- देवम् " (इ.मैस ४.४.९) इति । तत्र यथा पूर्वाधिकरणम् ऐन्द्रवाययामत्वं व्यवस्थापयितुं यदिशरदयुक्तेन वाक्येन रधन्तरं निमित्तत्वेनादिराम्, एवमत्रापि पञ्चमस्याने धूयमाणं बाईस्पत्यं मध्ये तृतीयस्थाने ६-६. इ.उ.पा-क्षत्रियत्वे कृतं कृतः, भा.क-क्षत्रियत्वकृतं ततः। ७-७, इ.स.मभ्ये कृत्वाऽऽहुतिः भा.क.पा-मध्यतो निधीया।

·तैत्तिरीय-संहिता (१.८.१९ [दिशामवेष्टयादि स्थापयितुं यदि प्राहाणः' इत्येतन्निमित्ततयाऽनूयते । द्वितीयस्थाने श्रुतस्यैन्द्रस्य तृतीयत्वेन स्थापयितु 'यदि राजन्यः' इत्यनुवादः । वैश्वदेवस्य तृतीयस्थाने श्रवणातन्त्र मध्ये निधानविधिनित्यानुवादः । ननु राज- कर्तृकराजसूये ब्राह्मणवैश्ययोः प्राप्त्यभावालानुवादो युक्त इति चेत् । न । तयोरपि राज्ययोगेन राजशब्दार्थ- त्वादिति प्राप्ते घूम:- राजशब्दःक्षत्रियजाती रुढः, न तु राज्ययोगस्तस्य प्रवृत्तिनिमित्तम्, प्रत्युत राज्य- ५ शब्दस्य राजयोगः प्रवृत्तिनिमितम् । राज्ञः कर्मेति विगृह्य राजप्रातिपादिकस्योपरि प्रत्ययविशेषविधानात् । ब्राह्मणवैश्ययोः प्रजापालने "राज्यशब्द भौपचारिकः । तस्मादवेष्टौ ब्राह्मणवैश्या पूर्वमप्राप्तावनेन प्राप्यते । ननु राजसूपस्य राजकर्मत्वात्तदन्तर्गताया अवेटेरपि तथात्वात् तस्यां ब्राह्मणवैश्ययोः प्रापणमयुक्तमिति चेत् । मैवम् । अन्तरवेष्टौ तदसंभवेऽपि राजसूयाद्यहिः प्रयुज्यमानायामवेष्टौ तत्संभवात् । तस्मादत्र माह्मणादिकर्तृकं यथोक्तगुणविशिष्टं कर्मान्तर विधीयत इति न रथंतरादितुल्यत्वम् । यदिशब्दस्तु निपा- १० तत्वादनर्थकोऽर्थान्तरयाची वेत्युषेयम् । एकादशाभ्यायस्य चतुर्थपाई चिन्तितम्- भवेष्टावद्धतन्त्रत्वं भेदो या लिङ्गतोऽनिमः। नोत्पत्तौ दक्षिणाभेदालिङ्ग बाह्यप्रयोगगम् ॥" (जैन्या ११.४.४)। राजस्यप्रकरणे श्रूयते--" दिशामवेष्टयो भवन्ति " (तैमा १.८.३) इति । ताश्चावेष्टयः १५ उत्पत्तिवाक्यैरेवमाग्नायन्ते--" आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणेन्द्रमेकादशकपालमृपभो दक्षिणा वैश्वदेवं घरं पिशङ्गी पप्टीही दक्षिणा मैत्रावरुणीमामिक्षा वशा दक्षिणा याईस्पत्यार घरं शितिपृष्ठो दक्षिणा" इति । सास्ववेष्टिपु सन्त्रणालानुष्ठानम् । फुतः १ सलिशात् । " यदि ब्राह्मणो यजेत घाईस्पत्य मध्ये निधायाऽऽहुतिमाहुति हुत्वा समभिधारयेयदि राजन्य ऐन्दं यदि घेश्यो वैश्वदेवम् " (द. मैसे ५.४.९ ) इति । तत्र मध्ये निधानं प्रयोगश्यनिमित्तमिति लिङ्गम् । तदैक्याच तन्त्रमिति प्राप्से घूम:- २० उत्पत्तिगतेन दक्षिणाभेदेन प्रयोगभेदावगमादनानां भेदः । लिङ्गं तु यहि प्रयोगविषयम् । अस्ति च प्रयोगद्वपम् । राजसूयप्रकरणपाठादन्तःप्रयोग एकः । न च प्रकरणादुत्कर्षः कर्तुं शक्यः । "राजस्थान- भूतदिरम्यास्थापननिमित्तोन्मादपरिहाररूपेणार्थवादेन तत्संयन्धावगमात् । तया च धूयते--" ईश्वरो वा एष दिशोऽनन्मदितोः । ये दिशोऽनुष्यास्थापयन्ति । दिशामवेष्टपो भवन्ति । विश्व प्रतितिप्रत्यनु- न्मादाय" (चैया १.८.३) इति । राजसूयाद्वहिप्प्रयोगस्तु-"एसयाऽनायकामं याजयेत्" इति विहितः । न चामो राजसूयान्तःपाती । 'यदि प्रामणः' इत्यादिना वर्णत्रयसंयोगायगमात् । राजपये घ ग्राह्मण- परयोरनधिकारात् । तस्मादहियोगे तन्त्रमन्तःप्रयोगे मेद इति निर्णयः ।। इति श्रीमरमायणाचार्यविरचित मापदीये वेदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रयमाण्देऽटपाठक एकोनपिंशोऽनुवाकः ॥ १९॥ २५ ८-८.मा-राजशम्द उपचरितः। ९, भा.मा-तस्मादेवेष्टी। १..मर-तत्र। ११.१.ट- रागम्यागभून दिरम्यारथापनरूपनिमि।

·.१४७ १.८.२०) महमारकरभाष्य-सायणभाष्यसमेता प्रयुजां इवीषि आनेयमुष्टार्कपालं निर्वपति सौम्यं चरुर सावित्रं द्वादशकपालं बार्हस्पत्यं चुरुं त्वाष्टमष्टाकपालं वैश्वानरं द्वादशकपालं दक्षिणो रथवाहनवाहो दक्षिणा आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपाळम् । निरिति । चपति । सौम्यम् । चरुम् । सावित्रम् । द्वादशकपालमित द्वादश-कपालम् । बार्हस्पत्यम् । चरुम् । वाष्टम् अष्टाकेपालमित्पृष्टा-कपाळम् । वैश्वानरम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । दक्षिणः । ५ स्थवाहनवाह इति रपवाहन-वाहः । दक्षिणा । तस्मिन्नपराह्ने पड्भिः प्रयुजा हविभिर्यजते, तानि विदधाति-' आग्नेयम् ' इति ।। प्रयुजां हविभिर्यक्ष्ये इति संकल्पः । षड्ढविष्क एको यज्ञ इति आग्नेयेष्टयन्ते सत्यान् दूतान् दक्षिणाद्रव्यहस्तान् प्रतिराजभ्यः प्रहिणोति । अभ्यपिक्षि राजाऽभूवम् " (आपश्रौ १८.२२.४) इति चावेदनम् , आगतेषु दक्षिणाद्रव्याणि ऋत्विरम्य एव ददाति । ततः सौम्यसावित्रबार्हस्पत्य- त्वाष्टवैश्वानराणि हवींषि । विश्वेषां नराणां संबन्धी वैश्वानरः ! " नरे संज्ञायाम् " (पा ६.३.१२९ ) इति दीर्घत्वम् । अत्र 'दक्षिणः दक्षिणतो युक्तः रथवाहनस्यासौ वाहो वाहकः गौः 'दक्षिणा देया॥ २. एकोनविंशे दिशामवेष्टयः पशुबन्धः सात्यदूतानां हवापि चोक्तानि ।। आग्नेयमिति ।। अय विशे प्रयुजा हवीयुध्यन्ते । तत्प्रकारः सूत्रकारेण दर्शितः- “ अपराह्ने १५ पड्भिः प्रयुजा हविभिर्यजते । भाग्नेयमष्टाकपालमिति । दक्षिणो रथवाहनवाहो दक्षिणा । चोभूते पड्भिरु- तरो रथवाहनवादः" (मापश्री १८.२२.५-८) इति । तान्येतानि हवींषि विधत्ते-भाग्नेयमष्टाकपाल निर्वपति सौम्य चार सावित्रं द्वादशकपालं बाईपत्यं च स्वाष्ट्रमष्टाकपालं वैश्वानरं द्वादशकपालं दक्षिणो स्थवाहनवाहो दक्षिणा सारस्वत चरं निर्वपति पौष्णं चरुं मैग्नं चरुं वारुणं बरं क्षेत्रपत्यं चहमादित्य चरमुत्तरो स्थवाहनवादो दक्षिणा' इति ॥ रथस्य वाहनं, रघवाहनमन्यच्छकटं, यस्मिन्छकटे रथस्येष- योरममवस्थाप्यते । तस्य स्थवाइनस्य शकटस्य वाहको दक्षिणो यो बलीवदाऽसौ पूर्वपट्के दातन्यः । एवमुत्तरपट्केऽपि योज्यम् ॥ मन्न' पूर्वपट्कगतं प्रथमं हविः प्रशंसति- " आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति । तस्माच्छिशिरे कुरुपचालाः प्राचो यान्ति" (क्षेत्रा १.८.४) इति । उपरिष्टात् परकीयपक्षा उपन्यस्यन्ते-"मासि मास्येतानि हवी पि निष्प्याणीत्याहुः" (तैना १.४.४) इति । तरपक्षानुसारेण फाल्गुनमासमारम्य २५ क्रमेणैकैकस्मिन् मास एकैकं हविर्निर्षपणीयम् । तया हि- फाल्गुन्या: पौर्णमास्याः प्रागेव राजसूयमुपकम्प पवित्रनामकमग्निष्टोममानुमतादीनि चानुष्ठाय फाल्गुन्यां पौर्णमास्यामारम्य वैश्वदेववरणप्रयाससाकमेधा- श्चतुषु चतुर्यु मासेपु निष्पाच द्वितीयस्यां फाल्गुन्या पौर्णमास्यां गुनासोरीयेन्द्रतरीयादिकमनुष्टायोत्तरदिनेषु देविकादीनि यथोक्सक्रमेण रनिना हवींषि चानुष्ठाय फाल्गुनामावास्यायामभिवेचनीयार्थ दीक्षयित्वा 'तस्प दीक्षा वर्धनीयाः। तथा चाऽऽपस्तम्ब माह-" तथाऽभिपेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षाः प्रवर्धयति यथा ३. १. म४.म.-सत्र। २.इ.न.पा.मई-ताथ।

·११८ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२० [प्रयुजा हवींपि सारस्वतं चरं निर्वपति पौणं च मैत्रं चरुं वारुणं चरुं क्षेत्रपत्यं चरुमादित्यं चरुमुत्तरो रथवाहनवाहो दक्षिणा ॥ २० ॥ [आग्नेयः सौम्यं बर्हिस्पत्यं चतुस्त्रिशत् ] सारस्वतम् । चरुम् । निरिति । वपति । पौष्णम् । चरम् । मैत्रम् । चरुम् । वारुणम् । ५ चरुम् । क्षेत्रपत्यमिति क्षेत्र-पत्यम् । चरुन् । आदित्यम् । चरुम् । उत्तर इत्युत्-तरः । रयवाहनवाह इति रथवाहन-याहः । दक्षिणा ॥ २० ॥ [मैसं २०६.१३, कासं १५.९; शवा ५.५.२.६-७ ] श्वोभूते सारस्वतादिभिः प्रयुजा हविभिर्यजते, तानि विदधाति–' सारस्वतं चरुम् ' इत्यादि ॥ सारस्वतपौप्णमैत्रवारुणक्षेत्रपत्यादित्यानि हवींपि । अत्र "उत्तरः उत्तरतो युक्तः १. रयवाह्नवाहो बलीवर्दः 'दक्षिणा देया । " आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति । तस्माच्छिशिरे कुरु- पश्चालाः प्राश्नो यान्ति " ( तैवा १.८.४ ) इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ अथ राजसूयशेषः केशवपनीयोऽतिरात्रः, व्युष्टिराित्रः, अग्निष्टोमातिरात्रः, क्षत्राणां धृतिस्त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमश्चेति । सर्वोऽनुब्राह्मणेनावगन्तव्यः॥ राजसूयः समाप्तः ॥ इत्यष्टमे विंशोऽनुवाकः ॥ - १५ संवत्सरस्य दशरात्रऽवशिष्टे दशपेयो भविष्यति " (आपत्रौ १८.१२.१) इति । स च दशपेयः संवत्सरे दशरात्रीरवशेष्य पञ्चग्यामुपग्यवे, पञ्चभिर्दिनैर्निष्पाद्यरवेन नवग्यो समाप्यते, दशम्यां प्रातः सात्यदूतानि निरुप्यापराह्न प्रयुना हवींप्युपक्रमितव्यानि । तया सत्याग्नेयस्य फाल्गुनरूपो द्वितीयः शिशिरमासः प्राप्यते । तस्मिशिशिरे तजिवापाच्छिशिरद्वारा तविः स्त्यते । कुरुपझालदेशवर्तिनो राजानः प्राप्येषु देशेषु सस्याभिवृद्धिमवगत्य दिग्विजयाय प्राचः प्रयान्ति । यरमादाग्नेययागकालः शिशिरः सस्याभिवृद्धिहेतुः २. तस्मात् प्राचो यान्तीत्येवं स्तुतिः ॥ द्वितीय इविः प्रशंसति-"सौग्य चरुम् । तस्माद्वसन्त व्यवसायाऽऽदयन्ति " (तैया १०८.४) इति ॥ उक्तम्मेण वासन्तिकयोः प्रथममासि सौम्यं घरं निर्वपति । यस्मादनस्य देवता सोमोऽत्र चरणेज्यते तस्मात् प्रथमो वसन्तमास भागतोऽयमिति निश्रित्य प्राग्देशं जेतुं गता रामानस्तत्रत्यं धान्यं सर्वमुपहस्य स्वसेनामादयन्ति, वसन्तः समुपस्थितः सम्यक् पक्कं समृद्रमधे कामं भुभतामिति वदन्तो इस्तेन सवा २५ सेनां प्रेरयन्ति तृतीयं इधिःप्रशंसति-"साविय द्वादशकपालम् । तस्मात् पुरस्ताद्यवानार सवित्रा विरूयते" (वैमा १.८.१) इति । यस्माद्वितीये घसम्तमासे सावित्रयागः कृतस्तस्मात् पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि गता राजानः सवित्रानुशाता सन्तो यदाना विन्धते यादीनि धान्यानि परकीयाणि विशेषणावरूयते पपा कृषीवला न गृहन्ति तदवरो कुते ।।

·भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमैता ४४९. प्रयुजो इवींपि] चतुर्थ प्रशंसति 1-"याहस्पत्यं चरम् । सवित्रैव विरुभ्य। ब्रह्मणा यवानादधते" (तैया १.८.४) इति । यस्मात् प्रयमे मीष्मे मासि बार्हस्पत्ययागः कृतस्तस्माद्ब्रह्मणा बृहस्पतिनाऽनुज्ञाताः सन्तो यवानादधते । पूर्व सवितृप्रसादाये यवाः परदेशवर्तिभ्यः कृपीवलेभ्योऽवपद्धास्तान् सर्वानानीय स्वगृहेषु स्थापयन्ति ॥ पश्चम प्रशंसति-~" स्वाष्ट्रमष्टाकपालम् । रूपाण्येव तेन कुर्वते " (तैया १.४.४) इति । यस्मात् । द्वितीये मीप्मे मासि स्वाष्ट्रयागः कृतस्तेन कारणेन रूपनिर्मात्रा खष्ट्राऽनुज्ञाताः सन्तो रूपाण्ये परकीय- धान्यानां यथेष्टभोजनेन पुष्टिमन्त्येव शरीराणि कुर्वते ॥ पठं प्रशंसति--" वैश्वानरं द्वादशकपालम् । तस्माज्जघन्ये नैदाधे प्रत्यञ्चः कुरुपञ्चाला यान्ति" (तेया १.८.४) इति । यस्माद्वार्षिके प्रथम मासि वैश्वानरयागः कृतस्तसाद्वैश्वानरेणानुज्ञाता जघन्ये नैदाघे द्वितीयस्मिन् ग्रीष्ममासेऽपगते सति वर्षतुंप्रथममासे परकीयराष्ट्रं सर्वात्मना विनाश्य स्वदेशं प्रति "प्रत्यङ्मुखाः कुरुपञ्चाला राजानो यान्ति । तदेतदुपलक्षणं सर्वेऽपि राजान उक्तरीत्या कुर्वन्तीति दृष्टव्यम् ॥ • उत्तरषट्कस्य प्रथमं हविः प्रशंसति-" सारस्वतं च निर्वपति । तस्मात् प्रापि सर्वा चाची बदन्ति " (नेपा १०८०४) इति । यस्मात् द्वितीये वार्षिकमासि सारस्वतयागः कृतः तस्मात् प्रावृषि वृष्ट्या संतुष्टाः कृषीवलाः त्वरया कृषिः कार्या" मया कृषिकार्य क्रियते, बीजानि सन्ति, के थाऽनवाह इत्यादिकाः सर्या वाचः परस्परं वदन्ति ।। उत्तरहविःपञ्चकं प्रशंसति- "पोणेने व्यवस्यन्ति । मैत्रेण कृषन्ते । वारुणन विधुता भासते क्षेत्रपत्येन पाचयन्ते । थादित्येनाऽऽदधते " (तैवा १.८.४) इति । शारदे प्रथमे मासि पौणयांगस्य कृतत्वात् तेन पौष्णेन व्यवस्यन्ति पृषदेवताया अनुग्रहेण पुष्टिमानैतावती भूमि कृपामीत्यादिनिश्चयं कुर्वन्ति । शारदे द्वितीये मासि मैत्रयागस्य कृतत्वात् मित्रदेवताया अनुग्रहेण निर्विघ्नाः कृषन्ति । हैमन्ते प्रथमे मासि वारुणयागस्य कृतवाद्वरुणदेवताया अनुग्रहेण गोमयादिकं प्रक्षिप्य नीरपूर्ण क्षेत्रं विशेषेण पृतवन्तः २. पोषयन्त भासते । हैमन्ते द्वितीये मासि क्षेत्रपत्ययागस्य कृतत्वात् क्षेत्रपनिदेवताया भनुग्रहेण सस्यमध्ये, यथेष्टमुत्पमं निरर्थक तृणादिकमुन्मूल्य फलपाक संपादयन्ति । शैशिरे प्रथमे मास्यादित्ययागस्य कृतत्वाददिति- देवताया भनुग्रहेण पक्वानि धान्यानि स्वगृहेष्वादधते ॥ यथोक्तं प्रतिमासनिर्षि परपक्षरवेनोपन्यस्यति- " मासि मास्येतानि हवी पि निरुप्याणीत्याहुः । तेनैवर्तन प्रयुक्त इति " (तैना १.८.४) इति । तेनैव प्रतिमास पृथनिर्वापेणैव 'सर्वान् ऋतून् प्रयुक्तवान् भवति। ऋतुधर्मान् यथायथं प्रयुक्तवान् २५ भवति । यस्माइतुप्रयोगस्तेषु संपाते तस्मादेतानि प्रयुजा हवीपीन्यभिप्रायः ॥ तं पक्षं निराकृत्य पक्षान्तरं विधत्त-" अयो खल्याहुः क संवत्सरं जीविष्यतीति । पडेब पूर्वद्युतिरप्याणि । पडुत्तरेयुः । तेनै- धर्तृन् प्रयुङ्क्ते" (तमा १.८.४) इति । आयुष्परिमाणस्यागन्तुमशक्यत्वात् 'धर्मस्य त्वरिता गतिः इति न्यायेन दिनद्वये एव निष्प्याणि । तथा सति पसख्यायाः " पड्वा तवः" (तैसं ५.४.९) इति श्रुत्यनुसारेण ऋतुप्रयोगसिन्छिः। प्रयुजा हविष्ट्वमप्युपपन्नमित्यभिप्रायः ॥ दक्षिणाद्वर्ष प्रशंसति- "दक्षिणो स्थवाइनवाइः पूर्वेषां दक्षिणा । उत्तर उत्तरेषाम् । संवत्सरस्यैवान्तौ युनक्ति । सुवर्गस्य लोकस्य समय" (तैना १.४.४) इति । शकटयुगस्योभयोरन्तयोर्वदावेतावनड्वाही तयोदनिन संवत्सरस्योभयोर्मासपट्कयोरन्तौ संपादितवान् भवति । तेन स्वर्गः प्राप्यते ॥ इति श्रीमत्मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २०॥ १ ३. म-४वाईस्पत्यश्चकः ६. आ.क-' एवं 'नास्ति। ४. म४-अनुज्ञाता सन्तः । ५-५. मा-खया कृषिकार्यम् ।

·४५० - तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२१ [सौत्रामणी स्वाद्वी त्या स्वादुनो तीव्रां तीव्रगामृताममृतेन सृजामि स सोमैन सोमोऽस्य॒श्विभ्यो पच्यस्त्र सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्रोय सुत्राम्णे पच्यस्त्र - स्वाद्वीम् । त्वा । स्वदुनो । तीव्राम् । तीनेणं । अमृताम् । अमृतैन । सृज़ामि । समिति । सोमनै । सोमः । असि । अश्विभ्यामित्यधि-म्याम् । पच्यस्व । सरस्वत्यै। पयंत्य । इन्द्राय । सुत्राण इति मु-त्राणे । पुण्यस्व । अप राजस्येनेष्ट्वा सौत्रामण्या यजेत , तामधिकृत्य उच्यते । वैश्वदेवं काण्डम् । मास- रेण अवोक्षन्' सोमं संपादयति- स्वाद्वीम् ' इति । इयं गायत्री, एकादशकः पादः अभितः- सप्तकः ॥ सुराऽभिप्रायेणाऽऽह–स्वाद्वी रवादुरसां 'स्वादुना स्वादुरसेनानेन तीव्राम् उत्कृष्टां 'तीव्रण उत्कृष्टेन अनेन । यद्वा -उत्कृष्टरसत्वं तीव्रत्वम् । तीव स्थौल्ये। मोगादिको रप्रत्ययः । १. 'अमृताम् अमृतत्वहेतुं त्वाम् 'अमृतेन अमृतत्वहेतुनाऽनेन 'सोमेन सोमसदृशेन प्रशस्तेन 'से 'सृजामि । पादादिलान्न निहन्यते । " सोममेवैनां करोति " (तैमा १.८.५) इत्यादि ब्राह्मणम् । यद्वा-सम्पक सृजामि सोमेन समायुत्य उत्पादयामि । ओदनं करोमि ।। तामुपरिस्थितामभिमृशति- सोमोऽसि ' इति ॥ सोमवत् प्रशरतः असि । भविम्याम् अन्यथं "पच्यस्य सुरारूपेण । कर्मवद्भावात् (पा ३.१.८७) यगारमनेपदे (पा ३.१.६७, १५ १.३.१३ ), स्वयमेव पच्यस्वेति । 'सरस्वत्यै पच्यस्त्र । 'इन्द्राय 'सुत्राम्णे। सुप्छु त्रायते शत्रुम्य इति सुत्रामा । “ आतो मनिन् ." (पा ३.२.७४ ) इति मनिन् । “ एताम्यो होषा देवताभ्यः पच्यते " (तैत्रा १.८:५) इत्यादि ब्राह्मणम् । यद्वा-- -सोमोऽसि सोमप्समो वा भव । पावनो भव । सुनोतेः सन् , सुरा । तत एम मन्प्रत्यये सोमः ॥ २० विशेऽनुवाके प्रयुा हवींप्युक्तानि । एकविंशे सौबामण्या मन्त्राः पशवो हीदि घोपन्छे । स्थाद्वीमिति ॥ कल्प:-"अग्रेण गाईपत्यमवरं सात्या तस्मिन् मुरायाः कल्पेन सुरां संदधाति । परिमुभपति । स्यादी त्या स्वादुनेति गप्पैः सुरां समजति" (आपधौ १९.१.०-५) इति । पाटस्तु-- स्वादी रया स्वादुमा तीमांतीणामृताममृतेन मुजामि सर सोमेन सोमोऽस्यधिम्यां पयस्य मरस्वत्यै पच्यास्येन्द्राय मुशाम्गे पच्चस्त्र' इति । है सुरे, 'स्वाही त्या स्वादुना सोमेन 'सं मजामि । पत्र सोमान्दैन प्रोहियवाधारं शम्पशन्दाभिधेयं यालणं चोपलक्ष्यते । सोमश्रौषधिराजत्येनोपलक्षयितुं २५ शयने कोशीस्ताम्। तीयाम् उपगन्धाम् मृगाम् मामृनुददा पापनकारिणीम्। म एव पलीवदायादी. नाम्यापयितुं पाययन्ति । कौन सोमेन ! तीण, दमनापयुक्तीपवित्वेन तीनवम् । 'ममृतेन, "भपाम १.वि.म-मागरेण । २. मै-अवेशन् । ३. त्रि.म-पादयामि । * (इ. ठ २८१)। M. 3 १३७) । १. पदीला पाठः ; पूर्व मुदित पुस्तव्योर, सिरितपुस्तकेषु' सोमस्यौषधि' इत्यस्ति ।

·" १.८.२१) भभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १५१ सौत्रामणी सोमममता नभूम (सं ३२.५) इत्यादिश्रुतेनामृतत्वप्रापकेण। एवंविधसोमात्मकेन शष्पेण संसृष्टस्वात् त्वं सोमः भसि इति । तस्मादेवतात्रयाथै एवं 'पच्यस्व । 'सुत्राणे सुप्छु रक्षकाय ॥ सस्तुप्रभृतिकदन्यविधानाय प्रस्तौति इन्द्रस्य सुपुराणस्य दशधेन्द्रियं वीर्य पराऽपतत् । सं यत्प्रथम निरप्ठीवत् । तत् फलमभवत् । यद्वितीयम् । तद्वदरम् | यत् तृतीयम् । तत् कन्धु । यबस्तः। स सिरहः । यदक्ष्योः। स शालः। यत् कर्णयोः। स वृकः। य ऊर्वः। स सोमः । याऽयाची। सा सुरा" (तैमा १८.५) इति । लोममभिपुतवत इन्द्रस्य सामर्थ्य दशधा भिन्नं सत् पतिवमभूत् । युक्तं चैतत् । अभिषवस्य वधरूपत्वात् । " प्नन्ति वा एतत् सोमं यदभिपुण्वन्ति " (तैस ६.४.४) इति श्रुतेः । स चेन्द्रो 'वक्त्रेण त्रिवार निष्ठीवनं कृतवान् । तेन दन्यत्रयमभूत् । प्रथमनिष्टीवनेन पलं घालखरफलमभूत् । बदरं क्रमुकपरिमित सूक्ष्मं बदरीफलम् । कर्कन्धु हरीतकी- परिमितं स्थूलं बदरीफलम् । तदेतत्त्रयं मुखच्छिद्रानिःसृतम् । यत्तु पीयं नासिकाछिद्राभ्यां निःस्वं १० स सिंहमृगोऽभूत् । यचाक्षिच्छिद्राम्यां निःसृतं स शार्दलोऽभवत् । यदपि कर्णच्छिद्राभ्यां निःसृतं स वृक भारण्यश्वाऽभूत् । यो वीर्यभागो मूर्धच्छिद्राों निःसृतः स सोमोऽभवत् । या च वीर्यकला पायुगुह्याभ्यामवाची निर्गता सा सुराऽभवत् । यद्यपि कलादीन्यदैव च्याणि तथाऽपि छिदशकामिर्ग- "तत्वेन दशधा वीर्यपातोऽभिहितः ॥ दन्याणि विधत्ते-"प्रयाः सक्तवो भवन्ति । इन्द्रियस्यावरदय । अाणि लोमानि। विपिमेवावरन्दे । यो ग्रहाः। वीर्यमेवावरुद्ध " (तैना १.४.५) इति । १५ प्रयानिविधाः सक्तवो भवेयुः कर्तव्या इत्यर्थः । चलैदरः कर्कन्धुभिश्च निप्पायरवार निविधाः । सक्तूनामिन्द्रियाभिवृद्धि हेतुत्वादिन्द्रियसंपत्तिः । प्रयाणि सिंहशार्दूलवृकाणां संबन्धीमि त्रीणि त्रिविधानि लोमानि संपाचानि । निसंख्याका । मश्विसरस्वतीसुनामदेवताका प्रहा ग्रहीतग्याः । लोमभि. स्थिषिदीप्तिः संपद्यते ग्रहैश्च वीर्यम् ॥ सौत्रामण्या द्रम्यान्तरस्वशी' वारयन् सक्तुत्रयादीनि द्रयाणि प्रशंसति-" नाम्ना दशमी। नव पुरुष प्राणा: नाभिर्दशमी। प्राणा इन्द्रियं वीर्यम् । प्राणानेवेन्द्रियं २. वीर्य यजमान मात्मन् धत्ते" (सेवा १.८.५) इति ॥ सक्तुत्रयलोमप्रथग्रहनयनिप्पमा नवसंख्या । तत्र सौत्रामणीदशमी नामरूदेणैव न तु द्रव्यरूपेण यथोक्तद्रव्यनिष्पाद्यकर्मसंघमामत्वात् पुरुपेऽपि मुख्यच्छिद्राणि शिरसि समाधो दे इति नवसंख्याकानि प्राणाधारत्वात् प्राणा इत्युच्यन्ते । नाभिस्तु दशमी। सा च छिद्राभासरूपरवान मुख्यच्छिदम् । यथा सौत्रामणी न गन्यं तद्वत् । नवच्छिद्गताश्र प्राणा इन्द्रियशब्देन वीर्यशब्देन चोच्यन्ते । अतोऽत्र दन्यगतया नवसंख्यया प्राणानिन्द्रियं वीर्य घ २५ यजमाने संपादयति.॥ विधत्ते-"सीसेन क्लीबाच्छप्पाणि क्रीणाति । न वा एतदयो न हिरण्यम् । यत् सीसम् । न स्त्री न पुमान् । यत् क्लीवः । न सोमो म सुरा । यत् सौत्रामणी समृदयै" (तवा १.८.५) इति । सौसक्लीयशप्पाणामन्तरालवर्तित्वं साम्यम् । सीसमयसोऽधिकं हिरण्यात् तु न्यूनम् । क्लीयोऽपि खिया अधिकः पुरपातु न्यूनः । शप्पाण्यपि सुराजनकत्वात् सुराया अधिकानि सोमवत् पूतस्वाभावात् ततो न्यूनानि । तान्येतानि सौत्रामणीहेतुतया तच्छन्देन निर्दिश्यन्ते । सोमेन समजामीत्यस्याभिप्राय ३. दर्शयति-" स्वाद्वीं त्वा स्वादुनेत्याह । सोममेवैनां करोति " (संत्रा १.८.५) इति ॥ देवतायंपाकस्य प्रसिद्धतां दर्शयति- सोमोऽस्यश्विायां पच्यस्व सरस्वत्यै पस्यस्वेन्द्राय सुत्राणे पण्यस्वेत्याह । एताम्मो दोषा देवताभ्यः पच्यते " (तैना १.४.५) इति ॥ शप्पैः संसृष्टायास्त्रिषु दिनेषु तथैव निवासं विधत्ते-- " तिस्रः समष्टा वसति । तिखो हि रात्रीः शीतः सोमो क्षति " (तैया १.८.५) इति - - www ३, आ.क-छिद्रात् । ४. आ.क.मा.म६-निर्गतम् । ५.३.४- ३५ २. इ.उ.पा.म६-वण । द्रव्यान्तरसंख्याम् ।

·६५२ तैचिरीय-संहिता (१.८.२१ [सौत्रामणी . . " . 'पुनातु ते परिसुत सोम सूर्यस्य दुहिता । वारेण शश्वता तना ॥ पुनातु । ते । परिझुतमिति परि चुतम् । सोमम् । सूर्यस्य । दुहिता । घोरण । शश्वता । तना॥ सुरां पुनाति वालेन-'पुनातु ! इति गायत्र्या ।। हे इन्द्र, ते तव तुभ्यं वा परिनुतं परिस्रवणजन्मा सुरा परिसुत्, तस्मिन् यदा प्रस्रवति सा परिनुत् भवति, तां 'पुनातु 'सोमं सोमीभूता सोमवत् प्रशस्तभावमापन्नों, "सूर्यस्य 'दुहिता, सूर्यो वरुण उच्यते, तस्य सुता वारुणी प्रसिद्धा सुरा। यदा-- सूर्येण दोहनीया दुहिता करसंतापविशेषजन्मा सुराविशेषः । यद्वा-श्रद्धा सूर्यस्य दुहिता । उक्तं च शतपथे (शवा १२.७.३.११) । सा पुनातु वारेण पालेन । कपिला- १. दिवोलवविकल्पः (पामा ८.२.१८)। 'शश्वता नित्येन 'तना विस्तीर्णेन ! तृतीयायाः “सुपा सुला (पा ७.१.३९) इत्याकारः । यद्वा- शश्वतां वारेण कालेन पुनातु नित्यं पुनास्विति .यायत् । तना ,सूर्यस्य दुहिता । पचायचि (पा ३.१.१३४ ) पृपोदरादिष्टव्यः (पा ६.३.१०९) । यद्वा-तनेति निपातः नित्ये वर्तते, शश्वता अविनाशेन वालेन नित्यं पुनात्विति । निपातनादायुदात्तत्वम् । यद्वा शश्वता तना सदातनेनेत्यर्थः। शश्वतेत्याकारान्तो निपातितः । १५ तेनाऽव्ययलक्षणः ट्युत्प्रत्ययः "'टयुटयुलौ तुट् च" (पा ४.३.२३) इति । प्रकृतिप्रत्यययोश्च पृथक्पदत्वं' दृश्यते, यथा—'मा च ते ख्या स्म ती रिपत् ' (तैआ १.२७.२) इति ।। मोसोमस्य निरामवासोऽन्यत्र प्रसिद्धः । तथा च भूयते-“ तर सोममाहियमाणं गन्धयों विश्वावसुः पर्यमुष्णान् स तिस्रो रात्रीः परिमुपितोऽयसत् सामान तिम्रो रानी: शीत: सोमो वसति" (तसं ६.१.६) इति ॥ पुनात्विति ॥ कल्प:-" पुनातु ते परिसुतमिति वालमयेन पविग्रेण सुर्रा पावपति" (भापी १९.१.१८) इति। यथा शुन्यथं जलं बखेग गालितं भवति तद्वदियं चालपविण गालिता कार्या । पाठग्नु--'पुनातु ते परिसुतर सोमर सूर्यस्य दुहिता । वारेण शश्वता तना। पायुः पूतः पवित्रेण प्रत्यः सोमो अतिदुतः। इन्द्रस्य युग्यः सखा' इति । है इन्द्र, ते यदर्थ सूर्यस्य दुहिता सुरां पावपत ग्यसंयधिनी दुहितधानीया दीप्तिः परि सुन दीभूतं सोमं पूर्वमन्त्रेण सोमीकृतं सुरादप्य वारेण २५ मारनम्येन परिप्रेण 'पुनातु शोधयतु । कीरोन वारेण? "शता शाश्वतेन छन, 'राना विस्तीर्णन। 'पविण अनेन 'पू: सोमो वायुयायीघ्रगामी मूस्या प्रस्य मधोवती पात्राभिमुखः यसभितःशी दुता भमरन । कीराः सोमः ? इन्द्रय 'युथः योग्यः ससा ॥ विधत्ते-"पुनातु वे परिघुनमिति यजपा पुनानिध्याय" (नया १.४.५):ति।ौफिकजलादिकंन मन्त्रेणाऽऽदिलं पुनन्तीति सनोम्यात्तिर्भवति । ४. नं.ति-गायत्वम्, बि-यापयत्वम् । ६.२.३.पा.मा-प्रतम्। २० ·१.८.२१) भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता सौत्रामणी] १५३ . । + वायुः पूतः पवित्रेण प्रत्यङ् सोमो अतिद्रुतः । इन्द्रस्य युज्यः सखा । वायुः । पुतः । पवित्रण । प्रत्यडू । सोमः । अतिद्रुत इत्यति द्रुतः । इन्द्रस्य । युज्यः । सर्खा ॥ सोमातिपवितस्य सोमवामिनो वा पुनाति–'वायुः' इति गायत्र्या च ।। 'पवित्रेण अनेन "पूतः सोमः "इन्द्रस्य 'युज्यः "सखा । युजि साधुर्युज्यः युक्तः सखा । ऐन्द्राग्नवायवादिषु सहपान. भोजनत्वात् सोमविशेषणमिदम् । स सोमः वायुः वायुसदृशः वायुवत् स्वस्थानचलितः "प्रत्यड् प्रतिकूलो घनः। अतिद्रुतः अधस्ताद्गत: अतिगतो वा । यद्वा-वायुः इति, "सुपां सुलक् (पा ७.१:३९) इति तृतीयापाः खादेशः। वायुना प्रत्यड् अतिद्रुतः' अंतीतः तमेतेन पवनेन "स्वस्थानस्थं करोमीति शेषः । एवमनेन कर्मणा स्वस्थानस्थित एव भवतीति । अपरा योजना-वायुः शरीरस्थः प्राणः पवित्रेण पावनेन सोमेन पीतेन पूतः प्रथमं शोधितः इन्द्रस्य युज्यः सखा स प्रत्यडू प्रतीपमतिद्रुतः । स्वस्थानात् पीडितोऽतिक्रम्य निर्गतः सोमध सोऽति- द्रतः । यद्वा--पूर्ववत् तृतीयायाः स्यादेशः । अनेन सोमेन स वायः अतिद्रुतः । यद्वाः सोमश्च वायुश्चेति तदुभयमनेन कर्मणा स्वस्थानस्थं भवति ॥ सुराग्रहान् गृह्णाति--'कुविदङ्ग' इति त्रिष्टुभा ।। कुविदिति बहुप्रसिद्धानुवादे । अनेस्य- प्रातिलोम्ये बहुप्रसिद्धमेतत् सर्वानुकूलमिति द्योतयतः। किं पुनस्तत् ? आह-' 'यत्रमन्तः बहुयवाः। '; यवग्रहणेन यवितव्या यवमुद्गव्रीहिगोधूमादयो धान्यविशेषा गृह्यन्ते। भूम्नि मतुप् (पामा ५.२.९.४. वा १)। यथा चित् इति द्वे अप्युपमार्थे ( द. निघण्टु ३.१३ निरुक्त १.४ ), एकानेकोपमेयत्वा- दुपमायाः । यवमिति जातावेकवचनम् । अयमर्थः-- यथा यवादिबहुधान्यवन्तो यवादीन साधन विधत्ते-“पवित्रेण पुनाति । पचित्रेण हि सोमं पुनन्ति " (NRN १.८.५) पनि । दायि श्रेण सोमस्य शोधन प्रसिद्धम् ॥ सोमसाम्याय यालरवीकार इति दर्शयति-"धारेण शश्वता तनेत्याह । वारेन हि सोम पुनन्ति " (ता १.८.५) इति । पालेन सोमशोधनं सोमप्रकरणे सूत्रकारेण दक्षिसम् - २. "शुक्लागूर्णास्तुका यजमानाय प्रयप्रति गं स काले दशापवित्रस्य नाभिं परने" (भाग १.२६.०) इति ।। वायुः पूतः ' इत्यस्या ऋचः प्रयोगं पुरुषभेदेन म्ययस्थापयर्यान-- " यायुः पूनः पयित्रणेति नेतया पुनीयात् । यद्धा शेषा। अतिपवितस्यतया पुनीयात् " (तमा १.८.५) इति । शिविधो हि सोमपाः सोमवामी जीममोमवेसि । न सोमवामिनः सोमो पहिनिगा इति प्रार मोमो मारा २५ इस्यतादशः पाटस्तस्मिन् युक्तः प्राइडित्यस्यायस्व परिमसभागात । तं रेषा म्युदा मधिीना। यस्यतिपयिसो जसोमरतं प्रायसायात् सश्य । देवासूत्रकोण विशएग-"प्राइ मोमी भतिद्रुत इति मोमवामिनः । प्राय सोमो गतिद्वत इति सोमातिपधिगस्प" (भाषा१९.१.१९) इति । . । ५ म-प्रसिद्धनः। ६-६. ते.त्रि-स्वर्गस्थान करोतीति। ++ ·४५१ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२१ [सौत्रामणी कुविद्ङ्ग यवमन्तो यवै चिद्या दान्त्यनुपूर्व वियूर्य । इहेहैषां कृणुत भोजनानि (१) ये. बहिषो नमोवृक्ति न जग्मुः ॥ कुवित् । अङ्ग । यवमन्त इति यव-मन्तः । यवम् । चित् । यो । दान्ति । अनुपूर्वमित्यनु-पूर्वम् । विषयेति वि-यूर्य । इहेहेतीह-इह । एषाम् । कृणुत । भोज॑नानि (१)। थे। बर्हिषः। नमौक्तिमिति नमः-वृक्तिम् । न । जग्मुः ।। सहोत्पघमानाननुपूर्व परिपाट्या "वियूय पृथक्कृत्य 'दान्ति पृथक्त्वेन स्थापयन्ति, परस्परं काण्ड- पळालादिभ्यो वा । दाप लवने आदादिका। यवमन्तः "यवं यथा तुपकणादिभ्यः पृथक्कृत्य तानि शोधयन्ति । दैप् शोधने भौवादिकः । “बहुउं छन्दति” (पा २-४.७३ ) इति शपो १. लक् । तथा यूयमपि 'इहेह 'एपा भोजनानि "कृणुत अस्त्रादुमूतं तुषादिकं पृथक्कृत्य भोजनानि भोक्तव्यानि स्वादूनि कृणुत उत्पाद्य धारयत । इहेहेति वीप्सा । सर्वत्र स्यानेस्याने गृहेगृहे लोकेलोके वा । " अनुदात्तं च " (पा ८.१.३.) इति द्वितीयस्य निघातः । वियूयेति पौतेल्यपि छान्दसो दीर्घः । उक्तमेषा भोजनानि कृणुतेति, केषामित्याह--'ये 'बर्हिषः यज्ञस्य 'नमोवृक्ति नमस्कार- नाशनं साङ्गस्य नाशनं 'न 'जग्मुः न गता ये यज्ञस्य नमस्कारादिकं न नाशयन्ति अस्माक- १५ मुपकारिणः तेषां कृणुत । ये पुनर्नाशयन्ति ते वनेन विनाश्यन्ताम् । यथोक्त-- नमोवृक्तिमेवैषा वृक्ते " (तैसं ३.१.३) इति । नमःशब्दे ऊर्यादिगतित्वात् (पा १.४.६१ ) " तादौ च निति " (पा ६.२.५०) इति प्रकृतिस्वरत्वम् ।। कुविदिति ।। कल्प:-"मपरस्मिन् खरे सुराग्रहान् गृहाति कुविदा" (भोपनी १९.२.४-८) इति । पाठस्तु-'कुविदग यवमन्तो यवं चिद्यथा दान्त्यनुपूर्व विद्य। इहेहेषां कृणुत भोजनानि ये बहिपो २० नमोवृत्ति न जग्मुः' इति । अङ्गशब्दः प्रियसंयोधनवाची। हे प्रिया अश्विसरस्वतीयामेन्दाः, "ये यग्वानः "मर्हिषः यागस्य 'नमोवृक्ति नमस्कारविनाशं न 'जग्मुः न प्रापुः किं स्यत्यन्तश्रद्धालवोऽनुतिष्ठन्ति, तेपा. मेषां यवना हविविषयाणि 'भोजनानि "इहेहणत । ग्रहणपात्राणामने कस्बाद्वीप्सा । तत्रोपमानमुच्यते । दुयिग्दो बर्थगची। चिच्छन्दः समुच्चये । यथा लोके यवमन्तः यदादिधान्योपेताः कृषिकाः कुवित् "प 'चित् पहुलं यषम्, मन्यानि च गोधूमप्रिय ग्वादिधान्यानि अनुपूर्व तरपरीक्षाक्रमेण वियय इदंपा- २५ मिदमपकमिति पृथस्य 'दान्ति लुनन्ति तथा यूयमपि नमस्कारादिरहितो नास्तिकोऽयं यग्या, श्रद्धालुरयं पोति विविघ्य श्रद्धालोईवींषि मुद्दायम् ॥ विधत्त-" कुविदोपनिषतया प्राजापत्यया गृङ्गाति । मनिलतः प्रजापतिः । प्रजापतेराप्य " (वैया १.८.५) इति । अस्यामृचि प्रस्तुतान्यविसरस्वत्पादि. नामानि न भूतानि। कि स्वनेनिमाधारणशादः श्रुतस्तस्मादयं देवतेति विशेष निरुक्तयर्जिनेयमृक्। प्रजापति जगदीशोऽपि मूर्तिरहितस्यादनिदरतः । अत एव जगत्कारणप्रतिपादनपरे नासदीयस्पते धूयते-"को मदा ७. सं-पर्यादिभ्यः। ८.तं-तपादिभ्यः ।

·० १.८.२१) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता सौत्रामणी] १५५ आश्विनं धूम्रमा लभते सारस्वतं मैपमैन्द्रमपभमैन्द्रमेकादशकपालं. निवपति सावित्रं द्वादशकपालं वारुणं दशकपालः सोमप्रतीकाः पितरस्तृष्णुत वर्डया दक्षिणा ॥२१॥ [ भोजनानि पड्विशतिश्च ] आश्विनम् । धूम्रम् । एति । लभते । सारस्वतम् । मेपम् । ऐन्द्रम् । ऋषभम् । ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपति । सावित्रम् । द्वादशकपालमित द्वादश-कपालम् । वारुणम् । दर्शकपालमिति दर्श-कपालम् । सोमप्रतीका इति सोम-प्रतीकाः। पितरः। तृष्णुत । वडवा । दक्षिणा ।। २१ ॥ | मैस २.३.८, ३.११.७; कासं १२.९; वासं १०.३१-३२; शमा ५.५.४] अय त्रीन् पशून विदधाति - आश्विनम् ' इति । 'आश्विनं धूम्रललामम् 'आ 'लभते, "सारस्वतं सरस्वत्यै मेषम् , 'ऐन्द्रम् ऋषभम् । सुराग्रहाश्च त्रयो भवन्ति आश्विनसारस्वतन्द्राः॥ १० अथ त्रीन् पुरोडाशान् विदधाति---'ऐन्द्रमकादशकपालम् ' इति ॥ ऐन्द्रसावित्रवारुणाः ॥ अथ शतातृष्णायां स्थान्यां सुराशेषमवनयति- सोमप्रतीकाः ' इति ॥ सोमप्रतीकाः सोमः प्रतीकः उपक्रमः येषां ते । हे सोमप्रभृतयः पितर', 'तृष्णुत अनेन सुरांशेषेण तृप्यते । व्यत्ययेन श्नः । अस्मिन् कर्मणि 'वडबा अश्वा 'दक्षिणा । " उत वा एपाऽश्वं स्ते " (तैमा .१.८.६) इति ब्राह्मणम् ॥ सौत्रामणी समाप्ता ॥ इत्यष्टमे एकविंशोऽनुवाकः ॥ येद क इह प्र वोचत् । कुत भाजाता कुत इयं विसृष्टिः" (सं १०.१२९.६) इति । “यो अस्याध्यक्षः 'परमे व्योमन्त्सो भवेद यदि वा न वेद" (सं १०.१२९.७) इति घ। मतो निरुक्तराहिश्यमाम्या- यस्याः प्राजापत्यत्वम् ॥ भन्न प्रहाणां भिन्नत्वेन मन्त्रान्तरमसक्ति वारयितु विधत्ते-" एकयां गृह्णाति । एकधैव यजमाने धीयं दधाति " (तैवा १.८.५) इनि ॥ आश्विनमिति ।। मन्त्रानुवत्वा पशून विधत्ते-'माश्विनं धूम्रमा लभते सारस्वतं मेषमैन्द्र मुषमम्' इति । मलिनत्यवर्णोपेतो धूम्रः ॥ अत्रत्या देवताः प्रशंसनि--" आश्विनं धूम्रमा लभते । 'मश्विनौ वै देवानां भिपजी । ताम्यामेवास्मै भेषजं करोति । सारस्वत मेपम् । पावै सरस्वती । वा- धैनं भिपज्यति । ऐन्द्रमृपभर सेन्दत्वाय" (तमा १.८.५) इति ॥ पेन्द्रमिति ॥ पशून् विधाय पुरोटाशान् विधरो-ऐन्द्रमैकादशकपालं निति सावित्र बादशकपालं वारुणं दशकपालम्' इति ॥ कल्प:-" दक्षिणेऽऽसौ शनानृणां स्पाली प्रमा धारयति । तस्या पिल उदीचीनदर्श पवित्रं वितरय यन्मे मनः परागतमिति तस्मिशतमानं हिरण्यं निधाय मोम. मनीकाः पितरस्तृप्णुतेति तस्मिन् सुराशेपमानयति " (भापधौ १९.३६-७) इति ॥ सोमप्रतीमः 'सोमप्रमुखाः॥ घडयेति ॥ दक्षिण विधत्ते-'यहवा दक्षिणा' इति । मनम्य योरिन् पडदा ॥ पशुभेदेन प्रसक्तं यूपमेदमपोग' यूपैक्यं विधते-"परित्र यूपेप्या सभेत । बहिषाऽस्मादिग्वियं २. २५ . ३० ७.क-अपोय।

·- . १५६ सैत्तिरीय-संहिता (१.८.२१ [सौवामणी वीयं दध्यात्। मातृव्यमस्मै जनयेत् । एकप मालभने । एकमास्मिमिन्द्रियं चीयं दधाति । नास्मै मातम्य जनयति " (तैमा १.८.६) इति । अस्मादधिर्धा यजमानशरीराददिदेशे ॥ प्रकृतौ योयत्यः पशुस्तदेवत्यः पुरोडाशः' इत्यभिधानादप्रापि तत्माप्ती निषेधति-"पां पशूनांपुरोडासा भरन्ति । प्रहपुरोटासा होते " (तैमा १.८.६) इति । प्रदा एवाय पुरोटाशस्थानीया इत्ययः॥ यदुका मग्रकारेण-" सर्वेषा- 4,मेका पुरोरुगेका पुरोनुवाकः प्रेष एका याग्या" (भापधी १९.२०८) इति । तत्र प्रयाणां प्रदाणा याज्यानुवाश्ये विधत्ते-"युवर सुराममश्चिनेति सर्वदेवाये याग्नुपाप भवतः । सवां पर देवताः प्रीणाति " (तैया १०८.६) इति । 'युपर सुरामम् ' इत्यादृग्यं प्रामणप्रन्ये प्रथमकाण्डस्य धतुर्यप्रपा- के द्वितीयानुयाके समाग्नातम् , मतस्तव म्याग्यास्यते । सय पाश्विशन्दो यथा ध्रुतस्तथैवेन्द्रावतमितीन्द्र- शब्दोऽपि धुराः । सरस्वती स्या' इति सरस्वतीशब्दोऽपि ध्रुतः। ततोऽनयोः सर्वदेवत्यत्वं प्रकृतानां १० सर्वेषां देवानां प्रतीयमानत्वात् ।। विधत्ते-" याह्मण परिकीगीयादुरोपणस्य पानारम् । माझणो शाहुल्या उच्छेपणस्य पाता" (तैमा १०८.६) इति । हुतायाः सुरायाः शेप उच्छेपणम् ॥ तत्रैवानुकल्प विधत्ते- ." यदि प्राह्मणं न विन्देत् । वल्मीकरपायामयनयेत् । सैय ततः प्रायश्चित्तिः" (तैमा १.८.६) इति । येयमवनयन किया सैव ततस्तत्र ब्राह्मणानामाववैकल्ये प्रायश्चित्तिः । पशूनां पुरोडासानां . प विलक्षण- देवस्यत्वं प्रशंसति-"यद्वै सौत्रामण्य युद्धम् । तदस्मै समृद्धम् । नानादेवत्याः पाश्च पुरोडाशान १५ भवन्ति समृदय" (तमा १.१.६) इति । इमान्तरे पशोः पुरोदारास्य देवत्यत्यविधानान् भिव देवत्यत्वं समृद्धिहीन भवति । यदेवान्यन्न समृद्धिहीन भिगंदवत्यत्वं सौत्रामण्यां झिपने सद्भिनदेवरपर सौग्रामण्यामस्या वाचनिकरयान् समृद्ध संपद्यते। तस्मादय समृद्धी पावश पुरोढाताच भिनदेवरया भवन्ति ॥ पेन्द्रस्य पशोः पुरोडाशस्य च नैरन्तय प्रशंसनि-“ऐन्द्रः परानामुत्तमो भवति । ऐन्द्रः पुरोडाशानां प्रथमः । इन्द्रिये एवास्मै समीची दधाति" (तैमा १.८०६) इति । 'ऐन्द्रमृपभम् । इति २० पशुविधीनामन्ते पठिन, तदनन्तरमेव 'ऐन्द्रमेकादशपालं निर्वपति' इति पुरोटाशविधीनांमादी पठित, तस्मादैन्द्रयोनैरन्तर्यादस्य यजमानस्य दक्षिणवामभागस्य दे अपीन्द्रिये सम्यक् स्थापिते भवतः ॥ प्रकृतौ पशूनामङ्गयागात् पूर्व पुरोदाराप्रचारो विहितः । अत्र स्वनयागाध्वं तदीयेभ्योऽनूयाजेभ्यः पुरा तं प्रचार विधत्ते--" पुरस्तादन्यानानां पुरोदारीः -प्रेचरनि । पशवो चे पुरोडाशाः। पशूनेवायहन्दे " ( तेवा १.८.६) इति । पशुपयोगमध्ये प्रचारात, पुरोटाशानां, पशुत्वम् ।। पुरोडाशदेवताः प्रशंसति-" ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपति । इन्द्रियमेवावभन्दे । सावित्रं द्वादशकपालं २५ प्रसूत्यै । वारुणं दशकपालम् । अन्तत एव वरुणमवयजते" (तैमा १८.६) इति ॥ वडयायाः सौत्रा- मण्याच साम्येन दक्षिणां प्रशंपति-" वडया दक्षिणा । उत वा पुपाऽवर संते । उताश्वतरम् । उत सोम उत सुरा 1 यत् सौत्रामणी समृद्ध्यै " (तबा १.८.६) इति । एपा वडवा यदश्चमश्वतरं बोभयं प्रसूते । अश्वगर्दभजातियसंगमादुत्पनोऽश्वतरः । या सोनगमणी माऽपि तद्वत् सोमः सुरा देयुभयरूपा भवति । अतः सदृशदक्षिणा समृद्धिकरी। सोमवामिन उक्तात्रय एव पशवः। मोमातिपवितस्य तु 'विशेष विधत्ते-" बाईस्पत्यं पशु चतुर्धमतिपवितस्याऽऽलभते । ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः । ब्रह्मणैव यज्ञस्य युद्धमपिवपति" (तैया १.४.६) इति । व्युद्ध विकलाङ्कमपिदपति समृद्धं करोति । पूर्वपशुवत् समानदेवत्यपुरोटाशाभावप्रसक्ती प्रकृतिवत् नाशस्थ पुरोडायस्थ प्रतिप्रसर्व विधत्तै--"पुरोडाशवानेष पशुभवति । न इतस्प ग्रहं गृह्णन्ति " (तंत्रा १.८०६) इति । पूर्वपों पशूनां समानदेवत्या ग्रहा एवं ३५ पुरोटाशस्थानीया इत्युक्तम् । अत्र तु ग्रहामावात् पुरोडाशः कार्यः॥ विधत्ते--" सोमप्रतीकाः पितर- स्तृष्णुति शतातृष्णायार समवनयति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः। आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति" '(तैना १५.८.६) इति । शतादृण्णा शतस्ठिता स्थाली । दक्षिणामपरि शतातृण्णाया बन्धनं यत् सूत्र- ·१५८ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२१ [सौत्रामणी स्तोत्रीयामधिको संपाच चतुस्त्रिंशस्तोम कुर्यात् । स चाऽऽवृत्तिविशेषः सामसूत्रे द्रष्टव्यः । " ये देवा दिग्येकादश स्य" (वैत १.४.१०) इति मन्त्रे त्रपत्रिंशदेवा उक्ताः । यद्वा वाजसनेयिनः शारल्य- धामणेऽधीयते-"अष्टौ वसर एकादश रुदा द्वादशाऽऽदित्यारत एकदिशदिन्द्रश्चैव प्रजापति प्रय- खिशौ" (पृठ ३.९.२) इति । पूर्वोक्ताः कर्मभुज एताः स्पास्या इति तत्तरप्रकरणादवगम्यते । एतासां ५ प्रनिश्शवतानां प्रजारूपाणां पालकोऽन्यः प्रजापतिप्रतिशः । ययोक्तस्तोमे तु ययोश्वसर्वदेवता- प्राप्तिर्भवति ॥ पवमानशब्देन प्रयमस्य बहिष्पवमानस्यैव सहसा बुद्धिस्यत्वात्तत्रैवायं धतुस्त्रिंशस्तोम इति भ्रमं व्युदसितुं त्रिष्वपि पवमानेम्वेदं स्तोमं विधत्ते-" सरशर एए स्तोमानामयथापूर्वम् । यद्विपमाः . स्तोमाः। एतावान् . यज्ञः यावान् पवमानाः। अन्तःक्षेपणं त्या भन्यत् । यसमाः पवमानाः ! तेनास शरः। तेन यथापूर्वम् " (तैमा १.८.७) इति । एतस्मिन् पवमाने चतुर्विशस्तोमं कृत्वैतयो- १० स्वदकरणे सति यद्वैपन्य मवति स एप स्तोमानां संशरः । सम्यक् हिंसनं भवति । द्वितीयतृतीयपवमान- योचोदकाप्ती यौ पचंदशप्तपदास्तोमौ तयोः प्रथमपवमानप्रयुक्ताचतुस्त्रिंशस्तोमान्यूनत्येन हिंसव भवति । किं चाययापूर्वस्वं परो दोपः। स्तोमेषु दुष्टेषु यज्ञस्य किमायातमिति न शनीयम् । पवमान- स्तोमदोषस्य यज्ञभ्रंशे पर्यवसानात् । एते त्रयः पवमाना इति यागनेत्यानेव मुल्यो यज्ञः । अन्यत्मवं यज्ञस्यान्तःश्लेषणम् । यथा भितेदादर्यायान्तर्दृढकाळं पाषाणो वा प्रक्षिप्यते तद्वद्यज्ञस्यान्यदनातं संपूर्त्यय- १५ मेव फियते न तु मुख्यस्वरूपम् । त्रयाणामपि पवमानानां चतुस्त्रिंशस्तोमे सति पूर्वोक्तदोपर्यं न भवति । अभिषेचनीयस्योक्थ्यसंस्थारूपावं विधत्ते-"आत्मनेवामिष्टोमेनोति । भात्मना पुण्यो भवति । प्रजा वा उक्यानि । पशव उक्यानि । यदुक्थ्यो भवत्यनुसंतरय" (तैमा १.८.७) इति । अग्निष्टोमे द्वादशैव शस्त्राणि । उक्थ्ये तु तेम्य ऊभ्वं त्रीणि शस्त्राणि । तया सति द्वादशशस्त्रयुक्वेनाग्निष्टोममागेनायं यजमान भारमनैव स्वयमेव धनादिभिः समृद्धो भवति । स्वर्गहेतुपुष्टया युक्तश्च भवति । तत उत्तरमाविना २. पाणां प्रज्ञापशुरूपत्वात् पञ्चदशस्तोत्रयुक्तोक्थ्यरूपरवे सति प्रजासु पशुपु च समृद्धिरनुसंतता भाति ॥ बहिष्पवमानस्तोत्रस्य प्रारम्भे चोदकप्राप्तम् "उपास्मै गायता नरः" (सासं २.१.२.१) इत्येतामचं बाधितुमृगन्तरं विधत्ते-- " उप त्वा जामयो गिर इति प्रतिपद्भवति । वाग्वै वायुः । वाच एवैषोs- भिषेकः। सर्वासामेव प्रजानार सूयते । सर्वा एनं प्रजा राजेति वदन्ति " (तवा १०८०८) इति । प्रतिपद्यत उपक्रम्यतेऽनया इति प्रविपद् भादौ पठनीयेत्यर्थः । अस्याचि वायोरनीके मस्थिरविति गिरी २५ घायुसमीपे स्थितिः पठ्यते । स च वायुवावस्वरूपः । कोठाग्निप्रेरितस्य वायोः कण्ठताल्चायभिघातेनाक्षर- विशेषोत्पत्तः । अभिषेचनीये थोऽभिषेकः क्रियते सोऽयं वाच एवाऽभिषेकः । तत्कथमित्युच्यते, सर्वासामेव प्रजानां मध्ये मयतेऽभिषिच्यते । सर्वाश्च प्रजा एनं राजेति वदन्त्यः सेवन्ते । तस्मात्ताशवाक्प्रेरकवायु- प्रतिपादिका सेयमृगेवाऽऽदौ पाठ्या॥ ऋगन्तरपाउँ विधत्ते-"एतमु स्पं दाक्षिप इत्याह । आदित्या वै प्रजाः। प्रजानामेवैतेन सपते" (वैवा १.५.४) इति । इत्याह, इत्येतामृचं पठेत् । अस्याचि “ समादित्येभि- रख्यत" (सं ९.६१.७) इत्यादित्याः ध्यन्ते । ते चाऽऽदित्या एव प्रजा अदितेस्त्पनत्वात् । तेन मन्त्रपाठेन प्रजानामेव मध्येऽमिस्यतेऽभिषिष्यते । ऋगवरपाठं विघसे-" यन्ति वा एते यज्ञमुखात् । ९.१.उ.पा.म६-प्रजापतिरूपाणाम् । १०. इ.न.पा-यज्ञस्याटेषणम् ।'

·, + -- १.८.२१) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ४५९ सौत्रामणी] ये संभार्या भगन् । यदाह पवस्व वाचो मंप्रिय इति । तेनैव यज्ञमुखाश्यन्ति " (तैमा १.८०८) इति । सम्यक् भ्रियन्ते धीयन्ते । पोष्यन्वे था सृचा याभिराधाभिग्मिस्तास्तृघानामाधा ऋषः संभार्याः । साश चो य उद्गातारोऽन् कुर्वन्ति पठन्ति त एत उद्गागरो यज्ञमुखांद्यन्ति या अपगच्छन्त्येष । 'पवस्व' इति ऋचः पाठे सु-सत्र, हे सोम, त्वमग्रियोऽभव भादिभूतः सन् वाचः शोधयेत्यभिधानापज्ञ. मुखादपंगमनं न भवति ॥ उच्छन्दयुक्ताः काश्चिचो विधते-"अनुष्टुश्प्रयमा मयति । अनुष्टुगुत्तमा । ५ वाग्वा मनुष्टुक् । पाचैव प्रयन्ति । वाघोद्यन्ति । उद्वतीभवन्ति । उदा अनुष्टुभो रूपम् । भानुष्टुभो , राजन्यः । तस्मादुदतीभवन्ति " (सैमा १.८.४) इति । स्तोग्रस्याऽऽदावन्ते चानुष्टुभावची भवतः । सया सत्यनुष्टुप्छन्दसो वाग्विशेषत्वेन वामपत्याद्वाचैव प्रारम्भसमाप्ती कृते भवतः । यद्यपि " उप स्वा जामयो गिरः" (तैया १.८.८) इत्यादयो गायन्यः तथाऽप्युच्छन्दयुक्ताभिर्मम्भिरनुष्टुप्त्वं संपद्यते । अनुष्टुमो हि स्वरूपमुच्छन्दयुक्तं तस्योत्कृष्टत्वात् । यद्वा-सौरीष्वनुष्टुप्छन्दरकासु "उद्यमय १० मित्र" (तैमा ३.७.६ ) हत्यादिपूच्छन्ददर्शनादनुष्टुप्पमुग्छन्दैरुपेतम् । भनुष्टुभः संपन्धी रागन्या, " अनुष्टुप्छन्दसा प्रतिष्ठा" इति धुतेः (तेसं २.५.१०)। यथा छन्दसा मध्येऽनुष्टुम उत्समत्वं तददाशः सर्यपालकत्वेनोत्तमत्वम् । रास्मात् प्रशस्तत्वादुच्छन्दयुक्ता ऋचः कार्याः ॥ स्तोत्रसमापिकारचं विधते-" सौर्यनुष्टुगुत्तमा भवति । सुवर्गस्य लोकस्य संतस्यै" (तैया १.८.८) इति । पूर्वोक्ता उद्वतीरिमा च सौरी सामसूत्रे जानीयात् । सूर्यस्य स्वर्गवाचित्वात् सौर्या समापने स्वर्गः संरातो भयति ॥ १५ प्राकृतानि पृष्टस्तोत्राण्यपवदितमन्यानि पृष्ठस्तोग्राणि विधत्ते-'यो वै सवादेति । गैनर सब उपनमति 14, सामन्य एति । पापीयानसुपुवाणो भवति । एतानि खलु पै सामानि। यरपृष्टानि । यत्पृष्ठानि भवन्ति । सोय सवान्नैति" (वैमा १.८.८) इति । यो यजमानः सयादेति प्रस्तुतात् सोमाभिषयादपगष्यति, एनं समो नोपनमति भावी सोमाभिपवो न प्राप्नोति । तर्हि वर्तमान सोमाभिषयं करोत्यिति चेत् । मैवम् । या सामग्योऽपगच्छत्यसो सुपुवाणः पापीयान् भवति । यर्तमानं सोमाभिपर्य दुर्यतोऽपि साहित्यात पापित- २० त्यम् । सहि सामान्यपि कानिचिद्गायतु इति चेत् । मैयम् । नहि पानि कानिधिा सामान्य मुण्यानि कि तु पृरतोषगतान्येय । यस्मात् प्रयुज्यमानस्तरेय पृष्टस्तोत्रैः सवाशि। सोमाभिषयामागासति । . विशेषस्वरूप चान्यतोऽयगन्तग्यम् ॥ "पृष्ठस्तोत्रगतान्युभयविधसामानि प्रांसति-"पानि देवरामानार सामानि । तैरमुस्मिल्लोक नोति । यानि मनुष्यराजानार सामानि । रस्मिल्लोक ऋनोति । उभयोरेय लोकयोप्नोति । देवलोके च मनुष्यलोके च" (सैमा १.८.८) इति । "एतप सामषियमन्यतो ,२५ मष्टम्यम् ॥ प्राप्तानेय स्तोमान् प्रशंसति-"एकथितोऽभिपेचनीयस्पोरामो भवति । एकविरश केश पपनीयस्प प्रथमः । सप्तदशो दरापेयः । विद्या एकपिरराष्ट्रर ससा विश एपेग्मपतोऽमि. पिज्यते । तस्मादा एप nिt प्रियः। पिगो हिमप्यतोऽमिश्यिते" (प्रा.)ra! भि. पेपनीयो दापेयः केशवपनीय एवमत्रायानां प्रपागा सोमपागानामनुप्रमः । सामिपेचनीपापोरय. विकृतित्वादुमध्ये चोरामलोत्राकविकारतोगयुलाबादमिरेमीय स्वायत्तम पापियो भनि । दाये .३० सषु स्तोत्रए सहदास्तोमो बाधनिकः । केशवपनीयेऽप्यनिष्टोमगा स्तोमा विपये प्रयुग्मभ्ये। ११-११. मामा-प्रियन्ते पाते। १२. बा-रवनुष्टुमा। १३. मा-एरेप। 1 - ·. ४६० चिरीय-संहिता (१.८.२१ [सौत्रामणी अमिष्टोमे च त्रिवृत् पञ्चदशः सप्तदश एकविंश इत्येप प्रमः। केशवपनीये त्वेकविंशः सप्तदशः पञ्चदश- खिदित्येताशः क्रमो भवति । तत्राभिषेचनीये योऽन्त्य एकविंशो यक्ष केशवपनाये प्रथम एकविंशस्तयो. रुभयोः प्रजारूपयोमध्ये दशपेयगतस्य सप्तदशस्तोत्ररूपस्यायस्थितत्यादेतदाष्ट्रं विश "एतन्मध्यतस्तद्वयो। पिशोमध्येऽभिषिक्तं भवति । यस्मात् सप्तदशस्तोमरूपस्य राष्ट्रस्य पालक एष राजा यथोक्तरीत्या विशा ५ मध्ये प्रजानां मध्येऽभिषिच्यते तस्मादेव कारणाद्विशां प्रजानां नियो भवति ॥ भवरोहझमानुष्ठितस्तोमयुगतं केशवपनीयं विधत्ते-" यद्वा एनमदो दिशोऽनु प्यास्थापयन्ति । तत् सुवा लोकमभ्यारोहति । यदिम लोकं न प्रत्यदरोहेत् । मति जनं घेपात् । उता मायेत् । यदेष प्रतीचीनः स्तोमो भवति । इममेव तेन लोकं प्रत्यवरोहति । भयो अस्मिक्षेप लोके प्रतितिष्टत्यनुन्मादाय " (वैमा १.८.८) इति । भद इत्यनेन प्रत्यक्षत्य हस्तेनाभिनीय प्रदर्श्यते । यदा “ समिधमा विष्ट " (वैसं १.८.१३) इत्यादिभिर्मन्प्रेरस्माकं १. दृष्टिपय एवैनं राजानं दिशो ध्यास्थापयन्ति । तदानीमेवायं स्वर्ग लोकमम्यारोहति । अभ्यारा च पुनरिम सोके प्रति नावरोहेश्चेत्तदानीमवरयं बन्धुजनमतिकम्य यग्न छापि गच्छेदुम्मत्तो वा भवेत् । प्रतीचीनस्तोमोऽ- प्रिटोमाद्विपर्यपेण प्रत्यावृत्ताः स्तोमा यस्य केशवपनीयस्य स एष यद्यत्र भवेत्तहि" केशवपनीयेनेममेव लोकं प्रत्यवरोहति । किं चोन्मादाभावायास्मिदेव लोक प्रतितिष्ठति ॥ यो रुखमोऽमिपेककाले पुरपस्याधस्तादव- स्थापितो यनान्यः शिरसि स्नातुं धृतस्तावुभौ प्रशंसति-" इयं वै रजटा। असी हरिणी । यद्भुक्मी. १५ भवतः । माम्यामेवैनमुभयतः परिगृहाति " (तैया १.८.५) इति । मधस्तनो श्वमो राजतो भूमिस्वरूप उपरिग्नस्तु हिरण्मयो धुलोकः । तत" माभ्यां , "द्यावापृथिवीरूपाम्यामधस्तादुपरिशच परिगृहीतो मवति । ननु “ अमृतमसि मृत्योर्मा पाहीति हिरण्यमुपास्यति " (नेत्रा १.७४) इति श्रवणादध- स्तनोऽपि रुक्मो राजतो न भवति । नापं दोपः। रजतस्यापि हिरण्यावान्तरभेदत्वात् । “ तस्माद्जतर हिरण्यमदक्षिण्यम् " (नैना १.५.१) इति पुनराधाने श्रवणात् । होतृब्राह्मणेऽपि दैविध्यमाग्नातम्- " तदुर्वर्णर हिरण्यममवत् । तदुर्वर्णस्य हिरण्यस्य जन्म । स द्वितीयमतप्यत । सोऽताम्यत् । स प्राइपाधत । स देवानसृजत । तदस्य प्रियमासीत् । तत्सुवर्णर हिरण्यमभवत् " (तैना २.२.४) इति च । उपरितनं रुक्म पुनः प्रशंसवि-" वरुणस्य वा अभिपिग्यमानस्याऽऽपः । इन्द्रियं वीर्य निरनन् । तरसुवर्णर हिरण्यमभवत् । यदुक्ममन्तर्दधाति । इन्द्रियस्य वीर्यस्यानिर्याताय" (वैत्रा १.८९) इति । आपो वीर्य निरघ्ननिर्गमितवत्यः। तच्च निर्गतं वीर्य सुवर्णमभवत् ॥ तस्य च २५ रुक्मस्य परिमाण छिद्राणि च विधत्ते--" शतमानो भवति शतक्षरः । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । भायुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति " (तैना १.८.९) इति ॥ हिरण्यद्रव्यं प्रशंसति-"आयुर्वं हिरण्यम् । मायुप्या एवैनमम्यतिक्षरन्ति । तेजो वै हिरण्यम् । तेजस्या एवैनमभ्यतिक्षरन्ति । व! वै हिरण्यम् । वर्चस्या एवैनमभ्यतिक्षरन्ति " (तैमा १.८.९) इति । हिरण्यदानेनापमृत्योः परिहा शक्यत्वात्तस्याऽऽयुष्टयम् । तत्संबन्धादायुर्हिता एवाऽऽप एनं यजमानमगितः क्षरन्ति । सुवर्णस्य ६. दीप्तिमत्वातेतस्त्वम् । तत्संबन्धादापस्तेजस्थाः। शरीरशोमा दर्चः। तच्चाऽऽभरणसंबन्धाजायत इनि १४. इ.१.पा.ग६-एव तन्मध्यतः । १५. इ.उ.पा.म६-यथोक्तनीत्या । १६. म४.म६-'तेन । १७. म६-अतः १८, म४-द्यावापृथिवीभ्याम् । १९. उ.मा-पुनराधेये।

·। १.८.२१) मट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता सौत्रामणी] हिरण्यस्य वर्चस्त्वम्। तयोगादापो वर्चस्याः ॥ अथ म्युटिद्विरानं विधत्तै-" अप्रतिष्ठितो वा एप इत्याहुः। यो राजसूयेन यजत इति। यदा वा एष एतेन द्विरात्रेण यजते। अथ प्रति।। अथ संवत्सरमाप्नोति । यावन्ति संवत्सरस्थादोरावाणि । तावतारेतस्य स्तोत्रीयाः। महोगनप्वेव प्रति- तिष्ठति " (तैमा १.८.१०) इति । राजसूयेनेष्ट्वाऽपि द्विरात्राननुष्ठानेन संपूर्यभावादप्रतिष्ठित- स्वम् । अत्रत्येषु स्तोमेषु भावयमानाः स्तोत्रीया प्रचो विंशत्यधिकसप्तशतसंख्याकाः संपद्यन्ते । तथा च संवत्सरगताहोरावसंख्यासामान्यादहोगनेषु प्रतिष्ठितत्वं संवत्सरप्राप्तिर्भवति ॥ द्विरात्रावयवावविशेषौ विधत्ते--"अग्निष्टोमः पूर्वमहभवति । भतिरात्र उत्तरम् । नानैवाहोराययोः प्रतितिति " (तैया २.८.१०) इति । विलक्षणयोरबोरनुष्ठितरवादहोरात्रयोरस विविधप्रतिष्ठोपपद्यते ॥ तयोरनुष्ठानाय शुक्ल कृष्णपक्षी विधत्ते-“पौर्णमास्या पूर्वमहर्भवति । म्यष्टकायामुत्तरम् । नानवार्धमासयोः प्रतितिष्ठति " (वैवा १.८.१०) इति । तयोरुभयोविलक्षणपक्षत्वादुभयोरर्धमासयोरस्य विविधा प्रतिष्ठोपपद्यते । पक्षान्तरवन विलक्षणयोमासयोदयोरनुष्ठान विधत्ते-" अमावास्यायां पूर्षमहर्भवति । उदृष्ट उत्तरम् । मानव मासयोः प्रतितिष्ठति" (वैमा १.८.१०) इति । एकमाता निष्पाद्यः सोमयागोऽहाशब्देनोप. लक्ष्यते । तादृशश्चाग्निष्टोमः पूर्वमहः । तथामावास्यायां कर्तव्यम् । उदृष्ट शुक्लप्रतिपत् , उत्कण दर्शनस्य तम्रोपक्रमात् । तस्मिादृष्ट उत्तरं द्वितीयमहरतिरात्राख्यं कर्तव्यम् । तथा सनि विलक्षणयोर्मासयोः कृतवाद्विविधप्रतिछा भवति ॥ प्रकारान्तरं विधत्ते-"भयो खलु। ये एव समानपक्षे पुण्याहे स्याताम् । १५ तयोः कार्य प्रतिष्ठित्यै " (तैमा १.४.१०) इति । भयो खलु भयवेत्यर्थः । समानशासौ पक्षश्च तत्र ये पुण्यदिने ज्योति शासप्रसिद्ध शुभावहे दिने तयोरिदं कर्म कार्य, न स्वत्र पक्षभेदो विवक्षितः । मासभेदस्त दूरापेतः ॥ अस्मिन् द्विराने दोषमुद्राम्य परिहरन् प्रशंसति-"मपशम्यो द्विरान इत्याहुः । दे घेते छन्दसी । गायत्रं च त्रैष्टुभं ध । जगतीमन्तर्यन्ति । न तेन जगती कृतेत्याहुः । यदेनां तृतीयसबने कुर्षन्तीति । यदा वा एषाऽहीनस्याहर्भजते । साहस्य वा सवनम् । अथैव जगती कृता । अथ पशव्यः (तैया १०८.१०) इति । " जागताः पशवः " (तेसं २.५.१०) इति श्रुत्यन्तरे पशूनां जगतीसंबन्ध- श्रवणाद्विराने च जगत्या अन्तरितत्वादपशय्यो द्विरात्र इत्याक्षेपवादिन भादुः । अथैवं मन्यसे, विद्यत एव जगती, " जागतं तृतीयसवनम् " (तैसं ३.२.९) इति श्रुतेस्तृतीयसबने जगत्याः कृसत्यादिति, तदयुक्त खलु । महीने तावन्मात्रेण जगत्यनुष्ठानं न संपूर्ण, किं हि यदा द्विरावस्यैसस्याहीनस्यैकमहः करस्नं जगती व्याप्नोति तदा जगत्स्यनुष्ठानं संपूर्ण भवति । "साक्ष एकेनाद्वा निप्पनत्वादेकाहः । तस्य तु २५ तृतीयसवनसंबन्धमात्रेणापि जगत्यनुष्ठान संपूर्ण भवति । तस्मादन्न कृतस्नस्याहो जगतीच्याफ्यभाादपश- म्यत्वं तदवस्थमित्याक्षेपवादिनाममिप्रायः । तस्मिनाक्षेपे भग्यन्तरेण परिहारोऽप्यन्त तः। तत्कयमि. स्युच्यते । वाक्ये यदेतिशब्दं परित्यज्य परिहारो योजनीयः । एषा जगती प्रकृतस्य द्विरावस्याहीनस्य कृत्स्नस्यादर्भजते । तस्मादन्न जगती कृता। तस्मादयं दिरात्रः पशम्य इति परिहारः । यद्यपि तस्मिनहनि छन्दोन्तराणि सन्ति तथापि जगतीग्यासादुणायः सप्तमराण्डेऽशिरसा द्विराने समाग्नात:-"वैखानम " २० ३. २०-२०-कर्तव्यम् । २१. इ.स.पा-यो हि ।

·तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२१ [सौत्रामणी " भरयः॥ पूर्वेऽहन्साम भवति तेन जगरयै नैति" ( ७.१.४.) इति । खानसनामक साम पूर्वस्मिन् दिने गायेत् । "तय जगतीसंवमिति तदहः कृररनं जगत्या नापगच्छति । मतो वैखानससाममहिम्नैव कृत्स्नेऽ. प्यहि जगत्याः पूरित्वाद्विानः पशव्य एव ॥ अस्य द्विरावस्य म्युटिनाम प्रशंसति-"प्युष्टिा एप द्विरातः । य एवं विद्वान् द्विरात्रेण यजते । व्येवारमा उच्छति । भयो तम एवापहते" (मा १०८.१०) ५ इति । विशिष्ट उपःकालो यस्मिन् द्विराने सोऽयं प्युटिः । यो यजमान एवं म्युटिनाम विद्वान् यजतेऽस्मै यजमानाय विशेषेणोच्छत्येव सर्व कर्तव्यज्ञात बुद्धौ प्रकाशत एप । कि तमो बुद्धिमान्यमय यजमानो विनाशयत्येव ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण--"क्षत्राणां तिस्निष्टोमोऽग्निष्टोमः पचापवर्गस्तेनान्ते यजते। सतिष्ठते राजस्यः " (आपत्रौ १८.२२.१८-२०) इति, क्षत्राणां 'तिरिति कर्मनामधेयम् , स च कर्मविशेषः प्रकृतिवत्मिवृदादिस्तोमचतुष्टयो न भवति, किं तर्हि त्रिभिरेव स्तोमरुपेतः । तमेतं विधत्ते-"अमिष्टोम- १. मन्तत आहरति । अग्निः सर्या देवताः । देवतास्वेव प्रतितिष्ठति " (तैया १०८.१०) इति । भग्निविषयः स्तोमो यस्य तोरन्ते सोऽयममिष्टोमः। यज्ञायज्ञा वो (सास १.१.१.४) इत्येतस्यामा- मेरग्रामचि स्तोत्रकाल पावरमा स्वोमं संपादयन्ति । तेन च ऋतुः संस्थितो भवति । तस्मादयममिष्टोमः । भमेश्च सर्वदेवतारूपत्वमसकृदुषतम् । तस्माद्राजसूयसमाप्रयवसरेऽनुएितेनाग्निष्टोमेन यजमानो देवतासु प्रतितिष्ठत्येव ।। अय विनियोगसंग्रहः-।। "स्वाद्वी शष्पैः सुरा योज्या पुनाद्वाभ्यां तु पापयेत् ।। : कुचित् खरे सुरा माझा सोमानियते सुराम् । शतच्छिद्रयुतस्थाल्यां मन्त्राः पञ्चह वर्णिता:" ॥१॥ इति । अध मीमांसा ॥ हतीयाध्यायस्य पशमपादे चिन्तितम्- । सौत्रामण्यां ग्रहे स्विष्टकृदाद्यस्ति न वाऽस्ति तत् ।' शेषणान सुराक्षारयोरन्यनोपयोगतः" ।। (जैन्या सौत्रामणीनामके यागे श्रूयते--"पयोग्रहाः सुराग्रहाश्च गृह्यन्ते " (शमा १२.७.३.१७-१९) इति ॥ तत्र प्रकृतिगतसोममहाविव शेषकार्य स्विष्टकृदिदादिकमस्ति । न चात्र पूर्षवाछेपाभावः, उच्छि- नष्टि न सर्व जुहोति' इत्यवशेषवितव्यत्वश्रवणादिति चेत् । भैवम् । २५-शिष्टस्यान्यनोपयोगवा २५ ' ब्राह्मण परिक्रीणीयादुच्छेपणस्य पातारम् " (तैया १०८.६) इति श्रूयते, " यदि ब्राह्मण न विन्देन् । वल्मीकवपायाभवनयेत् ' (तैना १.८६) इति च, "शतावृण्णायां समवनयेत्" (द. सैद्रा १.४.६) इति च । शतच्छिद्रा कुम्भी शतातृष्णा । तस्मासास्ति स्विष्टकृदादिकम् ॥ इति धीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयवैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः ॥२१॥ . ." २० . - ३० २२. शुद्धीकृतः भा.इ.उ. भा.इ.न.पा.म६-यत्र; क.मा-तत्र । २३. मह-विशिष्टस्यान्यत्र योगश्रवणात इ.उ.-शिष्टस्यन्यत्रापि (वि) नियोगश्रवणात् क.पा-शिष्टस्यान्यत्रापि योगश्रवणात् ।

·५ १.८:२२) भट्टमास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्बेष्टियाज्यापुरोनुवाक्याः ] अनाविष्णू महि तद्वा महित्वं वीतं घृतस्य गुयानि, नाम । दमैदमे सप्त रत्ना दाना प्रति यां जिह्वा धृतमा चरण्येत् ॥ अग्नाविष्णु इत्यग्ना-विष्णू । महि । तत् । वाम् । महित्वमिति महि-त्वम् । वीतम् । घृतस्य । गुह्यानि । नाम ।। दमैदम इति दमे-दुमे । सप्त । रत्ना । दाना। प्रतीति ।वाम् । जिह्वा । धृतम् । एति । चरण्येत् ।। अथ याज्याकाण्डं वैश्वदेवम् । तत्र “ आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेदभिचरनसरस्व- त्याज्यभागा, स्याद्वार्हस्पत्यश्वरः" ( तसं २:२:९) इत्यस्याग्नावैष्णवस्य पुरोनुवाक्या- अग्नाविष्णू महि ' इति त्रिष्टुप् ॥ हे 'अग्नाविष्णू, 'महि महत् महनीयं पूजनीयम् । “ इन् सर्वधातुभ्यः " ( उ ५५७ ) इति महेरिन् । 'तत् वक्ष्यमाणं वा युवयोः महित्वं माहात्म्यं, १० ततो युवां 'वीतं "घृतस्य 'गुह्यानि 'नाम । “ सुपां सुलुक्" (पा ७.१.३९) इति शसो लक् | आज्यसांनाय्यपशुपुरोडाशादिगुह्यनामवन्ति घृतसंबन्धीनि वस्तून्यश्नीतम् । वी गत्यादिषु । पादादित्वान निहन्यते । 'प्रति प्रत्येकं वा युवयोः "दमेदमे गृहे गृहे सर्वेषु यज्ञगृहेषु । " अनुदात्तं च " (पा ८.१.३) इति द्वितीयस्यानुदात्तत्वम् । 'सप्त सृप्तानि सप्तसंख्यानि वा अीपि रत्ना रत्नानि रमणीयानि | " शेछन्दसि " (पा ६.१.७०) १५ इति लोपः । 'दधाना दधानी सन्तौ । “ सुपां सुलक्॥ (पा ७.१.३९) इति द्विवचन- स्याकारः । दधानी वीतमिति । किंच-प्रति प्रत्येकं वा युवयो: जिहा 'धृतम् 'भा "चरण्येत् आभिमुख्येन प्राप्नोतु भक्षयस्वित्यर्थः । एतां महिमेति पूर्वेणान्वीयते । चरण गती, कण्ड्वादिः ।। एकविंशे सौत्रामणीमुक्रवां राजसूयः समापितः । द्वाविंशे काम्ययान्या पुरोनुपाया गयन्ते ॥ २० अमाविष्णू इति । वन काग्येष्टिकापडे निविष्का काचिदिष्टिाम्नायते-"मानविष्णवमेका- दशकपालं निर्वदभिचरमसरस्वत्याग्यभागा स्यामाईस्पत्यश्वरयंदाग्नावष्णव एकादशकपालो भवस्यग्निः सर्या देवता विष्णुयज्ञो देवताभित्रैवेन पझेन मिचावि सरस्वरयाज्यमागा माति वाग्दै सरस्याती पाये. वैनममि परति पाईस्परपश्चर्भवति प्रम देयाना पृहस्पतिह्मणयेनमभिघरति"(तसं २.२.१) इति । माग्य भागो यस्याः साऽऽस्यमागा। माग्यमेव हविरिपर्यः । स्पष्टमन्यत् ॥ तत्र प्रथमहविपः पुरोनुयाया- २५ माह--'भग्नाविष्णू महिना महित्वं बीवं पृतस्य गुमानि नाम । दमेदमे सप्त ररना दधाना मति वा जिहा पृतमा पाण्येत्' इति । हे 'मानाविष्णू, वायुस्योः 'त् वक्ष्यमाणं 'महित्वं महिमोपेता'मार पूजनीयम् । कयमिति तदुप्यते । तस्य यानि 'गुणानि मामानि मन्त्रेषु गोप्यान्या पदार्य सर्वि- रित्यादीनि वानि युवा पीतं प्राप्नत, "परनो वेबसाऽमसे जुष्टममिधारयामि" इति, "मार्शमा ·४६४ सेचिरीय-संहिता (१.८.२२ [काम्येष्टियाग्यांपुरोनुवाश्याः अग्नाविष्णू महि धाम प्रियं यो वीथो घृतस्य गुधा जुपाणा । दमैदमे सुष्टुतीय धाना प्रति वां जिह्वा घृतमुच्चरण्येत् ॥ अग्नाविष्णू इत्यग्ना--विष्ण। महि । धाम । प्रियम् । वाम् । वीपः । घृतस्य । गुह्यो । उपाणा ।। दमैदम इति दम-दमे । सुष्टतीरिति सु-स्तुतीः । वावधाना 1 प्रतीति । वाम् । जिहा ! घृतम् । उदिति । चरण्येत् ।। 1 तत्रैव याज्या-'अनाविण ' इति त्रिष्टुप् ॥ हे 'अनाविष्णू, 'यो युवयोः 'धाम स्थान तेजो वा 'महि महत् महनीयं वा 'प्रियम् इष्टं युवयोः । किंच-वीप: घृतस्य "गुह्या , गुह्यानि स्वरूपाणि चरुपुरोडाशरूपाणि । पूर्ववच्छेर्लोपः । 'जुपाणा जुषमाणौ १. प्रीयमाणो, पूर्वपदाकारः । 'दमेदमे । गतम् । “सुष्टुती: शोभनस्तुतिकाः गिरः 'वावृधाना वावृधानौ वर्धयन्तौ दधानौ । यद्वा --सुष्टुतीः क्रिया वर्धयन्तौ । ऋविगादिना किन् (पा ३.२.५९) । प्रवर्तयन्तौ । अन्तर्भावितण्यावृधेट: बहुलं छन्दसि" (पा. २.४.७६ ) इति शपः लुः । " तुजादीनाम् " (पा ६.१.७.) इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम् । "छन्दस्युभयथा" (पा ३.४.११७) इत्यार्धधातुकबालसार्वधातुकवाभावः । छान्दसो वा लिट १५ कानजादेशः ; ताच्छीलिको वा चानश् । यस्मादेवं तस्मात् 'वां युवयोः जिला प्रति प्रत्येकं 'धृतम् "उच्चरण्येत् प्राप्नोतु भक्षयतु ॥ । शानच । २० . हविपो जुषाणो धूतप्रतीको घृतयोनिरेधि" (तैसं १.३.१४) इति, "आजुबानस्य सर्पिपः" (वैसं ...) इत्यादिमन्त्रान् सर्वदा ऋणुतमित्यर्थः । कुनैतमामप्रवणम् ! 'दमेदभे सर्वेषां यजमानानां गृहे गृहे। किं च चां युवयोजिह्वा "प्रति प्रत्येकं घृतम् बागस्य प्राप्य 'घरण्येत् भक्षयतु पियस्वित्यर्थः । कीशी जिला ? सप्त भरना दधाना सप्तसंख्याकान् रत्नसदशा ज्वालाविशेषान् धारयन्ती । छनिम्यायेनाग्निसाहित्याद्- विष्णोरपि तथात्वम् ॥ अग्नाविष्णू इति ।। अत्रैव याज्यामाह-'अनाविष्णू महि धाम प्रियं वां वीयो घृतस्य गुह्या जुपाणा । दमेदमे सुष्टुतीवावृधाना प्रति वां जिह्वा घृतमुचरण्येत्' इति । हे भमाविष्णू, ut युवयोः प्रिय धाम यज्ञशालारूपं स्थान 'महि पूजनीयम् । युवां 'घृतस्य गुमं योग्यं सारमभिधारणरूपं जुषाणा २५ सेवमानौ : चीयों पुरोदाशं भक्षयपः । कोदशौ युवाम् ? 'दमेदमे सर्वेषु यजमानगृहेषु सुष्टुतीः श्यावृधाना पूर्वोदाहता 'मायुदो अग्ने' इत्यादिकाः शोमनाः स्तुतीर्वधंयन्तौ । 'प्रति यो जिहा' इत्यादि पूर्ववत् । 'उत्तरपयेत् उस्कपेण भक्षयतु ।। 1 गतम् ' नास्ति। २. मै-लट् । ३. मे-'प्रति' नास्ति ।

·प्रेति १.८.२२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता ४६५ काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः ] प्र णो देवी सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती। धीनामवित्र्यवतु ॥ आ नौ दिवो बृहतः (१) पर्वतादा सरस्वती यजता गन्तु यज्ञम् । हवै देवी जुजुषाणा घृताची शग्मा नो वाचमुशती शेणोतु ।। । नः । देवी । सरस्वती । वाजेभिः । वाजिनीवतीति याजिनी-वती ॥ धीनाम् । अवित्री । अवतु ॥ एति । नः । दिवः । बृहतः (१)। पर्वतात् । एति । सरस्वती । यजता । गन्तु । यज्ञम् ॥ हवम् । देवी । जुजुषाणा । घृताची । शग्माम् । नः । वाचम् । उशती । शृणोतु ।। तत्रैव " सरस्वत्याज्यभागा" (तैसं २.२.९) इत्यत्र पुरोनुयाक्या-'प्रणः' इति गायत्री ॥ देवी सरस्वती वाजेभिः वाजैः रसै 'नः अस्मान् प्र 'अवतु प्रकर्षेण रक्षतु अन्नादि' दत्त्वा । सरस्वती विशेष्यते--वाजिनीवती वाजवत क्रियावती 'धीनां धियाम् 'अवित्री अमिमत- १० प्रदानेन तर्पयित्री। यद्वा-- -धीनेति वाड्नाम । अस्माकं धीनां वाचं प्रावतु, अभिमतप्रदानेन अवित्री पालयित्री तृप्ता वा अस्मदमिमतं शत्रुमारणं करोत्विति । यद्वा--- ---अस्मदत्तैर्वाजैः पुरोडा- शादिभिरनैः देवी प्रकणावतु । " उपसर्गाबहुलम् " (पा ८.४.२८) इति नसो णत्वम् । धीनामिति । छान्दसो नुट् नामन्यतरस्याम् " (पा ६.१.१७७) इति नाम उदात्तत्वम् ।। तत्रैव याज्या-'आ नः' इति त्रिष्टुप् ॥ ' पर्वतादा' इति प्रथमपादान्तः । सरस्वती १५ "देवी 'यजता यष्टव्या । यजेः क्तिच् [अतच्"] । 'दिवः धुलोकात् 'नः अस्माकं यज्ञम् "आ गन्तु आगच्छतु, यद्यप्युच्छिते' प्रदेशे स्थिता शीघमागच्छतु । छान्दसः शपो लुक् । किं च--- वृहतः महतः अपि 'पर्वतात् 'आ गच्छतु, प्रकृष्टाद्विपमाच प्रदेशादागच्छन्वित्यर्थः। किं च-- प्रेति ॥ द्वितीयहविपः पुरोनुवाश्यामाइ-प्रणो देवी सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती। धीनाम- विष्यवतु' इति । सरस्वती देवी वाजेभिः मरैः 'नः अस्मान् प्रकण भवतु रक्षतु । कोशी ! २५ वाजिनीवती चाजोऽस्या क्रियायामस्तीत्यसप्रदा यागक्रिया वाजिनी, सा यस्यामस्ति सा वाजिनीवती। धीनाम् अवित्री यज्ञविषयाणामस्मद्रुद्दीनां पालयित्री ॥ । " ·तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२२ [काम्ययाग्यापुरोनुवाश्याः वृहस्पते जुपस्वं नो हव्यानि विश्वदेव्य । राप रत्नानि दाशुपै ॥ -- एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्ण यज्ञविधेम नमसा इविभिः। . बृहस्पते सुप्रजा वीरवन्तो यः स्याम पतयो रयीणाम् ॥ बृहस्पते । जुषस्व । नः । हव्यानि । विश्वदेव्येति विश्व-देव्य ॥ रास्वं । रत्नानि । दाशुषे । एवा । पित्रे । विश्वदेवायेति विश्व-देवाय । वृष्ण । यज्ञैः । विधेम । नर्मसा । हुविभिरिति हविः-भिः ।। बृहस्पते । सुप्रजा इति सु-प्रजाः । वीरवन्त इति वीर-वन्तः । वयम् । स्याम । पतयः । रयीणाम् ॥ "हवम् अस्माकमाह्वानम् । " भावेऽनुपसर्गस्य " (पा ३.३.७५) इत्यप् , संप्रसारणं च। १. "जुजुषाणा सेवमाना प्रीयमाणा वा घृताची घृतमाज्यभागं प्रत्यश्चती । “चौ" (पा ६.३.१३८) इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वमन्तोदात्तत्वं च । 'शग्मां सुखां समयाँ वा अस्माकं स्तुतिरूपां ( याचं ) शृणोतु । उशती कामयमाना अस्मत्प्रत्तानि हवींषि स्तोत्राण्येव वा । वष्टैः शतरि “ शतुरनुमः (पा ६.१.१७३) इति नया उदात्तत्वम् । अथ तत्रैव " बाईस्पत्यश्वरः" (तैस २.२.९.) इत्येतस्य पुरोनुवाक्या-'वृहस्पते' इति गायत्री॥हे 'बृहस्पते "विश्वदेव्य विश्वेभ्यो देवेभ्यो हित । गवादिष्टव्यः (पा ५.१.२)। अस्माकं "हन्यानि 'जुपस्व सेवस्व । यद्वा–बृहस्पते वृहतां पते ब्रह्मन् विश्वदेव्य विश्वदेवमय, हव्यानि जुषस्व सेवस्त्र । आमन्त्रितस्य 'अविद्यमानयत्वादास्यातस्य (पा ८.१.७२, २८ ) निघाता. भावे अदुपदेशाल्लसार्वधातुकानुदात्तवे (पा ६.१.१८६ ) शस्योदात्तत्वम् । सेवित्वा · च "दाशुपे दत्तवते अस्मै यजमानाय रत्नानि रमणीयानि 'रास्व देहि । राते छान्दसमनुदात्त्रम् , वृहस्पत इति ॥ तृतीयहविषः पुरोनुवादयामाह- बृहस्पते जुषस्य नो इन्यानि विश्वदेश्य । रास्य रत्नानि दाशु' इति । विश्वदेश्य विश्वेभ्यो देवेभ्यो हित हे "बृहस्पते, 'नः अस्माकं हव्यानि जिपस्व । दाशुरे इनिर्दत्तवते यजमानाय "रत्नानि स्व देहि ॥ एवेति । तत्रेय याज्यामाइ एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्णे यज्ञविधेम नमसा हविभिः । बृहस्पते मुंजा वीरवन्तो वयर साम पनयो रयीणाम्' इति । एवा, एवं किंचेत्यर्थ: । हे "बृहस्पते, "२५ अपित्रे पितृवत् पालकाय, विश्वे देवा यस्यासौ विश्वेदेवोऽस्मै सर्वदेवगुरवे 'वृष्णे अभिमतफलवर्षिणे तुम्य यः बहुविधयांर्गः नमसा भक्तिपूर्वकनमस्कारैः हविर्मिः भाज्यपुरोटाशादिभिश्च परिचया विधेम सर्वथा परिचरम ।' त्याप्रसादाच्छोमनांपत्ययुक्ताः शूरभटोपेता धनानां पतयः भवेम ॥ ६. म-विद्यमान' । ७. मे-तद्दत्तगते । -र. म एवा.....चेत्यर्थः नास्ति। २. इ.उ.पां-भक्षिपूर्वनमस्कारः; म६-भक्तिपूर्वनमस्कारेण । २० .. 7 . - ·'- .. १.८.२२) भाभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १६७ काम्ययाग्यापुरोनुपारयाः] बृहस्पते अति यदुर्यो अहौचुमद्विभाति ऋतुमन्जनेषु । यहीदयच्छस (२) प्रिजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् ॥ गृहस्पते । अतीति । यत् । अर्यः । अहीत् । घुमदिति घु-मत् । विभातीति वि-भाति । ऋतुमदिति ऋतु-मत् । जनेषु । यत् । दीदर्यत् । शवसा (२) । हतप्रजातेत्य॒त-प्रजात । तत् । अस्मासु । द्रविणम् । धेहि । चित्रम् ॥ तेनान्मनेपदं (पा १.३.१२), 'सार्वधातुकानुदात्तत्वं ( पा ६.१.१८६ ) च । " दाश्चान्- साहान्'" (पा ६.१.१२) इति दाशेः फसन्निपात्यते ॥ .. तत्रैव पाण्या— एवा पित्रे' इति त्रिष्टुप् ॥ एवमेव । लुगपवादः सो देशः । पित्रे पात्रे रक्षित्रे विश्वदेवाय विधे देवा अस्य सन्तीति, विश्वेऽपि देवा अस्याज्ञां कुर्वन्तीति । " बहुवीही विश्वं १० संज्ञायाम् " (पा ६.२.१०६) इति विश्वशन्दस्यान्तोदात्तत्वम् । 'वृष्णे वपित्रे । "क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् " (पामा १.४.३२ ) इति कर्मणः संप्रदानत्वाच्चतुर्थी । इमं देवं 'यज्ञैः "विधेम परिचरेम । विध विधाने, तौदादिकः। 'नमसा नमस्कारेण हविभिः च चर्वादिभिः, हे 'बृहस्पते । किमर्थमिति चेत् ! "सुप्रजाः शोभनपुत्रपौत्राः 'वीरवन्तः अन्यैश्च रैश्च तद्वन्तः 'रपीणां धनानां च पतयः 'स्याम भवेमेयेवमयं परिचरेम । " नामन्यतरस्याम् " (पा ६.१.१७७) इति १५ नाम उदात्तत्वम् ॥ तत्रैव याज्या विकल्प्यते-'बृहस्पते' इति त्रिष्टुप् ॥ हे 'बृहरपते, 'अर्यः स्वामी विद्वान् राजा वा। यत् द्रविणे अति अात् अन्यानतिक्रम्य लन्धुमर्हति । यद्वा यत् येन विशिष्टेन धनेन 'घुमत् दीप्तिमत् 'ऋतुमत् खाद्वन्नभोगादिक्रियावत् यथा तथा जनेषु विभाति विशेषेण भाति । किंच—'यत् च धनं शवसा बलेन भन्नेन वा 'दीदयत् दीप्यते 'शवसः हेतुभूतं भवत् २० लोके पूज्यते। दीदितिः दीप्तिकर्मा । छान्दसः लेट्यडागमः । धातोरन्तोदात्तत्वम् । हे "ऋतप्रजात सत्यप्रभव, 'तत् तादृशं "चित्रं चायनीयं प्रार्थनीयं द्रविणम् "अस्मासु 'धेहि स्थापय देहि वा ।। बृहस्पत इति ॥ तनव विकल्पिता याज्यामाद-'वृहस्पते अति यदर्यो महायुमद्विभाति ऋतुमजनेषु । यहीदयच्छवसर्सप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् ' इति । हे 'बृहस्पते, अर्यः राजा यत् द्रविण रत्नादिरूपम् मति इतरानतिमग्य अर्हात् स्वयमेवानुभवितुमर्हति । यत् चास्मजनेष्व- २५ मात्यादिपु धिमन् बाभूपणादिमत् 'विभाति यजमानरूपेषु "सनेषु 'सुमन् यागमाधनवद्विभाति । पुनरपि 'यत् द्रविणं शवमा घलेन जीवितप्रदानसंपादित सैन्यरूपेण दीदयत् दीप्यते तत् यथोक्तगुणोपेतं द्रविणं चित्र मणिमुक्तादिरूपं हे 'प्रत्तप्रजात, तत् अस्मासु 'धेहि स्थापय । ऋतात् सत्यात् परमात्मनः प्रकर्पण ८, त्रि. मै-'साव। ..

·(वैस तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२२ [काम्ययाग्यापुरोनुवाक्याः देवगुरुत्वेनोत्पम ऋतप्रजात ॥ प्रथममभिचरतः शत्रोखिहविष्केटिपिहिता । इदानीं सदीयादभिचारादूध प्रत्यभिचरतरतामेवेष्टिं विहितामभिप्रेत्य तत्र विशेष विधत्ते-"प्रति वै परस्तादभिचरन्तमभिचरन्ति द्ववे पुरोनुवाश्ये कुर्यादतिप्रयुक्त्यै" (तसं २०२.९) इति । प्रथमतोऽभिचरन्तं शगु ज्ञात्वा तद्विरोधिनः पुरुषाः पश्चात् प्रत्यभिचरन्ति तदानीं पूर्वोक्तायाः पुरोनुघाक्याया मावृत्या या मन्त्रान्तरागमनेन ५ पैकैकस्य इविषो द्वद्वे पुरोनुवाक्ये कुर्यात् । मन्त्रान्तरपक्षे तु प्रथमस्य हविष: "भागविष्णू सजोषसा" (तसं ४.७.१) इत्येपा समानेतन्या । द्वितीयस्य हयिषः " पावीरथी कन्या " ४.१.११) इति । तृतीयस्य तु समाग्नाता एव तिस ऋचो वर्तन्ते। किमर्थ पुरोनुवाक्याद्वित्वम् ? तदुच्यते । भनिप्रयुक्त्यै तस्मादप्यतिशयितप्रयोगार्यम् ॥ यस्तु पापभीरः सन् प्रतिचारं न करोति किं तु केवल स्वविषयमभिचारे परिहर्तुमिच्छति तस्य पूर्योक्तामेव ब्रिविष्कामिष्टिं विधत्ते-" एतयैव १. यजेताभिचर्यमाणो देवताभिरेव देवताः प्रतिवाति यज्ञेन यज्ञं वाचा वाचं ब्राह्मणा ब्रह्म स देवताश्चैव यझं घ मण्यतो म्यवसर्पति तस्य न कुतश्चनोपाग्याधो भवति नैनममिचरमस्तृणुते " (तसं २०२०९) इति । देवताः प्रतिचरति निवारयति । स्वकीययज्ञेन तदीयय निवारयति । स्वकीयवाचा तदीयवाचं निवारयति । "स्वकीयग्रह्मणा तदीयं ब्रह्म" निवारयति । लौकिकाधिक्षेपपरिहारो वाइनिवारण, ब्राह्मण्यपरिहारो मन्त्र- निवारणम् । स तादशः पुरुषः शमोरात्मनश्च मध्ये स्वकीयदेवताः स्वकीययझं च मध्यतो ग्यवसपंति व्यव- १५ धानरूपेण स्थापयति । तस्य तादृशस्य कुतोऽपि व्याध्यादेगांधो न भवति । प्रथममभिचरन् पुरुष एनं नस्तृणुते न हिनस्ति ॥ यज्ञप्राप्तिकामिन एकहविष्कामिष्टिं विधत्ते- "भामावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेच यज्ञो नोपनमेदग्निः सर्गा देवता विष्णुषज्ञोऽग्निं चैव विष्णु च स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवास्मै पर्छ प्र यच्छत उपैन यज्ञो नमति " (तसं २०२०९) इति । यं यज्ञानुष्ठानार्थ पुरुष केनापि दयाभावादिविघ्नेन स यज्ञो न प्राप्नुयासस्येयमिष्टिः॥ दृष्टिपाटवार्थिन एकहविष्कामिष्टिं विधत्ते-" मानावप्णवं घृते चर्चा २. निपेचक्षुष्कामोऽग्ने चक्षुषा मनुष्या वि पश्यन्ति यज्ञस्य देवा अग्नि चैव विष्णुं व स्वेन मागधेयनोप धावति तावेवास्मिश्चक्षुर्धत्तश्चक्षुप्मानेव भवति " (सं २.२.९) इति । अग्नेश्चक्षुपा दीपेनान्ध. कारादियुक्तपदेशे मनुष्याः पश्यन्ति । “यज्ञस्य तु चक्षुपा सामर्थ्यरूपेण देवाः पश्यन्ति । मतो यांगदेवस्य विष्णोरग्नेश्च हविषा तावुभी कामलादिरोगपरिहारेणास्मिन् यजमाने चक्षुर्दृष्टिपाटवं धत्तः प्रयच्छतः। तेनासा चक्षुष्मान् सूक्ष्मदर्शनेऽपि समर्थो भवति ॥ घृन चरप्रकृतिदन्यं च प्रशंसति- २५ "धन्य वा एतदेतो यदाज्यमनहखण्डुला मिथुनादेवास्मै चक्षुः प्र जनयति " (तैसं २०२.९) इति । भक्षिततृणसारत्वादाज्यस्य धेनुरेतस्त्वं, बलीवर्दकृष्टोत्पनत्वात्तण्डुलानामनद्रेतरत्वं, धेन्वनडुप- मिथुनादेवास्य दृष्टिलाभः ।। प्रकारान्तरेण घृतं प्रशंसति- “घृते भवति तेजो वै घृतं तेजश्चक्षुरतेजसैवास्मै रोजश्चक्षुरव रन्डे" (तैसं २-२.९) इति । दीप्यमानत्वादृपभासकत्वाच्च धृतचापोस्तेजस्त्वम् ॥ “फलान्त- राय त्रिविष्कामिष्टिं विधत्ते-" इन्द्रियं च वीर्य वृड्क्ते भ्रातृभ्यो यजमानोऽयजमानस्याध्वरकल्पां प्रति ३० निर्वद्भातृव्ये यजमाने नास्येन्द्रियं वीर्य वृक्ते" (नैसं २.२.९) इति । परस्परविरोधिनोरुभयोमध्ये कश्चिदग्निष्टोमादियझं न करोति तदीयस्तु भ्रातृभ्यः करोति तदानीमयजमानस्येन्द्रियसामर्थ्यमितरो विनाशयति । प्रत्यक्षं शेतत् । दीक्षित, सोमयाजिन, इत्यामन्त्रणादिभिरयजमानस्यानाहूतत्वात्तस्येयमभ्वर- कल्पेपदसमातोऽवरः। सपनत्रयसभागदम्वरत्वं सोमाभावादीपदसमाप्तिरतरतामध्याकल्पां तदीयस्य सोमयागस्य प्रतिपक्षत्येन निर्वपेत् । 'कदा ? भ्रातृव्ये यजमाने सति । तेन प्रतिनिर्यापेणेन्द्रियसामध्ये न ३. म६-विद्यन्ते । ४. इ.ज-तदीयं यज्ञम् । ५-५. म६-स्वकीयमन्त्रेण तदीयमन्त्रम् । ६. म६- व्याघ्रादे। ७-७. मद-देवास्तु यज्ञे स्वसामर्थ्यरूपेण चक्षुपा पश्यन्ति । ८. म६-फलान्तरेण । ९. इ. उ.पा-पदाचित् ।

·१.८.२२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः] आ नौ मित्रावरुणा घृतैर्गव्यूतिमुक्षतम् । मध्या रासि सुक्रतू ॥ एति । नः । मित्रावरुणेति मित्रा-वरुणा । घृतैः । गव्यतिम् । उक्षतम् ।। मयां । रासि । सुक्रत इति सु-ऋतु ।। " मैत्रावरुणमेककपालं निपेद्वशाय काले " ( तैसं २.२.९) इत्यस्य पुरोनुवाक्या- आ नः' इति गायत्री ॥ हे "मित्रावरुणा मित्रावरुणौ । पूर्ववदाकारः। 'घृतैः उदकैः ५ गन्यूति गोप्रचारम् । गावो यूयन्ते मिश्रयन्तेऽस्यामित्यधिकरणे क्तिन् । दासीभारादित्वात् पूर्व- पदप्रकृतिस्वरत्वम् (पा ६.२.४२ )। "गोर्यतौ छन्दसि" (पा ६.१.७९ वा २) इत्यवादेशः। उपलक्षणं चैतत् । सर्वमप्यस्मदीयं क्षेत्रम् 'आ 'उक्षतम् आसिञ्चतं समन्तादभिवर्षतम् । यद्वा- गव्यतिं व्रजं घृतैर्घतदुग्धाभिः समन्तादुक्षतं बहुदोग्धीकं कुरुतम् । किं च -हे 'सुव्रतू शोभन- कर्माणौ शोभनप्रज्ञानौ वा मध्वा मधुना मधुरसेन जलेन घृतेनैव वा 'रजांसि लोकान् सर्वानपि १० समन्तादुक्षतमित्येव ।। नश्यति, दीक्षादीनामभावेऽपि प्रभुत्वधनादेशको भवतीत्यर्थः ॥ निर्वापकालं विधत्ते-" पुरा वाचः प्रपदितोर्निर्यपेयावत्येव वाक् ताममोदितां भ्रातृम्यस्य वृङ्क्ते तामस्य वाचं प्रवदन्तीमन्या वाचोऽनु प्र वदन्ति ता इन्द्रियं वीर्य यजमाने दधति" (तैसं २.२.५) इति । उपःकाले मनुष्याः शयनादुत्थाय परस्परं वाचः प्रवदन्ति । प्रवदितोः प्राक् प्रवदनात् पुरा निर्वपेत् । तथा सति भ्रातृव्यस्य यावती वाग्विद्यते ताम- १५ मोदिसामनुग्धारितां वृक्षसे यथा नोच्चारिता भवति तथा नाशयति । अस्य तु यजमानस्य संबन्धिनी तो पाच प्रवदन्तीमन्वन्या वाच इतरजनसंपन्धिन्यो वाचः प्रवदन्ति, यजमानेन यद्यथोच्यते तत्तथैव सर्वजना पदन्त्यस्य वचनमनुमन्यन्त इत्ययः । ता अन्यदीया वाच उपलालनेनेन्द्रियसामर्थ्य यजमाने स्थापयन्ति । मध्वरसाम्यं संपादयितुं निपु कालेप्वनुष्ठान विधत्ते-" भाग्नावैष्णवमष्टाकपालं निर्वपेत् प्रातःसवनस्या- 55काले सरस्वत्याज्यभागा स्याबाईस्पत्यश्वर्यदष्टाकपालो भवत्यष्टाक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं २० प्रातःसवनमेव तेनाऽऽप्नोत्याग्नावैष्णवमेकादशकपालं निवपेन्माध्यंदिनस्य सवनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्य- भागा स्याबाईस्पत्यश्चर्यदेकादशकपालो भवत्येकादशाक्षरा बिष्टुप् त्रैष्टुभं माध्यंदिनर सवनं माध्य- दिनमेव सवनं तेनाऽऽप्नोत्याग्नावैष्णवं द्वादशकपालं निर्वपेत् तृतीयसवनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्यभागा स्थाबार्हस्पत्यश्वर्यद्वादशकपालो भवति द्वादशाक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तृतीयसवनमेव तेना- ssप्नोति देवताभिरेव देवताः प्रतिचरति यज्ञेन यशं वाचा वाचं ब्रह्मणा ब्रह्म कपालेरेव छन्दारस्याप्नोति २५ पुरोडाशः सवनानि " (तैसं २०२.९) इति । प्रातःसवनस्याऽऽकाले भ्रातृव्ययज्ञसंबन्धिनः प्रात:- सवमस्य यावरकालस्तावति काले कपालैरष्टकादशद्वादशसंख्याकैरेव छन्दांसि प्रतिवादिप्रयुक्तानि गायत्री- निएग्जगतीरूपाणि ग्याप्नोति । यथोक्तैस्त्रिमिः पुरोडाशैः प्रतिवाद्यनुष्ठितानि सवनानि नीणि सवनानि ज्याप्नोति । तस्मादस्त्यध्वरसाम्यम् । उक्तासु प्रत्यभिचारादीष्टियु पूर्वोक्ता एव याज्यानुवाक्याः॥ पति ॥ एतस्यैवावरकल्पानुष्ठायिनः प्रनिवाचनुष्ठितानूबन्ध्यास्थानीयामिष्टिं विधत्ते--" मैत्रा- ३० वरुणमेककपालं निपेशाय काले यैवासौ भ्रातृव्यस्य यशाऽनबन्ध्या सो एवैपैतस्यैककपालो भवति नदि कपालः पशुमहत्यासुम्" (सं २०२०९) इनि। भ्रातृव्योऽवभृथं कृत्वा गृहे समागत्योदवसानीया. मनुष्ठायान्यन्भ्यो वशामुपाकरोति, तस्मिन् काले मित्रावणदेवताकमेककपालं पुरोडाशं निपेत् । भ्रातृम्यस्य ।

·तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२२९ [ काग्ययाग्यापुरोनुवाश्या:- प्र वाहया सिसृतं जीवसे न आ नो गयूतिमुक्षतं घृतेन । आ नो जनै श्रययतं युवाना श्रुतं मै मित्रावरुणा हमा॥ प्रेति । वाहा । सिसृतम् । जीवसे । नः । एति । नः । गयंतिम् । उक्षतम् । घृतेन ।। एति । नः । जनै । अवयतम् । युवाना । श्रुतम् । मे। मित्रावरुणेति मित्रा-वरुणा । हया । हुमा ।। तत्रैय याज्यप-प्रबाहवा' इति त्रिष्टुप् ॥ बाहोवळं बादृशब्देनोच्यते । अर्शआदित्वादच् (पा ५.२.१२७) । "वाहवा बाहवौ वाहवल्यन्तौ युवाम् । छान्दसं प्रत्ययात् पूर्वस्योदाचत्वम् । 'प्र'सिसृतम् आगच्छतम् । यद्वा-बाहवा बाहुवलेन सह बाहुबलयन्तावागच्चतम् । तृतीयक-' बचनस्य नाभावाभावे गुण छान्दसः । किमर्थम् ? 'नः अस्मान् जीवसे जीवयितुम् । " तुम सेसेन्” ( पा ३.४.९) इत्यसेप्रत्ययः । अस्माकं वा जीवसे जीवनाय । 'असुन्याधुदात्तन्याभाव- २० *छान्दसः । आगत्य च 'नः अस्माकं गव्यूति 'घृतेन समन्तात् "उक्षतम् इति । गत । किंच-'नः अरमान् 'जने जनेषु जनपदेषु समन्तात् श्रापयतम् । यहा--अस्माकं जनपदे युवयो द्वबलं ख्यापयतम् । शृणोतेणिचि वृद्धयभाय छान्दसः । हे 'युवाना युवानौ नित्यः तरुणौ मिश्रितौ या । पूर्ववदाकारः । हे "मित्रावरुणा मित्रावरुणौ, 'इमा इमान् अरमदीयान् : हवा हवान् थाहानानि । पूर्ववच्छस" आकारः (पा ७.१.३९ )। हयतेः पूर्ववदप १५ संप्रसारणं च । श्रुतं शृणुतम् । शपो लुक् । पादादित्वान्न निहन्यते । साऽनुबन्ध्या वशा यैवास्ति एतस्याध्वरकल्पस्याधिकारिणोऽयमेककपालः सैवैषा वशा भवति । ननु पूर्वोक्तैः कपालैर्यथा छन्दांसि प्राप्तानि "तयाऽनूबनभ्याख्यः पशुप प्राप्यताम् इति चेत् । न । संख्यासाम्येन छन्दसा प्राप्तुं शक्यत्वात् । नहि पशावष्टत्वादिसंख्याऽस्ति । अतः पूर्वोक्तैः कपालैरिमं पशुमाप्तुं न शक्नोति माईति । मन्त्रावरणस्य तु कपालैक्यान् संख्यासाम्येन पशुमेकं प्राप्तुमईति ॥ अस्मिन् मैत्रावरणे पुरोनु- २. वाश्यामाइ~-'आ नो मित्रावरुणा घृतैर्गम्यूतिमुक्षतम् । मध्या रजासि सुक्रतू' इति । हे. मित्रावरुणा, सनः गम्यूतिम् शस्मदीयगोयूयं 'घृतैः प्रभूतैः भा समन्तात् उक्षतं सिञ्चतम् । "सुकत् शोभन- गुयुक्ती रजांसि भस्मदीयक्षेत्रपासून सध्या मधुना जलेन 'उक्षतम् ॥ प्रेति ॥ तत्रैव याज्यामाह-'प्र बाहवा मिसृतं जीवसे न आ नो गम्यूतिमुक्षतं घृतेन या नो जने धवयतं युवाना श्रुतं मे मित्रावरुणा हदेमा' इति । हे मित्रावरुणो, 'नः अस्माकं जीवसे जीवितुं २५ 'बाहवा धनपूर्णेन बाहुना सह प्रकर्षण सिसृत प्राप्नुतम् । भागय च नः अस्माकं गोय :वृत्तेन सिजतम् । हे 'युवाना परस्परमिश्रितौ युवां जने ब्राह्मणादियजमानसभायां 'न: अरमान् श्रदयत प्रस्थापयतम् । मिनावरणौ मे मदीयम् 'इमा हवा इदमादानं 'ध्रुतं शृणुतम् ।। ९.सं. नि. त्रि-अमुन्युदा० । १०.२-पूर्ववच्छान्दराः । १०. मा-तद्वदनू'। ११.इ.तत्र प्राप्तुम् । १२. म६-तरसंख्या। १३. इ. उ. पा.म६- ३. मो' नास्ति। १४. इ.उ.पा-नः सुऋतू। + . . २ " ·-- (तेस - १.८.२२) मट्टमास्करमाश्य-सापणभाष्यसमेता १७१ काम्ययायापुरोनुयाश्याः]. अग्निं वः पूयं गिरा देवमीड़े वसूनाम् । सपर्यन्तः पुरुप्रियं मित्रं न क्षेत्रसाधसम् ।। अग्निम् । यः, पूर्व्यम् । गिरा । देवम् । ईडे । वसूनाम् ॥ सर्यन्तः । पुरुप्रियमिति पुरु-प्रियम् । मित्रम् । न । क्षेत्रसासमिति क्षेत्र-साधसम् ॥ 12 : अत्र मैत्रावरुणसोमारौद्रयोर्मध्ये कर्मान्तरं न श्रूयते, तेन लिङ्गक्रमाभ्यां याज्यार्यतायाम- सत्यां सोमारौद्रादिषु मामि न्यादिषु, इतःपरं काश्चिचो विनियुज्यन्तेः यथासंभवं द्रष्टव्याः । तत्र-अग्निं वः । इत्यनुष्टुप् ॥ हे ऋविग्यजमानाः, 'वः युष्मदर्थम् 'अग्निं "पू पूर्वः - कृतं पूर्वराराधित, गिरा स्तुत्या 'देवम् 'ईडे याचे । यद्वा-गिरा स्तोत्रेण स्तौमि । " इंप्यन्तरं विधत्ते-".असावादित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिमैछन् तस्मा एतर सोमारीदं चरुं निरवपन् तेनैवास्मिन् रुचमदधुर्यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात्तस्मा एतर सोमारौदं चरुं निपेत् सोम चैव रुदं च स्वेन भागधेयेनोपं धावति तावेवास्मिन् ब्रह्मवर्चस धत्तो ब्रह्मवर्चस्येव भवति" २०२.२०) इति । न व्यरोचत विशेषेण दीप्ति म प्राप्तवान् । प्रायश्निति प्रतीकार, ब्रह्मवर्चस श्रुताध्ययनमपत्तिः॥ कालं विधत्ते-" तिण्यापूर्णमासे निपेगुद्रो वै तिघ्यः सोमः पूर्णमासः साक्षादेव ब्रह्मवर्चसमय रन्ढे " (तसं २.३.१९ ) इति । यथा रुद्रो दुःख द्रावयति तथा पौरमासः शैत्यदानेन ताप वारयति । तस्मात् तस्य रुद्रन्यम् । सोमो हि पौर्गमास्यां "संपूर्णमण्डल इति तयोरेक्यम् । साक्षादेव मुख्यमेव नत्वनूचानस्य पुत्रत्वमात्रेणाऽऽपादितममुख्यं ब्रह्मवर्चसम् ॥ वेदेः परित थावरणं विधत्ते-“ परिश्रिते याजयति १५ ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै " (नैस २.२.१०) इति । परिश्रयणेन वेद्यामावृताया ब्रह्मवर्चस परिगृहीत भवति ॥ चोदकप्राप्तमपदितुं कांविद्विशेषान्" विधत्ते-" श्वेतायै श्वेतवत्सायै दुग्धं मथितमाज्य भवत्याग्य प्रोक्षणमाज्येन मार्जयन्ते . यावदेव ब्रह्मवर्चसं तत्सर्व करोति " (नैसं २.२.१०) इति । श्वेतवस्मयुक्तायाः श्वेताया गोर्दुग्धं तदेवाऽऽतमनेन दधिभावमापाद्य मथितं सत् पश्चादाज्यं भवति, नतु मंत्राबाईस्पत्यं इव स्वयंमूर्तस्वयंमथितत्वादिकमत्रास्ति । प्रकृती श्वेतवरमा श्वेता गौरिति नास्ति नियमः । २० मन्त्र स्वस्ति । प्रकृतावद्भिः प्रोक्षण मार्जनं च । अननु सर्वमाज्येनेति विशेषः । तथा सति तु ब्रह्मवर्चस,मंपूर्ण भवति ।। सामिधेनीपु समिध्यमानेद्धवत्योर्मध्ये प्रक्षेपणीये द्वे ऋचौ विधत्ते-" अति ब्रह्मवर्चस क्रियत इत्याहुरीधरो दुश्चर्मा भवितोरिति मानवी ऋचौ धाग्य कुर्याद्यदै किं च मनुरवदत्तद्वेषजं मेषजमेवास्म करोति" (तैसें २०२.१०) इति । भाज्यमात्रेण यद्ब्रह्मवर्चस तद्युक्तमेव, घेतवत्साभेत. गोम्यां यत्तदस्यधिक, तेन दुश्चमा श्वेतकुष्टयुक्तो भवितुं प्रभुभवति, तत्परिहाराय मनुना दृष्टे दे ऋचौ २५ सामिधेनीपुंधाय्ये प्रक्षेपणीये भवतः ।' मनोधर्मवृद्धत्वात् तेन यन्मन्त्रजातमुक्तं तदीपधम् । तदेव सर्वमापस्तम्ब माह-""सर्वप्रोक्षणमार्जनानीत्याज्येन । मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्यात् । अग्नि ध इत्येवासा "(आपश्री १९.१९४-८) इति ॥ "अग्निमिति ॥ एतस्मिन् सोमारुद्रचरौ धाय्यात्वेन ‘अग्नि वः पूर्वम्' इत्यादिका विकल्पिताः 'पच भाम्नाताः। तत्र प्रथमायाः पाठस्तु-'अग्नि वः पूम्यं गिरा देवमीडे वमनाम् । सपर्यन्तः पुरप्रिय मित्र ३. ११. ति-या च गिरा; म-वे यो [तया] च । १५. इ.उ-पूर्ण। १६. भा.इ.क.पा.म६.हा-'वृत्तायां वेदिरे। १७. मा-विशेषान कमेण । १८. मा-मनोधर्मवक्तृत्वात् । १९. श्रा-तदेतत् । २०. इ.उ.क.पा.म६- सर्वप्रेक्षामान। (आपश्री सूत्रे'मक्षु देववत इत्येतासा द्वे' इत्यस्ति।)।

·. - . १७२ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२२ [काश्ययाम्यापुरोनुगमा मुक्षु देववतो रथः (३) शूरौ वा पृत्सु कासु चित् । देवानां य इन्मनो यजमान इय॑क्षत्युभीदर्यज्वनो भुवत् ॥ मक्षु । देववत इति देव-यतः । रयः (३) । शूरैः । या । पृत्स्विति पृत्-सु । कासु । चित् ।। देवानाम् । यः । इत् । मनः । यज॑मानः । इयक्षति । अभीति । इत् । अयश्चनः । भुवत् ।। ५ 'वसूनाम् । चतुर्यर्थे पष्ठी । वस्वयं सपर्यन्तः पूजयन्तः। सपर पूनायो, कण्ड्वादिः । पूजार्थमेकस्मिन् बहुवचनं , तदा ईडे इति व्यत्ययेनैकवचनम् । यद्वा हे सपर्यन्तः । व्यत्यये- नामन्त्रितायुदात्तत्वम् । रभावः औणादिको वा । वसन्तादिवत् झन् ( उ ४१५)। सपर्यन्तो- ऽहमीडे । अग्निविशेष्यते--'पुरुप्रियं बहूना प्रिय मित्रं न मित्रमिव क्षेत्रस्य साधयितारम् ॥ "अथ चतस्रः पङ्क्तयः पश्चपादाः । देवानां य इन्मनः' इति पादत्रयं १० सर्वास्वनुपज्यते । तत्र द्वेद्वे सोमारौद्रे-मा' इत्यादि । 'मक्षु शीघ्रम् । “ अन्येषा- मपि दृश्यते " (पा ६.३.१३७ ) इति संहितायां दीर्घत्वम् । 'देववतः यचनः । स हि देववान्", देवानिष्टवान् तैस्तद्वान् भवति, "रथः । स रपः शीवो भवति शीघ्रं गच्छति निःसङ्गः 'पृत्सु संग्रामेषु 'शूरः वा शूर इव । वाशब्द उपमार्थीयः । यथा शूरो विक्रान्तः पुरुषः 'कासु 'चित् पृत्सु निःसङ्गः शीनं गच्छति एवं देववतो रपः । यदा---शूर इति षष्ठयर्थे प्रथमा । १५ "शूरस्येव रयो देववतः शीशं गच्छतीति । कः पुनरसौ देवयानित्याह----'यः एव 'देवानां "मनः भवति, यमेव देवा मन्यन्ते, देवानेव वा यो मन्यते । ईदृशो यः यजमानः 'इयक्षति पुन- देवान् यष्टुमिच्छति । आदिवर्णलोप छान्दसः । किं च-अपवनः अयजमानान् 'अमि 'मुवत् अभिभवदेव । तस्मात् वयमप्येवमयं यजामह इति । भवतेलेंटि शपो लुक् । " लेटोऽडाटौ " (पा ३.४.९४ ) इत्यडागमः । “ भूसुबोस्तिडि " ( पा ७.३.८८ ) इति गुणाभावः ॥ २० न क्षेत्रसाधसम्' इति । वसूनां 'चः युष्माकं मम्पे पूर्ये प्रथमभाविनम् भनि 'देवं गिरा दिया "ईडे स्तौमि स्तावकोऽहम् । कीदृशः ? सपर्यन्तः पर्यन्तेन यागसमाप्त्या सह वर्वत इति सपर्यन्तः । सकृत् स्तुत्वा नोपरमं कुर्वे कि रवा समाप्नेः स्तोमीत्यर्थः । कीरशमग्निम् ? मित्रं 'न क्षेत्रसाधस" पितृभ्रात्रा- द्यात्मकमित्रमिवास्मदीयस्य क्षेत्रस्य साधकम् ॥ मक्ष्यिति॥ अथ द्वितीया-'मक्षु देववतो रथः शूरो वा रसु कासु चित् । देवानां य इम्मनो २५ यजमान इयक्षत्यभीदयग्वनो भुवत्' इति । कासु 'चित् पृत्सु केचित् संग्रामेषु अत्यन्तमभिनिवेदशेन प्रवर्तमानेगु 'श्रः वा शो भट इव देववतः यक्ष्यमाणदेवोपेतस्य यनमानस्य रयः मक्षु गच्छतीति शेषः । रामरावणावदत्यभिनिवेशेन प्रवृत्ते युद्धे शूरो नटः स्वदेई विस्मृत्य परसेना इन्तुं यथारवरयागच्छति १२. मै-तत्र । १३. त्रि-यान् । १४. त्रि-शूरस्थैव । " , २१. इ.उ.क.पा.म६-'साधसमिति ।'

·१.८.१२) भभास्करभाष्य-सापणभाष्यसमेता १७५ काम्यवाज्यापुरोनुवाक्याः] न यजमान रिप्यास न सुन्वान न दैवयो। असदत्रे सुवीर्यमुत त्यदाश्वर्वियम् ॥ न । यजमान । रिष्यसि । न । सुष्यान । न । देवयो इति देव-यो। असत् । अत्रै । सुवीर्यमिति सु-वीर्यम् । उत । त्यत् । आश्वविद्यमित्यांशु-अश्वियम् । " ५ अथ द्वितीया--हे यजमान, इष्टयादीन् कुर्वाण, त्वं 'न रिष्यसि न हिंस्यसे । हे ५ "सुन्वान सोमानाहरन् , त्वमपि न रिप्यसि । हे देवयो देवान् आत्मन इच्छन् पाकयज्ञादिभिः प्रचरन् , त्वमपि न रिष्यसि । च्छन्दस्यपुत्रस्य " (पा ७.४.३५) इतीत्वाभावः । "क्याच्छन्दसि " (पा ३.२.१७० ) इत्युप्रत्ययः । किं कारणमित्याह- देवानां य इन्मनः इत्यनुपज्यते । अयज्वानः सोपद्रवा भवन्तीति शेषः ॥ अय तृतीया—' असत् ' इति ॥ 'असत् भवेत् । अस्तेर्लेट्यडागमः । "अत्र वक्ष्यमाणे १० "सुवीर्य शोभनवीर्य बलं धनं वा पुरुषे भवति । " वीरवीयौ च " (पा ६.२.१२० ) इत्युत्तर- पदान्तोदात्तत्वम् । उत अपि च 'त्यद् "तदेव आश्वश्चियम् आशुना अश्वसमूहेन युक्तं भवति । "केशाधाभ्याम् " ( पा ४.२.४८ ) इति छः । छान्दर्स हस्वत्वम् । “ परादिश्छन्दसि बहु- सम् " (पा ६.२.१९९) इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । उपलक्षणं चैतत् हास्तिकादीनाम् । अत्रेत्युक्तम् । कुत्रेत्याह--' देवानां य इन्मनः' इत्यनुषज्यते । अयज्ञानो निःश्रीका १५ भवन्तीति शेषः॥ + तथा देवान् यष्टुमस्य यजमानस्य मनोवृत्तिस्त्वरया स्थवद्गच्छनीत्यर्थः । 'य: इत् एवं यजमानो देवतानां मनः "इयक्षति पूजयितुमिच्छति, तदीयं चित्तप्रसादं वान्छनीत्यर्थः । स एव भयम्वनः यागरहितान् पुरषान् अमि भुवत् इत् ममिभवत्येव । इदमुत्तरार्धमुत्तरेषु त्रिषु मन्त्रेप्यनुवर्तते ॥ नेति ॥ मय तृतीया-'न यजमान रिष्यसि न सुन्धान न देवय इति । हे यजमान, सं २० यागं कृत्वा न रिष्यसि न विनश्यसि । मत्र यजमानत्वमिष्टिकर्तृत्वम् । हे 'सुन्वान सोमयाजिन्, 'न रिष्यसि । है 'देवयो, पाकयज्ञादिभिर्देवानिग्छंस्त्वं न रिष्यसि । अनुवार्णतं देवानामित्युत्तरार्ध पूर्ववयोज्यम् ॥ असदिति ॥ अथ चतुर्थी-'मसदन सुवीर्यमुत त्यदाश्चश्चियम्' इति । 'मत्र मस्मिन् यसमाने "सुवीर्य शोभन सामयम् असत् भवेदित्यर्थः। उप अपि च त्यत् वदस्तु । किं त्यत्"१ माश्वश्वियम्। '२५ नाशवः शीघ्रगामिनच ते मश्वाश माधवाः, सेषां संवन्धि शोमनवार्पमस्तु । १५. मे-हिंस्य असि । १६. त्रि-तदेतत् । १७. सं.ति. त्रि-आश्वश्वियं भवति । २२. इ.उ.क.पा.म-तत् ।

·। । । १७१ सैतिरीय-संहिता (१.८.२२ [काम्ययाग्यापुरोनुवाक्या: नकिष्ट कर्मणा नंगन प्रयोपन योपति ॥ उप क्षरन्ति सिन्धवो मयोभुवं ईजानं च यक्ष्यमाणं च धेनवः । पृणन्तै च पऍरिं च (४) श्रुवस्ययौ घृतस्य धारा उप यन्ति विश्वतः ॥ नर्किः । तम् । कर्मणा । नशत् । न । प्रेति । योपत् । न । योपति ।। ५ उपेति । क्षरन्ति । सिन्धवः । मयोभुव इति मयः-मुः। ईजानम् । च । यक्ष्यमाणम् । च । धेनवः ।। पृणन्तम् । च । पपुरिम् । च (४) । श्रवस्यवः । घृतस्य । धाराः । उपेति । यन्ति । विश्वतः ।। अथ चतुर्थी-किः' इति ॥ तम् इति प्रथमास्थाने द्वितीया । स खल कर्मणा धर्मेण 'नशत् नश्यति न दुःखाभिभूतो भवति । पूर्वजन्मकृतेन पापेन कर्मणा न बाध्यते । नशेर्लेटि व्यत्ययेन शप् । केचिदाहुः-कर्मणेति प्रथमैकवचनस्य लगपवादः । “ सुपां सुलुक् " १० (पा ७.१.३९) इत्याकारः 1 नशेय॑न्ताल्लेटि " बहुलं संशाछन्दसोः " (द्र. उ १९९) इति णिलुक् । 'ईजानम् इष्टवन्तं देवान् । यजे: ४ लिटः कानया" (पा ३.२.१०६) इति कानच् । 'यक्ष्यमाणं च अचिराधक्ष्यमाणं यष्टुं कृताध्यवसायमिति । 'धेनवः देवान् प्रीणयन्त्यः "पृणन्तं 'च श्राद्वेन पितॄन् प्रीणयन्तम् । पृ प्रीती, श्नं च । 'पपुरि च पितॄणां प्रीणनशील १५ च न पृणन्तमेव । " आगमहनः " (पा ३.२.१७१ ) इति किन्प्रत्ययः । न केवलमीजानं यक्ष्यमाणमेव, अपि तु पृणन्तं च पपुरि चेति प्रासङ्गिकी वृत्तप्रशंसा, इष्टापूर्तकारिणां प्रशंसनात् । तदृते कर्मण्यस्य विनियोगो द्रष्टव्यः । 'श्रवस्यवः, अवोऽनं तदिच्छन्त्यः अन्नयुक्ता इत्यर्थः। " क्याच्छन्दसि " (पा ३०२.१७०) इत्युप्रत्ययः । काः पुनस्ता इत्याह---'घृतस्य धाराः अविच्छिन्नाः प्रवाहाः ययोक्तस्वभावाः, ययोक्तलक्षणान् पुरुषान् "उप क्षरन्ति । अपि च २० "उप पन्ति "विश्चतः सर्वाम्यो दिग्भ्य उपागच्छन्ति । + + + + + २५, नकिरिति ॥ अथ पञ्चमी-'नकिटं कर्मणा नशन प्र योषा योपति' इति । नकिरिति शब्दो निषेधवाची । कर्मसहितं तं यजमान निकिः नशत् राक्षसादिमा विनाशयतु । यज्ञविरोधी पाप्मा यजमानेन सह प्रकर्षण न योषन् मैव मिश्रीभवतु ॥ यजमानोऽपि 'म योपति न पाप्मना सह मिश्रीभवति ॥ उपेति ॥ अथ पष्ठी-उप क्षरन्ति सिन्धवो मयोभुव ईजानं च यक्ष्यमाणं च धेनवः । पृणन्तं च पपुरि च श्रवस्यवो धृतस्य धारा उप यन्ति विश्वतः' इति । सिन्धयः नदीसदृशाः 'मयोभुवः सुखं भावयित्र्यः धेनवः पूर्वमिष्टवन्तमितः परं यक्ष्यमागं च पुरुषमेनमुपेत्य 'क्षरन्ति स्रवन्ति बहुतर क्षीरं + + + [अत्रत्यं भाष्य त्रुष्टितं प्रतीयते ।। २३. म६-कर्मणा सहितम् ।

·। १.८.२२) भट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता १७५ काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः] सोरुिद्रा वि वृहत विपूचीममीवा या नो गर्यमाविवेश । आरे बाँध निर्गति पराचैः कृतं चिदेनः प्र मुमुक्तमस्मत् ॥ सोमारुद्रेत सोा-रुद्रा । वीति । वृहतम् । विपूचीम् । अमीवा । या.। नः । गर्यम् । आविवेशेत्या-विवेश ॥ ; आरे । बाधेयाम् । नितिमिति निः-ऋतिम् ।। पर चैः। कृतम् । चित् । एनः । प्रेति । मुमुक्तम् । अस्मत् ॥ " यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात्तस्मा एतं सोमारौद्रं चरुं निर्वपेत् " ( सं २.२.१०) इत्यस्य पुरोनुवाक्या--' सोमारुद्रा वि वृहतम् ' इति त्रिष्टुप् ॥ हे 'सोमारुद्रा सोमारुद्रौ । पूर्ववदानड् , आकारश्च । वि 'वृहतम् । वृह उद्यमने तौदादिकः । विपूची विष्वगमनाम् । कामित्याह-'या अमीवा रोगस्तेजोहानिरूपः 'नः अस्माकं गयं . गृहम् 'आविवेश । १० किंच---"आरे दूरे 'बाधेयां गमयतं, गमयित्वा नाशयतं नि:ति निकृष्टां गतिं निकृष्टगमनहेतुं पापम् । " "तादौ च " (पा ६.२-५०) इति गतेः प्रकृतिरवरत्वं , प्रादिसमासो वा । 'पराचैः परावृत्तिभिर्गमनैः । यथा पुनरस्मत्पावं नागच्छति तथा बाधेधाम् । निपातोऽयं यथा--' उच्चैः नीचैः। “एवादित्वादन्तोदात्तत्वम् ( फि ८२ )। किंच-चेदर्थे चिच्छन्दः। एनः अस्माभिः कृत चेत् 'अस्मत् अस्मत्तः अरमंत्सकाशात् 'प्र'मुमुक्तं प्रकर्षेण मोचयतम् । शपः लुः । १५ प्रयच्छन्तीत्यर्थः । 'पृणन्तम् अस्मिन् कर्मणि जुईं पूरयन्तं 'पपुरि इविप्मत्सु फर्मसु पूमिप्यन्त च यजमान "श्रवस्यवः श्रोतुमिच्छन्त्य व 'घृतस्य धाराः विश्वतः सर्षत 'उप यन्ति समीपे प्राप्नुवन्ति । सोमारुद्रा इति ॥ विकल्पितानि श्रीगि धाय्यायुग्मान्युक्त्वा पुरोनुवाक्यामाइ- सोमा- रुदा वि वृहतं विपूचीममीवा या नो गयमाविवेश । भारे याथों निर्गति परावैः कृत चिदेनः मुमुक्तमस्मत्' इति या अमीवा रोगरूपा निर्गतिः 'मः अस्माकं गणं गृहम् भावियेश, 'सोगारुदा २० हे सोमारुद्रो, तो निति विपूची विश्वग्गतिं नानादिक्षु यथा पलायन्ते' तथा 'वि'वृहतं विशेपेणो. न्मूलयतं, 'पराचैः पराङ्मुखी निति ताम् धार दूरे युवा प्यायों, तया निर्जरयाऽरमामु कृतम् । एन: चित् पापं रोगरूपम् अपि 'अस्मत् "प्रमुमुक्त प्रकर्षेणास्मत्तो मोघयतम् ॥ सोमारुद्रा इति ॥ पाज्यामाह-सोमारदा युवमेतान्यस्मे विश्वा सन्पु भैपजानि घम् । भव स्थतं मुञ्चतं यनो अस्ति तनपु पद्धं कृतमेनो अरमन्' इति । हे सोमारतो, 'युयम् उभौ युयाम् २५ अरमे तनपु यस्माकं शरीरेषु विश्वा सर्वाण्येतानि 'मेषजानि मापधानि ध स्थापयतम् । मिव स्यने त परनिरं विनाशयतम् । नित्या कृत 'नः मरमा तनपु यत् वदम् 'एनः अस्ति rat अस्मत्तः मुनतम् ॥ "शुद्धीकृतः पाठः । मैमूरमुद्रितपुस्तके, लिखितपुस्तकेषु 'पाती च ' इत्यस्ति । १८. नि-प्राप्रपादिस्यात् । २४. इ.उ.पा.म.-'या'नास्ति । २५. भा-पलायति ।

·तैत्तिरीय-संहिता :: (१.८.२२ [कास्यपाण्यापुरोनुवाश्या: सोल्दिा युयमे॒तान्यस्मे विश्वा तनूप भेजानि धत्तम् । अब स्यतं मुञ्चतं यन्नो अस्ति तनूषु वृद्धं कृतमेनौ अस्मत् ॥ सोमापूषणा जनना रयीणां जनना दियो जनना (4) पृथिव्याः । जाती विश्वस्य भुवनस्य गोपौ देवा अकृण्वन्नमृतस्य नाभिम् ।। सोमारुद्रेत सोा-रुद्रा । युवम् । एतानि । अस्मे इति । विश्वा । तप । भेषजानि । धत्तम् ।। भवेति । स्यतम् । मुञ्चतम् । यत् । नः । अस्ति । . तनूषु । बद्धम् । कृतम् । एनः । अस्मत् ॥ सोमा॑पूपणेत सोर्मा-पूपणा । जनना। पीणाम् । जनना । दिवः । जनना । पुपियाः ।। जातौ । विश्वस्य । भुवनस्य । गोपौ । देवाः । अकृण्वन् । अमृतस्य । नाभिम् ॥ तत्रैव याज्या-- सोमारुद्रा युवम् ' इति त्रिष्टुप् ॥ हे "सोमारुद्रा, "युवं युवाम् एतानि 'भेपजानि यानि लोके. सन्ति तानि विश्वा विश्वानि 'अस्मे,अस्माकम् । “ सुपां सुलुक् (पा ७.१.३९) इति शेआदेशः । तनूषु शरीरेषु 'धत्तं स्थापयतं, दत्तं वा । किं च- 'नः अस्माकं तनूषु बद्धं यत् अस्माभिः कृतम् एनः पापम् अस्ति तत्प्रथमं तावत् १५ अस्मत् अस्मतः मुञ्चतं विश्लेपयतम् । तिङः परल्यान्न निहन्यते । ततो मुक्त्वा तत् 'स्यतं "अवसाययतं विनाशयतम् । न इत्यस्य " प्रकृत्याऽन्तःपादम्" (पा ६.१.११५) इति प्रकृतिभावः ॥ सोमापूपणा इति ।। इष्टयन्तरं विधत्ते-"यदि विभीयाद्रुश्चर्मा भविष्यामीति सीमापोष्ण चरं निर्वपेत् सौग्यो वै देवतया पुरुषः पोष्णाः पशवः स्वयैवास्मै देवतया पशुभिस्त्यचं करोति न २. दुश्चर्मा भवति" (तैसं २.२.१०) इति । सोमसंबन्थ्योपधिरसेन जातत्वात् पुरुषः सोमदेवताकः। इयं वै पा' इति श्रुतेः पूपरूपया भूम्या तृणादिप्रदानेन पोषितत्वान् पशवः पौणाः । मतो हविषा तुटा स्वदेवता पशुभिः सहिता समीचीनां त्यचं करोति । ततो दुधमत्वमपगच्छति ॥ तत्र पुरोनुवाक्यामाह-- 'सोमापूपणा जनना रयीणां जनना दिवो जनना पृथिव्याः। जातौ विश्वस्य भुवनस्य गोपौ देवा अकृण्वन- मृतस्य नाभिम्' इति । हे सोमापूषणो, युवा 'देवाः समृतस्य कर्मफलस्य 'नाभिम् 'भकृण्वन् । यह २५ बन्धन इत्यस्माद्धातोरस्त्पनी नाभिशब्दः। धन्धनराजु कृतवन्त इत्यर्थः। सोमाप्पम्यां हि कर्मफलं १९. म-विश्लेषयितम् । २०-२.. मै-अवसाययितं विनाशयितम्: तं-अवसाययतम् अविनाशयतम् । २६. म६-अनेन । अव ww - ·। १.८.२२) मट्टभास्करभाष्य-सायणभाष्यसमेता काम्पयाध्यापुरोनुवाक्याः] इमौ देवौ जायमानी जुपन्तमौ तासि गूहतामहृष्टा । आभ्यामिन्द्रः पक्कामास्वन्तः सौमापूपभ्यौ जनदुनियाँसु ॥२२॥ [बृहतः शव॑सा रथः पपुरि च दिवो जनना पश्चविशतिश्च ] हुमौ । देवौ । जायमानौ । जुषन्त । इमौ । तासि । गुहताम् । अर्जुष्टा ॥ आभ्याम् । इन्द्रः । पक्कम् । आमासु । अन्तः । सोमापूषभ्यामिति सोमापूष-म्याम् । जनत् । उनियाँसु ॥ २२ ॥ [अनुमत्या आग्नेयमैदानमनये सोाय प्रतिपूरुषमैन्द्राग्नं धात्रे बर्हिस्पत्यमग्नयेथेतो देवाः समिधर सोमस्येन्द्रस्य मित्र आग्नेय५ सघ आग्नेयममियः स्वाद्वी त्याग्नाविष्ण द्वाविंशतिः ] [अनुमत्यै यथाऽसति देवीरापो मित्रोऽसि शूरौ या द्विचत्वारि शत् ] [अनुमत्या उनियाँसु ] " यदि विभीयाद्दुश्चर्मा भविष्यामीति सोमापौष्णं चरुं निपेत् " ( सं २.२.१०) १० इस्यस्य पुरोनुवाक्या--' सोमापूपणा ' इति त्रिष्टुप् ।। हे सोमापूपणौ । पूर्ववदाकारः । 'रयीणा धनानां जनना जननौ जनयितारौ युवाम् । नामन्यतररयाम् " (पा ६.१.१५७) इति नाम उदात्तत्वम् । 'दिवः च पृथिव्याः च जनयितारो । “ उडिदम् " (पा ६.१.१७१) इति दियो विभक्तिरुदात्ता । " उदात्तयणः” (पा ६.१.१७४) इति पृषिव्याः। 'जाती जातमात्रावेव युवां विश्वस्य भुवनस्य भूतजातस्य 'गोपी पालयिता" । ईदृशी युवा 'देवाः १५ 'अकृण्वन् अकुर्वन् । 'अमृतस्य" नाभिं नहनी बन्धनौ"॥ तत्रैव याज्या---'इमो देवौ ' इति त्रिष्टुप् || 'इमो 'देवो सोमापूष्णी 'जायगानी एयावस्थिती 'जुषन्त अजुपन्त सेवितवन्तः सर्वे देवाः । “ बहुलं छदस्यमाड्योगेऽपि यजमाने बायते । कोशी युवाम् ? धनानां धागपृथियोश्च जनयितारी । ऐहिकामुष्मिकफलदानृत्यमेगात्र चावापृथिम्योजनकरवम् । किं च जावी सन्ती मातमात्रेणेव विश्वस्य सर्यस्य भुपनरय टोटस्य 'गोपी" २० गोपायिवारी॥ इमाविति । तत्रैव पाग्यामाइ-'इमो देवो भापमानौ उपन्लेमो तमारसि गृहवामाटा। भाग्यामिन्द्रः पश्मामास्वन्तः सोमापूपयां जनदुखियामु' इति । सर्वे देगा: जायमानौगोदियो 'उपन्त सेवन्त । इमी उमावदुष्टान्यप्रियाणि 'तमामि बुदिमान्पानि गृहला सगावता रिनागपताम् । २१. मे-गोपयितारी तं-गोपायितारी। २२. नि-अमृतस्वस्य । २३. सं-पसी। २५. इ.उ.क.पा.म.-'गोपी ' मास्ति ।

·१७८ तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२२ [काम्ययाग्यापुरोनुवाक्याः (पा ६.४.७५ ) इत्यडभावः । किंच-'इमौ देवौ 'तमांसि अजुष्टा अजुष्टानि अप्रियाणि । " शे छन्दसि " (पा ६.१.७० ) इति छोपः । अनुष्टा अजुष्टौ तमोभिरसेवितौ । पूर्ववदाकारः । "गूहतो नाशयताम् । छान्दसो लिड् । “ ऊदुपधाया गोह: "(पा ६.४.८९ )। यद्वा--इमौ खलु सर्वस्य तमांसि गृहतां गृहयतः नाशयतः १ छडथै लिङ । किं च-म्यां सोमापूपयां ५ सह । अन्वादेशत्वेऽपि व्यत्ययेन निघाताभावः। " उडिदम्" (पा ६.१.१७१) इति विभक्त्युदात्तत्वमेव प्रवर्तते । आम्यां सह 'इन्द्रः भामाशु तरुणीषु 'उनियासु गोषु 'अन्तः परिपकं. पयः 'जनत् जनयति उत्पादयति । जनेर्प्यन्तात् पूर्ववल्लङ् । पूर्वपदडभावः । छन्दस्युभयथा " ( पा ३.४.११७ ) इति शप आर्धधातुकवाणिलोपः। ताविमावे महानुभावौ अस्माकं दुश्चर्मतो नाशयतां शोभनानि दत्तामित्यर्थः १. इति भट्टभारकरमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाष्ये ज्ञानयज्ञाख्ये प्रथम काण्डे अष्टमे प्रपाटके द्वाविंशोऽनुवाकः॥ प्रपाठकः समाप्तः, काण्डश्च ॥ हरिः ॐ ॥ .. -- हन्दः 'माया "सोमापूपम्याम् "भामासु उस्रियासु सरणीषु गोषु भन्तः रसपोपकाम्यां पक क्षीरं जनत् जनयति । गावो हि सारयुक्तायां भूमौ सोमेन वर्धिता भोपधी क्षयित्वा बहुनवनीतगर्म , क्षीरं धारयन्ति ॥ अस्मात् सोमापौष्णात् पूर्व विहितमेव पुनः फलान्तराय विधत्ते-" सोमारौद्रं च निर्यपेत् प्रजाकामः सोमो चै रेतोधा अशिः प्रजानां प्रजनयिका सोम एवास्मै रेतो दधात्यग्निः प्रजा प्रजनयति विन्दते प्रजाम् " ( तैम २.२.१०) इति । गर्भाशये धृतस्य रेतसोऽग्निना पश्यमानत्वादग्नेः प्रजनयित- स्वम् ॥ पुनरपि फलान्तराय विधत्ते- " सोमारौद्रं घरं निर्वदभिचररसौग्यो वै देवतया पुरुष एप रुद्रो यदमिः स्वाया एवैन देवतायै निष्क्रीय रुद्रायापि दधाति ताजगार्तिमाईति" (तसं २.२.१०) २. इति । पुरुषस्य सोमदेवताकरवं पूर्वमभिहितम् । “ यदरोदीत्तगुदस्य रुदत्वम् " (नैस १.५.१) ०६ इति, श्रुत्या रुद्ररूपत्वमग्नेराम्गातम् । पुरुषस्य स्वामिमता या सोमदेवता । तस्या देवतायाः सकाशावरुणा मुख्येन मूल्येन तं पुरुष वैरिणं निष्क्रीय क्रूराय रुद्राय चरूपमुरकोचं दवा तं पश्यं वैरिणं तस्मै प्रयच्छति । स च वैरी तदानीमेव मरणं प्राप्नोति । पुनरपि फलान्ताय विधत्ते-सोमा- रौद्र चहं निर्यपेप्योगामयाची सोमं चा एतस्य रसो गच्छत्यग्निः शरीरं यस्य ज्योगामयति सोमादेवारय २५ रस निष्क्रीणात्यग्नेः शरीरमुत यदीतासुर्भवति जीवत्येव" (तसं २.२.१०) इति । ज्योगामयावी दीर्घरोग- युक्तः । यस्य पुरुषस्य ज्योगामयति यं पुरुषं व्याधिश्चिरं पीढयति एतस्य पुरपरय शरीरप्राणयोबन्धको - २४. मै-' नाशयतः ' नास्ति। . .

·१.८.२२) भभास्करमाष्य-सायणभाष्यसमेता ४७९ काम्ययाज्यापुरोनुवाक्या] योऽइरसः स म्याधिकाले सोमं प्राप्नोति । भुक्तस्यानस्य संबन्धी योऽयं सूक्ष्मो रसो मनःप्रभृतेर्लिङ्ग- शरीरस्याऽऽप्यायनकरस्तेन रसेन प्राणो देहे बध्यत इतीममर्थ वाजसनेयिनः शिशुब्राह्मणे "अन् "दाम" ('वृउ २.२.१.)- इति वाक्येन समामनन्ति । तस्मिन् सोमेऽनोपभृते सति अयं देहोऽति गछति जाठराग्नेर्गर्भस्थानरसस्याभावात् मांसादिधातूनग्निर्भक्षयति । अत एवाऽऽमयाविनः शरीरं कृशं श्यते । एवं सति यजमानश्चरुणा मूल्येन सोमानिभ्यां रस शरीरं निष्क्रीणाति । ततोऽयमरोगो भवति । किं च मे यद्याययं मुहूर्तमात्रं गतप्राणस्तथाऽपि भूमौ शयानस्तदानीं जीवत्येव ॥ एतस्य घरोरङ्गत्वेन होतुर्बलीवर्द- दानं विधत्ते-"सोमारुद्रयोर्वा एतं ग्रसित होता निखिदति स ईश्वर आर्तिमारिनड्वान् होत्रा देयो वह्निा अनड्वान् वहिोता वह्निनैव वह्निमात्मानः स्पृणोति " (तैर्स २.२.१०) इति । "रोगिसंवन्धि- रसशरीरयोः सोमारुद्राभ्यां स्वीकृतत्वात्तयोर्मुखे रोगी प्रसितो वर्तते । तं प्रसितं होता याज्यानुवाक्यापलात् निखिदति । तयोर्मुखाग्निःसारयति । स च होता तयोः कोपादाति प्राप्नुमीश्वरो योग्यो भयति । अनहो । वह्नित्वम् “भतड्वाहममीधे " (तैसं १.८.१८), इत्यत्रोएपादितम् । भग्निविषयाचाहनमन्त्रपाठादोतः वद्विस्वम् । तथा सत्यनडुहो दाता होता तेनानदुद्रुपैण वहिनैव वद्विरूप स्वात्मानं स्पृणोति मार्तिशान्त्या प्रीणयति ॥ पुनरपि फलान्तराय विधत्ते " सोमारौद्रं चरुं निर्वपेद्यः कामयेत स्वेऽस्मा भायतने भ्रातृग्य जनयेयमिति वेदि परिगृह्मार्धमुन्यादधं ना यहिपः स्तृणीयाद नार्धमिध्मस्याम्यादम्याद न स्व एवास्मा भायतने भ्रातृन्यं जनयति " (तैसं २-२०१०) इति । अस्मै स्व भायतनेऽस्य धैरिणः स्वकीयगृह- १५ विषये क्षेत्रविषये वा भातृन्य विवादकारिणमन्यं विरोधिनं जनयेयमिति यः कामयेत स एतं घर निर्वपेत् । तस्य देदिपरिग्रहस्थानं सूत्रकारेण दर्शितम्-“भ्रातृन्यक्षेत्रं गत्वैतामिष्टिं निर्यपेत् । सत्र दक्षिणमध वेद्या उद्धृत्य तदेवार्धन बर्हिषः स्तृणीयात् । अर्धमिध्मस्याम्यादध्यात्" (मापनी १५-१९.१०-११) इति । एवं कृते सत्यय यजमानोऽस्य भ्रातृग्यस्य तदीयस्थान एव विवादकारिणं जनयति ॥ भत्र विनियोगसंग्रहः- २. "माग्नावैष्णवमित्यादावभिचारविनये । अग्ना प्र णो वृहेत्याचा अधिका तु विकरप्यते ॥१॥ मा न एककपाले तु मैत्रावरुणनामके। मनिमित्यादिका धाय्याः स्युः सोमारोद्के घरौ ॥२॥ देवानामिति चाधर्चस्तिसम्वृक्ष्वनुपग्यते । पधाच्या दे तु याज्यानुवाश्ये सोमेरपुदीरित सोमापौष्णे न सोमेति मन्त्रा एकोनविंशतिः" ॥३॥ इति ॥ अथ मीमांसा ॥ मष्टमाझ्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- भाग्नावैष्णव भाग्नेयविकृतिः शुचिदेवकः । भाग्नीषोमीयवितिरय वा म्पत्ययो दयोः ॥ २८. शुद्धोक्तः पाठा; मा..उ.पा.मा-पदामि क-ददाम। २९. इ.उ.सा.मागगरिए. ३०. भा-'इति' मास्ति। पारियो।

·तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२२ [काम्ययाश्यापुरोनुवाक्याः (पा ६.४.७५ ) इत्यडमावः । किंच-'इमो देवौ तमांसि अजुष्टा अजुष्टानि अप्रियाणि । " शे छन्दसि" (पा ६.१.७० ) इति लोपः। अजुष्टा अजुष्टौ तमोभिरसेविती । पूर्ववदाकारः । "गृहतां नाशयताम् । छान्दसो लिड् । “ उदुपधाया गोहः "(पा ६.४.८९ ) । यद्वा-इमौ खलु सर्वस्य तमांसि गृहतां गृहयतः नाशयतः" । लडथै लिड् । किं च -'आभ्यां सोमापूपम्यो ५ सह । अन्वादेशत्वेऽपि व्यत्ययेन निधाताभावः। " उडिदम्" (पा ६.१.१७१) इति विभक्त्युदात्तत्वमेव प्रवर्तते । आम्या सह इन्द्रः आमासु तरुणीषु 'उतियासु गोपु 'अन्तः परिपकं, पयः 'जनत् जनपति उत्पादयति । जनर्ण्यन्तात् पूर्वबछ । पूर्ववदढभावः । " छन्दस्युभयथा ", (पा ३.४.११७ ) इति शप आर्धधातुकत्याण्णिलोपः। ताविमावेवं महानुभावौ अस्माकं दुश्चर्मतां नाशयतां शोभनानि दत्तामित्यर्थः । १० इति भट्टभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाप्ये ज्ञानयज्ञाख्ये प्रयमे काण्डे अष्टमे प्रपारके द्वाविंशोऽनुवाकः॥ प्रपाठकः समाप्तः, काण्डव ॥ हरिः ॐ ॥ २५ इन्द्रः "आयो 'सोमापूभ्याम् लामासु उस्रियासु तरुणीषु गोषु अन्तः रसपोपकाम्यां क्षीरं 'जनत् जनयति । गावो हि सारयुक्तायां भूमौ सोमेन वर्धिता ओषधीभक्षायित्वा बहुनवनीलगभं , क्षीरं धारयन्ति। भस्मात् सोमापौष्णान् पूर्व विहितमेव पुनः फलान्तराप विधत्ते-"सोमा घर निर्वपेत् प्रज्ञाकामः सोमो वै रेतोधा अतिः प्रजानां प्रजनयिता सोम एवास्मै रेतो दधात्यमिः प्रज्ञा प्रजनयति विन्दते प्रजाम् " ( वैसं २०२०१०) इति । गर्भाशये धृतस्य रेतसोऽग्निना पश्यमानत्वादाः प्रजनयित- त्वम् ॥ पुनरपि फलान्तराय विधत्ते- “ सोमारौद्रं चरं निर्वदभिचरमसौग्यो वै देवतया पुरुष पप रुद्रो यदग्निः स्वाया एवैनं देवतायै निष्क्रीय रद्रायापि दधाति ताजगार्तिमाळति" (तसं २.२.१०) २. 'इति । पुरुषस्य मोमदेवताकरवं पूर्वममिहितम् । " यदरोदीत्तगुदस्य रुद्रत्वम् " (नेस १.५.१) इति। श्रुत्या रदस्पत्वमग्नेराग्नातम् । पुरुषस्य स्वामिभूता या सोमदेवता तस्या । देवतायाः सकामायणा मुख्येन मूल्येन तं पुरुष वैरिणं निष्क्रीय राय रुद्राप चारूपमरकोचं दत्वा तं वश्यं वैरिणं तस्मै प्रयच्छति । स च वैरी तदानीमेव मरणं प्राप्नोति ॥ पुनरपि फलान्तराय विधते-" सोमा- रौद्रं चरुं निर्यपेज्योगामयावी मोमं वा एतस्य रसो गच्छत्यनिर शरीरं यस्य ज्योगामयति सोमादेवास्य २५ रस निकीणात्यग्नेः शरीरमुत यदीतासुर्भवति जीवत्येव" (सं २.२.१०) इति। ज्योगामयावी दीर्घरोग- युक्तः । यस्य पुरुषस्य ज्योगामयति यं पुरुवं व्याधिश्चिरं पीढयति एतस्य पुरपस्य शरीरप्राणयोर्वन्धको . २४. मैं नाशयतः'नास्ति। , ·१.८.२२) मट्टभास्करमाष्य-सायणभाष्यसमेता ४७९ काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः] योऽडरसः स न्याधिकाले सोमं प्राप्नोति । भुक्तस्यासस्य संवन्धी योऽयं सूक्ष्मो रसो मनःप्रभृतेर्लिन- शरीरस्याऽऽप्यायनकरस्तेन रसेन प्राणो देहे बध्यत इतीममर्थं वाजमनेयिनः शिशुब्राह्मणे "अन्नं “दाम" (उ,२.२.१.) इति वाक्येन समामनन्ति । तस्मिन् सोमेऽनोपमृते सति अयं देहोऽग्निं गछति जाठराग्नेगर्भस्थासरसस्याभागत् मांसादिधातूनग्निर्भक्षयति । अत एवाऽऽमयाविनः शरीरं कृशं श्यते । एवं सति यजमानश्चरणा मूल्येन सोमानियां रस शरीरं निष्क्रीणाति । ततोऽयमरोगो भवति । किं च * यद्यप्ययं मुहूर्तमात्रं गतमाणस्तथाऽपि भूमौ शयानस्तदानीं जीवत्येव ॥ एतस्य चरोरगत्वेन होतुर्वलीपर्द- दानं विधत्ते-"सोमारुद्रयोर्वा एतं ग्रसित होता निष्खिदति स ईश्वर आतिमार्तोरनड्वान् होत्रा देयो वहिर्वा अनड्वान् वधिोना वहिनैव वसिमात्मानः स्पृणोति " (तैसं २.२.१०) इति । "रोगिसंबन्धि- रसशरीरयोः सोमारुद्राभ्यां स्वीकृतत्वात्तयोर्मुखे रोगी ग्रसितो वर्तते । ते प्रसितं होता याज्यानुवाक्यायलात् निष्क्षिदति । तयोर्मुखान्निःसारयति । स च होता तयोः कोपादाति प्राप्नुमीश्वरो योग्यो भवति । अनसुहो ।। वह्नित्वम् " अनड्दाहममीधे " (तसं १.४.१८) इत्यत्रोपपादितम् । अग्निविषयावाहनमन्त्रपाठाद्धोतः यद्भिवम् । तथा सत्यनदुहो दाता होता तेनानहुद्रूपेण वहिनैव वहिरूप स्वात्मानं स्पृणोति मार्तिशान्त्या मीणयति ॥ पुनरपि फलान्तराय विधत्ते "सोमारौद्रं च निपेद्यः कामयेत स्वेऽस्मा आयतने भ्रातृम्यं जनयेयमिति वेदि परिगृगार्धमुद्धन्यादधं नाधं धर्दिपः स्तृणीयाद्र्ध नार्धमिध्मस्याभ्याद याद न स्व एवामा भायतने भ्रातृव्यं जनयति " (तैसं २.२.१०) इति । अस्मै स्व आयतनेऽस्य चैरिणः स्वकीयगृह- १५ विषये क्षेत्रविपये वा भ्रातृन्य विवादकारिणमन्यं विरोधिनं जनयेयमिति यः कामयेत स एतं घर निपेत् । तस्य वेदिपरिग्रहस्थानं सूत्रकारेण दर्शितम्-"भ्रातृम्यक्षेत्रं गत्वैतामिटिं निर्यपेत । तत्र दक्षिणम वेद्या उद्धत्य तदेवार्धन बहिपः स्तृणीयात् । मर्धमिध्मस्याभ्यादध्यात् " (आपशी १९.१९.१०-११) इति । एवं कृते सत्ययं यजमानोऽस्य भ्रातृव्यस्य तदीयस्थान एव विवादकारिणं जनयति । भत्र विनियोगसंग्रहः- "माग्नावैष्णवमित्यादायभिचारहविस्रये । भग्ना प्र णो बृहेत्याद्या अधिका तु विकल्प्यते ॥ १॥ . २. २५ मा न एककपाले तु मैत्रावरुणनामके। अमिमित्यादिका धाय्याः स्युः सोमारोदके घरौ॥२॥ देवानामिति चार्धचंस्तिसम्वृक्ष्वनुषग्यते । पधाय्या दे तु याज्यानुवाक्ये सोमेत्युदीरिते सोमापौणे तु सोमेति मन्त्रा एकोनविंशतिः "॥३॥इति ॥ भय मीमांसा | मष्टमान्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-- माग्नावैष्णव भाग्नेययितिः शुचिदेवकः । भग्नीषोमीयविकृतिश्य वा व्यत्ययो दयोः॥ २८. शुद्धौलतः पाठः; मा.इ.उ.पा.मा-ददामि। क-पदाम। २९. ६.उ.पा.-रोगगरिया ३०.मा-'इति' मास्ति। " शरीरयो।

·" ॥ . T तैत्तिरीय-संहिता (१.८.२२ [काम्ययाश्यापुरोनुवापना प्रथमत्वद्वितीयत्वसाम्यादायोऽन्तिमो भवेत् । द्विदेवत्वैकदेवत्वसाम्यस्य श्रुतिमवतः "॥ (अन्या ४.३.१-२) इविर्गणः फश्चिच्यते-"आग्नावैष्णवमेकादशकपाल निर्षपेत् सरस्वत्यै घरू बाईस्परयं धरम्" इति । गणान्तरमेव ध्यते-" अग्नये पावकायाग्नये शुचयेऽधाकपालम्" (. तैया १.१.५-६) इति । ५ अत्राऽऽग्नावैष्णवस्य प्रथमस्थानत्वादाग्नेपविकृतित्वं युक्तम् । शुचिदेवकरप द्वितीयस्थानत्वादमीपोमीय- विकृतित्वम् इति चेत्। न। द्विदेवत्वादिसाम्यस्य श्रूयमाणत्वेनाप्तिद्धस्थानतो बलीयस्त्वात् । तस्मादामा- वैष्णवोऽभीषोमीयविकृतिः, शुचिदेवक भाप्रेयचिकृतिः ॥ विसटमनुवाकार्थी वर्ण्यन्ते युद्धिशुदये। अनुमत्यादयो वैश्वदेवो वरुणघासकाः ॥१॥ साकमेधाः पितृयज्ञस्यम्पकाश्च शुनादिकाः । शुनासीरीयमिन्द्रादि तुरीयं च द्वयं तया ॥२॥ पञ्चमीयमपामार्ग होम एते शुनादिकाः । देविकाय कर्मपट्कं स्यादनिहविरादिकम् ॥ ३ ॥ हवींषि रनिनां तदहीक्षणीयाऽभिपेच्यगा। हवींपि स्युर्देवसुवां जलाइंणसंस्कृती ॥ ४ ॥ दिशां व्यास्थापनं तद्वदभिपेकोऽय दिग्जयः । सेवा संसृन्दविस्तद्वदशपेयो ह्यवेष्टयः॥ हवीपि प्रयुजां सौत्रामणी यांज्या इतीरिताः ॥५॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाो कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२॥ वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाद निवारयन् । पुमांप्रतुरो देयाद्विधातीर्थमहेश्वरः ॥१॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्वाजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विरचिते वेदायप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमः प्रपाठकः ॥८॥ २० 1 इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमः काण्डः समाप्तः॥१॥ " ·'शुद्धिपत्रम् (संहितापदपाठयोः) पृष्ठम् पडिक्तः . अशुद्ध शुद्धम् २ ७० ८ १ "१६३ १७४ १७९ २०८ २८४ ४१५ ३-४ ३ *११ प्रजामे प्रजामेव ओषति ओषति धुक्षीमहि धुक्षीमहि गृह्णाति गृह्णाति नोपाप्नोति 'नोपाप्नोति यज्ञस्य॑ (४) आशी यज्ञस्या(४)शी 'हृदस्तु इपेत 'मुर्दजयत् 'मुदजयद् अग्नेश्चैकादश अग्नेस्तैकादश 'नयाद 'नवाह सुवान १ भाष्यस्थं शुद्धिपत्रम् पृष्ठम् पडिक्तः अशुद्धम् शुद्धम् अथ भयो २२ शीर्षकपक्तिः . ५६ मह प्रहपश्चा' प्रहाणां 'मुपतिष्ठतेऽस्मिन्नेव इति । एवं १९-२० २८ गृहपश्चा गृहाणां 'मुपतिष्ठते गाईपत्यमुपविष्ठतेऽस्मिदेव इति । तम्ववेऽमुष्मा इत्यत्र नाममहणं विधत्ते- पुत्रस्य नाम गृहास्यबाद- मेवैनं करोति' इति । एनं द्वादशकपाल सनि धनलाभम्। पृतनाः सहस्व पृतन्यतः। २६ २८ द्वादशाकरालं सनि धनलाभम् । पृतनाः १०४ ·(२) २२ २ (सं २.४.१२) 'समागरात देवयम्पपासादा उपस्तृणुतः १५२ समा संः १७२ रेऽऽ सादयेत् पत्रमेय स्यादेवात्म एवं (सं १.७.१) १२ १४ २० ૨૨ २१-२२ २०३ ૨૨૨ २२५ (सं २०५.२) 'समगमन्त देपपन्ययासादो उपरतूने समास: रेपोपसादयेत् इन्द्रमेय स्पेन स्वादवारमै एर (तेसं १.६.३) मानायत तरमादेव यजमानो मिथुनेन प्रजायते प्रययाति पशो वे तार्यम् । यहनधनर समधयति । दर्भमयं परिधापयति । पविग्रं दाः । पुनारपेधेनम् ।. गांधूम प्रजेरपार मैऋतेन पूर्वेण प्रजायते २७१ २३ प्रपती पयित्र पैदाः। पुनारयेपैनान् २७२ २७४ २६ १४ गोधूम प्रजा इत्याद मैतेन नयन्ति दधि सोऽग्निरमीत् सपधुरमेवैन यन्ति । दधि । ३१८ ३२६ ३३९ ३५८ રૂ૭૨ ८ २३ मोऽग्निरमपीत् भपधुरमेवैना साकर पादप्रवेश वृद्धामिन्द्रः (तसं १.१.९) परिवहन्ति ३ ६७ ३७९ व मूत (तैया ३.३७) ३८० ३९३ ३९९ पादयेप्रश वृद्धानिन्द्रः (सैसं २०६४) परिवति 'वामूने (तमा ३-७.४)" मरुतः आवियो मित्रा (तैसे ४४५) (तैसं १.७७) देवनामालि सोमेण सपस्कालत्वाविधानात् २० २० २३ १८ १२ मरुतः । ४२३ ४२७ ४३३ ४४१ भविनौ मित्रा (तसं ४.५.५) (तसं १.८.१५) देहवानसि सोमेन सद्यस्कालतविधानात् १८ २