·४
सर्वेऽप्ययहितेन मनसा शोधनं कुर्वता मया मार्जिता एव । एवमपि
पचिदवशिष्टं दोपं विद्वांसो यदि पश्येयुस्तदा परिशोध्य पाठयेयुरिति
विज्ञापयति--
वाफ्रेइत्युपाहो गद्गाधरभट्टमुतो
महादेवशर्मा.
अन्याः फण्ठामरणटीकाया लिसितमेव पुस्तकं डॉ. रामजी
घोटजी सानवटकरे संग्रहान्मुद्रणाय सत्यनित्तिपूर्वकं प्रीत्या
दत्तमिति तेपामुपतिमभीक्षण गराम:-
निर्णयमागराधिपः.
डिपित मरम्प सरनामादि.
गयामामी वर कसारे गित देवीदमार काएप
नयी ताटारपुर दुरगाणीन थापा भोग ।
गमगप frum माद
जापानमाएन पानगरितिष्यात ॥
frefAद मायरमेन पुमा गुम्म् ॥

·विषयानुक्रमः । ... १ ... ... २ ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... " ... ... ... " अभावः ७ " " विपयः पत्रम् विषयः पत्रम् पञ्चानामन्यथासिद्धीना- पदार्थविभागः मुदाहरणानि दव्याणि ३ द्रव्याणां साधर्म्यम्... १४ गुणाः ४ | गुणकर्मणोः साधर्म्यम् कर्माणि ५ | नित्यदव्यभिग्नानां साधर्म्यम् सामान्यम् ५ | द्रव्याणां नवानो साधर्म्यम् विशेषा ६ | क्षित्यादीनां चतुणां मनसश्च सा०, समवायः ६ | कालखारमदिशा साधर्म्यम् क्षित्यादीनां पञ्चानां साध० सहानां पदार्थानां साधर्म्यम् ९ | पृथिव्यादीनां चतुर्णा साधर्म्यम् १६ द्रव्यादीनां पञ्चाना साधर्म्यम् आकाशात्मनोः साधर्म्यम् ... द्रव्यगुणकर्मणां साधर्म्यम् पृथिवीजलतेजसा साधर्म्यम् गुणादीनां पण्णांसाधर्म्यम् ... [पृथिवीजलयोः साधम्र्यम् नात्यादीनां चतुर्णा साधर्म्यम् १० | पृथिरीतेजसोः साधर्म्यम् . पारिमाण्डल्यभिज्ञानां पदा. आत्मनः पृथिव्यादिपञ्चानां च र्थानां साधर्मम् साधर्म्यम् कारणत्वलक्षणम् वैधय॑म् कारणविभागः "वायोर्गुणाः समवायिकारणलक्षणम् | तेजोगुणाः असमवायिकारणलक्ष. निमित्तकारणलक्षणम् पृथिच्या गुणाः प्रथम.द्वितीय-तृतीयाऽन्यथा आरमगुणाः सिदीनां लक्षणानि कालदिशोर्गुणाः चतुर्थ-प्रचमान्यथासिद्धि- भाकाशगुणा: लक्षणे १३, ईश्वरगुणाः ... " " " " ... " ... " ... ... " ... ... " " ... ... ... जलस्य गुणाः ... ... ... " ... " ... ... " 1 ... " ... ...

·६ विपयानुक्रमः। पनम् ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... २४ ... ... ... " ... " " ... ... " ... " ... विषयः विषयः पत्रम् मनोगुणाः निर्विकल्पकज्ञानस्यातीन्द्रि पृथिवीनिरूपणम् यत्वम् जल निरूपणम् २० प्रत्यक्षमात्रे करणं तयापार- तेजोनिरूपणम् स्तद्विभागश्च ३२ वायुनिरूपणम् २२ पविधसैनिकोदाहरणानि ... आकाशनिरू. २३ योग्यानुपलब्धिरभावप्रत्यक्ष कालनिरूपणम् सहकारिणी ३४ कालोपाधयः २५ समवायग्रहे सन्निकर्षः दिनिरूपणम् अलौकिमसंनिकपत्रविद्ध्यम् दिगुपाधयः सामान्य लक्षणा प्रत्यासत्तिः आत्मनिरूपणम् ज्ञानलक्षणा प्रत्यासत्तिः शरीरात्मवादनिरासः योगिप्रत्यक्षे योगजधर्मः इन्द्रियात्मवादनिरासः प्रत्यासत्तिः मनभात्मवादनिरास: अनुमानलक्षणम् आत्मनः प्रत्यक्षे प्रयोजकम्... २८ ज्ञायमानलिङ्गस्यानुमितिकर- आत्मनो मनोमात्रप्रायत्वम् णत्वदूषणम् बुद्धिद्वैविध्यम् परामर्शलक्षणम् अनुभवस चतुर्विधरवम् पूर्वपक्षव्याप्तिः प्रत्यक्षस्य पद्धिधत्वम् सिद्धान्तव्याक्षिः ३८ घाणेन्द्रियस्य विषयः पक्षता रसनेन्द्रियस्य विषयः टीकायामवयवलक्षणानि श्रोन्नस्य विषयः हेत्वाभाविभाग. १ चक्षुरिन्द्रियविपयाः सव्यभिचारविभागः चाक्षुपज्ञाने सहकारिणी साधारणलक्षणम् ... वगिन्द्रियविषयाः असाधारणलक्षणम् बहिव्यप्रत्यक्षकारणम् ३१ अनुपसंहारिलक्षणम् झानसामान्य कारणम् विरुद्धलक्षणम् मनसो विषयाः असिद्धिविभागः " ... " ... ... " ... " ... " ... ... ... " ... " ... ... ११ ... ... U ... ... " ... " ... . ... " ... " ... ... " ... ४२ ·विपयानुक्रमः । ७ ... ... .. " ... 14 " ... ... पनम् विषयः पनमू १२ असमवायिहेतुगुणाः निमित्तगुणाः उभयविरए ४३ / अव्याप्यवृत्तयो गुणाः रूपनिरूपणम् ४४ रसनिरूपणम् गन्धनिरूपणम् स्पर्श निरूप रूपादिचतुष्टस्य पारजापाकजये ... . ... " ... ... ... ४५ ... " ... ... पाके मतदयम् .. ... ५१ ... ... ” ५५ ... -विषयः आश्रयासिद्धिलक्षणम् स्वरूपासिद्धिलक्ष. व्याप्यवासिद्धिल.... सप्रतिपक्षल. बाघलक्षणम् उपमाननिरूपणम् शाब्दबोधे करणादि री. शक्तिमाहकाणि लक्षणा शान्बोधे सहकारीणि आसत्तिलक्षणम् योग्यताल भाकाहालक्षणम् तात्पर्यलक्षणम् मनोनिरूपणम् गुणनिरूपणम् मूर्वगुणाः अमूर्नगुणाः मूर्तामूर्वगुणाः अनेकाधिवगुणाः एकवृत्तिगुणाः विशेषगुणाः .. सामान्यगुणाः द्वीन्द्रियमाझा गुणाः याकेन्द्रियमाझा गु० अकारणगुणोपना गु० कारणगुणोद्भवा गुणाः " ... ... " ... ... " ... ४८ ... ... ... " ... ... ... ... ४६ / संरयानिरूपणम् द्विरवादीनामनेकाश्रयत्वम् अपेक्षाबुद्धिनाशाबाश, अपेक्षाबुद्धिलक्षणम्... परिमाणनिरू. परिमाणोत्पत्तित्रैविध्यम् संख्याजन्यस्योदाह. परिमाणजसोदाह.... प्रचयपदार्थस्तजन्यस्योदाहरणं घ, परिमाणनाशसामग्रीपृथक्त्वनि, गृथावस्यान्योन्याभाव- तो लक्षण्यम् संयोगनिरूपणम् तस्य त्रैविध्यम् विविधस्य तस्योदाह कर्मजसंयोगविभागः ५८ विभागविष्यम् विभाजविभागस्य द्वविध्यम् ... ... ... " ... ... ... ... ... ... ... ... ... " " ... ... " ... ५. ... " ... ... ... कर्मा गुणाः ... ... " ·८ विषयानुक्रमः। ... ... " " ... "" ... . निरास: ... ... ... ... ... " ... 11 ... " .. ... " प्रत्यक्षे गुणः ... ... ... . " विषयः पत्रम् विषयः पत्रम् परवापरत्वनिरूप०... ५९ शन्दोपमानयोः पृथक्प्रामा ण्यम् प्रमाप्रमारवेन ज्ञानवैविध्यम् ६. ६६ भनमाया लक्षणं विभागव... व्याप्दै विध्यम् विपर्ययोदाहरणम् व्यतिरेकव्यातिलक्षणम् ... भांपतेरनिरितमाणस्व- संशयोदाहरणम् निधयलक्षणम् संशयलक्षणम् सुखनिरूपणम् संशयकारणम् दुःखनिरूपणम् इच्छानिरूपणम् प्रमानमयोः कारणम् चिकीर्षानिरूपणम् दोपोदाहरणम् द्वपनिरूपणम् ६९ प्रयमविष्यम् अनुमिती गुणः ६२ प्रवृत्तिकारणम् | निवृत्तिकारणम् शास्दयोघे गुगः जीवनयोनियक्ष: प्रमालक्षणे गुरुवनिरूपणम् निर्षिकरुपलक्षणम्... एयरव निरूपणम् प्रामाण्यस स्तोमाघरयम् ६३ घनरूपणम् ध्यातिप्रहदेनु मंस्कारविभागा शख ध्यभिचारमशनिववं. धेगनिरूपणम् | स्पिनिम्यापकनिरू. उपाधिलक्षणम् ६४ भायनानिरूपणम् उपाधिक्षणम्य निष्प धर्माधर्मनिहा उपापिष्टम् ६५ निरूपणम् इति विषयानुक्रमणिका। ... ... ... " उपमिती गुणः 11 ७. ... . ... " ... ... " ... ... " ७ ... " ... ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... ०४ ·श्रीविश्वनाथन्यायपश्चाननभट्टाचार्यप्रणीता कारिकावली। मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। ॥ ॐनमो गणपतये ।। नूतनजलधररुचये गोपवधूटीदुकूलचौराय ॥ तसै कृष्णाय नमः संसारमहीरहस्य वीजाय ॥१॥ प्रणभ्य शोभालयकृष्णपादपद्म मन प्रार्थितसिद्धिहेतुम् ॥ मुक्तावलीधारणयोग्यतायै प्रभामि कण्ठाभरण मनोशम् ॥१॥ अयातिविस्तृतन्यायशास्त्रमहार्णवावगाहनाक्षममतितयातिलिश्यतामनायास त- दवगाहनमिच्छता तादृशव्युत्पत्तिसिद्धये शब्दत सक्षिप्ता शास्त्रार्थरहस्यसर्वखसं. हल्यां कारिकावली निर्मिमाणो महाकारुणिक श्रीविश्वनाथन्यायपश्चाननभट्टाचार्य प्रारिप्सितनिर्विघ्नपरिसमाप्तिप्रचयगमनादिफलकमिष्टदेवतानमस्कारलक्षण स्वयमाचरित शिष्यशिक्षाय श्लोकेनोपनिदधाति-नूतनेति । तस्सै सामान्यत सर्वजनप्रसिद्धाय कृष्णाय भगवते नमः प्रहीभावोऽस्तु । कीदृशाय कृष्णाय । नूतनजलधररुचये नूतनो नवीनो यो जलधरो मेघ तस्येव रुचि शरीरशोमा यस्य तस्मै । अन जलधरपदप्रयोगेण नूतनविशेषणेन च मेघस्य जलभरितत्वं निविडस्निग्धश्यामत्व वर्षणावश्यकत्व च सूचयन्भगवतो वर्षाकालीनमेघवत्सान्द्र निग्धश्यामवर्णता भत्तामीष्टफलप्रदातृता च द्योतयति । सतुष्टराजादित फल- लाभदर्शनाद्भगवतोऽपि सतोपदशा चिन्तयन्विशिनष्टि-गोपेति । गोपालाना वधूव्यो मुग्धवध्वस्तासां दुरूलानि वसनानि तेषा चौराय हरणलीलाशालिने । तथाच गोपीनां रासादिक्रीडयामीष्ट पूरितवास्तथा तटीलाशालित्वविशिष्टतया चिन्तितोऽस्माकमपीष्ट पूरयलियर्थ । नन्वेतादृशलीलावतो गोपकुमारस्य किमिति नमस्कार्यत्व, उत्कृष्टो हि नमस्कियते नाजुत्कृष्ट इति कृष्णे मानुपलभ्रान्तिमता मानुपापसदानामाशवामपनिनीपुराह-संसारेति । ससार एव महीरहो वृक्ष वृक्षवदुत्पत्तिविनाशशालित्वात् तस्य वीजाय निमित्तकारणाय । यद्यपि बीज ·२ फारिकावली। [पदार्थनिरूपणम् धृक्षस्थले बीजपद समवायिकारणे शक तथाप्यन योग्यतया निमित्तकारणार्थक बोध्यम् । जगदुत्पत्ता परमाणूना समवायित्वं, ईशस्य तु निमित्तत्वमिति नेया- यिकसिद्धान्तात् । दृश्यते च निमित्तारणेऽपि वीजपदप्रयोग 'दु खस्य बीज पापं हि पुण्य बीज सुखस्य विति । तयाच जगलारणे भत्तानुग्रहार्थमवधृतकले. परे श्रीकृष्णे मनुष्यत्वभ्रान्तिन कार्या । तस्स चोत्कृष्टतया नमस्कार्यत्व युक्तमेव । एदेनेश्वरसत्वे प्रमाणाभावात्तन्नमस्कारलक्षण मङ्गलाचरणमयुक्तमित्यपास्तम् । 'क्षि- साकुरादिक कर्तृजन्य कार्यत्वात्पटव'दित्यनुमानेनारसदादिष्वसभाव्यमानकृत्याध- यतयेश्वरसिद्ध सूचनात् । नच मालाचरणकर्तव्यतार्या प्रमाणामाव इति वाच्यम् । शियाचारानुम्मितश्रुतेरेव तत्र मानन्या । नच नैपल्यादनावरण शहरम् । अलो- किकाविनीतशिटाचारविषयस्य सफलत्वनियमेनोपस्थिततया समाशिपलकत्वो- पपत्ते । अलौकिकत्वमागमेतरप्रमाणाविषयीकृतलम्, अविगीतत्व बलवदनिष्टान- नधित्व, शिष्टत्व फल्साधनतारो भान्तिरहितत्व, तेनभोगनादौ श्येनयागादी युयुत्कम तदर्शादौ च न व्यभिचार ॥१॥ द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेपकम् ।। सममायस्तथाऽभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः ॥२॥ भय शिप्यावपानाय प्रतिपित्सितपदार्यानुदिशति द्रव्यं गुण इति । न्या. दय राप्त पदार्या अत्र निरूप्यन्त इति शेष । 'सयोगापेक्षया फर्मणो नातिरिका. स्वनिति भूषणमत निराक तथेत्युकम् । यथा गुणा प्रयापदार्थस्या कमी- पीत्यर्थ । विशेष एव विशेषकं तेन सहित सविशेषकम् । साहित्य र सल्या- गणनामारे। तेन सामान्य चतुर्य विशेष'पद्यम पदार्य इत्पर्य अमावस्याधिकर- णादननिरिकतामभ्युपगच्छतो मीमांसकानां मतमपार्नु तथेति । यया समवाय पदार्य सयामावोऽपि पृपादानस्थाधिकरणात्नत्वे भूतले पटो नेलाधाराधेय. भावानुरपसिरेनाऽभावेन व्यवहारोपपतावनन्तापिकरणात्मवासने गौरवाप- लिप सानिदि माय । पदस्पार्थ पाच्य पदार्थ इति ध्युत्पत्याऽभिधेयत्वं पदार्थसामान्यलक्षणम् । अमिषेयत्वमनियाविषयत्वम् । अमिधा चाऽम्पाप- पश्यमयों कोभ्य इतीवरता कि । तद्विषयत्व च सर्वेषु पदार्थेषु वर्तते सीताम् । लक्षणं पयत्यतिव्यापमयमशेषत्रयशम्यधर्मविशेष । एवं प्रमेपनमपि पर पंगामाम्य पदार्थमाप्रसेवप्रमाविपपत्तात् । 'लक्ष्येकदेश- शिवमम्यातिशास्स हा मलयातिका यस स्यादविय्यातिनामिम॥

·३ पदार्थनिरू.] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । लक्ष्यमानावृत्तितायामसभवश्व कथ्यते ॥ कपिला शङ्गिणी चैकशफा गौरित्युद्रावति. ॥२॥' अन सप्तमपदार्थस्याभावलकथनाद्रव्यादय. षड् भावपदार्या इति योध्यम् । विभागादेव च सप्तरवे लब्धे सप्तपद स्पष्टार्थम् । अधिकसख्याव्यारत्त्यर्थ वा । नन्व. धिक पदार्थोऽस्ति न वा ।आये व्याघातोऽन्त्येऽप्रसक्तप्रतिषे वापत्तिरितिचेन्न । वादि- भ्रान्तिपरिकरिपताधिक्पदार्थसख्याव्यवच्छेदस्यामिप्रेतलात् । ननु कुतोऽधिकपदा- र्याभाव इत्याशयाह-कीर्तिता इति । सप्तैव पदार्या कणादादिमिरुका नान्ये इति तदनुक्तवादधिक्पदार्थाभाव इत्यर्थ । नच प्रमाणप्रमेयेलादिपोडशपदार्थप्रति- पादकन्यायसूविरोध इति वाच्यम् । तत्प्रतिपादितप्रमाणप्रमेयादिपदार्थानां यथा- यथ द्रव्यगुणादिष्वेवान्तर्भावेन विरोधाभावात् । ननु प्रतिवन्धकभावाभावयोरदाह- दाहदर्शनादमिनिष्टोत्पत्तिविनाशशालिनी काचिच्छछि कल्प्यते।तथा चन्द्रवन्मुख- मिति व्यवहारकारण सादृश्यमपि पदार्थान्तरम् । नचास्य द्रव्यादिपनावान्तर्भाव । द्रव्यादे सामान्यत्तिवादस्य च यथा घटत्व नित्य तथा पटत्वमपीति सामान्य- वृत्तितया चैलक्षप्यात् । तथा चण्डालादिस्पर्शगङ्गादिनानाभ्यामशुद्धत्वशुद्धत्वव्यव- हारादाधेये शुद्यशुद्धी पदार्थान्तर,तथेद सीयामिद परकीयमिति व्यवहारात्खत्वा- दिकमपि पदार्थान्तरम् । एवमन्यदपि तत्क्य पदार्थान्तराभाव इतिचेन्न । न ताव छकि पदार्यान्तरं प्रतिवन्धकाभावस्य कार्यमान प्रति हेतुतया तदभावविशिष्टवहे. रेव दाहोपपत्ती तदतिरिक्तशतितत्प्रागभावध्वसादिकल्पने गौरवात् । तथा सादृश्य- मपि न पदार्थान्तरं कितूपमानमिन्नत्वे सत्युपमानगतभूयोधर्मवरवम् । तद्धर्मच कचिजातिरूप घटसदृश पट इत्यादौ । काप्युपाधिरूप घटत्ववभिल्य पटत्व- मित्यादी । तथाच चन्द्रवन्मुख चन्द्रगताहादकत्वादिभूयोधर्मवन्मुखमित्यर्थं । एवं चण्डालादिसर्शजन्यादृष्टमेव शुद्ध्यशुद्धिपदार्थ । नचादृष्टानाश्रये कोस्यादौ मस्सा- दिना शुद्धिदर्शनादतिरिकत्व शक्ष्यम् । भसादिसयोगसमकालास्पृश्यस्पर्शामाव- विशिष्टभस्मादिसयोगध्वंसस्यैव तत्र शुद्धिपदार्थत्वात् । एव यथेच्छविनियोज्यत्वा- विनियोज्यत्वे एव खत्वपरकीयत्वे, तदवच्छेदके च प्रतिप्रहदायादिलन्धत्वालब्धत्व एव, इति सूक्तं पदार्या सप्त कीर्तिता इति ॥२॥ क्षित्यतेजोमरुयोमकालदिग्देहिनो मनः॥ द्रव्याणि तत्र यथोद्देश द्रव्याणि विभजते-क्षितीति । क्षिति पृथिवी, आपो जलानि, तेजो यहि , मरुद्वायु , म्योमाकाश , कालदिशासि प्रसिद्धानि, देही आत्मा, ·[ पदार्थनिरू० . कारिकावली। एतानि नव द्रव्याणीत्यर्थ । कार्यसमवायिकारणत्व गुणाश्रयत्व द्रव्यत्वजातिमत्त्व वा द्रव्यसामान्य लक्षणम्,अव्याप्तिप्रभृतिदोषाभावात् । कार्यसमवायिकारणव न क्वचि- द्रव्ये अव्याप्त, न वा गुणादावतिव्याप्त, मापि न संभवतीति तल्लक्षणम् । तथाग्रेऽपि योज्यम् । नचाद्यक्षणे निर्गुणे द्रव्ये गुणाश्रयत्वमव्याप्तमिति वाच्यम् । गुणसमा नाधिकरणसत्ताभिन्न जातिमत्त्वस्य विवक्षितावात् । सा च जातिव्यलरूपा कार्य- समवायिकारणतावच्छेद्वतया सिध्यति । द्रन्य हि कार्यसमवायिकारण तदवच्छे- दक च द्रव्यत्वमिति । ननु नील तमश्चतीति प्रतीत्या गुणक्रियावत्वेन दशमद्र व्यस्य तमस सस्वाक्य द्रव्याणा नवत्त्वम् । भच तस्य पृपिच्यादिष्वन्तर्भाव , गन्ध- हीनतया नीलरूपवत्तया च ततो वैलक्षण्यादितिचेन्न । प्रौढप्रकाशक्तेज सामान्या- भावस्यैव तमस्त्वात् । चल्नादिप्रतीतितु तत्र तेजोपसरणोपाधिकी । अतिरिक्तत्वे गौरवात् । नच विनिगमकामावादन्धकाराभावस्यैव तेजस्व किन स्यादिति पाच्यम् । उप्णस्पर्शभास्वरस्पानुपपत्तैरेव विनिगमक्तया तदसभवात् । अथ गुणा रूपं रसो गन्धस्ततः परम् ॥ ३ ॥ स्पर्शः संख्या परिमितिः पृथक्वं च ततः परम् ।। संयोगय विभागश्च परत्वं चापरत्वकम् ॥ ४ ॥ युद्धिः मुसं दुःसमिच्छा द्वैपो यतो गुरत्वकम् ।। द्रवत्वं स्नेहसंस्कारावदृष्टं शब्द एव च ॥ ५॥ गुणविभजठे-अथ गुणा इति । अयशब्दो द्रव्यविभागानन्तार्थ । परिमिति परिमाणम् । अहट धमाधौं । तेन चतुर्विशतिर्गुणा इति नियति । इन्यवर्ममिपत्ये राति सामान्यत्रागुण । रूप हि व्यामिन रूपत्वना- विमचातो गुण पनि व्यवहियते । व्यावृत्तिन्यवहारो या लक्षणस्य प्रयोजनम् । अत्र न्यकर्मणोरतिव्याप्तिसारणाय सत्यन्त, सामान्यादौ तद्वारणाय विशेष्यदलम् । नर एघुपटिपवमृदुवादिगुणानामाधिश्य शतम् । कठिनत्यपदुलयोरवय- बसंयोगदायित्यपियरूपतया रगुत्लस च गुरुवाभारस्पतयाऽनाधिश्यात् । नच मपुरभव एव गुरत्व दिन स्यादिति वाच्यम्। आयपतनासमरामिवार- पठया गुरुत्वस्यावश्यक वात् । इयरमनिने सामान्यवति कारणतावच्छेदकतया गुणपरतिच मिति ॥ ३-५॥

·५ पदार्थनिरू०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । उत्क्षेपणं तथाऽपक्षेपणमाकुञ्चनं तथा ॥ प्रसारणं च गमनं कर्माण्येतानि पञ्च च ॥६॥ कर्माणि विभजते-उरक्षेपणमिति । संयोगमिन्नत्वे प्रति संयोगासमवा- यिकारणं कर्म । संयोगजसंयोगेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । घटादौ तद्वारणाय विशेष्यदलम् । कर्मलजातिस्तु ऊर्ध्व गच्छत्यधो गच्छतीत्युत्क्षेपणादिवेकाकारानु- गतप्रतीत्यैव सिध्यति । उत्क्षेपणादयः पञ्च कर्ममेदाः। तत्रो_देशसंयोगहेतुरुक्षेप- णम् । अादेशसंयोगहेतुरपक्षेपणम् । शरीरे वकतासंपादकमाकुम्चनम् । जता- संपादकं प्रसारणम् । पूर्वदेशविमागेनोत्तरदेशसंयोगहेतुर्गमनम् ॥ ६ ॥ भ्रमणं रेचनं स्यन्दनोलज्वलनमेव च ॥ तिर्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव गृह्यते ॥७॥ ननु भ्रमणादिकमपि पृथकर्माधिकतया कुतो नोक्तमत आह-भ्रमणमिति। गमने भ्रमणादीनामन्तर्भावमभिप्रेत्य कर्मणां पञ्चविधत्वमुक्तमिति भावः ॥७॥ सामान्य द्विविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च ॥ द्रव्यादित्रिकत्तिस्तु सत्ता परतयोच्यते ॥ ८॥ सामान्यं विभजते-सामान्यमिति । नियमने कसमवेतं सामान्यम् । संयोगादेष्टिगुणतयाऽनेकसमवेतत्वात्तनातिव्याप्तिवारणाय नित्यमिति । जलपर- माणुरूपादौ तद्वारणायानेकसमवेतमिति । अतएव नायन्ताभावेऽपि सा । तस्य नित्यत्वे सत्यनेतित्वेप्यनेकसमवेतत्याभावात् । अतएवाकाशत्वं न जातिः । तस्यैकव्यक्तित्तितयाऽनेकसमवेतत्वाभावात् । तच सामान्यं द्विविधं द्विप्रकारम् । एक पर द्वितीयमपरम् । तत्राधिकदेशत्ति परसामान्यम् । न्यूनदेशवृत्ति अपर- सामान्यं, तदेवोदाहृत्य दर्शयति-द्रव्यादीति । सत्तासामान्यं परतया पर- सामान्यतयोच्यते । तत्र हेतुगर्भ विशेषणमाह-द्रव्यादित्रिकवृचिरिति । आदिपदेन गुणकर्मणी गृयेते । व्यादीनां द्रव्यगुणकर्मणां पत्रिकं तत्र वृत्ति- वर्तमानत्वं यस्याः सा। द्रव्यादिपिकवृत्तित्वेनाधिकदेशत्तित्वात् सत्ता परसामा- न्यमित्यर्थः । द्रव्यं सत् गुण. सन् कर्म सत् इति प्रतीत्या सत्ताया द्रव्यादित्रय- पृत्तित्वम् । सामान्यादिचतुष्टये तु जातिर्नास्ति । सामान्ये सामान्याङ्गीकारेऽनव- स्थानात् । विशेषेषु तदभ्युपगमे नि.सामान्यत्सलक्षणविशेषरुपयाधप्रसङ्गात् सम- घायाभावयोच संबधाऽसम्भवात् । सामान्यादिषु सत्ताव्यवहारथ खाध्यत्ति-

·[ सावनि
।
८
कारिकावली।
विनश्यति । वसन्तु प्रतियोगितो जायते परमनन्तत्वान्न नश्यतीति तयोर्भेर ।
तथाच घस प्रतियोगिजन्य प्रतियोगिसमवायिकारणनिष्ठ प्रतियोगिनो ध्वस्वल
व्यवहारहेतु । यया घटथ्वसो मुद्गरप्रहारेण पटात् जायते कपाले तिष्ठति घटो
वा इति व्यवहारदेनु । नय तस्यापि नाशोऽस्विति वाच्यम् । तज्ञाशे प्रति
योग्युन्मजनप्रसङ्गात् । अभावाभावस भावलाझीकारात् । एव पटादिध्वसेऽपि
पोभ्यम् । नित्यससर्गभावोऽसन्ताभाव । ससर्गाभावत्व वसाहपीति तयात्पर्य
निवेति । निसव चान्योन्याभावेऽपीति ससर्गामावेति। नित्यससर्गव समवाये
उप्यतीसमारपदभुपन्शसम् । इह भूतले घटो नातोति प्रतीतिविषयोऽत्यन्ता
माव । भूतनिष्ठपयोगसबन्धावच्छिन्नघटनिष्पतियोगिताकाभाष इत्यर्थ । बायो
रूम नास्त्रीयत्र यायुनिष्ठसमवायसबन्धावच्छिन्नरूपनिष्ठप्रतियोगिताकात्यन्तामात्र
इत्यये । सच समयायवदेक एव नानालासने गौरवात् । नानात्यप्रतीविस्तु प्रति
योगिगेदात्प्रतियोगितावच्छेदकभेदादारोष्यससर्गभेदाचोपपद्यते। तथाहि घटामाव
पटाभाव देवदत्ताभाव इतिघरपटदेवदरापप्रतियोगिमेदादभावगेद । एव रक्त
घटाभाव नीलघटाभाव नीलपटाभावचित्रपटाभाव दण्डविशिष्टदेवदत्ताभाव
कुण्डलिदेवदत्ताभाव इति प्रतियोगितावच्छेदकमेवानेद । रपटाभावे न घटत्व
प्रतियोगितावरटेदक किंतु रकपटव, एवं नीलामाये नीलपटल प्रतियोगि-
वापरछेदकमेवमप्रेऽपि । तथा योगेन पटवसपि भूतले रामवायेन घटाभार
यभवायन भटवल्यपि कपाले सयोगेन घटाभाव इत्यारोप्यससामेदाभेद । किच
এ গানঘনাবমানবাহী খাবাৰৰৱশামনিগাথা-
न्ताभाषस निलसमास्येयम् । नर ननित्यत्वे पसारणोत्तर भटानयने तदन-
वीलनुपपसिरिति वाच्यम् । तयसायकाभावेन नदप्रतीत्युपपरे तिरमलाय-
समितिदननपटमयोगमायभावणरायारल्यवरद । पत्र पटोसारितखन सयो-
गधा । यत्र च नानीतस्तत्र परमाणभाव इनि घटामावप्रवीति । या पर
बानीवरात्र प्रयोगस वर्तमानवया ऐयोगमागमायोरभावानात्यन्ताभावर.
दीवित प्रत्याया भावनाप्रती युती रिमनिनानयगेन । ननु भूतलपटाभा-
बयो कोम । तस्य द्रव्यमानातिमा मन रस्य इस्पायेऽप्य-
भारतलामायेन तदयभवारा नापि यमवाय । अनधिसभावारितिवेल.
पारंबाप इति । पढामानार्न थामायवराया भात भून'मेर
पयमारपसमम्पत्रापि ॥२॥

·साधयनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता।
सप्तानामपि साधर्म्य ज्ञेयत्वादिकमुच्यते ॥ १३ ॥
अथ द्रव्यादिसप्तपदार्थाना साधर्म्यवैधर्थे शिष्यधुद्धिवेशद्यार्थ निरूपयितुमार-
भते-सप्तानामिति । आदिपदेनाभिधेयत्वप्रमेयत्वादिक माद्यम् । सप्तानामपि
द्रव्याद्यभावान्तपदार्थानां ज्ञेयत्वाभिधेयवादिक साधर्म्य समानो धर्म उच्यते,
सप्तानामपीश्वरज्ञान विषयत्वात्प्रमाविषयत्वादमिधाविषयत्वाच । एव द्रव्यादीना
पण्णा भावत्व साधम्यं वोध्यम् ॥ १३ ॥
द्रव्यादयः पञ्च भावा अनेके समयायिनः॥
अथ द्रव्यादिपञ्चानां समानधर्म दर्शयति-द्रव्यादय इति । द्रव्यादय'
द्रव्यगुणर्मसामान्यविशेषा पञ्च पदार्या भावा अनेके भवन्ति, अथ च सम-
वायिनो भवन्ति । द्रव्यादय पञ्चेतिपदमुद्देश्यपरम् । भावा अनेके इति विधेय-
परम् । तथाचानेरवे सति भावत्व द्रव्यादिपञ्चाना साधर्म्यमिति फलितम् । सम-
वाये भावलस्य सत्वात्तनातिव्याप्तिवारणायानेक्त्वे सतीत्युक्तम् । अनेकत्वमभावे-
ऽप्यस्तीति तनातिप्रसङ्गव्यासेधार्थ भावत्वमिति । तथा समवायित्वमपि पचाना
साधर्म्य तच समयायसबन्धेन सबन्धित्व, द्रव्याणा खकार्यकारणद्रव्यगुणकर्म-
सामान्यविशेषैश्च समवायात् समवायेन सवधित्वम् । समवायाभावयोश्च न
कुनापि रामवायित्वमिति तयोर्वैधयं बोध्यम् । ननु प्रत्येक घटादावाकाशादिषु
च नानेक्वमित्यव्याप्तिरितिचेन । अनेक्भाववृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिमत्त्वस्या-
मिप्रेतत्वात् । सान जातिव्यत्वगुणत्वादिरूपा द्रव्यत्वस्य चाकाशादौ सत्वाना-
व्याप्ति । ननु गुणे गुणानगीकारात्सख्यास्पानेक्लस्य गुणादिष्वभावात्तथ तना-
नेकलव्यवहार इतिचेत्-खाश्रयसमवेतत्वसबन्धेनेति गृहाण ।
सचावन्तस्त्रयस्त्वाद्याः
सत्तावन्त इति । आद्यानय पदार्था द्रव्यगुणकर्मरूपा सत्तावन्तो झया ।
द्रव्य सत् गुण सन् कर्मसदिति प्रतीते सत्तासामान्य तेषा साधर्म्यमित्यर्थ ।
सामान्यादिषु सत्ताप्रतीतिखदेकाश्रयसवन्धादिति प्राक् प्रपश्चितम् ।
गुणादिनिर्गुणक्रियः ॥१४॥
गुणादिर्दन्यमिन्नपदार्थपटम् । निर्गुणक्रिय. गुणक्रियाभ्यो गुणकर्मभ्यो
निर्गतो निर्गुणक्रिय गुणकियाशून्य इत्यर्थ । द्रव्यस्यैव गुणाधारतया द्रव्यमि-
माना तच्छ्न्यत्व साधर्म्यमित्यर्थ ॥ १४ ॥

·[ पदार्यनिरूः ६ कारिकावली। त्वसंयन्धेन नित्य व सता तदाश्रयो घटसात वर्तमान पटवादिसामान्यमिति परम्परासंबन्धेन सत्तावत्त्वाद् घटत्वं भदिति व्यवहारः ॥ ८ ॥ परमिना तु या जातिः सैवाऽपरतयोच्यते ।। द्रव्यत्वादिकजातिस्तु परापरवयोच्यते ॥९॥ व्यापकत्वात्परापि साधाप्यत्वादपरापि च ॥ परभिनेति । परसामान्यतो मिना या जाति व्यत्वथिवीवघटत्वादिरूपा सा अपरसामान्यतयोच्यते । तस्या सत्तापेश्या न्यूनदेशवृत्तित्वात् । ननु द्रव्य सादिक कथमपरसामान्य तस्य सत्तापेक्षया न्यूनदेशवृत्तित्वेऽपि पृथिवीत्वायपेश यायिकदेशवृत्तित्वादियाशय तृतीया विधामाह-द्रव्यत्यादीति । आदिपरेन सत्ताभिभव्यापकजातिपरिग्रह । तुरान्दो वेलक्षण्यार्य ॥९॥ द्रव्यत्वादिक परा: परसामान्यम् । तदेव हेतुपूर्व साधयति-ध्यापकत्वादिति । व्यापक पृथिवीखाद्यपेक्षयाधिश्वृत्तित्वम् । व्याप्यल सत्तापेक्षया न्यून रत्तिलम् । तथाच सत्तेव पर सामान्य वदपेक्षया सर्वमपरम् । अवान्तरभेदस्त्वापेक्षिकस्तेन सामान्यद्वैविध्य सुस्थम् -- अन्त्यो नित्यद्रव्यदृत्तिर्विशेषः परिकीर्तितः॥१०॥ विशेष निरुपयति-अन्त्य इति । अन्ते भर अन्सः यदपेक्षया विशे- पान्तर नास्ति । अयमर्थ -घटादियवान्तसापयवपार्थाना हि तत्तदेव- यवमेदात्परस्परे मेद । निरवयवाना तु विशेषैरेव मेद निच तनापि विशे- पानरापेक्षा, अनवस्थापते । तयाच खतो व्यावृत्तले सति व्यावर्तकत्वं विशेष सक्षणम् । तरभानमाइ-नित्यद्रव्यवृत्तिरिति । पृथिव्यादिचतुष्टयपरमाणव भाकाशकारदिगारममनासि च नित्यव्याणि तेषु वृत्तिर्यस्य स न्यावानागन- ततया व्यावर्तकाना विशेषाणामप्यनन्तत्व बोध्यम् ॥१०॥ घटादीनां कपालादौ द्रव्येषु गुणकर्मणोः ॥ तेषु जातेश्च संबन्धः समवायः प्रकीर्तितः ॥११॥ समवायं दर्शयति-घटादीनामिति । नियसंबन्धवं समवायत्वम् योगादावतिव्याप्तिवारणाम निलेति। आकाशादौ तद्वारणाय सबन्धत्वमिति । पत्र निखामावदिखत्मसंवन्धेऽतिप्रसङ्गवारणाय संवन्धिभिजल विशेषण देयम् । .

·[ कारणत्वनि कारिकावली। सामान्यपरिहीनास्त सर्वे जात्सादयो मवाः ।। सर्व जात्यादयः सामान्यविशेषसमवायाभासा सामान्यपरिदीना म सामान्यानविकरणमेपासायमि । अनस्यारूपाय सबन्धामी तेषु र जातिरित प्राड्रिरूपितम् । पारिमाण्डत्पमिन्नानां कारणत्वमुदाहतम् ॥१५॥ पारिमाण्डत्यभिमानामिति । पारिमाण्डल्य परमाणपरिमाण तानि भाना सर्वेषा पदार्थांना कारपल साधर्म्यमुदाहत न्यायविनिरिलयं । म्याणा ऋषिरामवायिकारणत्व कचिचिमित्तल गुणकर्मणो त्वसमवापिकाए- स्वमितरेपो निमित्तकारणत्वमिति सर्वेषा कारणत्व सापर्यम् । पारिमाण्डल्य नुन कुनापि कारणम् । तथाहि परिमाण दिखाध्यापक समानाजी योत्कृष्टपरिमाणजनक भवति । पारिमाण्डल्यस्य कारणले तदायय' परमावदा ज्यकार्य व्यणुक्रूप,दन न सममानजादीयोपरिमाणजननेभयोरम्हन तरमिति न्यायात् थाकस्थाणुसकाशादतातापति । परमाणोरपकृष्टपरिमाण ताम्यविधान्तिभूमिवसिद्धान्तभन्नति तस न कारणवम् । अत्र पारिया ज्वल्य इणुकभरिमाणस्याकाशादिगतपरममहत्परिमाणस्य चोपलक्षण बोध्यम् । वतोऽस्याकारणत्वात् न घणुकारिमाणस्य व्यकपरिमाणजनकर त्र्यणुकस पणुकादपि सूक्ष्मवया पाशुपवाभावापत्ति । भवएवाणुगतद्वित्वयाता यशुक्रार तत्रित्वसस्या च पणुकन्याकयो परिमाणपनिकेति श्यते । एव परममहत्य- रिमाणस्य कारणावे तदाधपद्रव्यसायशादेखतोऽभ्युपरिमाणत्वापत्या. काशादे. परममहत्त्वमेव तुष्येत ॥ १५ ॥ अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियता पूर्वपतिता। कारणत्वं भवेत् अनु कारणलमेव कि भवतीयत आह अन्यथासिद्धीति । पूर्ववर्तिता कार्योत्पत्तिप्रवासवृत्तित्व, वञ्च देवादागवे रासभादावपि भवतीवि तनातिप्रसा व्यात्य नियवेवि विशेषणम् । नियन्त्रमावस्यकत्व, तादृशपूर्ववर्तिताया रास भादवभावान तमाधिव्यातिरिसर्थ । नियत कारणलमियुष्यै कार्येऽतिभ्याति रिवि पूरवादामहणम् । नियतपूर्ववर्तिता दत्वादावस्तीति तथच्छेयामन्य- मासिद्धिशून्यले युक्ति । दण्डत्वादेतु दण्डादिनान्ययासिदतान कारणत्वम् ।

·कारणत्वनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। मथा चानन्यथासिद्धनियतपूर्ववृत्तित्व कारणत्वमिति सिद्धम् । तच दण्डकपालकु- लालादावस्तीति तत्कारणमुच्यते। वस्य त्रैविध्यं परिकीर्तितम् ॥१६॥ एवलक्षित कारणत्व विभजते-तस्पेति । तस्य कारणत्वस्य त्रैविध्य परि- कीर्तित तत्कारण निविधमित्यर्थं ॥ १६ ॥ समवायिकारणत्वं ज्ञेयमथाप्यसमवायिहेतुत्वम् ।। एवं न्यायनयज्ञैस्वतीयमुक्तं निमित्तहेतुत्वम् ॥ १७॥ । त्रैविध्यमेवाह-समवायीति । अधापीवि समुचये। असमवायिहेतुत्वम- (समवायिकारणत्वम् । निमित्तहेतुख निमित्तकारणवम् । कारण त्रिविध समवा- यिकारणमसमवायिकारण निमित्तकारण चेत्यर्थ ॥ १७ ॥ यत्समवेत कार्य भवत्यवेहि समवायिजनकं तत् ॥ तर समवायिकारण लक्षयति-यासमवेतमिति । कार्य घटपटादि यत्स- मवेत यस्मिन्समवायसबन्धेन सबद्ध सद्भवति उत्पद्यते तत्समवायिजनक समवा सिकारणमवेहि जानीहीति शिष्यावधानार्थमुक्ति । घटो हि कपालयो समवेतो जायत इति क्पाले घटस्य समवायिकारणे भवत , पटश्च तन्तुषु समवेतो जायवे ततखन्तव पटस्य समवायिकारण, घटपटयो रूप घटपटयो समवेत जायते अतो घटपटयो खरूप प्रति समवायिकारणत्वम् । एवमन्यदपि बोध्यम् । तनासन्नं जनकं द्वितीयम् असमवायिकारण लक्षयति-तत्रेति । तत्र समवायिकारणे आसन्न सत् यजनक वदसमवायिकारणम् । जनकत्व समवायिकारणेऽपीति तद्वारणार्थ तत्रास. मिति । पटसमवायिकारणतन्तुषु समवेतस्य तन्तुत्वस्यापि तमासन्नत्वात्तद्वारणाय जनकमिति, तन्तुत्वस्मान्यथासिद्धत्वेनाजनकवानाविव्याप्तिरिति भाव । तनासमवा- सिकारणस्य समवायिकारणे प्रयासत्तिरपि समवायेन, कवित्वसमवायिसमवायेन बोध्या । तनाया यथा कालसयोगस्य । घटस्य समवासिकारण कपालद्य तत्र समवायेन प्रसासनस्तरस्योगो घट जनयन् घट प्रत्लसमवायिकारण, एव तन्नु- सयोग पटसमवायिकारणतन्तुषु समवायेन प्रसासन्न पटजनक पटासमवायिका- रणम् । द्वितीया प्रत्यासत्तिर्यया कपालरूपस्य-घटरूपस्य समदायिकारण पटखन खसमवायिसमवायसवन्धन प्रसासन कपालरूप घटरूप जनयत् घटरूपासम- , ·१२ कारिकावली। [अन्यथासिद्धिनि० नायिकारणम् । कपालरूपस्य घटे समवायेन प्रवासतिर्न भवति तस्य कपालसमवे. मलात, विनाच प्रसासत्तिं न वारणत्वमन्यथातिप्रसद्भात , ततः खसमवा- यिसमवायसबन्ध आश्रित ।खं कपादस्प तस्य समवायि कपालं तत्समवेतो घट इति परम्परासबन्धेन कपालरूपस्य घटे प्रसासनब, एव तन्तुरूपं पम्परया पटे सन्निहित सत् पटरूपजनकमिति पटरूपाऽममवायिकारणम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् । इमे एव प्रत्यासत्ती कार्येण सहैकार्थसमवेतत्व-कारणेन सहैकार्थसमवेत- त्वपदाभ्यामुच्यते । तर कपालसयोगस्य कार्येण घटेन सह एपस्मिन्नर्थे कपा समवेतत्व, कपालरूपस्य कारणेन खकार्यघटरूप-समवायिकारणेन घटेन पहेका कपाले समवेतत्वमित्यर्थे । अनात्मविशेषगुणाना कुत्रापि नाममवायित्वमिति तद्भिनत्व सामान्यलक्षणे विशेषण देयम् । तथाचात्मविशेषगुणमिनत्वे सति समवायखसमयायिसमवायान्यतरसबन्धेन च कारणत्वमसमवायिकारणत्वमिति सामान्यलक्षण सिम् । एवं कपालभिन्नसमवेतमिनत्वे सति करालसमवेत्र घटकारण घासमवामित्कारण, तन्नुमिनसमवेतभिवाचे सति सन्तुसमवेत पर- जनक पटासमवायिकारणमिसादिविशेषलक्षणमूयम् । भर कपालचकसयोगक- पालगुलालहरूसयोगादीनामपि कपालसमचेततया घटासमवायित्व स्यादिति तत्रि- पेधार्थ सत्यन्त, पालचक्रसयोगस्य न कपालमानसमवेत व किनु चकसमवेतत्व- मपि, सयोगस्य द्विष्ठगुणलात्कपालमयोगस्तु कपालसमवेत एवेति भाव । कपा- लसमवेतरूपादौ कपालबादौ च तद्वारणाय कारणमिति, योरन्यथासिद्धत्वेनाका- रणत्वात् । एव तुरीतन्तुसयोगविंदहन्तसयोगादावतिप्रसङ्गवारणाय पटासमवा- विकारणलक्षणेऽपि सत्यन्तम् । तन्तुखे तन्नुरूपादौ च तद्वारणाय पदजनकमिति । आभ्यां परं तृतीयं स्यात् ॥ १८॥ निमित्तकारण लक्षयवि-आभ्यामिति । आभ्या समवाय्यसमवायिकार- गाभ्यो पर मिन्न सत् यत्कारणं तत्तृतीय निमित्तकारण स्यात् । अथा कुलालद- ण्डचकादिर्घटस्स । कुविन्दतुरीवैमादिक पटस्य । एवं कपालचकसयोगतुरीतन्तु- स्योगयोश्च समवाय्यसमवायिभिन्नत्वे सति घटपटवारणत्वानिमित्तल बोध्यम् । दिवालादशादीना कार्यमान प्रति निमितकारपलम् ॥१८॥ येन सह पूर्वभावः कारणमादाय वा यस्य ॥ अन्य प्रति पूर्वभावे ज्ञाते यत्पूर्वभावविज्ञानम् ॥१९॥ अन्यथासिद्धिनन्यस्येति कारणलक्षणेऽन्ययानिधिसत्यत्त निवेक्षित तर का - ·अन्यथासिद्धिनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। वान्यथासिद्धिरित्यपेक्षाया पञ्चविधमन्यथासिद्धमाह-येन सहेति । कारणस्य कार्य प्रति येन-सह यदवच्छेदेन पूर्वभाव पूर्ववर्तित्व गृह्यते तद्रूपं तत्कार्य प्रसन्यथासिद्धं प्रथमम् । द्वितीयं दर्शयति-कारणमिति । वा अथवा यस्य कार्य प्रति पूर्वभाव खातष्येण न ज्ञायते, परंतु कारणमादाय तत्कार्यकारणमु. पादाय तदधीनतया पूर्वभावो गृह्यते तद्वितीयमन्यथासिद्धम् । तृतीयमाह- अन्यं प्रतीति । अन्य उपस्थितकार्यादितर पदार्थ प्रति पूर्वभावे शाते सति यस पश्चादुपस्थितकार्य प्रति पूर्वभावविज्ञान भवति तदप्यन्यथासिद्धम् ॥ १९ ॥ जनके प्रति पूर्ववर्तितामपरिज्ञाय न यस्य गृह्यते ।। अतिरिक्तमथापि यद्भवेनियतावश्यकपूर्ववर्तिनः ॥२०॥ चतुर्थमन्यथासिद्धमाह-जनक प्रतीति । जनमुपस्थितकार्यकारणं प्रति पूर्ववर्तितामपरिज्ञात्वा यस्य कार्य प्रति पूर्ववर्तिता न गृह्यते अर्थात्प्रथम कार्यकारणं प्रति प्राग्भावं ज्ञात्वा पुनस्तत्परम्परासबन्धेनोपस्थितकार्य प्रति प्राग्भावो ज्ञायते तदन्यथासिद्धम् । पञ्चममन्यथासिद्ध लक्ष्यति-अतिरिक्तमिति । नियतमव्य- मिचारि आवश्यक्मवश्यक्लप्तं यत्पूर्ववर्ति कारणं तस्माद्यदतिरिक्तमधिक भवेत्तत्पब- समन्यथासिद्धम् ॥२०॥ एते पञ्चान्यथासिद्धाः निगमयति-पते इति । एवे पूर्वोत्तलक्षणविशिष्टा पचान्यथासिद्धा इति व्यवहियन्ते। दण्डत्वादिकमादिमम् ।। घटादौ दण्डरूपादि द्वितीयमपि दर्शितम् ॥ २१ ॥ तृतीयं तु भवेयोम कुलालजनकोऽपरः॥ पञ्चमो रासमादिः स्यादेतेप्वावश्यकस्त्वसौ ॥ २२॥ तत्र क्रमाद्दाहरणान्याह-दण्डत्यादिकमिति । आदिपदेन कुलालद- तन्तुत्वादिपरिग्रहः । आदिमं प्रथममन्यथासिद्धम् । दण्डो हि घटं प्रति निमित्त- कारण तस्य च पदं प्रति प्रारभावो दण्डत्वावच्छेदेन गृयते इति पटमारणे दण्टे कारणतावच्छेदकं दण्डलमन्यथाशिदम् ॥ १ ॥ घटादी कार्य जनवितव्ये

·कारिकावली।
[साधयनिक
दण्डरूपादि द्वितीयमन्यथासिद्ध दर्शितम् । दण्डरूपस्य घट प्रति प्राग्भारोन
खातन्त्र्येणावगम्यते किंतु घटकारण दण्डमादाय तदधीनतयेति घट प्रति
दण्डरूपमन्यथालिदम् ॥ १॥ व्योमाकाश तृतीयमन्ययासिद्ध भवेत् घटा-
दिक प्रत्याकाशस कारणत्वमभ्युपगम्यते चेत्तदा तदवच्छेदक्माकाशल या
च्यम् । तच न जाविरकव्यकिवृत्तित्वात् । किंतूपाधि शब्दसमत्रायिकारणत्वमा-
काशत्वम् । एकर शब्द प्रलाकारास पूर्ववृत्तिता ज्ञात्वानन्तर घटादिक प्रति
प्राग्भावो ज्ञायते इति घट प्रत्याकाश तृतीयमन्यथासिद्धम् ॥ ३॥ कुलाल-
जनका कुलारपिता अपरथतुर्थोऽन्यथासिद्ध । कुलालजनकस्य कुलाल-
त्वेन घट प्रति कारणत्वे नान्यथाचिद्धि कुलालवावच्छिन्नस्य घटवावच्छिन्न प्रति
कारणत्वात् । कुलालपितृत्वेन तस्य घटहेतुत्वे चतुर्थ्यन्यवासिद्धि । तथाहि क-
लालजनकस्य घट प्रति पूर्वभावो घटजनककुलाल प्रति पूर्ववृत्तितो ज्ञात्वैव तत्पर-
परासबन्धेन गृह्यते इति कुलाल प्रति कारणीभवनपि दुलालननक कुलालजन्य
घट प्रत्यन्यथासिद्ध ॥४॥ रासभादि पञ्चमोऽन्यबासिद्ध । यद्धटव्यकि
प्रति रासभस नियतपूर्ववर्तिल जात नत्रापि रासभस्य न कारणत्व, घटलाव-
छिन्न प्रति नियतावश्यकपूर्ववर्तितया सिद्धकारणभावैर्दण्डादिमिरेव तद्वदव्यंकरपि
सभके रासभस्य न कारणत्वमन्यथासिद्धलात् ॥५॥ पञ्चमेनान्येपा चरितार्धव-
माह-एतेविति। एतेषु पञ्चवन्यथासिध्विसौ पञ्चमोऽन्यथासिद्ध आवश्यक ।
अनेनेतरेषा सप्रहादस्पेतरैरसमहात्। तथाहि घटमात्र प्रति नियत्तावश्यहप्तपूर्व
तिभिर्दण्डादिमिरेव घढसभवे दण्डलदण्डरूपाकाशानि नान्यथासिद्धलाकारणो-
भवितु क्षमन्ते । कुलालेन घटोत्पत्तिसभवे कि तपिनेति चतुर्थस्याप्यन्यथाति.
खम् । अवान्तरविशेषतया मेदप्रदर्शन तु शिष्यबुद्धिवंशद्यार्थम् ॥ २१-२२ ॥
समवायिकारणत्वं द्रव्यसैवेति विनेयम् ॥
गुणकर्ममात्रवृत्ति छेयमथाप्यसमायिहेतुत्वम् ॥२३॥
एव प्रासगिक कारणलक्षण सोपस्कर निरूप्य प्रकृत साधयनिरूपणमनुस-
रति-समवायीति। एवकारेण गुणादिपके समवायिहेतुत्व नेति वैधयं योखते।
मानपदेन व्यस्य सामा यादिवतुष्टयस च व्यात्ति । नन्वात्मविशेषगुणाना
क्वाप्यसमवायिहेतृत्व नास्त्रीसच्याप्तिरितिचेन्न । गुणकर्मभिन्नानामसमवायिहेतुत्वं
नास्तीपत्र वात्पर्यात् । यद्वा असमवायिकारणवृत्तिसत्ताभिन्न जातिमत्वार्थतात्तत्रापि
भाव्याप्ति ॥२३॥

·साधर्म्यनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । १५ अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य आश्रितत्वमिहोच्यते ।। अन्यत्रेति । इह सप्तसु पदार्थेषु निलद्रव्यामि पृथ्व्यादिचतुष्कपरमाणको व्योमादिपवक च तेभ्य अन्यत्र मिनेषु पदार्थेष्वाचितत्व साधर्म्यमुच्यते । आश्रितवं नाम कालिकसबन्धातिरिक्तसबन्धेन वृतिमत्त्वम्, घटादीना सयोगेन भूतलादौ समवायेन क्यालादो वृत्तिमत्त्वादाश्रितत्वम् , एव गुणकर्मणोईव्येषु, सापा- न्यस्य च द्रव्यादिषु नियु, विशेषाणां नित्यद्रव्येषु समवायेन, समवायस्य च द्रव्या- दिधु खरूपसवन्धनाभावस्य च द्रव्यादिषु विशेषणतासबन्धेनाश्रितत्व बोध्यम् । नित्यद्रव्याणां लकार्यतया समवायेन पृत्तिमत्व नास्ति परममहता च वेषां सयो- गेनापि तदभाव । अपष्टपरिमाणवतां नित्यदव्याणा च सयोगस वृत्तिनिया. मकलानभ्युपगमादनाथितत्व, गगनादिक सदास्तीयादिन्यवहारेण नित्यदल्याणां कालिकसबन्धेन कालादौ वृतिमत्त्वेऽपि न दोप । तदतिरिक्तसवन्धयवाधिवल- घटक्त्वात् ॥ इति पदार्थानां साधर्म्यनिरूपणम् ॥ क्षित्यादीनां नवानां तु द्रव्यत्वं गुणयोगिता ॥२४॥ अथ द्रव्याणामेव साधर्म्य निरूपयति--क्षित्यादीनामिति ॥ द्रव्यलजा- विमत्व गुणवत्त्व नवदव्याणा साधर्म्यम् । नवाना यथायोग्य गुणाननुपदमेव वक्ष्यति ॥२४॥ क्षितिर्जलं तथा तेजः पवनो मन एव च ॥ परापरत्वमूर्तक्रियावेगाश्रया अमी ॥ २५ ॥ क्षितिरिति । परवापरत्वे दिकुठे कालकृते चापेक्षाबुद्धिजन्ये गुणविशेप- रूपे । मूर्तत्व परिच्छिन्नपरिमाणवत्त्व, किया कर्म, वेग प्रसिद्ध तदाश्रमत्वं क्षित्यादिचतुष्कस मनसश्च साधर्म्यम् ॥ २५ ॥ कालखात्मदिशां सर्वगवत्वं परमं महत् ॥ कालेति । सर्वगतत्वं सर्वमूर्तसयोगित्वं, परम महत् परममतरिमाण- पत्त, तदाकाशादिचतुवस्य साधर्म्यम् । क्षित्यादिपश्च भूतानि भूतत्वमात्मावृत्तिविशेषगुणवत्त्व तक्षिलादिपञ्चानां साधर्म्यम् । आत्मनि विशेषगुणवत्तयातिप्रसङ्गवारणायात्मात्तीति ।

·वैधय॑नि०
कारिकावली।
चखारि स्पर्शवन्ति हि ॥ २६ ॥
पृथिव्यादिचतुर्णा स्पर्शचत्त साधर्म्यम् ॥ २६ ॥
द्रव्यारम्भश्चतुर्पु स्यात्
द्रव्यारम्भ इति । द्रव्यारम्भक्त्व पृथिव्यादिसाधर्म्यम् । नय पदादौ तद
व्याप्ति । द्रव्यारम्भकत्तिदव्यत्वव्याप्त्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितखात् ।
अथाकाशशरीरिणाम् ॥
अव्याप्यतिःक्षणिको विशेषगुण इष्यते ॥ २७ ॥
आकाशेति। आकाशात्मना क्षणिकान्याप्यत्तिविशेषगुणवत्त्व साधर्म्यम् ।
अव्याप्यवृत्तित्व स्वासन्ताभारसमानाधिकरणत्वं, क्षणिकत्व तृतीयक्षणतिध्वस
प्रतियोगित्वम् । आकाशविशेषगुण शब्द सचाकाशैकदेशे जायते द्वितीय
शब्देन च विनश्यति । एवमात्मनो विशेषगुणो ज्ञानादि शरीरावच्छदेन जायते
खोत्तरक्षणवर्तिगुणान्तरेण च विनश्यति ॥ २७॥
रूपद्रवत्वप्रत्यक्षयोगिनः प्रथमात्रयः ।।
रूपद्रयरवेति । प्रथमानय पृथिवीजलवड्य रूपद्रवत्व प्रत्यक्षयोगिन ।
रूपवत्त्व देवत्ववत्व प्रत्यक्षविषयत्व च देषा साधर्म्य मिल्लर्ध ।
गुरुणी द्वे रसवती
द्वे पृथिवीजले गुरुणी गुरुत्ववती रसवती च गुरुत्ववत्व रसबत्त्व च तयो
साधर्म्यम् ।
द्वयोनमिचिको द्रवः ॥२८॥
नैमितिकोऽग्निस रोगज यो द्रवो वयो पृथिवीतेजसो तहेमादिरूपयोर्वर्तते ।
जले द्रवस्य सासिदिक्त्वात् ॥ २८॥
आत्मानो भूतवर्गश्च विशेषगुणयोगिनः॥
आमानो जीवा । भूतवर्ग पृथिव्यादिपञ्चकम् । विशेषगुणवत्त्वमेपा साधर्म्यम् ।
यदुक्त यस साधय वैधर्म्यमितरस तत् ॥ २९॥
एव साधर्म्यमुक्त्वा तत्प्रतियोगित्व रक्षणवैधय॑माह- यदुक्तमिति । सर्व
पदार्थसाधारण शेयत्वादिक विहाय ययस्थ साधम्र्य तदितरस्य वैथर्म्यम् ॥ २७॥

·प्रतिद्रव्यं गुणाः] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । स्पर्शादयोऽष्टी वेगाख्यः संस्कारो मरुतो गुणाः ॥ अथ द्रव्यनवके प्रत्येके गुणान्विभजते~स्पर्शादय इति । सर्शसख्यापरि- माणपृषात्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वान्यष्य वैगाख्यो वेगनामा संस्कारश्चेति नव मरुतो वायोर्गुणा इत्यर्थः । स्पर्शाद्यष्टौ रूपवेगौ द्रवत्वं तेजसो गुणाः ॥३०॥ वेजसो गुणानाह-स्पर्शादीति । स्पर्शायष्ठौ पूर्वोक्ता, वेगः संस्कारः, पं द्रवत्वं चेत्यकादश तेजसोऽमेर्गुणाः ॥ ३०॥ स्पर्शादयोऽष्टौ वेगव द्रवत्वं च गुरुत्वकम् ॥ रूपं रसस्तथा लेहो वारिण्येते चतुर्दश ।। ३१ ।। अले चतुर्दशगुणानाह-स्पीदय इति ॥ ३१ ॥ स्नेहहीना गन्धयुताः क्षितावेते चतुर्दश ।। पृथिव्यामपि चतुर्दशाह-लेहहीना इति । एते पूर्वोक्तजलगुणा स्नेहरहिता गन्धसहिता. सद्यष्ट के वेगदवत्वगुरुत्वरूपरसगन्धा भूमेर्गुणा इत्यर्थः । बुद्ध्यादिपर्ट्स संख्यादिपञ्चकं भावना तथा ।। ३२ ।। धर्माधौं गुणा एते आत्मनः स्युश्चतुर्दश ॥ मात्मनो गुणान्गणयति-चुयादीति बुझ्यादिपक बुद्धिसुखदु खेच्याद्वेष- यनाः संख्यादिपञ्चक संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागाः भावनारायः संस्कारः धर्माधर्मी च एते चतुर्दश गुणा आत्मनो जीवस्ये सर्थः ॥ ३२ ॥-- संख्यादिपञ्चकं कालदिशोर कालदिशोर्गुणानेकीकृत्याह-संख्यादीति । शब्दय ते चखें ॥ ३३ ॥ आकाशे तानाह-शन्दश्चेति । खे आकाशे शन्दा ते च संख्यादयः पञ्चेति पहणाः ॥३३॥ संख्यादिपञ्चकं बुद्धिरिच्छा यतोऽपि चेश्वरे ।। ईश्वगुणानाह-संख्यादीति । ईश्वरे अवियाभावाद्धर्माधर्मामावखेन सुख- २का.

·[द्रव्यनित १८ कारिकावली। दुखाभावस्तदभावादेव भावनाख्यसस्काराभाव , वीतरागतया व द्वेषाभाव , सृष्टिनिमित्तकारणतया च नित्यज्ञानेच्छाप्रयत्नवत्त्वाद्विभुलादेववादितरमिनतया च ज्ञानेच्छाप्रयन्नसख्यापरिमाणपृथक्वसयोगविभागा अष्टौ ईश्वरगुणा इत्यर्थं ॥- परापरत्वे संख्यादिपञ्च वेगश्च मानसे ।। ३४ मनोगुणानाह-परापरत्वे इति । परापरत्वे संख्यादिपश्चक वेगश्चेत्यष्टी मानसे मनसि गुणा इति । इति साधर्म्यवैधादिनिरूपणम् ॥ ३४ ॥ तत्र क्षितिर्गन्धहेतुर्नानारूपवती मता ।। पड्डिधस्तु रसस्तत्र गन्धस्तु द्विविधो मतः ॥ ३५ ।। एव पदार्थाना साधर्म्यवैधयें निरूप्य प्रत्येक द्रव्यादि निरूपयितुमादौ पृथिवी निरूपयति-तत्रेति । तत्र पृथिव्यादिदव्यनचकमध्ये क्षिति पृथिवी गन्धहेतु गन्धसमवासिकारणतावच्छेदक पृथिवीत्वम् । अन समनायिकारणत्वस्य हेतुपदेन विवक्षणात्कार्यमाननिमित्तहेतौ कालादी नातिव्याप्ति । ननुत्पन्नविनष्टघटादावव्याप्ति- रितिचेन । गन्धसमवायिरत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वविवक्षणात् । गन्धसमवायिका- रण पृथिवी तन कारणतावन्छेदकतया वर्तमाना द्रव्य वव्याप्यजाति पृथिवीलरूपा तस्या सर्वत्र सत्स्वान्नाव्याप्ति । अत्र पृथिवीत्वजातिसिध्यर्थ गन्धहेतुत्वमुक्तम् । लक्षण तु गन्धवत्त्वमेव । जलादो गन्धप्रतीतिस्त्वीपाधिकी खसमवामिसयोगस- बन्धेन निर्वाह्या नानेति । शुकुनीलपीतरक्तहरितकपिशचित्रमेदात्सप्तधा यद्रूपं तद्वती। रूपवति जलादावतिव्याप्तिवारणाय नानेति । तन पृथिव्या रस पड्विध, मधुराम्ललवणकटुवषायतितमेदान् । रसवति जलेऽतिप्रसङ्गवारणाय पड्डिव इति । गन्धस्तु सौरभासौरभभेदभिन्नो द्विविध पृथिव्या तिछतीति वस्तुस्थितिमात्रप्रद- र्शनेऽभिप्रायो न लक्षण इति बोध्यम् ॥ ३५॥ स्पर्शस्तस्यां तु विज्ञेयो हनुणाशीतपाकजः ॥ नित्यानित्या च सा द्वेधा नित्या स्वादशुलक्षणा ||३|| अनित्या तु तदन्या स्यात्सवावयवयोगिनी ।। सा च त्रिधा भवेद्देहमिन्द्रियं विपयस्तथा ।। ३७ ।। स्पर्श इति । अनुष्णस्पर्शस जले सत्त्वादशीतेति । तस तेजसि सत्वा दनुष्योति । तादृशस्यापि वायो सत्वासाकति । वस्तुतस्तु पाकजस्पर्शवलं ।

·द्रव्यनि.] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। १९ लक्षणमन्यत्र तदभावात्। अनुष्णाशीवेवि तु वस्तुस्थितिप्रदर्शनम् । एवं निरूपिता पृथिवी विभजते--नित्येति । नित्यत्वं ध्वंसाप्रतियोगित्वम् । तत्प्रतियोगित्वम- । नित्यत्वम् । सा पृथिवी द्वधा द्विप्रकारा नित्या अनित्या च । वे एव क्रमादर्श- यति-नित्येति । अणुलक्षणा परमाणुरूपा पृथिवी नित्या स्यात् । तदन्या पर- माणुभिना घणुकादिरूपा पृथिवी अनिला स्यात् । किंच सैवेति । तच्छन्देन सनिकृष्टायाः परामर्शः। सा अनित्या पृथिन्येवावरक्योगिनी सावयवा । एव- कारेण नित्याया निरवयवत्वं द्योत्यते । अतएव च तयोनित्यत्वानियत्वे । सावयवमेव हि द्रव्यं विनश्यति न निरवयवमिति । कार्यरूपां पृथिवीं विभजते- सा चेति । सा अनित्या पृथिवी निधा त्रिप्रकारा भवेत् । देहमिन्द्रियं विषय- श्चेति भेदात् ।। ३६-३७॥ योनिजादि भवेद्देहमिन्द्रियं प्राणलक्षणम् ॥ विपयो अशुकादिस्तु ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः ॥ ३८ ॥ तत्र पार्थिवदेहमुदाहरति-योनिजादीति । आदिपदादयोनिज ग्राह्यम् । शुक्रशोणितमिथोमेलनजन्यं योनिजम् । तद्भिन्नमयोनिजम् । योनिजमपि द्विधा जरायुजमण्डजं चेति। जरायुर्गर्भवेष्टकचर्मपुटं ततो जात मानुपपश्वादीनाम् । अण्ड सर्पपक्ष्याीनाम् । अयोनिजमपि द्विधा खेदजमुद्भिज्ञ चेति । तत्राद्यं कृमिदंशा- दीनाम् । पृथिवीमुद्भिद्य जातमुद्भिज तरुगुल्मादीनाम् । अत्र नारकिणां खर्मिणां च शरीरमाययोनिजम् । धर्माधर्मविशेषसहिताणुभ्य एव तच्छरीरोत्पत्त्यभ्युपग; मादिति बोध्यम् । अथ पार्थिवेन्दियमाह-इन्द्रियमिति । प्राणं गन्धमादक नासिकामवर्ति तल्लक्षणं तद्रूपं पार्थिवमिन्द्रियमित्यर्थः । पार्थिवं विषयमाह-विषय, इति । भर व्यणुकादेः सर्वस्य विषयत्वाभ्युपगमे शरीरेन्द्रिययोरपि विषयेन्तर्भाव- खथापि भेदेनोपन्यासः शिष्यबुद्धिवेशद्याया अत्रेदं बोध्यम्-आत्मनो भोगायतनं शरीरम् । मुखदु सान्यतरसाक्षात्कारो भोगः । संचारमनि यदवच्छेदेन जायते त. गोगायतनम् । शरीरत्वं च न जातिः पृथिवीत्वादिना संकरात् । संकरस्य जातिबा- धकत्वं नैयायिकैरभ्युपगतम् । संकरथ परस्परासन्ताभावसमानाधिकरणयोरेका समावेशः । तथाहि । पृथिवीलासन्ताभावाधिकरणजलीयादिश्शरीरेषु वर्तते शरी- • रत्वम् । शरीरत्वात्यन्ताभावाधिकरणघटादिषु वर्तते पृथिवीत्वमुभयोश्च समावेश एकत्र पाभिवशरीरे इति संकरः। किंतु चेमाश्रयत्वं शरीरत्वम् । चेष्टापि हिताहि- ·न्यनिक फारिसवली। समातिपरिहारार्धा किमान सन्दनमात्रं, देननदादाविन्याप्तिः गन्धरश. शेर पारिन परम्। तपासवानाम्। पार्थिवशरीरेन दोभव्यूहालात धियजलानो निमितहेततया निर्वाया। बवएस पापभोचिरजन्यबहारमा एक मिन्द्रियस्यमपि नगाविदेवत्यादिना रविशन्देठोपिगुपः नायले रादि सानकारगमन मयोगायमत्वमिन्द्रियत्यम् । आत्मन्यविन्याप्ति বায়ে লাগিবgযবানন্মলা8ি. उबविशेषणस्य शम्दस्य थोरे सत्तातपायातिरत- सन्देरेति । विशेषगुणा- स्मादिमति वाकच्यामिरारणायोटूटेति । पहुरादिगतगुमानो बनुतन्याप दोष । शन्देवमूलगुणस सयोगादेयधुरादौ यत्पादध्याप्तिगरमाय विति। एतापतापि कालादापतिभ्यासिरत उत्तरदलं (यपि कानाशवपि सर्याधारता- नियामकसकन्धेन भन सयोगाश्रयत्वं वर्तते लवियातिवादवयं चापि) तस सैयोगस्य ज्ञानकारणलाभावाम दोषः । इन्दियावरणविषयचंयोगोऽपि प्राची मवे प्रत्यक्षारणमिति ज्ञानकायोगाथप इन्दियावपचे पीन्दियत्वं सादतो मनः- सेयोगेति । एव दस्यत्वे सति हादिषु पचम मध्ये गन्धमात्रामिन्यय कमिन्द्रिय पार्थिवेन्द्रिय, प्राणस्थ गन्धवाभिव्यभकलमपीति व्यभिचारवारणाय रूपादिपु मध्ये इति । प्राणेन्द्रिय सनिकर्षस्यापि गन्धमात्राभिध्यक्षकत्वात्तनातिन्याप्तिवारणाय दव्यत्वेसठीतिविशेषणम् । एवं विषयत्वमपि न प्राति सामान्यादावपि सलाद किंदपभोगसाधनत्व विषयत्वम् । ननु विषयस्योपभोगसाधनत्वं कि साक्षादिष्यवे उत परम्परया आये पणुकादावव्याप्ति, अम्बै परमाणावतिन्याप्तिरितिचेन । साक्षात्सरमरासाधारणलस विचक्षणात् । तथाच परम्परयोपभोगसाधने या कादौ नाव्याप्ति । नच परमाणावटिव्याप्तिस्वसापि लक्ष्यबाद । अत्र तु कार्य थिव्या एवं त्रिधा विभजनादूघणुशदिग्रहणमित्यदोष । गन्धवांश्च विषय पार्थि- बविषय । पाषाणादो गन्धानुपलम्मरुवनुत्कटतदेति । एवममेऽपि तरीरे- न्द्रियविषयेषु विनिष्य लक्षणं द्रष्टव्यम् ॥३०॥ वर्णः शुक्लो रसस्पर्शी बले मधुरशीतलौ ।। स्नेहस्त्रत्र द्रवलं तु सांसिद्धिकमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥ जलं निरूपयति-वर्ण इति । अवतरल्यावृत्त्यर्थमेवपदरम्याहार्यम् । जले वर्ण. शुक एव रसो मधुर एव । छैन ने पृथिव्यामविन्यासि वेजसविन्याति- ·व द्रव्यनि मुक्तावलीकण्ठामरणसहिता । वारणाय शुरुवर्णस्याभाखरवं बोध्यम् । स्पर्शस्तु जले शीतलः । गोदके हि प्रत्यक्षं शुरुत्वं मधुरसं शीतलत्वं चानुभूयते । कालिन्दीजलादौ नीलिमोपलब्धि- म्बीररसादावम्लामुपलब्धिस्वप्तोदकादावोधण्यस्य प्रतीतिश्चौपाधिकी खसमवायिसं- योगेन निर्वाह्या । हस्तत्र जले एव। अन्यत्र तदभावानेहस्यावान्तरविभागा- भावानेहमानमुक्तम् । तर जले देवत्वं सांसिद्धिक खाभाविकम् । नैमित्तिकस्य तस्य पृथिवीतेजोवृत्तिवात् । एवं चिलातलादौ शीतस्पर्शो घृतादौ च नेहस्वैल- क्षीरादी सासिद्धिकद्रवश्व जलीय एव बोध्यः ॥ ३९॥ नित्यतादिप्रथमवत्किंतु देहमयोनिजम् ।। इन्द्रियं रसनं सिन्धुहिमादिपियो मतः ॥ ४० ॥ जलं विभजते-नित्यतादीति । प्रथमवदिति षड्यन्ताद्वतिस्तेन प्रथमायाः पूर्वोदिताया पृथिव्या इव जलस्य नित्यतादि बोध्यमित्यर्थः । तथाहि जलं द्विविध नित्यमनित्यं च । नित्यं परमाणुरूपम् । अनित्यं यणुकादि सर्वम् । तदेव चाव- यवसमवेतम् । तच निया शरीरेन्द्रियविषयमेदात् । ननु जलीयशरीरमपि योनि- जायोनिजमेदेन किं द्विधेत्याकाक्षायां पृथिवीतो यो विशेषतमाह--कित्विति जलीयदेहमयोनिजमेव न योनिजमित्यर्थः । तदपि वरुणलोके प्रसिद्धम् । जली- यादिशरीराणा पार्थिवभागोपष्टन्धतयोपभोगक्षम बोध्यम् । जलीयमिन्द्रियं दर्श- यति--इन्द्रियमिति । रसनं द्रव्यत्वे सति रूपादिपञ्चसु रसमानामिव्यजक जिह्वामवर्ति जलीयमिन्द्रियम् । विषयमाह--सिध्विति । सिन्धुः समुद्रः। हिम तुपारः आदिपदाररूपवापीनीतटागकरकादिग्रहः । नच हिमकरकयो. कठिनत्वा. पार्थिवत्वमिति वाच्यम् । अष्टविशेषेण द्रवत्वप्रविरोधे वर तत्प्रत्ययस्य भ्रान्त- स्वात्॥४०॥ स्पर्श उष्णतेजसस्तु साद्रूपं शुक्लभाखरम् ॥ नैमित्तिकं द्रवत्वं तु नित्यतादि च पूर्ववत् ।। ४१ ।। तेजो निरूपयति-स्पर्श इति । स्पर्शस्य पृथिव्यादिप्वपि मरवादुष्ण इति । अमाखरशुलस्य भूजलयोः सत्त्वाद्भाखरेति । चन्द्रकिरणादावीण्यं तदन्त पावि- सलिलशस्येनाभिभूत, मरकते पार्थिवस्पर्शनामिभूतं, चारादी बनुभूतमिति न गृह्यते । एवं मरकतवहयादौ पार्थिवरूपेणामिभवाच्छुम्भावरत्वाग्रहः । नैमित्तिक १सजातीयग्रहणकदमग्रहणमभिभवः। - ·[द्रग्यनि - २२ कारिफावली। पहिसयोगसाध्य द्रवत्व खर्णे तदर्शनानासभव । वेजसो नित्यतादि पूर्ववज्जलस्पे- वैत्यर्थ । तथाहि वेजो द्विविध नित्यमनिय च, नित्य परमाणुरूपमनिल तदन्य सर्व कार्यरूपम् । तदपि निधा शरीरेन्दियविषयमेदात् । शरीरमयोनिजमेव । तच सूर्यलोकादी प्रसिद्धम् ॥४१॥ इन्द्रियं नयनं वहिस्वर्णादिपियो मतः ॥ तैजसमिन्द्रियमाह इन्द्रियमिति । नयनं द्रव्यरवे सति रूपादिपञ्चसु रूपमानामिव्याक कृष्णकनीनिकामवर्ति तेजसमिद्रियम् । तस्य विषयमाह- वतीति । आदिना जाठरवद्युतपरिग्रह । ननु सुवर्ण पीततागुरुताश्रयता जैमित्तिकद्रवलाच पार्थिवमस्चिति चेन्न । सुवर्ण तैजस, असति प्रतिबन्ध केऽत्यन्तानलसयोगेऽप्यनुच्छिद्यमानद्रवत्साधिकरणलात, यव तजेच यथा वृता दीत्यनुमानेन तेजसलात् । अमिसयोम विनानुच्छिद्यमानद्रवत्वाश्रये धृतादार तिव्याप्तिवारणायानलसयोगेऽपीति । मन्दामिसयोगेऽपि घृतादौ तदनुच्छेदादत्य न्तानलेति । तथापि घृतस्य जलमध्यस्थरवे तदनुच्छेदादसतीति । एव सुवर्णस्य तेजसत्वे पीततागुरुताश्रयत्व तदन्तर्गतपार्थिवभागस्यैवेति बोध्यम् । पार्थिवरूप स्पर्शाभ्यामाभमवाञ्चौघण्यभाखरशुरूयोरनुपलम्भ । अतएव नान्धसरे वर्णस्य वत्सयुक्दन्यान्तरस्य च प्रत्यक्षमिति ।- अपाकजोऽनुष्णाशीतस्पर्शस्तु पचने मतः ॥ ४२ ॥ तिर्यग्गमनवानेप ज्ञेयः स्पर्शादिलिनकः । अथ वायु निरूपयति-अपाकज इति । पवने अनुष्णाशीत स्पर्शो मत । ननु स पृथिव्यामपि वर्तते इत्यत आह-अपाकज इति । पृथिव्या तु स पाकज इति भाव । अपाकजस्पर्श इयुक्त जलादावतिव्याप्तिस्तदर्थमनुष्णाशीव इति । एष पवनस्तिर्यग्गमनवान् ज्ञेय । एष वायु स्पर्शादिलिगको ज्ञेय । स्पशादीनि लिङ्गानि यस्य स । आदिपदेन शब्दधृतिकम्पा गृह्यन्ते । शब्दस्पर्शी विलक्षणौ बोध्यौ। धृतिय गुरुत्ववतोऽपि द्रव्यस्थापतनम् । कम्प तृणादिचालनम् । एतैर्हि वायुरनुमीयते । वायुष अथा न प्रत्यक्षस्तथा वक्ष्यते । तथाच प्रयोगा दिनकर्या-योय रूपवद्न्यासमवेत सर्श स वचिदाश्रित , सर्शलापृथिवी स्पर्शवत् ॥१॥ असति रूपवद्रव्याभिघाते योग्य पर्णादिषु शब्दसतान स स्पर्शवद्वेगवद्व्यसयोगजन्य , अविभज्यमानावयवद्रव्यसवन्धिशब्दसन्तानलात ·न्यनि.] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । २३ दण्डामिहतभेरीशब्दसन्तानवत् ॥ २॥ नभसि तृणतूलमेघविमानारीना धृति स्पर्शयद्वेगवव्यसयोगहेतुका, अस्मदाद्यनधिष्टितद्रव्यधृतित्वानोकादिधृतिनत् ॥३॥ असति रूपबद्रव्यामिपाते तृणे म स्पर्शवद्वेगवद्रव्यामिधातजन्य विजातीय- कर्मत्वासदीपूराहतकाशादिकर्मवदिति ॥ ४ ॥ ४२ ॥- पूर्ववन्नित्यतायुक्तं देहव्यापि त्वगिन्द्रियम् ॥ ४३ ।। वायु विभजते-पूर्वयदिति । वायोनित्यतादि पूर्ववजलवत्तभोवद्वा उक बोध्यमित्यर्थ ।वायुर्द्विधा निलोऽनित्यध । आय परमाणुरूप । अन्य परमाणु- मिन्नोऽवयवी, स च विधा शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीर वायवीयमयोनिज वायुलोके पिशाबादीनां च प्रसिद्धमेव । वायवीयमिन्द्रिय दर्शयति-देहव्या- पीति । समिन्द्रियमित्येक पदम् । खचिस्थितमिन्द्रिय बगिन्द्रिय, तदेहव्यापि सकल देह व्याप्य वर्तदे इत्यर्थं । शरीरव्यापकम् । द्रव्यत्वे सति रूपादिपञ्चमु स्पर्शमानामिव्यजकमिन्द्रिय बग्वायवीयमित्यर्थ ॥४३॥ प्राणादिस्तु महानायुपर्यन्तो विषयो मवः ।। विषय दर्शयति-प्राणादिरिति । प्राण एकोऽपि हृद्वदनामिकण्ठदेहेति- स्थानभेदादुच्छासनि श्वासाबसमीकरणोत्कमणवलाधानेतिक्रियाभेदाच प्राणापान- समानोदानव्यानेति पञ्च सज्ञा लभते । तदादि सर्वोपि वायुर्विषय इत्यर्थ ।।- आकाशस्य तु विज्ञेयः शन्दो वैशेषिको गुणः ॥४४॥ अथाकाश निरूपयति-आकाशस्य विति । वैशेपिक इति । विशेष- गुणान्तरन्यावृत्त्यर्थम् । एतेनाकाशे प्रमाण दर्शितम् । तथाहि । शब्द पृथिव्या- घटबयातिरिक्तदन्याधित अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति द्रव्याश्रितलादिति । तेन शम्दाधिकरणमाकाश मिति सिद्धम् । तचक निल विभु बोध्यम् ॥ ४४ ॥ इन्द्रियं तु भवेच्छोनमेकः सन्नप्युपाधितः तदीयशरीरविपययोरभावादिन्द्रिय दर्शयति-इन्द्रियमिति । आकाश एव धोनं शब्दमाहमिन्द्रिय भवेत् । नन्वे कस्याकाशस्य कय नानाधोनरूपत्वमन्य- भैकनोत्पन्न शब्द सर्वरपि श्रूयेत अोनस्पक्यादित्याशलाह--एक इति । आकाश एक सनप्युपाधित कर्णशष्कुलीरूपाणामुपाधीनां भेदाभाना धोन भवेत् । तथाच चैत्रकर्णशप्कुल्यवच्छिन्नमाकाशं चैनश्रोत्र मैत्ररर्णशकुल्य- वच्छिन मैत्रधोत्रमिति व्यवस्थासभवान सर्वशब्दश्रावणापत्तिरिति भाव - .

·२४ कारिकावली। [दन्यनिक जन्यानां जनकः कालो कालं निरूपयति-जन्यानामिति । जन्यानो कार्याणा जनको निमित्तकारणं कालः । अद्य घठो भविष्यति, श्वः पये भविवेत्यादिप्रतीतिबलात्तत्तलार्योत्पत्त्य- धिकरणत्वेन वालस्य विषयीकरणादधिकरणस्य च निमित्तत्वावश्यभावातकालय कार्यतावच्छिन्न प्रति निमित्तलमिति ॥- जगतामाश्रयो मतः॥४५॥ ननु काले एव किं प्रमाणमित्याशा जगदाधारतया तसिद्धिमाइ-- जगतामिति । इदानी धद इति प्रतीति सूर्यपरिसन्दादिक विपीकरोति । तन घटस्य सूर्यपरिस्पन्देन सवन्धो वाध्य । स च न सयोग तस्य द्रव्यमात्र- वृत्तिवात् । सूर्यपरिस्सन्दस्य च क्रियारूपतया सयोगासभवात् । नापि समवाय. सूर्ये समवेतस्य सूर्यस्सन्दस्य पटे समवायासभवात् । नापि स्वममवायिसयोगः सूर्येण सह पटस्य सयोगादर्शनात् । किंतु खाश्रयसयुक्तसयोग एव । ख सूर्यप- रिस्पन्दखदाश्रय सूर्यस्वत्सयोगी कालस्तेन विभुना संयोगो घटस्येति सूर्यपारे- स्पन्दपठयो परम्परासबन्धघटकतया काल विध्यति । नचाकाशस्यैव तद्धटकल- मस्त्वितिवाव्यम् । आकाशदिगात्मनामविनिगमनादतिरिककालस्यैवौचिसा॥४५॥ परापरबधीहेतुः तव प्रमाणान्तरमाइ-परापरत्वेति । परलापरत्वे कालिके ज्येष्ठकनिष्ठ योर्वर्तमाने गुणविशेषौ तदुद्धरसाधारण कारण कालबदनभ्युपगमे ज्येष्ठे परत्वं, कनि चापरत्व न बुध्यतेति भाव । तथाहि चैनो मतो ज्येष्ठ इति मैनवाक्ये चैने ज्येष्टत्व मैत्रे च कनिष्टत्व प्रतीयते । तच परत्वापरत्वाधीनम् । पर व नाम बहुतरतपनकियासंवरत्वम् । अपरत्व चाल्पतरतपनक्रियासबद्धावम् । तत्र तपन- क्रियाणा चैत्रमैत्रपिण्डयोश्व साक्षासयोग समवाय स्वसमवायिसयोगो वा न संभवति किंतुखसमवायिसयोगिसयोग एव परम्परासबन्धस्तद्धटकश्च काल । वत्र परत्वापरलयोश्चैत्रमैनपिण्डे समवायिकारणे, कारपिण्डसंयोगरत्वसमवायि- कारणम्, अपेक्षादिनिमित्तमरणम् । वन कालानभ्युपगमे कालपिण्डसयोग- रूपासमाविकारणाभावेन परलायनुत्पादाकय ज्येष्ठकनिष्ठयोस्तद्बुद्धि, स्यादिति परत्वारस्वासमवायिसयोगाथयतया कालसिद्धि । नचासमवायिमरण विनव परलापुरतिरस्थिति वाच्यम् । भावप्रयंस सासमवायिकत्वनियमात् । नय ·न्यनिक] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। २५ पिण्डगतरूपादेरेवासमवायित्वमस्विति वाच्यम् । नीरूपेऽपि वायौ तद्दर्शनात् । सर्चको नियो विभुथ कालो ग्राह्यः ।।- क्षणादिः स्यादुपाधितः॥ ननु कालस्यैकवे क्षणदिनमासवर्षादिमेद कथं तत्राह-क्षणादिरिति । एको- ऽपि काल उपाधित उपाधिमेदाक्षणादिव्यवहारविषय. स्यात् । तथाहि आदी किया ततो विभागस्ततः पूर्वसयोगनाशस्त्रत उत्तरसयोगोत्पत्तिरिति चतुर्थक्षणे उत्तरखयोगो जायते, वन चतुर्णा क्षणाना मादुपाधय प्रदश्यन्ते । विभाग- प्रागभावावच्छिन्न कर्म प्रथमक्षणोपाधिः । विभागकारणीभूतकर्मणवत्र जातत्वा. द्विभागस्य चोत्तरक्षणे जनिष्यमाणत्पेन तत्प्रागभावस्य तदा सत्त्वात् ॥१॥ पूर्वसयोगावच्छिन्नविभागो द्वितीयक्षणोपाथिः । विभागस्य तन जातत्वात्सयोगस्य चोत्तरक्षणे नयमाणतया तदा वर्तमानत्वात् ॥ २॥ पूर्वसयोगनाशावच्छिन्नो. त्तरसयोगमागभावस्तृतीयक्षणोपाधि । पूर्वसयोगस नष्टत्वादुत्तरसयोगस्य च चतुर्थक्षणे जनिष्यमाणतया तत्प्रागभावस्य तदानीं सत्त्वात् ॥ ३॥ उत्तरसयोगा- वधि कर्म चतुर्थक्षणोपाधिः, उत्तरसंयोगस तदा जातत्वात्तत्कारणकर्मणवाने विनयमाणत्वेन तदानी सत्त्वात् ॥ ४ ॥ एवमप्रेऽपि क्षणभ्यवहारः, तत्संघग- णनया च दिनमासादिव्यवहारः। एवं भूतभविष्यद्वर्तमानत्वन्यपदेशोऽपि तादृश- पदार्थाधारतया सनीपचारिको बोध्य ॥- दूरान्तिकादिधीहेतुर्नित्या चैका दिगुच्यते ॥ ४६ ।। दिशं निरूपयति-दूरान्तिकादीति । भावप्रधानोऽत्र निर्देश.। दूरत्वान्ति- करवे दशिफपरत्वापरत्ने । असन्निहितत्वसन्निहितत्वे इति यावत् । तद्धियस्खज्ज्ञा- नस्य हेतुरसाधारणकारणं दिक । सा चैका नित्या च । तथाहि । 'कुरुक्षेनारिद्वार निकटं काश्यपेक्षयेति वाक्ये हरिद्वारेऽन्तिक्व काश्यो ब दूरत्व प्रदीयते । तप्रान्तियत्वं नाम काशीनिष्ठसयुकसयोगापेक्षयाल्पतरसंयुक्तसयोगवत्त्वम् । दूरत्वं च हरिद्वारनिष्ठसयुक्तसयोगापेक्षया बहुतरसयुक्तसयोगवत्वम् । परम्परासब- म्भपटका व दिगाश्रयणीया। काशीहरिद्वारे हि खनिष्ठदूरत्वान्तिकत्वयो सम- वामिनी, ताभ्यां च दिक्सयोगोऽसमवायिकारणम् । अपेक्षानुद्धिनिमित्तम् । तम दिगनभ्युपगमे असममपिसेयोगाभावेन परत्वापरत्वे व प्रतीयेयातामिति तद्भु- रसाधारण कारणं दिक् । नच काल एव न हेतुरस्त्विति वाच्यम् । कालिक- ·[द्रव्यनि० कारिकावली । परलवसपि दैशिकापरत्वदर्शनात् । सा चैका, नानात्वे गौरवात् । नित्या व वसाप्रतियोगित्वाद । विभ्वी च, सर्वत्र कार्योपलम्भात् ।। ४६ ॥ उपाधिभेदादेकापि प्राच्यादिव्यपदेशभाक् ॥ गनु दिश एकावे कथ प्राचीनतीच्यादिन्यवहृतिरत आह-उपाधीति । एकापि दिगुपाधिमेदात् प्राच्यादिव्यपदेशभार पूर्वादिनामता भजते इत्यर्थ । वनो- दयगिरिसनिहितत्व प्राच्यामुपाधि , तद्यवहितत्व प्रतीच्या, मेरुसन्निहितत्वमुद्दीच्या तथवहितखमवाच्याम् । यतो यन्मूर्त यन्मतादुदयगिरिसन्निहित तत्तत प्राची। एवमन्यदपि । तथाहि । हरिद्वारास्काशी प्राच्यामित्यस्य हरिद्वारनिष्ठोदयगिरिसयुक्त- संयोगापेक्षयाल्पतरोदयगिरिसयुक्सयोगवन्मूर्तवृत्ति काशीत्यर्थ । काशीत प्रती- च्या हरिद्वारमिलत्र काशीनिष्टोदयगिरिसयुक्तसयोगापेक्षया बहुतरोदयगिरिसयुक्त- संयोगवन्मूर्तवृत्ति हरिदारमित्यर्थ । एवं विन्ध्यादुद्दीच्या हिमालय इत्यस्य विन्ध्य निष्ठमेरुसयुक्तसयोगापेक्षयाल्पतरमेसंयुक्तसयोगवन्मूर्तवृत्तिहिमालय इत्यर्थ । हि- मालयादवाच्या विन्ध्य इति हिमालयनिष्टमेरुसयुक्तसयोगापेक्षमा बहुतरमेरुसयु. कसयोगवन्मूर्तवृत्तिर्विध्य इत्यर्थ । एवमन्यत्रापि याज्यम् । परम्परासबन्धपटका च दिगियुक्त प्राक् ।- आत्मेन्द्रियायधिष्ठाता करण हि सकर्टकम् ॥ ४७ ।। आस्मान निरूपयति-आत्मेति । असकीर्णसुखदु सादिमत्तयात्मनां नाना- खादात्मत्व जाति । सा च मुखादिसमवायिकारणतावच्छेदकतया सिद्धयति । ईश्वरे तजातिमत्त्वेपि धर्माधर्माद्यभावान सुखाद्युत्पत्ति । नन्दात्मनि कि प्रमाण, बाम प्रसशमाभ्यन्तरं वा । न तावदायम्, तस्य रूपवद्रव्यविषयतया त्वदभीटा. रूपिद्रव्यात्मगोचरवासभवात् । नचान्यम् , अह जानेऽह पश्याम्यह सुखीत्यादि- रूपस्य तस्य देहेन्द्रियविषयतयाप्युपपत्तेस्तेनातिरिकात्मसाधनायोगादिति प्रतिप- यमान प्रतिदे, मिन्द्रियाद्यतिरिक्तात्मसत्वसाधक प्रमाणमुपन्यस्यति-इन्द्रिया- दीति । आदिपदेन शरीरं एखवे । इन्द्रियाणा शरीरस्य चाधिष्टाता परम्परया चैतन्यसपादक । ननु मास्वमिष्टाला का क्षतिखदनभ्युपगम इसत आह-- करण हीति । हि यस्मात्करण छिदादिसाधन कुठारादि सकर्तृक कधिष्मित- मेव छिदादी क्षम हर नान्यथा । तथा चक्षुषा पक्ष्यामि धोनेश गोमीलादि- प्रत्ययादिन्द्रियाणा करणत्व निर्विवादमाकरणस्य च सकर्तृत्वनियमादधिष्ठापन.

·द्रयाने०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । २७ भ्युपगमे चक्षुरादीनां दर्शनादिक्रियासु क्षमलं न स्यादित्यवश्यमधिष्ठाता तदति- रिताश्चेतनोऽभ्युपेय इति भावः॥ ४० ॥ शरीरस्य न चैतन्यं मृतेषु व्यभिचारतः॥ ननु खयमेव शरीरस्य कियासु प्रतिदर्शनात्तस्य चैतन्यमभ्युपेयम् । तथार तस्यैव करणाविष्टातृलमप्यस्तु किमतिरिक्तात्माभ्युपगमेनेत्याशझ्याह-शरी- रस्येति ।यदि शरीरस्य चैतन्य भवेद्भवतु तदधिष्टातृत्वं, तदेव तु नास्ति, मृतेषु शरीरेषु सत्स्वपि चैतन्याभावदर्शनात् । तथान परप्रयुक्तमेव तत्र चैतन्यं न खत इति तदतिरिक आत्मा स्वीकार्यः । किंच देहस्यात्मत्वेऽवयवोपचयापचयाभ्यां प्रतिक्षणध्वंसप्रतियोगिनो देहस्य संस्कारानाधारतया तदतिरिक्तस्य च नित्यस्य संस्काराधारस्यात्मनोऽनभ्युपगमेन बाल्ये विलोकितस्य वार्धके स्मरणानुपपत्तिः । देहप्रागभाववंसयोरदृष्टाधारात्माभावादकृताभ्यागमः कृतविप्रणाशच, वालस्य स्तन्यपाने प्रवृत्यनापत्तिश्च स्यादिति बोध्यम् ।।- इन्द्रियाणां तथात्वं चेदुपधाते कथं स्मृतिः ॥४८॥ मनोऽपि न तथा ज्ञानाधनध्यक्षं तदा भवेत् ॥ ननु मास्तु देहस्य चेतनसमिन्द्रियाणां तु सादेव । नच तेयां चेतनलाभ्युपगमे कर्तृतापत्तिः । इष्टापत्तेः । नचैका कर्तृत्वकरणतविरोधः, तत्र प्रमाणाभावात् । नच कुठारादीनामपि कर्तृत्वापत्तिस्तेषां चैतन्यानभ्युपगमात् । तथाच करणाना- मेव चतन्यवत्तया कर्तृत्वोपपत्ती किमतिरिकात्मनेलाशमाह - इन्द्रियाणा: मिति । इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां चेद्यदि तथात्वं चैतन्यं स्वीक्रियते तदा इन्द्रि- याणामुपपाते नाशे सति स्मृतिः कथं स्यात् । सचक्षुपा दृष्टं देवाज्जातान्थ्येन न स्मर्यंत । अनुभवितुश्चक्षुपस्वदानीमभावात् । नच श्रोत्रेण सर्येवेति वाच्यम् । यत्रानुभवसन सरणमिति नियमेनान्येनानुभूतस्यान्येन समशक्यत्वात् । अन्यथा चणानुभूतं मैत्रेणापि पर्येतेति भावः। तथाच परप्रयुक्रमेवैषां चैतन्य न खत इति तदतिरिक आत्मावश्यामिन्द्रियाणामागमापायेऽप्यनुसधाता खीकार्यः। मनु मास्त्विन्द्रियाणां चैतन्यं, मनसस्तु स्याद, न चानापि पूर्वोकदोषः, मनसो निरवयवदव्यतया नित्यत्वाभ्युपगमादित्याशझाइ-मनोऽपीति । मनोपि तथा चेतनं न । प्रतिज्ञातेऽर्थे युति दर्शयति-शानादीति । यदि मनचेतन स्यातदा ज्ञानादि ज्ञानमुखदुःखादि अनध्यक्षमप्रलक्षं भवेत् । तपाहि-मनसोऽणत्वं ·२८ कारिकावली। [दन्यनि० साधनीयम् । मनसचेतनत्वे ज्ञानसुखदु खाद्याश्रयत्वं तस्यैवायात, प्रत्यक्षे च महत्त्वं हेतुमनसि च तदभावातद्गतसुखादि परमाणुगतरूपादिवनोपलभ्येत । उप- लभ्यते च सुखादिकमतः सिद्धसदाभयो मनोतिरिक्त आत्मेति भावः ॥४८॥-- धर्माधमश्रियोऽध्यक्षो विशेषगुणयोगतः॥४९॥ इत्थमात्मनो देहेन्द्रियमनोतिरिक्तत्वं प्रसाध्य खरूपतस्वं निरूपयति-धर्मा- धर्मति । नित्यस्यात्मनोऽटाधारतया नाकृताभ्यागमादिदोषोपीयर्थः । पुरा विपतिपद्यमान प्रत्यात्मसत्त्वेऽनुमान प्रमाणमुपन्यस्तमथ तत्संभावनावन्तं प्रति प्रत्यक्षभुपन्यस्यति-अध्यक्ष इति । विशेषगुणा ज्ञानसुखदुःखादयस्तद्योगतस्त- संबन्धेनात्माध्यक्षः खदेहे प्रत्यक्ष., अहंजानेऽहंमुखीत्यादिप्रतीतेः॥ ४९ ॥ प्रवृत्यायनुमेयोऽयं स्थगत्येव सारथिः॥ अहंकारसाश्रयोऽयं मनोमात्रस्य गोचरः ॥५०॥ विभुर्बुद्धयादिगुणवान् ननु परदेहे कथं स ज्ञायेत तत्राह-प्रवृत्यादीति । परदेहेऽयमारमा प्रर. त्यादिनानुमीयते । प्रत्तिरत्र चेष्टा, सा च प्रयनसाध्या, प्रयत्नश्च चैतन्यानधिक- रणदेहे न सभवतीति देहे दृया प्रवृत्ति खहेतुप्रयत्नाश्रयतया तत्रात्मानमनुमाप- यति । तथाहि इदं शरीरं सात्मकं हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थकियावत्त्वात्, यत्रैवं त यथा मृतशरीरमिति । दर दृष्टान्तमाद-रथेति । परावर्तनामन्तरेणा- नुपपद्यमानया स्थगत्या यया सारयिरनुमीयते तद्वत् । दूरादृश्यमानोऽयं रमः सारयिमानुत्तरदेशसंयोगानुकूलक्रियावत्त्वाद्यन्नैवं तनवं वदनधिष्ठितरथवदिति । अहंकारोऽइमिति ज्ञानं तस्याधयोऽयमात्मा। तथाचाहं जानेऽई सुखीत्यादि- प्रत्ययस्य न देहेन्द्रियादिविषयत्वमित्यर्थः । ननु घटवदात्मा कि न विषयीकि- येतेत्यत आह-मनोमात्रस्येति । मन शन्दो मानसप्रत्यक्षवाची। रूपा- दिरहितस्वेन मनोमिन्नेन्द्रियाविषयतया मुखादिमत्त्वेन केवलमनोजन्यप्रत्यक्ष- विषयखादारमनी न पठादिवत्प्रत्यक्षमित्यर्थः। स च मध्यमपरिमाणावे घटा दिवदनित्यत्वापत्तेरणुत्वे सुपादनध्यक्षवापत्तेः परिशेषाद्विभुः । नच तथात्वे शरीरादहिरपि मुखादिमानप्रसाः। यात्मनि सुखाधुत्पत्ताववच्छेदकतया शरी- १ प्रदिपेषेपारसङ्गापरिविष्यमाणे संप्रलयः परिशेयः, ·प्रत्यक्षखण्डम् ] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । २९ रंस निमित्तलात् । युयादीरयुतानुपादः स्पष्टतार्थः । वलुतो बुद्धेः प्रपश्चनार्थ प्रसङ्गापादनं फलम् । वुद्धिः सर्वव्यवहारहेतुञ्जनम् । आदिपदात्सुखदुःखेच्छा। पप्रयन्नधर्माधर्मसंस्कारसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागा गृह्यन्वे इति चतुर्द शगुणवानात्मा ॥५०॥- बुद्धिस्तु द्विविधा मता ॥ अनुभूतिः स्मृतिथ सादनुभूतिश्चतुर्विधा ॥ ५१ ॥ अत्रैव प्रसङ्गामुद्धिं विभजते-बुद्धिरिति । द्वैविध्यमुपपादयति-अनु. भूतिरिति । सस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिस्वद्भिनं ज्ञानमनुभूतिः । अनुभूते। प्रमाऽप्रमादिविभागमुपरिष्टाद्वर्णयिष्यति, अत्र प्रमारूपतया तां विभजते--अनु. भूतिरिति ॥५१॥ प्रत्यक्षमप्यनुमितिस्तथोपमितिशब्दजे ।। घ्राणजादिनभेदेन प्रत्यक्षं पविधं स्मृतम् ॥ ५२ ॥ चातुर्विध्यमेवाह-प्रत्यक्षमिति । शब्दजा शान्दी । एतासां चतरणामनु- भूतीनां कमाचत्वारि करणानि, प्रत्यक्षमनुमानमुपमानं शन्दश्चेति । तन प्रत्य- क्षानुभूतिकरणं प्रत्यक्षम् । इन्द्रियत्वेनेन्द्रियजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षानुभूति । इन्द्रिय- जन्यरूपादावतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानमिति । मनोस्पेन्द्रियजन्यानुमित्यादौ तद्वार णाये िदयत्वेनेति । अनुमित्यादौ न मनस इन्द्रियत्वेन करणत्वमपि तु मनस्त्वेन । इन्द्रियत्वेन करणत्वं तु मनसः मुखादिसाक्षात्कार एव । ईश्वरप्रत्यक्षं तु न लक्ष्य जीवप्रत्यक्षस्य प्रकृतलात् । तत्प्रत्यक्षं विभजवे-नाणजादीति । घ्राणजे रासनं श्रीनं चाक्षुपं स्पार्शनं मानसमिति भेदेन ॥ ५२ ॥ घ्राणस्य गोचरो गन्धो गन्धत्वादिरपि स्मृतः॥ तथा रसो रसज्ञायास्तथा शब्दोऽपि च श्रुतेः॥५३॥ तन प्राणेन्द्रियसभिकर्मजन्यं ज्ञानं घ्राणजम् । तदर्शयति-प्राणस्येति । अन्य उद्तः । गन्धत्वं तद्ता जातिः । आदिपदात्सौरभासौरभादि । एतत्सर्व प्राणस्य गोचरः प्रायः । रसनेन्श्यिसनिकर्षजन्यं नं पसनम् । तदाह- तयेति । रस उभूतः । तथा रसवं मधुराम्लादिश रसज्ञाया रसनाया गोचर।

·.. किंच रूपान्यत् रूपरूपत्वकलादिमिन्न यच्चर य पृयत्वादिसमवायात कारिकावली। [प्रत्यक्षखण्डम् श्रोतसनिकर्षजन्य ज्ञान श्रोत्रम् । तदर्शयति-तथेति । शन्द प्रान्तभवः । तया शब्दत्व मन्द्रतारादिविशेषश्च श्रुते श्रोनन्द्रियस्य विषय ॥५३॥ उद्भूतरूपं नयनस्य गोचरो द्रव्याणि तद्वन्ति पृथक्त्वसंख्ये॥ विभागसंयोगपरापरत्वे लेहद्रवत्वं परिमाणयुक्तम् ॥५४॥ चक्षुरिन्द्रियसनिकर्षजन्य ज्ञान चाक्षुपं प्रत्यक्षम् । तनिरूपयति-उद्भूत रूपमिति । ततोदकायनुगततेजोरूपाप्रहादुद्भूतेति । तद्वरित उद्भूतरूपवन्ति द्रव्याभ्यपि नेत्रगोचरा । परिमाणयुक्त परिमाणमपि हखदीर्घादिक नेत्र प्रायम्॥ ५४॥ क्रियाजातिर्योग्यवृत्तिः समवायश्च वादृशः॥ क्रिया कर्म जाति सामान्यम् । अयोग्यत्त क्रियाया जातेश्वग्रहणायो. ग्यवृत्तिरिति विशेषणम् । एतच्च पृथक्त्वादीनामपि बोध्यम् । अयोग्यवृत्तीना तेषामप्यमहणात् ताशो योग्यवृत्ति समवायोपि नयनगोचर ॥- गृह्वाति चक्षुः संयोगादालोकोद्भूतरूपयोः ॥ ५५ ॥ चाक्षुषज्ञाने सहकारिण दर्शयति-गृहातीति ! चक्षुर्ने आलोकोत रूपयो संयोमा सदभात्पदार्थ गृहाति अतोऽन्धकारेन चाक्षुष, तनालोकस- योगाभावात् नापि पिशापारिचातुप तनोद्भूतरूपाभावात् । आलोकस्य घटेन संयोग सबध । घटसमवैतादिना तु संयुक्तसमवायादि । उद्भूतरूपस्य तु पटेन समवाय । घटसमवेतादिना तु सयुक्तसमवायादि । तयाच चाक्षुपमात्र प्रत्यारोकोद्भूतरूपोर्हेतुत्व बोध्यम् ॥ ५५ ॥ उभूतस्पर्शवव्यं गोचरः सोऽपि च बचः॥ रूपान्यच्चक्षुपो योग्य । त्वगिद्रियसन्निकर्षजन्य ज्ञान स्पार्शनम् । तदाह---उद्भुतेति । उनस- प्रिय दम्य सोऽप्युद्भूतस्पर्शोपि, चकारात्स्पशव सीतोष्यादिश्च त्वचों गोचर । प्राह्यमुक्त तदपि खवो गोचर इत्खयं ।।- - ·प्रत्यक्षसण्डम् ] मुकावलीकण्ठाभरणसहिता । रूपमत्रापि कारणम् ॥५६॥ द्रव्याध्यक्षे अथ बहिन्यप्रत्यक्षमाने हेतुमाह-रूपमिति । अत्र व्यायक्षे इत्यनि- मश्लोकस्य पदं पूर्वान्वयि । यथा चक्षुरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्ष रूपं कारण तथा- प्रापि त्वगिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षेपि रूप कारणम् । रूपवतामेव घटादीनां त्वाच. बानुपदर्शनानीरूपगगनादौ तदभावदर्शनात् । नच स्पर्शस्यैव कारणत्वं, प्रभाया अप्रत्यक्षत्वापत्तेः । नचोभयोः कारणवं, गौरवादतो रूपस्यैव कारणत्वम् । अत्तो वायो स्पर्शसत्वेऽपि रूपाभावादप्रत्यक्षत्वमिष्टमिति प्राञ्चः। नव्यास्तु वायुं स्पृशामीत्यबाधितप्रतीतिवलाद्वायोस्त्वाचं स्वीक्रियते । तत्र स्पर्शस्य कारणखम् । तथाच द्रव्यस्य चाक्षुषे रूपं त्वाचे स्पर्श कारणमिति न प्रत्यक्षमात्रै रूपस्य कार- णत्वमियाहुः ॥५६॥- त्वचो योगो मनसा ज्ञानकारणम् ।। अथ ज्ञानमाने हेतुमाह-त्वच इति । मनसा सह त्वचो योगो ज्ञानमाने कारणम् । अणुपरिमाणं हि मनो यदा व सफ्वा पुरीतति प्रविशति तदा सुषुप्ता किमपि ज्ञानं न जायते । यदा च ततो नि सूरा लचा युज्यते तदा यथायोग्य ज्ञानानि जायन्ते, अतो ज्ञायवे लमनोयोगस्य ज्ञानमा प्रति हेतुलम् । अन्यथा सुषुप्तावपि ज्ञानं प्रसज्येत । नच त्वमनोयोगस्य ज्ञानमानहेतुत्वे चाक्षुषादिकाले त्वाचमपि स्यादिति वाच्यम् । तत्रानुभवानुरोधेन चानुपादिसामन्यास्त्वाचादिप्रति- बन्धकत्वकल्पनातू॥-- मनोग्राह्यं सुखं दुपमिच्छा द्वेषो मतिः कृतिः ॥५७॥ मानसं प्रत्यक्षमाह-मनोग्राह्यमिति । मतिर्ज्ञानं कृतिर्यन मुखादिकं मनोमायं मनोजन्यप्रलक्षविषय 'इत्यर्थः । एव मुख वादि सुखादिमाश्चात्मापि मनोमाह्य इति बोध्यम् ॥ ५७ ॥ ज्ञानं यनिर्विकल्पाख्यं तदतीन्द्रियमुच्यते ॥ मतिःकृतिरिति ज्ञानस्य मानसप्रत्यक्षविषयत्वमुक्त तर विशेपमाह- ज्ञानमिति । ज्ञान हि. द्विधा निर्विकल्पक सविकल्पकं च । तत्र निष्प्रकारक ज्ञानं निर्विकल्पकम् । सप्रकारकं ज्ञानं सविकल्पकम् । तथाहि. घटचक्षु सनिक ·-- ३२ कारिकावली। [प्रत्यक्षसण्डम् घटोऽयमिति घट-पटत्व वैविध्यावाहि ज्ञानं जायवे तत्सविकल्प, घटमह जाना- मीसनुव्यवसायेन चेद विषयीक्रियते । विशिष्टज्ञाने च विशेषणज्ञान (विशेष्यज्ञान च) कारणमिति सविकल्पज्ञानात्प्राग् घटघटत्वमानावगाह वशिट्यानवगाहि ज्ञानमपेक्षितं तदेव निर्विकल्पम् । ननु पटपटत्वसन्निकटमिन्दिय तद्वषिष्टयमप्य- वगाहतामिविचेन । तस्य वैशिष्ट्यावगाहित्वे सविकल्पतापत्या वनापि विशेषणा- दिज्ञानापेक्षायामनवस्थापत्ते । तत प्राथमिक ज्ञानं वैशिष्ट्यानवगाहि खीकार्यम् । ताशस्य चानुव्यवसायादर्शनादतीन्द्रियत्वमिति :- महत्वं पड्विधे हेतुरिन्द्रियं करणं मतम् ॥ ५८ ॥ विपयेन्द्रियसंवन्धो व्यापारः सोऽपि पड्विधः ॥ निरूपिते षड्विधप्रसक्षे हेतुमाह-महत्त्वमिति। महत्त्वं परिमाणविशेष । परमाणौ तदभावान्न प्रलक्षम् । गगनादौ तत्सत्वेऽपि रूपाधभावान प्रत्यक्षम् । महत्त्वस्यालोकवान्यवत्समवेतादिप्रसझे सनिकी उच्चैया । इन्द्रियमिति । इन्द्रिय षड्विधप्रत्यक्षे करण मतम् । विशेषतथाषे चक्षुस्त्वाचे त्वगिसाधुकं, सामान्यत प्रत्यक्षे इन्द्रियमित्यर्थ । ननु करण नाम असाधारण कारण तत्रा. साधारण्य नाम व्यापारव वमिति वक्तव्यम् । तदिन्द्रियेषु को नाम च्यापारो यद्वत्तया तेषा करणवममिलप्यत इत्साशासाह-विपयेन्द्रियेति । अत्र व्यापारपदस सचिकर्षमानेमिनायो बोध्योऽन्यथा [ तबन्यत्वे सति तज्जन्यज- नको न्यापार इत्युक्त ] धोबसबन्धेऽध्यातिप्रसवत्सबन्धस्य समवायस्य निस्स- सवन्धरवेन तदजन्यत्वात् । सनिक विभजते--सोऽपीति । सयोग , संयुक्त समवाय , सयुक्तसमवेतसमवाय , समवाय, समवेतसमवाय , विशेषणविशेष्य- भावश्चति पविध सन्निकर्ष ॥ ५० ॥-- द्रव्यग्रहस्तु संयोगात्संयुक्तसमवायतः ॥ ५९ ।। द्रव्येषु समवेतानां तथा तत्समवायवः ।। तत्रापि समवेतानां शब्दस समवायतः॥६॥ तद्वत्तीनां समवेवसमवायेन च ग्रहः ।। विशेपणतया तद्वदभावानों ग्रहो मवेद ॥ ६१॥ १ ससर्गः । शनविषयक शानमनुव्यवसायात्मानम् । ३ वात्पर्यम् ।

·प्रत्यक्षसण्डम् ] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । । तन प्रथममुदाहरति-द्रव्यग्नह इति । द्रव्यप्रहो द्रव्यप्रत्यक्ष संयोगादि- न्द्रियसयोगात्सनिकोद्भवति । तनापि चाक्षुपे द्रव्यप्रत्यक्षे चक्षु संयोग , स्पार्शने स्वक्सयोग इति विशेषाद्वितीयमाह-संयुक्तसमवायत इति। द्रव्येषु घटा- दिपु समवेताना रूपादिगुणानां चलनपतनादिक्रियापदा घटत्वादिसामान्याना वा प्रह संयुक्तसमवायतः सन्निकर्षाद्भवति । चधुरादि-सयुक्त घटादी तेषा समवायात् । तनापि द्रव्यसमवेतानां चाक्षुप चक्षु सयुक्तसमवायात्, स्पार्शन सक्सयुक्तसमवायाद, घ्राणज प्राणसयुक्तसमवायादित्यादिविशेष ऊय । तृतीय- माह-तथेति । तथा पूर्ववत् । तत्रापि द्रव्यसमवेतेषु गुणादिश्वपि समवेताना रूपत्वनीलखादिसामान्यानो ग्रहण तत्समवायत. इन्द्रियाणां सयुक्तसमवेत- समवायसनिकषांजायते । इन्द्रियसयुक्त द्रव्ये समवेतगुणादिषु सामान्याना सम- वायात् । अनापि विशेष पूर्ववत् । चतुर्थमाह--शब्दस्येति । शब्दस्य समवायत समवायसनिकर्षण ग्रहणम् । शब्दो हि श्रोण गृह्यते भोन च कर्ण- शकुल्यवच्छिन्न नम एव । शब्दश्चाकाशगुण गुणगुणिनोश्च सबन्ध समवाय इल्युक प्राक् । पञ्चममाद-तवृत्तीनामिति । शब्दसमवेतानां शब्दत्वारीना प्रत्यक्ष समवेतसमवायेन जायते । श्रोत्रसमवेते शम्दै तेषा समवायात् । अथ पप्ठं सन्निकर्षमाह-विशेपणतयेति । अभावाना प्रहो विशेषणताख्य- सनिकषण भवति । भूतले पदो नास्तीसन भूतलाधिकरणकघटप्रतियोगिका. भावोऽधिकरणबद्धन्द्रियेण गमवे । तन सनिकर्ष विना प्रहणायोगादिदिय- स्थाभावेन सनिकों वाच्य । स च न सयोग सभवति । अभावस्थादव्यत्वा- मापि समवायः, अयुतसिध्यभावात् । नापि संयुक्तसमवायादिरिन्द्रियसयुक्त भूत- लादावभावस्य समवायाधभावास्किंतु परिशेषातर विशेषणविशेष्यभाव एवं संनिकर्ष । तत्रापि भूतले घटाभाव इत्युलेखे भूतल विशेषणमभावश्च विशेष्य , घटाभाववभूतलमियुरेखे भूतलस्य विशेष्यत्वमभावस्य विशेषणत्वमिति बोध्यम् । विशेषणविशेष्यभाव विशेषणविरोष्यस्वरूपमेव नातिरिक्त सबन्ध । तत्रापि भूतलादो घटाभावादि सगुक्तविशेषणतया गृह्यते । रूपादा रसायभावसु रायुक- समवेतविशेषणतया, रूपलादो रसत्याद्यभाव सयुक्तसमवेतसमवेत विशेषणतये. साहनीयम् ॥ ५९-६॥

·३४
कारिकावली।
[प्रत्यक्षसण्डम्
यदि स्यादुपलभ्येतेत्येवं यत्र प्रसज्यते ॥
प्रत्यक्षं समवायस्य विशेषणतया भवेत् ॥ ६२॥
ननु यदीन्द्रियेण विशेषणतासनिकणाभावो गृह्यते तदान्धकारेऽपि घटाभाव-
चाक्षुष किं न जायते तथा स्तम्भे पिशाचासन्ताभावस्यापि चाचपं स्यात्ततेन्द्रिय
संबद्धविशेषणतायाः सत्त्वादित्याशयाह-यदीति । यदि प्रतियोगी स्यात्तदोपल-
भ्येतेलेवं याप्रसज्यवे प्रसन्जयितुं शक्यते तनेवाभावग्रहो नान्यत्रेति भाव. अय-
मर्थ ---भूतलादौ घटादिज्ञाने तदभावज्ञानं न जायते,तेन प्रतियोग्यनुपलब्धि.
रभावमहे सहकारिणी । कचित्तत्सत्त्वेऽप्यभावाग्रहात्तस्या योग्यत्वमपेक्षितं, तच
प्रतियोगिसत्त्वमसअनासक्षितप्रतियोगिकत्वं प्रतियोगिनोऽभावप्रतियो-
गिनो घटादेदि स्यादिति सत्त्वप्रसअनेन प्रसअितस्तदोपलभ्येवेत्युपलब्धिरूप.प्र.
तियोगी यस्याः सानुपलब्धिरभावप्रत्यक्षे हेतुः । तथाचालोकवति भूतलादी तथा
प्रसजयितुं शक्यतयाऽभावो गृह्यते । अन्धकारे तुन तथा प्रसजयितुं शस्यते,
वन पटसत्वेऽप्यालोकाभावेन तदनुपलम्भसमर्थनात् । अवो न तम पटाभावचा.
शुपम् । खाचं तु तदभावप्रत्यक्ष तमस्यपि भवत्येव । यद्यन घटः स्यात्तदा त्वचा
भूतलमिवास्पृश्यत न स्पृश्यतेऽतो नास्तीयारादनसंभवात् । एवं खम्मे पिशाचा-
खन्ताभावोऽपि न चपा गृह्यते । यथन पिशाच. स्यात्तदा स्तम्भ इवायस्यठेति
प्रयायिनुमचक्यत्वात्तन पिशाचसात्वेऽपि नीरूपदव्यतया तदनुपलम्भसमर्थनस-
भवात् । स्वम्मे पिशाचान्योन्याभावसु खत एव यदि खम्मे पिशाचत्वं स्यातदा
खम्भवमिवोपलभ्येत योग्मत्तिजातीनामपि योग्यत्वादिसापादनात् । एवं रूपाय-
मावो नेग्रेण गन्धाभावो प्राणेन रसाभावो रसनया गन्दाभावः धोण मुखाय-
भादो मनसा मत इलादि भोप्पम् । एवेनानुपलब्धः पृथक् प्रमाणत्वमपास्तम्।
अपिहरणमहणार्थमावसरेनानुलिपिसाहन्दियेणेवाभारमहोपपत्तावनुपलम्पैः
पृपाप्रमाणस्वम्सनस्पानुचितत्वादिति । विशेषगतासनिकस स्थलान्तरमाह-
नरपसमिति। नीलो पट इलन नीलगिरिए पर्ट ग्रामपंटनीलं तदेशिष्ट
भारगाहवे। तत्र पर्ट ट्रम्प योगेन, तदननाय च मयुखरामरायेन गमाल ।
समायसिन राशिणाचीति चोप्पम् । तत्र प्रयोगापना
मिठामबन्यः परिशिप्पते । तत्रापि पटादो नीलादिरामरायः मंगुपि-
पमा, नीलादो मीमादिगमगारः संयुषगमरणिवपेलारि .
पोयम् ॥११॥

·प्रत्यक्षखण्डम् ] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । अलौकिकस्तु व्यापारस्त्रिविधः परिकीर्तितः ॥ सामान्यलक्षणो ज्ञानलक्षणो योगजस्तथा ॥ १३ ॥ लौकिकालीकिम्भेदेन प्रत्यक्ष द्विधा । तनाय पोढा सनिकर्षजन्य निरूपितम् । अथ द्वितीय निरूपयितु तद्धतुसन्निकर्ष विभजते-बलोकिक इति । तदे- वाह-सामान्येति ॥ ६३॥ आसत्तिराभयाणां तु सामान्यज्ञानमिष्यते ॥ तदिन्द्रियजवद्धर्मवोधसामग्र्यपेक्ष्यते ॥ ६४॥ तत्र प्रथम दर्शयति-भासत्तिरिति।सामान्यज्ञान सामान्यविषयक ज्ञान- माश्रयाणा सामान्याश्रयाणामासचि. प्रत्यासत्तिरित्यर्थ । तथाच सामान्य लक्षण खरूप यस्य स सामान्यलक्षण सनिक इत्यर्थ । एकर धूमे वहिसबन्ध गृहीतवतो नरस्य वूमो वडिव्याप्योन वेति सशयोजायते तनिवारणाय तर्क उपदि- श्यते इत्यविवादम् । तर सनिकृष्टधूमस्य सयोगेनोपस्थितिरितरधूमाना वहीना च केन सनिवपणोपस्थितिरिति विवक्तव्यम् । उपस्थिलभावे च सराय एव नोपपद्येत लौकिकस्य च सयोगादेखनासभवादलौकिक स आधीयते । तथाहि । सनिकृष्ट- बूमवहिन्यतिनिधधूमलवहिलसामान्यज्ञानलक्षणसामान्यप्रत्यासत्त्या धूमत्ववति- खाभयाणा सकल वूमवहिव्यपीनामुपस्थितिर्जायते । तत सशयोपपत्ति । एव यूनीपटलेऽपि धूमभ्रमस्थले भ्रमरूपधूमत्वज्ञानेन सकलधूमभानम् । एव यनको घटादियेन सबन्धेन यत्र ज्ञातवदनन्तरं तेन सबन्धेन तद्धटवता सर्वेपा भानमपि सामान्य लक्षणयैव । सामान्य च तर घट एव तज्ञानेन तदाश्रयाणा- मुपस्थिति । ननु सामान्यमेव प्रसासतिरस्तु किं सामान्यज्ञानपर्यन्तधावनेन । तथा चैकन गृहीतधूमलादिसामान्यरूपसन्निकर्पण सक्लतदाश्रयधूमादिशान मुसुपादमिति चेन्न । नित्यसामान्यस्थले तनिर्वाहेऽप्यनित्यसामान्यस्थले तदनि- हात् । तथाहि । घटनाशेपि घटवत सरणे सति सकलघटवता भान जायदे तन जायेत । तर घटापसामान्यस्य नाशात् । म मते तु तमाशेपि स्मरणरूप- तज्ज्ञानसभिक्ण तदाश्रयाणा भानमुपपद्यते । ननु चक्षु सयोगादिक विनापि यत्र सामान्यज्ञान तन तदाश्रयाणां किमिति न चाऽष प्रत्यक्ष जायते तत्राह- तदिन्द्रियजेति। तानि चक्षुरारीनीन्द्रियाणि वेभ्यो जायवे य तदर्मबोध पा सामान्यायाणी धर्म सामान्य तस्य बोधो ज्ञान तस्य सामग्री चक्षुरादिसयोगा- ·कारिकापली। [अनुमानखण्डम् लोकसयोगादिका सा अपश्यते बहिरिन्द्रियेण सामान्यलक्षणया ज्ञाने जननीये इति शेष । तेन नान्धकारादौ चक्षुरादिना तत्प्रसग । लौक्किचाचपादिकमलौकि- कचाक्षुपादेापवम् । व्यापकाभावे व्याप्याभाव उचित एवेति भाव ॥६४॥ विपी यस्य तस्यैव व्यापारो ज्ञानलक्षणः ।। द्वितीयमलौकिकसन्निवर्षमाह-विपयोति । स बोधो यस्य विषयी यद्वि- षयक तस्यैव बोधविषयस्यैव प्रसासत्ति नलक्षणो व्यापार समिको द्वितीय इत्यर्थ । सामान्यलक्षणा तु ज्ञानविषयाश्रयाणां प्रत्यासत्तिर्ज्ञानलक्षणा तु ज्ञान- विषयवेति भावः ॥ योगिनो द्विविधाः प्रोक्ता युक्तयुञ्जानभेदतः ॥६५॥ युक्तस सर्वदा भानं चिन्तासहकतोऽपरः ॥ इति प्रत्यक्षम् ॥ योगजधर्मेण योगिन एव पश्यन्ति नान्य इति तदेविष्य दर्शयतियोगिन्द्र इति ॥६५॥ इति प्रत्यक्षम् ॥ व्यापारस्तु परामर्शः करणं व्याप्पिीभवेत् ॥ अनुमाया अयादमिति निरूपमति-व्यापारस्त्यिति । परामरत्वेन परामर्शजन्य ज्ञान- मनुमिति. परामर्शजन्ये परामर्शप्रलक्षादावविव्याप्तिवारणाय परामस्पेनेति । परामर्शप्रत्यक्षादी विषयत्वेन हेतुत्व न परामत्वेनेति नाविप्रराज अनुमिति- सरगमनमानम् । न्यापारसय कारण करणमिति व्यापारप्रदर्शनपूर्वकमनुमिति- बरणमाह-म्यापारस्त्यिति । अनुमायामनुमिविरूपाचभूतो पराम म्यागर , न्याप्तिपीयोहिनन करण भवेत् । अग्रेय प्रक्रिया देतो हि महानसादो भूमदारियाहचर्य नियमेनोपसन्या या भूमसमामिरिवि धूभेऽमति महावि मचिमिरितिरमुपागतसते या मंदिहान सपाधविहामरेसावीणो दुस्संस्थाहीत भूमो बहिन्याप्य इति न्यात सातास न्यामिशानम् । ततो गहिन्यापधूमपानय गिरिमिलनुसंधते । अयं पिरामर्श तक की भिडायरसमिरम्म. निरिउम्पानामयामनिता. समानिनामा, ·व्याप्तिनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। मानयं गिरिरिति खार्थानुमितिस्पद्यते इति तदन व्याप्तिस्मरणहां व्याप्तिशानं परामर्श द्वारीकसानुमिति जनयद्यापारवत्कारणतया करणं भवति । परामर्शस्तु च्याप्तिज्ञानतो जातस्त्रजन्यानुमितिमव्यवधानेन जनयन्व्यापारतां भजत इति । नच परामर्शस्वव करणत्वं वन व्यापाराभावात् । ज्ञायमानं लिङ्गं तु करणं नहि ॥१॥ अनागतादिलिङ्गेन न स्वादनुमितिस्तदा ।। प्राचीना व्याप्यत्वेन सायमान लिगमेव स्वज्ञानं द्वारीकृत्यानुमिती करणमिति वदन्ति । तद्रूपयति-शायमानमिति । ज्ञायमानमभ्यादिव्याप्यवज्ञानविप- यीक्रियमाणं ठि धूमादिकमन्याद्यनुमितौ करणं न ॥ १॥ प्रतिज्ञावेऽर्थे युक्ति दर्शयति-अनागतादीति । अनागवं भावि आदितोऽजीतं गृह्यते । इदं स्थलं चहिमद्भविष्यति भाविधूमवत्वादिदं पहिमदभूदतीतधूमवत्वादिवि विधयाती- तानागतलिङ्गतोऽप्यनुमितिजीयते । यदिच ज्ञायमानलिदस्य करपत्वं स्यात्तदा सा न जायेत । तदानीमनुमितिकरणय लिजस्याभावात् । मन्मवे तु लिशाभावेऽपि तानसत्याध्याप्तिज्ञानसभपादनुमित्युपपत्तिः ॥१॥- व्याप्यस पक्षवृत्तित्वधीः परामर्श उच्यते ॥२॥ ननु के परामर्शो यं व्यापारमादाय व्यानिशानमनुमिति जनयतीत्याराला परामर्श लशयाते~-व्याप्यस्येति । व्याप्यस्य च्यात्याश्रयस्य पक्ष रत्तित्वधीः पक्षरत्तित्वज्ञानं पक्षण सह वैशिघ्यावगाहिज्ञानं परामर्श इत्युच्यते । स च क्वचि- पक्षविशेष्यकः । यथा वहिव्याप्यधूमवानयं पर्वत इति । कनिधाप्यविशेष्यकः यथा पर्वतेमिव्याप्यधूम इति परामर्शद्वविध्यादनुमितेरपि द्वविध्यं, तनाद्यादमि- मान्पर्वत इति पक्षविशेध्यिका । द्वितीयात्पर्यवेऽनिरितिसाध्यविशेध्यिका द्विविधा- दपि परानातक्षविरोज्यिकैवानुम्मितिरिति तु नव्याः। व्याप्तिः साध्यवदन्यसिन्नसंवन्ध उदाहतः ॥३॥ ननु न्यातिः का दामयतया लिगस व्याप्यत्वमनिधीयत इत्याराना च्याति निरूपयति-व्याप्तिरिति । साध्यं वळपादितद्वान्महानसादिस्तदन्यो जनहृदादिस्वदरतिवं धूमस्पेति लयणसमन्वय. धूमवान्वहेरिलादी साध्यवद- न्यलिसप्ताय पिण्डादी बहेः सत्त्वाभाविव्याप्तिः । ननु समदायेन वहिमतो- यहपवयवादन्यासन मझनसे वर्वमानत्वादमस्याच्याप्तिरिति वाच्यम् । माध्य- ·[व्याप्तिनि० ३८ कारिकावली। तावच्छेदकसबन्धेन साध्यवत्त्वस्य विवक्षणात् । तथा च प्रकृते साध्यतावच्छेद- कसबन्ध सयोगस्वेन सबन्धेन साध्यवानेव महानसादिर्न साध्यवदन्य इति तवृत्तिधूमे नाभ्याप्ति । साध्यवदन्यश्च साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्प्रतियोगि. ताकभेदवान्बोध्य ।तेन साध्यवन्महानसादिप्रतियोगिकान्यत्वस्य धूमादिमति पर्व- तादौ सत्त्वेऽपि नाव्याप्ति । हेतुतावच्छेदकसबन्धेन साध्यवदन्यारत्तित्व वाच्यम् । तेन साध्यवदन्यस्मिन्यूमावयवे समवायेन धूमस्य वृत्तित्वेऽपि नाव्याप्ति , हेतुता- वच्छेदको य सयोगसबन्धस्तेनावृत्ते । नचैवमपि धूमवान्वहेरिसत्र व्यभिचारि- ण्यतिव्याप्ति , साध्यवदन्यसिहदे वढेरवृत्तित्वादिति वाच्यम् । साध्यवदन्या- त्तित्वमिस नात्तित्वस्य वृत्तित्वसामान्याभावरूपस्य विवक्षणात् । बृत्तित्वसामान्या- भावो नाम तादृशत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव । प्रकृवे च वही साध्य- वदन्यहदवृत्तित्वाभावसत्त्वेऽपि साध्यवदन्यतसाय पिण्डवृत्तित्वसत्त्वान तादृश वृत्तित्वसामान्याभाव इति नातिव्याप्ति ॥३॥ अथवा हेतुमनिष्ठविरहाप्रतियोगिना ॥ साध्येन हेतोरैकाधिकरण्यं व्याप्तिरुच्यते॥४॥ ननु अभिषेय प्रमेयत्वादित्य नाव्याप्ति साध्यस्याभिधेयत्वस्य केवलान्वयितया सर्वस्याभिधेयत्वेन साध्यवदन्याप्रसिद्ध । किच सत्तावाजातेरिल्यादौ साम्यवदन्य स्मिन्मामान्यादौ हेतुतावच्छदकसमवायसबन्धेन वृत्तित्वाप्रसिद्धरत्र्याप्तिरित्यतो ल- क्षणान्तरमाह-अथवेति । हेतुर्विद्यते यस्मिन्स हेतुमान् हेत्वधिकरण तनिष्ट- स्तदृत्तियों विरहोऽत्यन्ताभावस्खदप्रतियोगिना साथ्येन सह हेतोरैकाधिकरण्य सा मानाधिकरण्य व्याप्ति । हेनुसमानाधिकरणासन्नाभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधि- करण्य व्याप्तिरिति भाव । तथाच न कुनाप्यव्याप्ति । धूमसमानाधिकरणात्यन्ता भावस्य प्रतियोगिनो घटादयोऽप्रतियोगी च साथ्यो वहिस्तत्मामानाधिकरण्य धूम- स्पेति । केवलान्वयिसाध्यकेऽपि प्रमेयत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावो घटाद्यभाव- स्तदप्रतियोगिना साध्येनामिधेयत्वेन सामानाधिकरण्य प्रमेयस्वस्येति । एव सत्ता वाजातेरित्सनापि जातिसमानाश्रयासन्ताभावाप्रतियोगिना साध्येन सत्तासामान्येन समानाधिकरणत्व जातेरिति सर्वमनाविलम् । ननु वहिमान्धूमादित्यवाव्या तमिद लक्षण,पर्वतीयधूमाधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वान्महानसीयवहेरिति चेन्न । समानाधिकरणयोाप्तिविवक्षणात् । ननु तथापि घटो द्रव्य गुणकमान्य १ एव व्याप्तिनिरुक्तौ च ।

·पक्षतानि.] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। ३९ स्वविशिष्ट सत्त्वादिलनाध्याप्ति । विशिष्टसत्ताया शुद्धसतायाश्चक्येन शुद्धसत्ता समानाधिकरणोऽभाव गुणादिनिष्ठासन्ताभावस्तत्प्रतियोगित्वा व्यवस्येति चेन्न । अधिकरणस्य हेतुतावच्छेदकावच्छिन हेत्वधिकरणत्वस्यामिप्रेतत्वात् । अन हेतुता- वच्छेदक न शुद्धसत्त्व किंतु विशिष्टसत्त्वम् । ततो गुणादे शुद्धसत्ताधिकर- णत्वेऽपि हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविशिष्टसत्तारूपहेत्वधिकरणत्वाभावान्न दोष । ननु तथापि वहिमान्धूमादित्ययाव्याप्ति समवायेन धूमाधिकरणधूमावयव- निष्टोऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वाद्वहेरिति चेन्न । हेतुतावच्छेदकसवन्धेन हेलधिकर- गलवाञ्छनात् संयोगेन धूमवन्निष्टाभावाप्रतियोगित्वाद्वहेर्न कोऽपि दोप । ननु तथापि कपिसयोगी एतदृक्षत्वादिलनाव्याप्ति एतदक्षत्वसमानाधिकरणो मूलाव- च्छेदेन कपिसयोगात्यन्ताभावस्वत्प्रतियोगित्वात्वपिसयोगस्येति चेन्न । असन्तामा वस्य प्रतियोगिव्यविवरणलागीकारात् । अन तु सयोगसमानाधिकरण एव समो. गायन्ताभाव इति न दोप । ननु तथापि वहिसाध्यकेऽव्याप्ति धूमाधिकरणे पर्व तादौ समवायेन यो वयभावस्त प्रतियोगित्वाद्वहरिवि चेन्न । साध्यतावच्छेदक्सव न्धेन प्रतियोगिव्याधिकरणत्वस्वीकारात् । तथाच धूमाश्रये सयोगेन पहिसवात्सम- वायेन वदरभावस्योक्तसबन्धेन प्रतियोगिन्यधिकरणलाभावान्नाव्याप्ति निनु तथापि गुणवान्द्रव्यत्वादिसनाव्याप्ति । द्रव्यसाधिकरणनीलघटादिवृत्तिपीतरूपाद्यभावप्रति योगित्वाद्गुणस्यति चेन्न । ताराप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साभ्यसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तिस्वपरिग्रहात् । पीतरूपाभावस्य न गुणत्व प्रतियो- गितावच्छेदकमपि तु पीतत्वमिति नाव्याप्ति । अय निर्गलितार्थ -हेतुतावच्छे दकसबन्धन हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरण वृत्तिय साध्यतावच्छेदकसबन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणात्यन्ताभावस्तत्प्रतियोगितानवच्छेदकसाथ्यतावच्छरकावच्छि- नसाध्यसामानाधिकरण्य व्याप्तिरिति । हेतुतावच्छेदकीभूतधूमत्वावच्छिन्नस्य हेतु तावच्छेदकीभूतपयोगस्यन्धेनाधिकरण महानसादितनुत्तिर्य साध्यतावच्छेदक- सयोगसबन्धन प्रतियोगिव्यधिकरण पटाद्यभावस्तरप्रतियोगितानवच्छेदक साध्य. तावच्छेदक वहिल तदवच्छिन्न य साध्यो पहिस्वसामानाधिकरण्य धूमव्याया- स्येति ॥ ४ ॥ सिपाधयिपया शून्या सिद्धिर्यप न तिष्ठति ॥ स पक्षस्तन वृचिवज्ञानादनुमितिर्भवेत् ॥ ५ ॥ ननु व्याप्यस्य पत्तित्वज्ञान परामर्श इत्युक्त तत्र पक्ष.क यन तादशव्याप्त्या- ·फारिकावली। [पक्षवानि. श्रयस्व वृत्तिल जायतेलााहुण्या परिशयति-सिपाधयिपयेति । साधरित मनुमानुनिया सिपाधपिपा तसा शून्या उदभावनिमिया सिसि साध्यज्ञान पर न विष्टति स पक्षवत्र पक्षे हेतो तित्वज्ञानादनुमिविर्भवेत् । भय भाव-विपा- परिपारिरहण्डकृतनिध्यभार पाहा, ददाश्रय पक्ष सिदिसनेऽनुमित्यदर्शना- सियभाव इत्युक्तम् । पचित्सिदिसत्वेऽपि सिपाधविषयानुमितिदर्शनात्तिसाध. विपाविरहसहरवेति सिद्धिविशेषणम् । अन सिपाधयिपाभावो विशेषण सिदितु विशेष विभिटाभावय पक्षातर विवियनावविधाविचिद्विशेषणाभावाद पा देवदत्तसत्त्वेपि दण्डाभावेन दम्पभाव । कचिद्विशेष्याभावात् , यथा दण्डस- त्वपि देवदत्ताभावेन दण्मभाव । विदुभयाभावायथा देवदत्तदण्डयोरभावेन दण्ज्यभाव । एव यर उिपाधविपासि विदिरप्पखि वन सिपाधयिपाभावरूप- विशेषणाभावप्रयुक्तविधियाभावसत्वासमता । यन सिपाधयिषा भाखि सिद्धिरपि नानि तत्र विशेष्याभावप्राकविशियाभावात्पक्षता । यत्र विषाभविषास्ति सि- दिच नास्ति तनोभयाभावप्रयुक्तपि भिटाभावात्पक्षता । पन सिपाधविषा नास्त्रि सिद्धिरस्ति तम न पक्षदा वनोमयसत्त्वेन विशिष्टाभावाभावात् । नव विपाधयि- पामात्र पसता ता विनापि गाउँतादिना जरदानुमानात् । नापि विधभावमान विद्यावपि सिपाधयिषयानुमिविदर्शनात्सिद्दे प्रतिबन्धक वासिपाधमिपायाथी तेतकलात् । नापि सदिग्धपाध्यवरत पक्षवा, विनापि संदेह स्खलितादिना खन. मिन्वनुमितिदर्शनादो विधिटामाद एव पक्षता । एतादृयपक्षताधये व्याप्यस्य त्ति-वज्ञानात्वार्थानुमितिर्जायते । परायांनुमितिलु पचावयववाक्यप्रयोग तन्या । पचावयवास्तु प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि । "प्रतिज्ञा साध्यवत्वेन पक्षस्य वचन मता। पञ्चम्यन्त वचो हेतु स्वाडिंगप्रतिपादकम् ॥१॥ व्याप्टेनिकषक वाक्यमुदाहरणमिष्यते ॥ पक्षे हेतपसहारो भवेटुपनयतथा ॥२॥ पक्षे साध्योपसहारो भवेनिगमन तया ॥" पर्वतो वहिमानिति प्रतिज्ञा, धूमवत्वादिति हेतु । यो यो धूमवान् सस वद्विमान् यथा महानसमित्युदाहरणम् । तथाचायमित्युपनय । तस्मात्तधेतिनिग मनम् । व्याप्तिश्चान्वयरूपा व्यतिरेकरूपा तद्भेदेन च हेतोरन्वयित्व व्यतिरेकिरव मन्वयव्यतिरेकित्वमिति विघ्यम् । तत्पर्य खयमले निरूपयिष्यति । १प्रविन भमविषयकत्वमुक्त्वम् ।

·। हेत्वाभासनि०] "मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। ४१ अनकान्तो विरुद्धश्चाप्यसिद्धः प्रतिपक्षितः। कालात्ययापदिष्टश्व हेत्वाभासाश्च पञ्चधा ॥६॥ प्रसहावाभासानिरूपयति-अनैकान्त इति । अनुमितितकरणान्यवर- प्रतिवन्धकयथार्थज्ञान विषयत्वं हेत्वाभासत्वम् । वे च पञ्च । तमानकान्त सव्य- भिचार , प्रतिपक्षित प्रतिपक्षो जातोऽस्थति प्रविपक्षित सत्प्रतिपक्ष इसर्थ । कालाखयापदिष्टो बाधित ॥६॥ आय: साधारणस्तु सादसाधारणकोऽपरः ।। तथैवानुपसंहारी त्रिधाउनैकान्तिको भवेत् ॥ ७॥ तत्रानकान्तिक विभजते-आद्य इति ॥ ७॥ यः सपक्षे विपक्षे च भवेत्साधारणस्तु सः॥ साधारणानेवान्तिक दर्शयति-य इति । यो हेतु सपक्षे निश्चितसाध्यवति विपक्षे निश्चितसाध्याभाववति च भवेत् पर्ववे स हेतु साधारणो मत । विपक्ष- वृत्तित्व विरुदेऽप्यस्तीति तद्वारणाय सपक्षेति । यथा पर्वतोऽमिमान्दव्यत्वादिति । द्रव्यत्व हि वहिमति महानसादी तदसन्ताभाववति च हृदेऽपि वर्तत इत्यस्य साधारणानकान्तिस्त्वम् । अनेन व्याप्तिज्ञान प्रतिवध्यते । यस्तुभयसाधास्त्तः स त्वसाधारणो मतः ॥ ८॥ द्वितीयानकान्तिकमाइन्यस्थिति । यो हेतुरुभयस्मात्सपशाद्विपक्षाच व्या- वृत्त उभयनापि न वर्तते सोऽमाधारणो मत । यथा शब्दो निस शब्दत्वा- दिलन नित्यत्वं येषु निश्चितमाशादिषु ते सपक्षा । येषु नित्यत्वाभावो निश्चितो घटादिषु ते विपक्षा उभयत्रापि शब्दल हेतुर्न विद्यते तस शब्दमात्रवृत्तित्या. दित्यस्यासाधारणानशान्तिकत्व, फम्मस्य सामानाधिकरण्यप्रतिबन्ध. ॥ ८॥ तथैवानुपसंहारी केवलान्वयिपक्षकः॥ तृतीयानकान्ति माह तथैवेति । केवलान्वयी अत्यन्ताभावाप्रतियोगी पक्ष पक्षता यस्य स हेतुरनुपरहारी यया सर्वमनित्य प्रमेयस्वादिस्यत्र सर्वस पक्षत्वा- सामानाधिकरण्यग्रहस्थलान्तराभावाद्यापिसंशयाधायकतयानुपसदारिल दोष । यः साध्यवति नवास्ति स विरुद्ध उदाहृतः॥९॥ एव निविषमनमान्त निरूप्य द्वितीयहेत्वाभासमाह-य इति । यो हेतु ·४२ कारिकावली। [हेत्वाभासनिक साध्यवति सपक्षे नवास्ति स विरुद्ध । अनवकारेण सपक्षमानावृत्तित्वमुच्यते । तेन साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व विरुद्धवम् । यथा घटो निस कृतकवा- दिसत्र कृतकत्व हेतुर्नियेष्वाकाशादियु क्वापि न वर्वते प्रत्युत यन कृतकत्व तना- निसत्वमिति साध्याभावव्याप्ततयास्थ विरुद्धत्वम् ॥ ९॥ आश्रयासिद्धिराया सात्स्वरूपासिद्धिरप्युत ॥ व्याप्यत्वासिद्धिरपरा स्यादसिद्धिरतस्त्रिधा ।। १० ।। तृतीय हेत्वाभास निरूपयितुमादौ तद्धटकामसिद्धिं विभजते-आश्रया सिद्धिरिति ॥१०॥ पक्षासिद्धिर्यत्र पक्षो भवेन्मणिमयो गिरिः॥ आश्रयासिद्धिं दर्शयति--पक्षासिद्धिरिति । यन मणिमयो गिरि पक्षी भवेत्तन पक्षासिद्धिः हेतोराश्रयस पक्षसासिद्धि पक्षासिद्धि । आश्रयासिद्धि- रित्यर्थ । मणिमयो गिरिरमिमान्धूमादित्यत्र गिरि मणिमय इति ज्ञाते सति तन परामर्श प्रतिबध्यते । यथा वा गगनारविन्द सुरभि अरविन्दत्वादित्यनारविन्दे पक्षे गगनीयव नास्ति । पक्षे पक्षतावच्छेदकाभाव आश्रयासिद्धिरित्यर्थ । हृदो द्रव्यं धूमवत्चादत्रासिद्धिरथापरा ॥ ११ ॥ द्वितीयामसिद्धिमाह-इद इति । अपराखिद्धि सम्पासिद्धिरित्यर्थ । हदे पक्षे धूमवत्त्वलक्षणहेतुखरूपमेव नास्ति । यथा वा । शब्दो गुणश्चाक्षुपत्या- दिस्यत्र चाटुपत्व शम्दे नास्येव तस्य श्रावणत्वात् । पक्षे व्याप्यत्वाभिमताभाव खरूपसिद्धिरित्यथ । अनेनापि परामर्शप्रतिबन्ध ॥११॥ व्याप्यत्वासिद्धिरपरा नीलधूमादिके भवेत् ॥ तृतीयामविद्धिमाह-व्याप्यत्वेति। अपरा तृतीया पर्वतोऽसिमानीधूमर दिसन । यद्यपि धूमे नीलत्व वर्तते तथापि नीलधूमत्व न व्याप्यनावच्छेदक गौर- वाकिंतु धूमत्वमेव । तथाच धूमस्याभिव्याप्यत्वेऽपि नीलधूमस्य तथावाभावा याप्यवासिद्धि । आदिपदान काञ्चनधूमादिक गृह्यते । अन धूमे कञ्चनमयत्व नास्त्येवेति तद्विशिष्टधूमस्याव्याप्यत्वापाप्यवासिद्धि । इयमेव साधनाप्रसिद्धि पदेनोच्यठे । साधने साधनतावच्छेदकाभाव साधनाप्रसिद्धि । एव साध्ये साध्यतावच्छेदकाभाव साध्याप्रतिद्धि । सायदैवान्तर्भाव्या । यथापन काधनमयवडिमान्धूमादिलन साध्ये वही काचनमयत्वाभाव । एव सोपाधि ·हेत्वाभासनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । ४३ कोऽपि व्याप्यावासिद्ध एव । यथा पर्वतो धूमवान्वहरिलना धनसयोगवत्त्व- मादायामेधूमव्याप्यता गृह्यते । उपाधिलक्षण च खयमग्रे निरूपयिष्यति । विरुद्धयोः परामर्शो हेत्वोः सत्प्रतिपक्षता ॥ १२ ॥ चतुर्थ हेत्वाभासमाह-विरुद्धयोरिति । यत्र विरुद्धयो परस्परसाध्याभाव- साधकयोहेलो परामर्शो जायते स हेतु प्रतिपक्षित प्रतिपक्षो जातोऽस्येति प्रति- पक्षित । सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थ । पाठान्तरे सन्विद्यमान प्रतिपक्षो यस्य तस्य भाव- खत्तेलर्थ । यथा गन्धो नित्यो घ्राणविषयत्वाद्गन्धत्ववदिति गन्धोऽनिलो जन्य- वाटवदिति च । अनघ्राणविषयत्वेन नित्यख साध्यते । तदभावश्च जन्यत्वेनेति घ्राणविषयत्व हेतु प्रतिपक्षित । अन परस्पराभावव्याप्यवत्ताज्ञानात्परस्परानु मिति प्रतिवध्यते । अन विरुद्धयोरित्युक्त्या यन साध्यतदभावयो सामाना- धिकरण्य न विरुध्यते न तन प्रतिपक्षितत्वमिति सूच्यते । तेन पिसयोगी एतदृक्षत्वात्कपिसयोगाभाववानेतदृशस्वादित्सर न सत्प्रतिपक्षता । सयोगस्या व्याप्यत्तितया शाखावन्छेदेन सयोगवसपि मूलावच्छेदेन तदभावसाधने विरो- धाभावात् ॥१२॥ साध्यशून्यो यर पक्षस्त्यसौ बाध उदाहृतः ॥ उत्पत्तिकालीनघटे गन्धादिर्यत्र साध्यते ॥ १३ ॥ इत्यनुमानम् ॥ पञ्चमहेलाभासमाह-साध्यशून्य इति । यन पक्ष साध्यशून्य साध्या- सन्ताभाववान् प्रमाणान्तरेण निश्चितोऽसौ बाधस्वद्वान्हेतुर्वाधित इत्युच्यते । यथोसत्तिकालीनो घटो गन्धवान्पृथिवीलादियन घढे गन्धसत्वेऽप्युत्पत्तिका- लावच्छेदेन तत्र तदभावो निश्चित । प्रथमक्षणे द्रव्यस्य निर्गुणत्वखीकारात्सम- वायिकारण विना कार्योपत्त्यसभवात् । कारणस्य कार्यपूर्ववर्तित्व नियमात् । तधार द्रव्य प्रभमक्षणे खयमुत्पद्य क्षणान्तरे स्वगुण जनयतीत्यभ्युपगन्तव्यम् । ततश्च प्रथमक्षणावच्छेदेन घटे गन्धवत्वसाधने वाघ । एव वहिरनुष्णो द्रव्यत्वा- दित्यत्र स्पार्शनप्रलक्षेण बहावुष्णवनिश्चयादाध । एवं मूलावच्छेदेन सयोगाभा- ववति वृक्षे मूलावच्छेदेनेय सयोगसाधने वाध । अत्र बाधितसमविपक्षयो सा- शादनुमितिप्रतिबन्धक्वमितरेषां तु तत्करणपरामर्शदिनविबन्धद्वारा परपरयानु- ·[शब्दख ४४ कारिकावली। मितिप्रतिबंधकत्वमतोऽनुमितितकरणान्यतरप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वं हेत्वा. भासत्वमिति निष्कर्षः सिद्धः ॥ १३ ॥ इत्यनुमानम् ॥ ग्रामीणस्य प्रथमतः पश्यतो गवयादिकम् ॥ सादृश्यधीर्गवादीनां या स्यात्सा करणं मतम् ॥१॥ वाक्यार्थस्यातिदेशस्य स्मृतियापार उच्यते ।। गवयादिपदानां तु शक्तिधीरुपमा फलम् ॥ २ ॥ इत्युपमनम् ॥ उपमितिं दर्शयति-ग्रामीणस्येति । यत्र ग्राम्यजनः खयं गवयपदवाच्या मजानानो गोसदृशो गवय इति कुतश्चिन्छुत्वा कदाचिनं गतो गोसदृशं पिंड दृष्ट्वातिदेशवाक्याथ स्मृला तर गवये गवयपदवाच्यत्वं गृह्णाति तत्र गवये गवय- पदवाच्यत्वज्ञानमुपमितिस्तत्र करणं व्यापार चाह ग्रामीणस्येति । ग्रामीणपदेनार- ण्यापशौ खतः शकिज्ञानराहिसं ध्वन्यते । प्रधमत इति सकृदुपमित्या गवयमात्रै सामान्यलक्षणसनिकर्षण गवयपदवाच्यत्वज्ञाने जाते पुनर्गवयान्तरं दृष्ट्वा उपमि- तिर्न कल्प्येत्यर्थः । गवयादिकं पश्यत इति सादृश्यज्ञाने उद्बोधकसमवधानमुकम् । गवारीना सादृश्यधीःअयं पिंडो गोसहरा इति शानं करणमुपमितावसाधारण कारण अविदेशवाक्यार्थस्सरणं द्वारीकृत्योपमितिहेतुन्वात् अतिदेशस्य गोसद्दशी गवय इति सादृश्ययोधकवाक्यार्थस्य स्मृतिः सादृदयज्ञानतो जाता तबन्योप- नितिजनिकेति व्यापार उच्यते गवयादिपदानां शक्तिधीर्गवयादिपिंडेषु वाचकत्वसकेतज्ञानमुपमा उपमितिः फलम् ॥ १॥ २॥ इत्युपमानम् ॥ पदज्ञानं तु करणं द्वारं वत्र पदार्थधीः॥ शान्दवोधः फलं तत्र शकिधीः सहकारिणी ॥१॥ अथ शाब्दीमनुभूतिमाह--पदानमिति । गामानयेत्यादि वाक्यं श्रुतवतः पदज्ञानानतरं शजिलक्षणान्यतरसबधेन पदार्थसरणे सति गोकर्मकानयनेऽहं नियुक्त इत्यादिज्ञानमुत्पद्यते स शाम्दबोधः।तर करणादि दर्शयति-पदवानमिति ज्ञाय- मानपदस्य करणत्वे मौनिठोकादौ शाम्दयोधाभावप्रसग इति पदज्ञानमुपा तत्र शाब्दबोधेपदार्थघीः पदार्थसरपंद्वारं व्यापारः तदपि पदजन्यमपेक्षितमन्यया चक्षुरादिना पदार्यशानेऽपि धान्दलारत्तिः शाम्दयोध: me ·- शब्दसं०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। ४५ वत्र पदार्थबोधजनने शक्तिधी सहकारिणी उपयोगिनी शक्तिज्ञानं विना पदज्ञानेऽपि पदार्थस्मरणाभावात् । शतिवारमापदादयमों योद्धव्य इतीश्वरेच्छा- रूपः सकेतः । अन लक्षणाप्युपलक्षणीया । तथाच शक्तिलक्षणान्यतरसबन्धेन पदजन्यपदार्थसरणं व्यापार इत्यर्थः । शक्तिज्ञानं तु व्याकरणादितो भवति । तथाहि- व्याकरणादुपमानात्कोशाद्यवहारतश्चापि ॥ वयस. शेषाद्विश्वेराप्तगिरा गृह्यते शतिः॥१॥ व्याकरणाद्यथा प्रकृतिप्रत्ययादीनाम्, उपमानाद्यथा गाये गवयपवयाच्यत्वज्ञानं, कोशाधमा नीलादिपदाना गुणे गुणिनि च, व्यवहारतो यथा घटमानयेत्यादि- चैनवच प्रेरितमैनकृतघटानयनादिरूपव्यवहारावालस्य ब्युत्सित्सोर्घटपदस्य घटे, वास्यशेषाद्यथा यवमयचरर्भवतीत्यन यवपदस्य 'वसन्ते सर्वसस्याना जायते पत्र- शातनम् । मोदमानाच विष्ठन्ति यवाः कणिशशालिन' इति नाक्यशेषादीर्पशकवि- शेषे, विवरणाद्यथा तुरगोस्तीत्सनाश्वोऽस्तीति पर्यायेण तदर्थकथने तुरेगपदसावे, आप्तगिरा यथा कोकिलः पिक उच्यत इति पिकपदस्य कोकिले, कचित्प्रसिद्धपद- सानिध्यादपि शतिग्रहो भवति यथा मधुकरः कुरुवे रुतमंबुज इत्यत्र मधुकरस्य श्रमरे इत्यलम् ॥१॥ लक्षणा शक्यसंबंधस्तात्पर्यानुपपत्तितः॥ अथ लक्षणां लक्षयति लक्षणेति । शक्यस्य शक्तिगम्यस्य मुख्यार्यस्य हानेना- हानेनेकदेशहानेन वा खसवयिनि संबंधो लक्षणावृत्ति । यथा गंगायां घोष इत्यत्र गंगापदस्य प्रवाहरूपमुख्यार्थहानेन तत्संरधिनि तीरे वृत्तिर्जहतीलक्षणा । यथाच काकेभ्यो दधि रक्ष्यता छत्रिणो यातीसादौ काकपदस्य दप्युपघातके छत्रिपदम तदेकसार्थवाहिनि साहानेन वृत्तिरजहवीलक्षणा । यथाच सेयं गौरित्यत्र विरुद्धत- देतद्देशकालावस्थादिहानेनाविरुद्धगोपिण्डमा जहदजहरक्षणा।एवं लक्ष्यमाणगुण- संवन्धरूपा गोण्यपि लक्षणैव यथाग्निर्माणवक सिंहो देवदत इलादावगिरिव तेजखो सिंह इव ऋरो माणवक इत्यर्थ । वाच्यार्थस्यैव परम्परासबन्धो लक्षित- लक्षणा यथा भाति पणे द्विरेफ इत्यत्र रेफदयसंबन्धो भ्रमरपदे बोध्यवे तेनच मधुकरो ज्ञायते इति । अन्वयानुपपत्ति लक्षणाची केचिचिरे तन्मतमपाकुर्व- १ किं विवरण समानार्थकादान्तरेण तदमकथनम् ।

·कारिकावली। [शब्दख० माह-तात्पर्येति। तात्सर्यानुपपत्तिरेव लक्षणाबीज नान्वयानुपपत्तिस्तथाले यष्टीः प्रवेशयेसन लक्षणाभावप्रसग यष्टिष्वपि प्रवेशान्वयोपपते । किच यद्यन्वयानुप- पत्तिरेव बीज तदा क्वचिद्गगापद वीर कविदोषपद मत्स्यादिक लक्षयतीति नियमो न स्यात् ॥२॥ आसत्तिर्योग्यताकांक्षा तात्पर्यज्ञानमिष्यते ॥२॥ कारणं अथ शाब्दबोधे सहकारिकारणगण गणयति-आसत्तीति । ज्ञानपद प्रत्येक योज्यम् । तथा चासत्तिज्ञान योग्यताज्ञानमाकाक्षाज्ञान तात्पर्यज्ञानमिति चतुष्टय शाब्दे सहवारीत्यर्थ । सन्निधानं तु पदस्थासतिरुच्यते ॥ यथोद्देशमासत्तिं लक्षयति-सन्निधानं त्विति । अन्यत्र पदेन सहान्वयानुयोगिन पदस्य सनिधानमव्यवधानेनोपस्थितिरासत्तिरुच्यते। अन व्य- वहिवेपि क्वचिदासत्तिभ्रमे शाब्दबोधदर्शनादासत्तिज्ञान तत्कारण बोध्यम् । तदहित वाक्यमप्रमाणम् । यामे यामे असहोचारितपदक गामानयेत्यादिवाक्य यथा । पदार्थे तर तद्वत्ता योग्यता परिकीर्तिता ॥३॥ योग्यता निवक्ति-पदार्थ इति । तत्र प्रकृवे पदार्थे तद्वत्तापरपदार्थ- सबन्धो योग्यता । यथा पयसा सिंचतीसन जलस्य से के करणतया सबन्ध । अतएव बहिना सिंचतीत्यत्र वहे सेके करणत्वेनानुपयोगायोग्यताज्ञानाभावान शान्दबोध ॥३॥ यत्पदेन विना यस नानुभावकता भवेत् ।। आकांक्षा आकाशा दर्शयति- यत्पदेनेति । यत्पदेन येन पदेन विना यस्य पदस्यान- नुभावकता अन्वयाननुभावकत भवेत्तेन पदेन सह तस्य पदस्याकाक्षा यथा पट- मानयेबानयेतिक्रियापद विना घटमिति कारकपद नान्दयमनुभावयतीति तस्य तदाकाशा । एव घटशन्द खोप्तरद्वितीयाविभाकि विना न कर्मता बोधयोre १ यविनय सोन्बयप्रतियोगी पवितरितोन्वय सोनयानुयोगी ·मनोनि.] व शान्दधी । - मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिवा। तस्य तदाराक्षा । तदभावादेव गौरश्व इति घट कमलमानयन कृतिरित्यादौ च वक्तुरिच्छा तु तात्पर्य परिकीर्तितम् ॥४॥ तात्पर्य लक्षयति-वक्तुरिति । वक्तुरुचारयितुरिच्छाऽस्माद्वाक्यादयमा युध्यतामिति याछा तात्पर्यम् । अत एव वेदे तात्पर्यज्ञानाय वक्तेश्वर कल्प्यते। एक्माकाहादिचतुष्कसहकृतवाझ्याधुत्पन्नस्य शाब्दबोधो भवतीति सिद्धम् । इत्य- नुभूतिचतुष्टयनिरूपणम् । पुवमात्मनिरूपणप्रस्तावे अनुभूति स्मृतिय स्वादनुभूतिश्चतुर्विधति दुविध्य प्रतिज्ञायानुभूतिचतुष्टय निरूपित । स्मृतिस्तु सुगमतया न निरूपिता । सस्कारजन्य ज्ञान स्मृतिरिति तल्लक्षण, सत्तारो भावनाल्यस्तजन्य, तस्स ध्वसेऽतिप्रसगवार- णाय ज्ञानमिति । प्रत्यक्षादिशाने तद्वारणाय सस्कारजन्यमिति । अन पूर्वानुभव सस्कारद्वारा कारण, तापि स्मरणोत्तर पूर्वसस्कारविनाशेपि तेनैव स्मरणेन स- स्कारान्तराधानेन स्मरणातरजननादानस्वेन कारणतान पूर्वानुभवत्वेनेवि केचित् । परे तु कालस्य रोगस्य चरमस्मरणस्य च सत्कारनाशकत्लखीकारात्मरणातरोपप- तेरनुभवत्वेनैव कारणतेत्याहु । साक्षात्कारे सुखादीना करणं मन उच्यते अयोगपद्याज्ज्ञानानां वस्याणुत्वमिहेष्यते ॥५॥ एवमष्टम द्रव्य निरूप्यावशिष्ट नवम द्रव्य मनो निरूपयति-साक्षात्कार इति । नि सशं सक्रिय द्रव्य मन । वाग्वादावाकाशादी चातिप्रसगवारणाय विशेषणद्वय, तर मानमाह-साक्षात्कार इति । मुखारीना सुखदु खेच्छाद्वेषप्रयम- शानानां मुखादिमदात्मनय साक्षात्कारे करण भन उच्यते । मुखादीना जन्य ज्ञानविषयत्वाजन्पज्ञानस्य व सकरणकखनियमाञ्चक्षुरादीना चातरज्ञाने करणला. सभवाकरणभूत मन एटब्यमिलथ । मनस आकाशवनि स्पर्शद्रव्यतया विभुत्व परे मेनिरे तन्मतमपनयन्नाह-अयोगपद्यादिति । ज्ञानाना चाचपलाचप्राण- जारीनामयोगपद्यात्कमभावितात्तस्य मनसोऽगुलनिहेप्यठे, मनसो विभुत्वे सर्वदा १ एतेन मनसि प्रमाण दशित मुखसाधावार सकरणक जन्यसाक्षात्कारवाद चाक्षुषसाक्षात्कारादिवदित्यनुमानेन मनस. करमत्तसिदे। - ·- कारिकावली। [गुणनि० सर्वेन्द्रियसंबंधसंभवाद्युगपदेव सर्वज्ञानानि जायेरन् । किंच विभ्वो. संयोगदर्श- नान्मनसो विभुत्वे आत्ममन संयोगासभवापत्त्या जन्यकार्यस्य च सासमवामि- कखनियमेन ज्ञानमानं नोत्पद्येत । विभ्वोरपि सयोगाभ्युपगमे तयोनिष्क्रियत्वेन संयोगस्य नित्सलापत्त्या मनस. पुरीत प्रवेशप्रयुकज्ञानाभावरूपसुषुप्त्यभावप्रसंग इति सक्रियमणुरूपं मनो ज्ञानाद्यसमवायिसंयोगाश्रयमभ्युपेयमित्यर्थः ॥५॥ इति दव्यनिरूपणम् । अथ द्रव्याश्रिता ज्ञेया निर्गुणा निष्क्रिया गुणाः ॥ अथ गुणानिरूपयितुमुपक्रमते-अथेति । द्रव्यनिरूपणानंतर्यार्थोयरान्दः । गुणा रूपादयो द्रव्याश्रिता यथायोग्यं द्रव्याधिकरणका झेयाः । जन्यद्रव्याणामपि खसमवायिदन्याश्रितत्वं भवतीत्यत आह-निर्गुणा निष्क्रिया इति । गुणेषु गुण- कर्मणी नागीक्रियन्ते । एकं रूपं रसात्स्यगिलादिव्यवहारस्तु खाश्रयसमवायसवं. धेन निर्वाह्यः । रूपं रसः स्पर्शगंधौ परत्वमपरत्वकम् ॥ ६ ॥ द्रवो गुरुत्वं स्नेहथ वेगो मूर्तगुणा अमी ॥ अप शिष्यबुद्धिवेशद्याय गुणानामवातरमेदमाचक्षाणतेपो मूर्तामूर्तगुणत्वेन विभ्यमभिप्रेल मूर्तगुणास्तावद्गणयतिरूपमिति । वेगेन स्थिविस्थापकोप्युप- लक्षणीयः । रूपादय इमे मूर्तगुणाः। मूर्तेषु परिच्छिन्नपरिमाणवत्पृयिव्यादिषु यथोचितं वर्तते नामूर्तेष्विसर्थ ॥६॥ धर्माधौं भावना च शब्दो बुझादयोपि च ॥७॥ एतेऽमूर्तगुणाः सर्वे विद्वन्द्रिः परिकीर्तिताः ॥ अथामूर्तगुणानाह-धर्माधर्माविति । सन्द आकाराप्तिः शेपा आत्म- वृत्तयः । आदिपदेन मुखदुखेच्छापायमा गुमन्ते । इमेऽभूत गुणा आत्माराय- योर्विभुत्लात् । मर्नेषु पृयिव्यादिषुन संदीम इत्यर्थः ॥ ७॥ संख्यादयो विमागांवा उमयेपां गुणा मवाः ॥८॥ मूविंगुणानाह-संख्यादय इति । संख्यापरिमाणपृयपत्रमयोगरिमागा इमे पोभयेां मानामभूतानो र गुणाः मपन्तषु च वर्तत इत्ययः ·गुणनि.] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिवा। संयोगश्च विभागश्च संख्या द्वित्वादिका तथा । द्विपृथक्त्वादयस्तद्वदेतेऽनेकाश्रिता गुणाः ॥९॥ अथैकनिष्टद्विनिष्टगुणत्वेन द्वैविध्यममिप्रेत्य द्विगुणानगणयति-संयोग इति। इमी संयुक्तौ विभक्ती वा इमो द्वाविमो पृथगिति व्यवहारदर्शनादेपां द्विष्टगुणत्वम् । आदिपदेन त्रिखचतुष्ट्वादि त्रिपृथक्लादि च प्रामं, तेषां च त्रिचतुरादित्तित्वं बोध्यम् ॥९॥ अतः शेपगुणाः सर्वे मता एकैकवृत्तयः॥ एकनिष्ठगुणानाह-अत इति । शेषगुणा रूपादय एकलसंख्या एकपृथक्वं च एककत्तय एकैकस्सिन्वतंत इत्यर्थः ।- बुद्ध्यादिपदं स्पर्शान्ताः स्नेहः सांसिद्धिको द्रवः ॥१०॥ अदृष्टभावनाशन्दा अमी वैशेषिका गुणाः ॥ अथ सामान्यगुणविशेषगुणभावेन वैविध्यमंगीकृत्य विशेषगुणानाह-चुख्या- दीति । बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाः रूपरसगंधस्पर्शाः स्नेहः सासिद्धिकद्रवत्वं धर्माधर्मी भावनाख्यसंस्कारः शन्दवामी भूतानामात्मनय गुणाः वैशेपिका: विशेषगुणा इत्यर्थः । खार्थे ठक् प्रत्ययः ॥ १० ॥ संख्यादिरसरत्यांतो द्रवोऽसासिद्धिकस्तथा ॥ ११ ॥ गुरुत्ववेगी सामान्यगुणा एते प्रकीर्तिताः ।। सामान्यगुणानाह-संख्यादिरिति । सस्यापरिमाणष्टवक्तसंयोगविभागपर लापरवानि नैमित्तिक्दवत्वं गुरुत्वं वेगः स्थितिस्थापकश्च सामान्यगुणाः ॥११॥ संख्यादिरपरत्वान्तो द्रवत्वं स्नेह एव च ॥१२॥ एते तु द्वीन्द्रियग्रायाः अथ पाकिदियप्राह्यत्वेन बाह्यद्रींद्रियप्राह्यत्वेन बानीदियत्वेन च त्रैनि- ध्यमाइ-संख्यादिरिति । सख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वद्व- स्वस्नेहानो वचस्त्वग्भ्यां ग्रहणाद्वाह्यद्रीन्दियप्रायत्त्वमित्यर्थः ।। १२ । . ४का.

·कारिकावली। [गुणनि
अथ सान्तशब्दकाः ॥
वाकिफेन्द्रियग्राहाः
रूपरसगधस्पर्शशन्दानां च क्रमेण चक्षुरसनघ्राणत्वश्रोहणाद्वाहीकैके-
न्द्रियग्राह्यता।-
गुरुत्वादृष्टभावनाः ॥ १३ ॥
अतीन्द्रियाः
गुरुत्वधर्माधर्मभावनाख्यसस्काराणामनुमानगम्यतयातीन्द्रियत्वम् । नहि च.
क्षुषा त्वचा वा द्रव्ये प्रत्यक्षीकृते तद्गतगुरुत्व प्रत्यक्षीभवति कितु तुलया करेण
वा तोलनाद्युपायेन । एव सुखदु खस्मृतीनामुद्भवे तद्धेतुधर्माधर्मसस्काराणाम-
नुमानम् । सुखादीना चातरिदियकमनोग्राह्यत्वादनापरिगणनम् ॥ १३ ॥
विभूनां तु ये स्युर्वैशेपिका गुणाः ॥
अकारणगुणोत्पन्ना एते तु परिकीर्तिताः ॥ १४ ॥
अथ कारणगुणजन्यत्वेनाकारणगुणजन्यत्वेन च द्वैविध्यमाह-विभूनामिति।
विभूनां ये विशेषगुणा घुद्ध्यादयो नव शन्दव एवे अकारणगुणोत्पना । एते
त्यात्मन आकाशाच जायन्ते । नच तयोर्नित्ययो कारण वर्तते यस्य गुणा एन-
योर्गुणान्तरमारभेरहित्यकारणगुणपूर्वकत्वमेषामित्यर्थः ॥ १४॥
अपाकजास्तु स्पर्शान्ता द्रवलं च तथाविधम् ॥
स्नेहवेगगुरुजैकपृथक्सपरिमाणकम् ॥ १५ ॥
स्थितिस्थापक इत्येते स्यु: कारणगुणोद्भवाः ॥
कारणगुपपूर्वकानाह-अपाकजा इति । चत्रापाकजा इति विशेषणेन पाक-
जानी रूपरमगधसद्रिवत्वानाममिसयोगाभूतनमुत्पद्यमानानामकारणगुणजन्यल
विवक्षितमिति बोध्यम् । अपाकजा. खाभाविका । स्पर्शान्ता. रूपरसगन्ध-
स्पर्शा । तथाविधमपाकजमेव द्रवत्व नेहवेगगुरुत्वैवपृथक्त्वपरिमाणस्थितिस्था-
पकाख्यसस्कारा । एते सर्वे कारणगुणोद्भवाः कारणगुणपूर्वका इत्यर्थ ॥१५॥
संयोग विभागश्च वेगश्चैते तु कर्मजाः ॥ १६ ॥
अर्थ कर्मासमवायिकान्गुणानाह-संयोगश्चेति । श्येनकादिसयोगविभा-
गयो शरादिगतवेगस च कर्मजन्यत्वं प्रसिद्धमिति भावः ॥ १॥

·गुणनि.] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। संन्तिपरिमाणकपृथक्सोहशब्दके ॥ भवेदसमवायिलम् अथासमवायिगुणनिमित्तगुणोभयविधगुणेति वैविध्यमाह-स्पर्शान्तेति । एकपृथक्वेनैकत्वसंख्या स्थितिस्थापकसंस्कारश्च संग्राह्यौ। कारणगतरूपरस- गंधस्पर्शकलपरिमाणकपृयक्तनेहेभ्यः कार्यगतरूपादयो जायत इति तेषां तत्रा- समवायिलं प्रथमशब्दस्य च द्वितीयशन्देऽसमवायित्वम्- अथ वैशेषिके गुणे ॥ १७॥ आत्मनः स्यानिमित्तसम् निमिसगुणानाह-अथेति । आत्मनो वैशेषिके गुणे बुयादिनवके निमि- सर्व स्यादात्मनो गुणानो कुनाप्यसमवायित्वं नाखि, तेपो स्वोत्तरक्षणवर्तिगुण- नात्यसात् , निमित्तत्वं तु विद्यते, आदी जानाति ततो वाञ्छति वतः कुरुत इति हेवतादर्शनात् ॥ १७ ॥ उष्णस्पर्शगुरुखयोः ॥ वेगेऽपि च यत्वे च संयोगादिद्वये वथा ॥१८॥ द्विधेच कारणत्वं स्वाद् उभयविधगुणानाह- उष्णस्पर्शति । उष्णस्पर्शदिपण्णां विधाकारणत्वम- समवामिल निमित्तत्वं च स्यात् । तपाहि उभ्यासझे ह्यन्यायवयवगतोऽवयविगतो. प्यस्पर्श भवलसमवायी पाकजरूपादिस्थते तु तेजोगतोष्णस्पर्शो निमित्तं, तेजः- संयोगो हि तत्रासमवायी । एवं कारणनिष्टगुरुत्लदेगदवसानो कार्यगतगुरुत्ववैग- वत्वजनने क्रमेण साधिकरणनिष्ठपदनसंदनदवणजनने च भवत्यसमवायित्व, गुरुलगयोरमिघावे निमित्तत्वं, इवत्वस्य च संपदे निमित्तत्वम् । एवं मेर्याका- शसंयोगो वंशदलाकाविभागय शन्दोसत्तावसमवायी, मेरीदंडसंयोगणे वंशदल. अथ प्रादेशिको भवेत् ॥ वैशेषिको विभूगुणः संयोगादिद्वयं तया ॥ १९ ॥ अथ व्याप्यवृत्तित्वाच्याप्यवृतित्वाभ्यो द्विविधतामाह-भयेति । बुयादिनवर्क शन्दय संयोगविभागो र प्रादेशिकोऽध्याप्यवृत्तिः । तदितरविशेषगुमानी च्याप्य- यविभागय निमित्तमिति ॥१८॥- 7 ·"कारिकावली। [गुणनि वृत्तित्वमर्थतो ज्ञेयम् । विर्भाव-यात्मनि शरीरावच्छेदेन ज्ञानादिकं जायते न सर्वत्र, एवमाकाशे शब्दोऽपि क्वाचिको न सार्वत्रिकः। एवं शासामूलावच्छेदेनैकस्मिन्त्रो संयोग तदभावौ स्वः। एवं विभागतदभावावपि दृष्टव्यो, रूपादयस्तु नैवं किंतु सर्वदेशावच्छेदेन खाश्रये वर्तन्त इत्यर्थः ॥ १९ ॥ चक्षुर्याधं भवेदूषं द्रव्यादेरुपलम्भकम् ।। चक्षुपः सहकारि स्थाच्छुक्लादिकानेकधा ॥ २० ॥ एवं गुणानामवान्तरविशेवं प्रपश्य प्रलेकं स्पादिगुणं क्रमानिरूपयति--चक्षु- ग्राह्यमिति। रूपं चक्षुर्माह्यं भवेत्। यद्यपि चक्षुह्यत्वं घटादौ संख्यादौ रूपत्वादी चातिव्या तथापि चक्षुर्माह्यो विशेषगुणो रूपमिति बोध्यम् । द्रव्यादेरुपलभक साक्षात्कारसाधनं, तदेव दर्शयति-चक्षुष इति । चक्षुषा द्रव्यगुणकर्मसामान्यानां प्रत्यक्षजनने उद्भूतरूपं सहकारि स्यात् । गृह्णाति चक्षु संबंधादालोकोद्भूतरूपयो- रितिप्रागुक्तः, तञ्च रूपं शुकादिकमनेकधा अनेकप्रकार शुक्लपीतरकनीलहरितक- पिशचिनभेदारसप्तविधमित्यर्थः । तच पृथिव्या सप्तविधमाखभाखर शुक्लं तेजसि भाखर शुलमिति प्राक् प्रपञ्चितं । किच नीलपीताद्यवयवारब्धे अवयदिनि परस्पर- प्रतिबन्धेन नीलपीताद्यनुत्पत्त्या नीरूपत्वे चाप्रत्यक्षत्वापच्या रूपवत्समवेतत्वस्य च प्रत्यक्षप्रयोजकत्वे गौरवापत्त्या एकं चित्रमित्यनुभवेन चावयवगतनानाजातीय- रूपकदम्बेनावयविनि विजातीय चित्रमेक रूपमारभ्यत इत्यभ्युपेयम् । एवं चित्र- स्पर्शोऽपि खीकार्यः । चिनरसगंधी तु माझीक्रियेते अवयवगतरसगंधाभ्यामेव रसगंधोपलम्भसभवेऽतयविनो नीरसत्वे निर्गन्धत्वेऽपि वा क्षवेरभावादिति ॥२०॥ जलादिपरमाणौ तन्नित्यमन्यत्सहेतुकम् ॥ तद्विभजवे-जलादीति । आदिपदेन वेजोग्रहण, जलतेजसोः परमाणी तद्रूपं नित्यमजन्यम् । अन्यत् जलतेज परमाणुरूपातिरिकं पृथिवीपरमाणुगतं सावयवपृथिवीजलतेजोगतं च सहेतुकं जन्यं, पृथिवीपरमाणावपि पाकेन रूपा- न्तरोत्पत्त्यभ्युपगमात् । अवयविगतरूपं खवयवगतरूपाजायते एव ॥- रसस्तु रसनाग्राहो मधुरादिरनेकधा ॥ २१ ॥ सहकारी रसज्ञाया नित्यतादि च पूर्ववत् ॥. रस निरूपयति-रस इति । रसनाप्राह्यत्वं रसत्वेऽपीति तयावृत्तये गुणपदं देयम् । रसनाप्राह्मो गुणो रस इत्यर्थः । मधुरादिः थादिपदेनाम्ललवणकटुकषायतिः ·गुणनि . मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । तरहणम् । अनेकदा पड्विधः । पृथिव्यां पोदा, जले मधुर एवेत्युक्तं प्राक् । रसज्ञाया रसनाया रासनप्रत्यक्षजनने विषयतासंबन्धेन रसः सहकारी कारण- मित्यर्थः । निस्सतादि नित्यताऽनित्यता च, पूर्ववत् जलपरमाणी नित्यः वद्भिन्ने जलपृथिवीगतश्थानित्य इत्यर्थः ॥ २१॥- घ्राणग्राह्यो भवेद्गन्धो ध्राणस्यैवोपकारकः ॥२२॥ सौरभश्चासौरभश्च स द्वेधा परिकीर्तितः ॥ गन्धमाद-प्राणग्राह्य इति । प्राणप्रासो गुणो गन्ध इत्यर्थः । गन्धत्वेतिप्र- संगवारणाय गुण इति । प्राणस्यैव घ्राणजप्रत्यक्षे उपकारकः सहकारिकारणमित्य- धः। सौरभः सुरमिः । असौरभः अमुरभिः। द्विविधोऽपि पृथिव्यामेव वर्तते ज- न्यथेति बोध्यम् ॥ २२ ॥ स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यस्वचः सादुपकारकः ॥ २३ ॥ अनुष्णाशीतशीतोष्णभेदात्स त्रिविधो मतः॥ स्पर्श निरूपयति-स्पर्शस्त्विति । त्वगिन्द्रियप्राशो गुणः स्पर्शः, स च त्वच स्पार्शनप्रत्यक्षजनने उपकारकः सहकारी। तं विभजवे-अनुष्णेति । अनु- राणाशीतः पृथिवीवाम्वोः, शीतो जले, उष्णस्तेजसीति विवृतं प्राक् ।। २३ ॥ काठिन्यादि क्षितावेव नित्यतादि च पूर्ववत् ॥ २४ ॥ कठिनकोमलतादिस्पर्श विशेषस्याधिकरणमार-काठिन्यारीति । कठिनसु- कुमारी पृथिव्यामेव स्पर्शी नान्योत्यर्थः । नित्यतादि नित्यत्वमनित्यत्व च पूर्ववत्, जलतेजोवायुपरमाणुगताः स्पर्शाः निसास्वग्निचा जलतेनोवायुभूमिभूमिपरमाणु- गतास्त्वनिसा इत्यर्थः ॥ २४॥ एतेषां पाकजत्वं तु क्षितौ नान्यत्र कुत्रचित् ।। एवं निरूपितरूपादिगुणचतुष्टयस्य पाकजवापाकजत्वाभ्यां वैविध्यमाह-ए- तेपामिति । एतेषां रूपरसगंधस्पर्शानां पाकजवं पाकोऽग्निसंयोगलबन्यत्वं क्षिती पृथिव्यामेव, अन्यत्र कुनचिबलवेजोवायुषु न, अर्थातेषु वेपामपाजवामिल लः । अमिसयोगेन घटादिग्वेव श्यामरूपादिनाशेन रफरूगद्युत्पादो न जलादी शतधा ताप्यमानजीति भावः।- ·117 कारिकावली। [गुणनिः संख्यातः परिमाणाच प्रचयादपि जायते ॥ अनित्यं तत्रानिलस्य निधोत्पत्तिमाह-संख्यात इति । अनिसमिति पूर्वत्रान्वेति । अनि परिमाणं चित्सख्यातः कापि परिमाणात्कचन प्रचयाच जायते ।।- घणुकादौ तु संख्याजन्यमुदाहृतम् ॥ ३१ ॥ -तत्र सख्याजन्य परिमाणमुदाहरति-यणुकादाविति । आदिपदेनभ्यणुक गृह्यते । व्यणुकत्र्यणुकयो. परिमाण सख्याजन्यं परमाणुनिष्ठदिखसख्यातो घणु- कनिष्ठत्रिलसंख्यातय जायते न परमाणुद्यणुकपरिमाणतस्तथात्वे परिमाणस्य खसमानजातीयोत्कृष्टपरिमाणजनकतया घणुकस्याणुतरत्वं व्यणुकस्य चाणुतरतम- स्वापत्याचाचपत्वं स्यादिति प्राक् प्रपत्रितम् ॥ ३१ ॥ परिमाणं घटादौ तु परिमाणजमुच्यते ।। परिमाणजपरिमाणमाह-परिमाणमिति । घटादौ परिमाणं परिमाणज कपालादिपरिमाणजन्यमुच्यते ॥- प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जायते ॥३२॥ परिमाणं तूलकादौ प्रययजपरिमाणमुदाहाँ प्रचर्म तावनिरूपयति-प्रचय इति । अवयवानां शिथिलोऽदा सयोगः प्रचय देन प्रचयेन तूलकादौ परिमाणं जन्यते, तूलपिंडा- दिपरिमाणं प्रचयजन्यमित्यर्थ. ॥ ३२ ॥- नाशस्वाथ्रयनाशतः।। परिमाणनाशे सामग्रीमाह-नाश इति। परिमाणस्यति विपरिणमनीयम् । आश्रयस्य परिमाणवतो नाशतः परिमाणनाशो भवति, अतएव शरीरावयवोप- चयेन परिमाणान्यथात्वदर्शनेन पूर्वपरिमाणनाशहेतुतदाश्रयपूर्वावमविनाशोऽभ्युपे- यते इति ।- संख्यावत्तु पृथक्त्वं स्यात्पृथक्प्रत्ययकारणम् ।। ३३ ।। पृथक्वं निरूपयति-संख्यापरिवति । पृथक्प्रत्ययस्य इदमस्मात्पृथगिति न्यवहारस कारणमसाधारणं निमित्तं पृथक्त नाम गुणः स्यात्तव संख्यावज्ज्ञेयम्, एकपक्वं नित्यगतं निलमनित्यगतमनिल,दिपृथक्तादिकं सर्वगानिसमपेक्षायु- दिजन्यमनेकाश्रयपर्याप्तमपेक्षावुद्धिनाशनाश्यं चेसर्थः॥ ३३ ॥ ,

·५७
गुणनि.]
मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता।
अन्योन्याभावतो नास्य चरितार्थत्वमिष्यते ॥
असात्पृथगिदं नैति प्रतीतिर्हि विलक्षणा ॥ ३४ ॥
नन्विदममा पृथगित्यादिप्रतीतावर्थतोऽन्योन्याभाव एव प्रतीयते तत्कय
पृथक्त्व नाम गुणान्तरं निरूप्यते तत्राह-अन्योन्याभावत इति । अस
पृथक्लस्यान्योन्याभावतश्चरितार्थलमन्योन्याभावेनोपक्षीणत्व तद-तर्भाव इति,
यावन इप्यते नाभ्युषेयते, तर हेतु हि यस्मादिदमस्मात्पृथक्-घट पटात्पृथ-
गिति, इद न घट पटौ नेति च प्रतीतिर्विलक्षणा, सा च विषयभेदमन्तरानुपपन्ना
खविषयमन्योन्याभावभिन्न पृथक्त्व नाम गुणान्तरमापयति । अन्यथा पटालाटो
नेसपि प्रयुज्यतेति भाव ॥ ३४ ॥
अप्राप्तयोस्तु या प्राप्तिः सैव संयोग ईरितः॥
संयोग निरूपयति-अप्राप्तयोरिति । अप्राप्तयोरमिलितयोर्या प्राप्तिमिलन
सा संयोग । इमी सयुक्ताविति प्रतीत्यसाधारणकारण सयोग इत्यर्थ ।
कीर्तितसिविधस्त्वेष आयोऽन्यतरकर्मजः ॥ ३५ ॥
तथोभयस्पंदजन्यो भवेत्संयोगजो परः ॥
त विभजते-कीर्तित इति । एष सयोग अन्यतरकर्मज उभयोरेकस्य क.
मणा जायते य स प्रथम । उभयस्पन्दजन्य उभयोईयो स्पन्देन क्मणा जा
यते य स द्वितीय । सयोगाज्जायते य स सयोगजसयोगोऽपरस्तृतीय ॥३५॥
आधस्तु श्येनशैलादिसंयोगः परिकीर्तितः ॥ ३६॥
मेपयोः संनिपातो यः स द्वितीय उदाहृतः ॥
कपालतरुसंयोगात्संयोगस्तरुकुभयोः ॥ ३७॥
तृतीयः स्यात्
क्रमेण तानुदाहरवि-आदिम इति । श्येनक्रियया श्येनशैलसयोग , आदि
पदास्तक्रियया हस्तपुस्तकादिसयोग आदिमोऽन्यतरकर्मज । मैपयोगुंदा
सभिषात सयोग स द्वितीय उभयकर्मज । एव
माग्यो सन्निपातोऽपि । कपालतर्वा कारणाकारणयो सयोगसम्भयो कार्या.
कार्ययोर्य संयोग स तृतीय सयोगजस्योग स्यात् । एव हस्तपुस्तकसयोगा-
परस्पराभिधावनक्रियया
कायपुस्तकर्सयोगोऽभ्युदाहार्य ॥३७॥

·[गुणनित
५८
कारिकावली।
कर्मजोऽपि द्विधैव परिकीर्तितः ।।
अभिघातो नोदनं च शब्दहेतुरिहादिमः ॥ ३८॥
शब्दाहेतुर्द्वितीयः स्याद्
पुन कर्मजसयोग विभजते-कर्मजोऽपीति । अमिपातो दण्डादिना
मर्यादेस्ताटन, नोदन हस्तादिनानुलिकादे क्षेपणम् । आदिमोऽभिधात , शन्द-
हेतुर्दडादिना दुन्दुभ्यादी ताडिते शब्दोलत्तिदर्शनाद , द्वितीयो नोदनाल्य
सयोग शब्दाहेतु फरादिनालिकादौ क्षिसे शब्दोत्पत्त्यनुभवात् ॥ ३८॥
विभागोऽपि निधा भवेत् ॥
एककर्मोद्भवस्तायो द्वयकर्मोद्भवः परः ॥ ३९ ॥
विभागजस्तृतीयः स्यात्
विभा निरूपयति-विभागोऽपीति: इमो विभफायपि प्रलयायापारण-
कारण विभाग । सोऽपि विधा एककर्मोद्भवोऽन्यतरकमज, यकमादव उभय-
कर्मज , विभागजो विभागजविभाग । उदाहरणानि प्रागुतान्येव । श्येनक्रियया
स्यैनौलविभागोऽन्यतरकमज , मेषयोमाइयोर्वा कर्मभ्यो विभाग उभयकर्मज,
कपारतरुविभागाभतरुविभागो विभागजविभाग ॥३९॥
तृतीयोऽपि द्विधा भवेत् ।।
हेतुमात्रविभागोत्थो हेत्वहेतुविभागजः ॥ ४० ॥
अन्त्य विभजवे-तृतीय इति । तृतीयो विभागजविभागोऽपि द्विधा द्विप्रकारो
भवेत् । एको हेतुमानमिभामेत्य कारणमारविभागजन्य । द्वितीयो हेखहेतु.
विभागजा कारणाकारणविभागजयेति, तत्र द्वितीय पालतरविभागारभितरु
विभागो हम्डगुस्तकविभागाकायपुस्खविभाग प्रामुक एक । प्रथमनु यत्र कमा.
नकर्मणा कपारदयविभागे सवि घटारम्भकसयोगनाबादटनाशे च सवि कपाल.
स्थानाधादिविभागो जायते स विभागो हेनुमात्रविभागज काकायविभाग
कपारदयविभागजन्यत्वात् । नव पालकमणा कपादयविभागवत् कपालाकार.
बभागोऽपि अन्यदामिति वाच्यम् । आरम्भकरुयोगपरिपन्थिविभागउनकस फ.
मंपसदनारम्भकसंयोगारपन्थिविभागवनम्त्वासभवादन्यभोजम्भमाण कमलक.
पल भम्पेदेवि ॥४॥

·गुणनि०] मुचावलीकण्ठाभरणसहिता। परत्वमपरत्वं च द्विविध परिकीर्तितम् ।। देशिकं कालिकं चेति मूर्त एव तु दैशिकम् ॥ ४१ ॥ परत्वापरत्वे निरूपयति--परत्वमिति । परापरव्यवहारासाधारणकारणे पर. लापरत्वे विभजते-परत्वमिति । दैनिकं कृतं कालिकं कालकतम् । दिकृत- योराभयं निर्दिशति-मूर्त एवेति । मते परिच्छिनपरिमाणवत्येव पदायें देशिक परत्वमपरत्वं वर्तते । तत्रापि दूरस्थे परत्वं समीपस्थेऽपरत्वम् ॥४॥ परत्वं मूर्तसंयोगभूयस्त्वज्ञानतो भवेत् ॥ अपरत्वं तदल्पत्सवुद्धितः स्यादितीरितम् ॥ ४२ ॥ तदेव विणोति-परत्यमिति । दिकृतं परत्वं मूर्तसंयोगभूयस्त्वज्ञानतोऽप- रत्वं च मूर्तश्योगाललतानतः स्यात् । अयमर्थ । पत्रावधित्वार्य तृतीयापेक्षा यदपेक्षया यस्माद्यो बहुतरमूर्तसंयोगान्तरितः स तदपेक्षया तस्मात्परः, यया कुछ- क्षेमादरिद्वारमपेक्ष्य वाराणसी परा। यदपेक्षया च यस्माद्योऽल्पतरमूर्तसयोगान्त- रित. रा तदपेक्षया तस्मादपर, यथा करक्षेत्राद्वाराणसीमपेक्ष्य हरिद्वारमपरामिति । देशिकारलापरत्ययोः साधयपिंटो समायिनी ॥२॥ तयोरसमपायी तु दिक्संयोगस्तदाश्रये ॥ असमवायिनमाह-"तयोरिति । तदाश्रये देशिकाररवापरलाये दिसयो- गरोदेशिकपरवापरत्वोरसमवायी। अपेक्षावुयादि निमित्तम् ॥ ४२ ॥ दिवाकरपरिस्पन्दभूपस्त्वज्ञानवो भवेत् ॥ ४३ ॥ परत्वमपरलं तु तदीयाल्पत्यबुद्धितः ॥ अत्र त्वसमवायी सात्संयोगः कालपिण्डयोः ॥४४॥ अपेक्षावुद्धिनाशाय नाशस्तेषां निरूपितः॥ कालते परवापरत्वे तु जन्यमध्ये एक, तनापि ज्येष्ठे परावं कनिष्ठे बापरलं, वदेप वियोति-दियाफरेति । दिवार' सूर्यखस्स परिसदभूयस्त्वज्ञानतः कालिक परवं वरीयालसरितः सूर्यपरिस्पन्दासत्वज्ञानतः कालिकमारलभ हाभयं भावः । पार्थस्सन्दापेश्या यस्य सूर्यसन्दोऽयिक स ज्येष्ठ, सन्युनःस कनिष्ठो, यया चैत्रीयार्पस्सन्दापेश्मा मैत्रीपर्यस्पदोऽधिप्रेतया- ·a. [गुणनि० 'कारिकावली। न्मत्रो ज्येष्टो मैनापेक्षयाल्पसूर्यसन्दकचैत्र कनिष्ठ इति कालिकारवापरत्वयोर्ये- ठकनिष्टपिण्डौ समवायिनी, कालपिण्डयो सयोगस्त्वसमवायी, अपेक्षाउपादिक निमित्तमिति बोध्यम् । अतएवापेक्षाबुद्धिनाशेन वेषा दैशिकालिकपरवाना नाशो निरूपित ॥४३-४४- बुद्धेः प्रपञ्चः प्रागेर प्रायशो विनिरूपितः ॥४५॥ अथावशिष्टोऽप्यपरः प्रकारः परिदश्यते ॥ अप्रमा च प्रमा चेति ज्ञानं द्विविधमिप्यते ॥ ४६ ।। बुर्ति निस्पयिष्यन् प्राइनिरूपित तद्वेद सारयम्ननिरूपित च निरूपयितु प्रतिवानीवे-धुद्धरिति । युद्धिं विभजवे--अममेति । अप्रमा भमथार्थज्ञान, प्रमा च यथाधज्ञानम् ॥ ४५६॥ वच्छन्ये वन्मतिर्या सादप्रमा सा निरूपिता ।। तत्पश्चो विपर्यासः सरायोऽपि प्रकीर्तितः॥४७॥ बग्रमा लायति-तच्छ्न्य इति । तच्छ्न्ये तदभाववति या त मति वायकारक ज्ञान सा अप्रमा स्यात् , यथा रजतत्वाभावदति गुकिशकले रजत- त्वप्रकारक शानमप्रमा। तो विभते-वत्मपश्च इति । विपर्यासो विषयय संशयप तसाचोऽप्रमानेद इत्सर्थ ॥४॥ पायो देहेप्यात्मयुद्धिः शंखादी पीववामतिः ।। मोन्निश्यरूपा सा तत्र विषय दमति-माघ इति । देहेप्प भावर येषु या निययाs. मितियोगेर योदमिलायात्मत्यमारक भान, निर्णयामशान, याच परमादौ पीताभारति नियपरूना पीनदा मर्नया मामान पीन शरा पीचरभर मान, सा नतिरायो विपर्ययो भ्रम उघवे ।- संशयोग्य प्रदर्यते ॥४८॥ रिसिमरो वा स्थाणुर्वेलादियुदिस्त संशयः॥ संग मारिनुमार-सरपोधेिति। सितिमिताभर पुणे समानःनिरोपरापुरसारिदिश परम ॥४- ·गुणनि मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । । 'बदमावाप्रकारा धीस्तत्प्रकारा तु निश्चयः ॥ १९ ॥ स संशयो मतिर्या स्यादेकवाभावभावयोः ॥", प्रसंगानिर्णयसंशययोर्लक्षणमाह- तदभाचेति । यथाऽयं घट इति घटख- प्रकारकं तदभावाप्रकारकं ज्ञानं निधयः, एकस्मिन्धर्मिणि भावाभावयोर्या मति- विरुद्धभावाभावप्रकारके यग्ज्ञानं रा संशयः । यथा नरो वा स्थाणुर्वसनकस्मिन्ध- मिणि वृक्षे विरुद्धनरवस्थाणुत्वावगाहिनी मतिः सशयः । समूहालंबनस्यापि भावाभावावगाहिलात्तत्रावित्र्याप्तिवारणायकत्रेति । पटो द्रव्यमित्यादी तद्वारणाय विरुद्धति ॥४९॥ साधारणादिधर्मस्य ज्ञान संशयकारणम् ॥ ५० ॥ संशये मीजमाह-साधारणेति । आदिपदेनासाधारणधर्मशानसंमहः । यथा पुष्पस्थाणूभयसाधारणमुष्टुं दृष्ट्वा स्थाणुवी पुरुषो वेति संशयः साधारणधर्म- जन्यः । असारणधर्मजस्तु यथा-शन्दमात्रवृत्ति शब्दत्वं नित्यानित्याननुगतम- रगल शब्दो नित्योऽनियो चैति संशयः॥५.॥ दोषोऽप्रमापा जनक प्रमापास्तु गुणो भवेत् ॥ पित्तदूरत्वादिरूपो दोपो नानाविधो मतः ॥ ५१ ।। अथ प्रचंगारप्रमाप्रमयोगपतियोः परतस्तादुभयोरत्पती हेतुं तावदाह- दोप इति । अप्रमोत्पत्ती दोपः प्रमोत्पत्ती च गुणः कारणमित्यर्थः । दोष निरूप- यति-पिचेति । विच्छापीतिमादिभ्रमे पित्तं, कापि चन्द्रप्रादेशिकलादो दूरत्वं मापि रजतादिनमे दूरखसादृश्यज्ञानादि, रबूरगादी मन्दाधिकारादिवशोरगादो मंडूकासाअनादि । एवं दोपाणी नानाविधत्वम् ॥५॥ प्रत्यक्षे तु विशेष्येण विशेषणवता समम् ॥ सन्निको गुणस्तु साद् भभ प्रमाचदृष्ट्ये मागणानाह-प्रत्यक्षे विति । विशेषणवता विशेष्येण पटसामिता परादिना समं सह सजिम्पशवरादीन्द्रियसंयोगः प्रत्यक्षे प्रलय- शमोत्पत्ती गुणः, गुठी रजतादिजाने प्रमात माभूदिति विशेषणववेत्युकम् ॥ .

·कारिकावली। [गुणनि M अथ त्वनुमितौ पुनः ॥५२॥ पक्षे साध्यविशिष्टे तु परामर्शों गुणो भवेत् ॥ अनुमितो गुणमाह-अथ त्विति । साध्यविशिष्टे वयादिमति पक्षे गिर्यादी परामर्शः व्याप्यवैशिष्ट्यज्ञानं वदयादिव्याप्यधूमादिलिनवैशिष्टावगाहिज्ञानमनुमित्यु- सत्तौ गुणः ॥ ५२ ॥ शक्ये सादृश्यबुद्धिस्तु भवेदुपमिती गुणः ॥ ५३॥ उपमितौ तमाह-शक्य इति । शक्ये गवयादिपदवाच्ये गवयादिपिंडे सादृश्य- बुद्धिर्गवादिसादृश्यज्ञानमुपमिती गुणः ॥ ५३ ॥ शाब्दबोधे योग्यतायास्तात्पर्यस्थाथवा प्रमा॥ गुणः स्याद् सान्दे गुणं निर्दिशति-शान्देति । योग्यताया अर्थावाधस्य तात्पर्यस्य वार- मिप्रायस्य या प्रमा यथार्थज्ञानं शाब्दबोधे गुणः स्यात् ॥- भ्रमभिन्नं तु ज्ञानमत्रोच्यते प्रमा ॥ ५४ ।। अथवा तत्प्रकारं यज्ज्ञानं तद्विशेष्यकम् ।। तत्प्रमा अय प्रमा लक्षयति-अमेति।भ्रम. पूर्वोकलक्षणो विपर्ययखद्भिर्ष ज्ञान प्रमो. च्यते । ननु यदि शुधिरजतयोरिमे रजदे इति ज्ञानमनिट तदा रजतांचे प्रमात्वं न स्यात्तस्य भ्रमसवलितत्वेन भ्रममिन्नत्वाभावादित्साशंस्य लक्षणान्तरमाह- अथवेति । तदान्विशेष्यो यस्य तत्तददिशेयकं, सःप्रकारो विश्वेपणं यन तत्त. सकारमेताहशं यत् शानं तत्प्रमा, तदति तत्यकारकहानमिलः । यथा पटक- पति पटत्वप्रकारकं घटोऽयमिति ज्ञानम् । तथा च रजताशे रजतमानस रजत- सवति रजवलप्रकारकत्वायमानमेवेलपः॥५४॥ न प्रमा नापि भ्रमः स्यानिर्विकल्पकम् ॥५५॥ प्रकारतादि शून्यं हि संबन्धानवगाहि तत् ।। ननु तिम्सिात्मकंशानं भ्रमः प्रमा वेलामायामाह-मेति । नोभयात्मक उरिल सर हेनुमाह-प्रकारवाहि पलात्तभिर्विकासाम सान ·गुणनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । प्रकारतादिशून्यं प्रकारप्रकारिणोश्च संबन्ध भावगाहते भ्रमस्य तदभाववति वाप्रकारकत्वात्प्रमायाच तद्वति तत्प्रकारकत्वादस्य च निष्प्रकारकत्वादुमयदै- लक्षण्यमित्यर्थः॥ ५५॥ प्रमात्वं न सतोग्राह्यं संशयानुपपत्तितः ॥ ५६ ॥ प्रमाप्रमयोरुत्पत्ती परतस्त्वं प्राइन्यरूपि । अप्रमाया शप्तौ परतस्त्वं सर्व- संमतं, प्रमाया ज्ञप्ती स्वतस्त्वं केचिदाहुस्खनिराह-प्रमात्वमिति । प्रमात्वं प्रमागतयाथाय खतो न प्राचं किंतु परतोऽनुमानादिना, तत्र हेतुः संशया- नुपपत्तितः, यदि प्रमात्वं सतो गृशत तदाऽनभ्यासदशायामुत्पन जलशाने इदं प्रमा न वेति संशयो न स्यात् । अयमर्थः, ज्ञानगतप्रामाण्यस्य खतस्त्वं नाम ज्ञानप्राहकसामग्रीमानत्वं, तदतिरिकमावत्वं परतस्वं, सा च सामग्री गुरुमवे सप्रकाश ज्ञानमेव, भानये तु शानजन्या ज्ञातता, मुरारिपथि त्वनुव्यवसायसन यदि ज्ञानगतप्रामाण्यं सतो गृधेत तदैवं विचार्यम्-अनभ्यासदशोत्पनं ज्ञानं क्षा न वा, आये शाने ज्ञावे तद्गतामाम्यस्यापि ज्ञातत्यान्ममोत्पन्न जलज्ञानं प्रमा न वेति संशयो न स्यात्। द्वितीयेऽपि धर्मिज्ञानाभावात्संशयो न स्याद्भवति च संश- योऽतो ज्ञानगतप्रामाण्यं परतो गृह्यत इत्येवोचितं पश्यामः । तथाहि प्रथमं जलं शाला तत्र गत्वा जल सन्ध्या पश्चादमिमीवे इदं ममोत्पर्य जलज्ञान प्रमा समर्थप्रवृत्तिजनकरवायतिरेकेऽप्रमावदिति । एवमप्रमायामप्रमात्वं पुरोवर्तिनि तद- भावस्य तेन ज्ञानेन ग्रहीतुमशक्यत्वात्परत एव गृह्यत इति तु सर्वसंमतम् ॥५६॥ व्यभिचारस्याग्रहोऽपि सहवारग्रहस्तथा ॥ हेतु-प्तिग्रहे पूर्व व्याप्तिएका तद्दोपायस्तु नादीत्यास्त्रमनाए-व्यभिचारेति । व्यमि- चाराप्रहः सहचारप्रहय व्याप्तिग्रहे हेतुः कारण, व्यभिचारप्रहस्स यातिप्रहमति- पन्मकत्यातदभावसद्भदे कारण, सहकारमहस्तन्वयव्यतिरेकसिद्धी हेतुः, केचित्त भूयोदर्शनस्य व्याप्तिज्ञानोपायवं प्रतिपेदिरे तन सम्यक व्यभिचारास्मृती सा- दर्शनेनापि व्याप्तिप्रसंभवात् ।- तकी चिच्छंकानिवर्तकः ॥ ५७ ॥ व्यभिचारशंकाया व्याक्षिप्रहप्रतिबंधकवात्तनिवर्तनोपायमाह-तर्क इति । २ शातता लिनकानुमितिका .१ सामग्री जन्यप्रहार ·कारिकावली। [उपाधिनि - . चित्स्थले तर्क शकाया निवर्तको भवति । तर्को नाम व्याप्यारोपेण व्यापका रोप , यथा यूमवति बद्दयनुमाने कुते धूमोऽस्तु मास्तु वहिरिति केनचियभिचारे शकिते ननिवारणाय यद्यन वहिर्न स्यात्तर्हि धूमोऽपि न स्यादिति हेतु विना कार्या- जुदयलक्षणस्तर्क प्रयुज्यते तत्र वडयभावो व्याप्यो धूमाभावस्तु व्यापक । तर्केण धूमस्तु दृश्योऽतो बहिरप्यतीत्यनुमितिप्रतिबधक्च्यमिचारशकानिवृत्त्या- नुमितिदार्च भवति । क्वचिदित्युक्त्या क्वचिद्भूयोदर्शनेन कापि खत एव व्यमि- चारशकानिवृत्तिर्भवतीति सूच्यते ॥ ५७ ।। साध्यस्य व्यापको यस्तु हेतोरव्यापकस्तथा । स उपाधिर्भवेद व प्रसासरकीयव्याप्तिप्रहप्रतिवन्यार्थमुपाधिमाह-साध्यस्येति । सा. ध्यस्य व्यापक साध्यसमानाधिकरणासन्ताभावाप्रतियोगी, हेतो साधनस्या- व्यापक साधनसमानाधिकरणासन्ताभावयतियोगी य स उपाधि, पर्वती धूमवान्वक्षरित्यत्राधिनसयोग उपाधि , यन धूमखबान्धनसंयोग इति साध्य- न्यापक्ता, यत्र बहिखपाईन्धनरुयोग इति तु नागोगोलके तदभावादिति साधनाव्यापकता।- तस निष्कर्पोऽयं प्रदर्यते॥ ५८ ॥ सर्वे साध्यसमानाधिकरणाः स्युरूपाधयः ।। हेतोरेकाश्रये येषां वसाध्यन्यभिचारिता ॥ ५९॥ उपायविध्यममिल सवसाधारणलक्षणप्रदर्शनायाह-तस्पेति। तस्योपा. धेरय पश्यमाणो निष्कपा निर्गलितार्थ प्रदर्यते। तमेवाह-सर्व इति । येपामुपाधीनां देतो. साधनम्य एफायये एकस्सिभधिररणे खसाप्यन्यभिषा- रिता समुपाधि सस साम्यस्य च व्यभिचारिता ते सर्व उपायय: स्यु । पर- घामायणमानाधिकरणा साम्येन रामानमभिकरण पेशे वे साप्माधिकरले ये। यमिवारी नाम्दीरा जमान्याउणलाभाय परमर्माधिमा साप्प समारगिभर्व साधने र ममादिशेपण दयम् । पार मदार- सिमगा परमिटासमताभावाप्रतियोगिले सहि परमारप्रियापनरमिटा सताभारधियोगितमुराधिसनिधि मा पपयनम् । तपाहि अपिलि. विभ-कानप्राप्यम्पा, पन्नमसिमसाम्पार, पानामा ·आपिनि०] मुत्तावलीकण्ठाभरणसहिता । ६५ साध्यव्यापक श्चेति। तनाव आईन्धनसयोग मागुक्त एव, द्वितीयो वायौ प्रत्यक्षस्प शोधयत्वेन प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूतरूपयत्त्वम् । तद्धि केवलस्य प्रत्यक्षस्वस्य साध्यस्य व्यापक न भवति नीरूपेऽप्यात्मनि प्रत्यक्षतस्य सत्त्वादपि तु पक्षो वायुस्वगतो धर्मो बहिव्यत्व तदवच्छिन्नस्य साध्यस्य प्रत्यक्षत्वस्य व्यापकमात्मनस्त्यन्तद्रव्य स्वान्न भ्यभिचार , साधनस्य च प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वस्याभ्यापकमुद्भूतरूपवत्त्व वाया वेव सदभावादित्यस्योपायित्व सिद्धम् । तृतीयो यथा स श्यामो मिनातनयत्वादि. त्यन शाकपाकजत्व, तदिन केवउसाध्यव्यापक श्यामपठे व्यभिचारात् , मिन्ना- तनयलावच्छिन्नश्यामे शाक्पाकजरवसत्त्वात् ।साधनस्य मिनातनयलस्य चाव्या- पक, द्वितीये सितमिनातनये तदसत्वात् । एव वसो विनाशी जन्यत्वादित्यनापि भावरष जन्य वलक्षणसाधनावच्छिन्नसाध्यविनाशिवव्यापक साधनजन्यत्वाब्यापक च वोध्य, न च केवलसाध्यव्यापक, विनाशवति प्रागभावे भावत्वाभावादिति । एव निप्वपि सामान्यलक्षण सगमनीयम् । तथाहि-आर्दैन्धनसयोगस्य पर्वतत. साय पिण्डान्यतरत्वावच्छिन्नधूमपन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वे सति पर्वततसाय पिण्डान्यवरत्वाच्छन्नवहिमनिटात्यन्ताभावप्रतियोगित्वादुपाथिल, एवमुद्भूतरू परत्वस्य बहिव्यत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्ववनिष्ठासन्ताभावाप्रतियोगि वे सति पति द्रव्यत्वावच्छिन्न प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्ववनिष्ठासन्ताभावप्रतियोगित्वादुपाधित्व, एवं शास्पाकजत्वस्य मित्रातनयत्वावच्छिनश्यामलसमानाधिकरणात्यन्तामावाप्रतियो गित्वे सति मिजातनयत्वावच्छिन्नमित्रातनयनिष्टासन्ताभावप्रतियोगितादुपाधि, एव जयस्वावच्छिन्नविनाशित्वव्यापकचे सति जन्यत्यावच्छिन्नजन्यलाव्यापकत्वा द्भावत्वमुपाधि । एवमन्यत्रापि सुधीभिरूड्नीयम् ॥ ५८-५९ ॥ व्यभिचारस्थानुमानमुपास्तु प्रयोजनम् ॥ उपाधे फलमाह-व्यभिचारस्येति । खव्यभिचारेण साध्यन्यभिचारस्या- नुमानमुपाचे प्रयोजन, अय धूमवान्वहे रित्या वहिधूमव्यभिचारी धूमव्यापका ३न्धनसयोगव्यभिचारित्वादिति साध्यव्यभिचारानुमानं, एव मिनातनयत्व श्याम त्वन्यमिचारि मित्रातनयलावछिनश्यामस्वव्यापक्शाक्पाकालव्यभिचारान् । एवप्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्व प्रत्यक्षत्वव्यभिचारि रहिव्यत्वावच्छिमप्रत्यक्षत्यव्याप कोद्भूतरूपवत्त्वव्यभिचारात् । एष जन्यव विनाशिवव्यभिचारि तन्यत्वावच्छिन्न विनाशित्वव्यापकभावत्वव्यभिचारादित्यूपम् ॥- ५का ·[गुणनि० ॐr कारिकावली। शम्दोपमानयोनैव पृथक्प्रामाण्यमिष्यते ॥६॥ +fF अनुमानगतार्थत्वादिति वैशेषिकं मतम् । तन्न सम्यग्विना व्याप्तिबोधं शब्दादिवोधतः ॥६१॥ प्रसंगात्प्रत्यक्षानुमानमानप्रामाण्यवादिवैशेषिकमतं पराक मनुभाषते--शब्दे- ति । शब्दोपमानयोः प्रामाण्यं पृथक् अनुमानायतिरिक्त नेष्यते, तत्र हेतुः अनुः मानगतार्थत्वात् अनुमाने तयोरन्तर्भावात् । एते पदार्थाः, मिथ ससर्गवन्तो योग्यतादिमत्पदोपस्थापितत्वात्तादृशपदार्थवत् । एवं गवयपदं सप्रवृत्तिनिमित्तकं साधुपदस्खादित्यनुमानेन पक्षधर्मतावलाद्गवयत्वप्रवृत्तिनिमित्तकत्व सिध्यतीति तरूपयति-तनेति । तत्र हेतुः विनेति । न हि सर्वत्र शब्दोपभानबोधस्थले व्याप्तिबोधापेक्षेति नियमोऽस्तीति भावः ॥६०-६१॥ द्वैविध्यं तु भवेद्याप्तेरन्वयव्यतिरेकतः॥ अन्वयव्याप्तिरुक्कैव व्यतिरेकिण्यथोच्यते ।। ६२ ।। एवं व्याप्तिप्रहोपायं तत्प्रतिबन्धकनिवर्तकं तत्प्रतिबन्धहेतुं च सपरिकर निरूप्य तो व्याप्ति विभजते-वैविध्यमिति । व्याप्तिर्द्विधा अन्वयव्याप्तियतिरेकव्या- प्तिश्च,तनाया 'व्याप्तिः साम्यवदन्यस्मिनसंबन्ध उदाहृत' इत्यत्र प्रागुता । द्वितीया बधुनोच्यते ॥ ६२॥ साध्याभावव्यापकत्वं हेत्वभावस्य यद्भवेत् ॥" तामेव लक्षयति-साध्याभावेति । यत्र व्याप्ती हेखभावस्य साधनाभावस्य साध्याभावव्यापकत्वं भवेत्सा व्यतिरेकव्याप्तिः। साधनाभावो व्यापकः साध्याभावो व्याप्य । तथा च साध्याभावव्यापकीभुताभावप्रतियोगित्वं साधनस्य व्यतिरेक- व्याप्तिरिति फलितम् । अयं भावः-अनुमान हि विविधं गाप्तिदैविध्यात् । तथाहि केवलान्वयि केवलव्यतिरेकि अन्वयव्यतिरेकि चेति भेदात्, यत्र विपक्षाभावारके- बलान्वयव्याश्या साध्यं साध्यते तत्केवलान्वयि, यथा घटोऽमिधेयः प्रमेयलादि. खत्रसर्वस्यामिधेपलाद्विपक्षासत्त्वेनान्वयव्यात्यैव साध्यं साध्यते ॥यत्र तु सप- क्षासत्वात्केवलव्यतिरेकव्यायैव साध्यं साध्यते तत्केवलव्यतिरेकि । यथा पृथिवी इतरेभ्यो मिद्यते गन्धवत्त्वादिसन जलादित्रयोदशप्रतियोगिकान्योन्याभावाना

·गुणनि.]
मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता।
पक्षातिरिके कापि निश्चितत्वाभावेन सपक्षासत्त्वायतिरेकच्यात्यैव साध्यं साध्यते,
तथाहि यदितरेभ्यो न मिद्यते न तद्गन्धवद्यथा जलमिति । अतरमेदः साध्य-
स्तदभावो व्याप्यः । गन्धवत्त्वं साधनं तदभावो व्यापकः । तथा च साध्याभाव
इतरमेदाभावस्खयापकीभूतो योऽभावो गन्धवत्त्वाभावसत्प्रतियोगित्वं गन्धवत्व-
स्पेवि लक्षणसमन्वयः। यत्र च सपक्षविपक्षसद्भावनोमयव्याप्तिभ्या साध्यं साध्यते
तदन्वयव्यतिरेकि । यथा वहिमान्धूमादिलन निश्चितसाध्यवतो महानसादेनि-
श्चितसाध्याभाववतो हृदादेव सत्त्वादुभयथा व्याप्तिसंभवः । यत्र धूमस्तवामि-
र्यथा महानसमित्यन्वयव्याप्तिः, या वहयगावस्वत्र धूमाभावो यधा हद इति
व्यतिरेकव्याप्तिः। अन्वये यद्याप्यं व्यतिरेके तदभावो व्यापकः, मचान्वये व्यापक
व्यतिरेके तदुभावो व्याप्यः,
उक्त च-
अन्वये साधनं व्याप्यं साध्यं व्यापकमिष्यते॥
साध्याभावोऽन्यथा व्याप्यो व्यापकः साधनात्ययः ॥१॥
व्याप्यस्य वचनं पूर्व व्यापकस्य ततः परम् ।
एवं परीक्षिता व्याप्तिः स्फुटीभवति तत्वत इति ॥ २॥-
अर्थापत्तेस्तु नैवेह प्रमाणान्तरतेष्यते ॥६३ ।।
व्यतिरेकच्याप्तिधुया चरितार्था हि सा यतः॥
अर्यापत्तेः प्रमाणान्तरत्वं केचनाहुस्खन्निरस्यति-अर्थापचेरिति प्रमाणान्त-
रता प्रत्यक्षादिप्रमाणचतुष्टयातिरिचन्ता, तन हेतु संगृहाति-व्यतिरेकेति । हि
यसासाऽर्यापत्तियतिरेकव्याप्तिज्ञानेन चरितार्या कृतकार्याऽन्यथासिद्धेति यावत् ।
तथाहि पीनो देवदत्तो दिवा न भुते इति देवदत्तो रानी भुढे दिवाऽभु-
पानवे सति पीनत्वात् । यो रात्रौ न भुते नासौ दिवाऽभुजानरचे सति पीन इति
व्यतिरेकव्यायैव रात्रिभोजने सिद्ध किमर्शपत्तिपार्थक्यप्रहेणेति भावः ॥६३॥-
सुखं तु जगतामेव काम्यं धर्मेण जायते ॥ ६४ ॥
एवं बुद्धिं सोपस्कर निरूप्य क्रमप्राप्तं मुखं गुणं लक्षयति-सुखं विति।
जगतां प्राणिमानस्य काम्यमनुकूलवेदनीयतया रागविषयः मुखं, तत्कारणमा.
ख्याति-धर्मणेति । धर्मेण वेदविहितकर्मजन्यादृष्टेन जन्यते, मुखत्वावच्छिन्नं
प्रति धर्मत्वावच्छिन्न कारणमित्यर्थः ॥ ६॥

·कारिकावली। [गुणनि० अधर्मजन्यं दुःखं स्यात्प्रतिकूलं सचेतसाम् ।। दुसं लक्षयति-अधर्मति। अधर्मतो वेदनिपिद्धकर्मजन्यारतो अन्य सचेतसा प्राणिमात्रस्य साभाविकद्वपविषयं दु समित्यर्थ ॥- निर्दुःखत्वे सुखे चेच्छा तज्ज्ञानादेव जायते ॥ ६५ ॥ इच्छा तु तदुपाये सादिष्टोपायवधीयदि ॥ इच्या निरूपयति-निर्दु खत्य इति । इच्छा कामो राग इति यावत् । सा च द्विधा फलविषयिणी उपायविपरिणी च । नेच्छाविषयफलस्वरूपं तद्रोचरे- छोत्पत्ती हेतु च निर्दिशति निर्दु राल इति । निर्दु सलं दु साभावः मुखं च फले पुरुषार्थ , तत्र घेच्छा तज्ज्ञानादेव तयोनि सत्वमुसयोसीनादेव जायते फलविषयकेच्याजनमे पलमानमेव हेतुरिसध. 1 उपायगोचरेच्चायां हेतुमाह- इच्छेति । यदि उपाये इटोपायवधीभवति इदं दु साभावस्य मुखस्य वा साप नमिति ज्ञान भवति तदा तदुपाये श्योपाये इन्दा स्यादुपायेायामिरसाधनता. शानं कारणमित्यर्थः॥ ६५- चिकी कविसाध्यत्वप्रकारेच्छा तु या भवेत् ॥६६॥ तदेतुः कृतिसाध्येष्टसाधनत्यमविभवेत् । पलपद्विष्टहेतुलमतिः स्यात्प्रतियन्धिका ॥ ६७ ॥ तदहेतत्ववस्त हेतत्वं कस्यचिःमते ॥

·गुणनि.] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिवा । कत्वज्ञानस्य विकीपी प्रति हेतुत्व बलवदनिष्टाजनकत्वज्ञान चिकीर्षाकारणं क्स्यचिन्मत इत्यर्थ । तेनेष्टसाधनेऽपि दृष्ट्यादी कृतिसाध्यताज्ञानाभावान चिकीर्षा, फूतिसाध्येऽपि कूपपतनादाविष्टसाधनताज्ञानाभावान चिकीर्पा, सगरल- मिष्टान्न भोजने तु बल्वदनिष्टसाधनताज्ञानस्य प्रतिवन्धकस्य सत्वान्न चिकीर्षा । कृतिसाध्ये इष्टसाधने बलवदनिष्टासाधने च पाकादी चिकिर्पा मुस्था। पाकादेरपि नान्तरीयकटु यसाधनलादलवदित्युक्तम् ॥ ६६-६७ ॥- द्विष्टसाधनतावुद्धिर्भवेद्वेपस्य कारणम् ॥६८ ॥ द्वेष लक्षयति-द्विऐति । द्वेष क्रोधस्तन द्विष्टसाधनताबुद्धिर्वलवदनिष्टजन- कताज्ञान कारण, द्वेषोऽपि द्विधा दु खविषयखदुपायविषयश्च । तर दु खस्य स्वभा- वत एव द्वेषविषयत्वम्, उपायस्य च बलवदनिष्टसाधनत्वज्ञाने सति तत्त्वम् ॥६॥ प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् ॥ एवं प्रयत्ननैविध्यं तात्रिकैः परिकीर्तितम् ॥ ६९ ॥ प्रयन निरूपयितु विभजते-प्रवृत्तिश्चेति । प्रयत्न कृतिस्तस्य नैविध्य निप्रकाराव तान्त्रिक तन्त्र शास्त्र तदिमि ॥१९॥ चिकीहितिसाध्येप्टसाधनत्वमतिस्तथा ॥ उपादानस्य चाध्यक्षं प्रवृत्तौ जनकं भवेत् ॥ ७० ॥ प्रतिरूपयने हेतमाह-चिकीति की कृतियाध्यत्वज्ञानमिष्टसाधनता- ज्ञान कार्यसमवायिकारणगोचरप्रत्यक्ष च प्रवृत्तिहेतुरिति भाव । सगरलमिष्टान- भक्षणादो यरवदनिष्टानुबन्धित्वज्ञानेन चिकीर्षाप्रतिवन्धान प्रवृत्ति । इष्टसाधनेऽपि पृष्ट्यादी कृतिसाध्यताज्ञानाभावान चिकीर्षा, नापि तद्वारिका प्रवृत्ति । कूपपत्तनादौ विष्टसाधनताज्ञानाभावाने प्रवृत्ति । किंचेष्टसाधनत्वकृविसाध्यत्वज्ञानयोस्तदानी- स्तनख विशेषण देय, दत्तो भावियोवराज्ये बालस्य न प्रतिस्तदानीं कृतिसाध्य वाज्ञानात, तृप्तस्य च भोजने न प्रतिस्तदानीमिष्टसाधनत्वाज्ञानात् । एवमुत्कटराग- पादिना वलवदनिष्टानुपन्धिलानप्रतिबन्धे विकीर्षासत्यादास्तिकस्याप्यगम्याग- मनशत्रुवधादी, रोपपितचेतसश्च विपभक्षणादौ प्रवृत्ति सभवीति । एव शोकावे. शेनोरताडनादावपि प्रवृत्तिरुपपद्यते । एव अणुकश्यणुकादी समवायिकारणाध्य- शानुभवाभावान प्रवृत्ति । अत काम्ये खर्गदीष्टसाधनसान्नित्यनैमित्तिकयोथ ६का ·। [गुणनि० कारिकावली प्रायश्चित्तपरिहारेष्टसाधनवादाभिचारिके च द्वेषमहिन्नानिष्टानुबन्धिलज्ञानप्रति. बन्धात्प्रयागादिमरणे च खर्गादीष्टभोगसाधनत्वात्प्रवृत्ति सनाघटीति ॥७॥ निवृत्तिस्तु भवेद्वेषाद्विष्टसाधनताधियः॥ नित्तिरूपयन हेतुमाह-निवृत्तिरिति । विष्टसाधनताधियो बलवदनिष्टा नुबन्धित्वज्ञानाजाता पादनिष्टसाधनेभ्यो निवृत्तिर्भवति । तथा च कलजभक्षणा- दिषु वैदेनानिष्टसापनत्वे ज्ञापिते शास्त्रज्ञाना ततो निवृत्तिायत इत्यर्ध ॥-- यत्नो जीवनयोनिस्तु सर्वदातीन्द्रियो भवेत् ॥ ७१ ॥ शरीरे प्राणसंचारे कारणं तत्प्रकीर्तितम् ।। तृतीय यनमाह-यत इति । जीवनस्य योनि कारण जीवनहेतुभूतो यत्न , स चातीय तत्र मानमाह-शरीरेति । अविकश्वासादिरूपप्राणसचारस्य धावनादियत्नसाध्यत्वदर्शनेन सहजप्राणसचारस्थापि यनसाध्यत्वमनुभीयते । तर प्रत्यक्षयनतु नोपलभ्यतेऽतोऽन यलोऽतीन्द्रिय ॥१॥- अतीन्द्रियं गुरुत्वं सात्पृथिव्यादिद्वये भवेत् ॥ ७२ ॥ अनित्ये तदनित्यं सान्नित्ये नित्यमुदाहृतम् ॥ तदेवासमवापि स्यात्पतनाख्ये तु कर्मणि ॥ ७३ ।। गुरुत्वं लक्षयति-अतीन्द्रियमिति । प्रत्यक्षतो दृष्टेऽपि घटादौ गुरुत्वा नवगमादतीन्द्रियम् । पृथिव्यादिद्वये पृथिवीजलवृत्ति । अनिस्स घणुकादी, निये परमाणौ, तदेव गुरुत्व पतनारये कर्मण्यसमवायिकारण स्वात् । द्वितीय पतनादौ क्रियाया असमवायित्वात्प्रथमे इति बोध्यम् । आद्यपतनासमवायि- कारण गुरुत्वमित्यर्थ ॥ ७२-७३॥ सासिद्धिकं द्रवत्व स्यान्नैमित्तिकमथापरम् ॥ सासिद्धिकं तु सलिले द्वितीय क्षितितेजसोः ॥ ७४ ॥ परमाणौ जले नित्यमन्यनानित्यमिष्यते । नैमित्तिकं पहियोगात्तपनीयधृतादिपु ॥ ७५ ॥ द्रवत्वं स्यन्दने हेतुर्निमित्त संग्रहे तु तत् ।। दवाव निरूपयति-सासिद्धिकमिति । आयस्पन्दनासमवायिवारण

·७१
- तमाद्यः शरादो, नोदनजनितकर्मणा तन वेगजननात् । द्वितीयस्नु वेगवरकपाला-
गुणनि०]
मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता।
द्रवत्वं, तद्विभाग एकं सांसिद्धिकं द्वितीयं नैमित्तिकम् तच्च पृथिव्याजोगृत्ति, तत्र
विभागः सलिले जले सांसिद्धिकं, क्षितितेजसोः पृयिव्यन्योदितीयं नैमित्तिकम् ।
पुनस्तद्विभजते-परमाणाविति । परमाणुरूपे जले द्रवत्वं निसमन्यत्र कार्य-
रूपे जले सर्वन पृथिवीवेजसोश्चानित्यं द्रवत्वमिष्यते । पृथिवीतेजसोईचत्वं
नमित्तिकमित्युक्तं तदुपपादयितुं नैमित्तिकपदस्थाममियते-नैमित्तिक-
मिति । वतियोगादग्निसंयोगाद्यजायते द्रवत्वं तन्नमित्तिकमित्युच्यते । तच
तपनीयघृतादिपु सुवर्णरजतादिरूपे तेजसि, घृतजनुप्रभृतिषु पृथिव्यां च वर्तत
इत्यर्थः । स्यन्दने द्रषणे हेतुरसमवायिकारणं, सग्रहे सक्तुकादिचूर्णपिण्डीमावलक्षणे
निमित्तकारणं, तन तु लेहोऽसमवायी ॥ ४४-७५॥-
नेहो जले स नित्योऽणावनित्योऽवयविन्यसौ ॥ ७६ ॥
तैलान्तरे तत्प्रकपीदहनस्सानुकूलता ।।
नेहं लक्षयति स्नेह इति । चूर्णादिपिण्डीभावासमवायिकारणं गुणः स्नेहः ।
स च जले, जलमात्रगृत्तिरित्यर्थः । तद्विभागः, स स्नेहोऽणुरूपे जले निलः, असौ
होजयपिनि कार्यरूपे अणुमादिजले सनिखः । ननु स्नेहो जलमात्तिरियुक्त-
मयुक्तं घृततेलादी पृथिव्यामपि तदुपलम्भात् । न च तदन्तर्गतजलस्यैव स इति
वाच्यं, तथात्वे जलाग्योः परस्परं विरोधातलादिना वदयुपशमप्रसादित्याशं.
क्याह---तेलान्तर इति । लमध्ये उपल-यमान. स्नेहोऽपि जलीय एव, पर
नु तत्प्रकारहाधिक्याइदनानुकूलता । अपकृष्टनेहस्य सलिलस्यामिविनाशकला-
दुत्कृष्टनेहं तेलादि न ददनप्रतिकूलमिति भावः ॥ ६ ॥
संस्कारभेदो वेगोऽथ स्थितिस्थापकभावने ।। ७७ ॥
संस्कार विभनते-संस्कारभेद इति । सस्कारनिधा वेग स्थितिस्थापको
मूर्तमात्रे तु वेगः सात्कर्मजो वेगजः कचित् ॥
तन वेगः परिच्छिनपरिमाणबद्रव्यमानात्तिः । स च द्विधा कर्मनो गजल।
धे घटे । तत्र घटवेगं प्रति कपालयेमोऽसमवायी :--
भावना चेति ॥ ७ ॥

·७२ कारिकावली। [गुणनिः स्थितिस्थापकसंस्कारः क्षितौ केचिचतुप्पपि ॥७८॥ अतीन्द्रियोऽसी विनेयः क्वचित्स्सन्देशपि कारणम् ।। द्वितीय सरकार निरूपयति-स्थितीति । अन्यथाकृतस्य पुन पूर्वाव- स्थापादक स्थिविस्थापक स च क्षिती पृथिवीमावति । शादेराकृटशाखादी प्रसारितपटादारतश्वगादी च तया दर्शनात् । केचिदन्ये वादिनचतुएं पृथिव्यवायुपु स्थितिस्थापक सस्कारो वतवे इलाहु । स च स्थितिस्थान कोऽतीन्दियश्वशुरादिभिरगम्यत्वादनुमानगम्य । वचिदाशाखादी स्सन्देऽपि कारण निमित्त भवतीसथ ॥५८ ।।- भारनाख्यस्तु सस्कारो जीरवृत्तिरतीन्द्रियः ॥७९॥ उपेक्षानात्मकस्तस्य निश्चयः कारण भरेत् ॥ सरणे प्रत्यभिज्ञायामप्यसौ हेतुरुच्यते ॥८॥ तृतीय सस्कार निरूपयति-भावनात्य इति । तीवरत्ति जीवाश्य इश्वरीयज्ञानस्य निलतया वसाभावेन नेशस्य सस्काराधारता । अवादिय न मुखादिवन्मानसप्र रक्षविषय किंतु स्मृल्यादिकार्यालगगम्य । वस हेनुमाह- उपेक्षेति । सशयस्थले उपे नास्थले च स्मृत्वदर्शनाडुपेपानामको नियय इत्यु कम् । तस्य सस्कारस्य कारण जनक इत्यर्थ । तस्य कायमाह-स्मरण इति । स्मरणे केवल , प्रत्यभिज्ञायामिंद्रियार्थसनिकषादिसहकृतश्च समुद्रुद्ध सस्कारो हेतुरुच्यते । पूर्वानुभवस्य नटत्वेन विना सस्काररूपमवान्तरस्यापार स्मृलाय नुपत्तिप्रसदादिति भाव ॥७९-८०॥ धर्माधर्मावदृष्ट स्वाद्धर्म. स्वर्गादिकारणम् ॥ गङ्गास्नानादियागादिव्यापार: स तु कीर्तितः ॥८॥ कर्मनाशाजलस्पर्शादिना नाश्यस्त्वसौ मतः ।। अदृष्ट निरूपयितुमदृष्टपदार्थमाह-धर्माधर्माविति। उभौ गुणाबदृष्टशब्देन सगृहीताविलय तत्र धर्म दशयति-धमे इति। खगपद सुखमानौपललकम् । आदिपदेन तत्तत्सुखोचितसाधनसामग्री प्राधा । तसा अपि धर्मकार्यलात् । ननु दर्शादियागवशेनैव खगादिसिद्ध कृत धर्मेण तनाह- गङ्गेति । आदिपदेनेतर- ..

·गुणनि.] मुक्कावलीकण्ठाभरणसहिवा। ७३ पुष्यतीर्थनानपानसेवनादि गृह्यते । यागादीत्यादिना होमदानादिसत्कर्मग्रह. गंगास्नानादिकर्मणां चिरप्पस्ततया खर्गादिजननाशक्ततया तदर्य धर्माख्यव्यापारो- ऽपूर्वपदाभिधेयः कल्प्यते । ननु यागादेः कालान्तरभाविखर्गादिजनने सध्वंस एव व्यापारोऽस्तु, नच फलानन्यप्रसगः, कालविशेषस्य सहकारिलादत आह-- कर्मनाशेति । कर्मनाशा नदी तज्जलस्पर्शन स्वमुसकीर्तनादिना निषिद्धकर्माचर- पेन वा धर्मो विनश्यतीति शास्त्रे प्रसिद्ध, तर यदि धर्माख्यमपूर्व न स्यातदा कर्म- नाशाजलस्पर्शादिना कि विनश्येत् । यागादिकर्मण प्रागेव विनष्टलात्, ध्वसस्य व निसत्वादित्यपूर्वमभ्युपेयम् ॥ ८१॥- अधर्मो नरकादीनां हेतुर्निन्दितकर्मजः ॥ ८२ ॥ प्रायश्चित्तादिनाश्योऽसौ अधर्म लक्षयति-अधर्म इति । नरकपद दु समानोपलक्षरम् । आदितस्त- भोगोचितमामग्रीग्रह.। नरकादिदु ससाधनं शास्त्रप्रतिपिद्धकर्माचरणजन्योऽपूर्ववि- शेषोऽधर्म उच्यते । तर मानमाह-प्रायश्चित्तेति । प्रायश्चित्तेनाधर्मो विनश्य- तीति शारे प्रसिद्ध, तन यद्यधर्माक्ष्यमपूर्व न स्यात्तदा प्रायश्चितन प्रबलपुण्येन भोगेन वा कि विनश्येत् । ब्रह्महननादिचेष्टाया. प्रागेव विनष्टत्वात, ध्वसस्य चानन्तत्वादिलपूर्वमूरीकार्यम् ॥ ८२ ॥- जीववृत्ती विमौ गुणौ ॥ इमौ तु वासनाजन्यौ ज्ञानादपि विनश्यतः ॥ ८३ ।। अन्योराधयमाह-जीववृत्ती त्यिति ।इसे धर्माधी न स इति भावः । तत्र हेतुः इमाविति। ईशे तु जन्यज्ञानाभावेन बासनाऽसभपानानयो. खमिति भार । तयोनीशे हेतुमाह-शानादपीति । अपिशब्देन भोगस्य प्रायश्चित्तस्य प्रबलकर्मणश्च प्रहः । प्रारन्धस्य भोगादेव तदितरयोस्नु ज्ञानादितो विनाश इति भावः ।। ८१॥ १ सवितक्रियमाणयोः।

·७४ कारिकावली। [गुणनिक शब्दो ध्वनिश्च वर्णश्च मृदङ्गादिभवो ध्वनिः ।। कण्ठसंयोगादिजन्या वर्णास्ते कादयो मताः ॥ ८४ ॥ सर्वः शब्दो नभोवृत्तिः श्रोत्रोत्पन्नश्च गृह्यते ॥ शब्द निरूपयति---शब्द इति। शब्दो द्विधा, ध्वनिरूपो वर्णरूपथ । नायो मृदङ्गादिजनित शब्द, कण्ठताल्वादिसयोगज शब्दो वर्णरूप । तन वर्णानाह-वर्णा इति । ते वर्णा कादय ककारादय क्षकारान्ता इत्यर्थ । शब्दस्याश्रयमभिदधाति-सर्व इति । सर्व शब्दो ध्वनिरूपो वर्णरूपश्च प्रथमो मध्योऽन्तिमश्चापि नभोवृतिराकाशसमवेत । प्रथमादिशब्दामहे हेतुमाह- श्रोत्रोत्पन्न इति । श्रोत्रस्य शन्दग्राहकेन्द्रियत्वात्प्रथमादिशब्दाना च तेनास निकादग्रहणम् । अन्त्यशब्दस्यैव तनोत्पन्नस्य तेन सन्निकर्षाद्रहणमिति ॥८४॥- वीचीतरङ्गन्यायेन तदुत्पत्तिस्तु कीर्तिता ॥ ८५ ।। ननु मृदादिदेशोत्पन्नस्य शब्दस्य कथ धोनदेशे समुत्पत्तिरित्याकाडाया तत्प्रकारमभिभाषते-धीचीति । यथा जले कपालिकाशर्करादिप्रक्षेपे वायुना सोमे च सति वीची जायते ततो बहिदिगवच्छिन्नस्तरङ्गस्वतोऽपि बहिरन्यस्तरको जायते, एव करादिना मृदनादौ ताडिते प्रथम शब्दो जायते। ततो मृदा- वहिदिगवच्छिन्नोऽन्य शब्दसतोऽपि बहिरन्य एवं शब्दपरम्परया श्रोनऽन्स शब्द समुत्पद्यते ॥ ८५ ॥ कदम्बगोलकन्यायादुत्पत्तिः कस्यचिन्मते ॥ मतान्तरमाह-कदम्बेति । यथा कदम्बमुकुलाद्दशदिव्यापीनि दशमुकुला न्तराणि जायते ततोऽपि तादृशानि मुकुलान्तराणीति तथा मृदङ्गादिदेशोभूत- प्रथमशब्दाद्दश दिक्षु दश शब्दा जायन्ते तेभ्यश्चान्ये दश तेभ्यश्चान्ये एव, श्री- प्रदेशेऽन्यशब्दो जायते । तर प्रथमशब्दे मृदनकरादिसयोगो निमित्त, मृदङ्गा- काशमयोगस्त्वसमवायी, द्वितीयशब्दे तु प्रथमशब्दस्यासमवायित्व तृतीये द्विती- यस्य, आकाशस्तु सर्वत्र समवायी, विभुविशेषगुणस्य खोत्तरगुणनाश्यत्वनियमेन द्वितीय शब्द प्रथमस्य नाशक । एवं तृतीयो द्वितीयस्थेत्यादि । अन्यस्तूपान्य नाशयन्कतकरेणुवल्सयमपि विलीयते । मुदोपसुदन्यायेनात्योपरत्ययो पर. स्परविघातकसमिसपरे । एष वर्णरूपशन्देऽपि प्राणस्य कण्ठादिभ्योगो निमित्त, कण्ठाकाचादिसयोगोऽसमवायीत्यायुधम् ॥

·गुणनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । उत्पन्नः को विनष्टः क इति बुद्धरनित्यता ।। ८६ ॥ ननु शब्दस्य निसलात्कयमुत्पत्तिविनाशी निरूप्यते इति मीमासकाशङ्का- मातायति-उत्पन्न इति । शब्दानामुत्पादविनाशावनुभवसिद्धी इसर्थ ॥८॥ सोऽयं क इति बुद्धिस्तु साजात्यमवलम्बते । तदेवौषधमित्यादौ सजातीयेऽपि दर्शनात् ॥ ८७॥ इति न्यायकारिकावली समाप्ता. ननु य एव कमारो देवदत्तेनायोचि स एव यज्ञदत्तेनापीति प्रतीते शब्दस्य नित्यलमनगम्यते तत्क्थमनित्यतयोत्पादविनाशत्ववर्णन वर्णानामियत आह- सोऽयमिति । साजात्य समानजातीयत्व सादृश्यमिति यावत् । तथाच सादृश्य- निवन्धना सा प्रतीतिर्न नित्यत्व साधयितु क्षमत इल) । तनोदाहरणमाह- तदेवीपधमिति । यदेव चैनेणोपयमसेवि मैत्रेणापि तदेवोषध सेव्यत इत्यादी यथा मिनेप्यौपधे साजालमात्रावलविनी तादृशप्रतीतिदृश्यते तयानापीति सर्व- मवदातम् ॥ ८७॥ नमामि पञ्चानन विश्वनाथपादारविन्दयमादरेण ॥ सिद्धान्तमुचावलिकेह येन सुगुफिता विश्वविरासहेतो ॥१॥ एतस्य वण्ठाभरणस्य नून सधारणोद्भूतपटुलशक्ति ॥ मुक्तावली धारयितु क्षम स्यात्सर्वोऽपि बालस्त्विति मे मनीपा ॥२॥ मुक्कावलीमुक्तिनिकायमध्यादुल युक्ती मुगमा मयेदम् ॥ अफि क्ण्टाभरण मुरभ्य न्युपि मुकण्ठाभरण भवेत्तत् ॥ ३ ॥ श्रीगुरुपादसरोरुहयुगल प्रणमामि मूर्धाहम् ॥ यत्कृपया हि पुमर्या सर्व मुलभीभवन्ति नृणाम् ॥ ४॥ इति श्रीलवपुरवासिदिंगणातीयद्विजराजिविराजमानश्रीकृष्ण- कौरमिनमुतदेवीसहायगुफित कण्ठाभरण समाक्षम् ।