·** श्री३म् * गुरुकुलसंस्कृतपाठय ग्रन्थमाला १ . संस्कृतप्रवेशिका॥ गुरुकुलविद्यालयोपयोगाय गुरुकुलमुख्याधिष्ठातुराज्ञया प्रकाश्यमानीता श्री लाला नन्दलाल- गुरूकुल कांगड़ा प्रबन्धन काङ्गड़ी गुरुकुल-यन्तालये मुद्रिता ११७६ वैक्रमाब्दे * ३६ दयानन्दाब्द Homwwwwwvem पजमावृत्तिः १००० मूल्यम् ।

·* श्रीश्म द्वित्राः शब्दाः । या संस्कृतभाषा कस्मिंश्चित् समये भारततनयाना मातृभाषाऽऽसीत् , यस्या भाषाया मधुरध्वनिः कस्मिंश्चित् काले महतो विक्रमादित्यस्य विद्वन्मण्डितायां परिषद्यश्रूयत, या हाससीम्नि वर्तमानापि नैसर्गिकेण माधुर्येण, अक्षय्येण शब्द- निधानेन, कलावशेषेणैव साहित्येन च सारग्राहिणां पाश्चात्य- विदुषां हृदयोन्याकर्षति, या च पक्षपातान्धानामपि लेखनी का- निचित्स्तुतिवाक्यानि लेखितुं बलात् प्रवर्तयति, तस्या दुर्दशाऽध भारत लक्ष्यते तामवलोक्य सचेतसां प्राचीनसेविनां च हृदयानि विदीर्णानि जायन्ते । यद्यप्यस्यामल्पाक्षरभूमिकायां संस्कृतभाषाया दुःस्थितेः कारणकलापस्यालोचनं नोचितं वर्तते तथाप्येतावनि- भीकमुपन्यस्तु शक्यते, यत्संस्कृतविद्वांस एवात्रोपालम्भमर्हन्ति । नाहं न जाने, यद् भारतवासिनां विशेषतश्शिक्षितानां संस्कृत- विषयमनौत्सुक्य, तद्विषयको भक्त्यभावोऽप्यत्र कारणमस्ति परन्तु मन्य तत्रापि संस्कृतविास एवापराध्यन्ति । , ·( २ ) मंस्कृताध्यापकानां यादृश्यद्यत्वेऽध्यापनपणालीवर्तते तया संस्कृतच्छात्रैहान् प्रयासोऽङ्गीकर्तव्यो भवति; कालात्ययस्य तु कथैव का । सर्वस्मिजन्मनि विद्यार्थिभिर्व्याकरणपरिचयोऽपि न कत पार्यने । गुरुकृपया चतुर्दशभिर्हायनैः कथंचिद्गृहीतव्याकर- गालवा अपि प्रायोदृश्यन्त यत्संस्कृतभाषाया एकमपि वाक्य वक्तुं न शक्नुवन्ति । एतां आजीवनं जगतः पृथगकर्मण्या इच तिष्ठन्ति । एनां स्थितिमवलोक्य केचिन्संस्कृतमध्येतुमिच्छन्तोऽ.. प्यनल्प प्रयाससाध्यां संस्कृताधीति गिरिखननेन सूपकोपलब्धि- मिव मन्यमाना विरमन्त्यस्माद् व्यापारात् , हतोत्साहाश्च जा- यन्ते । तदत्र विषयेऽवश्यमेव संस्कृतविद्वद्भिर्विचारः कर्तव्यः, इत- स्थाऽल्पावशिष्टोपि संस्कृताभ्यासस्संर्वधैव विलोपमवाप्स्यति । अहन्तु मन्ये, संस्कृताध्यापनस्य विचिला रीतिरेचात्र कारणं वर्तते । भाषाया अल्पमपि परिचयमन्तरैवाध्यापकैयाकरणाध्या- पनमारभ्यते, तेन महान्प्रयासोऽङ्गीकर्तव्यो भवति.महान् कालते. पो जायते, अल्प-मत्यल्प फलमुपल भ्यते । भाषा परिचयमन्त- रैव कथनाम कस्याश्चिद् भाप या व्याकरणमवगन्तुं शक्यते ? एतत्कथं चनापि न सम् भवति, अयं सर्वेषां विदुषामनुभवो वर्तते, अत्र न कस्यचिदपि विवादों भवितुमर्हति, तथापि संस्कृताध्याप- कैरू दिन त्वज्यने । अहो ! रूहिश्शास्त्रावलीयसी !

·( ३ ) एतस्य फलमपि. संस्कृताध्यतृभिरुपभुज्यन एव । प्रायेण तेषां विचारशक्तिः प्रणाशमुपयाति, स्मरणशक्तिरेवाव शिष्यते । अत्रापवादा अपि दुर्लभा न सन्ति, तथाप्योत्स- निकी दशा सैव दृश्यते खलु या मयोयमदश्यत । इयं खल्ववस्था कृतवयसाम् । यदि बालका आदावेव व्याकरणं पाठ्यरंस्तदा तेषामतोपि हीनतरा दशा जायते, तेषां शिक्षणेऽतोप्यधिकं काठिन्यमनुभूयते । ते तु कथमपि भाषापरिचयमन्तरा व्याकरणनावबोइधुमर्हन्ति । किंच भापाज्ञानं मुख्यमुद्देश्य, व्याकरणज्ञानं तु तदुपकारकम् । एतदेव काठिन्यमध्यापनावसरे गुरुकुलीयशिक्षकवर्गण भृशमनुभूतम् । भूयो गवेपितपि न किमपि पुस्तकं बाला- नामुपकारकंमम दृष्टिपथमुपागमत् । यद्यपि संस्कृतभास्क- रादिनामाङ्कितानि कतिपय पुस्तकान्युपलभ्यन्ते, तथापि न तानि कथंचिदपि बालोपकारकतां भजन्ते, एतदेव मन- सिकृत्य बालोपकारकाणि कानिचित् पुस्तकानि संस्कृतग्र- न्थावलिमिषेण प्रकाशयितुमहं निरचैपम् । तस्यायोगस्य फलभूतेयं "प्रवेशिका" भवतां करमुपसर्पति, अनयैवरीत्या- ऽन्यान्यपि बालोपयोगीनि पुस्तकानि प्रकाशयिष्यन्ते। गुरु- कुलोपकारकुर्वन्तीयं ग्रन्थावलिराशास्यते, अन्येषां संस्कृत- विद्यालयानामध्यापकाश्चाप्युप्रकारिका भविष्यति ।

·( ४ ) शुभकामनया प्रेरितास्सर्वे विमर्शास्सादरं सधन्यवादन- खीकरिष्यन्ते । मुख्याधिष्ठाता पञ्चम-संस्करण-भूमिका महामहिम्नो जगदीश्वरस्य, संस्कृताध्येतृणाश्चानुग्रह- वशादद्य "संस्कृत प्रवेशिकायाः। पञ्चमं संस्करणं प्रकाश- यितुमुयुक्ताःस्म । यथा अल्पक एव काले सर्वाण्यपि मुद्रि- तपुस्तकानि समाप्तमापुः, यथा च प्रतिदिनं पुस्तकं जिघृ. खूणां पत्राण्यस्मत्सकाशमायान्ति, तेन भारतीयानां संस्कृता- ध्ययने नवोत्साहकलिका, अस्माभिर्मुद्रितायाश्च "संस्कृ- तप्रवेशिकायाः) महत्युपयोगिता स्फुटमेव प्रकाशिता भवति । यहि हितमभिलाषुकैस्समालोचकैस्समालोचनया क्यमन्वग्राहिषत, तेभ्यः सहर्ष धन्यवादान् वितरामः । तैर्दर्शि- तांश्चयथार्थदोषानस्मिन् संस्करणे दूरीकर्तुं विशेषतः प्रय- तिष्महे, तथा च तद्ग्रन्थदर्शनादेव स्फुटीभविष्यति । येऽपीpवशाकलुषितमानसाः “गुणिनां गुणेषु सत्स्वपि पिशुनजनो दोषमात्रमादत्ते पुष्पे फले विरागी क्रमेलकः कएटकौघा मिवेति मिवेति न्यायमनुसरन्तः, न्यायमनुसरन्तः, “परदोषकथाभि- रल्पकः स्वजनं तोषयितुं किलेच्छती" ति महाकविभणि- तिनिदर्शनताश्चावहन्तः सम्बद्धमसम्बद्ध वा यत्किञ्चित्माला- पिषुः, तेऽपि ननु नमस्काराही एव । यतः- वयमद्य ·नमः खलेभ्यः; क इहाथवा नतो- नले नमस्यैदिह यो जिजीविषुः । विनैव ये दोषमृषिप्रकाण्डव- नयन्ति शापेन रसातलं नरान् । अाशास्महे च गुणग्राहिणामध्यापकानामध्येतृणां च चित्त प्रसादनम्भविष्यत्येतद्पञ्चमं संस्करणमिति । मुख्याधिष्ठाता 4 error

·। ओ३म् ॥
अथ संस्कृत प्रवेशिका
प्रथमोऽध्यायः।
पाठ,
मारमी
पुरुषः,
पी
पि,
कुक्कुरः,

·(२) कथयामि, पश्यति, देहि, अहम् जलम्, बालकः। विशेषः-यदैषांपदानामा विद्यार्थिभिस्सम्यगवयुद्ध येरन् तदाऽध्यापकनावापोद्वापाभ्यामेपामास्तेषां हृदयेष्वङ्कनीयाः, अ. न्यानि चैतत्पदघटितानि बहूनि वाक्यानि निर्माय दर्शनीयानि । यथाः- कपिः पश्यति, जलं देहि, अहं कथयामि, इत्यादि । यथाशक्यश्च वाक्यानि रचयितुं विद्यार्यिन एव प्रोत्साहनीयाः, अधो लिखितश्च प्रकारोऽवश्यमुपयुज्येत । यदि "कथयामि" इति वाक्यं विरचनीयं स्यात्तर्हि प्रागदे- शीयभाषायां नीलफलके लेखनीयम् “मैं कहता हूं"पुनर्विद्या- थिनः प्रष्टयाः “मैं” इत्यस्यकि संस्कृतम् ? यदा त उत्तरयेयुः "अहं" इति, ततस्तदपि नीलफलके लेखनीयम् । अनयैव री- त्या पुनः "कहता हूं" इत्यस्य संस्कृतं पृष्ट्वा फलके लिखित्वा दर्शनीयं, यत् “मैं कहता हू" इति समस्तवाक्यस्य संस्कृतम् "अ- हं कथयामि" इति । अयमेव प्रकारोऽग्रिमेषु पाठेष्ववलम्बनीयः, एतया रीत्या अतिशीघ्र विद्यार्थिनी वाश्यानां विरचने पटवो भविष्यन्ति ।

·(३)
पाठः २
स्वम्, मह्यम्, उपधिः, आनय, अस्ति ।
जलम् पिब
काष्ठशय्या अस्ति
पुष्पम् आनय
उपधिम् आनय
अहं कथयामि
उपधिम् पश्य
बालकोस्ति
पुष्पम
पश्यति
मह्य देहि
त्वं गच्छ
वि० १- पाठस्य मूर्द्धनि लिखितानां पादानामेतत् प्र.
योजनं यदस्मिन् पोठे एतेषणम्पदानाम्प्रयोगोऽतिस्पष्टं दर्यत ।
एतानि पदानि केवलमध्यापकोपयोगीन्येव, विद्यार्थिभ्यस्तु नैषां
पार्थक्येनार्थः कथनीयः, किंतु वाक्येष्वेव । वालका वाक्येषु
झटित्यर्थमबोदधुं शक्नुवन्ति, न पार्थक्येन ।
२-यानि पदानि विद्यार्थिभिः पूर्वस्मिन् पाठेऽवबुद्धानि,
यानि, च पदान्यत्र नूतनान्यधीतानि, तानि सर्वाणि
संमिश्य अन्यानि भूयांसि वाक्यान्युदाहार्याणि ।
३--"उपधिम् आनय" इत्यादि वाक्येषु पूर्वमयानयि
त्वैव स्वरं व्यञ्जनेन वाक्यान्यध्यापनीयानि, पठितेषु केपुर्चित
पाठेषु ते स्वर व्यञ्जनयोोगनियमं स्वत एव ज्ञास्यन्ति ।

·(४)
पाठः३
मेषः कूदते
स कूर्दते
सः, गच्छामि, कूदते, मेषः, पिवतिः ।
अहं गच्छामि
वस्त्रम् आनय
दुग्धम्
पिव
स जलम् पिवति देवदत्तः करोति
स वस्त्रम् पश्यति
त्वं जलम् पिव
जलपात्रं मह्य देहि
विशेषः १-अवापि पूर्ववदध्यापकन प्राक् स्वयं वहूनि वा-
क्यानि निर्माय दर्शनीयानि, तदनु विद्यार्थिनोऽपि लघुनि वा-
क्यानि निर्मातुं प्रोत्साहनीयाः।
२-मूर्द्धनि निवेशितानां पदानामाः, अन्यानि नैकानि
वाक्यान्युदाहृत्य सम्यक् छात्राणां हृदयंगमाः कर्तव्याः।
३-यावदेकस्मिन् पाठे समागताना नूतनपदानामस्तेषां
प्रयोगश्च विद्यार्थिभिस्सम्यान भाजायेत, तावद्वितीय पाठं पा-
रयितुं कथमपि न प्रपतनीयम् ।

·( ५ )
पाठः४
किम्, कुत्र, गच्छसि, वयम्,
भक्षयामः, तव, करोषि, तस्मै ।
त्व गच्छसि
हवं किं करोषि?
तस्मै वस्त्रं देहि वयं फलं भक्षयामः
तव पुष्पम् अस्ति चन्द्रपालःकिंपश्यति?
त्वं पुष्पं पश्य
अहं कुत्र गच्छामि ? ] स गच्छति
वि० १-अत्र बहूनि वाक्यानि निर्माय विद्यार्थिभिरभ्यासः
कार्यताम् । यथा "त्वं कुत्र गच्छसि ?" "बालकः किं पश्यति ?"
"मह्य वस्त्रं देहि "अहं कुत्र गच्छामि ?"
२-प्रश्रवाक्येषु अन्यवाक्येषु च भेदः स्पष्टं दर्शनीयः, किञ्च
तथा प्रयतनीयं यथा छात्राः प्रश्नवाक्यं प्रश्नवदेव उच्चारयेयुः,
खरस्यभेदोऽवश्यं स्यात्, यत्पदश्च बलेन वक्तव्यं, तत्रैवं बलं
कुत्र गच्छसि ?
Kopa...
स्यात्।

·. पुरुषो धावति (६) पाठः ५ न, च, गौः धावति क्रीडति लेखनी। देवदत्तःकुत्र क्रीडति ?/ गौः जलं पिवति त्वं गुरुकुलं गच्छ पुष्पं जल च आनय पुस्तक लेखनी च देहि लेखनी मह्य देहि वयं सूपं न भक्षयामः विष्णुदत्तो न क्रीडति स धावति,त्वं च पश्यसि वि० १-मूर्धनि लिखितानां पदानाम्प्रयोगोऽन्यानिवाक्या- न्युदाहृत्य सम्यक प्रबोधनीयः । २-पुरुषो धावतीत्यादिवाक्येष्वोकाररियमो दर्शनीयः।व्या- करणस्य सूक्ष्मानियमा नापेक्ष्यन्ते किन्तु साधारणतो बोध- नीयाः, यन्त्रकारधकारादिषु परतः विसर्गाणामोकारो जायते, तथा "पुरुषो धावति" "विष्णुदत्तो न क्रीडति इत्यादयश्च प्रयोगा भवन्ति, अन्यानि च बहूनि वाक्यान्युदाहर्तव्यानि ।

·(७)
पाठ
वर्तते,
तत्र, मम,
कुरु,
गच्छेयम, गृहाण, वदसि ।
स तत्र क्रीडति
मम मसिपात्रम आनय
तत्र गच्छेयम् ? ममपुस्तक गृहाण
मम पुस्तकं पश्य तत्र गच्छामि
तव पुस्तकं कुत्र वर्तते ?मम मसिगर्भा न गृहाण
हरिदत्तःकोलाहल करोति तत्र किं करोषि ?
त्वं किं वदसि? त्वं तत्र कोलाहल करोषि
कोलाहल न करु
तत्र भूमित्रो वर्तते

·(८)
पाठ:
Paytime
पादुके, धूम्रयानम, अद्य,
तिष्ठ, शृणोति,
किमर्थम्
ममपादुके देहि स कि लिखति
देवदत्तःकि शृणोति? | मम पादुके न गृहाण
त्वं कुत्र पठसि ? विजयःकिमर्थ धावति
तत्र तिष्ठ
अहं कुत्र तिष्ठेयम्
त्वं किमर्थं न पठसि लेखनी गृहाण
अह किमर्थ पठेयम् मम पादुके धारय
त्वं पुस्तक पठसि स पुस्तकानि पठति
अदा वासुदेवः कुत्रवर्तते तत्र गौर्धावति
पश्य तत्र धूम्रयानं गच्छति

·(६)
पाठः ८
वृथा.
घटिका,
गर्जति,
.
बालको,
पत्रं गृहाण
अश्वास
देवराजःफलानिभक्षयति त्वं वृथा वदसि
बालकौविदयालयं गच्छतः घटिका कुत्र वर्तते ?
सिंहः क्रीडति वृषभो जलं पिवति
मेघः
कुत्र
गर्जति ?
अश्वसिंहौ धावत:
सिंहो वने गजति चन्द्रशेखरोवनेक्रीडति
त्वं बने किमर्थभ्रमसि त्वं घटिकाम आनय

·(१०) पाठ: . कपयः, त्वं लेखनीम् अधुना, ते, गच्छन्ति, बालकाः, शूकरः, ते लवपुरं गच्छन्ति चालका: उद्याने क्रोडन्ति अधुना त्वं किं करोषि?| तत्र कषयः कूर्दन्ते बालकाःफलानि भक्ष्यन्ति वने शूकरो धावति अधुना विद्यालयं गच्छ | मसिगर्भा तस्मै देहि ते किं कुर्वन्ति ? अधुना फलानि गृहाण ते वानरान् पश्यन्ति अधुना आनय। ते तत्र जलं पिवन्ति देवदत्तयज्ञदत्तभूमित्रा: ग्रामं गच्छन्ति । वि०-अत्र प्रथमाविभक्तो 'बालक' शब्दस्य रूपाणि द- शनीयानि । एकवचनम् द्विव० बहुव० बालकः बालको बालका एतस्सदृशाः पुरुष, अश्व, सिंह, मेघ प्रभृतयश्शब्दा अ- विजय, वासुदेवादि नाम्नामपि रूपाणि दर्शनीयानि । अन- वैवरीत्या यत्रोपयुज्येत, उचितं च स्यात् तत्र तवान्यासु विभ- तिषु रूपाणि दर्शनीयानि ।

·(११)
पाठ १०
पठतः।
आवाम,
गच्छामः, गृह्णाति, भो,
तो, सन्ति, कति,
किमपि,
लिखावः।
भूदेवः कन्दुकं गृह्णाति तौ किमर्थं पुस्तकं पठतः
चन्द्रपालो गृहगच्छति वयं किमपि न पश्यामः
आवां लिखावः
भोबालकाः अधुना पठत.
ते तत्र किं कुर्वन्ति ? गौः शब्दं करोति
ते तत्र पाठं पठन्ति
ते कोलाहलं कुर्वन्ति
वयं गृह गच्छामः अहं किमपिन कथयामिः
तत्र कति फलानि सन्तिः
वि० अत्र गम्ल (गच्छ )पा ( पिव ) पठ, सदृशानांधातूनां
वर्तमानस्य प्रथमपुरुषे रूपाणि दर्शनीयानि ।
एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
गच्छति गच्छतः गच्छन्ति,
वेषां नामवचनस्सह च सम्बन्धो दर्शनीयः ।

·( १२ )
पाठ ११
हरिणान्, . शृण्वन्ति,
तस्य, युवामा
यूयम्, गच्छथः, गच्छथ, भवान्, शृणु
(१)
आवां हरिणान पश्यावः वंहरिकिमर्थं नाडयसि ?
ते विडालस्य शब्द
यूयं विदयालयं किमर्थं
शृण्वन्ति ।
न गच्छथ?
शूकरो वने घुघुरायते | ब्रह्मचारिणो हवन कु-
युवां कुत्र गच्छथः ?
भवान् कुत्र गच्छति ?
( २ )
हरिदत्तसत्यपालौवन स हरिणान् गृह्णाति
गच्छतः ।
मम लेखनी पुस्तकं च
भोविष्णुदत्त ! त्वंकिमर्थं तत्र वर्तते ।
कोलाहलं करोषि ?
त्वं वृथा शब्दं करोषि
यूयं किमर्थ न पठथ ?, मम
न पठथ ? मम गान शृणु
वि० - अत्र मध्यमोत्तमपुरुषयोरपि रूपाणि दर्शनीयानि
वन्ति ।

·(१३)
गच्छावः
मध्यम पुरुषे
एकवचनम द्विवचनम् बहुवनम्
गच्छसि गच्छथ गच्छथ
उत्तम पुरुषे
गच्छामि
गच्छामः
एवं पा (पिव ) क्रीड् , प्रभृतीनामपि धातूनाम् ।
प्रथम पुरुषे
पियति पिवतः पिवन्ति
मध्यम
पिवसि विवधः
पिवथ
पुरुषे
उत्तम
पुरुषे
पिवामि
पिवावः
पिवामः

·(१४)
पाठः १२
कः, कीदृशम् , अयम्, सिंहः, त्वाम्, स्नातुम,
उदेति, अत्र,
(१) तो है
अयं को वर्तते ? मम शाटिकाम् आनय
स्नातुं गच्छ तव उपवस्त्रंकीदृशंवर्तते?
ते मां ताडयन्ति अत्र किमर्थं तिष्ठसि ?
स घंटां नादयति
तो त्वां पश्यतः
स्वामहं पश्यामि
वृक्षम्पश्य
स्वं किमर्थं कोलाहल
करोषि ?
(२)
भी भूपेन्द्र ! त्वं कुतो न निर्दयाः पुरुषाः पशू-
गच्छसि ?
स्ताडयन्ति ।
अधुना रात्रिरस्ति
सिंहो गर्जति

·भाबालकाः! घण्टानादो वयमधुना स्नातुं गच्छामः
जातः, पठितुं चलत । जलं पातु गाछत
घूर्यस्नातुंकुतानगन्छथ? मसिपात्रमानेतुं गच्छेयम्
वि०-अन्यानि वाक्यानि प्रतिपाइमुदाहर्त्तव्यानि । देशी-
यभाषाया वाक्यानां संस्कृते, संस्कृतवाक्यानां चानुवादो देशी-
यभाषायां सवेदा करणीयः । “पशुस्ताडयन्ति" इत्यादौ सन्धेः
कारल्येन नियमो वक्तव्यः ।
(३)
प्रातःकाले सूर्य उदेति | यूय हरिणान् पश्यथ
रात्री ताराः प्रकाशन्ते
भवान् कुत्र गच्छति ?
अय बालकः पत्रं पठति वयं श्लोकान् शृणुमः
अत्र विद्यार्थिनी विद्यां को वानरं ताडयति ?
पठन्ति ।
तौ पुरुषौ वृथा वदतः
स किमर्थं कूदते ? अधुनापुस्तकानि गृही-
स्वा पाठशालां गच्छ।
म
---

·( १६ )
पाठः १३
समीपम्,
उष्ट्र
उपरि
अधः,
तेषाम, शृणामि, वढिम्, इतस्ततः ।
अदाआकाश:कीदृशो तवोपवखमतिमलिनमस्ति
वत्तंते ?
प्राङ्गणे काका:शब्दंकुर्वन्ति
निर्मला वर्तते । कि त्वं तेषांशब्द शृणोषि?
आकाशे मेघाइतस्तता वाढम्, शृणोमि ।
धावन्ति ।
अधः किं पश्यसि ?
पक्षिणः पक्षाणां सा-
उपरि सूर्य पश्यामि
हाय्येन उड्डीयन्ते। तेषां समीपं गच्छ
उष्ट्रो वेगेन धावति
Mm

·(१७)
तस्य,
assenger
पा
प्रोञ्छ,
पाठः १४
आममा
पराना
आगतः
वाति,
प्रश्चनम् ।
हवा
वायर्वाति
चन्द्रमाः शीतलो वर्तते
उत्तट
तस्य समीपे गच्छ पठित्वा क्रीडितुं गच्छ
बात काउन्ड
सकुक्कुरैदडेनताइयति अद्यवायुः शीतलोवर्तते
वृक्षात्अधःफलंपतति भूमित्रआगतो नवा ?
भोजन कृत्वा जलं पिया तस्य व्रश्चन देहि
उपवखेण मुखं प्रोज्छ | त्वं कुतः आगतः
सन्ध्यासमय आगतः
स कुत्र गतः?
उदानेशीतलोवायुतिमम वस्त्रं स्वच्छं. वर्तते
तस्य गृह निर्मलमस्ति जलं शीतलं वर्तते
तव वस्त्रे मलिन वर्त्तते धावित्वा कन्दुकमानय
वाहन
4
---

·(१८) पाठः १५ हो. -- कृतम्, इदं पुष्प पोवा, महिषः तूष्णीम, मया, इदम्, तत्र गत्वा तिष्ठ पुस्तकं गृहोन्वा शीघ्र- त्वं तत्र गत्वा किमर्थं न मागच्छ तिष्ठसि ? त्वया किमुक्तम् ? वर्तते वयं क्रीडितुं गच्छामः इदं त्वया कृतम् गावाजल पोवाआ- चन्द्रस्य किरणाः शी- गच्छन्ति तलाः सन्ति महिषा जले क्रीडन्ति शोघ्र, पुस्तक लेखनीच तत्र गत्वा प्रदीपं घ- आनय शीघ्र दुग्धं न पिय। भो यालकाः । तूष्णी भवत . टिनां च गृहाण

·(१६)
पाठः १६
F
कर्त्तव्यम, ग्वः, सर्पः, गन्तास्मि, तु,
ग्रहोतम,
केन,
सह,
साः पवन पिवन्ति
मूर्खा वृथा विधादं कुर्वन्ति
पठनसमय आगतः, अधुना पठन कर्तव्यम्
अहं श्वो नगरं गन्तास्मि
त्वया मम पुस्तकं किमर्थं गृहीतम ?
तव मसिगर्भा तेन गृहीता
मया तु तव कन्बलो न दृष्टः
अहं त्वया सह चलिष्यामि

·(२.)
अदा गङ्गाजल मलिन वर्तते
कूपस्य जल तु क्षारं वर्तते
मूर्खेण सह विवादो न कर्तव्य
ईश्वरस्य स्मरणं नित्यं कर्तव्यम्
अस्य वृक्षस्य पत्राणि अतीव सुन्दराणि सन्ति
अस्य कुक्करस्य दन्तान् पश्य
त्वं मम समीपे स्थित्वा पठ
मम लेखनी देहि, अह लेखितुं गमिष्यामि,
तु न गमिष्यसि
स्वंतु
MPune

·92/-
zoo
१४७
३३,६६
पाठ १७
पस्तकालर
सकुल कांग
यदा, तदा, दास्यामि, हरिणः, कर्तुम,
अस्माकम कदा,
युष्माकम्,
यदा त्वम् आगमिष्यसि, तदा अहंगमिष्यामि
अहं तस्मै शीतल जल दास्यामि
देवदत्तात् मम यष्टिकाम् आनय
अदा अस्माकं परीक्षा भविष्यति
युष्माकं परोक्षा कदा भविष्यति ?
मया अदा यहवो हरिणा द्रष्टाः
त्वं तत्र किं कर्तुं गच्छसि

·( २२ )
कूपाज्जल पीत्वा आगच्छ
किं त्वया मम मसिपात्रं लब्धम् ?
नहि, मया तु न लब्धम्
भोजनं कृत्वा शीघ्रमागच्छ
अदा बहवो मेघा आगताः, वर्षा भविष्यन्ति
वर्षाजले स्नानेन बहवी रोगा निवर्तन्ते
१
३
५
एकः
द्वौ
त्रयः
चत्वारः
पञ्च
wr
W
१०
दश
पटू
सप्त
अष्टौ
नव

·( २३ )
पाठः १८
गतवान् , भुक्तवान् , यदि, तर्हि, पास्यामि,
ग्रहीष्यामि, कुतः, यतः, कति,
स स्वदेशं गतवान्
एवं विद्यालयं कुतो न गतवान् ?
यतोऽहम अस्वस्थोऽस्मि आर
देवदत्ताय पञ्च सप्तच्छदपुष्पाणि देहि
स्वमदा किं भुक्तवान् ?
रोटिकां सूपं शाकञ्च का
तत्र कति विद्यार्थिनस्तिष्ठन्ति ?
मह्य जलं देहि, अहं पास्यामि
यदि त्वं वदिष्यसि तर्हि अहं चपटों दास्यामि
अस्मिन् कोष्टे द्वौ विद्यार्थि नौ निवसतः
स त्रीणि दाडिमानि भुक्तवान्
असत्यं न वक्तव्यम माला
योऽसत्यं वदति, स पापी भवति

·( २४ )
पाठ
Sirena
अतः, पितुः, हस्तिनाम, अधिष्ठातुः,
ह्यः,
यत,
तत्,
अधुना तव भ्राता कुत्र वर्तते ?
पितुराज्ञा सदा पालनीया
ADHAN
तव ज्येष्ठभ्रातुः किन्नाम वर्तते ?

·(२५)
उ
Writawan
ह्यः स कुत्र गतवान् ?
अधिष्ठातुर्वचन पालनीयम्
बने हस्तिनां चीत्कारं शृणु
यत् त्वं कथयसि, तत् सत्यं वर्तते
स तत्र किं करोतिस्मता ।
अहं तत्र पुस्तकं पठामिस्म ताला
स यदा धावतिस्म, तदा कोलाहलं करोतिरम
तत्र कति विद्यार्थिनः पठन्तिस्म?
न
अद अनध्यायो वर्त्तते,तःक्रीडितुं चलनीयम
स्नात्वा, भोजन च कृत्वा, चलिष्यामः, :
pumionline
A

·(२६)
पाठः २०
यह
हरेक येसब
प्रति, इमानि, एते,
वो तेरे लिये क्या-हता या
स स्वाम्प्रति किं कथयतिस्म ?
हे देवकीति तविस लिये रोती है
देवकीते ! त्वं मिकथं रोदिषि ?
ध्यापक नेमुभयवाड़ दिया
अध्यापको मह्य चपेटिकां दत्तवान् ।
कियों
कुतः ?
यतोह तस्य आज्ञा न पालितवान्
गुरोराज्ञा सर्वदा पालनीया
एते विद्यार्थिनः कुत्र गच्छन्ति ?
पर्वतेषु भ्रमणार्थ गच्छन्ति
इमानि वस्त्राणि कस्य सन्ति ?
मम तु न सन्ति
यदि तव न सन्ति, तहि कस्य सन्ति ?
अहं न जानामि
विद्यारत्न ! उद्याने भ्रमणार्थ बल्ल

·(२७)
तत्र गत्वा कि करिष्यसि ?
तत्र गत्वा वृक्षान जलेन सेक्ष्यामि
एते वृक्षास्तु शुष्काः सज्जाताः
वृद्धानां सदा सत्कारः कर्त्तव्यः
सहाध्यायिभिस्सह कदापि युटुं न कर्त्तव्यम्
अस्माकं श्रेण्यां दशच्छात्राः सन्ति
सर्वऽध्यापकं सत्कुवन्ति
F
११ १२ १३ १४
एकादश द्वादश त्रयोदश चतुर्दश पञ्चदश
१६ १७
१६
षोडश सप्तदश अष्टादश एकोनविंशतिः विशति
१८
इति प्रथमोऽध्यायः

·॥ श्रोत्रम् ॥
द्वितीयोऽध्यायः ।
पाठः १
झानेन्द्रियाणि
अस्माक देहे पंच ज्ञानेन्द्रियाणि सन्ति ।
प्रथमं घ्राणं, येन वयं सुगन्धं गृह्णीमः । द्वि-
तीयं
चक्षुः : येन वयं रूपम् पश्यामः । तृतीयं
श्रोत्रं, येन,वयं शब्दं श्टणुमः । चतुर्थी जिहा,
यया वय सर्वेषां रसं जानोमः पंचमोत्वक,
यया वस्तूनां स्पर्श जानीमः ।
चिक-अमन केवलं शब्दार्था एव बोधनीयाः । किन्तु
इन्द्रियाणा तद्विषयाणां च सम्यक प्रबोधः कारणीयः, "सुगन्धं-
केन राहीमः॥ ? इत्यादयः प्रश्नाः कर्तव्याः, उत्तरणाय च छात्राः
प्रेरणीयाः, येन तेषां ज्ञानं दृहं स्यात्, क्रमशश्चमाषणाभ्या-
मापि स्यान् ।
More

·( २९ ) पाठः २ Hom. अषः तत्र पश्य, अश्वो वर्तते । तस्य चत्वारः पा- दास्सन्ति । अश्वपुकठस्य रोमाणि दीर्घाणि भवन्ति । अस्य रूपम अतिसुन्दरंवर्त्तते । अश्वो वेगेन धावति, अतो मनुष्याएनमारो- हन्ति । अयं नवं घासं भक्षयति । परमाम- ना अस्माकमुपकाराय अश्वा रचिताः, अतो, उस्माभिः तस्मै धन्यवादी देयः । वि०-"अश्वमारोहन्ति। ईदृश्यो वाकपद्धतयः स्फुटी- करणीयाः । न --

·(३०)
पाठः३
वर्षा
अदा वृष्टिर्जाता। अधुना तु आकाशी
निर्मलो वर्तते । अधुना भमणार्थ गङ्गां प्रति
चलामः । पश्य, अदर गङ्गाया जलमतिमलिन
वर्तते । जलप्रवाहेण सह बहूनि काष्ठानि
आगच्छन्ति । त्वं तरणं जानासि ? ये मनु-
प्यास्तरणं न जानन्ति, ते तुम्बी फलानि गृही-
त्वा तरन्ति । अज्ञाते जले कदापि प्रवेशो न
कर्तव्यः ।
२१
एकविंशतिः द्वाविंशतिः त्रयोविंशतिः
चतुर्विशतिः पञ्चविंशतिः पड्विंशतिः
२२
२३
२६
सप्तविंशतिः अष्टाविंशतिः एकोनत्रिंशत् त्रिंशत
से

·(३१) M पाठः४ वानरः वानरस्य मुख रक्कं भवति । तस्य पुच्छम- तिदीभघं भवति । तस्यद्वौहप्ती, द्वौपादी च भवतः । स पादाभ्यां चलति । हस्ताभ्यां फलं गृहीत्वा भक्षयति। पश्य, स दन्तान दर्शयति। अयमतिचपलोवर्तते। अत्र बहवः कपय शा- खासु कूर्दन्ते । यदि त्वं वानराणां क्रीडां द्रष्टु- मिच्छसि तर्हि चणकान् प्रक्षिप । e ·( ३२ ) पाठः ५. बालकवानरयोः कथा कमा कदाचित्कश्रिद बालकोवन गच्छतिस्म । स यदा किञ्चिद् दूरं गतवान् , तदा कश्चिद वान- रोवनात निर्गतवान् । बालकस्यहस्ते जम्बूफ- लानि आसन् , बालकस्य हस्तात् तानि फलानि आरिछावान् , बालकस्तुरुदन वह प्रत्या- जगाम बालके गते सति, वानरो हर्षेण ज. म्बूफलामि भुक्तवान् । ३१ ३३ ३४ एकत्रिंशत् द्वात्रिंशत् त्रयविंशत् चतुस्त्रिंशत ३५ ३७ पञ्चत्रिंशत् षट्त्रिंशत् सप्तत्रिंशत् अष्टत्रिंशत् ३८ ३६ ४० एकोनचत्वारिंशत चत्वारिंशत्

·( ३३ )
पाठः ६
amgramin
गौः
भूमित्र ! त्वमत्र गां पश्यसि ? पश्य, तस्या
वत्सो दुग्ध पिबति । अस्याश्चत्वारः पादाः
सन्ति । अस्याः सास्ना अतिशोभना वर्तते। गौः
दुग्धमतिमधुरं ददाति । दुरधाद घृतं जायते ।
तबहु स्वादुभवति । नवनीत दन उत्पद्यते ।
गौहरितानि शष्पाणि भक्षयति । अयं पशुः
स्नेहेन पालनीयः, कदापि च न ताडनोयः ।
वि०-यदि सास्नासहशि वस्तूनि प्रत्यक्षतो दर्शयित्वा तत
स्तदर्थाः कथ्यरंस्तदाबाला द्रुतमेवावगच्छेयुः चिराय च तैर्न
Kantidwar
विम्मिरन् ,

·( ३४ ) पाठः रात्रिः इदानीं रात्रिरागता आकाशे तारा प्रका- शन्ते । यदा चन्द्रउदेति, तदा आसां प्रकाशो मन्दो जायते । सर्वे पक्षिणः स्वानि नीडानि गतवन्तः । अधुना शृगाला: रुदन्ति । उ- लूकस्य भयङ्करं शब्द शृणु । रात्रौ शयनात्पूर्व परमात्माने धन्यवादी देयः, “हे पमपितः तव कृपया अद्यमम कालः सुखेन व्यतीतः, अतोह तुभ्यं धन्यवादान ददामि" । ४१ एकचत्वारिंशत् द्वाचत्वारिशत् त्रयश्चत्वारिंशत् चतुश्चत्वारिंशत् पञ्चचत्वारिंशत षट्चत्वारिंशत् सप्तचत्वारिंशत् अष्टाचत्वारिंशत् ४8 एकोनपंचाशत् पंचाशत्

·६ ३५ )
---
पाठः ८.
स्वदेशः
मारतवर्षम् पुण्यभूमिः ।
कथ्यते । सैव अम्मा-
कंजन्मभूमिः । अस्मिन् देशे पूर्व महती विद्या
आसीत् । पाणिनिकणादगोतमादयोमुनयः
अस्मिन्नेवदेशे जाताः । अधुनापि तेषां कीर्ति
जना गायन्ति । पूर्वम् अस्माकं देशो वि-
यायां सर्वस्य जगतो गुरासीत् इदानों तु
सर्या विझानष्टा,प्राचीन वैभव चापि नष्टम् ।
तथापि, ईश्वरकृपया पुनः अस्माकं देशस्य
उदया भविष्यति ।

·पाठः प्रतः कालः ܐܐ é{ अधुना प्रातः कालो जातः । उत्थाय नित्य- कर्माणि कृत्वा पठितु विद्यालयं प्रति गन्त- व्यम् । प्रातः काले स्नात्वा, सन्ध्या हवन च अवश्य कर्तव्यम् । हवनेन वायुशुद्धिर्जायते, सन्ध्यया मनः शान्त भवति। प्रातः काले वा- युरतिशुद्धो भवति । तस्मिन् काले उद्यानानि अति मनोहराणि दृश्यन्ते । यदा सूर्य्य उदेति, तदा पक्षिण शाखासुस्थिावाकलरव कुवन्ति । प्रातः काले रौति कुक्कदः । प्रथमः द्वितीयः तृतीयः चतुर्थः पञ्चमः सप्तमः अष्टम नवमः दशमः

·(३७)
पाठः १०
उद्याने भ्रमणम् ।
।
उदयाने भूतनानि पुष्पाणि दृष्ट्रा हृदयं प्रसन्न
जायते । सप्तच्छदस्य पुष्पम् अतोव मनोहरं
दृश्यते, अस्य सुगन्धोपि हृदयंगमो वर्तते ।
इदानी दाडिमानि पक्कानि । नारङ्गस्य फलानि
तु न पक्वानि । अयमानस्य वृक्षः सूर्यातपेन
शुष्कतां गतः। अहो ! सप्तवर्गस्य पुष्पाणि
पश्यत । इरतिमधुरो भवति ।

·(३८) पाठः ११ कर्तव्य परायणो बालकः कस्मि श्चिद विद्यालये भूमित्रसरयकर मौवी भ्रातरौ पठतः स्म । सत्यकामो नित्यं स्वकीयं नाता पाटस्मृत्वाचावयति भूमित्रस्तु न भावयति । एकस्मिन् दिवसे तयोर्मात्रा उक्तम्, “अदा यः पूर्व पाठं स्मृत्वा श्रावयिष्यति, तस्मैमोदक दास्यामि” । एतत् अत्बा सत्यकामः स्वकीयं पाठं स्मर्तुम् आरेभे, भूमित्रन्तु क्रीडितुं गत- वान् । तदा मात्रा भूमित्रम्प्रति उत्तम, अधीष्व पुत्रकाधीव, मोदकानि ददामि ते. नोचेत्तस्मै प्रदौस्यामि, कर्णमुत्पाटयामि । सत्यकामः पाठं पाक्तिवान्, अत एवमातु:- सकाशात् मोदकं च लब्धवान् । हा Raya ad Manupam.neurism .

·( ३९ )
पाठः १२
प्रशसनीयो बालकः
देवदत्त, नरेन्द्र जानासि ? सर्वे जनाः तं
कुतः प्रशंसन्ति? स गुरो वाक्य सावधानतया
शृणोति । प्रति दिन पठितं स्मरति । सर्वदा
सत्यं वदति । पशून दीनांश्च जनान् न दुः-
खयति। प्रातःकाले उत्थाय पितरौ गूरूँश्च
वादात
अभिवदति । न कदापि कदापि कोलाहालं
करोति । फलानि च न चोरयति । कुतो न
तादृश बालकं जनाः प्रशंसेयुः यदि यूयमपि
नरेन्द्रवत् कर्माणि करिष्यथ, तर्हि प्रश'सां
प्राप्यस्यथ।

·(४०) पाठः १३ लिखन् वानरः केनचित् पुरुषेण कश्चिद्ध वानरः पालित आसीत् । स सर्वदा लिखिन्तं स्वामिन पश्य तिम । कदाचित् स्वामी कार्य वशाद गृहाद् बहिर्गतवान् । वानरोऽचिन्तयत्, "अहमपि- स्वामिवत् कुतो न लिखेयम्" ? एतच्चिन्त- यित्वा वानरेण स्वामिनः शाटिकाधारिता, अङ्गरक्षकं च धारितम् । ततः स लेखितुमुपधेरु- परिस्थितवान् । तस्मिन्नव काले तस्य स्वामी आगतवान् । वानरं दृष्ट्वा स्वामी जहास।वानरस्य समीपं च उवाच, "महाशय ! नमस्ते" । गत्वा

·१४१ )
पाठः १४
समयः
अयं पठनस्य समयो वर्तते, अतः पठनी-
यम् । अस्मिन् समये वृथा कोलाहलो न
कर्तव्यः। यदा खेलनस्य समयः स्यात् तदा खेल
नं कर्तव्यम् । उपदेशस्य समये उपदेशः श्रोत
व्यः ।सत्यपालः पठनस्य समये पठति, क्रीड
नस्य समये क्रीडति, अतः सर्वै जनातं प्रशं-
सन्ति ।जगदीशः पठनस्य समये क्रीडति,
क्रीडनस्य समये च स्वपिति, अतः सर्वे जना-
स्तस्य निन्दां कुर्वन्ति ।
P
-

·(४
४२)
पाठः १५
धीरो मनोहरः।
:
(१) “वासुदेव ! आगच्छ आक चित्रं
कुर्वः"इ त्युक्त्वा मनोहरः
मनोहरः स्वकीयमासन
प्रसार्य उपविष्टवान् । वसुदेवोऽपि स्यकोयमा
सन गृहीत्वा तस्य पा उपाशित् ।
तयोर्मनोहरो धीरतर आसीत् । वासुदेवस्तु
चपल असीत्।
(२) मतोहरः सप्तच्छदस्य चित्रं चकार ।
बासुदेवेन तस्योपरि मसी पातिता । चित्र
विरूपं बभूव । ततो मनोहरोऽपर चित्र कृतवा
न् । वासुदेवेन तस्योपरि धूलिः पातिता
मनोहरस्तदा शान्तया वाचा उवाच "भ्रातः ?
किमेतत् करोषित
जोगी

·NDAKonkananMITA दरमनकर (३) तदा तत्र तयोः पिता आजगाम । स उवाच "मनोहर ! चित्र दर्शय"। मनोहरो- पदा दर्शितवान । तद् दृष्ट्वा स पृष्टवान् अत्र धूलिः किमर्थं पतिता” मनोहरेणोक्त्वं "वासुदेवेन पा- तिता" । वासुदेवोऽपि याथार्येन सर्वमुक्तवा- न् । तदा तयोः पिता उवाच "वत्स ! पुनरेवं : कदापित कर्तव्यम। यतस्त्वंया सत्यमुक्तम, अतमत्वां न दण्डयामि,। तयोः पिता मनोह- राय पारितोषिकरूपेण एका लेखनी ददौ । Pr mamta -- ·(४४) पाठः १६ ग्रीष्मः । अधुना ग्रीष्मकाली वर्तते। शरीरे बहुःप्रस्वे दो जायते । वायुरपि उष्णो वर्तते । शीतलं जल पातुमिच्छा जायते। अस्मिन् काले गङ्गा- याः जलं शीतलं भवति । सायंकाले गङ्गाज- लेन स्नान करवा शैन्य जायते । मध्याहे को आजा गावालासर पि बहिनि गन्तुं न शक्रोति । अन्ये मनुष्या- छत्र धारयित्वा बहिर्गच्छन्ति, परन्तुब्रह्म- चारिभिः कदापिच्छत्रन धारणीयम् । पादु- केधारयित्वा बहिर्गन्तव्यम् , अन्यथा आत- पेन पादौ चलिण्यतः । - ·( ४५ ) पाठ: १७ उत्तमो विचारः (१) एकस्मिन् दिने विश्वेश्वर उद्याने खेल- तिस्म । तत्र तेन क फल पतित दृष्टम्, तत्- फल विश्वेश्वर आनोय,अध्यापकाय दत्तवान (२)अध्यापकः सन्तुष्य तत् फल विश्वेश्वरायैव दत्तवान् । विश्वेश्वरस्तु नभुक्तवान् उक्त्ववांश्च अध्यापकाय 'श्रीमन् अहमेकाकी कथंभक्षयेयम् अपरेभ्योपि विद्यार्थिभ्यो दीयताम्" (३) एतच्छत्वा तेषामध्यापकः तस्य फलस्य वहूनि खंडानि कृत्वा सर्वेभ्यो ददौ । सर्व विद्यार्थिनः हर्षस् आपुः, विश्वेश्वरस्य च प्रशसां कृतवन्तः ।

·पाठः १८ परस्परम्प्रीतिः। परस्परं कदापि युटुं न कर्तव्यम् । क्रोधेन शरोरं दुर्बल भवति । यो विद्यार्थी अन्यैःसह युध्दं करोति, तम्प्रतिकोपि न वदति । सर्व- तस्माद् घृणां कुर्वन्ति । नम I m गोल में कीमत दूंमेषु शान्त्यानिवसन्तिपक्षिणः शरीरहानिश्च भवत्यशान्तितः। ततः कुतछात्रजनैः परस्परम् , कदापिकार्य कलहो निजे कुले मसावाना सहाध्यापिभिस्सह सर्वदाप्रीत्या वर्तनीयम् ऐक्ये बहवो गुणा निवसति । MORA ·(४७) . पाठः ईश्वरः ईश्वरोऽस्माकं सर्वेषां पितावर्तते । तेन इदं सर्व जगद् रचितम् । मामपि स एवरचित- वान् । स मह्य शीतल वायु ददाति। पाना- य निर्मल जलमपि तेनैव दत्तम् । यथा अहं तस्य पुत्रीस्मि, तथैव अन्येपि तस्य पुत्राः सन्ति, अतः कोपि न पोडनीयः। यदा अहं शयनं करोमि तदापि स एव मां रक्षति । स सर्वत्र ध्यापको वर्तते । स सर्वदा मां पश्यति अ- तोऽहं कदापि पापं न करिष्यामि । सूर्यचन्द्रस्तारका भूमिरेषा ॥ शीतो वायुर्निर्मलं वॉरि नद्या। एतत्सर्वंयेन मयं प्रदत्तम् प्रातस्सायं तं महेशं स्मरेम इति द्वितीयोऽध्यायः।

·* भो३ *
गुरुकुलीय सा परिषत्सकाशार पूर्व
प्रकाशितानां ग्रन्थानां
पुस्तकालय विज्ञापनम् ॥
इल कांगरी
(१) प्रथम वार्षिक वृत्तान्तम् !
(२) द्वितीय
(३) तृतीय
(४) चतुर्थ
(५) मांसमीमांसा
(६) वैदिक देवतास्वरुपम् ।
वैदिक रोगजन्तु शास्त्रम् ( आर्यभाषा)
(८) संस्कृत साहित्यं तत्समालोकाश्च
(६) देवस्यनादिवम् (आर्यभाषा)
(१०)भारतीयशिक्षादर्शः [ आर्यभाषा]

·No text on this page.