·भीसोमानन्दनाथयमृतिगुरुवरादिप्रसन्नीतिमागों
सन्दा यनैव सम्यक्पटिमनि घटनामोश्चराद्वैतवादः।
सारभ्यः प्रसृत्य प्रकटगारमलो र धयान्सर्वश्यान्
सोऽयमियो पुसुमतिपत्र न्याया।
परत तरसा संसाराव्यि विपत्ता
पदरविचक मित्रलोकमदमुविमरे ।
विज्ञान विवादोजपयोपसुपारस
प्रसमविलसातत्यान्तःसमुन्द्वदायिनम् ॥२

·काश्मीर-संस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्क: २८
श्रीतन्त्रालोकः।
श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्य-श्रीमदभिनवगुप्राचार्यविररितः ।
श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्य-श्रीजयरथकृतविवेकामिख्यटीकोपेतः ।
श्रीभारतधर्ममार्तण्ड-काश्मीरमहाराज-धीप्रतापसिंहप्रतिवारिते
मनाविद्याप्रकाश (रिसर्च) कार्यालये
तदध्यक्ष-पण्डित-मधुसूदन-शास्त्रिणा
उद्दिष्ट कार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन
सरय, संशोधन-पर्यायाङ्कन विवरणादिरांस्करणोत्तर
पाचात्यविद्वत्परिपत्रमताधुनिकसुगमशुद्धरी युपन्यासादिसंस्कारैः पारकत्व
श्रीमुम्बय्या
श्रीवेंकटेश्वरमेसनाम्नि मुद्रणालये मुद्रापयित्वा
माकाइपमुपनीतः।
(द्वितीयो भागः)
MATHE
PREPARTHELE
ATHSHA
संवत् १९४
सैतान्दः १९..
काश्मीर-श्रीनगर।
(मस्य ग्रन्थस्य सर्वे प्रकाशनमुदारणाधिकाराः प्रोकमहाराजा
स्वायत्तीकताः सन्ति)

·CALL RIGHTS RESERVED)
PRIORID:39 NORAINDAS AT PRESORT FAW TO!
Pre-137 BY A Duna Presheva BASAVS ŠALE
SRINAGAR

·श्रीतन्त्रालोकस्य श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादविरचित्तस्यै आचार्यजयरथकृतविवामिण्यव्याग्योपेतस्य तृतीयमाह्निकम् । खात्मत्वेऽपि विचित्रं निखिलमिदं वाच्यगावयात्म जगत् । दर्पणनगरवदात्मनि विभासयन्यिनयतं विनयः ॥ १ ॥ इदानीमनुपायानन्तर्येण क्रमप्राप्त शांभवोपायं द्वितीयान प्रणिगदितुं प्रतिजानीते अथ परौपयिक प्रणिगद्यते पदमनुत्तरमेव महेशितुः ॥ ननु यदि नाम परोपायस्यापि अनुत्तरमेव रूप तत्पूर्वणेव गतार्थत्वात् किमर्थमिदमाहिकान्तरमा- रभ्यते? इत्याह प्रकाशमात्रं यत्प्रोक्तं भैरवीयं परं महः। तन स्वतन्त्रतामात्र मधिकं प्रविविच्यते॥१॥ .

·श्रीतन्त्रालोकः प्रकाशमानमिति प्राधान्यात्, नहि निर्विमर्शः प्रकाशः समस्ति उपपद्यते वा, प्रोक्तमित्यनुपाया- हिके, अधिकमिति कल्पनामात्रेण, नहि वस्तुतो वस्तुनः स्वभावोऽतिरिच्यते- तथात्वे वा सस्वभाव एव न स्यात्, स्वतन्त्रतेति प्रकाशनक्रियाकर्तृत्वं, तस्य चेयत्तत्वं - यत् स्वभित्ताव स्वेच्छया सर्व प्रकाशयतीति ॥१॥ तदेवाह यः प्रकाशः स सर्वस्य प्रकाशत्वं प्रयच्छति। यः खलु प्रकाशनक्रियायां कर्ता परप्रमात्रात्मा- नुत्तरशब्दाभिधेयः प्रकाशःस सर्वस्य प्रमातृप्रमेया- स्मनोविश्वस्य प्रकाशत्वं प्रकाशमानतांप्रयच्छति:- स्वात्मैकात्म्येन अवभासयतीत्यर्थः । नहि विश्व नाम प्रकाशमानत्वात्तदतिरिक्तं किंचित्संभवति- घ. पु० स्वतन्ने प्रकाशन वमिति पाउ । ५०६ घ. पु० त्वभित्तौ स्पेच्छया यासर्व प्रकाशयतीति पाठ । ५०१ 'य. आश' इति पदय के प. पुस्तस्यो, 'प्रविविच्यते इयतोऽनन्तरमेवोपन्यस्तमस्ति । पं.४० पु. स्वामस्यनेति पा31 ·३ श्लो३] तृतीयमाहिकम् । तदतिरेकाभ्युपगमे ह्यस्य प्रकाशमानवायोगाना- नमेव न स्यात् इति ॥ तदाह न च तद्व्यतिरेक्यस्ति विश्वं सहावभासते ॥२॥ ॥ शब्दोऽभ्युपगमे ॥२॥ ननु यद्येवं तर्हि प्रकाश एव प्रकाशते इति विश्वस्य अवभास एव न स्यात्, अथ च भासते विश्वमिति किमेतत् ? इत्याशंक्याह अतोऽसौ परमेशानः स्वात्मव्योमन्यनर्गलः इयतः सृष्टिसंहारा- डम्बरस्य प्रदर्शकः ।।३॥ अत इति-प्रकाशातिरिक्तस्य विश्वस्य भाना- योगात, परमेश्वरो हि अनर्गलवलक्षणस्वस्वात- न्यमाहात्म्यात् स्वात्मभित्तावेच अनतिरिक्तम- पं०५ स.पु. सद्वान भासते इति पाठः । पं० १५.पु. अनर्गलवलक्षणस्वातन्यति पाठः ।

·४ श्रीतन्त्रालोकः प्यतिरिक्तायमानम् इयद्विश्ववेचियं प्रदर्शयति इति। इत्येवं विश्ववैचित्र्योल्लासेऽपि प्रकाशमात्रस्व- भावे स्वात्मनि अस्य नाधिकं किंचित् जातम् - इति कटाक्षयितुमत्र व्योम्ना निरूपणं कृतम, अत एवं चानेन विश्वस्य चित्प्रतिविम्वत्वम् - इत्यनुजोदे. शोदिष्टस्य प्रतिबिम्बवादस्य अवकाशो दत्तः। यथा हि दर्पणाटो परस्परल्यावृत्तात्मानः प्रतिविम्वित्ता आकारविशेषाः ततोऽनतिरिक्तत्वेऽपि अतिरिक्ता इव भासन्ते तद्वदिहापीति ॥३॥ तदाह निर्मले मकुरे यह- शान्ति भूमिजलादयः। अमिश्रास्तहदेकस्मि- श्चिन्नाथे विश्ववृत्तयः॥४॥ सुबोधमर्याम् 'स्पादिपञ्चवोऽयं विश्वमतारय हि । गृहात पश्चभिन्तम चतुरादिभिरिन्द्रियैः ॥' ५०१५. म्यानाधिक मानमिताति पाठ । 4. पु. पिक चिनिम्पिले इरनुमाहिशयेति गठ । ५०८ व. ० तनोमिनारमा इस भाव ते इति पाट.।

·को.५] तृतीयमाहिकम् । इत्यायुक्तयुक्त्या पश्चैव रूपादयस्तावत्सर्वमिति॥ तेषां प्रतिविम्बेन व्यवस्थया विपयभागं दर्शयति सदृशं भाति नयन- दर्पणाम्वरवारिषु। सशमिति सजातीयम्, अम्बरोति अम्बरस्थं नातितीव्र नातिमन्दं - सौरं चान्द्रं वा तेजः, तत्र हि छायापुरुषोपदेशविद्भिः शरीरसंस्थानप्रतिबिम्ब दृश्यते । यदाहुः 'नभस्थे च तेजसि रूपप्रतिबिम्बयोगः ।। इति । यद्वा विषयान्तरोपलक्षणपरतया शब्द- प्रतिविम्वविषयत्वेन व्याख्येयम्, तेन - नभसि प्रतिश्रुत्का तथा परानुभूयमानस्य कटुतिक्कादे रसस्य त्यादिस्पर्शस्य गन्धस्य च दन्तोदके कन्दादो स्पर्शक्षेत्रे त्वचि माणे गन्धक्षेत्रे चक्रमेण प्रतिविम्वनमिति ॥ एतदेव दर्शयति ५० १.० तेनानि प्रतिविम्बनयोग इति पाठ । ५.१०२.पु. विषयेनोपक्षणे ते पार । प. १४१० पु. क्षेत्र गायथेने प्राणक्षेने चेति पाठ ·ur श्रीतन्त्रालोकः तथा हि निर्मलेरूपे रूपमेवावभासते॥५॥ इह पृथिव्यतेजसा त्रयाणामेव रूपवत्त्वमिति- पार्थिवे दर्पणाटौ, आप्ये स्तिमिते जलाशयादौ, तेजसे चक्षुरादौ च रूपाग्योऽस्ति स्वच्छो गुणः संनिवेशस्य संस्थानात्मा - इति तत्प्रतिविम्वनमेव तनावभासते न स्पर्शादेः, तत् बलु आनन्दस्था- नाद्यात्मकेषु कन्दाद्याधारादिषु स्पर्शादेः संभवात् प्रतिसंक्रामति. तेन य एव यत्र स्वच्छोऽस्ति गुणः स एव तत्र प्रतिसंझामतीत्याशयः॥५॥ न चेतदसंबहमित्यवधारयितुमत्र दृष्टान्तमाह प्रच्छन्नरागिणी कान्त- प्रतिबिम्बितसुन्दरम् । दर्पणं कुचकुम्भाभ्यां म्पृशन्त्यपि न तृप्यति ॥६॥ २.पु.मिनार । .".गु.मनि पाए । प.११.-प्रबिगिरम न पा ।

·सो..] नृतीपमाह्निकम् । अत्र तावत्प्रच्छन्नरागिण्याः कान्ताया गुरुसंनि- धानादेरन्तरायप्रायत्वात् साक्षात् दर्शनाद्यप्राप्ता- बपि दर्पणप्रतिविम्बद्वारेणापि अनन्यसंचेत्यं 'दृष्टो मया कान्तः' इति सन्तोपाभिमानात् कान्तदर्शनं वृत्तम्, अत एव सुन्दरमित्यनेन दर्शनवशोन्मिपि- ताहादातिशयकारित्वाद्यपि सूचितम् । एवमन्यासं- वेद्य एतत्स्पोऽपि मे भूयादिति तन्त्र कृतप्रयत्नापि सा दर्पणे स्पर्शाप्रतिसंक्रमात्तमलभमानान तृप्यति न प्रीयत इत्यर्थः ॥ ६॥ ननु यद्यत्र रूपं प्रतिबिम्बितं तत्तदव्यभिचरितस्व- भावः स्पशोऽपि किं न प्रतिविम्वितः' इत्याशंक्याह न हि स्पर्शोऽस्य विमलो रूपमेव तथा यतः। नैर्मल्यं चातिनिविड- सजातीयैकसंगतिः ॥७॥ अस्यति दर्पणस्य, तथेति विमलं, स्वच्छमेव हि अस्वच्छस्य दर्पण इव मुखस्य प्रतिविम्ब स्वी- प.५ क. पु. इत्यनेनादर्शवशोनोपाहादेति पाठः। ०६.३० एवमन्यसेवेद्य इति पाठ.। ०१५ ख. पु० अस्वच्छस्य मुखं दर्पशभ्य प्रतीति, १० पु. दर्पणस्येव मुख दर्पणत्येति पाठः।

·श्रीतन्त्रालोकः करोतीति भावः । नैर्मल्यं नाम च एतत्किमुच्यते? इत्याह-नैर्मल्यं चेति, अतिशयेन निविडाः विजा- तीयभावैरकलुपिता ये सजातीयाः, यथा - दर्पणे रूपपरमाणवः, तेषां एका विजातीयाभावादसहाया या संगतिः-नैरन्तर्यणावस्थानात्स्थपुटत्वादिपरि- हारेण श्लक्ष्णत्वात्म संहतत्त्वं नैर्मल्यम् । यदैव हि विजातीयैः सजातीयाभावैश्चाकलुपितं दर्पणादे रू. पमुपलभ्यते तदा रूपप्रतिबिम्बयोगः । यदा तु विजातीयेर्वाप्परजोरूपादिभिस्तत्कालुप्यमुपनीयते तदा न - इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां निश्चीयते, यद्य- स्यैव प्रतिविम्बापकापेक्षया विशिष्टः स्वच्छतारयो गुणः स एव तत्प्रतिविम्बं गृह्णाति इति, अत एव च 'रूप एव रूपमवभासते' इत्यादी प्रतिज्ञातो दर्प- १ स्थपुटत्यादिपरिहारेण, निम्नोन्नतादे परिहायवधानादित्यर्थ । १०४ क. प. पु. परमरपस्यादि पाठ । घ. पु. सातीयभावभावलुपिता इति, १० पु. विजा तायभावनिहायात, २० पु. सजातीयविजातीयामाथेति पार । २.१० १० पु. योग्यथैव प्रतिबिम्वेति पाठ । १.१३ ख. पु० प्रतिज्ञावे दर्पणऽसीति पाठ ।

·लो०८] तृतीयमाहिक्म् । णोऽपि मुखे प्रतिविम्येत् - इत्यविशेषेण बिम्बप्र- तिविम्वभावो न भवति- इत्यप्यावेदितम् ॥७॥ एतदेव प्रकारान्तरेणापि व्याचष्टे स्वस्मिन्नभेदाद्भिन्नस्य दर्शनक्षमतैव या । अत्यक्तस्वप्रकाशस्य नैर्मल्यं तद्गुरूदितम् ॥८॥ अत्यक्तप्रतिविम्बितेपि भावान्तरे तस्याविक- ल्पस्यैव निर्भासादतिरोहितः स्वप्रकाशो यस्य दर्प- णादेः स्वात्मन्यभेदमवलम्व्य यन्दिन्नस्य भिन्नदे- शस्य प्रतिविम्बार्पकस्य पर्वतादेर्दर्शनं गर्भीकृतण्य- र्धत्वात्प्रकटीकरणं - नहि दर्पणदेशादणुमात्रेपि बाह्ये देशे प्रतिविम्वं भवति इतिभावः, तत्र या क्ष- मता - कुड्यादिवलक्षण्यन प्रतिविम्यग्रहणसहि- ष्णुता तदेव नैर्मल्यम्। न चैतत्स्वोपज्ञमेवास्माभि- क. रा.घ.पु. इत्यशपेशति पाठ । ५.२० पु. प्रतिविम्बवाद इति पाठा तर चास्ति । प०८ क. प. पु. अत्यतप्रतिविम्बरवेणीति, स. पु० अत्यकरय. प्रभासस्येति पाउ ।

·. १० श्रीतन्त्रालोकः रुक्तमित्याह 'गुरूदितमिति गुरुणा परमगुरुणा श्रीमदुत्पलदेवेन 'अथार्थस्य यथारूपं इत्यादि । तथा 'नव युक्तं जइस्यैवं" इत्यादि श्रीप्रत्यभिज्ञाकारिकाद्वयटीकायामेतन्नि- खिलमेव प्रतिविम्वसतत्त्वमुदितमुक्तमित्यर्थः ।।८।। तदेतन्नेमल्यं मुख्यामुख्यतया द्विप्रकारमिति वर्शयितुमाह नैर्मल्यं मुख्यमेकस्य संविन्नाथस्य सर्वतः। अंशांशिकातःक्वाप्यन्य- हिमलं तत्तदिच्छया ॥९॥ मुख्यमिति सर्वस्यैव रूपाद्यात्मनो विश्वस्य प्र- तिविम्वग्रहणसहिष्णुत्वात्, अत उक्तं-सर्वत इति। १०३ 'यथास्प' इत्यतोरन्तर 'धत्ते बुद्धिस्तथात्मने । वन्यमजडा सैव जाइये नाप्रकाशना ॥ इति पदनय चक. प. पुस्खकयो प्रक्षिप्तमस्ति । 4. 'जडरयव इयतोऽनन्तरं 'भेदाभेदविरोधिन । भाभामभेदा. देकर चिदात्मनि तु युज्यते।' इति पदनयं च क० या पुस्तकयों प्रक्षिप्तमस्ति। २०६० पु. टोकायामेव तनिखिलमिति पाठ । प. १११.ख.पु. रावका इति पाऊँ। ।

·तृतीयमाहिकम् ! संविसंलग्नमेव हि विश्वं संवेद्यते, अत एव अस्याः सर्वतः स्वच्छत्वं, तथा कापि दर्पणादौ अंशांशि- कातो-रूपादिलक्षणमंशमंशमवलम्ब्य अन्यद- मुख्यं नैर्मल्यम्, तद्धि फचिदेव किंचिन्निर्मलम, अन्यथा सर्वत्र सर्व भायात्' इति दर्पणेऽपि स्पर्शः प्रतिविम्बं गडीयात्, एवं व मुख्यादस्य भेदो न स्यात् । तन्नैर्मल्ये च तत्स्वातन्त्र्यमेव निमित्तमि- त्याह 'विमलं तत्तदिच्छ्या' इति । तदिति रूपादि, अत एव स्पर्शादि, तत्र अविमलम् इत्यर्थसिद्ध, तेन तच्छक्तिरेव तथा प्रसृतेति भावः ॥ ९॥ अत आह भावानां यत्प्रतीघाति वपुर्मायात्मकं हि तत् । तेषामेवास्ति सहिद्या- मयं त्वप्रतिघातकम् ॥१०॥ प्रतीघाति इति, प्रतिहन्तृत्वादन्यानुप्रवेशासह- मित्यर्थः, तद्धि मायास्वरूपगोपनाकारिखात् 'येयं पं. २ का ५० पु०सत स्वच्छत्वमिति पाए । ५.३ पु. लक्षणमंशमवलम्रगति पाउ ।

·, श्रीतन्त्रालोकः भूपणकारादिभिरेतन्नामापि न स्पृष्टम्। स्वच्छा- दिति बाह्यादर्पणादेः, विपर्यस्य इति परावृत्त्येत्य- र्थः । अत्र च प्रतिफलन्तीति विशेषणद्वारेण हेतुः, अन्यथा हि स्वदेहसंमुखीभाव एव एषां न स्यात् इति कथं स्वमपि वक्र ग्रहीयुः, पच्च्यते इति एतदभ्युपगमे कस्तवाशय इति ॥ १२ ॥ तदेवाह देहादन्यत्र यत्तेज- स्तदधिष्ठातुरात्मनः। तेनैव तेजसा जत्वे कोऽर्थः स्यादर्पणेन तु ॥१३॥ उद्घाटितचक्षुप प्रमातुहाइहिः प्रसृत यन्नायनं तेजः तेनैव विपर्यस्तन तेजसा स्वाधिधायकस्या- त्मनो यदि स्वमुखज्ञातृता जायेत तदर्पणेन पुनः कोऽर्थः- पुरः प्रतिफलनहेतूनामन्येषामपि कुड्या- दीनां तत्र संभवात् । अथ दर्पणादय एवं प्रतिफ- लनहेतवो न कुड्याच्य? इति चेत् स्वच्छन्दाभिधा- ११४ व. पु. तइपण मोऽव प्रतिकति पाट । प. १५० पु० इति पच्छनामि नमिति पाठ ।

·श्लो. १४] तृतीयमाह्निकम् । नमेतत्-यतः समानेऽपि प्रतिघातहेतुत्वे दर्पणाद- य एव तथा न कुड्यादय-इत्यत्र न किंचिनिमित्त- मुत्पश्यामः। अथानाधिका स्वच्छत्वाख्यो धोऽस्ति निमित्तम् ? इति चेत्, नैतत् - स्वच्छत्वं हि न प्रती- धाते निमित्तम, एवं ह्यालोकस्य स्वच्छत्वात् तस्मि- न्सति नभसि न कस्यापि अवकाशः स्यात् प्रत्युत तत्प्रतिविम्वग्रहणे निमित्तम् - इति विरुद्धत्वमेव हेतोरावति, तेन प्रतीघाते मुर्तत्वायेव निमित्तं, तञ्चोभयत्रापि समातं, यद्वा दर्पणेन प्रतिफलनस्य वृत्तत्वादिदानी दर्पणं विनापि स्वमुखग्रहणं स्यातू - इति तेन किं प्रयोजनम् ॥ १३॥ एवं च प्रतिफलनवलात्प्रत्यावृत्ता यदि नायना रश्मयः स्वकमेव वक्रं गृह्णन्ति तन्निज एव देशे तन्न्याय्यं नान्यत्र दर्पणादेरन्तरित्याह विपर्यस्तैस्तु तेजोभि- ग्राहकात्मत्वमागतः। रूपं दृश्येत वदने निजे न मकुरान्तरे ।। १४॥ १६. नमी करायनयमाशीत पाठः । पं.१७ ग, पु० वदने म पुनर्मऊरान्तरे इति पाठान्तरं नास्ति ।

·१६ श्रीतन्त्रालोकः रूपमिति, स्ववदनसंवन्धि – बदने निज इति- खबदनदेशे एवेत्यर्थः, स्वदेशावस्थितमेव हि ग्राह्य ग्राहको गृह्णातीति भावः । न हि नीलदेशं परिहत्य नीलज्ञानं नीलं परिच्छिन्दत् कचिदृष्टम् , ग्राहका- स्मत्वमिति ग्रहीतुसंबद्धमेव चैतज्ज्ञेयम् - आत्मा- विष्टितानामेव ह्येयां ग्राहकस्वव्यवहारः । किं च वहिःनिःसृतानां नयनतेजसामात्मनाधिष्ठान कि- मशरीरेण सशरीरेण वा? आये पक्षे शरीरस्य भोगा. यतनत्वं न स्यात्- तेन विनापि बहिर्बुद्धिलक्षणस्य भोगस्य उल्लासात्, एवं च तस्य 'भोगायतनं शरीरम् इति स्वसिद्धान्तभङ्गो भवेत् ॥ १४ ॥ सशरीरेणाधिष्ठानेन च विश्ववदेवास्य प्रतिपत्तिः स्यान्न वन्यथा इत्याह स्वमुखे स्पर्शवच्चैत- द्रपं भायान्ममेत्यलम्। नायरवेजसामित्यर्थ । प. ३१. पु० परित्यति पाउ। प. ५५० पु. संरक एव चेति पाउ । ७क.पु आत्माधिटानमिति पाठ । प०१२ ख.पु. सशरीराधिष्ठान नेति पाठ । प ·लो०१५] तृतीयमाह्निकम् । न त्वस्य स्पृश्यभिन्नस्य वेधैकान्तस्वरूपिणः ।। १५॥ यदीदं निजमुखाधिकरणत्वेनात्मनो रूपमव- भासेत तत् 'ममेदं रूपम्' इत्यहन्तास्पदत्वेन पर्यस्ता प्रतिपत्तिः स्यात्, न पुनवेचैकात्मनोऽस्येदं रूपम् इति इवन्तास्पदत्वेन, अत्र हि अव्युत्पन्नानां घालादीनामयमित्येवैकरसा प्रतिपत्तिः, व्युत्पन्नस्तु 'मन्मुखमवेदमत्र प्रतिविम्बितम्' इत्यभिमन्यता नाम, को दोपः ?, विम्बात्पुनरस्य प्रतिविम्बत्वे भेदेन प्रतिपत्तिरस्त्येव-तत्र एवंरूपत्वस्य अपहो- तुमशक्यत्वात् , किं च स्वमुख एव यद्यात्मनो रूपभानं स्यात् तत्पशोपि भायात्, रूपसंनि- वेशौ हि कामं गुरुत्वगन्धवत्त्वादिरहितौ स्याताम्, (१) विपयरूपो वैद्यकात्मक इति पर्याय । पक ३ स० पु. यदिदमिति पाठ । ५० ५५० पु० पर्याप्ता इति, पुनर्योच्यकर्मात्मनोऽस्येति च पाठः । ७ स० पु. एक्वैकरसा इति पाउ । ५० ९ स० पु. प्रतिविम्वे भेदेनेति पाठः। प० १२० पु. भामरूपमिति पाठ ।

·श्रीतन्त्रालोक
-
न पुनस्तवव्यभिचारतस्वभावत्वात् स्पर्शहीनो
कचिदृष्टी, रूपप्रतिविम्वे तु स्पादितमेव रुप
प्रतीयते, नाग्निप्रतिविम्यभाजो मुकुरस्य कचि-
दुप्णत्वमुपलब्धम् , तद्रूपावभासे यथा तद्धर्मस्य
संनिवेशस्य अवश्यं भान तथा तदव्यभिचारिणः
स्पर्शस्यापि स्यात् , यदि स्वमुखमेव गृह्येत तस्मान्न
युक्तमुक्तं 'स्वकस्यैव वक्रस्य ग्रहणम्' इति । ननु
अत एव उक्तं 'भ्रान्तिरियम्' इति यत्स्वमुखमेव
गृह्यमाणं भ्रान्त्याभिमन्यते- दर्पणे गृहीतमिति,
यद्येवं तर्हि सैवास्तु किमसंवेद्यमानस्य सत्यमुख.
ग्रहणस्थाभ्युपगमेन, भ्रान्तौ हि आरोप्यमाणमेव
परिस्फुरति न बस्तुतत्त्वमपि, शक्तिकारजतनिर्भाले
हि यदि शक्तिकापि भायात् तत्कृतं रजतनिर्भासेन
इति भ्रान्तिरेव न स्यात्, एवं सत्यमेव चेन्मुख
गृहीतं का नाम भ्रान्तिः, भ्रान्तावपि वा किं दर्पण
एव मुखत्वेन भाति उत स्वमुखं परमुखत्वेन ? न
तावत् आद्यः पक्षो-दर्पणस्याखण्डस्यैव निर्भासमा.
नत्वात् नहि रजतनिर्भासाबसरे शुक्तिकाया अपि
पं०१० स.पु. मेवास्तु इति पाठ ।
१. 16. पुनहि तापन् रजतमिति पाठ ।
7

·- श्लो० १६ तृतीयमाहिकम् । भानं भवेत्, नापिद्वितीयः-एवं हि औदासीन्यम- बलम्बमानः सवों जनः स्वमुखे भूपणयिन्यास- प्रसाधनादौ अनाहतः स्यात्, तस्मानान्त्यभावा- विम्बविलक्षणं प्रतिविम्वाख्यं वस्त्वन्तरमेवैतद- भ्युपगन्तव्यम् ॥ १५॥ अत आह रूपसंस्थानमात्रं त- स्पर्शगन्धरसादिभिः । न्यग्भूतैरेव तद्युक्तं वस्तु तत्प्रतिविम्बितम् ॥१६॥ तत्-उक्तात्भ्रान्यभावादेहेतोः,स्पादिशून्य- स्वात् केबलं तद्रूपसंस्थानं, तत्र दर्पणादौ प्रतिवि- म्बितं सत् वस्त्वेव, न पुनरवस्तु, किं तु स्पर्शादिभि- न्यग्भूतैरेव तयुक्तम्, अन्यथा ह्यस्य विम्बादविशेष एव स्यात्, तस्मादस्स्येव प्रतिविम्बलक्षणस्तृतीयो राशिरित्याशयः॥ १६॥ किं नामचेदं स्पर्शादीनां न्याभूतत्त्वमित्याह ५० १४ क. पु० न्याभूतरतपुर मिति पाउ ।

·२० श्रीतन्त्रालोका न्यग्भावो ग्राह्यताभावा- तदभावोऽप्रमाणतः। स चार्थसंगमाभावा- सोऽप्यादर्शेऽनवस्थितेः।। १७॥ सइति-प्रमाणाभावः,अनवस्थितरित्यास्प- शादीनां, यदि वा नामात्र हि स्पर्शादीनामवस्थानं स्यात् तचैः सह इन्द्रियाणि संयुज्यरन, तत्संनिक- देव चोरपद्यमानं ज्ञानं तत्र प्रमाणतां यायात्- इति तत्प्रमीयमाणस्य स्पर्शादेाह्याभावो भवेदिति भावः॥ १७॥ किंच अत एव गुरुत्वादि- धमों नेतस्य लक्ष्यते। नह्यादर्श संस्थितोऽसौ तदृष्टौ स उपायकः ॥ १८॥ ५० ३ स.पु. रा यामयोगाभावासोस्वादशति पाठोड यस्ति । ५. १३ स. पुःनतस्य भासते इति पाठ ।

·लो. १८] तृतीयमाहिकम् । अत इति-स्पर्शादीनामनवस्थितेः,यदि खेतस्थ प्रतिविम्बितस्य रूपसंस्थानमात्रस्य स्पर्शायपि स्यात् तत्तद्धमो गुरुत्वादिरपि भायात्, तदभावे चा- स्य किं प्रमाणमित्याह 'नह्यादर्श संस्थितोऽसाविति' असाविति गुरुत्वादिधर्मः,प्रतिविम्वितस्य पर्वतादेः, गुरुवादिधर्मसंभवे हि तद्योगात् दर्पणोऽप्यचाल्यः स्यात्, न चैवम् - इति प्रतिविम्वेऽपि तन्नास्तीत्युक्तं 'गुरुत्वादिर्धमा नैतस्य लक्ष्यते' इति । ननु रूपं तावस्पर्शाव्यभिचारि सर्वत्रय दृष्ट, विम्ये चैवमिति दर्पणे रूपमेव केवलं किमिति प्रतिसंक्रान्तम् ? इत्या. शंक्याह 'तवृष्टीस उपायक' इति, तदृष्टाविति-तस्य रूपसंस्थानमात्रस्य दृष्टाववभासन इत्यर्थः, दर्पणे हि पूर्वोक्तयुक्त्या रूपमेव स्वच्छमस्तीति तदव- भासन एवास्य साधनस्वं, न-स्पर्शादेरपीति भावः। उपाय एव उपायकः, इति स्वार्थे कन् ॥१८॥ ननु यथा दर्पणस्तदृष्टानुपायस्तधान्येऽप्यालो. प. ८० पु. न पानुषतावदिति पाउ । १२.३० पर्याययभिचारीति पार । पं०१५ स.पु. औपयाति पाठः। प.

·श्रीतन्त्रालोको कादयः, इत्युपायत्वाविशेपेऽप्येष एव कस्मादस्या- धार उच्यते इत्याशंक्याह तस्मात्तु नैप भेदेन यद्भाति तत उच्यते। आधारस्तत्र तूपाया दीपटक्संविदः क्रमात् ॥ १९॥ यतः पुनस्तस्मादादादेप प्रतिविम्बो भेदेन पृथक्तया न भाति ततो हेतोस्तिलेपु तैलमितिय. दभिव्यापकतथास्य एप आधार उच्यते, अन पुन- रुत्पन्नस्य सतः प्रतिविम्वस्य ज्ञप्तावालोकाव्य उपाचा इति-तेभ्योऽस्य विशेषः,तदाह-तत्र विति, क्रमादिति दर्पणाभेदेन उत्पत्त्यवभासात्, उत्तरकालं संनिहितेऽपि दर्पणे जातेऽपि प्रतिविम्ये दीपं विना कस्तव्यवहारः, को हि वेद अन्धतमसे दर्पणे मुख संकान्तमिति,एवमन्धस्य संक्रान्तेऽपि मुखे सत्ययि आलोके न तद्व्यवहारः, अनन्धस्य तु सत्यामपि - प. ११० स० पु. विशेषे ऽप्ययमेव परमादप्यापार इति पाठ । ५२० पु० तत्र सूपाया इति पाठ । ५. १५२०पू० प्रतिसका नमिति पाट । प.

·लो १० २.] तृतीयमाहिकन् । २६ एवंसासम्यां केनापि वैगुण्येन यदीन्द्रियार्थसंनि- कर्षाभावात् तज्ज्ञानं नोत्पन्नं तक एवं परिच्छि- न्यात् - इत्येतज्ज्ञप्तावेषां समुदितानामुपायत्वम्, अवभासनमात्रसारमेव हि प्रतिविम्बसतत्त्वम् - इत्येतदिह प्राधान्येनोक्तम् ॥ १९॥ ननूक्तयुक्त्या दर्पणात् दीपादीनामपि अवि. शिष्टमेव प्रतिविम्वग्रहणसहिष्णुत्वम्, इति किमिति न तेऽपि खात्माभेदेन तासयेयुः ? इत्याशंक्याह दीपचक्षुर्विवोधानां काठिन्याभावतः परम्। सर्वतश्चापि नैर्मल्या- न्न विभादर्शवत्पृथक् ॥२०॥ सत्यमस्त्येव दीपादीनांस्वात्मनि प्रतिविम्वन- हणसहिष्णुत्वं, किंतु प्रतिविम्वस्य दर्पणे यथानति- रिक्तत्वेऽपि ततोऽतिरिक्तायमानत्वेन प्रकाशः, तथा ५०२० पु. एन परिस्टिन्यादिति पार । प०५स.पु. इह न प्राधान्यनेति पाठ। ५० ८.पु. स्वात्मभेदेनेति पाठ । ५०11 स.पु. सर्वतवापि वैनन्यादिति पाठ. ।

·श्रीतन्यालोकः नाति अत आह'न विभादर्शवत्पृथक् इति, यतो वीपादीनां काठिन्यस्याभावः, कठिने हि दर्पणादी प्रतिसंकान्त मुखादि आधारस्य स्थैर्यात् पृथक्पति- भासते, दीपादितेजः पुनः काठिन्याभावात् एकंव- दिति, तत्रास्थैर्यात्तत्तथान प्रकाशते यथा निर्मलेपि जलाशयादावस्तिमितत्वात्प्रतिसंक्रान्तमपि मुखा- दिन लक्ष्यते तथेहापीति भावः । नन्वेवमप्स्वपि द्रवत्वात्काठिन्याभावात् स्तमित्येऽपि प्रतिविम्यस्य पृथक् प्रतिभासो न स्यात् ? न-अस्त्येव हि अपां काठिन्यम्, नहि यथा नभसि भुजं परिभ्रमयतो न प्रतीघातस्तथानापीति, अत एवात्र बाहुभ्यां तरतः पुंसो वाह्रोः परं तन्दने परिश्रमः किं तु तदापे- क्षिक, नहि यथा पृथिव्यां काठिन्यमस्ति तथाप्सु, यथा चात्र तथान तेजसि, नहि तेजसि काठिन्यं नास्तीत्युच्यते किं तु तदपेक्षयापि स्वल्पं प्रतिवि- म्बस्य पृथक्प्रकाशनायोग्यमिति, अन्यथा हि अमूर्तत्वादाकाशतुल्या एव दीपादयोऽपि भवेयुः, ३१. पु. आधारस्थयादिति समस्त पाठ । पं० ९कपु० अस्त्येव हि एपामिति पाठ । प. १० क. पु. भुभ्रमयति इति पाठक।

·.ली. २०].. तृतीयमाह्निकम् । संविदि पुनरेतन्नास्त्येव--इत्यमूर्तस्वात्तत्र न प्रति विम्बस्य पृथक्प्रकाशः, किं च दर्पणादि पुरत एव स्वच्छं, न पश्चादिति, तत्र मलिनं पश्चाद्भाग- भित्तिन्यायेनाश्रित्य स्वच्छे पुरोभागे प्रतिविम्बं भासते, इह तु सर्वतः स्वच्छत्वात् एकेन भागेन प्रतिसंक्रान्तमपि मुखादिन लक्ष्यते भागान्तरेण - अन्ततः आलोकादिना प्रतिसंक्रान्तेन तस्यावृत- स्यात् । यदा यथा काचस्फटिकशकलादयः सर्वतः स्वच्छत्वात् तवषयहितवस्तुदर्शनान्यथानुपपत्त्या नायनानां रश्मीनान प्रतिघातकास्तथा दीपादयो- ऽपि, काठिन्याभावे सति सर्वतः स्वच्छत्याद्भागा न्तरेण निर्गच्छतः प्रतिविम्बस्यतिन तत्र तत्प्ररोह- मेति-मलिनस्य तत्प्रतीघातकस्य भागान्तरस्या- भावात् , संवित्पुनः सर्वतो नेमल्यात्स्वप्रकाशेति न तस्या वेद्यत्वगन्धोऽप्यस्तीति तत्र कथं प्रतिविम्बस्य पृथक्प्रकाशः, यत्पुनः प्रसरावसरे दीपे छायापु- रुपज्ञाने वा नभस्थे तेजसि प्रतिबिम्बं लक्ष्यते तन्मन्प्रादिमाहात्म्याचक्षुप्यपि या यत्प्रतिविम्वं १०. पु. भित्तिन्मायेन पवादाश्रित्येति पाठ। १०१५९.पु. तस्य वेद्यस्वनेति पाठः।

·श्रीतन्वालांकः दृश्यते तन्न तैजसे चक्षुरिन्द्रिये - तस्य नित्यपरोक्ष- स्वात्, किंतु आप्ये गोलके इति न कश्चिदोपः॥२०॥ न चैतत्पतिविम्यसतत्वमस्माभिः स्वोपज्ञमे- बोक्तम्, इत्याह एतच देवदेवेन दार्शितं बोधवृद्धये। मूढानां वस्तु भवति ततोऽप्यन्यन नाप्यलम् ॥२१॥ प्रतीघाति स्वतन्त्र नो न स्थाय्यस्थायि चापि न । स्वच्छस्यैवैप कस्यापि महिमेति कृपालुना ॥२२॥ एतत्प्रतिविम्बसतत्त्वं कृपालुना देवदेवेन महा. नाम्' इति वक्ष्यमाणेन प्रकारेण बोधवृद्धये दर्शित- मिति संवन्धः । दर्शितमिति सामान्येनोक्तः सर्व- त्रैवति भायः, तदुक्तम् जगदिम्बईयो करपावन दीधितीः ।। इति । तथा ·२७ सो ०२१-१३] तृतीयमारकम् । 'जलदर्पणवत्तेन सर्व व्याप्तं चराचरम् ।' इति । तथा 'सदसटस्तुनिर्भासी दर्पणमतिविम्ववत् ।' इति । तथा 'यथान्तनिर्मलादर्श भान्ति भावा विरोधिनः । अनामिश्रारतधैतारमश्चिन्नाथ विश्वरायः ॥ इति । तथा 'प्रतिविम्यन्ति यल्यार्थान्त्वन्तः स्वच्छमारव ।' इति । तथा 'न में वन्धो न मे मोक्षो जीपरयता विभीपिकाः । प्रतिविम्यमिदं बुद्धजलविव विवस्वतः ।।' इति। तत्र तायदेतत्प्रतिविम्यं वस्तु भवति-प्रति- भासमानत्वात्, न च भातमभातं भवति इति हि सर्वेषामेवानाविवादः, न चात्र कश्चिद्धाधकः प्रत्य- योऽस्ति-तस्योत्तरकालमनुदयात् । ननु यद्येवं सदे तेन प्रसिद्धतद्वस्तुजातीयेन भवितुं युक्तम्, अन्यथा हि अनियतं वस्तुत्वं भवेत्, तेन 'शशस्यारूपस्पर्शा. प. प० ३.पु. वस्तुनिभांगः इति पाठः। ६ क. पु. हस्मिविनाय इति पाट । ५.१.प.पु. बासस्यता विीषिका इति पाठः । पं० १९.पु. प्रसिद्ध नदस्तु सजानीयेन इति पाठ । ५. 100.पु. बस्तु भवेत् इति।

·श्रीतन्त्रालोकः यात्मकं विषाणं वस्तुभूतमस्ति इत्यपि स्यात् न चा- स्य प्रसिद्धवस्त्वन्तरजातीयत्त्वमस्तीति कथं वस्तु- भूतत्वं स्यात् बाह्यं खलु उत्पन्नं वस्तु देशादेशान्तर- मपि व्रजेत, न चैवमेतत् ? तदाह 'ततोऽप्यन्यत्र न' इति, ततइति दर्पणदेशात्, अन्यत्रेति देशान्तरे भ- वति-- इति सर्वत्रैव संवन्धनीयम्, बाह्यं च रूपादि स्पायव्यभिचरितमेव भवति,नवमेतदित्याह'ना- प्पल मिति नैतत्पर्याप्तमित्यर्थः, यतोत्र स्पादिप- रिहारेण रूपसंस्थानमात्रस्यैव प्रतिभासः,न-शब्दो- त्रकाकाक्षिवद्योज्यः, वाह्य पर्वतादि सर्वस्यैव प्रति- हन्तृ - सर्व चास्य मूर्तत्वात्, न चैवमेतत् अत आह 'प्रतिघातीति न-शब्दोत्रापि संवन्धनीयः, अन्य- थास्य भने दर्पणे कथं तदन्तःप्रवेशः स्यात्, न चैत. दर्पणस्य पृष्ठतो युज्यते, तथाले हि दर्पणस्यादर्शनं भवेत्, बाह्यस्य च सर्वस्येवोत्पत्तौ कारणापेक्षास्ति, नहि स्वयंभु किंचित् वस्तु संभवति, उत्पन्नं पुन- रन्यनिरपेक्षमेवास्ते, यथा चक्रादिपरिहारेण घटः, ५० १.६० पु. प्रतिहन्तभूत तत् सर्वमिति पाए । प०१ स. पु० [यमा पस्य भाने दपणक्यमिति पाट ।

·सो०२१-२२] तृतीयमाह्निकम् । इदं पुनरुत्पत्तिनिमित्तं दर्पणादि उपेक्ष्य स्वातन्त्र्येण न किंचिदपि सत्तां लभते, न हि दर्पणादिपरिहा. रेण प्रतिविम्ब कचिदृश्यते तदुक्तं न स्वतन्त्रमिति' अत एव च नैतत्स्वयं स्थिरमस्थिरं वापीत्याह 'न स्थाय्यस्थायि चापि नेति' वाद्यं हि वस्तु उत्पन्न सत् बहुकालयोगित्वात्स्थायीत्युच्यते अन्यथा तु अस्थायि, एतत्पनर्दर्पणादेरतिरेकेण सत्तामेव नोपलभत इति कस्य कालयोगो येन स्थायि- स्वमस्थायित्वं वापि भवेत्, तस्मात्प्रसिद्धतद्व- स्तुजातीयत्वाभावात् शशविषाणादिवदेतदव- स्त्वेवेति नास्य प्रतिभालो न्याय्यः । अथ चास्ति प्रतिभास इति किमेतदुच्यते? इत्याह 'स्वच्छस्यैवैप कस्यापि महिमति' स्वच्छस्य दर्पणादरेवैप प्रभा- वो यहस्तु अवस्तुविलक्षणमाभासमात्रसार प्रति- विम्वं नामेदं प्रतिभासते इति, तेन भगवता यथा दर्पणादो आभासमात्रसारा एव भावा अवभास्य १५. पु. दपरामपति पाठ । ५० ३२० पु. प्रतिविम्ब रिंचिदिति पाठ । ५० १३ २. पु० सररयवैर प्रभावो यद्वस्तु वस्तु इति पाठ । प.१६५० प. भवभारते इति ।

·श्रीतन्त्रालोकः , न्ते तथा संवित्तावपीति न वहीरूपत्वेनैषां सत्त्व- मस्तीति वोधं वर्धयितुं वाह्यार्थाभिनिवेशिनामे- तदुपदिष्टम्. अतः सर्वमेवैतदाभासमात्रसारमे- बेति, न बाह्येऽर्थेऽभिनिवेष्टव्यं येन द्वैतमोहः शाम्येत् ॥ २१ ॥ २२ ॥ अत एवाह न देशो नो मपं न च समययोगो न परिमा न चान्योन्यासंगो न च तड़पहानिर्न घनता । न चावस्तुत्वं स्यान्न च किमपि सारं निजमिति ध्रुवं मोहः शाम्यदिति निरदिशदर्पणविधिः ३॥ प्रतिविम्वं तावदर्पणातिरेकेण स्वतन्त्रतया पृथक् सत्तां नोपलभत इत्युपपादितम्, ततश्च नास्त्यस्य दर्पणात्पृथग्देश इत्युक्तं 'न देश इति' एवं चा- स्य न घनता - काठिन्यलक्षणा मूर्तिरपि नास्ती- त्यर्थः, अन्यथा हि दर्पणादस्य पृथग्देशः स्यात् - एकस्येव नभादेशस्य मूतेन दर्पणेनाकान्तस्य मृर्तान्तरेणाक्रमितुमशक्यत्वात् मूर्तानां समानदे- शत्वविरोधात् अत एव चास्य नो रूपं - रूपाख्यगु- -- प०१० पु. एप। स्वत्वमिति पार ।

·श्लो० २३]
तृतीयमाह्निकम् ।
णयोगो नास्ति इत्यर्थः स हि मूर्त एव भवतीति
भावः, अत एव चास्य न कालेन संवन्धः, सहि कं.
चित्पूर्वापरभाविनमपेक्ष्य पृथग्लब्धसत्ताकस्य स्या-
त, अस्य पुनर्पणात् पृथक् सत्तेव नास्तीत्युक्तं
वहशः, अत एव चास्य 'न परिमा' परिमाणं
नास्ति - सत एव तद्योगोपपत्तेः, अन्यथा हि
पारामते दर्पणदेशे महाकारं पर्यतादि कथं
प्रतिसंक्रान्तं भवेत्, नापि दर्पणान्तरनेकेपामर्था-
नां सहप्रतिभासेऽपि परस्परं नैबिउपेन संश्लेप
इत्याह 'न चान्योन्यासंग इति' । ननु नगरपति-
भासादौ यद्यनेकेषां भिन्नदेशानामर्थानामेकस्मि-
म्नेष परिमिते वर्पणदेशे प्रतिभासः तदेतेयामेकदे-
शत्वान्यथानुपपत्त्या परस्परं संमेलनेनैकपिण्डी-
भावे यासौ न्याय्यः, न चेदेवं तर्हि तत्र नगरपति-
भास एव न भवेदित्याह न च तदपहानिरिति' सर्वे-
पामेवार्थानां परस्परं वैविक्त्यनव प्रतिभासात, न
ख. पुपूर्वापरामिभावीति पाठ
ए०५ प.पु० मत एव न नात्पन परिमाणमिति पाठ ।
प. ८ क. पु. दर्पणान्तर केषामिति पाठ ।
५० १२० पु. प्रतिमासक तदा पामिति पाक ।
५. १६ पु वैविध्ये मानादिति पाठ ।

·श्रीतन्मालोकः . च भातमभातं भवतीत्युक्तं बहुशः, अत एव च नास्थ अवस्तुस्वमित्याह 'न चावस्तुत्वं स्यात् इति'. सर्वेषामेवार्थानां प्रतिभासात्, एवमप्यस्य वस्तु खोपपादकमल्पमपि निजं तथ्यं रूपं नास्तीत्याह 'न च किमपि सारं निजमिति' इत्येवमाभासमात्र- सारं प्रतिबिम्बसतत्त्वं वाह्यार्थवादिना निश्चितमेव द्वेतप्रथात्मकं संकुचितं ज्ञानं शाम्यतामित्येतदर्थ दर्पणविधिः-कच्यादिलक्षण्येन प्रतिविम्बसहि- प्णुवस्तुप्रकारो, निरदिशत् निर्दिष्टवान् । एवं च सत्ययमर्थः प्रदर्शितो भवति-यविश्वमिदं संविदि दर्पणप्रतिविम्वन्यायेन अवस्थितं न तु तदतिरि- कतया वहीरूपत्वेन वस्तुसदिति न तत्राभिनिवे- प्टव्यमिति ॥ २३॥ तदेवमुपपादिते प्रतिविम्वमार्गे यच्छब्दस्य प्रतिविम्वं तत्सामवायिकेन अभिधानान्तरेणाप्य- भिधीयते इत्याह ५०३ स. पु. एक वस्तु वनति पाठ । पं० ८ ० पु० सरियंस्तुविकार इति पाठ । पं० १० स. पु अर्थोऽप्रदर्शित इति पाठ । पं० ११ स. पु० दर्पणन्यायेनति पाठ । पं०१५क. पु. अभिवातोति पाठः ।

·लो०२४] नृतीयमाहिकम् । इत्थं प्रदर्शितेऽमुत्र प्रतिबिम्वनवर्त्मनि। शब्दस्य प्रतिबिम्बं यत् प्रतिश्रुत्केति भण्यते॥२४॥ न चासौ शब्दजः शब्द आगच्छत्त्वेन संश्रवात्। तेनैव वत्रा दूरस्थैः शब्दस्याश्रवणापि ॥ २५॥ पिठिरादिपिधानांश- विशिष्टछिद्रसंगती। चित्रत्वाच्चास्य शब्दस्य प्रतिबिम्बं मुखादिवत् ॥२६॥ प्रतिसंक्रमणेन श्रुत् श्रवणमस्या इति 'प्रति- श्रुत्का' यद्वा प्रति सदृशं श्रवणं प्रतिश्रुत् सैवेति । इह खलु नैयायिकानां दर्पणादौ चाक्षुपाणां ५०. इत्य प्रदर्शिते इति पद्याद्याध ग. पुस्तकापूरितम् । १०६.पु. सध्यात् इति पाठ । ०७ स.पु. पारम्परिति पाठ ) १.११ ग. पु. छिद्रवाचायति पागन्तरं चास्ति। ५ ·श्रीतन्नालोकः -- रश्मीनां प्रतिफलनात् स्त्रकवऋग्रहणेन रूपस्य प्रतिविम्ने श्रोत्रादेः प्रतिफलनाययोगात् प्रति- थुत्कादौ मुख्यशब्दादिरूपतापरिकल्पनेनापि तद्- पह्नव इति न कचिदपि प्रतिविम्बमस्तीत्याशयः । तत्र रूपप्रतिविम्वं तावदस्तीत्युपपादितम् । एवं शब्दादीनामपि प्रतिविम्वास्तित्वोपपादनाय तन्म- तमाशंक्य दूपयति-'न चासो' इत्यादिना, असा- विति प्रतिश्रुत्का, शब्दज इति न पुनः संयोगजो विभागजो वा- स्वत एव स्वहेतुसमुत्थखादयं मुख्यः शब्द इति भावः, स च वक्रदेशात् गच्छन्नेव प्रतीयते अत एव तत्सविधवर्तिभिः प्रमातृभिराद्य एवं शब्दस्तीवतमप्रायः श्रूयते, न पुनरन्त्यो मन्दतमप्रायः, दूरदेशवर्तिभिः पुनरन्त्य एव न स्वाय इति, प्रतिश्रुत्का पुनस्तेनैव बका तत्समीपस्थैर्चा प्रमातृभिरागच्छत्वेन स्वसंमुर्ख प्रवर्तमानत्वेन संभ्रूयते, अत एव च दूरस्थैः गहरगुहामायदेशस्थैः प्रमातृभिर्न श्रूयते-- तदा- प.१ प.पु. स्पप्रतिविम्बमिति पारः । पं०५ क. पु. प्रतिविम्बनमस्तीति पाठः । प० १२ क ख.पु. पुनरनयतमप्राय इति पाठः । ५. १४३० पु० २१ममीरस्थैरिति, स. १० पात्लयो ग्यारेति पा3:

·सो. २९।२६] तृतीयमाहिकम् । भिमुख्येन तस्याः प्रवर्तमानत्वाभावात्, मुख्यः शब्दश्च बहूनां श्रोतृणां श्रोत्राकाशदेशमधिश- यानो न भिन्नभिन्नस्वरूपतामभ्येति, तथात्वे हि सर्वेषामेव श्रोतृणामेकविषयत्वेन प्रवृत्तिर्न स्यात् , प्रतिश्रुत्का पुनरधःस्थितकथितसशब्दपानीयभा- ण्डाच्छादनरूपाः पिठिरादयो ये उपादानविशे- पास्तेषां यानि विशिष्टानि स्थलसूक्ष्मादिरूपाणि छिद्राणि-सुपिरा भागास्तत्र संगतौ तदाकाशमे- लनेन एकशब्दात्मवैचित्र्यं यायादिति वस्तुभूतश- ब्दजशब्दजातीयत्वानुपलब्ध्या नासौ शब्दजः श- ब्दः, तस्माद्यथा मुखस्य दर्पणादौ प्रतिविम्वमस्ति तथास्य मुख्यस्य शब्दस्यापि नभसीत्याह -'अस्य शब्दस्य प्रतिविम्ब मुखादिवत् इति॥२४॥२५॥२६॥ न केवलं वस्तुभूतमुख्यशब्दजातीयत्वाभावात् अत्र प्रतिविम्बत्वं यावद्रूपप्रतिविम्वजातीयत्वा- दपीत्याह इदमन्यस्य वेद्यस्य रूपमित्यवभासते। पं. ८ क० पु. तदेकाशमेलने कशब्देति,ख-पु-मेल्ने नैकशब्देति पाई । पं०१८ क. पु० रूपमित्यभिधीयते इति पाठ ।

·श्रीतन्त्रालोकः यथादर्श तथा केना- प्युक्तमाकर्णये विति ॥२७॥ यथा दर्पणादावहन्ताप्रत्ययस्यापि स्वमुखसं- चन्धिनो रूपस्यान्यसंबन्धित्वेन वेद्यतया प्रतीतिः तथा 'मयैतदुक्तम्' इति परामर्शनीयस्यापि स्वयमु- चारितस्य शब्दस्य 'केनाप्युक्तम् अहमाकर्णये इति, अतश्च प्रतिविम्बान्तरजातीयत्वादप्यत्र प्रतिविम्वत्वमित्याशयः । तु-शब्दश्चार्थे स च पूर्वापेक्षया, इतिशब्दो वाक्यसमाप्तो ॥२७॥ ननु केनचिद्रका याचारितः शब्दो दूरे गुहा- द्याकाशे प्रतिसंक्रान्तिमेति तत्तद्देशवर्तिनामेव तच्छ्रवणं भवेत् न त्वन्येपाम् ? इत्याह नियमाद्विम्वसांमुख्यं प्रतिविम्बस्य यत्ततः। तन्मध्यगाः प्रमातारः शृण्वन्ति प्रतिशब्दकम् ॥२८॥ पं० २ क. पु. आक्णयलिति इति पाठ. । पं०६ क. पु.नायुक्तस्याकर्णयति इति पाठ । पं० १०० स.पु.वोचरितशन्द इति पाठ । प०१४ क.पु. यत्नत इति पाठ ।

·लो०२८] तृतीयमाह्निकम् । यस्मार्पणादाविव प्रतिविम्बस्य नियमेन चि- वसांमुख्यमेव भवति तस्मात्तयोः विम्वप्रतिवि- म्बयोरन्तर्वर्तिन एव प्रमातारस्तं विम्बसांमुख्येन प्रवर्तमान प्रतिशब्दं शृण्वन्ति, न पुनर्दूरगास्त- दतिरिक्तगह्वरगुहादिदेशस्थाः - तदाभिमुख्येन तस्याप्रवर्तनात् ॥ २८॥ ननु यद्येवं तर्हि तन्मध्यगत्वेऽपि केनापि निमि- चेनाश्रुतबिम्बाभिमतशब्दाकाराः प्रमातारः कधं विम्बाभिमुख्येन प्रवर्तमान प्रतिशब्दं गृह्णीयुः ? इत्याशंक्याह मुख्यग्रहं त्वपि विना प्रतिबिम्बग्रहो भवेत्। स्वपश्चात्स्थं प्रियं पश्ये- दृङ्कितं मुकुरे वपुः ॥२९॥ 'भवेदिति प्रतिविम्बग्रहणयोग्यदेशावस्थानात्, 'स्वपश्चात्स्थमिति' अतर्कितोपनतबिम्बभूतप्रिया- दर्शने विशेषणद्वारेण हेतुः ॥२९॥ - पं.१० पु.प्रतिशब्द पभियमेन इति पाठः। पं० १९.पु. विम्यग्रह सपि चिनेति पाठः। पं. १५०० पु. बिम्बप्रहे देशेति ख.पु. प्रणदेशावस्थानातइति पादः । पं०१६ क. पु. प्रियदर्शनेन विशेषति पाठः ।

·३८ श्रीतन्वालोकः ननूक्तयुक्त्या दर्पणादेरतिरेकेण प्रतिविम्यं पृथ- क्सत्तामेव नोपलभत इति कथं तस्य विम्बसांमुख्य भवति ? इत्याशंक्याह सांमुख्यं चोच्यते ताह- ग्दर्पणाभेदसंस्थितेः॥३०॥ ताग्विम्वसंमुखो योऽसौ दर्पणः, तेनाभेदो दर्पणैकात्म्य, तेन या प्रतिविम्वस्य संस्थितिरव- स्थानं, तेन एतदेवास्य सांमुख्यं - यदर्पणो विम्ब- सांमुख्येन वर्तते, तदनधिकवृत्तित्वात् तस्य दर्प- णादेः पुनरवश्यंभाविविम्वसांमुख्यम् , अन्यथा हि प्रतिविम्वस्योत्पत्तिरेव न स्यात्, एवमाकाशादेरपि विम्बसांमुख्येनेव हि शब्दादिप्रतिबिम्बमाहित्व- मित्यवगन्तव्यम् ॥३०॥ तदाह अतः कूपादिपिठिरा- काशे तत्प्रतिविम्बितम्। प०० क. पु० इति तस्येति, स०ए० इति न तस्येति पाठ । ५०५ ० पु-भेदसस्थिति इति पाठ । प०८ क-पु. दर्पण बिम्बैति पाठ । A ·लो. ३१] तृतीयमाह्निकम् । वक्राकाशं सशब्द स- द्भाति तत्परवक्तवत् ॥ ३१ ॥ अतो- यथोक्तादिम्वसंमुखाधारविशेषकारम्या- खेतोः, कूपाद्याकाशे तहिम्वभूतं सशब्दं वक्तु: संबन्ध्याकाशं प्रतिविम्वितं जाततदमेदवृत्ति सत् भाति प्रतिभासते इत्यर्थः । शब्दस्य गुणत्वेन गुणिनि समवेतत्वात्तत्परतन्त्रत्वमेवेति गुणिनैव सह अस्य गुणिनि प्रतिविम्वनं युक्तमित्युक्तम् - 'आकाशे आकाशम्' इति । कूपाद्याकाशस्य वक्रा- काशसांमुख्यं हृदयङ्गमीकर्तु दृष्टान्तयति 'तत्परव- तृवत्' इति - ततः प्रकृताद्वक्तः परो वक्ता प्रतिव- का तस्मिन्निवेत्यर्थः, यथा वक्तृसंमुखीन एव प्रति- वक्तृसंवन्धी श्रोत्राकाशो वक्तृसंवन्धिनः सशब्द- स्याकाशस्य प्रतिविम्बं गृह्णाति तथा कूपाद्याका- शोऽपीति । इह खलु तत्तदिन्द्रियजं ज्ञानं गृहीत- तत्तत्प्रतिविम्वमेव विषयं परिच्छिन्द्यात् अन्यथा हि निराकारस्य ज्ञानस्य नीलपीताद्यनेकविपयसा- " प.२ ख.पु. परवकृगम् इति पाठ । १०३ क. पुत्र विशेषज्यादतोरिति पाट । क. पु. गुणिसमवेतात्परतन्त्रमिति पाठ । १०७ ·४० श्रीतन्त्रालोकः धारणत्वात् 'इदं नीलज्ञानम्, इदं पीतज्ञानम्' इति नियमोन स्यात्, अतश्व साकारं ज्ञानम्-आकारव- तामन्तरेणास्य प्रतिकर्मव्यवस्थानुपपत्तेः, न चयदे- वास्य जनकं तदेव विषय इति प्रतिकर्मव्यवस्थापि सिद्धयेत्, इति वक्तुं युक्तं-जनकत्वाविशेषाच्चक्षुरा- दीनामपितद्विपयत्वप्रसंगात् । अर्थतन्नीलेन कर्मणा सत्ता जन्यते न खेवं चक्षुरादिना इत्यस्य तदेकवि- पयत्वम् ? इति चेत् नैतत्-कर्मत्वं हि कारकत्वं तच्च क्रियावेशवशाद्भवति, अन्यथा हि तद्वस्तुमात्रं स्यात्, न कारक, नीलस्य चेह ज्ञानाल्यक्रियावेश एव विचारयितुं प्रस्तुत इति कथं तत्पूर्वमपि अस्य कर्मत्वं स्यात् इति। न जनकत्वेनापि तदेकविपयत्वं सिद्धयेत् यत्पुनर्जनकत्वाविशेषेऽपि वस्तुस्वभाव- कृत एवायं विशेष इत्युच्यते तत्पलायनप्रका- रासूत्रणम्, इत्वलं बहुना । एतेन इन्द्रियाण्यपि गृहीततत्यतिविम्वान्येव तत्तद्विषयपरिच्छेदमाधा- तुमुत्सहन्ते इति साधु दृष्टान्तितम्-'तत्परवक्त- वदिति' यद्यप्येतत् भोतमात्रे संभवति तथाप्यभि- प. क. पु० साशाज्ञान साकारवतामिति पाठ । ५.३ के.पू. अस्य वर्मव्यवस्थयति पाठ ।

·लो. ३१ नृतीयमाह्निकम् । निवेशादिना वक्तृप्रतिवक्रोः परस्परमवश्यंभावि सांमुख्यमित्येतन्निदर्शनीकृतम् । श्रोतॄणां पुनरसा- मुख्यमपि संभाव्यते. तथाहि-एवं वदन्तो लौकि- काः श्रोतारो दृश्यन्ते 'न मया श्रुतमनेनोक्तमिति'। यदा सामान्येन कूपाद्याकाशे प्रतिविम्बितो वक्ताकाशः पर इव वक्ता भाति - वक्रन्तरेण इव उच्चारितः शब्दः श्रूयते इत्यर्थः । एवं प्रतिविम्ब- मपि तदभेदवृत्तित्वाहिम्बसंमुखमेवेति युक्तमुक्तम् 'नियमाहिम्बसांमुख्यं प्रतिविम्वस्येति ॥३१॥ अत एव च विम्बप्रतिविम्वयोमध्यदेशग एव प्रमाता तत्तद्गृह्णाति नान्य इत्याह यथा चादर्शपाश्चात्य- भागस्थो वेत्ति नो मुखम् । तथा तथाविधाकाश- पश्चात्स्थो वेत्तिनध्वनिम् ॥३२॥ मुखमित्यन्यसंवन्धिमुखप्रतिविम्वं,तथाविधेति विम्वसंमुखीनः पश्चात्स्थो - गहरगुहामायदेशस्थ ६.१.स.पु. मध्यदेश एवेति पाठ.। पं० १४ क.पुन तथा भूतावाशपास्यमिति पाठ. । पं०१७क.पु. पचाद्भागायो गुद्देति पाठ. ।

·श्रीतन्त्रालोकः इत्यर्थः, ध्यनिमिति प्रतिश्रुत्कालक्षणं, नो वेत्ति इति वेदनमात्रनिषेधात्प्रतिविम्बस्य वस्तुतोऽजस्था- नमस्तीति सूचितम् , न हि ज्ञानाभावाज्ज्ञेयस्या- प्यभाव इति भावः- तेनोत्पन्नमपि प्रतिविम्यं यो- ग्यदेशावस्थानाभावान्न जानातीत्यर्थः, यद्यपि चैतन्नियमाहिम्बसांमुख्यमित्यादिनैव गतार्थ तथा- पि रूपप्रतिविम्बसाजात्योपोद्दलनाय पुनरुपा- त्तम् ॥ ३२॥ नन्वत्र रूपप्रतिविम्वजातीयत्वं किमंशांशिकया सर्वसर्विकया वा? तत्राद्ये पक्षे वस्तुभूतशब्दजशब्द- जातीयत्वमपि प्रतिभासमानत्वादिना केनाप्यंशे- नास्तीति तद्रूपतापि प्रसक्ता स्यात्, सर्वसर्विकया चैतन्नास्ति- यदुत्पन्नेपि रूपप्रतिविम्बे हस्तादेषि- म्बस्य प्रतीतिः इह तु न तथा,-इत्याशंकां दर्शयति शब्दो न चानभिव्यक्तः प्रतिविम्वति तद्धवम् । प.. क० रा ० मारप्रतिषेधप्रतिविम्बितस्यैा यानुन इति पाठ । प.क.पु.दिनाप्यन नासि इति पाठ ।

·श्लो० ३३] नृतीयमाह्निकम् । अभिव्यक्तिश्रुती तस्य समकालं द्वितीयके ॥३३॥ क्षणे तु प्रतिविम्वत्वं श्रुतिश्च समकालिका॥ इह शब्दस्तावत् अनभिव्यक्तोऽनुचारितः प्रति- निम्बात्मता नाभ्येति इति ननमसो प्रथमे क्षणे स्थानकरणाभिघातादभिव्यक्तः सन् श्रोत्रेन्द्रियग्रा- ह्यतामक्याहते, द्वितीये क्षणे पुनः प्रतिबिम्बताम- अवानः श्रूयते, इति - नास्योच्चारितप्रध्वंसिनो विश्वसंमतस्य प्रतिविम्बात्मतावसरे प्रतीतिः, अतश्च नात्र रूपप्रतिविम्बजातीयवं -- तत्र प्रति- बिम्बकालेऽपि विम्बस्य प्रतीतेः॥३३॥ तदेतन्नेत्याह तुल्यकालं हि नो हस्त- तच्छायारूपनिश्चयः॥ ३४॥ प. स. पु. तावदनुधारतो वा इति पाठ । ५.६क-पु.विम्बतामतीति पाठ। प.१३.पु. प्रतिविम्यावसरे, अतो नानति च पार ।

·श्रीतन्यालोकः निश्चय इति विमर्शात्मावभासः, तत्रापि न प्रतिविम्बकाले विम्बस्य प्रतीतिः, न हि प्रतिविम्य- प्रतीतो विम्बस्यापि हस्ताटेः प्रतीतिर्युका - युग- पत्प्रतीतिद्वयोदयविरोधात्, न चेयं चित्रज्ञानवदे- कैव उभयालम्वना- विम्वप्रतिविम्वयोर्विदूरदेश- वर्तित्वात् अविच्छेदेन प्रतिभासाभावात् । ननु हस्नादेः प्रतिभासाभावेऽपि वस्तुनोऽवस्थानमस्ति? इति चेन्नैतत् - आभास एव हि सर्ववस्तुव्यव- स्थापकः तमन्तरेण अर्थानां सत्त्वासत्त्वनिश्चयायो- गात् , स एव चात्र नास्ति, इति हस्तादेर्बिस्वस्य वस्तुतः सद्भावे कि प्रमाणं, शब्दस्य व द्वितीये क्षणेऽपि नश्यवस्थस्य वस्तुत. सद्भावोऽस्ति किंतु प्रतिविम्बात्मतावसरे तस्य प्रतीतिरेव न भवेदि- त्यत्रापि न विम्वप्रतिविम्वयोर्युगपत्प्रतीतिरिति- स्थितमेवास्य तज्जातीयत्वम् ॥ ३४॥ एवं नैयायिकमतापहस्तनेन प्रतिबिम्बपरमा- र्थमुपपाद्य प्रकृतमेवोपक्रमते १. बद्वयाविरोधादशति पाठ। स० पु. हस्तादेरप्रतिमासपि इति पाट ! १० १३ स० पु. बिम्वनावमर इति पाठ । ६.७ ·लो० ३४] : तृतीयमाह्निकम् । इत्थं प्रदर्शितेऽमुत्र प्रतिविम्बसतत्त्वके। प्रकृतं महे तत्र प्रतिविम्बनमर्हति ॥३५॥ शब्दो नभसि सानन्दे स्पर्शधामनि सुन्दरः। स्पर्शोऽन्योऽपि दृढाघात- शूलशीतादिकोद्भवः॥ परस्थः प्रतिविम्बत्वा- स्वदेहोडूलनाकरः ॥ ३६॥ तदाह-तत्रेत्यादि, तत्रेति एवंस्थिते सतीत्यर्थः । नभसीति तत्रैव शब्दस्य नैर्मल्यात्, स व परस्थः सन् प्रतिविम्बनमहतीत्यन्वयः, एतच्च सर्वत्र योज्यम, सानन्द इति आनन्दस्थानात्मके कन्द- हृत्तालुतलादो आधारविशेपे, तत्रैव हि स्पर्शस्य नैर्मल्यान्मिथुनोपभोगसमुचितः स्पर्शः प्रतिसंका- मति येन धातुनिःष्यन्दसुखाद्यपि स्यात् । अत एवा- - - ·श्रीतन्त्रालोकः नन्दातिशयकारित्वात् 'सुन्दर' इत्युक्तम् । अन्यो दुःखादिकारित्वादसुन्दरोऽपि स्पर्शोऽर्थात् दुःखाद्या- रमके मत्तगन्धजठरकूर्मनाडीकण्ठप्रभृतौ आधार- विशेष प्रतिसंक्रामति येन मूर्छाद्यपि स्यात्, परस्थ इति परानुभूयमानः, तत्र हि स मुख्य इति भावः एतच्छोपलक्षणं-तेन स्मर्यमाणोप्रेक्ष्यमाणाविरू- पोऽप्यसो एवं स्यात् । प्रतिविम्वत्वं च अस्य कुतो लक्ष्यते? इत्याह-'प्रतिविम्वत्वात्स्वदेहोडूलनाकर' इति, एतच्च सुखदुःखयोरनुभवे समानमित्यविशेपे- णोपात्तम् ॥ ३५ ॥ ३६॥ नन्वेवमर्थक्रियाकारित्वादेष मुग्य एव स्पर्शः किन भवति ? इत्याशंक्याह न चैप मुख्यस्तस्कार्य- पारम्पर्याप्रकाशनात् ॥३७॥ मुख्य इति विम्वरूपः, तस्य स्पर्शस्य यत्कार्य- मानन्दादि तस्य यत् पारम्पर्य - प्रबन्धेन प्रवृत्तिः तस्यानवभासनात्, साक्षाद्धि संनिहिते कारणे कार्यमविच्छेदेनेव उद्गच्छद्भवति, न चैवमिह, इत्यस्य न मुख्यत्वम् ।। ३७ ॥

·प्रो 1० ३.] नृतीयमाह्निकम् । एतदेवान्यताप्यतिदिशति एवं घ्राणान्तरे गन्धो रसो दन्तोदके स्फुटः ॥३८॥ वन्तोदक इति निर्मलरसगुणयुक्त-रसनेन्द्रि- याधिष्टानभूत इत्यर्थः ॥ ३८॥ एवं प्रतिश्रुत्कावद्रसादिप्रतिविम्वानामपि रूप- प्रतिविम्बजातीयत्वं कटाक्षयन् यथासंभवं व्य- वस्था दर्शयति यथा च रूपं प्रतिबिम्बितं दृशो- र्न चक्षुषान्येन विना हि लक्ष्यते। तथा रसस्पर्शनसौरभादिकं न लक्ष्यतेऽक्षेण विना स्थितं त्वपि ३९॥ इह अवभासनमात्रसारमेव प्रतिविम्यसतत्त्व- मित्युक्तं बाहुशः, अवभासनं च तत्तद्विपयग्राहके- न्द्रियानुप्राहकान्तःकरणाधिष्टानायत्तम् यतः सनि- हितेऽपि दर्पणादौ यदि चक्षुरादीन्द्रियजातमन्तः- प. १३६. पु. भासमाति पाठ । १.१४ पु० अवमासमान चेति पाठ।

·श्रीतन्यालोकः करणाधिष्ठितं न जातं तत्को नाम मुखादिप्रति- विम्वावभासः, ततश्च दृशः दृगिन्द्रियाधिष्ठेययोः गोलकयोः प्रतिसंक्रान्तं रूपमन्येन अन्यसंबन्धिना चक्षुरिन्द्रियेण विना नाभिलक्ष्यते-चक्षुरिन्द्रिया- न्तरव्यापारमन्तरेण न निर्भासत इत्यर्थः । न केवलं तत्परिच्छेदकौशलशून्ये दर्पणादौ प्रतिसंक्रा- न्तस्य रूपस्यावभासने अन्यसंवन्धिचक्षुरिन्द्रियो- पयोगो यावत्स्वयमेवं कुशलयोदशोरपि इति दर्श- यितुमक्तं 'दृशोरिति । न खलु चक्षुरजनादिवदति- संनिकृष्ट परिच्छेत्तुमलमिति भावः, तेन न इन्द्रि- यव्यापारमन्तरेणेतन्निर्भासत इति तात्पर्यम् । एवं यथैतत्तथा रसादि प्रतिसंक्रान्तं सत् स्थित- मपि स्वेन्द्रियव्यापारमन्तरेण पुनर्न लक्ष्यते नाव- भासत इत्यर्थः । अत्र चक्षुरादीन्द्रियाणामवभा- सनान्यथानुपपत्त्या अन्तःकरणाधिष्ठान लक्ष्यते इति न स्वकण्टेनेतदुपातम्, अन्यथा हि व्याप्रि- यमाणमपि चक्षुरादि न किचित्परिच्छिन्द्यात् । ननु इह रूपशब्दयोरन्तश्चक्षुःश्रोत्रादौ बहिश्च प०२ ख. पु० रहो इति पद नास्ति । २०१५ स.पिटान तम्यते इति पाउ !

·] तृतीयमाहिकम् । दर्पणाकाशादौ प्रतिबिम्बयोग इति वाह्य प्रति- विम्बमन्यसंवन्धिभ्यां चक्षुःश्रोत्राभ्यां परिच्छि - द्यते इत्युपपन्नम्। स्पर्शादि पुनरन्तदेह एवं कन्दा. दो प्रतिसंक्रामति इति तत्र स्थितं, तत्परसंतानस्य नित्यानुमेयत्वाच्च अन्यस्य संवन्धिनो वाद्येन्द्रिय- ज्ञानस्य विपयो न भवेत्, तत्कथमुक्त - रूपप्रति- विम्बवदेतदक्षेण विना न लक्ष्यते इति ॥ ३९॥ तदाह न चान्तरे स्पर्शनधामनि स्थितं बहिःस्पृशोन्याक्षधियःसगोचरः॥४०॥ आन्तरे इति अन्तर्देहवृत्तित्वात्.स्पर्शनधामनीत्यु- पलक्षणम् तेन गन्धरसक्षेत्रयोरपि ग्रहणम्, अन्या- क्षधियश्चान्तरस्पर्शाद्यग्रहणे 'वहिःस्पृश' इति विशे- पणद्वारको हेतुः, स इति गोचरशब्दापेक्षो निर्देशः। एवमन्तदेहवृत्चित्वात्कन्दादेः स्पर्शादिक्षेत्रस्य च प.क.पु. प्रतिविम्बनयोग इति पाठ 1 ५.६ पु प्रतिविम्वनवदिति पाठ । प.१.स.पु. स गोचर इत्यनन्तरमेव 'भतोऽन्तिति' उत्तरपद्यम- यनैव न्यम्तमस्ति। प.क.पु.भियवान्त सशेति पाठ । 4. १५० पु. अन्तर्देवर्तिस्वादिति पाठ । ६ ·श्रीतन्त्रालोकः चक्षुगोलकादिवत् प्रमात्रन्तरे इन्द्रियगोचरता नास्तीति॥४०॥ तत्र स्थितं स्पादि अन्तःकरणाधिष्टिनस्वेन्द्रि- यव्यापारादेव निर्भासत इत्याह अतोऽन्तिकस्थस्वकतादृगिन्द्रिय- प्रयोजनान्तःकरणैर्यदा कृता। तदा तदात्तं प्रतिविम्वमिन्द्रिये स्वकां क्रियां सूयत एव तादृशीम्॥४१॥ अतो- यथोक्तादान्तरत्वादेहेतोः, मनःप्रभृती- नामन्तःकरणानां क्रमेण सर्वेन्द्रियसंयोगसंभवाद- न्तिकस्थं संयुक्तं स्वकंविषयौचित्येन नियतं तादृगि- न्द्रियघातायभावाददुष्टं च तदिन्द्रियं खगादि तस्य प्रयोजनान्तःकरणकर्तका स्पर्शादी विपये प्रेरणा यदा भवेत् तदार्थाद्विम्बभूतबाह्यस्पर्शदिसंनिक- पात् जाते इन्द्रिये - इन्द्रियज्ञाने, गृहीताकारस्यैव ज्ञानस्य तत्तन्नियतविषयपरिच्छेदोपपत्तेः पूर्वमुक्त- त्वात् स्पर्शाद्यात्म प्रतिविम्बमात्तं गृहीतं सत् तादृ- शामानन्दादिलक्षणां स्वकांबिम्बसमतामक्रिया ." ५.७ क. पु.नदा सदा तत्प्रतिविम्मेति पाठ ।

·श्लो०४२] तृतीयमाह्निकम् । सूगते करोतीत्यर्थः । अत एव चात्र वास्तवत्वं- सर्वत्रैव ग्रााग्राहकभावस्यैवंभावात् ॥४१॥ बाह्यविम्बाभावे पुनः स्मर्यमाणं स्पर्शादि स्व- क्षेत्रे प्रतिसंक्रान्तमपि न सत्यार्थक्रियाकारि इत्याह न तु स्मृतान्मानसगोचरादृता भवक्रिया सा किल वर्तमानतः। अतः स्थितः स्पर्शवरस्तदिन्द्रिये समागतः सन्विदितस्तथाक्रियः४।। स्मृतादिति बहिरस्यासंभव उक्तः - तस्या अती- तार्थविपयत्वात्, मानसज्ञानस्य हि सुगन्धिबन्धू- कादि वहिरसंभवदपि विषयो भवेदिति भावः । ऋता भवेत् , न तुन भवेदेव इत्यभिप्रायः। स्मर्य- माणादपि हि स्पर्शादेः सुखादि स्यात्, किंतु न तत्सत्यं-प्रावन्धिन्यास्तत्प्रवृत्तेरभावात् , अत्र हेतुः-सा किल वर्तमानत इति, किलेति हेतो, . पं० ४ ख.पु. कारीत्यर्थ इत्याति पाठः। पं. ११० पुवहिरसमा इति पाठः । ५०१० २०. बाभूकादिरसमदिति पाठः । १. ११३० पु. नाना गयेन भायेति, १० पु. भवेदेवेति, पाठः।

·श्रीतन्त्रालोकः यतः सा अर्थक्रिया वर्तमानतो बहिः संभवत एवार्थाद्भवतीत्यर्थः, तदाह अत इत्यादि, अत उक्ताहहिर्विन्यात्मना संभवन् उत्कृष्टः स्पर्शः तदि- न्द्रिये-स्पर्शनन्द्रियज्ञाने, समागतो- दत्तप्रतिवि- म्वः,अत एव विदितः सन्, तथाक्रियः-सत्यनि- जार्थक्रियाकारी भवतीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ नन्वेवं सत एवार्थस्य प्रतिविम्बार्पणक्षमत्वात् वहिरसंभवन स्पादिः प्रतिसंक्रान्तिमेव नैतीति स्मृत्यादो को नामार्थक्रियामेव कुर्यात् यस्या असत्यत्वमपि परिकल्प्येत? इत्याशंक्याह असंभवे वाह्यगतस्य तादृशः स्व एव तस्मिन्प्रतिविम्वितस्तथा । करोति तां स्पर्शवरः सुखात्मिकां सचापि कस्यामपि नाडिसंततो ४३१ बाह्यबिम्बाभावे तत्सदृशः स्मृत्यादिविकल्पै- रुल्लिखितः स्व एवाकारीभूत. स्पर्शादिर्न तु वाह्यः १०१स.पु वहि सम्भाविन इति पार । १० १३ ख.पु. मुम्बात्मक इति पाठ । प. १४ ख. पु•सा चापाति पार । प. १५.पु. तासगरमयादीति समन्त पाठ !

·श्लो० ४४ ] तृतीयमाह्निकम् । तस्मिन् स्पर्शक्षेत्रादौ प्रतिविम्वितः सन् तथा स्वौचित्यादसत्यां सुखलक्षणां तामक्रियां करो- तीति वाक्यार्थः । ननु कन्दादीनां वहूनां स्पर्शले- त्राणां संभवात किं सर्वत्रव स्पर्शः प्रतिसंक्रामति उत कुत्रचिदेव? इत्याशंक्याह 'सचापि कस्यामपि नाडिसंतताविति' कस्मिंश्चिदेव नाडीसंतत्यात्मके कन्दादावाधारविशेष इत्यर्थः, कन्दादिप्राधा- न्याद्धि केपांचित्केचिदेवाधारविशेषाः संभवन्ती- ति-यत्रैवैपां नैर्मल्यातिशयः तालुतल इव पण्ठा- नांतत्रैव तेषां स्पर्शप्रतिसंक्रान्तिारिति भावः॥४३॥ एवं प्रतिविम्यसतत्त्वमुपपाद्य प्रकृते योजयति तेन संवित्तिमकुरे विश्वमात्मानमर्पयत्। नाथस्य वदतेऽमुष्य विमलां विश्वरूपताम् ॥४४॥ तेन समनन्तरोक्तेन हेतुना, विश्वं संवित्तिरेव स्वच्छतातिशयान्मकुरः तस्मिन्नात्मानमर्पयत् - - प०७ स० ग.पु. कदाधिपत्यादिति पाठः। प. ११० पु. सतवं प्रतिपाद्यति पाठः।

·श्रीतन्यालोकः तति भावः, प्रतिविम्वं दददमुप्य संवित्त्यात्मनो नाथस्य विम- लां युक्त्यनुभवोपपादितत्वान्निरवद्यां विन्धरूपता- खात्माभिन्नतां बदते-भासयति, संवित्तेरतिरकेण न स्फुरति इति यावत्, न खलु दर्पणादेः स्वाधा- रान्मुखादेः पृथक् स्वातन्येण प्रतिभासो भव- तेन निखिलमिदं जगत् संवि- त्यात्मनः परमेश्वरस्यैवैकस्य रूपमिति पिण्डार्थः। यदुक्तं प्रज्ञालंकारे 'एवं तहिं जगत् एकस्यैव क्स्यनिदनंशस्य यथाक्त- विधिना रूपमस्तु कि नक्षीयते ।' इति । वदत इति भासनोपसंभापा०' (पा० सू० ११३६४७) इत्यादिना भासने आत्मनेपदम् ॥४॥ नन संवित्तेरनतिरिक्तमेव चेद्विश्वं तत्सवित्त्या- त्मकत्वात्तस्य तद्धर्मधर्मित्वमपि स्यात् ? सत्यम् - अस्त्येव तत्, इति बाह्यदृष्टान्तपुरःसरमाह यथा च गन्धरूपस्पृ- ग्रसाद्याः प्रतिविम्विताः। प. क. पु० उपपादिता निरवद्यामिति पाठ । ५. व. पु. परन्तीति पाठ, प.रा.पु. एकस्यवस्यति प ठ ।

·श्लोक ४६] तृतीयमाहिकम् । तदाधारोपरागेण भान्ति खड्ने मुखादिवत् ॥४५॥ तथा विश्वमिदं वोधे प्रतिबिम्बितमाश्रयेत् । प्रकाशत्वस्वतन्त्रत्व- प्रभृतिं धर्मविस्तरम् ॥ ४६॥ इह खलु रूपादयः प्रतिबिम्बिताः सन्तः स्वा- धारोपाधिवैशिष्टयेनैव अवभासन्ते, यथा खड्ने तद्धमौलताद्युपरक्ततया मुखं तथा महति सूक्ष्मे वा दर्पणे तथास्वेनेति, तद्गद्विश्वमपीदं प्रकाशे प्रतिवि- म्बितं सत् प्रकाशमानत्वादि तद्धर्मजातमाश्रयेत-- स्वीकुर्यादयेत्यर्थः । प्रकाशादनतिरिक्तत्व एव हि विश्वस्य प्रकाशमानत्वं स्यात् अन्यथा हि प्रकाश- मानत्वायोगात् न किंचिदपि स्फुरेत्, अत एव च स्वयं प्रकाशमानत्वादस्य स्वातन्त्र्य, प्रकाशादति- रिक्तवे हि जडस्य नीलसुखाद्यात्मनो विश्वस्य पं. २ क-पु. सामुखादिवदिति पाठः । प. ९स० पु. उपररूतया मइति सूक्ष्मे वेति पाठ. ।

·श्रीतन्त्रालोकः स्वयमप्रकाशरूपत्वात् स्वात्मनानप्रकाशः अपि तु परेण इति परापेक्षायां पारतन्त्र्यं भवेदिति भावः, अत एव च सर्वमेवेदं वेद्यजातं प्रकाशात्मनः पर- मेश्वरस्य शरीरीभृतम्-इति प्रकाशात्मत्वाद्विश्वा- त्मेव, तदुक्तम् 'पंदशापि ब्रह्मणः सार्वरूप्यमनतिक्रान्तश्चाविकल्प्यश्च' इति । तथा 'एकैकस्यापि तत्वत्य पटाविशत्तस्वरूपता । इति च ॥४५॥ ४६॥ ननु रूपादीनां मध्यात्वचिदेव किंचित्प्रतिवि- म्वमेतीति प्रतिपादितं प्राक्, तत्कथं रूपाद्यात्मकं निखिलमेव विश्वमेकस्मिन्बोधे प्रतिसंक्रान्तिमि. यात् ? इत्याशंक्याह यथा च सर्वतः स्वच्छ स्फटिके सर्वतो भवेत्। प्रतिविम्ब तथा बोधे सर्वतः स्वच्छताजुपि ॥४७॥ ५० १.० स्वयप्रकाशरूपन्चामावाद स्वात्मनेति पाट । 4. ४१० पु०मारोरीभूतप्रायमिव इति पाठ । ५०११० पु. इत्युपपादिनमिति पाट ।

·श्लो० ४७] तृतीयमाह्निकम् । सर्वत इति स्फटिकपक्षे सर्वस्याः पूर्वापरादिका- या दिशः, बोधपक्षे सर्वस्माद्रूपादेः, यद्यपि सर्वतः स्वच्छे स्फटिके सर्वतो रूपमानप्रतिविम्बमेव भवे- दिति नास्य दृष्टान्तस्य रूपादिप्रतिविम्वग्रहणस- हिष्णौ बोधे साम्यं तथापि यथायथं स्वच्छताति- शयसंभवात् भावानां प्रतिविम्वग्रहणोत्कर्पप्रति- पिपादायपया एतदुपात्तम्, तथाहि दर्पणस्य पु. रोभाग एव खड्गस्य पूर्वापरभागयोरेव स्फटिकस्य च सर्वत एव स्वच्छतातिशय इत्येषां यथायर्थ प्रतिविम्वग्रहणे तारतम्यं संभवति, एवं बोधस्यापि सर्वतः स्वच्छत्वाइपादिप्रतिविम्वग्रहणे सामर्थ्य- मिति, एवं च स्फटिकादपि अत्यन्तस्वच्छो बोध इति तात्पर्यार्थः ॥४७॥ ननु का नामास्य ततोऽप्यत्यन्तस्वच्छता? इत्याह अत्यन्तस्वच्छता साय- स्वाकृत्यनवभासनम्। १.३ ख.पु. मानविम्यमेव भवतीति पाठ । ५०"ख.पु०प्रदोऽप्यसामध्यमिति पाठ ।

·५८ श्रीतन्त्रालोकः अतः स्वच्छतमो वोधो नरलं त्वाकृतिग्रहात् ॥४८॥ इह खलु प्रकाशः स्वप्रकाशत्वात् स्वात्मन एव प्रकाशते न परस्य इत्यन्यानपेक्षणात् वेद्यल- गन्धमात्रमपि न स्पृशति इति नास्य स्फटिका- दिवज्ज्ञानान्तरमाह्यत्वं येनाकारावभासोऽपि स्यात्, इह स्वच्छमेव हि अस्वच्छस्य प्रतिविम्बं स्वीकर्तु शक्नुयात् सितदुकुलमिव स्फटिकमणिः, न च पर- प्रमात्रेकरूपं प्रकाशमपेक्ष्य अन्यदधिकस्वच्छं किं- चिदस्ति यदस्याप्याकारग्रहणनिपुणं स्यात् इति युक्तमुक्तम् 'अत्यन्तस्वच्छता सा यत्स्वाकृत्यनव- भासनम्' इति । स्फटिकादि पुनर्ग्राह्यत्वादेतदपे- क्षया न स्वच्छं- यथा यथा हि स्फुटावेद्यता तथा तथा स्वच्छत्वस्याभाव इति भावः, अनेनैव चाभि- प्रायेण पर्व 'नैमल्यं मुख्यमेतस्य संपिन्नाथस्य सर्वतः ॥ अंशांशिकातः काप्यन्यत् ............" प.४ क.पु. इत्यन्योन्यापेक्षशात इति पाठ । प.८ क-पु. निकमगेरिति पाठ ।

·श्लो० १९] तृतीयमाहिकम। इत्यादिना बोधस्य तदितरेपा केपांचन भावानां च स्वच्छत्वस्य मुख्यामुग्यतया द्वैविध्यमुक्तम् । एवं दर्पणादि स्वच्छं स्फाटकं स्वच्छतरं बोधस्त स्वच्छतम इत्याशयः॥४८॥ तदेवं संवित्प्रतिविम्वन विश्वस्य सर्वतः संभ- वत्यपि बाह्यप्रतिविम्वसाम्ये अस्ति कश्चित्ततो युक्तिवलानीतो विशेष इत्याह प्रतिविम्यं च विम्वेन बाह्यस्थेन समर्प्यते। तस्यैव प्रतिविम्बत्वे किं विम्बमवशिष्यताम्॥१९॥ इह खलु मुखादिना याखेन विम्येन दर्पणादी प्रतिविम्वं समयते इत्यत्र तावन्न कस्यापि विम- तिः, यदा पुनस्तस्य विम्वत्वेन संमतस्य वाह्य- स्येव प्रतिविम्वत्वमुपगम्यते तदा किं नाम विस्वं प्रतिविम्यार्पणक्षमं वस्तु अवशिष्यताम् , न किंचि- दपि संभवतीत्यर्थः। नहि यथा ज्ञानाद्विच्छिन्नो नीलसुखादिरर्थस्तथा ततोऽपि विच्छिन्नमर्यान्तर- मस्तीति कस्याप्यभ्युपगमः॥४९॥ " ·६० श्रीतन्त्रालोकः ननु यद्यप्येतदेवं तथापि निनिमित्तमेव कथं प्रतिविम्वमुदियात् इति, तत्र विम्वभूतं किंचित्का- रणं वक्तव्यम्इत्याशंक्याह यद्वापि कारणं किंचि- द्विम्वत्वेनाभिषिच्यते तदपि प्रतिविम्वत्व- मेति वोधेऽन्यथा त्वसत्॥५०॥ अत्र खलु विम्वत्वेन यत्किचन प्रतिविम्बाप- पक्षमं कारणमिप्यते तति बोधादनतिरिक्तमति- रिक्तं का? अनतिरिक्तत्वे तत् उक्तयुक्त्या प्रतिविम्ब- मेव न विम्बम् , अतिरिक्तत्वे च बुद्धयमानत्वाभा- वात् तन्न किंचिदेव इति युक्तमुक्तं तस्यैव प्रतिधि- स्वत्वे किं विम्बमवशिष्यताम्' इति ॥ ५॥ एतदेवोपसंहरति इत्थमेतत्स्वसंवित्ति- दृढन्यायास्त्ररक्षितम्। साम्राज्यमेव विश्वत्र प्रतिविम्वस्य जृम्भते ॥ ५१॥ प. १०० पु. जगिगाइति पाठ ।

·लो० ५२] तृतीयमाह्निकम् । एवकारो भिन्नक्रमः-तेन प्रतिविम्वस्यैव, न पुर्विम्वस्यापीत्यर्थः, विश्वत्रेति-न पुनर्वाह्य मुखादौ, तत्र हि विम्वप्रतिविम्बयोहयोरपि साम- मिति भावः ॥ ५१॥ ननु तयोः परस्परसापेक्षत्वात् कथं विम्वाभावे प्रतिविम्बस्यैव सद्भावः? इत्याह ननु विम्बस्य विरहे प्रतिविम्यं कथं भवेत । किं कुमो दृश्यते तद्धि ननु तद्विम्वमुच्यताम् ॥ ५२॥ एतदेव समाधत्ते-किं कुर्म इत्यादिना, दृश्यते इति - नहि दृष्टेऽनुपपन्नंनामेति भावः। ननु नखल वयं दृष्टमपहुमहे यदेवमुच्यते किं तु दृश्यमान- मिदं विश्वं प्रतिविम्वतया न वाच्यमपि तु बिम्ब- तया इत्यभिध्म इत्याह 'ननु तहिम्यमुच्यताम् इति ॥ ५२ ।। एतदेव निराकरोति नैवं तल्लक्षणाभावा- द्विम्बं किल किमुच्यते ·श्रीतन्वालोकः अन्यामिश्रं स्वतन्त्रं स- झासमानं मुखं यथा॥ ५३ ।। तालक्षणाभावादिति-विम्बलक्षणायोगात्, किं नाम विम्बलक्षणम् ? इत्याह (विम्वमित्यादि) अन्यामिश्रमिति-सजातीयविजातीयव्यावृनमि- त्यर्थः। अत एव 'स्वतन्त्र स्वरूपमाननिष्टं--परस्य परनिष्टतानुपपत्तेः. तधात्वे हि स ततः पृथगेय न भवेदिति भावः । एवंरूपत्वे चास्यावाधितत्वमे- वास्ति प्रमाणमित्युक्तं 'भासमानमिनि ॥ ५३॥ एवं विम्बलक्षणानन्तर ततुल्यकक्ष्यनया लक्ष- णीयस्य प्रतिविम्बस्य पीठिकाबन्धं कर्तु नदाधारस्य नावत सर्ववादिसिद्धतां द्योतयितुम् निनधर्मापहाणन परम्पानुराग्निा । प्रतिविम्बात्मना माना बनादर्शनलादिषत् ॥' इति प्रज्ञालद्वारकारिकार्धग कारण लक्षगमाह स्वरूपानपहानेन पररूपसदृननाम् । . ९.ग .2 गा५५ । ६.11.भीमा ·लो०५१] तृतीयमाद्विकम् । प्रतिविम्बात्मतामाहुः खड्गादर्शतलादिवत् ॥ ५४॥ इह दर्पणादेस्तनुत्त्वपरिमण्डलत्वाद्यात्मनः स्व- स्यासाधारणस्य रूपस्यापरित्यागेपि परस्य मुखादेः संवन्धिना रूपेण यत् सादृश्यं तदेव प्रतिविम्वा- स्मत्वं न तु तद्रूपतासादनमेव इति सर्व एव वा- दिन आहुः, नान कस्यापि विप्रतिपत्तिरिति भावः। ताद्रूप्ये हि लक्षणेकवषुपोऽपि दर्पणस्य निम्मोन्नत- मुखप्रतिविम्बपरिग्रहे लक्षणत्वाभावो भवेत् -न- गरादिप्रतिविम्वयोगेऽपि अनेकरूपपरिग्रहात् दर्प- णस्य आनैक्यं स्यात् , तेन यथा चित्रज्ञानस्य अने. कवेदनेऽपि चित्रपतगादी एकत्वानपायात् अनेक- सदृशाकारतया एकत्वमेव नानेकत्वम्, एवं दर्प- णादेरप्यनेकप्रतिविम्बयोगे न अनेकरूपत्वमिति नानैक्यप्रसङ्गः अपि तु तत्सादृश्यमात्रमेव, न च सादृश्यमात्रादेव तादृप्यं, न हि गवयसादृश्यादेव गोर्गवयः, तस्मादिम्बसदृशाकारत्वमेव प्रतिविम्व- धारिवभिति तात्पर्यार्थः ।। ५४ ॥ 1 ५.३.पु.परिमलायात्मन इति पाठ । ६.६.१.पाचा गादमिति शोधिमा लि ५० ११० पु. अनेाय स्यादिति परः।

·तन्मालांकः एतदेवार्थद्वारेण सवादयति उक्तं च सति वाह्येऽपि धीरेकानेकवेदनात्। अनेकसछशाकारा न त्वनेकेति सौगतैः ॥५५॥ उक्तमिति प्रज्ञालंकारादौ । तदुक्तं तत्र 'तस्मात्सत्यपि बाह्याथे पोरेशानेकवेदनात् । अनकसदृशाकारा नानव प्रसज्यते ॥ इति ॥ ५५ ॥ नन्येवमपि प्रतिविम्वस्य लक्षणं न किंचिदुक्त स्यात् ? इत्याशकां प्रदर्थ तल्लक्षणमेवाह नन्वित्थं प्रतिविम्बस्य लक्षणं किं तदुच्यते। अन्यव्यामिश्रणायोगा- त्तद्धदागक्यभासनम् ॥ प्रतिबिम्वमिति प्राहु- दर्पणे वदनं यथा ॥५६॥ इह खलु सर्व एक बादिनस्त प्रतिविम्बमाहुः यदन्येन खाधिकरणभूतेन दर्पणादिना या व्यामि- ·लो. ५७] तृतीयमादिकम् । श्रणा तादात्म्यं, तया योगात्तदनतिरिक्तवाद्धेतो, ततोऽन्यस्मात् तदाकारग्रहणसहिष्णोर्दर्पणादे देन. पृथक्स्वातन्त्र्येणाशक्यं भासनं यस्य तत्, तत्परत- न्त्रमित्यर्थः। अनेन चास्य विम्बवैपरीत्यं दर्शितम् , तद्धि अन्यामिश्नं स्वतन्त्रं चेत्युक्तम् । एतच्च पूर्वमेव वहूक्तम् इतीह न पुनरायस्तम् ॥ ५६ ॥ एतदेव प्रकृते योजयति वोधमिश्रमिदं वोधा- द्भेदेनाशक्यभासनम्। परतत्त्वादि बोधे किं प्रतिविम्वं न भण्यते॥ ५७॥ इदं खलु तत्त्वभुवनाद्यात्मकं विश्वं बोधे प्रति- विम्वं किं न भण्यते-अवश्यमेवाभिधातव्याम- त्यर्थः, यस्मादिदमपि दर्पणेनेव मुखं वोधेन प्रात- तकात्म्यम् , अत एव दर्पणादिव मुखस्य वोधा- द्भेदेन पृथगशक्यं भासनं यस्य तत्, नहि प्रभात " पं.१० पु० तयायोगात्तदतिरिक्तलहेनोरिति । 4.१.क.पु.पुरतत्वादिति पाउ। पं० १२ स.पु. तत्वमुपनायारम्भमिदिर। ७ ·श्रीतन्त्रालोकः मन्तरेण किंचिदपीदं भावजातं स्फुरेदिति भावः, 'तत्तद्रूपतया ज्ञानं बहिरन्तः प्रकाशते । ज्ञानाइते नार्थसत्ता ज्ञानरूपं ततो जगत् ।। नहि ज्ञानाहते भावाः केनचिदिपयीकृताः । ज्ञानं तदात्मता प्राप्तमेतस्मादवसीयते ॥ इति । तथा 'युगपदेदनाज्ञानज्ञेययोरेकस्पता।' इति ॥ ५७॥ तदेवं प्रतिविम्बलक्षणयोगऽपि विश्वस्य यदि निनिमित्तमेव विम्वत्वमुच्यते तदुच्यतां को दोषः, एप खलु नास्ति विवादः - न चात्र विदुषां भरः, ते हि वस्तुन्येवाभिनिविष्टाः, तच्च नान्यथा कर्तु शक्यं-प्रतिविम्बलक्षणयोगस्यैवात्रोपपादितत्वात्, विश्वलक्षणस्य च योजयितुमशक्यत्वात् तदाह लक्षणस्य व्यवस्थैषा- कस्माच्चेद्विम्बमुच्यताम्। प. १० ख०१० प्रतिविम्वप्रहणयोगेऽपि विम्बस्येति पाट ।

·सो. ५९] ३७ तृतीयमाह्निकम् । प्राज्ञा वस्तुनि युज्यन्ते न तु सामयिके ध्वनौ ॥५८॥ अकस्मादिति निहतुकमित्यर्थः ॥ ५८ ॥ ननु तल्लक्षणयोगाद्विश्वस्थ प्रतिविम्वत्वं यदु- च्यते तदास्तां, नास्माकमत्र अभिनिवेशः, तस्य पुनर्विम्वाख्यं कारणमन्तरेण सद्भाव एव कथं स्यात् ? इत्याशंक्याह ननु न प्रतिविम्बस्य विना विम्बं भवेत्स्थितिः। एतदेव प्रतिविधत्त किं ततः प्रतिविम्वे हि विम्वं तादात्म्यवृत्ति न ॥५९॥ किं तत इति-विम्बं चेन्नास्ति ततः किं, न किंचि- दपीत्यर्थः, न हि प्रतिविम्वे शिशिपात्व इव वृक्षवं विश्वमेकात्म्येन वर्तते, येन विम्वाभावे प्रतिवि- स्वमपि न स्यात् ॥ ५९॥ तदाह T- ९.16.पु. सुप्यन्ते इति, स.पु.गुम्यन्ते इति पाठ ।

·श्रीतन्त्रालोकः अतश्च लक्षणस्यास्य प्रोक्तस्य तदसंभवे । न हानिहेतुमाने तु प्रश्नोऽयं पर्यवस्यति॥६०॥ अत इति -बिम्बप्रतिविम्बयोस्तादात्म्यवृत्ति- वाभावात्, प्रोक्तस्येति अर्थाद्विश्वविषये, तदसंभव इति विम्वाभावे । ननु न वयं प्रतिविम्बलक्षणे विवदामहे, किं तु बिम्ब विना तत्कथं भवेदिति त्रूमः, नहि निनिमित्तमेव भावानां संभवो न्या- य? इत्याशक्याह, हेतुमात्र इत्यादिना, हेतुश्च द्विविधः - उपादानं निमित्तं च, उपादानं यथा घटादौ मृदादि, निमित्तं यथा तत्रैव दण्डादि, प्रतिविम्वस्य च विम्वं नोपादानकारणं, तद्धि घट इव मृत्स्वरूपविकारमासाद्य कार्यानुगामित्वेन वर्तते, नैवमत्र विम्व - प्रतिविम्बोदयेऽपि तस्या- विकृतस्यैव पृथगुपलम्भात, तेनात्र दण्ड इव घटे निमित्तकारणं विम्बम् ॥ ६॥ ततश्च निमित्तकारणविषय एवायं प्रश्नो ना- न्यत्र, इत्याह - .

·लो० ६२]
तृतीयमाहिफम् ।
तत्रापि च निमित्ताख्ये
नोपादाने कथंचन।
निमित्तकारणानां च
कदाचित्वापि संभवः ॥६॥
न च निमित्तकारणानांसर्वसर्विकयैव संभवो भ-
वेत्, इत्याह-निमित्त इत्यादि, इह खलु दण्डपरि-
हारेणापि स्वकराहत्यैव चक्रं भ्रामयन् कुम्भकारः
कुम्भं कुर्यात्, मृत्परिहारेण पुनरतिनिपुणोऽपि
कुम्भकारः कुम्भं कर्तुं न शक्नुयात्, अतश्योपादा-
नकारणवत् नावश्यं निमित्तकारणोपयोगः, तेन वि-
म्बं विनापि प्रतिविम्बं भवेत्-तदुत्पादनसमर्थस्य
तत्प्रतिनिधिभूतस्य कारणान्तरस्यापि भावात् ६१॥
तदाह
अत एव पुरोवर्ति-
न्यालोके स्मरणादिना।
निमित्तेन घनेनास्तु
संक्रान्तदयिताकृतिः॥२॥

·भीतन्त्रालोकः अत इति-विम्वाभावेऽपि निमित्तान्तरेण प्रति- बिम्बोत्पादस्य संभवात्, आलोक इति-तस्य रूप- प्रतिविम्वग्रहणसहिष्णुत्वात्, घनेनेति-भावना- मतामापनेनेत्यर्थः, अन्यथा हि सर्वस्यैव स्मर्तुः सर्वदेव पुरः स्मर्यमाणं भायात् । अत्र तावद्विम्यं नास्ति दयिताया देशादिविप्रकृष्टत्वेन असैनिहित- त्वात्, अथ च तत्कार्य प्रतिविम्बं दृश्यते इत्यत्र स्मरणादिना निमित्तान्तरेणावश्यं भाव्यम् नहि निर्निमित्तमेव प्रतिसंक्रान्तायाः कान्ताया विच्छे- देन कादाचित्कः प्रतिभासो भवेत् ॥ ६२ ॥ तदाह अन्यथा संविदारूढा कान्ता विच्छेदयोगिनी। कस्माद्भाति न वै संविद् विच्छेदं पुरतोगता ॥६३॥ अन्यथा इति-स्मरणादिना निमित्तान्तरेण यदि प्रतिसंक्रान्ता कान्ता न स्यादित्यर्थः, संविदारू- देति - नहि संविदमारूढस्य वस्तुनो विच्छेवेन भानं भवेदिति भावः, संविदो विच्छेदे हि जाडया- पत्तेर्न किंचिदपि स्फुरेत्, इति सर्वमिदमन्धं स्यात् । - ·श्लो. तृतीयमाहिकम। संविदारूंढं च वस्तु संवेद्यमानत्वादेव, न ततोऽधि- कम्, इति न तदपि विच्छेदेन भायात्, अत आह 'न वै संविद्विच्छेदं पुरतो गता' इति ॥६३॥ ननु यद्येवं तर्हि ग्राहग्राहकभाव एव न भवेत्, इति समग्रव्यवहारविप्रलोपः स्यात् ? सत्यं-नहि परां संविदमपेक्ष्य भेदगन्धमात्रमप्यस्तीति सर्व संविदेव, इति-किं नाम ग्राह्य ग्राहकं वापि स्यात, सैव पुनः स्वस्वातन्त्र्यात्स्वं रूपं गोपयित्वा यदा संकुचितज्ञानात्मतामवभासयति तदायं सकलो ग्रामग्राहकात्मा भेदव्यवहारः, तदाह अत एवान्तरं किंचि- द्वीसंज्ञं भवतु स्फुटम् । यत्रास्य विच्छिदा भानं संकल्पस्वप्नदर्शने ॥ ६ ॥ अत एव-परसंविदपेक्षया विच्छेदासंभवादेतोः, किंचित्संकुचितप्रमात्राम सुस्फुटं निर्विकल्परूपं ज्ञानसंज्ञमान्तरं परसंविप्रमेययोर्मध्यवर्ति भवतु, पं०१५ स.पु. विलिहा संभवादिति पदः) पं० १५.. ज्ञानमायामिति पाठः।

·श्रीतन्त्रालोकः -- यत्रास्य प्रतिविम्बस्य, विच्छिदा भेदेन,संकल्पस्त्र- मादो भानं भवेत्-विरहिणो हि संकल्पादावपि विम्वाभावात्तीवतरस्मरणादिनिमित्तान्तरसंनिधा- पितमेव कान्ताप्रतिविम्वं भायादिति भावः॥६॥ एवं बहिः स्मृत्यादौ यथाविम्वाभावेऽपि निमि- त्तान्तरेण प्रतिविम्वं भवेत्तथा इहापि, इत्याह अतो निमित्तं देवस्य शक्तयः सन्तु तादृशे। अतः- उक्तात् निमित्तकारणमानसव्यपेक्षवल- क्षणाद्धेतोः, देवस्य द्योतनात्मनश्चित्तत्त्वस्य, तादृशे विश्वप्रतिविम्वने, ज्ञानक्रियायाः शक्तयो निमित्त भवन्तु, एवं न कश्चिद्दोपः संभाव्यते इत्यर्थः । शक्तयश्च 'बद्दशक्तित्वमप्पस्य तच्छक्त्यैवापियक्तता ।' इत्याद्युक्तयुक्त्या स्वातन्त्र्यशक्तिमात्रपरमार्था एव, इति निजैश्वर्यमात्रादेव अस्य स्वात्मनि विश्वा- कारधारित्वम् - इति पिण्डार्थः, यदुक्तं श्रीप्रत्यभि- ज्ञाकृता 'तत्र त्वर्पकादुपास्तदाकारत्वं, वित्तत्त्वस्य तु निजैश्वर्यात् ।'

·लो०६५] । नृतीपमाहिकम् । ७३ इति । अनुप्रत्यभिज्ञाकृताप्यनेनैवाभिमायण 'नाथ त्वया विना विम्ब स्वच्छे स्वात्मनि दर्शितम् । प्रसेना दर्पणेनैव प्रभावादावमण्डलम् ।' इत्याद्युक्तम् ॥ तदेवं विश्वचित्प्रतिविम्बत्वमेवोपसंहरति इत्थं विश्वमिदं नाथे भैरवीयचिदम्बरे। प्रतिविम्बमलं स्वच्छ न खल्वन्यप्रसादतः॥६५॥ • अन्येति-अन्यमुखप्रेक्षित्वे ह्यस्य स्वातन्त्र्यं खण्डयेतेति भावः, स्वातन्त्र्यं हि विमर्श इत्यु- च्यते, स चास्य मुख्यः स्वभावः, नहि निर्विमर्शः प्रकाशः संभवत्युपपद्यते वा, अयमेव ह्यस्य विश्वा- कारधारित्वे जडेभ्यो विशेषः-पत्सर्वमामृशतीति यदुक्तमनेनेव अन्यत्र 'अन्तर्विभाति सकलं जगदात्मनीह यदिचित्ररचना मकुरान्तराले । बोधः पुनर्निजविमर्शनसारवृत्या विश्वं परामशति नो मरस्तथा तु इति ॥६५॥ .

·। श्रीतन्त्रालोकः स चायमामशों न सांकेतिकः, अपितु 'चित्स्व. भावतामात्रनान्तरीयकः स्वरसोदितः परावायूप' इति सर्वेरुद्धोप्यते, इत्याह अनन्यापेक्षिता यास्य विश्वात्मत्वं प्रति प्रभोः। तां परां प्रतिभा देवी संगिरन्ते ह्यनुत्तराम् ॥ ६६ ॥ अनुत्तरामिति - निरतिशयस्वातन्त्र्यैश्वर्यचम- कारमयीमित्यर्थः, अत एव अनुत्तराद्यनन्तशक्ति- नातोल्लेखशालिनी प्रतिभामित्यर्थः । अनेन परामोदयक्रमस्याप्यवकाशो इत्तः ।। ६६ ॥ इह हि विश्वस्य वाच्यवाचकात्मना द्विधा अब- भासः,तत्र 'प्रकाश एव प्राधान्येन वाच्यात्मविश्व- रूपत्वेन परिस्फुरति' इति विश्वचित्प्रतिविम्बत्वोह- ङ्कनेनोक्तम्, 'विमशोऽपि तत्तदनुत्तरानन्दाद्यामर्शा- मनोदेति' इति परामोदयक्रममप्याह अकुलस्यास्य देवस्य कुलप्रथनशालिनी।

·लो. १.] नृतीयमाह्निकम् । कौलिकी सा परा शक्ति- रवियुक्तो ययाप्रभुः॥ ६७॥ इह खलु पूर्णः शिवशक्यादिप्रतिनियतव्यपदे. शासहिष्णुः अनाख्यः परपरामर्शामा अनुत्तरः प्रकाश एव परं तत्त्वं, स एव च स्वस्वातन्त्र्याद्वि- श्वमवविभासायपुः प्रथमं शिवशक्तिरुपता स्वा- स्मन्यवभासयति, यदाहुः- नौम्यनुत्तरनाथस्य रश्मिचक्रमहं सदा । शिवशक्तीति विख्यातं परापरफलमदम् ॥' इति । अनेनैव चाभिप्रायेण 'रुदश रुदशक्तिश्च अमनस्के लयं गतो।। इत्याद्यन्यत्रोक्तं । ततश्च 'पोदितमिदं चित्रं विश्वं यत्रास्तमेति च । तत्कुलं विद्धि सर्वज्ञ शिषशक्तिविवर्जितम् ॥' इत्यादिलक्षितापूर्णपरसंवित्तत्त्वलक्षणात् कुलान् यदन्यदवभासितं शिवलक्षणमकुलं तस्य प्रकाशै- करूपत्वेन योतमानस्य सा परा विश्वापूरण- स्वभावा, अत एवं ५.४१० पु. अनाख्यपरामर्शात्मेति पाठ । प. १५ १० पुलक्षणापूर्णहि कार । 4. १६ ख. पु. शिवशक्षिपमिति पर -- ·श्रीतन्त्रालोकः 'शक्तयोऽस्य जगत्कृत्स्नं.............' इत्याद्युक्त्या कुलस्य शाक्तप्रसरात्मनो जगतो यत्प्रथनं तेन शालते तच्छीला, अत एव कुले भवम् अकुलात्म कौलं तद्यस्यामन्तस्तादात्म्येन अस्तीति कोलिकी शक्तिः' यया समनन्तरोक्तरूपः प्रभुरवियुक्तः- तव्यभिचरितस्वभाव इत्यर्थः, एवं चाकारलक्षणं कुलं शरीरमस्य -इत्याद्यवर्णोऽ- प्यभिहितः, सोऽपि हि देवः 'नास्योच्चारपिता कश्चित्पतिहन्ता न विद्यते । स्वयमुच्चरते देवि प्राणिनामुरसि स्थितः ॥' इत्याद्युक्तास्वरूपादनाहतात् स्थानकरणाभिघातो. त्याच हतात् शब्दात् उत्तीर्णत्वेन परपरामर्शशा- लिसिततरप्रकाशात्मतया सर्वदेव द्योतमानः, तदुक्तम् अनाहतहतोत्तीणो महाविपमचिद्गतिः। वीरहट्टनोद्युक्तो रावो देव्या विजृम्भते ॥' इति । तस्य च परैव सा शक्तिः कुलस्य शरीर- स्य यत् प्रथनं तेन श्लाघमाना, तच्छरीरारम्भिके- पं० १२ ख. पु. बालीतरेतरेति पाठ । 4.१५ ग. पु-विषमसद तिरिति द्वितीयपाठोप्यस्ति।

·लो. ६७] ७७ तृतीयमाह्निकम् । त्यर्थः, अत एव 'कौलिकी' इत्युक्तम, तथाहि - परैव सूक्ष्मा कुण्डलिनी शक्तिः शिवेन सह परस्परसाम- रस्यरूपमथ्यमन्थकभावात्मकंसंघहमासाद्य उस्थि- ता सती इच्छाज्ञानक्रियारूपतामाश्रित्य रौद्रीत्वमु- न्मद्रयन्तीशृङ्गाटकाकारतामम्बिकात्वमवलम्वमा- ना उकारात्मकशशाङ्कशकलाकारता ज्येष्ठास्वमधि- तिष्ठन्ती च शशिविन्दुदितकालाग्निरूपरेफात्मक- विन्दुविनान्तस्पष्टरेखाकारतामाभासयति -इत्या- यवर्णशरीरमुल्लासयतीति, तदुक्तं श्रीतन्त्रसद्भावे या सा शक्तिः परा सूक्ष्मा निराचारोति कीर्तिता।' इत्याापक्रम्य 'उत्थित्ता तु यदा तेन कला सूक्ष्मा तु कुण्डली । चतुष्कलमयो बिन्दुः शक्तेरुदरगः प्रभुः ।। मथ्यमन्यनयोगेन ऋजुत्व जायते प्रिये । ज्येष्ठा शक्तिः स्मृता सा तु विन्दुदयसुमध्यगा ॥ बिन्दुना क्षोममायाता रेखेवामृतकुण्डली । रेखिनी नाम सा ज्ञेया उभौ बिन्टू यदन्तगो॥ त्रिपथा सा समाख्याता रोटी नाम्ना तु गीयते । रोधिनी सा समुद्दिष्टा मोक्षमार्गनिरोधनात् ॥ शशाइशकलाकारा अम्बिका चार्धचन्द्रिका । एकैवेत्यं परा शक्तिस्त्रिधा सा तु प्रजायते ॥' प... ग. पु. शिवबिन्ददितेति पाठ'। .

·७८
श्रीतन्त्रालोकः
इति। श्रीवामकेश्वरीमतेऽपि
'त्रिपुरा परमा शक्तिराधा जातेह सा प्रिये ।
इत्याद्युपक्रम्य
'कवलीकृतनिःशेपवीजाकुरतया स्थिता ।
वामा शिखा ततो ज्येष्ठा शृङ्गाटाकारतां गता ।।
रौद्री तु परमेशानि जगद्सनरूपिणी ।
एवं सा परमा शक्तिरकैव परमेश्वरी ॥
त्रिपुरा त्रिविधा देवी ब्रह्मविष्ण्वीशरूपिणी ।
ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिरिच्छाशक्त्यात्मिका प्रिये ।।
त्रैलोक्यं संसजत्यस्मात्रिपुरा परिकीर्तिता ।'
इति । अनेनैव चाभिप्रायेण अन्यत्रापि अस्य
सृष्टिस्थितिसंहारात्मकं धामत्रयमयत्वं चोक्तम् ,
तदुक्तं
कर्वे तु संस्थिता सृष्टिः परमानन्ददायिनी ।
पीयूपवृष्टि वर्षन्ती बैन्दवी परमा कला ॥
अधः संहारकृज्ज्ञेयो महानमिः कृतान्तकः ।
बोरो ज्वालावलीयुक्तो दुर्थपों ज्योतिषां निधिः ।।
तयामध्ये परं तेज उभयानन्दसुन्दरम् ।
अवतारः स विज्ञेय उभाभ्यां च्यापकः शिवः ।।
क.ग.
पु. शोभनरी परमेति पाउ ।

·मो. ९७]
.
तृतीपमाहिकम् ।
परस्सरसमाविष्टौ चन्द्रोमिष्टोटिभे शशी
चन्द्रं सृष्टिं विजानीयादमिः संहार उच्यते ।
अवतारो रविः प्रोक्तो मध्यस्पः परमेश्वरः।'
इति । तथा
कालानिरुदामस्तं च तेजो
भूरि स्फुटं दीप्ततरं विचिन्त्यम् ।
कर्वे स्पिता चन्दकला व शान्ता
पूर्णामृतानन्दरसेन देवि ॥
तदोभयोर्वद्विविषानुयोगा-
तेजःशशाइौ द्रवितौ च यस्मात् ।
तेन शशाइस्फुटमिश्रितत्वा-
भवेत्तदा स्ववताररूपम् ॥
ततः सकाशात्मभवाप्ययौ स्तो
यस्मादयं विश्वसमग्रभेदः।
एतञ्च विवान्विदितार्थभाशे
ध्यायेत युक्त्यात्मचिदर्करूपम् ।'
इति । तथा
'ततोऽस्वरोऽकसोमामिकलाबीजप्रसूतिभाक् ।
देत्येक समालोका प्रमाणार्थप्रमातृदः ।
प.क. पु. चन्द्रेऽनिस्तेजिते शशी इति, ख• पुस्तस्य बाध्यदेश
परस्परं समाविष्टौ चन्दोमिलने शीइति' पाठ सत्यचित्कल्पितः संभवति।
प. ५.पु. प्रसूत स्वतेम इति पाठ ।

·८० श्रीतन्त्रालोकः इति । इह च तिस्र एव परमेश्वरस्य मुख्याः शक्त- यः संभवन्ति इत्यस्य प्राधान्येन तद्रूपत्वमेवोक्तम, अन्यत्र पुनः 'अकारस्प शिरो रौदी वक्र वामा प्रकीर्तिता। अम्बिका बाहुरित्युक्ता ज्येष्ठा रायुधं स्मृता ।' इत्याद्युक्त्या अभिप्रायान्तरेण अस्य चतूरूपत्वम- प्युक्तम्, तदेवमेवंविधा परेव कुण्डलिनी शक्तिरस्प स्वरुपादनतिरिक्ता, इत्युक्तम् अवियुक्तो यया प्रभुः इति. तदुक्तम् 'अकारश्च हकारश्च दावतौ युगपस्थितौ । विभक्तिनियोरस्ति मारुताम्बरयोरिव ॥' इति, एवमविभागेऽप्यनयोरेकैकप्राधान्येन स्वरू- पमात्र विश्रान्तेरेकवीरत्वं चिच्छक्तिरूपत्वं च ॥७॥ यदा पुनः 'न शिवः शक्तिरहितो न शक्तिः शिववनिता। यामलं प्रसरं सर्व" इत्यादि-महागुरूदितनीत्या अनयोः परस्परौ-- न्मुख्यात्मकं यामलं रूपं स्यात्, तदा विश्वसर्ग. इत्याह ·८१ लो०६८] नृतीयमाह्निकम् । तयोर्यद्यामलं रूपं स संघट्ट इति स्मृतः। आनन्दशक्तिः सैवोक्ता यतो विश्वं विसृज्यते॥६॥ तयोरिति - अकुलकौलिकीशब्दव्यपदेश्ययोः शिवशक्योः, संघट इति - सम्यक् घट्टनं चलनं स्पन्दरूपता स्वात्मोच्छलत्ता इत्यर्थः, अतश्च प्रकाशविमर्शात्मनोरनुत्तरयोरेव संघद्यादानन्दश- क्त्यात्मनो द्वितीयवर्णस्य उदयो, यतः-इच्छाद्या- स्मनो विश्वस्य सर्गः । चर्याक्रमेऽपि स्त्रीपुंसयो: संघट्ट एवानन्दोदयाद्विसर्गः । इह शिवस्य शक्तेश्च विश्वोत्तीर्णत्वेन विश्वमयत्वेन च विच्छिन्नं रूपम् , इदं पुनः विश्वमयत्वेपि विश्वोत्तीर्णम्, इति नियतावच्छेदाभावात् पूर्ण रूपम् ॥ ६८ ॥ अत एव सर्वशास्त्रेषु परमोपेयत्वेनोद्धोध्यते. इत्याह परापरात्परं तत्त्वं सैषा देवी निगद्यते।

·श्रीतन्त्रालोकः तत्सारं तच हृदयं स विसर्गः परः प्रभुः॥६९॥ देवीयामलशास्त्रे सा कथिता कालकर्षिणी। महाडामरके यागे श्रीपरा मस्तके तथा ॥७॥ श्रीपूर्वशास्त्रे सा मातृ- सद्भावत्वेन वर्णिता। परात्-विश्वोत्तीर्णात् शैवात् रूपात्, अपरात्- विश्वमयात् शाक्ताद्रूपात, परं पूर्ण, सारमिति श्रीसारभट्टारकायुक्तम्, हृदयमिति श्रीहृदयनय- रहस्यं, पर इति परापरस्य अपरस्य च विसर्गस्य वक्ष्यमाणत्वात्, महाडामरके यागे इति देवीयाम- लशास्त्रसामानाधिकरण्येन योज्यम्, तेन तत्पति- पादके प्राथमिके ग्रन्थैकदेश इत्यर्थः । तदुक्तं तत्र 'तन्मध्ये तु परा देवी दक्षिणे न परापरा । अपरा वामझे तु मध्यहोर्वतः शृणु ॥ या सा संकर्पिणी देवी परातीता व्यवस्थिता ।' ५.६ ग.गस्तके स्थितेति पाठ ।

·हो०७१] नृतीयमाह्निकम् । इति । मातृसद्भावत्वेनेति यदुक्तं तत्र, सद्भावः परमो ह्येप मानणां परिपव्यते ।। इति ॥ ६९ ॥७॥ एवं चिदानन्दशक्ती अभिधाय इच्छाशक्तिमाह संघट्टेऽस्मिंश्चिदात्मत्वा- द्यत्तत्प्रत्यवमर्शनम् ॥७१॥ इच्छाशक्तिरघोराणां शक्तीनां सा परा प्रभुः। अस्मिन् समनन्तरोक्तरूपे संघ 'आनन्दो ब्रह्मणो रूपम्..........." इत्याद्युक्त्या चितः प्राधान्यात् योऽयं परस्य प्रमा- तुः सिसृक्षात्मा परामर्श उदेति सेयमिच्छाख्या शक्तिः, या खलु 'पूर्ववजन्तुजातस्य शिवधामफलप्रदाः । पराः मकथितास्तरघोराः शिवशक्तयः॥ इत्यायुक्तानामघोराणां शुद्धस्वातन्त्र्यमात्ररूपत्वा- दविद्यमानभेदाद्यात्मकघोररूपाणां शक्तीनां, प्रमुः प्रभवनिमितं - गर्भीकृतानन्तशक्तिनाता, इति यावत्, अत एव परा सवोत्कर्षयोगिनी तदाख्या ·श्रीतन्त्रालोकः चेत्यर्थः । प्रकृतेऽपि अनेन तृतीयवर्णोदय उक्तः । सा च इच्छाशक्तिः 'यदा तु तस्य विदर्मविभवामोदमृम्भया । विचित्ररचनानानाकार्यसष्टिमवर्तने ॥ भवत्युन्मुखिताचिन्ता सेच्छायाः प्रथमा तुटिः । इत्याद्युक्ताद्यस्पन्दात्मिका वहिरोन्मुख्यमात्ररू- पिणी स्त्रप्टव्यानारूपितेच्छामात्ररूपा वा स्यात् तत्तदीपणीयविपयारूपणया प्रक्षोभात्मप्रयलरू- पतां श्रयन्ती बहीरूपतया ऐश्वर्य भजमाना वा इत्यस्या द्वेधम्, तदुक्तं श्रीप्रत्यभिज्ञायाम् 'सा केवलमिच्छामावरूपा स्रष्टव्यस्प विप्रकृष्टा, काचिपुनः प्रयलतामापना संनिकृष्टा ।' इति ॥ ७१ ॥ तत्र प्राच्यायाः स्वरूपं निरूपितं द्वितीयस्या निरूपयितुमाह सैव प्रक्षुब्धरूपा चे. दीशित्री संप्रजायते॥७२॥ तदा घोराः परा देव्यो जाताः शेवाध्वदेशिकाः ॥

·८५ , पो०७.] तृतीयमासिकम्। । तदा-प्रक्षुब्धरूपत्वेनेच्छाशक्तरेश्वये सति परा अघोरा देव्यो जाताः- वहीरूपतया प्रस्फुरिता इत्यर्थः, एतदेव हि अस्या ऐश्वर्य-यचत्तदनन्त- शक्तिरूपतया वहिरवभासनमिति, ताश्च तथा भेदस्य स्फुटत्वाभावात् स्वस्वरूपावभासनव्यापा- रशालिन्य एव, इत्याह शैवाध्वदेशिका' इति, अत एव न घोरादिशक्तिवन्मुक्तिमार्गनिरोधिन्य इति भावः। प्रकृतेऽपि अनेन चतुर्थवर्णोदय उक्तः॥७२॥ एचमिच्छाशक्तिं द्विप्रकारामभिधाय ज्ञान- शक्तिमप्याह स्वात्मप्रत्यवमर्शो यः प्रागभूदेकवीरकः॥७३॥ ज्ञातव्यविश्वोन्मेषात्मा ज्ञानशक्तितया स्थितः।

·श्रीतन्त्रालोकः उन्मेपः-आधःपरिस्पन्दः, तद्रूपः सन् अवस्थित इति पञ्चमवीजनिर्णय इति ॥७३॥ एतदेव स्वदर्शनभङ्गया योजयति इयं परापरा देवी घोरां या मातृमण्डलीम् ॥७॥ सृजत्यविरतं शुद्धा- शुद्धमार्गेकदीपिकाम्। घोरामिति । यदुक्तम् 'मिश्रकर्मफलासक्तिं पूर्ववजनयन्ति याः । मुक्तिमार्गनिरोधिन्यस्ताः स्पधाराः परापराः ॥ इति । शुद्धाशुद्धोत - न पुनर्घोरतर्यादिवद- धोधःपातिनीम् इति भावः ॥७४ ॥ इहेच्छाशक्तिवत् ज्ञानशक्वेरपि ज्ञेयाधिक्या- नाधिक्याभ्यां द्वैधं, तत्र यज्ज्ञेयस्यानाधिश्ये स्वरू- पंनिर्णीतम्, आधिक्ये पनः स्वरूपं निरूपयति ज्ञेयांशः प्रोन्मिपन्क्षोभ यदैति बलवत्त्वतः ॥७५॥ ऊनताभासनं संवि- न्मात्रत्वे जायते तदा ॥

·लो. ७७] ८७ नृतीयमाहिकम् । ज्ञानापेक्षया शेयरूपोश उद्रिक्तत्वात् प्रस्फुटी. भवन्, यदाक्षोभ-तत्तन्नीलसुखाद्यात्मना चित्रा. कारधारितामेति तदा ज्ञेयस्याधिक्यात् ज्ञानस्य ज्ञानमात्ररूपतायामूनत्वस्य - अपूर्णत्वस्य आभा- सनं जायते - संकोचाधिगमो भवेत्, इति षष्ठव- गोंदयः॥ एतदेव प्रपञ्चयति रूढं तज्ज्ञेयवर्गस्य स्थितिप्रारम्न उच्यते ॥ ७६॥ रूढिरेषा विवोधाब्धे- श्चित्राकारपरिग्रहः। इदं तद्वीजसंदर्भ- वीजं चिन्वन्ति योगिनः॥७॥ तत्-संविन्मात्रोनताभासन, रूढं जातप्ररोह सत्, तत्तन्नीलसुखाद्यात्मनो ज्ञेयवर्गस्य स्थितेः प्रारम्भ उच्यते,नपुनः साक्षास्थितिरेव-तस्याःक्रियाशक्तो भावात्, को नाम अस्याः प्ररोहः? इत्याह रूढिरेपे- त्यादि अनेन ज्ञानादतिरिक्तं न किंचिन्नाम ज्ञेयमस्ति अपि तु तदेव तत्तद्भासात्मना स्फुरति, इति सूचि- ·श्रीतन्त्रालोकः उन्मेपः- आद्यः परिस्पन्दः, तद्रूपः सन् अवस्थितः इति पञ्चमवीजनिर्णय इति ॥७३॥ एतदेव स्वदर्शनभतया योजयति इयं परापरा देवी घोरां या मातृमण्डलीम् ॥७॥ सृजत्यविरतं शुद्धा- शुद्धमार्गकदीपिकाम् । घोरामिति । यदुक्तम् 'मिश्रकर्मफलासक्ति पूर्ववजनयन्ति याः । मुक्तिमार्गनिरोधिन्यस्ताः स्युयोराः परापराः ॥ इति । शुद्धाशुद्धोत - न पुनर्घोरतर्यादिवद्- धोधःपातिनीम् इति भावः ॥७४ ॥ इहेच्छाशक्तिवत् ज्ञानशक्तेरपि ज्ञेयाधिक्या- नाधिक्याभ्यां द्वैधं, तत्र यज्ज्ञेयस्यानाधिक्ये स्वरू- पं निर्णीतम्, आधिक्ये पुनः स्वरूपं निरूपयति ज्ञेयांशः प्रोन्मिपन्क्षोभं यदेति बलवत्त्वतः ॥७५॥ उन्नताभासनं संवि- न्मात्रत्वे जायते तदा॥

·लो०७५ ] ८७ नृतीयमाह्निकम् । ज्ञानापेक्षया शेयरूपोंऽश उद्रिक्तत्वात् प्रस्फुटी. भवन्, यदा क्षोभं- तत्तन्नीलसुखाद्यात्मना चित्रा- कारधारितामति तदा ज्ञेयस्याधिक्यात् ज्ञानस्य ज्ञानमात्ररूपतायामूनत्वस्य - अपूर्णत्वस्य आभा- सनं जायते - संकोचाधिगमो भवेत्, इति षष्ठव- गोदयः॥ एतदेव प्रपञ्चयति रूढं तज्ज्ञेयवर्गस्य स्थितिप्रारम्भ उच्यते ॥ ७६॥ रूढिरेषा वियोधाव्धे- श्चित्राकारपरिग्रहः। इदं तद्वीजसंदर्भ- वीजं चिन्वन्ति योगिनः॥७॥ तत्-संविन्मात्रोनताभासन,रूढं जातप्ररोहं सत्, तत्तन्नीलसुखाद्यात्मनो ज्ञेयवर्गस्य स्थितेः प्रारम्भ उच्यते,न पुनः साक्षास्थितिरेव-तस्याःक्रियाशक्तो भावात्, को नाम अस्याः प्ररोहः? इत्याह रूढिरेये- त्यादि अनेन ज्ञानादतिरिक्तं न किंचिन्नाम ज्ञेयमस्ति अपि तु तदेव तत्तदासात्मना स्फुरति, इति सूचि.

·८८ श्रीतन्वालोकः तम्। तत्-तस्माद्दोधस्यैव चित्राकारधारित्वाइतो. रिदमेव व्याख्यातं संचिन्मात्रोनत्वं पष्ठं च भेदसंद- र्भस्य कारणत्वेन, योगिनो-न पुनरयोगिनः, तेषां क्रियाशक्त्यात्मस्थूलभेदचेतयितृत्वात्, चिन्वन्ति जानन्तीत्यर्थः । इह खलु एतदेव परविमर्शात्म- मुख्यं परामर्शपट्कं यतः परस्परं प्रमेयेण वा सं- घट्टे सति निखिलपरामशोदयः, यद्वक्ष्यति स्वराणां पदकमेवेह मूलं स्यादर्णसंतती ।। इति । तत्र अनुत्तरानन्दयोः शुद्धसंविन्मानरुप- त्वात् तदपेक्षया भेदाभावात् प्रमेयवार्तापि ना- स्तीति ।। ७७ ॥ इच्छाशक्तेरेव इप्यमाणारूपणया चातुरूप्यं दर्श- यितुमुपक्रमते इच्छाशक्तिढिरूपोक्ता क्षुभिताक्षुभिता च या। इप्यमाणं हि सा वस्तु- बैरूप्येणात्मनि श्रयेत् ॥७८॥ इप्यमाणस्य प्रकाशमात्रात्मकत्वात् विधान्त्या- ·को ७९] " तृतीयमाह्निकम् । त्मकत्वाञ्च, अत एव अत्र रलयोः श्रुतिः-तयोः प्रकाशस्तम्भस्वभावत्वात् ॥ ७॥ तदाह अचिरद्युतिभासिन्या शक्त्या ज्वलनरूपया। इष्यमाणसमापत्तिः स्थैर्येणाथ धरात्मना ॥७९॥ "शक्तयोऽस्य जगत्सर्व इत्याद्युक्तेज्वलनरूपा धरात्मा च येयं द्विप्रकारा शक्तिः, तदात्मकं यदिष्यमाणं तेन, अर्थात्-द्विप्र- कारायाअपि इच्छाशक्तेर्या समापत्तिः-अपृथग्भा- वेनावभासनम्, अतोऽस्याश्चातरूप्यमित्यर्थः, यद्य- पिप्रागपीच्छाया इष्यमाणसमापत्तिरुक्ता येनास्याः क्षुधत्वं प्रतिपादितं तथापि तन्न तथा स्फुटेन रूपेण, यथेदानीम्, इत्युक्त स्थैर्येण इति,न चात्र- वमपि वाह्यवत् स्थैर्येणेष्यमाणं प्रतीयते, तथावेहि तत्कार्य स्यात्, नेष्यमाणम्, अत एवात्र अस्फुट- खात् रलयोः श्रुतिमात्रं, न तु साक्षायञ्जनवस्थि- तिः, तदाह 'अचिरयुतिभासिन्यति यथाहि विद्यु-

·श्रीतन्त्रालोकः
त् क्षणिकत्वादचिरमेव कालमबभासते तथान
इप्यमाणमपि छायामात्रेणैवेति, अत एव चात्र-
वर्णश्रुतिमानं, न साक्षाद्वर्णः, नहि वर्णश्रुतिरेव
वर्णः, अत एव नरसिंहवत् जात्यन्तरमिदमिति
श्रीमहाभाष्यकारः, अत एव चैतद्वर्णचतुष्टयमुभय-
च्छायाधारित्वात्
कर ल ल चतुष्कं च नपुंसकगणस्तथा ।।
इत्याशुवत्या सर्वत्रैव नपुंसकत्वेन व्यपदिश्यते,
तेन अक्षुब्धा ज्वलनशक्त्याच्छरिता इच्छा 'क'
क्षुब्धा तु 'क' एवं धराशयाच्छुरिता 'लल्' इति,
ज्वलनाद्यात्मनश्चात्रेष्यमाणस्य स्वरूपमात्रोपा-
दानादेव स्थिरात्मकत्वं लभ्यते - इति न तदर्थ
विशेषणान्तरोपादानम् ॥ ७९ ॥
ननु यदीच्छाशक्तरिष्यमाणसमापत्त्या पराम-
शान्तरोदय इप्यते, तज्ज्ञानशक्तपि किं न शेयस-
मापत्त्या? इत्याशंस्याह
उन्मेषशक्तावस्त्येत-
ज्ज्ञेयं यद्यपि भूयसा।
तथापि विभवस्थानं
सा न तु प्राच्यजन्मभूः ॥८॥

·.
"
लो० ८१]
नृतीपमासिकम् ।
यद्यपि ज्ञानशक्तावेतज्ज्वलनाद्यात्म ज्ञेयं भूयसा
विद्यते तथापि सा ज्ञानशक्तिः शेयस्य विभवस्थानं,
न तुपाच्येच्छाशक्तिलक्षणा जन्मभूः - इच्छाश-
क्तिवत् नेयमुत्पत्तिस्थानमित्यर्थः, इच्छाशक्ती खलु.
इप्यमाणात्मतया उत्पन्नस्य सतो भावजातस्य
ज्ञानशक्तावभिव्यक्तिः, यस्य क्रियाशक्तो वहीरूप-
तया परिस्फुरणम्, अतो ज्ञानशक्तो ज्ञेयस्य नापूर्व-
तया उत्पाद, इति न तत्र तत्समापत्या परामर्शा-
न्तरोदयः, तेनेच्छाशक्ताविप्यमाणस्यापूर्वतयोत्पा-
दादेवमभिधानम्, यद्यपि सर्वभावनिर्भरत्वात्पर-
स्यामपि संविदि सर्वे भावाः संभवन्ति तथापि तत्र
तेषां संविन्मात्रतयावस्थानम् ।। ८० ।।
इह पुनः किंचिदुच्छूनतासमापत्या पृथगिवाव-
भास इति इत्येतदुक्तम् अत आह
इच्छाशक्तेरतः प्राहु-
श्वातूरूप्यं परामृतम् ।
क्षोभान्तरस्यासद्भावा-
नेदं वीजं च कस्यचित् ॥ ८॥

·श्रीतन्त्रालोकः
परामृतमिति-स्वात्ममात्र विश्रान्त्या परचम-
कारात्मकमित्यर्थः, यद्वक्ष्यति
'आत्मन्येव च विश्रान्त्या तत्प्रोक्तममृतात्मकम् ।।
इति । ननु
'वीजं स्वरा मताः।
त्यादिना स्वरान्तःपातित्वादेषां वीजत्वमुक्त,
तच्च प्रक्षोभकत्वमुच्यते न च स्वात्ममात्र विश्रा-
न्तिरूपत्वादत्र तत् संगच्छते, तद्धि क्षोभान्तरस-
भावे स्यात् ? इत्याशंक्याह नेदं वीजमिति' स्वात्म-
मात्र विश्रान्तः क्षोभान्तरानुल्लासकतया स्वकार्याक-
रणात् दग्धप्रायत्वात्, न तु सर्वसर्विकया वीजरू-
पत्वाभावात्, नहि शिवशक्त्यात्मवीजयोन्यतिरे-
किणः
वीजयोन्यात्मका दाद्विधा वीजं स्वरा मताः ।
कादिभिश्च स्मृता योनिः"
इत्याद्यभिधानात् राश्यन्तरस्य सद्भावोऽस्ति, ये-
.
.......
॥
नैवं स्यात्, यत्त
.
या वृक्ता ज्ञेयकालुप्यभाक्षिमस्थिरयोगतः ।
दिरूपायास्ततो जातं ट-ताद्यं वर्गयग्मकम् ॥'
इत्यादि पुरस्ताद्रक्ष्यते, तत्तत्रैव समाधास्यत इति
युक्तमुक्तं - नेद वीजमिति ॥ ८१ ॥

·लो० ८३] तृतीयमाह्निकम् । ननु यद्येवमेपांवीजत्वं नास्ति तर्हि पारिशेप्याद्यो- नित्वं स्यात् ? इत्याशंक्य-तत्परिहारार्थमेषां बी- जयोनिलक्षण्यं प्रतिपादयितुं तत्स्वरूपं तावदाह' प्रक्षोभकत्वं बीजत्वं क्षोभाधारश्च योनिता। ननु कारणत्वाभिमतं वीजं जडं, तस्य कथं निरपेक्षस्य रूपान्तराविर्भावने सामर्थ्यम् ? इत्या- शंक्याह क्षोभकं संविदो रूपं क्षुभ्यति क्षोभयत्यपि ॥ ८२॥ क्षोभः स्याज्ज्ञेयधर्मत्वं क्षोभणा तद्वहिप्कृतिः। यतः संविद एव मुख्यतया क्षोभकं रूपम्, अतः क्षुभैः ण्यन्ताण्यन्तार्थगर्भीकारात्सा संवित् क्षुभ्य- ति,मयूराण्डरसन्यायेन अन्तरासूचितप्रायंबहिर्भा- वोन्मुखमिव ज्ञेयजातं धारयति, तच्च तथा क्षुभ्यत् क्षोभयति - बहीरूपतयावभासयतीत्यर्थः, तदाह 'क्षोभ' इत्यादि, क्षोभणा-क्षोभ्यस्य प्रेपणादिरूपा प्रेरणेत्यर्थः ।। ८२ ॥

·श्रीतन्त्रालोको एतदेव रहस्यप्रक्रियाग कारेणापि सूत्रयति अन्तःस्थविश्वाभिन्नैक- वीजांशविसिमुक्षुता ॥ ८३ ॥ क्षोभोऽतदिच्छे तत्त्वेच्छा- भासनं क्षोभणां विदुः। अन्तःस्थं-प्रमात्रैकात्म्येन वर्तमानं यद्विश्वम् ईपणीयादिभावजातं, तत्राभिन्नमीपणादि संवि- द्रूपत्वेन अनुद्भिन्नविशेषम्, अत एवैकमद्वितीयं यद सविदो रूपं, तदेव सर्वभावनिर्भरत्वात् विश्वावि. विकतया बीजांशः-कारणविशेपः, तस्य या परा. नपेक्षत्वेन विशिष्टा स्रष्टत्वेच्छा-ग्राह्यग्राहकात्मनो विश्वस्प भिन्नकल्पतयावविभासयिपा, तया योऽसौ संवन्धः, स एव क्षोभः, तथा 'शरं गमयति' इत्या- दिवत् अतदिच्छेऽपि औदासीन्यात् बहिर्भावानु- न्मुखे देहनीलादो भावजाते यत्तत्त्वेच्छाभासनम्-- औदासीन्यच्यावनेन वाहीवोन्मुख्येन अवभास- नंता क्षोभणाम्, एतद्गुरुप्रभृतयो विदुः जानीयुरि- त्यर्थः । चर्याक्रमे हि वीज सिसृक्षुः पुमान् स्वयं क्षुभ्यति प्रमदां तु क्षोभयसि इति । इह चैतदति- - " ·लो० ८५] तृतीयमाह्निकम् । रहस्यत्वादप्रस्तुतत्वाच्च न प्रपञ्चितं, यथोपयो गमूबत एव केवलम् ॥ ८३॥ एवं वीजस्वरूपमभिधाय योनिस्वरूपमाह यदैक्यापत्तिमासाद्य तदिच्छा कृतिनी भवेत् ॥८॥ क्षोभाधारमिमं प्राहुः श्रीसोमानन्दपुत्रकाः॥ येन-इदन्ताविमृश्येन देहनीलादिना भावजा- तेन, कादिना च ऐकात्म्यमासाद्य तस्य परस्य प्रमातुः संवन्धिनी इच्छा, - कृतिनी 'ममैव भैरवस्यैता विश्वभङ्गयो विनिर्गताः।' इत्यादिन्यायेन स्वात्ममात्रविनान्त्या कृतार्था पूर्णा जायते । तमेतं क्षोभस्य संवित्स्वातन्त्र्यस्य आधारं विषयं श्रीसोमानन्दस्यानुकम्प्याः पुत्राः- श्रीमदुत्पलदेवप्रभृतयः शिष्याः, प्राहुः-आचक्षत इत्यर्थः । चर्याक्रमेऽपि हि यत्सामरस्यमासाद्य पोस्रोऽभिलापः कार्यमेति स योनिलक्षणः क्षोभाधारः इति ॥ ८४॥ एतच्च बीजयोनिस्वरूपम् 'अन्तःस्थ' इत्यादिना ।

·श्रीतन्यालोकः सूनितम्, रहस्यप्रक्रियागीकारेण परमोपादेयत्वा- वनुग्राह्याणां हृदयंगमीकर्त स्वयमेव व्याचष्टे संविदामाषणादीना- मनुद्भिन्नविशेषकम् ॥ ८५।। यज्ञेयमानं तद्वी यद्योगाद्वीजता स्वरे ॥ ईपणादीनां संविदामसंजातविभाग, यज्ञयम- वश्यं ज्ञातव्यं पारमार्थिक संविद्रुपमेवेच्छादिसंवि- द्विशेषरूपत्वानुपग्रहात्केवलमनवच्छिन्नं पारमेश्वरं रूपं तदेव 'विदात्मैव हि देवान्तःस्थितमिच्छावशाइहिः । योगीव निरुपादानमर्यजातं प्रकाशयेत् ।।" इत्यायुक्च्या सर्वभावनिर्भरत्वात् अन्तःस्थस्य' विश्वस्य स्वेच्छयैव बहिराविर्भावनाहीजं-मुख्य- कारणमित्यर्थः । ननु यद्येवं तत्कथं स्वराणामपि वीजवमित्याशंक्योक्तं 'यद्योगाहीजता स्वरे' इति, यद्योगादिति --यनुप्राणिततादित्यर्थः, अत एवं स्वराणां तत्तद्वर्णाविर्भावकत्वादुचितं चीजत्वम्- इत्याशयः, नहि संक्तिस्वातन्त्र्यमन्तरेण अन्यस्प ·लो०८७] तृतीयमातिकम्। कस्यवित् रूपान्तराविर्भावने सामर्थ्यम्, इति भावः ॥८५॥ एवं चीजशब्दार्थ व्याख्याय विसिसृक्षात्मकं ण्यन्ताण्यन्ततया द्विप्रकारं क्षोभमपि व्याचष्टे तस्य बीजस्य सैवोक्ता विसिसक्षा य उद्भवः। यतो ग्राह्यमिदं भास्य- द्भिन्नकल्पं चिदात्मनः ॥८६॥ एप क्षोभः क्षोभणा तु तूप्णीभूतान्यमागम् । हठाद्यदौदासीन्यांश- च्यावनं संविदो बलात् ।।८७॥ उद्भव इत्युद्यन्तृतेत्यर्थः, यतो हेतोरिदं ग्राह्य देहनीलादि भावजात कादि च, चिदात्मनः सका- शानिन्नकल्पम् -अनतिरिक्तमपि अतिरिकापमान भास्यत्-उत्तरकालं भासिप्यमाणं स्यात् स एप उद्यन्तृतामानरूपः क्षोभः । चर्याक्रमेऽपि हि क्षो- भानन्तरमेवानन्दादि भवेत, क्षोभणा तु तूणी.

·श्रीतन्त्रालोकः भूता- औदासीन्यात् बहिर्भावानुन्मुखा, ये अन्ये नीलायपोहेन अवस्थिता देहादयो मातारः अर्था- नीलादयःप्रमेयाश्च, तद्गतं बलात् स्वातन्त्र्यलक्षणं स्वं वीर्यमवलम्ब्य संवित्कर्तृकं हठात्-अतदिच्छे- ऽपि तत्वेच्छाभांसनलक्षणात् बलात्कारात् यदी- दासीन्याइहिर्भावोन्मुखतायामप्रवर्तनात्, च्यावनं बहिर्भावोन्मुख्येनैवावभासनं नामेति ॥८६-८७॥ एवं पीजसूत्रं व्याख्याय योनिसूत्रमपि व्याचष्टे जातापि विसिसृक्षासौ यहिमर्शान्तरैक्यतः। कृतार्था जायते क्षोभा- धारोऽत्रैतत्प्रकीर्तितम् ॥ ८८॥ यत्परस्य प्रमातुरुत्पन्नापि क्षोभलक्षणा स्रष्टत्वे- च्छा-चिन्मात्रनिष्ठात् प्रकृतादहन्ताविमादन्य इदन्तारमा विमों विमृश्यविमर्शयोरभेदोपचा रात् , तत्परामृश्य देहनीलादि भावजातं कादि चा तेनेकात्म्यमवलम्व्य, कृतार्था - स्वात्ममात्रविश्रा- न्त्या पूर्णा जायते, तदेतत्र 'यदेक्यापत्तिमासाद्य

·सो. ८९]
तृतीयमाह्निकम् ।
इत्यादौ योनिसूत्रे क्षोभाधारः, प्रकीर्तितं-सम्यगु-
कमित्यर्थः ॥ ८॥
एवमेतत्पदार्थद्वारेण व्याख्याय तात्पर्यमुखे-
नाप्यभिधत्ते
ततस्तदान्तरं ज्ञेयं
भिन्नकल्पत्वमिच्छति।
विश्ववीजादतः सर्व
बाह्य बिम्बं विवर्त्यति ॥८९॥
ततः-समनन्तरोक्तात् सिसृक्षालक्षणात् क्षो-
भाद्धेतोः, आन्तरं -प्रमात्रकात्म्येन वर्तमान सत्
तत् आसूत्रितप्रायं ज्ञेयं भिन्नकरूपत्वम्-अतिरि-
कायमानत्वमेति, अतो-विश्ववीजादादिवर्णान्म-
हामायातश्चारभ्य सर्वमानन्दादि तत्त्वभुवनादि च
भावजातं, वाह्य-विच्छेदेनावभासमान, विम्बं--
ज्ञानीयाकारलक्षणप्रतिविम्बात्मकं, विवय॑ति-
तत्तदेहनीलायात्मना पदवाक्यादितया च यथायथं
स्फुटीभविष्यतीत्यर्थः । चर्याक्रमेपि हि वीजमे-
व भेदेन प्रसृतं सत् स्त्रीनपुंसकादिरूपतामे-
ग्यतीति ॥ ८९॥

·१०० श्रीतन्त्रालोकः न चैतत्स्वोपज्ञमेवोक्तम्, इत्याह क्षोभ्यक्षोभकभावस्य सतत्त्वं दर्शितं मया। श्रीमन्महेश्वरेणोक्तं गुरुणा यत्प्रसादतः॥९॥ 'तदपरमूर्तिभंगवान् महेश्वर' इत्यादिना प्राड्- नमस्कृतेन गुरुणा यत्सतत्त्वमुक्तं, तन्मया दार्श- तम्, इति संवन्धः ॥९॥ एवमेतत्प्रसंगादभिधाय प्रकृतमेवावतारयति प्रकृतं ब्रूमहे नेदं बीजं वर्णचतुष्टयम् । नापि योनिर्यतो नेत- क्षोभाधारत्वमृच्छति ॥ ९१ ॥ नहि कादिवदेतदेक्यमासाद्य कस्यचिदपीच्छा कार्थ्यमियादित्यस्य क्षोभाधारवागमनम् । नेदं चीजमित्यत्र पुनः क्षोभान्तरस्यासंभवात् इत्या- दिना प्रागुपादानाद्धेतोरनिदेशः, अत एव चास्य , ·मो. ९२] नृतीयमालिकम् । वर्णचतुष्टयस्य प्रक्षोभकत्वाभावात् स्वात्ममात्रवि- आन्त्या परचमत्कारमयत्वम् ॥ ९१ ॥ तदाह आत्मन्येव च विश्रान्त्या तत्प्रोक्तममृतात्मकम् । न केवलमेपां यथासंभवं प्रमेयेण संघट्टे परा- मन्तिरोदयो, यावत्परस्परमपि, इत्याह इत्थं प्रागुदितं यत्त- स्पञ्चकं तत्परस्परम् ॥ ९२॥ उच्छलद्विविधाकार- मन्योन्यव्यतिमिश्रणात् । पञ्चकमिति-अनुत्तरेच्छेशनोन्मेपोनतारूपं, आनन्दशक्तिर्हि 'आनन्दो ब्रह्मणो स्पम्" इत्याद्युक्त्या चिदव्यतिरिक्तैव, इति नास्याः पृथगभिधानम्, तदेतत्, परस्परं-न पुनरेकैकम्, उच्छलद्विविधाकार-प्रादुर्भवन्नानावर्णरूपं भवेत, न चैतरपारम्पयपि स्वात्ममात्रावस्थाने किंतु ·१०२ श्रीतन्त्रालोक संघट्टे सति, इत्याह-व्यतिमिश्रणादिति, तद्यथा- अकारस्याकारस्य वा इकारेणेकारेण वा व्यतिमि- श्रणे 'ए' इति रूपं भवेत्, तयोरेव उकारेणोका- रेण वा व्यतिमिश्रणे 'ओ' इति रूपं भवेत्, इका- रस्थापि अकारेण 'य' इति, उकारस्यापि अकारेण 'ब' इति, व्यतिमिश्रणं च न पश्चकादतिरिक्तेन परामर्शान्तरेण केनचित् , इत्युक्तम्-अन्योन्यति। यतु सेव शीवस्थिरोपात्तज्ञेयकालुप्यरूपिता। विजातीयोन्मुखत्वन रत्वं लत्वं च गच्छति ॥' इत्यादि वक्ष्यति, तत् परामर्शान्तरोदयविपयमिति नात्र मेलनीयं --संध्यक्षरोदयस्यैव इह प्रक्रा- न्तत्वात् ।। ९२३॥ एतदेव दर्शयति योऽनुत्तरः परः स्पन्दो यश्वानन्दः समुच्छलन् ॥९३॥ ताविच्छोन्मेपसंघट्टा- गुच्छतोऽतिविचित्रताम्।

·. सो. ९४] तृतीयमाहिकम् । तावनुत्तरानन्दशब्दव्यपदेश्यो 'अकाराकारी इच्छोन्मेपाभ्याम् ‘इकारोकारान्यां' यः सं- घट्टः- आद्गुण' इत्येवंरूपः संधिः, तस्मादतिश- येन संधीयमानवर्णद्वयविलक्षणतया, विचित्रताम् 'एकारीकारलक्षणां' वैचित्री गच्छतः- प्राप्नुत इत्यर्थः ॥ ९३ ॥ एवमेकारस्योदयमात्रमुक्त्वा गर्मीकारण स्वरू- पमप्यभिधत्ते अनुत्तरानन्दचिती इच्छाशक्तौ नियोजिते ॥९॥ त्रिकोणमिति तत्प्राहु- विसर्गामोदसुन्दरम् । यदनुत्तरानन्दी अर्थाद्विकल्पेन, इच्छायां निहि- तसंधी तत्-संधीयमानावयवमेकारलक्षणमक्षरं त्रिकोण 'त्रिकोणमेफादशमं वहिगेहं च योनिकम् । भंगाट चैव एकारं नामभिः परिकीर्तितम् ॥' इत्यायुक्तेः, इच्छाज्ञानक्रियान्यकोणत्रयमयत्वा- च, लिपिक्रमेऽपि तथा संनिवेशात् 'त्रिकोणम्'

·1
१०४
श्रीतन्त्रालोकः
इति-त्रिकोणशब्दव्यपदेश्यमाचक्षते इति वा-
क्यार्थः, तच
'विसर्गस्तस्य नायस्य कौलिकी शक्तिरुच्यते ।'
इत्यादिवक्ष्यमाणनीत्या, विसर्गः- परा शक्तिः,
तस्या आमोदः-आनन्दोदयक्रमेण क्रियाशक्तिप
र्यन्तमुल्लासः,तेन सुन्दरं-तत्र नित्योदितत्याच्छक्त
परानन्दमयमित्यर्थः । त्रिकोणमित्यनेन योगिनी-
वापरपर्यायजन्माधाररूपत्वमप्यस्य सूचितम् ।
तत एव हि परा शक्तिरुदेतीति भावः, यदुक्तम्
'पदोल्लसति शृंगादपीठात्कुटिलरूपिणी ।'
इति । तथा
'त्रिकोणं भगमित्युक्त वियत्स्य गुप्तमण्डलम् ।
इच्छाशानक्रियाकोण तन्मध्ये निश्चिनक्रिमम् ॥'
इति । अनेनैवाशयेन च इतो वारिपि
'एकाराकृति यदिव्यं मध्ये पट्कारभूषितम् ।
आलयः सर्वसौख्यानां वोधरत्नकरण्डकम् ॥'
इत्याद्यक्तम्
चर्याक्रमेऽपि हि विसर्गस्यानन्दफ.
लस्य संवन्धिना स्फारेण पराजन्दमयं प्रसरस्था-
नम्, इति ॥९४॥

·छो० ९५] - " तृतीयमाह्निकम् । न केवलमनुत्तरानन्दयोरिच्छायां योगे संध्य- क्षरलक्षणपरामर्शान्तरोदयो, यावदत्रापि, इत्याह अनुत्तरानन्दशक्ती तत्र रूढिमुपागते ॥ ९५॥ त्रिकोणद्वित्वयोगेन व्रजतः पडरस्थितिम्। तत्र त्रिकोणेऽपि यदा अनुत्तरानन्दौ रूढिं - 'वृद्धिरेचि' इति संधिक्रमेण प्ररोहं प्राप्ती, तदा अनुत्तरस्य पूर्वोक्तनीत्या रोयादिशक्तित्रय- मयत्वेन आनन्दस्यापि तत्स्फारमात्रसारत्वेन त्रि- कोणरूपत्वात् अकारकारलक्षणत्रिकोणद्वययोगे- न, पडरां-पदोणां स्थिति बजतः - ऐकाररूपता. मवभासयत इत्यर्थः । लिपी पुनरेवरूपत्वमति- रहस्यत्वात् न प्रदर्श्यते-इत्येकारस्यैव द्विगुणीभा- वोन्मीलनायोपरि रेखाविन्यासः । चर्याक्रमपि हि सिद्धयोगिनीत्रिकोणद्वयसंपुटीभावेन पडरमुद्राम- यो स्थितिर्जायते, इति ॥ ९५॥ एवमनुत्तरानन्दयोरेकारेण संघट्टे यथा परा- मान्तरोदयः, तद्वदोकारेणापि, इत्याह

·श्रीतन्त्रालोकः
त एवोन्मेषयोगेऽपि
पुनस्तन्मयतां गते ॥ ९६॥
क्रियाशक्तेः स्फुट रूप-
मभिव्यङ्गः परस्परम् ।
ते एव-अनुत्तरानन्दशक्ती, उन्मेषेण-उकारेण
यो योगः-ओकारापत्तिलक्षणः सांधः, तस्मिन्स-
त्यपि पुनर्यदा तन्मयताम् -ओकारात्मतां संधिक-
मेण तदेकीभावं गच्छतः, तदा परस्परमनुत्तरान-
न्दौ औकारात्मना संभूय, क्रियाशक्तेरौकारलक्षणं
स्फुट रूपम्, अभितः - समन्तात्, व्यङ्गः- प्रका-
शयत इत्यर्थः 'अभितः स्फुटं रूपं व्यङ' इत्य-
नेन क्रियाशक्तेः संध्यक्षरेषु यथाक्रमम् अस्फुटं.
स्फुटं, स्फुटतरं, स्फुटतमं च, रूपमस्ति-इत्यावे-
दितम् ॥ ९६ ॥
नन्वनुत्तरानन्दयोरिच्छोन्मेपाभ्यां संघद्धे यथा
परामर्शान्तरोदय उक्तः, तथा तरक्षोभरूपाभ्यामी-
शनोनताभ्यामपि किमिति न? इत्याशङ्कयाह
इच्छोन्मेपगतः क्षोभो
यः प्रोक्तस्तद्गतेरपि ॥ ९७॥

·लो. ९८] . तृतीयमाह्निकम् । ते एव शक्ती ताद्रूप्य- भागिन्यौ नान्यथास्थिते । यः-इच्छोन्मेपसत्क ईपणोनतालक्षणः क्षोभः पूर्वमुक्तः, तं गते-तेन सह 'आद्गुणः' इत्या- दिना संधि प्राप्ते अपि, ते-अनुत्तरानन्दाख्ये शकी, ताद्रूप्यभागिन्यावेव- तदेव ऐकारौकारल- क्षणं रूपमवश्यं भजेते, अत एव 'नान्यथास्थिते' परामर्शान्तरात्मकत्वेनन तिष्ठतः इति न तत्संघटेन अनुत्तरानन्दयोः परामर्शान्तरोदय उक्तः ॥ ९७ ॥ ननु 'अनुत्तरः प्रकाश एवैकः प्रकाशते' इति ततोऽन्यन्न किंचिदपि संभवेत् - तस्यातिरेकानति- रेकविकल्पोपहतत्वात्, तत्कथमिदमुक्तं -यदियता क्रियाशक्तिपर्यन्तेन वैचित्र्येण स एव परिस्फरेत्, इति । तदाह नन्वनुत्तरतानन्दौ स्वात्मना भेदवर्जितौ ॥९८॥ कथमेताक्तीमेनां वैचिनी स्वात्मनि श्रितो।

·१०८ श्रीतन्त्रालोकः तदेव प्रतिविधत्ते शृणु तावदयं संवि- नाथोऽपरिमितात्मकः॥ ९९ ॥ अनन्तशक्तिवैचित्र्य- लयोदयकलेश्वरः। अयं खलु अनुत्तरानन्दात्मा संविन्नाथः 'शक्तयोऽस्य जगत्कृत्नं शक्तिमास्तु महेश्वरः ।' इत्याद्यक्रनन्तस्य शक्तिवैचित्र्यस्य, लयोदययो:- निमेपोन्मेषयोर्यत्कलन-स्वात्मनो भेदेन क्षेपः, तन स्वतन्त्रत्वात् अपरिमितात्मको-नियतरूपा- नुपग्रहात् अनवच्छिन्नस्वभावः, इत्यर्थः ॥ ९९ ॥ नन्वयं संविन्नाथः किमिति नाम न नियतेन रूपेण परिस्फुरत् ? इत्याशंक्याह अस्थास्यदेकरूपेण वपुषा चेन्महेश्वरः ॥१०॥ महेश्वरत्वं संवित्त्वं तदत्यक्ष्यद्धटादिवत् ।

·श्लो० १००J तृतीयमादिकम् । यदि नाम महेश्वरः प्रतिनियतेन केनचिपेण अवतिष्ठेत, तदास्य घटादिन्यायेन माहेश्वयं संवि- द्रूपत्वं च न स्यात्, एतदेव हि अस्य माहेश्वर्य संविद्रूपत्वं च-यत् तत्तदनियतवाच्यवाचकात्मना परिस्फरेत् इति; तथाहि-'एकमेवेदं संविद्रूपं हर्प- विषादाद्यनेकाकारविवतं पश्यामः तत्र यथेष्टं संज्ञाः क्रियन्ताम्' इत्यायुक्तयुक्त्या संवित् तावदनेका- कारतया परिस्फुति, इति नास्यत्र विवादः, न चास्यास्तत्तदाकारतया परिस्फुरणे 'तस्थातिरेका- नतिरेकविकल्पोपहतत्वात्' अविद्यादि निमित्तं, किं तु स्व एव स्वभावो यः 'स्वातन्त्र्यम्' इति 'माहे- श्वर्यम्' इति च सर्वत्रोद्घोप्यते, तत्प्रतिनियतेऽस्य स्वरूपे प्रकाशमाने 'माहेश्वयं संविद्रूपत्वं चन स्यात्, इति-जाडयमेवापतेत्, जड एव हि घटादिः 'इदमिदानीमत्र भाति' इत्येवमात्मनियतावभासो भवेत्, न परः प्रकाशः ॥ १० ॥ एतदेव हि तस्य जडाद्वैलक्षण्यं यत् स्वप्रका- शत्वात् अन्येन केनचिन्न परिच्छिद्यते, अन्यप्रमी- यमाणत्वमेव हि परिच्छिन्नप्रकाशत्वं यन्नाम सर्व- जव जडस्य लक्षणमुच्यते, तदाह ·श्रीतन्त्रालोकः परिच्छिन्नप्रकाशत्वं जडस्य किल लक्षणम् ।।१०१॥ जडाद्विलक्षणो बोधो यतो न परिमीयते। यतश्चैवम्, अतस्तत एव इयान् विश्वप्रसरः, इत्याह तेन वोधमहासिन्धो- रुल्लासिन्यः स्वशक्तयः॥१०२॥ आश्रयन्त्यूर्मय इव स्वात्मसंघट्टचित्रताम्। तन - उक्तानेकाकारतया परिस्फुरणेन हेतुना, सिन्धोरिवोर्मयो बोधात् उल्लसनशीलाः, स्वाः- आत्मभूता इच्छाद्याः शक्तयः, स्वात्मसंघटेन- परस्परलोलीभावेन, चित्रतामाश्रयन्ति-तत्तद्गा- ह्यग्राहकात्मना तत्तत्परामर्शरूपतया च परिस्फुर- न्ति, इत्यर्थः ॥ १०२ ॥ एतदेव च परं क्रियाशक्त रूपम्, इत्याह ·लो० १०३] नृतीयमाह्निकम् । स्वात्मसंघट्टवैचित्र्यं शक्तीनां यत्परस्परम् ॥१०३॥ एतदेव परं प्राहुः क्रियाशक्तः स्फुटं वपुः । पर स्फुटमिति-स्फुटतममित्यर्थः, अत एवं भेदप्राधान्यात् अस्याः 'विषयेष्वेव संलौनानधोधः पातयन्त्यणून् । रुदाणून्याः समालेग्य घोरतोपरास्तु ताः॥' इत्यादिलक्षितानाम् -अशुद्धाध्वाधिष्ठात्रीणां घोर- तरीणामपि शक्तीनां निमित्तत्वम्, इत्यवगन्त- व्यम्, अघोरादीनां हि शक्तीनामिच्छाशक्तेानश- केश्च जन्म, इत्युक्तम् ॥ १०३ ॥ शक्तित्रयसंघद्वात्मकवादेव चास्य भगवतः त्रि- शूलत्वमुक्तम्, इत्याह अस्मिश्चतुर्दशे धानि स्फुटीभूतत्रिशक्तिके ॥१०॥ त्रिशूलत्वमतःप्राह शास्ता श्रीपूर्वशासने।

·- " श्रीतन्त्रालोकः अत इति-क्रियाशक्तेः परं स्फुटत्वात्, 'स्फुटी- भतत्रिशक्तिके' इत्यत्र चायं हेतुः, स्फुटीभूतत्रिश- क्तित्वं च त्रिशूलत्वोक्तों हेतुः- यदिच्छाज्ञानक्रि- यात्मकमरात्रयम् अत्रास्तीति भावः, यदुक्तं तत्र त्रिशूलेन चतुर्थकम् । इति ॥ १०४॥ न केवलमत्र शक्तित्रयसमावेशात्रिशूलत्वं भग- वतोक्तं, यावन्निरञ्जनत्वमपि अधिगततत्तदागमा- थेगुरुभिः, इत्याह निरञ्जनमिदं चोक्तं गुरुभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१०॥ शक्तिमानज्यते यस्मा- न्न शक्तिर्जातु केनचित्। चो भिन्नक्रमः, तेनेदम् 'औकारलक्षणं' चतुर्दशं धाम निरञ्जनं चोक्तम् , इत्यन्वयः, यतः 'यथालोकेन दोपस्य किरणैर्भास्करस्य च । ज्ञायते दिग्विभागादि तद्वच्छत्या शिवः प्रिये ॥' इत्याद्युक्त्या शक्तिमान्-परः प्रकाशः, शक्त्या अञ्ज्यते-परिमितान् प्रमातन्प्रति व्यक्तीक्रियते ·N श्लो. १०१] तृतीयमाशिफम् उपाधीयते इत्यर्थः, स्वप्रकाशस्य हि परस्य प्रका- शास्य परकर्तृका व्यक्तिरेवोपाधिः, शक्तिः पुनरभि- व्यक्तैव तदलने उपायः--इति न तस्या अपि केनचिदानं संभवेत् , नहि असंविदितं करणं कारणतामेव यायात्, इति भावः ॥ १०५॥ ननु इच्छादिशक्तिरिष्यमाणादिना स्वविषये- णाप्युपाधीयते एव, इति कथमुक्तं 'नशक्तिः केन- चिदयते' ? इत्याशंन्याह इच्छा ज्ञानं क्रिया चेति यत्पृथक्पृथगञ्ज्यते॥ १०६॥ तदेव शक्तिमत्स्वैः स्वै- रिष्यमाणादिकैः स्फुटम् । यत् खलु इच्छाज्ञानक्रियालक्षणाः शक्तयः, स्वैः स्वैः-प्रातिस्विरिष्यमाणज्ञेयकार्यात्मभिः विषयः, पृथक् पृथक् भेदेन उपरञ्ज्यते, तदेव स्फुटें--पूर्णस्वरूपं, शक्तिमत्-स एव गीकृता- नन्तशक्तिः परः प्रकाशः इत्यर्थः, शक्तिर्हि नाम शक्तिमत एव स्वं रूपं, किं तु फलभेदादारोपित- ·११४ श्रीतन्त्रालोकः भेदं येन इप्यमाणाद्युपरागात् 'इच्छा' इत्यादि- व्यवहारः॥ १०६॥ नन यदि इच्छादीनामेकैकशः इप्यमाणादिना उपरञ्जने शक्तिमपरवं, तत्समुदितानामासां कि रूपम् ? इत्याशंक्याह एतत्रितयसैक्येन यदा तु प्रस्फुरेत्तदा ॥ १०७॥ न केनचिदुपाधेयं स्वस्वविप्रतिषेधतः। एतत्पुनः-इच्छाज्ञानक्रियालक्षणं त्रितयं, यदा क्रियाशक्त्यात्मना सामरस्येन प्रस्फुरेत्, तदा केन- चिदपीप्यमाणादिना विपयेण इच्छादीनामीषणी- यादीनां च खेन स्वेन विप्रतिषेधात् ईपणीयेन ज्ञान- क्रिययोः नाञ्जनं शेयेनापि न इच्छा क्रिययोः,कार्ये णापि न इच्छाज्ञानयोः' इत्येवंरूपात् परस्परव्याह- तत्वात् नोपाधेयं-नाञ्जनीयमित्यर्थः, यद्वक्ष्यति "क्रिया देवी निरञ्जनम् ।। इति ॥ १०७॥ " ·११५ सी. १०९] तृतीयमाह्निकम् अत एव च एतत्रिशूलशब्देनोक्तम्, इत्याह लोलीभूतमतः शक्ति- त्रितयं तस्त्रिशूलकम् । यस्मिन्नाशु समावेशा- भवेद्योगी निरञ्जनः॥१०८॥ अतः-अनुपहितत्वाद्धेतो.लीभूतं-स्पर्धित्वेऽ- प्यविभागमाप्तम्, एतच्छक्तित्रितयं त्रिशूलशब्दस्य व्यपदेयम्, यस्मिन्ननुपाधौ रूपे न केवलं स्वयं निरञ्जनत्यं यावत्तत्सत्तासमावेशात् प्राप्ततदेका- त्म्यो योग्यपि निरञ्जनो भवेत् ॥ १०८ ॥ अथैतदेव प्रमेयान्तरावापेन उपसंहरति इत्थं परामृतपदा- दारभ्याष्टकमीदृशम् । ब्राह्मादिरूपसंभेदा- द्यात्यष्टाष्टकतां स्फुटम्।।१०९॥ यदेतत् परानृतपदात् - पपठवर्णचतुष्टयादारभ्य झूलबीजपर्यन्तमीदृशं- यथोक्तरूपसष्टकं, तद्बा- ·, ११६ श्रीतन्त्रालोकः यादेरष्टकस्य यत्सर्वसर्वात्मकं रूपं, तेन प्रतिवर्ण देव्यष्टकस्य वाच्यत्वेन मिश्रीभावात्, अष्टाप्टकतां स्फुटं याति-चतुःपष्टिरूपतया प्रस्फुरतीत्यर्थः, तेन ब्राह्मी 'ऋकारः' एवं क्रमेण यावत् 'औकारों' योगीश्वरी, पुनर्माहेश्वरी 'ऋकारः' अत्र ब्राह्मी औकारः' यद्वा 'ऋकार' एवमन्यत्र ज्ञेयम् ॥ १०९॥ तदेवं क्रियाशक्तिपर्यन्तेन वैचित्र्येण परिस्फुर- न्ल्या अपि परस्याः संविदः स्वरूपविप्रलोपो न जातः, इत्येव द्योतयितुं बिन्दुस्वरूपं दर्शयति अत्रानुत्तरशक्तिः सा स्वं वपुः प्रकटस्थितम्। कुर्वन्त्यपि ज्ञेयकला- कालुप्याद्विन्दुरूपिणी ॥११॥ अन्न-एवं संस्थितापि, सा-समनन्तरोक्तस्व. रूपा अनुत्तरशक्तिः, स्वस्वातन्त्र्यात् ज्ञेयस्य-ग्रा- ग्राहकात्मनो भावजातस्य यस्कलनम् -इयत्ता- पारच्छेदः, तेन यत्कालूप्यं-स्वरूपगोपनात्मा सं- कोचः, तदवलम्व्य स्वं स्वप्रकाशं वपुः प्रकटस्थितं ·११८ श्रीतन्वालोकः 'अत्र प्रकाशमानं यस्थिते चामत्रये सति । उक्तं विन्दुतया शास्त्रे शिवविन्दुरसौ मतः॥' इति ॥ १११॥ न चैतत्स्वोपतमेवोक्तम्, इत्याह तत्त्वरक्षाविधाने च तदुक्तं परमेशिना। हृत्पद्ममण्डलान्तःस्थो नरशक्तिशिवात्मकः ॥ ११२॥ बोदव्यो लयभेदेन विन्दुर्विमलतारकः। तदेवाह - हृत्पनेत्यादि, विन्दुः-वेदयिता परः प्रकाशः, स्वस्वातन्त्र्याद्विश्वमपविभासयिपुः 'विपु स्थानगतो विन्दुमेकत्रैव विभावयेत् ।' इत्यायुत्त्या द्वादशान्तभ्रूमध्यहृदयलक्षणेपु स्थ . नेप, लयस्य विश्रान्तभेदात्, नरगक्तिशियात्मको वोद्धव्यः-इच्छाद्यात्मकशिवविद्यात्मलक्षणतत्त्व- त्रयरूपतया प्रस्फुरितः इत्यर्थः । एवमप्यसो हृत्पद्ममण्डलान्तःस्थः संकुचितारमतायाः प्राधा- ·हो० ११३] तृतीयमाहिएन् न्यात् भेदभूमायेव प्रातप्ररोहः इत्यर्थः । एवमपि नासौ स्वस्वरूपात्प्रच्यतः इत्याह-विमलतारक इति, विमलः-तत्तचिन्योल्लासेऽपि संविन्मानरू- पत्वात् शुन्धः, अत एव संसाराब्धेस्तारकः ॥११॥ न केवलं परामर्शनीयविश्ववैचिच्यात्मना परि- स्फुरतोऽस्य न स्वस्वरूपात् प्रच्यानो, यावत्तत्तत्य- रामर्शात्मनापि, इत्याह योऽसौ नादात्मकः शब्दः सर्वप्राणिप्ववस्थितः॥११३॥ अधऊर्ध्वविभागेन निष्क्रियेणावतिष्ठते। इह योऽसो बिन्दुः, स तत्तत्परामात्मताम- ल्लिलासयिपुः 'नादात्मकः शब्दः तद्रूपतया स्फुर- तीत्यर्थः, शब्दयति-स्वामेदेन विश्वं परामुशतीति शब्दः, परावाग्रूपो विमर्शः, स च नादात्मकः- नदति सर्वेषामेव जीवकलात्वेन परिस्फुरतीति नादो 'हकारार्धाधरूपिणी अमा कला' येव मुख्यया वृत्या सर्वत्र अस्वरस्वेन ब्यपदिश्यते, - - ·१२० श्रीतन्त्रालोकः तस्यात्मा- तद्रूपतया अवभासते इति यावत्, स एव च 'अकारः सर्ववर्णानामन्तर्यामितया स्थितः ।' इत्याधुत्त्या सर्वेपामेव वर्णानाम, अधऊर्ध्वविभा- गेन-अनुत्तरात् शूलधीजपर्यन्तं, हकारपर्यन्तं चा, प्राणनरूपत्वेनावस्थितः-सर्व एव परामर्शराशिस्त- स्फारसार एवेत्यर्थः । अथ च स एव सर्वेषां प्राणि- नामधऊर्वविभागेन - सूर्याचन्द्रामप्राणापानन- वाहरूपतयाप्यवस्थितः, सैव हि ‘परा जीवकला' इति भावः । एवमप्यसौ निष्क्रियेण रूपेणावति- प्टते-क्रियाशक्तिपर्यन्तं तत्तद्वैचित्र्यात्मना परिस्फु- रणेऽपि नास्य स्वस्वरूपात् प्रच्याव इत्यर्थः ॥११३॥ ननु उदितायां क्रियाशक्ती, हादतैपयाद्यय- च्छिन्नः सोमसूर्यादिः प्रतिनियतः प्रकाशः प्रकाश- ते, यः स्वमन्यच्च निखिलमेव प्रकाशयति, पुनरविभागः परःप्रकाश उक्तः, स किं तदात्मकः उत तत्प्रकाश्योऽन्यो वा ? इत्याशंक्याह हादतक्ष्ण्यादि वैचित्र्यं सितरक्तादिकं च यत् ।।११४॥ यः ·1 सो० ११६] तृतीयमाह्निकम् १२१ स्वयं तन्निरपेक्षोऽसौ प्रकाशो गुरुराह च। यत्खलु चन्द्रसूर्यादिगतं हादतैदेण्याद्यात्म सितरक्ताद्यात्म च वैचिन्यं, तदसौ परः प्रकाशः स्वात्मना नापेक्षते-नियतरूपत्वाभावात्तदेकात्म- को न भवेत्, नापि स्वप्रकाशत्वात्तत्प्रकाश्यः, तेन नासो सूर्यादिरूपः तत्प्रकाइयो वा, अपि तु सूर्या- दिधामत्रयानुप्राणकः परप्रमात्रेकरूपः, आदिश- व्दद्वयाञ्च दाहकत्वं दाह्यभेदोत्थं नानावर्णत्वं च ग्राह्यम् । एतच्च केवलं नास्माभिरेवोक्तं यावद्भ- गवता वासुदेवेनापि, इत्युक्तं 'शुरुराह च' इति, यद्रीतम् 'न तद्भासयते सूर्यो न शशाहो न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥' इति ।। ११४ ॥ एतदेवार्थद्वारेण दर्शयति यन्न सूर्यों न वा सोमो नानिर्भासयतेऽपि च ॥११५॥ . -

·श्रीतन्त्रालोकः
न चार्कसोमवहीनां
तत्प्रकाशाहिना महः ।
किमप्यस्ति निजं किंतु
संविदित्थं प्रकागते ॥ ११६ ॥
यत्परम धाम न प्रतिनियतसूर्यायेकर पमपि
भासयते च-स्वाभालत्यात् सूर्यायधभास्यो न
स्यात्, प्रत्युत सूर्यादीनां प्रकाश्यत्वात् तत्प्रकाश-
मन्तरेण प्रकाशमानतैव न स्यात्, इति- पर एव
प्रकाशः तत्तत्सूर्यायात्मना प्रस्फरेत्, अत एवोक्तं
'किं तु संविदित्थं प्रकाशते' इति ॥११५-११६॥
ननु यद्येवं तर्हि त्रयाणामपि तेजोरूपत्वा-
विशेपेऽपि तैःण्याद्यात्म वैचित्र्यं कुतस्त्यम् ?
इत्याशङ्कबाह
स्वस्वातन्त्र्यप्रभावोद्य-
द्विचित्रोपाधिसंगतः।
प्रकागो याति तैयादि-
मवान्तरविचित्रताम् ॥११७॥

·-- " लो० ११८ ] तृतीयमादिकम् स्वस्वातन्त्र्यमाहात्म्यात् उद्यत्पार्थिवाप्यद्रव्या- दिरूपो योऽसौ उपाधिः, तेन वैशिष्टयमापादितः- अर्थात्तेजोरूपतामप्युपगतः प्रकाशः, तेक्ष्ण्यायाल्न वैचित्र्यान्तरं याति-तद्वपत्या प्रस्फुरतीत्यर्थः । पर एव हि प्रकाशः पार्थिवादिद्रव्याभाससंभिन्नो य. हयात्मना, आप्यद्रव्यावभासोपहितश्चन्द्रात्मना, शुद्धतेजोमात्रावभासोपरक्तश्च सूर्यात्मना प्रस्फ- रन् दाहकत्वह्लादकरवतीक्ष्णत्वादिरूपां विचित्र- तामवभासयेत् ॥ ११७॥ ननु उपाधियोगमात्रादेव कथमेव स्वरूपाति- शायकमपि वैचित्र्यं भवेत? इत्याशंकां दृष्टान्तो- पदर्शनेन उपशमयति दुर्दर्शनोऽपि धर्माशुः पतितः पाथसां पथि। नेत्रानन्दत्वमभ्येति पश्योपाधेः प्रभाविताम् ॥११८॥ दृष्टिघातकृदपि तीक्ष्णांशुः स्तमित्यभाजि ज- लाशयादौ प्रतिविम्वितो दुर्दर्शनवपरिहारेण सु. खावलोकनीयतामति, इति दृष्ट एव सर्वनायम् ·१२४ श्रीतन्त्रालोकः उपाधेः प्रभावो, यदुपाधेयस्य स्वरूपमतिशाय- यतीति ॥११८॥ एवमुपहितस्वरूपत्वादेय सूर्यादिप्रकाशः स्व- प्रकाशने संविधकाशमपेक्षते, इत्याह सूर्यादिपु प्रकाशोऽसा- बुपाधिकलुपीकृतः। संवित्प्रकाशं माहेशा- मत एव ह्यपेक्षते ।। ११९ ।।। संविच्छब्देनात्र जडात् सूर्यादिप्रकाशात् पर- स्य प्रकाशस्य वेलक्षण्यं दर्शितम् ॥ ११९ ॥ एवमप्येषां यथासंभवं स्वरूपं दर्शयति प्रकाशमानं सुव्यक्तं सूर्य इत्युच्यते स्फुटम् । प्रकाश्यवस्तुसारांश- वर्पि तत्सोम उच्यते ॥१२०॥ सुव्यक्तमिति-आप्यद्रव्याद्यनुपहितमित्यर्थः, सूर्यस्य शुद्ध प्रकाशमात्रमेव रूपमिति भावः।

·लो० १२१ ] तृतीयमाहिकम् १२५ अत एव चास्य प्रमाणत्वं, तस्य हि ज्ञानमात्रमेव विवक्षितं रूपं, स्फुट-सर्वजनसाक्षिकम् । प्रका- श्यानि मेयानि यानि वस्तूनि तेषां सुखदुःख- मोहमयत्वात् अंशद्वयापेक्षया यः सारः-सुखका यहादादिरूप उत्कृष्टोऽशः 'सोमो वर्षति चामृतम् । इत्याद्युक्त्या, तं वर्षति-तेन सर्वमिदं भावजातं सिञ्चति, आहादमयमेव करोति इत्येवंविधं सत् तस्प्रकाशमानं 'सोम' उच्यते-सोमशब्देन व्यप- दिश्यत इत्यर्थः । अत एव च आह्वादात्ममेयांश- प्राधान्यात् अस्य मेयत्वं, यदभिप्रायेण अनयोः 'ज्ञानशक्तिः परस्पैपा तपस्यादित्यविग्रहा।' इति । तथा 'चन्द्ररूपेण तपति क्रियाशक्तिः शिवस्य तु ।' इत्यायुक्त्या ज्ञानक्रियाशक्तिरूपत्वमुक्तम् ॥१२०॥ एवं च सूर्य प्रमाणमित्याहुः सोम मेयं प्रचक्षते॥ एवं सूर्यसोमयोः स्वरूपमभिधाय वहेरप्यभिधत्ते ·१२६ श्रीतन्त्रालोकः अन्योन्यमवियुक्तौ तो स्वतन्त्रावप्युभौ स्थितौ १२१॥ भोक्तभोग्योभयात्मत- दन्योन्योन्मुखतां गतम् । ततो ज्वलनचिद्रूपं चित्रभानुः प्रकीर्तितः॥१२२॥ योऽयं वह्नः परं तत्त्वं प्रमातुरिदमेव तत् । तो उभो सूर्याचन्द्रों, स्वतन्त्रो - परस्परनेरपे- ध्येण प्रमाणप्रमेयात्मना पृथग्व्यवहार्यो अपि, अन्योन्यमवियुक्तौ - सहोपलम्भनियमादभेदमा- पन्नावित्यर्थः, न खलु ज्ञानं ज्ञेयानारूपितं कचि- दाप उपलभ्यते ज्ञानं विना वा ज्ञेयमिति, यदाहुः 'स्फटिकस्येव सुपात्रयशून्यस्य ज्ञानस्थ स्वरूपमनिरूप्यम् । इति । तथा नावेदनमतो वद्यम्..... इति, अत एव एतत्सूर्याचन्द्राम द्वयं ग्राह्यग्राहक- रूपत्वा स्परोन्मुसा सत्, भोक्ता-बुद्ध्या- ...........

·०१२३
१२७
-
तृतीयमाद्विकम्
यात्मा संकुचितः प्रमाता तन्मयत्वात् प्रमाणम-
पि भोक्ता, भोग्यं च नीलसुखादि तयोर्यत् लोली-
भावमापन्नं सत् उभयं, तदात्मा यस्य तव-भोक्त-
भोग्यसंघस्वभावमित्यर्थः । यतश्चैवं ततो भोक्त-
भोग्यसंघट्टलक्षणाद्धेतोश्चित्राः-नानाकास मानमे-
यादिरूपा भानवो यस्यासो अग्निरुक्तः, यदुक्तम्
'शुचिनामानिरुद्भूतः संघट्टात्सोमसूर्ययोः।'
इति, स च प्रमाणप्रमेयविभागात्मनो भेदस्य
दाहकत्वात् ज्वलनप्रधाना चिद् रूपं यस्य सः-
परिमितप्रमातृरूप इत्यर्थः, तस्य हि प्रमाणप्रमे-
ययोः संमेलनमेव रूपमित्यर्थः, वहेरप्येवम् इति
तस्य प्रमातृत्वम, अत आह-योयमित्यादि, पर-
मित्यसाधारणम् ॥ १२१-१२२ ।।
ननु बहेः परापेक्षप्रकाशत्वात् समनन्तरमेव
जाड्यमुक्तं, तत्कथमसौ चेतनकवणुपः प्रमातुस्त-
त्वं स्यात् ! इत्याशंच्याह
संविदेव तु विज्ञेय-
तादात्म्यादनपेक्षिणी ॥ १२३॥

·१२८
श्रीतन्त्रालोकः
स्वतन्त्रत्वात्प्रमातोक्ता
विचित्रो ज्ञेयभेदतः।
संविदेव हि स्वस्वातन्त्र्यात् विज्ञेयेन भोक्तृभो-
ग्यात्मना वह्निना ऐकात्म्यासादनात् 'प्रमाता
इति उच्यते, अत एवोक्तम् - अनपेक्षिणीति, वह्नि-
रूपतामासाद्यापि संविदो न स्वरूपप्रच्याव इति
भावः । नन यदि संविद एव प्रमातृत्वं तत्तस्या
आखण्ड्यात् तद्रूपस्यापि प्रमातुः कथं वैचित्र्यं
संगच्छते? इत्याशक्याह 'विचित्रो ज्ञेयभेदत' इति,
ज्ञेयस्य - कलाद्यात्मनः तत्त्वज्ञातस्य भेदात्-वैचि-
ज्यादित्यर्थः, कलादीनां हि किंचित्कर्तृवाद्यवि-
शेषेऽपि तत्तत्कर्माधिपत्यादस्त्येव सर्वसंवेद्यं तार-
तम्यं येनायमुपाधिमाहात्म्यापन्नः प्रमातृभेद.
इति ॥ १२३॥
अत एवाग्निरपि तथा, इत्याह
सोमांशदाह्यवस्तूत्य-
वैचित्र्याभासहितः॥ १२४॥

·लो० १२६] तृतीयमाद्विकम् १२९ तत एवाग्निरुदित- श्चित्रभानुमहशिना । ततःप्रमातुर्विचित्रत्वादेव, प्रभुणाग्निरपि-चित्रा भोक्तभोग्यादिरूपा भानवो यस्य स तत्तन्मानमे- यादिविचित्रस्फार उक्तः,यतो-मेयात्मनः सोमस्य कलादिरूपा अंशा एव दाह्यानि आत्मसात्कार्याणि वस्तूनि तेभ्यः तारतम्यादिना उत्थितेन वैचिन्या- भासेन हितो वैशिष्टयमापादित इत्यर्थः ॥१२४॥ ननु प्रमातुः प्रमेयोपाधिवैचित्र्यमुक्तं, प्रमेयं च प्रमात्रपेक्षया पृथगेव न प्रकाशते इति-वैचित्र्य- चर्चा दूर पवास्ता, प्रमातृत्वमेव पुनरस्याः संविदा कथं घटते ? इत्याशंक्याह ज्ञेयाद्युपायसंघात- निरपेक्षैव संविदः ॥ १२५॥ स्थितिर्माताहमस्मीति ज्ञाता शास्त्रज्ञवद्यतः। ज्ञातृतोपायभूततत्तन्नीलसुखाद्यात्मज्ञेयनिरपे- क्षैव संविदः अहमस्मि' इत्यामर्शमयी या स्थितिः, ·. १३० श्रीतन्त्रालोकः स'माता'-पराहंपरामर्शस्वभावो ज्ञातेत्यर्थः । ज्ञेयनरपेक्ष्येण च अहंपरामर्शस्य विकल्पात् वेल- क्षण्यं दर्शितम्, ‘कृशोऽहम् ' इत्यादी अहंप्रत्यव- मझे हि विकल्प एव-प्रतियोगिभूतस्य अऋशया- देरपोह्यस्य संभवात् , तस्य हि तदतपधर्मिप्रति- योगिसापेक्षित्वमेव रूपम् । परप्रमात्रात्मनि प्रकाशे पुनरहंप्रत्यवमर्शः प्रवर्तमानोऽतिरेकानतिरेकवि- कल्पोपहतत्वात् प्रतियोगिनः कस्यापि असंभवात् न विकल्पः, यदाहुः 'अहंमत्यवमशी यः प्रकाशात्मापि वाग्वपुः । नासी विकल्पः स युक्तो यापेक्षी विनिश्चयः।।' इति । ननु प्रमातुरहंविमर्श एवं स्वभावोऽस्तु, तस्यापि वा विकल्पादेलक्षण्यं, किमनेन नःप्रयो- जनं, ज्ञेयं विना पुनरस्य ज्ञातृत्वं न स्यात् ? इत्या- शंक्य उक्तं 'शास्त्रज़वद्यतः' इति, यथा शास्त्रज्ञस्य व्याचित्यासादिविरहेऽपि शास्त्राणां स्वात्माभेदेन वर्तमानत्वात् तत्र ज्ञातृत्वमुच्यते, तथा परस्थापि प्रमातः सर्वभावनिर्भरत्वात् आत्मसंस्थ एवं ज्ञेय- जात इति ॥ १२५॥ , .

·लो० १२७ ] तृतीयमाहिफम्।
ननु प्रमासंवन्धात् प्रमाता उच्यते, प्रमा च
व्यतिरिक्तज्ञेयविपयाप्रमाणाद्भवति-इति व्यति-
रिक्तं ज्ञेयादि परिहृत्य कथमस्य ज्ञातृत्वं स्यात् ?
इत्याशंक्याह
अज्ञ एव यतो ज्ञाता-
नुभवात्मा न रूपतः ॥१२६॥
न तु सा ज्ञातृता यस्यां
शुद्धज्ञेयाद्यपेक्षते।
यो हि प्रतिनियतज्ञानात्म प्रमाणादिकमपेक्ष्य
'ज्ञाता' इत्युच्यते सोऽज्ञ एव-न प्रमातैव भवति
इत्यर्थः, प्रमातुः खलु अनन्योन्मुखत्वादन्यनिरपे-
क्षमेव रूपं यथोक्तं, न पुनरस्य सापेक्षं रूपं भवि-
तुमर्हति - परस्य परनिष्ठत्वानुपपत्तेः, तदाह 'न
तु' इत्यादि । १२६॥
ननु यद्येवं तर्हि कथमस्य सर्वत्रैव ज्ञातृत्वमु-
च्यानमपस्यताम् ? इत्याशंक्याह
तस्यां दशायां ज्ञातृत्व-
मुच्यते योग्यतावशात्॥१२७॥

·१३२ श्रीतन्त्रालोकः मानतैव तु सा प्राच्य- प्रमातृपरिकल्पिता। तस्यामिति-संकुचितप्रमातृरूपायामित्यर्थः, योग्यतावशादिति-ज्ञेयपरिच्छेदकारिवलक्षणात, सा पुनरियं दशा प्राच्येन आदिसिद्धेन परेण प्रमात्रा प्रमाणरूपस्वेन परिकल्पिता-संकुचितज्ञा- नात्मकत्वात्तथात्वेनावभासितेत्यर्थः । पर एव हि प्रमाता स्वस्वातन्त्र्यात् स्वं स्वरूपं गोपरित्या संकुचितज्ञानात्मतामवभास्य ज्ञेयमपि पृथगुल्ला- सयेत् ॥ १२७ ॥ ननु परा संविटेव यदि मानादिरूपेणापि प्रस्फु- रेत् तत्तस्या अस्तमय एव किं न स्यात् ? इत्या- शंक्याह उच्छलन्त्यपि संवित्तिः कालक्रमविवर्जनात् ॥ १२८॥ उदितैव सती पूर्णा मातृमेयादिरूपिणी। प.स.पु. मेयादिकारिणी दति पाठ ।

·लो. १३०] नृतीयमाहिकम्। मातृमेयादिरूपत्वेन बहिरुल्लसन्त्यपि संवित्तिः 'सकृतिभातोऽयमात्मा' इति न्यायेन अवभासन- क्रियाबिच्छेदाभावात्कालानवच्छेदादुर्दिव-संवि- न्मात्ररूपत्वाप्रच्यावात् नियमेन अनस्तमितरूपा इत्यर्थः, अत एव पूर्णा - स्वात्ममात्रविनान्तिरूप- वादनन्यापेक्षिणीत्यर्थः ॥ १२८ ।। ननु संविन्नाम क्रिया, तस्याश्च क्रियान्तरवत् कालावच्छेदोऽवश्यसंभाव्यः, इति कथमस्याः कालकमविवर्जितत्वमुक्तम? इत्याशक्य लौकिक्या एव पाकादेः क्रियायाः कालावच्छेदोऽस्ति, न तु अस्याः, इति दर्शयितुमाह पाकादिस्तु क्रिया काल- परिच्छेदात्क्रमोचिता ॥१२९॥ मतान्त्यक्षणवन्ध्यापि न पाकत्वं प्रपद्यते। इह पाकादि: लोकिकी क्रिया कालावच्छेदात् क्रमव्याप्ताभिमता, यतः सा अन्त्यः क्षणो, यत्सम- नन्तरमेव द्वितीये क्षणे फलनिप्पत्तिस्तेनापि यदा ११.पु. मानमेयादीति पाठान्तरं चास्ति।

·लो०१३३] तृतीयमाह्निकम् । मेव किं नामोक्तं-यदवभासनेनास्य प्रकाशतत्त्व- स्य न स्वस्वरूपापोहः, इति चिन्तापि स्यात् ? इत्याशंक्याह ॥ १३०॥ एषां यत्प्रथमं रूपं हवं तत्सूर्य उच्यते ॥ १३१॥ क्षोभानन्दवशादीर्घ- विश्रान्त्या सोम उच्यते यत्तत्परं प्लुतं नाम सोमानन्दात्परं स्थितम् १३२॥ प्रकाशरूपं तत्प्राहु- राग्नेयं शास्त्रकोविदाः। एपां-समनन्तरोक्तानां वीजानां यत्प्रथममा- साथमक्षुब्धं रूपं, तत्सूक्ष्मत्वात् एकमात्रात्म 'हस्त्र प्रकाशमात्रप्राधान्याञ्च सूर्यः । तथा क्षो. भानन्दयोः वशाहीरूपतायां विश्रान्त्या क्षुब्ध- खेन स्थौल्यात् द्विमानं 'दीर्घम्' आहादकारित्वाच सोम उच्यते-सामान्येनोक्तेः सर्वेःशास्त्रकोविदैवं पं०१२ स०ए० प्रथमममात्यप्रक्षुब्धमिति पाठ ·श्रीतन्त्रालोकः व्यपदिश्यत इत्यर्थः। तथा ताभ्यामेकमात्रद्विमा- त्राभ्यां हस्वदीर्घाभ्यां परमन्यत् यत्रिमानं प्लुतं नाम तच्छास्त्रकोविदा आग्नेयं प्रामात्रं रूपं प्राहुः, यतः प्रकाशे मानात्मनि सूर्ये रूढं जातप्ररोहं सत् मेयात्मकं सोमानन्दमवलम्ब्य परमत्यर्थ स्थितं- मातृरुपतया प्रस्फुरितमित्यर्थः, मातुर्हि मान- मेयसंघद्यात्मकमेव रूपम्' इत्युक्तं प्राक, तदेषां- हस्खवं सूर्यत्वं, दीर्घत्वं सोमत्वं, प्लुतत्वमग्नित्व- मिति धामन्त्रयमयत्वम् ॥ १३१-१३२॥ एवमप्यन परस्य प्रकाशस्य न स्वस्वरूपात् प्रच्यावः, इति विन्दुरूपत्वमुक्तम्, इत्याह अत्र प्रकाशमानं य- स्थिते धामत्रये सति ॥१३३॥ उक्तं विन्दुतया शास्त्रे शिवविन्दुरसौ मतः। न चायं विन्दः परप्रमात्रेकरूपत्वान्मन्त्रप्रमेया- न्तर्वर्ती इत्याह 'शिवविन्दुरसो मत इति - अवि- पं०१६ क. स.पु. स्पवान्मानप्रमेयेति पाउ ।

·सो १३५]
तृतीयमाह्निकम् ।
भागपरप्रकाशात्मकत्वेन विदिक्रियायां स्वतन्त्रः
परः प्रमातेत्यर्थः, यदुक्तं प्राक्
'उदितायां क्रियाशक्तौ सोमसूर्यामिधामनि ।
अविभागः प्रकाशो यः स विन्दुः परमो हि नः ॥'
इति ॥ १३३ ॥
ननु न विन्दु म परामर्शान्तरं किंचियुज्यते-
वक्ष्यमाणेन मकाराख्येन परामर्शविशेषणेवास्थ
संग्रहात्, नहि अनयोः प्रतीतो कश्चिद्विशेषः-
प्रत्येयभेदाद्धि प्रतीतिभेदः, तत्कथमयं ततो भिन्न:
स्यात् ! इत्याशंक्याह
मकारादन्य एवायं
तच्छायामात्रधृद्यथा ।। १३४॥
रलहाः षण्ठबैसर्ग-
वर्णरूपत्वसंस्थिताः।
यथा पण्ठविसर्गाणतामाश्रिता रेफलकारहका-
रास्तच्छृतिमानधारित्वेऽपि वक्ष्यमाणेभ्यो रेफादि.
भ्योतिरिकाः, तथायं विन्दुरपि मकारात् - इति
वाक्यार्थः । न च वर्णश्रुतिरेव वर्ण' इत्युपपादितं
प्राक् ॥ १३४ ॥

·१३८ श्रीतन्यालोकः ननु इप्यमाणरूपाभ्यां रेफलकाराभ्यामिच्छाश- तेरारूपितत्वम्, इति तत्र तच्छायामात्रधारित्वात् यक्तं परामर्शान्तरत्वं, मकारहकाराभ्यां पुनरारूप- गैत्र कस्याधीयते, यस्यापि परामर्शान्तरत्वं स्यात्? इत्याशंक्याह इकार एव रेफांश- च्छाययान्यो यथा स्वरः॥१३५॥ तथैव महलेशादः सोऽन्यो वेधास्वरोऽपि सन् । इकार एव यथा रेफांशच्छायया पण्ठात्मस्वरा- न्तररुपो भवेत, तथैवास्वरोऽपि सन् अनुत्तरप्रका- शात्मकोऽपि भवन्नसौ 'अ' चिच्छक्यात्मा आदि- वर्णो मकारहकारलेशमुपाधित्वेनावलम्व्य सब्छु तिमात्रधारित्वेन द्वेधा-विन्दुविसर्गरूपतयान्यः परामर्शान्तररूपभाक् भवतीत्यर्थः । अनुत्तर एव हि प्रकाशः स्वस्वातन्त्र्यात स्वं स्वरूपं गोपयित्वा शक्तिदशामाभास्य संकुचितप्रमातुरूपतामवभास- येत्, अतश्चास्य ·शे० १३७ ] . तृतीयमाहिकम् । अकारश्च हकारश्च दावेतविकतः स्थिती।' इत्यायन्या हकाररूपया शक्त्या मकारो ना हदि स्थितः।' इत्याधुक्त्या संकुचितप्रमात्रात्मना च मकारेणा- रूपणा-इति न कश्चित् दोपः ॥ १३५॥ ननु अनुत्तर एव कस्मादेवमारूपणया विस- यात्मकतामियात् ? इत्याशंक्याह अस्यान्तर्विसिसृक्षासौ या प्रोक्ता कौलिकी परा ॥१३॥ सैव क्षोभवशादेति विसर्गात्मकतां ध्रुवम्। अस्य-अनुत्तरप्रकाशात्मन आदिवर्णस्य प्राक् कौलिकी सा परा शक्तिरवियुक्तो यया प्रभुः।' इत्यादौ कौलिकीति, परेति' चोक्ता अन्तःप्रमा- कात्म्येन वर्तमाना विमर्शात्मा यासो विसि- सृक्षा, सैव निश्चितं वहिरोन्मुरयलक्षणात् क्षोभव. शात पिसर्गात्मकतामेत्य, आनन्दोदपक्रमेण कि- २०१५ स.पु.विमात्मनेति पाठ.।

·श्रीतन्त्रालोकः
याशक्तिपर्यन्तं प्रोच्छलन्ती स्थितिमवभासयति,
इत्यर्थः ॥ १३६॥
न चेतदस्मदुपज्ञमेव, इत्याह
उक्तं च त्रिशिरःशास्त्रे
कलाव्याप्त्यन्तचर्चने ॥१३७॥
कला सप्तदशी तस्मा-
दमृताकाररूपिणी।
परापरस्वस्वरूप-
विन्दुगत्या विसर्पिता ॥१३॥
प्रकाश्यं सर्ववस्तूनां
विसर्गरहिता तु सा।
शक्तिकुण्डलिका चैव
प्राणकुण्डलिका तथा ॥३९॥
विसर्गप्रान्तदेशे तु
परा कुण्डलिनीति च।
शिवव्योमेति परमं
ब्रह्मात्मस्थानमुच्यते ॥१४०॥

·................ . ........ सो १४०] तृतीयमाह्निकम् । विसर्गमानं नाथस्य सृष्टिसंहारविभ्रमाः। कलाव्याप्त्यन्तचर्चने, इति-अमाख्यकलास्व- रूपस्फारसिद्धान्तविचारावसरे इत्यर्थः, तत्र हि 'कलाव्याप्तिर्महादेव पदसंज्ञा महेश्वर । अतिसंक्षेपतो ब्रूहि. इति भगवत्या पृष्टे, तन्निर्णयार्थ कला सप्तदशी यासौ इत्यादि भगवतोक्तम्, यदिह क्वचिञ्छब्दद्वारेण कचिदर्थद्वारेण च संवादितम्, तन 'पुरुपे पोडशकले तामाङरमृतां कलाम् ।' इत्यायुक्त्या अन्तःकरणप्रभृतीनां पोडशानामपि कलानामाप्यायकारित्वात् नित्योदितत्वेन च अन- स्तमितरूपत्वात् अमृताकाररूपिणी येयं चिन्मा- अस्वभावा 'कौलिकीति, परेतिएवमादिशब्दव्य- यदेश्या हकारार्धरूपिणी अमाख्या सप्तदशी कला, परस्य आनन्दात्मनो विसर्गस्य उक्तस्वात् अपरस्य च हकारात्मनो वक्ष्यमाणत्वात् परापरो योऽसो विसर्गः तस्य स्वरूपस्थी थावात्मभूतो ·श्रीतन्त्रालोकः बिसर्जनीयशब्दवाच्यो विन्दु, तयोर्गतिः- तद्रूषा- भासनेन प्रसरणं, तया विसर्पिता - तत्तद्रूपाववि- भासविषया प्रोच्छलन्तीत्यर्थः, अत एव च सर्वेषां प्रमातृप्रमाणप्रमेयात्मनां वस्तूनां अनतिरेकेपि अतिरिक्तत्वेनेव प्रकाश्यं-तत्तन्नियतप्रकाशात्मि- केत्यर्थः, सैव पुनर्विसर्गेण -- बहिर्भावोन्मुख्येन वि- रहिता सती, प्रसुप्तभुजगाकारत्वात् स्वात्ममात्रवि- श्रान्ता शक्तिकुण्डलिनी-परा संविन्मानरूपति यावत्, अत एव विसर्गस्य वहिर्भावोन्मुख्यात्मका- दिकोटिरूपे प्रान्तदेशे प्राणकुण्डलिका 'माक संविमाणे परिणता । इति नीत्या प्रथममेव प्राणरूपतामवभासयन्ती- त्यर्थः, तथा प्रत्यावृत्तिक्रमेण अन्तर्भावोन्मुख्यरू- पान्तकोटयात्मनि प्रान्ते स्वरूपे 'परा कुण्डलिनी' स्वात्मविश्रान्तपरसंविन्मात्ररूपेत्यर्थः, एवं विय- मेव संविन्मानरूपा सप्तदशी कला शिवव्योमेति, परम ब्रह्मेति, शुद्धात्मस्थानम् इति चोच्यते- तेस्तैः सामयिक शब्देयपदिश्यते इत्यर्थः, तथा- हि श्रीत्रिशिरोभैरवे एव 'शिवमति या संशा परं ब्रह्मति यत्पदम् ।।

·लो० १४०
]
तृतीयमाहिकम् ।
इति । तथा
'आत्मस्थानं किमाख्यात
इति भगवत्या पृष्टे
'कुण्डल्याख्या तु सा ज्ञेया सर्वाध्वोपरिवर्तिनी।'
इत्युपक्रम्य
'प्रमाणोत्थानरहितमुपमाभेदवर्जितम् ।
भूतव्योमपदातीतं चिद्व्योमान्तपदं परम् ॥
भावप्रत्ययसंरम्भमभावं परमा गतिः ।
शिवव्योम तु तज्ज्ञेयं सर्वाधारवलक्षणम् ॥
बृहत्त्वं बृहकत्वं च सूक्ष्मं तथान्तवति च ।
परं ब्रह्मेति तत्मोतं लक्ष्यभूतमलत्यकम् ॥'
इति । तथा
'पूर्व पदविभागं तु कीर्तितं तदहेयकम् ।
तथापि भूमिकातीतमात्मस्थानं निगद्यते ॥
इत्यादिना स्वरूपमेषां भगवतोक्तम् । तदेवं
परेव पारमेश्वरी संवित् तत्तत्प्रमातृप्रमेयात्मनो
विश्वस्य सृष्टिसंहारविभ्रमाविर्भावनिवन्धनम् ,
इत्युक्तं स्यात्, अत एव आह-विसर्गमात्रमि-
त्यादि ॥ १३७-१३८-१३९-१४०॥
प.स.पु. प्रमाणोक्षेन हितमिति पाठः।
६.स.पु. व्योमान्त पर पदनिति पाठ ।

·१४४
श्रतिन्त्रालाका
ननु एकैव अखण्डा संवित् अस्ति, इति तद-
तिरिक्तं किंचिदपि न संभवेत्, तत्कस्य नाम सृष्टिः
संहारो वा स्यात, येनास्यास्तत्कारित्वमपि भवेत् ?
इत्याशंक्याह
स्वात्मनः स्वात्मनि स्वात्म-
क्षेपो वेसर्गिकी स्थितिः॥१४॥
इयमेव नाम वैसर्गिकी - सृष्टिसंहारकारिवल-
क्षणा स्थितिः, यत् स्वात्मन एव न पुनर्मायाप्रक-
त्यादेरुपादानात् , स्वात्मन्येव न पुनस्ततो वि-
च्छिन्ने कुत्रचिदेशे काले वा, स्वात्मन एव न
पुनरन्यस्य कस्यचित् प्रमातृप्रमेयादेः, क्षेपः-तत्त-
दाभासवैचित्र्येणान्तर्वहीरूपतया परिस्फुरणमिति,
तेनानन्यापेक्षित्वेन पूर्णा परैव संवित् कादिहान्त-
रूपतया परिस्फुरिता, इति भावः ॥ १४१ ॥
अत एवाह
विसर्ग एवमुत्सृष्ट
आश्यानत्वमुपागतः।
हंसः प्राणो व्यञ्जनं च
स्पर्शश्च परिभाप्यते ॥ १४२॥

·लो० १४३]
नृतीयमादिकम् । १४५
इह विसर्ग एव तत्तद्वैचित्र्योपारोहक्रमेण हका-
रात्मस्थौल्यमुपागतः सन् 'हंस' इत्येवमाद्यैः शब्दः
परिभाष्यते-सर्वेष्वेव शास्त्रेष्वेवमुच्यत इत्यर्थः,
तदुक्तं श्रीतन्त्रराजभट्टारके
'हंस शून्यं तथा माणं हकारं नामभिः स्मृतम्।"
इति, निघण्टायपि
'प्रयस्त्रिशो व्यञ्जनं च द्विकुम्नः स्पर्श एव च ॥'
इति । एवं च विसर्गस्यैव स्थूलं रूपं 'हकारः' इत्यु.
क्तं स्यात् ॥ १४२॥
'शक्तयोऽस्य जगस्कृत्स्नं शक्तिमांस्तु महेश्वरः ।'
इत्याद्युक्त्या परस्य अनुत्तरस्य प्रकाशस्य 'स्वश.
क्तिमात्रस्फारो विश्वम्' इत्यविवादः, इह पुनः
'विसर्गमा नायस्प सृष्टिसंहाराविनमा।
इत्याद्यन्यथोक्तम्, इति किमेतत् ? इत्याशंग्याह
अनुत्तरं परं धाम
तदेवाकुलमुच्यते।
विसर्गस्तस्य नाथस्य
कौलिकी शक्तिरुच्यते ॥१४३॥

·श्रीतन्त्रालोकः एवम् 'अकुलस्यास्य देवस्य इत्याद्युपक्रान्तमेव इह निर्वाहितं, न तु अपूर्व किंपिदुक्तम्, इति भावः ॥ १४३ ॥ ननु विसर्गशब्दः शक्ती केन निमित्तन प्रवृत्तः? इत्याशंक्याह विसर्गता च सेवास्या यदानन्दोदयक्रमात् । स्पष्टीभूतक्रियाशक्ति- पर्यन्ता प्रोच्छलस्थितिः ॥१४४॥ सैव अस्याः- कोलिक्याः शक्तः, विसर्गता- विसर्जनक्रियायां कर्तृत्वं - यदानन्देच्छाद्युदयक- मेण भिन्नावभासरूपत्वात् स्पष्टीभूता- स्पष्टता- माप्ता येयं क्रियाशक्तिः, तत्पर्यन्ता प्रोच्छलन्ती स्थितिः-तत्तत्परामांन्तरवैचित्र्यरूपतया परि- स्फुरणम्, इति ॥ १४४॥ ननु इयतो वैचित्र्यस्य विसर्गः कारणमस्तु एव पुनस्तत्, इति कथं युज्यते? इत्याशंकां दृष्टा- न्तोपदर्शनद्वारेण उपशमयति स

·नृतायमादिकम् ।
१४७
मो०१४६]
विसर्ग एव तावान्य-
दाक्षिप्ततावदात्मकः।
इयद्रपं सागरस्य
यदनन्तोर्मिसंततिः ।। १४५॥
तावान् - तत्परिमाणो, विसर्ग एवन तु तावतः
कारण, भेदनिवन्धनो हि कार्यकारणभावः, भेद
एव चात्र नास्ति, इति कथमेतद्भवेत् इति भावः,
यस्मादक्षितो-गीकृतः। एतावान्-क्रियाश-
क्तिपर्यन्तो नैवविध आत्मा यस्यासो-तत्तद्वाच्य-
वाचकाद्यात्मना अनन्ताभासमय इत्यर्थः ॥१४५॥
एवमस्य विसर्जनक्रियाकर्तृत्वादेव व्यपदेशा-
न्तरमप्यन्यत्रास्ति, इत्याह
अत एव विसर्गोऽय-
मव्यक्तहकलात्मकः।
कामतत्त्वमिति श्रीम-
कुलगुह्वर
अतः-उक्ताद्धेतोः,अव्यक्ता-नादमानरूपत्वा-
दनुद्भिन्नवर्णप्रविभागा, येयं हकला-हकारा -
"
उच्यते ॥ १४६॥

·१४८ तिन्त्रालोकः भागः, तदात्मकोऽयं विसर्गः, श्रीमत्कुलगुराख्ये शास्त्रे'कामतत्वं कामः-इच्छा,तस्थ तत्वं - सर्व- त्रैव अप्रतिहतस्वभावं पूर्ण रूपम् इत्युच्यते, इति वाक्यार्थः ॥ १४६ ॥ तत्रत्यमेव अन्धं पठति यत्तदक्षरमव्यक्त कान्ताकण्ठे व्यवस्थितम् । ध्वनिरूपमनिच्छंतु ध्यानधारणवर्जितम् ।।१४७॥ तत्र चित्तं समाधाय वशयेद्युगपज्जगत् । 'इदानी कामतत्वं तु विपतत्त्वं परं तथा। कथ्यते तव सुश्रीणि भक्तिस्लेहाद्विशेषतः ॥' इत्युपक्रम्य 'यत्तदक्षरम" इत्यादि चाभिधाय 'तत्र चित्तं नियुञ्जीत साधकेन महात्मना । देवकिन्नरगन्धसिद्धविद्याधराङ्गनाः || ·मो. १४८] नृतीयमाह्निकम् । यक्षकन्यास्तथा नाग्यः पिशाच्यः सुरयोपितः। वशमायान्ति सुभगे नरनारीपू का कथा ॥' इत्युक्तम् । यदिह 'तत्र चित्तं समाधाय वशययु- गपजगत्' इत्यर्थद्वारेण पठितम्, यत्तत्-सर्वदेव स्फुरदूपत्वात्स्वानुभूत्येकसिद्धम्, अक्षर-नित्योदि- तत्वादमच्युतप्राच्यस्वरूपम्, अत एव अनिच्छम् 'नास्योचारयिता कश्चित्मतिहन्ता न विद्यते । स्वयमुच्चरते देवः पाणिनामुरसि स्थितः ॥ इत्याद्युक्त्या स्वयमुच्चरद्रूपत्वात् अन्यसंवन्धि- नीमुच्चिचारयिषां नापेक्षत इत्यर्थः, तदपेक्षित्वे हि तस्याः कादाचित्कत्वात् अस्य नित्योदितत्वं न स्यादिति भावः, अत एव 'सहजमिति, स्वयंभु' इति चअन्यत्रैतदुक्तम् , अत एवाव्यक्तम् , व्यक्त- त्वं हि स्थानकरणाभिघातादिना भवेत्, तञ्च इच्छा- धीनम् इति कथमस्यैतत्स्यात्,अत एव ध्वनिरूपम् 'नादाख्यं यत्परं बीजं सर्वभूतेष्ववस्थितम् । इति । मुसुक्ष्मो व्यापकः शुद्धः प्राणतत्यस्प वाचा !' इत्याद्युक्त्या सततोदितनादमात्रस्वभावमित्यर्थः, अत एव-सुसूक्ष्मत्वव्यापकत्वादेः, तञ्च तत्र स्थू- " ·श्रीतन्त्रालोकः लध्येयादिनिष्टं यत् ध्यानादि तेन वर्जितं-नयत्य- निवन्धनध्येयादिरूपत्वेन अक्षोभ्यमित्यर्थः, एवं- रूपवेपि उपभोगावसरे रतिसौख्यसमावेशवे- वश्यन विगलितवेद्यान्तःकरणत्वात् निरस्तवैक- ल्यायाः कान्तायाः कण्ठान्तः स्वरसत एव उद्यत्- अभिव्यज्यमानम्, अत एव सततोदितत्वेऽपि त- कालमस्य विशेषेणावस्थानम् । एवं च विसर्गस्य अनाहतरूपत्वात् सोक्षम्येपि कान्ताकण्टान्तः किं. चिदुच्छ्नतापत्त्या 'हा-हा' इति स्फुटमवस्थानम्, पेनास्य एतदुपलभ्यमानं निदर्शनीकृतं, तेन न योगिमात्रगम्यमेवेतत् अपि तु सर्वरपि उपलभ्यत इति भावः । अतश्च अनेनेव हकारस्यापि प्रसङ्गा- स्वरूपं निर्दिष्टं, किं तु तस्य स्थोल्यात् - स्फुटत्वे- नावस्थानम्, अस्य तु सोक्षम्यात् न तथा, इति इयानेव विशेषः, अत एव समनन्तरमेव 'विसर्ग एव मुस्पष्टमाश्यानत्यमुपागतः।' इत्यायुक्तम् । यदभिप्रायेणेव अनयोः परापरत्व- मपरत्वं चोक्तम् , अत एव अमे हफारम्य स्वरुप न उक्तम्, उक्तं चान्यत्र "

·।
लो० १४८]
तृतीयमाहिफम् ।
'यत्तदक्षरमक्षोभ्य प्रियाकण्ठोदितं परम् ।
सहज नाद इत्युक्त तत्व नित्योदितो जपः॥'
इति । तथा
'नित्यानन्दरसास्वादादाहेति गलकोदरे ।
स्वयभूः सुखदोच्चारः कामतत्त्वस्य वेदकः ॥'
इति । तत्र अनाहतात्मनि एवंविधे विसर्ग साध:
कश्चित्तं सम्यक्
'अतिसौख्यसमावेशदिवशीकृतचेतसः ।
अविच्छिन्न जपन्त्येनमगनासगमोत्सवे ॥
अनासक्तधियो यान्ति योग योगीश्वराः परम् ।
स शिरोरहितः कामः कामिनीहदयालयः ॥
नेनारूडेन तेनाय शक्तिदृष्टि समाहरेत् ।
क्षोभयेनार संदेहो हप्तामपि वरस्त्रियम् ॥'
इत्यायुक्तनीत्या कामशब्दाभिधेयम् अनन्कक-
लात्मक विसर्ग स्वनेत्राभ्यां निर्गतं साध्यनेत्रयो-
रनुपविष्टं ध्यायेत्, साध्यनेत्राभ्यां च निर्गतं स्वने-
अयोरनुप्रविष्ट ध्यायेत्, इत्येवं कमेण आ-सम-
न्तात् दोलायन्त्रक्रमेण गमागमयोः पानःपुन्येन
धृत्वा--अनन्यापेक्षेण अवहितं कृत्वा,जगत्-जा-
यमानं जन्तुचक्रं, युगपत् न तु क्रमेण, वशयेत् -
स्वात्ममयतयेव सर्वमाभासयेत् , स्वात्मायत्तं वा
कर्यादित्यर्थः ॥ १४७॥

·श्रीतन्वालोकः " इदानीं यथोक्तविसर्गस्वरूपमेव दृष्टान्तीकृस्य कादीनामुदयं वक्तुमुपक्रमते अत एव विसर्गस्य हंसे यहत्स्फुटा स्थितिः॥१४८॥ तद्वत्सानुत्तरादीनां कादिसान्ततया स्थितिः। अतः-समनन्तरोक्ताद्धेतोः, विसर्गस्यैव यथा हकारात्मतया स्थूलेन रूपेणावस्थानं, तथैव अनु- तरादीनामपि कादिसान्तत्वेन अनुत्तरादय एव तथा अवभासन्ते इत्यर्थः ॥ १८॥ तदेवाह अनुत्तरात्कवर्गस्य सूतिः पञ्चात्मनः स्फुटम् ।।१४९॥ पञ्चशक्त्यात्मतोवश पकैकत्र यथा स्फुटः। पश्चात्मत्वे हेतुः - पञ्चशक्त्यात्मतावेश इत्ति, एकैकयोत -अनुत्तरेच्छादी, अनुत्तरस्य हि चि. च्छक्तिप्राधान्यपि 'सर्वत्र सर्वमास्ति' इतिन्यायेन ·लो० १५२] नृतीयमाह्निकम् । पश्चशक्तिमयत्वम् इति तत्सूतेः कवर्गस्यापि पश्चा- त्मत्वम्, एक्मन्यत्रापि ज्ञेयम् ॥ १४९ ॥ इच्छाशक्तेः स्वस्वरूप- संस्थाया एकरूपतः ।।१५०॥ चवर्गः पञ्चशक्त्यात्मा क्रमप्रस्फुटतात्मकः। या तूक्ता ज्ञेयकालुप्य- भाक्क्षिप्रचरयोगतः॥१५१॥ द्विरूपायास्ततो जातं ट-तायं वर्गयुग्मकम् । उन्मेषात्पादिवर्गस्तु यतो विश्वं समाप्यते ॥१५॥ स्वस्वरूपसंस्थायाइति-इप्यमाणानारूपिता- याः,एकरूपत इति-अक्षुब्धाया एव इच्छाशक्तेः, न पुनःक्षुब्धाया अपीत्यर्थः,चिदादीनामपि शक्ती- नायथायथं वाह्योन्मुखतया स्फुटत्वमस्ति, इत्यौ- चित्यात्तत्स्फाररूपाणां कवर्गादीनामपि तथात्वमि- त्युक्त क्रमप्रस्फुटतात्मक इति,योत-इच्छाशक्तिः, ·श्रीतन्वालोकः क्षेयम् अर्थादिप्यमाणं, द्विरूपाया-ऋकारऋकार- रुपायाः, एवमनेनानुत्तरादिभ्य एव पञ्चभ्यः कब- गादीनां पश्चानां वर्गानामुदय इत्यभिहितम्, अत एवैपां 'अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः' इत्यादिना सस्थानत्वमुक्तम्, उक्तं चान्यत्र 'अकुलात्पञ्चशक्त्यात्मा द्वितीयो वर्ग उत्थितः । अनारूपितरूपाया इच्छायाश्च ततः परः ॥ वहितमाजुपस्तस्याष्ट-तायं च दयं ततः । पादिरुन्मेपतो जात इति स्पर्शाः प्रकीर्तिताः ।। इति ॥ १५२॥ नतु 'पृथिव्यादीनि तत्त्वानि पुरुषान्तानि पञ्चसु । कमात्कादिपु वर्गेपु मकारान्तेषु सुव्रते ॥' इत्याद्युक्त्या कादयो मावसानाः पञ्चविंशतिर्व- र्णाः पृथ्वीतत्त्वादारभ्य पुरुषतत्त्वान्तं यावस्थिताः, तत् तत्वान्तराणामपि संभवाद्विश्वमवशिष्यत इति कथमेतावतेवोक्तं 'यतो विश्वं समाप्यत' इति?इ- त्याशङ्कयाह प०१० पु. प्रथमो वर्ग इति पाठ प्रमिययामातोऽस्ति, यन आग गेषु कादित आरम्य द्वितीयवर्गस्याम्नायोऽस्ति ।

·श्लो० १५३] तृतीयमाहिकम् । ज्ञेयरूपमिदं पञ्च- विंशत्यन्तं यतः स्फुटम् । ज्ञेयत्वात्स्फुटतः प्रोक्त- मेतावस्पर्शरूपकम् ॥१५३॥ यत इदं -विश्व पृथ्वीतत्त्वादि, पञ्चविंशत्यन्तं 'पुरुषः पञ्चविंशक इत्याधुत्या पुरुपतत्यान्तं विश्वं स्फुटत्त्वाज्ज्ञे- यरूपम्, अत उक्तं 'यतो विश्व समाप्यते' इति । नियत्यादि हि 'मायासहितं कञ्चुकपटकमणोरन्तरङ्गमिदमुक्तम् ।' इत्यायुक्त्या ज्ञातुरत्यन्तं कण्ठसंलग्नत्वेन आभ- नमेव, इति न व्यतिरिक्तस्थलशयात्मावश्वरूप- तयोक्तमिति भावः, अत एव चैतावत्तत्त्वपञ्चविं- शकान्तं विश्वं स्फुटाशेयत्वादेव हेतोः, इन्द्रियः स्पृश्यन्त इति स्पर्शा' तद्रूपं, प्रकर्षेण 'कादयो मा. वसानाः स्पर्शाः, इति वाचकाभिप्रायेण 'मानास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः। आगमापापिनो नित्यास्तास्तितिक्षख भारत।' इति च वाच्याभिप्रायेण उत्कम्, अन च पुंसः

·श्रीतन्त्रालोकः
अमातृत्वेऽपि करणानां च करणत्वादेव प्रमाणत्वेऽ.
पि यज्ज्ञेयत्वमुक्तं तच्छ्न्यादिप्रमानन्तराभिप्राण,
इति न कश्चिद्दोपः ॥ १५३॥
एवं स्पर्शानामुदयमभिधाय अन्तःस्थानाम-
प्यभिधत्ते
इच्छाशक्तिश्च या द्वेधा
क्षुभिताक्षुभितत्वतः।
सा विजातीयशक्त्यंश-
प्रोन्मुखी याति यात्मताम् ॥१५४॥
सेव शीघ्रतरोपात्त-
ज्ञेयकालुप्यरूषिता।
विजातीयोन्मुखत्वेन
रत्वं लत्वं च गच्छति ॥१५॥
तहदुन्मेपशक्तिहि-
रूपा वैजात्यशक्तिगा।
वकारत्वं प्रपद्येत
सृष्टिसारप्रवर्पकम् ॥ १५६ ॥

·लो. १९६] तृतीयमादिकम् । ३५७ • क्षुभिताक्षुभितरूपत्वेन द्विविधा येयमिच्छाशक्तिः सा, विजातीयश्चिद्रूपो योऽयं शक्त्यंशोऽनुत्तरस्तत्र प्रोन्मुखी-तेन समं इको यणचि' इति प्राप्तसंधिः सती यात्मतां याति-यकारात्मनाप्रस्फुरतीत्यर्थः, सैव द्विरूपापीच्छाशक्तिः 'अचिरद्युतिभासिन्या' इत्याद्युक्तगत्या शीमं स्थिरं च कृत्वा, उपात्तं यत् ज्ञेयं-अर्थादिप्यमाणं, तत्कालुप्येणारूपिता सती अनुत्तरात्मनि विजातीये यदुन्मुखत्वं - तेन समं 'इको यणचि' इति संधिः तेन रत्वं लत्वं च गच्छ- ति- तदात्मनाभासत इत्यर्थः, एवमुन्मेषशक्तिर- पि द्विप्रकारा 'वैजात्यशक्तिगा' - अनुत्तरेण सह प्राग्वदेव कृतसन्धिर्वकारत्वमवभासयेत्, तदुक्तम् 'विभिन्नशक्तिसंयोगादिच्छा यर-लतां गता। उन्मेपशक्तिरायाति वत्वमेव वरानने ॥' इति । सृष्टिसारप्रवर्पकम् इत्यनेन अस्य वरुणयी- जत्वादाप्यायकारित्वं दर्शितम्, एवं य-र-लानामपि शोपकारित्वं दाहकत्वं स्तम्भकत्वं च क्रमेणावग- न्तव्यम् ॥ १५६ ॥ ननु इष्यमाणारूपणायामपि वक्ष्यमाणनीत्या इच्छाशक्तिरेव परामर्शान्तरजननसमर्धा, इत्यनुत्त. -- .

·श्रीतन्यालोकः .. प्रसंघहभाजः तस्याः परामर्शान्तरलक्षणं कार्यमुत्प- द्यतां नाम, तस्य पुनर्यकारादिरूपत्वेन भेदः कथं स्यात् 'कारणभेदाद्धि कार्यभेदः' कारणंचानेच्छा- नुत्तरसंघद्वात्मकमेकमेव, इति किमेतत् ? इत्या- शक्याह इच्छैवानुत्तरानन्द- याता शीघ्रत्ययोगतः। वायुरित्युच्यते वह्नि- भांसनात्स्थैर्यतो धरा ॥१५७॥ इह इच्छेव, न पुनरिप्यमाणमपि, अनुत्तरान- न्दाभ्याम्, अर्थाद्विकल्पेन, याता-मिलिता सती, शीघ्रत्वयोगतः- संस्कारलक्षणं वेगमुपाधित्वेन स्वीकृत्य, वायुरित्युच्यते- वायुवीजयकाररूपता प्राप्तेत्यर्थः, एवं भासनाद्भास्वत्तालक्षणं धर्म, तथा स्थैर्यतो धृतिहेतु स्थिरत्वाख्यं धर्मम् उपरञ्जक- त्वेन अवलम्व्य, क्रमेण वाह्निः--वह्निवीजरेफात्म- तां, धरा-धरावीजलकाररूपतां चाभासयती- त्यर्थः, आनन्देति चोन्मेपादिविजातीयशक्त्यन्तरा- मिव्यानपरतयोक्तम्, तेनानुत्तरादिसंघभाज ·'लो. १५८] तृतीयमाह्निकम् । इच्छाया एवमुपाधियोगेन भेदात्कार्यस्यापि भेद इति यथोक्तमेव युक्तम् ॥ १५७ ॥ अन चान्तःस्थशब्दस्य प्रवृत्तौ निमित्तं दर्श- यति इदं चतुष्कमन्तास्थ- मत एव निगद्यते। इच्छाअन्तर्गतत्वेन स्वसमाप्तौ च संस्थितेः ॥१५८॥ अत एव-प्रागुक्ताद्धेतोः, 'इच्छादि' इति आदि शब्देन उन्मेषस्य ग्रहणादिच्छोन्मपयोरन्त- र-अभेदेनावस्थानात्, तथा स्वस्य-प्रमानेक- रूपस्य आत्मनः, सम्यगाप्तिः-ऐकात्म्येनावभा- सः, तत्र संस्थितेः-प्रमात्रेकात्म्येन वर्तमानत्वा- दिदं यादि-यान्तं चतुष्कमन्तःस्थं निगद्यते-सर्व- शास्त्रेषु एवमुच्यते इत्यर्थः, यदुक्तम् 'इच्छाधन्तःप्रवेशेन तेन्तस्था इति कीर्तिता इति ॥ १५ ॥ नन्विच्छाद्याः शक्तयो विजातीयशक्तिसंभिन्ना . " ·१६० श्रीतन्त्रालोकः यथा परामर्शान्तराणि आविर्भावयन्ति, तथैव सजातीयशक्तिसंवन्धेऽपि किं,न वा? इत्याशंक्याह सजातीयकशक्तीना- मिच्छाद्यानां च योजनम्। क्षोभात्मकमिदं प्राहुः क्षोभाक्षोभात्मनामपि ॥१५९॥ क्षोभात्मनां - दीर्घाणाम,अक्षोभात्मनां-हस्वा- नाम्, इच्छादीनां शक्तीनामेवंरूपाणां सजातीया- नामपि शक्तीनां यदा योजनं-'अकः सवर्णे दीर्घः' इति सन्ध्यात्मा योगो भवेत्, तदा 'क्षोभात्मकम्' इति प्राहुः-सजातीयदीर्घरूपपरामर्शस्वभावत्वं,न पुनर्विजातीयपरामर्शान्तररूपत्वं शास्त्रकोविदाः कथयन्तीत्यर्थः तेन इ इ-ई, ईइ-ई, ईईई इत्येवं. प्राये योगे क्षोभात्म-दीघरूपमीकारत्वमेव भवे- दिति तात्पर्यम् ॥ १५९॥ अनुत्तरे पुनरेवंरूपत्वेऽपि विशेषोस्तीत्याह ८ अनुत्तरस्य साजात्ये भवेत्तु द्वितयी गतिः।

·सो. १९२] तृतीयमादिकम् । अनुत्तरं यत्तत्रै तच्चेदानन्दसूतये ।। १६० ।। प्रभविष्यति तद्योगे योगःक्षोभात्मकः स्फुटः। अत्राप्यनुत्तरं धाम द्वितीयमपि सूतये ॥ १६१ ॥ न पर्याप्तं तदा क्षोभं विनैवानुत्तरात्मता। अनुत्तरस्य पुनःसजातीययोगे द्विप्रकारा गतिर्भ- वेत्,यत्-यस्मात्तत्र तदेकमनुत्तरं चेत्,आनन्दसू- तये प्रभविष्णुतामेष्यति, तदा तेनापरेणानुत्तरेणेव योगे-संवन्धे, क्षोभात्मक आनन्दरूप एव स्फुट योगः-प्राग्वदेव निर्वाधः सन्धिः,यथा दण्डायम्. इत्यादावेकः प्रकारः,अथापि-अर्थादकस्यानुत्तरस्य' द्वितीयमप्यनुत्तरं संघमानम् आनन्दजन्मने न पर्याप्त स्यात् तदाक्षीभात्मकानन्दप्रादुर्भावमन्तरेण 'अतो गुणे' इति पररूपे कृते सति, अनुत्तरात्मतेचे भवेत् यथा सीमन्तम्'इत्यादाविति द्वितीयः।।१६१॥ १३ ·भीतन्यालोकः एवमेतत्प्रसंगादाभिधाय प्रकृतमेव उष्मणा- मुदयमभिधत्ते। इच्छा या कर्मणा होना या चैप्टव्येन रूपिता ॥१६२॥ शीघ्रस्थैर्यप्रभिन्नेन त्रिधा भावमुपागता। अनुन्मिषितमुन्मील- प्रोन्मीलितमिति स्थितम्॥१६३।। इष्यमाणं त्रिधैतस्यां ताद्रूप्यस्यापरिच्युतेः। तदेव स्वोष्मणा स्वात्म- स्वातन्त्र्यप्रेरणात्मना ।। १६४ ॥ बहिर्भाव्य स्फुट क्षिप्त श-प-सत्रितयं स्थितम् । एवमत्रैष्टव्यस्यापि विभज्यावस्थानं दर्शयति- अनुन्मिपितमित्यादिना, पतस्यां त्रिधाभावमुपाग- तायामिच्छायामिप्यमाणमपि त्रिधैवावस्थित, यतः ·. सो. १६५] तृतीयमाद्विकम् । 'तत्सा केवलमिच्छामात्ररूपा स्रष्टव्यस्य विप्रकृष्टा' इत्यादिनीत्या शुद्धायामिकाररूपायाम् अनुन्मिपि तम्' अनुल्लसितं शीघ्ररूपेण एप्टव्येनारूपिताया- मृकाररूपायाम् 'उन्मीलन्' उल्लसद्रूपं, स्थैर्यात्मना चैप्टव्येनारूपित्तायां लकाररूपायां 'पोन्मीलितम्' उल्लसितमिति । ननु इष्यमाणस्य शीघ्रत्वादिभेदेन वैशिष्टयात्मस्वरूपप्रच्यावः प्राप्तः, इति त्रयोऽत्र विपया इति वाच्यं, न पुनरेक एव त्रिधा ? इत्या- शङ्क्योक्तं 'तादृप्यस्यापरिच्युतेरिति नहि शीघ्रत्वा दिभेदेऽपीप्यमाणतालक्षणाद्रूपादस्य प्रच्याव इति भावः, तदेवं निविधमपीप्यमाणं स्वातन्त्र्यलक्ष- न स्वोप्मणा वहीरूपतया समुल्लासितं सत् 'ऊप्मसंज्ञश-प-सत्रितयात्मना प्रस्फुरेत, अत आह 'तदेवेत्यादि' एवमेपणीयस्य तदतिरेकासंभवात्रि- प्रकारापीच्छेव स्वोमवशात् एवं परामर्शत्रयात्मना प्रस्फुरिता इति तात्पर्यार्थः, यदुक्तं 'इच्छेव स्वोप्मणाकान्ता कलात्रयसमाश्रिता।' इति, अत एवेपामिच्छायाश्च 'इचुयशानां तालु' 'ऋटुरपाणां मूर्धा लतुलसाना दन्ताः' इत्यादिना .

·श्रीतन्वालोकः सस्थानत्वमुक्तम, इयदन्तमेव विस्फार इत्यप्यनेन प्रकाशितम् ॥ १६४ ॥ अत आह तत एव सकारेऽस्मि- न्स्फुटं विश्वं प्रकाशते॥१६॥ अमृतं च परं धाम योगिनस्तत्प्रचक्षते। तत इति-प्रोन्मीलितस्यापीष्यमाणस्य बही- रूपतया समुल्लासितत्वात्, अनेनैव चाभिप्रायेण 'सानुनाण्डवयं व्या इत्याद्युक्तम्, अत एव चेयद्विश्वाप्यायकारित्वात् 'सोमं चामृतनाथं च सुधासारं सुधानिधिम् । सकारं पडूसाधारं नामभिः परिकीर्तितम् ॥' इत्यादिदृशाअमृतबीजतयोक्तेश्च गुरवस्तत्परामृत धाम प्रचक्षते - सर्वशास्त्रेषु कथयन्तीत्यर्थः॥१६५॥ ननु चास्य किमेवरूपत्वं क्वचिद्विभाव्यते, न वा? इत्याशङ्कयाह क्षोभायन्तविरामेषु तदेव च परामृतम् ॥ १६६॥ 8

·"
सो. १६७] नृतीयमाह्निकम् ।
सीत्कारसुखसद्भाव-
समावेशसमाधिपु।
क्षोभस्य-आदियागरूपस्य ये आद्यन्तविरामाः,
तेषु ये सीत्कारादयः, तेषु तदेवामृतं परं धाम
अर्थादभिव्यज्यत इति संवन्धः, एवमस्य परान-
न्दमयतोद्रेचनेन
'करणमरीचिचामुदयं कुरुते रभसात-
स्थितिमुपयाति तत्र परसौख्यरसान्ततया ।
विलयमुपैति चात्र परबोधभरक्षपणात्-
परमफलान केवलतया विलसत्यमला ।'
इत्यायुक्तयुक्त्या प्रथमं करणचक्रस्य क्षोभोन्मु-
ख्यात उदितसीत्कारादौ,अनन्तरं तत्रैव विमान्त्या
परसामरस्यात्मसौख्यसमावेशे, तदनु च तत्रैव
दादर्थेन निरूढया
'सदिति अझ परमम्
इत्यायुक्त्या सतः परस्य ब्रह्मणो भावः सत्ता,
तत्र यः समावेशो-देहादिप्रंमातृतानिमजनन
चिप्रमातृताया उन्मजन,स एव समाधिः-परसं-
विकलारूपत्वेन परिस्फुरणं, तप्रेति- एवमादि-
वानन्दस्थानेष्वभिव्यक्तिरित्यर्थः ॥१६६॥

·श्रीतन्वालोकः एवं चास्य परब्रह्मरूपत्वमेवेत्युक्तं स्यादत आह तदेव ब्रह्म परम- मविभक्तं प्रचक्षते ॥ १६७॥ ब्रह्मेति 'सर्व खल्विदं ब्रह्म इत्याद्युक्त्या व्यापक रूपमित्यर्थः,अत एव 'अवि- भक्तमित्युक्तं-नियतरूपस्य हि विभागो भवेदिति भावः, प्रचक्षत इति-श्रीपरात्रिंशकादौ, तथाहि तन, परायीजोद्धारे 'तृतीयं ब्रह्म सुश्रोणि इत्युक्तं, तृतीयं ब्रह्म सकारः, यद्गीतं 'ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणविविधः स्मृतः। इति ॥ १६७ ॥ यत एवं चास्य व्यापकमामृतं च रूपम्, अत एव अन्यत्र वियतत्त्वमिति व्यपदेशान्तरमप्यस्ति, इत्याह उचाच भगवानेव तच्छीमत्कुलगुहकरे।

·तृतीपमादिकम् शक्तिशक्तिमदैकात्म्य- लब्धान्वर्थाभिधानके ॥१६८॥ काकचञ्चुपुटाकारं ध्यानधारणवर्जितम्। विषतत्त्वमनच्काख्यं तव स्नेहात्प्रकाशितम् ॥१६९॥ अन्वर्थाभिधानके इति, यदुक्तं तत्रैव 'कुल शक्तिः समाख्याता गदर शक्तिमानपि । उभयोवदनकत्ल कथ्यते कुलगुह्वरम् ॥' इति । तत्रत्यमेव ग्रन्थं पठति 'काकचञ्चु' इत्या- दि। संवोधनसारत्वाद्युष्मदर्थस्य - 'हे देवि तव स्नेहात्'-शासनीयत्वेनानुकम्प्यत्वात्, विषस्य- व्यापकस्य रूपस्य, यत्तत्त्वं-सर्वत्राप्रतिहतलं, तत्प्रकाशितम्-अन्योन्यसंघद्यात्मसामरस्यावसरे- ऽनुभयगोचरतामापादितमित्यर्थः, तचानाहतरूप- त्वादनच्कशब्दाभिधेयम्, अत एव सततोदितत्वेन ध्यानादिनिरपेक्षं, तद्धि नियतध्येयादिनिष्टमिति भावः, एवमपि काकचञ्चुपुटवदाकारो यस्य तत्त ·१६८ श्रीतन्त्रालोकः थाविधम् -अनकस्य द्विकुब्जतया तथासंनिवे- शात् ॥ १६८ ॥ १६९ ।। नन्विह अमृतबीजमुपक्रान्तं वर्तते,न च तस्यै- वरूपं संभवति- तस्य कामाक्षरविषयत्वेनोक्त- त्वात्, तत्किमर्थमत्रतत्संवादितं, भगवतोऽपि 'यदेतत्कामतत्त्वं तु विपतत्वं तदेव हि । तदिदानी समासेन शृणु त्वं मृगलोचने ।' इत्यादिना कामतत्त्वस्यैव पुनर्विपतत्त्वत्वेनाभि- धाने क आशयः इत्याशझ्याह कामस्य पूर्णता तत्त्वं संघट्टे प्रविभाव्यते। विषस्य चामृतं तत्त्वं छाद्यत्वेऽणोश्च्युते सति ॥ १७० ॥ ननु भगवता श्रीकुलगुह्वरे कामतत्त्वविपतत्त्वयोः प्राणनामात्ररूपां प्राणादिवायुपञ्चकसामान्यभूतां पष्ठी ग्राणकलामधिकृत्य स्वरूपं निरूपित, न पुनः प्राणमात्रं- तस्यैवरूपासंभवात् तस्य हि रेचकादि- दशासु परेच्छाधीनवृत्तित्वावुच्चार्यमाणत्वप्रतिहन्य- मानवाद्यपि संभवेत्, विशिष्टत्वं पुनः कामतत्त्वस्य ·श्लो. १७०) तृतीयमाहिकम् प्राणरूपत्वं, विपतत्त्वस्य च अपानरूपत्वम्, अत एवानयोर्हकारसकारात्मत्वम्, तदुक्तम् 'स-ही क्षपादिनामानावधरोत्तरवारिणी। परस्परद्वेपरतो मती नगहुडूपमौ ॥ फस्तौ रोधयितुं शक्तो वीर्य मुक्त्वा स्वपं महत् ।' इति । तथा 'ऊवं विन्दू रविः माणो दिनं भागार्धमेव च । सिद्धरधिष्ठितो भागः खेचर्याराधनात्मकः ।। अधो नादस्तथापानो मतगन्धः क्षपा शशी । खेचर्यधिष्ठितो भागः सिद्धसेव्यो लयात्मकः।।' इति । एवं वैशिष्टयेऽपि अनयोः सामान्यस्य विशे- पनिष्टत्वात् प्राणनमात्ररूपत्वम् उभयत्रापि संभव- तीति ऐकरूप्येण निर्देशः, यदभिप्रायेण कामत- त्त्वस्यैव विपतत्त्वस्वेन भगवतोऽभिधानम्, इह चैतत्संवादनम्, अत एव कामस्य कामतत्त्वस्यापि पूर्णता-स्वात्ममानविश्रान्तेरनन्याकाहिता नाम, तत्वं-पारमार्थिकं रूपं, संघट्टे प्रविभाव्यते-पर स्परसामरस्यात्मसंक्षोभावसरे सबैरेव साक्षाक्रि- यते इत्यर्थः, विपतत्त्वस्याप्यणोः परिमितस्य देहा- दिमातुः स्वाभाविकपूर्णदुछियापारके पारिमित्या- ·श्रीतन्त्रालोकः त्मनि छाद्यत्वे, च्युते-वेद्यवेदकविभागविगलना- स्पूणे रूपे समुदिते सति, आमृतं-विकासदशा- मयं तत्त्वं संघद्दे प्रविभाव्यते इति पूर्वेणैव संबन्धः ॥ १७० ॥ ननु चास्य स्वाभाविकपूर्णदृक्रियावरणेऽपि किं निमित्तम् ? इत्याशङ्कथाह व्याप्त्री शक्तिर्विषं यस्मा- दव्याप्तुश्छादयेन्महः। शक्तिरिति-पारमेश्वरी स्वरूपगोपनारूपामा- यास्या, मह इति-स्वाभाविकपूर्णदुविक्रयारूपं, विपमपि हि पहिर्व्यापकत्वाव्याप्तुरण्वात्मनो ह- विक्रयावरणमेव कुर्यादित्यत्र तदारोपः॥ एवं न केवलमस्य कामतत्त्वत्वमस्ति, विपत- त्वत्वं वा, यावन्निरञ्जनत्वमपि, इत्याह निरञ्जनं परं धाम तत्त्वं तस्य तुसाञ्जनम् ॥१७॥ क्रियाशक्त्यात्मक विश्व- मयं तस्मात्स्फुरेद्यतः।

·ओ. १७२] तृतीयमाह्निकम् प्रोन्मीलितस्यापि इप्यमाणस्य वहीरूपतयास मुल्लासितत्वारिक्रयाशवत्यात्मकम, अत एव विश्व- मयं यत्परम् - आपूरकं, धाम- सकारात्म चान्द्रं तेजः, तन्निरञ्जन 'एतत्रितयमैक्येन यदा तु प्रस्फुरत्तदा । न केनचिदुपाधेयं स्वस्वविप्रतिपेषतः॥' इत्यादिपूर्वोक्तयुक्त्या न केनचिदप्युपाधेयमित्यर्थः, तस्य पुनः क्रियाशक्त्यात्मनः चान्द्रस्य धाम्नो यत्तत्त्वं-परमप्रकाशात्म शक्तिमल्लक्षणं विश्रान्ति- स्थानं, तत्साञ्जनं 'शक्तिमानज्यते पस्मान शक्तिर्जातु केनचित् ।' इत्यादिप्रागुपपादितयुक्त्या शक्तिकर्तृकेन व्यक्ती- करणेन युक्तमित्यर्थः, अत आह 'तस्मात्स्फुरद्यतः' इति, तस्माद्धेतोः, यतः - शक्तेः सकाशात्, स्फरेत- शैवी मुखमिहोच्यते । इत्याद्युक्त्या स्वशक्त्यैवाभिव्यज्यत इत्यर्थः१७१॥ ननु कामादेस्तत्त्वत्रयस्य इच्छादिशक्तित्रयरू- पत्वमस्ति, तत्कथमेकस्यैव अमृतबीजस्य एतद्प- स्वमुक्तम् ? इत्याशदूध विभागावेदनपूर्वमेपामवि- भागमेव द्रढयति ·१७२ श्रीतन्त्रालोका इच्छा कामो विषं ज्ञानं क्रिया देवी निरञ्जनम् ।।१७२।। एतत्त्रयसमावेशः शियो भैरव उच्यते। भैरव इति-विश्वमयत्वेन पूर्णत्वात्, अत एक 'तदेव ब्रह्म परम' इत्याद्युक्तम् ॥१७२॥ एवमेतत्संगादभिधाय प्रकृतमेवाह अत्र रूढिं सदा कुर्या- दिति नो गुरवो जगुः ॥१७३॥ विषतत्त्वे संप्रविश्य न भूतं न विषं न च। ग्रहः केवल एवाह- मिति भावनया स्फुरेत्।।१७४॥ अति-विपतत्त्वात्मान व्यापक रूपे, रूढिमि- ति-अनुप्रवेशं, किं चात्र रूढया भवेत् ? इत्याश- क्याह 'विषतचे' इत्यादि, भूतमिति-यक्षादि, ग्रह इति-अनात्मनि आत्माभिमानः, ताद्धे परि- ·सो. १७४ ] तृतीपमाहिकम्। १७३ मितस्य प्रमातुर्भवदित्यभिप्रायः, परप्रमात्रात्मनि व्यापक रूपे समावेशभाजः पुनर्भावनाभ्यासात् 'अहम्' इत्येव परमाद्वयमयतोल्लसेव, येनास्य तद- तिरिक्तमुपद्रवनिमित्तं न किंचिदपि भायादिति . भावः । यदुक्तं श्रीकुलगुढरे 'यदा शून्यं निरालम्ब ध्यानधारणवर्जितम् । सर्ववर्णधरं शान्तं सर्ववर्णविवर्जितम् ॥ चिन्मानं फेवलं शुद्ध विषनिर्वाहकारकम् । न विपं न ग्रहः पापं न यक्षो न च राक्षसः ॥ न पिशाचादिकं किंचित्राय नाहं विभावयेत् । केवलं भावमात्रेण..... इत्यादि ॥१७३-१७४॥ ननु इष्यमाणरूपिताया इच्छायाः पूर्व क्षो- .भान्तरस्यासंभवात् .."नेदं बीजं च कस्पचित्' इत्यायुक्त्या पण्ठवं प्रतिज्ञातम्, अनन्तरं चात्र 'या तुक्का शेयकालुप्य" इत्यादि, तथा 'सैव शीघ्रतरोपात इत्यादि, तथा सा चैष्टव्येन रूपिता' . .... . ...

·१७४ श्रीतन्त्रालोकः इत्यादिवास्येः पण्ठवणेभ्यः क्षोभान्तरस्यापि सद्भाव उक्तः, इत्येषां पूर्वप्रतिज्ञातं पण्ठत्वं कथं निर्वहेत् ? इत्याशङ्कय प्रतिविधत्ते नन्वत्र षण्ठवणेभ्यो जन्मोक्तं तेन षण्ठता। कथं स्यादिति चेदQमो नान षण्ठस्य सोतृता ॥१७॥ तथाहि तत्रगा यासा- विच्छाशक्तिरुदीरिता। सैव सूते स्वकर्तव्य- मन्तःस्थं स्वेष्टरूपकम्।।१७६॥ यत्त्वत्र रूपणाहेतु- रेषितव्यं स्थितं ततः। भागान्न प्रसवस्तजं कालुष्यं तद्वपुश्च तत् ॥१७॥ जन्मोक्तमिति -टवर्गादीनां ब्रूम इति नान पण्ठ- स्य सोतृता' इत्युत्तरम्, एतदेवोपपादयति तथा

·लो. १७८] नृतीयमादिकम् । १७५
हीत्यादिना यतः पण्ठगता येयमिच्छाशक्तिरुक्ता
सैव अन्तःस्थं स्वाभेदेन वर्तमानमपि यथास्वं
नियतं रूपमात्मीयं कार्य टवर्गादि' बहिरूल्लासयेत,
न पुनस्तद्गतं रूपणानिमित्तं चिरक्षिप्रस्वभावमपि-
तव्यं,तद्धि कालुप्यमेव जनयेत्, एतावतेव च एत-
चरितार्थम्, इति न कार्यान्तराविर्भावनायापि
प्रभवतीति भावः, तच्च कालुण्यं तन्निमित्तमेपितव्यं
वा अस्या इच्छायाः एव वपुः- तदेकात्मकमित्यर्थः,
नहि प्रकाशैकस्वभावाया इच्छाया अन्यदतिरिक्त
नामकिंचित्संभवेदिति भावः, तेन वस्तुत इच्छाया
एव प्राधान्यात् तत्तत्स्वकार्य विर्भावकत्वम् इति
युक्तमुक्तं 'सैव सूत' इति ॥१७॥
नन्वेवमपि षण्ठानां सर्वसर्विकया न वीजत्व-
मपास्तं भवेत् । इत्याशङ्कयाह
ज्ञेयारूषणया युक्तं
समुदायात्मकं विदुः।
षष्ठं क्षोभकताक्षोभ-
धामत्वाभावयोगतः॥ १७८॥

·१७६ श्रीतन्त्रालोकः इज्यमाणस्य इच्छायाश्च मेलनारूपं हि षण्ठं विदुः, यतोऽत्र नक्षोभकत्वं क्षोभाधारत्वं चति, तेन केवलाया इच्छाया एव क्षोभान्तराविर्भावकत्वेऽपि नेपां बीजत्वमपास्तं भवेत्-समुदायात्मकत्वा- त्पण्ठत्वस्य, इति युक्तमुक्तं 'नात्र पण्ठस्य सोतृ- तेति ॥ १७८॥ एवमेतत्प्रसंगादभिधाय प्रकृतमेवाह एतद्वर्णचतुष्कस्य स्वोष्मणाभासनावशात् । ऊष्मेति कथितं नाम भैरवेणामलात्मना ॥ १७९॥ चतुष्कस्येति हकारेण सह, तस्य ह्यनुत्तरा- जन्म, इति भङ्गया प्रागेवोक्तम्, अनुत्तरस्य हि शक्तिर्विसर्गः, तस्यैव चाग्यानं रूपम् अयम् इति, अत एवानुत्तरेणास्य सस्थानत्वम् , स्वोप्मणेति स्वातन्त्र्यलक्षणेन स्वात्मने ज सेत्यर्थः, नहि इच्छा या अनुत्तरस्य वा परामर्शान्तरवदन्यापेक्षया एत- दाभासमानम् , अपि तु स्वमाहात्म्यादेवेति भावः। यद्यपि कवर्गादीनामनुत्तरादेरेकैकस्मादेव जन्मो- - ·शे. १८१] नृतीयमादिकम् । १७७ तं तथापि तच्छत्यन्तरप्रयोजकीकारेण, इति युक्तमुक्तं 'स्वोप्मणाभासनावशादिति ॥ १७९ ॥ न केवलं कादि-हान्तस्य वर्णजातस्य स्पर्शादि- तया पृथक् पृथगभिधानं, यावदपृथक्त्वेनापि, इत्याह कादि-हान्तमिदं प्राहुः क्षोभाधारतया वुधाः। क्षोभाधारतया इति-योनितयेत्यर्थः, यदुक्तं 'कादिभिश्व स्मृता योनिः इति ॥ न केवल उक्तनीत्या वीजानामेव वीजान्तरयोगे क्षोभान्तराविर्भावो भवेत, यावद्योनेरपि योन्यन्त- रयोगेन, इत्याह योनिरूपेण तस्यापि योगे क्षोभान्तरं व्रजेत्।।१८०॥ तन्निदर्शनयोगेन पञ्चाशत्तमवर्णता। १४

·१७८
श्रीतन्वालांकः
तस्येति-योनिरूपस्य कादेः, तथा च तस्य क्षो-
भान्तरस्य निदर्शनयुक्त्या तदेव क्षोभान्तरमुदा-
हर्तुं मातृकायां पञ्चाशता पूरणेन वणेन 'क्षकारा-
ग्येन कूटवीजन संवन्धः, स हि आद्यन्तभूतयो-
रनुत्तरविसर्गानुप्राणितयोः ककारसकारयोः प्रत्या-
हारतयोपात्तो, येन निखिलमेव योगपद्येन मातृ-
कायाः सतत्त्वं प्रदर्शितं भवतीति, तदुक्तं श्रीक्षे-
मराजपाः
'तदियत्पर्यन्तं यन्मातकायास्तत्त्व, तदेव
फकारसकारप्रत्याहारेणानुत्तरविसर्गसंघ-
दृसारेण कूटबोजेन प्रदर्शितमन्ते'
इति ॥ १८० ॥
'ज्ञेयस्पमिदं पंचविशत्यन्त यतः स्फुटम् ।'
इत्याद्युक्त्या कादयो मावसानाः पञ्चविंशतिर्वर्णा
ज्ञेयरूपतया भेदैकस्वभावा निर्दिष्टाः, तदनन्तर-
भावि पुनश्चतुष्कद्वयं की पम् ? इत्याशड्याह
पञ्चविंशकसंज्ञेय-
प्राग्वभूमिसुसंस्थितम्॥१८॥

·सो१८४] तृतीयमाह्निकम् । चतुष्कं च चतुष्कं च भेदाभेदगतं कमात्। एतदेव प्रपञ्चयति आद्य चतुष्क संवित्ते- भैदसंधानकोविदम् ॥१८॥ भेदस्याभेदरूढयेक- हेतुरन्यञ्चतुष्टयम् । भेदेति - संविदः सकाशाद्विच्छिन्नमित्यर्थः, अत एवास्य स्थूलवाय्वादिभूतरूपत्वमुक्तम्,अभे- देति- इच्छाशक्तिसमुत्थत्वेन शाक्ततेजोमात्ररू- पत्वात् ॥ १८२॥ इदानीमेवमुपपादितं कादिहान्तं वर्णजातं स्वरानुप्राणितमेव भवति, इति दर्शयितुमाह इत्थं यद्वर्णजातं त- सर्व स्वरमयं पुरा ॥ १८३॥ व्यक्तियोगाद्वयञ्जनं त- स्वरप्राणं यतः किल। . - ·१८० श्रीतन्त्रालोकः इत्य-समनन्तरोक्तनात्या, वर्णजातं यदुक्तं तत्सर्वमुदयात्पूर्व 'स्वरमयं' स्वराणामेवान्तः श- त्यात्मना रूपेणावस्थितमित्यर्थः, अन्यथा ह्येषां तत्तसंयोजनवियोजनेनेवरूपतयाभिव्यक्तिरेव न भवेदिति भावः, अत एव तद्वर्णजातं बहिरभिव्यक्त सत् व्यज्यत इति 'व्यअनं न पुनरपूर्वतयैव उ- त्पाद्यं-पूर्वमपि स्वरारमनास्यावस्थानात्, व्यङ्गन्य- स्य च व्यञ्जकसंनिधावेव तत्त्वं भवेत् नान्यथा ? इत्याशङ्कयाह 'स्वरप्राणं यत' इति, अभिव्यक्तमेव एतद्वर्णजातं खरानुप्राणितमेव भवेत्, अन्यथा हि अनच्कतया अस्य उच्चार एव न भवेत्॥१८३॥ एवं च स्वरा एव सर्ववर्णानां मूलकारणम्'इयुक्तं भवेत, तदाह स्वराणां पटकमेवेह मूलं स्याद्वर्णसंततौ ॥ १८४॥ षड्देवतास्तु ता एव ये मुख्याः सूर्यरश्मयः। षटमित्यकारादूकारान्तम, एवकारेण स्वरान्त- ·लो० १८६] तृतीयमाहिकम् । राणां व्यवच्छेदः, तेपामप्येतत्स्फारमात्रमेव हि रू- पमित्याशयः। एवमेषां पण्णामेव वर्णान्तराभिव्य- अने प्रकाशरूपत्वमित्युक्तं स्यात्,अतश्च प्रकाशरू- पत्वादेव एपामन्यत्र 'पदेवतात्मकं सूर्यरश्मित्वम् अप्युक्तमित्याह 'पदेवता' इत्यादि, यदुक्तं 'दहनी पचनी धम्रा कपिणी वर्षिणी रसा।' इति, मुख्या इति- दाहकत्वादीनां शक्तीनां प्रका- शैकनिष्टत्वात् , यदुक्तं 'पडेवेह स्वरा मुख्याः कथिता मूलकारणम् । ते च प्रकाशरूपत्वाद्विज्ञेयाः सूर्यरश्मयः ॥' इति ॥ १८४॥ न केवलमपां सौरमेव रूपं संभवेद्यावच्चान्द्र- इत्याह सौराणामेच रश्मीना- मन्तश्चान्द्रकला यतः॥१८॥ अतोऽत्र दीर्घत्रितयं स्फुटं चान्द्रमसं वपुः। एतञ्च पूर्वमेवोपपादितम्, इति नेह पुनरा. यस्तम् ॥ १८५-॥ मपि .

·१८२ श्रीतन्त्रालोकः ननु परस्परव्यावृत्तत्वात्सर्वभावानां कथं सौ. राणां रश्मीनामन्तश्चान्यः कलाः संभवन्ति ? इत्याशङ्कयाह चन्द्रश्च नाम नैवान्यो भोग्य भोक्तुश्चनापरम्॥१८६॥ भोक्तैव भोग्यभावेन हैविध्यात्संव्यवस्थितः। घटस्य न हि भोग्यत्वं स्वं वपुर्मातृगं हि तत् ॥१८७॥ अतो मातरिया रूढिः सास्य भोग्यत्वमुच्यते। चन्द्रो हि नाम न सूर्यादन्यो यतस्तद्भोग्य, भोग्यं हि नाम प्रमेयमुच्यते, न च प्रमेयं तदुप- सर्जनवृत्तित्वात्प्रमाणादतिरिच्यते इत्याशयः, तच्चै- वंविधं भोग्यं भोक्तुरप्यतिरिक्तं न भवेत् - वस्तुतः सर्ववस्तूनां प्रमातयेव विश्रान्तः, अतश्च भोक्तव तदुभयात्मना रूपेण प्रस्फुरतीति भावः, अत आह 'भोक्तव भोग्यभावेन' इत्यादि, ननु विप्र- 1 ·लो० १८९) तृतीपमासिकम् । १८३ तिषेधात्कथं भोग्यभोक्रोरेकत्वमित्याशङ्कचाह घट- स्येति नहि ज्ञेयत्वं नाम घटादेर्शेयता तस्या- त्मीयो धर्मः, तथात्वे हि-तस्य सर्वान्प्रत्यविशेषा- सर्वे सर्वज्ञाः स्युः,तेन ज्ञातुरेव स धर्मः- तस्येव तत्त्वज्ञानोदयेनातिशयदर्शनात्,अतोऽस्य घटादेर्या ज्ञातार विधान्तिस्तदेव ज्ञेयत्वं नाम उच्यते इति, यदुक्तम् 'भोक्तुभाग्यं नापरमिति ॥१८६-१८७० ॥ एतदेव प्रकते योजयति अनुत्तरं परामृश्य- परामर्शकभावतः ॥१८८॥ संघट्टरूपतां प्राप्त भोग्यमिच्छादिकं तथा । अनुत्तरम् --आदिवर्णलक्षणं परं रूपं स्वात्मनि भोक्तभोग्यभावमाभास्य परस्परोन्मुख्यन संघट्ट- रूपतां प्राप्तं सत्, 'भोग्यम्' इत्युच्यते, अन्यथा न भोकृत्वं भोग्यत्वं च भवेत्-अन्योन्यापेक्षत्वात्तयोः, तेनाकारद्वयस्य संघहादाकारलक्षणं भोग्यं जात- मिति तात्पर्वम्, भोग्यं चात्र वक्तुमुपक्रान्तमिति प्राधान्येन तदेवोपाचम्, एवमिच्छोन्मेपावपि स्वा.

·श्रीतन्त्रालोकः ननु परस्परव्यावृत्तत्वात्सर्वभावानां कथं सौ- राणां रश्मीनामन्तश्चान्यः कलाः संभवन्ति । इत्याशङ्कयाह चन्द्रश्च नाम नेवान्यो भोग्य भोक्तुश्च नापरम्॥१८६॥ भोक्तव भोग्यभावेन द्वविध्यात्संव्यवस्थितः। घटस्य न हि भोग्यत्वं स्वं वपुर्मातृगं हि तत् ।।१८७॥ अतो मातरि या रुढिः सास्य भोग्यत्वमुच्यते। चन्द्रो हि नाम न सूर्यादन्यो यतस्तनोग्यं, भोग्यं हि नाम प्रमेयमुच्यते, न च प्रमेयं तदुप- सर्जनवृत्तित्वात्प्रमाणादतिरिच्यते इत्याशयः, तये. वंविधं भोग्यं भोक्तुरप्यतिरिक्तं न भवेत् - वस्तुतः सर्ववस्तूनां प्रमात विश्रान्तः, अतध भोक्तव तदुभयात्मना रुपेण प्रस्फुरतीति भावः, अत आह 'भाब भाग्यभावन' इत्यादि, ननु विप्र- ·श्लो० १८९] नृतीयमादिकम् । १८३ तिषेधात्कथं भोग्यभोक्रोरेकत्वमित्याशङ्कयाह घट- स्थेति' नहि ज्ञेयत्वं नाम घटादेर्शेयता तस्या- मीयो धर्मः, तथात्वे हि-तस्य सर्वान्प्रत्यविशेषा. सर्वे सर्वज्ञाः स्युः तेन ज्ञातुरेव स धर्मः- तस्यैव तत्त्वज्ञानोदयेनातिशयदर्शनात अतोऽस्य घटादेर्या ज्ञातरि विश्रान्तिस्तदेव ज्ञेयत्वं नाम उच्यते इति, यदुक्तम् 'भोक्तुभोंग्यं नापरमिति' ॥१८६-१८७॥ एतदेव प्रकते योजयति अनुत्तरं परामृश्य- परामर्शकभावतः ॥१८॥ संघट्टरूपतां प्राप्त भोग्यमिच्छादिकं तथा। अनुत्तरम् -आदिवर्णलक्षणं परं रूपस्वात्मनि भोक्तृभोग्यभावमाभास्य परस्परोन्मुख्येन संघट्ट- रूपतां प्राप्तं सत्, 'भोग्यम्' इत्युच्यते, अन्यथा न भोक्तत्वं भोग्यत्वं च भवेत्-अन्योन्यापेक्षत्वात्तयोः, तेनाकारद्वयस्य संघद्यादाकारलक्षणं भोग्यं जात- मिति तात्पर्यम्, भोग्यं चात्र वक्तुमुपक्रान्तमिति प्राधान्येन तदेवोपात्तम्, एवमिच्छोन्मेपावपि स्वा- ·१८३ श्रीतन्त्रालोकः त्मनि भोक्तृभोग्यभावेन संघमासाद्यैपणोनता- स्मभोग्यरूपतामाताविति युक्तमुक्तम् अतोऽत्र दी- घंत्रितयं स्फुटं चान्द्रमसं वपुः इति ॥ १८८- ॥ नन्वेवं भोग्यं तावदास्तां न कश्चिदोषो, भोक्तः पुनरनेकरूपतायामढयहानिः-- इति स्वसि- द्धान्तभङ्गो भवेत् ? इत्याशडुच इच्छादेर्भाग्यत्वमे वास्ति, न पुनर्भोक्तृत्वम्, इति दर्शयति अनुत्तरानन्दभुवा- मिच्छाद्ये भोग्यतां गते॥१८९॥ संध्यक्षराणामुदयो भोक्तृरूपं च कथ्यते। यद्यपीच्छादीनां स्वापेक्षया भोकृत्वमस्ति, तथापि अनुत्तरापेक्षया एषां भोग्यता विश्रा- न्तिमति, तदा संध्यक्षराणामुदयः - सृष्टिर्भवेत्, 'अनुत्तरानन्दभुवाम् इति बहुवचननिर्देशो व्यत्य- पेक्षो ज्ञेयः, स चोदयो भोक्तृप्राधान्ये भवेदियुक्त 'भोक्तरूपं च कथ्यत' इति, अत एवात्र इच्छायं गुणभूतम्, अत एवानुत्तरेच्छादिसंघट्टमयत्यादि- ·- ओ० १९१] तृतीयमाह्निकम् । १८५ शेषेऽपि अन्तःस्थानां संध्यक्षरेभ्योऽयमेव विशेषः- यत्संध्यक्षराणि गुणीभूतेच्छाकानि अनुत्तरप्रधा- नानि, अन्तःस्थास्तु गुणीभूतानुत्तरा इच्छादिन- धाना इति, एवमनुत्तर एव एकः पारमार्थिको भोक्तति सिद्धम्, स हि स्वप्रकाशत्वात्स्वात्मनि प्र- मेयत्ववार्तामपिन सहते-इति तस्य कथं भोग्यत्वं भवेत्, इच्छादिकं पुनर्भाग्यमेवेत्यस्य भोग्य- त्वम् ॥ १८९-॥ अत आह अनुत्तरानन्दमयो देवो भोक्तैव कथ्यते ॥१९॥ इच्छादिकं भोग्यमेव तत एवास्य शक्तिता। आनन्दस्य भोग्यत्वेपि अनुत्तराव्यतिरेकान्द्रोक्त त्वमप्यस्ति, इत्यवद्योतयितुमिहानन्दग्रहणं, 'भो- ग्यमेव इत्येवकारेण भोक्तृत्वव्यवच्छेदः, यत्पुनरेप- णाद्यपेक्षया भोक्तृत्वमुक्तं तन्न पारमाधिकं- भोग्य स्यैव सतः तथात्वेन कल्पनात्, 'तत' इति-भोग्य- खात्, भोग्यत्वमेव हि शक्तित्वं, यदभिप्रायेणेव .

·श्रीतन्त्रालोकः 'शक्तयोऽस्य जगत्कृत्स्नं शक्तिमांस्तु महेश्वरः। इत्युक्तम् ॥ १९०॥ नन्वेवं पुनरपि भोक्ता भोग्यं चेति द्वयमेवाप- तितम् ? इत्याशङ्कयाह भोग्यं भोक्तार लीनं चेद् भोक्ता तद्वस्तुतः स्फुटः ॥१९१॥ अतः षण्णां त्रिकं सारं चिदिप्युन्मेषणात्मकम् । इह भोग्यं तावद्भोक्तारमन्तरेण स्वात्मनि सत्ता- मेव लब्धं नोत्सहते, इति भोग्यत्वमपि तस्य कथं स्यात्, भोक्तरि चेद्विश्रान्तं तद्भोक्तवावशिष्यते, न तदतिरिक्तं भोग्यं नाम किंचित् इति भोक्तव साक्षा- द्विजम्भते, न काचिदद्वयशदहानिः,एवं भोग्यात्म-' दीर्घत्रयं भोकात्मनि ह्रस्वत्रये प्रत्येकं विश्रान्तम्- इति हस्वत्रयमेव प्रधानभूतमिति तात्पर्यम, तदाद 'अत' इत्यादि, चिदनुत्तरम् , इपिरिच्छा ॥१९११ नन्वेवमाप भोक्तरानेचयादद्वयवादहानिरिति तदवस्थ एव स दोपः ? इत्याशङ्कयाह ·लो० १९१तृतीयमादिकम् । तदेव त्रितयं प्राहु- भैरवस्य परं महः ॥१९२॥ तत्रिकं परमेशस्य पूर्णा शक्तिः प्रगीयते। तदेव-समनन्तरोक्तमनुत्तरेच्छोन्मेपात्मकं, 'त्रितयं', भैरवस्य-अनन्यापेक्षत्वात्पूर्णस्य त- वस्थ, परं-विश्वापूरकं शाक्तं तेजः प्राहुः, यतः 'बहुशक्तित्वमप्यस्य तच्छकत्यैवावियुक्तता ।' इत्याद्युक्तयुक्त्या तदेव त्रिकं पूर्ण संघहितं सत् पर- मेश्वरस्य स्वातन्त्र्यलक्षणा शक्तिः सर्वत्रैवेप्यते, .यतोऽय वाच्यवाचकात्मनो विश्वस्य प्रसरः, एत- देव हि त्रिकं सर्वाक्षेपेण वर्तते इत्यभिप्रायः॥१९२॥ तदाह तेनाक्षिप्तं यतो विश्व- मतोऽस्मिन्समुपासिते ॥१९३॥ विश्वशक्ताववच्छेद- वन्ध्ये जातमुपासनम्।

·१८८
श्रीतन्त्रालोकः
चतस्तेन त्रिकेण सर्वमिदमाक्षिप्तम् अतोऽस्मि-
नेव स्वातन्व्यशक्तिमात्रपरमा) निके समावेश-
शालिनः
शवी मुसमिहोच्यते ।
इत्याद्युक्त्या तद्दारणेव अनवच्छिन्नस्वभाववा-
त्पूर्ण शक्तिमपपि अयत्नेनैव समावेशो जायते
इति वाक्यार्थः ॥ १९३ ॥
सर्व चैतदाक्षेप्यमेतत्स्फारसारमपरिच्छेद्यं चेत्याह
इत्येप महिमतावा-
निति तावन्न शक्यते ॥१९॥
अपरिच्छिन्नशक्तः कः
कुर्याच्छक्तिपरिच्छिदाम् ।
न शक्यते इति- अर्थात्परिच्छेत्तुम् ॥१९॥
अत एव च स एव भगवाननुत्तरः स्वस्वात-
न्याद्विश्वरूपतामाप्तः, इत्याह
तस्मादनुत्तरो देवः
स्वाच्छन्द्यानुत्तरत्वतः॥१९॥

·शो० १९७] तृतीयमाह्निकम् । विसर्गशक्तियुक्तत्वा- संपन्नो विश्वरूपकः । विसर्गशक्तियोगे स्वाच्छन्द्यमनुत्तरत्वं च हेतुः, स्वतन्त्रस्येव हि पथविधफत्यकारिवाद्विसर्ग सा- मर्थ्यम, अनुनरस्यैव च शक्तिः विसर्गशब्दव्यप- देश्येति, यदुक्तं प्राक् 'अनुत्तरं परं धाम तदेवाकुलमुच्यते । विसर्गस्तस्य नाथस्य कौलिको शक्तिरुच्यते ॥' इति ॥ १९५॥ नन्वेवं विश्वरूपतायामम्यानैक्यं स्यात्, इत्य- द्वयहानिः ? इत्याशङ्कयाह एवं पञ्चाशदामर्श- पूर्णशक्तिर्महेश्वरः ॥१९६॥ विमर्शात्मैक एवान्याः शक्तयोऽत्रैव निष्ठिताः। पञ्चाशदामर्शा-आदि-क्षान्ताः, एक इति श. क्तिशक्तिमतोरभेदात्, ननु समनन्तरमेव शक्तीना. मपरिच्छिन्नत्वमुक्तं तत्कथं तासां पश्चाशदिति ·श्रीतन्त्रालोकः नियतावच्छेदः संगच्छते? इत्याशङ्कयोक्तम् 'अ- न्याः शक्तयोऽत्रैव निष्टिता इति, अन्या इति-त- संयोगवियोगसमुत्थाः 'घटः पट' इत्येवमादयः, अत्रैव निष्टिताः -पञ्चाशतोऽतिरिक्तस्य परामर्श- स्थानुपपत्तेः॥ १९६ ॥ अत एव चार्धमात्रागणनाक्रमेण एकाशी- तिपदापि देवी वर्णपञ्चाशत्येवान्तर्भावयिप्यते, इत्याह एकाशीतिपदा देवी ह्यत्रान्तर्भावयिष्यते ॥१९७ ॥ अत्रान्तर्भावयिष्यते इति - एतन्निष्टतयेव पर्य- वसाययिप्यते, यद्वक्ष्यति 'कालोऽर्धमात्राः कादीनां त्रयस्त्रिंशत उच्यते । मात्रा हवाः पञ्च दीर्घाष्टकं द्विस्तिः प्लुतं तु ल । एकाशीतिमिमामर्धमात्राणामाह नो गुरुः । यदशाद्भगवानेकाशीतिकं मन्त्रमभ्ययात् ॥ एकाशीतिपदा देवी शक्तिः प्रोक्ता शिवात्मिका ।' इति ॥ १९७ ॥ नन्वेवं परामर्शान्तराणामत्रेव निष्टितत्वात्पश्चा- शदेव परामर्शा मुन्या, इति पुनरपि नियतावच्छेद ·सो. २००] तृतीयमाह्निकम् । एकापतेत् ? इत्याशय अवच्छेदाधानासामर्थ्य यो- तयितुमवास्तवत्वप्रकटीकाराय आमर्शविशेषाणां तत्तदुपाधियोगोत्थापितत्वं दर्शयति एकामर्शस्वभावत्वे शब्दराशिः स भैरवः । आमृश्यच्छायया योगा- सैव शक्तिश्च मातृका।।१९८॥ सा शब्दराशिसंघट्टाद- भिन्नयोनिस्तु मालिनी। प्राग्वन्नवतयामा- त्पृथग्वर्गस्वरूपिणी ॥ १९९॥ एकैकामर्शरूढी तु सैव पञ्चाशदात्मिका। एक-आमृश्यशून्यत्वान्निःसहायः,आमर्शनमा- मर्शः परामर्शकः प्रमाता, तत्स्वभावत्वे पञ्चाशतोऽ- पि वर्णानां संकलनया 'शब्दराशिरिति, भैरव' इति व्यपदेशः, आमृश्येनापि योगात् 'शक्तिरिति मातृकति च,सैव मातृका शब्दराशिसंघहाच्छक्ति- ·१९२ श्रीतन्त्रालोक शक्तिमटैक्यात्म्यलक्षणात् लवणारनालवरपरस्प- रमेलनात्, भिन्ना वीजभेदिता योनयो व्यञ्जनानि यस्याः सा तथाविधा सती, 'म' इति-वाच्यस्य प्रतियोग्यभावस्यालिनी विमर्शिका, मलते-विश्वं स्वरूपे धत्ते, मालयति-अन्तःकरोति कृत्स्नमिति च मालिनीति व्यपदिश्यते, भिन्नयोनित्वादेव च अस्या वीजयोनीनां विसंस्थलन्यात् नादि-फान्त- त्वम्, प्राग्वदिति- पोडशकपश्चपञ्चकचतुष्कद्वये- करूपतया यथापूर्वम् , उक्तमित्यर्थः, तदुक्तम् नवधा वर्गभेदतः। पृथग्वर्गविभेदेन शताकिरणोज्ज्वला ॥' इति ॥ १९९॥ तदेवमत्र वर्णपञ्चाशतः प्रत्येकं भेदेन स्वरूप- मभिधाय अभेदेनापि अभिदधदेव तदनुषक्तमनु- जोद्देशोद्दिष्टं मन्त्राद्यभिन्नरूपत्वमपि आसूत्रयति इत्थं नादानुवधेन परामर्शस्वभावकः॥२०॥ शिवो मातापितृत्वेन कर्ता विश्चन्न संस्थितः । . .......

·, श्लो. २०२] नृतीयमाहिकम् । इत्थम्-उक्केन वक्ष्यमाणेन च प्रकारेण,नादेन हकारात्मना शक्त्या,योऽसावनुवेधः-तादात्म्याप- त्तिः, तेन अनुत्तरः परमेश्वरः शिव एव 'भकारश्च हफारश्च दावेतावेकतः स्थिती। विभक्तिर्नानयोरस्ति मारुताम्बरयोरिख ।' इत्याधुक्त्या परमन्त्रवीर्यस्वभाव-अकारहकारा- स्मपरामर्शरूपो भवेत्, यतः स एव कर्ता परप्र- मानेकरूपो वर्णपञ्चाशदात्मनि विश्वत्र, मातापि- तृत्वेन संस्थितः-अनुत्तरविसर्गरूपतया प्रस्फुरित इत्यर्थः ॥ २० ॥ नन्वेवमपि भेदेनेव वर्णपञ्चाशतो रूपमुक्तं स्यात् नाभेदेन ? इत्याशङ्कयाह विसर्ग एव शाक्तोऽयं शिवबिन्दुतया पुनः ॥२०॥ गर्भीकृतानन्तविश्वः श्रयतेऽनुत्तरात्मताम्। इह खलु अनुत्तरस्य परमेश्वरस्य शाक्त एवायं विसर्गो-हकारपर्यन्तेन स्थूलेन रूपेण परिस्फु. रणं, पुनःप्रत्यावृत्त्य शिवबिन्दुतया निर्विभागारम- ·१९४ श्रीतन्त्रालोकः परप्रकाशात्मप्रमात्रेकरूपतया क्रोडीकृतनिखिल- वाच्यवाचककलापः सन्, अनुत्तरात्मतां श्रयते- निर्विभागपरप्रकाशस्वभावविन्दुरूपतामाश्रयते येन 'अहम्' इति परामशों भवेत् - यदनुत्तर एव हकारात्मशक्तिरूपतामाभास्य स्वात्मन्येव अवि- भागप्रकाशरूप विश्राम्यतीति भावः । यद्वक्ष्यति 'संवित्ती भाति पद्धिश्च तत्रापि सट संविदा । तदेतत्वितयं द्वन्दयोगात्संघाततां गतम् ॥ एकमेव परं रूपं भैरवस्याहमात्मकम् ।' (३।२०७) इति ॥ २०१॥ ननु अविभागपरप्रकाशविधान्तावपि अहंपरा- मर्शस्य भेदमयत्वमेवास्ति ? इत्याह अपरिच्छिन्नविश्वान्तः- सारे स्वात्मनि यः प्रभोः ॥२०२॥ परामर्शः स एवोक्तो द्वयसंपत्तिलक्षणः। प्रभोः-अनुत्तरस्य परमेश्वरस्य अनन्तजगन्म- ध्यसातिशय स्वात्मनि यः अहम्' इति परामर्शः,स एवं प्रतियोगिभूतस्यापोह्मस्य इदन्तापरामर्शस्थापि

·० २०४ तृतीयमाहिकम् ।
संभवात् 'द्वयसंपत्तिलक्षण उक्तो' भेदनिवन्धन-
खेन प्रतिभासते इत्यर्थः ।। २०२ ॥
ननु इह शरीरादावहंप्रत्यवमर्शः सप्रतियो-
गित्वाद्भवतु नाम भेदनिवन्धनं, परप्रमात्रात्मनि
प्रकाशे प्रवर्तमानः अतिरेकानतिरकविकल्पोपहत-
स्वात् प्रतियोगिनो अप्रतियोगी] न तथा ? इत्याह
अनुत्तरविसर्गात्म-
शिवशक्त्यहयात्मनि ॥२०॥
परामर्श निर्भरत्वा-
दहमित्युच्यते विभोः।
अनुत्तरविसर्गात्मिके ये शिवशक्ती, तयोरद्वयं
सामरस्य,यत्र 'शिव इति, शक्तिरित्यपि पृथक परा-
मों नास्ति तथारवे हि प्रतियोगिनः संभावनामा-
त्रमपि भवेदिति भावः। एवंविधे परप्रकाशस्वभावे
विभोः अनुत्तरस्यात्मनि निर्भरत्वात्परस्य कस्यचि-
दपेक्षणीयस्याविद्यमानत्वेन पूर्णत्वात्
'प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहंभावो हि कीर्तितः। (अ.प्र.२२लो.)
इत्यादिदृशा अहमिति स्वात्ममात्रस्फुरत्तारूपः प-
रामर्श उच्यते- सर्वशास्त्रेषु अविगानेन अभिधी-
यते इत्यर्थः ॥ २०३ ॥

·श्रीतम्बालोकः ननु भवतु नाम स्वात्ममात्रस्फुरत्तारूपोऽहंप- रामर्शः, किमनेन नः प्रयोजनं, वर्णपञ्चाशतः युन- रभेदेन स्वरूपमनेनोक्तं न भवेत् ? इत्याशङ्कयाह अनुत्तराद्या प्रसूति- हन्तिा शक्तिस्वरूपिणी ॥ २०४॥ प्रत्याहृताशेषविश्वा- नुत्तरे सा निलीयते। अनुत्तरात् आदिवर्णादानन्दादिपरामर्शान्तरा- विर्भावकारित्वाच्छक्तिस्वरूपिणी, या हान्ता प्रसृ- तिहकारपर्यन्तेन स्थूलेन रूपेण स्फुरत्ता,सैव पुनः 'आदिरन्त्येन सहेता'(पा० २।२१७२)इति नीत्या अकारहकारात्मना रूपेण,प्रत्याहृतं गीकृतमशे- पमानन्दायमृतवीजपर्यन्तं विश्वं यया तथाभूता सती, अनुत्तरे निर्विभागप्रकाशात्मनि परस्मिन्पे, निलीयते विश्राम्यति, येनापरामशों जायते, बेन अभेदेनैव प्रत्याहारनीत्या सपामपि वर्णानां परामर्शः स्यात् ॥ २० ॥ ननु यदि पाणिनीयप्रक्रियया प्रत्याहारक्रमेणैव युगपत्सर्वेषां वर्णानां परामशों विवक्षितः, तकार-

·शो० २०६]
तृतीयमाहिकम् । १९७
हकारात्मनेव परामर्शविशेषेण भवेत्; यत्तु पुनरपि
'अनुचरे एव विश्रान्तिः' इत्युक्तं तत्किमर्थम् ?
इत्याशङ्कयाह
तदिदं विश्वमन्तःस्थं
शक्तौ सानुत्तरे परे ॥२०५॥
तत्तस्यामिति यत्सत्यं
विभुना संपुटीकृतिः।
यद्यपि अकारहकारात्मनैव रूपेण प्रत्याहा-
रनीत्या समस्तवर्णपरामर्शः सिद्धयेत्, तथापि
हकलात्मनो विश्वरूपायाः शक्तेरनुत्तरकर्तृक संपु-
टीकारं प्रदर्शयितुमेवमुक्तम् । तथाहि
'शक्तयोऽस्य जगत्कृत्तं .......।
इत्यादिनीत्या विश्वं तावच्छपत्येकात्मकं, शकि-
रपि 'शक्तिमतः खलु शक्तिरनन्या' इत्यादिनीत्या
अनुत्तर एव विश्रान्ता, अत एव च परस्परावियो-
गात् शक्तिशक्तिमतोः, तत् शक्तिमद्रूपमप्यनुत्तर,
तस्यां शक्तावेवान्तःस्थम,-इत्यनुत्तरादेव शक्त-
रुदयस्तत्रैव च विनान्तिः इत्यनुत्तरेणैव विभुना
नूनं शक्तरायन्तयोगात्संपुटीकृतिः ॥ २०५ ॥

·१९८ श्रीतन्त्रालोकः अत एव चागमोऽप्येवमित्याह तेन श्रीत्रीशिकाशास्त्रे शक्तेः संपुटिताकृतिः॥२०६॥ त्रयाणां परादिशक्तिप्रतिपादकानां शास्त्राणा- मांशति त्रीशिका श्रीपरात्रिंशका । यदुक्तं तत्र, 'तब सृष्टि यजेद्वीरः पुनरेवासनं ततः । संपुटीकृत्य सृष्टि तु पश्चाद्यजनमारभेत्॥ (परात्री० २९लो.) इति ॥२०६॥ तदेवोपसंहरति संवित्तौ भाति यद्विश्व तत्रापि खलु संविदा। तदेतत्रितयं इन्ह- योगासंघाततां गतम् ॥२०७॥ एकमेव परं रूपं भैरवस्याहमात्मकम् । यदिदं हकलात्म शक्तिरूपं विश्व संवित्तावनु- त्तरात्मनि पररिमपे भाति तत एवोदितमित्यर्थः तत्रापि एवंरूपतायामपि, संविदैव खलु भाति तत्रानुत्तरात्मन्येव रूपेतद्विश्रान्तमित्यर्थः। यदुक्तम् ·लो० २०९] नृतीगमाह्निकम् । १९९ यत्रोदितमिदं चित्रं विश्व यत्रास्तमेति च ।' इति । तदेतत् संवित्तिर्विश्वं संविदेति त्रितयं, द्वन्द्वयोगात्परस्परसंघद्यासंघाततां गतं मेलनां प्राप्तं सत्, अहमिति प्रतियोगिभूतपरामर्शान्तरा. भावादेकमेव प्रमातृप्रमेयादिप्रकाशविश्रान्तिधाम- तया, परम् उत्कृष्टं, भैरवस्य सर्वभावनिर्भरत्वा - दनन्यापेक्षिणः पूर्णवृत्तेः प्रकाशैकवपुपः स्वात्मनो रूपं परविमर्शात्मा स्वभाव इत्यर्थः ॥ २०७॥ ननु 'परस्याकुलस्य धाम्नः कौलिकी शक्तिर्वि- सर्ग' इति प्रागुक्तं, सा च न शक्तिमतोऽतिरिक्तेति तस्यास्तदतिरेकेण परिस्फुरणमेव न युज्यते, इति का वार्ता पुनरपि तत्र विश्रान्तौ ? इत्याशङ्कयाह विसर्गशक्तिर्या शंभोः सेत्यं सर्वत्र वर्तते ॥२०८॥ तत एव समस्तोऽय- मानन्दरसविभ्रमः। या खलु निःश्रेयसात्मपरश्रेयाकारणस्य अकु- लस्य धाम्नो विसर्गशक्तिरुक्ता, सैवेत्थं वक्ष्यमाणेन अकरेगा, सर्वत्र वर्तते भेदभेदाभेदाभेदात्मता ·२०० श्रीतन्त्रालोकः प्रस्फुरतीत्यर्थः । यद्वशादेव वाच्यवाचकात्मा वाह्योऽयमानन्दमयः समुज्जृम्मते स्फारः॥२०८॥ ननु वाह्यस्य सुखदुःखादिरूपत्वादानन्दमयत्व- मेव कथमुक्तम् ? इत्याशङ्का गर्भीकृत्य तदेवो- पपादयति तथाहि मधुरे गीते स्पर्शे वा चन्दनादिके॥२०९॥ माध्यस्थ्यविगमे यासो हृदये स्पन्दमानता। आनन्दशक्तिः सैवोक्ता यतः सहृदयो जनः॥२१०॥ इह खलु यस्य कस्यचन प्रमातुः, गीतादो विपये यदा माध्यस्थ्यविगमः ताटस्थ्यपरिहारेण तदेकतानता, तदा येयं हृदये विश्वप्रतिष्ठास्थाने वोधे, स्पन्दमानता तन्मयतया परिस्फुरदूपता, सेवेवमानन्दशक्तिरुक्ता सर्वशास्त्रेषु अभिहि- तेत्यर्थः । यदुक्तम् 'गीतादिविषयास्वादासमल्यैिकतात्मनः । योगिनस्तन्मयत्वेन मनोरुडेस्तदात्मता ॥ (वि.भ.७३सो.)

·लो० २.] तृतीयमाहिकम् । २०१ इति । भोगस्य सुखदुःखाद्याभाससाधारण्यम- नक्षुवाना 'सा स्फुरत्ता महासत्ता देशकालाविशेषिणी। सैपा सारतपा प्रोक्ता हृदयं परमेष्ठिनः ॥ (ई.प्र.१।५।१८) इत्यादिनिरूपितस्वरूपा परिस्फुरदूपतेव 'स्वा- तन्यमिति विमर्श इति आनन्द इति च' सर्वत्रैव उद्घोप्यते, यन्माहात्म्यादेव च जडोऽपि निखि- लोऽयं जनः सचेतन इत्युच्यते, अत एव लोकेऽ- प्यानन्दातिशयकार्येव जनः सहृदय इति प्रसिद्धिः। यद्यपि सर्व एवायं विश्वप्रपञ्च आनन्दशक्तिस्फारः तथापि स्फुटोपलम्भादन तस्या एवमुक्तम्।।२१०॥ तदेवं विसर्गशतरेवायं महिमा-यदियान्भेद- भेदाभेदाभेदात्मा विश्वस्फारः, यदुपाधिवशादेव 'विसर्गशक्तेरपि त्रैविध्य, तदाह पूर्वं विसृज्यसकलं कर्तव्यं शुन्यतानले। चित्तविश्रान्तिसंज्ञोऽय- माणवस्तदनन्तरम् ।। २११ ॥ दृष्टश्रुतादितद्वस्तु- प्रोन्मुखत्वं स्वसंविदि। , ·श्रीतन्त्रालोकः चित्तसंबोधनामोक्तः शाक्तोल्लासभरात्मकः ॥ २१२॥ तत्रोन्मुखत्वतद्वस्तु- संघट्टावस्तुनो हृदि। रूढेः पूर्णतयावेशा- न्मितचित्तलयाच्छिवे ॥२१३॥ प्राग्वद्भविष्यदोन्मुख्य- संभाव्यमिततालयात् । चित्तप्रलयनामासौ विसर्गः शाम्भवः परः ।। २१४॥ शून्यता भावप्रक्षयात्मकं निष्कलं रूपं, तस्या अनले तद्विलापकत्वात्तद्विरुद्ध निखिले भावमये सकले रुपे,पूर्वम् अनिदंप्रथमतया प्रवृत्त, वि. सृज्यं न तु स्थाप्यं सहायं वा, सकलं प्रमातृप्रमे- यात्म विश्वं यत्र, एवंविधं यत्कर्तव्यं तेन तेन रूपेण परिस्फुरणं, तदेव नाम चित्तं 'वितिरेव वेतनपदादवरूढा चेत्यसंकोचिनी वित्तम' (म० ० ५ म०) ·शो० २१४] तृतीयमादिकम् । २०३ इत्यादिनीत्या चितिचेत्ययोः संघहरूष संकुचित ज्ञानं, तस्य विश्रान्तिः भेदोन्मुख्य परा काष्टा, तदभिधानोऽयं भेदप्राधान्यादाणयो नरसंवन्धी हकारात्मास्थूलो विसर्गः। एतदनन्तरमपि दृष्टश्नुते आदौ यत्र, आदिग्रहणात् स्पृष्टमाताद्यपि, एवविध यत्तचराचरात्मना प्रसिद्धं जगल्लक्षणं वस्तु, तस्य य- दात्मसंविदि प्रकणोन्मुखत्वं प्राह्मयाहकभेदात्म सकलरूपापहस्तनेन निष्कलरूपतोद्रेचनेन स्वा- स्मसंविदेकीभावेनावभासनं, तदेव नाम चित्तस्य संकुचितात्मनो ज्ञानस्य,स्वात्मसंविद्विश्रान्तेःसंबो- धः सम्यग्बोधः, तन्नामाय सूक्ष्मो विसर्जनीयात्मा भेदाभेदप्रधानः शाक्तो विसर्ग उक्तः। तथा तत्र आत्मसंविदि उन्मुखत्वेन तस्य जगल्लक्षणस्य वस्तु- 'नोऽर्थात्तयैव संघद्यात्परस्परौन्मुख्यात्तस्यैव च वस्तु- नो हदि तत्रैव संविल्लक्षणे पारमार्थिक रूपे, प्ररो- हात्,शिवे चिदात्मनि बोधे, पूर्णतया कर्तृत्वायुत्तेज- नेन, मितस्य शून्यादेः संकुचितस्य परिमितस्य प्रमातर्गुणीभावात्, य आवेशस्ततः प्राग्वदाणव- वद्भविष्यदपि यदोन्मुख्यं वहीरूपतया परिस्फरणं, तेन संभाग्यमाना येयं मितता संकुचितज्ञानरू- ·श्रीतन्त्रालोकः चित्तसंवोधनामोक्तः शाक्तोल्लासभरात्मकः ॥ २१२॥ तत्रोन्मुखत्वतहस्तु- संघट्टावस्तुनो हृदि। रूढः पूर्णतयावेशा- न्मितचित्तलयाच्छिवे ।। २१३॥ प्राग्वद्भविष्यदौन्मुख्य- संभाव्यमिततालयात् । चित्तप्रलयनामासौ विसर्गःशाम्भवः परः ॥ २१४॥ शून्यता भावप्रक्षयात्मकं निष्कलं रूपं, तस्या अनले तद्विलापकत्वात्तद्विरुद्धे निखिले भावमये सकले रूपे,पूर्वम् अनिदंप्रथमतया प्रवन, वि. सृज्यं न तु स्थाप्यं संहार्यवा, सकलं प्रमातृप्रमे- यात्म विश्वं यत्र, एवंविधं यत्कर्तव्यं तेन तेन रूपेण परिस्फुरणं, तदेव नाम चित्तं 'चितिरेव चेतनपदादवरूडा चेत्यसंकोचिनी वितम्' (प्र० ३०५ म.)

·मो० २१४] तृतीयमाहिकम् । २०३ इत्यादिनीत्या चितिचेत्ययोः संघहरूपं संकुचित ज्ञानं, तस्य विश्रान्तिः भेदोन्मुख्ये परा काष्ठा, तदभिधानोऽयं भेदप्राधान्यादाणवो नरसंवन्धी हकारात्मास्थूलो विसर्गः एतदनन्तरमपि दृष्टश्रुते आदौ यत्र, आदिग्रहणात् स्पृष्टयातायपि, एवंविध यत्तचराचरात्मना प्रसिद्धं जगल्लक्षणं वस्तु, तस्य य- दात्मसंविदि प्रकणोन्मुखत्वं ग्राह्ययाहकभेदात्म सकलरूपापहस्तनेन निकलरूपतोद्रेचनेन स्वा- स्मसंविदेकीभावेनावभासनं, तदेव नाम चित्तस्य संकुचितात्मनो ज्ञानस्य,स्वात्मसंविद्विश्रान्तेःसंबो- धः सम्यग्बोधः, तन्नामाय सूक्ष्मो विसर्जनीयात्मा भेदाभेदप्रधानः शाक्तो विसर्ग उक्तः। तथा तत्र आत्मसंविदि,उन्मुखत्वेन तस्य जगल्लक्षणस्य वस्तु- 'नोऽर्थात्तयैव संघद्यात्परस्परोन्मुख्यात्तस्यैव च वस्तु- नो हृदि तत्रैव संविलक्षणे पारमार्थिक रूपे, प्ररो- हात् शिवे चिदात्मनि वोधे, पूर्णतया कर्तृत्वाघुत्तेज- नेन, मितस्य शून्यादेः संकुचितस्य परिमितस्य प्रमातुर्गुणीभावात्, य आवेशस्ततः प्राग्वदाणव- वद्भविष्यदपि यदोन्मुख्यं बहीरूपतया परिस्फरणं, तेन संभाव्यमाना येय मितता संकुचितज्ञानरू- -

·२०४
श्रीतन्वालोकः
पता तस्या लयः संभाव्यमानस्यापि संकोचस्या-
भावः, ततश्चित्तस्य प्रकण लयः संकुचितता-
पासनेन पूर्णतावलम्बनेन च स्वात्मसंबिन्मात्रतया
परिस्फरणे, तन्नामायमभेदप्रधान आनन्दात्मा परः
शैवो विसर्गः।तदेवं पारमेश्वरी विसर्गशक्तिरेव तथा
तथा परिस्फरति,-इति नरशक्तिशिवात्मना अस्या-
स्त्रेविध्यमुक्तं, तेन युक्तमुक्तं -यद्विसर्गशक्तिः
सर्वन वर्तत इति ॥ २१४ ॥
अत एव भगवताप्येवमुक्तमित्याह
तत्त्वरक्षाविधाने तो
विसर्गत्रैधमुच्यते।
अत इति यथोक्तन्यायात्॥
तदेव शब्दद्वारेण अर्थद्वारेण च पठति
हृत्पद्मकोशमध्यस्थ-
स्तयोः संघट्ट इप्यते ॥२१५॥
विसर्गोऽन्तः स च प्रोक्त-
श्चित्तविश्रान्तिलक्षणः।
द्वितीयः स विसर्गस्तु
चित्तसंबोधलक्षणः॥२१६॥

·लो० २१९] तृतीयमासिकन् एकीभूतं विभात्यत्र जगदेतच्चराचरम्। ग्राह्यग्राहकभेदो वै किंचिदत्रेष्यते यदा ॥२१७॥ तदासौ सकलः प्रोक्तो निष्कलः शिवयोगतः। ग्राह्यग्राहकविच्छित्ति- संपूर्णग्रहणात्मकः ॥ २१८॥ तृतीयः स विसर्गस्तु चित्तप्रलयलक्षणः। एकीभावात्मकः सूक्ष्मो विज्ञानात्मात्मनिर्वृतः ॥२१९॥ हृत् वोधभूः, तदेव वहिर्विकस्वरत्वात्पद्म, तस्य कोशमध्यं परा काष्ठा, तत्रस्थो योऽयं चितिचे- त्ययोः संकचितज्ञानात्मा संघट्टः, स एव चित्तवि- शान्तिनामा विसर्गयोः शैवशाक्तयोरन्तः तृतीयः प्रथमो वा आणयो विसर्गः,प्रकण भेदप्रधानत- योक्तः। द्वितीयः शाक्तः पुनः स विसर्गश्चित्तसंबो- - ·" २०६ श्रीतन्त्रालोकः धनामा, यतोऽन चराचरं ग्राह्यग्राहकरूपमेतद्विचि- त्रावभासं जगदेकीभूतं विभाति स्वात्मसंविन्मा- त्ररूपतया परिस्फुरति, यतोऽसौ शाक्तो विसर्गों ग्राह्यग्राहकभेदावभासे सकलो विश्वमयः प्रोक्तः, परनिःश्रेयसात्मश्रेयस्करस्वात्मसंविदेकीभावे पुन- निष्कलो विश्वोत्तीणों, येनायं भेदाभेदप्रधानः। तृतीयः शैवः पुनः स विसर्गः चित्तप्रलयनामा, यतोऽयं ग्राह्यग्राहकयोः संविन्मात्ररूढया येयं विच्छित्तिः त्रोटः, तया सम्यक् शून्यादिनियताव- च्छेदाभावात्पूर्ण यग्रहणं, तदात्मकः परप्रकाश- रूप इत्यर्थः, अत एकीभावात्मकः स्वात्मसंवि- न्मात्रावेशरूपः, अत एव सूक्ष्मः-प्रमानेकरूपत्वा- त्परासंवेद्यः, अत एव संभाव्यमानस्यापि संकुचि- तज्ञानरूपस्याभावाद्विज्ञानारमा पूर्णज्ञानस्वभावः, अत एव परस्य कस्यचिदपि आकाङ्क्षणीयस्याभा- वादात्मनिर्वृतः स्वात्ममात्र विश्रान्तः, अत एव चायमभेदप्रधानः । तदेवं पारमेश्वरी कौलिक्या- दिशब्दव्यपदेश्या विसर्गशक्तिरेव तत्तदामर्शात्म- ना स्फुरतीति तारपर्यार्थः ॥ २१९ ॥ न चेतदस्माभिः स्वोपशमेवोक्तमित्याह - ·सो. २२१] तृतीयमाहिफम् । २०७ निरूपितोऽयमर्थः श्री- सिहयोगीश्वरीमते तदेवार्थद्वारेण पठति सात्र कुण्डलिनी वीज जीवभूता चिदात्मिका ॥२२०॥ तजं ध्रुवेच्छोन्मेपाख्यं त्रिक वर्णास्ततः पुनः। सा पारमेश्वरी संविन्मात्ररूपा विसर्गशक्तिरेव गीकृतनिखिलविश्वत्वात् कुण्डलिनीशब्दव्यप- देश्या अनच्ककलारूपा वाच्यवाचकात्मन्यत्र वि- श्वन अविद्यादेस्तत्कारणत्वे दूरापास्तत्वात्वीज- • भूता, तत्त्वेऽपि संविनिष्ठत्वात्सर्वव्यवस्थितीनां जीवभूता, नहि संविदमन्तरेण किंचिदपि स्फुरोदे- ति भावः । तदुक्तं तत्र 'या सा कुण्डलिनी सात्र जगधोनिः प्रकीर्तिता। तुटिरूपा तु सा ज्ञेया जीवभूता जगत्यपि ॥ वीजरूपा समाख्याता चिपापि प्रकीर्तिता ।। इति । मात्रेत्यपपाठः- नह्यनेन कश्चिदप्यागमि- कोऽर्थः संग्राह्यो वर्तते यदर्थोऽयमेतत्प्रयोगः, प्रत्यु- ·२०८ श्रीतन्त्रालोकः तासंगतार्थत्वमसाधुशब्दत्वं च प्रसज्यते,-इत्यलं बहुना । तदेवंभूतायाश्च तस्याः सकाशादनुत्तरे- च्छाज्ञानाख्यं परामर्शत्रयं जातं, ततश्च परामर्श- त्रयादुक्तवक्ष्यमाणनीत्या निखिलपरामर्शान्तरो- दयः । तदुक्तं तत्र 'शक्तित्रयसमुतिस्ततो वर्णसमुद्भवः । इति ॥ २२०॥ एतदेव विभजति आ इत्यवर्णादित्यादि- यावद्वैसर्गिकी कला ॥२२१॥ ककारादिसकारान्ता विसर्गात्पञ्चधा सच। वहिश्चान्तश्च हृदये नादेऽथ परमे पदे ॥ २२२॥ विन्दुरात्मनि मूर्धान्तं हृदयाह्यापको हि सः। एक 'इतिशब्दः' स्वरूपपरामर्शकः, अपरः प्रकारे, तेनानुचरादानन्दो यथा जातः एवमि- च्छातः ईशित्री उन्मेपादूनता यावत्ककारादिः - ·श्लो० २२२] नृतीपमाह्निकम् । सकारोऽन्ते यस्या एवंविधा हकारात्मा वैसर्गिकी कला जाता, निखिलमेव वर्णजातमुदितमित्यर्थः । तदुक्तं तत्र 'अकाराजात आकार इकारादी इति स्मृतः। ऊकारश्च उकारात्स्याकाराच्च नपुंसकम् ॥ एकार ऐस्वरश्चैव ओकार औकार एव च । अंकारश्च अनुस्वारः अ विसर्ग इति स्मृतः॥" इति । तथा 'ककारादिसकारान्ता द्वात्रिंशत्ता कलाः स्मृताः।' इति । मकारान्तेति वक्तव्ये ककारादीत्यत प्रभृति व्यानरूपत्वं कवर्गस्य च अकाराजन्म योतयितुमुक्तम् 'अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः' इ. त्यादिनीत्या कवर्गहकारविसर्जनीयानामकारादेवो- त्पत्तिः। वैसर्गिकी कला इति सामान्येनोक्तः परा- परो हि विसर्जनीयात्मा विसर्गः कटाक्षितः। एतच्च सर्व विसर्गादस्पन्नं विसर्ग एव तचदामात्मना प्रस्फुरित इत्यर्थः। स एव हि परप्रमानेकरूपोऽशे- पविश्वकोडीकारेण अनुत्तरहकारात्मना प्रस्फुरन्न- न्तवहीरूपतया नरशक्तिशिवात्मतामाभासयेत् । तदुक्तं तत्र ·श्रीतन्त्रालोकः . 'तदेवं विन्दुरुहियो व्याप्नुवन्स जगस्थितः । अष्टाविशत्कलाभेदाद्विन्दुमाला व्यवस्थिता ।। बिन्दुना ऋमिता सर्वे आदिमान्त्यएताः स्मृताः । इति । अत एवाह 'पञ्चधा स च' इति । चो हेतो यतः स विसर्ग एव विन्दुः विदिक्रियायां स्वतन्त्रः प्रमाता,वहीरूपतया हृदये नरतया-वहीरूपस्वेऽपि अन्तारूपतायामेच विश्रान्तः; नादे शक्तितया, अ. न्तारूपतया परमे पदे, द्वादशान्ते शिवतया प्रस्फ. रन्पश्चप्रकारः। अत एव शरीरेऽपि हृदयान्मूर्धान्तं हृत्कण्ठललाटशक्त्यन्तद्वादशान्तेषु अर्थादवस्थि- तः । एवं पञ्चधात्वेऽपि अस्य वस्तुतस्त्रैरूप्य एव पर्यवसानम्, इति न पूर्वापरव्याहतत्वं किंचि- दाशङ्कनीयम् । नन्वेक एवासो कथं हृदादो वर्तते इत्याह 'व्यापको हि स' इति। यदुक्तं तत्र वाद्यात्मा तु भवेडको घन्तरात्मा द्वितीयकः । तृतीयो हदयात्मा तु नादात्मा त चतुर्थः॥ एवमते महावीरे पञ्चमः परमात्मकः । विन्दुः पञ्चविधो देषि हत्कण्ठे नु ललाटके। नासान्ते च तथा चान्त विन्दुस्तेनैव व्यापकः ।' इति । तदेवमनुत्तरेव इयं पारमेश्वरी विसर्ग- शक्तिहकारपर्यन्तं स्थलं रूपमाभास्य पुनरपि ·लो० २२२] नृतीयमाहिकम् । स्वस्वरूपानच्यावादनुत्तरे स्वात्मन्येव विश्राम्यति, यदवद्योतनाय प्रत्याहृताशेपविश्वः प्रमात्रेकरूपः परमन्त्रवीर्यात्मा अयमहंपरामर्शः 'प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहंभायो हि कीर्तितः । (अजड प्र. सि० २२ लो.) इत्यादिसर्वशास्त्रेषु उद्बोप्यते, तदेव च परं तत्वं मातृकायाः, यदभिप्रायेणेव ""न विद्या मातृकापरा' (स्व.११५.१९७लो.) इत्याद्यास्नातम् । एवं परिज्ञानवतामेव च इयं योगिनांभुक्तिमुक्तिलक्षणां सिद्धिं यच्छेत् ,अन्यथा पुनः तत्तद्वाचकानवेधद्वारेण हर्षशोकादिरूपतामा- दधाना बन्धकारिण्येव पशूनाम्, इति भुक्तिमुक्ति- लक्षणफलायोगात निष्फलेव भवेदिति पिण्यार्थः । तदुक्तम् 'सेयं किपारिमका शक्तिः शिवस्य पशुवतिनी। बन्धयित्री स्वमार्गस्था ज्ञाता सिद्धयुपपादिका।।' (स्पन्द. १८) इति ॥ २२२०॥ न केवलमेवमस्या एव संभवेत्, यावन्मननत्रा- यानर्माण मन्त्राणामपीत्वाह ·श्रीतन्त्रालोकः आदिमान्त्यविहीनास्तु मन्त्राः स्युः शरदभ्रवत् ॥२२३॥ तु-शब्दश्चाथें,आदिमोऽनुत्तरः,अन्त्यो हकारः तेन मन्त्रा अपि अहंपरामर्शरूपाभ्यामादिमान्त्याभ्यां विहीनाः तद्रूपत्वेनापरिज्ञायमानाः, शरदभ्रयत् स्युः, अकिंचित्करा एवेत्यर्थः । तदुक्तं तत्र 'आदिमान्त्यविहीनास्तु मूलयोनिमजानतः । न ते सिद्धिकरा मन्या निष्फलाः शरद्भवत् ।। खपुष्पं निष्फलं यहच्छशकरय विपाणकम् । वन्ध्यायाः प्रसवो देवि कीवस्य द्रवमेव च ॥ अमिमुक्ता यदा विप्रास्तदा एते तु निष्फलाः । आदिमान्त्यविहीनानि मन्त्राणि च तथैव च ॥ निष्फलानि भवन्त्येवं पिवतो मृगतृष्णिकाम् । इति । अन्यथा पुनरहंपरामर्शात्मकपरमन्त्रवी- र्यात्मत्वेन परिज्ञायमानाः तत्तत्स्वकार्यकारिण एव भवेयुरिति तात्पर्यार्थः, यद्वक्ष्यति 'एतदृपएरामर्शमकृत्रिममनाविलम् । अहमित्याहुरेपैव प्रकाशस्य प्रकाशता ॥ एतदीयं हि सर्वेषां मन्त्राणां हृदयात्मकम् । विनानेन जडास्ते स्युर्जीवा इव विना इदा ।। अकृत्रिमैतद्वृदयारूढो यत्किचिदाचरेत् । प्राण्यादा विमृशेदापि स सोस्य जपोमतः(१।२९४) ।

·लो० २२५] तृतीयमाह्निकम् । २१३ इति ॥ २२३ ॥ अत एव च एतत्परिज्ञानमेव गुरोर्मुग्व्यं लक्षणम्, इत्याह गुरोलक्षणमेताव- दादिमान्त्यं च वेदयेत्। पूज्यः सोऽहमिव ज्ञानी भैरवो देवतात्मकः ॥ २२४॥ अत एव सज्ञानिवादियोगात् द्योतनस्वभावो, विश्वनिर्भरोऽहमिव सर्वेषां पूज्य इति भगवदुक्तिः। यदुक्तं तत्र 'आदि चैव तथा चान्यमाचार्यो यस्तु विन्दति । स भवेद्योगिसंघस्य पृज्यः पूज्यतरो भवे ॥ अच्छिद्र तस्य कर्वन्ति कुर्वन्ति च अनुग्रहम् । वर तस्य प्रयच्छन्ति पुनवपालयन्ति च ॥ पूज्यः सर्वत्र जायेत अह देवि यथा तव । स ज्ञानी वे वरारोहे स भवेत्साधकोत्तमः ।। सर्वपामुत्तमः प्रोक्तो दैवज्ञ. सर्वसिद्धिदः । स यतिः पण्डितश्चेव भैरवेशः प्रकीर्तितः। इति ॥ २२४॥ अत एव च एवंविधो गरुन केवलं स्वभावत ·श्रीतन्वालोकः एव परिस्फुरत्परशक्तिवीर्यात्मनो मन्त्रानेव वेत्ति यावत् यत्किंचन लौकिकमपि श्लोकादि, इत्याह श्लोकगाथादि यत्किंचि- दादिमान्त्ययुतं ततः। तस्माद्विदंस्तथा सर्व मन्त्रत्वेनैव पश्यति ॥२२५॥ स खलु गुरुः, तस्मात् निरतिशयज्ञानयोगात, सर्व यत्चिन वाह्यं श्लोकादि, तथा अहंपरामर्श- रूपत्वेन परामृशन्मन्त्रत्वेनैव 'मननं सर्ववेत्तृत्व बाण संसायनुग्रह ।' इत्येवं-कार्यकारितया साक्षात्करोति, यतस्तदपि आदिमान्त्ययुतमहंपरामर्शरूपमेवेत्यर्थः । नहि प्र. काशात्मपरप्रमातृरुपतामन्तरेण किचिदपि स्फुरे- दिति भावः । तदुक्तं तत्र 'श्लोकगाथा तथा वृत्त गीतकं वचन तथा । स्तुति दण्डक चेव आदिमान्त्ययुता यदा ।। तेऽपि मन्ना भवन्त्येव कि पुनस्तद्भहस्य तु ।' इति ॥ २२५॥ विसर्गशक्तिरेव च इयान्विश्वस्फारः, इति न ।

·श्लो० २२७) नृतीयमाहिकम् । केवलमस्मन्नयसहोदरेषु शास्त्रेषु भगवता उक्तं या- वदितो वाह्येप्यपि, इत्याह विसर्गशक्तिर्विश्वस्य कारणं च निरूपिता। ऐतरेयाख्यवेदान्ते परमेशेन विस्तरात् ॥ २२६ ॥ परमेशेनेति गृहीतैतरीयकमुनिभूमिकेन, विस्त- रादिति निखिलस्यास्य हि ग्रन्थस्य एतदेव प्राधा- न्यादभिधेयमिति भावः ॥ २२६ ॥ तदेव अर्थद्वारेण संवादयति यल्लोहितं तदग्निर्य- द्वीर्य सूर्येन्दुविग्रहम् । अ इति ब्रह्म परमं तत्संघट्टोदयात्मकम् ॥ २२७॥ लोहितं प्रकाशेकात्मकत्वात् दीप्तं यदनुत्तरं धाम तदेव प्रमानेकरूपत्वादमिः, यञ्चास्य वीर्य ज्ञानक्रियात्मा शाक्तः स्फारः तदेव प्रांगण मे. यादिरूपतया सूर्येन्दुविग्रहम् इत्येवंरूपयोस्तयो:- लोहितवीर्ययोः, यः संघटः ऐकात्म्यं, तस्य ·२१६ श्रीतन्वालोकः उदयः सततमेवानस्तमितत्वेन प्रस्फुरदृपत्वं, तत्स्वभावमिदम् अकारहकारात्मकशिवशक्तिसा- मरस्यरूपं परं ब्रह्मोच्यते, यतोऽयम् अहम् इति पर- प्रमात्रेकरूपः परः परामर्श उदियात् यन्माहात्म्या- निखिलोऽयं वाच्यवाचकात्मा सृष्टयवभासःस्यात्।। यद्वीतम् 'अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते। भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः।(गी.८अ,३ श्लो.) इति । एतदेव स्वरूप प्राग्वितत्योक्तं, न पुन- रिहायस्तम् । चर्याक्रमे च यल्लोहितं पकानरस- रूपमार्तवं तदग्निस्तत्परिपाकोऽन्नं, यद्वा सर्वस्य आर्तवस्य यच्च वीर्यम् आनन्दफलं पष्टग्रहपर्याय 'तयदेतज्ञतस्तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूयात्मन्येवाल्मानं विभर्ति (ऐ०० ४।२) इत्यादितत्रयोक्त्या तेजोमयत्वादाप्यायकत्वाच सूर्याचन्द्ररूपम् , अत एव धामत्रयात्मकत्वादेतदु- भयमपि कुण्डगोलकादिशब्दव्यपदेश्यं परं पावनं, येनास्य तवा शक्तिसंगमात् । (२९:२०) इत्यादिवक्ष्यमाणनीत्या परमोपादेयत्वमुक्तम्, तत्संघटादेव च नित्योदतं परं ब्रह्मापि नियते .......

·लो० २२८ ] + . नृतीयमाविकम् । देहादी गृहीताहंभावं भवेत्, येनायं स्त्रीपनपुंसक- रुपादिः सर्गः, यदुक्तं तत्र 'यदेतत्स्त्रियां लोहितं भवत्यमेतद्रूपं तस्मात्तस्मान बीभत्सेत, अयं यदेतत्पुरुपे रेतो भवत्यादित्यस्य तद्रूपं तस्मात्तस्मान्न बीभत्सेत ॥ (ऐ० उ०) इति, तथा आइति ब्रह्म, तत्रागतमहमिति । (ऐ०३०) इति ॥२२७॥ अतश्च अस्येव विश्व वैभवामित्याह तस्यापि च परं चीर्य पञ्चभूतकलात्मकम्। भोग्यत्वेनानरूपं च शब्दस्पर्शरसात्मकम् ॥२२८॥ यदेतत्पञ्चानां पृथिव्यादीनां भूतानामंशांश- रूपं शब्दादिविषयपञ्चक, तत् तथोक्तरूपस्य पग्न- ह्मणः परं वीर्यम् 'शक्तयोऽम्प जगकृतलं इत्याद्युक्त्या विश्ववेभवात्मना परां कोटिं प्रातः शाक्तः स्फार इत्यर्थः । ननु शब्दादि यद्य- तत्स्फार एव तदस्य भोक्रेकरूपत्वात् तदपि तथैव . " ·२१८ श्रीतन्त्रालोकः किं न स्यात् ? इत्याशङ्कयोक्तं 'भोग्यवेग' इति, न तु भोक्तृत्वेन, अन्नरूपमिति न पुनरन्नादरूपम् । चर्याक्रमे च - लोहितवीर्यसंघट्टादस्यैव पाञ्चभौ- तिकशरीरादिपारग्रहः इति । एतच्च तनैष 'यो ह वात्मानं पञ्चविधमुक्तं वेद यस्मा- दिदं सर्वत्तिष्ठति स संप्रतिवित्पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतीपि । (ऐ०३० ) इत्याद्युपक्रम्य 'तस्माचोऽन्न व अन्नादं च वेद अहमस्मिन्ननादौ जायते?) भवत्यस्य अन्नमापश्च पृथिवा चान्नम्। (ऐ० उ०) इत्यादि बहूक्तम् ॥ २२८॥ ननु 'शब्दादयोऽस्यैवस्फारः' इत्यत्र किं प्रमा- णम् ? इत्याशङ्कयाह शब्दोऽपि मधुरो यस्मा- हीर्योपचयकारकः। तद्धि वीर्य परं शुद्ध विसिसृक्षात्मकं मतम् ॥२२९॥ शब्द इति शब्दादयः पञ्चापि हृद्याः सन्तो. यस्मात्परब्रह्मात्मनो वीर्यस्य उपचयहेतवः, तदव- ·प्लो. २३०] तृतीयमाह्निकम् । २१९ हितचेतसां झगित्येव परसंविदुष्टासः स्यात् इत्यर्थः । यदुक्तम् 'गीतादिविपयास्वादासमसौख्यकत्तात्मनः । योगिनस्तन्मयत्वेन मनोस्टेस्तदात्मता ।।' (वि.भै.७३श्लो.) इति । अनेनयाभिप्रायेण श्रीप्रशस्तिभूतिपादैरपि 'ये ये भावा लादिन इह दृश्याः सुभगसुन्दराकृतयः । तेपामनुभवकाले स्वस्थितिपरिपोपणं सताम ॥' इत्याद्युक्तम् । एवं यदि एपा परब्रह्मरूपत्वं न स्यात् तत्तदवहितचेतसां कथं नाम तद्विकासो भवेदिति भावः । नन्वेवंविधं तत्परं ब्रह्म कि शान्तं किं वा चित्रम् ? इत्याशङ्कयाह - तद्धीत्यादि। हिशब्द आशङ्कानिवृत्त्यर्थः, विसिसृक्षात्मकमिति निर्मित्सात्मकत्वेन सदैव तत्तद्विश्ववैचित्र्योल्लास- स्वभावमेवेत्यर्थः । मतमिति सर्वेषां, न पुनरत्र क- श्चिदपि विमति कर्तुं शक्नुयादित्याशयः ॥ २२९ ।। एवमप्यस्य किं विश्वोत्तीर्ण रूपमत विश्वम- यम् इत्याशङ्कयाह तद्धलं च तदोजश्च ते प्राणाः सा च कान्तता। तदेव तत्पत्तया प्रस्फुरतीत्यर्थः । यदुक्तं तत्र ·२२० भीतन्नालोकः 'स एपोऽमुः स एव माणः स एप इतिश्च। (ऐ०३०) इति, तथा 'स एप मृत्युश्चैवामृतं च। (ऐ० ट०) इति, तथा 'एप ब्रह्मैप इन्द्र एप प्रजापतिः । (ऐ० उ०) इति । गीतं च 'तीर्य सर्ववीर्याणा तदै वलवतां बलम् । तदोजश्चौजसा सर्व शाश्वतं ह्यचल ध्रुवम् इति ॥ विश्वरूपतया चास्य स्फुरणे प्रक्रियावन्धं दर्शयति तस्माद्वीर्यात्प्रजास्ताश्च वीर्य कर्मसु कथ्यते ॥ २३०॥ यज्ञादिकेषु तवृष्टौ सौषधीप्वथ ताः पुनः। वीर्ये तच्च प्रजास्वेवं विसर्गे विश्वरूपता ॥ २३१ ।। प्रजा इति स्त्रीपुमादिरूपाः, ताश्च प्रजा यज्ञा- दिकेषु कर्मसु, वीर्य कारणं कथ्यते इति संवन्धः । एवमुत्तरत्रापि योव्यम्। तदिति यज्ञादिक कर्म,ओ- - ·सौ. २३२] . तृतीयमाह्निकम् । २२१ षधीप्वन्नादिरूपासु,वीर्य इति शुक्रशोणितात्मनि । एवं परब्रह्मण एवाजवजवीभावेन तत्तद्रूपतया-वि- श्वकारणत्वम् इति तस्यैव एतद्विश्व रूपमित्युक्तम्। 'एवं विसर्गेऽपि विश्वरूपतेति यदुक्तं तत्र 'अथातो रेतसः सृष्टिः, प्रजापतेरेव रेतो देवा,देवानां रेतो वर्ष, वर्षस्य रेत ओपथया, ओपधीनां रेतो अनमनस्य रेतो रेतः, रेतसो रेतः प्रजाः । (पे० उ०) इति । तथान्यत्रापि 'अप्रौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते पृथिवृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥(म.स्मृ.३९७६) इति । गीतं च 'अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादनसंभवः । यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः। (गी.अ.१४श्लो.) इति ॥ २३१॥ तदेवं विसर्गशक्तिरेव तत्तदामात्मना स्वा. मनि विश्वरूपतामाभासयन्ती आगमेषु तत्तच्छ- ब्दव्यपदेश्या भवतीत्याह शब्दराशिः स एवोक्तो मातृका साच कीर्तिता। क्षोभ्यक्षोभकतावेशा- न्मालिनीतांप्रचक्षते ॥२३२॥ .

·श्रीतन्त्रालोकः पदवाक्याद्यात्मना विभक्तानां स्थूलानां शब्दा- नामविभागस्वभावः कारणामा राशिः, मातृकेति पशुभिः, 'सर्वेपामेव मन्त्राणां विद्यानां च यशस्विनि । इयं योनिः समाख्याता सर्वमन्त्रेषु सर्वदा ॥' इत्यादिनिरूपितेन स्वेन रूपेण अज्ञाता माता इत्यर्थः । तदेवं स्वात्ममात्रावस्थानाक्षुब्धाया विसर्गशक्तरागमिको द्विधा व्यपदेशो दर्शितः; क्षुब्धायाः पुनर्व्यपदेशान्तरमस्ति इत्याह क्षोभ्ये- त्यादि । क्षोभ्या योनयः,क्षोभकाणि वीजानि तेषां भावः क्षुभिक्रियायां कर्तृकर्मरूपः संवन्धस्तन य आवेशः परस्परसंघहात्मा लोलीभावः,ततो भिन्ना वीजै दिता, योनयो व्यञ्जनानि यस्याः सा तथा. विधा सती, मालिनी-मलते विश्वं स्वरूपं धत्ते इति विश्वस्वरूपिणी इत्यर्थः ॥ २३२ ॥ ननु कथमेतावतैवास्या विश्वरूपत्वम् ? इत्याह वीजयोनिसमापत्ति- विसर्गोदयसुन्दरा।

·लो० २३४ ] तृतीयमाहिकम् । मालिनी हि परा शक्ति- निर्णीता विश्वरूपिणी ॥ २३३॥ अनुत्तरप्रकाशात्मपरशक्तिरूपा हि मालिनी तद्र श्मिभूतशिवशक्तिरूपयोजियोन्यो समापत्तिः परस्परसंघद्यात्म सामरस्य,तया योऽयं रिसर्गादयः तेन तेन रूपेण परिस्फुरणं, तेन सुन्दरा निर- तिशया, येन श्रीपूर्वशास्त्रानो विश्वरूपत्वमस्या निर्णीतम् ॥ २३२॥ ननु एकैवानुचरा परा संविदस्ति तदतिरि- क्तस्य अन्यस्य कस्यचित्संवेद्यमानतायोगात, तत् तदतिरेकेण शिवशक्तिरूपत्वमपि न युज्यते, का पुनर्वार्ता विश्वरूपताया ? इत्याशङ्कयाह एपा वस्तुत एकैव परा कालस्य कर्पिणी। शक्तिमज्दयोगेन यामलत्वं प्रपद्यते॥ २३४॥ एपा इत्यनुत्तरा संवित्, कलयति शिवादिक्षि- त्यन्तं जगत्सृजति इति कालः भैरवः, तस्य क- पिणी स्वात्मायत्ततयावभासयन्तीत्यर्थः । नहि

·२२४
श्रीतन्यालोकः
तदिच्छामन्तरेण किंचिदपि प्रस्फुरेदिति भावः ।
यदुक्तम्
'भैरवरूपी कालः सृजति जगत्कारणादिकीटान्तम् ।
इच्छावशेन यस्याः सा त्वं भुवनाम्बिके जयसि ॥'
इति, किं तु प्रकाशविमर्शलक्षणमौपाधिकं भेदमव-
भास्य यामलतामति, येन शक्तिरिति शक्तिमानिति
च व्यपदिश्यते, वस्तुतो हि न प्रकाशाद्विमर्शः स
वा तस्मादतिरिच्यते, इति बहुश उक्तम् ॥२३४॥
ननु यद्येवं तर्हि एतदेवास्तु, विश्वरूपतायाः
पुनः कोऽवकाशः ? इत्याशङ्कयाह
तस्य प्रत्यवमों यः
परिपूर्णोऽहमात्मकः ।
स स्वात्मनि स्वतन्त्रत्वा-
द्विभागमवभासयेत् ॥२३५॥
तस्येति यामलस्य, अहमात्मक इति
असांकेतिकपरपरामर्शरुप इत्यर्थः । परिपूर्ण इति
पारिमित्ये ह्यस्य विकल्परूपत्वं स्यादिति भावः ।
विभागमिति विश्वरूपतामित्यर्थः ॥ २३५ ॥

·लो० २३६] तृतीयमाद्विकम् । २२५ तथात्वे चास्य पश्यन्त्यादिशब्दाभिधेयं त्रैविध्यं भवेदित्याह विभागाभासने चास्य त्रिधा वपुरुदाहृतम्। पश्यन्ती मध्यमा स्थूला चैखरीत्यभिशब्दितम् ॥२३६॥ अस्येति परावायूपस्य अहमात्मनः परामर्शस्य, स्थलेति अपरयोः परत्वं सूक्ष्मत्वं चाक्षिप्तं, पर- स्या वाचः पुनरन्यानपेक्षं परत्वम्, इत्यस्याः परतरं रूपं,सैव हि परमेश्वरी स्वस्वातन्त्र्यावहीरूपतामु- छिलासयिपुर्वाच्यवाचकक्रमानुदयाद्विभागस्यास्फु. टत्वाचिज्योतिप एव प्राधान्याष्ट्ररूपतया पश्य- न्तीशब्दव्यपदेश्या, तदनु वाच्यवाचकक्रमस्य आ- सूत्रितविभागवेऽपि स्फुटास्फुटरूपत्वेन बुद्धिमा- निष्ठतया दर्शनप्राधान्यादृष्टदृश्ययोरन्तरालवर्ति- लेन मध्यमापदवाच्या ततोऽपि स्थानकरणप्रयत्न- बलातत्तद्वर्णक्रमोपग्रहाद्विभागस्य स्फुटखात् दृश्य- स्येव प्राधान्यात् विखरे शरीरे भवत्वाद्वैखरी- ७ ·२२६ श्रीतन्वालोकः शब्दाभिधेया,-इत्यस्या विश्वरूपतावभासने त्रैविध्यम् ॥ २३६ ॥ एवं न केवलमासामेकेकस्य स्थूलत्वादिना त्रै- रुप्पं यावत्प्रत्येकमपि,-इत्याह तासामपि निथा रूप स्थूलसूक्ष्मपरत्वतः । एतदेव बाक्रयस्यापि स्थलोपक्रमं विभजति तत्र या स्वरसन्दर्भ- सुभगा नादरूपिणी ॥२३७॥ सा स्थूला खलु पश्यन्ती वर्णाद्यप्रविभागतः। तत्र स्वराणां पड़ादीनां यः परस्परं लोलीभा- वात्मा सन्दर्भः, अत एव पदाधकतमत्वे नियतोऽ- नुनिन्नवर्णादिविभागआलापः, तेन सुभगा माधु- र्यातिशयादाहादरूपा, अत एव प्राथमिकनादसा- त्रस्वभावा या वाक् सा खलु स्थूला पश्यन्ती भवतीति शेषः। ननु एवमात्मन आलापस्य स्था- नवाबादिसंघर्पोत्थत्वमपि संभवेदिति खर्येव किं ·श्लो० २४.] तृतीयमाहिकम् । २२७ नस्यात् ? इत्याशङ्कयाह 'वर्णाद्यपविभागतः' इति। वर्णाद्यप्रविभागहेतुकमेवास्या माधुर्य,यदशादेवान सर्वेपामासक्तिः-मधुर एव हि लोको रज्यतीत्यवि- वादः। अन्यत्र पुनर्वर्णादिविभागास्पारुप्यं, परुपे च नः कस्यचिदप्यासक्तिस्तदियाननयोः स्वानुभव- सिद्धोभेद इति भावः ॥ २३७ ॥ तदाह अविभागैकरूपत्वं माधुर्य शक्तिरुच्यते ॥२३॥ स्थानवाय्वादिघर्षोत्था स्फुटतैव च पारुपी। तदेवमन आसक्तिभाजां योगिनां सहसेव सं- ‘विन्मयीभावो भवतीत्याह तदस्यां नादरूपायां संवित्सविधवृत्तितः ॥ २३९ ।। साजात्यान्तर्म तन्म] यीभृति- झगित्येवोपलभ्यते । संवित्सबिधवृत्तित इति मध्यमादिवहीरूप- तया दूरदूरमतुल्लासात्, अत एव ·२२८ e.. श्रीतन्त्रालोकः 'गीतादिविषयास्वादा" "( विभ०७३लो) इत्याद्यन्यत्रोक्तम् ॥ २३९॥ नन केपांचिद्वीतादाक्वहितचेतसामपि न तन्म- यीभावो भवेदिति कथमेतदुक्तम् ? इत्याशङ्कयाह येषां न तन्मयीभूति- स्ते देहादिनिमजनम् ॥२४॥ अविदन्तो मनसंवि- न्मानास्त्वहृदया इति। लोके हि सातिशये गीतादौ विपये तन्मयीभा- वेन सचमत्काराणां 'सहृदया' इति, अन्यथा 'परहृदयगा' [अहृदयाः] इति प्रसिद्धिः ॥ २४०॥ एवं पश्यन्त्याः स्थूलं रूपं विचार्य मध्यमाया अप्यभिधत्ते यत्तुचर्मावनद्धादि किंचित्तत्रैप यो ध्वनिः ॥२४॥ स स्फुटास्फुटरूपत्वा- न्मध्यमा स्थूलरूपिणी। तत्र चर्मावनद्धे मृदङ्गादावेप यो ध्वनिः करा- घातागुत्थः पड्जाद्यकलमरूपत्वेन अभिव्यक्त ·भो० २४३] २२९ तृतीयमातिकम् । पूर्वापेक्षया स्फुटो वर्णादिविभागानुल्लासाञ्चास्फुटः अत एव मध्यमाशब्दव्यपदेश्यः ॥ २१॥ तदेवमत्राविभागांशस्य सद्भावान्माधुर्यमपि संभवेदिति लोकस्याप्यत्रासक्तिः, इत्याह मध्यायाश्चाविभागांश- सद्भाव इति रक्तता ॥ २४२॥ अविभागस्वरमयी यत्र स्यात्तत्सुरजकम्। ननु किमियमपि पश्यन्तीवदासक्तिं जनयेत् । इत्याशङ्कयाह 'अविभागेत्यादि' यत्र कचिदविभाग- स्वरमयी अर्थाद्वाक् स्यात् तत्सुष्टु रअकमासक्ति- जननयोग्यमित्यर्थः । तेनात्राप्यासत्या तन्मयी- भावो भवेदिति भावः। अनेनास्या अपि वैखरीतो भेदः सूचितः ॥ २४ ॥ नन्वविभाग एवासतो निमित्तमित्यत्र किं प्रमाणम् । इत्याशङ्कयाह अविभागो हि निर्वृत्यै दृश्यतां तालपाठतः॥२४३।।

·श्रीतन्त्रालोकः
किलाव्यक्तध्वनौ तस्मि-
न्वादने परितुष्यति ।
अविभाग एव हि नितिनिमित्तं दृश्यतां
साक्षात्कियतामित्यर्थः । नहि.दृष्टमष्ट भवतीति
भावः, किलेति हेतो, यतस्तालानां च पुटादीनां
पाठं गानमाश्रित्य अव्यक्तध्वन्यात्मान तस्मिन्न-
विभागरूपे वादने अर्थात्सोऽप्ययं लोकः परितु-
प्यति निर्वृतिं भजत इत्यर्थः। तेनात्र स्वानुभव एव
प्रमाणमिति तात्पर्यम् ॥ २४३॥
एवं मध्यमायाः स्थलं रूपमुक्ता वैखर्या
अप्यभिधत्ते
या तु स्फुटानां वर्णाना-
मुत्पत्ती.कारणं भवेत्॥२४४॥
सा स्थूला वैखरी यस्याः
कार्य वाक्यादि भूयसा।
स्फुटानामिति परस्परखैलक्षण्यावस्थानेन श्रो:
वाकर्ण्यमानानाम्, अत एव पारुप्यादन लोकस्य
नासक्तिः॥ २४४॥

·श्लो. 10 २४७] तृतीयमाहिकम् । एवं स्थलं भेदत्रयमभिधाय सूक्ष्ममप्याह अस्मिन्स्थूलत्रये यत्त- दनुसन्धानमादिवत् ॥२४५॥ पृथक्पृथक्तत्रितयं सूक्ष्ममित्यभिशब्द्यते। अस्मिन्समनन्तरोक्ते स्थूले भेदत्रये यदायं जिगासाद्यात्मेच्छारूपमनुसन्धानं, तदेव पृथक् पृथक् पश्यन्तीमध्यमावैखरीगतं सूक्ष्म भेदत्रय- मुच्यते ॥ २४५॥ एतदेव क्रमेणोदाहरति पडं करोमि मधुरं वादयामि वे वचः ॥२४६ ॥ तेन जिगासाविवादयिपाविवक्षात्मकानुसन्धा- नत्रयरुपमेतत्सूक्ष्मं भेदत्रयमिति तात्पर्यार्थः २४६॥ किं चात्र प्रमाणम् ! इत्याशङ्कयाह पृथगेवानुसन्धान त्रयं संवेद्यते किल। संवेद्यते इति स्वानुभवसिद्धमेतदित्यर्थः ॥ एवं सूक्ष्मं भेदत्रयमुक्ता परमप्याह ·२३२ श्रीतन्त्रालोकः एतस्यापि त्रयस्यायं यद्रुपमनुपाधिमत् ॥ २४७॥ तत्परं त्रितयं तत्र शिवः परचिदात्मकः। एतस्य जिगासाद्यात्मनोऽनुसन्धानत्रयस्यापि यदनुपाधिमत्-जिगासाद्युपरञ्जकरहितमाद्यं रू- पमिच्छाया अपिपूर्वकोटिभूतं संवित्तत्वं, तदेतत्परं भेदत्रयम् । नन्वनुपाधिमति अन्न संवित्तत्त्वे भेट- स्थावकाशमानमपि न संभवेत् तत्कथमन त्रिरूप- स्वमुक्तम् ? इत्याशङ्कयाह 'शिवः परचिदात्मक इति । परचिन्मात्ररूपशिवैकात्म्येनात्र पश्यन्त्या- दित्रयमवभासत इत्यर्थः, यदुक्तम् 'स्वामिनश्चात्मसंस्थस्प भावजातस्य भासनम् । अस्त्येव न विना तस्मादिच्छामर्शः प्रवर्तते॥ई प्र.९।५।२० इति ॥२४७ ॥ ननु परस्य निरंशस्य प्रकाशस्य विभागेन प्रकाशनमेव नोपपद्यते, तन्नापि भैरूप्ये किं निमि- त्तम् इत्याशङ्कयाह ·श्लो १० २५० ] तृतीयमाह्निकम् । २३३ विभागाभासनायां च मुख्यास्तिस्रोऽत्र शक्तयः ॥२४॥ कास्ताः? इत्याह अनुत्तरा परेच्छा च परापरतया स्थिता। उन्मेषशक्तिर्ज्ञानाख्या त्वपरेति निगद्यते ॥ २४९॥ हस्वत्रयमेव च भैरवात्मनः परस्य तत्त्वस्य शक्तिरूपतया पूर्व निर्णीतम्, तदुक्तम् 'अतः पण्णां विकं सारं चिदिप्युन्मेपणात्मकम् । तदेव वितयं प्राहुभैरवस्य परं महः ।, (३१९२) इति ॥ २४९॥ इदानी विभागाभासनमेव प्रपञ्चयति क्षोभरूपात्पुनस्तासा- मुक्ताः पद संविदोऽमलाः। तासामिति तिसृणां शक्तीनां क्षुब्ध रूपमानि- त्य, पुनः पटु ऊनतान्ताः संविदः पूर्वमुक्ताः, ताश्च क्षुब्धत्वेऽपि स्वस्वरूपाच्यावादमलाः, अत एव ·॥ श्रीतन्त्रालोकः च परस्परसंघद्देन संविदन्तरावभासनेऽपिचोग्याः। तदुक्तम् 'स्वराणां पट्टमेवेह मूलं स्याद्वर्णसन्तती । पदेवतास्तु ता एव पे मुख्याः सूर्यरश्मयः ॥ (३.१८४ ) इति ॥ अत आह आसामेव समावेशा- क्रियाशक्तितयोदितात् ॥ २५० ॥ संविदो झादा प्रोक्ता यासु सर्व समाप्यते। तासामेव पण्णां संविदां क्रियाशक्तितयोदितेन परस्परसंघद्देन द्वादश संविदः प्रोक्ताः-पण्ठवर्ज सन्ध्यक्षरादिरूपोपग्रहात्स्वरद्वादशकात्मनावमा - सिता इत्यर्थः। एतास्वेव च संवित्सु वक्ष्यमाणनी- त्या प्रमेयादिक्रमेण परमात्रन्तमवस्थितत्वात् अ- तोऽतिरिक्तस्य चाभावात् सर्वस्य परिपूर्तिः 'यातु सर्वसमाप्यते इति । इयदेव चमुरयं शक्तिचक्रम्- अत्रैवोक्तवक्ष्यमाणनीत्या शक्यन्तराणामन्त - वात् ॥ २५०॥ तदाह ·श्लो० २५३] तृतीयमाहिकम् । एतावद्देवदेवस्य मुख्यं तच्छक्तिचक्रकम् ॥२५॥ एताचता देवदेवः पूर्णशक्तिः स भैरवः। एता एव द्वादशापि संविदः कमदर्शनादौ अन्वर्थेनापि अभिधानेन दर्शिताः इति दर्शयितु. माह परामर्शात्मकत्वेन विसर्गाक्षेपयोगतः॥ २५२॥ इयत्ताकलनाज्ज्ञाना- ताःप्रोक्ताः कालिकाः क्वचित् । कल शब्दे कलकिल विल क्षेपे'कल संख्याने' 'कल गतौ' इति धात्वर्थानुगमारक्रमेण कलयन्ति परामृशन्ति, क्षिपन्ति, विसृजन्ति संहरन्ति च गणयन्ति जानते चेति काल्यः, ता एव कालिकाः॥२५२॥ न केवलमेताः क्रमदर्शनादावेवोक्ता यावदस्म- नयसहोदरेपु शास्त्रेप्वपीत्याह

·,
२३६ श्रीतन्त्रालोकः
श्रीसारशास्त्रे चाप्युक्तं
मध्य एकाक्षरां पराम् ॥२५३॥
पूजयेद्धैरवात्माख्यां
योगिनीहादशावृताम् ।
सारशास्त्रे इति श्रीत्रिकसारे, यदुक्तं तत्र
'परां त्वेकाक्षरां मध्ये शंखकुन्देन्दुसुन्दराम् ।
चतुर्भुजां चतुर्वका योगिनीद्वादशावृताम् ॥'
इति । भेरवात्माख्यामिति विश्वस्यान्तर्वहीरूप-
तया, पालनपूरणात्मकात्'पररा' इत्यन्वर्थानुसरणा-
त्पूर्णेनात्मना समन्तारख्याति अवभासते इत्यर्थः ।
कालिकानां च योगिनीत्यनेन नाममात्र एवायं
भेदो न वस्तुनि इति.-सूचितम्। तत्तदनुत्तराद्याम-
शरूपत्वमप्यासां संविदां श्रीनिकसार एव भल्या- .
भिहितम् । तत्र हि
'अथातः संप्रवक्ष्यामि वाग्विधानमनुत्तमम् ।'
इति वाच एव प्राधान्यमुपक्रम्य
'तीज तु विभिन्नं वै स्वादशभिः कमात् ।
ताश्चैव तु तथा देव्यः.........!"
इत्याद्युक्तम् । एतच्च शाक्तोपायाहिक एवं वितत्य
विचारयिष्यते,-इति नेहायस्तम् ॥ २५३ ॥

·लो० २५७ २३७ तृतीयमाहिकम् । आसां च यत्प्रोक्तं मुख्यत्वं तदेव प्रपञ्चयति ताभ्य एव चतुःषष्टि- पर्यन्तं शक्तिचक्रकम् ॥२५४॥ एकारतः समारभ्य सहस्रारं प्रवर्तते। तासां च कृत्यभेदेन नामानि बहुधागमे ॥२५५॥ उपासाच द्वयाद्वैत- व्यामिश्राकारयोगतः। श्रीमत्वैशिरसे तच कथितं विस्तराद्वहु ।। २५६।। इह नो लिखितं व्यास- भयाचानुपयोगतः। आगम इति सामान्येनोक्तः श्रीमलेशिरस इत्यनेन विशेषो दर्शितः, तनत एव प्रथमपट- लादेतदनुसर्तव्यमिति भावः ॥२५६ ॥ ननु यद्येवं तदघोराद्याः सृष्टयादिक्रमेयप्यय. , ·२३८ श्रीतन्त्रालोकः स्थिता याः शक्तयः, किमासामेव स्फारो न वा ? इत्याशङ्कयाह ता एव निर्मलाः शुद्धा अघोराः परिकीर्तिताः॥२५७॥ घोरघोरतराणां तु सौतृत्वाञ्च तदात्मिकाः। सृष्टी स्थितौ च संहारे तदुपाधित्रयात्यये।। २५८॥ तासामेव स्थितं रूपं बहुधा प्रविभज्यते। प्रक्षीणमलरवेऽपि उद्रिक्तक्रिया इत्युक्तं 'नि- मलाः शुद्धा' इति । तस्य सृष्ट्याद्यात्मन उपाधि- त्रयस्य अत्ययोऽनारयं, यथैवासां द्वादशानामपि संविदामनारयक्रमे रूपंप्रविभक्तं तथैव सृष्टयादि- क्रमेप्नपीति समुच्चितत्वमभिधातुं तदुपाधित्रया- त्यय' इत्युपात्तम् ॥२५८ ॥ ननु अनारयक्रमे योऽयं सृष्टयायात्मन उपाधि-- ·शो० २६१] तृतीयमादिकम् । अयस्य अत्यय उक्तःस किं प्रागभावरूपः प्रध्वंसा- भावरूपो वा ! इत्याशयाह उपाध्यतीतं यद्रूपं तविधा गुरवो जगुः ॥२५९॥ अनुल्लासादुपाधीनां यहा प्रशमयोगतः। अनुल्लासादिति प्रागभावरूपात्, प्राकोटौ हि निस्तरङ्गजलधिपत्यं परं तत्त्व, यतः स्वस्तात. न्याद्दाशोन्मुखतायामुपाधीनामुल्लासः स्यात्, प्रश- मयोगत इति प्रध्वंसाभावरूपात् ॥ २५९ ॥ प्रशमो हि द्विधेत्याह प्रशमश्च द्विधा शान्त्या हठपाकक्रमेण तु ॥ २६० ॥ अलंग्रासरसाख्येन सततं ज्वलनात्मना। शान्त्येति शान्तेन मधुरपाकक्रमेण गुर्वाधा- राधनपूर्व समय्यादिदीक्षासाधनेन तत्तन्नित्यने- मित्तिकाद्यनुष्ठाननिष्टतया देहान्ते सृष्टवायुपा- ·श्रीतन्त्रालोकः धीनामत्ययो भवेदित्यर्थः। शान्तिः पुनः वारसिक एव सृष्टयाद्युपाधीनां प्रशमो न वाच्यः, तथात्वे हि शास्त्रोपदेशादेरानर्थवयं स्यात् स्वरसत एवो- पाधीनां कादाचित्कस्य प्रशमस्याभावात्; तथा- लम् अस्यर्थ सात्म्येिन, यः सृष्ट्यादीनां यास्यः स्वात्मसात्कारस्तत्र रसो गृध्नुता तत्त्वेनालं- ग्रासभैरवादावास्या यस्य, अत एव सततमवि. च्छिन्नतया ज्वलन् यथायथं दाह्यनिष्टतया दीप्य मान आत्मा स्वरूपं यस्य, एवंविधन हठेन क्रमव्यतिक्रमरूपेण सझदुपदेशात्मना वलात्का- रेण यः पाकः चिदग्निसात्कारः, तस्य क्रमः परिपाटी, तेन सृष्ट्याद्युपाधीनामत्ययो भवेत् इत्यर्थः । इह खलु सर्वेपामेव सृष्टयाद्युपाधिन- यात्यय एव समभिलपणीयः, इति तत्कार्यक्षमः कश्चनोपायविशेपोऽवश्यानुसन्धातव्यः, सचविधे- त्युक्तं; तत्र यो नामानुल्लास एवोपाधीनामुक्तः स दुरापास्तः, समुल्लसितानामेवपामत्ययस्यष्टेः, शान्त्यारयश्च उपायविशेषो यद्यपि शनैः शनर्दे- हान्ते तदत्ययक्षमः तथापि स मन्दशक्तिपाता- धिकारेण प्रवृत्तः, इति तीनशक्तिपाताधिकारेण ·लो० २६२] तृतीयमाहिकम् । तृतीयस्य हठपाकप्रशमस्यैवोपायविशेषस्योपदेशो युक्तो येन झटित्येवोपाधिविगलनं भवेत् ।। २६०॥ तदाह हठपाकप्रशमनं यत्तृतीयं तदेव च। उपदेशाय युज्येत भेदेन्धनविदाहकम् ॥ २६१॥ युज्यतेत्यत्र हेतुः 'भेदेन्धनविदाहकम्' इति । अस्यैव हि सहसैव भेदविलापने परं सामर्थ्यमिति भावः ॥ २६१ ॥ अत आह निजबोधजठरहुतभुजि भावाः सर्वे समर्पिता हठतः। विजहति भेदविभाग निजशक्त्या तं समिन्धानाः२६२॥

·श्रीतन्त्रालोकः सर्व एव हि सृष्ट्यादयो भावा वोधाग्नौ हठेन समर्पिता भेदविभागं विजहति, वोधैकरूपतया परिस्फुरन्तीत्यर्थः । ननु यदि नाम सर्वे भावा- स्तत्तद्रूपतया बोधादतिरिक्तास्तरिकमिति तदेकरू- पतया परिस्फुरन्ति ? इत्याशङ्कयाह 'निजशक्या तं समिन्धाना' इति । तेऽपि वोधरूपतया निज- शक्त्या तमेव वोधमुद्दीपयन्तोऽवभासन्त इत्यर्थः । अबोधरूपत्वे हि तेपामबुध्यमानत्वमेव भवेदिति भावः ॥२६२॥ नन्वेवं किं स्यात् । इत्याशङ्कयाह हठपाकेन भावानां रूपे भिन्ने विलापिते। अनन्त्यमृतसाद्भुतं विश्वं संवित्तिदेवताः ।।२६३॥ चिदन्युद्दोधनपूर्व हठपाककमेण सृष्टयादीनां भाषानां भेदस्य विलापनात् अमृतलाभूतं वोधे- करूपतामापन्नं सत् विश्वं, संवित्तिदेव्यः करणेश्व- योऽभन्सि परवोधकरुपतया परामूशन्तीत्यर्थः ।

·लो. २१५ तृतीयमाहिकम् । ર अथ च लौकिको भोक्तृभोग्यव्यवहारोऽपि अनाक्षि. सः, तद्विशिष्टत्वेनैव प्रकृतस्यार्थस्याबगतेः॥२६३॥ ततोऽपि किम् ? इत्याह तास्तृप्ताः स्वात्मनः पूर्ण हृदयकान्तशायिनम्। चियोमभैरवं देव- मभेदेनाधिशेरते ॥ २६४ ॥ ताश्च संवित्तिदेवतास्तृप्ताः परवधिकरुपता. सादनेनानन्यापेक्षाः सत्यो हृदयकान्तशायिनं सारभूतपरामर्शकविश्रान्तम्,अत एव पूर्णमनन्या- काक्षम्, अत एव च देवं द्योतनैकसतत्त्वंचियोम- भैरवं परप्रकाशात्म परं तत्त्वं, स्वात्मनः स्वखरू- पस्याभेदेनाधिशेरते तदेकरूपतया परिस्फुरन्ती- त्यर्थः । अथ चात्र पूर्ववल्लौकिकनायकव्यवहार आक्षितः॥ २६४ ॥ नन्बासां चिदात्मनि परस्मिन्पे विश्वान्तत्वात् तदतिरिक्तस्यान्यस्याभावात् द्वादशविध रूपं कुत- स्त्यम् । इत्याशङ्कयाह १०१.६ पु०अनाहक्षमिति पाठ ।

·श्रीतन्त्रालोकः एवं कृत्यक्रियावेशा- नामोपासाबहुत्वतः। आसां बहुविधं रूप- मभेदेऽप्यवभासते॥ २६५॥ कृत्यं रूपाद्यालोचनादि, नाम चक्षरादिदेव- तादि, उपासा रूपाद्यालोचनात्मवृत्तिविलापनादि- रूपा । 'अभेदेऽपि वहुविधमवभासत' इत्यनेन काल्पनिकत्वमुक्तम् ॥ २६५ ॥ ननु यदि कृत्यादिभेदादासां बहुविधत्वं तनू. पाद्यालोचनात्मकृत्यमपि द्वादशविधमेव तदति- रिक्तस्य कृत्यान्तरस्याभावात्, इत्यास द्वादश- विधादेव रूपान्यूनमधिकं वा रूपं न स्यात्,-इति 'ताभ्य एव चतुःपष्टिपर्यन्तं शक्तिचक्रकम्' (३।५४) इत्यादि कथमुक्तम् ? इत्याशङ्कयाह आसामेव च देवीना- मावापोटापयोगतः। एकद्वित्रिचतुष्पञ्च- षट्सप्लाष्टनयोत्तरैः ॥ २६६ ।।

·को २६७]
५४
M
-
नृतीयमादिकम् ।
रुद्राकान्यकलासे
प्रभृतिमंदविस्तरः।
सवापः संक्षेपः, उद्वापो विकास आसामेव हि
स्व स्वातन्त्र्यात् कमलवदनवरतं संकोचविकाससं.
(व इति भावः । उत्तरे दश, अन्ये त्रयोदश,
फलाः पोडश, सेना अष्टादशाक्षौहिण्यः॥ २६६ ॥
तदेवं प्रसतानुप्रसक्त्यागतमेतदुपसंहरन्प्रकृ-
तमेवावतारयति
अलमन्येन बहुना
प्रकृतेऽथ नियुज्यते॥२६॥
अन्येनेत्यवान्तरेण शाम्भवोपायप्रतिपादनेन,
तस्य हि मुख्यतया विश्वचित्प्रतिविम्बत्वादिना
विधा रूपं निरूपितं येन तदुपासन्नानां झटित्ये.
वाधिकल्पस्वरूपावाप्तिः स्यात्; तदनेकप्रमेयसंकु-
लतया विश्वचित्प्रतिविम्वत्वायेवोपदेश्या मा
विस्मार्पः, इति तदेव तान्प्रति संक्षेपेणोच्यते,
इत्याह 'प्रकृतेऽथ नियुज्यते' इति । अथेत्यानन्तयें,
तदितोऽनन्तरं प्रकृतं विश्वचित्प्रतिविम्बत्वाधव
प्रस्तूयते इत्यर्थः ॥ २६७ ॥

·२४६ श्रीतन्त्रालोकः अत आह संविदात्मनि विश्वोऽयं भाववर्गः प्रपञ्चवान् । प्रतिविम्बतया भाति यस्य विश्वेश्वरो हि सः॥२६८॥ एवमात्मनि यस्येह- गविकल्पः सदोदयः। परामर्शः स एवासौ शांभवोपायमुद्रितः ॥ २६९ ॥ पूर्णाहन्तापरामर्शो योऽस्यायं प्रविवेचितः। मन्त्रमुद्राक्रियोपासा- स्तदन्या नात्र काश्चन ॥२७०॥ यस्य तीनशक्तिपातवतः साधकादविश्वःप्रमा- तृप्रमेयात्मा तनेदोपभेदादिना प्रपञ्चधानप्वयं भाववर्गः संविदात्मनि प्रतिविम्वतया भाति दर्प- मानसरन्यायेनतिरिलायमानस्वेपि अनतिरि- म. स. . सदोदित इति पाट । -

·10.] तृतीयमाहिरुम् ।
कत्वेन स्वात्ममात्ररूपतयैवावभासते, स खलु
विश्वेश्वरः परप्रकाशात्मभगवदैकात्म्येन प्रकारात
इत्यर्थः। यस्याप्यय भाववर्गस्थ प्रतिबिम्बकापता
पावभासने सति स्वात्मनीदृगहमेव भाववाल्मना
प्रस्फुरित इत्येवमात्मसाक्षात्काररूपः सततोदितः
परामर्शः स्यात्, स एवासौ शांभवोपायेन मुद्रितः
स्वसमुचितोपेयासादनेन नियमित इत्यर्थः । अत
एवास्य सर्वविषयतया पूणों योऽयमहन्तापरामर्शः
प्रविवेचितः, अर्थात्तस्यैवात्र शांभवोपाये काश्चन
मन्त्रमुद्राक्रियोपासा न ततः पूर्णाहन्तापरामर्शाद-
न्याः, परप्रमात्रेकरूपस्वात्माभेदेनैव प्रस्फुरन्ती-
त्यर्थः । न ह्येतत्पदमधिशयानस्यैतदुपयोग इति
भावः। यदुक्तम्
'अप रसोयेन मनागवात स्वच्छन्दचेष्टानिरतस्प तस्य ।
समाधियोगव्रतमन्त्रमुद्राजपादिचया विषवद्विभाति ।।"
इति । वक्ष्यति च
'स्नानं व्रतं देहशुद्धिर्धारणा मन्त्रयोजना।
अध्यकृतियोगविधिहमनप्यसमाधयः ।।
इत्यादिकल्पना कापि नार भेदेन युज्यते ।'
(तं०३१२९० )
इति ॥ २७॥

·२४८ श्रीतन्त्रालोकः तदेवं निविधमपि शांभवोपायमुपासन्नो महा- स्मा जीवन्नेव मुक्तिमासादयेदित्याह भृयोभूयः समावेशं निर्विकल्पमिमं श्रितः। अभ्यति भैरवीभावं जीवन्मुक्त्यपराभिधम् ॥२७॥ ननु पूर्वम् 'तत्र तावक्रियायोगो नाभ्युपायत्वमर्हति । (तं० २१८) इत्यादिना नित्योदितत्वेनादिसिद्धत्वाद्धैरवीयायां संविदि ज्ञापकः कारको वा न कोऽप्युपायःसमस्ती- त्युक्तं तत्कथामिदमिदानीमुक्तमयं निर्विकल्पः समा वेशोऽत्राभ्युपायः? इत्याशङ्कयाह इत एव प्रभृत्येषा जीवन्मुक्तिर्विचार्यते। यत्र सूत्रणयापीय- मुपायोपेयकल्पना ॥२७२।। प्राक्तने त्वाहिके काचि- प. २१.पु० जीवन्मुक्तिमिति पाट । पै....पु. अभपाच इति पाठ ।

·सौ. २७६] २४९ तृतीयमाहिफम् । द्वेदस्य कलनापि नो। तेनानुपाये तस्मिन्को मुच्यते वा कथं कुतः॥२७३॥ सूत्रणयापीति, आह्रिकान्तरेषु पुनः स्फुटव भविष्यतीति भावः भेदस्येति कर्तृकरणापादानादेः, अत एवोक्तं 'कः कथं कुत' इति ॥ २७३ ॥ उपायोपेयभावमेव चान दर्शयति निर्विकल्पे परामर्श शाम्भवोपायनामनि। पञ्चाशद्भेदतां पूर्व- सूत्रितां योजयेदुधः ॥ २७४ ॥ धरामेवाविकल्पेन स्वात्मनि प्रतिविम्विताम् । पश्यन्भैरवतां याति जलादिष्वप्ययं विधिः॥२७५॥ यावदन्ते परं तत्त्वं समस्तापरणोर्ध्वगम्।

·थीतम्बाटोकः च्यापि स्वतन्त्रं सर्वज्ञ यच्छिवं परिकल्पितम् ॥२७६।। पति प्रथमाहिक । यदुक्तम् 'पनाशदियता चाम्प ममावेशस्य पणिता । तन्यपदनिशतत्म्यम्पटभेदाभिसन्धितः ।' (तं० । १८७) इत्यादि, योजयेदित्येकेकथ्येन उपायतया परि- कल्पयेदित्यर्थः। तदाह धरामित्यादि। एकमेव धरा. तत्त्वमविकल्पज्ञानेनन तुविकल्पमात्रेण स्वात्मनि प्रतिविम्वितं पश्यन् स्वात्मसंविन्मात्ररूपतया सा- क्षात्कुर्वन् सर्वस्य सर्वात्मकत्वादेरवतां याति पर- प्रकाशरूपतया परिस्फुरतीत्यर्थः। एतदेव च तत्त्वा- न्तरप्वप्यतिदिशति 'जलादिप्वपि' इत्यादिना । अयं विधिरिति जलादिशिवतत्त्वपर्यन्तं तत्त्वजा- लमविकल्पवृत्या स्वात्मनि प्रतिविम्बितं पश्यन् भैरवता यातीति । ननु यदि नाम परं तत्त्वं व्यापि तत्कथं पञ्चत्रिंशत्तत्त्वीमुज्झित्वा पत्रिंशद्रूपतयेवो. तमित्याशङ्कयाह समस्तावरणोर्ध्वगं परिकल्पितम्' पं.रा.पु. सर्वसमिति पाठः। प.४१० पु. गमावाय यतेिति पाठ। 4. १३ क. पु. तत्त्वज्ञातमिति पाट।

·लो १० २७७ ] तृतीयमाहिकम् । २५१
इति। वस्तुतो हि तज्ज्ञातकर्तृस्वभावपरप्रमात्रके
रूपमित्युक्तं 'स्वतन्त्रं सर्वज्ञम्' इति ॥ २७६ ॥
ननु यदि नाम परप्रमात्रेकरूपं भैरवात्मकं परं
तत्वं तत्कथं दर्शनक्रियायां भैरवात्मत्वे चोपायतां
यायात ? इत्याशझ्याह
तदप्यकल्पितोदार-
संविद्यर्पणविम्बितम्।
पश्यन्विकल्पविकलो
भैरवीभवति स्वयम् ॥ २७७॥
न केवलं तत्त्वान्तराणि यावत्तत्प्रमात्रेकरूपं
भैरवात्मकं च परं तत्वमपि
'स्वातन्त्र्यामुक्तमात्मानं स्वातन्त्र्यादद्वयात्मनः ।
प्रभुरीशादिसंकल्पनिर्माय व्यवहारयेत् ॥
'इत्यायुक्तयुत्त्या स्वस्वातन्त्र्यात्स्वात्मनि परि-
कल्पितोपायोपेयभावं सत् विकल्पविकलः शाम्भ-
वोपायसमाविष्टः साधकादिरकल्पितत्वादेव तत्त-
दुपाधिसंकोचाभावादुदारा येथे संवित् सेव स्वच्छ-
तातिशयादर्पणस्तत्र प्रतिविम्वितं पश्यन् तन्मात्र-
रूपतया साक्षारकुर्वन् स्वयमनन्यापेक्षमेव भैरवी-
भवति, अविकल्पितोदारसंचिदात्मना परिस्फुर-
तीत्यर्थः ॥२७७॥

·२५३ श्रीतन्वालोकः ननु परतत्त्वद्वारेण पूर्णस्वरूपावेशो याच्यते तदास्तां धरायंशांशिकामुखेन पुनः कथमतो स्यात् ? इत्याशङ्कयाह यथा रक्तं पुरः पश्य- निर्विकल्पकसंविदा । तत्तहारनिरंशेक- घटसंवित्तिसुस्थितः॥२७८॥ तहदरादिकैकैक- संघातसमुदायतः। परामृशन्स्वमात्मानं पूर्ण एवावभासते ॥ २७९॥ इह खलु सर्व एव द्रष्टा यथा निर्विकल्पकेन, ज्ञानेन रक्तं लोहितं गुणं तदुपलक्षितं पृथुवनो- दराकारादिसन्निवेशाद्यपि पुरः पुरतः प्रथममेव वा साक्षात्लवस्ते ते खेच्छादिनावभासमाना रक्तताद- योऽशा द्वारमुपायो यस्यास्तथाविधा येय निरंशस्य अनेकसामान्याभाससंमेलनात्मकस्वलक्षणरूपस्य अखण्डस्य, अत एवांशापेक्षयैकस्य प्रधानस्य प...पु. पूणसमावेश इति पाठ । १५.पु.स्वच्झारिनेति पाठ ।

·श्लो 1०२८०] नृतीयमाहिकम। २५३ सम्यगन्यूनातिरिक्तत्वेन वित्तिरववोधस्तया सुष्ट 'ज्ञातोऽयं मया घटः' इत्यादिसन्तोषाधानात् नैरा- काझ्येण स्थितः स्वारममात्र विश्रान्तो भवेत्। तथैव धरादि पृथ्वीजलादियदेकमेकं तत्त्वं,तथा धरादियों भूतोद्यात्मा संघातः, तथा धरादिर्यः पञ्चाशदात्मा समुदायस्तवलम्बनेन स्वमात्मानं निर्विकल्पक- वृत्त्या परामृशन् पूर्ण एवावभासते स्वात्मतवित्ति- मात्ररूपतया प्रस्फुरतीत्यर्थः ।। २७९ ॥ ननु धरादितत्त्वसमुदायात्मकं विश्वं नामेदं भिन्नमेवावभासते तत्कथमेवं परामर्शेनैव स्वात्मसं. विन्मात्ररूपता ! इत्याशङ्कयाह मत्त एवोदितमिदं मय्येव प्रतिविम्वितम्। मदभिन्नमिदं चेति त्रिधोपायःस शाम्भवः।।२८०॥ मत्त इति 'सर्ववान ह्यहंशब्दो बोधमात्रैकवाचकः । (त० १११३२) इत्यायुक्त्या परस्माद्दोधात् न पुनरविद्यादेरिदं प्र- मातृप्रमेयात्म विश्वमुदितम्, एवंभूतमपि तन्मय योधे प्रतिविम्वितमनतिरिक्तत्वपि अतिरिक्ताया ·श्रीतन्त्रालोकः मानत्वेन न पुनर्विच्छिन्नतयैवावस्थितमेवमपि सं- ह्रियमाणामिदं ममैवाभिन्नं बोधात्मनैव पारमार्थिक- नरूपेण सत् न पुनरवयवबिभागक्रमेण द्वयणुकत्वा- यापत्त्या पारमाणवेन रूपेण, इति युक्तमेव पराम- र्शमात्राद्विश्वस्य संविन्मात्ररूपत्वमित्येवं परामर्श एव चास्य शांभवस्योपायस्य स्वरूपमित्युक्तम् 'इति विधोपायः स शाम्भवः' इति ॥ २८० ॥ एवमहपरामर्शस्य च सृष्टयादयो निवन्धन- मिति तदासूत्रणमपि अनेन कृतमित्याह सृष्टेः स्थितेः संहृतेश्च तदेतत्सूत्रणं कृतम्। यत्र स्थितं यतश्चेति तदाह स्पन्दशासने ॥ २८१ ॥ न चैतदस्माभिरेवोक्तं यावद्गुरुभिरपोरयाह यत्रेत्यादि । तदनं तत्र 'यय स्थितमिदं वि कार्य यम्माच निर्गतम | तस्यानारतस्पत्यान्न निरोधोऽस्ति कुत्रचित् ॥' (स्प०१का०२) प० खपु. युक्तमुपागवति पार ।

·लो. २/21 तृतीयमाह्निकम् । यतो निर्गतमिति सृष्टिरुक्का, यत्र स्थितमित्य- नतिरिक्तत्वेन चातिरिक्तायमानत्वेन,-इति स्थि- तिसंहारौ ॥ २८१ ॥ ननु किमिदं नाम संविदः सृष्टयादिकारि- त्वमुक्तं 'यानुभूतिरजामेयानन्तात्मानन्दविग्रहा। इत्यादिलक्षणान्तरं किंचिद्रह्मवादिवदभिधानीयं येनास्या वाद्यन्तरसिद्धमसाधारणं रूपमभिहितं स्यात् ? इत्याशङ्कयाह एतावतैव श्वियं संविदः ख्यापितं परम्। विश्वात्मकत्वं चेत्यन्य- ल्लक्षणं किं नु कथ्यताम्॥२८२॥ एतावता सृष्टयादिकारित्वेनैव हि संविद ऐश्वर्य विश्वात्मकत्वं च परं वाद्यन्तरबैलक्षण्यन अत्यर्थ स्यापितमुक्तं भवेदित्यर्थः । एतदेव ह्यस्था मुख्य- मसाधारण लक्षणं यत्स्वातन्त्र्याद्विश्वात्मकत्वेन परिस्फुरतीति, अत एव किंतु नाम लक्षणान्तर- मस्याः कथ्यता, तेन कथितेन न किंचिदुक्तं भवे. प.स.पु. पर वाशी पाल ।

·श्रीतन्त्रालोकः
दिति भावः। तथात्वं हि प्रत्युत अविद्यादेरतिरेका-
नतिरेकविकल्पोपहतत्वाद्विश्ववैचित्र्ये कारणमेव न
सिद्धयेत्, तेनास्याः सृष्टयादिकारित्वमेव मुख्य
लक्षणमिति यथोक्तमेव युक्तम् ॥ २८२ ॥
अत एव स्वात्मनि सष्टयादिकारित्वमेव परा
मृशन् परसंविदैकात्म्यमेति, इत्याह
स्वात्मन्येव चिदाकाशे
विश्वमस्म्यवभासयन् ।
स्रष्टा विश्वात्मक इति
प्रथया भैरवात्मता ॥ २८३ ॥
पडध्वजातं निखिलं
मय्येव प्रतिविम्बितम् ।
स्थितिकर्ताहमस्मीति
स्फुटेयं विश्वरूपता ॥२८४॥
सदोदितमहाबोध-
ज्वालाजटिलतात्मनि ।
विश्वं यति मय्येत-
दिति पश्यन्प्रशाम्यति ॥२८५॥

·झो. २८६] तृतीयमाहिकम् । नन्वेवमपि विश्वस्य सृज्यमानत्वादिरूपतपा संस्कारेणावस्थानात्कथमस्य प्रशान्ततोदियात् ! इत्याशङ्कयाह अनन्तचित्रसदर्भ- संसारस्वासमनः । प्लोपकः शिव एवाह- मित्युल्लासी हुताशनः ॥२८६॥ देशाध्ववक्ष्यमाणनीत्या निःसंख्याकत्वादनन्ता नानासनिवेशात्मकत्वाच चित्राः, अत एव सन्तः शोभना गर्भा भुवनानि यस्यैवविधो यः संसारस्त- 'त्तत्तत्वामा विश्वस्फारः स एवासारस्वात् स्वप्नसद्म, जागरासद्मनोहि पलोऽवशेपसंभावनापि स्यादिति भाकातस्य प्लोषकः स्रष्टास्मीत्यादिपरामर्शवलो. पनीतः, अत एव सतताभ्यासादुल्लसनशीलोऽनव- छिन्नसविदात्मकः शिव एवाहमिति परामर्श एव हुताशनोविश्वसंस्कारस्यापिस्वात्मसंवित्सात्कारक इत्यर्थः । यथा सम्भावुदयति अनेकावरकमायेऽपि ·को.२८८] तृतीयमाहिकम् । वशिष्यते अपितु वोध एवेति । इत्यमुक्केन प्रकारेण बोधस्यैव सर्वदशास्वनुस्यूतत्वाद्यः सृष्ट्यादि बो- धैकात्म्यलक्षणादेकीकारा तोरनशं पश्येत्सृष्ट्या- दिविभागविगलनेन अखण्डवधिकरूपतया सा- क्षात्कुर्यात् स शाम्भवोपायसमाविष्ट एव हि तुरीयं पदं प्राप्तः सन् स्फुरति, अनाख्यपरसंविद्रूपत्वेना- वभासत इत्यर्थः । स इत्येकवचनेन पहनामत्र नाधिकार, इति सूचितम् ॥२८७ ॥ अत एवाह तदस्मिन्परमोपाये शाम्भवातशालिनि । केऽप्येव यान्ति विश्वास परमेशेन भाविताः ॥ २८८॥ भाविता इति तीव्रतीवशक्तिपातत्त्वेन भगव- सानाधिकृतवेनाधिवासिता इत्यर्थः । अत एव केऽप्येवेत्युक्तं, न हि एवंविधशक्तिपातपात्रत सर्वेषामेव भवेदिति भावः । यदाहुः ·२६० । भीतन्त्रालोकः - 'पूजफाः शतशः सन्ति भक्ताः सन्ति सहस्रशः। मसादपायमाश्वस्ताः प्रभोर्दिवा न पञ्चपाः ॥" इति । परमस्वे चास्य शाम्भवाद्वैतशालिषं हेतुः, अन्ये ह्याणवादयो भेदरूपत्वादपरमा एय, इस्पा- शयः । अत एवान स्नानादि भिन्नमुपायजातं न किंचिदुपयुक्तम् ॥ २८८ ॥ तदाह स्नानं व्रतं देहशुद्धि- र्धारणा मन्त्रयोजना। अध्वक्लप्तिर्यागविधि- होमजप्यसमाधयः ॥ २८९ ॥ इत्यादिकल्पना कापि नात्र भेदेन युज्यते। ननु यद्यन्न भिन्नमुपायजातं नोपयुक्तं तदेतदु- पायाविष्टः कथं नामाचार्यः परानुग्रहं कुर्यात् ! इत्याशङ्कयाह परानुग्रहकारित्व- मत्रस्थस्य स्फुटस्थितम् २९०॥ प...पु.द्विना रान्ति न पचपा इति पाठ । प० ७ ० पु. एवाहेति पार ।

·सो. २९२] तृतीयमादिकम् । यदि तादृगनुग्राह्यो दैशिकस्योपसर्पति। तागिति शाम्भवोपायभाजनं, तस्य हि तह- निसंभाषणमात्रादिनेव '.........दीपादीपमिवोद्यतम् ।' इत्याशयेन स्वात्मनि कृतकृत्यत्वं जायते, इति किं नाम मिन्नेनोपायजातेन प्रयोजनमिति भावः २९० नन्वनेवंविधश्चेत् कश्चित्तदाराधनाय प्रवृत्तः स्यात्तत्रानेन किं प्रतिपत्तव्यम् ? इत्याशङ्कयाह अथासौ तादृशो न स्या- द्भवभक्त्या च भावितः॥२९॥ तं चाराधयते भावि- तादृशानुग्रहेरितः। तदा विचित्रं दीक्षादि- विधि शिक्षेत कोविंदः ॥२९२॥ तादृश इति शाम्भवोपायभाजनं, न स्यादिति तीनतीनशक्तिपाताभावात् । अथ च 'ततमयमं विद्वं रुद्रे भक्ति सुनिश्चला।(मा०वि०२।११ ·. - २६२ श्रीतन्यालोंका इत्यादिनीत्या शक्तिपातावेदकेन भवभक्त्या- ख्येन प्रथमेन चिहनाधिष्ठितः, शक्तिपातस्य चान भवभक्क्यास्यस्यैकस्य तञ्चिहस्य निर्देशाच्चिहा- न्तराणां चानिर्देशान्मन्दमन्दादिरूपत्वं सूचितम्। एवं मन्दमन्दादिशक्तिपातवत्त्वेऽपि स न समुचित- माणवायुपायमात्राभिज्ञं गुरुमाराधयितुं प्रवृत्तोऽपि तु शाम्भवोपायाविष्टमित्युक्तं तं चाराधयते' इति। यतः स भावितादृशानुग्रहेरितः, न ह्याणवोपाय- मात्राभिज्ञादरो विनमपि शाम्भवोपायसमुचि- तमनुग्रहं लभते इति भावः; तेन 'न चावता क्रियाकाले ससारोद्धरणं प्रति ।' इत्याद्युक्तेः शिष्यस्य चोक्तयुच्या गत्यन्तराभा- वादवश्यमेव अस्य तदुदिधीर्पया भिन्नमुपायजातमु- पयुक्तमित्याह तदा विचित्रमित्यादि|अत एव पूर्व 'सोऽपि स्वातव्यधाम्ना चेदप्यनिर्मलसविदाम् । अनुग्रह चिकीर्पस्ताविन विधिमाश्रयेत् ॥ (तं० २।४४) इत्याद्युक्तम् । विचित्रमिति अनुग्रामभेदात् । यदुक्तं प्राक् ।

·सो० २९३] नतीपमादिकम् । 'अनुग्राह्यानुसारेण विचित्रः स च वक्ष्यते । (२०२४५) इति ॥ २९२ ॥ नन्वेवविधस्यानुग्राह्यस्य शाम्भवोपायसमावे- शभाजो गुरोः सकाशादाणवोपायप्रक्रियया चेदन- ग्रहो वृत्तस्तर्हि 'शाणसूत्रवानाभ्यासे प्रसरतन्त- वानचिभ्यलाभः' इत्यादिन्यायेन हेतफलभावस्य नयत्याद्भाव्यपि शाभवोपायसमचितोऽनुग्रहः कथं नामास्य स्यात् । इत्याशङ्कयाह भाविन्योऽपि ह्युपासास्ता अत्रैवायान्ति निष्ठितिम्। एतन्मयत्वं परम प्राप्य निर्वयतशिवम्।।२९३॥ भाविन्य आणवादो वक्ष्यमाणाः, तासां हि द्वार• द्वारिभाव तदतिरिक्तस्य मृग्यस्याभावात् शाम्भ- वोपाय एव प्ररोह इत्युक्तम् अत्रैवायान्ति निष्टि- तिम्' इति । अत एवैतन्मयत्वमेव नामासां भयोरूपं परमपेयं सर्वत्रवोचोप्यते, न हि एतदि- ५.प.पु. सच कभ्यते इति पाउ । ५. 1. रा•• आयान्ति नितिमिलि पाया। + ·'श्रीतन्त्रालोको श्रान्तिमन्तरेण किंचिदपि भवेदिति भावः । अत एवोपायनानात्वेऽपि नोपेयनानात्वं यदभिप्रायेणेव 'दावयेतौ समावेशौ निर्विकल्पार्णवं प्रति। प्रयात एष तटि विना नैव हि किचन ॥ संवित्तिफलभिचान न प्रफ्रूप्येत्यत्तोऽवधीत् । (२०११२२७) इत्यादि प्रागुक्तम् ॥ २९३॥ एतदेव श्लोकस्य प्रथमाधेनोपसंहरति इति कथितमिदं सुविस्तरं परमं शाम्भवमात्मवेदनम्॥ शैयाधेशवशोल्लसदसमरसास्वादसामरस्पमयः। फविजयरथनामा तृतीयमिदमानिक व्यवृणोत् ॥ इति श्रीमन्महामाहेश्वराचावयश्रीमदभिनवगुप्त- घिरचिते तन्त्रालोके श्रीजयरथविरचिताधेियकाभिख्यव्याख्योपेते शा- भवोपायप्रकाशनं नाम तृतीयमाहिफै समाप्तम् ।। ३ ।। श्रीमत्मतापभूभर्तुराज्ञया प्रीतपे सताम् । मधुसूदनकौलेन संपाद्यायं प्रकाशितः ।। ओतत्सत् ।