·H0000000000000000000002
दुर्जनकरिपंचानन।
000000
६
63
श्री मत्खामी आचार्य वयं सर्व पूज्य श्री
रंगाचारो छंदावन निवासी को
प्राज्ञा ऽनुसार
000000000000
000
गोपीनाथ पाठक ने बनारस लादूट कामे
खाने में छापो सम्बत् १९२१ ।
Beares:
PRINTED AT THE LIGHT PRESS, BY GOPEX NAUTE PATACY.
QUO
Know
1865.
000
0000000000000000000000000

·No text on this page.

·का w UA अथ दुर्जनकरिपञ्चानन ॥ 000 श्रीमते रामानुजाय नमः जीयाच्क्रीनहरिःसाक्षादभुक्तिमुक्तिफलप्रदः । समल हेयविषीकल्याणगुणसागरः॥ १॥ भेदाभेदादिनामा विधकुमतिमतैः कण्टकैर्गत्यनहम् पन्थानंग्राला यो त सुगमतरं युक्तिमझामरुद्भिः । थीमानामानुजार्यः स हिजयतितराम् दर्शयन्वन मुक्त यन्नामबावसावाल्कुश रुभिया कापिलोनाभवन्ति ॥ ३ ॥ चक्रशंखचविनोदिति सुतदलने जागतीवि तेथे तच्चिन्ह मुरांगा नवनिदिति षदः चौतधर्मकनिष्ठान् । दुत्वोऽक्षोम्यपक्षान् बहुकुम तिमतध्वान्तविध्वंसनाकीन् दृष्ट्वाधावन्तिदूरे हरिमिवदिति जावैश्नवान्विद्विषन्तः ॥ ३॥ जयपत्तनभूदारः सवायरामस्ट गाधिपः सर्ववैभवसिदधात सागरक्षोभतत्परः ॥ ४ ॥ आ चित्यकृतकत्याभू लक्ष्मण ख्याशिलोच्चयम् पाण्डिकुजमात गम् सदाखापत्तजोवनम् ॥ ५ बैदेशिकञ्चतन्त्राणांसर्वेषांल चाणोगिरिः । प्रश्नानसंगतानष्टकथञ्चिहेवभाषया ॥६॥ कत्वाचीवैश्ववमत संप्रदायार्थगोचरान् । श्रीवैनवानान्नि कट प्रेषयामाससर्वतः ॥ ७॥ तत्पन्नपचन्त चिदा

·( २ )
वननिवालिनः रंगाचार्यस्यनिकट प्रेषितंचोत्तरच्छ भिः॥
प्रदवाज्यमभाणजो रंगाचार्य:सुधीःखयम् । त पत्रमागतं
दृष्ट्वातान्प्रश्नान्सुनिरूप्यच ॥ ६ ॥ असंगतानांवाच्यानां
तत्यानांविलियच । भावार्थमुत्तरंतेषां विचार्याविलिख्य
च ॥ १० ॥ प्राहिणोत्तरदलम् तेषामन्तिकमादरात् ।
वैःप्राक्तत्प्रेषितंपचम् खान्तिकंप्रश्नपूरितम् ॥ ११ ॥ तै.
अवैश्चतत्पनम् राजइत समर्पितम् । समत्रम्पण्डितान्खी
यान् जयपत्तनवासिनः ॥ १२ ॥ अायदत्वातानचे पठ
तैतद्दलंबुधाः । वदतास्यार्थमखिलम् यथाविद्यामहन्तथा ॥
तच्छुत्वातहलंदृष्ट्वा तऊचुःपण्डितालदा । वयन्नविज्ञापन
स्था स्यार्थ शाखार्थमण्डितम् ॥ १५ ॥ कश्चिहिद्वान्समा
कार्य प्रष्टव्योंबहुशाखवित् । इत्यु बातेगतागेहम् ततोरा
जाविचार्यतु । हरिचंद्समाइय दिल्लीतःखपुरंद्विजम् ॥
अादिदेशदलंह्येत दृन्दावननिवासिभिः । रंगाचायैरसादीय
प्रश्नोत्तरविभूषितम् । कृतंतदर्थोविज्ञेयो मयातत्कथ्यता
त्वया ॥ १७ ॥ इत्याकयं तदापत्र गृहीत्वातविचार्यच ।
उवाचभूपतिम्बिनो धार्यमाचावलम्बनः ॥ १८॥पचार्थ
समयाज्ञातः खण्डनञ्चतं मया । वाराणशीस्थविदुषां का
रयित्वात्रसंमतिम् ॥ १६ ॥ श्रावयिष्यामिभक्त दूत्य का

·(
-
सरतेनसः । अागत्यकाशींकलकत्तापुरंगन्यामहीक्षिता ।
धाञप्तोपस्थितःपश्चात् संमतिबधानुणाम् । कारयामा
सकेशांचि मास्नातबाकरोत्स्वयम् ॥ २१ ॥ तत्रकेपिनजा
नन्ति यहतंलिखितंदले। अनाःसंमतिकारो निमील्य
बालिखंदृशौ ॥ २२॥ केशाविद्दापयिष्यामि मुढ़ापंचहि
रणमयीः ॥ २३ ॥ इत्यु वाऽकारयल्लेखम् क्ष विहिदुर्गा
पुनः । जयपत्तनभूपालै वैत्रवेभ्यःपुरातनैः ॥ २४ ॥ दत्ता
निविन पूजायै यान्याच्छिद्यतुतानिवः । गामारण्यगृहादी
नि दापयिष्यामिपण्डिताः ॥ २५ ॥ इत्यु बाऽकारयामास
लाक्षरमतंद्रितः । अानगामततोराजा कलकत्तातोच
सानुगः ॥ २६ ॥ अत्रत्य नवैःपत्र प्रेषितंराजसन्निधौ।
विवादायवयंसर्वे सन्नद्धायदिकोपिते ॥ २७ ॥ विद्वान्स
मीपेशक्तोत्ति विवादायतदात्वया अाज्ञापितःसभायांस
विचारंकुशताद्तं ॥ २८ ॥ भवांश्चकाशिराजश्च श्टणुत
अल्यमादरात् । वादवातत्रविद्वांसो मध्यस्थाःसंत्वमत्सराः
तत्रतेपण्डितोता यदिकारयसंमतिम् । नोचेत्तूत्रीभवायु
मन् किंस्थाकल हेनते ॥ ३० ॥ विनिख्येत्यन्ततोदृष्ट्वा तत्म
खकरागतम् । इत्याहराजासर्वेषामग्रतःखयमेवतान् ।
नाहविवादार्थमिहागतोस्सिा खकीयसिद्धांतविवेचनाय ।

·।
(8)
पृच्छामिसर्वान्विटुषोत्रयूयं भोकेनवादंकुरुतप्रसद्ध ॥ ३२
इत्यु कासगतोराजा खापुरीमाशुसहिजः । पश्चात्काशिस्थ
विद्वांसोऽनुतेपुलदचसति ॥ ३३ ॥ स्मारहारयेतुचक्रु म
मतिराजपत्रके । एतश्विानसमयेकाश्यां विद्वांसःकेचनापरे॥
मतत्रसंभर्तिचक्रुः काशीराजोमहामनाः। धर्मसंस्थामकस्खे
मत तोषातीत मत्सरः ॥ ३५ ॥ एतचिनसमयेविहान्
रंगाचा प्रसन्नधीः । दारण्यात्समायातः कोलाहल
दिदृक्षया ॥३६॥ तथापरश्चरंगार्योरीमावासीमहामनाः
समागतञ्चताभ्यांत त्यत्र प्रश्नोत्तरैर्युतं । हरिचंट्रोक्तदोषा
रण तजादांदावसंमितम् ॥ ३७॥ कास्यांमध्य विद्वत्सु
विचारार्थम्समर्पितं । तेदृष्ट्वातहिचार्योचुः कथुवांकचसहिजः
हरिचंद्र करतानः क्वोत्तरंभवताभिदम् । गुञ्जरत्नान्यपि
तानि यथातहतिमांतिनः ॥ ३६ ॥ इत्य वासंमतिंचक्रू रंगा
चार्यविनिर्मिते प्रश्नोत्तरदलेसर्वे बुधाःकाशीनिवासिनः ॥
अचाष्टौप्रश्ना प्राधान्येनकताः ॥
सब प्रथमःसंप्रदायविषयक तनसंप्रदायशब्दस्यकोऽर्थ इति
पूर्वपः खशिष्येभ्यः कृतयोपदेशस्यविषयोभतोह्यथः सप्र
दायशब्दार्थःपूर्वपस्सम्यक् येनाक्षरंपुरुषंवेदसत्य प्रोवाच
ताम् तत्वतोब्रह्मविद्यामित्य कामकारेणप्रदीयत उपदिश्यते
।

·(५)
समित्याणिरित्यायुक्ताशमदमादिगुणयुक्तो ब्यरुपसन्ने व्यरि
तितधुत्मतेः अयमेवार्थः प्रतितन्त्रार्थ तितान्त्रिकैद्यवतिय
ते अत्र चावान्तरप्रश्नः प्रथमः कतिभेदाइति संप्रदायत्वावा
न्तरधर्मविषयकोविभाजकतावच्छेदकावलम्बी तत्रोत्तरम्
श्री रामानुज मध्वशङ्करभास्करयादव नीलकण्ठादि वेदा
न्य मीमांसा विचाराधिनताचार्य गौतमकणादादि न्याय
शाखाधिकृताचार्य भट्टप्रभाकरमिचादि पर्व मीमांसावि
चाराधिताचार्यामिदिखखपूर्वाचार्योपदेशानुगुण्य नप्रति
पादिताः प्रतितंचा अनेकविधा दूति संप्रदायक्यबद्धत्वम्
अतएवन्यायादिमुन्थेवितिसंप्रदाय इति संप्रदायविद इति
लिख्यते यद्यपि भावस्याभावत्व ना भावस्याभावत्वेन नि
त्यस्या नित्यत्वे ना नित्यस्यनित्यत्वे न गुणस्य गुणित्वे
न गुणिनोगुणत्व न द्रव्यस्याट्रव्यत्वे ना द्रव्यख द्रव्यत्वे ना
न्यस्या नन्यत्वना नन्यस्यान्यवन परिणामिनो ऽ परि
णामित्व ना परिणामिनः परिणामित्वे ना गोमहत्व
न महतो ऽणुत्वं न चतत्तदभादिभिः प्रतिपादनेन नववा
स्तु घुविवादः तथापिवैशिध्यभेदात्संप्रदायभेदाः परस्सर
विलक्षण्वैशिघ्यावच्छ देना साधारणप्रतिसंचार्यत्वाय पग
मादिति का प्रयोजनायेति प्रयोजनाबलम्बीहितीयःमनः

·(
तचे दमुत्तरम् । नहिकोप्याचार्योमोबादन्यत्प्रयोजन
मुद्दिश्यसंप्रदायं प्रावर्त यत् अतोयथायोग्यं खरूपसतोनात
स्यच संप्रदायस्थमोक्षएवप्रयोजनतयाभिसंहितः यद्यपिमी
क्षप्रोजनस्वाभिसंधिः क्वचितक्वचित् संप्रदायेनास्ति तथा
पितत्यतिपादकशाले परमप्रयोजनतयाऽभिसंहितफलमेव
तत्रोद्देश्यम् परन्तु सर्वेषांसंप्रदायानां मोक्षाव्यभिचारो
निवेपन्यदेतत् नतत्रपयं नुयोगः कृतोतस्तदुत्तरादपि
विरग्यप । इति श्रीः केनलक्षण्यनसंमता इति तो
यः प्रश्नः । बैलनण्यमसाधारणोधर्मः प्रयोजकत्वरूपका
रणत्वं ज्ञापकत्वपर्यवसायिहतीयार्थः तस्यसंमतादूत्यचा
म्चयः तथाचाबांतरभेदस्यपरस्परव्याहत्तधर्मप्रयोज्यत्वात्ता
दृशभेद प्रयोजकासाधारणधर्मविषयिणी जिज्ञासाखविषया
सिद्धत्वापादिकाप्रीयते तदमुत्तरम् । प्रागेववैसि
ध्यविशेषस्यसमानार्थेषुभेदायोजकतया यद्यपीत्यादिशंकोत्त
रतयाभिहितस्य विभागप्रयोजकत्वमिति श्री. भेदेषुभवत्
संमतिन्नति चतुर्थवाक्यविकल्पविषयकंतदनुत्तरणीयम्त
दनन्तर विकल्पदूषणसमानोत्तरवसोत्तरत्वादिति श्रीः
संमतिश्चत्तदाचरणंकुतोना संप्रतिश्चेत्कुतों 5 गीक्रियत
इतिषष्ट वाक्यम् संप्रतिश्च दित्यनममतिशब्द नकिमुक्तस्या

·त् अध्युपगममात्र याथार्थ्ये नाथ मगमो वापद्याधः पक्ष
तदातत्तहादिशतग्रन्थावलोकनविचाराध्यापनप्रवणानांना
नभावरूपाऽ भ्युपगममनुन्मत्तः कोनेतिब यात् यद्यपरः
पक्षस्तदा परस्परविरुद्धषुषिधिष्टार्थरूपेषुप्रतितंचे ध्ववच्छ
दकावच्छ देन यथार्थज्ञानरूपमभ्युपगमं स्वस्थाननुन्मत्तः
कोर यात् संमति चेत्तदाचरणं कुतोने पत्रसंप्रदायत्वाव
देनाचरणविवचित मुतसामानाधिकरण्ये ननहितीयः
सामानाधिकरण्ये न तत्समत्व नतदभावहे तोरपर्यनुयो
ज्यत्वात् नचभवदाचार्य प्रतिपादितात्यतितंचादन्यचाचर
णाभावे हेतुः पर्यानुयुज्यत तिवाचम् आचरणप्रयोजकस्य
यथार्थी भ्युपगमस्यामावस्यै वयोगक्ष मसाधारणतत्कारण
त्वात् अतएवनहितीयः अवच्छेदकावच्छे देना चरण प्रयो
जकस्थयथार्थ ज्ञानस्वाभावात् असंमतिश्च कुतोऽगीक्रियत
इत्यचाप्यनभ्युपगमें ऽगीकारः पातानाचरणप्रतिकोल्या
चरणरूपः किंनिबन्धनइतिहेतुपर्यनुयोगःकृतः तनाव
च्छेदकावच्छे देना सादाच रणंयुमाभिरनुभूयतइतिनतत्रहे
तुपर्दा नुयोगः किन्तु सामानाधिकरण्ये नाचरणस्यात् तत्र
यथार्थज्ञानरूमाचरण हेतोस्मत्व नासमतेरभावात् अर्थम
यं नुयोगोऽत्यं तासंभवी अवविकल्पदूषणवाकोकिंवर्ण

·निष्ठ इतिवाक्यम् जिज्ञासाबोधकाकिंपदधेटितदृश्यते तस्या
यमोंभवेत् उपरितनवाज्यानुसारात् वर्णनिष्ठत्वं वर्णवि
शिष्टपुरुषनिष्ठत्व वर्णश्चवाह्मण्यादिः तेन्नि ठत्वञ्चतदधि
कारकत्वम्तयच संप्रदायेसाहादसम्भवात्तत् ज्ञानखानुष्ठा
नपर्यवसापिनाइत्व वाच्यम् तथाचसंप्रदायज्ञानखानुष्ठा
नपर्यावसायिनोऽधिकारोवणः वर्णत्वावांतरधर्मविषयक
जिज्ञासाविषयतिपर्य वयात तनोत्तरम् संप्रदायांतरेब्व
ऽधिकारस्यामाभिरवक्तव्यतया ऽसत्य वीचार्य संप्रदायेस
उच्चते सर्ववर्णनितितधाचवर्णत्वावछिन्नाधिकारइत्यर्थःव
कवचसर्ववर्णनिटोधर्मः सचजातिकपाधिर्व त्यन्यदेतत् स
वर्णनिष्ठत्वं तावदित्यम् संप्रदायप्रयोजनेमोक्ष सर्वेषामधि
कारोऽन्त्ये वार्थित्वमाचसापेक्ष त्वात्तस्यतदुपायेप्रतितंत्रार्थे
ऽर्थिव सामर्थ्यञ्चापेक्षित अर्थित्वमफलविषयिणीच्छा
सामर्थ्य वैदिकउपासने भक्तिगब्दवाच्य निविद्यावत्वम् स्मा
तंचनामसंकीर्तनपुण्यदेश वासतीर्थस्नानादीना मेवांगत्वा
त्तदनुगुणसामर्शम्अनोपासनस्यभक्तर्वेदिकत्वस्यातत्वभेदः
कथभितिचेदेवम् वैदिकवेदाधिकारिच वर्णिकमाचानुडे यय
ज्ञादिकमोगवातयावैदिकत्वम् युतिपुराणाद्य तनामसंकी
तनादिगौणभक्तिशब्दाभिधेयतीर्थस्नानाद्यगकतयासातत्व
ASAN

·( है ) मिति तत्रप्रथमस्यत्र वर्णिकाधिकारकत्वमेव द्वितीयस्थतुवर्ण चतुष्टयाधिकारकत्वम् यथा खर्गरूपमप्रतिश्रुतिस्पत्यादि भिरुपायत्वेनाभिहितानां ज्योतिटोमदपर्णमासा दियाग विशेषगंगालानादीनांमध्ये यागखात्र वर्धिकाधिकारकत्वम् गंगास्नानादीनांठसर्ववाधिकारयात्वन् एवंञ्चत्यादिप्रतिपा दितेप्रपदनेष्य पायभिगोषेऽनेकाहेतुभिर्मक्याद्यनाधिकारिभि रधिकार्ये पुरुषविद्याद्यानुकूल्यसंकल्यादिशौत हातींगकेपि त्रैवर्णिकचातुर्वर्णिकाधिकारकत्वंबोध्यमिति एवं सप्तमवाक्य घटककिमाथमनिष्ठ तिवाञ्चमप्य कार्थकमुनोतरकम्प रंतुसर्वाथ मवहि तसविदुरादेरप्यधिकारोबोध्य तिथीः वर्णनिठोत्संप्रदायपूर्वकोवर्णोवर्णपर्वकः संप्रदायोवेतिसप्त मंवाक्यम् अाश्रमपूर्वकञ्चत्तदा संप्रदायपूर्व कायमचाच मपूर्वकः संप्रदायोवेत्यष्टमंवाच्यम् । तयोरिदमुत्तरम् संप्र दायपूर्वकोवर्णः संप्रदायपर्वकायमईत्याभ्यांसंप्रदायस्थव वर्णाश्रमकारणत्वं पृष्ठमुतवणीयमकालपूर्वकालसंबंधोवा व पूर्वकः संप्रदायः अाश्चमपूर्वक संप्रदायइत्याभ्यामपियो श्रमयोरपिसंप्रदायकारणत्व दृष्टम् तत्तत्कालपूर्वकालसंबं धमात्र वा तपोभयवप्रथमपक्षोनसंभवति अमात्संप्रदाय मावस्यवीथमकारणत्वासंभवात् वणीश्रमयोश्चनित्यानि ·(१०) त्यसंप्रदायत्वावच्छिन्नकारणत्वासंभवाच्च नचवीथमयो स्मंप्रदायकारणत्वंनष्टष्टम् बर्णपर्वकः संप्रदायः आश्रमपूर्व कोवासंप्रदायइतिवायैकदेशाध्यां किन्तु अनुदानपर्यवसापि संप्रदायज्ञानकारणत्वभितिवाच्यम् कारणत्वस्याधिकारवा नवछिन्नस्यवक्कुमशक्यतया ऽधिकारत्वे नकारणत्वस्यवर्णाश्च माणांसर्वेषामुक्तत्वारिकवर्णनिप्रदूतिप्रश्नोत्तरे अन्यविधस्य कारणत्वस्यशब्दमात्र निष्ठस्य संप्रदायशब्दनिरूपितस्यवर्णा श्रमाणामसंभवएवउभयोरप्युत्तरभिन्यो इदमुत्तरमसंप्र दायस्यवर्णाश्रमाणामपिवेदशास्त्र कमूलतयासर्वेषुकल्ये ध्वनु वर्तनात्परस्परकालपर्वकालसंबंध उभयेषामस्तीतिविरोधा भावेन विकल्यएवासंभवीति संप्रदाय ज्ञानस्या नुडानपर्यव सायिनोवर्णाश्रमाणांचैवमेवेति श्रोः किय कालात्मत्त इ तिद्वितीयः प्रधानः प्रश्नः तत्रयज्ञोपासनजानादिकंकियत्वा लात्मत्त मितिमनेकिमुत्तरम् अनादिसिद्धवेदैकसिदध कस्वादनादिकालात्प्रतमित्युत्तरंयदिश्वात्तदात्रापितदेवो त्तरमेवेहितादृशप्रधानप्रश्नावलंबोन्यऽष्टौवाज्यानि तत्रप्रथ मंवाक्यं तचबहुकालात्मवृत्त न्मन्वादिगंबेष्वदृष्टत्वात्तहि लक्षणत्वाच्चकधंप्रमाणमिति अस्थायमर्थःस्यात् यदिवङका लात्प्रष्टत्तस्तदामन्वादिभिरपितत्कालत्तिभिदृष्टःस्वात् ते ·( ११ ) दृष्टश्च त्वगन्थे घुस्मृतिषु वक्तव्यस्लचोक्त्यभावात्तैन्न दृष्टएव तदृष्टधर्मविलक्षणत्वादस्य कथंप्रमाणमिति अत्रोत्तरम् । मन्वादीनां त्रिकाल ट्रिथिकातोंट्रियसकलपदार्थवेदिनांब हुकालष्टसत्तामत्संप्रदायदर्शन मस्त्येवमतिषुतदनुतिर्न दर्शनाभावसाधनम् नहितैष्टःसर्वोप्यर्थ तैरभिहितःके षांचित्सामान्यधर्माणांप्रतिपादन मात्र खजुप्रसृत्ताचे तदु तधर्मलक्षण्यमात्रेणाप्रमाणत्वंन संभवति खस्मृतौमनुना नानुक्तखापि भर्च नुमरणादिधर्मस्य पतिवृतानुष्ठ यस्य सर्वे वैदिकैःप्रामाण्यांगीकारात् ननुमनुनातस्यानुक्तत्वे पियाजव ल्यादिनोक्तत्वात् मन्वर्थविपरीतायासास्मृतिनैवंशस्यतेइति सात्यु जाप्रामाण्यहेतुमनूपदिष्टधर्मविरुद्धत्वाभावाच्च प्रा माण्यमितिचेतहिप्रशते क्रिपाणिपिहितमिदम् किंचसामा न्यधर्ममात्रप्रतिपादनपरेणमनुनानुक्तमयुद्धपुण्य तिर्यका ण्ड तुलसीपद्माक्षस्ट्राक्ष मालाभर चिदंडैकदंडधारणं तत्तत्संप्रदायिभिः प्रमाणतयास्वीक्रीयते नुडीयतेच नचैके नमनुनाला तस्वेपितेषांशारोऽन्ये प्युपलांततिवाच्यम् प्रकृतेपिहारीतसिडादिभिः स्वाभिरमात्मंप्रदायार्थस्या प्यसकृत्या तत्वात्सामान्यधर्मपरमन्वादिम त्यविरुद्धत्वा च्च नाप्रामाण्य शंकावतारः यदिच भवत्संप्रदाय प्रतिपादि

·(१२)
कानां वसिष्ठडारीतसनकादि सतीनां भवदीयकल्पितत्वा
भवत् संप्रदायाप्रतिपादिवाना बसिडादिका तीनामुबलम्व
मानवाद्भवत्संप्रदायखानामान्यमितिविभाव्यतेतदाभवंत
एवोपहसनीयाय: बवाद्यात्संप्रदायप्रतिपादिकानांहा
रीतादि व्यतीनामसातसंप्रदायाविरुद्धार्थ प्रतिपादिका
नांचतासांसत्वे बहुतसंप्रदायार्थपतिपादिकानां तासांतत्का
टकत्वभवेनानदीयकचितवनोत्प्रेक्षाहम्नहिकर्ममी
मांसामहत्तेनजैमिनिनाधर्व कांडेयलान्टुपासनादीनांसवा
प्रतिपादनपिनत्य तदेवतामाचल शमयत्वप्रतिपादनेनत्र
झखरूमादौ विप्रतिया पदेशपिसाक्षादम्पविरोधजैमिनि
रित्यादिनाबादरायणोजायजैमिनिमतस्यवाखरूमाद्यगी
काराव्यभिचारियोजैमिन्यनलिनतत्वम् तथासतिबादराय
गस्यानाप्तत्वायत्तेः एवंरजिपुचव्यामोहार्थ लोकायतमतं प्रव
तयतासुरगुरुणाहहम्पतिनाप्रणीतायाः वैदिकोपजीव्यायाः
स्म ते रष्यतस्कर्तृकत्वान्यकर्तृकत्व प्रामाण्यानिसुरिति श्रीः
खल्यकालाच्चेडमर्मादिनिर्णयतविधि रत्तत्मालानिचतेषांसर्व
चोपलश्यमानत्वाशिमर्थ प्रत्तइति अस्वायम भवत्संग
। दायश्चेत्खल्यकालात्मत्तत्तय वकालेषि धर्मादिनियत
विधितत्मालानांसाधिकाराणांत जैः कृतेषुगंथेषु सर्वनोपल

·(.
खसानत्वात्संप्रदायधिवक्सतस्यैवोपजीव्यत्वायुमत्संप्रदा
योनवीनःकिमर्थ प्रडत्तति तनोत्तरम् खल्पकालात्मत्त
वंतावदझादनभिमत मेवानादि कालात्मतत्वस्यानुपदमुक्त
त्यादेवधर्मादीत्यादित फलानि चतेषांसर्वचोपलग्यमानत्वा
दित्ययसर्थचे त्यतेनविदार्षगग्याविवक्षिता उतसंग्रहकारा
णाम् शंकराचार्यनीलकंठभास्करयादववैद्यनाथा दीनांग
खाः नाद्यः अखापर्य नुयोगखानुभदोहासंगहकाराणाभण्या
पत्तेः नचथुतितिरुचादिषुसंशयविपर्ययनितिपर्वकस
स्बपतिपतेः अग्णादादीनांसग्यपतिमत्यपेक्षितसकलोपक
रणन्यानामल्योपकरणानामज्ञानामसंभवेनसंपतिपत्यर्थ
पूर्वोक्तासंग हम कुर्वन्नितिवाच्यम्तादृशश्रुति मतिप्रतिपाद्य
स्वारादीयमतितंचाईस्यसंपतिमत्यर्थमेवाशात्पर्वाचायः
प्रव
तितत्वादशात्सेपदायस्थनात्यः पूर्वोक्तसंग्रहकतणामिवाम्म
दाचायीणामपि तत्सत्संगहीवनभिहिताहत्प्रतितंचार्थम
तिपत्तयेप्रष्टत्युपपत्त अपूर्वव्यापटत्तत्वाञ्चेति थीः किंचबेद
पुराणेतिहासादिषुपचुरतयाधर्मनिर्णयलत्मलनिर्णयश्च वर्त
तएवमुनर्नवोनरीत्या 5 शास्त्रीययाकिंप्रयोजनमितिवक्तव्यमि
ति टतीयंवा क्यम् तत्रेदमुत्तरम् वेदपुराणेतिहासादिषुस
बेघांधर्मफलानांनिर्णयो ऽस्त्येवतथापिशंकरादयः पूर्वाचा

·( १४ )
-वैद्यनाथादयश्चम्मुतिसंगहीतारलत्तधर्म फलंचखगंधे
घुपत्यपादयन्तकिमनितिपष्टव्यम् यदिवेदादिषुपचुरतया
प्रतिपादितानामपिसांगधर्म फलानांतविचारयोग्यताशुन्या
नामज्ञानांतद्योग्यतावतामयलसानां तादृशासांगधर्मफलसं
प्रतिपयर्थ तेषांप्रत्तिरितिचेत्तर्हि वेदेतिहासपुराणादिषु
प्रचुरतयाप्रतिपादितानामहात्मतितंत्रार्थानां सांगानांसफ
लानां वेदादिविचारयोग्यताइन्यानां याग्यानामप्यलसा
नांसंप्रतिपत्तये ऽबादीयाचार्याणानपिनत्तिरितिविभावय
नवीनरीत्या ऽ शास्त्रीययेति यदक्तं तदत्य तमसंगतम् अञ्ज
ट्रोतेः कथमशास्त्रीय स्ववेदविरुद्धार्यप्रतिपादनानुगुण्यादि
तितुनयुज्यते वेदार्थप्रतिपादना नुगुणरीतर्वेदविरुद्धार्थ
तिपादनानुगुण्यासंभवात् यदि वेदार्थनिर्णयपटत्तशंकरभा
कर नीलकंठ तदुपटहण का त्यर्थ प्रतिपादनपटत्तवैद्यना
थादि गन्योतार्थप्रतिपादनानुगुणरीतिविरुद्धत्वादिलच्य
ते तर्हि शंकर यादव नीलकंठादोनारीतेबद्यनाथनिर्णयसिं
धुकारादीनां रीतेश्चततद्गंधकर्ट तत्तहादिरीतिविरुद्ध
तयासर्वासां रीतिनाम शास्त्रीयत्वापत्त: रोत्यांनवीनत्वं
चनदोषावहम् एतत्कालपर्थं तंब्रह्मानंदादिभिर्नवोननवी
नायारितेःखस्वगंथेष्वनुसृततयातत्तद्ग्रन्थानामध्यनुपादेय

·(१५) तापातात्किंयोजनमित्यस्यसंप्रदायसंप्रतिपत्तिद्वारामोक्षए वयोजनमि युत्तरमसकटुतम्एतत्तृतीयवाज्यघटकमिदंवा क्यम् श्राचार्यश्चकति त दमुत्तरम् अयंपन्नोयदिव्यक्ति विशेषविषयकसदानोत्तराईः आचार्यस्यदेशकालसंप्रदाय भेदेनभिन्नभिन्नतयाव्यक्त्यनुगमासंभवात् यद्यसाधारणाका रविषयकसदाचाचिनोतिहिशास्वार्थानाचारस्थापयत्यपिख यमाचतरतेय झात्त झादाचार्यः ईरितइत्यु शास्वविचारज न्यशास्त्रार्थ ज्ञानाधीन शास्त्रार्थीनुष्टाटत्वंउपदेशखानुडाना यांखशिष्याणांखानुधितशास्त्रार्थानुष्टायकत्वंच समुदितमा चार्यप्रदपत्तिनिमित्ततयोक्तवचनोतमसाधारणाकारः त हिज्ञानार्थ सगुरमेवाभिगच्छत्सभित्माणिःश्रोत्रियंबह्मानि छत औसबिहानुपसन्नापे यारण्ययेनाक्षरपुरुषवेदसत्य मोबा चतांतत्वतदूत्यादिश्रुत्या ब्रानिष्ठभित्यनेन विवेकोत्वज्ञानस्य विद्दानित्यनेनतदर्थानु रानस्यतत्वतो पोवाचेत्यनेन यादित्य र्यकेनोपसर्गद्योतितानुष्ठानपर्यन्तोपदेशमभिदधता 5 र्थानु छापकत्वस्य चोक्तत्त्वात्तत्रवर्णनिर्देशोदेशनिर्देशोवंशपरंपरा निर्देशश्चवक्त यतिपंचमंवा ज्यम् तवोत्तरम् सत्संतानपुर तःसदाचारनि डोवे दनिदेशवाह्मणाचार्योभवति सत्संतान प्रसूतइत्यनेनजनककुलद्दयशुद्धिक्कासदाचारनिष्ठ इत्यने ·नतादृशकुलप्रसूतस्यापिविहीनाचारस्य नाचार्यत्वमित्युक्तम् वेदविदित्यनेन वर्णानुगुणकुनय शुद्धियुक्र तदनुगुणाचार निष्ठात्र वर्णिकव्यात्तिः त्रैवर्णिकेष्वपिक्षविणांनाचार्यत्वं आचार्यकत्वस्याध्यापकत्व स्थासंभवात् इतिवर्णनिर्देशः देश निर्देशन नकर्तुं शक्यः कुत्रापिदेशउत्पन्नस्यति उतचोक्तगुण विशिष्ठस्याचार्यत्व संभवालचिवचिन्महाराज द्राविडेषुच भूरिशः ताम्बपीनदीयत्र त्यादिक भागवतयोगीश्वरवचनं वासुदेवभकिदुग्लभांमन्यमाना राम्रोजनकस देशविशेष संबंधिनदो विशेषजलसंबध निर्मलीकृतांतःकरणानांतद्भ तिराहारशुद्धियायेनसुनभेतितादृशदेशस्थविशालत्वात्त स्मिन्देशेउलानांपंचानानदीनां प्रायशोव्याप्तत्वात्तचमनु ष्याणांवकृत्वाच्चनसादुर्लभेत्युक्वायंकामपनुदतिपरंपरानिर्दे शश्चक्रियतएवलक्ष्मीकांतमारण्या सदाचार्यपर्यन्तम् यथावा नारायणंपद्मभुवंवसिष्ठमित्यादिनाशंकराचार्यपर्य परंपरा निर्देशोतिभिः क्रियतेएवमन्यान्यसंप्रदायिभिरपियवैती ह्य परंपरानिर्देशः क्रियतति किंचवाह्मणाहते ऽन्यवर्णोमि खस्थाचार्यत्वं कर्तुं शक्रोति नवेति पंचमेवाश्यम् तदनुत्त रम् ऋतेऽन्यपदयोः पुनरुक्तिमनादृत्यापिदीयते वाहाणाद न्योऽपिखवाचार्यत्वक मनोति तथाहिमनुस्मृतौ द्वितीये

·( १७ )
ऽध्याये यहधानः शुभांविद्यामाददीतावरादपि अंत्यादपिप
रधर्म स्त्रीरत्नदुष्कुलादपीति अत्रमुक्तावलीकल्ल कभट्टक
ताब्याख्या श्रद्धानइतिश्रद्धायुक्त दृशक्तिंगारुडादिविद्या
अवराच्छ द्रादपिगृहीयात् अंत्यश्चंडालसमादपिजातिस्था
रादेर्षिहितयोगप्रकर्षात् दुष्कृतशेषोपभोगार्थमवाप्तचंडा
लजन्मनः परंधर्ममोक्षोपायमात्मज्ञानमाददीततथाज्ञानमे
वोपक्रय्यमोक्षधर्मप्राप्यनानं ब्राह्मणात्क्षत्रियादै खाच्छ
ट्रादपिनीचाभीक्षांबड्वातव्यंचधाने ननित्यंन बद्धिनंज
न्मत्युविशेषतितथामहाभारतेकोशिककथायां धर्मव्याध
वृतांतेकश्चिदिजातिप्रवरोवेदाध्यायीतपोधनः तपखीधर्मशी
लश्चकौशिकोनामभारतडूत्यारभ्यअतिक्रामन्नरण्यानिगामा
श्चनगराणिचततोजगाममिथिलामिति बहुदूरदेशात्तस्यामि
थिलागमनमुकाधर्मव्याधमष्टच्छत्ससंचास्यकथितोदिजैत्र
पश्यत्तत्रगत्वांतः सूनामध्येव्यवस्थितं मार्गमाहिशमांसा
दिविक्रीणतंतपखिनं ब्याकुलत्वाच्चक्रेस्टणामेकांते संस्थितो
विज इत्यन्यपरस्य तस्यावसरमतोक्षण मुत्कानमक वा
ब्राह्मणेभ्योबाह्मीविद्यांनिबोधमति व्याधस्यबह्मोपदेष्टुत्व
मुत्कापुदक्षिणमयोकत्वा प्रस्थितोदिजसत्तमइति कौशिके
नव्याधेपरिचर्याकृतेत्युक्तम् एवंतएकदातुमुनयःप्रातर्हतहुता

·( १८ ) ग्नयः सत्कृतंसूतमासीनंपपरिदमादरात् त्वन्नासंदर्शितो धाबादुत्तरंनि लतीर्षतां कजिसत्वहरपुंसां कर्णधारमिया व भित्यादिनासूतस्याचार्यत्वोपयोगिसत्कारकर्तत्वं सतक तमि यादिनोताम् उत्तर संदर्भणसूतस्योपदेष्टत्वमुक्तामेवेति थोशनोतिचेत्तदाशास्वविश्वमितिषउंचाश्चम नोचेताई कुताचार्यत्वमितिसप्तमवाक्यम् तदुभयमपिदत्तोत्तरम् । शक्तःशाखाविरोधस्यचोतत्वात् श्राचार्यत्वस्यव्यक्तिविशेषेषु मातिनिरपेक्षत्वज्ञानमात्रसापेक्षस्वयोरुतत्वात् परंतु बेज मालारानु िततपोविशेषम्धिजातिसरयज्ञानादयः फल विशेषभोगार्थमवाप्त वर्णिकेतरजम्मनः तेषामेवोपदेष्टत्वस भवोनान्येषामितिपक्तिएमाणादिभिरवगम्यतेइ तिथीः तदु घदेण्याचहीनवर्णोपदेश्याः कथङ्गल्याणभागिनः स्युरिति अष्टमंबा ग्यम् तत्र दमुत्तरम् यथाकौशिकादयःशौनकाइयो मुनय इति किञ्चकिमिदं होनवर्णत्वं तिचेत् किन्तद्वाह्मणत्वं ब्राह्मण्यांब्राह्मणासाह्मण्यांबा ह्मणादाजातत्वमिति तुनयुक्तं प्रथमेविलोमस्थापिनापिताद् श्राह्मण्यांजातस्य चाण्डालत्वे नाभिलपनोयख ब्राह्मणत्व स्थात् तच्चखरथवहननियुकपीड़ितेवत्ससंदर्शनसंजातकोश यागर्दम्याचण्डालत्वेन बोधितस्यमतंगाख्यस्यवाह्मणत्वाभि ब्राह्मणान्यवर्णत्वमि

·(१६)
मानिन कस्यचित् बाह्मणत्वावाप्रत्यर्थम्तपसोऽनवाप्तेष्टवह
तान्तपतिपादकभारतानुशासनिकपर्वविरुद्धम् हित येना
झणाच्छ द्रायांजातैस्यतत्वापत्तिः तृतीयेकुण्ड गोलकविशेष
तिव्याप्तिः अव्याप्तिश्चविश्वामित्रवीतिहोयोः तत्र विश्वा
मित्र हितपस्समाराधितचतुराननवराल्लब्धम् बाह्मणत्वम्
वीतिहोणहिअनायासेनैवकाशिराजपतईनंजिघांसयावी
तिहोत्रमनुधावतंखाधमदेशमागतं प्रतिवाह्मणादन्योऽन्म
दाथमपदेकोपिनास्तीति कस्यचिन्म नेर्वानावाप्तंतदानीं
तंतदाथमस्थ नेतिसुस्पष्टं भारतेतदाहमनुहितीयाध्यायेयोऽ
नधीत्पदिनोवेदमन्यत्रकुरुतेश्रम सजीवन्न वस्त्वमाशुग
च्छतिसान्वयइति तथारण्यपर्वणियाजगरोपाख्यानेबाह्वणः
कोभवेट्राजनिति नहुषप्रश्नोत्तरतयासत्यंदानंक्षमाशीलमा
नृशंस्यंतपोटणा दृश्यतेयचराजेंद्र सवाहपतिस्मत इति
युधिडिरेणोक्तम् तदुपरिर ध्वपि चस चदनमक्रोधएव
चेतिसत्याधुकवाहणलक्षणस्यसनेष्वतिव्य'तिमाशंकमाने
नहुषे शत्यसवेल्लक्षिादिशेतच्चनविद्यतेनवैरद्धोभवेच्छ,
ट्रे बाह्वाणोनच वाहाणायचे तल्लच्यतेसर्पहत्तंसबाह्मणसातः
यत्र तत्रभवेत्सर्पतंसमिति निर्दि मेदितिवाक्येनतस्यापिल
व्यत्वेनातिव्याप्तिः परिहतातथायदितेहत्ततोराजन्वाह्मणः

·( २० ) पसमीक्षितः वृथाजातिलदायुष्मन् कृतिविन्नविद्यत इत्या शंक्यजातिर त्रमहासर्पमनुष्यत्वे महामतेसंकरात्सर्ववर्णा नांदुष्परीक्ष्येतिमेमतिरितिसत्याद्यतिरिक्त ब्राह्मण्यादि टुष्य रीक्ष्यमित्युक्तम् तथा तनवभारतेकौगिकंगतिधर्मव्याधः शू ट्रयोनौहिजातस्य सगुणानुपतिष्ठतः वैश्यत्व'लभतेब्रह्मन्क्ष वियत्वंतथैवचाज वेवर्तमानस्यबाह्मण्यमभिजायतइत्या ह व्याचख्यौचामु लोकनीलकंठः गुणकृतएववर्णविभागोन जातिकतइतिभावति तत्र वधर्मव्याधंपतिकौशिकः सांप्रतं चमतोमेसिबाह्मणोनाचसंशयः ब्राह्मण मतनीयेशुवर्त्तमा नोविकर्मसु दांभिकोटुस्कतप्रज्ञः सुदणसदृशोभवेत् यस्तु सदोदमेसत्य धर्मेच सततोत्यितः तंब्राह्मणमहंमन्य स्तेन हिमवेद्विजदूत्याह एवंविधानमोक्षधर्मादौ वहनिवचनानि टूटव्यानि तथाभविष्यत्यु राणेषष्टीकल्पे ब्राह्मणानधिकत्ये हब्राह्मण्यं वहि किंभवेदित्यादिनाब्रह्माणं प्रतिरिषीणांप्रश्न मुपक्षिप्यमहासंरंभेणब्राह्मण्यादिनजीवविशेषनियतंनापि देहविशेषनियतेनापिविशिष्ट नियतं सर्वथाव्यभिचारादित्य वाएवंशावोदितन्याय मार्गम्वष्टास्तुयेनराः वेदानध्यापयं तोपितेधीयानाः श्रुतिकमान् ब्राह्मणत्वादिहीयंतेदुराचार विधायिनइति अध्ययनादिमानवाप्रयोजकत्वमक्काहरिणी ·(२१) गर्भसेभूतऋष्यशृगोमहामुनिः खपांकीगर्भसंभूतोमिताव्या सस्यसत्तमः गणिकागर्भसंभूतो वशिष्ठश्चमहामुनिः क्षत्रि यागर्भसंभूतोविखामित्रोमहामुनिः श्रु कीगर्भसमुद्भुतोशु कोनाममहामुनिः तपसाबाह्मणोजातः संस्कारक्षचकारण मितिबामण्यादी बाम्हणादितउत्पतिमाच संस्कारमात्र वानकारणमित्यु त्काउपरितनसंदर्भणशिखायज्ञोपवीता दी नांसुखैखर्यभार्याज्ञानभयवीर्यकत्यंगव्यापारादयः पुष्टिदौर्व ल्पस्थैर्यचापल्यादीनां जात्यनियामकत्व मुक्ताक्षमादमोद यादानंसत्य शौचतिष्णा ध्यानमासिक्यमद्दषो वैराग्यम सपत्नताडूत्यारण्ययएवंभूतमाचारमनुतिष्ठतिमानवा ब्राह्म ण्यं पुस्कलं तेषामित्यादिना सिद्धांतितम् अतोजन्मांतर सहस्रकृततयोविशेषप्रसादितदेवता विशेषप्रसादलब्धता नपूर्तिजातिम्मरादेर्दयासत्यादिब्राह्मणलक्षणसंपन्नस्य जन्मां तरक्तदुस्कतशेषभोगार्थ समासादितशट्रयोनिजम्ननःकस्य चित्यु रुषविशेषस्याचार्यत्वंनशास्त्रविरुद्धम् भवतामुपदेश्या श्चत्वारोवर्णास्त्र यो दावेकोवेतितबाष्ठौवाक्यान्ये तत्प्रश्नवि षयाणितप्रधानप्रश्नस्येदमुतरम् चत्वारोवर्णायथायोग्यमुप देश्याइति परन्तु उपदेशकर्मीभूतोमंत्रखैवर्णिका वर्णिका धिकारिभेदेनबैदिकतांत्रिक देनभिद्यते तत्रप्रथमवाक्या वलं

·( २२ )
विनांवा क्यानां मध्य प्रथमंवाक्यं तत्रत्रयोवणीदिजातयलेषुग
र्भाधान दिसंस्कारपूर्वकयज्ञोपवीतादिगहणंसावित्रीगुहणं
चमु अभितितत्रोमित्युत्तरम् परन्तु गर्भाधानादिसंस्कारपू
बकवं यज्ञोपवीतादिगहणस्ययदभिहितम् तेनग दोनांय
ज्ञोपवीतादिग्रहणांगत्व ज्ञायतेतच्चनसंभवतितादृशसंस्का
राणायज्ञोपवीतादिग्रहणंप्रतिारादुमकारकत्वेन सन्निप
त्योपकारकत्वेनचांगत्वासंभवात्तस्विरूपनिर्वतकानांप्रोच
खत्रीयवधातपेषण पुरोडाशादीनांफलां शउपकारकाणांप्र
याजानुबाजादीनांचसंभवति नैवंप्रकृते यदिकालविशेषमा
अपरत्वं वदोभितिव मइति श्री तहतेहिजातित्वाभावात्वा
त्यत्वं यथातधाभवटुपदेशाभावेपिकिंतथा त्वे भवदुमदेशामा
वात्वा त्यत्वम् स्नानदानादिकंटथास्यात् तत्रशास्वसंमतम् वि
इत्संमतच नोचेत्कु तोविशेषागातिहितीयवाक्यं तद
मुतरमवधेयम् गर्भाधान सक्नसीमंतोन्नयनजातकर्म नाम
करणान्नप्राशनचौलोपनयनादीनांस्वखकालेऽनुष्ठानेकाल
तिक्रमणेाषोड़शाब्दादितः प्रायश्चितपूर्वकमनुटाने वर्णि
कानां तत्य सावित्रोग्रहणे चबात्यत्व नालितभावेतुवा
त्यत्वमिति यथा सामान्य शाखमभिदधाति तथा वैश्नवधर्म
अदंपर्येण प्रवृत्तंशखंबात्यत्वंनाभिदधाति अस्मदीयपूर्वाचा

·(२३) यनियमितक्रमेण शास्वसंमतेनोपदेशाभावे परंतु वैश्नवविश पर नास्तीतिव ते किन्तई नवविशेष बमितिचेत् ग्टणुवैत्र वत्वंनजातिः नोपाधिर्वाकिंतुविश्न प्रीतिविशेषविषयत्वंसाच प्रीतिः पञ्चरात्रादिवैश्नवधर्मासाधारणप्रवर्तकशास्त्रोक्त सं स्कारविशेषतय र्वकाचार्य विशेषोपदेशविशेषजन्यज्ञानतद र्थानुडानजन्या यदितादृशप्रीतिप्रतिपरंपरयाकारणीभूतसं खारविशेषपर्वका दीया चार्यपरंपराप्राप्तमंचविशेषोपदे शाद्यभावः तदानतस्याःसम्भवतिअवैश्नवत्वंएतच्चा वैनवत्वं गायत्रीविधुराणांवैदिकानात्यत्वमिव वैश्नवावयंत्याज्यतावके दकंमन्यामहेत्याज्यत्वंचामाडोध्यनारोह एवतत्समीग्रेट मात्य वार्थपरंपराप्राप्तार्थविशेषविचारादिकंनकुर्म यथा बैदिका व्रात्यसमीपेवेदाध्ययन तदर्थविचारादिकंनकुर्वन्तिय दिवात्यत्वभि नेनतादृशावैश्नवल मभिप्रेतमतदोमितित्र मः स्नानदानादिकंटथास्यादिति यदुक्तंतत्सत्यमेवश्चेत्यनेनहि निकलत्वमुच्यतेनिशफलत्वंचनहिफलसामान्याभावोऽपि तुतविशेषाभावः पर्वोत संस्कारविशेष तदधीनतानानुशानव ताऽनुहितं स्नानदानादिकहिभगवत्प्रीतिविशेषात्मकफल विशेषजनकतयावैश्नवशास्त्रषु प्रतिपाद्यतेतादृशसंस्कारादि सन्य नानुष्ठितंचन तादृशफलविशेषोत्यादायालमतोयुक्तमे ·बै ( २४ ) वनिष्फलत्वम् यथा बहुतरद्रयव्यपायाससाध्य ज्योतिष्ठो मादिकमननुसंहितफलेनमुमुक्षुणा नुष्ठितंड्याजसोपिसूब हन्यज्ञानज्ञानव्यपाश्रयः ब्रह्मविद्यामधिष्ठायतर्तुत्य म विद्यये त्यादिप्रमाण प्रतिपन्न ब्रह्मज्ञान पूर्वकमोक्षाख्यफ लंप्रतिकारणंभवति तदेव त्रिवर्गनिष्ठ नानुष्ठितं खर्गायखा बामुशिहिकफलं जनयतितञ्चतूर्वोक्ताकर्मापेक्षयानिष्काल मित्य वाभीधीयते नहिकिंचदपिकर्मफलसामान्याभावववद् भवत्यतउक्तमवैश्नवत्वांपरपर्यायंत्रात्यत्वं नशास्त्रासंमतम् नव शास्त्रेषुपंचरात्रादिषुतथाप्रतिपादनात् अतएवविद्वत्सम तंचनहिकञ्चनप्रतितंत्रार्थः सर्वविद्वत्संमतोभवतिअतएववि शेषागहश्चयुक्तइतिश्रीकिंचथावणोश्रमधर्मवर्णनंसर्वगथेषु तत्फलवर्णनंच तथाभवत्संप्रदायवर्णनंचकुतोनेतिटतीयंवा ब्यम् तत्रेदमुत्तरम् नहिवर्णाश्रमधर्मवर्णनंसर्वगंथेषुत्रादि काव्यभूते श्री रामायणेसर्वशाखप्रधानभूतायांब्रह्ममीमांसा यांचतददर्शनात् एवंकर्ममोमांसायामपिनवीथमधर्मानि रूपिताःस्मृतिषुसामान्यधर्मेपर्यणप्रत्तासुपुराणादिषुचत त्प्रतिपादनमस्तीतिचेदुच्यतेतदाऽस्मत्संप्रदायस्यापिवैश्नवध मदंपर्येणप्रष्टतासुसनकादिस्मृतिषु पद्मपुराणादिषुपांचरात्र शाखेचप्रतिपादनमत्त्वीति संतोष्टव्यं भवताकिंच मनु स्मृती

·( २५ )
सोभिध्यायशरीरात्वात्सिहक्षुर्विविधाः प्रजाः अपएक्स
सर्जादौतामुवीर्यमपासज दित्यनेन लोकेनासत्यतीतार्थए
वाभिहितः अच मुक्तावली अभिध्यानपूर्षिकांसृष्टिवदतोम
नो प्रतिरेवाचेतना खतंत्रापरिणमतइति पक्षोनसंमतः
किंतुब्रह्मैवाव्याकृतात्मनाजगत्कारणमिति त्रिदण्डिवेदान्त
सिद्धान्तएवाभिमतः प्रतिभातीति अतःसर्व गोषुअसत्सं
प्रदायाप्रतिपादनाभिधानं किञ्चिदन्यमाचावलोकिनां बड़
तरगन्थानवलोकनप्रयुक्तमिति नात्रकश्चिदमराध्यतीति श्री
भवदाचार्येभ्यः पूर्वाचार्यायासादयोन्यूनाममानावाऽधिका
न्यूनाचेत्सकलमार्गविशवाझ्यादिति चतुर्थम्वाक्यम् तत्रद
मुत्तरम् । न्यूनाममाना अंधिकाश्चेति अधिकत्वं तावदि
त्यम् बासादीनामधिकारविशेषनियतत्वादवादाचार्याणाम
पिस्वसंप्रदायप्रवर्तनोपजीव्य बेहोपटहण पुराणेतिहासवि
द्यास्थानभूतमीमांसादिकर्तृत्वात् तत्कृतोपटंडणविद्यास्था
नादिकमुपजीव्यै वसंप्रदाय प्रतिपादकत्वाद वादाचार्याणाम्
समत्वन्तावदित्वम् तत्कतविद्या स्थानादिपर्यालोचनेनापितत्र
तत्रावश्योत्प्रेक्षणीययुक्ति विशेषनिबंधनरूपभाष्यादिमहत्त
रगन्थनिर्मायोपयोगे न सर्वविषयकज्ञानवत्वात् अधिकत्व
न्तावदित्यम् अम्मदाचार्या यथास्माकमसंकीणार्थविशेषोप
घ

·( २६ ) पादनमुखेनज्ञानानुछाने उत्पाद्य मोक्षसिद्धिपर्यन्तदशानि शेषसंपादकारलथानव्यासादय इति अतोन्य नाश्चेदिल्याति दूषणमकिञ्चित्करम् श्राकारविशेषेणन्य नत्व पिसर्वतोन्य नत्वानिरूपणात् समानाश्चेत्तदातत्कर्तृकग्रन्थानां सर्वत्रा चारः कुतोनहींतिपञ्चमंवा क्यम् अत्रभवदाचार्येभ्यइति । कल्पवाक्येव्यासादीनामझदाचार्यप्रतियोगिकोपकर्षस्तत्पति योगिकसाव्यं तत्प्रतियोगिकोत्कर्षश्च विकल्पितः न्य ना दित्यनेन प्रथमविकल्यार्थासादाचार्यावधिकव्यासादिनिडाए कर्षदूषणमुक्तम् अनेन वाक्येनाविकल्पितव्यासादिप्रतिये गिकामदाचार्य निष्ठसमत्वदूषणमुच्यते तद्यद्यपिसंदर्भ रुधं तथापि मध्यमविकल्पार्थपर्यवसन्त्रास्मदाचार्यनिष्ठव्या सादिप्रतियोगिकसमत्वस्यतुल्यवित्तिवेद्यस्य दूषणमभिधित सितमिति तदुद्धारोत्तरमुच्यते समानाञ्चेदित्यादिशङ्कावा क्यथा यमर्थः व्यासादीनां युष्मदाचार्यसमत्व युष्मदाचार्या णांव्यासादिसमत्वमप्यावश्यकम् एवंसतियुभदाचार्यग्रन्थाः सर्वचकुतोनप्रचरांतीति तत्रसर्वच प्रचारोनामसर्वेषामुपजी व्यत्वं व्याकरणादिनामिवस्यात् अन्यविधप्रचारस्यासंभवात् तादृशाप्रचारश्चापदाचार्यगन्थनांनसंभवतिप्रतितं चार्थविशे ष निष्टतयासंप्रदायविशेषवतामेवतन्यखोपजीव्यत्वात्व्या ·( ३७ ) व सादिपरमर्षिप्रणीतस्मृतीतिहासादि ग्रन्थानांतुसर्वसंप्रदाय निदानतयासर्वसंप्रदायुपजीव्यत्वंयथाव्याकरणादीनांसर्वता त्रिकोपजीव्यत्वं अस्मत्संप्रदायनिष्ठेषुतुसर्वत्रप्रचारोख्त्येवेति श्री अधिकाश्चेत्तत्रप्रमाणवक्तव्यमितिषवाक्यम् अत्रेदमु बत्तरम् आधिक्यंतक्तरीत्याऽस्त्येवव्यासादीनांसकलसंप्रदायम लभूत वेदोपहणस्मत्यादिप्रणयनेनसर्वोपकारकत्वादस्या दृशांवेदतदुपरणार्थ बोधनतदर्थानुष्ठापनादिमुखेनाबादा चार्याणामेवोतारकत्वातिशयः अत्रप्रमाणंच गुरुरेवपरंव (ह्मगुरुरेवपरागतिरित्यारथ यस्मात्तटुपदेष्ठासौतमागुरुत रोगुरुरित्यादि श्रुतिरपिमादेवोभवपिटदेवोभवाचार्यदेवो भवेत्यादिकानावाचार्यपदंव्यासादिसाधारणाचार्यपरम् वे दमनुच्छाचार्योंतेवासिनमनुषास्तिसत्यंवदधर्मञ्चरेत्यादिप्रक रणस्थाचार्यपदैकार्यादितिथीःस्ट्राश्चेदुपदेण्यासर्हिसच्छ द्राअसच्छ द्रा वासाधारणाचे दधमाकुतोनोपदेश्या उपदे स्याएवेतिचेत्तैस्महवैश्नवत्वेन तुल्यतान्य नतावान्य नवंचेत कतपाकादिकर्थनांगीक्रियते ऽगीक्रियतएवेतिचेतविनव दीक्षायांसवेवीस्ममाइति वदंतोभवंतोधन्याति सप्तम वाक्यम् तत्रेदमुत्तरम् स्ट्रास्पदसत्साधारण्य नोपदेश्या एवतथापि चांडालादीनांनोपदे श्यत्वम् अत्यंतनिकष्टानांते ·(२८) बाँदर्शनस्पर्शनसंभाषणानहाणांतद्याप्योपदेशासंभवात् सा मान्यतः शास्वतःप्राप्त मध्यपवादवलात्काचित्यज्यतअपवादा भावेपिदेशकालानुरोधेनाप्यनजुष्ठानं मुक्तं यथातिथिपूजायां शाखतःप्राप्तंगवालंभनंनानुठीयतेत्र वर्णिकादिसाधारण्ये न शास्वसिद्धमध्यक्षतयोनिविधवाविवाहादिकंनक्रीयतेदशवि धमुत्र षुपरिगणितोपिपौनर्भवः क्षेत्रजोपिनांगीक्रियतेतोड धमानोपदेश्याः वैश्नवत्वेन तैस्महतुल्यतान्य नतावान्य नत्वं चेतत्कृतपाकादिकथनांगीक्रियत इति यल्लिखितं तत्तुल्यत्व मित्यत्रलेखकप्रमादागतस्यात् अनोत्तरम् वैश्नवत्व नतुल्य त्वपिनहितत् तपाकांगीकारस्य विवाहादिव्यवहारखवा प्रसतिः सिद्धभैरवीचक्रे सर्ववणीनां द्विजातित्व न सम त्वमंगीकुर्वाणा अपि कौलानहि विवाहादि व्यवहारकुर्व ति सर्ववर्णैर्नह्यसत्संप्रदायव्यतिरिक्ताअपि मनुष्यत्व नतु ल्यै चडालादिभिः कृतम्याकादिकमंगीकुर्वन्तिकेचित्कान्य कुजादयोबाह्मणाइति ब्राह्मणत्व नखसंबंधाईकृतमपिया कादिकनभुञ्जते वैश्नवत्वेनसायं नामव्यक्त्यन्तरेविषयतया वर्तमानोयोभगवत्प्रीतिविशेषलवत्वम्समोहंसर्वभूतेषु नमे हेप्योसिनप्रियतिवदतोभगवतनाथयणीयत्वेवर्णायम ज्ञा नाधिकारिदैलक्षण्याधीनवैषम्यशून्यस्थाथितेषु समानैव ·(१ ). हिप्रीतिः नहितादृशीप्रीतिमर्यादानांचलोकस्यकर्ताकारयि ताचसदूत्यु तसर्ववर्णाश्रमादिमर्यादाव्यवस्थापकतत्कृतव्यव स्थाभंजिकास्थात् वैश्नवदीक्षायासर्ववर्णाममाइतिवदंतोभ वतोधन्याहूत्यत्रधन्यपदेनव्यतिरेकलक्षणया ऽधन्याइत्युक्त स्यात् तदत्य तोपहसनीयम् खाकरीषयोरपिदव्यत्वादिना साम्यं वदंतमुपहसन्कश्चिदुपहास्यएवभवति यद्यधमोत्तम वर्णानां सर्वात्मनाकश्चित्साम्य यात्सउपहसनीयः साधा रणधर्मपुरस्कारेणसावंवदंतमुपहसन्खयमेवोपहास्योभव तीति श्रीः सच्छ दाइतिचेत्केसच्छ ट्राइतितेषांलक्षणंवक्त व्यमित्यष्टमंवाच्यम् अत्रोत्तरम् यदिवयंसच्छ ट्राणामेवोपदे श्यत्वंब मस्तदातल्लक्षणजिज्ञासोचितामवति सदसच्छ द्र साधारण्य नोपदेश्यत्वम्वदन्तोवयंनविशेषान्तरव्यावर्तकवि शेषान्तरधर्म प्रष्टव्याः एतदुत्तराभिधानेपियदिभवंतःसच्छ, द्राणामपितत्तद्यक्तिलक्षणंछेयुखदा तदुत्तराभिधानस्य म हान्कालोपेक्षितःस्यात् यदिसच्छ द्रलक्षणज्ञानंभवता मसि ट्वं तदामन्वादिप्रसिद्धगन्यावलोकनेनैवभविष्यतीत्युपर ग्यतइति श्री उपदेश रामकनादि मंत्राः समाना उततेषु न्यूनाधिकतेतिचतुर्थः प्रधान प्रश्नः तत्रे दमुत्तरम् नह्ययंवि कल्यः संभवतिपरस्सरविरुद्धकोटीनामेव विकल्पसंभवात् ·(३० ) नहिकश्चिद्दटोव्यंध्यवीवेतिविकल्पयतिकिंतुरत कत्रोवेति सायंचकेनचिदाकारणासमयोरपिसंभवति कंबुग्रीवाद्याका रेणपटविसशस्यापिहिघटस्यथिवीत्वेनतत्साम्यम् देवत्वा दिनामनुष्यादधिकस्यपशुत्वादिनान्य नसचदेवपखो प्राणि वे नमनुष्य साम्यम् एवं विशेष्यभगवत्खरूपप्रतिपादकत्व नरामकनादिमंत्राणांसाज्यमतत्तन्नामघटितर्मनात्मकवाक्य जन्यशाब्दबोधेभ्योविषपितवाव्याहत्तानांव्यापकतागुण विशे षादीनांप्रतिपादनेनन्य नाधिकभावञ्चति श्रीः समानाचे न्यत्रांतरनिषेधः कथंक्रीयतइतिप्रथमंप्रधानप्रश्नावलंविवाक्य म् अत्रोत्तरम् मंत्राणांसमानत्व विशेष्यभगवत्स्वरूपप्रति पादकत्व नोक्तामेव नहिसर्वाधिकारिणां तन्मंत्र निषेधो स्माभिः क्रियते किंतुदृष्टविधयामंत्रार्थज्ञानतदर्थानुष्ठानद्दा राऽभिमत प्रयोजनविशेषेच्छ नामधिकारिविशेषाणांमो क्षप्रयोजनकार्यविशेषानु हानापेक्षितयावदा प्रतिपादकत यानिषेधः क्रियतेतादृशयावदर्थप्रतिपादकतयामंचविशेषस तादृशाधिकारिविशेषैरुपजीव्यत्वादिति श्रीः तद्दानशिष्या यकथंनक्रियत इतिहितीयंवाक्यम् तत्रोत्तरम् उक्तहेतोरस्म त्य वाचार्थपरंपरयातेषामनुपदिष्टत्वा स्कुलपरंपराप्राप्तमंत्र स्यैवगणर्णर्णिभावादिविचारमंतरेणोपदेश्यत्वस्य मंत्रशास्त्र

·(३१ )
णप्रतिपाद्यत्वात्ना तमंचानात्क लपरंपरा प्राप्तमंत्रय
व्यतिरिक्ता लक्ष्मीनाघमारण्यासादाचार्यपर्यतं केनचिदाचा
घेणकस्यचिच्छिष्पस्योपदिष्टा इति श्रीः न्य नाश्चेत्सर्वमंत्रा
णांशास्वसंमत मोचदाढत्वाविशेषेणकुतोन्य नतेतितीयं
वाक्यम् तबेदमुत्तरम् अनन्योपायत्वरूप खासाधारणा
कारभंजकादृष्टद्वारकमोक्षोपायसंसर्गासहानामहातसंप्रदा
व्यधिकारिणां दृष्टविधयामोक्षसाधनीभूता नुष्ठानविशेषापे
चितया वदाकाराप्रतिपादकलेन मंचविशेषावधिकाम कर्ष
वतामपिशाखसमतादृष्टद्वारकमोक्षसाधनतावतां न्यूनतायां
हेतोरसवदुतिरिति श्रीः प्रशंसापरतयोपपत्तिस्तुसमानैव
परस्परभिन्नभिन्न मंचग्रहणकर्तरितिपंचमेवाक्यम् अत्रम
शंसाशब्द नाविद्यमानगुणाभिधानरूपास्तुतिर्वा विद्यमान गु
णाभिधानरूपावानाद्यः नहिकश्चित्प्रमाणपरतंचवास्ति
कोरामकृनादिमंत्राणां तापिन्यादिश्रुतिशततदुपटहणपुरा
णेतिहासादिवचनशतसिद्धप्रतिषेधगंध शून्यमदृष्टद्दारक
मोक्षसाधनत्वमविद्यमान यात् नहितीयः विद्यमानार्थी
भिधानरूमप्रशंसायानु कस्यापिदोषावहत्वाभावादिति थीः
गैवयातमंत्राणांमोचदाढत्वमसिनवेति पंचमवाक्यम् तचो
त्तरम् नाक्षितेषांसाक्षान्मोक्षप्रदत्वम् तथाहि मंत्राणांमो

·ato
-
( ३२ )
क्षप्रदत्व हितत्पतिपाद्यप्रधानदेवताप्रसादद्वारावतव्यम्
अवधर्मपतिपादनदंपर्येण प्रवृत्त मत्वपुराणयसिन्कल्पच
यत्प्रोक्तंपुराणं ब्रह्मणापुरा तस्यतस्यचमाहात्म्य तत्स्वरूपे
णवर्ण्य ते अग्नेःशिवस्यमाहात्म्यन्तामसेषुप्रकोर्तितम् राज
सेधुचकल्पेषु माहात्म्य ब्रह्मणोविदुःसंकीर्णेषु सरखत्याः
पितृणाचनिगद्यते सात्विकेषुचकल्पेषु माहात्म्यमधिक
हरेः तेष्वेवयोगसंसिधा गच्छन्तिपरमांगति मिति श्रूयते
तस्यायमर्थः ब्रह्मणोधहानितत्तगुणप्रधानानि भवन्तियद
१. प्रारंभेयस्यगुणस्योद्र कोबरा णतत्प्रधानन्तदरिलुच्यते
यगुणप्रधानेन्हिय मुराणंप्रकटीत तेनपुराणेनताराप्रधा
नकदेवतामाहात्म्यंप्रतिपाद्यतेतमः प्रधानाहः प्रकटीकते
पुराणेषुतमः प्रधानस्यरुद्रस्यालेश्चमाहात्म्य मुच्यते एव
मुत्तरत्रापि तेंवेबेत्मा वकारोभिन्नक्रमः तेषुयोगसंसिर
एवघरांगतिलभते अत्रयोगशब्देनोपायउच्यते योगःसन्नड
नोपायध्यानसंगतियुक्तिविति कोशात्तथा चसात्विकपुरा
णप्रतिपाद्यभगवदधरिमाहात् स्वज्ञानाधीनतहिषयध्याना
दिरूपोपायविशेषवतामेबमोनरूपपरमपुश्शाचीवाप्तिरिति
किंच पश्यत्वे नंजायमानंवृह्माक्ट्रोऽथवापुनः रजसातमसा
चैवमानसं समधिनतं जायमानंहि पुरुषंयंपश्ये नमधुसू

·( ३३ ) दनः सात्विकःसतुविज्ञ यः सवैमोक्षार्थचिंतकः सात्वात्सं जायतेजानंरजसोलोभएवच प्रमादमोहौतमसोभवतोता नमेवच सत्वयैषप्रवर्तक यादिवचन गतेनभगवतोविश्नोरेख सत्वोट्रेक तदधीनमोनाचि तदर्थमोन शास्वविचारतद र्थानु डानद्दारामोक्षग्नदत्वस्यप्रतिपादितत्वात् शिवशक्त्या दीनामुक्तरीत्यामोक्षप्रदत्वस्यासंभवएवेति कर्थतन्मत्राणांज पहोमादिद्वाराखप्रतिपाद्येषुप्रधानीभूतायादेवतायाः प्रसा दमुत्पाद्यमोक्षसाधनत्वमिति श्रीः अस्तिचेन्निदाकक्रिय त इतिषठवाश्यम् तत्रोत्तरम् अापिपीलिकाढणंभगवविभू तिभूतपदार्थमावस्यनिंदा भगवत्प्रसत् तिविरोधितया 5 नु चितेतिनिंदामात्राविम्यतामात् संप्रदायिनामुक्तामंत्रषुनि दाकथंपसरेत्यत्तुबैश्नवधर्मपरशाखेषुविश्न मंचमाहात्म्यनि रूपणावसरेशिवादिमंत्रनिंदा श्रवणंतदुदितानुदिताहोमनि दापरवाज्यनिष्पन्न ननहिनिंदान्याये नपकतमंत्रपूर्णसार्थम् यच्चाधिकारिविशेषनिरूपणावसरे तदधिकारिविशेषग्यतत्त मंत्र भ्योमनोव्याप्त्यर्थमिति थीः नालिचेत्पतिपादकशा खस्यकागतिरिति सप्तमंवाक्यम् तत्रोत्तरम् नास्त्य वतेषांनं चाणामुक्तरीत्यासाक्षान्मोचपदत्वम् तथापिकुण्डधारोपस तिन्यायेनसंभवतिहिमोक्षप्रदत्व परथ्यरया कुंडधारोहिक ·विद्यक्षःधनार्थ खविषयकोपासनांकतवतः कखचित्प्रत्यची भूयधनादिरूपपुरुषार्थमल्प मन्वानसेनसहदेवसमिति प्रा ध्यदेवताःप्रार्थतत्प्रसादेनज्ञानानुछानभाजंकृत्वामोक्षभागि नमकरोदितिभारतेप्रसिद्धि तथाशिवशक्त्यादिमंचान्गही तुरपितत्तहेवताः खप्रसादेनमोक्षोपायानुष्ठानादिविरोधिर जलमोनिवर्हणसवानिधिद्वाराचिरायमोक्षसय्यापयन्ती ति श्रीः पत्नीगहणरहितसदीक्षादाने ऽधिकारोविनवे त्यष्टमंवाश्यम् तनोत्तरम् अस्त्ये घेति तथाहियज्ञादेःचौत स्वकर्मणोयजमानपत्नीयासक्तका कत्वस्थपत्नी मन्तरानु ठानासंभवः आज्यावेक्षणायंगविशेषेपल्यपेक्षायाममत्वात् नहितयात्मातस्यखातादेः कर्मण लदक्षिातखविधुरादिना धनुठीयमानतया ऽ व्यासनाकर्ट कत्वात् एवमेवमंत्रदीक्षा दिस्मार्तकर्मणामपि कर्तृत्वंनव्यासक्ताम् तहिनियोगशाखेप नीसंबंधापेक्षायाःकुत्राध्यपतिपत्तेःएवमेवहिमध्वाचार्य प्रभ तिभिरपिदीक्षाकार्यतइति श्रीः भवतामत्यावश्यकोधर्मः क इतिपंचम प्रधानमनः तत्रेदमुत्तरम् अस्माकमावश्यकस्त तदधिकारिणांवणीयमधर्मः प्रत्यवायपरिहारार्थः परमप्रयो जनाधिकारार्थ:वैश्नवधर्भ शासप्रतिपादितासंस्कारविशेषमा रस्यसिधोपायवरणपूर्वापरभाविनोधर्माच्चयचयत्रधर्मे ऽस्म

·( ३५ )
तसंप्रदायिनांमध्ये यस्यस्याऽधिकारोनास्तितस्वसधर्मोना
वश्यकइति एतत्पन्नावलंवोन्यौवाक्यानित दमादिमम्
तत्रहरिध्यानादिकमावश्यकंया च्यतेतदासंध्यागायत्रीमध्ये
अवतामनावश्यकत्वमितिवक्तव्यम् तईिवणीयमगणनाभव
अतेसंमतानवेति अहोवाक्यरचनाचातुर्थज्ञानवैदग्यञ्च
किंसंध्यागायत्रित्राद्यनावश्यकतामात्रण वर्णाश्रमगणनाया
मसंमतत्वम् निषेधकोष्टावेवानावश्यकत्वांशखोपपादकताप
तीतेः
गायत्र याद्यावश्यकतान्यानाव्यरमहंसपदाभितपन
यानामपि केषांचित्कथंचित्शास्त्रपरिशीलन क्षमाणांवणी
श्रमगणनासंमतिदर्शनादिति अत्रेदमुतरमभिधीयते हरि
ध्यानादिकमावश्यकमित्युक्तौसंध्यागायत्र यादी नामनावश्य
कताकथंवक्तव्यानहिमादृसेवापुत्रस्यावश्यकेत्युक्त्यापिटवधो
वक्तव्योभवतिहरिध्यानावश्यकत्वेहि संध्यावंदनानावश्यक
ताव्याप्तिन्नातिहरिध्यानसंध्यावंदनगायत्र यानुठानयोः म
रस्परविरोधेहिएकस्यावश्यकत्वमन्यस्यानावश्यकत्वेपर्यवस्ये
तभगवड्यानंहित्रविद्ययाम्टत्युन्ती विद्ययास्टतमश्नुते यत्रे
नदानेनतपसानाशकेन इमाजसोपिसुबहुन्सर्वापेक्षाचयज्ञा
दिशु तेरखवत् बाथमकमीपोत्यादि तिमतिलूचादिभि
खीत्यतिपुचवार्थ सर्ववणीथमकर्माण्यपेक्षतइतिषतरंपति
Hy

·पाद्यते इतिसंमतिरन्त्य वेति श्रीः संध्यादिविहीनस्याबा झण्वं भवत्संमतं नोतिद्वितीयंवा श्ाम् तचे दमुत्तरम् । चाबाहाण्यशन यदिवाहू णत्वाभाविवक्षितः तत्पुति योगीब्राह्मणत्वञ्चदिपरिणीतब्राह्मण्यापरिपेट बाह्मणा ज्जातत्वम् तदा संध्यावंदनादि सन्यस्य तदभावीनविचा रसहः उपनयनाल बसंध्याहोंनस्य शिशो हादभावात् यदिबाह्मण्य संस्कारविशेषःजन्मनाजायतेइत्यादिनाहि जत्वपर्यायस्यवाह्मणत्वखोक्तत्वात् तादृशजाह्मण्याभावञ्च नसंध्यावंदनाभावपयुक्तः तदधंसस्यसंध्यावंदनादिमत्यपिस कारोत्तरकालएवजातत्वातदत्ताभावस्तु व सादिकरणेन वर्ततएवविरोधात् प्रागभावस्यतत्पन्नस्यनपुनस्संभवइति य दिसंस्कारविषेषाधीनश्यादृष्टस्य स्थापिनोंध्वंसोविवक्षितोत्रा झण्यपदेनतदासंध्यावंदनत्यागानन्त विप्रायश्चित्तेन ता शत्यागनिमित्तकेनगुनाह्मण्य नस्यात् ध्वंसस्थानाध्यत यापतियोग्युन्मज्जनासंभवात् प्रायश्चितेन वाह्मण्यांतरमुत्य द्यतइतिचेन्नजातकमोदिकमारभ्योपनयन प्रर्यतसंस्काररूप स्थतदधीन यकस्य चिदब्राह्मण्यस्यसंध्यावंदनादित्यागनिमि तकपायश्चित्तेनोत्यत्य ऽसंभवात्एवंचसतितचाब्राह्मण्य संम नत्वासंमतत्वप्रश्नोबंध्यापुत्रस्यदार परिग्रहसंमतत्वासंमतत्व ·( ३७ ) प्रश्नवन्निरूमकाणामुपहास्यः किंतुसंध्यावंदनादिकहिगुरुम तेपण्डापूर्वफलकम् नैध्याकादीनांप्रत्यवायप्रागभावप्रयोजक म् प्रयोज्यप्रयोजकभावश्चयोगक्षेमसाधारणः स्वरूपसंबंध विशेषः सिद्धांतिनामुपायां तरानुष्ठानयोग्यतासंपादकम् संध्याहीनोऽशुचिन्नित्यमनहः सर्वकर्मखितिम,तेः मतत्र येपिसंध्यावंदनाभावेपंडाऽपूर्वानुत्पत्तिः प्रत्यवायः फलपर्यव साप्युपाया नुढानविरोधिप्रत्यवायश्चमवेत् गुरुमतेविहित कालसंध्यावंदनाभावसमानाधिकरणसंध्यावंदनस्यपंडाऽपू वोत्पादकत्वासंभवात्तदर्थ प्रायश्चित्तानुठानम् प्रायश्चित्ता भावविशिष्टस्येवतत्कालशुचिजीविनःसंध्यावंदनस्पडापों त्पादकता वछेदकशक्तिविघटक त्वम् नैय्यायिकमतेप्रायश्चि त्तखपूर्वोत्पन्नपापविनाशकत्वम् अनन्तरकालीनसंध्यावंदन खप्रत्यवायप्रागभावप्रयोजकतासिदधांतिमते पूर्वोतोपापानु छानविरोधिपापनाशकत्वं चेति मतचयेपि प्रायश्चितोपप त्तिःकथेचिदब्राह्मण्यपदप्रतिपाद्यतयोक्तार्थ एवविवक्षितस्त दासंध्यावंदनविहीनस्यतादृशमबाह्मण्य संमतमेवेति थीः संध्यावंदन करणप्रयुक्तपापनाशायप्रायश्चितंभवत्संमतन वेतिटतोयंवाक्यम् पूर्ववाक्य तुसंध्यावंदनाभावस्यावाह्मण्य हेतुत्वमुक्तमंचतुपापहेतुत्वमुक्तमिवप्रतिभाति तच्चकिमभिप्रे

·( ३८ )
त्या तुर्किचित् अधिकारिविशेषस्यप्रायश्चितमहात्संमतमेवे
त्यस्योतरमिति श्रीः गृहस्थानांपञ्चदेवपूजनमावश्यकंनवे
तिपञ्चमंवाक्यम् तत्रगृहस्थत्वसामानाधिकरण्ये नावश्यक
त्वप्रतिपादकंचेदिदंवाज्यं तदाऽस्यविप्रतिपत्तित्वमेवन संभव
तिएतज्जन्यस्यज्ञानस्यसामानाधिकरण्ये नकोटिहयावगाहि
नःसंशयत्वासंभवात्संशयजमकवाक्यस्यैवविप्रतिमतित्वात्म
तोवऽछेदकविछेदेनैककोव्यवगाहिन सामानाधिकरण्ये ना
परकोव्यवगाहिनोज्ञानस्यजनकमिदमितिवक्तव्यम् एवंचस
तिविधिकोटिनिषेधकोटिवाभवताऽ बछेदकावछेदेन विवक्षि
तानोभयमप्यत्रसंभवतिअनन्यदेवत्वरूपासाधारणाकारभंग
भीरूणांगृहस्थानांतदावष्यकत्वासंभवात् तदन्येषांगृहस्था
नांतदनावश्यकत्वासंभवाच्चतथाचयेपरिगृहीतदीक्षाविशेषा
मोक्षार्थोपायविशेषानबलविनशेषांयथाएमाणपंचदेवपूजन
मावश्यकंस्थात् अस्मत्संप्रदायिनांतगृहस्थानामगृहस्थाना
सोमायविशेषावलंविनां परिगृहीतदीक्षाविशेषाणांतदना
वश्यकमेवेतिथीः पार्थिवपजनमन्तरागृहस्थानांभोजनमुचि
तनबेतिपञ्चमंवाक्यम् तत्रोत्तरम् शैवानांगृहस्थानामवश्य
कर्तव्यपार्थिवपूशनया शास्त्रप्रतिपाद्यानापार्थिवमजनमंतरा
भोजनमनुचितम्यादृशानांसंप्रदायविशेषवतामुचितमेचे

·( ३६ )
तिथीःवलिबैश्वदेवादिकंकर्तव्यं नतिषईवाङ्यम् तनोतरम्
तदधिकारिणांकर्तव्यमेवेतिथीः भगवन्नियेदितवनांग्रह
गोविधिनिशेधयोःकागतिरितिसप्तमंबाश्यम् अचयपिविधि
निशेधवाक्यानिभवतानलिखितानितथापित्रमाभिरे वतानि
विलिख्यगतिरुच्यते सनत्कुमारसंहितायांनिवेदितंतुयदृश्य
पुष्पम्फलमथापिवा निमाल्यमितितत्मोतंतत्प्रयत्नेनवर्जये
म् तथातच वनिर्माल्य भक्षयित्वै बमुछिष्टमगुरोरपिमासंप
योवतोभूत्वाज्जपन्नष्टाक्षरंसदा कूर्चततःपीत्वापूतोभ
बतिमानव इतितकेंद्रराजे नबोपजीवेहेवेशननिर्माल्यानिभ
क्षयेत् तथान्यवनचोपयोगयोग्यानि निर्माल्यानिकदाचने
ति तथासंहितांतरे निर्मात्यानिनचापीयान्नजिवनचलं
घयेदिति तथान्यत्र निर्माल्य च निवेद्यञ्चभुक्वाचांट्रायणंचरे
दित्यभक्षप्रकरणेमनुपठितम् तदेवमनेकसंहितासमधिगत
निषेधस्थनिर्माल्यस्यकथमुपयोगतिभवतःपूर्व पक्षःअत्राह
कश्चित् नाडिकादशकादादुपयोगोननिंद्यते तथंट्रराचए
वदशनाड्यधिकपरंस्थापयेत्तु विचक्षणः कालयोगसमुद्दिष्टो
रात्रावहनिचैवहिकालयोगातिरिक्त निर्माल्य परिचन्नतें
ततस्तदपमुचैवाउनौक्षिपेदभूमौखने तुवेतिनेदंयुक्ताम्नानि
मौल्यप्राशनादिप्रास्यतेकिंतुमीपूजायांविनियुक्तस्ववस नः

·)
नाडिकादशपर्णपश्चात्यगोविधीयते सामान्य ननिवेदित
स्वपुमोदनादे कतकात्मतवानिर्माल्यत्व नापनयेनप्राप्तेनाडि
कादशपूर्ण पूजांगतयास्थापनंविधीयते दशनाड्याधिकंपूर्ण
स्थापयेदितिअनोचतेई श्व रसंहितायामदुर्लभोभगवभक्तो
लोकेस्मिन्पुरुषस्म तस्वचापि दूर्लभतरोभावोवैयस्यतत्वतः
पादोदकंप्रतिशुभःसिद्धान्ने चनिवेदिते खगादिके वोपभुक्तोउ
पभोगार्थमेवचतच भावहीनानामभक्तानांचषणमुषनिषि
द्धभगवन्मत्र दृऋतमखिलं जगदित्यनेन अविद्यालवोल्ला
सिजिह्वाग्राणामचेतसां सितासितंवचनंसकलंकेंटुबिवद
भाति येपुनर्मूखी खेषामेव निशेधबुद्धि रवतरतिवैश्नवा
धिकारिभिस्म व्यभानंहिअघौधविध्वंसनायालमितिज्ञायते
एवमन्यत्रकु कुमचंदनचैतत्कर्म रमनुलेपनं विश्न देहपरा
सृष्टंत पावनपावनमिति तथा चेश्वरसंहितायाम् उपभु
तस्यसर्वस्यगंधपुष्पादिकस्यच नानादावुपयुक्तास्यदधिक्षीरा
दिकस्यच दूषणंनप्रयोक्तव्य शब्द प्रतिपत्तिजैः निर्माल्यबु
ध्यादेवीयंपावनं दूषयन्तियेतेशांतिनरकंमूढास्तत्प्रभावामला
पिनः तथाभारते हृदिघ्यायन्हरिक्तमोनिबेद्यान्न समाहि
तः मध्यमानामिकांगुष्ठैः गृहीत्वान्न मितंपुनः प्राणायचे
त्यनापायव्यानायचततः परंउदानायसमानायखाहेतिजुङ

·(४१)
याक्रमादिति तथाभारते पंचरात्रपिदोमुख्य सस्यगेहेमहा
त्मनः पापणंभगवद भुक्तभुजतेचागभोजनमितितथाचाह
भगवांछौनकः नेवेद्यखबम श्रीयादिति एवंभरवाने ऽटमे
विकारेनानिवेद्यं हरेः विचित्समत्रीयाच्चपावनमिति एत
तस्पतिशतोषबह्याच श्रुतिर्म होपनिषदि विन नात्त मनति
विश्न नापीतंपियंतिविना तनिधतिविन नारसिरसयं
तित झाहिहांसोधिन पहृतंभक्षयेयुरिति एवंचभगवहिन
निवेतान्बाधु पयोगः अतिम तिगतसमधिगतः तघाचमा
गवतेत्वयोपभुक्तलगांधवासोलंकारचर्चिता उझिटभोजिनो
दासातवमायांजयेमहीतिनिर्मात्य भक्षरित्वेत्यादिनिषेध
वचनान कागतिरितिचे उत्सगीपवाद न्यायएवगतिःमाहिं
खादितिसामान्यतः सिदहिंसानिषेधोहिअन्नोषोमीयम
शुभालभेते त्यादिविशेषतः प्राप्तवैदिकहिंसांपरित्यज्यलौकि
कहिंसामवलंबतेतशामुकतेनिर्माल्यभक्षणनिषेधः विशेषतः
श्रुतिगततदुपहराशतसमधिगत विश्न निवेदितान्नभक्षणं
परित्यज्यस्ट्रकाल्यादिनिवेदितान्नभक्षरामवलंबाइति श्री:
देवतांतरनिवेदितवबुगाह्यानवेत्राष्टमवाक्यम् वहत्तोत्तरम्
श्रीः भवन्मार्गेतिलकंकीदृशंकेनद्रव्येणकर्तव्यमितिषष्ठः
धानपश्नः तत्र दमुत्तरम् नमस्तत्वाततःविष्योगुरुसर्वगुणा
म

·न्वितम्तदाप्रति शुभमाणिनित्यमुड्रानिधारयेत् आदायबैन वक्षेत्रान्मत्तिकांविपुलांशुभाम्मलमंत्रणा भिमंत्र यजल ड्राणिधारयेत् ललाटादिषुचांगेजुधेशवादीन्यथाक्रामम्यंगुलं व्यंगुनवापि ह्यंतरालप्रकल्पयेत् अानुवोर्य गुलंपार्सल लाटांतंतुविन्यसेत् पर्व वर्वाणियुड्राणिसच्छिद्राण्येवकारयेत् ताच्छिद्रन्वितंबाह्मणः सततंबहेत् संध्याकालेज होमेखाध्यापिटतर्पणे बाहेदानेचयज्ञे चधारयेट्ट ड्रकम् ऊर्ध्वयु विप्राणांसंध्यानुडानकर्मवत् श्राद्धकाले विशेषेणकर्ताभोक्ताचनत्यजेत् सर्वे के तमृदाकार्य अर्ध्वपुं इंयथाविधि ऋजूनिसानराजानिगेषुहादावपि प्रगत पर्वतागादौजातयाखेतम्टत्नयाउञ्चार्यकेशवादीनिनामान्य गेयथाक्रममिति अतिपंचरावादिवचनोक्त प्रकारेणखेतन्ट त्तिकाट्येण श्रीवैश्नवैरिदानो क्रियमाणविन्यासविशेषयु कतिलकंकर्तव्यमिति तथाचथुति रथर्वणेहरेः पादाकृति मात्मनोहितायमध्ये छिद्र मल पुंड्योधारयति सपरस्पनि योभवतिसमुक्तिभाग्भवति तथाशतपथे अथकात्यायनेति होवाचपरंबोति एकोदेवोविश्व तश्चक्षुरितिविश्वात्मावि स्वतोबाहुक्तसएषपुरुषोंतर्यामोंतर्यामः सविस्वतोमुखःस र्वात्माविश्वतस्यादिति नारायणाद्ब्रह्माजायतेनारायणाद्र.

·SRO
5
ट्रोजायतेतिसंबाहुभ्यांधमतिसंपतच द्यावाभूमीजनयंदेवए
का पुरुषोंतर्यामोंऽ तर्यामः सादिटस जोभवति सच्चादि
बलोकोभवतिसविरेवभवतिसविन लोकोभवति तप्तचक्र
विभुजेधार्य त्यग्निहोत्रमेवजोकोभवति ऊर्ध्व मुडमालिखे
त्त माहिरेखंभवतिभूः खयंभव ह्मणः सायुज्यंसलोकतांजय
ति यएवं वेद अथकात्यायनेतिहीवाचादित्यः पुरुषसत्रा
दित्यः कलिम्प्रतिक्षितंचाध्यात्म प्रतिइितंवेदप्रतिति इति
अजयामशुमिः शिन्जोके ऽस्तत्वमेत्यपामः पायहरतिह
रतिसुदर्शनंध्यायति अर्ध्व पुंडदिरखंभवतित्राणः सलो
कांसायुज्यंजयतिथएवं वेदत्यादिकोति श्री तथपर्व भगव
तत प्रियायाचकोटसंविधान भितिवता भितितदव विना
मष्टवा स्यानांमध्ये प्रथमंबाच्यं तबेदमुत्तरम् भगवत तत्ति
याचाचविधिपरतन्त्रत्वाभावान्नकिञ्चिविधानमत्ति अतोद्र
व्यनियमनाकारनियमादिकोपिनास्ति किंतुकिरीटगवेयक
ऊंडलायाभरण्जालवच्छोभार्थमपुंड्रमविधायसे रोन
वर्णनरुणम्गमदेनकासीरेणवायथाविभवम् यथाभकर
चिमत्स्नयावातिलकंक्रियते इति विन्यासप्रकारातत्तद्भ
वा सनायासितरीत्यै वेति थीः तत्तद्रयमेदेषुचर्किप्रमा
णमिति टतीयंवाक्यम् आकारभेदेचकिंप्रमाणमिति चतु

·( 88 )
थे बाक्यम् तयोरिदमुत्तरम् नह्यस्मत्संप्रदायिनांतिलकेद्र
व्यभेदोवाकारभेदोक्तीति तत्रवयंनपर्यनुयोज्याः यद्यन्येषां
दयभेदोवाऽ कारभेदोवासितहितएवप्रष्टव्यानाशाकिस्म
र्वेषांतिनकोपादान येषुतदा कारभेदेषुचप्रमाणमुपन्यस
नीयमितीकराक्षेति श्रीः भारतादिमन्वादिबा तिषुधाचा
रादौद्यान्हिकगंथेषुतिलक्षाविधानंनेतिकिमिति पंचमंवा
क्यम् तत्रेदमुत्तरम् भारतादिमन्दादिका तीनांसामान्यधर्म
प्रतिपादनैदंपर्यणप्रत्ततयातिलक विधानखविशेष धमांतर्ग
तत्य तरानुक्ति एक्मेवभर रुद्राचख गिमुदाविशेषादिधार
एमपिमन्वादिशातिभारतादिष्वमितिनहितत्सर्वमप्यम
माणमियनुन्मत्तः कोधिय यात्नचयदिह सितदन्यत्रयन्ने हा
लिनतत्कचिदितिभारतवचनेनभारतमादन्यताप्रामाण्य
प्रतीतेर्भवत्संप्रदायखतथात्वादप्रामाण्य स्यादितिवाच्यम्
भारतेसाक्षाद उत्वेन्य सत्संप्रदाय व शांतिपर्वणि नारायणी
योपाख्यानेचरावस्यबहतरप्रशंसापर्धक महतासरंभयान
माण्यव्यवस्थापनेनयं चरा कजीवातोस्तखोक्तप्रायत्वात्ति
चाचारादर्गाद्यन्हिकग थेषु तिलकाप्रतिपादनमुक्तहेतुकमे
व अत्येवान्हिवाग धेषुबहुगोपिधानदानादिहियोः अ
तएवतिलकावश्यकतापांच कंप्रमाणमिति षष्ठं वाक्यम् तत्ष

·(४५)
ठप्रधान प्रश्नवा ज्योत्तरेशौवदतोतरमिति श्रीः विजातीयति
लकनिंदायांचर्किप्रमाएमिति सप्तमंवायम् तमोत्तरम् च
तुर्यप्रधानमन्नानुविषवा ज्योतरेवदत्तमेव नहिसर्वेषांम
धिकारिण मकर्तव्य विजातीयं तिल कमा भिरित्युच्य
किंतुचनात्संप्रदाधिनामेत्य च्यते तवापीदंप्रमागंभविष्य
वि अथयदिशकर्मविचिकित्सावाटतविचिकित्सावास्यात्
घेतमाह्मणाःसंमर्शितः युक्त आयुक्ताः अलक्षाधर्मकामाः
रु: यथातेतरवर्तेरन्तधातवःथा तितकरीयोपनिष
तिवाक्यानातं खस्यकर्मतसंगथेखसंप्रदायनिष्टाजिना
तन्निश्चयकर्तथ्यतामभिदधदिति हीः तदनंगीकारदोषस्य
चर्किप्रमाणमित्य उमवाज्यम् तत्र दमुत्तरम् अस्मत्संप्रदा
बिभिर्वर्णाश्रम विहित सामान्य धर्मानुष्ठान काले वैत्र
वत्वोपयुक्त विशेष धर्मानुष्ठान काले चोक तिलक मवश्यं
कर्तव्य मित्यत्र प्रमाण प्रदर्शने नोक्ता मेवेति थीः सकल
शास्वसंमतः शिव विनोरभेदोभवत् संमतोनवेति सप्तमः
प्रधानप्रश्नः तत्र मतएवेत्युत्तरम् सचाभेदः क दृश ति
विवेचनीयं किंखरूपा भेदोरहठतिवत् विशिष्टाभेदो
बानोलोघटइतिवत् नाद्यः सर्वेः शास्त्रत्य तवे जच न्वेन
प्रतिपादित योस्त्वयोः खरूप क्या सनावात् अपरः

·पत्तोऽवतिइते सच शरीरशरीरिभावेनस्यात् अतएवार्य वैशिखायामपि अहमेवप्रथममासंवामिभविष्यामिचेत्या दिना सृष्टिकालात्यूर्वत्तित्वं प्रलयकालत्तित्वं सृष्टि कालत्तित्वं सर्वकारणत्वपर्यवसापिशाखदृश्यातपदेशोवा मदेववदित्यवलंब्योक्तवति क साक्षात्कारणत्वप्रतिपत्ति वानां थोहणां माभूदितिथुतिः सोतरादंतरंपाविशदित्यने नेदंचसर्वकालत्तित्वाभिधानं रुद्रस्यांतर्यामिवुहोत्याह सः रुद्रः अन्तराप्रकत्यन्तरवर्त्तमानानोवादन्तरन्ततः हृदयभू तन्तस्याप्यन्तरात्मभतपरमात्मानं प्राविशत्मनसाविचारितवा नित्यर्थसर्वान्तर्यामिणःखतर्यामिणश्चै ज्यात्खांतर्यामिदर्श नेहिएवंबुद्धिर्भवतितथैवहिशाखळ्यातपदेशोवामदेववदि तिसूचविषयवाक्येतद्वैतत्पश्यनषिर्वामदेवःप्रतिपेदेऽहंमनुभ वंसूर्यश्चेत्यत्रज्ञायते तथा तिरप्यमुमर्थम्वदतिसर्वगत्वादन न्तस्यसएवा हमवस्थितः मत्तःसर्वमहंसर्व मयिसर्व सनातने अहहरिःसर्वमिदंजनार्दन इत्यादिका सचायमभेदोऽस्मात् संमतशिष्येभ्यश्चोपदिश्यतएव श्री भाप्यथुतप्रकाशिकादिग्र ब्बे बुबहुतरमुपपादनादितिथीः तत्राभेदःसंमतश्चेत्तदुपदेशः कुतोतक्रियतेप्रत्युतशिवपूजादेः प्रतिषेधः कथंक्रियतइत्येत त्पन्नावलंबिधुषसुवाक्येषु प्रधर्मवाक्यम् तवोत्तरम् उक्नोऽ

·भेटउपदिश्यतएवशिवपूजादेः प्रतिषेधः क्रियतएव येप्यन्यदे
बताभक्तायजन्त थद्धयान्विताः तेपिमामेवकौतेय यजंत्यवि
धिपूर्वकमिति भगवतेवदेवतांतरपूजनादेरविधिपूर्वकत्वाभि
धानात् प्रतिवुद्घानसेवते यसलरिमितम्मलमिति वचने
सर्वेच्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धल्युमोक्षभाक् इत्युक्त प्रतियुद्ध
शब्दाभिधेयमुमुच भिरल्यफलप्रदा नाहेबतां तराणामसेव्य
वाभिधानाञ्चरुद्रस्यमोक्षपदलासम्भवः भारतखिलहरिवं
शीयघण्टाकर्ण टत्तांतेमुस्पष्टइत्यादनुयायिनामनन्यदेवत्वा
कारभंगभीतानांयुक्तएव शिवपूजादित्यागइति श्रीः भेदश्चे
च्छाखोक्तदोषभागिनःस्युरिति द्वितीयंवाक्यम् तनोत्तरम्
यदिसोपपत्तिकंशाखैननाथाभेदस्यविकट्वं भेदमवदिष्याम
तदादोषभागिनोऽभविष्यामेति प्रत्युतस्वरूपाभेदंवदन्तएवत
थाभवेयरिति श्रीः किञ्चपूर्वाचार्भारत भागवतादि टीका
कारैर्यथाविरोधपरिहारः कृतः सपमाण मप्रमाणं वेति
टतीयंवाक्यम् । तत्रेदमुत्तरम् । भारतभागवतादिटीका
कारानीलकंठ श्रीधरादयःनहिसर्वमतानुगुण्य नटीकामकु
वन् किन्तु स्वस्वाभिमते संप्रदायानुरोधेनकंडतोभेदप्रतिपा
दकानामपिवाक्यानांकथंचिदभेदप्रतिपादनपरत्वमापाद्यटी
कामकुर्वन् तथा मत्संप्रदायाचार्यचासायंबीरराघवाचा

·(४८)
धप्रति मिरम्मत्संप्रदायानुरोधेन टीकाकृताः ताहाटी
का. परित्यज्यान्व प्रदायौः कथंचित्वसंप्रदायानुरोधे
नस्वामिमतातितंत्रार्थे वाक्यानियोजयभिःकताटीका अ
हात्संप्रदायविरुद्धा असाकमनुपादेयातत्कृत विरोधप
रिहारचनाकाकमभिमतःअदाचार्य रन्यथैवविरोधस्थप
रिहतत्वात् अन्यधैकसंप्रदायस्थ पुरुषकतडीकायाः सर्वस
प्रदाय पादेयत्वे श्रीरामानुजमवशंकरभाकरनीलकंठादि
भाष्याणांविलयप्रसंगःसंप्रदायभेद नखात्एबंकरभाष्योप
रिटमत्तभामतिनिबंधनकल्पतरूपरिमलपंचपादिकाविवरण
तत्वपदीपाख्यानांव्याख्यानामवछेदक प्रतिबिंबवादावलविनी
नां सर्वोपजीयंभाध्य खखानुगुण्ये नयोजयंतोनांकथंकस्या
व्य पादेयतास्वादतपदुक्तपर्वाचार्यश्तयाख्या तमतिपादि
तविरोधपरिहारश्चकचिक्वचिदप्रमाणमेवाहाकम्यत्रा हत्
प्रतितंत्रविरोधोभवति श्रीः प्रमाणञ्च तर्हिभवदीयगंथेषुक
तोविरु द्धतया वर्णनमिति चतुर्थ वाक्यम् तत्रेदमुत्तरम् ।
प्रमाणासंप्रतिपत्तेरेबप्रमाण संप्रतिपत्ति मूलक मिदं वाकम्
नोत्तराईम् अनादीयसंपदायविरु द्धार्थप्रतिपादकतोका
अॅपमर्दैनार्थवर्णनम मदीयगंथेषुयुक्रमेवेति श्रीः अप्रमा
चेतदाविनाअन्जावेतिवक्तव्यमिति पंचमंवाक्यम् तत्रे दम

·तरम्चप्रमाण्यस्यांगीशतवादर्थविशेषज्ञानांशेवितत्वांगी कारासंभवात् अन्यार्थीशविजत्व पितेषांतदंशेऽजत्वमेवा माभिरंगीकर्तव्यमिति नहिवयंसर्वज्ञानांव्यासादिपरमर्षी णामजवंबमः किंतुतत्कृतगंधेपुराणादिकखाभिमतेकुत्र चिदर्थविशेषे धागृहविशेषेण कथंचियोजयतांव्याख्यातॄणा मेव अतोनसप्तमवाक्य वक्षमाणदूषणप्रसक्तिः अस्माभिस्ते षामन्तवानभिधानेपितत्संप्रदायस्थ रेवा न्यैःकताथांटीका यांतदुक्तार्थनिराकरणेनार्थी तरस्यवर्णितत्वात् अन्यतरस्था जत्वंवक्तव्यमेवकथमन्यथाप्ययदीक्षितकृत सिदधांतलेशगंथे ध्येकैकलिन्विविषयेऽतिप्रतितंचा नाम नेकरूपेणपर स्परविरुद्ध नवर्णनस्थतदानुगुण्य नभाश्ययोजनखचदर्शने नतत्तदर्थविशेषमभिदधतां सर्वेषांप्रामाणिकत्व' स्यादिति श्रीः विज्ञाश्च तदातल्लेषःप्रमारूप इतिषष्ठंबाक्यम् तत्पर्यो जावा क्योत्तरेणदतोत्तरमिति श्रीः अज्ञाश्चत्तदासर्वजगहि रुदयवादिनोयूयंकडूतिविवेचनीयमितिसप्तमंवाक्यम् तत्रेद मुत्तरम् नहिकस्यचित्स्वाभिमतप्रतितंचार्थविरुदधार्थवा दिनोभारतादिटीकाक़तोऽज्ञत्वाभिधान मात्र णार्थविशेष सर्वजगविरुद्धवादिनोवयंतथाकेययमिति चेदात्संप्रदाय विरुद्धप्रतितंचार्थाभिधापिवा दिकरटिविभेदनक्षमयुक्तिन छ ·( ५० ) खपञ्चायाइत्यवेहीतीतिथीयस्लाइटिसमाई डियस्त्वाम नुसमानु त्वटुपासाजगन्नाथ सैवाल ममगोपतेइत्यादिवाक्या नामोंपिकयारीत्याभवतीतिविवेचनीयमीत्यष्ठमंवाक्यम् त वेदमुत्तरम् शैवैः शिवमरत्ववादिभिर्वहुतरमुपलभ्यमाना नांशिववाच्यानांभगवतिखस्यशेषत्वपारतंत्र यवोधकानांभग बतसर्वथापरत्वबोधकानामन्यवाज्यानांचशिवस्यपरमवैश्नव त्वप्रतिपादकानांभगवदुपासनतत्केंकर्यादि प्रतिपादकानांपा बतीषण्मुखादिकं प्रतितत्वोपदेशप्रवृत्तशिववाक्यानांविन प रत्वप्रतिपादकानांखस्यभगवत्प्रसादमात्रोपजीव्यत्व बोधका नांययारीत्याऽर्थीवर्य तेयस्त्वांइष्ठीतिवचनं तुनर्विचिद्धिपन्न म् अनेककालमारण्यबहुतरंतपः कुर्वतस्त्रादृशतपोवशीकृतं भक्तवत्सलंभगवतंप्रतियथाममसर्वलोकयूज्यतास्यात्तदाकु वित्यसकछिवेन प्रार्थितस्यभगवतोविश्नोरवतारावस्थायां खप तिज्ञातोपपत्यर्थ व्रतधारणतपश्चरणादिपूर्वकंपुत्रप्राप्तिमार्थय मानस्यकिमनुपपन्नमकिंचभगवान्हिज्ञान्य कजीवातु नि माज्ञानीवात्म वमेमतमितिवादीज्ञान्यगे सरंशिवं प्रत्ये वंवदतिचेत्किमाश्चर्यम् ममप्राण हिपांडवाइतिखाश्रितपांड वमात्र स्वधारकत्वमभिहिनवानिति एवमेपवचनंपांडवविध येसभापर्वणिश्रूयतेत्वदुपासेत्यवंतु स्वकृतपूर्वप्रतिज्ञानुगुण ·( ५१ मितिनकाचिदनुपपत्तिरितिभवतामान्हिकं कीदृशमित्यष्ठ मः प्रधानःपनः यथा वैदिकानामालिकाग्रे सराणा मिति तत्रोत्तर मिति तदनुवंधीन्यष्टौवाक्यानि तत्रेदमादिमम् प्रातःकृत्यादि संध्यावंदनांतंकर्मक्याच त्यास्मत्या वाक्रियते इति तत्रेदमुत्तरम् संध्यावंदनादिनित्य कर्म नैमितिकञ्च गृयकारैणतत्तदसाधारण्ये नोपयोजितैःखुतिमंत्रयका रोक्तरीत्यै वक्रियते औतंतुकल्योक्तरीत्यामात कलंदेहशुध्या दिकिस्मृतिवचनसंग्रहीतस्मृतिसार्वभौमादिकृतान्हिकग्रंथम तिपादितयारीत्यति श्रीः विधानगंयचकीदृश इति द्विती यंवाक्यम् श्रौतस्मातकर्म सुमिमांसिताःश्रुतयःया तयश्चतथा विधाविधायकगंथाः अनुहानक्रमपतिपादकातुकल्पगृह्य सूत्रादयः श्रौतगंधान्हिकगंथाञ्चति गायत्रीजपस्यावश्य कता ऽ नावश्यकतावेति टतीयवाक्यम् तत्र दमुत्तरम् त्रै वर्णिकाधिकारिविशेषाणांवर्णाश्रमधर्मत्वेनावश्यकतानवध मत्व नानावश्यकता गायत्र यनधिकारिणाम वर्णिकानांस वधानावश्यकतासर्वेषांवैश्नवत्वेनमंत्रजपादेरेवावश्यकत्वादि ति श्रोः अावश्यकताचेत्तबममधारणस्यल्ट्राक्षमालयाजम स्यावश्यकतावानावश्यकतेतिपंचमंवाक्यम्तनोत्तरम् आवश्य कतोता वभस्मधारणस्यनावश्यकतावर्णाश्रम धर्मरूपमाधार ·( ५२ ) रणधर्मप्रतिपादनपरेमनुस्म,त्यादिधर्मशास्त्रे गायत्रीजपादिका लेभसामुदादिदव्यकतिलकादिधारणस्या ऽनुकत्वात्व अवध मप्रतिपादनपरेधर्मशास्त्रसंध्यावंदनादिकालेम्सत्यकोचंयु ण्डधारणप्रतिपादकस्यवचनस्यबहतरमुपलक्ष्यमानत्वात् त च्वयत्किञ्चिदचनंषप्रधानप्रश्नोत्तरेलिखितमितिनेहलिख्य तेयतुविश्वामित्र कल्यादौभस्मधारणस्य गायत्रीजपकालेभाव स्यकत्वमित्युक्तंतच्छ वाद्यधिकारिविषयम्यच्चरुद्राक्षमालया जमस्यावश्यकतानवेति तत्र रूद्राक्षमालयाजपस्यसर्वथासंभ वएवतवाहिपितामहाहपर्वखेवजहेवी पवित्रांचेदमातरं नाक्षमालादिभिन्नित्यमित्याह भगवान्मनुरिति तथाभार द्वाजोपिमध्यांगुलेमध्यरेखांसमारम्यप्रदक्षिणम् मध्यमामू लपर्यतमंगुड नयथाक्रम सृष्ठिबादशसंख्यास्यादेकवारणते नवावामहस्तेनसंख्यातंशतमठोत्तरंस्मृतम्मध्यमांगुलिमूले नयत्यर्वहितयंभवेत्तं वैमेरुम्विजानीया ज्जपेतनातिलंघयदि ति तथाशंखः पारध्यानामिकायाक्त मध्यमेपर्वणिक्रमात् त जनीमूलपर्यतंजपेद्दशसुपर्वसु अनामिकामूलमारण्यपादक्ष ण्यक्रमेण तुमध्यमामूलपर्य तेजपेद्दशसुपर्व खिति तथाक्षमा लादिभिन्नित्य नजमे दमातरम् पर्वभिर्गीयतेवेदोतन्माता किमुतस्तुतिरितिकचित्यर्वजपविह्वलस्थमालानुमतिः स्मर्यते

·( ५३ )
यथाभरद्वाज घणवस्यव्याहृतीनांगायत्रयाञ्चजपेस्मश्रष्ठा
कुशाजमालास्यात्समानांजपखजामित्याद्यपिकुशमाला
जमालाव्यतिरिक्तमालायानिशेधएवएवंचरूद्राक्षमालयागा
यचीजमन्यावश्यकत्वानावश्यकत्वविचारोवायसदंततेक्षण्यप
रीक्षातुल्यः यदिविवामित्रपदधतौरुद्राक्षमालयाजपस्यवि
घायकानीवकानिचिचनानिदृश्यते तानिशैवाधिकारिविशे
कुशाजमालाविधायकवचवद्योज्यानीति श्रीः भगवत्य ज
नसमयेकानिकानिपात्राणिशलानीति पञ्चमवाश्यम् तत्र
दमुत्तरम् वैखानसमंचरात्रादिगन्ध षुभगवतन्य जनप्रकरणे
आश्रमानुरोधेनवैभवानुरोधे नचयानियानिमाचाणिभगव
त्य जनार्हाण्य कानितानितानिशक्तानीति श्रीः गंगाजलेन
भगवत्स्वानंसमीचीनंनवेतिषष्ठं वाक्यम् तत्रोत्तरम् बुहा द्रव
रूपेणवहुषुशास्त्र षुसर्वोत्कृष्टत्वेन प्रतिपादितेनगंगाजलेन
भगवत्स्नानंसमीचीनमिति भवत्संप्रदायरहितविपत्तादि
गुणयुक्ताबाहाणदृष्टमंन्न भोज्यममोज्य वेति सप्तमंवाक्यम्
तत्र दमुत्तरम् अस्मत्संप्रदायकांतिनामसात्संपदायविरुदध
वचनाचारयुक्तः पंडितैरपंडितैाह्मणैराह्मणैर्वासहास
नशय्याभोजनादिव्यवहाराणामकर्तव्यत्वंताव परमे कांतिक
धर्मप्रतिपादिकेषुम्म त्यादिषुबहुशःप्रतिपादितम् तादृशपार

·(५४)
मैकात्यधर्मविरुदध वचनाचारशीलानांसहवासेनहिशतता
लायादिशबहारैः पारमैकात्यधर्मशानानुलानादिषुकदाचि
न्मानसथिल्य नादिति यथावापतिबतायाः पातिव्रत्यधर्म
शैथिल्यमाभूदिति पातिव्रत्यधर्मविमुखानामन्यपराणांमाट
पुचीखमुख प्रकृतीनामपिस्वीणांसहासनशैया भोजनादि
नकर्तव्य सन्तोवदन्तिताहशसहवासरसाधारण धर्मस्यादेव
शैथिल्य बहुधा अतिकठिनतरोग्णयः विडोवन्हौनिक्षिप्यब
हुधामायभानोबोभयखखरूपंत्यजतिहीति श्रीःभवत्संप्र
दायस्थसर्ववर्ण दृष्टमंन्त्र भुज्यतेनवेलऽभवाश्यम् तचे दमुत्त
रम् अन्नात्मदायस्थपुरुषविशेषदृष्टान्नभोजनखशाखनि
धोनोपजध्यते यद्यपितथापिनभुज्यते मर्माचार्यरभिसंधिवि
शेषेणतस्यपरित्यक्तत्वात् अथयदितेकर्मविचिकित्साबाटत्त
विचिकित्सावास्यादित्यादिना यथातेतेषु वर्तेरन्तयातेषुवर्ते
थाइत्य तेनवेदमनच्याचार्योंतेवासिनमनुशासीत्यनुशासनप्र
करणस्व नतेतरीयश्रुतिवाक्ये नवाचार्थानुष्ठिताचारस्य त
दनुयायिनामावश्यकत्वाभिधानात् तथाचस्म तिः धर्मनस
मयः प्रमाणं वेदाचवेदोऽ खिलोधर्ममूलम, तिशीलेचतहि
दामाचारश्चापिसाधूनामात्मनचुडिरेवचेत्यादिका पूर्वाचा
याणामभिसंधिश्चायम् नहिबाह्यचिन्हमात्र णपारमैकात्य

·( ५५ )
धर्मनिडाज्ञातुं शक्यतेकदाचित्यर्थ भयादिनावान्तरनि
छ. मन्यानामपिवाह्यचिन्हधारणसंभवात् तैश्चनिडालन्यै
स्मल्लापसहवासादिकमुक्तधर्मथित्यभियानकर्तव्यमेव सं
ध्यकपरीक्षितान्तरनिशहवासादिकरणेनकोपिविरोधस्त
धापिसजातीयविरोधादिकंवतरलेशमूलं संभवेदतोगाई
स्थ्यादिव्यवहारार्थमवण्यापेजितसजातीय व्यतिरिक्ता मात्र
भोजनादिकंपरित्याज्यनिति तथाकचित् सनेभगवत्सन्निधा
नेभुज्यतएवतदृष्ठमपीति यत्तुएतत्मनपत्रादन्यत्रलिखित
मितिशुतमामानुजीयमतमत्यन्तमपमाणम् अर्थसम्पादना
र्थङ्कल्पितम् रामानुजीया तादृशामतप्रवर्धव्यामोहयन्ति
लोकान् एतन्मतहिश्रुतिस त्यादिषुक्कापिनोंपलभ्यते इत्या
दिकम् तदत्यन्तमनभिज्ञातानिबन्धनमिति प्रतिभाति त
थाहि रामानुजीयमतमित्यनेन श्रीरामानुजियामुनमुनिन
थमुनिप्रभृतिभिः पर्वाचार्येलदुमजीव्यगन्यकर्तृभिर्योधायन
माह
देहादिभिधिश्चिांगीकृतप्रतितन्वार्थमात्र
विवक्षित मुततहिशेषोवानाद्ययनः तैयजीवप्रकृतिम
हृदादिविशेषांताचे तनपदार्थानासंगीशततयातेषांचधर्मवि
वादेखरूकखापिविवादाभावात् अथतदविशेषोऽप्रामणि
कः तथाहि विशिष्टाहतंकुत्रापिनश्रूयते तथा तप्तचक्रा

·( ५६ )
दिमुद्राधारणम् सदाश्तयोर्ध्वपुण्डधारणं शिवादिदेव
तान्तरार्चनाभावइत्यादिकंकुत्रापिनथ यतइतिचेन्न विशि
टाइतकुत्रापिनश्च यतइत्यनेन विशिष्टन्न यतइत्युच्यते ।
बैतम्बा नप्रथमः
सर्वज्ञत्वसर्वात्मत्वअपहतपासत्वकार
णत्वकार्यत्वतदुपयोगिविशेषण सर्वशरीरत्वादिविशेषणवि
शिष्टस्य सर्वत्रश्च यमाणत्वात् तादृशविशेषणविशिष्ठमेकमे
बेतिद्वितीयोपिपक्षोनसम्भवतितप्तमुद्राधारणम् नश्च यतई
तितुशास्त्रानवलोकनकतम् चतुर्पु वेदेषु तदुपब्रह्मण या तो
तिहासपुराणादिषुतत्प्रतिपादकवाक्यानां वहनांसुदर्शन
मीमांसाचक्रोल्लाससच्चरित्ररक्षापरिकरविजयादिगन्येष्वमा
दाचार्य रामार्चनचंद्रिकाहरिभक्तिविलासादिगन्थेषु शंक
राचार्य मध्वाचार्य संप्रदायानुयायिभिलिखितत्वात् तेषाम
थान्तरपरिकल्पनं कल्यादिकतविनियोगनिबंधानातत्यरत्व
वर्णनंचनखारसिकाविरुधतदर्थप्रतिपादनस्य पंचराचादि
कृतचक्रादिधारणविनियोगनिबंधनतत्परत्वस्य चननविरो
धिकेषांचिन्मंत्राणांहिशकटाभिमंत्राणांदौ विनियुक्तानाम
पिदेवपूजादावुपचारविशेषेविनियोगोंदृश्यते अचविशेषतो
विचारल्दगन्ये घुटव्यः खे तसदोर्ध्व पुधारणेप्रमाण
लिखितमेवदेवतान्तरार्चनाद्यभावोऽस्पदवलंबितोपायाधिका

·( ५७ )
रभूतानन्यदेवत्वरंगभयकतः ताहीक्षितोनददातोत्यादि
नाहिनित्यानु यस्याप्यधिकारिविशेषखपर्युदासः कृतत्रत
खप्तमुद्राधारणाद्याचारोविसिष्टाहतसिद्धान्त इत्यादिकंस
र्वमपिरामानुजीवप्रतितन् चार्थजातम् श्रुतियतीतिहासा
दिप्रतिपादितमितितदविरुद्धचेति थीः एतेषामुप्तरंसममा
शंदेयमितिसर्वशेषभूतमवशिष्टवाक्यंतचोत्तरंदत्तमेवयमे त
प्रष्टारः पंडिताभिमानिनोऽस्मदीयवायजातविचाराभिप्राय
ज्ञानतदुतरपयोलोचनलेखक्षमालों तदाक्यजातंसंव्यम्वि
चार्यभावनिरूप्यतदनुगुणमन्तरं ददंतांखयमसमाशेलं
डितमन्यान्कांविदाश्रिताल सम चितमुत्तरंदापयन्त तटुम
रिवयमपिसम चितम सरंदास्यामः यहिलेचतेचासमर्था
स्त्रदाविरमंत्वितिज्ञतंवाचांविसर्गः ॥
श्री हरि जयति ।
निखिलवैनवमतदूषणायपत्त नवैनवमतेषु रामानुजी
यंमतंबहुतरमंडितागे सरपरिरक्षितं प्रवलतरंमन्बानेनजयपु
रमहाराजसविधवर्तिनालाणनायेनकेनचित्प्रनप्रतिमनले
खाकृतःसलेखोराजसंबन्धिनापरमवैश्नवक्षेचेदावनेपोषित
इतितनत्यसर्व वैश्नववै टोयतत् समाधानायथी रंगाचार्य
लिखित्वाथजयपुराधीश सविधेप्रेषितोलेसोथतदर्धबोधनायै
ज

·( ५८ )
खनगरस्थपंडितानाकार्यपत्रार्थो यथावद्वोधनीयइत्यानप्त
म् लेखदृष्ट्वापचार्थबोधनायैते हिनशेकर्यदातदाचदिल्लीनाग
रिकोडिवाचालतितनगरस्थितं हरिचंदुनामानमानावि
तवान् पधार्थ यथावड्डोधनायैसोपिनाशकदितिबोधितवान्
श्री वैश्वान्यवैश्नवमतखण्डनपचं चत्वातत्रकाधीस्थ पण्डि
तैः संमतिकारयित्वा मनीषितसिदिधरितिराजाज्ञालब्ध्या
काशीप्राप्तखिसहलासावशीकृतमानसजन संमतिकारयि
त्वाकत्वाचखयंकार्यवशागतकलकत्तास्थराजसमीपंगतस्मम
तिदर्शनायैतत्रराज्ञाकाश्यागमेयद्भविश्यति विसर्जितोथरा
जायदाहिकाश्यामागतस्तदाचवैश्नवैः खण्डनमण्ड नायैचा
भियोगप्रार्थनपत्र रात दत्तम् विबादायवयंप्रताः वादिनो
हिपराजित्य वसिद्धान्तसंमतिपत्र योग्यमितिप्रतिलिखि
स्वाथराजाचसनाईविवादायाचागत इतिकथयित्वाखपुरंग
तोथजयपुरात्वपत्रलेखप्रत्युत्तरमप्राध्य काश्यांजयनगरराज
तदधीनहरिचंद्रकृतकोलाहलंच त्वा कश्यामागत कांदि
शीकंचतं श्रुत्वाकाशीस्थनिखिलशिष्ठ पण्डि ताना कार्यरीमा
वासिनापूर्वोक्तकोलाहलथवण संजातधर्तचरित्रविम्पायनत
प्रतिकारचिकीर्षया ऽवागतेनरंगाचार्येणसहोपविष्टः श्री
'दावनवासीरंगाचार्यः पूर्वलिखितप्रत्यत्तरग्रन्थरचनांद

·( ५६
यित्वा प्रार्थितवानितिमाध्यस्थ्यदृश्यासर्वेपण्डितादृष्ट्वा गन्धर
चनांतत्वतोबादिप्रतिपादितदोषोपमर्दन क्षमताचेन्मदीयले
खस्यतत्रपण्डिता यूयंसहिखनानासंमतिलेखंकुरुत तदुम
रिचपुनर्लेखप्रतिलेखेभवन्तोमध्यस्थाः कृताःप्रमाणतायडू
ति तहाक्यजातं त्वादृष्ट्वाचतत्पश्नोतरलेख संव्यग्विचार्यों
चुः अहोमोठ्यप्रछुरुतरपितुश्चाभिज्ञता रामानुजादिवैत्र
वमतेतदीयानुष्ठिताचार चमिथ्यादोषंवदन् जंबालैगगनतल
मालिग्यतिजडः सर्व वैश्नवमतं तचापिरामानुजमतंसकलथु
तिम तिसिद्धमसम्भाव्यदोष गन्धमतोमा भिरवसंमतिः
कार्येतिचक्रुञ्चसंमतिमइति हीरानंदचतुर्वेदिनिर्मितमिदंव्य
वस्थापत्रम् घोरनरकनिरन्तरनिवासहेतुवैभवसंप्रदायनिंदे
तिच संवत् १९२१ का फाल्गुण कुन द्वितीया रविवासरे।
संमतो यम् ॥
१ सम्मतिरबार्थे भट्ट सखाराम शर्मणः ।
२ स० राजाराम शास्त्रिणः ।
३ स० गंगाधर शास्त्रिणः ।
४ स० रानडोपाहवाल शाखिणः ।
५ स० बालकन शर्मणः ।
स० विठ्ठल शाखिणः ।

·( ६० )
७ स. रक्षपाल शर्मरणः ।
८ स बुद्धिनाथ शर्मणः ।
१ स० रनम शर्मणः ।
१० स० देवोपाल शर्मणः ।
११ स० ओरघुनाथ शर्मणः ।
१२ स० पश्याम शर्मणः ।
२३ सा देवोपागोविंद शर्मः ।
१४ स० थोकुतीरी शर्मणः ।
१५ स० गोपालदत्तशुल्लास्य ।
१६ स० देवकीनंदन शर्मणः ।
१७ स. गोविंददत्त शर्मणः ।
१८ स० अनंतराम शर्मणः भट्टय ।
१६ स० कमलाकान्त शर्मणः
२० स० नवीननारायण शर्मणः ।
२१ सा थोकुलचंद शर्मणः ।
२२ स० श्रीमदनमोहनदेव शर्मणः ।
२३ स० श्रीरामकुलालदेव शर्मणः ।
२४ स. श्रीशंभुचंद्रदेव धर्मणः ।
२५ स० श्रीकालीकुमारदेव शर्मणः ।

·६१
२६ स० श्रीकेदारनाथदेव शर्मणः ।
२७ स० श्रीचंडोचरणदेव शर्मणः ।
२८ स० श्रीअानन्द चंद्रदेव शर्मणः ।
२६ स० श्रीमातंगीपदवाणी शर्मणः ।
३० स० श्रीशिवनाथदेव शर्मणः ।
३१ स० अमृत शर्मणः ।
३२ स० अोझोपनामक बीचंचल शर्मणः ।
३३ स. श्रीवत्सजनमिश्रस्य ।
३४. स. श्रीआदिनाथ शर्मणः ।
३५ स० अंबिकादत्त शर्मणः ।
३६ स० नंदराम शर्मणः
३७ स० शिवसहाय शर्मणः ।
३८ स० रामवनवेदांतिनः ।
३६ स० उमाशङ्कर शर्मणः ।
४० स० सीताराम शाणिः ।
४१ स० विस्वनाथ शर्मणः ।
४२ स० रामदत्त शर्मणः ।
४३ स° गुलजारदत्त शर्मणः ।
४४ स० गोविंदव्यासस्य ।

·६२
४५ स. छोमिथस्सा
४६ स० वयाचार्यस्य ।
४७ स० रामसुख शर्मणः ।
४८ स० चेतराम शर्मणः ।
४६ स० नाथूराम शर्मणः ।
५० स० बालकन शास्त्रिणः
५१ स० नंदरामस्य ।
५२ स. छोटेलालस्य ।
५३ स० रामरत्नाभिधस्य ।
५४ स० कालिदत्त शर्मणः ।
५५ स० कान्हचंद शर्मणः ।
५६ स० शिवप्रसाद शर्मणः ।
५७ स० प्रतापराम शर्मणः ।
५८ स० रामकन शर्मणः ।
५६ स० विश्नु दत्तनामकस्य ।
६० स० रामदत्तव्यासस्य ।
६१ स० सीताराम शर्मणः ।
६२ स० नरायणदत्त शास्तुिणः ।
६३ स. मधुसूदन शर्मणः
।

·६४ स० बाबूराम दिवेदिनः ।
६५ स० नारायणदत्त शर्मणः ।
६६ स० यतिराम शर्मणोत्रपत्र ।
६७ स० नारायणदत्त शर्मणः ।
६८ स० रघुनंदन शर्मणः ।
६६ स० देवीदयाल शर्मणः ।
७० स० ठकुरोपनाम कश्रीटीकानाथ शर्मणः ।
७१ स० ओंझोपनामकथीनिधिनाथ शर्मणः ।
७२ स० अोझोपनामकशीदल्लि शर्मणः ।
७३ स० श्रीरामलाल शर्मणः ।
७४ स० श्रीश्रीपाल शर्मणः ।
७५ स० अोझोपनामक श्रीअन्तलाल शर्मणः
७६ स० गोपाललाल शर्मणः
७७ स० श्रीछमकलाल शर्मणः ।
७८ स० श्रीकहकी शर्मणः ।
७६ स० श्रीवाचूलाल शर्मणः ।
८० स० श्रीराधेवन शर्मणः
८१ स० थोरघुनाथ शर्मणः ।
२ स. श्रीगीरधारी शर्मणः ।

·।
८३ स० श्रीगोपाल शर्मणः ।
८४ स० श्रीकीर्तिनाब धर्मणः ।
८५ स. श्रीमथुरानाथ शर्मणः ।
८६ स० वत्सा शर्मणः ।
८७ स० वत्स शर्मणः ।
८८ स० विद्यादत्त शर्मणः ।
र साथीरामशङ्कर शर्मणः ।
१० स० श्रीकालीप्रसाद शर्मणः ।
११ स० चंद्रशेखर शर्मणः
१२ स० बस्तीराम शर्मयः ।
१३ स० हीरानंद शर्मणः
२४ स० जयदेव शर्मणः ।
६५ स० भादराम शर्मणः ।
१६ स० गंगाधर शर्मणः ।
१७ स० शंभू शर्मणः ।
१८ स० शिवप्रसाद शर्मरणः ।
१६ स० मिथोपनामकवनश्याम शर्मणः ।
१०० स. हरदत्त शर्मणः ।
१०१ स० भैरवदत्त शर्मणः ।

·१०२ स० मिश्रोपाहबलदेव शर्मणः ।
१०३ स० सीताराम शर्मणः ।
१०४ स० अम्बिकादत्त शर्मणः ।
१०५ स० पाईयोमाह्वजानकीप्रसाद शर्मणः ।
१०६ स० गुलावमिश्रब्य ।
१०७ सा जमैयतराम शर्मणः ।
१०८ स० सीतलप्रशाद शर्मणः ।
१० स० गुरुमूर्ती शाखिणः ।
११० स० बेचनराम शर्मणः ।
१११ स० वाचस्पति शास्खिणः ।
११२ सबाबूभट्ट शर्मणः ।
११३ स० पाडवोलोपा
बाबू शर्मणः
११४ स० लाणज्योतिर्विच्छ शर्मणः ।
११५ स० ज्योतिर्विद सेवाराम शर्मणः ।
११६ स० रामबकसज्योतिर्विधर्मणः ।
११७ स० सीतलमिथस्य ।
११८ स० ठाकुरदत्त शर्मणः ।
११६ स० मोहकमराम शर्मणः ।
१२० स० सिवचरण शर्मणः ।

·१२१ स० रामसेवक शर्मणः ।
१२२ स० मिथहरचंद्र शर्मणः ।
१२३ स० देवराज शर्मणः ।
१२४ स० देवीचंद शर्मणः ।
१२५ स० श्रीराम शास्खिणः ।
१२६ स० फतेराम शर्मणः ।
१२७ स० रामप्रसादाचारिणः ।
१२८ स० काशीनाथ शाखिणः
१२६ स. पण्डितलायकरामस्य ।
१३० स० सुखलालमित्रस्य
१३१ स० दुर्गादत्तस्य ।
१३२ स० तिवेधराम शर्मणः ।
१३३ स० सदानंद शर्मणः
१३४ स० गौरीशंकरशसणः ।
१३५ स. भट्टोपनायकवमलाकर शर्मणः ।
१३६ स० लक्षणभट्टस्य ।
१३७ स० यटुबीरदत्तस्य ।
१३८ स० शंकटाप्रसाद द्विवेदिनः ।
१३९ स० कवेलथीनायणस्य ।

·( ६७ )
१४० स० सालिगाम शर्मणः ।
१४१ स० बालकन शर्मणः ।
१४२ स० भूदेव शर्मणः ।
१४३ स० पद्मनाभ शर्मणः
१४४ स० गंगेस शर्मणः ।
१४५ स० गंगाराम शर्मणः ।
१४६ स. हरगोपालनाम्नः ।
१४७ स० चंदूलाल शर्मणः ।
१४८ स० कालीचरण शर्मणः ।
१४६ स० अमीचंद शर्मणः ।
१५० स० गोकुलप्रसाद द्विवेदिनः ।
१५१ स० रघुनंदन शर्मणः ।
१५२ स० देबीदयाल शर्मणः ।
१५३ स० रघुनंदनस्य ।
एवं सर्वे षांपण्डिताना हस्ताक्षरांणिनमुदिनानिवित्तर
भिपाप्रधानपण्डितानांसंनतिरेवमुद्रिता ॥

·अत्र यत्र यत्र ण व लेखनीयः तत्र सर्वत्र अवर्णा लिखितः या वर्ण
मुद्रा भावात् ॥
य
वां
UNITUATHE
१४
१५
टू
भिदि
नदभादि
EFFE #. EFFEREE
दिभिः
तहादि
१६
F
भ्यते
घि
CRI
सम्म
१२
मपर्व
मनिष्ट

·(६१) पङ्गिः १० १० १४ सिदध मेवे शाब्द मिदधि मवे ११ प्युदर्ध १९ प्यूदर्य याप्र योग्या १२ g १० चाई चई CaMgames विही १६ १ angraceramania १८ विद्या विद्या संचास्य धारमी १० धार १० ভিনন त्यर्थ डितेव त्यर्थं तंतदा वाक्य विधान रिषो १८ १२ वाक्य নিশ্বালি कृषी १४ २९ भूपा ·प्रष्टः पङ्गिः বি ૨૧ २१ ४ २२ २२ २४ गर्भाधानादी নzি तदि खायला भीधी वर्गपश्चा भिधी २४ भावव २४ १० धमैद নাসন २५ काप २६ १७ दिन धर्मद त्प्रतीतार्थ कोप दिना प्रदायु वेदमन अनुषास्ति माकुतो नहाणं १२ १२ दोना प्रदाय वेदमन জালিয়াদি माःकुतो नहीण २७ १४ १ BE मान मानं साखात दिताहो सवात दितहो ३३ ३४ १२ नाथ नाथतु ·( ७१ ) पङ्गिः अशुद्धम् १४ गायच्यान रखवत् योगीब्रा ३५ ४' ब्राहाण्या Buy ARU गायञ्चन रश्ववत् योगिना ब्राहाण्यां तदवस साधिकर লম্বাবিলা मत्रत गाहिनःस निषेध নির্মম योगःसम् सुततचा तेयांति तदधस सादिकर नेय्याका मंचनु মালিশ লিখ লিম योगसमु ३० ३८ ३९ २ ४ यू १६ ४१ १८ गुरु सर्व ४२ १ ४२ तेशाति सृगांध गुरुसर्व शाम्राणि पारखं बाणि नामात्थंगे इदानो धापत्यग्नि ४२ ५ शुम्राणि पाव सर्बणि नामान्य दूदानों धार्यमित्यग्नि ४२ ४२ ४३ ४ ·( ७२ ) पङ्गिः नियमादिः अशुद्धम् नियमादि ব यदिइस्ति दमुत्वेन्यस्मत प्रमाण्य रहास्ति दन कलेप्यस्मत् १४ प्रामाण्य १५ ४४ ४५ १० मर्शितः নলিয় নিলা वेलक्षन्य न तर्वत यस्मात्य निमः तनिश्चय विष्णो वैलक्षण्येन तरवर्त यस्मात्या ४५ १८ 8 बनारस लाइट यन्त्रालय मे मुद्रित हुआ।