·CD

·蝠
乐
步55开$$$$$$驗
东拓路东听听玩玩玩
蝠
片 55555555555SPSS555555sss
盟
量
院5555555555
件85555555
The Sacred Books
of the Jainas
历年的55555555555555555555步步步步5555
DRAVYA
SAMGRAHA
oy
盟
5
仔855555555555
m88% 5555
E:
驗
喝
乐咖$$$%
E5%
85%85%%%%%%8》
盟蝠

·No text on this page.

·ELITEHTUKATECHEN
BIBLIOTHECA JAINICA
Biße
THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS.
VOLUME I.
PUBLISHING
JAINA
HOUSE:
CEN
ЗНІ
ARRAHIA
O
Aut
po

·ARMO
PA,
DHA
GAHIN
AHA
ASAYSAYASASI
EFFFFFFFFFFFUSSSSSS
"सिद्धान्ताम्भोधिचन्द्रः प्रणुतपरमदेशीगणाम्भोधिचन्द्रः
स्याद्वादाम्भोधिचन्द्रः प्रकटितनयनिक्षेपवाराशिचन्द्रः ।
एनश्चक्रौपचन्द्रः पदनुतकमलबातचन्द्रः प्रशस्तो
जीयाजज्ञानाधिचन्द्रो मुनिपकुलवियञ्चन्द्रमा नेमिचन्द्रः ॥"
FFETEASEFULTURE
GRUHSRUSTERY
)

·BIBLIOTHECA JATHICA
BII THE SACRED BOOKS
OF THE
JAINAS
ORIGINAL TEXTS AND COMMENTARIES
WITH INTRODUOTION, TRANSLATION, NOTES, ETC.,
F.DITED
WITH THE CO-OPERATION OF VARIOUS SCHOLARS
BY
SARAT CHANDRA GHOSHAL, M.A., B.L.,
SARASVATI, KAVYA-TIRTHA, VIDYÂBHÛŞANA, DILARATI,
Sometime Professor of Sanslerit, Eduard College, PABNA, and Professor of
Englislt and Philosophy, Hindu College, DELHI,
Editor “Prichina Bluíratiya Granthavali," author of "Varuni,"
" Yautuka," Translator of "Fcdanta-Paribliisi,"
" Pramana-minimsi," etc., etc.
Consumer
40 40
VOLUME I.
DRAVYA-SAMGRAHA.
All Rights Reserved.
COPYRIGHT, 1917, BY C, J. P. HOUSE, ARRAH (India).

·The publisher has much pleasure in announcing that Rai Sahib Lala Pyare Lal, Pleader, Chief Court, Delhi, and presi.. dent of the Delhi Bar Association, has kindly contributed one-sixth of the cost of publishing this volume on the happy occasion of the wedding of his son, Lala Adishwar Lal, on the 20th January 1915. Another contribution of one-sixth has been generously made by the wife of Lala Munshi Lal, Rais of Karnal, through her daughter-the charitably-inclined Jinavanibhalta Vidyapremini Srimati Chambeli Devi! wife of Lala Ajita Prasada, Government Treasurer, Dehra Dun. The publisher has instructions from the donors to present copies of this volume to Oriental Libraries and Scholars interested in Jaina Philosophy and Literature on their behalf.-Victory to Jaina Siddhantu! .

·DAVVA-SAMGAHA
(DRAVYA-SAMGRAHA)
BI
NEMICHANDRA SIDDHÂNTA-CHAKRAVARTI
WITH A COMMENTARY BY
BRAHMA-DEVA
EDITED WITII
Introduction, Translation, Notes and an original Commentary in English,
BY
SARAT CHANDRA GHOSHAL, M.A., B.L.,
SARASVATI, KÂVYA-TIRTHA, VIDYABHOŞANA, BH Ti,
Gencral Editor: “THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS.” ARRAH.
"भुवि नेमिचन्द्रः
विभाति सैद्धान्तिकसार्वभौमः
चामुण्डराजाचितपादपद्मः ॥"
PUBLISHED BY
KUMAR DEVENDRA PRASADA
THE CENTRAL JAINA PUBLISHING HOUSE
ARRAH (INDIA)

·यदीयकरुणाकणाद् विविधधर्ममोहात्यये
समादरसुशिक्षणं सकलधर्मसारेषु मे।
तथा सकलमानवे
समनुरागभावोऽस्फुरत्
तदीयचरणाम्बुजे
समुपहार एषोऽर्पितः॥

·PREFACE, THIS is perhaps the first systematic attempt in India to publish the HIS sacred and secular works of the Jainas with translation in Englislı, so that not only the Jainas scattered over different parts of India, speaking different languages, but also the savants of Europe and America, may be enabled to explore the fountain-head of Jainism and derive a first-hand knowledge of the hitherto sealed literature of the Jainas. At the outset, we acknowledge gratefully the help derived from the trorks published and researches made by the orientalists with reference to Jainism without which it would have been impossible for us to launch into this great undertaking. It is not too much to say that, without the epoch-making researches of scholars like Weber, Hoernle, Jacobi, Leumann, Guerinot, Lewis Rice, Bhandarkar, etc., and the publication of original works by various societies in India, the literature of the Jainas vould not have attracted even the slight attention which the modern orientalists deem fit to bestow on it. Though Jainism is one of the oldest religions of India whose votaries in the past ranked from the prince to the peasant, exercising a noble influence in placing all beings on the same sacred status by unfurling the banner of peace and universal brotherhood, under which they were called to assemble, it is at the present day understood to consist of some customs and practices, the relics of a noble system, at which the other religionists continually fing their weapons of ridicule. The true principles and tenets of Jainism are as little known to these antagonists of the present day as to the Jainas themselves, and, consequently, we find a thickening of the gloom of ill-feeling in the minds of the friends and foes of Jainism which would have been easily dispelled by the light of knowledge, if they studied the original works of the Jaina Acharyas. It is also a pity that the different sects of the Jainas waste their time and labour in finding faults of one another, each endeavouring to belittle the other sects and with well-meant, but ill-advised ways make the breach between them wider and wider every day. A study of their own canons, with the history of the great schisms in their order, would certainly dispel the deep-rooted aversion against the 2 ·X PREFACE. sects which profess to hold different doctrines; for all will then understand that the different sects are like different branches of a river which have sprung from a single source, but, under stress of varying causes, were led to wander in different ways, always having in view the ultimate end of joining the ocean. The schisms in Jainism were in like manner, caused by circumstances of time and place, and the varying angles of vision of Jain Acharyas, Sadhus, and Sråvakas, the preceptors and the initiates, though the ultimate goal of liberation is the same to all. We intend to include in this series all the sacred works of the Jainas--those accepted by all the sects and those the authority of which is accepted by only a particular sect of the Jainas. By this course, we hope to open a field of impartial investigation, by rich each sect of the Jainas can find out what are the actual points of difference of opinion, and without suffering any depreciation of their own, will be enabled to appreciate that is good in the views of others. It would not have been necessary to dilate upon this point at the very beginning, had it not been for the fact that in India, at the present day, with a very few notable exceptions, every undertaking to promote the cause of Jainism is very often suspected as a sectariau propaganda. It is therefore necessary to emphasise that in the present series the sacred works of all sects of the Jainas will receive equal and impartial attention. The difficulties which we shall have to overcome in our undertaking are many. The valuable manuscripts of the sacred rorks on Jainism are kept so very concealed and neglected in temples and private libraries that they may be said to be almost inaccessible, Fortunately for us, there is a band of enlightened scions of different sects of the Jainas gradually increasing in number who have nobly sacrificed their time and money in propagating the tenets of Jainism, irrespective of minor differences of opinion. It is only with the help of friends like these that it has been possible for us to gain access to the rare manuscripts, which will be published in the subsequent volumes of this series. Our aim, therefore, is to publish the sacred books of the Jainas in original, together with old commentaries; and, in order to make the sacred works written in languages little understood at the present day, accessible to all, to add translation, elucidation and notes. In ·PREFACE. xi the opening volumes of the series we shall take up simpler treatises on Jainism and proceed to add exhaustive original commentaries, so that even a reader with little or no knowledge of Jainism may without difficulty prepare himself by gradual stages to grasp the abstruse tenets of Jainism embodied in works to be published in the subsequent volumes. Our series opens with Davva-Sawgaha (Dravya-Samgraha) by Nemichandra Siddhanta-chakravartti, a brief, but exhaustive, work very useful to a beginner iu his study of Jainism. This work is written by a Jaina sage, belonging to the Digambara sect, and it may not be out of place to mention that the Digambara sect of the Jainas arranges their sacred works into four classes, according to the subject-matter; and these four classes consist of (i) works which lay down rules of conduct, (ii) works in which an exposition of numerical sciences are given, (iii) works which by means of allegories and fables expound the tenets of Jainism, (iv) and works which treat of Dravyas (substances) existing in and composing the universe. The exposition of the principles of Jainism, as contained in the sacred books of the Jainas, is technically called Anuyoga, and the exposition of these four kinds of works mentioned above are respectively called (i) Charaņânuyoga, i.e., exposition of what one ought to do, (ii) Gaņitânuyoga, ¿.e., exposition of sciences, like mathematics, etc., (iii) Dharmakathânuyoga, i.e., exposition of parables and stories, and (iv) Dravyânuyoga or exposition of substances existing in this universe. Charaṇânuyoga is also known as Prathaminuyoga, because it heads the list. Among the Angas, the canonical works of the Jainas according to the Svetâmbara school, âchârârga belongs to the first, Chandra-prajnapti to the second, Jõâtri-dharmakathârga to the third, and Sätrakritânga to the fourth class of works mentioned before.“ Though Drargânuyoga is mentioned last, it must not be * "अनुयोगो हि सूत्रार्थयोर्व्याख्यानम् । तस्य चत्वारो भेदास्तत्र प्रथमश्चर- णानुोग आचारवचनमाचाराङ्गादिसूत्राणि । द्वितीयो गणितानुयोगः संख्याशास्त्रं चन्द्रप्रज्ञप्त्यादिसूत्राणि । तृतीयो धर्मकथानुयोग आख्यायिकावचनं ज्ञातृधर्मकथा- ङ्गादिसूत्राणि । चतुर्थो द्रव्यानुयोगः पद्रव्यविचारः सूत्रकृताङ्गादिसूत्राणि, सम्मति तत्वार्थप्रमुखप्रकरणाणि च महाशास्त्राणि ।" [ द्रव्यानुयोगतर्कणा । प्रथमसूत्रव्याख्या।

·xii PREFACE. supposed that, in studying the scriptures, the exposition of Dravya should be sought last of all. On the contrary, without Dravyanuyoga, the first and the most important exposition, of Charaṇānuyoga becomes ineffectual.* For, first of all, a person must have knorrledge of substances existing in this universe and then proceed to regulate his conduct accordingly.t Therefore, though the exposition of the rules of conduct (Charañânuyoga) is, from the religio-secular point of view of more importance than the exposition of substances (Dravyânuyoga), the first step to be taken in comprehending the scripture of the Jainas must be the study of works which expound the theory of substances. This is the reason why we open our series with a work on Dravya. The other authoritative works on Dravya are Sûtrakritâuga, Tattvârthâdhigama Sûtra by Umâsyâmi, Sammati Prakaraña, etc. The exposition of Dravya is also found in later works like Pravachanasara and Pañchâstikaya-samaya-sâ ra by Kundakundacharya, Dravyânuyogatarkaņā by Bhojadeva, etc. In the first volume of our series, while expounding Dravya, we have quoted parallel passages from these works to enable the reader to refer to many authorities on a single point. Besides these works, we have also quoted from works like Jaina epics, passages illustrative of Dravya, so that the reader may judge how, even in the secular literature of the Jainas, the subject of Dravya has been treated by different writers. In conclusion, we beg to thank the authorities of institutions like Deva Kumar's Central Jaina Oriental Library, Arrah, and Hemchandra Jaina Library, Benares, for kindly placing many rare and * "विना द्रव्यानुयोगोहं चरणकरणाख्ययोः। सारं नेति कृतिप्रेष्ठं निर्दिष्टं सम्मता स्फुटम् ॥" [द्रव्यानुयोगतर्कणा ॥२॥] rauf U CTETUT THRITTEHU Peralatti i चरणकरणस्ल सारं णिच्चयसुद्धं ण जाणंति ॥" [सम्मतिप्रकरणम् ।] "तत्वार्थ सम्मतिमुखेषु महाश्रुतेषु । द्रव्यानुयोगमहिमा कथिता विशेषात् ॥" [द्रव्यानुयोगतर्कणा ॥९।] < ·PREFACE. xiii valuable works and manuscripts at our disposal, and we also acknowledge our indebtedness to Mr. Ajita Prasad, M.A., LL.B., of Lucknow, Mr. Champat Rai Jain, Bar-at-Law of Hardoi, for their valuable help and to our loved friend, Kumar Devendra Prasad Jaina of Arralı, without whose untiring zeal this volume would never have seen the light of day. Admitting many imperfections, we beg to ask the co-operation of all scholars interested in the study of Jainisin, so that the future volumes may be worthier than the present one and more suited to the noble object which we have set before us in this great undertaking SRUTAPANOHAMI : 26th May, 1917. S. C. GHOSHAL.

·ALPHABETICAL LIST OF WORKS CONSULTED. âchârâiga Sûtra (H. Jacobi) S. B. E. Series. Adhyâtrca-kalpa-druma. Alimedabad. Vibram Samvat 1971. Alphabetical Index of MSS, in the Government Oriental MSS. Library, Madras. Madras, 1893. Amarakoa. Nirnaya sigara Press, Bombay. Anekânta-jaya-pataka, Almedabad. Åpta-mimamsi (Pandit Gajadharlal) Benres, 1914. Apta-pariksa (Pandit Gajadhariál), Benares, 1913. Arthaprakasika (Pannalal Jain), Calcutta, 1916. Asiatic Researches, Vol. IX, London, 1809. Astaka-prakarana, Alimedabad. Bhâşârabassa, Almedabad. Chandraprabha-charitam, (Pandit Durgaprasad ard y. L. Sástri), Bombay, 1912. Dharmaśarmabhyudayam (Pandit Durgaprasad), Bombuy, 1891. Dravya Samgrab Marathi lindi Edition, Kolhapur, 1900. Drasya Samgrah (Pandit Suraj Bhan, Vakil) Deoband, 1000. Dravya-samgraha (Pannalal Jain) Bombay. 1910. Dravya-samgraha, Benurcs, 1900. Dravyánayôga-tarkapá (Rayachandra Series), Bombay, Vir Nirråņa Samrat 2432. Drisandhinam (Pandit Sivadatta and K, P. Parab), Boinbay, 1805. Epigraphia Carnatica, Vols. II, III and VIII, Bangalore, 1880. Epigraphia Indica, Vols. V. and VII. Essai de bibliographie Jaina (M. A. Guerinot), Paris, 1906. First Principles of Jaina Philosophy (J. L. Jhareri) Bombay, 1912. Fraser's Magazine, May, 1875. Gommata-sára, Jîva-kanda (Rayachandra Scries), Dombay, 1911, Gommata-sära Karma-kinda (Riyachandra Series), Bonhay, Vikram Samvat 1960. Heart of Jainism, The Mrs. S. Stevenson), Oxford, 1915. History and Literature of Jainism (U. D Barodia), Bombay, 1909. History of Indian Architecture (Fergusson). History of Fine Art in India and Ceylon (Vincont Smith). Imperial Gazetteer of India. Indian Antiquary Vols, II, V and XII. Introduction to Jainism (A, B. Latthe) Bombay, 1005. Inscriptions at Sravana Belgola (Lewis Rice), Bangalore, 1889. Insight into Jainism (R. D. Jain) Meerut Jainendra Prakriya (Srilal Jain), Benares, 1914. Jainism (Herbert Warren) Madras, 1912 ; Arrah, 1016 Jaina-siddhanta-praresikå (Gopal Das Baraia) Bombay, 1912. Jaina-tattva-digdaraana (Vijaya Dharma Sari) Benares. Vîr Nirvana Samvat 2487. Jîrandhara-champa (T.S. K. Såstri), Tan 'ore, 1905, Jūänarnara (Rayachandra Series), Bombay, 1907. Jñatridharmakathaiga (Rai Dhanpat Singh Bahadur), Calcutta., Karma Philosophy (V. R. Gandhi), Bombay, 1913. Katha-kosa (C. E. Tawney). Key of knowledge (C. R. Jain), Arrah, 1015, List of the Strassburg Collection of Digambara DISS. (E. Lerman). Lieut.-Ool, Mackenzie's Collection (H. H. Wilson), Vol. I. Mahavira-stavanam, Almedabad. Manual of Salem District (Rev. T. Foulkes). Manual of South Capara (Slurrock). Mokşa-śästra (Pannalal Jain), Bombay, 1017, Mysore and Coorg (Lewis Rice). Nägananda, Calcutta. Nemi-nirvana (Pandit Sivadatta), Bombuy, 1896. Notes on Modern Jainism (Mrs. S. Stevenson), Oxford, 1010. Notices of Sanskrit MSS. (Rajendralal, Mitra) Vols. VI. and IX. Notices of Sanskrit Mss. (Haraprasad Sastrî). Nyâya-karnika (M. D. Desai) Airalt, 1915. Ngapaloka. Almedabad. Nyåratara (S. C. Vidyabhusana), Arrall, 1915. Nyâya-dîpika (Srilal Jaina), Calcutta, 1915, ·ALPHABETICAL LIST OF WORKS. XV Outlines of Jainism (J. L. Jaini), Oxford 1916. Panchadhyâyi. Kolliápur. Saka 1828. Panchâstikaya Samayasara (Rayachandra Series), 1904. Paņba-vägaraṇa (Rai Dhanpat Singh Babadur), Calcutta. Paríkşd-mukha. Kolhapur. Saka 1820. Pårsvábhyudayam, Bombay. Vîr Nirvana 1983. Paramåtma-prakása (R. D. Jain), Arrah, 1915, Patraparikså (Pandit Gajadharlal) Benares, 1913. Pramalakşına Ahmedabad, Vîr Nirvana Samyat 1967. Pramaga-wimawså, Alıncdabad. Pramina-nayatattvalok âlankara, Benares. Pramana-pariksa (Pandit Gajadharlal), Benares 1914. Prameya-kamala-marttand., Bombay. Ratnakara Tatarika, Beniarcs. Report on the Search for Sanskrit MSS. (R. G. Bhandarkar), Bombay, 1887. Sabdarnaya-chandrika (Srilal Jain), Benares, 1915. Sågara-dharmâmrita (Lalârâm Jain), Surat, Vîr Nirvana Samvat 2442. Sakata yana Vyakarana, Benares, Samaya-prabhrita (Pandit Gajadharlal), Benares, 1914. Sammati-tarka, Benares (Yasovijaya Series). Sanatana-Jaina-granthamåla (Pannalal Bansidhar) Bombay, 1905. Sapta-bhangi-taranginî, Bombay. (Rayachandra Series). Sarva-Darsana-samgraha (Cowell). Sarvårtha-siddhi (Kalâpa Sarma) Kolhapur, 1903. Sthananga (Rai Dhanpat Singh Bahadur) Calcutta, Sätra kritanga (Rai Dhanpat Sing Bahadur), Calcutta. Svamikarttikeyânupreksa (Rayachandra Series), Bombay, 1904. Syâdvadamañjari (Pasovijaya Series), Benares. Tattvärthadhigama-sútra (Pandit Gajadharlal), Benures 1915. Tattvartha-sära. (Sanatana-Jainagranthamala Vol. I), Bombay, 1905. Upadeśa rahasya, Ahmedabad. Vedanta Satra. Nirnaya Sagar Press, Bombay. Vipäka sûtra (Rai Dhanpat Siogh Bahadur) Calcutta, Vrihad-dravya-samgraba (Rayachandra Series), Bombay. Vîr Nirvana Samvat 2483. Wiener Zeits chrift für dio kande des Mongenlardes Vol. XI. Tien, 1897. Yasastilaka-champú (Pandit Sivadatta and K. P. Parab), Bombay. Vol. I, 1901, Vol. II, 1903. MANUSCRIPTS, Gommata-sara-vritti by Abhayachandra Traividya Chakravarttî. Gommata-sara-vritti by Kesa va-varni, Harivasa-puraňa by Jinasena. Ksapaņa-sara by Nemichandra Siddhanta-Chakravartti, Labdhi.sâra by Nemichandra Siddhanta-Chakravartti, Pandaya-purâ pa by Sublia-Chandra. Pratişthapathả by Nemichandra Siddhanta-Chakravartti. Pravachana-sara by Kundakundacharya, Rájávali-kathe, Sthala-parapa. Svimi-kárttikeyanuprekşa-tiķa by śubha-Chandra, Triloka-sára by Nemichandra Siddhanta-Chakravartti. Triloka-sära-tika by Madhava-Chandra. Vahuvali-charitra. Vardha-mana Purâņa by Sakalakîrti, Višeşávasyaka-hhâşya. PERIODICALS. Digambura Jain, Edited by M. K, Kapadia Esq., Surat, Juina Gogetle, Edited by Ajit Prasad M, A , LL B., Inicknow, Jaina Hitaisi, Edited by Nathuram Premi, Bombay. Jaina Mitra-Edited by Brahmchari Sital Prasad, Surat.. Jaina Siddhanta Bhaskara, Published by Deya Kumar's Central Jaina Oriental Library Arrah. Jaina Svetambara Conference Herald, Edited by M.D. Desai B. A., LL.B., Bombay.

·xvi ALPHABETICAL LIST OF WORKS. BIBIOGRAPHY, Besides the works mentioned in the preceding list we mention the following: Alankára-chintamani, Bombay. Antagada-dasáo and Anutturova-vûiya-dusão (L. D. Barnett), London, 1907. Annual Address, Asiatic Society of Bengal (A, F. R. Hoernle), Calcutta, 1898. Atma-khyati-samaya-sära, Bombay. Bhadrababu-samhita, Bombuy, Arrah 1916. Bhasabatyanga (Rai Dhanpat Singh Babadur) Calcutta. Bliaktámara-stôtra, Bombay. Bombay Gazeteer, Vol. IX Part I. Cave Temples (J. Fergusson and J. Burgess), London, 1880. Dasa-vaikälika-sútra, bombay. Dharma-mahôdaya, Die Lehre vom karnan in der Philosophic der Jainas, (Helmuth von Giasenapp), Leipzig, 1915. Digambara Jaina Iconography (J. Burgess), 1903, Encyclopædia of Religion and Ethics. (Hastings.) Essai sur la religion des Jains (De Millone) Le Musion, Louvain, 1884, Early History of India, the (A. Vincent Smith) Oxford, 1914. Gurugunaratnakara kavya (Yasovijaya Series), Benares, Haima-linganuśasana, Benares. Hîra-saubhâgya. Nirnaya Sagar Press, Bombay. Indian Religions (W. Crooke) in the Imperial Gazetteer of India, Vol. I, Oxford, 1900. Jagadguru-kavya (Yaáovijaya Series), Benares. Jaina-nitya-patha-sangraha Nirnaya Sagar Press, Bombay. Jaina-stotra-ratnakara. Nirnaya Sågar Press, Bombay. Jaina-stotra-sangrala. Nirnaya Sagar Press, Bombay. Kavi-kalpa-drama (Yasovijaya series), Benares, Kalyana-mandira stotra, Bombay. Kalpa-sätra, Bombay. Kavya-mala. Part VII. Nirnaya Sagar Press, Bombay. Kâvyânusāsana (Någblata) Nirnaya Sagar Press, Bombay. Kavyanusasana (Hemachandra) Nirnaya Sågar Press, Bombay. Kriyaratna samuchchaya (Yasovijaya Series) Benares, Lecture on Jainism (Lala Banarsi Das), Agra, 1902. Life of Mahavira (Manak Chand Jaini) Allahabad, 1908. Mallinatha-mahâkâ vya. (Yośovijaya Series), Benares, Motaphysics and Ethics of the Jainas, The (Transactions of the Congress for the History of Religion), Oxford, 1908. Miscellaneous Essays (H. T. Colebrooke) Vol. II. London, 1873. Mndrita-kumuda-chandra. prakarana (Yasovijaya Series), Benares, Naya-tatra (Rov. J. Storenson), London, 1848. Nirvaya-bhima-vyayoga (Yasovijaya Series) Bcnares. Notes on the Sthanakwasi or the non-Idolatrous Svetambara Jains (Seeker) India, 1911, Nsagartha.mañjúşa (Yasovijaya Series) Benares. Nyaya-sara, Calcutta. On the Indinn Sect of the Jainas (J. G. Buhler, Ed. by J. Burgess), London, 1903, Parisistaparva, Calcutta, 1891, Parvakåthasaigrala (Yasovijaya Series) Benares. Parsvanatha-charitra (Yaśorijaya Series), Benares, Prayandha-chintamani, Calcutta, Prakrita Laksana, Oulcutta, Prakrita Paingala, Calcutta. Religions of India, The (E. W. Hopkins) Boston, 1805. Sacred literature of the Jainas (A. Weber) Translated in the Indian Antiquary Vols. XVII-XXI, 1888-1802. Snildarsana-samuchchaya (Yasovijaya Series), Benares. salibhadra-charitra (Yasovijaya Series), Benares. Samaraichchakaha, Oalcutta. santinilla-charitra (Yaíorijaya Series), Benares. Siddha-hema Sabdanuśasana (Yasovijaya series) Benares, Siln-dita-kiyya (Yasovijaya scries) Benarcs. Specimens of Jaina sculptures from Mathura (J. G, Bahler) Epigrapica Indica Yol, I., 1892, Vol II, 1894.

·TABLE OF CONTENTS. INTRODUCTORY. ... ... .. XXV ... PAGE. PAGE, PREFACE ix Pratişthi Patha A List of Works Consulted xiv xliii The GURUS of Nomichandra xliy A Guide to Transliteration xviii SUBJECT-MATTER of Dravyasam- INTRODUOTIONsir-xlviii graha xlv The Ganga Dynasty xix Brahmadeva's Commentary xlvi Narasimha II XX Châmnnda Raya XX LIST or ILLUSTRATIONS- Richamalla or Rajamalla II xxiii 1. VAHUVALI Gommatesvara frontispiece Śravaņa Belgola XIV 2. Chandragiri at Kravaņa Belgola Chandragiri and Vindhya-giri XXV in Mysore Gommatesvara xxvi 3. The Temple of Neminátha by The Inscriptions below the image of Gommateśvara XXYii Chamunda Raya on Chandragiri Ganga Raja ... xxviii (Southern side) XXY The legendary account of Bhu- 4. The Temple of Neminátha by javali ...xxviii Chamunda RÂya (lengthwise)... xxvi The legendary accounts of the establishment of the image by 5. Vindhya-giri, with the image of Chamunga Raya XXX Gommatosvara and the temple The story in Vahuvali Charitra xix around it XXV Tlic story in Rajâ vali Katho xxxi B. Inscribed slabs below the im- The story in Sthala Purana Xxxii age of Gommatesvara on Vin- The date of the construction of dhya-giri xxvi the image 7. Inscription at the foot of the Nomichandra Siddhanta-Obakraimage of Gommatesvara on vartlî, the author of Dravya- Vindhya-giri xxvii samgraha Xxxvii 8. The anointing ceremony of The Works of Nomichandra- XXXix Gominatesvara XXXV Gonimatasara al Commentaries on Gommatasara xli 1. Nemichandra expounding the Labdhi-sûra xli tonots of Jainism to Chamunda Kşapaņasära xlii Raya xxxix Trilokasara ... alii I SUBJECT INDEX ... IT ... XXXV ... ... ... ... xlix .

·ENGLISH TRANSLATION OF DRAVYA SAMGRAHA WITII Prakrit Gâthâs (Z'cat), and Sanskrit Chhâyús (renderinys), & Padapathu. An Original Commentary 6 Notes, cxplanatory and critical, accompany the text, being placed on the same page as the matter to which they refer, with cross references and copious footnoles. pp. 1-123. APPENDICES. Pagi 1-103 li .. lsriii . SANSKRIT COMMENTARY (VRITTI) BY BRALJADEVA APPENDIX OF IMPORTANT REFERENCES ALPHABETICAL INDEX OF THE PRÅKRIT GÂTHÂS ALPHABETICAL INDEX OF THE SANSKRIT CAHÁYÂS ALPHABETICAL INDEX TO THE INTRODUCTION... GENERAL INDEX ADDENDA-IT-CORRIGENDA lxx 1xxiii ... lxxvi ... Ixxxiii LIST OF OTHER ILLUSTRATIONS 1. LOKAKASA, CONTAINING THE DRAVYAS AND ALOKÂKASA BEYOND IT facing 2. THE PANCHA PARAMESTHIS (Tri-color) . 58 ... 112 ... ... 6. . .. 1 LIST OF CIIARTS- CHIART I.-PRAMÅNA 10 OHART II.-JIVA-SAMASA ... 35 CHART 111.-SABDA 51 CHART IV.-ASRAVA 78 CHART V.-SAMVARA 92 CHART VITHE TĪRTEANKARAS Appendis lii CHART VII-TAD DEVAS Appendix ly CHART VIII.-DHYANA Appondix lxvii THIS VOLUME CONTAINS 381 PAGES AND 11 ILLUSTRATIONS, . .

·INTRODUCTION, xxi Brahma-kşaira race, and a fierce wind to raise the fire of the Brahmakşatra race, vas born. Where the array of the enemy was broken like that of a herd of deer before a pursuing elephant, in front of the victorious elephant of his lord, the king Jagadekavira (the one hero in the world), when at the order of king Indraº he raised his arm to conquer Vajjala-deva, of terrible power, like the ocean disturbed at the end of age, and who was the younger brother of Pâtâla-malla. He who was thus praised by his lord in the fight with the king of Nolambas : " Which king among my foes will not fall as food to the black snake of my arrot when you sitting always in the front of the bravest heroes--an elephant by whose tusks, resembling a thunderbolt, the rock of the temples of the elephants of the enemy are split, and a goad to the wild animals--the enemy—are present ?" Who fiercely roared thus in the fight with king Raņa-simba, "O king Jagadekavira ! By your prowess I can conquer in a moment (an enemy), even if he be Råvaņa, his city, Lanka, the citadel, Triküta, and the moat, the briny ocean." To whom the celestial damsels bestowed the blessing—" We were thirsted in many battles of this hero by our eagerness to embrace his neck, but now we have been satiated with the water of the edge of his sword. O victor of Raņa-ranga-siiñha! live to the end of age." Who, formerly frustrated the desire of king Chaladańka-ganga, who wished to snatch by power of arms the fortune of the empire of the Gangas, and who satisfied the desire of the Råkşasas, who were eager to drink blood, by holding the blood of his brave enemies in skulls of heroes resembling cups made of jerrels. + * Indra IV, grandson of Krişna III. [Vide Inscription No. 18. Vol. Y, Epigraphia Indica.] + "ब्रह्मक्षत्रकुलोदयाचलशिरोभूषामणिर्भानुमान ब्रह्मक्षत्रकुलाब्धिवर्द्धनयशोरोचिः सुधादीधितिः। ब्रह्मक्षत्रकुलाकराचलभवश्रीहारवल्लीमणिः ब्रह्मक्षत्रकुलाग्निचण्डपवनश्चामुण्डराजोऽजनि ॥ कल्पान्तक्षुभितावधिभीषणबलं पातालमल्लानुजम् जेतुम् वज्जलदेवमुद्यतभुजस्येन्द्रक्षितीन्द्राज्ञया। पत्युः श्रीजगदेकवीरनृपतेज्जैत्रद्विपस्याग्रतो धावद्दन्तिनि यत्र भग्नमहतानीकं मृगानीकवत् ।। 1 ·xxii INTRODUCTION. The above inscription is Châmuņqarâja's own information about hingelf. But the greater part of this inscription seems to have been lost. “Heggade Kanna, in order to have only two lines and-a-half inscribed regarding himself, appears to have caused three sides of Chamuņqaraya's originnal inscription to he entirely effaced, leaving only the one side” + a translation of which we have given above. Châmuņdarậya composed a work called Châmuşda Raya Purana, containing an epitome of the history of the 24 Tirthankaras, and at the end its date is given as Saka 900, the year Isvara (A. D. 978).”+ The statements found in the verses of the inscription quoted above “accord with those given in the Chamuşda Rêya Purâņa. It is there said, in the opening chapter, that his lord was the Gangakula-chaqâmaņi Jagadekavira Nolambakulântaka-deva; and that he was born in the Brabma-kşatra vamsa. In the concluding chapter अस्मिन् दन्तिनि दन्तवज्रदलितद्वित्कुम्भिकुम्भोपले वीरोत्तंसपुरोनिषादिनि रिपुव्यालाङ्कुशे च त्वयि । स्यात् को नाम न गोचरः प्रतिनृपो मद्बाणकृष्णारग- ग्रासस्येति नोलम्बराजसमरे यः श्लाधितः स्वामिना । खातः क्षारपयोधिरस्तु परिधिश्चास्तु त्रिकूटः पुरी- लङ्कास्तु प्रतिनायकोस्तु च सुरारातिस्तथापि क्षमे । तं जेतुं जगदेकवीरनृपते त्वत्तेजसीति क्षणन् नियूँ हँ रणसिंहपार्थिवरणे येनार्जितं गर्जितम् ।। वीरस्यास्य रणेषु भूरिषु वयं कण्ठग्रहोत्कण्ठया तप्ताः सम्प्रति लब्धनिर्वतिरसास्तत्-खङ्गधाराम्भसा । कल्पान्तं रणरङ्गसिंहविजयि जीवेति नाकाङ्गना गीर्वाणीकृतराजगन्धकरिणे यस्मै वितीर्णाशिषः॥ आक्रष्टुं भुजविक्रमादभिलषन् गडाधिराज्यश्रियं येनादौ चलदङ्कगङ्गनृपतिळ भिलापीकृतः । कृत्वा वीरकपालरत्तचपके वीरद्विषः शोणितम् पातु कौतुकिनश्च कोणपगणाः पूर्णाभिलाषीकृताः॥" [Inscription on the Tyagada Brahma Deva Khambha, Size 1' 0" x 1' 0". Oirca A. D. 983. Vide Lewis Rice Inscrip. at S, B., p. 85.] * Lewis Rice- Inscriptions at Sravana Belgola.' Introduction, page 38. | Lewis Rice- Inscriptions at śravaņa Belgola. Introduction, page 22. Vide also Lieut.-Col. Mackenzie's Collections, Edited by H. H. Wilson, Vol. I, p. 146, where it is said that Chamunda Rêya Purina gives "an account of the sixty-threo celebrated personages of the Jainas,"

·No text on this page.

·FRONTISPIECE TO S.B.J. Vol. 1
wie
7:
Macacuc
RSLEILA
VAHUVALI GOMATESHWARA.
Copyright Reserved,

·INTRODUCTION. AMONG the ancient royal dynasties of India, the Gangas of the West were devoted followers of Jainism. There The Ganga Dynasty. is a tradition that a Jaina Âcharya, named Simhanandi, belonging to the Nandigana, helped Sivamara, the first king of the Ganga dynasty, to rise to the throne. In one inscription Ve find a mention of the fact that Sivamâra Konguņivarmâ was the disciple of Simhanandi," and in another that the race of the Gangas prospered through the sage Simhanandi. It is therefore no wonder that we shall find in Jaina works verses to the effect that the Ganga kings worship the feet of Simhanandi,f or that a dynasty which owed its origin to the help of a Jaina Acharya should be staunch to 1 * Vide Repertoire d'epigraphie Jaina (A. A. Gnerinot) Inscriptions Nog. 218 and 214. Also-- "योऽसौ घातिमलाद्विषबलशिला-स्तम्भावली-खण्डन- ध्यानासिः पतुरहतो भगवतः सोऽस्य प्रसादीकृतः । छात्रस्यापि स सिंहनन्दिमुनिना नो चेत् कथम् वा शिला- स्तम्भी राज्यरमागमाध्वपरिघस्तेनासिखण्डो घनः" । [Inscription in Parivanātha Basti on Chandragiri HIII, Sravana Belgola, Mysore. (Inscription No. 54— Inscriptions at Sravana Belgola' by Lewis Rice, page 42.)] “यस्याभवत् प्रवरकाश्यपवंशजोऽग्रे कण्वो महामुनिरनल्पतपःप्रभावः। यः सिंहनन्दिमुनिपप्रतिलब्धवृद्धि- गंगान्वया विजयतां जयतां वरः सः॥" [Manual of the Salem District-Revd. 'T. ronlkes, II, 389.] The reading बुनिष instead of fire in the above verse is according to Lewis Rice, *"श्रीदेशीयगणाधिपूर्णमृगभृच्छीसिंहनन्दिवति- श्रीपादाम्बुजयुग्ममत्तमधुपः सम्यक्त्वचूडामणिः श्रीमज्जैनमताब्धिवर्द्धनसुधासूतिर्महीमण्डले रेजे श्रीगुणभूषणे बुधनुतः श्रीराजमल्लो नृपः॥" [Vahuvali Charitra, Verse 8.] - ·XX INTRODUCTION. the Jaina religion. There are records which establish beyond doubt that the kings of the Ganga dynasty were the promoters and protectors of Jainism. Numerous inscriptions, dating from the fourth to the twelfth century A. D., testify to the building of Jaina temples, consecration of Jaina images of worship, hollowing out caves for Jaina ascetics and grants to Jaina Acharyas by the rulers of the Ganga dynasty. In this dynasty there was a king, named Narasimha II, mentioned in the inscriptions as Dharma-Mahârâjk- Mârasimha II. dhirâja Satyavâkya Konguộivarma-Parmânaţi Mârasimha. The reign of this king was conspicuous by great and decisive victories over the Cheras, the Cholas, the Pândyas and the Pallavas of the Nolambâdi country. The most notable success of Marasimha II against his enemies was that against Vajjala-deva, and his most terrible fights were fought at Gonûr and Uchchangi. Faithful to the doctrines of Jainism, this great king, after a glorious reign, abdicated his throne and gave up his life by a three days' fast, in the presence of his spiritual preceptor, the great Ajitasena, at Bankâpur, in the Dhârvâr district. The epitaph of Mârasimha II is contained in the inscription engraved on the four sides of the base of the pillar known as Kûge Brahmadeva Khambha, near the en- 'trance to the temples on Chandragiri bill, at Sravaņa Belgola (Mysore) S. Though this inscription is without date, the year of the death of Mârasimba II is inferred from another inscription to be 975 A. D. || Châmuņdaraya or Châmuņqarâja was the worthy minister of this great king. It is the heroism of this minister Chamandaraya. that enabled Mârasimha II to win his great battles against Vajjala and those fought at Gonůr and Uchchangi. In an inscription at Sravaņa Belgola, we have an eulogy of Châmundaraya in the following terms : Châmundarâja, the sun adorning, like a jewel, the head of the eastern mountain of the Brahma-kşatra race, the moon increasing by the rays of fame the waters of the Brahma-kşatra race, a jewel in the garland sprung from the mountain containing the mine of the § Vide Inscription No. 38. Inscriptions at Śravaņa Belgola" by Lewis Rice. 1 ride Inscription at Melågâni, quoted in the footnote to the Introduction to the Inscriptions at śrarana Belgola (Lewis Rice), page 18. Vide also, Epigraphia Indica,' Vol. V, Inscription No. 18.

·INTRODUOTION. xxiii it is said that he was the disciple of Ajita-sena; also that in the Krita Yuga be vas Şaņmukha, in the Treta Yuga Râma, in the Dvâpara Yuga Gåndivi, and in the Kali Yuga Vira-mârttaşqa. The origin of his various titles is then related. From his defeat of Vajjala Deva, in the Khedaga war, he obtained the title Samara- Dhurandhara ; from the valour he displayed on the plains of Gonûr in the Nolamba war, the title Vira-mârttanda; from his fight in the fort of Uchchangi, the title Rana-ranga-simha; from his killing Tribhuvana Vira, and others, in the fort of Bâgalûr and enabling Govinda to enter it, the title of Vairikula-kaladanda ; from his defeat of Râja and others in the fort of king Kâma, the title of Bhuja-vikrama; from his killing his younger brother, Näga-varmma, on account of his hatred, the title of Chhaladarka Ganga ; from his killing the Ganga warrior (bhata) Mudu Rachayya, the titles of Samara-parašurâma and Pratipakşa-råkşasa ; from his destroying the fort of the warrior (bhata) Vira, the title of Bhața-måri ; from upholding the brave qualities of himself and others, the title of Gunavam Kava ; from his virtue, liberality, etc., the title of Samyaktva-ratnákara ; from his not coveting the wealth or wives of others, the title of śauchâbharana ; from his never telling an untruth even in jest, the title of Satya-yudhişthira ; from his being the head of the bravest, the title of Subhata-chůdâmani. Finally, in his composition, he calls himself Kavijana-sekhara, the head of the poets. Of most of these allusions we have no other information ; but it is remarkable that among so many distinguished actions 110 mention is made of a single work of religious merit......On the contrary, there is little more than a record of warfare and bloodshed from beginning to end." + But there are authentic records to show that, with the advance of his age, Obámundarâja devoted himself mostly to religion, under his spiritual teacher, Ajitasena, and became immortal as one of the greatest promoters of Jaina religion, by erecting the colossal images of Gomatesvara and Neminatha in Vindbyagiri and Chandragiri at Sravaņa Belgola, (Mysore,) and devoting the greater part of his Wealth to the maintenance of worship of these images. After the death of Mârasimha II of the Ganga dyuasty, Pañcbaladeva, fully known as Dharma-mahârâjâ- Rachamalla 11 or dhiraja Satyavákya Konguộivarmâ Pañchaladeya, R&jamalla II, ascended the throne, and he was succeeded by Lewis Rice-Inscriptions at Śravapa Belgola.' Introduction, page 84.

·zzir INTRODUCTION. king Rachamalla or Rajamalla II, fully known as Dharma-maharâjâdhiraja Satya-Tâkya Konguņirarma Parmanadi Râchamalla. Châmuşda Raja was also the minister of Râchamalla or Rajamalla II. In one inscription re read "Raya (i.e., Chamunda-Raya), the excellent minister of the king Râchamalla," † and in another" Chámuņda Raya, second in glory to king Racha-malla." $ In a Jaina fork, named Váhurali-Charitra, we find that there was a king named Rájamalla, the worshipper of the feet of the sage Simhanandi. Châmunda Bhûpa (or Rája) was his minister. In a manuscript ve read " Chamunda Raya, haring the titles of Ranaranga-malla, Asahaya-parākrama, Guna-ratna-bhusana, Samyaktva-ratna-nilaya, etc., the Mahimatya (highest minister) of Rajamalla of the Gatiga dynasty, graced by the great sage Simhanandi."|| * Mr. Fleet has accepted the name Racha-malla to be the correct one (Epigraphia Indica, Vol. V, Inscription No. 18), and, though we find this name in some inscriptions, the name Rajamalla is also used by Jaina writers whom we have quoted in this Introduction and in inscriptions like iyo. 107 JMD.Tol. III, Epigraphia Carnatica. † "TSER-Chia-treat" Inscription at Bhaņdári Basti. Śravaņa Belgola, Ixsore. [ride Lewis Rice-Inscriptions at Srarana Belgola,' p. 103.] * "राचमल्लं जगन् नुतन् आ भूमिपण द्वितीयविभवं चामुण्डरायम्" Inscription to the left of the Drarapalaka doorway. [Vide Lewis Rice- • Inscriptions at irarana Belgola,' p. 67.] ! "श्रीदेशीयगणाधिपूर्णमृगभृच्छ्रीसिंहनन्विति- श्रीपादाम्बुजयुग्ममत्तमधुपः सम्यक्त्वचूडामणिः । श्रीमज्जैनमतान्धिवर्द्धनसुधासूतिर्महीमण्डले रेजे श्रीगुणभूपणा वुधनुतः श्रीराजमल्लो नृपः ॥......... वस्यामात्यशिखामणिः सकलत्रिन् सम्यक्त्वचूडामणि- भव्याम्भोजवियन्माणः सुजनवन्दिवातचूडामणिः । ब्रह्मक्षत्रियवैश्यशुक्तिसुमणिः कीर्योधमुकामणिः पादन्यस्तमहीशमस्तकमणिश्चामुण्डभूपोऽग्रणीः॥" [Taharali-Charitra, Verses and 11.] " सिंहनन्दिमुनीद्वामिनन्दितगड्वंशललाम.........श्रीमद्राजमल्लदेव- महीवल्लभमहामात्यपदविराजमान-रणरङ्गमल्ला-सहायपराक्रम-गुणरत्नभूपण- सम्यक्त्वरत्ननिलयादिविविधगुणग्रामनामसमासादितकीर्ति ... श्रीमच्चामुण्डराय- भवदपुण्डरीक-द्रव्यानुयोगप्रश्नानुरूपं......' [Commentary on Gommata-sära by Abhayachandra Traisiara-chakravartti. The JIS. from which se quote the above passage is in the Central Jaina Oriental Library, Arrak)

·No text on this page.

·श्रीचंद्रगिरी
Special for S.B.J.
CHANDRAGIRI AT SRAVANA BELGOLA IN MYSORE.

·No text on this page.

·1
ti
per"
7.
1.
1. I
A
=(13, DEL
TV
TITLES
ME TEILZVUYTYILIN
1. Kori
12
JONI
DIT)

·ALPHABETICAL LIST OF WORKS.
Xvi
stôtra-sangraha (Yasovijaya Series), Benares.
Subhasita-ratna-sandoha, Nirgaya Sågar Press, Bombuy.
Tilaka-mañjari, Nirpaya Sagar Press, Bombay.
Uber Des, Leben Des Jaina-mõnches Hemachandra, Vienna, 1889.
Upadesi-tarangini (Yasovijaya series) Benares.
Upamiti-bhara-prapancha-kathi, Calcutta,
Uvåsaga-dasao, Calcutta, 1890.
Vågbhatalankara, Nirnaya Sågar Press, Bombay.
[N.B. -The reader may also refer to the following works for further lists of
works and articles concerning Jainism :-
Essai de Bibliographie Jaina (in Annales da Musée Guimet, Bibliotheque d'Etudes,
tome XXII) Paris, 1906.
Répertoire d'Epigraphie Jaina (Publications de l' E'cole Francaise d'Extreme
Orient, Vol., X), Paris, 1908.]

·A GUIDE TO TRANSLITERATION. VOWELS. = A 3 = U ce = Li or = 0 UT = = Â 5 = Ú Lli औ Au इ I 31 = : E M Ri Ri Channel # = Ai CONSONANTS. Ka Та q = Pa Q = Sa == Kha Tha % = Pha H = Sa T = Ga Ba Ha Da Dha Na T = Gha 5 = Na 27 = Bla U = Na Cha Ta Ya =Chha Tha र Ra G = Ja T = Da La * = Jha Dha T = Va = Na 7 = Na Sa

·No text on this page.

·Women
1
on
who
oder
$
cyber
MOM. 000 W
we Wendt
C3
wolnet
Inti
walan
to
Moot
+ +
www Me
A+
tout
3)
www
W
Munur
pie water terroranga
same
2!*• .mitmeye
Special for S.B.J.
A
THE TEMPLE OF NEMINATH BY CHAMUNDARAYA ON CHANDRAGIRI
Showing the beautiful carving on its walls. (Length wise)

·No text on this page.

·IV
III un IVI.
Singen
Toningen
Special for S.B.J.
INSCRIBED SLABS BELOW THE IMAGE OF VAHUVALI IN GOMATESHWARA
TEMPLE ON VINDHYAGIRI (Containing inscriptions of Chamundaraya.)

·No text on this page.

·Plate IV.
G
OK
yhyewe
BILI
The Temple of Vahuvali Gomateshwara by Chamundaraya on Vindhyagiri at Sravana Belgola.

·INT RODTCTION. Before tre proceed to describe the images and buildings estab- Jished br Chamunda Rira, it will be better to gire a brief description of the places thich bear these monuments of piets and which hare noir l'ecome some of the holiest places of pilgrimage resorted to bs the Jainas. Sraraņa Belgola or Belgola of the Sramaņas (Jainas) is a rillage in the Channararapatņa Talaq of the Hassau Smarang Belgola. district in Vrsore. The ord *Srarana' is used before Belgola to distinguish it from two other Belgolas rhich are knorn as Hale Belgola and Kodi Belgola. Belgola in Cavarese indicates" schite lake;" and in mans inscriptions tre hare references to " Dharala-sarorara," ." "Dharala-sarasa" and "Sreta-sarorara," į all signifying the ** trhite lake;" and the place must hare derired this name frou the beautiful lake situated on the spot. There are tiro hills, one on the north and the other on the south of the rillage, which are respectirely koorn as Chandragiri (see Plate !) Chandragiri Vindhyagiri. and Tindhra giri (see Plate I1), on thich there arc temples and images established by the Jainas and numerous inscriptions throring a flood of light on the ancient histors of this faith. Chandragiri according to a tradition derires its name from Chandragupta, rho follotred his spiritual teacher, Bhadrabiba, then the latter with trelre thousand disciples, at the approach of a terrible famine, left Pitaliputra and mored towards the south. It was on Chandragiri that Bhadrabâhn left his mortal body, and in his last moments there ras only one disciple, the above-mentioned Chandragupta, ho vas present. If the accept the tradition of the Jainas tre shall have to come to the conclusion that this Chandragupta, the disciple of the sage Bhadrabâha, tras none other than the celebrated Maurya emperor of the same name. It was on Chandragiri that Châmunda Rara erected a magpificent temple containing the image of the trents-second Jaina Tirtbaukara, Neminatla. (See Plate II.] Subsequently, the upper stores of the building ras added bs the son of Chimunda Rara, and an image of the trentr.third Tirtlaðkara, Pårsranitba. Tas placed in it. Both * Inscription lo. 108. Letis Rice-Inscriptions at $. B. t Inscription .lo 34, Leris Rice-Inscriptions at $. B. For a detailed discussion on this point. the reader mas refer to Epigraphia Carnatica, Vol. II. Introduction, pages 1-14. ride also The Heart of Jainism' by Vrs Sinclair Sterenson, page 10.

·xxvi INTRODUOTION. these storeys were built in the tenth century A. D. and give a fine idea of the beautiful architecture of that age. [See Plates II and III.] On Vindhyagiri, Châmuşda Râya erected a colossal image of Vábuvali or Bliujabali, more commonly known as Gommatesvara, Gommat Svâmi or Gommatesvara. [See frontispiece). Later on, imitating Châmuuda Râya, the chief Vira-Pandya erected another statue of Gommateávara at Karkala (South Canara), in A. D). 1432; and afterwards a similar figure of Gommatesvara was established by the chief Timmarája at Yenur (South Canara), in A. D. 1604.* These "colossal monolithic nude Jain statues......are among the Tonders of the world." † These are "undoubtedly the most remarkable of the Jain statues and the largest free-standing statues in Asia ..... All three being set on the top of eminences, are visible for miles around, and, in spite of their formalism, command respectful attention by their enormous mass and expression of dignified serenity. The biggest, that at Sravaņa Belgola, stands about 564 feet in height, with a width of 13 feet across the hips, and is cut out of a solid block of gneiss, apparently wrought in situ. That at Karkala, of the same material, but some 15 feet less in height, is estimated to weigh 80 tons. The smallest of the giants, that at Yenur, is 35 feet high. The three images are almost identical, but the one at Yenur has the 'special peculiarity of the cheeks being dimpled, with a deep grave smile,' which is considered to detract from the impressive effect. The extreme conventionalism of Jain art is well-illustrated by the fact that, whereas all the three colossi are substantially identical, save for the smile at Yenur, the dates vary widely." The image erected by Châmuậda Râya “is not only the most ancient in date and considerably the highest of the three, but from its striking position on the top of the very steep hill and the conse- * References for Sravana Begola statue : Indian Antiquary, Vol. II, page 129 Epigraphia Indica, Vol. VII, page 108; Lewis Rice-Mysore and Coorg,' page 47. References for Karkala statue : Indian Antiquary, Vol. II, page 358; Epigraphia Indica, Vol. VII, page 112. References for Yenur statue : Indian Antiquary, Vol. V, page 37; Epigraphia Indica, Vol. VII, page 112. f Imperial Gazetteer of India, page 121. † Vincent Smith - A History of Fine Art in India and Ceylon,' page 268. Farther references to these statues will be found in Slurrock-Manual of South Canara,' page 85; Fergusson - History of Indian Architecture,' page 267 ; Fraser's Magazine,' May, 1875 (Mr. Walhouse's article),

·No text on this page.

·To face introduction of DRAVYA - SAMGRAHA Vol 1 OF SBJ
୩
ଓ
पवियत
୬୪୯୪୧ad
ഭിഭജനജലവലാത
ಇಲಿಯದಿರಿ
ଓ
୪୪୯
Special for S.B.J.
A
INSCRIPTION AT THE FOOT OF THE IMAGE OF VAHUVALI IN GOMATESHWARA
TEMPLE ON VINDHYAGIRI.

·INTRODUOTION. xxvii quently greater difficulty involved in its execution, is by far the most interesting. The image is nude and stands erect facing the north...... The figure has no support above the thighs. Up to that point it is represented as surrounded by ant-bills, from which emerge serpents : a climbing plant twines itself round both legs and both arms, terminating at the upper part of the arm in a clustre of fruit or berries. The pedestal on which the feet stand is carved to represent an open lotus." * There are inscriptions on the slabs near the right and left foot The Inscriptions of the image of Gommateśvara at Sravaņa Belgola. below the image of (See Plate V]. The inscription on the right-hand . Srayana Belgola. slab is as follois :- Sri-Chamuņdarâjam mâdisidam ; Sri-Ohamuşdarî jau [se] Yv [v] ittàņ; Sri-Gamgarâja suttalayaram mâdisida ; at that is to say Sri Chamundarâja caused to be made. Sri Châmunqarâja caused to be made. Sri Gamgaraja caused the Chaityalaya (enclosure) to be made. The alphabet and language of the first and third lines are Canarese. The second line is a Tamil translation of line 1, and consists of two words, of which the first is written in the Grantha and the second in the Vatteluttu alphabet. The first two lines record that Châmundarâja caused to be made the image, at the foot of which the inscription is engraved, and the third line that Gamgarâja caused to be made the buildings which surround the image.”+ The inscription on the slab on the left-band is as follows: Sri-Chamundarâjem karaviyalem Sri-Gamgarije suttale karaviyale ; that is to say Sri Châmuņdarâja caused to be made. Sri Gangaraja caused the Chaitgalaya (enclosure) to be made. "The alphabet is Någari, and the language is Marathi...... The Bfarathi language was perhaps adopted for the benefit of Jain pilgrims from the Marâ thîn country.”+ In Plate VI we have given a facsimile reprint of the inscriptions mentioned above, beginning with that on the left. From the * Epigraphia Carnatica, Vol. II, Introduction, page 29. † E. Bultzsch- Inscriptions on the Three Jain Colossi of Southern India' (Epigraphia Indica, Vol. VII, pages 108-100.)

·xxviii INTRODUCTION. identical type used in both the lines, the inscription on the lefthand slab is supposed to be engraved during the reign of Ganga-râja, when he erected the building round the image of Gomwateśvara established by Châmuşda-Raya. It is all the more probable, as the inscription on the left is nothing but a repetition of that on the right in a different language. Ganga-raja was the minister of Vişnuvardhana, a king of the Hoysala dynasty, who ruled in the 12th Century Ganga-raja. A. D. In an inscription dated about 1160 A. D., we find the praise of Ganga-râja and Chânıunda-Raya, together with that of Hulla, as follows :- “If it be asked who in the beginning were firm promoters of of the Jina doctrine (i.e., in Srayaņa Belgola)—(they were) Ráya, the minister of king Réchamalla ; after him, Gauga, the minister of king Vişņu ; and after him, Hulla, the minister of king Nrisimba-deva : if any others could claiin as much, would they not be mentioned ? Besides the inscription at the foot of the image announcing that Châmunda Râya established the same, we find reference to this in another inscription, dated about 1180 A. D., in the following manner : 'Combining in himself wisdom, religion, glory, high character and valour, the moon of the Gauga race was Râchamalla, famed in all the world. That king's second in glory (his minister Chânunda Raya), equal to Manu, was it not he that had this Gommata made by his own effort ?"' The three statues represent Vâhuvali or Bhujavali, also known as Gommatesvara, who was the son of Âdijina Ķişalegondary account of Bliujavali. bhanatha, the first Tirthankara of the Jainas. Rigabhadeva, according to tradition, was a king, and had two wives, Nandâ (some say Sumangala) and Sunandi. Nanda or Sumangala gave birth to the twins, Bharata and Brâhmi, a boy and a girl, the former of whom was placed on the throne by Rişabhadeva, when lie retired to seek absolute knowledge. Vahuvali and his sister, Sundari, were born of Sunanda, and the former ascended the throne of Takşa-gila (modern Taxila), when his father distributed his * Vide Epigraphia Carnatica, Vol. II, Introduction, page 34. Hulla was the minister of Narasimha I, of the Hoysala dynasty, wbo ruled in the 12th century A.D. † Vide Epigraphia Carnatica, Vol. II, page 154. The line speakin of the construction of the image is चामुण्डरायं मनुप्रतिमं गोम्मटं अल्ते माडिसिदन इन्ती देवनं यत्नदिम् The ·INTRODUOTION. xxix kingdomn among his sons. Bharata liad possession of a wonderful Chakra (discus), which could not be withstood by any warrior in fight. With the help of this Chakra, Bharata conquered the earth and returned to his capital. But the discus would not enter the capital (or, according to another account, the armoury). Bharata then took this as a sign that there tras still another territory on earth which had not been conquered by him, and, after reflection, came to the conclusion that there was only the kingdom of Takşa-dila, ruled by his brother, Bhujavali, which had not been subdued by him. Bharata then declared war on his brother, Bhujavali, and in the terrible fight that followed, Bhujavali was victorious. Even the discus of Bharata could do no harm to Bhujavali. But Bhujavali, though victorious, suddenly became lost in meditation, thinking of the vanity of this world. Bharata inade obeisance to Bhujavali and returned to his place; but Bliujavali went to the summit of Kailâsa mountain, remained standing there (or, according to another account, stood on the very field of battle) in a statuesque posture for one year and creepers, wreathing round the boughs of the trees on the bank clung to his neck and crowned his head with their canopy and the blades of kusa-grass grew between his feet, and he became in appearance like an ant-hill.”+ Subsequently, Bhujavali obtained absolute knowledge and became one of the Kevalis. In an inscription, however, we read that Puru was the father of Vahuvali or Bhujavali and Bharata. Then the inscription goes in to say that Bharata, the son of Puru Deva, surrounded by all the kings conquered by him, erected, in glee, an image, representing the victorious Vâhuvali Kevali, which was 525 bows in height, near Podanapura. After a long time, innumerable Kukkuta-sarpa (dragons having the body of a fowl and the head and neck of a snake), terrifying the world, grew up in the place surrounding (the image of) that Jina, for which the image became known as Kukkutesvara."$ « the * Vidc Farivainsapurâņa by Jinasena, Chapter XI, For a slightly different account, sce Kathakosa, translatod by C. H. Tawney, pages 192-195. | Vide Tho Katlia-kosa or Treasury of Stories, translated by C. H. Tawney, pages 192-195. II, page 67. Is ge-a-higare era" Inscription No. 85, Epigraphia Carnatica, Vol. S "धृत-जयवाहु-बाहुबलिकेवलि-रुपसमान-पञ्चविंशति-समुपेत- ·INTRODUCTION. counts of the estab- The story In the light of these traditions, tre shall be able to understand the significance of the scalptured anthills, from which serpents are issuing, and the climbing plant which trines round the legs and arms of the images of Gommatesvara at Sraraņa Belgola, Karkala and Yenur. “These details are identical in all three, and supposed to represent so rigid and complete an absorption in penance that anthills had been raised around his feet and plants had grown over his body, without disturbing the profoundness of the ascetic's abstraction from inundane affairs," The story of the establishing of the image of Gommateśrara by The legendary ac- Chamunda Raya is thus described in a fork, lishment of the image composed in Sanskrit rerses, named Vâhurali Chaby Chamunda Raya. ritra. In the city of Madhurâ (now known as Madura) in the Drârida in country there was a king, named Rajamalla, who Våbarali Charitra. encouraged the spread of Jaina tenets, and was the frorshipper of Simhanapdi, belonging to the Desiya Gaộa † His minister vas called Chamunda Rája. One day, when the king sat trith his minister in the royal court, a travelling merchant came there and told them that in the porth there is a town called Paudanapuri, where there is an image of Vâhurali, also called Gommata, established by Bharata. Hearing this, the derout Châmundarâja resolved to visit the shrine of the image, and going home narrated the tale to his mother, Káliki Deri thereupon she also srished to go trith him to that sacred spot. Châmuņdaraja then went to his spiritual preceptor, पञ्चशतचापसमुन्नतियुक्तम् अप्प तत्-प्रतिकृतियं मनोमुददे माडिसिदं भरतं जिताखिलक्षितिपतिक्रि पोदनपुरान्तिकदोल पुरुदेव-नन्दनम् । चिरकालं सले तज्जिनान्तिक-धरित्री-देशादोल् लोकभीकरणं कुक्कुटसर्पसंकुलं असंख्य पुट्टि दल कुक्कुटेश्वरनामन्...... Inscription No. 85, Epigraphia Carnatica, Vol. II, page 67. * Lewis Rice-Inscriptions at Srarana Belgola : Introduction, page 33. † When the acharyas of the Xandi-saigha of the Jainas spread themselves over the country (Desa), their sangha came to be known as Desiya-Gana, side:- "पूर्व जैनमतागमाधिविधुवच्छीनन्दिसंघेऽभवन् सुवानर्द्धितपोधनाः कुवलयानन्दा मयूखा इव । सत्सङ्घ भुवि देशदेशनिकरे श्रीसुप्रसिद्ध सति श्रीदेशीयगणो द्वितीयविलसन्नाम्ना मिथः कथ्यते ॥" Trahurali Charitra. verse 87.]

·INTRODUOTION. xxxi Ajitasena, wlio revered Simhanandi and made a vow before the latter that he will not drink milk till he sees the image of Vahuvali. Accompanied by Nemichandra, his mother and numerous soldiers and attendants, Châmuņdaraja started on his pilgrimage and reached the Vindbyagiri (in Sravaņa Belgola). In the night, the Jaina Goddess Kuşmândi (the Yakşini attendant on Neminâtba, the twenty-second Tirthaðkara) appeared in a dream to Châmundarâja, Nemichandra and Kalika, and told them that it was very difficult to go to Paudanapuri but on that rery hill there is an image of Vahuvali, formerly established by Råvaņa, which will be visible if the hill be cleft by a golden arron. According to the dream, on the next morning, Châmuşdarâja stood on the hill with his face towards the south and let loose a golden arrow from his bow. Immediately the mountain was cleft in twain, and an image of Vâhuvali became visible. Châmuşdgrå ja then established and consecrated the image and granted lands for the worship of this image. When king Râjamalla heard of this affair, be conferred the title of " Raya" on Châmuşda râja and granted further lands for the regular worship of the image. In a very recent Tork, named Râjâvali-kathe, written by Deva story in Chandra in the Kannada language, the same story Rajå ralî-kathe. is repeated, with variations in details. It is there written that Châmunda Raya was a feudatory chief of king Rajamalla. His mother learnt from Âdi-purâņa, when this work was being read to her, that in Podanpura there was an image of Vâhuvali. Thereupon she set out with her son to see this image, but on her way on the bill where Bhadrabâhu Svâmi died, she dreamt one night that Padmavati Devi appeared to her and said that there is an image of Vahuvali on that very hill, covered by stones, which was formerly worshipped by Rama, Râvaņa and Mandodari. On the next morning an arrow was shot and the image of Vahuvali became visible. Thus, in the legendary accounts of the Jainas, we find that Chamunda Râya was not the person who caused the image to be made, but that there was already an image on the hill which he established and consecrated in the proper way. The high priest at Śravaņa Belgola. had also stated, according to these traditions, that "in ancient times, an image was at this place, self-formed from earth, under the shape of Gomat Isvara Svâmi which Râvaņa, the monarch of the Rákşasas, worshipped to obtain happiness," The ·wixii INTRODUCTION, $6 Châmundarâja discovered it and "made the forkmen cat it into a regular shape, mrith the utmost accuracy of proportion in all its parts; the several proportions of the bodr resembling the original likeness of Gomat Israra Srámi in profound contemplation to obtain Mokşa. He also caused sereral buildings to be constructed as temples and other edifices round the God (?). On their completion, he established the worship of the image...with great ceremony and derotion." In an extract taken from Sthala-purâņa, tre find the following passage which agrees with the above story : Châmundarája ...... set out with his family with a vieir of visiting the God Gommatesrara ... at Padanapura The story in and the 1,254 other gods scattered throughout the Sthala-paråpa. surrounding country. En route le came to Sraraņa Belgola Kşetra, having heard a good deal ahout the God Gommatesrara ... He repaired the ruined temples and, among other ceremonies, had that of sprinkling the god performed. He appointed Siddhântâchárra as Guru of the Jath to conduct the daily, monthly, annual and other processions. He established in the Jath a Chattram, where food, medicine and education rere provided for pilgrims. He appointed men of his caste to receire rith due respect the derotees and pilgrims of all three castes who should resort to the place from Delhi, Kanakádri, Sritpura, Sudhapura, Pápápuri, Champâpuri, Sammida-giri, Ujjayanta-giri, Jayanagara, etc. For this purpose, certain villages ... There made orer to the temple. He fixed Sila-sasanas in the four directions ... This endowment was maintained by his descendants for 109 years.”i Not let us attempt to find out hos far these statements to the effect that Chámunda Râya mas merels the discorerer of the image of Gommatesrara at Sraraṇa Belgola are true. The rork, Bhujabali Charitra or Vâhuvali Charitra, is composed in Sanskrit Terses, and in it re find only a collection of traditions handed down from mouth to mouth, with rariations arising from such a course. The date of the work cannot be definitely ascertained, but, from its style, it can be inferred that it was composed long after the establishment of the image of Gommatesrara. Râjâralikathe * Historical and Legendary account of Belliagola (Asiatic Researches, Tol. IX, page 203). † "Sthalapuräga ” Estract taken by Capt. I. S. F. Vackenzie (Indian antiquary, Tol. II, page 130).

·INTRODUCTION. xxxiii is "a compendium of Jaina history, legends and chronology, drawn up early in the present century for Devíramma, a lady of the Dłysore royal family, by Dovachandra of the Jaina establishment at Aſaleyür" This work also cannot, therefore, be called to be an authority for determining the question in hand. In Râjâ vali-kathe and in Sthala-purâņa, the authors made no attempt to be accurate on historical points, for the subject-matter in their hands was merely a collection of legends and fables. It is true that there are historical materials underlying these stories, but these should not be taken on trust as they are, but we shonld test the accuracy of the same by comparing these with other and more trustworthy records before we could accept tliem as matters of history. To mention one among many inaccuracies in Sthala-purâņa, me may quote the line" Châmuņda Rasa, king of Dakşina Madura and the descendant of Jaina Kşatri Pându,”† from which tre shall understand how in the legendary accounts Chamanda Raya, ihe minister, came to be described as the king of Madura. Further, if there had not been any contemporary and authentic records to prove who caused the image to be constructed, we might have doubted, on the basis of these traditionary accounts, that Chamunda Râga erected this statue. But, fortunately for us, there are records to prove that it was Châmuşda Râga and no other who had the image of Gommateśvara constructed. First, there is the inscription which we have already quoted under the feet of the image in which it is distinctly stated that Chamunda Raja "made" the image. Next, in an inscription, dated about 1180 A. D. (see page X), we have seen that Châmunda Raya had this image made by his own effort. These are supported by a work, named Gommata-sära, composed by Nemichandra, the * Lewis Rice-Inscriptions at śravaņa Belgola : Introduction, page 3 (1889). + Extract taken from "Sthala-purâņa" by Capt. Mackenzie (Indian Antiquary, Vol. II, page 180). It may also be mentioned that in tho Pattávali of Sena gaga, we have "Chamundaraya, the king of the Southern Tailanga and Karnataka, the crestjewel of the Ksatriya race, a resident of tho city of Dakşina Madharâ, for whose awakening of soul) tho image of Vahuvali Gommata Srami (was efficacions) and consecrated by Ajita-sena Bhattáraka." ["RTUAYANI fer-TETRTOTAPUNG- क्षिणतैलङ्गकर्णाटकदेशाधिपतिचामुण्डराय प्रतिबाधक बाहुबलिप्रतिविम्बगोमट्ट स्वामिप्रतिष्ठाचार्य-श्रीअजितसेनभट्टारकाणम्"] [Jain Siddhanta Bhaskara, Parb 1, No. I (1912), page 38. 5 ·XXXIV INTRODUCTION. 1 preceptor, and therefere contemporary, of Châmunda Râja, in which we have the following verses : "Let the aphorisms consisting of the Gommata compendium, the Gommata Jina, on the summit of Gommata Hill and the Dakşiņa Kukkuta Jina (the Southern Kukkuta Jina) constructed by Gommata Raya, be victorious. "Let that Gommata by whom the face of the image was constructed which was seen by the gods and sages, be victorious." The image of Gommatesvara caused the hill on which it was situated to be called Gommata hill, and Nemichandra uses the words “constructed (fafuline) by Chamunda Rîiya.” We have already mentioned that the image of Gommatesrara, which was established by Bharata in Paudanapura, came to be known as Kukkuteśvara, when dragons sprung up around it. The image established by Châmunda Rânya came to be called the Southern Kukkuta Jina to distinguish it from the other one which was in the north. Châmunda Râga, by haring this image constructed came to be called Gommata Raya. From these facts Te have not the least doubt that it was Chimunda Râya who had this image constructed. For such a great act he himself came to be known as Gommata Raya, which would have been hardly possible, had it been the fact that he merely discovered the image. Nemichandra, the preceptor of Châmunda Raya, must have been present at the time of the establishment of this image (for even in Vahuvali Charitra we find that Nemichandra was present on this occasion), and consequently the words of Nemichandra, supported as they are by the inscription, must be accepted to be conclusive on this point. The reason why in the works like Vâluvali Charitra, Râjâvalikathe, etc., we find that Châmunda Raya was merely the discoverer of the inage, may probably be that the writers of these works desired to ascribe to the image a greater antiquity, causing the image to be considered an object of deeper veneration. * "गोम्मटसंगहसुत्तं गोम्मटसिहरुवरि गोम्मटजिणे य । गोम्मटरायविणिम्मियदक्षिणकुक्कुडजिणा जयउ॥ जेण विणिम्मिय-पडिमा चयणं सबहसिद्धिदेवेहि ॥ सबपरमोहिजोगिहि दिट्ट सो गोम्मठो जयउ॥ [Gommata-sära. Karma-Kânga, verses 908 and 969).

·No text on this page.

·THE ANOINTING CEREMONY OF
VAHUVALI GOMATESWARA.
U. RAY & SONS, CALCUTTA

·INTRODUCTION. XXXV There is one more legend connected with tbe image of Gommateśvara thich describes how the pride of Châmunda Raya for establishing such a figure was humbled. The story is as follows: Châmuşda Râga, after having established the worship of this image, became proud and elated, at placing this God by his own authority at so rast an expense of money and labour. Soon after this, when he performed in honour of the God the ceremony of Paížchâmrita snana (or Tashing the image with five liquids-milk, curds, butter, honey and sugar), vast quantities of these things were expended in many hundred pots; but, through the wonderful power of the God, the liquor descended not lorer than the navel, to check the pride and vanity of the worshipper. Châmuşda Râya, not knowing the cause, was filled rith grief that his intention was frustrated of cleaning the image completely with this ablution. While he was in this situation, the celestial nymph, Padmavati, by order of the God, having transformed herself into the likeness of an aged poor roman, appeared, holding in her hand the five amritas in a Beliya Gola (or small silver pot) for washing the statue : and signified her intention to Châmunda Raya, who laughed at the absurdity of this proposal, of accomplishing what it had not been in his power to effect. Out of curiosity, however, he permitted her to attempt it; when, to the great surprise of the beholders, she washed the image with the liquor brought in the little silver vase. Châmuñậa Raya, repenting his sinful arrogance, performed a second time, with profound respect, his ablution, on which they formerly trasted so much valuable liquids, and washed completely the body of the image. From that time this place is named after the silver rase (or Beliya Gola), which was held in Padmâvati's hand." ?? We shall now try to ascertain the probable date on which the image of Gommateśvara las erected by Châmunda Râga. The date of the construction of the We have already seen that. Châmunda Raya image. was the minister of Mârasimha II and Râchamalla or Rajamalla II. It was during the reign of Rajamalla that the tradition ascribes the establishment of the image of Gommatesvara. We have found that during the reign of Marasimha IT, Châmında Râya distinguished himself as a valiant warrior, and in an inscription in * Asiatic Researches, Vol. IX, page 266, In the above account a quite different explanation of the name of Gravana Belgola has been given. Recently the Jainas performed an auoiutiug cercmous of Gopwateórara, a picturc of which with the scaffoldings erected, is reproduced here. (See the illustration facing this page).

·Tri INTRODUCTION. which he gires an account of himself he only makes mention of the rictories which he had on. There is no mention of any religious work done by him, and had it been the fact that he erected the colossal image during the reign of Afârasimha I, he must have mentioned the same, it being a monumental work which has immortalised his name. Aârasimha II died in 975 A. D. Châmunda Raya, in his work, named Châmunda Râga Purâņa, gires a detailed account of all his exploits and mentions all his titles and hory he derived the same, but there is not the slightest mention of the erection of the image of Gominateśrara by him. At the end of this mork the date of its completion is mentioned to be Saka 900 (A. D. 978). It must have been, therefore, after A. D. 978 and before the last year of the reign of Râchamalla or Râjamalla II that the image of Gommatesrara was erected. The reign of Rajamalla II ended in A. D. 984. We therefore come to a limited period, viz., 978-984 A. D. rithin which the statue must have been established. There is a rerse in Vâhuvali Charitra vhich purports to give the exact date of the establishment of the image. That rerse is as follows: "कल्क्यन्दे षट्शताख्ये विनुतविभवसंवत्सरे मासि चैत्रे, पञ्चम्यां शुक्लपक्षे दिनमणिदिवसे कुम्भलग्ने सुयोगे। सौभाग्ये मस्तनाम्नि प्रकटितभगणे सुप्रशस्तां चकार श्रीमश्चामुण्डराजो वेलगुलनगरे गोमटेश-प्रतिष्ठाम् ॥" i.e., Sri Chámundaraya established the image of Gomatesa in the city of Belgula, in Kumbha Lagua, on a Sunday, the fifth day of the bright lunar fortnight, in the month of Chaitra, in the praised year Vibbava, in tbe Kalki age, known as 600, when the auspicious Mrigasira star as risible. If we accept that the date mentioned abore is the true one, as it indicates an auspicious day on which such a great pork might have been performed, we shall hare to find out on that date in the years between 978 and 984 A. D. (for ire cannot go beyond this period, as has been already shorn) was such a combination possible. We have carefully tested all the possible dates according to the methods adopted in astronomy and found out that on Sunday, the 2nd of April 980 A. D., there was Mrigasirê Nakşatra, and that from the prerious day (the 20th Chaitra, there as Pañchami Tithi (Sukla Paksa). and tha: there tas also Kumbla Lagna on Sunday. This, therefore, may be accepted to be the date on which Châmunda Ràya established the image.

·INTRODUCTION. ATIVI But there is one point in the above verse which at the first sight is in discrepancy with the accepted period derired from history. In the above verse, it is stated that in the Kalki age 600, in the praised year Vibbava, the statue of Gommateśvara was established. The Saka Samrat begins after 605 years fire months elapse from the Nirvana of Mahaviraº and the Kalki era begins 394 years and seven months after the Saka era, or, in other words, 1000 years after the Virapirrâņa. The Kalki era therefore begins from 172 d. D. The year 600 of the Kalki rould therefore be 472+600=1072 A. D., which does not accord at all with history, for Râchamalla Il's reign ended in 984 A. D Further, eren by astronomical calculation tre find that the Panchami Tithi in Sukla Pakṣa in Chaitra of the Kalki gear 600 falls on Friday, the 23rd Chaitra, a fact which is opposed to that laid doin in the verse itself, viz., that the Sukla Panchami in Chaitra tras a Sunday in that year. It is, therefore, necessary to interpret "the Kalki era 600" as the sixth century of the Kalki. The Vibhava year should be the eighth in order, so that it may accord with historical facts. By " the Kalki era 600 in the praised rear Vibhara," therefore, tre should mean the eighth year in the sixth century of the Kalki, viz., the year 508 of the Kalki era; and, if we accept this, it exactly accords with the year 980 A. D. and corresponds in every astronomical detail with the facts mentioned in the verse. There are, therefore, tiro courses open for us to adopt; first, to reject the verse contained in the Vahubali Charitra as opposed to the historical records, or to interpret it in the way we have done, so that it may accord with the data obtained from the inscriptions ; and we think that the latter course would be the best to adopt. We shall not try to collect all available information about Nomichandra the author of Davra-samgaha (Dravya-samgraha) Siddhi nt a-chak. or compendium of the substances. From the ravarti, the author of Dravya-sangraha. last verse of this rork, it appears that it was * Vide: "पणछ सयवस पणमासजुदं गमिय वीरणिवुझ्दो HORTSIT 1"-Triloka-sára by Nemichandra. 1.C., six hundred and üre years, joined to five months, having passed away, since tho Nirrâna of Vira, the baka king (was bord)]. [See Indian Antiquary, Vol. XII, page 21 (1883).

·'.' वलनविक Myाणे किनिमलयरणपिदातिवणवणामसामिhan मिडापानी मिaagar नारायण बाराायो -0मतीका चलनः RARinaryाग्राम imatiSaारकीsal दिसताathaमसन यतिपादानापाशी Mसमाधाक्षनजर मामानिमलयामा कलमadaमिनारममित्रा मनारचन्तनमा मालकासान Phadaमनकवि पहिवर्ण ऋतिनिधिमा लोमिनारपाका तालमनालागव मिeras कतारकरकमेव कमिशनने पक्षी मिरियानमनिवा एमालकिरणसापाहा nanखाका ORSaखियो। "बामपामस्तकमण्य खपालकतामाफिर महसनापास नसकिलापमसातक प्रिनिगहनश्री भघरमाखापटमका धामनगारका मिथासादि मसतरनाASARI मराAlainsan सिपातिकतकनिपक्षा वनवनिमननिध शाRYJABपचा! |RATसनेमासा मासिकाराक वज्ञापुरम पर्माविमेगाnal नाशाविसमा रामवरमशक्षिशक्ष नियमसंघसिमाना NEMICHANDRA SIDDHANTA-CHAKRAVARTI EXPLAINING THE SCRIPTURES TO CHAMUNDARAYA. From a very old illuminated manusscript] ( By the courtesy of a Jalna Lady.

·INTRODUCTION. smix spiritual preceptor of Châmunda Raya, tho erected the image of Gommatesrara.s In the introduction to the commentary on Gommatasâra by Abhayachandra, we find that this work was composed according to the desire of Chamunda Raya, who trished to learn the exposition of substances as enumerated in the canonical works of the Jainas. In a very old illuminated manuscript of Trilokasära, composed by Nemichandra, we have a picture representing Châmunga Raya, with sereral courtiers hearing the tenets of Jainism as expounded by Nemichandra. (See picture facsimile reprint of this, facing this page). Nemichandra Siddhanta-chakrararttî is the author of (1) Dravya- Tho works of Ne- samgraha, (2) Gommatasara, (3) Labdhi-sâra, (4) michandra. Kșapaņasära and (5) Trilokasâra In Vahuvali Charitra se have" Nemichandra, the author of Gommatasara, Labdhisira and Trilokastra."f In the last verse of Dravya-samgraha, Nemichandra has mentioned his name. I Similarly, from a verse in * "गोम्मट संगहसुत्तं गोम्मटसिहरुवरि गोम्मटजिणा य । गोम्मटरायविणिम्मियदक्खिणकुक्कुडजिण जयउ ।। जेण विणिम्मियपडिमावयणं सबहसिद्धिदेवेहिं । सबपरमोहिजोगिहिं दिहं सो गोम्मटो जयउ॥ वजयणं जिणभवणं ईसिपभारं सुवण्णकलसं तु । तिहुवणपडिमाणिक जेण कयं जयउ सो रायो॥ जेणुभियथंभुवरिमजकरव-किरीटग्गकिरणजलधोया। सिद्धाण सुद्धपाया सो राओ गोम्मटो जयउ॥ जहि गुण विस्संता गणहरदेवादि-इड्ढिपत्ताणं । सो अजियलेणणाहो जस्स गुरु जयउ सो राम्रो ॥" [Gommatasira Karmakanda, verses 968-971 and 988.J † Vide: "सिद्धान्तामृतसागरं स्वमतिमन्थक्ष्माभृदालोड्य मध्ये लेभेऽभीष्टफलप्रदानपि सदा देशीगणाग्रेसरः। श्रीमद्गोमटलब्धिसारविलसत्त्रैलोक्यसारामर- माजश्रीसुरधेनुचिन्तितमणीन् श्रीनेमिचन्द्रो मुनिः॥" (Vahuvali Charitra, verse 63.] * "णेमिचन्दमुणिणा भणियं जम् ।" [Dravya-samgrala, verse 58), ·xl INTRODUCTION. - Gommatasara we know that it was composed by Nemichandra. It may be well to give a brief account of the works of Nemichandra at this place. Gommatasara is so named, as it was composed for the reading of Châmunda Râya who, as we have already shown, Gommatasara. was also known as Gommata Râya. This work is also known as Pañcha-samgrabat [the compendium of five things], the significance of which will be understood when we mention that in it the following five subjects have been thoroughly treated : (1) Bandha (bondage), (2) Badhyamâna (that which is bound), (3. Bandhasvâmi (that which binds), (4) Bandha-hetu (the cause of bondage) and (5) Bandha-bheda (the varieties of bondage). The work consists of 1705 verses in Prakrit, and is divided into two parts Jivakânda and Karmakânda, containing 733 and 972 verses respectively. In Jivakâņda, there is an enumeration of Mârgañas, Guņasthậnas, Jiva, Paryapti, Prâņa, Sanga and Upayôga. $ In Karmakânda, there are nine sections, called Prakritisamutkirtana, Bandhodayasatva, Sattvasthanabhanga, Trichůlika, Sthầnasamutkirtana, Pratyaya, Bhavachůlikâ, Trikaraña-chůlikên and Karma-sthiti-rachana. The eight varieties of Karina and the bondage of Karma, with respect to its Prakriti, Sthiti, Anubhâga and Pradeśa, are also treated in detail. There are also various other subjects connected with Karma which are elaborated in this part. To be brief, the first part of Gommatasåra gives an idea of the natural characteristics of Jivas and the means and stages of their development, while the second part describes the obstacles producing bondage of Karina which must be removed, in order that Jivas right attain liberation. The advancement of the soul is the end which the author always keeps in view; and it is in this light that he has summarised the precepts of Jaina Acharyas on this point in Gommatasara. The work, in very brief limits, comprises most of the important tenets of Jaina philosophy, * "सिद्धंतुदयतडुग्गयणिम्मलवरणेमिचंदकरकलिया। गुणरयणभूसणंबुहिमइवेला भरउ भुवणयलं ॥ [Gommatasara, Karmakanda, verse 987.] † Vide :- "श्रीमच्चामुण्डरायप्रश्नानुरूपं गोम्मटसारनामधेयपञ्चसंग्रहशास्त्रं प्रारभमानः।" [Commentary on Gommatasära by Abhayachandra. From a MSS. in the Central Jaina Oriental Library, Arrah.] | What these wean will appear from Dravya-samgraha, pages 39, 37, 83, 7 and 8 respectively. 93 ·INTRODUOTION. Ali and proceeds to lay down the ways and means to liberation, warning us against the hindrances and obstacles to the same. Châmunda Râga himself wrote a commentary on Gommata- Commentaries on sâra in Canarese language. In the last verse of Gommatasara. Gommatasâra there is a reference to the fact that Châmunda Râya wrote in the popular language a commentary, named Vira-marttaņdi.[Gommatasara, Karmakâņợa, verse 972.) One of the titles of Châmunda Râya being Viramârttaşqa, he named his commentary "Vira-märttaņdi,” meaning "composed by Vira-martlanda.” This commentary of Chámunda Râya seems to have been lost, and we only have a reference to it in another commentary, named Kesavavarnîyê Vritti, by Kesavavarņi, in the opening verse of which the author says : "I write the Vșitti on Gommatasâra from the Karnataka Vpitti.”+ There is another commentary on Gommatasara, named Mandaprabodhikâ, written by Abbayachandrał. Following these commentaries, Todarmalla has written a commentary in the Hindi language which is widely read by the Jaina Pandits of the present day. Labdhisârall is a treatise on Labdhi, which literally means attainment." The sense in which it is used in Labdhisara, Jaina philosophy is "the attainment of those things which will lead to perfect conduct." Labdhi is said to be of five kinds, * Vide: गोम्मटसुत्तल्लिहणे गोम्मटरायेण या कया देसी । सो रामो चिरं कालं णामेण य वीरमत्तण्डी॥" [Gommatasara, Karmakanda, verse 972.) † Vide: "नेमिचन्द्रं जिनं नत्वा सिद्धं श्रीशानभूषणम् । वृत्तिं गोम्मटसारस्य कुर्वे कर्णाट-वृत्तितः॥" [Vțitti by Kesavavarņi.] # Vide! "मुनि सिद्धं प्रणम्याहं नेमिचन्द्रं जिनेश्वरम् । टीका गोम्मटसारस्य कुवै मन्द-प्रबोधिकाम् ॥" [Commentary by Abhayadeva.} § The editions of Gommata-sära are: 1. Jiva-Kaņda (Ed. by Pandit Manoharlal) Bombay, 1914. 2. Karmakâada (Raya Chandra Series) Bombay, 1912. | Labdhisára has not yet been printed, and we give the above account from a manuscript in the Central Jaina Oriental Library, Arrah. A notice of another manuscript of Labdhisära, where a brief summary of the work has also been given. may be found in Notices of Sapskrit Manuscripts, by Rajendralal Mitra, Vol. IX Part I, page 86. The manuscript is there numbered 2980. 6 ·INTRODUCTION, Ksaropayamika, Visaddhi. Desaré, Prayogya and Tiarana.The first foar ljuds of Labibi appear without distinction to Bharya and Ibbarça individuals, but the Sith one appears only to a Bharya individual who is adranced togerus perfect conduct. The opening rerse of Labdhisára is as follows: लिद्धे जिणेदत्रन्दे आयरिय उवाय सहलाहगणे । बंदिय सम्मलण चरित्तलद्धिं पसत्रेमा । i.e, "Bxving to Siddias, Jinendras, Actársas, Cpádlrävas and SädhusI shall relate the attainment of perfeci faith and conduct.“ Kşapaprsára by Semicharrira should not be confounder with ans:ker mirk of the sazne name written by Ksaparesi. Cladharachandra, the laiter being composed in Sanskrit prose and the former in Pritrit verse. The subject-inacter of both these worts is the same, for each of them treats of Bandba, Kaşaya, Leórá, sto., and lays doTo the means by which Kasiyas may be removed. şapaņa literally means destruction' and 5şapapasira deals with the destruction of Kaşiras. The opening Terse of tae tork is as follows: फसायनवण हाणे परिणामी करिलो हो । फसाए उवजोगो लेस्सा वेदो य को हवे ।।" This work may be considered to be a cortir:lation of Lababisára. and boil Lab:lvisira ana Ksapanasira are so related to Gommatasára that ihese may be said to be a sepucl it. The qumber of rerses in Jisalinda of Gonnata-sára is 733. ikat in Karnakinda 972, that in Labdhisára 380 and that in Ksapazasára 270. Trilokasiras contains a description of the iree Lokas (region, of the universe). In it is found a description of lhe countries of the Earth, with oceans, mountains, etc., together witi a descriçtion of the aboles of heavenly beings and 5 T:.lokasira. * Tide: "स्त्रयनसमियविसोही देखण्णउगकरणलहीय। चत्वारि वि सामण्णा करणं पुग हाद सम्मते॥" rodiditasiri. Jinakin.. Terse 659.] For to explanation of these terms. sceD.72-2.mgraha, page 112. • The cocoast giren here is fro. I-ruscript in tảc Dera karis's Central Jaica Orieztal Liba, Arras. This work has not yes ice: uzinici. To give an account of it iron Notices of Sanskrit Vanuscripts by Rajeedsrilal litra. Tol. TI, page 57. Hanuscript No. 2041, Tere is a tacascript of rbis Toit ic the rh Library.

·INTRODUOTION. the inmates of hell. The stars and planets, with their orbits, are described, and there is a mention how night and day are caused by the motion of the earth. Besides these, there are other subjects, such as the various kinds of measurements, methods of reckoning, etc. The opening verses are as folloirs :- "वलगोविंदसिहामणि किरणकलावरुणचरणणहकिरणं । विमलयरणेमिचंदं तिहुवणचंदं णमंसामि ।। भवणवंतरजोइसविमाणणरतिरियलोयजिणभवणे । सवामरिंद णरवइ संपूजिय बंदिए बंदे ॥" The last rerse, similar to that of Dravya-samgraha, is as follows: "इदि णेमिचंदमुणिणा अप्यस्सुदेणुभयण दिवच्छेण । रयिओ तिलोयसारो खमं तु तं चड्ड सुदाइरिया ॥" There is a commentary on Trilokasára, written by Madhavachandra Traividya, in the introduction of which we find that the work Tas obviously written by Nemichandra for imparting knowledge to Chamunda Raya. It is curious to note, however, that at the end of the commentary, Nâdharachandra says that lie himself wrote some verses which have been incorporated in this work, according to the instructions of his preceptor Nemichandra.† The coinmentary begius with the following verse :- "त्रिभुवनचन्द्र जिनेन्द्रं भक्त्वा नत्य निलोकसारस्य। वृत्तिरिय किञ्चिजज्ञ-प्रवोधनाय प्रकाश्यते विधिना ॥" We further lear that there is a work, named Pratişthâpâtha, Pratişthapatha. by Nemichandra, which was written in imitation of another work of the same name written by Indranandi, to whom Nemichandra makes obeisance in Gommatasara. This work is said * "श्रीमदप्रतिहताप्रतिमनिःप्रतिपक्षनिष्करण-भगवन्नेमिचन्द्रसैद्धान्तदेवश्च- तुरनुयोगचतुरुदधिपारगश्चामुण्डरायप्रतिवोधनव्याजेन अशेषविनेयजन- प्रतिवोधनार्थ त्रिलोकसारनामानं ग्रन्थमारचयन् तत्रादी निर्विघ्नतः शास्त्र- परिसमाप्त्यादिकफलकुलमवलोक्य विशिष्टदेवतामभिष्टौति ।" [Introduction to the Commentary by Madhavachandra.] "गुरुणेमिचंदसम्मद-कादमयगाहा तहिं तहिं रइदा। माधवचंदतिविज्जे णिणमणुसरणिज मज्झेहिं ॥" [Commontary by Madhayachandra.) * "णमह गुणरयणभूसणसिद्धंतामियमहन्धिभभावं । वरवीरणंदिचंदं णिम्मलगुणमिंदणंदिगुरुं॥" [Gommatasara, Karmakaņda, verso 896.)

·xliv INTRODUCTION. to consist of directions for the establishment and consecration of images. Pandit Javâlarlal Shastri has written that he has seen an incomplete manuscript of this work. We are at present unable to give any further inforination about the same. In Gommatasara, we have a mention of several sages to whom The Gurus of Nemi- Nemichandra makes obeisance as his preceptors. These sages are Abhayanandi, Indranandi, Viranandi and Kanakanandi. I There is an epic, named Chandra-prabha Charitam (which we have often quoted in our commentary on Dravyasamgraha) composed by Viranandi, at the end of which it is written that Viranandi was the disciple of Abhayanandi † and that Abhayanandi was the disciple of Gunanandi. In Gommatasara itself we find that Kanakanandi was the disciple of Indranandi. chandra. * vide Introduction to Vrihad-drarya-samgraha, page 9, footnote No. 2. + "मिऊण अभयदि सुदसायरपारगिंदादिगुरु' । वरवीरणंदिणाहं पयडीर्ण पञ्चयं वोच्छं॥" Also:- "वरइंदणंदिगुरुण पासे सोऊण सयलसिद्धतं । सिरिकण्यदिगुरुणा सत्तढाणं समुद्दिष्टुं ॥" [Gommatasara, Karmakinila, verses 785 and 306.] + “बभूव भव्याम्बुजपनबन्धुः पतुर्मुनीनां गणभृत्लमानः । सदग्रणीदेशिगणाग्रगण्या गुणाकरः श्रीगुणनन्दिनामा ॥ मुनिजननुतपादः प्रास्तमिथ्यावादः सकलगुणसमृद्धस्तस्य शिष्यः प्रसिद्धः । अभवदभयनन्दी जैनधर्माभिनन्दी- स्वमहिमजितसिन्धुर्भव्यलोकैकबन्धुः॥ भव्याम्भोजविघाधनोद्यतमतेर्भास्वत् समानत्विषः शिष्यस्तस्य गुणाकरस्य सुधियः श्रीवीरनन्दीत्यभूत् । स्वाधीनाखिलवाङ्मयस्य भुवनप्रख्यातकीर्तः सतां संसत्सु व्यजयन्त यस्य जयिनो वाचः कुतर्काकुशाः ॥" [चन्द्रप्रभचरितप्रशस्तिः । श्लोकाः १, ३, ४,] 8 "वरइंदणंदिगुरुणो पासे सोऊण सयलसिद्धतं। सिरिकणयणंदिगुरुणा सत्तटाणं समुद्दिट्टैं।" [Gommatasara, Karmakanda, verse 300,] ·INTRODUCTION. xlv Davra-samgaha or Dravya-samgraba,* the work which we are Dravya-saņgraha. publishing as the first volume of our series, may be conveniently divided into three parts. The first part deals with the six Dravyas (substances) including the five Asti-Kayas existing in and comprising this universe. This part extends from verse 1 to verse 27. The second part, comprising verses 28-39, deals with the seven Tattvas and nine Padârthas. The third part, consisting of verses 40-57, describes the way to attain liberation. In the opening verse, along with the usual Mangalâcharaņa, it is mentioned that Dravya consists of Jiva and Ajîva. In the second verse, Jiva is defined ; and the several characteristics of Jiva mentioned in this definition are taken up one by one in verses 3-14, and a detailed consideration of the same is embodied therein. After this detailed description of Jiva, the author proceeds to describe Ajiva in verse 15 which consists of Pudgala, Dharma, Adharma, Âkângâ and Kâla, each of which is defined in verses 16-22. These five classes of Ajîva with Jiva make up the six Dravyas existing in this universe. Among these, Jiva, Pudgala, Dharma, Adharma and Âkâda are called Astikayas (verse 23), the definition of which is given in the next The first part ends after two more verses. The second part deals with the seven Tattvas, viz., Asrava, Bandhana, Samvara, Nirjara, Mokşa, Puộya and Pâpa. These seven, together with Jiva and Âjiva, are known as the nine Padárthas. Some again regard all these nine as Tattras. The different verieties of Âgrava, Samvara, etc., are treated in detail in verses 29-38. The third part begins with verse 39, in which and the next verse the means to attain liberation are stated, according to the ordinary and realistic points of view. Perfect faith, perfect knowledge and perfect conduct which are essential to obtain liberation are then defined, and verse, * Manuscripts of Dravya-samgraha aro: Dravya-samgraha par Nemichandra [C, Leumann, A list of the Strassburg collection of Digambara manuscripts. (Wiener Zeitschrift fiir die kunde des Aſorgenlandes, Vol. XI, page 297-312), Wien. 1897]. There is also a M68, of Dravya-saip graha with Dravya-samgraba-sútra-vritti in the Govt. Oriental MSS. Library, Madras [Vidc Alphabetical Index of MSS. in the Govt. Oriental MSS, Library, Madras, 1893.] Vide also notices of M88. of Dravyasamgraha and its commentary in Notices of Sanskrit MSS. by Haraprasad Sastri, Vol. X, Nos. 3202 and 3208, the latter being a copy of the commentary by Brahmadeva. The printed editions are Vribad-dravya-samgraha, edited by Javaharlal ſastri (Raychandra Jaina Sastramåla No. 10) (Bombay) Dravya-samgraha published by Jaina Grantha-Ratngkara Omce (Bombay), and Dravya-samgraha (Benares) 1900, ·Xlvi INTRODUOTION. in this connection the importance of Dhyana (meditation) is emphasised. In verse 49 we are introduced to the prayers of the Jainas by which one should attempt to concentrate the nind upon the Arhats, Siddhas, Acharyas, Upadhyâyas and Sådhus. These five classes of beings are known as the five Parameşthis, and their characteristics are described in verses 50-54. The irork ends with a mention of the efficacy of Dhyana (meditation). The commentary on Dravya-sangraha which we publish herewith Brhmadeva's conis composed by Brahmadera. Portions of this inentary commentary hare been quoted by Subhachandra in his commentary on a work entitled, Svami-kûrtikeyî nuprekşî." There is, therefore, no doubt that Bramhadeva must have lived before, or at least was the contemporary of, Subhachandra. The commentary on Svâmi-kartikêyî-nupreksî by Subhachandra was finished on the 10th of Magh, in the Vikrama year 16137 Subhachandra wrote another work, named Pândava-Parâna, at the end of trhich it is mentioned + "द्रव्यसंग्रहसूत्राणं वृत्तिं वक्ष्ये समासतः।" [ब्रह्मदेववृत्तिः] Also श्रीनेमिचन्द्रसिद्धान्तिदैवैविरचितस्य द्रव्यसंग्रहाभिधानग्रन्थस्य सम्बन्धिनी श्रीब्रह्मदेवकृतवृत्तिः समाप्ता। * We mention this on the authority of a passago written by Pandit Javaharlal śástrî in his Introduction to Vrihad-dravya-sangraha, page 11, Thero is oridenco Subliachandra was well-versed in the works of Ncmichandra. of. त्रैलोक्यसार-गोमहसार-लब्धिसार-क्षपणलारादिशास्त्र-सरित्पतिपारप्रात्तानां" [ Pattávali printed in Jain siddhanta-Bhâskar, a Part I, No. 4., page 43.] fvide: "श्रीमद्विक्रमभूपतेः परिमिते व शते षोडशे । श्रीमच्छीशुभचन्द्रदेव-रचिता टीका सदा नन्दतु" ॥ [ Prasasti of the commentary on Svâmíkârtikeyâ-nuprekşî by śubhachandra as quoted in Jaina Siddhinta Bhaskaraa Part I, No. 4 page 67 ] Dr, Bhandarkar, howover, in his Report on Sanskrit Mss. page 113 (Bombay), says "Subhachandra finished his work on the 10th of Magha in the year 1013 of Vikrama" "श्रीमद्विक्रमभूपतेविकहते स्पष्टाष्टसंख्ये शते रम्येऽष्टाधिकवत्सरे सुखकरे भाद्रे द्वितीयान्तिथौ श्रीमदूवाग्वरनिर्वृतीदमतुले श्रीशाकवाटे पुरे श्रीमच्छीपुरुषाभिधे विरचितं स्थेयात् पुराणं चिरम् ॥" [ Pândava-Parana Prasasti verse 86. l'rom a Mss, in Jaina Library, Arrah.] The place, Sâkabâta Pura, whore the work Pandava Parâna was finished, is Sangbârî, where Subhachandra succeeded his guru in the Patta established in that place. The order of succession of Gurus of Sublachandra is as follows; Padmanandi, Sakala-kîrti, Bhubatia-kîrti, Jianabhůşına, Vijayakîrti, Subhachandra. further account of subhachandra, the reader may refer to an article in Jaina Sia- Ahanta Bhaskara, Part I, No. 4 pages 05-68. that For a ·INTRODUOTION. xlvii that it was finished in the Vikrama year 1608. Manuscripts of the commentary on Svâmi-kârtikeyâ-nuprekşâ and Påndava-Purâņa have been discovered from which se quote the above dates. This Subhachandra seems to be different from an author of the same name who composed Jñânárņava, etc. Thus it is clear that the commentator, Brahmadeva, was born several centuries after Nemichandra. Consequently, the statements which he makes about the composition of works by Nemichandra must be read with caution and accepted only wlien the same are confirmed by other proofs. Keeping this fact in view, we are not inclined to accept, without any further eridence, the statement made by Brahmadeva, namely, that Nemichandra first wrote a small treatise, in twenty-six verses, entitled Laghu-dravyasamgraha, for a merchant, named Soma, in the temple of the Tîrthankara Muni Subrata, in the town Asrama of the ruler Sripâla, under the King Bhoja of Dhârâ, in Mâlwa, and that subsequently Nemichandra enlarged the work and named it Vrihad-dravya-samgraha.t We do not find any indication of such a fact in the work itself, and in the last verse, Nemichandra has named his work to be "Davvasamgaha (or Dravya-samgraha and not "Vrihad-dravya-saņgraha), as it would have been the case according to the statement of the commentator. Further, the supposition that Nemichandra flourished during the reign of Bloja of Malva makes his date later than what has been proved by inscriptions and authorities quoted before. For this reason we do not feel ourselves justified in agreeing with Pandit Javaharlal Sistri in holding that Nemichandra resided for a time in Alalwa and then went to other places, especially as there is no certainty as to the Bhoja (for there are several kings of this name) mentioned in the commentary. "अथ मालवदेशे धारानामनगराधिपति-राजभाजदेवाभिधानकलिकालचक्र- वर्तिसम्बन्धिनः श्रीपालमण्डलेश्वरस्य लम्बन्धिन्याश्रमनामनगरे श्रीमुनिसुव्रतde cach... TATTACI Fligar afTi staffarelate tiraga: पूर्वं षड्विंशतिगाथाभिलघुद्रव्यसंग्रहं कृत्वा पश्चाद्विशेषतत्त्वपरिज्ञानार्थ विरचि- तस्य बृहद्व्यसंग्रहस्याधिकारशुद्धिपूर्वकत्वेन वृत्तिः प्रारभ्यते।" [ Introduction to the commontary by Brahma-dova.] In tho Mss, of Dravyasamgraha-sútra-Vritti preserved in tho Govt. Oriental Mss.. Library, Madras, the name of the merchant given is instead of fra, ·xlviii INTRODUCTION. With these words as a preliminary, he leave the reader to peruse the following pages, hoping that the subject matter and the method of treatment adopted by the celebrated Jaina Acharya will meet with due justice in his bands according to the intrinsic merits underlying the same.

·SUBJECT-INDEX. 1 ... .. .. II ... 24 ... 6 .. ... 42 ... Pago Thc Dravyas, Jira and Ajira The chamctoristics of Jiva Jira, according to Vyarahara and Nischaya Maya The two kinds of Upayoga 8 The four kinds of Darsin3 8 Sno-divisions of Jiana 10 Jira, according to s'uddha Vara 20 Jiva-sithout form, according to Nischaya Naya, and having form, according to Vyarabira Naya 22 Varictics of colors, taste, smoll and touch 23 Connection of Jira with Karmas The fruits of Karmas-shether enjoyed by Jira 27 Tho extcat and cxistence of Jira 28 Slhasara and Trasa Jiras 31 Jivas having, not having, and being withont mind 33 Badara and Sakşma Jivas 38 ". 33 Paryapti and Apargipta Jivas The fourteen Ganasthanas 36 Tho fourteen Marganas Mukta Jiras *** The varieties of Ajira The modifcations of Padgala 52 ... Dharma 54 Adharma The tiro kinds of Aki-a ... 58 Lokakasa and AlokAkasi ... 59 Vsarahara and l'aramarthika Kala 62 Points of time 03 The six kinds of Dravya 65 Thc firc Astikaças ... 04 Definition of Astikaya 66 Pradesa in Jira, Podgala, Dharma, Idharma, Akaśa and Kala 68 Why Podgala is Kiya? 69 Definition of Pradesa 71 Bhavasrara aud Draryásravik 74 The sub-divisions of Bhárásrata Characteristics of Drargåsrara 80 . Bh&ra-bandha and Drarga-bandha 82 Bandha, according to Prakriti, sthiti, doubhaga and Pradesa 84 Bbáva-sarasara and Dratya-sain vara Varieties of Bhiva-samvara 7 ... . .. . 36 .. .. . ... .. . I. ... .. . .. . .. ... .. ... . ܙܕܙ 87 ... ...

·brand SUBJECT-INDEX. I. ... IM ... .10 ... .. ... ... . ... ... Pago 03 06 98 100 101 102 103 105 106 107 108 100 110 111 118 115 116 117 118 110 121 121 The two kinds of Nirjara Bhava-mokşa and Dravya-mokşa Punya and Papa The Causes of Liberation... The Soul, with reference to Liberation Perfect knowledge ... The three kinds of Samâropa Darsana The rise of Jñana and Darsana in Sainsäris and Kevalis Charitra Perfect conduct The importance of Dhyana How to succeed in meditation The meditation of Mantras Who is an Arhat? Who is a Siddha ? Who is an Åcharya ? Who is an Upadhyâya ? Who is a Sâdha ? Nischaya Dhyana Excellent meditation ". The eficacy of practising penances, keeping rows and reading Scriptures ... .. 1 .. ... ... ... .. 06 .. ... ...

·द्रव्य-संग्रह: DRAVYA-SAMGRAHA 3 जीवमजीवं दव्वं जिणवरवसहेण जेण णिदिहं । देविंदविंदवंदं वंदे तं सव्वदा सिरसा ॥१॥ Jivamajîvam Davvam jiņavaravasahena jeņa şiddittham Devinda-vinda-vaudam vande tam savvadâ sirasa-(1). Padapitha.—RT Jepa, by whom faTITATIT Jiņavaravasahena, the greatest of the great Jinas. Tani Jivamajîvam, Jiva and Ajiva. si Davvam, the Dravya. farge Niddittham, has been described. francesa Devindavindavandam, worshipped by the host of Indras. Å Tam, him, gooer Savvada, always. Fêter Sirasa, with the head. & Vande, salute. 1. I always salute with my head that eminent one among the great Jinas, who is worshipped by the host of Indras and who has described the Dravyas (substances), Jiva and Ajiva. COMMENTARY. The title of this work 'Dravya-S.imgraha' being interpreted literally means "A compenilium of Dravyas.' According to the Jaina philosophy, the component factor of the universe is Dravya (substance), which is subdivided into Jiva (living) and Ajira (non-living) substances. Everything in this universe is either Jiva or * Sanskrit rendering: जीवमजीवं द्रव्यं जिनवरवृषभेण येन निर्दिष्टम् । देवेन्द्र वृन्दवन्य वन्दे तं सर्वदा शिरसा ॥१॥ Jîramajivam dravgam Jinavaravrigabhena yena nirddiştaip Devendravrindavandyam vande tam sarpvada sirasi-(1.)

·2 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. Ajira or a resultant of these. The author of Drarya-Samgraba has fully described Drarya with its classes and sub-classes in rerses 1-38 of this work. Jira, the first rariety of Dravya, is defined in rerse 2 and a detailed explanation of this definition is given in verses 3-14. Ajira, the second rariety of Drarya, is next described with its subdirisions in verses 15-27. The first rerse of this work is nothing but the usual Dangalàcharan, in which the author salutes Nahârîra, the twenty-fourth Tirtbaşkara of the Jainas. He is called here the Eminent One among the great Jinas. The word Jina literally means the Victor". One who has freed himself from the bondage of Karma by, conquering Râga (attachment) and Dreşa (Arersion) is called a Jina by the Jainas. In Buddhist scripture the word Jina is often used as a synonym to Buddha. In the lexicon called Amarakoşa* and in popular Sanskrit literature, the use of the Tord Jina to signiff Buddha'is too common.“ The Buddhists take the Tord Jina to mean one tho has conquered - Mfara. $ Bat the ford Jina is used in a special sense by the Jainas. The Gañadbaras or disciples of the Tirthaņkaras and the Tirthankaras themselves are kyotn as Jipas, Jinendras, Jinesvaras, etc. [See Appendix A.] Lord Mahavira has been saluted at the beginning of almost all the later works of the Jainas. Here it is said that he is torsbipped by the Indras. Indras are Gods who possess special excellent poreis ["PÀzaalfees-29€T: 1 Tattrârtha-râja-vârttika by Akalanka Dera. IV. 4. 1.) According to Jaina eschatology there are four kinds of Gods, dwelling in four different spheres, known respectively as Bhavana, Vyantara, Jyotişa and Vaimânika. (See Appendix B.] The Vaimânika region is again subdivided into Kalpa and Kalpátita spheres. Indras are a higher order of Gods who direll in Bharana, Vyantara and Jyotişa regions and the Kalpa sphere oply of the Vaimånika region. There are no Indras in the Kalpåtîta sphere. *"सर्वज्ञः सुगता बुद्धो धर्मराजस्तथागतः। THIHET HALT AFGIFT Sta:!!" Awarakoşa. I, lines 25, 26. 1 We quote only one instance among many :- "सेप्यं मारवधूमिरित्यभिहिता बुद्धो जिनः पातु वः।" [Nágånanda by Sriharşa. ] I In the Jaina work on Ngaya called Parikşámokba, Jipa is used in the same "नमो जिनाय दुर्वार-मार-चोर-मदच्छिदे ।" seose, e .,- M ·DRAVY A-SAMGRAHA, 1. 3 i Besides these: Indras among. Gods, there are also others among men and among the loter animals. There is a difference of opinion between the tivo principal sects of the Jainas as to the number of Indras. "The Sretâmbaras assert that there are twelve heavens and sixty-four Indras; "..but thie. Digambaras maintain that there are sixteen heavens änd one hundred Olympian monarchs (Indias)."** From a verse † found in most of the commentaries op Digambara Jaina works, tye learn that "there are forty Indras among the Gods who dwell in Bhavarra (sphere), thirty-two among the Gods (who live in) Vyantara (sphere), twenty-four among the Gods (living in) Kalpa (sphere), two among the Jyotişa or planetary Gods, the sun and the moon, (one among) .men and (ove among) the Tiryaks $(i.c., all creatures excluding Gods, men and inmates of hell).”. Mahâvîra is said to have been the propounder of all the Jaina Canonical works. The wong theory that Mahâvira is the founder of Jainism and that Jainism is an offshoot of Buddhism, has long ago beeu exploded ; and when tre say that there is a tradition that Mabávira spoke to his disciples what has been embodied in the Canonical works of the Jaipas, it must be understood tbat, though the fundamental truths of Jainism irere pieached long before Mahavira, it was after the Nirvana of this last l'îl thaökara ibat the teachings of Jainiem were reduced to writing wbich formed the basis of the Jaina Canonical works now extant. The Angas thich are the Caronical works of the Svetâmbara sect of the Jainas are said to bave been dictated by the fifth Gaņadhara Sudharmâ Srâmi to his disciple, Jambu Srami, when the lattér asked the former to explain the tenets of Jainism as laid down by Bahâviia. In the Arigas tre find questions like this: "What - has been laid doirn by Lord Naháríia, the Tînthankara, ou such ånd such a matter ?" $ put to Sudbai mâ Svâmi by his disciple, * Asiatic Researches, Vol. XVII, p. 289. भवणलय चालीसा विंतरदेवाण होति बत्तीसा। कप्पामर चउबीसा चंदो सूरो गरी तिरो । #'" '"औपपादिकमनुष्येभ्यः शेपास्तियगयोनयः।" [Tattvârthâdhigama Sutra by Umasvimi, IV. 27.] "समणेणं भगवया महावीरेणं आइगरेणं तित्थगरेणं..."के अहे पण्णवे।" -Gū&tridharmakathanga. Introduction, "समणेणं भगवया महावीरेणं."के अहे पण्णत्ते ।"--Vipika Sutraiga, Introdgation.

·TEE SAORED BOOKS OF TIE JAINAS. Jambu Svåmi. Furtber, in the Angas tbere are sentences spoken by Sudharmâ Svâini to the effect : "I am telling you such and such a matter, as described by Lord Nahâvira."* From passages like these, it becomes certain that Mahavira is the earliest authority to which the existing Jaina Canonical works refer. The Digambaras, however, deny the authority of the Angas and say that the original Canonical works have perished during the first century after the Nirrâņa of Malâvîra; but they also maintain that the tenets of Jainism were made popular by Lord Mahavira. The tradition of both the Jain sects thus agree in attributing to Mahavira the popular exposition of the tenets of Jainism. This is the reason why we most frequently find Mabâ vîra ivorshipped by the Jaina writers in the opening verses of their Works as the great propounder of the Truths of their religion. Here also Nemichandra, the author of Dravya-Samgraha, seems to have saluted Mahậvira as the propounder of Drarya, which is the subject-matter of the present work. The word Jiva is usually translated as “Soul," “Soul," " Living being," "Consciousness," etc., and Ajiva as "things without life," non-living substance," etc., but we shall use the original trords throughout the translation. The accurate meaning of these terms will be understood from the verses bich follow, and which deal with the distinguishing characteristics of each of these substances. जीवो उवयोगमश्रो अमुत्ति कत्ता सदेहपरिमाणो । भोत्ता संसारत्थो सिद्धो सो विस्ससोड्ढगई ॥ २॥ Jivo uvaogamao amutti kattâ sadehaparimâņo. Bhottâ samsârattho siddho so vissasoddbagai—(2) Padapatha.—a Jiro, Jiva. saam Uvaogamao, characterised by apayoga. wyfer Amutti, formless. 479 Kattâ, agent. regattard Sadebaparimâno, equal in extent to its own body. Are Bhottâ, enjoyer. Der Samasârattho, being in the Samsåra ferge Siddho, şiddha. # So, he. Farriorcom Vissasoddhagaf, having a riatural upward motion. 2. Jiva is characterised by upayogâ, is formless "Tosh rrugate GEHULIFU Anat!"-Praśna-vyákarandiga. TI. † Sanskrit rendering: जीवः उपयोगमयः अमूर्ति का स्वदेहपरिमाणः । भोक्ता संसारस्थः सिद्धः स विरसा ऊ ध्वगतिः॥२॥ Jivah upayogamayaḥ amûrtiḥ karta svadehaparimaṇaḥ. Bhoktá samsárastbaḥ siddbaḥ sa visras& Orddhragatiḥ—(2.)

·DRAVYA-SANGRAHA, 2. 5 and an agent, has the same extent as its own body, is the enjoyer (of the fruits of Karma), exists in samsára, is Siddha and has a characteristic upward motion. COMMEXTARY. In this verse the author lays down the distinguishing characteristics of Jiva. The nine characteristics of Jiva mentioned in this verse will be taken up one by one in verses 4-14, and a full explauation of them will be giren in the notes to the said verses. Brahmadera in his Commentary on Dravya-Samgraha bas mentioned in connection with this verse that each of these characteristics of Jiva is mentioned in order to differentiate the Jaina conception of Jiva' from that of Sâökhya, Nyâya, Mimâmsâ, Chârrâka, Sadásira and Bauddha systems of philosophy. His words are as follows: "जीवसिद्धिः चार्वाकं प्रति, ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणं नैयायिक प्रति, अमूर्त- जीवस्थापनं भहचार्वाकद्वयं प्रति, कर्मकर्तृत्वस्थापनं सांख्य प्रति, स्वदेह- प्रमिति-स्थापन नैयायिक मीमांसक-सांख्य-त्रय प्रति, कर्मभोकृत्व-व्याख्यान बौद्ध प्रति, संसारस्थ-व्याख्यानं सदाशिवं प्रति, सिद्धत्व-व्याख्यान भइ-चाकद्वयं प्रति, ऊ ध्वगति-स्वभावकथनं माण्डलिक-ग्रन्थकारं प्रति इति मतार्थो ज्ञातव्यः।" i.e., Jiva is established to (refute) Chârrâka, its characteristic of baring upayoga consisting of Jñåna and Darsan is said to (refutel the followers of Nyâya, that of Jira being formless to (refutej Bhatta (i.e., those who follow Kumârila Bhatta, the propounder of one branch of Mimâmsâ pbilosophy) and Chârrâka, that of the agency of Karma to (refute the) Sankhya (riew), that of having the same extent of its body is expressed to refute the three, viz., the Nyâya, Mimâmsâ and Sânkhya vietrs, that of the enjoyment of (the fruits of) Karma is said to refute the Buddhistic view, that of being in the Samsára to refute Sadasiva, that of being Siddha to refute Bhatta and Charváka, and that of having an upward motion to refute viers of all other writers." It should be remembered that, as the Hindu and the Buddhist philosophers omitted no opportunity to refute the views of the Jaina philosophy, so also the Jain philosophers on their part tried to refute the views of their opponents. It is a special feature of nearly every system of Indian philosophy to proceed to maintain its own vietts after refuting those of other systems. Examples of such refutation by Hindu philosophers may be found in Vedanta Sûtra, Chapter II, Pâ das I and II, and Sankbya Sûtra, Clapter V. The refutation of the views of the Hindu systems of philosophy may, on the other ·6 TEE SACRED BOOKS OF TEE JAINAS. . laånd; be found in numerous Jaina works, such as Ratnakarâvatarika, Syâdavâdamanjari, Prameyakamalamârtanda, etc, etc. In this verse also Jiva is recognised as against the Charváka view, which recognises no proof but Pratyakşa which is only derived through the senses. The Nyâya system recognises the difference between a quality and the possessor of a quality ( quyu#&:); but in this verse, by saying that Jiva consists of the quality upayoga which is made up of Jñana and Darsana, that theory of Nyaya is upset. Similarly, by saying that Jiva is the agent of all actions, the Sankhya theory that Puruşa iş indifferent (Gra: ), is denied. The other characteristics also deny in this manner the views of Mimâņasâ, Buddhistic and other systems of philosophy. These will be further explained in notes to verses 4-14. But it should be remembered that the author does not directly proceed to refute the views of the other systems of philosophy, for that would be entirely impossible. in a compendium like this. What the commentator, therefore, suggests, is that by laying down this definition of Jiva, the author has incidentally denied the opposite views of other systems of philosophy. For a brief account of the tenets of different systems of philosophy, we refer the reader to Sarvadaısansangiaba of Mâdbavêchûrya (Ed. by Cowell) in which the account of Jaina philosophy, under the head of " Ârliat Darsan,” is worthy of notice as being written by a non-Jaina-author who, though not very enthusiastic about Jainism, tried his best to be impartial. · The following verse fronı Pañchâstikayasamayasara by Kundakundáclrârga, is exactly similar to this verse of Dravya-Samgraha :- जीवोत्ति हवदि चेदा उपयोगविसेसिदो पहू कत्ता। भोत्ता य देहमत्तो ण हि मुत्तो कम्मसंजुत्तो॥ ( 98 FIATAEHTETT: 1 701] L.e., “ Jiva is conscious, formless, characterised. by upajoga, attached to Karina, the lord, the agent, the enjoyer (of the fruits of Karma), the pervader of bodies (large or small.)" The only characteristic of Jiva mentioned in Dravya-Samgralia but-not y found in the above verse, is that of having an upward motion; but this is mentioned in the next verse of Panchastikāgasamayasarą :- "कम्ममलविष्पमुक्को उढं लोगस्स अंतमधिगंता।" [ gaferargument: 1351] 7 . 2 . - ·..DRAVYA-SAYGRAHA, 3. + i.e., “That which goes upward to the end of Loka, being freed from the impurity of Karma." तिकाले चदुपाणा इंदिय वलमाउ प्राणपाणो य । ववहारा सो जीवो णिच्चयणयदो दु चेदणा जस्त ॥३॥ Tikkâle chadupânâ indiya balamâu âņapâņo ya Vavabârâ so jîvo nichchayaņayado du chedañâ jassa--(3). Padapitha.-T Varahârâ, according to Vyarahâra Naya. Fagra Tikkile, in three kinds of time. xfam Indiga, Indriya (the senses). Ei Baiam, force. sở Âu, Life. Trời Ânapâno, respiration. * Ya, also. Guit Chadupada, the four Präpas. g Du, but fegavaer Ņichchayanayado, according to Niśchaga Naya 4 Jassa, those. En Chedana, consciousness. Or So, he.eñat Jiro, Jiva. 3. According to Vyavahâra Naya, that is called Jiva, which is possessed of four Prâņas, viz., Indriya (the senses), Bala (force), Ayu (life) and Âņa-prâņa (respiration) in the three periods of time (viz., the present, the past and the future), and according to Niśchaya : Naya, that which has consciousness is called Jiva. COMMENTARY. Vyavahâra and Nischaya Naya is thus distinguished in Dravgånuyogatarkaņa of Bhoja : "तेनेदं भाप्यसंदिष्टं गृहीतव्यं विनिश्चयम् । तत्त्वार्थ निश्चयो वक्ति व्यवहारो जनादितम् ॥" ( saugamani 16711] Therefore, this is to be understood as described in the Bhâşya (Viseşîvaxşaka-bhâşya, a celebrated Jaina rork) that Nischaya narrates the real thing and Vyavahâra narrates things in the popular way." Vyavahîra Naya, therefore, is the ordinary or common sense point of vier in which the speak every day about the things. of this world: But Nischaya Naya is the realistic point of view, which attempts an accurate description of the realities which are or * Sanskrit rendering: त्रिकाले चतुः प्राणाः इंद्रियं बलं आयुः आणप्राणः च । व्यवहारात् स जीवः निश्चयनयतः तु चेतना यस्य ॥३॥ Trikâle chatohprañaḥ indriyam balam ayaḥ inaprânah cha- Vyavahárât sa jirah nischayanayataḥ tu chetani yasya--(8). e., ·8 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. looked in our everyday parlance. For example, we ordinarily say "& jar of honey;" but to be accurate we must say " a jar of clay or some other substance containing honey." The characteristics of Jiva will be examined from both these points of view in the following verses. Here it is said that ordinarily we say that Jiva (Living Substance) possesses the five senses, Sight, Hearing, Touch, Taste and Smell, the three forces of thought, word and action, life and respiration. Indriya (the five senses), Bala (the three forces of thought, word and action), Ayu (liſe) and Åņaprâņa (respiration) these four are called the four Prâņas of Jivas in the past, present and the future. The following verse from Pañchâstikayasamayasára is parallel to this verse of Dravya-Samgraha : "पाणेहिं चदुहिं जीवदि जीवस्सदि जो हु जीविदो पुव्वं । सो जीवो पागा पुण बलमिंदियमाउ उस्सासो॥" [पञ्चास्तिकायसमयसारः । ३०] 2. e., That is Jiva which lives, will live or has lived formerly by four Prâņas. The Prâņas are Bala (force), Indriya (the senses), Ayu (Liſe) and Uchchhâsa (Respiration)." Thus, from the ordinary point of view (Vyavahåra Naya', wo regard Jiva to possess a period of life, during rhich its characteristics are respiration and the employment of the five senses and the three forces of thought, word and action. But from the realistic point of view, Jiva is distinguished by its own great quality, viz., consciousness. उवनोगो दुवियप्पो दसण णाणं च सणं चदुधा । चक्खु अचक्खू श्रोही सणमध केवलं णेयं ॥ ४ ॥ Uvaogo duviyappo damsaņa ņâņam cha damsaņam chadudha, Chakkhu achakkhû ohi damsañamadha kevalam ņeyam-(4). Padapatha.-- Uvaogo, Upayoga. gfana Duviyappo, of two varieties. từ Damsapam, Dargana w Cha, and. giơ Nânam, jñāna. Go Damsapam, Darsana. EUT Chadudhâ, of four kinds. tat Ņeyam, is to be known. 949-4498-HITSET Cbakkhu-achakkhu-chi-Damsapaņ, the Darsana like Chakşu, * Sanskrit rendering: उपयोगः द्विविकल्पः दर्शनं ज्ञानं च दर्शनं चतुर्दा। चक्षुः अचक्षुः अवधिः दर्शनं अथ केवलं ज्ञेयम् ॥ ४॥ Upayogah dvivikalpaḥ darsanam janam cha darsapam chaturdaha Chakṣaḥ achakşu” avadhiḥ darsanam atha kevalam jūeyam-(4).

·DRAVYA-SANGRAHA, 4. 9 wila. as 33 Achakşu and Aradhi. Arlha, then. main Keralam, Kerala. Dam. sadam, Darsana. 4. Upayoga is of tiro kinds, Darsana and Jūâna. Darsana is of four kinds. Darsana is known to be (divided into) Chakşu, Achakşu, Aradhi and Kerala. COMMENTARY. Verses parallel to these are found in Pañchástikayasamayafollows: "उवओगो स्खलु दुविहो णाणेण य दंसणेण संजुत्तो । जीवस्स सबकालं अणण्णभूदं वियाणहि ॥ दंसणमवि चखुजुदं अचखुजुदमवि य ओहिण सहियं । अणिधणमणंतविलयं केवलियं चावि पण्णत्तं ॥" [पञ्चस्तिकायसमयसारः । ४०, ४२] i.e.,~" (payoga is of two kinils, being connected with Jñâ na and Dardana: know that this Upayoga is at all times inseparable from Jiva. Daryana also is said to be with Chakşu, Achakşu, Aradhi and the endless and eternal Kerala." Upayoga is the resultant of consciousness which, according to Niſchaya Naya or realistic point of viers, is the sole characteristic of Jiva. Roughly, Upayoga may be said to be a sort of inclination which arises from consciousness. This inclination is either totards Darsana or towards Jnana. Tlie difference bettreen Daidapa and 'Jñana consists in this, that in the former the details are not perceived. while in the latter the details are also known. Before we knot things in a detailed say, there is the stage where we siniply see, hear, or othersise become conscious of it in a general way, without going into its ins and outs. \re simply kpop it as belonging to a class, tre map knot it as a borse, for instance, without going into apy further details as to its individual characteristics. This is the first stage of knowledge; it may be called detail-less knowledge or indefinite cognition (Darsana). If this stage is not experienced, there can be no knowledge of the thing." * "Cognition of the details consists in Jñina (knorrledge). Darsana is thus understood to be "cognition in an undifferentiated tray......Fou see a picture, for instance, but 501 do not go into the details of it, you just knot in a general way that it is a picture." † **Jainism 'br Herbert Warren, p. 29. t. The Karma Philosophy 'bs V. R. Gandhi, pp. 5-6. 2 ·10 TIID SACRED BOOKS OF THE JAINAS. Jiva, according to Jaina philosophy, consists of infinite Jñana and Darsana, but certain classes of Karma tend to obscure these. Darsana is of four kinds, Chakşu, Acbakşu, Avadbi and Kevala ; so there are also four kinds of Karma which obscure each of these varieties. When there is a cessatiou or mitigation (PPETTITA) of one or more of these varieties of Karma, the corresponding class or classes of Darsana is or are evolved. Thus, by the removal of these Karmas, which obscure the Darsana twhich is received through the eye, a Jîva can see through the eyes. This is Chakşu Darsana (Dardana through the eye). Again, by the removal of that Karma which obscure the Darsana through any sense other than the eye, or mind, a Jîva can cognise through the four organs of sense-ear, nose, tongue or skin, and througļ the mind. This is called Achakşu Darsana (Darsana not through the eye). Similarly, when Karmas obscuring Aradhi Dardana are removed, a Jiva can have Avadbi Darsana (psychic krorledge, limited by space and time and obtained directly by the soul, e.g., clairvoyance). Lastly, by the removal of the Karmas which obscure Kerala Daisana, 2 Jira can have Kerala (or perfect) Dargana (in Thich everything in the three worlds existent in the present, past and the future is at once cognised). [Besides the four varieties of Karmas obscuring Daigana already mentioned, there are also five others mentioned by Umásvini, c.g., Nidrâ (sleep), Nidrânidrá (Deep sleep), Prachalâ (Trance), Prachala prachalâ (Droirsiness) and Styânagriddhi (Somnambulistic state) These, together with the Karmas obscuring Chakşu, Achakşu, Avadhi and Kevala Darsana already mentioned, make up nine Darsanivaraniya Karmas.] णाणं अहवियप्पं मदिसुदरोही अणाणणाणाणि । मणपज्जय केवलमवि पच्चक्खपरोक्खभेयं च ॥ ५ ॥ Ņâņam atthaviyappam madisudaohi anâņaņânâņi "चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां निद्रा-निद्रानिद्रा-प्रचला-प्रचलाप्रचला-स्त्यानगृद्धgga 1"-[Tattarthâdhigama Sutra, VIII.7.) † Sanskrit rendering: ज्ञानं अष्टविकल्पं मतिश्रुत-अवधयः अज्ञानज्ञानानि । मनापर्ययः केवलम् अपि प्रत्यक्षपरोक्षभेदं च ॥५॥ Jnanam aştavikalpain mati-sruta-avadhayaḥ ajo anajñanani, Manah-parrapaḥ kevalam api pratyakşa-paroksa-blicdam cham(5), ·DRATYA-SANGRAHA, 5. 11 Maņapajjaya keralamari pachchakkha-parokkha- Theram cha (5). Padapatha.- PROSTRIEETTITETIT Matisada-obi apânapinani, the Jñâna and Ajnana of Vati, Sruta and Aradhi. Ari, also. #999777 Vanapajjaya, Japah paryara. Fani Keralam, kerala. otti Napaſ, Jñana. Rate Atthariyappan, of eight rarieties. Cha, also. 9779074.há Pachchakkha-parokklarheyam, has the rarieties Pratyakșa and Paroksa. 5. Jõâna is of eight kinds, viz., Jõâna and Ajfânâ of Mati, Sruta and Avadhi, Nanah-parraya and Kerala. (It is) also divided into Pratyakşa and Parokşa (from another point of vier). COMBIENTARY, lu the previous verse, the first stage of cognition, viz., Darsana (undifferentiated knowledge) has been described. In this verse the next stage, Jñana detailed knowledge), with its varieties, is being described. The eight kinds of Jñana are (1) Mati Jõâna, (2) Srata Jbảna, (3) Aradhi Jūâna, (4; Manah-parçaya Jñana, (5) Kerala Jõâna; (6) Kunnati or sjīöna of Jati, 17) Iu-sruta or Ajāâna of Smta and (8) Vibhangåradhi or Ajñana of Aradhi. Kundakundacharya bas summed up all of them in the following verse: "आभिणिवाधिसुदाधिमणकेवलाणि णाणणि पंचभेयाणि । कुमदिसुद-विभंगाणि य तिणि वि णाणेहिं संजुत्ते ॥" [पचलिशयतमयसारः । ११.] i.e. Âbhiņibodhika or lati, fruta, svadbi, Vanah-paryaya and Kerala-these are the fire varieties of Jiana. Kupati, K11-śruta and Viblanga -these three also are connected with Jñana.' The three last-mentioned are nothing but false knowledge of the first three. It will, therefore, be sufficient to explain the first fire varieties only of Jhâna. Umásraui bas also mentioned them in Sätra 9, Chapter I of Tattvârthâdbigama Sutra. [ e.g., "Afagara- Haiqal ha TÊ STIH!" ], It should be remembered that these varieties of Jhâna constitute the iro sorts of Pramâșas recognised in Jaina Philosophy ["तत् प्रमाणे ।" तत्वार्थसूत्र १ । १०] Jati Jõâna is knowledge derired through the senses, including the knowledge rhich arises from the activity of the mind. Sruta Jõâna is knowledge derived through symbols or signs (e.g., words which are symbols of ideas, gestures, etc.). AradhiJpâna is the psychic ·12 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. knowledge which is directly acquired by the soul without the inedium of the activity of the mind or the senses. Knowledge in the hypnotic state may be cited as an example of Avadhi Jñâna. Nanaḥ-paryaya Jāâna is the knowledge of the ideas and thoughts of others. Blind reading is an instance of this kind of knowledge. Kevala Jõâna is omniscience or knowledge unlimited as to space, time or object. in our everyday life we have Mati Jñana and Sruta Jñana, but there are instances, though rare, of persons who, under a hypnotic trance, have knowledge of certain things (Avadbi Jñâva) and of persons who can read the thoughts of others (Manah-paryaya Jñâna). Though the exact nature of the last two kinds of knowledge have not yet been understood, there is no doubt of the possibility of their existence. The inention, therefore, of these kinds of knowledge by ancient Jaina rriters proves that at that time there were evidences which led them to believe in these two forms of knowledge. 'The occult powers attainable by Yogis which are inentioned in Yoga Philosophy of the Hindus also support the view that in ancient India occult sciences were by no means unknown. The last-inentioned knowledge, Kevala-Jõâna or omniscience, which correspond to the knowledge of the sages called Sarvajñas or Trikáladarsis in the Purâņas of the Hindus, is, according to the Jaina tradition, only possessed by those who bave seached the bigbest point of elevation. The Tirthaikaras and Gapadbaras are said to possess such a kind of kuowledge. Though it is not possible to understand the real nature of knowledges called Avadhi Jñana, Mſanah-paryaya Jñana and Kevala Jõâna, we can describe fully the remaining two kinds of knowledge, viz., Śruta Jñana and Mati Jñava. Śruta Jñâva is knowledge derived from words spoken by a person, from reading books, froin seeing gestures or facial expressions and from all other kinds of symbols or signs. Mati Jõâna requires much detailed consideration ; for it gives us an idea of that part of the Jaina psychology which treats of Perception and Memory. In Jaina psychology four stages in Jati Jní na are usually recognised. These are called (1, Aragalia,* (2) Iba, (3) Avaya and (4) Dharaṇa. roogte 19 J, 17. satra, ZaZaA: 1" 1.18_Tattvärthadhigama ·DRAVI.A-SANGRAHA, . 13 In forks on Jaina Nyaya philosophy, tre find that Pramana is of two kinds-Pratyakşa (independent) and Parokşa (dependent). Pratyakşa is clear knomledge or cognition that this object is of such and such a character, tithout depending upon any other kind of knowledge. That cognition, which is not clear by itself, i.e., tbat which depends upon some other kind of knowledge is Parokşa. Pratyakşa or inde pendent knowledge is of tiro kinds, Satryavahârika and Paramarthika. Sithrraraharika again is of tro kinds. tis., Indriya-nirandhana (caused through the senses) and Anindriya-nirandhana inot caused through the senses, ; * The senses recognised in Jaina philosophy are the ere, the ear, the nose. the tongue and the skin. Jfind Qlanas) is called No-indriya or Anindriya (Not Indrira). This Sahryaralárika variety of Pratyakşa is that me bare in our ereryday life. The processes of Perception and Memory are dependent upon this variety of Pratyakşa only. We shall, therefore, deal trith Sahryarahirika Pratyakşa leaving aside Piramarthika Pratyakşa *"प्रमाणे द्विधा ।" I. i.. "प्रत्यक्षंच परोक्षच" i. 1. 10. "विशदः प्रत्यक्ष" i. 1. 1::. "प्रमाणान्तरानपेक्षेदन्तया प्रतिभासो वा वैशद्यम् ।" I. 1. 14. "अविशदः परोक्षम् ।" I. '. 1.--{Pramana Mimamst). "तद्वधा"II.1. "प्रत्यक्षतरभेदात्।" II. 2. "विशदं प्रत्यक्षं।" II. 3, प्रतीत्यन्तराव्यवधानेन विशेषवत्तया वा प्रतिभासन वैशद्यम् ।" II. 4. "परोक्षमितरत् ।" III. 1.-[lariksimukha satra.] "तद् द्विभेदं प्रत्यक्षं च परोक्षं च।" II. I. "स्पष्टं प्रत्यक्षम् ।" II. 2. "अनुमानाद्याधिक्येन विशेषप्रकाशनं स्पष्टत्वम् ।" II. 3. “अस्पष्ट परोक्षम् ।" III. I.-Pramina-Tara-tattrilokilankāra] "तद् द्विप्रकार सांव्यवहारिक पारमार्थिक च।" तथा द्विविधमिन्द्रियनिवन्धनमनिन्द्रियनिधनं च ।" Pramina-Xaya-tattralokålankára, 11. 4.5 "इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्त देशतः सांव्यवहारिकम् । {Pariksi mukha Sitra. II.5]. "स्पर्शरसगन्धरूपशम्दग्रहणलक्षणनि स्पर्शनरसन प्राणचक्षुः श्रीषाशीन्द्रि- QITU 1" 1. 1. 2:.- [Pramiņa Jimamsa). "मनोऽनिन्द्रियमिति नो इन्द्रियमिति च उच्यते।" [Pramapa Mimamsø Trittl}, ·14 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. which includes the little understood occult knowledges--Avadhi, Manab-paryaya and Kevala mentioned previously. ** Sathryabahāra is the act of satisfying a desire to cognize. ["समी- चीनः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपो व्यवहारः संव्यवहारः।" Pramina fimamsa Vritti] This is the essence of Sâuvyavahârika Pratyakșa which, according to Jaina philosophers, is of four kinds, viz., Avagralia, Ihân, Araya, and Dharaña.† These four are identical with the four stages of Dlati Jõâna already mentioned by us, and we shall not proceed to explain each of these four varieties. The first stage, Avagraba, consists in the general knowledge of an object when it is brought into contact with a sense organ. First of all, there is an excitation in the sense organ by the stimulus (viz., the object present in the outside world). Then there is an excitation in the consciousness. Thus, in the first stage a person is barely conscious of the existence of an object.I The second stage, Thâ, consists in the desire to know the parti. culars of the objects, e.g., a desire to know whether it is this or that. Thus, similarities and differences of this object with other objects become the subject of consciousness in this stage. * Paramarthika Pratyakşa is divided into classes, Sakala (l'erfect) and Vikala (Imperfect), Kerala Joana comes under Sakala and Avadbi and Manah-Paryaya come under Vikala Pratyakşa. "तविकलं सकलं च ।" "तत्र विकलमवधिमनःपर्ययज्ञानरूपतया द्वधा ।" "सकलं तु... केवलज्ञानम् ।" [Pramana-Naya-tattvālokilaikara. II. 19, 20 and 23]. Hemachandra also mentions Kerala, Aradhi and Manaḥ-paryaya under Pratyakşa ["तत्-सर्वथावरणविलये चेतनस्य स्वरूपाविर्भावा मुख्यं केवलम् ।" "तत्तारतम्येऽवधिमनःपर्यायौ च ।'--Pramina Mimāmsh. I. 1. 15 and 18]. + एतद्वितयमवग्रहहावायधारणभेदादेकशश्चतुर्विकल्पम् ।" [Pramâna-Naya-tattvålokålaykara. II. 6.] "इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवग्रहहावायधारणमा सांव्यवहारिकम् ।" [Pramāna Mimamsa I. 1.21.] For a detailed account of this part of Jaipa philosophy, the reader may refer to my translation of Pramana Mimamsi, published in the Jaina Gazette, 1915. " विषयविषयिसंनिपातानन्तर-समुद्भूत-सत्तामात्र-गोचरदर्शनाजात. माधमवान्तर-सामान्याकार-विशिष्टवस्तुग्रहणमवग्रहः।" (Pramana-Naya-tattrâlokálaåbåra II, 7.] "अक्षार्थयागे दर्शनानन्तर-मथग्रहणमवग्रहः।" [Pramana Mimamsa. I. 1. 27] "अवगृहीतार्थविशेषाकाङ्क्षणमीहा ।" [PramanaNayatattralokalankara. II. 8.] "अवगृहीतविशेषकाक्षणमीहा !"-[Pramāna-limamsa I. 1. 28]. th ·DRAVYA-SANGRAHA, 5. 15 . In the first stage (Avagraha), we bave for example simply the knowledge of a man, but in the second stage (ha) we desire to know the particulars of this man, e.g., whether be is a resident of Karnata or Lâta country, etc. In the third stage, Avaya, there is a definite finding of the particulars which we desired to know in the second stage. The second stage is merely an attempt to know the particulars, while the third stage consists of the ascertainment of these particulars. T The fourth stage, Dhôraņâ, consists of the lasting impression which results after the object, with its particulars, is definitely ascertained. It is this impression (ÁEFIT) which enables us to remember the object afterwards. Diemory, therefore, is the result of these four successive stages of Mati Jnana. Norr we shall turn to that part of verse 5 of Dravya-Samgraba which, after laying down the eight varieties of Jnâna, says that it may also be dirided into two classes from another point of view. These two classes are respectively known as Pratyakşa and Parokşa. We have already given a detailed account of Pratyakşa, and it non remains to narrate briefly Parokşa knowledge. Parokşa knowledge is said to be of five kinds : (I) Smarana, (2; Pratyabhijñána, (3) Tarka, (4) Anymâna and (5) Âgama Smaraña is simply the remembrance of an object. Pratyabhijñâna is the · recognition of an object by noticing similarities and differences. The difference between Smaraña and Pratyabhijñâna may be understood from the folloting examples. We see a certain man. We then remember that tre bad seen him previously. This is Smaraņa. We go to a forest and see a strange creature. Then we remember that tre have heard or read about such a creature, and we identify it. This is Pratyabhijñana. This corresponds to Upamâna Pramâna recognised in the Hindu philosophies. Tarka or Uha consists of the knowledge of an universal concomitance of any two things ie.g., , "अंवग्रहेण विषयीकृतो योऽर्थाऽवान्तर-मनुष्यत्वादिजातिविशेषलक्षणस्तस्य विशेषः कर्णाटलाटादिभेदस्तस्याकाङ्क्षणं भवितव्यताप्रत्ययरूपतया ग्रहणा- FYRTHUR à 19-{Ratnakarávatärika. 11. 8). ईहितविशेषनिर्णयोऽवायः।" (Pramana-Naya-tattválokálankara. 11. 9 and Pramana Mimâqså 1. 1. 80). | "स एव दृढतमावस्थापन्नो धारणा" [Pramâņa-naya-tatválokáladkára. II. 9) spila eguicur 1"-(Pramana Mlimansk. I. 1. 29).

·16 TEE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. whererer there is smoke, there is fire.) This is the same as Vyapti Jñana mentioned in the Nsága philosophy of the Hindus. Anumâna is inference and is either Srártha (for one's osyn self) or Parârtha (for otliers.) There is a detailed treatment of Anumana in Jaina Vyâya philosophy, similar to that found in the Nyâya philosophy of the Hindus. Âgama is knowledge derired through the words of one who is trustworthy. This also is recognised in different systens of Hindu philosophy, such as Vedanta, Nyaya, Sânkhya, Jlimůmsa, etc.; We finish this brief surres of different kinds of knowledge by saying that, as we have mentioned in our notes to verse 4 Drarya- Samgraba that there are certain Karmas called Darsanâraraṇira Karmas thich obscure the different varieties of Darsana, so there are also Karmas shich obscure the different varieties of Jñana. These are known as Jñânâraraniya Karmas. Umâstâmi in his Tattrârthddhigama Sûtra bas mentioned that Jñâ nararanîya Karmas are of fire sorts which obscure Mati, Śruta, Aradhi, Vanaḥparyaya and Kevala "प्रत्यक्षादिनिमित्तं स्मृतिप्रत्यभिज्ञानतर्कानुमानागमभेदम् ।" III. 2. "संस्कारोवोधनिबन्धना तदित्याकारा स्मृतिः।" III... दर्शनस्मरणकारणकं सङ्कलन प्रत्यभिज्ञानम् ।' III. 3. उपलम्भानुपलम्भनिमित्त व्याप्तिज्ञानमूहः।" III. 11. साधनात् साध्यविज्ञानमनुमानम् ।" III. 14. "प्राप्तवचनादिनिवन्धनमर्थज्ञानमागमः।" III 99. (Pariksimnkha Sutra.] "स्मरणप्रत्यभिज्ञानतर्कानुमानागमभेदतस्तत् पञ्चप्रकारम् ।" III. '. "तत्र संस्कारप्रवोधसंभूतमनुभूतार्थविषयं तदित्याकारं वेदनं स्मरणम् ।" 1.3. "अनुभवस्मृतिहेतुकं तिर्यगूर्वतासामान्यादिगोचरं संकलनात्मकं ज्ञान प्रत्य- भिज्ञानम्।" III. 5. "उपलम्भानुपलम्भसम्भवं त्रिकालीकलितसाध्यसाधन संबन्धाद्यालम्वन इद- मस्मिन् सत्येव भवतीत्याद्याकारं संवेदनमूहापरनामा तर्कः।" III. I. "प्राप्तवत्र नादाविभूतमर्थसंवेदनमागमः [V. 1.-Pramāna-Vaya- Tattralokalankara.] "स्मृतिप्रत्यभिज्ञानाहानुमानागमास्तद्विधयः।" !.2.2. "वासनोवोधहेतुका तदित्याकारा स्मृतिः।" 1. 2. 3. "दर्शनस्मरणसम्भवं तदेवेदी तत्-सदृशं तद्विलक्षणं तत्प्रतियोगीत्यादिसं- कलनं प्रत्यभिज्ञानम् ।" I. 2. +. "उपलम्भानुपलम्भनिमित्तं व्याप्तिज्ञानमूहः ।" I. 2. 5. "साधनात् साध्यविज्ञानमनुमानम् ।" I. 2. 7.- [Pramina Mimamsa. .

·DRAVY A-SAMGRAHA, 5. 17 knowledge respectively. ["मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानाम् तत्त्वा- र्थाधिगम-सूत्र, ८६।] Noir, a doubt is started by the commentator of Dravya-Samgraha. He says that in Tark-Śâstia (Nyâya philosopliy) of the Jainas Tre find that Nati Jrīîna, with its four varieties, Aragraba, ſhâ, Araya and Dharana, is included under Säuryarahậzika Pratyakşa. But Umäsvâmi in bis Tattvärtha Sætra says plainly that Mati and Sruta Jñanas are not Pratyakşas, but Parokşas. We have the following aphorisms in Tattvärtha Sûtra :- "मतिश्रुतावधिमनापर्ययकेवलानि ज्ञानम् ।" I. 9. "आये परीक्षम् ।" I. 11. "प्रत्यक्षमन्यत ।" I. 12. i.e., “Knowledge is of five kinds : Nati, Śruta, Avadbi, Manahparyaya and Kevala. The first two are called Parokşa and the rest are known as Pratyaksa." Now, this is apparently in contradiction with the trorks on Jaina Nyâya philosophy some of which tre have already quoted in our notes. How can this apparent contradiction be explained away? The commentator says that Umâsvâmi's aphorism is to be regarded as a general ordinance (उत्सर्गः) while the sayings of the writers on Jaina Nyâya philosophy should be taken as a special rule or exception.t (अपवादः) In special or exceptional cases the general rule should not be followed. In the present instance also, though the general rule as laid down in Tattvärtha Salra says that Mati and Śruta Jñanas are Paroksa knowledge, there are particular exceptional cases, † when अत्राह शिष्यः-आये परोक्षमिति तत्त्वार्थसूत्रे मतिश्रुतद्वयं परोक्ष भणितं तिष्ठति, कथं प्रत्यक्षं भवति ?" "परिहारमाह । तदुत्सर्गव्याख्यानम्, इदं पुनरपवादव्याख्यानम् । यदि तदुत्सर्गव्याख्यान न भवति तहि मतिज्ञानं कथं तत्त्वार्थे परोक्षं भणितं तिष्ठति १ तर्कशास्त्र सांव्यवहारिकं प्रत्यक्षं कथं जातं ? यथा अपवाद- व्याख्यानेन मतिज्ञानं परोक्षमपि प्रत्यक्षज्ञान तथा स्वात्माभिमुख भावश्रुत- शानमपि परोक्षं सत् प्रत्यक्ष भण्यते।" The commentator lays down in the following passage certain cases where śruta Jiana is wholly Parokşa, where it is partially Parokşa and where it is not at all Parokga but Pratyaksa :-"शब्दात्मकं श्रुतज्ञानं परोक्षमेव तावत् । स्वर्गापवर्गादिबहिर्विषयपरिच्छित्ति-परिज्ञान विकल्परूपं तदपि परोक्षम् । यत् पुनरभ्यन्तरे सुखदुःखविकल्प-रूपोऽहमनन्तज्ञानादिरूपो.

·18 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. these should be called Pratyakşa. The commentator further says that we all know that the knowledge of our own happiness and misery is Pratyakşa, but if we say that, according to Tattvårtha Sætra, Mati and Śruta Jñanas are always Paroksa, the knowledge of our happiness or misery should also become Parokşa, which is absurd. “ The following table of Jñâna can, therefore, be re-arranged from different points of view, in the manner shown in Tables I and II in the accompanying Chart No. I. Jñana. Mati, . Sruta. Avadhi. Manah-paryaya. Kevala. Jñana. Ajñana Jñana, Ajñana (Kumati). (Kusruta). Jhann. Ajfiana (Vibhangtivadhi) ऽहमिति वा तत् ईषत्-परोक्षम् । यच्च निश्चयभावश्रुतज्ञानं तच्च शुद्धात्मा- भिमुखसुखसंवित्तिस्वरूपं स्वसंवित्त्याकारेण सविकल्पमपीन्द्रियमनोज- नितरागादिविकल्पजालरहितत्वेन निर्विकल्पम्, अभेदनयेन तदेवात्म- शब्दवाच्यं वीतरागसम्यकचारित्राविनाभूतं केवलज्ञानापेक्षया परोक्षमपि संसारिणां क्षायिकज्ञानाभावात् क्षायोपशमिकमपि प्रत्यक्षम- भिधीयते।" "यदि पुनरेकान्तेन परोक्षं भवति तर्हि सुखदुःखादि-संवेदनमपि परोक्षं. प्राप्नोति, न च तथा।"

·CHART I. TABLE I. [This table is according to IVorkos on Jaina Nyâya Philosophy.] PRAMAŅA. Parokşa. Âgama. Pratyakşa. Smarana. Pratyabhijñûna. Tarka. Anumâna. Paramarthika. Svartha. Parårtha. Sârvyavahärika. Vikala. DRAVY A-SAMGRAHA, 5. Sakala. Anindriyanivandhana. Manaḥparyaya. Indriyanivandhana. Avadhi. Kevala. Avagraha. Avåya. Dharani. TABLE II. [This table is according to Tattvârthâdhigama Satra of Umâsvâmi, but is not exhaustive. Only as inuch of the details as is treated in Dravya-Samgraha has been included in it.] JNÂNA. tha. Parokşa. Pratyakşa. Śruta. Mati. 19 Kevala. Ajõâna (Kusruta.) Manahparyaya. Avadhi. Jina. Ajñana (Kumati.) Ajáâna (Vibhangâvadhi.) Juana. Jiina.

·20 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. अट्टचदुणाणदसण सामण्णं जीवलक्खणं भणियं । ववहारा सुद्धणया सुद्धं पुण दंसणं णाणं ॥ ६ ॥ Atthachaduņânadamsaņa sâmaņņam jîvalakkhanam bhaniyam. Vavahârâ suddhaņayâ suddham puņa daņsaņam nanam (6) Padapatha. - Sâmannam, in a general sense, oîacthari Jivalakkhanam, the characteristic of Jiva. azeri Vavalârâ, according to Vyavahâra Naya. Gegurueen Atthachadunânadamsana, the eight Jñanas and four Darsanas. Hihi Bhapiyan, is narrated. Puna, again. Tamu Suddhapayâ, according to Suddha Naya. Suddham, Suddha (Pure). str Damsanam, Darsan (perception). To Ņâņam, Jñâna (knowledge). 6. According to Vyavahâra Naya, the general characteristics of Jîva are said to be eight kinds of Jñâna and four kinds of Darsana. But according to Suddha Naya, (the characteristics of Jiva) are pure Jõâna and Darsana. COMMENTARY, The commentator Brahmadeva says that Jiva is said in a general sense to have the characteristics of eight kinds of Jñana and four kinds of Darsana. By the word “Sâmânya" or "in a general sense in the original verse we should understand when we do not desire to distinguish between Samsari (leading a mundane existence) or Mukta (liberated) Jîvas or when ve do not distinguish between pure and impure Jñâna and Darsana.”+ In tliis verse the author says that really Jiva possesses the characteristics of pure Jñâna and Darsana, but from the ordinary or common sense point of view, * Sanslerit rendering: अष्टचतुर्ज्ञानदर्शने सामान्य जीवलक्षणं भणितम् । व्यवहारात् शुद्धनयात् शुद्ध पुनः दर्शनं ज्ञानं ॥६॥ Aştachaturjñanadarsane sâmânyam jîvalakṣaṇam bhaſitam. Vyavahârât suddhanayat suddham punaḥ darśanaip jñanam.-(6). | "सामान्यमिति कोऽर्थः १ संसारिजीव-मुक्तजीवविवक्षा नास्ति, अथवा शुद्धाशुद्ध-ज्ञानदर्शनविवक्षा नास्ति', Commentary on Dravya-Samgraba, Verse 6. By Brahmadeva.

·DRAVYA-SANGRAHA, 6. 21 we recognise that Jiva has eight kinds of Jñana and four kinds of Darsana. Among the eight kinds of Jñâna, varieties of impure or false knowledge are also included, but these can only be said in a general sense to be the characteristics of Jiva, for in Mukta or liberated Jiva, these are not possible. So Jiva in its pure state bas only the characteristics of pure Jõâna and Darsana. The commentator says that verses 4-6 of Dravya Samgraba by explaining Upayoga refute the doctrine of Nyâya Philosophy, viz., that a thing and its qualities are permanently distinct. It should be remembered that in Nyâya Philosoply the identity of a quality and the possessor of that quality is nerer recognised. Here it is said that Jñana and Darsana are not only the qualities of Jiva, but are identical tvith it. Now the question may arise how can this be possible? Can ve not conceive of qualities as separated from the possessor of the same? The answer is that Jainism examines everything from different standpoints and though from the realistic point of view Jiva and its qualities are identical, we say froni the ordinary or commonsense point of view that these are distinct. That is to say, in Jainism there is no dogmatic assertion as in Nyâya Philosophy that there can be no identity between a quality and the possessor of that qualities. On the contrary, the identity of Jiva and its qualities is recognised. Of course from the ordinary point of view tre may recognise qualities as distinct from the possessor of them. That is to say, we can conceive the qualities as distinguishable, but not distinct from their possessor, that is, this separate existence is not real. In Pañchåstikayasamayasara also we find the following verse which expresses a similar view: दंसणणाणाणि तहा जीबणिवद्धाणि णण्णभूदाणि । Telet gari gaita le at manèt !" [Verse No. 52.] "Darsana and Jñana, in a similar manner, are identical with Jiva and not separable from it. Only in common parlance we separate (Darsana and Jñana from Jiva), but in reality there is no such separation." "एवं नैयायिक प्रति गुणगुणिभेदैकान्तनिराकरणार्थमुपयोगव्याख्यानेन TTTMTU na 11 Commentary on Drarya-Sawgraha, Verse 6. By Brahwadeva.

·22 THE SACRED. BOOKS OF THE JAINAS. 11 . 1 41 - + वण्ण रस पंच गंधा दो फासा अट्ठ णिच्चया जीवे । णो संति अमुत्ति तदो ववहारा मुत्ति बंधादो ॥७॥ Vanņa rasa pañcha gandhân do phâsâ atıha ņiclichaya jive. Ņo santi amutti tado vavahârâ mutti bandhầdo---(7). Padapatha.-Fagar Nichichaya, according to Nischaya Naya.''ma Jive, in Jiva. ayon Vapna, colour. Rasa, taste. ja Pancha, five. ę Do, tivo. jer Gandhân, smells. Attha, eight. TETT Phâså, touch. No, not sifa Santi, are, net Tado, therefore. what Amutti, tithout form. Ter Vavalára, according to Vyavabära Naya. siver Bandhado, from Bandha (bondage). pfer Mutti, possessed of form. 7. According to Nischaya Naya, Jiva is without form, because the five kinds of colour and taste, tivo kinds of smell, and eight kinds of touch are not present in it. But according to Vyavahâra Naya (Jiva] has form through the bondage [of Karna.] COMMENTARY, Jiva is naturally invisible, but “when the soul is attacked by. the passions... it takes on the Pudgala (material) particles fit for the bondage of the karmas, just as a heated iron-ball 'takes up waterparticles in which it is immersed. This is the bondage of the Karınas:" .** Thus "the naturally invisible soul is compounded in a very subtle way with visible, tangible matter, and is in a sense thereby rendered visible, as lemon-juice is rendered sweet by the addition of water. In its pure state the soul [Jiva] is invisible, just as iu itself the lemon-juice is sour." I We should therefore remember that, according to the Jaina belief, Jiva, in its natural or real state, is invisible. But it combines with sugar and .. * Sanskrit rendering: वर्णा रसाः पञ्च गन्धौ द्वौ स्पर्शाः अष्टौ निश्चयात् जीवे । नो सन्ति अमूर्तिः ततः व्यवहारात् मूर्ति बन्धतः ॥ Varnah rasaḥ pañcha gandhau dvau sparsaḥ aştau nischayat jivo, No santi amürttih'tataḥ vyárahîrát mürttiḥ bandhataḥ. t A.B. Latthe-"An Introduction to Jainism," pages 9-10. * Herbert Varren-" Jainism," pages 10-11.'. -- * ·DRATYA-SAMGRAHA, 7. 23 Pudgala or matter. This combination is the bondage ( Bandha) which produces karmas. When Jiva thus combines itself with Pudgala (matter), it leaves its invisible state and becomes visible to us. It is Pudgala (matter) iliich has form and when Pudgala combines itself with Jiva, the taste, colour, smell and touch of the former which are the requisites of its form, are attributed to the really formless Jiva, and we say that Jiva has form. Every form of mundaue life which we see is a Jiva in its impure and visible state in combination with Pudgala. Therefore, according to Vyavahara Naya, that is to say, from the ordinary or common sense point of view, we may say that Jivas have form, but we must remember that according to Nischaya Naya or the realistic point of view, Jivas are without form. Brahmadeva in his commentary quotes a rerse to support this view : "बंधं पडि एयत्तं लक्खणदो हवदि तस्स भिण्णत्त । af afarar wiar alle frase nºs i.e. "In bondage (Jiva] is one [with Pudgala], but really according to definition, it is separate [from Pudgala). Hence formlessness does not always belong to Jiva." Pudgala is said to possess touch, taste, smell and colour.** Though these qualities are really inseparable from Pudgala, from the ordinary point of view ve speak of them as separate from Pudgala.t Colours are of five kinds, viz., Blue (Nila), Yellow (Pita), White (Šukla), Black (Krişna), and Red (Lohita). The varieties of taste are Bitter (Tikta), Sour (Katu), Acid (Amla), Sweet (Madhura) and Astringent (Kaşaya).$. Smells are of two kinds, fragrance (Surabhi) and its opposite (Asurabhi).|| The eight kinds of touch are Soft (Mridu), * "Fqazanduara: ggmar: " Tattvärthadhigama Sátra V. 28. “वण्णरसगंधफासा परमाणुपरूविदा विलेसा हि । दव्वादो य अणण्णा अण्णत्तपगासगा होति ॥" [पञ्चास्तिकायसमयसारः ॥ ५२ " व पंचधा नीलपीतशुक्लकृष्णालोहितभेदात् ।" [Tattyartharajavarttika No. 10 on Sutra V. 23.) “तितकटुकाम्समधुरकषाया रसप्रकाराः।" [Tattvartharijavärttika No. 8 on Satra V. 23.] 1 ": ghTGTPage 1" [Tattvårtbarájavårttika No. I on Satra V. 28.]

·24 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. Hard (Kathina), Hears (Guru), Light (Laghu), Cold (Śita), Hot (Uşņa), Smooth (Snigdha) and Rough (Rûkşa)." The commentator says that the author in this rerse establishes the formlessness of Jîra which is contrary to the riers held by (Kumarila) Bhatta (and his followers) and Charváka. ["ta He- चार्वाकमतं प्रत्यमूर्तजीवस्थापनमुख्यत्वेन सूत्रं गतम्"] Chirraka recognises nothing but that is capable of being perceived by the senses, hence a formless Jira is contrary to his doctrine. पुग्गलकम्मादीणं कत्ता ववहारदो दुणिच्चयदो । चेदणकम्माणादा सुद्धणया सुद्धभावाणं ॥८॥ Puggalakammâdiņam katta vavahârado du ņichchayado. Chedanakammâņâdâ suddhaņaya suddhabhâvâņam.-(8). Padapatha.-ENE Varahîrado, according to Vyarabâra Naya.my Âdâ, Jira, grieti Puggalakammadinam, of the Pudgala Karmas. Kattâ, doer. Du, but. Free Pichchayado, according to Niſchaya Naga. #m Chedaņakammâņa, of the thought karmas. Eva Suddhanayâ, according to Suddha Naya. Erato Suddbabhârâgam, of the Suddha Bhavas. 8. According to Vyavahâra Naya, Jira is the doer of the Pudgala Karmas. According to Nischaya Naya, [Jira is the doer of] Thought Karmas. According to Suddha Naya, [Jiva is the doer] of Suddha Bhâvas. COMMENTARY. In this rerse the Jaina doctrine of causation as to the origin of the world is briefly treated. Causes are generally accepted to be of two kinds. Upâdâna (Substantial Cause) and Nimitta (Determining Cause). Take the case of an ear then pot. The Upâdâna or the "मदुकठिनगुरुलघुशीतोष्णस्निग्धक्षस्पर्श भेदाः।" (Tattvaratharajavarttika No. 7 on Satra 23.] † Sanskrit rendering: पुद्गलकादीनां का व्यवहारतः तु निश्चयतः । चेतनकर्मणां आत्मा शुद्धनयात् शुद्धभावानाम् ॥८॥ Padgalakarmmådînâm kartta syarahärataḥ tu nischayataḥ Chetanakarmmanam atma suddbanagat suddha-bharanam.-(8).

·DRAVYA-SANGRAHA, 8. 25 Substantial Cause of the earthen pot is the earth, and its Nimitta or Determining Cause is the potter and his implements. First of all, the potter forms an idea of the shape, size, etc., of the pot which he is going to make. This existence of the pot in the idea may be called the resultant in consciousness of the potter. Then follows the existence of the pot which we can perceive by our senses. According to Jaina Metaphysics, Jîvas are only possessed of infinite knowledge, etc., and are not agents. But causation is attributed to Jiras from different points of view. First, Jîvas are said to be agents of their own resultants, viz., infinite knowledge, bliss, etc. This is according to Suddba (Pure) Naya. Again, according to Nischaya Naya, Jivas are said to be causes of the thought karmas which precede the Pudgala-karmas preceptible by us. According to Vyavahâra Naya, Jivas are also recognised as agents of even these Pudgala-karmas. Karmas are generally understood to be of two sorts-Dravyakarmas and Bhava-karmas. To return to our example of the making of a pot, the existence of a pot in the mind of a potter may be said to be a Bhâva-karma, while the material existence of the pot perceptible by our senses is known to be a Dravya-karma. Now, the potter is directly the cause of the Bhara-karma, and that Bbâva-karma again is the cause of the Dravya-karma. It should, therefore, be remembered that, according to Nischaya Naya, the potter is the agent of the Bhâra-karma (the pot existing in idea), and according to Vyavahara Naya, that of the Dravya-karma (the pot perceptible by us). Similarly, in the case of Jivas, they are really possessed of the characteristics, viz., infinite knowledge, bliss, etc. Jivas, therefore may be said to be tbe agents of these characteristics according to Suddha Naya. Next, we may say that the Jivas are agents of those mental attitudes and conditions which favour the influx of particles of matter. Attachment, aversion, etc., may be mentioned as examples of such states of Jivas. These are the thought karmas. According to Nischaya Naya, Jîvas are said to be the agents of these classes of karmas. When the Jivas cause such thought karmas to be produced, these thought karmas, on the other hand, lead to the generation of the material karmas or Dravya-karmas. The Jivas are not, therefore, the direct causes of Dravya-karmas. It is according to Vyavahara Naya only that we can speak of Jivas as agents of Dravyakarmas. The very essence of Dravya-karmas consists of particles of matter, and these are in no way akin to consciousness--the characteristic 4 ·26 TAD SACRED BOOKS OF THE JAINAS. of Jîvas. The Upâdâna or substantial cause of a Dravya-karma is therefore Pudgala or matter, and their Nimitta or determining cause is the Bhûva-karma, viz., that condition of the Atmâ which render it capable of assimilating the particular Dravya-karma. Thus a Jiva is neither the Upâdâna nor the Nimitta cause of Dravyakarmas, according to Nischaya Naya. It is only from the Vyavahâra point of view that we say that the Jivas are causes of Dravyakarmas. But, in reality, (according to Nixchaya Naya), Jiva is only the agent of its own attitudes (Bhavas). In Pañchâstikaya-samayasâu a, we have: “Âtmâ is the agent of its own Bhîvas, as it causes its own resultants. But it is not the agent of Pudgala-karmas. This should be understood to be the precept of the Jina.” The universe is therefore made up of Jîvas and Ajîvas. Pudgala or matter is the substantial cause of every material thing, while different Bhava or thought karmas are the determining cause of these. Jîvas cause these thought karmas to be produced. Thus two sorts of substances, material and spiritual, may be regarded to be the cause of all kinds of manifestations. There are many units of this spiritual substance possessed of qualities which are known as Jivas, and there are also many units.of material substance (Pudgala), which again have their own characteristic qualities. These two kinds of substances act and re-act upon each other, and a constant state of activity is going on in this universe. The Jaina doctrine of the causation of the world should therefore be remembered as quite distinct from the same of Hindu philosophies, like Vedanta, which asserts that the whole of the universe is one homogeneous spiritual Brahma, or, like Chârvaka, which avers that the universe is made up of matter only. The commentator, Brahmadeva says that this verse refutes the doctrine of the Sâukhya philosophy that Puruşa (corresponding to Jiva of the Jainas) is always Udâsîna (lit. indifferent, i.e., without activity), for here it is recognised that Jiva is an agent. † * "कुव्वं सग सहावं अत्ता कत्ता सगस्स भावस्स । ण हि पोग्गलकम्माण इदि जिणवयण मुणेयब्व॥" [Verse 61. + "एवं सांख्यमत प्रत्येकान्ताकर्तृत्वनिराकरण-मुख्यत्वेन गाथा गता" [Brahmadeva's Commentary on verse 8, Dravya-samgraha).

·DRAVYA-SANGRAHA, 9. 27 ववहारा सुहदुक्खं पुग्गलकम्मफलं पभुजदि। श्रादा णिच्चयणयदो चेदणभावं खुश्रादस्स ॥६॥® Vavahârâ suhadukkham puggalakammaphalam pabhuſjedi. Âda nichchayanayado chedanabhavap khu adassa.-(9). Padapatha.-- Âdâ, Jira. Era Vavahârâ, according to Vyavahâra Naya. Begra Subadukkbam, happiness and misery. greitis Puggalakainmapbalam, the fruits of Pudgala karma. Ware Pabhuñjedi, enjoys. fogunea Nichchayapayado, according to Nischaya Naya, we Ådassa, of Jiva. quara Chedapabharam, conscious Bhara, Khu, only. 9. According to Vyavahâra Naya, Jiva enjoys happiness and misery, the fruits of Pudgala karmas. According to Nischaya Naya, Jîva has conscious Bhâvas only. COMMENTARY. It has already been laid down that Atmå (or soul) is entirely distinct in its characteristics from Podgala (or matter). The essence of Java or Åtma is consciousness which is altogether absent from Pudgala or matter. Hence, as in the previous verse it has been laid down that a spiritual substance (Jiva) cannot be the cause of Pudgala-karmas (i.e., material karmas), 60 in this verse it is shown that Jivas from their very nature are unaffected by the fruits of Pudgalakarmas. Really speaking, Jivas only enjoy eternal bliss thich is their essential characteristic. Therefore, according to Niśchaya Naya, a Jiva should only be regarded as an enjoyer of bliss resulting from its characteristic of consciousness. But through the generation of attachment, aversion, etc., Jîvas attain such a condition that they become ready for the assimilation of matter. It is only in such states of Jivas that there is an influs of matter in them. When there is such an influx of matter, the Jîvas bare to enjoy sorrow and delight, happiness and misery, as these are the fruits of Pudgala-karmas. + Sanskrit rendering: व्यवहारात् सुखदुःखं पुद्गलकम फालं प्रभुते। आत्मा निश्चयनयतः चेतनभाव खलु आत्मनः ॥९॥ Vyavahärät sukladuḥkham pndgalakarmapbalam prabhuikte. Atmî nischayanayatah chetanabhävam khalu atmanaḥ.--19).

·28 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. mas. Thus, really, a Jiva, through its characteristic consciousness, is incapable of being affected by happiness or misery—the fruits of material karmas. It is only when matter assimilates itself with a Jiva that we see the fruits of material karmas also in that Jiva and say that this Jiva is enjoying happiness or misery the fruits of material kar- But it should be remembered tbat this enjoyment of the fruits of karma by a Jiva is only apparent, but not real. Really speaking, Jivas enjoy bliss only, which is the resultant of its characteristic consciousness. The commentator says that this verse refutes the doctrine of the Buddhistic philosophy that an agent does never enjoy the the fruits of karma.“ अणुगुरुदेहपमाणो उवसंहारप्पसप्पदो चेदा । असमुहदो ववहारा णिच्चयणयदो असंखदेसो वा ॥१०॥ Anugurudehapamâņo uvasamhârappasappado chedå. Asamuhado vavahârâ nichchayaņayado asankhadeso vâ.-(10.) Padapatha.-En Vavalarâ, according to Vyavahåra Naya. # Cheda, the conscious Jiva. Sadierazgargar Uvasamahirappasappado, by contraction and expansion. Angket Asamuhado, without Samudghâta. aynoqETT Anugurudehapamâno, equal in extent to a small or a large body, a Va, but, foequuat Ņichchayaņayado, according to Nischaya Naya. migraat Asarkhadeso, existent in innumerable Pradeśas. 10. According to Vyavahâra Naya, the conscious Jîva, being without Samudghâta, becomes equal in extent to a small or a large body, by contraction and expansion; but, according to Nischaya Naya, [it] is existent in innumerable Pradeśas. * "एवं कर्ता कर्म फलं न भुङ्ग इति बौद्धमतनिषेधार्थ भोक्तृत्वव्याख्यानरूपेण सूत्रगतम्।" [Brahmadeva's Commentary on verse 9, Dravya-samgraba.] Sanskrit rendering :- अणुगुरुदेहप्रमाणः उपसंहारप्रसाभ्यां चिदात्मा । असमुद्घातात् व्यवहारात् निश्चयनयतः असंख्यदेशः वा ॥१०॥ Anugurudchapramañaḥ upasamhâraprasarpâbhyam chidâtma. Asamudghatát vyavahärät nischayanayataḥ asa åkhyadeśaḥ va.-(10.)

·DRAVYA-SANGRAHA, 10. 29 COMMENTARY. That portion of Âkåsa, which is obstructed by one indivisible atom, is known as a Pradesa. [See verse 27 of Dravya-saņgraba.] That portion of Akasa in which Jiva, Pudgala, Dharma, Adharma and Kâla exist, is known as Lokákâda, and the Akasa beyond it is called Alokâkâsa.* Really speaking, Jivas fill up innumerable Pradesas in Lokakåsa. But, from the ordinary point of view, we speak that a Jira becomes equal in extent to a small or a large body, by contraction and expansion, when it is without Samudghata. Samudghata has been thus defined : "Samudghâta is the exit of Jiva from the body to another forin, without leaving the original body altogether."* Seven kinds of Samudghâta are recognised in Jaina philosophy, viz., Vedanâ, Kaşaya, Vikriyâ, Maranantika, Teja, Abåra and Kevali. When the Âtmâ goes out of its restraining body particles through excessive pain, without leaving the original body, we have an illustration of Vedanâ-samudghata. When, at the rise of excessive anger, etc., the Âtmâ goes out of its material confines without leaving the body to injure others, we have Kaşayasamudghâta. The expension of the Atmâ from its Pradesas, without leaving the body, owing to some perturbation due to lust, etc, is called Vikriya-samudghâta. The exit of the Atma, without leaving the original body, to that Pradesa where it bas fixed its residence, at the time of death of a being, is Mâranåntika-samudghata. Teja-samud ghata are of two sortsmSubha and Asubha. It is said that when a great sage perceives some cause of harm to his mind, he becomes angry, and at that time a red figure, twelve yojanas in length and nine yojanas broad, pointed at the top and broad at the bottom, issues forth from the left shoulder of the sage and, after destroying that cause of evil, consumes itself with the sage. This is Asubha-samudghâta. There is a Jaina story that such a figure issued forth from the body of the sage, Dwaipayana, and, destroying Dvârika, destroyed itself * For a detailed description of Lokakâsa and Alokakåsa, see verse 20 of Dravyasamgraha | "मूलसरीरमछडिय उत्तरदेहस्स जीवपिंडस्स। णिग्गमण देहादी हवदि समुद्धादयणाम ।।" "वेयणकसायविउव्वियमारण तिउसमुद्धादो। तेजाहारी छठो सत्तमउ केवलीण तु॥" [Verses quoted in Brahmadera's Commentary.]

·30 TAD SACRED BOOKS OF THE JAINAS. with the sage * The exit of a wbite form, having an extent similar to that mentioned in Asubha-samudghâta, from the right shoulder of a sage who becomes full of commiseration at some calamity of the people, like a famine or an epideinic, is known as Sublia-samudghâta. This, after destroying the calamity, enters its own place. The exit of a white figure, one cubit in length, from the head of a sage, to resolve a doubt by seeing some Kevali (possessed of infinite knowledge), is known as Âbâra-samudghâta. In a certain stage through the rise of all kinds of Karmas, a Kevali's form expands and fills up the whole Lokâkâsa, witbout leaving the original body. This is called Kevali-samudghâta. A description of these forms clearly illustrates the belief of various subtle forms by the Jainas. In all cases, when a Jiva does not assume these forms, it fillls up either a large or a small body, This theory of the Jainas is severely criticised in the Vedanta philosophy of the Hindus. Sankarlicharya, in his commentary on Vedanta-sâ tra, Adhyâya II, Pâda II, Sâtra 34, bad said that if it is admitted that a Jiva is equal in extent to its body, it is impossible that the same Jîva can enter into the bodies of a fly and an elephant. This is not the place to discuss the point in detail. We shall simply mention the view held by the Jainas with respect to this point. The Jainas say that as a lamp, placed respectively in a sinall pot and a room, illuminates the whole of the space between each of these, so a Jiva contracts and expands, according to the dimensions of different bodies. A better example can be given by mentioning the case of gases like oxygen, which fills up the whole of the space within different vessels, having small or large dimensions. But * Brahmadeva has thus referred to it in his commentary: "qaqa' Wo find a mention of this story in the following passage quoted from the commentary boy Śrutasagara Sûri on Yaáastilaka Champu by Somadeva Sari : "उर्जयनौ गिरी किल अरिएनेमिभगवतः समवसरे नारायणे गणधरदेवेन चापृच्छन् हे भगवन्, एवं समृद्धद्वारवत्या किं कुतोऽपि व्ययो भविष्यति १ इति । वरदत्तः गणधर उवाच, अनया चिन्तया किम् इति ब्रुवन्नपि हरिणा कृतनिवन्धो वभाषे, द्वादशवर्षेषु गतेषु द्वैपायनकुमारात् दाहो भविष्यति । तद्वचनं द्वैपायन: श्रुत्वा असत्यं कर्तुमिच्छुः गृहीतवृक्षः द्वादशापि वर्षाणि पूर्वदेशे अतिक्रम्य अधिक- मासमलक्षयन् द्वारवतीद्वारदेशे कृतकायोत्सर्गः पाणिविह्वलितमतिना मातऊन विहितखलतिमस्तगुञ्जादाघश्च (१) कोपादग्निकूमारो भूत्वा तां नगरों ददाह ।'

·DRAVYA-SANGRAHA, 11. 31 this expansion and contraction of Jîvas, according to different bodies, are only recognized from the Vyarahâra point of view. According to Nischaya Naya, Jiras can fill up innumerable Pradesas in Lokâ kâsa. पुढविजलतेउवाऊवणप्फदी विविहथावरे-इंदी। fadilantagiaret ansitar eifa fieret 113801 Pudhavijalateuvâûvaņapphadî vivihathâvare indi. Vigatigachadupañchakkhâ tasajîvâ honti sarkhâdî.—(11.) Padapatha.--ancaTarson Pudhavijalateuvâûranapphadi, the earth, water, fire, air and plants. Pangeran Viviha-thåvare indi, various kinds of Sthârara, possessed of one sense. fanpamaçique Viga-tiga-chadu-pañchakkha, of tiro, three, four and fire senses. Hem Sankbâdî, conches, etc. nusitat Tasajirâ, the Trasa Jivas. ita Honti, are. 11. The earth, water, fire, air and plants are various kinds of Sthâvara possessed of one sense. The Trasa Jîras, conches, etc., are possessed of two, three, four and five senses. COMMENTARY. Jiras are classified under two principal heads--Samsari (leading a wordly existence) and Alukta (liberated). In verses 11–13 of Dravya-samgraha the Samsari Jivas with their sub-divisions are described, and the characteristics of Mukta Jivas are meutioned in verse 14. In this verse, two varieties of Samsari Jivas are enumerated - Samsári, viz., Sthâvara (Immobile) and Trasa (mobile; capable of spontaneous movement.) Earth, water, fire, air and vegetables are Sthâ vara Jivas and possess only one sense, viz., the sense of touch. Those Jivas which possess more than one sense are called Trasa Jiras. These might possess two, three, four or five # Sanskrit rendering :- पृथिवीजलतेजोवायुवनस्पतयः विविधस्थावरैकेन्द्रियाः। द्विकत्रिकचतुःपञ्चाक्षाः प्रसजीवाः भवन्ति शङ्खादयः ॥११॥ Prithivijalatejovâ yuvanaspatayaḥ vividbasthavaraikendriyaḥ. Dwika-trika-cbatuh-paíchá-kşâh trasajîvåḥ bhavanti saikhadayaḥ,-(11).

·32 TED SAORED BOOKS OF THE JAINAS. senses. * Worms, oysters, conches, etc., are Trasa. Jivas, possessing two senses, taste and touch. Ants, bugs, lice, etc., are Trasa Jivas liaving three senses, touch, taste and smell. Mosquitoes, flies, bees, etc , are Trasa Jivas of four senses, touch, taste, sinell and sight. Men, birds, beasts, Gods, inmates of Hell etc , are Trash Jiras, possessing all the five senses, vis., touch, taste, smell, sight and hearing.t It should be remembered that, though really Jîvas have two characteristics, viz , pure Jñana and Darsana, it is owing to the different karmas that they assume horlies of various kinds possessed of one, two, three, four or five senses. That Jiva which resorts to earth for its body, is called Prithivi-Kaya (i.e., having earth as its body). Stones, etc., are examples of this class of Jivas. So also there are Jivas who resort to water, air or fire to have bodies. - "संसारिणी मुक्ताश्च ।। "संसारिणत्रसस्थावराः।" "पृथिव्यप तेजोवायुवनस्पतयः स्थावराः।" "द्वीन्द्रियादयस्त्रसाः।" Tattvärthadhigama Sutra II, 10, 12-14, + In the Palichastikaya-Samaya-shra, we have the following verses, the sense of which has been summarised in the Commentary :- "पुढवी य उदगमगणी वाउवणप्फदि जीव-संसिदा काया। देति खलु माहवहुल फासं वहुगा वि ते तेसिं ॥... एदे जीवनिकाया पंचविहा पुढविकाइयादीया। मणपरिणामविरहिदा जीवा एगें दिया भणिया ॥ संवुकमादुवाहा संखा सप्पो अपादगा य किमी । जाणति रसं फासं जे ते वे-इंदिया जीवा । जूगागुभीमक णपिपीलिया विच्छियादिया कीडा। जाति रसं फार गंधं ते-इंदिया जीवा ॥ उद्दसमसयमक्खियमधुकरभमरा पतंगमादीया । रूपं रसं च गन्ध फार पुण ते वि जाणंति ॥ सुरणरणारयतिरिया चण्णरसप्फासगंधसइण्डू । जलचरथलचरखचरा वलिया पंचेंदिया जीवा ॥" [Verses 110, 112, 114-117.]

·DRAVY A-SAMGRALIA, 12. 33 समणा अमणा या पंचेंदिय णिम्मणा परे सव्वे । बादरसुहमेइंदी सव्वे पज्जत्त इदरा या ॥१२॥ Samañâ amaņā ņeyâ pañchendiya ņimmaņâ pare savve. Bâdarasuhame-indî savve pajjatta idara ya (12). Padăpâtủa.-ife Pañchendiya, [Jivas) possessing five senses. Samaņâ, having mind. # Amapá, without mind, au Ņeyâ, are known. Pare, the rest. Hea Savve, all. fureur Fimmanâ, without mind. Toe Eindi, (Jivas] possessing one sense. area Bâdara-suhama, Bâdara and Sakşma. yo Sarve, all. 457 ET Pajjatta, Paryåpta (complete). ? Ya, and. FT Idarâ, opposite (of Paryậpta). 12. [Jivas] possessing five senses are known (to be divided into] those having mind and those without mind. All the rest are without mind. [Jîvas] having one sense [are divided into two classes] Bâdara and Sûkşma. All [of these have again two varieties each] Paryâpta and its opposite COMMENTARY. In this verse the fourteeu varieties of Jiva commonly known as Jiva-samîsa in Jain philosophy are brielly described. In Gommatasêra (Jiva-kânda) another work of the author of Dravya-samgraha each of theso varieties has been described in detail. The verse in Gommatasîra which is parallel to this verse is as follows :- "वादर-सुहुमे-इंदिय वितिचउरिदिय असण्णिसण्णी य । पजचाऽपजत्ता एवं ते चादसा होति ॥" [ गोम्मटसार । नीवकाण्ड । ७२ । i, e., "Jivas of one sense divided into two classes, Bàdara and Sükşma, Jîvas of tivo, three and four senses, Jivas having and not having Sañjâ, Paryânta and Aparyâpta, thus they (the Jîvas) are of fourteen kinds." * Sanskrit rendering: समनस्काः अमनस्काः ज्ञयाः पञ्चेन्द्रियाः निर्मनस्काः परे सधैं । वादरसूक्ष्मैकेन्द्रियाः सर्वे पर्याप्ताः इतरे च ॥ १२ ॥ Samanaskah amanaskah jävyah palichendriyâh nirwanaskâh pare sauvve. Badara-saksmaikondriyah saryye Paryâptâḥ itare cha. (12). 5 ·34 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. serise. The accompanying table (Chart No. II.) illustrates these fourteen varieties of Jivas. It will be remembered that in Verse 11 it tas told that Jiras are first of all divided into two varieties Samsâri and Mukta. The Saņsari Jivas are subdivided into Trasa and Sthåvara. The Sthâvara Jivas possessed of one sense are again divided into Bâdara (gross) and Sukşma (subtle). A Bådara form is that rhich is fettered by matter. A Sukşma form is not so fettered. That is to say, a Sukşma is a subtle foru unfettered by material things, earth, etc., while Bâdara is exactly its opposite. In Jaina philosophy it is said that all the universe is the place of existence of Sukşma Jivas possessing one It is also said that Bâdara Jiras possessiug one sense must have some Âdhara (substratum) in order to exist. Jivas of five senses may be either with mind or without inind. Those with mind are also known as Sanji, or having Sanja." Sanjá consists of attempt to gain what is beneficial and leave what is harnıful and a judgment of good and bad.f Paryapti has been thus illustrated in Gommata-sâra :- "जह पुण्णापुण्णाई गिहघडवत्थादियाई दवाई । तह पुरिणदरा जीवा पजत्तिदरा मुणेयवा।" [Jiva-kánda. Verse 118.] i.e.“ As things like rooms, jars, cloths, etc., are full or empty, so Jivas should be understood to be complete or incomplete (Paryâpta and Aparyâpta)." Âbára (taking food and drinks, Sarira (Body), Indriya (the five senses) Âņaprâņa (Respiration), Bláşa (Speech) and lanas (Mind), these six exist in Jiras and make them complete (Paryâpta). Of these the first four make Jiras having one sense complete, and the first five make Jivas having two, three and four senses complete. As for Jivas having five senses, all the six are necessary to make them complete. I In absence of these the Jiras are incomplete (Aparyâpta). selga: FASTEIT: 1" [Tattvårthâdhigawa Sätra II. 5. 24.] | "हिताहितप्राप्तिपरिहारयोगुणदोषविचारणात्मिका संज्ञा"। [Tattvårtharája-várttita on Sätra II. 5, 24). + "आहारसरीरिदियपजत्ती आणपाणभासमणा । चत्वारि पंच छुप्पि य एइंदियवियलसण्णीण ॥" [गोम्मटसारः, जीमकान्डः ११६] ·CHART IL.-[JIVA-SAMASA.] JIVA. Sams@ri. Mukta. - Sthåvara (Possessing one sense). Trasa. Bidara. Possessing two senses. Sûkşma. I Possessing thi'ee senses. Possessing four sepses. Possessing five senses. Paryâpta (1). A paryápta (2) Paryîpta (3). 1 Aparyậpta (4). Paryâpta (7). Aparyâpta (8). 1 Amana. Samana. DRAVYA-SANGRAHA, 12. Paryipta (5). T Aparyâpta Paryipta (9). Aparyâpta ! (10). I Pary&pta (11). Aparyâpta (12). Paryâpta (13). Aparyâpta (11). 35 ·36 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. मग्गणगुणठाणेहि य चउदसहि हवंति तह असुद्धणया । विण्णेया संसारी सव्वे सुद्धा हु सुद्धणया ॥ १३ ॥ ७ Maggaņaguņathâņchi ya chaudasahi havanti taha asuddlhaņaya. Vinneyâ saņsârî savve suddlhá hu suddhaņayâ.-—(13). Padapâtủa. Taha, again, etê Samsirî, Samsârî (Jiva). NOTA Asuddhaņaya, according to Aśuddha (impuro) Naya. Tomore Chaudasali, (according to) fourteen. Matn Nagganagupathayeli, Margapa and Gunasthåna. Fafa Havanti, are. Ya, but. garment Suddhaņaya, according to Suddha (pure) Saya. fra Savve, all. Ilu, surely. The Suddha, Śuddha (pure). Favatar Viņpeyâ, are to be known. 13. Again, according to impure (Vyavahâra) Naya, Samsârî Jîvas are of fourteen kinds according to Mârgaņâ and Guņastbâna. But according to pure Naya, all Jîvas should be understood to be pure. COMMENTARY. This verse, iſ thoroughly understood, will make known to its the doctrine of Jainisni about the gradual stages of development of soul. The whole of the universe is full of very minute living beings, technically called Nigoda. These infinite and conscious beings aro not in an appreciable state of development. From these beings come out the developing souls and, after passing the different stages of development, become liberated. There is no chance of any soul in which development bas once begun to go back to the original Nigoda state. Nowhere in the universe can we find an inch of space which does not contain Nigoda beings. These beings are therefore the source from which souls longing for development come out. The stages of development are fourteen in number, and technically these are known * Sanskrit rendering: मार्गणागुणस्थानः च चतुर्दशभिः भवन्ति तथा अशुद्धनयात् । विशेयाः संसारिणः सर्वे शुद्धाः खलु शुद्धनयात् ॥ १३ ॥ Marganägunastlinaiḥ cha chaturddasabhiḥ bhavanti tatha aśndahanayât. Vijñeykh samsariņah sarvyc suddhah khalu sudahanayat, (18).

·DRATIA-SANIGRAHA, 13. 37 as Guậasthanas. In Gommatasara, we have the following list of the fourteen Gunasthanas :- "मिच्छो सासण मिस्सो अविरदसम्मो य देसविरदो य । विरदा पमत्त इदरो अपुब्ध अणियह सुहुमो य ॥ उवसंतखीणमोहो सजोगवलिजिणे अजोगी य । चउदल जीवसमासा कमेण सिद्धा य णाइव्वा ॥ [Jira-kânda, 9, 10.] i.e., " the fourteen Cuñasthanas should be knorn to be withyâtra, Sisidana, Misra, Arirata-samyaktra. Desarirata, Virata, Pramatta, ltara (i.e. Apramatta). .purra, Anirritta, Saksma. Upasinta-ksinamolha, Sarogi-kerali-jina and Arogi." In the first stage, a person has no belief in the truth of Jaina doctrines. Even when these are taught to him, he does not believe in them, but on the contrary holds false beliefs, whether taught or not. The true doccrines appear to him as distasteful as street syrup to a man suffering from ſever." This stage is known as the Withyâtra Guſasthậna. The second is a transitory stage. When one loses true belief and comes to believe false doctrines as in the first stage, he passes through the second stage which is known as Sásådana. This is an intermediate stage in the fall from the heights of Samyaktra (right belief) to the lerel of Jithyâtra (false belief). In the third or lifra stage, a person has true and false beliefs in a mixed way. That is to say, neither a desire to have true beliefs "मिच्छोदयेण मिकत्तमसदहणं तु तच्चप्रत्थाणं । मिच्छत्तं वेदंतो जीवो विवरीयदंसणो हादि । ण य धम्मं रोचेदि दुमडुरंखुरसं जहा जरिदो। मिछाइट्टी जीवो उवाळं पवयणं ण सहदि । सहहदि असमावं उवइ8 वा अणुवइडं ॥" [Gommatashra, Jiva-kanda, 15, 17, 18.] सम्मत्तरयणपवयसिहरादो मिच्छभूमिलमभिमुहो। यणसियसम्मत्तो सो सासणणामो मुणेयवो॥" [Gonimatasara, Jira-kanda, Verse 20.] +- ·38 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. nor a wish to give up false ones, appear in his mind, Samyaktva and Mithyâtva are mixed up, like curd and treacle. A person in the fourth stage controls excessive anger, pride, deceit and greed, † and does not doubt the truth of right doctrines. But, while in this stage, he is unable to control the moderate or slight degrees of anger, etc. However, an effort for self-control is made as the person appreciates the value of it, though the effort is successful only to a very limited extent. In the fifth stage, a person becomes able to control moderato degrees of passions like anger, etc., and succeeds in establishing self-control to a greater extent than in the fourth stage. In the sixth stage, a person begins to refrain from injury, falsehood, taking any substance which is not given to him, lust and desire to have worldly possessions. But his attempts are not always successful. In the seventh stage, a person succeeds in practising, without any transgression, non-injury, truth, chastity, non-acceptance of things not presented and of possessions in general. In the eighth stage, mild states of passions still arise, but the person enjoys an inexpressible delight by either checking or destroying their consequences. A person in the ninth stage becomes void of the desire to have enjoyments which he sair, heard or partook of previously, and practises meditation about the true nature of his soul. In the tenth stage, a person by meditation becomes capable of subduing or destroying the subtle forms of greed. а दहि-गुडमिव वामिस्सं पुहभावं णेव कारिढुं सकं । एवं मिस्सयभावी सम्मामिच्छोत्ति णादव्यो। [Gomwatasara, Jiva-kanda, Verse 22.] f It should be mentioned here that in Jainism the passions Krodha (anger) Mana (pride), Máyà (deceit) and Lobha (greed) are known as Kaşiyas. These passions are of four degrecs. The first and the most exccessive form of these is termed Anantanubandhi. The passions in this state are said to be as permanent as lines out out on a stone. The next stage is Pratyakhyana and the passions last like lines on earth. The third stage is called Apratyåkhyana in which passions have their existence like lines on dust. In the fourth or Samjvalana state, the passions easily disappear like lines on water. The examples given show the gradual stages of duration and permanency of the passions. As a man passes through the successive stages of development, these various classes of passions disappear one by one.

·DRATYA-SANGRAHA, 13. 39 In the eleventh stage, a person gains the power to control all Vobaniya (intoxicating) Karinas, but these do not disappear altogether. In the twelfth stage, all the passions and Johaniya Karmas disappear altogether. A person in the thirteenth stage destroys the Karmas called Jnânáraraſira. Darsanâ-raraņiya and Antarâraf and appears like the sun freed from clouds. He attains knowledge of ererything existing in the universe. But in this stage, Yoga still remains which disappears in the next or fourteenth stage, and the person attaios liberation. Nor te shall see that is meant by Vårgaņās. Those states by, or conditions in which, the Tiras are found are known as Vârgaņås; and thiese are of fourteen kinds, viz., 11! Gati, (2) Indriya, (3) Kaya, (1) Yoga, (5) Veda, (6) Kaşaya, '7) Jūâna, (S; Samyama, (9) Darsana. (10) Lessa, (11) Blarra, (12) Samyaktra, (13) Samjâi and (14) Âláraç. Gati or condition of existence is of four kinds, viz., existeuce (1) as inmates of hell (2) as innates of hearen '3i as human beings and (4) as loter animals. Indriya or senses are fire, e.g., the senses of sight. heariog, touch, taste and smell. ſi Kaya or body is of six kinds, viz., five kinds of Sthåvara, earth, tater, fire, air and regetable and Trasa. S * For an explanation of Mohanira Karmas. see the comwentary on Verse 14. (Page 49). 1 The first tro Karmas bare been described in commentaries ou Verses 4 and 7. For an account of the third, see the commentars on Verse 14. (Page 42 # Yoga is the fourth Járgani described belor. "जाहि व जासु व जीवा मग्गिजंते जहा तहा दिट्ठा । ताओ गद्दस जाणे सुयणणे मग्गण होति ।। गइ-इंदियेसु काये जोगे वेदे कसायणाणे य । संजमदंसणलेस्सा भवियासम्मत्तसण्णि आहारे॥ [गोम्मटसारः । जीवकान्डः । १४१।१४२] "गइ-उदयजपज्जाया चउगइगमणस्ल हेउ वा हु गई। णारयतिरिक्खमाणुसदेवगइत्ति य हवे चदुधा॥" [Gommatasara, Jiva-kanda. 146.) "फासरसगंधरवे सद्दणाणं च चिण्यं जेसिं।" (Gommatasara, Jira-kånda, 166.1 3 See a detailed description of Trasa and Stharara Jîras in Verse 11. (Pages 31-32).

·40 THE SAORED BOOKS OF THE JAINAS. Yoga is the power of a Jiva possessing activities of mind, speech and body by rhich particles of matter are attracted to Tards it.* Yoga or union is mainly of three kinds, viz., (1) with respect to mind (2) with respect to speech and (3) with respect to body. The first two of these, again, are each of four kinds. Mind may be turned to things which are true, to things which are false, to things which are both true and false, and to things which are neither true nor false. Speech also might be directed to truth, falsehood, mixed truth and falsehood, and neither truth nor falsehood. Unity in body, again, is of seven kinds: (1) as in the bodies of human beings and lower animals which are fixed in limits 12) a mixed state of the first (3) as in the bodies of the innates of heaven and hell which can increase or diminish (1) a mixed state of the third (5) as in the body which comes out of the head of a sage in the sixth stage of clevelopment to go to a Kevali † (6) a mixed state of the fifth and 17) as in the forms which result froin the eight kinds of Karma.I Veda or sex is of three kinds, male, female and eunuch. Kaşaya or passions are four: anger, pride, deceit and greed. Each of these is, again, of four kinds, according to different degrees of intensitys Jñâna is of eight kinds, Vati, Sruta, Avadhi, Mauaḥ-paryaya, Kevala, Kumati, Kusruta and Vibbangåvadhi.fi Samyama or restraint consists of kceping the Vratas (vows), ubserviug the Samitis, checking the Kaşayas or passious, giving up the Dandas and controlling the Indriyas (senses). T Darsana is of four kinds, Chakşu, Achakşu, Avadhi and Kevala.ş * "पुग्गलविवाइ-देहोदयेण मणवयणकायजुत्तस्स। जीवस्स जा हु सत्ती कम्मागमकारणं जोगो॥" [Gommatasara, Jiva-kânda, Verso 216.] # See the commentary on Verse 10. (Page :0). For a description of eight kinds of Karma, see the commentary on Vorsc 14. (Pago 42). & All these sixteen kinds of Kaşayas have been described in a footnote ou page 38. | Sec Verse 5. (Page 11). । “वदसमिदिकसायाणं दंडाण तहिंदियाण पंचण्हं । धारणपालणणिग्गहचागजओ संजमो भणियो॥" [Gommatasara, Jîra-kânda, Verse 464.] See Verse 35. (Page 80) for a detailed description of Vrata and Samiti. $ See Verse 4. (Page 10).

·DRAVYA-SAUGRAHA, 13. 41 Lesya is that by phich a Jiva assimilates rirtue and vice with itself.* Feelings arising from Yoga, coloured by passions, lead 10 Bhara-Lesya and the actual colours of bodies produced by such feelings are called Drarga-Leyyâ. The colours are black, blue, pigeon, golden, lotus-like and white.t The first three are resultants of oril, and the last three of good emotions, That quality by rhich a soul attains perfect faitli, knowledge and conduct is knorn as Bharyatra Guņa, and that by which these are obstructed is called Ablaryatra Guņa. Bhavya MârgaÌâ defines Jivas thich possess each of these sets of qualities. Samyaktva is perfect faith in the Tattras or principal tenets of Jainism, Samjñi Jivas are those who with the help of mind are capable of teaching, of action, of giving adrice, and of conversation. Asamjñi Jiras are those who are incapable of these. ln Samjñi Mârgaņâ, cach of these classes of Jivas are described. Ahâra is the assimilation of material particles by Jivas to preserve bodies. These are the fourteen kinds of Mârgaņâ. Jiras may be viewed with reference to each of tliese Vårganais or with reference to different Guñasthanas or stages of development. But it must be remembeied that all these characteristics are attributed to Jivas fropi the ordinary point of view, for none of them really exist in Jivas * "लिंपइ अप्पीकीरइ एदीए णियअपुण्णपुण्णं च । जीवोत्ति होदि लेस्सा लेस्सागुणजाणयक्खादा ।।" (Gommatasara, Jira-kánda, 488.] | "किण्हा णला काऊ तेऊ पम्मा य सुक्कलेस्सा य । लेस्साणं णि सा छञ्चेव हवंति णियमेण ॥ वण्णादयेण जणिदो सरीरवण्णादु दव्वदो लेस्सा।" (Goniwatasara, Jiva-kanda, 402, 498] + "सिक्खाकिरियुवदेसालावग्गाही मणावलंवेण । जो जीवो सो सपणी तचिवरीया असण्णी दु॥" (Gomwatasara, Jira-kända, 660.]

·42 THE SAORED BOOKS OF THE JAINAS. णिकम्मा अट्टगुणा किंचूणा चरमदेहदो सिद्धा । लोयग्गठिदा णिचा उप्पादवयेहि संजुत्ता ॥ १४ ॥ Ņikkammâ attagunâ kinchûņâ charamadehado siddha. Loyaggathidâ ņichchâ uppâdavayehi saõjuttâ.- (14). Pada pâtủa. — Forepeat Nikkammâ, void of Karmas. EJUT Aţtagunâ, possessed of eight qualities. Car Charamadehado, than the final body. fanm Kimchûnâ, slightly less. fragt Nichchi, eternal. garenie Uppidavayehi, Utpâda and Vyaya. Aga Samjuttâ, consisting of. Feel Siddha, liberated, slanec Loyaggathidâ, existing at the summit of Loka. 14. The Siddhas (or liberated Jivas) are void of Karmas, possessed of eight qualities, slightly less than the final body, eternal, possessed of Utpâda (rise) and Vyaya (fall), and existent at the summit of Loka. COMMENTARY. According to Jainism, Jivas, as long as they are not liberated, are connected with Karma. But a liberated Jiva is free from all Karmas. Karmas are recognised to be of cight kinds, viz., Jñânâ varaniya, Dardanâvaraņiya, Vedaniya, Mobaniya, Ayu, Nima, Gotra and Antarầya. It has already been described in the commentaries on Verses 4 and 5 (Pages 10 and 16) that Jñânâ varaniya and Darganâvaranîya Karmas are those which obscure infiuite Jñana and Daryana of a Jiva. Vedaniya Karmas tend to produce pain and pleasure in a Jira. Johanîya Karmas infatuate Jivas, making these unable to distinguish right from wrong. Âyu Karmas sustain Jivas for a certain period and determine their tenure of existence. Náma Karmas give them their personalities, and Gotra Karmas conduce to their being produced in a particular social surrounding. Antaranya Karmas throw obstacles to the performance of right action * Sanskrit rendering: निष्कर्माणः अष्टगुणाः किञ्चिदूनाः चरमदेहतः सिद्धाः । लोकाग्रस्थिताः नित्याः उत्पादव्ययाभ्यां संयुक्ताः ॥१४॥ Nişkarmaṇaḥ astagunâh kinchidûnâh chara madehataḥ siddhaḥ, Lokagrasthitaḥ nitrah utpådarpaşêvyaņ sampjuktah.–114).

·DRAVYA-SAMGRAHA, 14. 43 by the Jivas. Thus all these varieties of Karmas* operate to make a Jiva have different qualities and characteristics in its Samsari or worldly state of existence. But as a Jiva begins to pursue the path of gradual developinent, these Karmas disappear one by one until at last the said Jiva becomes liberated. Being roid of Karmas, a Jiva resides at the top of the Lokat and the following eight qualities can then be found in it: Samyaktva, Jūâna, Darsana, Virya, Sûkşma, Avagâhana, Agurnlaghu and Avgaradha. Samyaktva is perfect faith or belief in the Tattvas or essential principles of Jainism. Jñana and Darsana have been explained in Verses 4 and 5. Virya (literally, power) is the absence of fatigue in having a knowledge of infinite substances. Suksma literally means fineness, and the possession of this quality makes a liberated Jiva incapable of being perceived by the senses, which can perceive the gross bodies only. Avagîha is interpenetrability, that is to say, one liberated Jira can allow others to exist without obstruction, just as the light of lamp does not prevent the interpenetration of the light of other lamps. Aguralaglıu means neither heavy nor light." By possessing this quality, a liberated Jîva does neither go up like a light thing nor go doirn like a heavy object, but remains stationary. Avyâyâdha is undisturbable bliss in which the disturbance of equilibrium caused by happiness or misery is entirely absent. In a word, a liberated Jiva being freed from Karmas goes up to the summit of the Loka and remains there stationary, possessed of perfect faitli, power and infinite Jñana and Darsana and enjoying eternal bliss without ohstructing other Jivas of the sime kind. Such a Jiva has a body slightly less than the final body as recognised in the Jaina canons. A liberated Jîva, again, is eternal in its essential character, though perpetual modifications of it may go on in its condition. To give an example of such modifications, ive may say that a ball of gold has certain essential characteristics and may always be said to possess these characteristics throughout its various modifications. Now, if we prepare a ring from this gold, we have an instance of a modification which arises (Utpada) from the original state of the ball of gold. Again, if the ring be destroyed, we shall have another modification consisting of the destruction (Vyaya) of the stage of existence of * There are many sub-divisions of each of the eight kinds of Karmas mentioned above. A dotailed description of these may be found in works like Tattvarthadhigama Satra, Olapter VIII, Gommatasara, (Karwakanda,) etc. Sco commentary on Pages 50 and 58.

·44 THE SACRED BOOKS OTT THE JAINAS. the ball of gold as a ring. Every substance in the universe is, according to Jainism, possessed of the quality of permanency (Nityatva), with generation (Utpada) and decay (Vyaya) of the modifications of itself. Being possessed of these qualities, is technically called 'Sat;' and this 'Sat' defines a substance (Drarya) in Jainism. अज्जीवो पुण णेश्रो पुग्गल धम्मो अधम्म अायासं । कालो पुग्गल मुत्तो रुवादिगुणो असुत्ति सेसा दु ॥१५॥ Ajjîvo puņa ņeyo puggala (hammo adlımma âyâsam Kâlo puggala mutto râvâdiguņo amitti sesâ du-(15). Podapatha.---पुण Puna, again. पुग्गल Puggala, Pudgala. धम्मो Dhammo, Dharma अधम्म Adhamma, Adharma. श्रायास Ayasam. Akasa कालो Kalo, Kala, (Time). novièt Ajjfro, Ajira. Jan Ņeyo, to be known. gormet Puggala, Pucigala. स्वादिगुणो Ravadignno, possessing the qualities, Rapa, etc. मुतो AMutto, having form. टु Du, but. सेसा Sese, the rest. अमुत्ति Amutti, rithout form. 15. Again, Ajiva should be known to be Pudgala, Dharma, Adharma, Akasa and Kala. Pudgala has form and the qualities, Rûpa, etc. But the rest are without form. *"उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ।" "सद्रव्यलक्षणम् ।" [Mattvirthadhigama Sutra 1. 80. 20.] Again - "स्वजात्यपरित्यागेन भावान्तरावाप्तिरुत्पादः । तथा पूर्वभावविगमा व्ययः । ध्रुवे स्थैर्यकर्मण ध्रुवतीति ध्रुवः।" [Tattvärtharâjavárttika V. 29 (1, 2 and 3.): i.c., "Utpada is having a modification by a substanco without leaving its own kind, (e.g., the transformation of a lump of clay into a pot.) Vyaya is the change or disappearance of a form, (c.g., the change of a pot into pieces). Dhraurya consists of the existence of the essential characteristics throughout different modifications (e.g., the existence of clay as such.)" Sanskrit renderiny: अजीव पुनः ज्ञयः पुद्गल धर्मः अधर्मः आकाशम् । कालः पुद्गला मूर्तः रूपादिगुणः अमूर्तयः शेषाः तु ॥ १५ ॥ Ajîvah panaḥ jñeyah pudgalah dharmaḥ adharmaḥ âkâinm Kalah, pndgalah murttah rupadigupah amurttayah sesih tu-(15). - ·DRAPYA-SANGRAHA, 15. 45 COMMENTARY. We have nor arriver at the end of the subdivisions of Dravya. The following table will illustrate the varieties of Dravya with sub-classes. DRAVYA. Jiva, Ajîva. Adharma. 64 Dharma, akisa. Pudgala. Kala. Innumerable passages might be quoted from all sorts of Jain works which contain a mention and description of these varieties of Drarya. In Tattvarthadhigama Sûtra we have :- "BITF 1" [V. 1]. "अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः।' [V. I]. "जीवाश्च ." [V. 3]. STEGET I': [V. 39). i.e., "The Dravyas are Dharma, Adharma, Âkâsa and Pudgala which are Ajîvas having Kaya (body. The Jivas also (are Dravyas) Kala too is Dravya." Jiva and the four Ajîvas Pudgala, Dharma, Adharma, and Âkâsa have Kâya (body) and are known as Pañchâstikâyas (the Five Astikayas). Kåla, though an Ajîva, has no body. It is Akâya (or without body). This is why Kala is mentioned separately and last of all in the Satras quted above. In all the Jaina Purâņas there is a description of Iravyas. We quote one verse only from a manuscript of Vardhamâna Purâņa by Bhattiiraka Sakalakîrti. "अथ पुद्गल एवात्र धर्मोऽधर्मो द्विधा नभः । कालश्च पञ्चधैवेत्यजीवतत्त्व जगा जिनः ।, [Çanto XVI. Sloka 15.] 2.e., “Then Jina (Mahavira) spoke about the five sorts of Ajiva, viz., Pudgala, Dharma, Adharma, Âkâ sa and Kâla. As in all tlie Purâņas so in all Jain Kavyas also we find enumeration and description of Dravyas. A peculiarity of Jain Karyas is that in the last Canto of nearly all of these works we find a brief summary of the principles of Jainism. It is no fronder therefore ·46 THE SACRED BOOKS OF TAE JAINAS. that we shall find a description of Dravyas there Two such passages are quoted here. "धर्माधर्मी नभः कालः पुद्गलश्चेति पञ्चधा । अजीवः कथ्यते सम्यगजिनस्तत्त्वार्थदर्शिभिः ॥ षड्-द्रव्याणीति वय॑न्तै समं जीवेन तान्यपि । विना कालेन तान्येव यान्ति पञ्चास्तिकायताम् ॥" [Dharmaśarmabhyudaya Kavya, Canto XXI 81. 82). "धर्माधर्मावथाकाश कालः पुद्गल इत्यपि । अजीवः पञ्चधा शेयो जिनागमविशारदैः॥ एतान्येव सजीवानि षड्व्याणि प्रचक्षते । कालहीनानि पञ्चास्तिकायास्तान्येव कीर्तिताः॥" [Chandraprablia-Charita Kavya, Canto XVIII. 67. 68). i.e., "Dharma, Adharma, Âkâda, Kâla and Pudgala--these five aro called Ajîras. These with Jiva make up the six Dravyas. Excluding Kâla, the remaining five make up tilie five Astikîyas.” It is needless to quote any more parallel passages from works like Pañchâstikayasamayasira, Dravyânuyogatarkaņa, etc. In the text me lare "Pudgala has forın." In Tattvärthadhigama Sûtra, ie find "The Pudgalas have Rapa" ["rigo: gauer: V. 5). The following explanation of Rûpa in this aphorism is found in the Tattvartharâja-vê-rttika : Though the word Rûpa has various meanings, it is here synonymous with 'shape' according to the authority of the Sâstras. Or it may be taken to mean a certain quality (viz , that quality which is capable of being perceived by the eyes "चक्षुर्ग्रहणयोग्यः")" The word "Mûrttah" in our text signifies that which has Mûrtti (shape).' This Mûrtti should be understood to be the same as Rapa” mentioned in Tattvarthâdhigama Sûtra. That is to say the word "Rûpa" in our test is not used in the same sense as it is used in the Tattvärtha dhigama Sûtra. In the latter "Rûpa" is used to depote "Shape or form” but in our text it is used to denote “Colour.” In our text “Shape or form” is indicated by the word “Mürtti" and not. "Rûpa.” This should be remembered to avoid confusion. In our text we have "Pudgalas have the qualities, Rûpa, etc." The qualities are touch, taste, smell and colour. All these qualities • "रूपशब्दस्यानेकार्थत्वे मूर्तिपर्यायग्रहण शास्त्रसामर्थ्यात् ।' "गुणविशेषवचनग्रहणे वा ।" [Vårttikas 2, 3 on Apliorism V. 5).

·DRAVYA-SANIGRAHA, 16. 47 are enumerated in 'Tattvarthidhigama Sutra "स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः ETCOST: 1" [V. 23] i.e., "Pudgalas have touch, taste, smell and colour. In Vardhamâna-Puráņa by Sakalakîrti also te have "वर्णगन्धरसस्पर्शमयाश्चानन्तपुद्गलाः।" [Canto XVI. Verse 16.] i.e., “Purgalas are endless and characterised by colour, smell, taste and touch.” The varieties of colour, etc., have already been mentioned in the commentary to Verse 7. (Page 23). Thus we find that among the five rarieties of Ajiva, Pudgala has shape and possesses colour, smell, taste and touch. The other four Ajivas, Dharma, Adhaima, Kala and Akasa have no form. सदो वंधो सुहमो थूलो संठाणभेदतमछाया । उज्जोदादवसहिया पुग्गलदव्वस्स पज्जाया ॥१६॥ Saddo bandho subamo thủlo saạtháņa-bheda-tama-chhâyâ. Ujjodâdava-sabiyâ puggala-davvassa pajjâyâ.- (16). Padapathu.--- Saddc, sound. al Bandho, union. En Suhamo, fineness. Thûlo, grossness. Stalenterat Samthápa-bheda-tama-chhâyâ, shape, division, darkness, and image. Esoterranee Ujjodådara-sahiyâ, with lustre and heat. gain Puggala-davvassa, of Pudgala substances. Pajjäyâ, inodifications, 16. Sound, union, fineness, grossness, shape, division, darkness and image, with lustre and heat (are) modifications of the substance (known as) Pudgala. COMMENTARY. Sabıla or sound is said to be of two kinds-Bhâșri-lakşaņa (as incorporated in languages) and Abháşâ-lakşaņa (which does not find place in any language). The first, again, is of tiro kinds, viz. (1) sounds which are expressed by letters and (2) sounds which are not expressed by letters. It is said that the last-mentioned kind of sounds is made by creatures who possess tuvo, three or four senses, or by the Keralis. • Sanskrit rendering: शब्दः बन्धः सूक्ष्मः स्थूलः संस्थानभेदतमश्छायाः। उद्योतातपसहिताः पुद्गलद्रव्यस्य पर्यायाः ॥१६॥ Sabdaḥ bandhaḥ súkşmaḥ sthulaḥ samsýhâna-bheda-tama-schhaykh. Udyotâtapasahitäh pudgaladravyasya paryayaḥ–(16).

·48 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. Sounds uot finding place in languages are again of two kinds: (1) produced by human beings and (2) resulting from other sources, as the noise of thunder, etc. The first of these, again, are of four kinds : (a) Tata or that produced froin musical instruments covered by leather, (b) Vitata or that produced from string-instruments, (c) Ghana or that. produced from metallic instruments and (d) Sauşira or that produced from wind-instruments. It should be mentioned in this connection that there is a difforence in the nomenclature of musical instruments between the Jainas and the Hindus, for the latter call Tata by the name of Anaddha and Vitata by the name of 'Tata.. The following theory of suunds is found in Verse 79 of the Pañchástikayasamayasûra : "लदो खंधप्पभवो खंधो परमाणुसंगसंधादो। पुहेसु तेलु जायदि सहो उप्पादगो णियदो॥" i.e., " The combination of atoms is known as Skandha. Sound results when Skandhas strike against one another.” Thus it has been laid down that all sounds result from the Skandhas of Pudgala (matter). Baudha or union is mainly divided into tiro heads, (1) Prayogika (produced by the efforts of body, speech, or mind of a person) and (2) Vaisrasika (produced without any kind of effort of any person). Prayogika may again be (1) Jîva-vişaya, i.c., union of nou-living substances only or (2) Jîvâjiva-visaya, i.e., union of living with nonliving substances. Jivajiva-visaya Bandha, again, may result (1) * "शब्दो द्वधा भाषालक्षणविपरीतत्वात् । भाषात्मक उभयथा अक्षरीकृतेतरविकल्पात् । अभाषात्मक द्वधा प्रयोगविस्रसानिमित्तत्वात् । तत्र वैनसिको बलाहकादि-प्रभवः । प्रयोगश्चतुर्धा ततविततधनसौषिरभेदात् ।" Tattvartha-rija-virttika, V. 24 (2,3,4,5 and G). + Compare the lindu nomenclature, c.g. "ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् । वंशादिकन्तु सुषिरं कांस्यतालादिकं धनम्॥" [Amarakose] with "चर्मततनात्ततः पुष्करभेरीदर्दुरादिप्रभवः । विततः तंत्रीकृतो वीणासुघोषादिसमुद्भवः।" Tattrartha-rája-vârttika, V. 24 (0). .

·DRAVYA-SANGRAHA, 16. 49 . . from Karma (producing eight kinds of bondage corresponding to eight kinds of Karma, viz., Jñâ nâvai apiya, Darsanâvaraniya, Bedaniya, Mohaniya, Nama, Gotra, Ayu and Antarāya) or (2) from No-Karma. This last, again, is of five kinds : (1) Alapana, (e.g., the fastening of a rope or chain to a chariot, etc.) (2) Âlepana (e.g., painting the walls, etc.) (3) Samslesa (e.g., joining of pieces of wood together by a carpenter, etc.,) (4) Sarira (e.g, the union of limbs in a body) and (5) Sariri (e.g., the union of different bodies). Vaisrasika Bandha, again, is either (1) Anâdi or eternal, as the union of the whole mass or parts of Dharma, Adharma and Âkâsaf or (2) Âdimat or that which has a beginning having resulted from a definite cause, e.g., the union of different colours in a rainbow. The whole or half or a quarter of each of Dharma, Adharma and Akasi may be said to contain different parts which are attached to one another. Thus there arise nine kinds of union which are eternal.s Saukşıya or fineness is of two kinds : (1) that which is found in the atoms, beyond which there is nothing more fine, and (2) that which is found in other substances and which is of different degrees as the same is relative to that of different substances.)) Sthaulya or grossness is, similarly, of two kinds : (1) grossness of the maximum limit, e.g., that of the whole universe and (2) grossness less than the maximum limit which may be of various degrees. T Samsthâna or sbape is of two kinds: (1) that which can be * Sce Commentary on Verse 14 for an explanation of these eight kinds of Karma. See Verses 17, 18 and 19 for definitions of Dharma, Adharma and Âkasa. *"कृत्स्नो धर्मास्तिकाया, तदधं देशः, अर्धाध प्रदेशः । एवं अधीका- शयोरपि।"-"धर्माधर्माकाशानामेकशः त्रैविध्यान्नवविधः।" Tattvårtha-râja-vârttika, V. 24 (11). 8 "वंधोऽपि द्वेधा विस्रसाप्रयोगभेदात् । आद्यो द्वधा आदिमदनादिविकल्पात् । विनसा विधिविपर्यये निपातः। प्रयोगः पुरुषकायवाङ्मनःसंयोगलक्षणः।" "प्रायोगिकः द्वेधा अजीवविषयो जीवाजीवविषयश्चेति ।......जीवाजी- विषयः कर्मनाकर्मबन्धः । कर्मबन्धो ज्ञानावरणादिरष्टधा। नो-कर्मबन्धः ...पंचविधः आलपनालेपनसंश्लेषशरीरशरीरिभेदात् ।" [तत्वार्थराजवा- र्तिकम् १५।२४। (१०।११॥ १२॥१३॥) ] || "सोक्षम्य द्विविधं अन्त्यमापेक्षिकं च।" [तत्वार्थराजवार्त्तिकम् । ५।२४।१४।] P"तथा स्थौल्यम् ।" [तत्वार्थराजवार्तिकम् ।५।२४।१५।] 7 ·50 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. permanently defined (e.g., as round, square, triangular, etc.) and (2) that which cannot be permanently defined (e.g., the shape of clouds).. Bheda (division or separation) is of six kinds : (1) Utkara (e.g., sawing a piece of wood), (2) Chûrņa (e.g., grinding wheat into powder,) (3) Khanda. (e.g., breaking up a pitcher' into its different parts), (4) Chûrņika (e.g., separating the chaff from rice, pulses, etc.', (5) Pratara (e.g., dividing mica into many slices) and (6) Anuchatana (e.g., causing sparks to fly out froin a glowing ball of iront. Tamah is darkness. I Chhaya is of two kinds: (1) Inverted images, as seen in mirror, etc. and (2) un-inverted images in the first of these, the left side becomes right and vice versa. Herein lies the difference between the twoş Âtapa is heat caused by the sun, and Udyota is the light resulting from the moon, fire-fly, jewels, etc.|| All these things are mere modifications of Pudgala. - --- * "संस्थान द्वेधेत्थंलक्षणं अनित्य-लक्षणं च । वृत्तव्यस्त्रचतुरस्रायतनपरि. मंडलादित्थमतोन्यदनित्थम् ।" [तत्वार्थराजवार्तिकम् १।२४।१६।१७] + “भेदः षोढोत्कर-चूर्ण-खण्ड-चूर्णिका-प्रतराणुचटनविकल्पात् ।" [तत्वार्थराजवार्तिकम् ।५।२४।१८।] "तमो दृष्टिप्रतिबंधकारणं । [तत्वार्थराजवार्तिकम् ५।२४।१९।] $ "छाया प्रकाशावरणनिमित्ता। सा द्वेधा तद्वर्णादिविकार-प्रतिविम्बमात्र- ग्रहणविकल्पात् ।” [तत्वार्थराजवार्तिकम् ५।२४। (२०१२१)] आतप उष्णप्रकाशलक्षणः। उद्योतश्चन्द्रमणिखद्योतादिविषयः।" [तत्वार्थराजवार्तिकम् ५।२४। (२२।२३)] ·CHART UI, l'A131.10 1. SABDA 1 13hqn.amultil. Abhilarenaka. 1 Aknari-kritat. Anakpuri-kriin. SA + Prilyogika. Valarnika. l'altor. Vitalis. (millil Sniglia. TABLISI. BANDITA, DRATYA-SA.IGPdHd, 16. ] l'rayogika, Vilistikil. літті. niidimilt (O kinds). Ajivivişiyil. Jîval jîya- Vişnyn. No-kuruna-Inunda, Karma-mudhat (8 kincs). Alapanial. Alopurin. Silmklona. Suriral hariri.. IS ·52 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. गइ-परिणयाण धम्मो पुग्गलजीवाण गमणसहयारी । तोयं जह मच्छाणं अच्छंता व सोणेई ॥१७॥ Gayi-pariņayâņa dhammo puggalajîvâņa gamaņasabayârî Toyam jaha machchhâņam achchhantâ ņeva so ņei. Padapatha.-जह Jaha, as. गइ परिणयाण Gai-parinayilna, engaged in moving. मच्छाणं Machchhanam. fish. गमणसहयारी -Gamana-sahayari, assisting the movement. äri Toyam, water genastary Puggala-jîvâna, of the Pudgala and Jivas. धम्मो Dhammo, Dharma. So, that. अच्छंता Achchhanth, those not moving. येव Neva, does not. गेई Nei, moves. 17. As water assists the movement of moving fish, so Dharma (assists the movement of moving) Pudgala and Jiva. (But) it does not move (Pudgala and Jiva which are) not moving. COMMENTARY. In this verse, we have a description of a peculiar substance known as Dharma in Jain philosophy. It should be remembered that the meaning of the word Dharma, as used by the Jainas, has not the slightest resemblance to thatof the same word in Hindu philosophy.t The Jaina philosophers mean hy Dharma a kind of ether, which is the fulcrum of motion. With the help of Dharma, Pudgala and Jîva move. Dharma does not make these move, but only assists them in their movement when they begin to move. In all works in Jaina literature, we have nearly the samne illustration given of Dharma. The illustration is as follows. As fish move in water, without being impelled in their movement by water, but only receiving assistance of the water in their movement, so Pudgala and Jiva inove, assisted by * Sanskrit rendering: गतिपरिणतानां धर्मः पुद्गलजीवानां गमनसहकारी । तोयं यथा मत्स्यानां अगच्छतां नैव स नयति ॥१७॥ Gati-parinatânim dharmaḥ pndgalajîvânâ m gamanasahakirî, Toyam yatha matsyânâm agachchatâ in naira sa bayati-(17). + "धर्मादयः संज्ञा सामायिक्यः । आहते हि प्रवचनेऽनादिनिधनेऽहंदादिभिः यथाकालं, अभिव्यक्तानदर्श- नातिशयप्रकाशैरवद्योतितार्थसारे रूढा एताः संज्ञा ज्ञया। क्रियानिमित्ता वा।" [तत्वार्थराजवार्तिकम् ।५।१।१७।१८।]

·DRAVYA-SAJIGRAHA, 17. 53 i.e., 1 Dharma, but not impelled by it. Dlarma bas no form, is eternal and void of activity. These characteristics of Dharma has been thus omnmerated in Varadhamâna Purâņa by Sakala-Kirti : "जीवपुद्गलयोधर्मः सहकारी गतेर्मतः । अमूर्तो निष्क्रियो नित्यो मत्स्यानां जलवद् भुवि ।" (Canto XVI, verse 29.) Dharma is known to be the helper of motion of Jiva and Pudgala, is formless, inactive and eternal. (It acts like) water to fish in the world." In Pañchástikaya Samaysâra we have: "उदयं जह मच्छाणं गमणाणुग्गहयरं हवदि लोए । तह जीवपुग्गलाणं धम्मं दव्वं वियाणेहि ॥" (Verse 85.) i.e., “Know that, as water helps the movement of fish, so Dharma (helps the movement of) Jiva and Pudgala.' Amrita Chandra Sûri has written in his Tattvarthasara, "That is called Dharma thich help the motion of things which have begun to move by themselves. Jivas and Pucigalas resort to Dharma when they are going to more, as fish take the help of water in their movement.” "क्रियापरिणतानां यः स्वयमेव क्रियावताम् । आदधाति सहायत्वं स धर्मः परिगीयते ॥ जीवानां पुद्गलानां च कर्त्तव्ये गत्युपग्रहे । जलवन्मत्स्यगमने धर्मः साधारणाश्रयः॥" [तत्वार्थसारः ३ । ३३ । ३४ ।] In Jain Kavyas also we have the same illustration of Dharma, and we shall only quote tivo such passages here :- "धर्मः स मात्विकैरुक्तो यो भवेद् गतिकारणम् । जीवादीनां पदार्थानां मत्स्यानामुदकं यथा ॥" [धर्मशर्माभ्युदयम् । ११ । ८३।] i.e., “That which becomes the fulcrum of motion of substances, like Jivas, etc., as water is to fish is called Dharmıı by those versed in the Tattvas "जलवन्मत्स्ययानस्य तत्र यो गतिकारणम् । जीवादीनां पदार्थानां स धर्मः परिवर्णितः॥ लोकाकाशमभिव्याप्य संस्थिता मूर्त्तिवर्जितः। नित्यावस्थितिसंयुक्तः सर्वज्ञज्ञानगोचरः॥" [चन्द्रप्रभचरितम् । १८ । ६९-७०] ·54 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. i.e., "That is called Dharma which is the cause of movement of substances, like Jivas, etc., as water (is the helper) of the movement of fish. It exists pervading Lokakâsa, is formless and eternal, and is the object of knowledge of only the omniscient." Dharma is, therefore, that which, not moving in itself and not imparting motion to anything, helps the movement of Jiva and Pudgala. Without Dharma, the motion of Jiva and Pudgala would be impossible. ठाणजुदाण अधम्मो पुग्गलजीवाण ठाणसहयारी। छाया जह पहियाणं गच्छंता एंव सो धरई ॥१८॥ TÌâņajudâņa adhammo puggalajîvaņa thâņasahayârî. Chhâyâ jaha pahiyâņam gachchhantâ ņeva so dharayî- (18.) Padapâtħa.--- 7 Jaha, as. are Ohhảya, shadow. Featu Pahiyåņam, of the travellers. grogętu Thânnjudâņa, stationary. goromanam Puggalajîvîna, of the Pudgalas and Jivas TUGESÊ 'Thâņa-sahayârî, is assistant in making stationary. Adhammo, Adharma. So, that. nezia Gachchhantâ, those moving. ta Ņeva, does not. Dharaí, holds. 18. As shadow (assists the staying of) the travellers, (so) Adharma assists the staying of the Pudgalas and Jîvas which are stationary. But that (i.c., Adharma) does not hold back moving (Pudgalas and Jivas). COMMENTARY. Adharma is exactly the opposite of Dharma which has been described in Verse 17. Dharma is the fulcrum of motion, and Adharma is the fulcrum of rest. l'ide- "जह हवदि धम्मदब्वं तह तं जाणेह दवमधम्मक्खं । ठिदि-किरियाजुत्ताणं कारणभदं तु पुढवीव ॥" [पञ्चास्तिकायसमयसारः । ८६ ।] Adharma, like Dharma, is eternal, without form and without * Sanskrit rendering: स्थानयुतानां अधर्मः पुद्गलजीवानां स्थानसहकारी। छाया यथा पथिकानां गच्छतां नैव स धरति ॥ १८ ॥ Sthi nayutânam adharmaḥ pudgalajîvânâm sthana-salakîrî. Chhaya yath â pathikanam gachchhatâm naiva sa dharati--(18).

·DRAPYA-SANIGRAILA, 18. 55 i.C., activity. It does not stop the motion of Jiva or Pudgala, but it assists them in staring still, while they are in a state of rest. Vide "ल हक प्यधर्मस्याजीवपुद्गलयाः स्थितेः । नित्योऽमूर्तः क्रियाहीनः छायेव पथिकाङ्गिनाम् ॥" (Vardhamana Purâpa, XVI. 30.] The following examples are invariably found in all Jaina works, as illustrating Adlarma. First, Adharma is likened to earth which does not stop creatures from moving but becomes a support of them when they are at rest. Secondly, Adharma is said to be like shadow which does not forcibly stop the travellers scorched by the rays of the sun from moving, but assists in their iest, while they of their own accord come to sit in the shade. Both these examples are given in the Veise 81, Canto XXI of Dharmasarmabhyudaya Kavya : "छायेव धर्मतप्तानामश्वादीनामिव क्षितिः। द्रव्यानां पुद्गलादीनामधर्मः स्थितिकारणम् ॥" ddharma is the cause of l'est of Draryas, Pullgala, etc., as shadow is that of (persons) heated by the rays of the sun, or as the carth is that of (creatures like) horses, etc.” Iu Tattrarthasara, Chapter III, Verses 35 and 36 we have : "स्थित्या परिणतानां तु सचिवत्वं दधाति यः । तमधर्म जिनाः प्राहुनिरावरणदर्शनाः॥ जीवानां पुद्गलानाञ्च कर्त्तव्ये स्थित्युपग्रहे । FTER UTSTÈIS ETA: egala mai ferait il as i.c., “Jivas, whose faith is unclouded, call that to be Adharma which ministers to the staying of Jîvas and Pudgalas when these are prone to rest. Adharma supports all (to rest), like the earth alloiring rest to he cows. In Chandraprablacharita, Canto IVIII, Verse 71, we have: "द्रव्यानां पुद्गलादीनामधर्मः स्थितिकारणम् । लोकेऽ भिव्यापकत्वादिधर्मोऽ धर्मोऽपि धर्मवत् ॥" i.e., "Adharma is the cause of rest of Dravyas, Pudgala, etc. Adharma, like Dharma, has the same characteristics, viz., it perrades Lokâkása, etc. (the other qualities are that of being eternal, being without form, and being perceptible only by the omniscient.) We should therefore remember that, without Dharma, it will be impossible for any substance (Dravya) to move. The universe is divided into tivo parts:(1) Lokâkâsa, which is pervaded throughout by Dharma and Adharma, and in which movement or rest may therefore ·56 THE SACRED BOURS OF THE JAINAS. happen and (2 Alokâ kâsa, which is beyond Lokakâsa, and in which Dharma and Adharma are absent. We have learnt previously that one of the characteristics of a Jiva is to move upwards. When a Jiva makes an attempt to move upwards, in its gradual stages of development, it is able to do so through the assistance of Dharma. By gradually moving higher and higher, it reaches the liunits of Lokâkâsa, beyond which there is no Dharma. Hence, it is bound to stay there. This will explain why in Verse 14 we have said that liberated Jivas stay at the top of Lokâkâ sa and, though possessing the characteristic of having an upward motion, they do not proceed any further. श्रवगासदाणजोग्गं जीवादीणं वियाण श्रायासं । जेणं लोगागासं अल्लोगागासमिदि दुविहं ॥ १६ ॥ Avagâsadanajoggam jivadiņam viyâņa âyâsain Jenam logâgâsam allogágâsamidi dubibam-(19). Padapatha.-sfragmar Jiradiņam, of the Jivas. everaanaari Avagavadånajoggam, capable of allowing space, Jepam, Jaina. mareâyâsan, Åkâsa. Feraron Viyâņa, know. SmirnéLogâgâsam, Lokâkâsâ. ngauet Allogagâsam, Alekákâśa. Era Idi, thus. glee Duviham, of two kinds. 19. Know that which is capable of allowing space to Jiva, etc., to be Akâsa, according to Jainism. Lokâkâśa and Alokâkâsa, thus (Akâsa is) of two kinds. COMMENTARY, The word Âkasa is thus derived : That in which the substances, Jîva, etc., are revealed or that which reveals itself is known as âkâsa," or it may be thus derived : Âkâsa is that which allows space to other substances.”+ In our text, the last of the derivations is adopted, as this clearly * Sunskrit rendering : अवकाशदानयोग्यं जीवादीनां विजानीहि आकाशम् । जैन लोकाकाशं अलोकाकाशमिति द्विविधम् ॥ १९ ॥ Avakásadánayogyam jîvadinâr vijânîhi akasam, Jainam Lokákásam Alokakåsamiti dvividham-(10). + vide: आकाशंतऽ स्मिन् द्रव्याणि स्वयं वा काशत इत्याकाशम् । ( जीवादीनि द्रव्याणि स्वैःस्वैः पर्यायैः अव्यतिरेकेण यस्मिन्नाकाशंते प्रकाशंते तदाकाशं, स्वयंचात्मीयपर्यायमर्यादया आकाशत इत्याकाशम्) अवकाशदानाद्वा । (अथवा इतरेषां द्रव्याण अवकाशदानादाकाशमिति पृषोदरादिषु निपातितः TEC: 1) [Tattvärtha-rája-vårttika, V.1. 21. 22,] ·DRAVYA-SANGRAHA, 19. 57 13 1)* 2 explains the characteristics of Âkasa. The chief characteristic of Akala is to allor other substances to enter into or penetrate itself. This entering or penetration is expressed by the word Avagâha, which Akalanka Dera explains as Anuprabesa or interpenetration. Umà Srâmi has also mentioned this characteristic of Âkasa, e.g. 'प्राकाशस्यावगाहा ।" [Tattrarthadhigama Sutra . 18] i.e., "interpenetrability is the characteristic of Akâsa.” In Panchâstik,yasamayasara, verse 90, we have : " That which gives all the room to all Jiras, Pudgalas and the rest (i. e., Dharma Adharma and Käla) is â kâsa In Tattvåthasara, Chapter iïi. Verse 38, we have a similar idea : Akasa is eternal, pervasive and all objects of the universe exist in it, "I and "it has no form "S :) kalanka Deva gives the folloiring example to illustrate the interpenetrability of Âkisa. He says that as vrater allows a stran to enter in itself, so â kâğa allows the other substances to penetrate itself. But this example, being taken from the material world, should not be accepted in a strict sense. For, really, a stran displaces some tater; but Âkasa being a subtle substance does not obstruct other substances. To have a better example, let us suppose the empty space between a room to be Akasa and the substances Dharma, Adharama, etc., to be lights of different lamps. Now, the space in a room can be filled up by the lights of different lamps which intermingle and penetrate the space. In the same manner, allow the substances, Dbarma, etc., to penetiate itself. Àkása is of tiro kinds : Lokâ kâsa and Alokikisa. These will be explained in the next verse. * "सम्वेसिं जीवाणं सेसाणं तहय पुग्गलाणं च । जं देदि विवरमखिलं तं लोए हवदि आयासं ॥" "जीवानां पुद्गलानां च कालस्याधर्मधर्मयोः। अवगाहनहेतुत्वं तदिदं प्रतिपद्यते ॥" "नित्यं व्यापकमाझाशमवगाहैकलक्षणम् । चराचराणि भूतानि यत्रासंबाधमासते॥" S"लोकालोकनभोभेदादाकाशोऽत्र द्विधा भवेत् । अवकाशप्रदः सर्वद्रव्यानां मूर्त्तिवर्जितः॥" [Vardhamana-Purâpa, IVI, 31.] || " यथा जलमवगाहते हंसः ।" [Tattvârtharâjarârttika. 1. 18 (2)] Â kâsa can S ·58 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. धमाधम्मा कालो पुग्गलजीवा य संति जावदिये । आयासे सो लोगो तत्तो परदो अलोगुत्तो ॥२०॥ Dhammâdhammâ kâlo puggala-jîvâ ya santi jâvadiye. Ayâse so logo tatto parado alogutto.---(20). Padapatha..-भावदिये Javadiye, in which. अायासे Ayase, in Akasa. धम्माधम्मा Dhammadhamma, Dharma and Adharma काले Kalo, Kala. य Ya, and. पुग्गलगीवा Puggalajiva, Pudgala and Jiva. संति Santi, exist. से So, that. लोगो Logo, Lokakisa. ततो Tatto, that. परदो Parado, beyond. अलोगुतो Alogutto, is called Alokakasa. 20. Lokākāsa is that in which Dharma, Adharina, Kala, Pudgala and Jiva exist. That which is beyond (this Lokâkâsa) is called Alokâkâsa. COMMENTARY. " Loka is that place in which happiness and misery are seen as results of virtue or vice, or Loka might be said to be that place in which things are got, or Loka is that place which is perceived by the omniscient.”+ This is how Akalanka Deva derives the word Loka. Âkaga with reference to Loka, or Âkasa similar in extent to Loka is Lokákâda, and Âkasa beyond Loka is Alokâ kâsat. In the accompanying Plate, we have a representation of Lokakânsa and Alokâkâša. Loka or the universe, according to the Jain idea, consists of three divisions --Urdha Loka or the upper world, * Sunsicrit rendering: धर्माधर्मो कालः पुद्गलजीवाः च सन्ति यावतिके। आकाशे ल लोकः ततः परतः अलोकः उक्तः ॥ २० ॥ Dharmadharmau kalah pudgalajîvâh cha santi jâvatike. Âkâsc sa lokaḥ tataḥ parataḥ alokaļ uktaḥ– (20). + “यत्र पुण्यपापफललोकनं स लोकः । (पुण्यपापयोः कर्मणः फलं सुख- दुःखलक्षणं यत्रालाक्यते ल लोकः ) लोकतीति वा लोकः। (लोकति पश्यत्युपलभते अर्थानिति लोकः ) लोक्यत इति वा लोकः । (सर्वज्ञ'नानंता- प्रतिहतकेवलदर्शनेन लोक्यते यः स लोकः । )" [तत्वार्थराजवार्तिकम् ५। १२ । (१० । १२ । १३ । )] + "तल्याकाशं लोकाकाशं जलाशयवत् । (लोकस्याकाशं लोकाकाशमिति । ......लोक एवाकाशं लेोफाकाशमिति समानाधिकरणलक्षणा वृत्तिः ।)" [Tattvarthartijavarttika. V. 12, (17)].

·To face Gâthâ No. 20 of DRAVYA-SAMGRAHA Vol. 1 of S.B J. LOKAKÁSA... THE UNIVERSE. THE SIDDHASILÂ OR THE ABODE OF WISDOM & BLISS 15 11 ÜRDHVA j CELESTIAL 5.4 K Â ŚA LOKA. REGIONS A LOKÂ- MADHYA LOKA TEMPORAL WORLD ? 3 A LOKÂ- K Â śA 5 ADHO NETHER 7 LOKA. REGIONS, VIGODA GHANODADHI VATA VALAYA THumid air Envelope.) GHAVA VATA VALAYA Dense air Envelope TANU VATA VALAYA TRaritied air Envelope LOKÂKASÁ CONTAINING THE DRAVYAS AND ALOKAKÅSA BEYOND IT (See Notes on GÂTHẬ 20.] FROM THE "KEY OF KNOWLEDGE" WITH THE COURTESY OF THE AUTHOR

·No text on this page.

·DRAVYA-SAGRALIA, 20. 50 Madhya Loka or the middle world and Adlo Loka or the lower world. The first is the abode of celestial beings, the second of men and of other creatures, and tlie third of the inmates of hell. Surrounding these Lokas, which are situated one abore the other, are three layers of air, the inner being humid, the middle dense and the outer rarified. Within the enrelope of these layers, there is Lokâkâsa-an invisible substance which allows space to other substances and is equal in extent to the Lokas. In this Lokâ kâ sa, Jira, Pudgala, Dharma, Adharina and Kala exist. Beyond this Lokâkisa, there is Alokâkâra which is eternal, infinite, formless, without activity and perceptible only by the omniscient.† In Alokâ kâsa. there is only the substance Âkâsa and not Dharma, Adharma, Kila, Pudgala or Jiva. दव्वपरिवहरूवो जो सो कालो हवेइ ववहारो। परिणामादीलक्खो वट्टणलक्खो य परमहो ॥२१॥ Darraparibațțarûvo jo so kâlo harei varahâro. Pariņâmâililakklo vaťtaņalakkho ya paramattho—(21). Padapatha.--जो Jo, rhich. दवपरियहरूवी Davraparirattaravo, helping changes in substances. FUTAICHTET Pariņâmâdilakkho, understood from modifications, etc. So, that. यथाहारी Varaharo, Vyarahira. कालो Kalo, time. at lavei, is. 5 Ya, which. यदृगलववो Tattapalakkho, understood from continuity. परमट्ठो Paramattho, real. * "धर्मा-धर्मयुताः कालपुद्गलाः जीवपूर्वकाः । खे यावत्यत्र तिष्ठन्ति लोकाकाशः स उच्यते ॥" (Vaidhamana Purana XVI. 327. "जीवा पुग्गलकाया धम्माधम्मा य लोगदोपण्ण । तत्तो अणण्णमण्णं आयासं अंतवदिरित्तं ॥" (Pañchâstikayasamayasara. Verse 91] "पुद्गलादि-पदार्थानामवगाहैकलक्षणः । लोकाकाशः स्मृतो व्यापी शुद्धाकाशो वहिस्ततः ॥" [Dharma-arma bhyudayn XXI. 80]. +"तस्माद् बहिरनन्तो स्यादाकाशो द्रव्यवर्जितः। नित्योऽमूर्तो क्रियाहीनः सर्वज्ञहष्टिगोचरः ॥" [Vardhamana-Purina XVI. 33]. † Sanskrit rendering: द्रव्यपरिवर्तनरूपः यः स कालः भवेत् व्यवहारः । परिणामादिलक्ष्यः वर्तनालक्षणा च परमार्थः ॥२१॥ Draryaparivarttaparûpah yaḥ sa kalah bhavet vyayahá rah. Parinamadilaksrah varttanilaksant cha paramarthah-(21).

·60 THE SACRDD BOOKS OF THE JAINAS. 21. Vyavahâra Kala (Time from the ordinary point of viewv) is that which helps to produce changes in substances and which is known from modifications (produced in substances), while Paramârthika (i.e., real) Kâla is understood from continuity. COMMENTARY. Real time is, according to the Jainêu viery, that which assists the changes in substances. To give a concrete example, we might say that the stone under a potter's wheel assists in the movement of the wheel. The stone here does not impart motion to the wheel, but without this stone such a kind of inotion would not have been possible. Similarly, time, according to Jainism, assists in the changes produced in substances, though it does not cause the same. The Jaina view is, that time does not cause the changes which are produced in the substances, but indirectly aids the production of such changes. This is real time. But time, from the ordinary point of view, consists in hours, minutes, seconds, etc., by which are call a thing to be nery or old according to changes produced in the same. These two kinds of time are technically callecl Kâla and Samaya respectively Tn all the * "नवजीर्णादिपर्यायैव्यानां यः प्रवर्तकः । समयादिमयः कालो व्यवहाराभिदोऽस्ति सः॥" [वर्द्धमानपुराणम् । १६ । ३४।] It is said that Vyâvahârika Kala is known from Pariņâma (modification) Kriya (action) Paratva (distance) and Aparatra (nearness) of substances. Tide- "व्यावहारिककालस्य परिणामस्तथा क्रिया । परत्वं चापरत्वं च लिङ्गान्याहुमहर्षयः ।। स्वजातेरविरोधेन विकारो यो हि वस्तुनः । परिणामः स निर्दिष्टोऽ परिष्पन्दात्मिकोऽजिनैः ।। प्रयोगविनसाभ्यां या निमित्ताभ्यां प्रजायते । द्रव्यस्य सा परिक्ष या परिष्पन्दात्मिका क्रिया ॥ परत्वं विप्रकृष्टत्वमितरत् सन्निकृष्टता। ते च कालकृते ग्राह्ये कालप्रकरणादिह ॥" [ तत्वार्थसारः । ३।४५-४८ ॥]

·DRATYA-SANGRAHA, 21. 61 Augas of the Jainas we find the plırase, “In that Kila and in that Samaya" ("तेणं कालेणं तेणं समएणं'). Kala is eternal, roid of form and without beginning or end. Kala has no varieties. Samaya has a beginning anıl an end, and consists of varieties, viz., hour, minute, १. second, etc. Kala may be said to be the substantial cause (Upadana Karana) of Samaya. "Some say that there is no other Kala, except that which consists of acts comprised by the rising and setting of the sun, etc.' That is to say, some deny that there is a real time (Nischaya Kâla) behind the apparent time (Vyavahira Kala). But this vieir is untenable, for there must be a time having the characteristics of a substance different from the acts mentioned above. There must be something behind to help these acts. Though in ordinary parlance se apply the trord time to such acts, real time is not identical mith the same.t Vartanâ or continuity is the perception of the existence of a substance unrlerstood from changes produced in the same in separate moments of time. For example, we put rice in a pot containing water and place the same on a fire. After some time, we find that "क्रिया दिनकरादीनामुदयास्तमयादिकाम् । प्रविहायापरः कालो नास्तीत्येके प्रचक्षते ॥" [चन्द्रप्रभचरितम् । १८ । ७५।] "तन्न युक्तं क्रियायां हि लोके काल इति ध्वनिः । प्रवृत्तो गाणवृत्त्यैव वाहीक इव गोध्वनिः ॥ न च मुख्याहते गौणकल्पना नरसिंहवत् । तस्माहव्यस्वभावोऽन्यो मुख्यः कालोऽस्ति कश्चन ॥" [चन्द्रप्रभचरितम् । १८ । ७६ । ७७।] "कालो दिनकरादीनामुदयास्त-क्रियात्मकः । औपचारिक एवासो मुख्यकालस्य सूचकः ॥ [धर्मशमीभ्युदयम् । २१ । ८९ ।] + "प्रतिद्रव्यपर्यायमन्त तैकसमया स्वसत्तानुभूतिर्वर्तना।" [तत्वार्थराजवार्त्तिकम् ॥५:२१।४] "अन्ततिकसमया प्रतिद्रव्यविपर्ययम् । अनुभूतिः स्वसत्तायाः स्मृता सा खलु वर्त्तना ॥" [तत्वार्थसारः ।।४१] ·62 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. the rice has been boiled. From this we infer that slow changes must have been going on in the rice from the moment ive put it in the raw state in the vessel, till we saw it in the boiled condition. Throughout this perior an existence is to be inferred. This perception of existence is called Vartana. Of course, this inference of existence of real time can only be made from the effects of apparent Time (Vyavahârika Kala), viz., the changes in the rice." लोयायपदेसे इकेके जे छिया हु इक्केका । रयणाणं रासीमिव ते कालाणू असंखदव्वाणि ॥२२॥ Loyâyapadese ikkekke je tthiâ hu ikkekkâ, Rayaņâņam râsîmiva te kälâņû asamkhadavvâņi—(22). Padapatha. - Ikkekke, in each. arauca Loyâyapadese, Pradeśa of Lokâkâsa. Je, which. Ikkekkâ, one by one. Epitery Kålânî, points of Time. tamai Rayapſiņam, jerrels. mena Râsîmiva, heaps. g Hu, certainly. fgut thiê, are. À Te, that. Hiaceum Asankhadavvåni, innumerable substances. 22. Those innumerable substances which exist one by one in each Pradesa of Lokâkâśa, like heaps of jewels, are points of time. COMMENTARY. Kâla or time consists of minute points or particles which nerer mix with one another, but are always separate. The universe (Lokikasa) is full of these particles of time, no space within it being void of the same. It need not be mentioned that these particles of time are invisible, innumerable, inactive and without form. In all the Jaina works, these particles have been compared to innumerable jewels. This example illustrates the fact that the * "सानुमानिकी व्यावहारिकदर्शनात् पाकवत् ।" [तत्वार्थराजवार्त्तिकम् ।।२१।५] | Sanskrit rendering: लोकाकाशप्रदेशे एकैकस्मिन् ये स्थिताः हि एकैकाः। रत्नानां राशिः इव ते कालाणवः असंख्यद्रव्याणि ॥२२॥ Lokakâsa--pradese ekaikasmin se stbitfiḥ hi ekaikah, Ratnanam rasi” ira te kalânava) asamkhya-draryâņi—(22).

·DRAVYA-SANGRAHA, 23. 63 - particles of time nerer mix up with one another. with one another. In Tattvirthasira, vre have “एकैकवृत्त्य प्रत्येकमणवस्तस्य निष्क्रियाः लोकाकाश-प्रदेशेषु रत्नराशिरिव स्थिताः॥" [३।४४] it., " The particles of that (Time) exist each in its orn capacity, like beaps of jewels in the Pradesas of the Lokakasa (universe), and are mithout activity." In Vardhamāna Purana, ire hare-- "कोकाकाशप्रदेशे होकैका अणवः स्थिताः। भिन्नभिन्नप्रदेशस्था रत्नानामिव राशयः।" [Canto IVI., Verse 35.] i... "The particles exist separately in different Pradesas of Lokakita, like heaps of jewels in different places." This characteristic of Time differentiate it from the other five kinds of substances; for, while the former consists of separable particles, the latter are collections of indivisible and inseparable parts. एवं छब्भेयमिदं जीवाजीवप्पभेददो दव्वं । उत्तं कालविजुत्तं णायव्वा पंच अस्थिकाया दु॥२३॥ Evam chharbheyamidam jîrâjivappabhedado darram, Uttau kalavijuttam nâvarrà paùcha atthikâyá du. (23). Padapatha. Eram, in this manner. नोबाजीवप्पभेदो Jivajirappa. bhedado, according to the subdivisions of Jiva and Ajiva. इद Idam, this. दन्यं Darram, Drarya. उभेयं Chhar bheyam, of six kinds. उत्त Uttam, is called. दु Du, and. कासविजुतं Kala-rijuttam, rithout Kala. पंच Paricha, fire. अत्यिकाया Atthikara, Astikayas. सायच्या Nayarra, to be knorn. 23. In this manner, this Drarya is said to be of six kinds, according to the subdivisions of Jiva and Ajira. The five, without Kala. should be understood to be Astikayas. * Sanskrit rendering: एवं पड्भेदं इदं जीवाजीवप्रभेदतः द्रव्यम् । उक्तं कालवियुक्तं ज्ञातव्याः पञ्च अस्तिकायाः तु ॥२३॥ Eram şadbliedar idam jîvåjivaprablıedataḥ dravyam, Uttam kilariruktam jiatarsih palicha astikayah tn.-(23). - .

·64 TOE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. COMMENTARY. Dravya is divided into Jiva and Ajiva. Ajiva, again, is subdivided into Pudgala, Dharma, Adharma, Akusa and Kala. These five Ajivas, with Jiva, make up the six varieties of Dravya. DRAVYA. Jiva. Ajîva. Kola. Pudgala. Dharina.' Adharma. Âkása. Of these six varieties, Jiva, Pudgala, Dharma, Adharma and Âkasa are technically known as the five Astikayas." The meaning of the word Astikaya will be understood from Verse 24, Page 65 and the reason why: Kala, the sixth variety of Dravya, is not called Astikaya, will be explained in Verse 25. Page 66. संति जदो तेणेदे अत्थीति भणंति जिणवरा जम्हा । काया इव वहुदेसा तम्हा काया य अत्थिकाया य॥२४॥ Santi jado teñede atthíti bhañanti jiņavarâ jamhâ, Kâyâ iva vahudesâ tamlâ kâyâ ya atthikâyâ ya. -(24). * Compare : "धर्माधमौ नभः कालः पुद्गलश्चेति पञ्चधा। अजीवः कथ्यते सम्यग जिनैस्तत्वार्थदर्शिभिः ॥ षड्व्याणीति वर्ण्यन्ते समं जीवेन तान्यपि । विना कालेन तान्येव यान्ति पञ्चास्तिकायताम् ॥" [धर्मशर्माभ्युदयम् ॥२३२८१८२] Also-- "थर्माधर्मावथाकाशं कालः पुद्गल इत्यपि । अजीवः पञ्चधा शेयो जिनागमविशारदैः ।। एतान्येव सजीवानि षड् द्रव्याणि प्रचक्षते । कालहीनानि पञ्चास्तिकाया स्तान्येव कीर्तिताः॥" [चन्द्रप्रभचरितम् ॥१८॥६७।६८।] f Sanskrit rendering: सन्ति यतः तेन अस्ति इति भणन्ति जिनवराः यस्मात् । काया इव बहुदेशाः तस्मात् कायाः च अस्तिकायाः च ॥२४॥ Santi yataḥ tena asti iti bhananti jinavaraḥ Gasmat, Käyâ iva vahudeśaḥ tasmät kâykh cba astikâyâḥ, cha.-(24).

·DRAVY A-SAMGRATIA, 24. 65 63 Padapâtħa.-- Jado, because, Ede, these. Afa Santi, exist. an Teņa, on that account fiat Jiņavarâ, the great Jiņas. para Atthíti, as "Asti," fa Bhaņanti, say, 7 Ya, and. The Jamhâ, because diret Kâyâ, bodies. Ira, like. agget Valudesâu, haring many Pradeśas. Tenen l'amhâ, therefore fire Kåyå, Kayas a Ya, and, santet Atthikâyâ, dstikåsas. 24. As these exist, they are called "Asti” by the great Jinas, and because (they have) many Pradesas, like bodies, therefore [they are called] Kâvas. (Hence these are called] Astikâyas. COMMENTARY "Asti-kaya"† consists of two words, “ Asti” and “Kiya." “Asti” literally ineans exists." Noir, the fire kinds of substances, viz., Jira, Pudgala, Dharma, Adharma, and Âkasa altrays exist; hence, while mentioning any of these, one might say "it exists." Again, each of these substances has many Pradesas, like bodies. Hence, each of these might also be said to be " Kâya " (literally, body). These tiro characteristics being combined, each of the aforesaid five substances are named 'Astikaya' or that which exists and has different Pradesas like a body' It should be remembered that to be an stikára, a substance must have both these characteristics. The substance Kila, (Time) though having the first characteristic (viz. esistence), is not called :Istikaya, because it does not have many Pradesas, To be more clear, first let iis understand what is meant hy a Praclesa. Pradesa has been vlefined in Verse 27 to be that part of space which is obstructed by one indirisible atom of matter. Pradesa can contain not only atoms of matter, but of particles of other substances also. Thus each of the substances have Pradeśas. Now, Jiva, Pudgala, Dharma, Adlarma and Akasa have many Pradefas, as these consist of many indivisible and inseparable parts, or, in other words, the particles of these are not separate, but are mixed up or capable of being mixed up. Hence, as we are unable to locate these particles, in definite Pradeśas, these substances can be said to 1 The word Astikaya is thus derived : "अस्ति इति तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययम् ।" "Asti" is an indeclinable (Avyaya) resembling a verb in form. That which acts like Kiya is “ Raya." (काय इव आचरति इति कायः । आचारार्थे क्विए ।) That in which there is existence (Asti) and Kaya is called Astikára. ܠ 9 ·66 THE SAORED BOOKS OF THE JAINAS. occupy many Pradeśas. But Kala consists of particles which never mix UP, and consoqnently each of these particles occupies a particular Pradesa. Iſence Kála is said to have one Pradeśa only. But the other substances Jîra, Pudgala, Dharma, Adharma and  kâda having no separable and distinct particles occupying (listinct Pradekas, are said to be of many Pradesas. Kâya is that which has many Pradeśas. The five substances, Jiva, Pudgala, Dharma, Adharına and Akasa have many Pradesas, and hence these are called Kâyas ; but Kala, having but a single Pradesa, is not called so. This is the reason why Kâla is not called an Astikaya." होंति असंखा जीवे धम्माधम्मे अणंत आयासे । मुत्ते तिवह पदेला कालस्लेगो ण तेण सो कारो॥२५॥ Honti asamkhâ jîve dhammâdhamme añanta âyâse. Mutte tivaha pačlesâ kâlassego na teņa so kâyo--(25). Padapâtủa.m-sira Jîve, in Jira. ATY Dhammûdhammo, in Dharma and Adharma. Asamkhâ, innumerable. Tar Padosa, Pradeśns. affa Honti, are. prane Åyâse, in Åkâsa. gria Ananta, infinite. Mutte, in that which has form farae Tiviha, of three sorts. Etiraga Kalassa, of Kala. Ego, ang Tena, for that. A So, that. Fren Kâyo, having body. Ya, not. 25. In Jîva and in Dharma and Adbarına, the Pradeśas are innumerable, in Âkâsa (the Pradeśas are) iofinite and in that which has form (riz., Pudgala) (these are) of three kinds, (viz., niunerable, innumerable and infinite). Kâla (Time) has one (Pradeśa). Therefore, it is not (called) Kâya. one COMMENTARY. Every kind of substance is made up of ultimate indivisible particles. The space occupied by one such particle is known as Pradesa. Now, the substances, Jiva, Dharma and Adharma have * Sanskrit rendering: भवन्ति असंख्याः जीवे धर्माधर्मयोः अनन्ताः आकाशे। मूर्ते त्रिविधाः प्रदेशाः फालस्य एकः न तेन स कायः ॥ २५ ॥ Bhavanti asamkliyah jive dharmadharmayoḥ anantah akase, Mürtte trividhaḥ pradeśaḥ kalasya ekah na tena sa kayah (25).

·DRAVY A-SAMGRAHA, 25. 67 innumerable Pradesas.* That is to say, the Pradesas of Jiva, Dharma and Adharma are beyond calculation. Lokâ kâsa or the universe contains innumerable Pradesas and, as Jiva can fill up the whole of the universe by expansion, it is said to contain innumerable Pradegas. Dharma and Adharma also pervade all parts of the universe, as oil pervades the whole portion of a mustard seed.f Hence these two substances also hare innumerable Prarlesas. Âkâsâ is infinite, for it not only perrades the unirerse, but is even existent beyond it; bence its Pradegas are infinite. The distinction between ippumerable and infinite Pradesas consists in this that, while the former have a limit, though it is beyond the power of eren an omniscient being to count them, the latter is without limits. It may be urged that, without knowing the number of the Pradesas belonging to Âkisa, how can one hecome omniscient? Akalanka Bhatta has replied to this that, to be ominiscient, it is suffi. cient to know that these are innumerable. When we say that Pradesas of such and such a substance are innumerable, we mean that in reality these are incapable of being counted by anyone. We are not speaking this rith reference to the ordinary human beings who have limited powers of perception, but with reference to all beings | Hence, it must be supposed that an omniscient being only knows that Pradeśas of such substances are innumerable. This is also the case when we speak of the infinite Pradesas. * "असंख्येयाः प्रदेशा धर्माधर्मकजीवानाम् ।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् ५।८।] "एकस्य जीवद्रव्यस्य धर्माधर्मास्तिकाययोः। असंख्येयप्रदेशत्वमेतेपां कथितं पृथक् ॥' [तत्वार्थसारः । ३ । १९ ।] | "संहाराच विसाच्च प्रदेशानां प्रदीपषत् । जीवस्तु तदसंख्येयभागादीनवगाहते ॥ लोकाकाशे समस्तेऽपि धर्माधर्मास्तिकाययोः। तिलेषु तैलवत् प्राहुरवगाहं महर्पयः।" [ तत्वार्थसारः । ३। १४ । २३ । ] * "संख्याविशेपातीतत्वादसंख्येयाः।" "तदनुपलब्धेरसर्वज्ञत्वप्रसंग इति चेन्न तेनात्मनावसितत्वात् ।" [ तत्वार्थराजवार्तिकम् । ५।८।१।३।]

·68 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. Pudgala has Pradleyas which are numerable, innumerable and infinite. To be more explicit, Pudgala or matter consists of ultimate indivisible particles which we might call atoms, remembering, howcrer, that these atonis are more fine than the atoms as understood in the modern science. Now, two or more atoms of matter may combine and produce what is technically known as a Skandha.† A Skandha may contain two, four, six, a hundred, a million or more atoms. The Pradeśas or spaces obstructed by atoms in the state of Skandha can, therefore be counted, and hence we might say in this respect that matter' (Pudgala) has numerable Pradesas. From another point of view, if we do away with the combination which produce Skandhas and suppose the atoms to exist separately, contemplating a division, Pudgala should be understood to have innumerable atoms; for Pudgala, as mentioned before, exists through-,' vut lokalkäsa or the universe. Again, Pudgala may be said to have infinite Pradeyas also from another point of view, viz., the atoms of inatter in a subtle state may be considered to be infinite. lf a doubt be started that how can infinite atoms exist in finite Lokâkânsa, we reply that atoms in a subtle state, though infinite, can exist in one Pradesa of Âkåsa, though in the gross state this is not possible. Thus watter in subtle state may be said to possess infinite Pradesas. It has already been mentioned in the Commentary ou Verse 24 that Kâla has only one Pradeśa, and this is the reason why we do not call it Kâya, for a Kâya is that which has more than oue Pradeśa. एयपदेसो वि अणू णाणाखंधप्पदेसदो होदि । बहुदेसो उवयारा तेण य काओ भणंति सव्वण्हु ॥२६॥* Eyapadeso vi aņû ņâņâkhandhappadesado hodi. + "प्रणवः स्कन्धाश्च ।" "भेदसंघातेभ्य उत्पद्यन्ते।" "भेदादणुः ।" "भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ५। २५-२८1] + “अधिकरणविरोधादानन्त्याभाव इति चेन्न सूक्ष्मपरिणमावगाहनसामर्थ्यात्। [तत्वार्थराजवार्त्तिकम् । ५।१।३] * Sanskrit rendering: एकप्रदेशः अपि अणुः नानास्कन्धप्रदेशतः भवति । बहुदेशः उपचारात् तेन च कायः भणन्ति सर्वज्ञाः ॥ २६ ॥ kapradesah api aut ninaskandhapradesatan bhavati. Taludesal upaclifirit (cua cha kiyal bhaganti sarvajñaḥ-(26).

·DRATIA-SANGRAUA, 26. 69 Bahudeso uvarârâ tena ya kâyo bhañanti savranhu—(26.) Padapitha.mata Evapadesovi, though of one Pradeśa. Anů, alom.gotriecaaman Papahhandhappadesado, on account of being Pradeśa of many Skavdhas. at Bahudeso, of many Pradeśas. Hodi, becomes. from lepa, therefore. a Ya, and. Soos Sarraphu, the omniscient. Bagrat Uravårå. ordinarily. Kayo, Kaya.fa Bhadanti, say. 26. An atom (of Pudgala), though haring one Prarlesa, becomes of manr Praclesas, through being Pradesa in wany Skandhas. For this reason, from the ordinary point of view, the omniscient ones call (it to be) Káya. COMMENTARY It may be urged that, as cach particle of Kila occupies a sepallille Parlesa, 40 we have said that kila has one Pradesa only; in the same namer, cach atom of matter occupies one Pradesa, and conseqnently matter might also be said to have only one Pradesa To this, we reply that it is true that a single atom of matter occupies a single Pradesi, but this atom may combine trith other atoms and form different Skandhas which have many Pradesas. With reference to this stage, an atom may be said to have many Pradeśas. For this reason, from the ordinary point of view, we recoguise even one atom to have many Pradesas. And, as that which has many Pradesas is calleil liya, so this atoin also is known as Kára. The atums in matter are capable of combining with one another and formi Skandhas, but particles of 'Time cannot combine in this manner. It has been inentioned before that each particle of Time caists separately. Hence, though from the ordinary point view we quay say an atom of matter to have many Pradeśas with reference to its existence in a Skanılha stage, we cannot say that a particle of Time in the same manner contains mans Pradesas. जावदियं प्रायासं अविभागीपुग्गलाणुवट्ठद्धं । त खु पदेसं जाणे सव्वाणुठाणदाणरिहं ।। २७ ॥४ Jávarliyagi á râsam avibhagipuggalāņuratthaddham, + Sanskrit rendering: यावन्मानं आकाशं अविभागिपुद्गलाण्ववष्टब्धम् । तं बलु प्रदेशं जानीहि सर्वाणुस्थानदानाहम् ॥ २७ ॥ Yavanmátram ūkicam aribbigipudgalinravaştardhaw. Tam khalu pradesam jânîhi sarránusthånadánärham-(27).

·70 THE SAORED BOOKS OF THE JAINAS. Tam khu palesam jâpe savvânuthanadâparihan.- (27) Padapatha.--जावदियं Javadiyam, which portion. ग्रायासं Ayasam, Akasa अविभागीपुग्गलाणुववृद्ध Avibhagi puggalanuvatthaddham, is obstructedl by one indivisible atom of Pudgala. तं Tam, that. सु Khu, surely. सव्वाणुद्वाणदाणरिहं Savvānutthanadānariham, capable of giving space to particles of all. पदेसं Padesam, Pradeśa ora Jane, know. 27. Know that (to be) surely Praclesa which is obstructed by one in livisible atom of Pudgala and which can give space to all particles. COMMENTARY. We have already mentioned inore than once what is meant. by a Pradesa. In this verse, we have a definition of Pradeśa. That portion of Âkâra which is obstructed by one indivisible ultimate atom of matter is known as a Pradeśa. In such a Pradesa of Lokâkâsa, one Pradesa of Dharma, one Pradesa of Adharma, one particle of Kâla and innumerable atoms of matter, or even Skandhas in a subtle state may exist.* The characteristic of Âkânsa is to give space to all' these. पासवबंधणसंवरणिज्जरमोक्खा सपुण्णपावा जे । जीवाजीवविसेसा ते वि समासेण पभणामो ॥ २८॥ Åsavabandhanasamvaranijjarainokkhả sapuņņapava je, Jivajivavisesâ te vi samasena pabhanâino-(28). Padapatha.- जे Je, those. सपुण्णपावा Sapurnapitva, with Punya and Papa. आसवबंधणस्वरणिज्जरमाक्खा Asava-bandhana-samvara-ujjara-mokkhi, Asrara, Bandha, * "लोकाकाशस्य तस्यैकप्रदेशादोंस्तथा पुनः पुद्गला अवगाहन्से इति सर्वज्ञशासनम् ॥ अवगाहनसामर्थ्यात् सूक्ष्मत्वपरिणामिनः । तिष्ठन्त्येकप्रदेशेऽपि बहवाऽपि हि पुद्गलाः ॥" [तत्वार्थसारः । ३ । २५ । २६ । ] † Sanskrit rendering: आसवबन्धनसंवरनिर्जरामाक्षाः सपुण्यपापाः ये। जीवाजीवविशेषाः तान् अपि समासेन प्रभणामः ॥ २८ ॥ Åsrava-bandhana.samvara nirjarå-moksûḥ sapunyapa pâh yo. Jivajîvavišeşah tân api samasena prabbanawah-(28).

·DRATYA-SAJGRAHA, 26, 29. 71 Samiana, Virjarâ and Jokşas-TFAH Jirêjîra-visesâ, varieties of Jira and ljiva. af Tri those also. arga Samâsena, brieflr. Het Pabhanamo, say 28. We shall describe briefly those varieties of Jira and Ajira also which are (known as) Åsrara. Bandha, Samrara. Nirjarâ and Vokşa, with Punya and Pâpa. COJINENTARY. The author not takes tip the subject of Åsrara, Bandha. Samvara, Virjaiâ, Punya and Påpa. These seren are commonly known as the seren Tattras of Jainism. Adding Jira and Ajira to these, te get the nine Tattvas of Jainism. Each of these seren will be taken np and liscusseil one hs one in Verses 29-38. पासवदि जेण कम्मं परिणामणप्पणो स विणणेओ । भावासवो जिणुत्तो कस्मासवणं परो होदि ॥२६॥७ Åsaradli jeņa kammam pariņâmeņappaņo sa riņņeo, Bhârâcaro jiņutto kammâsavaņam paro hodi--(29). pndapatha - yair Trpaņo, of the sonl. 7 Jena, that for Pariņamena, modification. *** Kammam, Karma. ele Åsavadı, gets in Sa, that. ispann Jiņiuto, callmed by the Jipa. 1777 Bhârâsivn, Bhârâsrasa. Favorem Viņden, lyn kuori. $*Risto Rammasarınam, influir of Karmas. # Paro, The next. Pe Ilodi, ia. 29. That inorlification of the soul by which Karma gets into (it), is to be known as Bhârâsrara, as told by the Jiņa, and the other (kind of Asrara) is the influx of Karma. COMMENTARY. Asrara has been defined to be the cause of the bondage of Karina, i.e., that hy thich tlie Karmas enter the soul.† Elsewhere, * Sanslerit rendering: आन्त्रवति येन कर्म परिणामेन आत्मनः स विज्ञयः। Herea: fare: Safaqo qc: Hala il 78 11 Asrarati sena Karma parinámena åtmanah sa vijñerah. Bhårásravah jinoktah karmasraranam parah bharati - (29), + "आश्रवन्ति प्रविशन्ति येन कर्माणि आत्मनि इति आश्रवः कर्मवन्धहेतुरिति भावः।" [Abhayadera's Commentary on Sthapióga ) ·72 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. 3 we have" those from which Karmas floor are called Asraras."", "These definitions are in keeping with the clerivative meaning of the word Asrava, and throughont Jaina literature the woril Asrava is used in this sense. We slwould mention in this connection that this use of the Ford Asrava, in its original and derivative sense, has been supposed to support the vieir that Jainisin ras prevalent before Buddhisın. We meet with many terms which are usel alike by the Jainas and the Buddhists. Among them there is one which the Buddhists must have borrowed from the Jainas. The term Asrara, in Pali Asava, is, according to the Buddhists, synonymous with Klesa, and it means human passion, sin, corruption, deprarity. Âsrava, etymologically, meant flowing in' or 'influs,' and it was difficult to imagine why the Buddhists shoukl have chosen just that ford to denote sin, corruption, depravity. Even iſ taken in a metaphorical sense, it is not easy to see hour, from the Buddhist point of view, it could come to express the irlea of depravity and sin, for it might be asked what is to flour in and there is it to flow in? But rith the Jaivas, Asrava retained its etymological meaning and it allequately exprsssed the idea denoted by the term Asrara, for, according to Jaina philosophy, Asrara meant the influx of matter into the soul. Hence the term Âsrara hari its literal meaning, for there really was something flowing in, and the result of it was defilement or depravits. It is therefore easily imaginable that, in common parlance, Åsrava should have got the meaning defilement or leprarity, irrespective of the etymology ; and this was just irhat happened to the word Asrara before it iras received into Buddhist terminology. But the word could never have been used in its derivative meaning (sin), if it had not before been used in its literal meaning. And since the Jainas used the word in its original, i.e., literal or etymological ineaning, those who used it in the derired meaning must have adopted it from the Jainas. Thus the use of the word Asrava by the Buddhists is a proof of their posteriority rith regard to the Jainas.”+ Umásrâmi says that Âsrava results from the actions of the * "अभिविधिना श्रौति श्रवति कर्म येम्यस्ते आश्रवाः।" [Abhayadera's Commentary on Prasna Vyakarana]. | Presidential address by H. Jacobi, delivered at Benares, on the 29th Deccmher, 1919, ·DRAVYA-SAIGRAHA, 29. 73 body and the mind and also from speech. Svâmi Kârtikeya says that Asravas are certain movements of Jira resulting from actions of speech and those of the mind and the body, either accompanied by or bereft of Joha Karma.† As ater enters a pond through rarious channels, so Karmas enter a soul through the Asravas. As rater enters a boat through holes, so Karma enters a soul through Asravas. Asravas are broadly divided into (a) Bhavasrava and (b) Karmâsrava or Dravyâsrava. The former consists of the thought-activities which cause the iuflux of karinic matter into a soul while the latter is the karmic matter itself, which enters a soul in this manner. In other words, in Bhavàsrava we are concerned with thought activities, while in Dravyasrava or Karmasrava we have connection with matter. Abhayadeva says that Dravyâsrava is the entrance of water through holes in a boat, etc., when the boat is ou the water, and Bhâvâsrara is the infus of Karma, through the five senses of Jivas $ In Vardhamana, Purana, Ire have “ that Bhava made impure by attachment (Raga), etc, by rhich Karmas adhere to men possessing attachment, is * “कायवाङ्मनःकर्म योगः।" "स आस्त्रवः।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ६।१।२।] Airitachandra Sûri, in his Tattvårthasara (IV-2) has combined the abore two Sûtras in a single line of a verse as follows: "कायवाङ्मनसां कर्म स्मृतो योगः स प्रास्त्रवः । Vide also. "कर्मणामागमद्वारमात्र संप्रचक्षति । स कायवाङ्मनः कर्मयोगत्वेन व्यवस्थितः ॥" [चन्द्रप्रमचरितम् । १८ ॥ ८२ ।] + "मणवयणकायजोया जीवपयेसाण-फंदणविसेसा । मोहोदएण जुत्ता विजुत्ता वि य आसवा होति ॥" [स्वामिकार्तिकेयानुप्रेक्षा । ८८ ।] + "सरसः सलिलावाहि द्वारमत्र जनैयथा। तदास्रवणहेतुत्वादास्रवो व्यपदिश्यते ॥" [तत्वार्थसारः। ४।३।] $ "तत्र द्रव्यानवो यजलान्तर्गतनावादौ तथाविधपरिणामेन छिद्रः जलप्रवे- शनं, भावात्रवस्तु यजीवानां पञ्चेन्द्रियादिछिद्रतः कर्मजलसञ्चय इति ।" [स्थानाङ्ग-टीका] 10 ·74 THE SAOROD BOOKS On TID JAINAS. called Bhlivásrava. The influx of matter, in the shape of Karma, in a Jiva grasped by impure Bhavas, is known as Dravyasrava." . Varieties of each of theso classes of âsrava will be mentioned in Verses 30 and 31 respectively. मिच्छत्ताविरदिपमादजोगकोहादश्रो थ विण्णेया । पण पण पणदह तिय चदु कमसो भेदा दु पुव्वस्स ॥३०॥ Michchhattiviradipamádajogakohadayo tha viņ neya, Paņa paņa paņadala tiya chadu kamaso bhedâ du puvvassa-(30). Palapatha - Atha, then. gaara Purvaesn, of the former. मिच्छताविरदि- quiresimierza Michchlattê-viradi-painânda-jogn-kolândayo, Mithyitva, Avirati, Pramada, Yoga, and Krodha, etc. कमसो Kamaso, respectively. पण-पण-पणदर-तिय-धदु. Pana-papa-papadaha-tiya-chadu, Five, live, fifteon, three and four.भेदाBhedab, classes Favaa Viņpoya, are to be known. 30. Then, it should be knoun that of the former' (i.c., Bhâvâsrava) (the subilivisions are) Mithyâtva, Avirati, Pramâda, Yoga, Anger, etc., (which are again of) five, five, fifteen, three and four classes, respectively. COMMENTARY. In this verse, the varicties of Bhîvîsrava are describod to be of five kinda, viz. :Mithyâtva (Delusion', Arirati (Lack of Control), Pramâda (Inadvei tence), Yoga (Activities) and Kaşilya (Passions). I. Mithyatva or Delusion is of five kinds, Ekânta, Viparila, Vinaya, Samsaya and Ajnana : * "रागादि-दूपितेनैव येन भावेन रागिणाम् । प्रास्त्रवन्त्यत्र कर्माणि स भावात्रव एव हि ॥ दुर्भावकलिते जीवे पुद्गलानां य आगमः । प्रत्ययैः कर्मरूपेण द्रव्यास्त्रवो मतोऽत्र सः॥" [वर्द्धमानपुगणम् । १६ ॥ ४० ॥ ४१ ।] † Sansicrit render ing : मिथ्यात्वाविरतिप्रमादयोगक्रोधादयोऽ थ विज्ञयाः । पञ्च पञ्च पञ्चदश त्रय चत्वारः क्रमशः भेदा तु पूर्वस्य ।। ३० ॥ Mithyâ tvåviratipramadayogakrodlådayo' tha vijñoyah, Paſcha pañcha pañchadaśa traya chatvarah kramasaļi blodih ta parvasya -(30).

·DRATYA-SANGRAHA, 30. 75 (a) Ekânta 3lithfåtra is that state of delusion then se hare a false belief, rithout knorring the same to be false or rithout eren attempting to examine the same. A person who is born and brought up in a family where the tenets of Jainism are unknown and the consequently takes up the doctrines of that family to be true mas be said to hare Ekânta Lithrátra rith respect to Jainism. (b) Tiparita Vithratra is that state of delusion in shich re think that this or that mar both be true. Å belief that one religion is as good as another, for both of these are trne, mar be said to be such a delusion according to Jainaism. (c) Vinara Mithrátra is retaining a belief, eren rhen we know it to be false. This state exists in those toho, eren shen conrinced of the falsity of their doctrines, stick to the same. (d) Samsara Vithpåtra consists of a state of doubt as to whether a course is right or wrong This state arises when a person begins to lose faith in the doctrines rhich he holds and is going to bare a belief in others. (e, ljñana Jlithyátra is the state when a person has no belief at all. A man who does not emplos his reasoning faculties, and is unable to form any definite idea about doctrines might be sairl to have this kind of delusion, thich obstructs knowledge. II. Arirati or lack of control is also of fire kinds, viz. : (a) Hiņsa (Injury), ) Anrita (Falsehood), 'c) Chaurra (Stealing), (d) Abralıma (Incontinence) and (eParigrahá kaukhi (Desire to possess a thing thich is not given). In some works, these five onlr are wentioned as subdivisions of Asrara. For example, in the tenth Anga of the Jainas, called Pragna Vrikaraṇa, te hare a description of Asraras and Saņraras, with their subdivisions; and in that work se hare only the mention of the abore fire kinds of Asirati as subdiri. sions of Asrara. Abhayadera, in his Commentary on Prasna Vyâkaraya, says that, though in that trork Asrara is said to be of fire kinds, from another point of rier, forty-tiro rarieties of Asrara are also recognised.† Abhayadera quotes this passage to support * "पंचविहो पण्णत्तो जिणेहिं इह अराहो अणदीवा हिंसा-मोस-मदत्त- मवंभ-परिग्गहं चेव ।" [पण्हा वागरणम् । १] "हिंसादि-भेदतः एवं पञ्चविधः। प्रकारान्तरेण तु द्विचत्वारिंश-द्विधः।" [प्रश्नव्याकरणटीका !]

·76 THE SACRED BOOKS OF TAE JAINAS. his vier : " There are forty-two Asraras, vis., those arising from five Indriyas, four Kaşayas, fire Avratas, tirenty-five Kriyas and three Yogas. In Draryasamgraha, tre have a mention of thirty-two varieties only of Asrara. The fire Aviratis are called Avratas hy Umásvámi. † He, however, inentions many subdivisions of Asrava. Svámi Kartikeya seems to support the author of Dravyasaingraha, by saying, “ Knorr these Asraras to be of various kinds, viz.. Afith yatra, etc." $. III. Pramida or Inadvertance is said to consist of (a) Vikatha (Reprehensible talk), (h) Kaşaya (Passions), (c) Indriya (Senses), (d) Nidrå (Sleep) and (e) Râga (Attachment): (a) Vikatha or reprehensible talk may be about the king (Rijakatha), the state (Ristra-katha). romen (Strikathit) or food (Bhojanakathâ). Thus it is of four rarieties ; (6) Kaşiya or passions are Krodha ranger), Jîna (Pride), Maya (Deceipt) and Loblia (Greed); "इंदिय-कसाय-अवय-किरिया पण-चउअ-पंच-पणवीसा जोगा तिणे वभवे आसवेयाउ वायालत्ति ।" Vide also-"स च इंद्रियकषायावतक्रियायोगरूपक्रमेण पञ्च-चतुः-पञ्च- पञ्चविंशति-त्रि-भेदाः" [ स्थानाङ्ग-टीका ] + "प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसा।" "असदभिधानमनृतम् ।" "अदत्तादानं स्तेयम् " "मैथुनमब्रह्म।" "मूळ परिग्रहः ।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ७ ॥ १३-१७।] † Umásvámi mentious Sâmparáyika and irgâ ratha as varieties of Ásrava, the former existing in Jîras with passions, and the latter in Jiras rithont passions, Sámparåyika Asrara is, again, subdirided into fire Indriyas, four Kasayas, five Avratas and twenty-fire Kriris. Vide "सकषायाकषाययोः साम्परायिकर्णपथयो।" "इंद्रियकपायाव्रतक्रियाः पञ्च-चतुः-पञ्च-पञ्चविंशतिसंख्याः पूर्वस्य भेदाः।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ६ ॥४।५] 8 "से आसवा मुणिजसु मिच्छत्ताई अणेयविहा ।" [स्वामिकार्तिकेयानुप्रेक्षा । ७।८।] The Commentator says that by " Slithyatra, etc." Mithyatya, Arirati, Pramſida, Yoga and Kasaya are mcant.

·DRAVYA-SANGRAHA, 30. 77 (c) Indriya or the senses are five, viz., the senses of touch, taste, snell, sight and hearing; (d) Nidri (Sleep) and (c) Raga (Attachment) to torldly objects, are the last tiro varieties of Prainâda. In some rrorks, Pramáda or Inadvertance has not been mentioned as a sub-class of Bhavisrara. The author of Dravya-Samgraba himself, in his another work called Gommata Sara, only mentions Mithyátra, Arirati, Kaşaya and Yoga to be subdivisions of Asrara. IV. Yoga consists of the activities of the Vanas (Alind), Vachana (speech) and Kara Body). Though the author of Drarya-Sarngraha stops here, in other works we meet rith further subdivisions, e.g., the activities of mind and speech are each divided into four classes, according as the same are true, untrue or mised, and the activities of the body also are said to be of seven kinds. V. Kaşîyas or passions are four in number, viz., Anger, Pride, Deceit and Greed. Each of these, again, are of four varieties, according as the same are of intense, great, moderate or mild degrees. Thus tre get sixteen varieties of Kaşaya.† In some works, we get a mention of nine No-Kaşayas which, together irith the sixteen, make up twentyfire varieties of Kaşayas. The No-Kaşayas are Hûsya (Laughter), Rati (Pleasure), Arati (Pain Soka (Grief), Bl.aya (Fear), Jugupsân (Hatreds, Strireda (knoirlelge of the feminine gender), Puruşa-reda (knowledge of the masculine gender) and Napuņsaka-reda knowledge of the gender of a eunuch.) * "मिच्छत्तमविरमणं कसायोगा य आसवा होति । पण वारस पणुवीसं पण्णरसा होति तवभेया ॥" i.e., " five kinds of Mithyatya, terelre kinds of Avirati, twenty-fire kinds of Kaşaya and Afteen kinds of Yoga, are subdivisions of Asraya." (Gommatasâ ra Karmakanda, Verse 786.] | Sec footnote or Page 38.

·CHART IV. ÂSRAVA. 78 r 1 Bhâvâsrava. Buárgurava. Dravyasrava. 1 Mithyátva. Avirati. Pramada Yoga. " Kaşaya. ) Okänta Vîparitamithyâtva. mithyâtva, Vinayamithyátva. Samsayamithyitva. Ajõânamithyâtya. Manovyâpâra. Vachana Kayavyâpâra. vyâpâra. Himsa. Anrita. Chaurya. Abrahma. Parigrahakinkha. Satya- Asatya- Ubhaya- Anubhayamano mano mano manoyoga. yoga. yoga. yoga. 1 u Vikatha. Kaşaya. Indriya. Nidrá. Râga. THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. Krolda. lân. Rajakatha. Rastrakathi. Strikatha. Bhojanakatha. Maya. afyar Lobha. Satya Asatya Ubhaya- Anubhayavachana- vachana- vachana vachapayoga. yoga. yoga. yoga. I Sparsa. Rasanâ. Nasika. Chakşu. Srotra. 1 Audárika. Audârikamisra. Vaikrivaka. Âharaka. Vaikriyakamisra. Âuaraka- Karmana. misra. --- Krodha. Mana. Måyå. Lobha. 1 1 ì Sam- Anantant- Apratyavandhi. khyanavarana. Pratyakhyanavarana. Anantanuvandhi. jvalana. Apratya- Pratya Sam- Anapti Apratys- Pratya Samkhyânâ- bhyana- jvalana. nuvandhi. khyânå. khyana- jvalana. Varana. varana. varana. varana. Ananta- Apratyakhyana- PratyakhyûnaSamjvalana n. 71.

·DRATYA-SAYGRAHA, 31. 79 ururatargiui Fai grid FHIFLEI दव्वासवो सणेयो अणयभश्रो जिणक्खादो ॥३१॥ Våņárarañadiņam joggam jam puggalaņ samasavadi, Darrásaro sa ņeo aạeyabheo jiņakk bâdo.-(31.) Padaritha - Fânavarapâdinam, of Jñânåraraņiya, etc. etrani Jaggam, fit. Jam, which gani Puggalam, Pudgala grazie Samâsaradi, inflows. . Sa, that, ist Jiņakkhâulo, told by the Jiņa. watat Apeyabhedo, of many kinds. tursat Darvasavo, Draryasrara, Pero, to be known. 31. That influx of matter which causes Jõânâvaranſva, etc., is to be known as Draryâsrara as called by thic Jina and possessing many varieties. CONVESTIRY. lle have obserrell that Bhäråsravas are thought-activities which prepare the way for the influx of matter into Jira Lraryåsrava is the actual flowing in of inatter into the soul by srhich the eight hinds of Karma mentioned in Verse 14, are produced. As it is easy for particles of dust to stick to the body of a person if the same be smeared with oil, so it becomes easier for particles of matter to enter a soul when it is vitiated by certain thought-activities (Blâ vâsravas). First of all, therefore, there are the reprehensible thoughtactivities (Bliarisrara). These are followed by the influx of matter :Dravräsrava). When matter enters the soul in this manner, the eight kinds of Karma are produced. Thus, Draryåsrava may be said to be primarily of eight kinds, according to the eight rarieties of Karma, viz., Jnânâ varaniya, Darsanavarņiya, Vedanîya, Volauira, Ayu, Nama, Giotra and Antarâga. Further subdivisions are also made of each of these kinds of Karmas. Jūknivaraniya is said to be of live kinds-Dardanëvaraņiya of nine, Vedaniya of two, Johanira of twenty-cight, Ayn of four, Nama of ninety-three, Gotra of two and Antariya of fire kinds. The total number of the varieties of Drarrásrava is, therefore, one hundred and * Sanskrit rendering: ज्ञानावरणादीनां योग्यं यत् पुद्गलं समास्रवति । द्रव्यानवः स शेयः अनेकभेदः जिनाख्यातः । ३१॥ Jñanararanadínam yogyaq yat padgalam samásrarati. Dravyåsravaḥ sa jõeyah anekabhedah jinakhyataḥ-(81).

·80 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. forty-eight. The author of Dravya-Samgraha las treated these varieties in detail, in his work named Gommata Sara (Karma-kânda). Here verse, he simply says that Dravyasrava is of many varieties. Consequently, we need not go into these detailed subdivisions. वज्भदि कम्मं जेण दु चेदणभावेण भावबंधो सो। कम्मादपदेसाणं अण्णोण्णपवेसणं इदरो ॥३२॥ Bajjhadi kammam jena du chiedanabhaveņa bhavabandho so, Kammâdapadesâņam aņņoņņapavesaņai idaro. —(32). Pada pâtħa.--am Jena, which. tantam Chedapabhaveņa, conscious slate. *** Kammam, Karma. gfe Bajjladi, is bound. Sa, that. apat Blâvabandho, Bhâva-bandha. Dır, but.. ***req?emo Kaminâdapadosâņain, of the Pradeśas of Karma and Åtinâ (sonl) suolemani Annopņapavesanan, inter-penetration. ça Idaro, the other. 32. That conscious state by which Karına is bound (with the soul) is called Bhâva-bandha, while the interpenetration of the Pradeśas of Karma and the soul is the other (i.e., Dravyabandha). COMMENTARY. We have learut in Verses 29-31 the causes, on account of which Karmas enter a soul. Now, when there is such an influx of Karmas, there is a bondage of the soul with these Karmas. This bondage is called Bandha. Bondage of the soul with Karmas is made by the conscious states of mind, when a soul is excited with attachment or aversion. These states of consciousness are known as Bhava-bandha. In Vardhamâna-Purůņa (Canto xvi, Verse 43) we have :- "चेतनापरिणामेन रागद्वेषमयेन च । येन कर्माणि वध्यन्ते भावबन्धः स एव हि ।। i.e., "That modification of consciousness consisting of attachment or aversion by which Karmas are tied (to the soul), is known as * Sanskrit rendering: वध्यते कर्म येन तु चेतनभावेन भावबंधः सः। कर्मात्मप्रदेशानाम् अन्योन्यप्रवेशनम् इतरः ॥३२॥ Badhyate karma yena tu chetanabhävena bhävabandhaḥ sah, Karmâtmapradesânâip anyonyapraveśanam itaraḥ.-(32).

·DRAVY A-SALIGRAHA, 33. 83 The fourth variety of Bandha is with regard to its Pradesa (or mass). The Karinas interpenetrate Praclesas of the soul and attach themselves to the same. Considering this existence of Karma and soul in one place, we speak of the fourth variety of Bandha with respect to its mass (Pradesa). Umásrami has also mentioned these four varities of Bandba In Vardhanzâna Purana we have: "Bandba which is of an eril nature and productive of all erils is of four kinds, viz., Prakriti, Sthiti, Anubhâga and Praileđa."Harichandra and Viranandi also mention the same.t In a word, te consider bondage with respect to its vature (Prakriti), duration (Sthiti), intensity (Auublâga) anil mass (Pradeśa). The nature (Prakriti) and mass (Pradesa) of bondage result from the actirities of thought, speech and body, while the duration of bondage (Sthiti) and intensity (Anubhaga) result from the attachment and aversion of the soul torrards torldly objects. In other words, Kaşaya or attachment and arersion of the soul towards torldls objects is the Antaranga (internal) cause of bondage, and determines the duration and intensity of it; while the activities of mind, speech and body are the Vahiranga (external) cause of the bondage and deterinines its nature and inass. In Pañchâstikâya-samaya-sâra also tre have a similar idea. S * "प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशास्तद्विधयः ।" [ तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ८।३।] + "प्रकृतिस्थितिबंधोऽनुभागः प्रदेश-संज्ञकः । इति चतुर्विधी वंधः सर्वानर्थकरोऽ शुभः [वर्द्धमानपुराणम् । १६ । ४५।] + "प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशानां विभेदतः। चतुर्विधः प्रणतोऽ सा जैनागमविचक्षणैः ॥" [धर्मशर्माभ्युदयम् । २१ । १०८।] "विभेदात् प्रकृतिस्थित्योरनुभागप्रदेशयोः । जिनागमनदीनानैर्विज्ञेयः ल चतुर्विधः॥" [चन्द्रप्रभचरितम् । १८ १९७।] S"जोगणिमित्तं गहणं जोगो मणवयणकायसंभूदो। भावणिमित्तो बंधो भावो रदिरागदोसमोहजुदो॥ [Verse 148.] .

·84 THE SAORED BOOKS OTTIE JAINAS. चेदणपरिणामो जो कम्मस्सासवणिरोहणे हेऊ । सो भावसंवरो खलु दव्वासवरोहणे अण्णो ॥३४॥ Chedaņapariņâmo jo kaminassâsavaņirohaſe hell. So bhâvasamvaro khalu (lavvâsavarohaſe aņņo.-- (34). Padapatha.-जो Jo, which. चेदगपरिणामो Chedanaparinamo, the modification of consciousness. फम्मस्स Kammassa, of Karma. श्रामगिरोहणे Asavanirohaņe, in checking Åsrava. s IJell, the cause सो So, that. गलु Khalu, surely. भावसंवरो Bhara-samraro, Bhira-samrara. दव्यासयरोहणे Dar visara-rohane, in checking Draryasrava. अण्णे Anno, the other. 34. That modification of consciousness which is the cause of checking Asrara (influx) of Karma, is surely Bhâvasamvara, and the other (known as Dravyasamvara is known from) checking Dravyâsrara. COMMENTARY. Samvara is the antagonistic principle of Asrara. The word is thus derived : that which checks the causes of Karina, such as killing, etc. (i.e., that which stops Asrava', is known to be Samvara. I Those by which the water of Karma is prevented from entering the pond of self, are knosyn as Samvaras. Samvaras are refraining from killing, etc.s To be more explicit, Åsrara being the influx of Karma, through some openings (as we have seen before), Samvara is the stoppage of * Sanskrit rendering: चेतनपरिणामः यः कर्मणः आस्रवनिरोधने हेतुः । स भावसंवरः खलु द्रव्यास्त्रवरोधने अन्यः ॥ ३४ ॥ Chetapa-parigámah yah kerinanah asraranirodlane hetuh, Sa bhavasamrarah khaln draryasrara-rodhane anyah-(84). + "आस्त्रवप्रतिपक्षभूतः संवरः।" [Commentary on Sthaniiga, Adhayana I.] + "संवियते कर्मकारणं प्राणातिपातादि निरुध्यते येन परिणामेन स संवरः, प्रास्त्रव-निरोध इत्यर्थः। [Commentary on Sthanaiga. I.] $ "संवियते निरुध्यते आत्मतडागे कर्मजलं प्रविशत् एभिः इति संवराः प्राणातिपातविरमणादयः।" [Commentary on Prasnaryakarana. I.]

·DRAVY A-SANGRAHA, 34. 85 these opinings leading to the stoppage of Asrava. To use our old illustration, the holes will allow influx (Asrava) of water (Karma) in a boat (Jiva); but if these holes be stopped (Samvara), there will be no advent of water (Karma) in the boat (Jiva). As there are tiro kinds of Asravas, so trvo kinds of Samvaras are also recognised as opposito principles to each of these kinds of Asiara. These are called Bhitva-samvarn and Dravya-samvara, as opposed to Bha vásrava and Dravyasrara, respectively. Abhayadeva Acharya has said that Bhânvasamvara is the stoppage of the inlets of senses through which Karma enters the soul, and Dravyasamvara is the stoppage, for example, of holes through which water enters a boat. In Vardhamana Purîna we have : " That modification of consciousness which is void of attaclıment and arersion, and by which the influx of Karnmas is stopped, is called Bhava-samvara. And that by which the Yogis stop all kinds of influx through the great voivs and meditation is called Dravya-samrara." + These are the two principal varieties of Samvara, but the first rariety, via , Bhirasamvara is, again, subdivided into many classes which will be described in the following verse. वदसमिदीगुत्तीश्रो धम्माणुपिहा परीसहजत्रो य । चारित्त वहुभेयंणायव्वा भावसंवरविसेसा ॥३५॥ +- * "अथवा यद् द्विधा द्रव्यतो भावतश्च । तत्र द्रव्यतो जलमध्यगतनावादे- रनवरतप्रविशजलानां छिद्राणां तथाविधद्रव्ये स्थगनं संवरः। भावतस्तु जीवद्रोण्यामास्रवत्-कर्मजलानामिन्द्रियादि-छिद्राणां समित्यादिना निरोधन संवर इति ।" [Commentary on Sthanttiga.] "चैतन्यपरिणामो यो रागद्वेषातिगो महान् । कर्मास्रवनिरोधस्य हेतुः स भावसंवरः ॥" "सर्वानव-निरोधो यः क्रियते तेन योगिभिः। महावतादि-सद्ध्यानैर्द्रव्याख्यः स सुखाकरः॥" [Vardhamana Puriņa XVI, 07-08.] Sanskrit rendering: व्रत-समिति-गुप्तयः धर्मानुप्रक्षाः परीपहजयश्व । चारित्रं बहुभेदं ज्ञातव्याः भावसंवरविशेपाः ॥ ३५ ॥ Vrata-samiti-guptayah dharmanuprekeah parisahajayascha. Charitram vahnbhedam jiltevyah bhavasamvaravisesah-(35).

·86 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. V. Vadasamidiguttio dhammaņupihâ parisahajao ya Charittam vabubheyam nâyavvå hhâvasamvaravisesâ.-(35). Padapatha materialen Vada-samidiguttio, Vratas, Samitis and Guptis. a Ya, and. Farger Dhammâņupiha, Dharmas and Anuprekşâs. qftaear Parîsahajao, Parîşahajaya. agita Vahubheyam, of many kinds. enfri Ohârittan. Ohâritra. Hitzatražar Bhâvasamvaravisesân, the varieties of Bhåva-samvara. 979591 Ņâyarvâ, to be known. 35. The Vratas (Vows), Samnitis (Attitudes of carefulness), Guptis (Restraints), Dharmas (Observances), Anupreksas (Meditations), Parişaha-jayas (the victories over troubles) and various kinds of Charitra (Conduct) are to be known as varieties of Bhâva-samvara. COMMENTARY. From this verse, we learn that Bhâvasamvara is of seven varieties : Vrata, Samiti, Gupti, Dharina, Anuprekņâ, Parişaha-jaya and Charitra. Each of these, again, are divided into various subclasses. A. Vrata or vor's is of fire kinds, viz. Ahimsa (Abstinence from injury), Satya Truthfulness), Achauiya or Asteya (Abstinence from stealingi, Brahınacharya (Abstinence from sexual pleasures) and Aparigraha Abstinence from acceptance of worldly objects). Umîsvâmi has mentioned these five varieties of Vrata, aud has defined each of thanı ** Iu Prasna Vyákaraña, Samvara is said to consist of these five varities only. The five rules of conduct (Pancha Silas) of the Buddhists correspond to the five Vratas of Jainisin ; and a parallel may also be found in the commandments, “Thou shalt not kill," “Thou shalt not steal," " Thou shalt not commit adultery," etc., splich are promulgated by Christianity. such as, *"हिंसाऽ नृतास्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरति-व्रतम् ।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ६।१।] +"एत्तो संवर-दाराइं पंच वौच्छामि आणुपुबीए जह भणियाणि भगवया सम्बदुक्वविमोक्खणढाए । पढौ हुँति अहिंसा, वितियं सत्तवयणति पण्णत्तं दत्तमणुणाय संवरो वंभचेरमपरिग्गहंतं च।" [प्रश्वव्याकरणम् । ६ अध्ययनम्र ] ·DRAVY A-SAVGRAHA, 35. 87 B Samiti or carefulness is of five kinds. (a) Iryâ, i.e., using paths trodden by men and beasts in such a manner as not to cause iujury to any creature, (b) Bhâşâ, i.e., gentle and beneficial talk, (c) Eşaņâ, i.e., receiving alms, avoiding the faults reprehended in • Jaiva canons, id) Adâna-niksepa, i.e., receiving and keeping things which are necessary for religious purposes only, after exantination and (e! Utsarga, i.e., attending to calls of nature in unfrequented places.* C. Gupti for restraint is of three kinds : (a) Kaya-gupti or restraint of movements of the body, (6) Vag-gupti or restraint of the tongue, so that it might not utter bad language and (c) Alano-gupti or restraint of mind from thinking about forbidden matter. D, Dharma or observance is of ten kinds, viz., the observance of (a) Uttama Kşamå or excellent forgiveness, ib) Uttama Alâzdara or excellent bumility (c) Uttama Ârjara or excellent straightforwardness, id) Uttaina Satya or excellent truth, (e: Uttanna Saucha or excellent cleanliness, (f) Uttama Samyama or excellent restraint, (g) Uttama Tapa or excellent penance, (hi Uttama Tyâga or excellent abandonment, (i) Uttama Âkiñcbanya or excellent indifference and ( ) Uttama Brahmacharya or excellent celibacy. # The seventh variety of Dharma, viz, Uttama Tapa is, again, of tiro kinds : Vâhya (external) and Aryantara (internal). Vâlya Tapa (external penance consists of Anasana (fasting), Avamodârya (regulation of diet), Vritti-parisaukbyåna (regulation of ineals by observing the rules enjoined in the Jaina scriptures for begging alms), Rasaparityâga (abstinence from appetising food), Vivikta-fayyâsana (sitting and lying at quiet and solitary places) and Kaya-Klesa (practice of bodily austerities). Âvyantara Tapa (internal penance) consists of Prayaschitta (expiation), Vinaya (reverence), Vaiâ vritya (service), Svadbyáya (study of scriptures), Vyutsarga (giving up * 'ईर्याभारैणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ९।५।] for aprIT OTTAGÈT TĦ: ” [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् ।९।४।] "उत्तमक्षमा-मार्दवार्जवसत्यशौचसंयमतपस्त्यागाकिञ्चन्यब्रह्मचाणि धर्मः।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ९।६।]

·88 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. mundane objects and thoughts about the same) and Dhyana (meditation). * E. Anupreksi or reflection is of tivelve kinds : (a) Anityunu. prekşâ or reflection that everything in this world is transient, (6) Asaran in uprekşâ or reflection that there is no other refuge of us in this world, except our own truth, (c) Samsiranoprekşî or reflection about the cycles of worldly existence, (d) Ekatrânuprekşiî or reflection that a person is solely and individually responsible for liis own acts, whether good or bad, (e) Anyatvinupreksi or reflection that non-ego is separate from the ego, (f) Asuchitrânuprekşà or reflection that the body and all that appertains to it is unclean, (g) Asravânuprekşâ or reflection about the influx of Karma, il; Samvarânuprekşi or reflection about stoppage of the influx of Karma, (i) Nirjarânuprokşe or reflection about the removal of foreign energies which have already entered the soul, (j) Lokânuprekşâ or reflection about soul and matter and the real substances of this universe, (ke) Bodlidurlabhanuprekşi or reflection about the clifficulty of attaining perfect faith, perfect knowledge and perfect conduct, and (l. Dharmúnuprekşâ or constant reflection about the essential principles of the universe. † F. Parîşaha-jaya or conquering the troubles is the sixth kind of Samvara. The troubles which may afllict a hermit are of various kinds. Gaining victory over all these troubles is what is known as * "अनशनावमौदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरसपरित्यागविविक्तशय्यासनकायक्लेशा वाह्य तपः "प्रायश्चित्त-विनय-वैयावृत्य-स्वाध्याय-व्युत्सर्ग-ध्यानान्युत्तरम् ।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ९ । १९ । २० ] "बाह्यमाभ्यन्तरज्चेति मूलभेदद्वयान्वितम् ॥ उपवासावमोदर्य वृत्तिसंख्य रसोपसनम् (?) । विविक्तवासना कायक्लेशश्चेति बहिर्भवम् ॥ स्वा-ध्यायो व्यावृत्तिानं व्युत्सर्गो विलयस्तथा । प्रायश्चित्तमिति ज्ञेयमान्तरं षविध तपः॥" [चन्द्रप्रभचरितम् । १८ । १११ -११३।] +"अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्वाशुच्यानवसंवरनिर्जरालोकवाधिदुर्लभधर्मस्वा- ख्यातत्त्वानुचिन्तनमनुप्रेक्षा।" [ तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ९७] ·DRAVY A-SANIGRAUA, 32. 81 - Bhava-bandha." Bhâra-bandha is, therefore, the alliance of the soul with mental activities which are produced when we are excited with attachment or aversion to worldly objects. First of all, therefore, there is an influx of Karmas, through Ásravas. Then, there are some activities of consciousness wlich attach themselves to the soul, producing a peculiar kind of bondage. This is what we call Bhava-bandha. After this Bhava-bandha, there is a union of Jiva with actnal Karmas. This union consists of the interpenetration of the soul and Karmas, and the bondage resulting from this, is known as Dravya-bandha. In Vardhamâna-Purâņa (Canto XVI, Vel'se 44), we have :- "भावबन्धनिमित्तेन संश्लेपो जीवकर्मणोः। योऽसौ चतुःप्रकारोऽत्र द्रव्यबन्धो बुधैः स्मृतः॥" ic, "That union of Jiva and Karma which is caused by Bbâvahandha and is of four kinds, is callel Dravya-bantha by the learned." Bandha is, therefore, the assimilation of matter existing in inany Pradesas by Jiva, when it is excited by Kasaya (i.e., attachwent and aversion)* We have already described the results of this bondage in the commentary on Verse 7.5 पयडिट्ठिदिश्रणुभागप्पदेसभेदा दुचदुविधो बंधो। जोगा पयडिपदेसा ठिदिअणुभागा कसायदो होति॥३३॥ Payadiţthidiaņubhagappadesabliedâ du chaduvidho bandho, * "सकपायतयादत्ते जीवोऽसंख्यप्रदेशगान् । पुद्गलान् कर्मणो योग्यान् बन्धः स इह कथ्यते ॥" [धर्मशर्माभ्युदयम् ।२१।१०६]] "सकषायतया जन्तोः कर्मयोग्यैर्निरन्तरम् । पुद्गलैः सह संबन्धी बन्ध इत्यभिधीयते ॥" [चन्द्रप्रभचरितम् (१८१९६] "सकपायत्वाजजीवः कर्मणो योग्यान पुद्गलानादत्ते स बन्धः ।" तित्वार्थाधिगमसूत्रम् ।८।२] † See pages 22-28. I Sanskrit rendering: प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशभेदात् तु चतुर्विधः बन्धः। योगात् प्रकृतिप्रदेशौ स्थित्यनुभागौ कषायतः भवन्ति ॥३३॥ Prakritisthityanubhagapradeśabledât tu chaturvidhaḥ bandhaḥ, Yogat prakritipradeśau sthity.muslâgau kaşifala! bhavanti.-133). 11 ·82 THE SAORED BOOKS OF THE JAINAS. Jogâ payaờipadesá ļhidianubhâga kasayado honti. ---(33). Padapatha.net Bandho, Bandha. afficere agurtuetatar l'ayaditthidianubhagappadesabhedâ, according to the subdivisions, Prakriti, Sthiti, Anubhâga and Pradeśa. Egiaa Chaduridho, is of four kinds. quienee Pagadi-padesá. Prakriti and Pradeśa F Joga, from Yoga. fifa. Honti, are. Du, hut. Feraughty Tþidianubhága, Sthiti and Anublâga. segreret Kasayado, from Kaşaya. 33. Bandha is of four kinds, according to the (subdivisions, viz.) Prakriti, Sthiti, Anubhâga and Pradesa. Prakriti and Pradeśa are (produced) froin Yoga. hut Sthiti and Anubhaga are from Kaşâra. CONNEXTARY. When there is an influx of watter into the soul, certain energies (Karina) are produced which consist of bondage of the soul with matter. It has been stated before (see page 42, that Karina is of eight kinds Juâna varaņiya, Darsaná varaniya, Vedaniya, Mohaniya, Äyu, Náma, Gotra and Antaráya What is the nature of each of these eight kinds of Karma? The nature of the first two kinds of Karma is to obscure Jñana and Darśana respectively; that of the third to produce happiness or misery ; that of the fourth to produce illusion; that of the fifth to attach a soul to a borly for a certain period ; that of the sixth to produce shape; that of the serenth to cause birtlı in high and low lamilies; and that of the eighth to put obstacles to several characteristics of the soul. Now, all these are the different natures (Prakritis: of Karna. Bandha or bondage can also be regarded to be of various natures, corresponding to the different natures of Karmas. The first variety of Bandha or bondage is, therefore, with respect to its Prakriti or uature. Now, the time during which the various kinds of Karma will stay in a soul, is called its Sthiti or duration. Bandba or bondage also lias a duration equal in extent with the duration of Karmas. The second variety of Bandha is, therefore, recognised with respect to this duration (Sthiti). Karmas inay be of intense, mediocre or mild degrees, as regards the results which these may produce. Bandla or bondage also inay be of these three degrees of intensity. We therefore recognise the third rariety of Bandha, with regard to its Anublâga (Intensity).

·DRAVYA-SA.JIGRAHA, 35. 91 We have thus seen that Samrara is first dirided into two classes, Bhava-samrara and Drarya-samrara, the first of which, again, has many subdivisions. The first variety of Bhâva-samvara riz, Vrata is not counted as such by Umíswami,“ Amrita-chandia Sûrint and Srâmi-kirtikeya.I ablayadeva Âchárya, again, in his commentary on Sthânâ aga says that Samrara is of forty-tiro kinds.s In the Jaina epics also we do not find Vrata included in the sub-divisions of Samvara, but only Gupti, Samiti, Dharma Anupreksh, Parişahajaya and Charitra are mentioned as varieties of Samrara|| Vrata, with all its five varieties, is, howerer, mentioned in all the above-mentionedl works-though not as a sub-division of Samvara, set as a factor opposed to Ivrata. I * "स गुप्ति-समितिधर्मानुप्रेक्षा-परीपहजयचारित्रैः।" [तत्त्वार्थाधिगमसूत्रम् ।९।१।] "गुप्तिः समितयो धर्मः परीपहजयस्तपः । अनुप्रेक्षाश्च चारित्रं सन्ति संवरहेतवः॥" [तत्वार्थसारः । ६।१] * "गुत्ती समिदा धम्मो अणुवेक्खा तह परीसहजओ वि। उकिट्ट चारित्तं संवरहेदू विसेसेण ॥" [स्वामिकार्तिकेयानुप्रेक्षा । ९६ । S"तदेवमयं द्विचत्वारिंशद्विधा ।" स्थानाङ्ग-टीका] "प्रास्त्रवस्य निरोधो यः संवरः स निगद्यते । कर्म संघियते येनेत्येवं व्युत्पत्तिसंश्रयात् ॥ चारित्रगुप्त्यनुप्रेक्षापरीषहजयादसौ। दशलक्षणध्रमाच्च समितिभ्यश्च जायते ।।" [चन्द्रप्रभचरितम् ॥ १८ ॥१०६-१०७ ] "आस्त्रवाणामशेषाणं निरोधः संवरः स्मृतः। कर्म संत्रियते येनेव त्यन्वयस्यावलोकनात् ।। प्रास्त्रवद्वाररोधेन शुभाशुभविशेषतः । कर्म संवियते येन संवरः स निगद्यते ॥ धर्मात् समिति-गुप्तिभ्यामनुप्रेक्षानुचिन्तनात् । असावुदेति चारित्रादरिपटकजयादपि ॥" [धर्मशर्माभ्युदयम् ॥ २१ ।। ११७-११९॥] | "हिंसानृतास्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिव्रतम् ।" [तस्वार्थाधिगमसूत्रम् ॥७॥२॥]

·OHART V. Samvara. 26 - Bhava-samvara. 1 Dravya-samvara. I Vrata. Samiti. 1 Gupti. Dharma. Anuprekşa. Parîşahajaya. Oharitra. 1 Ahimsit. Satya. Brahma- Aparicharya. gralla.. Manogupti. Viggupti. Kîyagupti. T Yatliaklıyâta. Sâmîyika. 1 Achaurya or Asteya. Trya. Bhişîi. Eşanî. Adîna- Utsarga. nikşepa. Uttama Uttama Uttama Uttama Uttama Uttama Uttama Uttama Uttama Uttama Kşamâ. Mardava. Arjava. Satya. Sancha. Samyama. Tapa. Tyge. Âkiñ- Brahmachanya. charya. Obhedopasthapana. THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. Vilya. Abhyantara. Pariharavisuddhi. i Anasana. Avamodûrya. Vritti. Rasaparityâga. Vivikta- Kîyakleśa. Sukşma-samparaya. parisayyâsana. --Roga. sankhyana. -Triņa-sparsa. Mala. -Satkara-pnraskira. Prayaschitta. Vinaya. Vaiàvritya. Svådhyâya. Vyutsarga. Dhyana. Prajit, 1 -Ajūâna. Anitya. Asarana. Samsára. Ekatva. Anyatva. Asuchitva. Asrava. Samvara. Nirjara. Lolca. Bodhi. Dharma. -Adarsana, durlabha. 1 . Kąudha. Pipasi. śîta. Uşña. Damsamasaka. Naghati. Arati. Strî Charyt. Nişadyî. sayyî. Akrodha. Arabha Vidha. Yachiin. Alabha.

·DRAPYA-SANGRAHA, 36. 93 ance जहकालेण तवेण य सुत्तरसं कम्मपुग्गलं-जेण । भावेण सडदि णेया तस्सडणं चेदि णिज्जरा दुविहा ॥३६॥ Jahakâleņa lareņa ya bhuttarasam kamınapuggalamjena Bhâreņa sadadi şerâ tassadanam chedi ņijjarâ duviha- (36.) Padapatha. mau Jahakålena, in proper time. Bbuttarasam, whose fruits are enjoyed. ***gon Kammapnggalam, the matter of Karma. Av Jena, that. Hera Bharena, Bhara. Efe Sadadi, disappears . Ya, and. at Tarena, by penance Cha, and, NOTED Tassadapam, that disappeara Idi, thus. Friu Sijjara, Virjarâ. graet Darihå, of two kinds. Fiat Verî, to be known 36. That Bhâva (modification of the soul) by which the matter of Karma disappears in proper time after the fruits [of such Karma] are enjoyed [is called Bhava-Nirjarâ], also [the clestruction of Karmic matter] through penances [is known as Bhava-Nirjarâ.] And that destruction [itself] [is known as Dravya-Nirjarâ]. Thus Nirjarâ should be known to be of two kinds. COMEXTARY. We have seen hot the matter of Karma enters the soul through asrara and how this influs might be stopped by Samraia. But now the question arises, that tre might stop a further influx of Karmic matter by Samvara, but how can we be freed from the same which has already taken possession of the soul? The anster to this is given in this verse, there it is laid down that by Nirjara we can free ourselves from the Karmic matter which has already entered the soul. What is Nirjarâ ? The destruction of Karmas is called Nirjarâ. * Sanskrit rendering :- यथाकालेन तपसा च भुक्तरसं कर्मपुद्गलं येन । भावेन सडति ज्ञेया तत् सडनं चेति निर्जरा द्विविधा ॥३६॥ Yathakalena tapasa cha bhuktarasa karma-padgalam sena, Bhårena sadati jñerâ tat saranam cheti nirjari driridha. (36.) † "TOTT RUSTETI" FAISI 31 "ALICU after fearedi halam- मित्यर्थः कर्मक्षयो निर्जरा।" [स्थानाङ्ग-टीका] ·94 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. This destruction may be of two kinds, Blava-Nirjarâ and Dravya- Nirjarâ. Bhâra-Nirjarâ consists of that modification of the soul which precedes and farours the separation of Karmic matter from the soul. Dravya-Nirjará is the actual separation of the Karmic matter from the soul. In other words, Bhava-Nirjará is that state of the soul when the material particles arising from Karma disappear while Dravya-Nirjara is the disappearance itself. Bhâva-Nirjarân is of trvo kinds, Savipâka or Akâma und Avipaka or Sakama. That is to say, Karmas are destroyed in tiro ways, viz., (1) after their fruits are fully enjoyed and (2) through penances before such enjoyment of fruits. Every person is affected with good or bad Karmas, the fruits of which are enjoyed by them in an existence in earth heaven or hell, according to the kind of Karma possessed by them. There is a fixed period of such enjoyment of the fruits of Karmas, and after the lapse of that period when the said fruits of Karınas are fully enjoyed, a person is freed from Karmas which disappear of their own accord. This is what is known as Savipaka Nirjarâ (or destruction of Karmas after the enjoyment of fruits.) This kind of Nirjarî can happen to all beings, for all kinds of Karmas of all beings disappear in this manner after a proper period. As this disappearance takes place without the activity of a person, it is also called Akâma for un-intentional) Nirjarâ. The second kind of destruction of Karmas takes place when the sages practise penances, by the force of which the Karmas disappear even before their fruits are enjoyed. This is consequently known as Avipaka Nirjarâ (or destruction of Karmas without the enjoyment of their fruits.) As such a kind of destruction can only be produced by intentional effort on behalf of a person, it is known as Sakama (intentional) Nirjarâ. The soul is like a mirror which becomes dim when the dust of Karma accumulates on its surface. By Nirjará this dust of Karma * उपात्तकर्मणः पातो निर्जरा द्विविधा च सा । आद्या विपाकजा तत्र द्वितीया श्वाविपाकजा ॥ अनादिबन्धनोपाधिविपाकवशवर्तिनः । कर्मारब्धफलं यत्र क्षीयते सा विपाकजा ॥ अनुदीर्णं तपःशक्त्या यत्रोदीदयावलीम् । प्रवेश्य वेद्यते कर्म सा भवत्यविपाकजा ॥" [ तत्त्वार्थसारः ॥ ७॥२-४] ·DRAVYA-SANGRAIIA, 36. 95 +H is removed and the soul attains clearness." The good or bad Karmas disappear either of their own accord without any activity on the part of a soul when their fruits are enjoyed in earth heaven or hell, or by the effort on the part of a person consisting of practice of penances.Ť IVe have already mentioned that there are twelve kinds of penances, according as they are external or internal. A person must practise first of all Samvara so as to stop all further influx of Karinas, and then begin to destroy the Karmas already amalgamated with the soul, by means of penances. This is the * “कर्मणां फलभोगेन संक्षया निर्जरा मता। भूत्यादर्श इवात्मायं तया स्वच्छत्वमृच्छति ॥" [नेमिनिर्वाणम् । १५ । ७४।] यथाकालकृता काचिदुपक्रमकृतापरा। निर्जरा द्विविधा या कर्मक्षपणलक्षणा ॥ या फर्मभुक्तिः श्वभ्रादौ सा यथाकालजा स्मृता । तपसा निर्जरा या तु सा चोपकर्मनिर्जरा ॥ स्थितं द्वादशभिर्भदैनिर्जराकरणं तपः । बाह्यमाभ्यन्तरञ्चेति मूलभेदद्वयान्वितम् ॥ [चन्द्रप्रभचरितम् । १८ । १०९ - १२१ ] "दुर्जरा निर्जरत्यात्मा यया कर्म शुभाशुभम् । निर्जरा सा द्विधा ज्ञेया सकामाकामभेदतः॥ सा सकामा स्मृता जैनैया व्रतापक्रः कृता । अकामा स्वविपाकेम यथा श्वभ्रादिवासिनाम् ॥" [धर्मशर्माभ्युदयम् । २१ ॥१२२ - १२३ ।] "सविपाकाविपाकाभ्यां द्विधा स्यान्निर्जराङ्गिनाम्। अविपाका मुनीन्द्रानां सविपाकाखितात्मनाम् ॥ [वर्द्धमानपुराणम् । १६ ॥९० । ] "सव्वेसिं कम्माणं सत्तिविवायो हवेइ अणुभाओ । सदणंतरं तु सडणं कम्माणं णिजरा जाण ॥ सा पुण दुविहा णेया सकालपत्ता तबेण कयमाणा । चादुगदीणं पढ़मा वयजुत्ताणं हवे विदिया ॥" [ स्वामिकार्तिकेयानुप्रेक्षा । १०३ - १०४ ] + " संवर-जोगेहिं जुदो तवेहिं जो चिट्ठदे बहुविहेहिं । कम्माणं णिजरणं बहुगाणं कुणदि सो णियदम् ॥" [पञ्चास्तिकायसमयसारः । १४४ ] ·96 TAD SAORED BOOKS OF TAE JAINAS. way in which the destruction of Karmas lakes place in the case of sages, while, ordinarily, with respect to all classes of beings, the Karmas disappear only after their fruits are fully cnjoyed. FEFFAT FAUT FI CTÈT TCTT UMTI णेश्रो स भावमोक्खोदव्वविमोक्खोय कम्मपुधभावो॥३७९ Savvassa Kammaño jo khayahedî appaņo hu pariņåmo. Ņeo sa bhậva-inokkho davva-vimokkho ya kaminapudhubhâvo---(37). Padapatha. - Jo, that. Bride Appaņo, soul's Fora Pariņamo, modification. For Savvassa, of all. efter Kammaņo, Karma TÈT Khaya-hcılû, the cause of destruction a Sa, that. g Ilu, surely. Attarfar Bhiiva-mokkho, Bhava-mokşa. In Yeyo, to be known, a Ya, and. ***Yêt Kainmapulha-loliivo, separation of Karma. ecafaalienat Darva-vimokkho, Dravya-mokşı. 37. That modification of the soul which is the cause of the destruction of all Karmas. is surely to be known as Bhava-mokşa and the (actual) separation of the Karinas [is] Dravya-mokşa. COMMENTARI. When a person is desirous of having liberation, he attempts to have perfect faith, perfect knowledgo and perfect conduct. (See Verso 39.) Having perfect faith, knowledge and conduct, he becomes free from the four kinds of Ghîtiya Karmas, Jñanavaraņiya, Darðanâ-varaniya, DIohaniya and Antarîya (see Commentary on Verse 14). This modification of the soul which leads to the destruction of the Karmas mentioned above is called Bhâ vamokşa. The commentator Bralımadeva, sayst that by the words "all Karmas" in the verse, the four * Sanskrit rendering: सर्वस्य कर्मणः यः क्षयहेतुः आत्मनः हि परिणामः । ज्ञेयः स भावमोक्षः द्रव्यविमोक्षः च कर्मपृथगभावः ॥३७॥ Sarvasya karmanah yaḥ kṣayahctuh åtmanah hi parinamali, Jileyah sa bhavampkşah dravya-vimokşah cha karma-prithag-bhavaḥ--(37). + "सर्वस्य द्रव्यभावरूपमोहनीयादिधातिचतुष्टयकर्मण।" [ब्रह्मदेवविरचितटीका] R ·DRAYA-SA:IGRAHA, 35. 89 Parişahajaya. The varieties of these are (a) Kşudhậparışahajaya or the victory orer the troubles of hunger, (b) Pipasa-parişaha-jaya or the victory over the troubles of thirst, (c) Sita-parişahajaya or victory over the troubles of cold, id) Uşņaparişahajaya or the victory over the troubles of heat, (c) Damsa-masaka-parişahajaya or the victory over the troubles from mosquitoes and guats, f) Någnpapari şaliajaya or the victory over the feelings of shame arising from nudity, (q) Aratiparişahajaya or the victory over the feelings of dissatisfaction with hunger, thirst, etc., (hl Striparişahajaya or the rictory over the disturbance of tranquility at the sight of fair women or the inorements of them, (i) Charyâ parişahajaya or the victory over the feelings of fatigue arising from travelling on the roads, (j) Nişadyâ parişahajaya or victory over the desire of moving from a fixed posture in meditation, (l) Sayyši-parişahajaya or the victory over the desire of having a hea prohibited in the Jaina scriptures, (l) Akrosa-parişahajaya is conquering the feelings of anger when one is insulted by another, (m) Badha-parişahajaya or the conquering of ill-feeling against an enemy rho coraes to kill (n) Yachanaparişaha-jaya or conquering the desire to ask anything from anyone, eren at the time of greatest need, (o) Alabha-parişaha-jaya is the victory over the feelings of dissatisfaction arising from not getting worldly objects, (p) Roga-parişahajaya or the victory over the pains of disease, (q) Triņa-sparsa-parisaha-jaya or the victory over the feeling of pain arising from wounds in the feet by treading over thorns, etc., () Jala-parışahajaya is conquering the feeling of disgust which arises from seeing one's body to be unclean, (s) Satkarapuraskúraparişahajaya or the victory over the desire to gain respect, praise or reward, (t) Prajña-parişaha-jaya or the victory over the feeling of pride at one's learning () Ajtīâna-parişahajaya or the victory over the feeling of despair arising out of failure to gain knowledge by certain hindrances and (v) Adarsanaparîşaba-jaya or conquering the feeling of sadness or despair when one fails to obtain desired fruits, eren after practise of penances, etc. These are the twenty-tiso kinds of victory over troubles. * "क्षुत्पिपासा-शीतोष्ण-दंशमशकनाग्न्यारतिस्त्रीचर्यानिषद्याशय्याक्रोशव- धयाचनाऽलाभरोगत्रणस्पर्शमलसत्कारपुरस्कारप्रशाज्ञानादर्शनानि ।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् ।९।९।] 12.

·90 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. G. Charitra or Right Conduct is of five kinds** :-(a) Sâmâyikachâritra (Equanimity) consisting of self-absorption in which a person refrains during his whole life or for a cortain fixed period from injury, false-hood, lust, stealing and acceptance of things which are not givent (b. Ohbedopasthapanâ (Resettling after a break) consisting of penalties for faults arising from inadvertence or negligence, on account of which one loses equanimity. (This therefore may be said to consist of an attempt to recover equanimity; after a fall from the same)† (c) Parihara-visuddhi (Purity obtained by refraining from injury to living beings) which is only found in a saint who being thirty years old, serves a Tirthaukar from three to nine years, who is devoid of inadvertence and absorbed in self-contemplation and who practises other observances $ (d) Sûkşınasâmparâya consisting of conduct in which only the passion greed is present in a very subtle state while all other passions have subsided or have been destroyed. (This kind of conduct is only found in one wlio has reached the tonth stage of development)|| e) Yathi khvita (Perfect Right Conduct) characterised by subsidence or destruction of all the passions. It is present in beings who are in the eleventh, tıpelfth, thirteenth and fourteenth stages of development T * "वृत्तं सामायिकं ज्ञेयं छेदोपस्थापन तथा । परिहारं च सूक्ष्मं च यथाख्यातं च पञ्चमम् ॥" [तत्वार्थसारः ।। ६ । ४४ ॥] +"प्रत्याख्यानमभेदेन सर्वसावद्यकर्मणः । नित्यं नियतकालं वा वृत्तं सामायिकं स्मृतम् ॥" [तत्वार्थसारः ॥ ६ । ४५॥] * “यत्र हिंसादिभेदेन त्यागः सावद्यकर्मणः । व्रतलोपे विशुद्धिर्वा छेदोपस्थापनं हि तत् ॥" [तत्वार्थसारः ॥ ६॥४६॥] "विशिष्टपरिहारेण प्राणिघातस्य यत्र हि । शुद्धिर्भवति चारित्रं परिहारविशुद्धि सत् ॥" [ तत्वार्थसारः ॥ ६॥४७॥] || "कषायेषु प्रशान्तेषु प्रक्षीणे प्वखिलेषु वा। स्यात् सूक्ष्मसापरायाख्यं सूक्ष्मलाभवता यतेः ॥ [ तत्वार्थसारः ॥६॥४८॥] | "क्षयाच्चारित्रमोहस्य कात्न्येनोपशमस्तथा । यथाख्यातमथाख्यातं चारित्रं पञ्चमं जिनैः॥" [तत्वार्थसारः ॥६॥४९॥]

·DRAVYA-SAGRAHA, 37. 97 Ghâtiya Dravya and Bhara Karinas only are ineant. In Vardhamana Purâņa ve hare :- "सर्वेषां कर्मणां योऽत्र क्षयहेतुः शिवार्थिनः । परिणामाऽतिशुद्धः स भावमाक्षो जिनैर्मतः॥" [Canto XVI. 72.) i.e., “The extremely pure modification of the soul' which is the cause of destruction of all kinds of Karma in a person desirous of good, is regarded as Bhava-mokşa by the Jinas." Noir, there is another kind of Mokşa, called Dravya-mokşa, which consists of the separation of the soul from the Aghatiya Karmas, viz., Āyu, Nama, Gotra and Vedaniya Karmas which disappear last of all. This happens when a being is in the last stage of development irhich is known as Asogi. (See Commentary on Verse 13). In Vardhamana Purâņa ve hare: "कृत्स्नेभ्यः कर्मजातेभ्यो विश्लेपो यश्चिदात्मनः । परमसद्ध्यानयोगेन द्रव्यमाक्षः स कथ्यते ॥" [Canto XVI. 73.] i.e., "The separation of the conscious soul froni all kinds of Karmas by excellent meditation is known as Dravya-mokşa. By Bhara-mokşa, therefore, one is freed from the first four, and by Dravya-inoksa from the last four kinds of Karmas. Both these kinds of Vokşa together lead to perfect liberation. Umasvámi has written in his Tattrartha Sûtra X. 1.2 that a person attains Kerala Jñana (Omniscience) when first his Molaniya Karmas and then his Jñânivaraniya, Darsanâraratiya and Antaraya Karmas are destroyed. After attaining Kerala Jõâna, the cause producing bondage being absent and Nirjará being present, a persou becomes free froin the remaining Karmas, viz., Vedaniya, Ayu, Nama and Gotra Karmas, and thus being void of all kinds of Karma attains liberation We have seen that Karnas take possession of a soul through Âsrayas. This influx of Karmas can be stopped by Samvaras. By * “मेाहक्षयाज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाञ्च केवलम् ।” "वन्धहेत्वभावनिर्जराभ्यां कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । १०।१।.] Seo also "अभावान्धहेतूनां वन्धनिर्जरया तथा । कृतनकर्मप्रमाक्षो हि मोक्ष इत्यभिधीयते ॥" [तत्वार्थसारः।

·98 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. this stoppage, fresh Karmas cannot enter the soul. But even after' stopping the entrance of fresh Karmas, it is necessary to purge the soul from Karmas which have already taken possession of the former. This can be done by Nirjarâ. Then only the Karmas, Vedaniya, Nama, Gotra aud Âyu which cause worldly existence disappear and a being attains liberation. In Pañchástikaya-samayasara we have: "जो संवरेण जुत्तो णिजरमाणाध सम्बकम्माणि । ववगदवेदाउस्सो मुयदि भवं तेण सो मोक्खो ॥" [Verse 153.] i.e., “He tho laring Samrara aud destroying all Karmas through Nirjarâ becomes free from Vedaniya, Nama, Gotra and Ayu Karmas, leaves the world. Therefore this is called Aloksa (liberation)".. सुह-असुह-भाव-जुत्ता पुण्णं पावं हवंति खलु जीवा । सादं सुहाउ णामं गोदं पुण्णं पराणि पावं च ॥३८॥ Suba-asula-bháva-juttâ puņņam pávam havanti khalu jiva, Sâdam suhâu ņâmam godam puņņam parâņi pávam cha- (38). Padapatha.~-जीवा Jiva, Jivas. सुर-असुह-भाव-जुत्ता Suha-asuha-bhāra-jutta, haring auspicious and inauspicious Bhavas. खलु Khalu. surely. पुरण Punnam, Punya. पावं Pavam, Papa. हवंति Haranti, become. सात Satam, Satavedaniya. सुहात Suhau, auspicious life. णमं Namam, name. गादं Godam, Gotra. पुण्ण' Puppam. Punya. च Cha, and. पराणि Parani the rest. पावं PAvam, Papa. * Compare also: "अनेकजन्मबद्धानां सर्वेपामपि कर्मणाम् । विप्रमोक्षः स्मृतो मोक्ष प्रात्मनः केवलस्थितेः॥" [ नेमिनिर्वाणम् । १५॥७६ । "कृत्स्रकर्मक्षयो मोक्षो भव्यस्य परिणामिनः।" [चन्द्रप्रभचरितम् । १८ ॥ १२३ ।] 1 Sanskrit rendering:-- शुभाशुभभावयुक्ताः पुण्यं पापं भवन्ति खलु जीवाः । सातं शुभायुः नाम गोत्रं पुण्यं पराणि पापं च ॥ ३८ ॥ subhasabhabhävayuktaḥ punya pápam bhavanti khalu jîvah, Sitam subhaynh nāma gotram punyam parani papam cha-(38), - ·DRAVY A-SANGRAHA, 38. 99 . 38. The Jivas consist of Punya and Papa surely having auspicious and inauspicious Bhâras (respectively). Punya is Sâtâvedaniya, auspicious life, name, and class, while Papa is (exactly) the opposite (of these). COMMENTARY. The real characteristic of a Jira is consciousness, purity and bliss. But through the eternal chain of Karmas, bondage is produced and Jivas enjoy weal (Punya) or iroe (Papa), according as they are possessed by auspicious and inauspicious Bhavas. The auspicious Bhavas are said to consist of freedom from delusion, acquirement of perfect faith and knowledge, practice of reverence and obeisance, observance of the five vots, viz., truth, non-injury, chastity, non-acceptance of worldly objects and refraining from stealing, subduing of the four passions, Anger, Pride, Illusion and Greenl, victory over the uncontrollable senses and practice of penances. The inauspicious Bhavas are opposites of each of these. According as a Jiva is possessed of these auspicious or inauspicious Bhâvas, it has merits or demerits resulting in weal or woe.“ Thus, a Jiva enjoys happiness or misery, according as it is actuated by different kinds of Bhivas inentioned above.t In Tattvarthadhigama Sutra, we have-"Punya consits of Satavedaniya, Subha Ayu, Subha Nama and Subha Gotra, and Pipa consists of the opposites of each of these."' | We hare seen that there * "उद्वम मिथ्यात्ववियं भावय दृष्टिं च कुरु परां भक्तिम् । भावनमस्कारतो ज्ञाने युक्तो भव सदापि ॥ पञ्चमहावतरक्षा कोपचतुष्कस्य निग्रहं परमम् । दुर्दान्तेन्द्रियविजयं तपःसिद्धविधौ कुरूद्योगम् ।। इत्यार्याद्वयकथितलक्षणेन शुभोपयोगभावेन परिणामेन तद्विलक्षणेनाशुभोपयोगपरिणामेन च युक्ताः परिणताः।" [Brahmadeva's Commentary.) + "सुहपरिणमा पुण्णं असुहो पावंति हवदि जीवस्स । दोहं पोंग्गलमत्तो भावो कम्मत्तणं पत्तो॥" [पञ्चास्तिकायसमयसारः । १३२।] + "सद्वद्यशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यम् ।" "अतोऽन्यत् पापम् ।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ८ ॥२५ । २६ ] ·INAS. 100 THE SAORED BOOKS OF THE JAINAS. are eight kinds of Karma-Jñânâvarapiya, Darsaná varaſiya, Mohaniya, Antarâya, Vedaniya, Âyn, Nâma and Gotra and that, the first four of these are known as Ghâtiya Karmas while the last four are named Aghâtiya Karmas. Among these, all the (ibâtîya Karmas may be said to be Pâpa, while the Aghâtiya Karmas may be either Punya or Pâpa. Sâtâvedaniya is that Karma by which a soul feels pleasure in external objects and by the assistance of which things which are gratifying to the soul may be procured. Subha Ayı (Auspicious life) consists in having an existence as a God, human being or a beast. Sublia Gotra (Auspicious family) consists in being born in a high status of life. Subha Nama (Auspicious name) consists of fanie, etc., and is of various kinds. All these make up rhat is known as Punya. Pâpa, on the other hand, consists of Asântavedaniya or that Karma which produces pain and procures objects causing pain, Asubha Ayu (Inauspicious life), viz., an existence in hell, Agubba Gotra (Inauspicious family, comprising a birth in love stations and Asubha Nima (Inauspicious name) consisting of disgrace, etc. With this ends that section of Dravya-samgraha which treats of the seven Tattvas (principles), viz., Asrava, Bandha, Samvara, Nirjara, Mokşa, Puşya and Pâpa. The next section till deal with the manner by which one can attain liberation. सम्मईसण णाणं चरणं मोक्खस्स कारणं जाणे । ववहारा णिच्चयदो तत्तियमइयो णिश्रो अप्पा ॥३६॥ Sammaddamsaņa ņâņam charaṇam Mokkhassa kâranam jane, Vavahârâ Nichchayado tattiyamaio ņio appâ. (39). Padapatha.-ERT Vavahârâ, from the ordinary point of view, FFRE ETT moi Samaddamsaņa nåņain charapam, perfect faith, knowledge and conduct. Anna Mokkhassa, of liberation, trci Karaṇam, cause. ord Jåņe, know. foguèt Nichchayado, really. affrage Tattiyamaio, consisting of of these three, furent Ņiyo, of one's own, *Appâ, soul. * Sanskrit rendering : सम्यगदर्शनं ज्ञानं चरणं मोक्षस्य कारणं जानीहि । व्यवहारात् निश्चयतः तत्रितयमयः निजः आत्मा ॥ ३९ ॥ Samyagdarsanam jñanam charaṇam mokşasya kâra nam jânili. Vyavaharat nischayatah tattrita yamayah nijah atma. (39).

·DRAVYA-SAYGRAHA, 40. 101 39. Know that from the ordinary point of view, perfect faith, knowledge and conduct are the causes of of liberation, while really one's own soul consisting of these three (is the cause of liberation). Commentary. Nos the author proceeds to lay down the ways and means to liberation. To attain liberation, one must have Perfect Faith, Perfect Knorrledge and Perfect Conduct. These three sill be further explained in Verses 41-43 These are technically known as the three jerrels in Jaina works. The three jerrels are means to liberation from the ordinary point of vierr. But realls these three jerrels cannot exist elsewhere than in the soul; so, to be accurate, it is the soul which can produce liberation This trill be emphasised in the next verse. रयणत्तयं ण बट्टइ अप्पाणं सुयतु अण्णदवियहि । तमहा तत्तियमइयो हादि हु मोक्खस्स कारणं श्रादा॥४०॥t Rayaņattayam na rattai appâņam muyatu annadaviyamhi, Tamhâ tattiya-mayio hodi hu mokkhassa kâraņam ada (10.) Pada potha.~ अप्पा Appapam, the soul. मुयत, Aluyatu, excepting. porziacars Appadariyamhi, in any other substances tenerói, Rayapattayam the * “सम्यग्दर्शनशानचारित्राणि मोक्षमार्गः।" [तत्त्वार्थाधिगम-सूत्र १।१।] "कृत्स्नकर्मक्षयो मोक्षो भव्यस्य परिणामिनः । ज्ञानदर्शनचारित्रत्रयोपायः प्रकीर्तितः॥" [चन्द्रप्रभचरितम् । १८ । १२३ ॥] "ज्ञानदर्शनचारित्रैरुपायैः परिणमिनः।- भव्यस्यायमनेकाङ्गविकलैरेव जायते ॥" [धर्मशर्माभ्युदयम् । २१ ॥ १६१ । ] t Sanskrit rendering: रत्नत्रयं न वर्तते आत्मानं मुकत्वा अन्यद्रव्ये। तस्मात् तत्रितयमयः भवति खलु मोक्षस्य कारणं आत्मा ॥४०॥ Ratnatrayai na varttate îtmanan muktra anya-Drarre. Tasmat tattritayamayah bhavati khalu mokşasya karaṇam átmá. (40.)

·102 TAE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. three jewels. Ņa, not. age Vattai, exist. pet, Tamhâ, therefore, aferragen Tattiyamaio, consisting of these three. set Åda, the soul. Hu, surely. #Tate Mokkhassa, of liberation. T Karaṇam, cause of. Ef Hodi, becomes. 40. The three jewels (i. C., Perfect Faith, Perfect Knowledge and Perfect Conduct) do not exist in any other substance excepting the soul. Therefore, the soul surely is the cause of liberation. COMMENTARY. It has been laid down that, in order to attain Mokşa or liberation, one must have Perfect Faith, Perfect Knowledge and Perfect Conduct. These three are therefore the means to liberation. But these should not be considered to be apart from the soul, for nowlere but in the soul can each or all of these exsist. It is the soul possessed of all these three jewels that is really fit for liberation. Strictly speaking, therefore, the soul itself attains liberation when it is possessed of certain characteristics (viz., these three jewels). But from the ordinary point of view, we regard the three jewels as apart from the soul as the causes of liberation though from the realistic point of view, the soul possessed of these three jewels is the cause of Mokşa. जीवादीसदहणं सम्मत्तं रुवमप्पणो तं तु । दुरभिणिवेसविमुकं णाण सम्म खु होदि सदि जम्हि ॥४१॥७ Jîvâdîsaddahaņam sammattam rûvamappaņo tam tu, Durabhiņivesavimukkam ņâņam sammaņ khu hodi sadi jamhi (41). Padapatha.-stare-aged Jivadi-saddahaņam, faith in Jiva, etc. Ei Sammattam, Samyaktva (Perfect Faith). Tam, that. entant Appaņo, of soul. s Rêvam, quality. g Tu, and. a Jamhi, that. af Sadi, being. I Khu, surely. uri Nåņam, Jñâna (knowledge). gehiagarage Durabhinivesavimukkam, free from errors. Fr Sammam, perfect gife Hodi, becomes. * Sanskrit rendering: जीवादिश्रद्धानं सम्यक्त्वं रूपं आत्मनः तत् तु । दुरभिनिवेशविमुक्तं ज्ञानं सम्यक् खलु भवति सति यस्मिन् ॥४१॥ Jîvâdi-sraddhanam samyaktvam rûpaip atmanah tat tu. Darabhinivesu-vimuktam jñanam samyak khalu bhavati sati yasmin (41).

·DRAVYA-SANGRAHA, 41. 103 41. Samyaktva (perfect faith) is the belief in Jiva, etc. That is a quality of the soul, and when this arises. Jūâna (knorledge), being free from errors surely becomes perfect. COMMENTARY. Jira, Ajira, Asrava, Bandba, Saņvara, Nirjarà and Voksa are the seren Tattras (essential principles) of Jainism." A sincere belief in these Tattras is called Samyaktra or Perfect Faith.† The first step to liberation, according to Jainism, is to have a belief in these essential principles of Jainism. It is only after a persou has this faith that he can attain Perfect Knorrledge. He may have knowledge of substances before be attains Perfect Faith ; but this knorledge is apt to be fallacious, for errors might creep in the same. For example, a person inar hare a knowledge of the aforesaid seven principles of Jainism, but that knowledge may be rague or indefinite or it may be full of doubts, or it mar be entirely wrong. These defects of knowledge arise, because the person has not at that time perfect faith in the essential principles of Jainism, for Perfect Faith in such principles is incompatible with doubts and indecision or a belief in opposite principles. Consequently, the knowledge of these principles which succeeds Perfect Faith is free from errors or fallacy. This knowledge is known as Samyak Jñana (or Perfect Rnorledge.) संसयविमोहविभमविवज्जियं अप्पपरसरुवस्स । गहणं सम्म-णाणं सायारमणेयभेयं च ॥४२॥ Samsara-viinoba-ribbhama-vivajjiyam appaparasarúvassa, * "जीवाजीवालववन्धसंवरनिर्जरामाक्षास्तत्त्वम् ।" [तत्त्वार्थाधिगमसूत्रम् । १ । ४] | "तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम् ॥" [तत्त्वाधिगमसूत्रम् । १।२] I Sanskrit rendering: संशयविमोहविभ्रमविवर्जितं आत्मपरस्वरूपस्य । ग्रहणं सम्यग ज्ञानं साकारं अनेकभेदं च ॥ ४२ ॥ Sapsayavimobaribhram virarjitam atmaparasvarûpasya. Grahaņam samyag-Jianam sakara anekabhedam cha. (42).

·104 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. Gahaņam sammam-nâņam sâyâramaneyabheyain cha (12.) Padapatha.--erantelacaraferi Samsaya-simohavibbhama-vivajjiyam, freed from Samsaya (Doubt), Vimolia (l'erversity) and Vibbhraina (Indefiniteness). Errea Sâyâram, detailed. Tu7867** Appaparasarûvassa, of the real nature of ego and non-ego. Te Gahanam, cognition, Fit Sammam Panam, Samyak Jñana or Perfect Knowledge. Cha, and. water Aneyabheyam, of many varieties. 12. Samyak Jõâna (Perfect Knowledgc) is the detailed cognition of the real nature of the ego and nonego, is freed from Samsaya (Doubt), Vimoha (Perversity) and Vibhrawa (Indefiniteness), and is of many rarieties. COMMENTARI. Correct knowledge, according to Jaina Nyâya philosophy must be free from the Samáropa (i.e., fallacies). This Samáropa is said to be of three kinds, Viparyaya or Vimolia (Perversity), Samsaya (Doubt) and Anadhyarasậya or Vibhrama (Indefiniteness.)Ť The coguition of an object as something which is quite the contrary of its real self, is known as Viparyaya ur Vimola. For example, if we think nacre to be silver, re have a kuoledge ritiated by Viparyaya or Vimoha (Perversity. Samsara consists of doubt then our inind stars between this or that, without being able to assert the true nature of anything. For example, when are see a certain object from a distance and are unable to say Thether it is a man or a post, we have an instance of Samsaya ** "अतस्मिंस्तदध्यवसायः समारोपः।" [प्रमाणनयतत्त्वालाकालङ्कारः१।७1] + “स विपर्ययसंशयानध्यवसायभेदात् त्रेधा ॥" [प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः १।८] +“विपरीतककोटिनिष्टङ्कन विपर्ययः ।" "यथा शुक्तिकायामिदं रजतमिति ।" [ TATUAUTI9121 Eşi: 18181801] "विपरीतैककोटिनिश्चयो विपर्ययः । यथा शुक्तिकायामिदं रजतमिति ज्ञानम् । अत्रापि सादृश्यादिनिमित्तवशात् शुक्तिविपरीते रजते निश्चयः।" [न्यायदीपिका] "अतस्मिंस्तदेवेति विपर्ययः ।" [प्रमाणमीमांसा । १११।७।]

·TIE
PANCHA PARAMESHTIS
[ksi
* Nomo prinantanam, Namo Siddhanam,
Namo Ayarlanam, Namo Uvajjhayanam.
Namo loc Savvasahunan"
Printed by U Ray & Sons

·No text on this page.

·DRAVYA-SANGRAHA 43. 105 । or doubt. A knoirledge that this is something without any clear dea of what it is, is called Anadhyavasâya or Vibhrama. For example, such a knowledge arises in the mind of a person when he touches something while he is moring. He is conscious that he has touched something, but is unable to say what it is.† These being the rarieties of fallacy, there is no doubt that in Perfect Knowledge these are entirely absent. In the state of Perfect Knowledge we have a clear idea of the real nature of everything, ego and non-ego. This idea is not of a shadowy kiud, but consists of detailed knowledge. We have already described the difference between detailed and detailless knorrledge in the commentary on Verse 4, page 9. जं सामण्णं गहणं भावाणं रणेव कटुमायारं । अविसेसिदण अट्टे दसणमिदि भएणये समये ॥४३॥ Jaụ sâmannam gahanay bhârâņam ņeva kațțumâyáram, Arisesidûņa atte damsaņamidi bhannaye samaye-(43). * “साधकबाधकप्रमाणभावादनवस्थिताऽनेककीटिसंस्पर्शि ज्ञान संशयः।" "यथाऽयं स्थाणुर्वा पुरुषो वा।" [प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारः । १ । ११-१२ । ] "विरुद्धानेककोटिस्पर्शि ज्ञानं संशयः । यथाऽयं स्थाणुर्वा पुरुषो बेति । स्थाणुपुरुपसाधारणतादि-दर्शनात्तद्विशेषस्य वस्त्रकोटरशिरः-पाण्यादेः साधक- प्रमाणस्याभावादनेककोट्यवलम्बितत्वं ज्ञानस्य ।" [न्यायदीपिका ।] "अनुभयत्रोभयकीटिसंस्पर्शि-प्रत्ययः संशयः।" [प्रमाणमीमांसा।१।१।५] | "किमित्यालोचनमात्रमनध्यवसायः । यथा गच्छत्तुणस्पर्शज्ञानम् ।" [प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः । १ । १३ । १४] "किमित्यालोचनमात्रमनध्यवसायः । यथा पथि गच्छतस्तृणस्पर्शादि- ज्ञानम् [न्यायदीपिका।] "विशेषानुल्लेख्यमनध्यवसायः।" [प्रमाणमीमांसा ।१।१।७] Sanskrit rendering : यत् सामान्यं ग्रहणं भावानां नैव कृत्वा आकारम् । अविशेपयित्वा अर्थान् दर्शनम् इति भण्यते समये ॥ ४३ ॥ Yat sâwângaw grahaņain bhåvavaw naiva kritvå âkâram, Avisesayitvi arthin darsanayn iti bhauyate samaye-148). 14 ·106 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. Padapatha. Ațţe, things. videzu Avisesidūņa, without particulars. BaTCE Ågåram, detail. da Yeva, not. Kațţum, grasping. * Jam. which. Mari Bhâvâņam, things. Fou Sâmaņņam, general. Mari Gahaņam, perception. 2008 Daņsaņam, Darsana. Pa Idi, this. 7 Samaye, in the scriptures. Yoga Bhannaye, is called. 43. That perception of the generalities of things without particularities in which there is no grasping of details, is called Darśana in (Jaina) scriptures. COMMENTARY. Darśana is knowledge without details. For example, when a person sees a cloth, as long as he is only conscious of the existence of something called cloth, he is said to have Daišana. But when he begins to have knowledge of the details, viz., the size, colour, etc., of that piece of cloth, he is said to have Jnana. We have already made this clear in the commentary on Verse 4, page 9). In Tattvârthâdhigama Sûtra of Umâsvâmi, we bave " Samyak Darsana is faith in the principles of Jainism " ["trarinero paaneira" 918 ] Tbat Darsana is not the same as the Daigana which we lave described above. There Samyak Darsana means perfect faith, and details are present there, while here it means knowledge without (letails.” दंसणपुव्वं णाणं छदुमत्थाणं ण दुरिण उवोगा। जुगवं जम्हा केवलिणाहे जुगवं तु ते दोवि ॥४४॥ Damsaņapuvram ņāņam chhadumatthâņam na duņņi uvaoga. Jugavam jamhá kevaliņahe jugavam tu te dovi-(44). Padapatha.--ogurati Chhadumatthâņam, of the Samsari Jivas sevgoá Damsaņa puvraiņ, preceded by Darśaņa TIC Ņapam, Jñana. TET Jamhå, for this reason, grov Dunpi, tiro. Bem Uvayogå, Upayoga. 9. Jugaram, * "नेदमेव तत्वार्थश्रद्धानलक्षणं सभ्यग्दर्शनम् वक्तव्यम् । कस्मादिति चेत् ? तत्र श्रद्धानं विकल्परूपम्, इदं तु निर्विकल्पम् ।" [Brahinadeva's Commentary ] † Sanskrit rendering: दर्शनपूर्व ज्ञानं छद्मस्थानां न द्वौ उपयोगौ। युगपत् यस्मात् केवलिनाथे तु ते द्वौ अपि ॥४४॥ Darśanapůrram jū kuam cbhadınasthånaw na dvay upayogan. Yugapat yasmật kevalipathe tu te drau api. -(44).

·DRAVY A-SANGRAHA, 44, 45. 107 simultaneously. Na, not. g Tu, but. fece Kevaliņåbe, in Kevalis. * Te, those. à Do, two. Fa Vi, together. gn Jngaram, simultaneously. In Saņsârî Jivas, Jūâna is preceded by Darsana. For this reason (in him), the two Upayogas (via., Jrâna and Darsana) do not (arise) simultaneously. But in Keralis, both of these two (arise) simultaneously. COMMENTARY. Samsári Jiras or beings leading a mundane existence hare Darśana or detail-less knowledige. first of all. Then they hare Jñana or knowledge, with rietails. But this is not the case with Kevalis, who have Darsana and Jñana at once. The reason for this difference is that in Samsari Jivas, there are hindrances, known as Darsanavaraņiya and Jñânivaranira Karmas (i.e., Karmas obscuring Darsana and Jñâna), thich must be destroyed or mitigated (Kșaya or Upašama), before Darsann or Inâna can arise. But in a Kevali, these obscuring Karmas are entirely absent; so Darsana and Jnana can both arise at the same time Brahmaceva has illustrated this as follows. In the case of Samsari Jivas, the knowledge of the objects through Darsana and Jñána is gradual, first, without, and then with details like the revelation of objects by the light of the sun when it is obscured by clouds, but the appearance of Darsana and Jñana in Keralis is like the sudden illumination of every object then the sun appears in a cloudless sky." The clouds represent the Karmas hich obscure Jñana and Darsana. असुहादो विणिवित्ती सुहे पवित्ती य जाण चारितं । बदसमिदिगुत्तिरुवं ववहारणया दु जिणभणियं ॥४५॥ Asuhâdo viņivittî sube pavittî ya jâņa chârittam. Vadasamidiguttiravam vavahâranayâ du jiņabhaniyam --(45.) "केवलिनां तु भगवतां निर्विकारस्वसंवेदनसमुत्पन्ननिराकरणक्षायिक- शानसहितत्वात् निर्मघादित्ये युगपदातपप्रकाशवदर्शनं ज्ञानं च युगraa sta fast 1" (Brahmadera's Commentary.] | Sanskrit rendering: अशुभात् विनिवृत्तिः शुभे प्रवृत्तिः च आनीहि चारित्रम् । व्रतसमितिगुप्तिरूपं व्यवहारनयात् तु जिणभणितम् ॥४५॥ Asubhat rinivrittih subho prairittiḥ cha jinîhi chårittram. Vrata-samitiguptiraparp vyavaharanayit tu jigabhanitam-(45.)

·108 TAE SACRED BOOKS OF TAL JAINAS., Pada pâcha.s-geret Asuhado, from rhat is harmful. farfari Vinivitti, refraining. 7 Ya, ani. Sulie, in what is beneficial. Pan Paritti, engagement. Pri Chårittam, Charitra (Condnci). 31 Jâņa, knor. Du, hut. EKSTaT Varahâran iyâ. according to Vravahara Saya. ammiraglerad Varasamidiguttirúvam, consisting of Vrata. Samiti and Gupti. Hi Jipahhapiyam, mentioned by the Jina. 45. Know Charitra to be refraining from what is harmful and engagement in what is beneficial. But according to Vyavahâra Naya, Châritra (Conduct) has been mentioned by the Jina to consist of Vrata, Samiti and Gupti. COMMENTARY. From the ordinary point of view, Vratas (Voirs), Samitis (Attitudes of carefulness) and Guptis (Restraints) may be said to constitute Charitra Conduct.) We have already described what Vratas, Samitis and Guptis are in Verse 35. One who is immersed in worldly aspirations and attached to worldly objects, one whose soul is possessed of attachment and aversion, one who listens non-Jaina scriptures, one who has a vicious mind, keeps evil company and follors the terrible eril path of life, is said to be active in the pursuit of that is harmful (Asubha).* Refraining from these and engagement in the opposite of these by practising the fire Vratas, fire Samitis and three Guptis lead to what is beneficial (Subha). Charitra (Conduct) consists in the pursuit of that is beneficial and aroillance of what is harmful. What is really Samyak Charitra (Perfect Conduct) till appear from the next verse. वहिरभंतरकिरियारोहो भवकारणप्पणासट । णाणिस्स जं जिणुत्तं तं परमं सम्मचारित्तम् ॥४६॥ Babirabbhamtarakiriyâroho bhavakâraņappañâsattham, * "विलयकसानोगाढोदुस्सुदिचित्तदुट्टगोट्टिजुदो । उग्गो उम्मग्गपरो उवोगो जस्ल सो असुहे ॥" (Verse quoterl in Brahmadera's Commentary.] | Sanskrit rendering ; बहिरभ्यंतरक्रियारोधः भवकारणपणशार्थम् । ज्ञानिनः यत् जिनोक्तं तं परमं सम्यक् चारित्रम् ॥ ४६॥ Babirabhyantarakriyárodhah bliayakárayaprawaśárthan, Jūånina) yat jinok-tag tam parama samyak charittrain-(46).

·DRAPYA-SANGRAHA, 46. 109 Naņissa jam jiņuttaw tam paramam samma-chârittain- (46). Pudaphtha.--भवकारगप्पगात Bharakirapappanisattham, to destror the causes of Samsara. नं Jam, which. गागिस्स Yanissa, of one rho has knorledge. are cava PIATTTET Bahirabbhamtarakiriyâroho, the checking of external and internal actions. A Tam, that. जिगुत्तं Jinuttam, mentioned by the Jinas. परनं Paramam. excellent. सन्मचारित्तं Sammacharittam, perfect conduct 46. That checking of external and internal actions by one who has knowledge, in order to destroy the causes of Samsara, is the excellent Samyak Charitra (Perfect Conduct) mentioned by the Jina. COMMENTARY. In the prerious verse, Charitra (Conduct) from the ordinary point of view has been described. In this rerse, we are introduced to Charitra froin the realistic point of vier. When a person checks all external activities of body and speech, together with all internal activities of the mind, so that all hindrances to the understanding of the true character of the soul are remored, he is said to hare Samyak Chåritra (Perfect Conduct)." By this means, the person becomes free from all influx of beneficial or harmful Karmas, ishich canse Sannsåra or Torldly esistence.Ť Perfect Conduct therefore consists in checking all kinds of activities which are opposed to the characteristics of the soul, which is roid of all actions, eternal and consisting of pure Jñana and Dargana. दुविहंपि मोक्खहेडं झाणे पाऊणदि जे मुणी णियमा । तम्हा पयत्तचित्ता जूयं झाणं समवभसह ॥४७nt Durihimpi mokkhaheum jhâņe pâûñadi jam muni ņiyamâ, * "निष्क्रियनित्यनिरञ्जनविशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावस्य निजात्मनः प्रतिपक्ष- भूतस्य बहिर्दिपये शुभाशुभवचनकायव्यापाररुपस्य तथैवाभ्यन्तरे शुभाशुभमनोविकल्परूपस्य च क्रियाव्यापारस्य योऽसौ निरोधस्त्यागः।" [Brahmadera's Commentary.] + "भवस्य संसारस्य व्यापार कारणभूतो योऽसौ शुभाशुभकर्मास्त्रवस्तस्य प्रणाशार्थ विनाशार्थमिति ।" | Sanskrit rendering : द्विविधमपि मोक्षहेतु ध्यानेन प्राप्नोति यत् मुनिः नियमात् । तस्मात् प्रयत्नचित्ताः यूयं ध्यानं समभ्यसध्वम् ॥४७॥ Drividhamapi mokşaletum Dhyanena prâpnoti yat muniḥ nisamåt, 'Tasmāt prayatnachittaḥ yüram Dhyanam samabhyasadhram--47).

·110 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. Tamhá payattachittâ jûram jháņam samarblasaha--- (47). Padapitha. Jam, because. Vupi. a sage. Fratr Șiyamå, by the rule. gfa Duviham, two kinds o Pi, both. #19 Jlokkbaheum, the cause of liberation fra Jhâne, by merlitation. 4 Průņadi. gets.parent Tamha, therefore. i Jayam, you. There Payattachitta, rith careful minni ti Jinnam merlitation. Thenee Samabhasaha, practis. 47. Because by the rule à sage gets both the (Vyavabâra and Nischaya) causes of liberation by merlitation, therefore (all of) rou practise meditation with careful mind. COMMENTARY. Perfect faith. perfect knowlexige anrl perfect conduct are the causes of liberation from the ordinars point of vier, while really the soul itself possessed of these three is the cause of liberation. Bs meditation, one can hare perfect faith, perfect knowledge and perfect conduct, and one can understanrl the soul also only through meditation. Therefore, Dhgåna or meditation is of supreme importance for a person who seeks liberation. The author therefore in this verse asks everyone who is eager to attain liberation to practise ineditation, मा मुज्झह मा रज्जह मा दुस्लह इणिठअत्थेसु । For PHESE FE ferri falfamaru PHETT 1185le Wâ mujjhaba má rajjaha mâ dussaha itthaạitthaatthesi, Thiramichchhaha jai chittam vichittaj bânappasiidhie-- (48). Padapitha. Jai, if. femeiate Vichittajhâpappasiddhie, to suc- .ceed in rarious kinds of meditation, Fri Chittam, inind. Fai Thirama, fixed. Ichchhaha, vish. Bergarag Itbaņițba-atthesu, in beneficial and harmful objects. Jâ, do not. Toe Jujjhaha, be deluded. # lâ, do not. TESTE Rajjaħa, he attached to. 77 Jlâ, do not. She Dussala, be averse to. 48. If you wish to hare your mind fixed, in order to succeed in rarious kinds of meditation, do not be * Sanskrit rendering: मा मुह्यत मा रज्यत मा द्विष्यत इष्टानिष्टार्थेषु । स्थिरं इच्छथ यदि चित्तं विचित्रध्यानप्रसिध यै ॥४८॥ Må muhyata ma rajyata me drişgata iştâniştârtleşu, Sthiram ichchhatha yadi chittam richitra-Dhyanaprasiddhyai~(48). 1 ·DRAVY A-SANGRAHA, 49. 111 deluded by or attached to beneficial objects and do not be averse to harmful objects. COMMENTARY. To succeed in the practice of meditation, one must be free from all disturbing feelings He should neither be attracted to pleasant objects nor repulsed by unpleasant objects. He should be indifferent to everything, may it be beneficial or harmful By this means, he would be able to fix his soul upon itself, as the calmuess of his mind vrould remain undisturbed through the disappearance of disturbances arising from attachment and arersion, पणतीस सोल छप्पण चदु दुगमेगं च जवह झाएह । परमेष्ठिवाचयाणं अण्णं गुरूवएसेण ॥४६॥ Paņalîsa sola chhappaņa charlu lugamegam cha javaha jhảeha, Parametthirâchayâņam apņam cha guravaeseña--(49.) Padapatha.--chigara417 Parametrþivâchayâņam, signifying the Parameşthis. maira Panatisa, thirty-five. Bra Sola, sixteen. Olba, six. w Pana, live. Chadu, four. gou Dugam, two. Cha, and mi Egan, one #Cha, aud. Eacio Guillva-esena, by instruction of the Guru (preceptor). pour dạnam, others wae Javaha, repeat TEF Jhâeha, meditate. 49. Repeat and meditate on (the Jantras), siguifying the Paraineșthis and consisting of thirty-five, sixteen, six, five, four, two and one (letter) and other (mantras) taught by the Guru (preceptor). COMMENTARY. In this verse, we are introducell to the daily prayer of the Jainas. In all religions, a formula consisting of the daily prayer has been prescribed ; and in Jaiva religion, this prayer can be lengthened or shortened, according to the occasion or capacity of the worshipper. * Sanskrit rendering: पञ्चत्रिंशत् पोडश षट् पञ्च चत्वारि द्विकम् एकं च जपत ध्यायेत । परमेष्ठिवाचकानाम् अन्यत् च गुरूपदेशेन ॥४९॥ Panchattrinsat şorlasa şat pajicha chatvári dvikam ekaa cha japata dhyâyeta, Parameşthivachakanap anyat cha gurâpadesena-(49.)

·112 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. :- 1.Es The full prayer is as follows Ņamo Aribantâņam, Ņamo Siddhâņam, ņamo Âyariyiņam, ņarpo Uvajjhâyâņam, ņamo loe savvasalıûņam. ["णमो अरिहंताणं णमा सिद्धाण, णमो आयरियाण, णमो अवझायाण, णमो लाए सव्वसाहूणम् ।"] Obeisance to the Arhats, obeisance to the Siddhas, obeisance to the Acharyas, obeisance to the Upadlıyâyas and obeisance to all Sådhus in the universe. the universe." This prayer in original consists of thirtyfive words. Who are meant by the words Arhat, Siddhas, Âcháryas, Upådhyâyas and Sâdhus, will appear from Verses 50, 51, 52, 53 and 54 respectively. These five classes of beings who are to be revered are known as Pañcha ParameştẶis (the five supreme beings). [See Illustration.] Instead of the full Mantra, one may utter" Arihanta Sidilla Ayiria Urajjhaya Saha" ["अरिहंत सिद्ध आइरिया उवज्ज्ञाया साहू"] which consists of sixteen letters. The following llantras, each consisting of six letters, may also be uttered : Arihanta Siddha ["अरिहंत सिद्धा"] “ Arihanta si sâ [fea FE ET'] or Om namo siddhâņam [ UĀT Pagtu') A Mantra still shorter, consisting of five letters, viz., “A si á u sâ ["3 FT"] in which only the first letters of the words Arhat, Siddha, Acharya, Upadhyaya and Sådhu are taken, may also be used. Again the following Mantras, each consisting of four letters, may be employed : "fa" (Aralianta] or A si sâhâ " (or a Fre"). There are three Mantras, each consisting of two letters, viz., “ Siddha" ["false" ] "A sî ["791']" and Om nhî ” [1767'') Lastly, combining the first letter of the five words, denoting the lancha Paraineşthis we get a Mantra of one letter, viz., Om" ["19")* Some A ["''] is also a Mantra of one letter. .. say that * The word "Oıp " is thus derived : 'A,' the first letter of Arhat, the letter "A" representing Asarîra (i.e., without body) Siddha, "Â," the first letter of Acharya, “U--the first letter of Upadhyâya and Ma," the first letter of Muni (or Sâdhu) being conjoined by the rules of Saudhi become Om" (vide are: 1" "Wet: 1" ſakatayana's Grammar, 1. 1. 77 and I. I. 82.] C. F. "अरहंता असरीरा आइरिया तह उवज्झया मुणिणा। पढमक्खरणिप्पण्णो ओंकारो पंचपरमेट्ठी ॥

·DRAVYA-SANGRAHA, 50. 113 These, therefore, are the Mantras consisting of thirty-five, sixteen, six, five, four, two and one letter respectively. These Mantras, should be uttered audibly or repeated mentally. Besides these Mantras, one may utter or meditate on other Mantras taught by one's spiritual preceptors. The commentator, Brahmadeva, says that examples of such Dantras may be found in the work entitled "Pancha-namaskara," consisting of twelve thoasand verses.*** पहचदुघाइकम्मो दसणसुहणाणवीरियमईश्रो। सुहदेहत्थो अप्पा सुद्धो अरिहो विचिंतिज्जो ॥५०॥t Natthachadugliaikammo dainsaņa-suha-nâņa-viri-yamaîo, Subadehattho appâ suddho ariho vichintijjo--(50). Padapatha.-EACTICAR 1 Natthachadughaikammo, one who has destroyed the four Ghâtiya Karmas. een gearraraamat Damsaņa-suha-pana-viriya-mayſo, possessed of faith, happiness, knowledge and power. Nedene Suhadehattho, existing in an auspicious body. Suddho, pure. 24 Appå, soul. T Ariho, Arhan. Fafi farasit Vichintijjo, to be meditated on. 50. That pure soul existing in an auspicious body, possessed of (infinite) faith, happiness, knowledge and power which has destroyed the four Gbâtiya Karmas, is to be meditated on as an Arhat. COMMENTARY. The four kinds of Karma, viz., Jñanavaraņiya, Dardaņâvaraņiya, Mohanîya and Antarânya destroy the natural characteristics of a soul. * "द्वादशसहस्रप्रमितपञ्चनमस्कारग्रन्थकथितक्रमेण लघुसिद्धचक्र बृह- सिद्धचक्रमित्यादिदेवार्चनविधानं भेदाभेदरत्नत्रयाराधकगुरुप्रसादेन ज्ञात्वा ध्यातव्यम् ।" i. c., "One should ineditate on the manner of worshipping supreme beings, known as Laghu Siddha Chakra and Brihat Siddha Chakra, as is mentioned in the work called, Pañcha-namaskara, consisting of twelvo thonsand verses, after one is aware of the samo through the kindness of a spiritual preceptor, who practises the thrco jcwols." [Brahmadeva's Commentary.] † Sanskrit rendering: नष्टचतुर्थीतिकर्मा दर्शनसुखज्ञानवीर्यमयः। शुभदेहस्थ आत्मा शुद्धः अर्हन् विचिन्तनीयः ॥५०॥ Nastaclatarghatikarmû darsanasuklajñanaviryamayah, śubhadehasthaḥ atmâ suddhaḥ arhan vichintanîyaḥ--(50). 15 ·114 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. For this reason, these are known as Ghatiya Karmas (destroying Karmas). (1) An Arhat is freed from these four kinds of Karmas, and consequently he possesses the following four excellent qualities, cach of which appears at the disappearance of each of the four Ghátivá Karmas: viz., perfect knowledge (arising from the destruction of Jñánararaṇira Karna), perfect faith (arising from the destruction of Darsanáraraniya Karma), infinite happiness (arising from the destruction of Jobanîya Karmal and infinite poter (arising from the destruction of Antarára Karma). An Arhat is, therefore, bereft of Jñánárarapira, Darsanârarapiya, Johaniya and Antaraya Karinas and possessed of infinite faith, koorledge, happiness and power. An Arbat is also Suddha (pure), as he is void of eighteen kinds of faults, riz., hunger, thirst, fear, aversion, attachment, illusion, anxiety, old age, sickness, death, fatigue, perspiration, pride, displeasure, astonishment, birth, sleep and sorrrow." From the realistic point of view. an Arbat is without a bods; but from the ordinary point of view, we speak of an arhat to possess a body known as dudarika, which is brilliant as a thousand suns.* An Arhat has one thousand and eight synonyms Vitarága, Sarrajña, etc. According to Jainism, when an Arhat is conceived, is born, is first engaged in penances, is in a state of attaining perfect knorrledge and is in the last stage of obtaining Sirráða, the gods Indra, etc., are said to sorsbip bim. These worshippings are tecb'ícally known as Pancha-mahakalçáña. * " क्षुधा तृपा भयं द्वेयो रागो माहश्च चिन्तनम् । जरा रुजा च मृत्युश्च स्नेदः स्वेदो मदोऽरतिः। विस्मया जननं निद्रा विपादोष्टादश स्मृताः। एर्दोपैर्विनिर्मुक्तः सोऽयमाप्तो निरञ्जनः ॥" [Verses quoted in Brahmadeva's Commentary). “निश्चयनाशरीरोऽपि व्यवहारेण सप्तधातुरहितदिवाकरसहस्रभासुरपर. मौदारिकशरीरत्वात् शुभदेहस्थः।" (Brahmadera's Commentary). "इन्द्रादिभिर्विनिर्मितां गर्भावतरण-जन्माभिषेक निष्क्रमण कैवलझानोत्प- त्तिनिर्वाणाभिधानपञ्च-महाकल्याणरूपां पूजामहन्ति ।" (Brahmadera's Commentar:).

·DRAVYA-SANGRAHA, 51. 115 ठकम्मदेहो लोयालोयस्स जाणो दट्ठा। पुरिसायारो अप्पा सिद्धो झाएह लोयसिहरत्थो॥५१॥ Natthatthakammadeho loyâloyassa jâñao dałthân, Purisâyâro appâ siddhojhâeha loyasiharattho--(51). Padapatha.m-macamnant Natthatphakammadeho, void of bodies, produced lış cight kinds of Karma. Riareitazh Loyaloyassa, of Loka and Aloka.ee Jaņao, knower. Er Datthâ, seer. greerde Purisigaro, having the shape of a Purusa. Pitaora Loyasiharattbo, staying at the summit of the universe. your app, soul. Free Siddho, Siddha mer Thieha, meditate, 51. Meditate on the Siddha--the soul which is bereft of the bodies prorluced by eight kinds of Karma, which is the seer and knower of Loka and Aloka, which has a shape like a human being and which stays at the summit of the universe. COMMENTARY. Rcally speaking, a sidilha is without a body, and hence incapable of boing perceiver) by the senses. But from the ordinary point of vicir, a Siddha is said to have a shadowy shape, resembling the figure of a human beingt That is to say, the shape of a Siddha resembles a human figure, but is not clearly defined. The body is like the sladoir of a human being. A Siddha may attain a higher stage which is the final one. Siddha's body is therefore a little less than the final body. A Siddla las not therefore a gross body which results from cight kinds of Karmas. He lives at the summit of Lokâ kâśa, or the unircise in a place called the Siddha-silâ, besond which Alokâkâsa begins. A Siddha, however, has knowledge of everything in Lokákása and Ilokikana thich existed in the past, exists in the present or Sanskril roudering: नराष्टकर्मदेहः लोकालोकस्य ज्ञायकः द्रष्टा । पुरुपाकारः आत्मा सिद्धः ध्यायेत लोकशिखरस्थः ॥५॥ Nastigtakarmadchah lokalokasya jnayakah drasta, Purligaki rah itmå siddhah dhyayeta lokasikharasthak-(51). “निश्चयनयेनातीन्द्रियामूर्तपरमचिदुच्छलननिर्भरशुद्धस्वभावेन निराकारोऽपि व्यवहारेण भूतपूर्वनयेन किञ्चिदूनचरमशरीराकारेण गतसिक्थमूषागर्भाका- रवच्छायाप्रतिमावद् वा पुरुपाकारः (Brhmadeya's Commentary). w p" ·116 TAE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. will exist in the future." Such is a Siddha according to Jainism, and he should be distinguished from persons ordinarily known as Siddhas, who attain wonderful powerst in the Yoga philosophy, such powers are known as Biblûtis. दसणणाणपहाणे वीरियचारित्तवरतवायारे । अप्पं परं च जुंजइ सो आयरिश्रो मुणी क्षेत्रो ॥५२॥ Daņsaņaņâņapahâne vîriyachârittavaratavâyâre, Appam param cha juſījai so âyario inuņi jheo-(52). Padapatha.—egurartera Damsaņapapapahâne, in which faith and knoirledge are eminent. afastasaarera Vîriyachfirittavaratavâyüre, in the practice of Virya, Charitra and excellent Tapa. 49' Appam, himself. q Cha, and. qi Param, others. Fiat Juñjai, fixes. Br So, he. în Muni, sage. Are Âyario, Acharya. # Jheo, to be meditated. 52. That sage who attaches himself and others to the practice of Vîrya (Poiver), Châritra (Conduct) and Tapa (Penance) in which faith and knowledge are eminent is to be meditated, as Acharya (Preceptor). COMMENTARY. An Acharya is one tho practises the five Âchâras (kinds of conduct) and advises his disciples to do the same. The fire kinde of Âchâras are Darkanâchâra, Jūânâchâra, Charitrâchara, Tapachóra and Viryâchâra. Darsanâchâra is the turning of oneself to the faith that the soul, consisting of supreme consciousness, is separate from everything else and is the only thing to be meditated on. Jñânâchâra is the turning of oneself to attainment of the knowledge that the "लोकालोकगतत्रिकालवर्तिसमस्तवस्तुसम्बन्धिविशेषसामान्यस्वभावाना मेकसमयज्ञापकदर्शकत्वात् ।" [Brahmadeva's Commentary). + " अञ्जनसिद्ध-पादुकासिद्ध-गुटिकासिद्ध-खड्गसिद्ध-मायासिद्धादिलौकिक सिद्ध-विलक्षणः। [Brahmadeya's Commentary] f Sanskrit rendering: दर्शनज्ञानप्रधाने वीर्यचारित्रवरतपाचारे । आत्मानं परं च युनक्ति स आचार्यः मुनिः ध्येयः ॥ ५२ ॥ Darsanajñanapradhâno Vîryacharitrayara tapachâre. Âtmanam param cha yunakti Sa Acharyaḥmuniḥ Dhyoyaḥ (52).

·DRAVY A-SAMGRAHA, 53. 117 . natural characteristics of the soul have no connection with delusion, etc., or attachment and aversion. Châritrâchâra consists in making the soul tranquil after freeing it from all kinds of disturbances arising from attachment, etc., so that it may enjoy perfect bliss. Tapachâra consists in the practice of various kinds of penances by which one can conquer reprenensible desires and attain a true conception of the soul. Viryâchâra is giving full scope to one's inherent power; so the first four Âchâras might not be hindered or destroyed. * An Acharya is therefore one who is always engaged in all these five kinds of practices, and by precept as well as by example makes his disciples perform the same. Brahmadera in his commentary quotes the folloiring rerse which gives the characteristics of an Acharya:- "छत्तीसगुणसमग्गे पंचविहाचारकरणसण्दरिसे। सिस्साणुग्गहकुसले धम्मायरिए सदा वंदे ॥" 1.e., "I always bow to Dharmacharya (the preceptor of religion) who possesses the thirty-six qualities, advises the practice of the five kinds of Âchâras and is always kind to his disciples.” जो रयणत्तयजुत्तो णिचं धम्मोवएसणे गिरदो। सो उवझायो अप्पा जदिवरवसहो णमो तस्स ॥५३॥t Jo rayaņattayajutto pichcham dhammova-esaņe ņirado, So uvajhâyo appâ jadivaravasaho namo tassa--(53). - * "समस्तपरद्रव्येभ्यो भिन्नः परमचैतन्यविलासलक्षणः स्वशुद्धात्मैवोपादेय इति रुचिरूपसम्यग्दर्शनम्, तत्राचरणं परिणमनं निश्चयदर्शनाचारः। तस्यैव शुद्धात्मनो ... मिथ्यास्वरागादिपरभावेभ्यः पृथक्परिच्छदनं सम्यकज्ञान, तत्राचरणं परिणमनं निश्चयज्ञानाचारः। तत्रैव रागादिविकल्पोपाधिरहितस्वा- भाविकसुखास्वादेन निश्चलवित्तं वीतरागचारित्रम्, तत्राचरण परिणमनं निश्चयचारित्राचारः। समस्तपरद्रव्येच्छा निरोधेन......स्वस्वरूपे प्रतपनं विजयनं निश्चयतपश्चरणं, तत्राचरणं परिणमनं निश्चयतपश्चरणाचारः। तस्यैव निश्चयचतुर्विधाचारस्य रक्षणार्थस्वशत्यनवगृहनं निश्चयवीर्याचारः।" [Brahmadeva's Commentary]. Sanskrit rendering यः रत्नत्रययुक्तः नित्यं धर्मोपदेशने निरतः। स उपाध्यायः आत्मा यतिवरवृपभः नमस्तस्मै ॥५३॥ Yaḥ ratnatrayayuktaḥ nityau dharmopadesane nirataḥ, Sa upadhyayan Atma yativararrisabhah namastasmai.-(53).

·118 THE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. Padapatha.- Jo, who. Tymergai Rayaņattaya-jutto, possessed of the three jewels. Ferme Yichcham, always. Feath Dhammovaesape, in preaching religious truths. Foraar Mirado, engaged. # So, he. sfeece Jadivaravasaho, the greatest of the great sages. Bar Appå, soul. Jani Uvajhaya, Upadhyâya (teacher. a Tassa, to hini, h Vamo, salutation. 53. That being, the greatest of the great sages who being possessed of the three jewels is always engaged in preaching the religious truths, is (known as) Upadhyaya (Teacher). Salutation to him. COMMENTARY. Upadhyaya or Teacher is one who is alssays engaged in teaching others the tenets of Jainism. He is a man possessed of perfect faith, perfect knowledge and perfect conduct. From his preachings a person knows his duties and regulates himself by practising what is desirable and avoiding what is undesirable. The place of Upâdhyâya is high among the Jaina sages, as he directly encourages practice of religion by continually preaching the principles of religion. दसणणाणसमग्गं मग्गं मोक्खस्स जो हु चारित्तं । साधयदि णिच्चसुद्धं साहू स मुणी णमो तस्स ॥५४॥ Damsaņa-nâņa-samaggam maggam, mokkhassa jo hu chârittam, Sâdhayadi ņichchasuddham sâhî sa muņi ņamo tassa (54). Parapatha.- Jo, that. lſuņi, sage. YIITTI Damsaņa-nânasamaggam, with perfect faith and perfect knowledge. Ara Mokklassa, of liberation. Fri Jaggam, path. Free Yichchasuddham, alsays pure. Fifici Châríttam, conduct. Hu, well. Bref Sâdhayadi, practises. Sa, he. साहू Sâbû, Sadhu. am Tassa, him. TŅamo, obeisance. 54. That sage who practises well conduct--which is always pure and which is the path of liberation, with perfect faith and knowledge-is a Sâdhu. Obeisance to him. * दर्शनशानसमग्र मार्ग मोक्षस्य यः हि चारित्रम् । साधयति नित्यशुद्धं साधुः स मुनिः नमः तस्मै ॥५४॥ Darsanajñana samagram margam inokşasya yaḥ hi charitram, Sâdhayati nityasuddham sådhuḥ sa wuniļi namaḥ tasmai.-(54).

·DRAVY A-SANGRAHA, 55. 118 COMPIENTARI. A Sadhu is one who is always active in attaining perfect conduct rith perfect faith and perfect knorrledge, and practises penances. The external effort of a Sådhu is seen when he tries to have perfect faith, knowledge and conduct, and practises excellent penances. The internal effort of a Sadhu is made when he fixes bis mind upon the soul itself, which is the only receptacle of perfect faith, knorrledge and conduct and excellent penances.† A Sådhu is, therefore, one who is characterised by activity wbile moving in the path of liberation. This actirity is solely directed to the attainment of means to liberation. Herewith ends the detailed description of the characteristics of five kinds of Parameşthis, rererence to whom as inculcated in Verse 49. Brahmadera in his commentary said that, though rererence to five Parameşthis is prescribed from the ordinary point of view, it is really the soul the substratum of the Parameşthis which is to be meditated upon.t जं किंचिवि चिंतंतो णिरीहवित्ती हवे जदा साहू । लक्ष्णय एयत्तं तदाहु तं तस्स णिच्चयं झाणं ॥५५॥ Jam kiữchivi chintanto ņirîlavitti have jadâ sâhû, Laddhûņaya eyattaq tadâhu tam tassa pichchayam jlranam-(55). * "उद्योतनमुद्योगो निर्वहणं साधनं च निस्तरणम् । हगवगमचरणतपसामाख्याताराधना सद्भिः ॥" + "सम्मत्तं सण्णाणं सच्चारित्तं हि सत्तवो चेव । चउरो चिट्ठहि यादि तम्हा आदा हु मे सरणं ॥" [Versc quoted in Brahmadera's Commentary.) "अरिहासिद्धायरियाउवझयासाधुपंचपरमेट्ठी । ते वि हु चिट्टहि यादे तम्हा आदा हु मे सरणं ॥" [Verse quoted in Brahmadeva's Commentary.] Sanskrit rendering: यत् किञ्चिदपि चिन्तयन् निरीहवृत्तिः भवति यदा साधुः। लब्ध्वा एकत्वं तदा आहुः तत् तस्य निश्चयं ध्यानम् ॥ ५५ ॥ Yatkiuchidapi chintayan niriharrittih bharati yada sadhah, Labdhva ekatram tadaahuh tat tasya nischayam dhyanam-(55).

·120 TAE SACRED BOOKS OF THE JAINAS. Padapatha.- Jadà, then. 7. Sáha, Sâdbu. si Erattam, concentration. There Laddhûnara, attaining. isina Jamkiñchiri, anythivg whaterer. istiã Chintanto, meditating. Fragran Sirihvaitti, roid of conscious effort," sa Hare, becomes. Tada, then. An, Tassa, his. Tam, that. pa Nichchayam, real. To Jhâņam, meditation. Tg: Ahuh, is called. TThen a Sâdhu attaining concentration becomes roid of conscious effort by meditating on anything whaterer, that state is called real meditation. 55. COZIJIEXTARY. Brahwadera in his commentary on this verse says that in the primary stage of meditation it is necessary to think of objects other than the ego. e. g., the five Paramesthis etc. to steads the mind. When the mind becomes steads by constant practice, as aforesaid, ie can arrive at the second stage, where we meditate on the soul itself. This is real meditation. In this stage, one is void of the ten kinds of external possessious and fourteen kinds of internal hindrances belonging to the mind. The external possessions are lands, houses, gold, silver, realth, rice, male and female servants, metals other than gold and silver, and utensils. A person immersed in meditation does not at all care about the attainment of all or auy of these worldlr possessions. At the same time, he is bereft of delusion, knowledge of the three kinds of sexes, laughter, attachment, aversion, sorrow, fear, hatred, auger, pride, illusion and greed. † These cause the loss of equilibrium of the mind. A person being roid of these can concentrate his mind upon ansthing, and thus attain excellent meditation. * "प्राथमिकापेक्षया सविकल्पावस्थायां विषयकपायवञ्चनार्थ चित्तस्थिरी- करणार्थं पञ्चपरमेष्ठगादिपरद्रव्यमपि ध्येयं भवति । पश्चादभ्यासवशेन स्थिरीभूते चित्ते सति शुद्धबुद्धकस्वभावनिजशुद्धात्मस्वरूपमेव ध्येयमित्युक्तं भवति ।" [Brabmadera's Commentary.] | "निष्पहवचनेन पुनर्मिथ्यात्वं वेदत्रयं. हास्यादिपटकक्रोधादिचतुष्टयरूपचतु- दशाभ्यन्तरपरिग्रहेण तथैव क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकुप्व- भाण्डाभिधानदशविधवहिरपरिग्रहेण च रहितं ध्यातृस्वरूपमुक्तं भवति ।" (Brahmadera's Commentary.]

·DRATYA-SANGRAHA, 56, 57. 121 मा चिहह मा जंपह मा चिंतह किंवि जेण होइ थिरो। अप्पा अप्पस्सि रो इणमेव परं हवे ज्माणं ॥५६॥ Vá chitthaha mâ jampaha mâ chintaba kimri jena hoi thiro, Appa apparini vao gamera param have jjhậnam (56). Padapatha.-किवि Kimri, anything. मा Ma, do not. हि Chitthaha, act. मा Ma, do not. पर Jampaha, talk. ना Mi, do not. तिट Chintaha, think. v Jena, by which. 497 :Ippå, soul. 977 Appammi, in the soul. The Rao, attached. fed Thiro. fixed. होइ Hoi, beromes. गम् Inam. this. सय Era, surely. परं Param, excellent. tri Jjhîdam, meditation Have, is. 56. Do not act, rlo not talk, do not think, so that the soul may be attached to and fixed in itself. This only is excellent meditation. COMMENTARY. To attain excellent Dhyana (meditation), one should turn all liis faculties in sards, and restrain all out sard movement of the sanie. First of all, it is nccessary to stop all actions and refrain from talk and thought of anything else. Then the soul should turn upon itself ani begin to meditate on its oirn nature. This is Dhyana. To reaclı this stage, one must first check all activities of body. mind and speech which produce disquietude of the soul, for it is impossible to arrive at the quiet stage necessars for meditation if re do not first check the disturbing elements. तवसुदवदवं चेदा झाणरहधुरंधरो हवे जम्हा । तमहा तत्तियणिरदा तल्लद्धीए सदा होह ॥५७nt Tarasudavadaram chedá jjháñarahadhurandharo hare jamhâ, Tamhâ tattiraạiradá talladdlie sadá hola—(57). tSanskirt rendering:- मा चेष्टत मा जल्पत मा चिन्तयत किमपि येन भवति स्थिरः । आत्मा आत्मनि रतः इदमेव परं भवति ध्यानम् ॥५६॥ Marliestata tri jalpata mi elintapata kimapi gena bbavati sthirah, Atma átmani rataḥ idamera param bhavati dhyanam-(56). • Sanskrit rendering: तपाश्रुतव्रतवान् चेताध्यानरथधुरंधरः भवति यस्मात् । तस्मात् तत्रितयनिरतः तल्लमध्ये सदा भवत ॥५७॥ Tapahsrutavratarán chcta dhyanarathadhurandharah bharati rasmit, Tasmat tattritaranirata! tallabhai sada bhabata--(57). . 16 ·122 THE SAORED BOOKS OF THE JAINAS. Padapatha.77 Jamhå, because, naguca Tavasudavadavam, possessed of Tapa, śruta and Vrata. Der Chedà, soul. SinceyizJjbânarahadhurandharo, the holder of the axle of the chariot of Dhyana. Have, is. MEET Tamhd, therefore. agete l'alladdhie, to attain that. Sadân, always. affrafeer Tattiyaņiradâ, engaged in these three. e Hoha, become. 57. As a soul which (practises) penances, (holds) vows and (has knowledge of) scriptures, becoines capable of holding the axle of the chariot, of meditation, so to attain that (meditation) he always engaged in these three (i.e., penances, vous and Sastras.) COMMENTARY. It is said that only he who practises penances, keops vows and acquires knowledge of scriptures, becomes capable of practising meditation by concentrating his mind on the inward soul. Therefore, it is absolutely necessary for one who wishes to practise meditation to turn himself first of all towards the practice of penances, keeping of vows and knowing the scriptures. The twelve kinds of penances (Tapa), six external (Vâhya) and six interal (Abhyantara) and the five kinds of Vrata have been described in Verse 35. दव्व-संगहमिणं मुणिणाहा दोस-संचयचुदा सुदपुण्णा । सोधयंतु तणुसुत्तधरेणणेमिचंदमुणिणा भणियंजं ॥५८॥७ Davvasamgahamiņam muņiņáhâ dosasamchayachuda sudapunna, Sodhayantu taņusuttadhareņa Nemichandamuniña bhaniyam jam--(58) Padapatha.aygareta Tapusuttadhareņa, whose knowledge of ſâstras is very little. Oriegitur Nemichandamuņinâ, the sage Nemicbandra. Jam, which. Iņam, this. Poating. Davva-samgalam, Dravyasamgraha. fue * Sanskrit rendering: द्रव्यसंग्रहमिदं मुनिनाथाः दोषसंचयच्युताः श्रुतपूर्णाः । शोधयन्तु तनुसूत्रधरेण नेमिचन्द्रमुनिना भणितं यत् ॥५८॥ Dravya-samgrahamidam munninäthäh, Doşa-sanchaya-chyutah srutapirņaḥ; sodhayantu tanusâtradharena, Nemichandramonine bhaſitam yat-(58) ·DRAFYA-SANGRAHA, 58. 123 Bhaniyam. told. But Sudapuņņâ, full of the (knowledge of śâstras). alottage Dosasamchayachudâ, void of the collection of faults. TIET Mapipåhà, the great sages. Freig Sodhayantu, correct. 58. Let the great sages. full of the (knowledge) of Sastras and freed from the collection of faults, correct this Dravya-samgraba, which is spoken by the sage Nemichandra who has little (knowledge) of the Sástras. COMMENTARY, In this last reise. the author, Nemichandra Siddhâuta-chakravarti, in all humility belittles himself and acknowledging that there may be defects in his work, asks the great sages to correct the same. The metre of this rerse is different from the preceding ones, as it is the onlophon containing the name of the work and the author. The End

·No text on this page.

·श्रीब्रह्म-देव-विरचिता द्रव्य-संग्रह-वृत्तिः।

·No text on this page.

·L श्रीब्रह्मदेवविरचिता द्रव्यसंग्रहवृत्तिः। मङ्गलाचरणम् । प्रणम्य परमात्मानं सिद्धं त्रैलोक्यवन्दितम् । स्वाभाविकचिदानन्दस्वरूपं निर्मलाव्ययम् ॥१॥ शुद्धजीवादिद्रव्याणां देशकं च जिनेश्वरम् । द्रव्यसंग्रहसूत्राणां वृत्तिं वक्ष्ये समासतः ॥२॥ अथ मालवदेशे धारानामनगराधिपतिराजभोजदेवाभिधानकलिकाल- चक्रवर्तिसम्बन्धिनः श्रीपालमण्डलेश्वरस्य सम्बन्धिन्याश्रमनामनगरे श्रीमुनिसु- व्रततीर्थकरचैत्यालये शुद्धात्मद्रव्यसंवित्तिसमुत्पन्नसुखामृतरसाखादविपरीतनार- कादिदुःखभयभीतस्य परमात्मभावनोत्पन्नसुखसुधारसपिपासितस्य भेदाभेदरत्न- त्रयभावनाप्रियस्य भव्यवरपुण्डरीकस्य भाण्डागाराद्यनेकनियोगाधिकारिसोमा- भिधानराजश्रेष्ठिनो निमित्तं श्रीनेमिचन्द्रसिद्धान्तिदेवैः पूर्व षड्विंशतिगाथाभि- लघुद्रव्यसंग्रहं कृत्वा पश्चाद्विशेपतत्त्वपरिज्ञानार्थ विरचितस्य बृहद्रव्यसंग्रहस्या- धिकारशुद्धिपूर्वकत्वेन वृत्तिः प्रारभ्यते । तत्रादौ "जीवमजीवं दव्वं' इत्यादिसप्तविंशतिगाथापर्यन्त षड्द्रव्यपञ्चा- स्तिकायप्रतिपादकनामा प्रथमोऽधिकारः । तदनन्तरं "आसवबंधण" इत्याद्य- कादशगाथापर्यन्तं सप्ततत्त्वनवपदार्थप्रतिपादनमुख्यतया द्वितीयो महाधिकारः। ततःपरं “सम्मसण णाणं" इत्यादिविंशतिगाथापर्यन्तं मोक्षमार्गकथनमुख्यत्वेन तृतीयोऽधिकारश्च । इत्यष्टाधिकपञ्चाशगाथाभिरधिकारत्रयं ज्ञातव्यम् ॥

·२ . द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१ तत्राप्यादी प्रथमाधिकारे चतुर्दशगाथापर्यन्तं जीवद्रव्यव्याख्यानम् । ततः- परं "अज्जीवो पुण णेयो" इत्यादिगाथाष्टकपर्यन्तमजीवद्रव्यकथनम् । ततः- पर "एवं छम्भेयमिद" एवं सूत्रपञ्चकपर्यन्तं पञ्चास्तिकायविवरणम् । इति प्रथमाधिकारमध्येऽन्तराधिकारत्रयमवबोद्धव्यम् ।। तत्रापि चतुर्दशगाथासु मध्ये नमस्कारमुख्यत्वेन प्रथमगाथा । जीवा- दिनवाऽधिकारसूचनरूपेण "जीवो उवओगमओ" इत्यादिद्वितीयसूत्रगाथा । तदनन्तरं नवाधिकारविवरणरूपेण द्वादशसूत्राणि भवन्ति । तत्राण्यादी जीव- सिद्धार्थ “तिकाले चदुपाणा" इतिप्रभृतिसूत्रमेकम् , तदनन्तरं ज्ञानदर्शनो- पयोगद्वयकथनार्थ "उवगो दुवियप्पो" इत्यादिगाथात्रयम् , ततःपरममूर्त्त- त्वकथनेन “वण्ण रस पंच" इत्यादिसूत्रमेकम् , ततोऽपि कर्मकर्तृत्वप्रतिपादन- रूपेण "पुग्गलकम्मादीणं" इतिप्रभृतिसूत्रमेकम् , तंदनन्तरं भोक्तृत्वनिरूपणार्थ "ववहारा सुहदुक्खं" इत्यादिसूत्रमेकम् , ततःपरं स्वदेहप्रमितिसिद्धवर्थ "अणुगुरुदेहपमाणो' इतिप्रभृतिसूत्रमेकम् , ततोऽपि संसारिजीवस्वरूपकथनेन "पुढविजलतेउवाऊ” इत्यादिगाथात्रयम् , तदनन्तरं "णिकम्मा अट्ठगुणा" इतिप्रभृतिगाथापूर्वार्धेन सिद्धस्वरूपकथनम् , उत्तरार्धेन पुनरूर्ध्वगतिस्वभावः । इति नमस्कारादिचर्तुदशगाथामेलापकेन प्रथमाधिकारे समुदायपातनिका । अथेदानों गाथापूर्वार्द्धन सम्बन्धाऽभिधेयप्रयोजनानि कथयाम्युत्तरार्द्धन च मङ्गलार्थमिष्टदेवतानमस्कारं करोमीत्यभिप्रायं मनसि धृत्वा भगवान सूत्र- मिदं प्रतिपादयति । व्याख्या-'वंदे इत्यादिक्रियाकारकसम्बन्धेन पदखण्डनारूपेण व्याख्यानं क्रियते । 'वंदे' एकदेशशुद्धनिश्चयनयन स्वशुद्धात्माराधनलक्षणभावस्तवनेन, असद्भूतव्यवहारनयेन तत्प्रतिपादकवचनरूपद्रव्यस्तवनेन च 'वन्दे' नमस्क- रोमि । परमशुद्धनिश्चयनयेन पुनर्वन्धवन्दकभावो नास्ति । स कः कर्ता, अहं नेमिचन्द्रसिद्धान्तिदेवः । कथं वन्दे ? "सब्बदा', सर्वकालम् । केन ? "सिरसा, उत्तमाङ्गेन । "त" कर्मतापन्नं वीतरागसर्वज्ञम् । तं किंविशिष्टम् ? 'देविंदविंदवंद मोक्षपदाभिलाषिदेवेन्द्रादिवन्धम् , "भवणालयचालीसा विंतरदेवाण होंति वत्तीसा । कप्पामरचवीसा चंदो सूरो एरो तिरो ॥१॥" इति गाथाकथितलक्षणेन्द्राणां शतेन वन्दितं देवेन्द्रवृन्दवन्धम् । “जेण" येन , . ..

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१ भगवता किं कृतं ? "णिहिट्ठ" निर्दिष्टं कथितं प्रतिपादितम् । किं "जीवमजीवं दव्वं" जीवाजीवद्रव्यद्वयम् । तद्यथा,-सहजशुद्धचैतन्यादिलक्षणं जीवद्रव्यं, तद्विलक्षणं पुद्गलादिपञ्चभेदमजीवद्रव्यं च, तथैव चिच्चमत्कारलक्षणशुद्ध- जीवास्तिकायादिपञ्चास्तिकायानां, परमचिज्ज्योतिःस्वरूपशुद्धजीवादिसप्तत- त्वानां, निर्दोपपरमात्मादिनवपदार्थानां च स्वरूपमुपदिष्टम् । पुनरपि कथम्भूतेन भगवता ? "जिणवरवसहेण" जितमिथ्यात्वरागादित्वेन एकदेशजिनाः असं- यतसम्यग्दृष्टवादयस्तेषां वराः गणधरदेवास्तेपां जिनवराणां वृषभ: प्रधानो जिनवरवृपभस्तीर्थकरपरमदेवस्तेन जिनवर-वृषभेणेति ।। . अत्राध्यात्मशास्त्र यद्यपि सिद्धपरमेष्ठिनमस्कार उचितस्तथापि व्यवहार- नयमाश्रित्य प्रत्युपकारस्मरणार्थमहत्परमेष्ठिनमस्कार एव कृतः । तथाचोक्तं- "श्रेयोमार्गस्य संसिद्धिः प्रसादात्परमेष्ठिनः । इत्याहुस्तद्गुणस्तोत्रं शास्त्रादौ मुनिपुङ्गवाः ॥१॥" अत्र गाथापरार्द्धन-"नास्तिकत्वपरीहारः शिष्टाचार- प्रपालनम् । पुण्यावाप्तिश्च निर्विघ्नः शास्त्रादा तेन संस्तुतिः ॥२॥” इति श्लोककथितफलचतुष्टयं समीक्षमाणा ग्रन्थकाराः शास्त्रादौ त्रिधा देवतायै त्रिधा नमस्कारं कुर्वन्ति । इत्यादिमङ्गलव्याख्यानं सूचितम् । मङ्गलमित्यु- पलक्षणम् । उक्तं च-"मंगलनिमित्तहउँ परिमाणं णाम तह य कत्तारं । वागरिय छप्पि पच्छा वक्खाणउ सत्थ-मायरियो ।।१॥" "वक्खाणउ" व्याख्यातु । स कः ? "आयरिओ" प्राचार्यः । कं ? "सत्य" शास्त्र "पच्छा" पश्चात् । किं कृत्वा पूर्व ? “वागरिय, व्याकृत्य व्याख्याय । कान् ? "छप्पि" षडप्यऽधिकारान् । कथंभूतान् ? "मंगलनिमित्तहउँ परि- माणं णाम तह य कत्तारं" मङ्गलं निमित्तं हेतु परिमाणं नाम कतृ संज्ञामिति । इति गाथाकथितक्रमेण मंगलाघधिकारपटकमपि ज्ञातव्यम् ॥ गाथापूर्वार्द्धन तु सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि सूचितानि । कथमिति चेत् ? विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावपरमात्मस्वरूपादिविवरणरूपो वृत्तिग्रन्थो व्याख्यानम् । व्याख्येयं तु तत्प्रतिपादकसूत्रम् । इति व्याख्यानव्याख्येयसम्बन्धो विज्ञेयः । यदेव व्याख्येयसूत्रमुक्तं तदेवाभिधानं वाचकं प्रतिपादकं भण्यते, अनन्तज्ञाना- धनन्तगुणाधारपरमात्मादिस्वभावोऽभिधेयो वाच्यः प्रतिपाद्यः । इत्यभिधाना- ·४ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-२ भिधेयस्वरूपं बोद्धव्यम् । प्रयोजनं तु व्यवहारेण पड्द्रव्यादिपरिज्ञानम् , निश्चयेन निजनिरखनशुद्धात्मसंवित्तिसमुत्पन्ननिर्विकारपरमानन्दैकलक्षणसु- खामृतरसास्वादरूपं स्वसंवेदनज्ञानम् । परमनिश्चयेन पुनस्तत्फलरूपा केवल- ज्ञानाद्यनन्तगुणाविनाभूता निजात्मोपादानसिद्धानन्तसुखावाप्तिरिति । एवं नमस्कारगाथा व्याख्याता ॥ १ ॥ अथ नमस्कारगाथायां प्रथमं यदुक्त जीवद्रव्यं तत्सम्बन्धे नवाधिकारान् संक्षेपेण सूचयामीति अभिप्रायं मनसि सम्प्रधार्य कथनसूत्रमिति निरूपयति । व्याख्या । "जीवो" शुद्धनिश्चयनयेनादिमध्यान्तवर्जितस्वपरप्रकाशका- विनश्वरनिरुपाधिशुद्धचैतन्यलक्षणनिश्चयप्राणेन यद्यपि जीवति, तथाप्यशुद्ध- नयेनानादिकर्मवन्धवशादशुद्धद्रव्यभावप्राणैर्जीवतीति जीवः । “उवयोगमओ" शुद्धद्रव्यार्थिकनयेन यद्यपि सकलविमलकेवलज्ञानदर्शनोपयोगमयस्तथाप्यशुद्ध- नयेन क्षायोपशमिकज्ञानदर्शननिवृत्तत्वात् ज्ञानदर्शनोपयोगमयो भवति । "अमुत्ति", यद्यपि व्यवहारेण मूर्तकाधीनत्वेन स्पर्शरसगन्धवर्णवत्या मूर्त्या सहितत्वान्मूर्तस्तथापि परमार्थेनामूर्तातीन्द्रियशुद्धबुद्धकस्वभावत्वादमूर्तः । "कत्ता" यद्यपि भूतार्थनयेन निष्क्रियटोत्कीर्णज्ञायकैकस्वभावोऽयं जीवस्तथा- प्यभूतार्थनयेन मनोवचनकायव्यापारोत्पादककर्मसहितत्वेन शुभाशुभकर्म- कर्तृत्वात् कर्ता । “सदेहपरिमाणो" यद्यपि निश्चयेन सहजशुद्धलोकाकाश- प्रमितासङ्घय यप्रदेशस्तथापि व्यवहारेणानादिकर्मवन्धाधीनत्वेन शरीरनाम- कर्मोदयजनितोपसंहारविस्ताराधीनत्वात् घटादिभाजनस्थप्रदीपवत् स्वदेह- परिमाणः । “भोत्ता" यद्यपि शुद्धद्रव्यार्थिकनयेन रागादिविकल्पोपाधिरहित- स्वात्मोत्थसुखामृतभोक्ता, तथाप्यशुद्धनयेन तथाविधसुखामृतभोजनाभावाच्छु- भाशुभकर्मजनितसुखदुःखभोक्तत्वाभोक्ता । “संसारत्यो" यद्यपि शुद्धनिश्चय- नयेन निःसंसारनित्यानन्दैकस्वभावस्तथाप्यशुद्धनयेन द्रव्यक्षेत्रकालभवभाव- पञ्चप्रकारसँसारे तिष्ठतीति संसारस्थः । “सिद्धो" व्यवहारेण स्वात्मोपल- ब्धिलक्षणसिद्धत्वप्रतिपक्षभूतकर्मोदयेन यद्यप्यसिद्धस्तथापि निश्चयनयेनानन्तज्ञाना- नन्त-गुणस्वभावत्वात् सिद्धः । “सो स एवं गुणविशिष्टो जीवः । “विस्ससोढढ- गई।' यद्यपि व्यवहारेण चतुर्गतिजनककर्मोदयवशेनाधिस्तिर्यग्गतिस्वभाव- स्तथापि निश्चयेन केवलज्ञानाद्यनन्तगुणावाप्तिलक्षणमोक्षगमनकाले विनसा ·फू - - द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३ स्वभावेना ध्वगतिश्चेति । अत्र पदखण्डनारूपेण शब्दार्थः कथितः, शुद्धाशुद्ध- नयद्वयविभागेन नयार्थोऽप्युक्तः । इदानों मतार्थः कथ्यते । जीवसिद्धिश्चार्वाकं प्रति, ज्ञानदर्शनोपयोगलक्षणं नैयायिक प्रति, अमूर्तजीवस्थापन भट्टचार्वाक- द्वयं प्रति, कर्मक त्वस्थापनं सांख्य प्रति, स्वदेहप्रमितिस्थापन नैयायिकमीमां- सकसांख्यत्रयं प्रति, कर्मभोक्तृत्वव्याख्यानं बौद्धं प्रति, संसारस्थव्याख्यानं सदा- शिवं प्रति, सिद्धत्वव्याख्यानं भट्टचार्वाकद्वयं प्रति, ऊद्ध्वगतिस्वभावकथनं माण्डलिकग्रन्थकारं प्रति, इति मतार्थो ज्ञातव्यः । आगमार्थः पुनः "अस्त्या- मानादिवद्धः" इत्यादि प्रसिद्ध एव । शुद्धनयाश्रितं जीवस्वरूपमुपादेयं, शेष च हेयम् । इति हेयोपादेयरूपेण भावार्थोऽप्यवबोद्धव्यः । एवं शब्दनयमता- गमभावार्थो यथासम्भवं व्याख्यानकाले सर्वत्र ज्ञातव्यः । इति जीवादिमवाधि- कारसूचनसूत्रगाथा ॥२॥ अतःपरं द्वादशगाथाभिर्नवाधिकारान् विवृणोति, तत्रादौ जीवस्वरूपं कथयति। व्याख्या-"तिकाले चदुपाणा" कालत्रये चत्वारः प्राणा भवन्ति । ते के "इंदिय वलमाउ आणपाणो य" अतीन्द्रियशुद्धचैतन्यप्राणात्प्रतिशत्रुपक्षभूतः क्षायोपशमिक इन्द्रियप्राणः, अनन्तवीर्यलक्षणबलप्राणादनन्तैकभागप्रमिता मनोवचनकायवलप्राणाः, अनाद्यनन्तशुद्धचैतन्यप्राणविपरीततद्विलक्षणः सादिः सान्तश्चायुः-प्राणः, उच्छवासपरावर्तोत्पन्नखेदरहितविशुद्धचित्प्राणाद्विपरीतसदृश प्रानपानप्राणः । “ववहारा सो जीवो" इत्थंभूतैश्चतुर्भिर्द्रव्यभावप्राणैर्यथासंभवं जीवति जीविष्यति जीवितपूर्वो वा यो व्यवहारनयात्स जीवः । द्रव्येन्द्रियादि- द्रव्यप्राणा अनुपचरितासद्भू तव्यवहारेण, भावेन्द्रियादिः क्षायोपशमिकमा- वप्राणाः पुनरशुद्धनिश्चयेन । सत्ताचैतन्यबोधादिः शुद्धभावप्राणाः निश्चयनये- नेति "णिच्चयणयदो दु चेदणा जस्स" शुद्धनिश्चयनयतः सकाशादुपादेयभूता शुद्धचेतना यस्य स जीवः, एवं वच्छक्खभवसारिच्छ, सग्गाणिरयपियराय । चुल्लयहंडिय पुणमडउ, नव दिढ़ता जाय ॥ १ ॥ इति दोहककथितनवदृष्टान्तैश्चार्वाकमतानुसारिशिष्यसंवोधनार्थ जीवसिद्धिव्या- ख्यानेन गाथा गता ।।३।। अथ गाथात्रयपर्यन्तं ज्ञानदर्शनोपयोगद्वयं कथ्यते । तत्र प्रथमगाथायां , - ·६ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४।५ मुख्यवृत्त्या दर्शनोपयोगव्याख्यानं करोति । यत्र मुख्यत्वमिति वदति तत्र यथासंभवमन्यदपि विवक्षितं लभ्यत इति ज्ञातव्यम् । व्याख्या-"उवगो दुवियप्पो" उपयोगी द्विविकल्प: "दसण णाणं च" निर्विकल्पकंदर्शनं सविकल्पकं ज्ञानं, च पुन: “दसणं चदुधा" दर्शनं चतुर्धा भवति "चक्षुअचकखू ओही दंसणमध केवलं णेयं चक्षुर्दर्शनमचक्षुर्दर्शनमव- घिदर्शनमय अथो केवलदर्शनमिति विज्ञेयम् । तथाहि-आत्मा हि जगत्रय- कालत्रयवर्तिसमस्तवस्तुसामान्यग्राहकसकलविमलकेवलदर्शनस्वभावस्तावत् पश्चा- दनादिकर्मवन्धाधीनः सन् चतुर्दर्शनावरणक्षयोपशमावहिरङ्गद्रव्येन्द्रियालम्ब- नाच्च मूर्तसत्तासामान्यं निर्विकल' संव्यवहारेण प्रत्यक्षमपि निश्चयेन परोक्षरूपेणै- कदेशेन यत्पश्यति तच्चतुर्दर्शनम् । तथैव स्पर्शनरसनघ्राणश्रोत्रेन्द्रियावरणक्षयोप- शमत्वात्स्वकीयस्वकीयवहिरङ्गद्रव्येन्द्रियालम्वनाबमूर्त सत्तासामान्य विकल्परहितं परोक्षरूपेणैकदेशेन यत्पश्यति तदचक्षुर्दर्शनम् । तथैव च मनइन्द्रियावरणक्षयो- पशमात्सहकारिकारणभूताप्टदलपद्माकारद्रव्यमनोऽवलम्वनाच मूर्तामूर्तसमस्त- वस्तुगतसत्तासामान्य विकल्परहितं परोक्षरूपेण यत्पश्यति तन्मानसमचक्षु- दर्शनम् । स एवात्मा यदवधिदर्शनावरणक्षयोपशमान्मूतवस्तुगतसत्तासामान्य निर्विकल्परूपेणैकदेशप्रत्यक्षेण यत्पश्यति तदवधिदर्शनम् । यत्पुनः सहजशु- द्धसदानन्दैकरूपपरमात्मतत्त्वसंवित्तिप्राप्तिवलेन केवलदर्शनावरणक्षये सति मूत- मूर्तसमस्तवस्तुगतसत्तासामान्य विकल्परहितं सकलप्रत्यक्षरूपेणैकसमय पश्यति तटुपादेयभूतं क्षायिकं केवलदर्शनं ज्ञातव्यमिति ॥४॥ अथाष्टविकल्पं ज्ञानोपयोग प्रतिपादयति । व्याख्या-" णाणं अट्ठवियप्पं, ज्ञानमष्टविकल्पं भवति । "मदिसुद- आही अणाणणाणाणि" अत्राष्टविकल्पमध्ये मतिश्रुतावधयो मिथ्यात्वोदयवशा- द्विपरीताभिनिवेशरूपाण्यज्ञानानि भवन्ति, तान्येव शुद्धात्मादितत्त्वविषय विपरीताभिनिवेशरहितत्वेन सम्यग्दृष्टिजीवस्य सम्यग्ज्ञानानि भवन्ति । "मणप- जय केवलमवि" मनःपर्ययज्ञानं केवलज्ञानमप्येवमष्टविधं ज्ञानं भवति, "पञ्चक्खपरोक्खभेयं च"प्रत्यक्षपरोक्षभेदं च अवधिमनःपर्ययद्वयमेकदेशप्रत्यक्ष, विभङ्गावधिरपि देशप्रत्यक्ष', केवलज्ञानं सकलप्रत्यक्ष शेषचतुष्टयं परोक्षमिति । इतो विस्तारः- आत्मा हि निश्चयनयंन सकलविमलाखण्डेकप्रत्यक्षप्रतिभासमय- .

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५ केवलज्ञानरूपस्तावत् । स च व्यवहारेणानादिकर्मबन्धप्रच्छादितः सन्मतिज्ञाना- वरणीयक्षयोपशमाद्वीर्यान्तरायक्षयोपशमाच बहिरङ्गपञ्चेन्द्रियमनोऽवलम्बनाच मूर्त्तामूर्त वस्त्वेकदेशेन विकल्पाकारेण परोक्षरूपेण साव्यवहारिकप्रत्यक्षरूपेण वा यजानाति तत्तायोपशमिक मतिज्ञानम् । किञ्च छद्मस्थानां वीर्यान्तराय- क्षयोपशमः केवलिनां तु निरवशेषक्षयः ज्ञानचारित्राद्युत्पत्ती सहकारी सर्वत्र ज्ञातव्यः । संव्यवहारलक्षणं कथ्यते-समीचीनो व्यवहारः संव्यवहारः। प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणः संव्यवहारो भण्यते । संन्यवहारे भवं साव्यवहारिक प्रत्यक्षम् । यथा घटरूपमिदं मया दृष्टमित्यादि । तथैव श्रुतज्ञानावरणक्षयो- पशमानोइन्द्रियावलम्वनाच्चप्रकाशोपाध्यायादिवहिरङ्गसहकारिकारणाच मूर्त्तामूर्त- वस्तुलोकालोकव्याप्तिज्ञानरूपेण यदस्पष्टं जानाति तत्परोक्ष श्रुतज्ञानं भण्यते । किञ्च विशेष:-शब्दात्मकं श्रुतज्ञानं परोक्षमेव तावत्, स्वर्गापवर्गादिबहि- विपयपरिच्छित्तिपरिज्ञान विकल्परूपं तदपि परोक्ष', यत्पुनरभ्यन्तरे सुखदुःख- विकल्परूपोऽहमनन्तज्ञानादिरूपोऽहमिति वा तदीपत्परोक्षम्, यञ्च निश्चयभाव- श्रुतज्ञानं तच्च शुद्धात्माभिमुखसुखसंवित्तिस्वरूपं स्वसंवित्त्याकारेण सविकल्प- मपीन्द्रियमनोजनितरागादिविकल्पजालरहितत्वेन निर्विकल्पम्, अभेदनयेन तदेवात्मशब्दवाच्यं वीतरागसम्यकचारित्राविनाभूतं केवलज्ञानापेक्षया परोक्षमपि संसारिणां क्षायिकज्ञानाभावात् क्षायोपशमिकमपि प्रत्यक्षमभिधीयते । अत्राह शिष्य:-"आद्ये परोक्ष मिति तत्त्वार्थसूत्रे मतिश्रुतद्वयं परोक्षं भणितं तिष्ठति कथं प्रत्यक्ष भवतीति । परिहारमाह--तदुत्सर्गव्याख्यानम् , इदं पुन- रपवादव्याख्यानं, यदि तदुत्सर्गव्याख्यानं न भवति तर्हि मतिज्ञानं कथं तत्त्वार्थे परोक्ष भणितं तिष्ठति । तर्कशास्त्र सांव्यवहारिक प्रत्यक्ष कथं जातम् । यथा अपवादव्याख्यानेन मतिज्ञानं परोक्षमपि प्रत्यक्षज्ञान तथा खात्माभिमुखं भावश्रुतज्ञानमपि परोक्ष सत्प्रत्यक्ष भण्यते । यदि पुनरेकान्तेन परोक्ष भवति तर्हि सुखदुःखादिसंवेदनमपि परोक्ष प्राप्नोति, न च तथा । तथैव च स एवात्मा अवधिज्ञानावरणीयक्षयोपशमान्मूर्त वस्तु यदेकदेशप्रत्यक्षण सविकल्पंजानाति तदवधिज्ञानम् । यत्पुनर्मनःपर्ययज्ञानावरणक्षयोपशमाद्वीर्यान्तरा- यक्षयोपशमाच्च स्वकीयमनोऽवलम्बनेन परकीयमनोगतं मूर्तमर्थमेकदेशप्रत्यक्षण सविकल्पं जानाति तदिह मतिज्ञानपूर्वकं मनःपर्ययज्ञानम् । तथैव निजशुद्धा- २ ·६ - . . द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-६ त्मतत्त्वसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुचरणलक्षणैकाग्रध्यानेन केवलज्ञानावरणादिघातिचतु- ष्टयक्षये सति यत्समुत्पद्यते तदेव समस्तद्रव्यक्षेत्रकालभावग्राहकं सर्वप्रकारो- पादेयभूत केवलज्ञानमिति । अथ ज्ञानदर्शनोपयोगद्वयव्याख्यानस्य नयविभागेनोपसंहारः कथ्यते । व्याख्या । "अट्ठ चदु णाण दंसण सामण्णं जीवलक्खणं भणियं" अष्टविधं ज्ञानं चतुर्विधं दर्शनं सामान्य जीवलक्षणं भणितम् । सामान्यमिति कोऽर्थः संसारिजीवमुक्तजीवविवक्षा नास्ति, अथवा शुद्धाशुद्धज्ञानदर्शन- विवक्षा नास्ति । तदपि कथमितिचेद् सामान्यलक्षणमिति वचनात्, कस्मात्सामान्य जीवलक्षणं भणितं "ववहारा" व्यवहारात व्यवहारनयात् । अन केवलज्ञानदर्शनं प्रति शुद्धसद्भूतशब्दवाच्योऽनुपचरितसद्भूतव्यवहारः, छद्मस्थज्ञानदर्शनापरिपूर्णापेक्षया पुनरशुद्धसद्भूतशब्दवाच्य उपचरितसद्भूत व्यवहारः, कुमतिकुश्रुतविभङ्गत्रये पुनरुपचरितासद्भूतव्यवहारः । “सुद्धणया सुद्धं पुण दंसणं णाणं" शुद्धनिश्चयनयात्पुनः शुद्धमखण्डं केवलज्ञानदर्शनद्वयं जीवलक्षणमिति । किञ्च ज्ञानदर्शनोपयोगविवक्षायामुपयोगशब्देन विवक्षितार्थ- परिच्छित्तिलक्षणोऽर्थग्रहणव्यापारो गृह्यते । शुभाशुभशुद्धोपयोगत्रयविवक्षायां पुनरुपयोगशब्देन शुभाशुभशुद्धभावनैकरूपमनुष्ठानं ज्ञातव्यमिति । अत्र सहजशुद्धनिर्विकारपरमानन्दैकलक्षणस्य साक्षादुपादेयभूतस्याक्षयसुखस्योपा- दानकारणत्वात्केवलज्ञानदर्शनद्वयमुपादेयमिति । एवं नैयायिक प्रति गुणगुणि- भेदैकान्तनिराकरणार्थमुपयोगव्याख्यानेन गाथात्रय गतम् ॥ ६ ॥ अथामूर्तातीन्द्रियनिजात्मद्रव्यसंवित्तिरहितेन मूर्तपञ्चेन्द्रियविषयासक्तन च यदुपार्जितं मूर्त कर्म तदुदयेन व्यवहारेण मूर्तोऽपि निश्चयेनामूर्तो जीव इत्युपदिशति । व्याख्या । “वण्ण रस पञ्च गंधा दो फासा अट्ठ णिचया जीवे णो संति" श्वेतपीतनीलारुणकृष्णसंज्ञाः पञ्च वर्णाः; तिक्तकटुककषायाम्लमधुर- संज्ञाः पञ्च रसाः, सुगन्धदुर्गन्धसंज्ञौ द्वौ गन्धौ, शीतोष्णनिन्धरूक्षमृदुकर्कश- गुरुलघुसंज्ञा अष्टौ स्पर्शाः; “णिञ्चया" शुद्धनिश्चयनयात् शुद्धबुद्धकस्वभावे शुद्धजीवे न सन्ति । "अमुत्ति तदो" तत: कारणादमूर्तः, यद्यमूर्तस्तर्हि तस्य कथं कर्मबन्ध इति चेत् “ववहारा मुत्ति" अनुपचरितासद्भूतव्यवहारान्मूर्तो , ·th द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-७।८ यतस्तदपि कस्मात् "वंधादो' अनन्तज्ञानाधुपलम्भलक्षणमोक्षविलक्षणादनादि- कर्मवन्धनादिति । तथा चोक्तं कथंचिन्मू"मूर्त्तजीवलक्षणम्-“बंधं पडिए यत्तं लक्खणदो हवदि तस्स भिण्णत्तं । तम्हा अमुत्तिभावो गंतो होदि जीवस्स । १।" अयमत्रार्थ:-यस्यैवामूर्तस्यात्मनः प्राप्यभावादनादिसंसारे भ्रमितोऽयं जीवः स एवामूर्तो मूर्तपञ्चेन्द्रियविषयत्यागेन निरन्तरं ध्यातव्यः । इति भट्टचार्वाकमतं प्रत्यमूर्तजीवस्थापनमुख्यत्वेन सूत्रं गतम् ॥ ७ ॥ अथ निष्कियामूर्त्तटोत्कीर्णज्ञायकैकस्वभावेन कर्मादिकर्तृत्वरहितोऽपि जीवो व्यवहारादिनयविभागेन कर्ता भवतीति कथयति । . व्याख्या । अत्र सूत्रे भिन्नप्रक्रमरूपव्यवहितसम्बन्धेन मध्यपदं गृहीत्वा व्याख्यानं क्रियते । "आदा" आत्मा "पुग्गलकम्मादीणं कत्ता ववहारदो दु" पुद्गलकर्मादीनां कर्ता व्यवहारतस्तु पुनः, तथाहि मनोवचनकायव्यापारक्रिया- रहितनिजशुद्धात्मतत्त्वभावनाशून्यः सन्ननुपचरितासद्भूतव्यवहारेण ज्ञानावरणा- दिद्रव्यकर्मणामादिशब्देनौदारिकवैक्रियिकाहारकशरीरत्रयाहारादिषटपर्याप्तियो ग्यपुद्गलपिण्डरूपनोकर्मणां तथैवोपचरितासद्भूतव्यवहारेण बहिर्विषयघटपटा- दीनां च कर्ता भवति । "णिञ्चयदो चेदणकम्माण " निश्चयनयतश्चेतन- कर्मणां तद्यथा रागादिविकल्पोपाधिरहितनिष्क्रियपरमचैतन्यभावनारहितेन यदुपार्जितं रागाद्युत्पादक कर्म तदुदये सति निष्क्रियनिर्मलस्वसंवित्तिमलभमानी भावकर्मशब्दवाच्यरागादिविकल्परूपचेतनकर्मणामशुद्धनिश्चयेन कर्ता भवति । अशुद्धनिश्चयस्यार्थः कथ्यते कर्मोपाधिसमुत्पन्नत्वादशुद्धः, तत्काले तताय:पिण्ड- वत्तन्मयत्वाच्च निश्चयः, इत्युभयमेलापकनाशुद्धनिश्चयो भण्यते । “सुद्धणया सुद्धभावाणं" शुभाशुभयोगत्रयव्यापाररहितेन शुद्धबुद्धैकस्वभावेन यदा परिणमति तदानन्तज्ञानसुखादिशुद्धभावानां छद्मस्थावस्थायां भावनारूपेण विवक्षितैकदेशशुद्धनिश्चयेन कर्ता, मुक्तावस्थायां तु शुद्धनयेनेति। किन्तु शुद्धाशुद्धभावानां परिणममानानामेव कर्तृत्वं ज्ञातव्यम् , न च हस्तादिव्यापार- रूपाणामिति । यतो हि नित्यनिरञ्जननिष्क्रियनिजात्मस्वरूपभावनारहितस्य कर्मादिकर्तृत्वं व्याख्यातम् , ततस्तत्रैव निजशुद्धात्मनि भावना कर्तव्या । एवं सांख्यमतं प्रत्येकान्ताकर्तृत्वनिराकरणमुख्यत्वेन गाथा गता ॥८॥ .

·. १० द्रव्यसंग्रहवृत्ति: । गाथा-६।१० अथ यद्यपि शुद्धनयन निर्विकारपरमाहादैकलक्षणसुखामृतस्य भोक्ता तथाप्यशुद्धनयंन सांसारिकसुखदुःखस्यापि भोत्तात्मा भवतीत्याख्याति । व्याख्या । "ववहारा सुहदुक्खं पुग्गलकम्मफलं पमुजेदि" व्यवहारात्सु- खदुःखरूपं पुगलकर्मफलं प्रभुते । स कः कर्ता "आदा आत्मा "पिचयण- यदी चेदभावं आदस्स', निश्चयनयतश्चेतनभावं मुझं "खु" स्फुटं कस्य सम्बन्धिनमात्मनः स्वस्यति । तद्यथा-अात्मा हि निजशुद्धात्मसंवित्तिसमुद्भुत- पारमार्थिकसुखसुधारसभोजनमलभमान उपचरितासद्भूतव्यबहारणेष्टानिष्टप- ञ्चेन्द्रियविषयजनितसुखदुःखं भुङ्के तथैवानुपचरितासद्धृतव्यवहारणाभ्यन्तर सुखदुःखजनक इन्यकर्मरूपं सातासातोदयं भुढे । स एवाशुद्धनिश्चयनयेन हर्षविषादरूपं सुखदुःखं च भुते । शुद्धनिश्चयनयन तु परमात्मस्वभावसम्यग-. श्रद्धानज्ञानानुष्टानोत्पन्नसदानन्दैकलक्षणं सुखामृतं भुङ्कु इति । अत्र यस्यैव स्वाभाविकसुखामृतस्य भोजनाभावादिन्द्रियसुखं भुतान: सन् संसारे परिभ्रमति तदेवातीन्द्रियसुखं सर्वप्रकारणापादेयमित्यभिप्रायः । एवं कर्ता कर्मफ़लं न भुङ्क इति वौद्धमतनिषेधार्थ भोक्तृत्वव्याख्यानरूपण सूत्रं गतम् ।।६॥ अथ निश्चयेन लोकप्रमितासंख्येयप्रदेशमात्रोपि व्यवहारंण देहमात्रो जीव इत्यावेदयति । व्याख्या । "अणुगुन्देहपमाणां निश्चयन स्वदेहाद्भिन्नत्य केवलज्ञानाद्यन- न्तगुणाराशेरभिन्नम्य निजशुद्धात्मस्वरूपस्यापलब्धेरभावात्तथैव देहममत्वमूलभू- ताहारभयमैथुनपरिग्रहसंज्ञाप्रभृतिसमस्तरागादिविभावानामासक्तिसद्भावाच्च यदु- पार्जितं शरीरनामकर्म तदुदव सति अणुगुन्देहप्रमाणो भवति । स कः कर्ता "चेदा" चेतयिता जीवः । कस्मात् "वसंहारप्पसप्पदो" उपसंहारप्रसर्पतः शरीरनामकर्मजनितविस्तारोपसंहारधर्माभ्यामित्यर्थः। कोऽत्र दृष्टान्तः, यथा प्रदीपी महद्भाजनप्रच्छादितस्तद्भाजनान्तरं सर्व प्रकाशयति लघुभाजनप्रच्छादि- तस्तद्भाजनान्तरं प्रकाशयति । पुनरपि कस्मात् "असमुहदो" असमुद्घावान् वेदनाकषायविक्रियामरणान्तिकवैजसाहारककंवलिसंज्ञसमसमुद्घातवर्जनात् ।तथा चोक्तं सप्तसमुद्घावलक्षणम्-"वेयणकसायत्रोविचमारणांतियो समुद्घादो। तेजाहारो छटो सत्तमर केवलीणं तु । १" तद्यथा “मूलसरीरमच्छंडिय उत्तरदेहस्स जीवपिंडस्म । णिग्गमणं देहादा हवदि समुद्घादयं णाम ॥ १॥"

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१० ११ तीव्रवेदनानुभवान्मूलशरीरमत्यक्त्वा आत्मप्रदेशानां वहिनिर्गमनमिति वेदना- समुद्घातः । १। तीनकषायोदयान्मूलशरीरमत्यक्त्वा परस्य घातार्थमात्मप्रदेशानां वहिर्गमनमिति कषायसमुद्घातः । २ । मूलशरीरमपरित्यज्य किमपि विकर्तुमा- त्मप्रदेशानां वहिर्गमनमिति विक्रियासमुद्घातः । ३। मरणान्तसमये मूलशरीर- मपरित्यज्य यत्र कुत्रचिद्धिमायुस्तत्प्रदेशं स्फुटितुमात्मप्रदेशानां वहिर्गमनमिति मरणान्तिकसमुद्घातः । ४ । स्वस्य मनोनिष्टजनकं किञ्चित्कारणान्तरमवलोक्य समुत्पन्नक्रोधस्य संयमनिधानस्य महामुनेमूलशरीरमत्यज्य सिन्दूरपुञ्जप्रभो दीर्घवेन द्वादशयोजनप्रमाणः सूच्यंगुलसङ्घ येयभागमूलविस्तारो नवयोजनाग्र- विस्तारः काहलाकृतिपुरुषो वामस्कन्धान्निर्गत्य वामप्रदक्षिणेन हृदये निहितं विरुद्धं वस्तु भस्मसात्कृत्य तेनैव संयमिना सह स च भस्म ब्रजति द्वीपायनवत्, असावशुभस्तेजःसमुद्घातः, लोकं व्याधिदुर्भिक्षादिपीडितमवलोक्य समुत्पन्न- कृपस्य परमसंयमनिधानस्य महर्षेमू लशरीरमत्यज्य शुभ्राकृतिः प्रागुक्तदेहप्रमाण: पुरुषो दक्षिणप्रदक्षिणेन व्याधिदुर्भिक्षादिकं स्फोटयित्वा पुनरपि स्वस्थाने प्रविशति, असौ शुभरूपस्तेजःसमुद्घातः।५।समुत्पन्नपदपदार्थभ्रान्तेः परमर्द्धिसंप- नस्य महर्षेमू लशरीरमत्यज्य शुद्धस्फटिकाकृतिरेकहस्तप्रमाणः पुरुषो मस्तकम- ध्यान्निर्गत्य यत्र कुत्रचिदन्तमुहूर्तमध्ये केवलज्ञानिनं पश्यति तद्दर्शनाच स्वाश्रयस्य मुनेः पदपदार्थनिश्चयं समुत्पाद्य पुनः स्वस्थाने प्रविशति, असावाहारसमुद्घातः।६। सप्तमः केवलिनां दण्डकपाटप्रतरपूरणः सोऽयं केवलिसमुद्घातः । नयविभाग: कथ्यते । “ववहारा" अनुपचरितासद्भूतव्यवहारनयात् "णिच्चयणयदो असंखदेसो वा" निश्चयनयतो लोकाकाशप्रमितासंख्येयप्रदेशप्रमाणः वा शब्देन तु स्वसंवित्तिसमुत्पन्नकेवलज्ञानोत्पत्तिप्रस्तावे ज्ञानापेक्षया व्यवहारनयेन लोका- लोकव्यापंकः न च प्रदेशापेक्षया नैयायिकमीमांसकसांख्यमतवत् । तथैव पञ्चेन्द्रियमनोविषयविकल्परहितसमाधिकाले स्वसंवेदनलक्षणवोधसद्भावेऽपि वहिर्विषयेन्द्रियबोधाभावाजडः नच सर्वथासांख्यमतवत् । तथा रागादिविभाव- परिणामापेक्षया शून्योऽपि भवति न चानन्तज्ञानाद्यपेक्षया बौद्धमतवत् । किञ्च अणुमात्रशरीरशब्देनात्र उत्सेधधनांगुलासंख्येयभागप्रमितं लब्ध्यपूर्णसूक्ष्मनिगो- दशरीरं ग्राह्य ने च पुद्गलपरमाणुः । गुरुशरीरशब्देन च योजनसहस्रपरिमाणं महामत्स्यशरीरं मध्यमावगाहेन मध्यमशरीराणि च । इदमत्र तात्पर्य देहम- ·१२ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-११ । १२ मत्वनिमित्तेन देहं गृहीत्वा संसारे परिभ्रमति तेन कारणेन देहादिममत्वं त्यक्त्वा निर्मोहनिजशुद्धात्मनि भावना कर्तव्येति । एवं स्वदेहमात्रव्याख्यानेन गाथा गता ॥१०॥ अतः परं गाथात्रयेण नयविभागेन संसारिजीवस्वरूपं तदवसाने शुद्धजीव- स्वरूपं च कथयति । तद्यथा- व्याख्या । "होति" इत्यादिव्याख्यानं क्रियते । होति" अतीन्द्रिया- मूर्तनिजपरमात्मस्वभावानुभूतिजनितसुखामृतरसस्वभावमलभमानास्तुच्छमपीन्द्रि- यसुखमभिलषन्ति छद्मस्थाः, तदासक्ताः सन्त एकेन्द्रियादिजीवानां घातं कुर्वन्ति तेनोपार्जितं यत्त्रसस्थावरनामकर्म तदुदयेन जीवा भवन्ति। कथंभूता भवन्ति "पुढविजलतेउवाऊवणप्फदी विविहथावरे इंदी" पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः कतिसंख्योपेता विविधा आगमकथितस्वकीयस्वकीयान्तर्भेदैर्बहुविधाः स्थावरनामक- दियेन स्थावरा एकेन्द्रियजातिनामकर्मोदयेन स्पर्शनेन्द्रिययुक्ता एकेन्द्रिया न केवलमित्थंभूताः स्थावरा भवन्ति । “विगतिगचदुपंचक्खा तसजीवा" द्वित्रिचतु:- पञ्चाक्षात्रसनामकर्मोदयेन सजीवा भवन्ति । ते च कथंभूताः “संखादी" शङ्खादयः स्पर्शनरसनेन्द्रियद्वययुक्ताः शङ्खशुक्तिक्रिम्यादयो द्वीन्द्रियाः, स्पर्शनरस- नघ्राणेन्द्रिययुक्ताः कुन्थुपिपीलिकायूकामत्कुणादयस्त्रीन्द्रियाः, स्पर्शनरसनघ्राण- चक्षुरिन्द्रियचतुष्टययुक्ता दंशमशकमक्षिकाभ्रमरादयश्चतुरिन्द्रियाः, स्पर्शनरसन- घाणचक्षुःश्रोत्रेन्द्रियपञ्चयुक्ता मनुष्यादयः पञ्चेन्द्रिया इति । अयमत्रार्थ:-विशु- द्धज्ञानदर्शनस्वभावनिजपरमात्मस्वरूपभावनोत्पन्नपारमार्थिकसुखमलभमानाइन्द्रि- यसुखासक्ता एकेन्द्रियादिजीवानां वधं कृत्वा त्रसस्थावरा भवन्तीत्युक्तं पूर्व तस्मात्त्रसस्थावरोत्पत्तिविनाशार्थ तत्रैव परमात्मनि भावना कर्तव्येति ॥११॥ तदेव त्रसस्थावरत्वं चतुर्दशजीवसमासरूपेण व्यक्तीकरोति । व्याख्या--"समणा अमणा" समस्तशुभाशुभविकल्पातीतपरमात्मद्रव्य- विलक्षणं नानाविकल्पजालरूपं मनो भण्यते तेन सह ये वर्तन्ते ते समनस्काः, तद्विपरीता अमनस्का असंज्ञिनः "या" ज्ञेया ज्ञातव्याः । “पंचेंदिय" ते संज्ञिनस्तथैवासंज्ञिनश्च पञ्चेन्द्रियाः। एवं संझ्यसंज्ञिपञ्चेन्द्रियास्तियश्च एव, नारकमनुष्यदेवाः संज्ञिपञ्चेन्द्रिया एव । "णिम्मणा परे सब्बे" निर्मनस्का: पञ्चेन्द्रियात्सकाशादपरे सर्वे द्वित्रिचतुरिन्द्रियाः "बादरसुहमे इंदी" बादरसूक्ष्मा ·। द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१२ । १३ एकेन्द्रियास्तेऽपि यदष्टपत्रपद्माकारं द्रव्यमनस्तदाधारण शिक्षालापोपदेशादिग्रा- हकं भावमनश्चेति तदुभयाभावादसंज्ञिन एव । “सव्वे पजत्त इदरा य" एव- मुक्तप्रकारेण संझ्यसंज्ञिरूपेण पञ्चेन्द्रियद्वयं द्वित्रिचतुरिन्द्रियरूपेण विकलेन्द्रिय- त्रयं वादरसूक्ष्मरूपेणैकेन्द्रियद्वय चेति सप्तभेदाः। “आहारसरीरि दिय पजत्ती प्राणपाणभासमणाः । चत्तारिपंचछप्पियइंदियवियलसण्णिसण्णीणं " १ । इति गाथाकथितक्रमेण ते सर्वे प्रत्येकं स्वकीयस्खकीयपर्याप्तिसंभवात्सप्त पर्याप्ताः सप्तापर्याप्ताश्च भवन्ति । एवं चतुर्दशजीवसमासा ज्ञातव्यास्तेषां च "इंदियकाया ऊणिय पुण्णापुण्णे सुपुण्णगे आणा। वेइंदियादि पुण्णे सुवचि- मोसण्णि पुण्णेय । १ । दस सरणीणां पाणा सेसे गूर्णति मण्णवे ऊणा । पज्जत्ते मिदरेसु पसत्तडुगे सेसगे गूणां । २।" इति गाथाद्वयकथितक्रमेण यथा- संभवमिन्द्रियादिदशप्राणाश्च विज्ञेयाः । अत्रैतेभ्यो भिन्न निजशुद्धात्मतत्त्वमुपा- देयमिति भावार्थः ॥ १२॥ अथ शुद्धपारिणामिकपरमभावग्राहकेण शुद्धद्रव्याथिकनयेन शुद्धबुद्धैक- स्वभावा अपि जीवाः पश्चादशुद्धनयेन चतुर्दशमार्गणास्थानचतुर्दशगुणस्थान- सहिता भवन्तीति प्रतिपादयति । व्याख्या । "मग्गणगुणठाणेहि य हवंति तह विष्णेया" यथा पूर्वसूत्रो- दितचतुर्दशजीवसमासैभवन्ति मार्गणागुणस्थानैश्च तथा भवन्ति संभवन्तीति विज्ञेया ज्ञातव्याः । कतिसंख्योपेतैः "चउदसहि, प्रत्येकं चतुर्दशभिः । कस्मात् "अशुद्धणया" अशुद्धनयात् सकाशात् । इत्थंभूताः के भवन्ति । "संसारी" सांसारिजीवाः । “सव्वे सुद्धा हु सुद्धणया' त एव सर्वे संसा- रिणः शुद्धाः सहजशुद्धज्ञायकैकस्वभावाः । कस्मात् शुद्धनयात् शुद्धनिश्चय- नयादिति । अथागमप्रसिद्धगाथाद्वयन गुणस्थाननामानि कथयति । "मिच्छो सासणमिस्सो अविरदसम्मोय देसविरदोय । विरयापमत्त इयरो अपुव्व अणियट्टि सुहमोय । उवसंतखीणमोहो सजोगकेवलिजिणो अजोगी य । चउदस- गुणठाणाणि य कमेण सिद्धाय णायव्वा । इदानी तेषामेव गुणस्थानानां प्रत्येकं संक्षेपलक्षणं कथ्यते । तथाहि-सहजशुद्धकेवलज्ञानदर्शनरूपाखण्डैक- प्रत्यक्षप्रतिभासमयनिजपरमात्मप्रभृतिषड्द्रव्यपञ्चास्तिकायसप्ततत्त्वनवपदार्थेषुमूढ- त्रयादिपञ्चविंशतिमलरहितं वीतरागसर्वज्ञप्रणीतनयविभागेन यस्य श्रद्धानं नास्ति ·. १४ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१३ स मिथ्यादृष्टिर्भवति।शपाषाणरेखासदृशानन्तानुवन्धिक्रोधमानमायालोभान्यत- रोदयेन प्रथममौपशमिकसम्यक्त्वात्पतितो मिथ्यात्वं नाद्यापि गच्छतीत्यन्तराल- वर्ती सासादनः।। निजशुद्धात्मादितत्त्वं वीतरागसर्वज्ञप्रणीतं परप्रणीतं च मन्यते यः स दर्शनमोहनीयभेदमिश्रकर्मोदयेन दधिगुडमिश्रभाववत् मिश्रगुणस्थान- वर्ती भवति ॥३॥ अथ मतं येन केनाप्येकन मम देवेन प्रयोजनं तथा सर्वे देवा वन्दनीया न च निन्दनीया इत्यादिवैनयिकमिथ्याष्टिः संशयमिथ्यादृष्टि तथा मन्यते, तेन सह सम्यग्मिथ्यादृष्टेः को विशेष इति, अत्र परिहारः-"स सर्वदेवेषु सर्वसमयेषु च भक्तिपरिणामेन येन केनाप्येकेन मम पुण्यं भविष्य- तीति मत्वा संशयरूपेण भक्तिं कुरुते निश्चयो नास्ति । मिश्रस्य पुनरुभयत्र निश्चयोऽस्तीति विशेषः । स्वाभाविकानन्तज्ञानाद्यनन्तगुणाधारभूतं निजपरमात्म- द्रव्यमुपादेयम् , इन्द्रियसुखादिपरद्रव्यं हि हेयमित्यहत्सर्वज्ञप्रणीतनिश्चयव्यव- हारनयसाध्यसाधकमावेन मन्यते परं किन्तु भूमिरेखादिसदृशक्रोधादिद्वितीय- कषायोदयंन मारणनिमित्तं तलवरगृहीततस्करवदात्मनिन्दादिसहितः सन्निन्द्रि- यसुखमनुभवतीत्यविरतसम्यग्दृष्टेर्लक्षणम् ।४। यः पूर्वोक्तप्रकारेण सम्यग्दृष्टिः सन् भूमिरेखादिसमानक्रोधादिद्वितीयकपायोदयाभावे सत्यभ्यन्तरे निश्चयनयनैकदेश- रागादिरहितस्वाभाविकसुखानुभूतिलक्षणेषु वहिर्विपये पुनरेकदेशहिंसानृतास्ते- याब्रह्मपरिग्रहनिवृत्तिलक्षणेषु "दंसणवयसामाइयपोसहसचित्तराइभत्तेय । घंभा- रंभपरिग्गह अणुमण उद्दिढ देशविरदेदे ।" इति गाथाकथितैकादशनिल- यंषु वर्त्तते स पञ्चमगुणस्थानवर्ती श्रावको भवति । ५ । स एव सदृष्टिधूलि- रंखादिसघशक्रोधादितृतीयकषायोदयाभावे सत्यभ्यन्तरे निश्चयनयेन रागाद्युपा- धिरहितस्वशुद्धात्मसंवित्तिसमुत्पन्नसुखामृतानुभवलक्षणेषु वहिर्विषयेषु पुनः सामस्त्येन हिंसानृतस्तेयब्रह्मपरिग्रहनिवृत्तिलक्षणेषु च पञ्चमहाबतेषु वर्त्तते यदा तदा दुःस्वप्नादिव्यक्ताव्यक्तप्रमादसहितोऽपि षष्ठगुणस्थानवर्ती प्रमत्तसंयतो भवति । ६ । स एव जलरेखादिसशसंज्वलनकपायमन्दोदये सति निष्प्रमाद- शुद्धात्मसंवित्तिमलजनकव्यक्ताव्यक्तप्रमादरहितः सन्सप्तमगुणस्थानवर्ती अप्र- मत्तसंयता भवति । ७ । स एवातीतसंज्वलनकपायमन्दोदयं सत्यपूर्वपरमाला- दैकसुखानुभूतिलक्षणापूर्वकरणोपशमकक्षपकसंज्ञोऽष्टमगुणस्थानवर्ती भवति 1८। दृष्टश्रुतानुभूतभोगाकाङ्क्षादिरूपसमस्तसङ्कल्पविकल्परहितनिजनिश्चलपर- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा--१३ १५ मात्मतत्वैकाप्रध्यानपरिणामेन कृत्वा येपां जीवानामकसमये ये परस्परं पृथ- कत्तुं नायान्ति ते वर्णसंस्थानादिभेदेऽप्यनिवृत्तिकरणौपशमिकक्षपकसंज्ञा द्विती- यकपायाद्यकविंशतिभेदभिन्नचारित्रमोहप्रकृतीनामुपशमक्षपणसमर्था नवमगुण- स्थानवर्त्तिनो भवन्ति । । । सूक्ष्मपरमात्मतत्त्वभावनावलेन सूक्ष्मक्लिष्टगतलोभ- कषायस्योपशमकाः क्षपकाश्च दशमगुणस्थानवतिनो भवन्ति । १० । परमोपश- ममूर्तिनिजात्मस्वभावसंवित्तिवलेन सकलोपशान्तमोहा एकादशगुणस्थानवर्तिनो भवन्ति । ११ । उपशमश्रेणिविलक्षणेन क्षपकश्रेणिमार्गेण निष्कषायशुद्धात्म- भावनावलेन क्षीणकपाया द्वादशगुणस्थानवर्त्तिनो भवन्ति ।१२। मोहक्षपणा- नन्तरमन्तमुहूर्तकालं स्वशुद्धात्मसंवित्तिलक्षणैकत्ववितर्कविचारद्वितीयशुक्लध्याने स्थित्वा तदन्त्यसमये ज्ञानावरणदर्शनावरणान्तरायत्रयं युगपदेकसमयेन निमूल्य मेघपञ्जरविनिर्गतदिनकर इव सकलविमलकेवलज्ञानकिरणैर्लोकालोकप्रकाश- कास्त्रयोदशगुणस्थानवर्त्तिनो जिनभास्करा भवन्ति । १३ । मनोवचनकायवर्ग- णालम्वनकर्मादाननिमित्तात्मप्रदेशपरिस्पन्दलक्षणयोगरहिताश्चतुर्दशगुणस्थानव तिनो योगिजिना भवन्ति । १४ । ततश्च निश्चयरत्नत्रयात्मककारणभूतसमय- सारसंज्ञेन परमयथाख्यातचारित्रेण चतुर्दशगुणस्थानातीताः ज्ञानावरणाद्यष्टकर्म- रहिताः सम्यक्त्वाद्यष्टगुणान्तभूतिनिर्नामगोत्राद्यनन्तगुणाः सिद्धा भवन्ति । अत्राह शिष्य:-कंवलज्ञानोत्पत्तौ मोक्षकारणभूतरत्नत्रयपरिपूर्णतायां सत्यां तस्मिन्नेव क्षणे मोक्षण भाव्यं सयोग्य-योगिजिनगुणस्थानद्वये कालो 'नास्तीति परिहारमाह-यथाख्यातचारित्रं जातं परं किन्तु परमयधाख्यातं नास्ति । अत्र दृष्टान्तः । यथा चौरव्यापाराभावेऽपि पुरुपस्य चौरसंसर्गो दोपं जनयति तथा चारित्रविनाशकचारित्रमोहोदयाभा- वेऽपि सयोगिकेवलिनां निष्क्रियशुद्धात्माचरणविलक्षणो योगत्रयव्यापारश्चारित्र- मलं जनयति, योगत्रयगते पुनरयोगिजिने चरमसमयं विहाय शेषाघातिकर्म- तीव्रोदयश्चारित्रमलं जनयति, चरमसमये तु मन्दोदये सति चारित्रमलामा- वान्मोक्षं गच्छति । इतिचतुर्दशगुणस्थानव्याख्यानं गतम् । इदानीमार्गणाः कथ्यन्ते। "गइ इंदियं च काये जोए वेए कसाय णाणे य । संयम दंसंण लेस्साभविनासम्मत्तसण्णि आहारे।" इतिगाथाकथितक्रमण गत्या- दिचतुर्दशमार्गणा ज्ञातव्याः। तद्यथा-स्वात्मोपलब्धिसिद्धिविलक्षणा नारकतिर्य- ३ ·१६ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१३ अनुष्यदेवगतिभेदेन चतुर्विधा गतिमार्गणा भवति । १ । अतीन्द्रियशुद्धात्मतत्त्व- प्रतिपक्षभूता ह्य कद्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियभेदेन पञ्चप्रकारेन्द्रियमार्गणा ।२। अशरीरात्मतत्त्वविसदृशी पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतित्रसकायभेदेन पड़भेदा काय- मार्गणा । ३ । निर्व्यापारशुद्धात्मपदार्थविलक्षणमनोवचनकाययोगभेदेन विधा योगमार्गणा, अथवा विस्तरेण सत्यासत्योभयानुभयभेदेन चतुर्विधो मनोयोगो वचनयोगश्च,औदारिकादारिकमिश्रवैक्रियिकवैक्रियिकमिश्राहारकाहारकमिश्रका- मणकायभेदेन सप्तविधो काययोगश्चेति समुदायेन पञ्चदशविधा वा योगमार्गणा । ४ । वेदोदयोद्भवरागादिदोषरहितपरमात्मद्रव्याद्भिन्ना स्त्रीपुंनपुंसकभेदेन त्रिधा वेदमार्गणा ।५ । निष्कपायशुद्धात्मस्वभावप्रतिकूलक्रोधलोभमायामानभेदेन चतुर्विधा कपायमार्गणा, विस्तरेण कषायनोकपायभेदेन पञ्चविंशतिविधा वा ।६। मत्यादिसंज्ञापञ्चकं कुमत्याद्यज्ञानत्रयं चेत्यष्टविधा ज्ञानमार्गणा । ७ । सामायिकच्छेदोपस्थापनपरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसांपराययथाख्यातभेदेन चारित्रं पञ्चविधम् , संयमासंयमस्तथैवासंयमश्चेति प्रतिपक्षद्वयेन सह सप्तप्रकारा संयममार्गणा ।८। चक्षुरचक्षुरवधिकेवलदर्शनभेदेन चतुर्विधा दर्शनमार्गणा ।। कषायोदयरञ्जितयोगप्रवृत्तिविसदृशपरमात्मद्रव्यप्रतिपन्थिनी कृष्णनील- कापोततेज:-पद्मशुक्लभेदेन षड्विधा लेश्यामार्गणा । १० । भव्याभव्यभेदेन द्विविधा भव्यमार्गणा । ११ । अत्राह शिष्यः शुद्धपारिणामिकपरमभावरू- पशुद्धनिश्चयेन गुणस्थानमार्गणास्थानरहिता जीवा इत्युक्तं पूर्वम् , इदानों पुन- भव्याभव्यरूपेण मार्गणामध्येऽपि पारिणामिकभावो भणित इति पूर्वापरवि- रोधः । अत्र-परिहारमाह-पूर्व शुद्धपारिणामिकभावापेक्षया गुणस्थान- मार्गणानिषेधः कृतः, इदानीं पुनर्भव्याभव्यत्वद्वयमशुद्धपारिणामिकभावरूपं मार्गणामध्येऽपि घटते । ननु-शुद्धाशुद्धभेदेन पारिणामिकमावो द्विविधो नास्ति किन्तु शुद्ध एव । नैव-यद्यपि सामान्यरूपेणोत्सर्गव्याख्यानेन शुद्धपारिणा- मिकभावः कथ्यते तथाप्यपवादव्याख्यानेनाशुद्धपारिणामिकभावोऽप्यस्ति । तथाहि-"जीवभव्याभव्यत्वानि च" इति तत्त्वार्थसूत्रे त्रिधा पारिणामिक- भावो भणितः, तत्र-शुद्धचैतन्यरूपं जीवत्वमविनश्वरत्वेन शुद्धद्रव्याश्रितत्वाच्छु- द्धद्रव्यार्थिकसंज्ञः शुद्धपारिणामिकभावो भण्यते, यत्पुनः कर्मजनितदशप्राण- रूपं जीवत्वं, भव्यत्वम् , अभव्यत्वं चेति त्रयं, तद्विनश्वरत्वेन पर्यायाश्रितत्वात्प- .. .

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१३।१४ १७ यार्थिकसंज्ञस्त्वशुद्धपारिणामिकभाव उच्यते । अशुद्धत्वं कथमिति चेत्-यद्य- प्येतदशुद्धपारिणामिकत्रयं व्यवहारेण संसारिजीवेऽस्ति तथापि "सव्वे सुद्धा हु सुद्धणया" इति वचनाच्छुद्धनिश्चयेन नास्ति त्रयं, मुक्तजीवे पुनः सर्वथैव नास्ति, इति हेतोरशुद्धत्वं भण्यते । तत्र शुद्धाशुद्धपारिणामिकमध्ये शुद्धपारिणामिकभावो ध्यानकाले ध्येयरूपो भवति ध्यानरूपो न भवति, कस्मात् ? ध्यानपर्यायस्य विन- श्वरत्वात्, शुद्धपारिणामिकस्तु द्रव्यरूपत्वादविनश्वरः, इति भावार्थः । औपश- मिकक्षायोपशमिकक्षायिकसम्यक्त्वभेदेन त्रिधा सम्यक्त्वमार्गणा मिथ्यादृष्टि- सासादनमिश्रसंज्ञविपक्षत्रयभेदेन सह षड्विधा ज्ञातव्या । १२ । संज्ञित्वासंज्ञि- त्वविसहशपरमात्मस्वरूपाद्भिन्ना संझ्यसंज्ञिभेदेन द्विधा संज्ञिमार्गणा । १३ । आहारकानाहारकजीवभेदेनाहारकमार्गणापि द्विधा । १४ । इति चतुर्दशमार्गणा- स्वरूपं ज्ञातव्यम् । एवं "पुढविजलतेउ वाऊ” इत्यादिगाथाद्वयेन, तृतीयगाथा- पादत्रयेण च "गुणजीवापज्जत्ती पाणासण्णायमग्गणा उया। उवओगो विय कमसो वीसं तु परूवणा भणिया ।" इति गाथाप्रभृतिकथितस्वरूपं धवल- जयधवलमहाधवलप्रवन्धाभिधानसिद्धान्तत्रयवीजपदं सूचितम् । “सव्वे सुद्धा हु सुद्धण्या" । इति शुद्धात्मतत्त्वप्रकाशकं तृतीयगाथाचतुर्थपादेन पञ्चास्ति- कायप्रवचनसारसमयसाराभिधानप्राभृतत्रयस्यापि वीजपदं सूचितमिति । अन्न गुणस्थानमार्गणादिमध्ये केवलज्ञानदर्शनद्वयं क्षायिकसम्यक्त्वमनाहारकशुद्धात्म- स्वरूपं च साक्षादुपादेयं, यत्पुनश्च शुद्धात्मसम्यक्त्रद्धानज्ञानानुचरणलक्षणं कारणसमयसारस्वरूपं तत्तस्यैवोपादेयभूतस्य विवक्षितैकदेशशुद्धनयेन साधक- त्वात्पारम्पर्येणोपादेयं, शेषं तु हेयमिति । यच्चाध्यात्मग्रन्थस्य वीजपदभूतं शुद्धा- मस्वरूपमुक्तं तत्पुनरुपादेयमेव । अनेन प्रकारेण जीवाधिकारमध्ये शुद्धाशुद्ध- जीवकथनमुख्यत्वेन सप्तमस्थले गाथात्रयं गतम् ।। १३ ।। अथेदानी गाथापूर्वार्द्धन सिद्धस्वरूपमुत्तरार्द्धन पुनरूर्ध्वगतिस्वभाव च कथयति । व्याख्या । सिद्धाः सिद्धाभवन्तीति क्रियाध्याहारः। किंविशिष्टाः "णिकम्मा अठगुणा किचूण चरमदेहदो' निष्कर्माणोऽष्टगुणाः किञ्चिदूनाश्वरमदेहतः सकाशादिति सूत्रपूर्वार्द्धन सिद्धस्वरूपमुक्तम् । ऊर्ध्वगमनं कथ्यते "लोयग्गठिदा णिचा उप्पादवयेह संजुत्ता" ते च सिद्धा लोकापस्थिता नित्या उत्पादव्य- ·१८ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१४ याभ्यां संयुक्ताः । अतो विस्तरः । कर्मारिविध्वंसकस्वशुद्धात्मसंवित्तिवलेन ज्ञानावरणादिमूलोत्तरगतसमस्तकर्मप्रकृतिविनाशकत्वादष्टकर्मरहिताः "सम्मत्त- णाणदसणवीरियसुहुमं तहेव अवगहणं । अगुरुलहुअव्वावाहं अठगुणा हुति सिद्धाणं ।" इति गाथाकथितक्रमेण तेषामष्टकर्मरहितानामष्टगुणाः कथ्यन्ते । तथाहि केवलज्ञानादिगुणास्पदनिजशुद्धात्मैवोपादेय इति रुचिरूपं निश्चयसम्य- क्त्वं यत्पूर्व तपश्चरणावस्थायां भावितं तस्य फलभूतं समस्तजीवादितत्त्वविषये विपरीताभिनिवेशरहितपरिणतिरूपं परमक्षायिकसम्यक्त्वं भण्यते । पूर्व छद्म- स्थावस्थायां भावितस्य निर्विकारस्वसंवेदनज्ञानस्य फलभूतं युगपल्लोकालोक- समस्तवस्तुगतविशेषपरिच्छेदकं केवलज्ञानम् । निर्विकल्पस्वशुद्धात्मसत्तावलोक- नरूपं यत्पूर्व दर्शनं भावितं तस्यैव फलभूतं युगपञ्चोकालोकसमस्तवस्तुगत- सामान्यग्राहक केवलदर्शनम् । कस्मिंश्चित्स्वरूपचलनकारणे जाते सति घोर- परीपहोपसर्गादा निजनिरञ्जनपरमात्मध्याने पूर्व धैर्यमवलम्वितं तस्यैव फल- भूतमनन्तपदार्थपरिच्छित्तिविपये खेदरहितत्वमनन्तवीर्यम् । सूक्ष्मातीन्द्रिय- केवलज्ञानविपयत्वात्सिद्धस्वरूपस्य सूक्ष्मत्वं भण्यते । एकदीपप्रकाशे नानादीप- प्रकाशवदेकसिद्धक्षेत्रे सङ्कव्यतिकरदोपपरिहारेणानन्तसिद्धावकाशदानसामर्थ्य- मवगाहनगुणो भण्यते । यदि सर्वथा गुरुत्वं भवति तदा लोहपिण्डवदध:- पतनं, यदि च सर्वथा लघुत्वं भवति तदा वाताहतार्कतूलवत्सर्वदैव भ्रमणमेव स्यान्न च तथा तस्मादगुरुलघुत्वगुणोऽभिधीयते। सहजशुद्धस्वरूपानुभवसमु- त्पन्नरागादिविभावरहितसुखामृतस्य यदेकदेशसंवेदनं कृतं पूर्व तस्यैव फलभूत- मव्याबाधमनन्तसुख भण्यते । इति मध्यमरुचिशिष्यापेक्षया सम्यक्त्वादिगुणा- टकं भणितम् । मध्यमरुचिशिष्यं प्रति पुनर्विशेपभेदनयेन निर्गतित्वं, निरि- न्द्रियत्व, निष्कायत्व, निर्योगत्व, निर्वेदत्व', निष्कषायत्व, निर्नामत्व', निर्गों- त्रत्वं', निरायुषत्वमित्यादिविशेषगुणास्तथैवास्तित्ववस्तुत्वप्रमेयत्वादिसामान्यगुणाः स्वागमाविरोधेनानन्ता ज्ञातव्याः । संक्षेपरुचिशिष्यं प्रति पुनर्विवक्षिताभेदनये- नानन्तज्ञानादिचतुष्टयम् , अनन्तज्ञानदर्शनसुखत्रयं, केवलज्ञानदर्शनद्वय, साक्षादभेदनयेन शुद्धचैतन्यमेवैको गुण इति । पुनरपि कथंभूताः सिद्धाः चर- मशरीरात् किश्चिदूना भवन्ति तत् किञ्चिदूनत्व शरीरोपाङ्गजनितनासिका- दिच्छिढाणामपूर्णत्वे सति यस्मिन्नेव क्षणे सयोगिचरमसमये त्रिंशत्प्रकृत्युदय- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१४ १६ विच्छेदमध्ये शरीरोपाङ्गनामकर्मविच्छेदो जातस्तस्मिन्नेव क्षणे जातमिति ज्ञातव्यम् । कश्चिदाह यथा प्रदीपस्य भाजनाद्यावरणे गते प्रकाशस्य विस्तारो भवति तथा देहाभावे लोकप्रमाणेन भाव्यमिति । तत्र परिहारमाह-प्रदीप- संवन्धी योऽसौ प्रकाशविस्तारः पूर्व स्वभोवेनैव तिष्ठति पश्चादावरणं जातं जीवस्य तु लोकमात्रासंख्येयप्रदेशत्वं स्वभावो भवति यस्तु प्रदेशानां संबन्धी विस्तारः स स्वभावो न भवति कस्मादिति चेत् पूर्व लोकमात्रप्रदेशा विस्तीर्ण निरावरणास्तिष्ठन्ति पश्चात् प्रदीपवदावरणं जातमेव । तन्न किन्तु पूर्वमेवा- नादिसन्तानरूपेण शरीरेणावृतास्तिष्टन्ति ततः कारणात्प्रदेशानां संहारो न भवति, विस्तारश्च शरीरनामकर्माधीन एव न च स्वभावस्तेन कारणेन शरीरा- भावे विस्तारो न भवति । अपरमप्युदाहरणं दीयते-यथा हस्तचतुष्टयप्रमाण- वस्त्रं पुरुंपेण मुष्टौ बद्धं तिष्ठति पुरुपाभावे सङ्कोचविस्तारौ वा न करोति; निष्पत्तिकाले सार्द्र मृन्मयभाजनं वा शुष्कं सज्जलाभावे सति; तथा जीवोऽपि पुरुपस्थानीयजलस्थानीयशरीराभावे विस्तारसंकोचौ न करोति। यत्रैव मुक्तस्तत्रैव तिष्ठतीति ये केचन वदन्ति तनिषेधार्थ पूर्वप्रयोगादसङ्गत्वाद्वन्धच्छेदात्तथा गति- परिणामाचेति हेतुचतुष्टयेन तथैवाविद्धकुलालचक्रवद् व्यपगतलेपालाम्वुव- देरण्डवीजवदग्निशिखावच्चेति दृष्टान्तचतुष्टयेन च स्वभावोर्ध्वगमनं ज्ञातव्यं तच्च लोकाग्रपर्यन्तमेव न च परतो धर्मास्तिकायाभावादिति । नित्या इति विशेषणं तु मुक्तात्मनां कल्पशतप्रमितकाले गते जगति शून्ये जाते सति पुनरागमन भवतीति सदाशिववादिनो वदन्ति तन्निपेधार्थ विज्ञेयम् । उत्पादव्ययसंयुक्तत्वं विशेपणं सर्वथैवापरिणामित्वनिषेधार्थमिति । किञ्च विशेषः निश्चलाविनश्व- रशुद्धात्मस्वरूपाद्भिन्न सिद्धानां नारकादिगतिषु भ्रमणं नास्ति कथमुत्पादव्यय- त्वमिति । तत्र परिहारः। आगमकथितागुरुलधुषटस्थानपतितहानिवृद्धिरूपेण येऽर्थपर्यायास्तदपेक्षया अथवा येन येनोत्पादव्ययध्रौव्यरूपेण प्रतिक्षणं ज्ञेय- पदार्थाः परिणमन्ति तत्परिच्छित्त्याकारणानीहितवृत्त्या सिद्धज्ञानमपि परिणमति तेन कारणेनोत्पादव्ययत्वम् , अथवा व्यञ्जनपर्यायापेक्षया संसारपर्यायवि- नाशः, सिद्धपर्यायोत्पादः, शुद्धजीवद्रव्यत्वेन ध्रौव्यमिति । एवं नयविभागेन नवाधिकारैर्जीवद्रव्यं ज्ञातव्यम् , अथवा तदेव बहिरात्मान्तरात्मपरमात्मभेदेन विधा भवति । तद्यथा-स्वशुद्धात्मसंवित्तिसमुत्पन्नवास्तवसुखात्प्रतिपक्षभूते- ·, , २० द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१४ नेन्द्रियसुखेनासक्तो बहिरात्मा, तद्विलक्षणन्तरात्मा । अथवा देहरहितनिज- शुद्धात्मद्रव्यभावनालक्षणभेदज्ञानरहितत्वेन देहादिपरद्रव्येष्वेकत्वभावनापरिणतो बहिरात्मा, तस्मात्प्रतिपक्षभूतोऽन्तरात्मा । अथवा हेयोपादेयविचारकचित्त- निर्दोषपरमात्मनो भिन्ना रागादयो दोषाः शुद्धचैतन्यलक्षण प्रात्मन्युक्तलक्षणेषु चित्तदोषात्मसु त्रिषु वीतरागसर्वज्ञप्रणीतेषु अन्येषु वा पदार्थेषु येस्य परस्पर- सापेक्षनयविभागेन श्रद्धानं ज्ञानं च नास्ति स बहिरात्मा, तस्माद्विसहशोऽन्त- रात्मेति रूपेण बहिरात्मान्तरात्मनोर्लक्षणं ज्ञातव्यम् । परमात्मलक्षणं कथ्यते- सकलविमलकेवलज्ञानेन येन कारणेन समस्त लोकालोकं जानाति व्याप्नोति तेन कारणेन विष्णुर्भण्यते । परब्रह्मसंज्ञनिजशुद्धात्मभावनासमुत्पन्नसुखामृतदृप्तस्य सत उर्वशीरम्भातिलोत्तमाभिर्देवकन्याभिरपि यस्य ब्रह्मचर्यव्रतं न खण्डितं स परमब्रह्म भण्यते । केवलज्ञानादिगुणैश्वर्ययुक्तस्य सतो देवेन्द्रादयोऽपि तंत्पदाभि- लाषिणः सन्तो यस्याज्ञाकुर्वन्ति स ईश्वराभिधानोभवति। केवलज्ञानशब्दवाच्यंगतं ज्ञानं यस्य स सुगतः,अथवा शोभनमविनश्वरं मुक्तिपदं गतः सुगतः । "शिवं परम- कल्याणं निर्वाणं ज्ञानमक्षयम् । प्राप्तं मुक्तिपदं येन स शिवः परिकीर्तितः ।, इति श्लोककथितलक्षणः शिवः । कामक्रोधादिदापजयेनानन्तज्ञानादिगुण- सहितो जिनः । इत्यादिपरमागमकथिताष्टोत्तरसहस्रसंख्यनामवाच्यः परमात्मा ज्ञातव्यः । एवमेतेषु त्रिविधात्मसु मध्ये मिथ्यादृष्टिभव्यजीवे बहिरात्मा व्यक्ति- रूपेण तिष्ठति, अन्तरात्मपरमात्मद्वयं शक्तिरूपेण भाविनैगमनयापेक्षया व्यक्ति- रूपेण च । अभव्यजीवेपुनर्वहिरात्मा व्यक्तिरूपेण अन्तरात्मपरमात्मद्वयं शक्ति- रूपेणैव न च भाविनैगमनयेनेति । यद्यभव्यजीवे परमात्मा शक्तिरूपेण वर्त्तते तर्हि कथमभव्यत्वमिति चेत् परमात्मशक्तेः केवलज्ञानादिरूपेण व्यक्तिर्न भविष्यतीत्यभव्यत्वं शक्तिः पुनः शुद्धनयेनोभयत्र समाना । यदि पुनः शक्ति- रूपेणाप्यभव्यजीवे केवलज्ञानं नास्ति तदा केवलज्ञानावरणं न घटते । भव्या- भव्यद्वयं पुनरशुद्धनयेनेति भावार्थः । एवं यथा मिथ्यादृष्टिसंज्ञे बहिरात्मनि नयविभागेन दर्शितमात्मत्रयं तथा शेषगुणस्थानेष्वपि । तद्यथा-बह्निरात्मा- वस्थायामन्तरात्मपरमात्मद्वयं शक्तिरूपेण भाविनैगमनयन व्यक्तिरूपेण च विज्ञेयम् , अन्तरात्मावस्थायां तु बहिरात्मा भूतपूर्वन्यायेन धृतघटवत् , पर- मात्मस्वरूपं तु शक्तिरूपेण भाविनैगमनयेन व्यक्तिरूपेण च । परमात्मावस्थायां ·समाप्तः द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१४।१५ पुनरन्तरात्मबहिरात्मद्वयं भूतपूर्वनयेनेति । अथ त्रिधात्मानं गुणस्थानेषु योजयति । मिथ्या सासादनमिश्रगुणस्थानत्रये तारतम्यन्यूनाधिकभेदेन बहिरात्मा ज्ञातव्यः, अविरतगुणस्थाने तद्योग्याशुभलेश्यापरिणतो जघन्यान्त- रात्मा, क्षीणकपायगुणस्थाने पुनरुत्कृष्टः, अविरतक्षीणकषाययोर्मध्ये मध्यमः, सयोग्ययोगिगुणस्थानद्वये विवक्षितैकदेशशुद्धनयेन सिद्धसदृशः परमात्मा, सिद्धस्तु साक्षात्परमात्मेति । अत्र बहिरात्मा हेयः, उपादेयभूतस्यानन्तसुख- साधकत्वादन्तरात्मोपादेयः, परमात्मा पुनः साक्षानुपादेय इत्यभिप्रायः । एवं पड्द्रव्यपञ्चास्तिकायप्रतिपादकप्रथमाधिकारमध्ये नमस्कारादिचतुर्दश- गाथाभिनवभिरन्तस्थलैर्जीवद्रव्यकथनरूपेण प्रथमोऽन्तराधिकारः ॥१४॥ अतःपरं यद्यपि शुद्धवुद्धकस्वभावं परमात्मद्रव्यमुपादेयं भवति तथापि हेयरूपस्याजीवद्रव्यस्य गाथाष्टकेन व्याख्यानं करोति । कस्मादिति चेत्-हेयत- त्वपरिज्ञाने सति पश्चादुपादेयस्वीकारो भवतीति हेतोः । तद्यथा- व्याख्या "अज्जीवो पुण णेओ" अजीवः पुनर्जेयः । सकलविमलकेवल- ज्ञानदर्शनद्वयं शुद्धोपयोगः, मतिज्ञानादिरूपो विकलोऽशुद्धोपयोग इति द्विविधो- पयोगः, अव्यक्तसुखदुःखानुभवनरूपा कर्मफलचेतना, तथैव मतिज्ञानादिमनः पर्ययपर्यन्तमशुद्धोपयोग इति, स्वेहापूर्वेष्टानिष्टविकल्परूपेण विशेषरागद्वेषपरिण- मनं कर्मचेतना, केवलज्ञानरूपा शुद्धचेतना इत्युक्तलक्षणेपयोगश्चेतना च यत्र नास्ति स भवत्यजीव इति विज्ञेयः । पुनः पश्चाज्जीवाधिकारानन्तरं "पुग्गल धम्मो अधम्म प्रायासं कालो" स च पुद्गलधर्माधर्माकाशकालद्रव्यभेदेन पञ्चधा । पूरणगलनस्वभावत्वात्पुद्गल इत्युच्यते । गतिस्थित्यवगाहवर्त्तनालक्षणा धर्माधर्मा- काशकालाः, "पुग्गल मुत्तो" पुद्गलोमूतः । कस्मात् "स्वादिगुणो" रूपादि- गुणसहितो यतः । “अमुत्ति सेसा दु" रूपादिगुणाभावादमूर्त्ता भवन्ति पुद्गला- च्छेपाश्चत्वार इति । तथाहि यथा अनन्तज्ञानदर्शनसुखवीर्यगुणचतुष्टयं सर्वजीव- साधारणं तथा रूपरसगन्धस्पर्शगुणचतुष्टयं सर्वपुद्गलसाधारणं, यथा च शुद्धवुद्धै- कस्वभावसिद्धजीवे अनन्तचतुष्टयमतीन्द्रियं तथैव शुद्धपुद्गलपरमाणुद्रव्ये रूपादिचतुष्टयमतीन्द्रियं, यथा रागादिस्नेहगुणेन कर्मबन्धावस्थायां ज्ञानादि- चतुष्टयस्याशुद्धत्वं तथा स्निग्धरूक्षत्वगुणेन द्वनणुकादिवन्धावस्थायां रूपादि- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१५॥१६ चतुष्टयस्याशुद्धत्वं, यथा निस्नेहनिजपरमात्मभावनावलेन रागादिस्निग्धत्वविनाशे सत्यनन्तचतुष्टयस्य शुद्धत्वं तथा जघन्यगुणानां वन्धो न भवतीति वचनात्प- रमाणुद्रव्ये स्निग्धरूक्षत्वगुणस्य जघन्यत्वे सति रूपादिचतुष्टयस्य शुद्धत्वमव- बोद्धव्यमित्यभिप्रायः ॥१५॥ अथ पुद्गलद्रव्यस्य विभावव्यञ्जनपर्यायान्प्रतिपादयति । व्याख्या-शव्दबन्धसौक्ष्म्यम्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छायातपोद्योतसहिताः पुद्गलद्रव्यस्य पर्याया भवन्ति । अथ विस्तार:-भाषात्मको भाषात्मकश्च द्विविधः शब्दः । तत्राक्षरानक्षरात्मकभेदेन भाषात्मको द्विधा भवति । तत्राप्य- क्षरात्मकः संस्कृतप्राकृतापभ्रंशपैशाचिकादिभाषाभेदेनार्यम्लेच्छमनुष्यादिव्यव- हारहेतुर्बहुधा । अनक्षरात्मकस्तु द्वीन्द्रियादितिर्यगजीवेषु सर्वज्ञदिव्यध्वनौ च । अभाषात्मकोऽपि प्रायोगिकवैश्रसिकभेदेन द्विविधः। "ततं वीणादिकं ज्ञयं विततं पटहादिकम् । धनं तु कांस्यतालादि वंशादि सुषिरं विदुः ।" इति श्लोककथितक्रमेण प्रयोगे भवः प्रायोगिकश्चतुर्धा भवति । विश्रसा स्वभावेन भवो वैसिको मेघादिप्रभो बहुधा । किञ्च शब्दातीतनिजपरमात्मभावनाच्युतेन शब्दादिमनोज्ञामनोज्ञपञ्चेन्द्रियविषयासक्तेन च जीवेन यदुपार्जितं सुखरदुःस्वर- नामकर्म तदुदयेन यद्यपि जीवे शब्दो दृश्यते तथापि स जीवसंयोगेनोत्पन्नत्वाद् व्यवहारेण जीवशव्दो भण्यते, निश्चयेन पुन: पुद्गलस्वरूप एवेति । बन्धः कथ्यते-मृत्पिण्डादिरूपेण योऽसौ बहुधा बन्धः स केवलः पुद्गलबन्धः, यस्तु कर्मनोकर्मरूपः स जीवपुद्गलसंयोगबन्धः । किञ्च विशेप:-कर्मबन्धपृथग्भूत- स्वशुद्धात्मभावनारहितजीवस्यानुपचरितासद्भूतव्यवहारेण द्रव्यबन्धः, तथैवाशु- द्धनिश्चयेन योऽसौ रागादिरूपो भावबन्धः कथ्यते सोऽपि शुद्धनिश्चयनयेन पुद्गलबन्ध एव । बिल्वाद्यपेक्षया बदरादीनां सूक्ष्मत्वं, परमाणोः साक्षादिति । बदराद्यपेक्षया बिल्वादीनां स्थूलत्वं, जगद्व्यापिनी महास्कन्धे सर्वोत्कृष्टमिति । समचतुरस्रन्यग्रोधसात्विककुब्जवामनहुण्डभेदेन पटप्रकारसंस्थानं यद्यपि व्यव- हारनयेन जीवस्यास्ति तथाप्यसंस्थानाञ्चिच्चमत्कारपरिणतेभिन्नत्वान्निश्चयेन पुद्गल- संस्थानमेव । यदपि जीवादन्यत्र वृत्तत्रिकोणचतुष्कोणादिव्यक्ताव्यक्तरूपं बहुधा संस्थानं तदपि पुद्गलं एव । गोधूमादिचूर्णरूपेण घृतखण्डादिरूपेण बहुधा भेदो ज्ञातव्यः । दृष्टिप्रतिवन्धकोऽन्धकारस्तम इति भण्यते । वृक्षाद्याश्रयरूपा मनु- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१६।१७।१८ २३. प्यादिप्रतिविम्वरूपा च छाया विज्ञेया । उद्योतश्चन्द्रविमाने खद्योतादितिर्यग- जीवेषु च भवति । आतप आदित्यविमान अन्यत्रापि सूर्यकान्तमणिविशेपादौ पृथ्वीकाये ज्ञातव्यः । अयमत्रार्थ:- यथा जीवस्य शुद्धनिश्चयन स्वात्मोपल- धिलक्षणे सिद्धस्वरूप स्वभावव्यसनपर्याये विद्यमानेऽप्यनादिकर्मवन्धवशात् स्निग्धरूक्षस्थानीयरागद्वपपरिणामे सतिस्वाभाविकपरमानन्दैकलक्षणस्वास्थ्यभाव- भ्रष्टस्य नरनारकादिविभावव्यवनपर्याया भवन्ति तथा पुनलस्यापि निश्चयनयेन शुद्धपरमाण्यवस्थालक्षणे स्वभावव्यवनपर्याय सत्यपि स्निग्धरुतत्वाद्वन्धो भवतीति वचनाद्रागद्वेषस्थानीयवन्धयोग्यस्निग्धरूक्षत्वपरिणाम सत्युत्तलक्षणाच्छब्दादन्ये- प्यथागमातलक्षणा प्राकुञ्चनप्रसारणदधिदुग्धादयो विभावव्यवनपर्याया ज्ञातव्याः । एवमजीवाधिकारमध्ये पूर्वसूत्रोदितरूपादिगुणचतुष्टययुक्तस्य तथैवात्र सूत्रोदितशब्दादिपर्यायसहितस्य संक्षेपेणाणुस्कन्धभेदभिन्नस्य पुदलद्रव्यस्य व्याख्यानमुख्यत्वेन प्रथमस्थले गाथाद्वयं गतम् ॥ १६ ॥ अथ धर्मद्रव्यमाख्याति। व्याख्या । गतिपरिणतानां धर्मो जीवपुद्गलानां गमनसहकारिकारणं भवति । दृष्टान्तमाह-तायं यथा मत्स्यानाम् । स्वयं तिष्ठतो नैव स नयति तानिति । तथाहि यथा सिद्धी भगवानमूर्तोऽपि निष्क्रियस्तथैवाप्रेरकोऽपि सिद्धवदन- न्तज्ञानादिगुणस्वरूपोऽहमित्यादिव्यवहारेण सविकल्पसिद्धभक्तियुक्तानां निश्चयन निर्विकल्पसमाधिरूपस्वकीयोपादानकारणपरिणतानां भव्यानां सिद्धगतेः सहका- रिकारणं भवति । तथा निप्कियोऽमूत्तों निष्प्रेरकोऽपि धर्मास्तिकायः स्वकीया- पादानकारणंन गच्छता जीवपुद्गलानां गतेः सहकारिकारणं भवति । लोकप्रसि- हष्टान्तेन तु मत्स्यादीनां जलादिवदित्यभिप्रायः ।। एवं धर्मद्रव्यव्याख्यानरूपण गाथा गता।। १७॥ अथाधर्मद्रव्यमुपदिशति । व्याख्या । स्थानयुक्तानामधर्मः पुद्गलजीवानां स्थितेः सहकारिकारणं भवति । तत्र दृष्टान्तः-छाया यथा पथिकानाम् । स्वयं गच्छतो जीवपुद्गलान्स नैव धरतीति । तद्यथा--स्वसंवित्तिसमुत्पन्नसुखामृतरूपं परमखास्थ्यं यद्यपि निश्चयेन स्वरूपं स्थितिकारणं भवति तथा "सिद्धोऽहं सुद्धोऽहं अणतणाणादिगुणसमि- द्धोऽहं । देहपमाणो णिचो असंखदेसो अमुत्तोय ।। इति गाथाकथितसि- ·४ २४ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-१६। १६ । २० द्धभक्तिरूपेणेह पूर्व सविकल्पावस्थायां सिद्धोऽपि यथा भव्यानां बहिरङ्गसहका- रिकारणं भवति तथैव स्वकीयोपादानकारणेन स्वयमेव तिष्ठतां जीवपुद्गलानाम- धर्मद्रव्यं स्थितेः सहकारिकारणम् । लोकव्यवहारेण तु छायावद्वा पृथिवीवद्वेति सूत्रार्थः ।। एवमधर्मद्रव्यकथनेन गाथा गता ॥ १८ ॥ अथाकाशद्रव्यमाह। व्याख्या । जीवादीनामवकाशदानयाग्यमाकाशं विजानीहि हे शिष्य ! किं विशिष्टं "जेण्णं" जिनस्येदं जैनं, जिनेन प्रोक्तं वा जैनम् । तच्च लोकालोका- काशभेदेन द्विविधमिति । इदानी विस्तार:-सहजशुद्धसुखामृतरसास्वादेन परमसमरसीभावेन भरितावस्थेषु केवलज्ञानाद्यनन्तगुणाधारभूतेषु लोकाकाश- प्रमितासंख्येयस्वकीयशुद्धप्रदेशेषु यद्यपि निश्चयनयेन सिद्धास्तिष्ठन्ति, तथाप्युप- चरितासद्धृतव्यवहारेण मोक्षशिलायां तिष्ठन्तीति भण्यते इत्युक्तोऽस्ति । स च ईदृशो मोक्षो यत्र प्रदेशे परमध्यानेनात्मा स्थितः सन् कर्मरहितो भवति, तत्रैव भवति नान्यत्र । ध्यानप्रदेशे कर्मपुद्गलान् त्यक्त्वा ऊर्ध्वगमनस्वभावेन गत्वा मुक्तात्मानो यतो लोकाग्रे तिष्ठन्तीति तत उपचारेण लोकानमपि मोक्षः प्रोच्यते । यथा तीर्थभूतपुरुषसेवितस्थानमपि भूमिजलादिरूपमुपचारेण तीर्थ भवति । यथा तथैव सर्वद्रव्याणि यद्यपि निश्चयनयेन स्वकीयप्रदेशेषु तिष्ठन्ति तथाप्युप- चरितासद्भूतव्यवहारेण लोकाकाशे तिष्ठन्तीत्यभिप्रायो भगवतां श्रीनेमिचन्द्रसि- द्धान्तदेवानामिति ॥ १६॥ तमेव लोकाकाशं विशेपेण द्रढयति । व्याख्या । धर्माधर्मकालपुद्गलजीवाश्च सन्ति यावत्याकाशे स लोकः । तथा चोक्तं-लोक्यन्ते दृश्यन्ते जीवादिपदार्था यत्र स लोक इति । तस्माल्लो- काकाशात्परतो बहिर्भागे पुनरनन्ताकाशमलोक इति । अत्राह सोमाभिधानो राजश्रेष्ठी । हे भगवन् ! केवलज्ञानस्यानन्तभागप्रमितमाकाशद्रव्यं तस्याप्यन- न्तभागे सर्वमध्यमप्रदेशे लोकस्तिष्ठति । स चानादिनिधनः केनापि पुरुषवि- शेषेण न कृतो न हतो न धृतो न च रक्षितः । तथैवासंख्यातप्रदेशस्तत्रासंख्या- तप्रदेशे लोकेऽनन्तजीवास्तेभ्योऽप्यनन्तगुणाः पुद्गलाः, लोकाकाशप्रमितासंख्ये- यकालाणुद्रव्याणि, प्रत्येक लोकाकाशप्रमाणं धर्माधर्मद्वयमित्युक्तलक्षणाः पदार्थाः कथमवकाशं लभन्त इति । भगवानाह-एकप्रदीपप्रकाशे नानाप्रदीप- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-२० । २१ २५ प्रकाशवदेकगूढरसनागगद्याणके बहुसुवर्णवस्मघटमध्ये सूचिकोष्टदुग्धवदित्या- दिदृष्टान्तेन विशिष्टावगाहनशक्तिवशादसंख्यातप्रदेशेऽपि लोके वस्थानमवगाहो न विरुध्यते । यदि पुनरित्थंभूतावगाहनशक्तिर्न भवति तीसंख्यातप्रदेशेष्व- संख्यातपरमाणूनामेव व्यवस्थानं, तथा सति सर्वे जीवा यथा शुद्धनिश्चयेन शक्तिरूपेण निरावरणाः शुद्धवुद्धकस्वभावास्तथा व्यक्तिरूपेण व्यवहारनयेनापि न च तथा प्रत्यक्षविरोधादागमविरोधाचेति । एवमाकाशद्रव्यप्रतिपादनरूपेण सूत्रद्वयं गतम् ॥ २०॥ अथ निश्चयव्यवहारकालस्वरूपं कथयति । व्याख्या । “दव्वपरिवहरुवो जो" द्रव्यपरिवर्तरूपो यः "सो कालो हवेइ ववहारो" स कालो भवति व्यवहाररूप: । स च कथंभूतः "परिणामादी लक्खो" परिणामक्रियापरत्वापरत्वेन लक्ष्यत इति परिणामादिलक्ष्यः । इदानों निश्चयकालः कथ्यते:-"वट्टणलक्खा य परमट्ठो” वर्तनालक्षणश्च परमार्थकाल इति । तद्यथा-जीवपुद्गलयोः परिवर्तो नवजीर्णपर्यायस्तस्य या समयघटिका- दिरूपा स्थितिः स्वरूपं यस्य स भवति द्रव्यपर्यायरूपो व्यवहारकालः । तथाचोक्तं संस्कृतप्राभृतेन-"स्थितिः कालसंज्ञका" तस्य पर्यायस्य संवन्धिनी या सौ समयघटिकादिरूपा स्थितिः सा व्यवहारकालसंज्ञा भवति न च पर्याय इत्यभिप्रायः । यत एव पर्यायसंवन्धिनी स्थितिर्व्यवहारकालसंज्ञां भजते तत एव जीवपुद्गलसंवन्धिनीपरिणामेन पर्यायेण तथैव देशान्तरचलनरूपया गोदोह- नपाकादिपरिस्पन्दलक्षणरूपया वा क्रियया तथैव दूरासन्नचलनकालकृतपरत्वा- परत्वेन च लक्ष्यते ज्ञायते यः स परिणामक्रियापरत्वापरत्वलक्षण इत्युच्यते । अथ द्रव्यरूपनिश्चयकालमाह । स्वकीयोपादानरूपेण स्वयमेव परिणाममानानां पदार्थानां कुम्भकारचक्रस्याधस्तनशिलावत्, शीतकालाध्ययने अग्निवत्, पदार्थ- परिणतेर्यत्सहकारित्वं सा वर्तना भण्यते । सैव लक्षणं यस्य स वर्त्तनालक्षणः कालाणुद्रव्यरूपो निश्चयकालः, इति व्यवहारकालस्वरूपं निश्चयकालस्वरूपं च विज्ञेयम् । कश्चिदाह "समयरूप एव निश्चयकालस्तस्मादन्यः कालाणुद्रव्यरूपो निश्चयकालो नास्त्यदर्शनात् ।" तत्रोत्तरं दीयते-समयस्तावत्कालस्तस्यैव पर्यायः, स कथं पर्याय इति चेत् पर्यायस्योत्पन्नप्रध्वंसित्वात् । तथाचोक्तं "सम उप्पन्न पधंसी" स च पर्यायो द्रव्यं विना न भवति, पश्चात्तस्य समयरूपपर्याय- ·२६ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-२१। २२ कालस्योपादानकारणभूतं द्रव्यं तेनापि कालरूपेण भाव्यम् । इन्धनाग्निसहका- रिकारणेत्पन्नस्यौदनपर्यायस्य तन्दुलोपादानकारणवत्, अथ कुम्भकारचक्रची- वरादिवहिरङ्गनिमित्तोत्पन्नस्य मृन्मयघटपर्यायस्य मृत्पिण्डोपादानकारणवत्, अथवा नरनारकादिपर्यायस्य जीवोपादानकारणवदिति । तदपि कस्मादुपादान- कारणसदृशं कार्य भवतीति वचनात् । अथ मतं "समयादिकालपर्यायाणां कालद्रव्यमुपादानकारणं न भवति; किन्तु समयोत्पत्तौ मन्दगतिपरिणतपुद्गलपर- माणुस्तथा निमेषकालोत्पत्तौ नयनपुटविघटनं, तथैव घटिकाकालपर्यायोत्पत्ती घटिकासामग्रीभूतजलभाजनपुरुपहस्तादिव्यापारी, दिवसपर्याये तु दिनकरवि- म्वमुपादानकारणमिति नैवम् । यथा तन्दुलोपादानकारणोत्पन्नस्य सदोदनप- र्यायस्य शुक्लकृष्णादिवर्णा, सुरभ्यसुरभिगन्ध-स्निग्धरक्षादिस्पर्श-मधुरादि- रसविशेपरूपा गुणा दृश्यन्ते । तथा पुद्गलपरमाणुनयनपुटविघटनजलभाजन- पुरुपव्यापारादिदिनकरविम्बरूपैः पुद्गलपर्यायैरुपादानभूतैः समुत्पन्नानां समय- निमिषघटिकादिकालपर्यायाणामपि शुक्लकृष्णादिगुणाः प्राप्नुवन्ति न च तथा । उपादानकारणसद्रशं कार्यमिति वचनात् किं बहुना । योऽसावनाद्यनिधनतस्थै- वाभूतॊ नित्यः समयाद्युपादानकारणभूतोऽपि समयादिविकल्परहितः कालाणु- द्रव्यरूपः स निश्चयकालो, यस्तु सादिसान्तसमयघटिकाप्रहरादिविवक्षित- व्यवहारविकल्परूपस्तस्यैव द्रव्यकालस्य पर्यायभूतो व्यवहारकाल इति । अयमत्र भावः-यद्यपि काललब्धिवशेनानन्तसुखभाजनो भवति जीवस्तथापि विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावनिजपरमात्मतत्त्वस्य सम्यक्श्रद्धानज्ञानानुष्ठानसमस्त- बहिर्द्रव्येच्छानिवृत्तिलक्षणतपश्चरणरूपा या निश्चयचतुर्विधाराधना सैव तत्रोपा- दानकारणं ज्ञातव्यं न च कालस्तेन स हेय इति ।। २१ ।। अथ निश्चयकालस्यावस्थानक्षेत्रं द्रव्यगणनां च प्रतिपादयति । व्याख्या । "लोयायपदेसे इक्केके जे ट्ठिया हु इक्का" लोकाकाश- प्रदेशेष्वेकैकेषु ये स्थिता एकैकसंख्योपेता “हु'' स्फुटं क इव "रयणाणं रासी मिव" परस्परतादात्म्यपरिहारेण रत्नानां राशिरिव। "ते कालाणू "तेकालाणवः । कति संख्योपेताः । "असंखदव्वाणि' लोकाकाशप्रमितासंख्येयद्रव्याणीति । तथाहि यथाङ्गुलिद्रव्यस्य यस्मिन्नेव क्षणे वक्रपर्यायोत्पत्तिस्तस्मिन्नेव क्षणे पूर्वप्राजलपर्यायविनाशोऽङ्ग लिरूपेण ध्रौव्यमिति द्रव्यसिद्धिः । यथैव च ·, द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-२२ केवलज्ञानादिव्यक्तिरूपेण कार्यसमयसारस्योत्पादो निर्विकल्पसमाधिरूपकारण- समयसारस्य विनाशस्तदुभयाधारपरमात्मद्रव्यत्वेन ध्रौव्यमिति वा द्रव्यसिद्धिः । तथा कालाणेरपि मन्दगतिपरिणतपुद्गलपरमाणुना व्यक्तीकृतस्य कालाणूपादान- कारणोत्पन्नस्य य एव वर्तमानसमयस्योत्पादः स एवातीतसमयापेक्षया विनाशस्तदुभयाधारकालाणुद्रव्यत्वेन ध्रौव्यमित्युत्पादव्ययध्रौव्यात्मककालद्रव्य- सिद्धिः । लोकबहिर्भागे कालाणुद्रत्याभावात्कथमाकाशद्रव्यस्य परिणतिरिति चेत् अखण्डद्रव्यत्वादेकदेशदण्डाहतकुम्भकारचक्रभ्रमणवत्, तथैवैकदेशमनोहर- स्पर्शनेन्द्रियविपयानुभवसर्वाङ्गसुखवत्, लोकमध्यस्थितकालाणुद्रव्यधारणैकदेशे- नापि सर्वत्र परिणमनं भवतीति कालद्रव्यं शेपद्रव्याणां परिणते: सहकारि- कारणं भवति । कालद्रव्यस्य किं सहकारिकारणमिति । यथाकाशद्रव्यमशेष- द्रव्याणामाधारः स्वस्यापि, तथा कालद्रव्यमपि परेषां परिणतिसहकारिकारणं स्वस्यापि । अथ मतं यथा कालद्रव्यं स्वस्योपादानकारणं परिणतेः सहकारि- कारणं च भवति तथा सर्वद्रव्याणि, कालद्रव्येण किं प्रयोजनमिति । नैवम् । यदि पृथग्भूतसहकारिकारणेन प्रयोजनं नास्ति तर्हि सर्वद्रव्याणां साधारणगति- स्थित्यवगाहनविषये धर्माधर्माकाशद्रव्यैरपि सहकारिकारणभूतैः प्रयोजनं नास्ति । किञ्च कालस्य घटिकादिवसादिकार्य प्रत्यक्षेण दृश्यते धर्मादीनां पुनरागमक- थनमेव । प्रत्यक्षण किमपि कार्य न दृश्यते ततस्तेषामपि कालव्यस्येवाभावः प्राप्नोति । ततश्च जीवपुद्गलद्रव्यद्वयमेव । स चागमविरोधः । किञ्च सर्वद्रव्याणां परिणतिसहकारित्वं कालस्यैव गुणः, घ्राणेन्द्रियस्य रसास्वादनमिवान्यद्रव्यस्य गुणोऽन्यद्रव्यस्य कर्तुं नायाति द्रव्यसंकरदोषप्रसंगादिति । कश्चिदाह-यावत्का- लेनकाकाशप्रदेशं परमाणुरतिकामति ततस्तावत्कालेन समयो भवतीत्युक्तमागमे । एकसमयेन चतुर्दशरज्जुगमने यावंत आकाशप्रदेशास्तावन्तः समया प्राप्नुवन्ति। परिहारमाह-एकाकाशप्रदेशातिक्रमेण यत्समयव्याख्यानं कृतं तन्मन्दगत्यपेक्षया, यत्पुनरेकसमये चतुर्दशरज्जुगमनव्याख्यानं तत्पुनः शीघ्रगत्यपेक्षया । तेन कारणेन चतुर्दशरज्जुगमनेऽप्येकसमयः । तत्र दृष्टान्तः कोऽपि देवदत्तो योजनशतं मन्दगत्या दिनशतेन गच्छति । स एव विद्याप्रभावेण शीघ्रगत्या दिनेनैकेनापि गच्छति तत्र किं दिनशतं भवति । किन्त्वेक एव दिवसः । तथा चतुर्दशरज्जु- गमनेऽपि शीघ्रगमनेनैक एव समयः । किञ्च स्वयं विपयानुभवरहितोऽप्ययं ।

·२८ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-२२।२३ जीवः परकीयविपयानुभवं दृष्टं श्रुतं च मनसि स्मृत्वा यद्विपयाभिलापं करोति तदपध्यान भण्यते तत्प्रभृतिसमस्तविकल्पजालरहितं स्वसंवित्तिसमुत्पन्नसह- जानन्दैकलक्षणसुखरसावादसहितं यत्तद्वीतरागचारित्रं भवति । यत्पुनस्तदवि- नाभूतं तन्निश्चयसम्यक्त्वं चेति भण्यते । तदेव कालत्रयेऽपि मुक्तिकारणम् । कालस्तु तदभावे सहकारिकारणमपि न भवति सतः स हेय इति । तथाचोक्तं "किं पल्लविएण वहुणा जे सिद्धा एरवरा गए काले । सिद्धिहहि जेवि भविया तं जाणह सम्ममाहप्पं” इदमत्र तात्पर्य-कालद्रव्यमन्यद्वा परमागमाविरोधेन विचारणीयं परं किन्तु वीतरागसर्वज्ञवचनं प्रमाणमिति मनसि निश्चित्य विवादो न कर्त्तव्यः । कस्मादिति चेत्-विवादे रागद पो भवतस्ततश्च संसार- वृद्धिरिति ॥ २२ ॥ अतःपरं सूत्रपञ्चकपर्यन्त पञ्चास्तिकायव्याख्यानं करोति । तत्रादौ गाथा- पूर्वार्द्धन षड्व्यव्याख्यानोपसंहार उत्तरार्धेन तु पञ्चास्तिकायव्याख्यान- प्रारम्भः कथ्यते । व्याख्या । "एवं छन्भेयमिदं जीवाजीवप्पभेददो दव्वं उत्तं" एवं पूर्वोक्त- प्रकारेण पड्भेदमिदं जीवाजीवप्रभेदतः साकाशाद् द्रव्यमुक्तं कथितं प्रतिपा- दितम् । “कालविजुत्तं णायव्वा पंच अस्थिकाया दु" तदेव पविधं द्रव्य कालेन वियुक्तं रहितं ज्ञातव्याः पञ्चास्तिकायास्तु पुनरिति ।। २३ ।। पञ्चेति संख्या ज्ञाता तावदिदानीमस्तित्वं कायत्वं च निरूपयति । व्याख्या । “संति जदो तेणेदे अत्थीति भणंति जिणवरा" सन्ति विद्यन्ते यत एते जीवाद्याकाशपर्यन्ताः पञ्च तेन कारणेनैतेऽस्तीति भणन्ति जिणवराः सर्वज्ञाः । “जम्हा काया इव वहुदेसा तम्हा काया य” यस्मात्काया इव बहुप्रदेशास्तस्मात्कारणात्कायाश्च भणंति जिनवराः । “अस्थिकाया य" एवं न केवलं पूर्वोक्तप्रकारेणास्तित्वेन युक्ता अस्तिसंज्ञास्तथैव कायत्वेन युक्ताः कायसंज्ञा भवन्ति किन्तूभयमेलापकेनास्तिकायसंज्ञाश्च भवन्ति । इदानी संज्ञा- लक्षणप्रयोजनादिभेदेऽप्यस्तित्वेन सहाभेदं दर्शयति । तथाहि शुद्धजीवास्तिकाये सिद्धत्वलक्षणः शुद्धद्रव्यव्यञ्जनपर्यायः, केवलज्ञानादया विशेषगुणाः अस्तित्व- वस्तुत्वागुरुलघुत्वादयः सामान्यगुणाश्च । तथैवाव्यावाधानन्तसुखाद्यनन्तगुण- व्यक्तिरूपस्य कार्यसमयसारस्योत्पादो रागादिविभावरहितपरमस्वास्थ्यरूपस्य ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा--२४।२५ २६ कारणसमयसारस्य व्ययस्तदुभयांधारभूतपरमात्मद्रव्यत्वेन ध्रौव्यमित्युक्तलक्षणे- गुणपर्यायैरुत्पादव्ययध्रौव्यैश्च सह मुक्तावस्थायां संज्ञालक्षणप्रयोजनादिभेदेऽपि सत्तारूपेण प्रदेशरूपेण च भेदो नास्ति । कस्मादिति चेत्-मुक्तात्मसत्तायां गुणपर्यायाणामुत्पादव्ययध्रौव्याणां चास्तित्वं सिद्धपति, गुणपर्यायोत्पादव्यय- ध्रौव्यसत्तायाश्च मुक्तात्मास्तित्वं सिद्धपतीति परस्परसाधितसिद्धत्वादिति । कायत्वं कथ्यते-बहुप्रदेशप्रचयं दृष्ट्वा यथा शरीरं कायो भण्यते तथानन्त- ज्ञानादिगुणाधारभूतानां लोकाकाशप्रमितासंख्येयशुद्धप्रदेशानां प्रचय समूह संघातं मेलापकं दृष्ट्वा मुक्तात्मनि कायत्वं भण्यते । यथा शुद्धगुणपर्यायोत्पाद- व्ययध्रौव्यैः सह मुक्तात्मनः सत्तारूपण निश्चयेनाभेदो दर्शितस्तथा यथासंभवं संसारिजीवेषु पुद्गलधर्माधर्माकाशकालेषु च द्रष्टव्यः । कालद्रव्य विहाय कायत्वं चेति सूत्रार्थः ॥२४॥ अथ कायत्वव्याख्याने पूर्व यत्प्रदेशास्तित्वं सूचित तस्य विशेपव्याख्यान करातीत्यंका पातनिका, द्वितीया तु कस्य द्रव्यस्य कियन्तः प्रदेशा भवन्तीति प्रतिपादयति । व्याख्या । "होति असंखा जीवे धम्माधम्मे" भवन्ति लोकाकाशप्रमिता- संख्येयप्रदेशाः प्रदीपवद्रुपसंहारविस्तारयुक्ते प्येकजीवे, नित्य स्वभावविस्तीर्ण- यार्धर्माधर्मयोरपि । "अणंत आयासे" अनन्तप्रदेशा आकाशे भवन्ति । "मुत्ते तिविह पदेसा" मूर्ते पुद्गलद्रव्यं संख्यातासंख्यातानन्ताणूनां पिण्डाः स्कन्धास्त एव त्रिविधाः प्रदेशा भण्यन्ते न च क्षेत्रप्रदेशाः । कस्मात् पुगल- स्यानन्तप्रदेशक्षत्रेवस्थानाभावादिति । "कालस्सेगो" कालाणुद्रव्यस्यैक एव प्रदेशः । "ण तेण सो काओ" तेन कारणेन स काया न भवति । कालस्यैक- प्रदेशत्वविषये युक्तिं प्रदर्शयति । तद्यथा-किञ्चिदूनचरमशरीरप्रमाणस्य सिद्धत्वपर्यायस्योपादानकारणभूतं शुद्धात्मद्रव्य तत्पर्यायप्रमाणमेव । यथा वा मनुष्यदेवादिपर्यायोपादानकारणभूत संसारिजीवद्रव्यं तत्पर्यायप्रमाणमेव, तथा कालद्रव्यमपि समयरूपस्य कालपर्यायस्य विभागेनोपादानकारणभूतमवि- भाग्यंकप्रदेश एव भवति । अथवा मन्दगत्या गच्छतः पुद्गलपरमाणोरेकाका- शप्रदेशपर्यन्तमेव कालद्रव्य गतेः सहकारिकारणं भवति ततो ज्ञायते तदप्येक प्रदेशमेव । क श्चिदाह-पुद्गलपरमाणोगतिसहकारिकारणं धर्मद्रव्यं तिष्ठति, ·व्याख्या- ३० द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-२५ । २६ । २७ कालस्य किमायातम् । नैवं वक्तव्य-कर्मद्रव्ये गतिसहकारिकारणे विद्यमानेऽपि मत्स्यानां जलवन्मनुष्याणां शकटारोहणादिवत्सहकारिकारणानि बहून्यपि भवन्तीति । अथ मत कालद्रव्यं पुद्गलानां गतिसहकारिकारणं कुत्र भणित- मास्ते । तदुच्यते । “पुग्गलकरणा जीवा खंधा खलु काल करणादु' इत्युक्तं श्रीकुन्दकुन्दाचार्यदेवैः पञ्चास्तिकायप्राभृते । अस्यार्थः कथ्यते । धर्मद्रव्ये विद्यमानेऽपि जीवानां कर्मनोकर्मपुद्गला गतेः सहकारिकारणं भवन्ति, अणु- स्कन्धभेदभिन्नपुद्गलानां तु कालद्रव्यमित्यर्थः ॥२५॥ अथैकप्रदेशस्यापि पुद्गलपरमाणोरुपचारेण कायत्वमुपदिशति । -“एयपदेसो वि अणू णणाखंधप्पदेसदो होदि बहुदेसा" एकप्रदेशोऽपि पुद्गलपरमाणु नास्कन्धरूपबहुप्रदेशतः सकाशाद्वहुप्रदेशो भवति । "उवयारा" उपचाराद् व्यवहारनयात् “तेण य काओ भणंति सव्वण्हु" तेन कारणेन कायमिति सर्वज्ञा भणन्तीति । तथाहि-यथायं परमात्मा शुद्धनिश्चयनयेन द्रव्यरूपेण शुद्धस्तथैकोऽप्यनादिकर्मबन्धवशास्निग्धरुक्षस्था- नीयरागद्वेषाभ्यां परिणम्य नरनारकादिविभावपर्यायरूपेण व्यवहारेण बहुविधी भवति । तथा पुद्गलपरमाणुरपि स्वभावेनैकोऽपि शुद्धोऽपि रागद्वषस्थानीयवन्ध- योग्यस्निग्धरूक्षगुणाभ्यां परिणम्य द्वगणुकादिस्कन्धरूपविभावपर्यायैर्वहुविधा बहुप्रदेशो भवति तेन कारणेन बहुप्रदेशलक्षणकायत्वकारणत्वादुपचारेण कायो भण्यते । अथ मत-यथा-पुद्गलपरमाणाव्यरूपेणैकस्यापि द्वाणुकादि- स्कन्धपर्यायरूपेण बहुप्रदेशरूपं कायत्वं जात तथा कालाणोरपि द्रव्येणैकस्यापि पर्यायेण कायत्वं भवतीति । तत्र परिहारः-स्निग्धरूतहेतुकस्य बन्धस्याभावान्न भवति । तदपि कस्मात् । स्निग्धरूक्षत्वं पुद्गलस्यैव धर्मो यतः कारणादिति । अणुत्वं पुद्गलसंज्ञा, कालस्याणुसंज्ञा कथमिति चेत् तत्रोत्तरम्-अणुशव्देन व्यवहारेण पुद्गला उच्यन्ते निश्चयेन तु वर्णादिगुणानां पूरणगलनयोगात्पुद्गला इति वस्तुवृत्या पुनरणुशब्दः सूक्ष्मवाचकः । तद्यथा परमेण प्रकणाणुः अणुकोऽर्थः : सूक्ष्म इति व्युत्पत्त्या परमाणुः स च सूक्ष्मवाचकोऽणुशब्दो निर्विभागपुद्गलविवक्षायां पुद्गलागुवदिति । अविभागिकालद्रव्यविवक्षायां तु कालाणु कथयतीत्यर्थः ॥२६॥ अथ प्रदेशलक्षणमुपलक्षयति ।

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-२७।२८ व्याख्या। "जावदियं प्रायासं अविभागी पुग्गलाणुववृद्धं त खु पदेसं जाणे" यावत्प्रमाणमाकाशमविभागिपुद्गलपरमाणुना विष्टब्धं व्याप्त तदाकाशं खु स्फुट प्रदेशं जानीहि हे शिष्य । कथंभूतं "सव्वाणुट्ठाणदाणरिहं" सर्वाणूनां सर्वपरमाणूनां सूक्ष्मस्कन्धानां च स्थानदानस्यावकाशदानस्याह योग्य समर्थ- मिति । यत एवेत्थंभूतावगाहनशक्तिरस्त्याकाशस्य तत एवासंख्यातप्रदेशेऽपि लोके अनन्तानन्तजीवास्तेभ्योऽप्यनन्तगुणपुद्गला अवकाशं लभन्ते । तथा चोक्तं जीवपुद्गलविपयेऽवकाशदानसामर्थ्यम् “एगणिगोदशरीरे जीवादव्वप्प- माणदोदिट्ठा । सिद्धेहि अणंतगुणा सव्वेण वितीदकालेण ॥ १ ॥ उग्गाढगाढ- णिचिदो पुग्गलकाए हि सव्वदो लोगो । सुहुमे हि वादरे हि य ताणतेहि विविहेहि ।२।” अथ मत मूर्तपुद्गलानां भेदो भवतु नास्ति विरोधः । अमूर्ता- खण्डस्याकाशद्रव्यस्य कथं विभागकल्पनेति । तन्ना रागाद्युपाधिरहितस्वसंवेदन- प्रत्यक्षभावनोत्पन्नसुखामृतरसास्वादतृप्तस्य मुनियुगलस्यावस्थानक्षत्रमेकमनेक वा । यद्येकं तर्हि द्वयोरेकत्वं प्राप्नोति न च तथा । भिन्न चेत्तदा निर्विभाग- द्रव्यस्यापि विभागकल्पनमायात घटाकाशपटाकाशमित्यादिवदिति ॥२७॥ एवं सूत्रपञ्चकेन पञ्चास्तिकायप्रतिपादकनामा तृतीयोऽन्तराधिकारः॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसैद्धान्तदेवविरचिते द्रव्यसंग्रहान्थे नमस्कारादिसप्त- विंशतिगाथाभिरन्तराधिकारत्रयसमुदायेन षड्द्रव्यपञ्चास्ति- कायप्रतिपादकनामा प्रथमाधिकारः समाप्तः ॥ अतःपरं पूर्वोक्तषड्द्रव्याणां चूलिकारूपेण विस्तरव्याख्यानं क्रियते । तद्यथा- परिणामि-जीव-मुत्, सपदेसं एय-खेत-किरियाय । णिच्चं कारण-कत्ता, सव्वगदमिदरं हि यपवेसे ॥१॥ दुण्णिय एयं एवं , पंच-त्तिय एय दुण्णि चउरो य । पंच य एवं एयं, एदेसं एय उत्तरं णेयं ॥२॥ व्याख्या । “परिणामि" इत्यादिव्याख्यानं क्रियते । परिणामपरिणामिनी जीवपुद्गला स्वभावविभावपर्यायाभ्यां कृत्वा, शेषचत्वारिद्रव्याणि विभावव्यञ्ज- नपर्यायाभावान्मुख्यवृत्त्यापुनरपरिणामीनीति। "जीव” शुद्धनिश्चयनयेन विशुद्ध- ५ ·३२ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-२८ ज्ञानदर्शनस्वभावं शुद्धचैतन्यं प्राणशब्देनोच्यते तेन जीवतीति जीवः । व्यव- हारनयेन पुनः कर्मोदयजनितद्रव्यभावरूपैश्चतुभिः प्राणैर्जीवति, जीविष्यति, जीवितपूर्वो वा जीवः । पुद्गलादिपञ्चद्रव्याणि पुनरजीवरूपाणि । “मुत्तं" शुद्धात्मनो विलक्षणस्पर्शरसगन्धवर्णवती मूर्तिरुच्यते, तत्सद्भावान्मूतः पुद्गलः । जीवद्रव्य' पुनरनुपचरितासद्धृतव्यवहारेण मूर्त्तमपि शुद्धनिश्चयनयेनामूर्त्तम्, धर्माधर्माकाशकालद्रव्याणि चामूर्त्तानि । “सपदेस" लोकमात्रप्रमितासंख्येय- प्रदेशलक्षणं जीवद्रव्यमादिं कृत्वा पञ्चद्रव्याणि पञ्चास्तिकायसंज्ञानि सप्रदे- शानि । कालद्रव्यं पुनर्वहुप्रदेशत्वलक्षणकायत्वाभावादप्रदेशम् । “एय" द्रव्या- र्थिकनयेन धर्माधर्माकाशद्रव्याण्येकानि भवन्ति । जीवपुद्गलकालद्रव्याणि पुनर- नेकानि भवन्ति । "खेत्त" सर्वद्रव्याणामवकाशदानसामर्थ्यात् क्षेत्रमाकाश- मेकम् । शेषषञ्चद्रव्याण्यक्षेत्राणि । “किरियाय" क्षेत्रात्क्षेत्रान्तरगमनरूपा परिस्पन्दवती चलनवती क्रिया सा विद्यते ययोस्ता क्रियावन्तौ जीवपुद्गलो । धर्माधर्माकाशकालद्रव्याणि पुननिष्क्रियाणि । "णिचं, धर्माधर्माकाशकाल- द्रव्याणि यद्यप्यर्थपर्यायत्वेनानित्यानि, तथापि मुख्यवृत्त्या विभावव्यञ्जनपर्या- याभावान्नित्यानि, द्रव्यार्थिकनयेन च जीवपुद्गलद्रव्ये पुनर्यद्यपि द्रव्यार्थिकनयापे- क्षया नित्ये तथाप्यगुरुलघुपरिणतिस्वरूपस्वभावपर्यायापेक्षया विभावव्यञ्जनप- र्यायापेक्षया चानित्ये । “कारण" पुलधर्माधर्माकाशकालद्रव्याणि व्यवहारनयेन जीवस्य शरीरवाङ मनःप्राणापानादिगतिस्थित्यवगाहवर्तनाकार्याणि कुर्वन्तीति कारणानि भवन्ति । जीवद्रव्यं पुनर्यद्यपि गुरुशिष्यादिरूपेण परस्परोपग्रहं करोति तथापि पुद्गलादिपञ्चद्रव्याणां किमपि न करोतीत्यकारणम् । “कत्ता'शुद्धपरिणा- मिकपरमभावग्राहकण शुद्धद्रव्यार्थिकनयेन यद्यपि बन्धमोक्षद्रव्यभावरूपपुण्य- पापघटपटादीनामकर्ता जीवस्तथाप्यशुद्धनिश्चयेन शुभाशुभोपयोगाभ्यां परिणतः सन् पुण्यपापवन्धयोः कर्ता फलभोक्ता भवति । विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावनिज- शुद्धात्मद्रव्यस्य सम्यकश्रद्धानज्ञानुष्ठानरूपेण शुद्धोपयोगेन तु परिणतः सन् मोक्षस्यापि कर्त्ता तत्फलभोक्ता चेति । शुभाशुभशुद्धपरिणामानां परिणमनमेव कर्तृत्वं सर्वत्र ज्ञातव्यमिति । पुद्गलादिपञ्चद्रव्याणां च स्वकीयस्वकीयपरिणामेन परिणमनमेव कर्तृत्वम् । वस्तुवृत्त्या पुनः पुण्यपापादिरूपेणाकर्तृत्वमेव । "सग" लोकालोकव्याप्त्यपेक्षया सर्वगतमाकाशं भण्यते । लोकव्याप्त्य- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-२८ ३३ पेक्षया धर्माधर्मी च । जीवद्रव्यं पुनरेकजीवापेक्षया लोकपूरणावस्थां विहाया- सवगतं, नानाजीवापेक्षया सर्वगतमेव भवति, पुद्गलद्रव्य पुनर्लोकरूपमहा- स्कन्धापेक्षया सर्वगतं, शेष पुद्गलापेक्षया सर्वगतं न भवति, कालद्रव्यं पुनरेक- कालाणुद्रव्यापेक्षया सर्वगतं न भवति, लोकप्रदेशप्रमाणनानाकालाणुविवक्षया लोके सर्वगतं भवति । "इदरहि यपवेसे" यद्यपि सर्वद्रव्याणि व्यवहारेणैक- क्षेत्रावगाहेनान्योन्यप्रवेशेन तिष्ठन्ति तथापि निश्चयनयेन चेतनादिस्वकीयस्वरूपं न त्यजन्तीति । अत्र पड़ द्रव्येषु मध्ये वीतरागचिदानन्दैकादिगुणस्वभावं शुभाशुभमनोवचनकायव्यापार रहितं निजशुद्धात्मद्व्यमेवोपादेयमिति भावार्थः ।। अत ऊर्द्ध वं पुनरपि पड्व्याणां मध्ये हेयोपादेयस्वरूपं विशेपेण विचार- यति । तत्र शुद्धनिश्चयनयेन शक्तिरूपेण शुद्धबुद्धैकस्वभावत्वात्सर्वे जीवा उपा- देया भवन्ति । व्यक्तिरूपेण पुनः पञ्चपरमेष्ठिन एव । तत्राप्यर्हत्सिद्धद्वयमेव । तत्रापि निश्चयेन सिद्ध एव । परमनिश्चयेन तु भोगाकाङ्क्षादिरूपसमस्त- विकल्पजालरहितपरमसमाधिकाले सिद्धसदृशः स्वशुद्धात्मैवोपादेयः शेपद्व्याणि हेयानीति तात्पर्यम् । शुद्धबुद्धैकखभाव इति कोऽर्थः ? मिथ्यात्वरागादिसमस्त- विभावरहितत्वेन शुद्ध इत्युच्यते केवलज्ञानाद्यनन्तगुणसहितत्वाद्बुद्धः । इति शुद्धवुद्धकलक्षणं सर्वत्र ज्ञातव्यम् । इति पडद्रव्यचूलिका समाप्ता । चूलिका- शब्दार्थः कथ्यते-चूलिका विशेषव्याख्यानम् , अथवा उक्तानुक्तव्याख्यानम् , उक्तानुक्तसंकीर्णव्याख्यानं चेति ॥ अतः परं जीवपुद्गलपर्यायरूपाणामास्रवादिसप्तपदार्थानामेकादशगाथा- पर्यन्तं व्याख्यानं करोति । तत्रादौ "आसवबंधण" इत्याद्यधिकारसूत्रगाथैका, तदनन्तरमास्रवपदार्थव्याख्यानरूपेण "प्रासबदि जेण" इत्यादि गाथात्रयं, ततःपरं बन्धव्याख्यानकथनेन "वज्झदि कम्म" इति प्रभूतिगाथाद्वयं, ततोऽपि संवरकथनरूपेण "चेदणपरिणामो" इत्यादि सूत्रद्वय, ततश्च निर्जरा- प्रतिपादनरूपेण "जह कालेण तवेण य" इति प्रभृतिसूत्रमेकं, तदनन्तरं मोक्ष- स्वरूपकथनेन "सव्वस्स कम्मणो" इत्यादि सूत्रमेकं, ततश्च पुण्यपापद्वयकथनेन "सुहासुह" इत्यादि सूत्रमेकं चेत्येकादशगाथाभिः स्थलसप्तकसमुदायेन द्वितीयाधिकारे समुदायपातनिका । अत्राह शिष्यः यद्येकान्तेन जीवाजीवी परिणामिनौ भवतस्तदा संयोग- ·, द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-२८ पर्यायल्प एक एव पदार्थः, यदि पुनरकान्तनापरिणामिनी भवतस्तदा जांबा- जीवद्रव्यल्पा नावेब पदार्थी, तत आत्रवादि सप्तपदार्याः कथं घटन्त इति । तत्रोत्तरं कथंचित्परिणामित्वाद् घटन्तं । कथंचित्परिणामित्वमिति कोऽर्थः ? यथा सटिकमणिविशेषा यद्यपि स्वभावन निर्मजतथापि जपापुप्पाशुपाधि- जनितंपर्यायान्तरपरिणति गृहाति । यद्यप्युपाधि गृनाति तथापि निश्चयन शुद्धत्वभावं न त्यजति तथा जीवोऽपि यद्यपि शुद्धद्रव्यार्थिकनयन सहजशुद्ध- चिदानन्दैकस्खभावन्त्यायनादिकर्मबन्धपर्यायवर्शन रागादिपज्योपाधिपर्याय गृह्णाति । यद्यपि परपर्यायण परिएनति तथापि निश्चयेन शुद्धत्तम न यजति । पुनलोऽपि त्यति । परस्सरसापंचल कयंचित्परिणामित्व- शब्दयार्थः । एवं कथंचित्परिणामित्वे सति जीवपुलसंयोगपरिणति- निवृत्तत्वानान्नवादिसप्तपदार्था घटन्त । ते च पूर्वोक्तजीवाजीवाभ्यां सह नव भवन्ति तत एव नव पदार्याः । पुण्यपापपनार्ययस्याभेदनयन कृता पुण्यपापविन्धपनार्थत्व वा भव्ये अन्तर्भावविवक्षया सम्नवत्वानि भल्यन्ते । हे भगवन्, यद्यपि कथंचित्परिणामित्ववर्तन भेदप्रधानपर्यायार्थिकनयंन नव- पदार्थाः सप्ततत्वानि वा सिद्धानि तथापि ते कि प्रचाजनम् । यथैवानंद- नर्यन पुरयपापपदार्थचस्यान्तभाव जातस्तथैव विशंपाइनयत्रिवन्नायामान- वादिपदार्थानामपि जीशजीवद्यमध्यान्तभाव कुन जावाजावा द्वाब पदार्या- विति। तत्र परिहार:-हयोपादेयतत्तपरिज्ञानप्रयोजनार्थनास्रवादिपदार्याः व्याल्यया भवन्ति । तदव कथयवि-पादयतवनज्ञयानन्तसुखं, तस्य कारणं मोनो, नाचत्य कारण संवरनिर्जराचं, तस्य कारण विशुद्धज्ञान- दर्शनस्वभावनिजात्मवत्तसन्यादानज्ञानानुचरपलक्षणं निश्चयरत्नत्रयत्वल्पं, वसावक्र व्यवहाररत्नत्रयल्पं चति । इदानों हंयतत्वं कथ्यत-आकुलत्वात्यादक नारकादिदुःख निश्चयनेन्द्रियतुखं च हेयवत्वम् । तत्य कारणं संसारः, संसार- कारणमान्नववंचपदार्थचं, तत्व कारणं पूर्वोक्तव्यवहारनिश्चयरत्नत्रयाद्विलक्षणं मिथ्यादर्शनज्ञानचारित्रत्रयनिति । एवं हंगापाइयतत्वब्याख्याने कृते सति सम्वतत्तनवपदार्थाः स्वयमेव सिद्धाः । इवानी ऋत्य पदार्थत्य कः कति कथ्यत-निजनिरखनशुद्धात्मभावनो- सन्नपरमानन्दैकलनएलुखामृतरसास्वाइपरामुला बहिराना मण्यते । स ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-२८ ३५ चास्रववन्धपापपदार्थत्रयस्य कर्ता भवति । क्वापि काले पुनर्मन्दमिथ्यात्वमन्द- कषायोदय सति भोगाकाङ क्षादिनिदानबन्धेन भाविकाले पापानुबन्धिपुण्य- पदार्थस्यापि कर्ता भवति । यस्तु पूर्वोक्तवहिरात्मनो विलक्षणः सम्यग्दृष्टिः स संवरनिर्जरामोक्षपदार्थत्रयस्य कर्ता भवति । रागादिविभावरहितपरमसामायिके यदा स्थातुं समर्थो न भवति तदा विपयकपायोत्पन्नदुर्ध्यानवञ्चनार्थ संसार- स्थितिच्छेदं कुर्वन् पुण्यानुबन्धितीर्थकरनामप्रकृत्यादिविशिष्टपुण्यपदार्थस्य कर्ता भवति । कर्तृत्वविपये नयविभागः कथ्यते । मिथ्यादृष्टेर्जीवस्य पुद्गलद्रव्य- पर्यायरूपाणामास्रवबन्धपुण्यपापपदार्थानां कर्तृत्वमनुपचरितासद्भूतव्यवहारेण, जीवभावपर्यायरूपाणां पुनरशुद्धनिश्चयनयनति । सम्यग्दृष्टस्तु संवरनिर्जरामो- 'क्षपदार्थानां द्रव्यरूपाणां यत्कर्तृत्वं तदप्यनुचरितासद्भूतव्यवहारेण, जीवभावपर्या- यरूपाणां तु विवक्षितकदेशशुद्धनिश्चयनयनेति । परमशुद्धनिश्चयेन तु "ण वि उप्प- जइ, ण विमरइ, बंधु न मोक्खु करेइ । जिउ परमच्छे जोइया, जिणवरु एम भणेइ इति ।" वचनाद्वन्धमोक्षौ न स्तः । स च पूर्वोक्तविवक्षितैकदेशशुद्धनिश्चय आग- मभापया कि भण्यते-खशुद्धात्मसम्यक्त्रद्धानज्ञानानुचरणरूपेण भविष्यतीति भव्यः, एवंभूतस्य भव्यत्वसंज्ञस्य पारिणामिकभावस्य संबन्धिनी व्यक्तिर्भण्यते। अध्यात्मभापया पुनर्द्रव्यशक्तिरूपशुद्धपारिणामिकभावविपये भावना भण्यते, पर्यायनामान्तरेण निर्विकल्पसमाधिर्वाशुद्धोपयोगादिकं वेति । यत एव भावना मुक्तिकारण तत एव शुद्धपारिणामिकभावो ध्येयरूपो भवति ध्यानभावना- रूपा न भवति । कस्मादिति चेत्-ध्यानभावनापर्यायो विनश्वरः स च द्रव्य- रूपत्वादविनश्वर इति । इदमत्र तात्पर्य-मिथ्यात्वरागादिविकल्पजालरहितनिज- शुद्धात्मभावनोत्पन्नसहजानन्दैकलक्षणसुखसंवित्तिरूपा च भावना मुक्तिकारण भवति । तां च कोऽपि जनः केनापि पर्यायनामान्तरेण भणतीति । एवं पूर्वोक्तप्रकारेणानेकान्तव्याख्यानेनास्रवबन्धपुण्यपापपदार्थाः जीवपुद्गलसंयोग- परिणामरूपविभावपर्यायेणोत्पद्यन्ते । संवरनिर्जरामोक्षपदार्थाः पुनर्जीवपुद्गल- संयोगपरिणामविनाशोत्पन्नेन विवक्षितस्वभावपर्यायेणेति स्थितम् ॥ तद्यथा- व्याख्या । "आसव" निरास्रवस्वसंवित्तिविलक्षणशुभाशुभपरिणामेन शुभाशुभकर्मागमनमास्रवः । “बंधण" बन्धातीतशुद्धात्मोपलम्भभावनाच्युत- ·निर्जरा । द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-२८।२६ । ३० जीवस्य कर्मप्रदेशैः सह संश्लेपो बन्धः । “संवर" कर्मास्रवनिरोधसमर्थख- संवित्तिपरिणतजीवस्य शुभाशुभकर्मागमनसंवरणं संवरः । “णिजर" शुद्धो- पयोगभावनासामर्थ्येन नीरसीभूतकर्मपुद्गलानामेकदेशगलनं "मोक्खा" जीवपुद्गलसंश्लेषरूपबन्धस्य विघटने समर्थः स्वशुद्धात्मोपलब्धि- परिणामो मोक्ष इति । “सपुण्णपावा जे" पुण्यपापसहिता ये "ते वि समा- सेण पभणामो" यथा जीवाजीवपदार्थों व्याख्याता पूर्व तथा तानप्यास्रवादि- पदार्थान् समासेन संक्षेपेण प्रभणामो वयं, ते च कथंभूताः "जीवाजीव- विसेसा" जीवाजीवविशेपाः । विशेपा इत्यस्य कोऽर्थः पर्यायाः । चैतन्या अशु- द्धपरिणामा जीवस्य, अचेतनाः कर्मपुद्गलपर्याया अजीवस्येत्यर्थः । एवमधिकार- सूत्रगाथा गता ॥२८॥ अथ गाथात्रयेणास्रवव्याख्यानं क्रियते, तत्रादी भावास्रवद्रव्यास्त्रवस्वरूपं सूचयति । व्याख्या । "आसवदि जेण कम्मं परिणामणप्पणो स विण्णा भावा- सवो' प्रास्त्रवति कर्म येन परिणामेनात्मनः स विज्ञेयो भावात्रवः । कर्मास्रव- निमूलनसमर्थशुद्धात्मभावनाप्रतिपक्षभूतेन येन परिणामेनास्रवति कर्म कस्या- त्मनः स्वस्य स परिणामो भावास्रवो विज्ञेयः । स च कथंभूतः "जिणुत्तो" जिनेन वीतरागसर्वज्ञेनोक्तः । “कम्मासवणं परो होदि" कर्मास्रवणं परो भवति ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्मणामास्रवणमागमनं परः, पर इति कोऽर्थः-भावात्र- वादन्यो भिन्नो भावास्रव निमित्तेन तैलमृक्षितानां धूलिसमागम इव द्रन्यास्रवो भवतीति । ननु "आस्रवति येन कर्म' तेनैव पदेन द्रव्यास्रवो लब्धः, पुनरपि कर्मास्रवणं परो भवतीति द्रव्यास्त्रवव्याख्यानं किमर्थमिति यदुक्तं त्वया तन्न । येन परिणामेन किं भवति आस्रवति कर्म तत्परिणामस्य सामर्थ्य दर्शितं न च द्रव्यास्रवव्याख्यानमिति भावार्थः ॥२६॥ अथ भावात्रवस्वरूपं विशेपेण कथयति । व्याख्या । "मिच्छत्ताविरदिपमादजोगकोहादओ" मिथ्यात्वाविरतिप्रमा- दयोगक्रोधादयः। अभ्यन्तरं वीतरागनिजात्मतत्त्वानुभूतिरुचिविषये विपरीता- भिनिवेशजनक बहिर्विपये तु परकीयशुद्धात्मतत्त्वप्रभृतिसमस्तद्रव्येषु विपरीता- भिनिवेशोत्पादकं च मिथ्यात्वं भण्यते । अभ्यन्तरे निजपरमात्मस्वरूपभाव- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा--३० । ३१ ३७ नोत्पन्नपरमसुखामृतरतिविलक्षणा बहिर्विषये पुनखतरूपाचेत्यविरतिः । अभ्य- न्तरे निष्प्रमादशुद्धात्मानुभूतिचलनरूपः वहिर्विषये तु मूलोत्तरगुणमलजन- कश्वेति प्रमादः । निश्चयेन निष्क्रियस्यापि परमत्मानो व्यवहारेण वीर्यान्तराय- क्षयोपशमोत्पन्नो मनोवचनकायवर्गणावलम्बनः कर्मादानहेतुभूत आत्मप्रदेश- परिस्पन्दो योग इत्युच्यते । अभ्यन्तरे परमोपशममूर्त्तिकेवलज्ञानाद्यनन्तगुण- खभावपरमात्मस्वरूपक्षोभकारकः बहिर्विषये तु परेषां संवन्धित्वेन क्रूरत्वाद्या- वेशरूपाः क्रोधादयश्चेत्युक्तलक्षणाः पञ्चास्त्रवाः "अथ" अथो "विण्णेया" विज्ञेया ज्ञातव्याः । कतिभेदास्ते "पण पण पणदश तिय चदु कमसो भेदा दु" पञ्चपञ्चपञ्चदशत्रिचतुर्भेदाः क्रमशो भवन्ति पुनः । तथाहि "एयंत बुद्धदरसी विवरीओ वंभतावसो विणो । इंदो विय संसइदो मकडिओ चैव अण्णाणी इति गाथाकथितलक्षणं पञ्चविधं मिथ्यात्वम् । हिंसानृतस्ते- याब्रह्मपरिग्रहाकाङ्क्षारूपेणाविरतिरपि पञ्चविधा । अथवा मनःसहितपञ्चेन्द्रि- यप्रवृत्तिपृथिव्यादिपटकायविराधनाभेदेन द्वादशविधा । “विकहा तहय कसाया इंदिय णिहाय तहय पणयो य । चदु चदु पणमेगेगं हुंति पमादाहु पएणरसा ।" इति गाथाकथितक्रमेण पञ्चदश प्रमादाः । मनोवचनकायव्या- पारभेदेन त्रिविधो योगः, विस्तारेण पञ्चदशभेदो वा। क्रोधमानमायालोमभेदेन कपायाश्चत्वारः, कपायनोकपायभेदेन पञ्चविंशतिविधा वा । एते सर्वे भेदाः- कस्य संवन्धिनः "पुवस्स" पूर्वसूत्रोदितभावास्रवस्येत्यर्थः ॥३०॥ अघ द्रव्यानवस्वरूपमुद्योतयति । व्याख्या । "णाणावरणादीणं" सहजशुद्धकेवलज्ञानमभेदेन केवलज्ञानाद्य- नन्तगुणाधारभूतं ज्ञानशब्दवाच्यं परमात्मानं वा आवृणेतीति ज्ञानावरणं, तदादिउँपां तानि ज्ञानावरणादीनि तेपां ज्ञानावरणादीनां "जोग्गं" योग्यं "जं पुग्गलं समासवदि" स्नेहाभ्यक्तशरीराणां धूलिरेणुसमागम इव निष्कपाय- शुद्धात्मसंवित्तिच्युतजीवानां कर्मवर्गणारूपं यत्पुद्गलद्रव्यं समास्रवति “दव्वा- सवी स णेओ" द्रव्यास्रवः स विज्ञेयः। "अणेयमेरो" स च ज्ञानदर्शना- वरणीयवेदनीयमोहनीयायुर्नामगोत्रान्तरायसंज्ञानामष्टमूलप्रकृतीनां भेदेन, तथैव "पण व दु अढवीसा चउ तियणवदीय दोणि पंचेव । वावण्णहीण वियस- यपयडिविणासेण ति ते सिद्धा।" इति गाथाकथितक्रमेणाष्टचत्वारिंशद- ·३८ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा--३१। ३२ । ३३ धिकशतसंख्याप्रमितोत्तरप्रकृतिभेदेन तथा चासंख्येयलोकप्रमितपृथिवीकाय- नामकर्माद्युत्तरोत्तरप्रकृतिरूपेणानेकभेद इति “जिणक्खादो" जिनख्यातो जिनप्रणीत इत्यर्थः ॥३१॥ एवमानवव्याख्यानगाथात्रयेण प्रथमस्थलं गतम् । अतःपरं सूत्रद्वयेन बन्धव्याख्यानं क्रियते । तत्रादौ गाथापूर्वार्धेन भाव- बन्धमुत्तरार्धेन तु द्रव्यवन्धस्वरूपसावेदयति । व्याख्या। "वज्झदि कम्म जेण दु चेदणभावेण भावबंधी सो" वध्यते कर्म येन चेतनभावन स भाववन्धो भवति । समस्तकर्मवन्धविध्वंसनसमर्था- खण्डकप्रत्यक्षप्रतिभासमयपरमचैतन्यविलासलक्षणज्ञानगुणस्य, अभेदनयना- नन्तज्ञानादिगुणाधारभूतपरमात्मनो वा संवन्धिनी या तु निर्मलानुभूतिस्तद्वि- पक्षभूतन मिथ्यात्वरागादिपरिणतिरूपेण वाऽशुद्धचेतनभावेन परिणामेन बध्यते ज्ञानावरणादि कर्म येन भावेन स भाववन्धो भण्यते । “कम्मादपदेसाणं अण्णोण्णपवेसणं इदरी" कर्मात्मप्रदेशानामन्योन्यप्रवेशनमितरः । तेनैवं भाव- वन्धनिमित्तन कर्मप्रदेशानामात्मप्रदेशानां च क्षीरनीरवदन्योन्यं प्रवेशनं संश्लेषो द्रव्यवन्ध इति ॥३२॥ अथ तस्यैव वन्धस्य गाथापूर्वार्धेन प्रकृतिवन्धादिभेदचतुष्टयं कथयति, उत्तरार्धेन तु प्रकृतिवन्धादीनां कारणं चेति । व्याख्या । “पयडिट्ठिदिअणुभागप्पदेसभेदा दु चदुविधा बंधा" प्रकृति- स्थित्यनुभागप्रदेशभेदाच्चतुर्विधी बन्धो भवति । तथाहि ज्ञानावरणीयस्य कर्मणः का प्रकृतिः १ देवतामुखवस्त्रमिव ज्ञानप्रच्छादनता । दर्शनावरणीयस्य का प्रकृतिः । राजदर्शनप्रतिपेधकप्रतीहारवद्दर्शनप्रच्छादनता।सातासातवेदनीयस्य का प्रकृतिः ? मधुलिप्तखङ्गधारास्वादनवदल्पसुखवहुदुःखात्पादकता । मोहनीयस्य का प्रकृतिः ? मद्यपानवद्वेयोपादेयविचारविकलता । आयुःकर्मणः का प्रकृतिः ? निगडवद्गत्यन्तरगमननिवारणता। नामकर्मणः का प्रकृतिः ? चित्रकारपुरुपव- नानारूपकरणता । गोत्रकर्मणः का प्रकृतिः ? गुरुलघुभाजनकारककुम्भकार- वटुच्चनीचगोत्रकरणता । अन्तरायकर्मण: का प्रकृतिः ? भाण्डागारिकवदानादि- विघ्नकरणतेति । तथाचोक्तं-"पडपडिहारसिमन्नाहडिचित्तकुलालभंडयारीणं । जह एदेसिं भावा तहविह कम्मा मुणैयव्वा ।" इति दृष्टान्ताष्टकेन प्रकृति- वन्धो ज्ञातव्यः ।। अज्ञागामहिष्यादिदुग्धानां प्रहरयादिस्खकीयमधुररसावस्थान- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३३ । ३४ ३६ पर्यन्तं यथा स्थिति ण्यते तथा जीवप्रदेशेष्वपि यावत्कालं कर्मसम्बन्धेन स्थिति- स्तावत्कालं स्थितिबन्धो ज्ञातव्यः । यथा च तेपामेव दुग्धानां तारतम्येन रसग- तशक्तिविशेषोऽनुभागो भण्यते तथा जीवप्रदेशस्थितकर्मस्कन्धानामपि सुखदुःख- दानसमर्थशक्तिविशेषोऽनुभागवन्धो विज्ञेयः । सा च घातिकर्मसम्बन्धिनी शक्ति- लतादार्वस्थिपाषाणभेदेन चतुर्धा । तथैवाशुभाऽघातिकर्मसम्बन्धिनी निम्वका- ज्जीरविषहालाहलरूपेण । शुभाघातिकर्मसम्बन्धिनी पुनर्गुडखण्डशर्करामृत- रूपेण चतुर्धा भवति । एकैकात्मप्रदेशे सिद्धानन्तैकभागसंख्या अभव्यान- न्तगुणप्रमिता अनन्तानन्तपरमाणवः प्रतिक्षणवन्धमायान्तीति प्रदेशवन्धः । इदानी बन्धकारणं कथ्यते । “जोगा पयडिपदेसा ठिदिअणुभागा कसायदो होति ।" योगात्प्रकृतिप्रदेशौ स्थित्यनुभागौ कषायतो भवत इति । तथाहि निश्चयेन निष्क्रियाणामपि शुद्धात्मप्रदेशानां व्यवहारेण परिस्पन्दनहेतुर्योगः, तस्मात्प्रकृतिप्रदेशवन्धद्वयं भवति। निर्दोषपरमात्मभावनाप्रतिवन्धकक्रोधादिक- पायोदयात् स्थित्यनुभागवन्धद्वयं भवतीति।प्रास्रवेवन्धेच मिथ्यात्वाविरत्यादिकार- णानि समानानि को विशेष इति चेत् नैव-प्रथमक्षणे कर्मस्कन्धानामागमनमा- स्रवः, आगमनानन्तरं द्वितीयक्षणादा जीवप्रदेशेष्ववस्थानं वन्ध इति भेदः । यत एव योगकषायाद्वन्धचतुष्टयं भवति तत एव वन्धविनाशार्थ योगकषाय- त्यागेन निजशुद्धात्मनि भावना कर्तव्येति तात्पर्यम् ॥३३॥ एवं वन्धव्याख्या- नेन सूत्रद्वयेन द्वितीय स्थलं गतम् । अत ऊर्ध्व गाथाद्वयेन संवरपदार्थः कथ्यते । तत्र प्रथमगाथायां भावसंवर- द्रव्यसंवरखरूपं निरूपयति । व्याख्या । “चेदणपरिणामो जो कम्मस्सासवणिरोहणे हेऊ सो भावसंव- रो खलु" चेतनपरिणामो यः कथंभूतः कर्मास्रवनिरोधने हेतुः स भावसंवरो भवति खलु निश्चयेन । “दवासवरोहणे अण्णो" द्रव्यकर्मास्रवनिरोधने सत्यन्यो द्रव्यसंवर इति । तद्यथा-निश्चयेन स्वतः सिद्धत्वात्परकारणनिरपेक्षः, स चैवाविनश्वरत्वान्नित्यः परमोद्योतस्वभावत्वात्स्वपरप्रकाशनसमर्थः, अनाद्यन- न्तत्वादादिमध्यान्तमुक्तः, दृष्टश्रुतानुभूतभोगाकाङ क्षारूपनिदानबन्धादिसमस्त- रागादिविभावमलरहितत्वादत्यन्तनिर्मलः, परमचैतन्यविलासलक्षणत्वाच्चिदुच्छ- लननिर्भरः, स्वाभाविकपरमानन्दैकलक्षणत्वात्परमसुखमूर्तिः, निरास्रवसहज- - ६ ·. ४० द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३४ स्वभावत्वात्सर्वकर्मसंवरहेतुरित्युक्तलक्षणः परमात्मा तत्स्वभावेनोत्पन्नो योऽसी शुद्धचेतनपरिणामः स भावसंवरो भवति । यस्तु भावसंवरात्कारणभूतादुत्पन्नः कार्यभूतो नवतरद्रव्यकर्मागमनाभावः स द्रव्यसंवर इत्यर्थः ।। अथ संवरविषयनयविभागः कथ्यते । तथा हि मिथ्यादृष्टयादिक्षीणकषा- यपर्यन्तमुपर्युपरि मन्दत्वात्तारतम्येन तावदशुद्धनिश्चयो वर्त्तते । तस्य मध्ये पुनगुणस्थानभेदेन शुभाशुभशुद्धानुष्ठानरूपयोगत्रयव्यापारस्तिष्ठति । तदुच्यते- मिथ्यादृष्टिसासादनमिश्रगुणस्थानेषूपर्युपरि मन्दत्वेनाशुभोपयोगी वर्तते, ततोऽप्यसंयतसम्यग्दृष्टिश्रावकप्रमत्तसंयतेषु पारम्पर्येण शुद्धोपयोगसाधक उपयु- परि तारतम्येन शुभोपयोगो वर्त्तते, तदनन्तरमप्रमत्तादिक्षीणकषायपर्यन्तं जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदेन विवक्षितैकदेशशुद्धनयरूपशुद्धोपयोगी वर्तते, तत्रैवं मिथ्यादृष्टिगुणस्थाने संवरो नास्ति, सासादनादिगुणस्थानेषु “सोलसपणवीस- णभं दसचउछक्कबंधवो छिन्ना । दुगतीसचदुरपुव्वे पणसोलहजोगिणो एक्को ॥" इति बन्धविच्छेदत्रिभङ्गीकथितक्रमणोपर्यु परि प्रकण संवरो ज्ञातव्य इति । अशुद्धनिश्चयमध्ये मिथ्यादृष्टनादिगुणस्थानेपूपयोगत्रयं व्याख्यातं, तत्रा- शुद्धनिश्चये शुद्धोपयोगः कथं घटत इति चेत्तत्रोत्तरं-शुद्धोपयोगे शुद्धवुद्धैकस्व- भावो निजात्मा ध्येयस्तिष्ठति तेन कारणेन शुद्धध्येयत्वाच्छुद्धावलम्वनत्वाच्छु- द्धात्मस्वरूपसाधकत्वाच शुद्धोपयोगो घटते। स च संवरशब्दवाच्यः शुद्धोपयोगः संसारकारणभूतमिथ्यात्वरागाद्यशुद्धपर्यायवदशुद्धो न भवति तथैव फलभूतकेव- लज्ञानलक्षणशुद्धपर्यायवत् शुद्धोऽपि न भवति किन्तु ताभ्यामशुद्धशुद्धपर्याया- भ्यां विलक्षणं शुद्धात्मानुभूतिरूपनिश्चयरत्नत्रयात्मकं मोक्षकारणमेकदेशव्यक्ति- रूपमेकदेशनिरावरणं च तृतीयमवस्थान्तरं भण्यते । कश्चिदाह-केवलज्ञानं सकलनिरावरणं शुद्धं तस्य कारणेनापि सकलनि- रावरणेन शुद्धन भाव्यम् , उपादानकारणसदृशं कार्य भवतीति वचनात् । तत्रो- त्तरं दीयते-युक्तमुक्तं भवता परं किन्तूपादानकारणमपि पोडशवर्णिकासुवर्ण- कार्यस्याधस्तनवर्णिकोपादानकारणवत्, मृन्मयकलशकार्यस्य मृत्पिण्डस्थासकोश- कुशूलोपादानकारणवदिति च कार्यादेकदेशेन भिन्नं भवति । यदि पुनरेकान्ते- नोपादानकारणस्य कार्येण सहाभेदो भेदो वा भवति तर्हि पूर्वोक्तसुवर्णमृत्ति- कादृष्टान्तद्वयवत्कार्यकारणभावो न घटते ततः किं सिद्धं-एकदेशेन निरावर- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३४ । ३५ णत्वेन क्षायोपशमिकज्ञानलक्षणमेकदेशव्यक्तिरूपं विवक्षितैकदेशे शुद्धनयेन संवरशब्दवाच्यं शुद्धोपयोगस्वरूपं मुक्तिकारणं भवति । यच्च लब्ध्यपर्याप्तसूक्ष्म- निगोदजीवे नित्योद्घाटं निरावरणं ज्ञानं श्रूयते तदपि सूक्ष्मनिगोदसर्वजघन्य- क्षयोपशमापेक्षया निरावरणं न च सर्वथा । कस्मादिति चेत्-तदावरणे जीवा- भावः प्राप्नोति । वस्तुत उपरितनक्षायोपशमिकज्ञानापेक्षया केवलज्ञानापेक्षया च तदपि सावरणं संसारिणां क्षायिकज्ञानाभावाच क्षायोपशमिकमेव । यदि पुनर्लोचनपटलस्यैकदेशनिरावरणवत्केवलज्ञानांशरूपं भवति तर्हि तेनैकदे- शेनापि लोकालोकप्रत्यक्षतां प्राप्नोति न च तथा दृश्यते । किन्तु प्रचुरमेघप्रच्छा- दितादित्यबिम्बवन्निविडलोचनपटलवद्वा स्तोकं प्रकाशयतीत्यर्थः ।। अथ क्षयोपशमलक्षणं कथ्यते । सर्वप्रकारेणात्मगुणप्रच्छादिकाः कर्मशक्तयः सर्वघातिस्पर्द्धकानि भण्यन्ते, विवक्षितैकदेशेनात्मगुणप्रच्छादिकाः शक्तयो देश- घातिस्पर्धकानि भण्यन्ते, सर्वघातिस्पर्द्धकानामुदयाभाव एव क्षयस्तेषामेवास्तित्व- मुपशम उच्यते सर्वघात्युदयाभावलक्षणक्षयेण सहित उपशमः तेषामेकदेशघा- तिस्पर्द्धकानामुदयश्चेति समुदायेन क्षयोपशमो भण्यते । क्षयोपशमे भवः सायोपशमिको भावः । अथवा देशघातिस्पर्द्धकोदये सति जीव एकदेशेन ज्ञानादिगुणं लभते यत्र स क्षायोपशमिको भावः । तेन किं सिद्ध-पूर्वोक्त- सूक्ष्मनिगोदजीवे ज्ञानावरणीयदेशघातिस्पर्द्धकोदये सत्येकदेशेन ज्ञानगुणं लभ्यते तेन कारणेन तत् क्षायोपशमिकं ज्ञानं न च क्षायिकं कस्मादेकदेशोदयसद्भा- वादिति । अयमत्रार्थ:-यद्यपि पूर्वोक्तं शुद्धोपयोगलक्षणं क्षायोपशमिकं ज्ञानं मुक्तिकारणं भवति तथापि ध्यात्पुरुपेण यदेव सकलनिरावरणमखण्डैकसकल- विमलकेवलज्ञानलक्षणं परमात्मस्वरूपं तदेवाहन च खण्डज्ञानरूप इति भावनी- यम् । इति संवरतत्त्वव्याख्यानविपये नयविभागो ज्ञातव्य इति ॥ ३४ ॥ अथ संवरकारणभेदान् कथयतीत्येका पातनिका, द्वितीया तु कैः कृत्वा संवरो भवतीति पृष्ठे प्रत्युत्तरं ददातीति, पातनिकाद्वयं मनसि धृत्वा सूत्रमिदं प्रतिपादयति भगवान् । व्याख्या । 'वदसमिदीगुत्तीओ' व्रतसमितिगुप्तयः “धम्माणुपिहा" धर्मस्त- थैवानुप्रेक्षाः "परीसहजनो य" परीसहजयश्च "चारित्तं बहुभेयं चारित्रं वहुभेदयुक्तं "णायन्वा भावसंवरविसेसा” एते सर्वे मिलिता भावसंवरविशेषा ·- द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ भेदा ज्ञातव्याः । अथ विस्तरः-निश्चयेन विशुद्धज्ञानदर्शनखभावनिजात्मत- त्वभावनोत्पन्नसुखसुधास्वादवलेन समस्तशुभाशुभरागादिविकल्पनिवृत्तिव॑तम्, व्यवहारेण तत्साधकं हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहाच यावज्जीवनिवृत्तिलक्षणं पञ्च- विधं व्रतम् । निश्चयेनानन्तज्ञानादिस्वभावे निजात्मनि सम् सम्यक् समस्तरा- गादिविभावपरित्यागेन तल्लीनतचिन्तनतन्मयत्वेन अयनं गमनं परिणमनं समितिः, व्यवहारेण तद्वहिरङ्गसहकारिकारणभूताचारादिचरणग्रन्थोक्ता ईर्या- भापैषणादाननिक्षपोत्सर्गसंज्ञाः पञ्च समितयः । निश्चयेन सहजशुद्धात्मभाव- नालक्षणे गूढस्थाने संसारकारणरागादिभयात्स्वस्यात्मनो गोपनं प्रच्छादनं झम्पनं प्रवेशनं रक्षणं गुप्तिः, व्यवहारेण बहिरङ्गसाधनार्थ मनोवचनकाय- व्यापारनिरोधो गुप्तिः । निश्चयेन संसारे पतन्तमात्मानं धरतीति विशुद्धज्ञान- दर्शनलक्षणनिजशुद्धात्मभावनात्मको धर्मः, व्यवहारेण तत्साधनार्थ देवेन्द्रनरे- न्द्रादिवन्द्यपदे धरतीत्युत्तमक्षमामार्दवार्जवसत्यशौचसंयमतपस्यागाकिञ्चन्यब्रह्म- चर्यलक्षणो दशप्रकारो धर्मः । द्वादशानुप्रेक्षाः कथ्यन्ते-अध्रुवाशरणसंसारकत्वान्यत्वशुचित्वानवसंवर- निर्जरालोकबोधिदुर्लभधर्मानुचिन्तनमनुप्रेक्षाः । ताश्च कथ्यन्ते । तद्यथा-द्रव्या- चिकनयेन टङ्कोत्कीर्णज्ञायकैकस्वभावत्वेनाविनश्वरस्वभावनिजपरमात्मद्रव्याद- न्यद् भिन्नं यजीवसंबन्धे अशुद्धनिश्चयनयेन रागादिविभावरूपं भावकर्म, अनु- पमचरितासद्भू तव्यवहारेण द्रव्यकर्मनोकर्मरूपं च तथैव तत्स्वस्वामिभावसम्बन्धेन गृहीतं यच्चेतनं वनितादिकम् , अचेतनं सुवर्णादिकं तदुभयमिश्रं चेत्युक्तलक्षणं तत्स- र्वमध्र वमिति भावयितव्यम् । तद्भावनासहितपुरुषस्य तेषां वियोगेऽपि सत्युच्छि- प्टेष्विव ममत्वं न भवति तत्र ममत्वाभावादविनश्वरनिजपरमात्मानमेव भेदाभेदर- नत्रयभावनया भावयति, याशमविनश्वरमात्मानं भावयति ताशमेवानयानन्त- सुखस्वभावं मुक्तात्मानं प्राप्नोति । इत्यध्रुवानुप्रेक्षा गता। अथ निश्चयरत्नत्रयपरिणतं स्वशुद्धात्मद्रव्य तद्वहिरङ्गसहकारिकारण- भूतं पञ्चपरमेष्ठयाराधनञ्च शरणम् , तस्मादहिभूता ये देवेन्द्रचक्रवर्तिसुभट- कोटिभटपुत्रादिचेतना गिरिदुर्गभूविवरमणिमन्त्राज्ञाप्रसादौषधादयः पुनरचेत- नास्तदुभयात्मका मिश्राश्च मरणकालादौ महाटव्यां व्याघ्रगृहीतमृगवालस्यैव महासमुद्रे पोतच्युतपक्षिण इव शरणं न भवन्तीति विज्ञेयम् । तद्विज्ञाय भोगा- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ ४३ कांक्षारूपनिदानवन्धादिनिरालम्बने स्वसंवित्तिसमुत्पन्नसुखामृतसालम्वने स्वशु- द्वात्मन्येवावलम्वनं कृत्वा भावनां करोति । याशं शरणभूतमात्मानं भावयति ताशमेव सर्वकालशरणभूतं शरणागतवज्रपञ्जरसदृशं निजशुद्धात्मानं प्राप्नोति। इत्यशरणानुप्रेक्षा व्याख्याता ॥ अथ शुद्धात्मद्रव्यादितराणि सपूर्वापूर्वमिश्रपुद्गलद्रव्याणि ज्ञानावरणादि- द्रव्यकर्मरूपेण शरीरपोषणार्थाशनपानादिपञ्चेन्द्रियविषयरूपेण चानन्तवारान् गृहीत्वा विमुक्तानीति द्रव्यसंसारः । स्वशुद्धात्मद्रव्यसंवन्धिसहजशुद्धलोका- काशप्रमितासंख्येयप्रदेशेभ्यो भिन्ना ये लोकतंत्रप्रदेशास्तत्रैकैकं प्रदेश व्याप्या- नन्तदारान् यत्र न जातो न मृतोऽयं जीवः स कोऽपि प्रदेशो नास्तीति क्षेत्र- संसारः । शुद्धात्मानुभूतिरूपनिर्विकल्पसमाधिकालं विहाय प्रत्येकं दशकोटा- कोटिसागरेण प्रमितोत्सर्पिण्यवपिण्येकैकसमये नानापरावर्तनकालेनानन्तवारानयं जीवो यत्र न जातो न मृतः स समयो नास्तीति कालसंसारः । अभेदरनत्रया- त्मकसमाधिवलेन सिद्धगता स्वात्मोपलब्धिलक्षणसिद्धपर्यायरूपेण योऽसावुत्पादो भवस्तं विहाय नारकतिर्यङ मनुष्यभवेषु तथैव देवभवेषु च निश्चयरत्नत्रय- भावनारहितभोगाकांक्षानिदानपूर्वकद्रव्यतपश्चरणरूपजिनदीक्षाबलेन नवग्रैवे- यकपर्यन्तं "सको सक्कमहिस्सी दक्खिणइंदा य लोयवाला य । लोयंतिया य देवा तच्छ चुदा णिव्वुदिं जंति ॥” इति गाथाकथितपदानि तथागमनि- षिद्धान्यन्यपदानि च त्यक्त्वा भवविध्वंसकनिजशुद्धात्मभावनारहितो भवोत्पा- दकमिथ्यात्वरागादिभावनासहितश्च सन्नयं जीवोऽनन्तवारान् जीवितो मृत- श्चेति भवसंसारो ज्ञातव्यः । अथ भावसंसारः कथ्यते । तद्यथा-सर्वजघन्यप्रकृतिवन्धप्रदेशबन्ध- निमित्तानि सर्वजघन्यमनोवचनकायपरिस्पन्दरूपाणि श्रेण्यसंख्येयभागप्रमि- तानि चतुःस्थानपतितानि सर्वजघन्ययोगस्थानानि भवन्ति । तथैव सर्वोत्कृष्ट- प्रकृतिवन्धप्रदेशवन्धनिमित्तानि सर्वोत्कृष्ट मनोवचनकायव्यापाररूपाणि तद्योग्य- श्रेण्यसंख्येयभागप्रमितानि चतुःस्थानपतितानि सर्वोत्कृष्टयोगस्थानानि च भवन्ति । तथैव सर्वजघन्यस्थितिवन्धनिमित्तानि सर्वजघन्यकपायाध्यवसाय- स्थानानि तद्योग्यासंख्येयलोकप्रमितानि पटस्थानपतितानि च भवन्ति । तथैव च सर्वोत्कृष्टकषायाध्यवसायस्थानानि तान्यप्यसंख्येयलोकप्रमितानि ·४४ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ घटस्थानपतितानि च भवन्ति । तथैव सर्वजघन्यानुभागबन्धनिमित्तानि सर्वजघन्यानुभागाध्यवसायस्थानानि वान्यप्यसंख्येयलोकप्रमितानि षट्- स्थानपतितानि भवन्ति । तथैव च सर्वोत्कृष्टानुभागबन्धनिमित्तानि सर्वोत्कृष्टा- नुभागाध्यवसायस्थानानि तान्यप्यसंख्येयलोकप्रमितानि षटस्थानपतितानि च विज्ञेयानि । तेनैव प्रकारेण स्वकीयस्वकीयजघन्योत्कृष्टयोर्मध्ये तारतम्येन मध्यमानि च भवन्ति । तथैव जघन्यादुत्कृष्टपर्यन्तानि ज्ञानावरणादिमूलोत्तर- प्रकृतीनां स्थितिबन्धस्थानानि च । तानि सर्वाणि परमागमकथितानुसारेणानन्त- वारान् भ्रमितान्यनेन जीवेन परं किन्तु पूर्वोक्तसमस्तप्रकृतिवन्धादीनां सद्भा- वविनाशकारणानि विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावनिजपरमात्मतत्त्वसम्यक्त्रद्धान- ज्ञानानुचरणरूपाणि यानि सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि तान्येव न लब्धानि । इति भावसंसारः। एवं पूर्वोक्तप्रकारेण द्रव्यक्षेत्रकालभवभावरूपं पञ्चप्रकारं संसारं भाव- यताऽस्य जीवस्य संसारातीतस्वशुद्धात्मसंवित्तिनाशकेषु संसारवृद्धिकारणेषु मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगेषु परिणामो न जायते, किन्तु संसारातीत- सुखास्वादे रतो भूत्वा स्वशुद्धात्मसंवित्तिबलेन संसारविनाशकनिजनिरजन- परमात्मन्येव भावनां करोति । ततश्च याहशमेव परमात्मानं भावयति तादृशमेव लब्ध्वा संसारविलक्षणे मोक्षऽनन्तकालं तिष्ठतीति । अयं तु विशेष:-नित्यनि- गोदजीवान् विहाय पञ्चप्रकारसंसारव्याख्यानं ज्ञातव्यम् । कस्मादिति चेत्- नित्यनिगोदजीवानां कालत्रयेऽपि त्रसत्वं नास्तीति । तथा चोक्तं-"संति अणंता जीवा जेहिं ण पत्तो तसाण परिणामो । भावकलङ्कसुपउरा णिगोदवासं ण मुंचंति ॥" अनुपममद्वितीयमनादिमिथ्यादृशोऽपि भरतपुत्रास्त्रयोविंशत्य- धिकनवशतपरिमाणास्ते च नित्यनिगोदवासिनः क्षपितकर्माण इन्द्रगोपाः संजातास्तेषां च पुजीभूतानामुपरि भरतहस्तिन्या पादो दत्तस्ततस्ते मृत्त्वापि वर्द्धनकुमारादयो भरतपुत्रा जातास्ते च केनचिदपि सह न वदन्ति । ततो भर- तेन समवसरणे भगवान् पृष्टो भगवता च प्राक्तनं वृत्तान्तं कथितम् । तच्छ्रुत्वा ते तपो गृहीत्वा क्षणस्तोककालेन मोक्षं गताः । आचाराराधनाटिप्पणे कथित- मास्ते । इति संसारानुप्रेक्षा गता ॥ अथैकत्वानुप्रेक्षा कथ्यते । तद्यथा-निश्चयरत्नत्रयैकलक्षणैकत्वभावनापरि- - ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ ४५ णतस्यास्य जीवस्य निश्चयनयेन सहजानन्दसुखाद्यनन्तगुणाधारभूतं केवलज्ञान- मेवैकं सहज शरीरम् । शरीरं कोऽर्थः स्वरूपं न च सप्तधातुमयौदारिकशरीरम् । तथैवातरौद्रदुर्ध्यानविलक्षणपरमसामायिकलक्षणैकत्वभावनापरिणतं निजात्मत- त्वमेवैकं सदा शाश्वतं परमहितकारि न च पुत्रकलत्रगोत्रादिः । तेनैव प्रकारेण परमोपेक्षासंयमलक्षणैकत्वभावनासहितः स्वशुद्धात्मपदार्थ एक एवाविनश्वर- हितकारी परमोऽर्थः न च सुवर्णाद्यर्थः । तथैव निर्विकल्पसमाधिसमुत्पन्न- निर्विकारपरमानन्दैकलक्षणानाकुलत्वस्वभावात्मसुखमेवैकं सुखं न चाकुलत्वो- त्पादकेन्द्रियसुखमिति । कस्मादिदं देहबन्धुजनसुवर्णाद्यर्थेन्द्रियसुखादिकं जीवस्य निश्चयेन निराकृतमिति चेत् यतो मरणकाले जीव एक एव गत्यन्तरं गच्छति न च देहादीनि । तथैव रोगव्याप्तिकाले विपयकषायादिदुर्व्यानरहितः स्वशुद्धात्मैकसहायो भवति । तदपि कथमिति चेत् ? यदि चरमदेहो भवति तर्हि केवलज्ञानादिव्यक्तिरूपं मोक्षं नयति, अचरमदेहस्य तु संसारस्थिति स्तोकां कृत्वा देवेन्द्राद्यभ्युदयसुखं दत्वा च पश्चात् पारम्पर्येण मोक्ष प्रापयती- त्यर्थः । तथा चोक्तं-"सगं तवेण सव्वो, वि पावए किंतु झाणजोयेण । जो पावइ सो पावइ, परं भवे सासयं सोक्खं ॥" एवमेकत्वभावनाफलं ज्ञात्वा निरन्तरं निजशुद्धात्मैकत्वभावना कर्त्तव्या । इत्येकत्वानुप्रेक्षा गता॥ अथान्यत्वानुप्रेक्षां कथयति । तथा हि-पूर्वोक्तानि यानि देहवन्धुजन- सुवर्णाद्यर्थेन्द्रियसुखादीनि कर्माधीनत्वे विनश्वराणि तथैव हेयभूतानि च, तानि सर्वाणि टङ्कोत्कीर्णज्ञायकैकस्वभावत्वेन नित्यात्सर्वप्रकारोपादेयभूतानिर्विकार- परमचैतन्यचिच्चमत्कारस्वभावान्निजपरमात्मपदार्थान्निश्चयनयेनान्यानि भिन्नानि। तेभ्यः पुनरात्माप्यन्यो भिन्न इति । अयमत्र भावः-एकत्वानुप्रेक्षायामकोड- हमित्यादिविधिरूपेण व्याख्यानं, अन्यत्वानुप्रेक्षायां तु देहादयो मत्सकाशा- दन्ये मदीया न भवन्तीति निषेधरूपेण । इत्येकत्वान्यत्वानुप्रेक्षायां विधिनिषे- धरूप एव विशेपस्तात्पर्य तदेव । इत्यन्यत्वानुप्रेक्षा समाप्ता ॥ अतः परमशुचित्वानुप्रेक्षा कथ्यते । तद्यथा-सर्वाशुचिशुक्रशोणितकार- णोत्पन्नत्वात्तथैव "वसासृग्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः” इत्युक्ताशुचिस- प्तधातुमयत्वेन तथा नासिकादिनवरन्ध्रद्वारैरपि स्वरूपेणाशुचित्वात्तथैव मूत्रपुरी- पाद्यशुचिमलानामुत्पत्तिस्थानत्वाचाशुचिरयं देहः । न केवलमशुचिकारणत्वे- ·४ ४६ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ नाशुचिः स्वरूपेणाशुच्युत्पादकत्वेन चाशुचिः । शुचि सुगन्धमाल्यवस्त्रादीना- मशुचित्वोत्पादकत्वाचाशुचिः । इदानी शुचित्वं कथ्यते-सहजशुद्धकेवल- ज्ञानादिगुणानामाधारभूतत्वात्स्वयं निश्चयेन शुचिरूपत्वाच परमात्मैव शुचिः । "जीवो वह्माजीवझि चेव चरिया हविज जो जदियो । तं जाण वह्मचेरं विमु- कपरदेहभत्तीए । इति गाथाकथितनिर्मलब्रह्मचर्य तत्रैव निजपरमात्मनि स्थितानामेव लभ्यते । तथैव "ब्रह्मचारी सदा शुचि" रितिवचनात्तथाविधब्रह्मचा- रिणामेव शुचित्वं न च कामक्रोधादिरतानां जलस्नानादिशौचेऽपि । तथैव च- "जन्मना जायते शूद्रः क्रियया द्विज उच्यते । श्रुतेन श्रोत्रियो ज्ञेयो ब्रह्मचर्येण ब्राह्मणः ।।" इति वचनात्त एव निश्चयशुद्धाः ब्राह्मणः । तथा चोक्तं नारायणेन युधिष्ठिरं प्रति विशुद्धात्मनदीस्नानमेव परमशुचित्वकारणं न च लौकिकगङ्गा- दितीर्थे स्नानादिकम् । “आत्मा नदी संयमतोयपूर्ण सत्यावहा शीलतटा दयो- मिः। तत्राभिषेकं कुरु पाण्डुपुत्र न वारिणा शुद्धरति चान्तरात्मा ॥" इत्यशुचित्वानुप्रेक्षा गता। अत ऊर्ध्वमानवानुप्रेक्षा कथ्यते । समुद्रे सच्छिद्रपोतवदर्य जीव इन्द्रि- याद्यास्रवैः संसारसागरे पततीति वार्त्तिकम् । अतीन्द्रियस्वशुद्धात्मसंवित्तिविल- क्षणानि स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःोत्राणीन्द्रियाणि भण्यन्ते । परमोपशममूर्ति- परमात्मस्वभावस्य क्षोभोत्पादकाः क्रोधमानमायालोभकषाया अभिधीयन्ते । रागादिविकल्पनिवृत्तिरूपायाः शुद्धात्मानुभूतेः प्रतिकूलानि हिंसानृतस्तेयात्र- ह्मपरिग्रहप्रवृत्तिरूपाणि पञ्चावतानि । निष्क्रियनिर्विकारात्मतत्त्वाद्विपरीता मनोवचनकायव्यापाररूपाः परमागमोक्ताः सम्यक्त्वक्रिया मिथ्यात्वक्रियेत्या- दिपञ्चविंशतिक्रियाः उच्यन्ते । इन्द्रियकषायाव्रतक्रियारूपास्त्रवाणां स्वरूपमेत- द्विज्ञेयम् । यथा समुद्रेऽनेकरत्नभाण्डपूर्णस्य सच्छिद्रपोतस्य जलप्रवेशे पातो भवति न च वेलापत्तनं प्राप्नोति । तथा सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रलक्षणामूल्यरत्न- भाण्डपूर्णजीवपोतस्य पूर्वोक्तास्रवद्वारैः कर्मजलप्रवेशे सति संसारसमुद्रे पातो भवति न च केबलज्ञानाव्याबाधसुखाद्यनन्तगुणरत्नपूर्णमुक्तिवेलापत्तनं प्राप्नोतीति । एवमानवगतदोषानुचिन्तनमानवानुप्रेक्षा ज्ञातव्येति ॥ अथ संवरानुप्रेक्षा कथ्यते यथा तदेव जलपात्रं छिद्रस्य झम्पने सति जलप्रवेशाभावे निर्विघ्नेन वेलापत्तनं प्राप्नोति; तथा जीवजलपात्रं निजशुद्धात्म- ·. . द्रव्यसंग्रहवृत्तिः ।गाथा.-३५ संवित्तिवलेन इन्द्रियाद्यास्रवच्छिद्राणां झम्पने सति कर्मजलप्रवेशाभावे निर्वि- घ्नेन केवलज्ञानाद्यनन्तगुणरत्नपूर्णमुक्तिवेलापत्तनं प्राप्नोतीति । एवं संवरगत- गुणानुचिन्तनं संवरानुप्रेक्षा ज्ञातव्या ॥८॥ अथ निर्जरानुप्रेक्षां प्रतिपादयति । यथा कोऽप्यजीर्णदोषेण मलसञ्चये जाते सत्याहारं त्यक्त्वा किमपि हरीतक्यादिकं मलपाचकमग्निदीपक चौषधं गृह्णाति । तेन च मलपाकनमलानां पातने गलने निर्जरणे सवि सुखी भवति । तथायं भव्य- जीवोऽप्यजीर्णजनकाहारस्थानीयमिथ्यात्वरागाद्यज्ञानभावेन कर्ममलसञ्चये सति मिथ्यात्नरागादिकं त्यक्त्वा परमौषधस्थानीयं जीवितमरणलाभालाभसुखदुःखा- दिसमभावनाप्रविपादकं कर्ममलपाचकं शुद्धध्यानाग्निदीपकं च जिनवचनौषधं सेवते । तेन च कर्ममलानां गलने निर्जरणे सति सुखी भवति । किञ्च यथा कोऽपि धीमानजीर्णकाले यदुःखजातं तदजीर्णे गतेऽपि न विस्मरवि ततश्चा- जीर्णजनकाहारं परिहरति तेन च सर्वदैव सुखी भवति । तथा विवेकिजनोऽपि "प्रार्ता नरा धर्मपरा भवन्ति" इति वचनाहुःखोत्पत्तिकाले ये धर्मपरिणामा जायन्ते तान् दुःखे गतेऽपि न विस्मरति । ततश्च निजपरमात्मानुभूतिबलेन निर्जरार्थ दृष्टश्रुतानुभूतभोगाकाङ्क्षादिविभावपरिणामपरित्यागरूपैः संवेगवैरा- ग्यपरिणामैवर्तत इति । संवेगवैराग्यलक्षणं कथ्यते--"धम्मे य धम्मफलमि दसणे य हरिसो य हुति संवेगो। संसारदेहभोगेसु विरत्तभावो य. वैरग्ग।" इति निर्जरानुप्रेक्षा गता ॥६॥ अथ लोकानुप्रेक्षा प्रतिपादयति । तद्यथा-अनन्तानन्ताकाशबहुमध्यप्र- देशे घनोदधिधनवाततनुवाताभिधानवायुत्रयवेष्टितानादिनिधनाकृत्रिमनिश्चलासं- ख्यातप्रदेशो लोकोऽस्ति । तस्याकारः कथ्यते-अधोमुखार्द्धमुरजस्योपरि पूर्णे मुरजे स्थापिते याशाकारो भवति ताहशाकारः परं किन्तु मुरजो वृत्तो लोक- स्तु चतुष्कोण इति विशेषः । अथवा प्रसारितपादस्य कटितटन्यस्तहस्तस्य चोर्ध्व- स्थितपुरुषस्य याशाकारो भवति तादृशः । इदानीं तस्यैवोत्सेधायामविस्ताराः कथ्यन्ते-चतुर्दशरज्जुप्रमाणोत्सेधस्तथैव दक्षिणोत्तरेण सर्वत्र सप्तरज्जुप्रमाणा- यामो भवति । पूर्वपश्चिमेन पुनरधोविभागे सप्तरज्जुविस्तारः । ततश्चाधोभागात् क्रमहानिरूपेण हीयते यावन्मध्यलोक एकरज्जुप्रमाणविस्तारो भवति । ततो मध्य- लोकादूर्वं क्रमवृद्धया वर्द्धते यावद्ब्रह्मलोकान्ते रज्जुपञ्चकविस्तारो भवति ।

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ ततश्चोर्द्धवं पुनरपि होयते यावलोकान्ते रज्जुप्रमाणविस्तारो भवति । तस्यैव लोकस्य पुनरुदूखलस्य मध्याधोभागे छिद्रे कृते सति निक्षिप्तवंशनालिकेव चतुषकोणा त्रसनाडी भवति। सा चैकरज्जुविष्कम्भा चतुर्दशरज्जूत्सेधा विज्ञेया। तस्यास्त्वधोभागे सप्तरजवोऽधोलोकसंबन्धिन्यः । ऊर्ध्वभागे मध्यलोकोत्सेधसं- 'बन्धिलक्षयोजनप्रमाणमरूत्सेधः सप्तरजव ऊर्चलोकसंबन्धिन्यः ।। अतः परमधोलोकः कथ्यते । अधोभागे मेरोराधारभूता रत्नप्रभाख्या प्रथमपृथिवी । तस्याधोऽधः प्रत्येकमेकैकरज्जुप्रमाणमाकाशं गत्वा यथाक्रमेण शर्करावालुकापङ्कधूमतमोमहातमःसंज्ञा षड् भूमयो भवन्ति । तस्मादधोभागे रज्जुप्रमाणं क्षेत्रं भूमिरहितं निगोदादिपञ्चस्थावरभृतं च तिष्ठति । रत्नप्रभादि- पृथिवीनां प्रत्येकं घनोदधिधनवाततनुवातत्रयमाधारभूतं भवतीति विज्ञयम् । कस्यां पृथिव्यां कति नरकविलानि सन्तीति प्रश्न यथाक्रमेण कथयति तासु त्रिंशत्पञ्चविंशतिपञ्चदशदशत्रिपञ्चौनैकनरकशतसहस्राणि पञ्च चैव यथाक्रमम् ८४०००००। अथ रत्नप्रभादिपृथिवीनां क्रमेण पिण्डस्य प्रमाणं कथयति । पिण्डस्य कोऽर्थः मन्द्रत्वस्य बाहुल्यस्येति । अशीतिसहस्राधिकैकलक्षं तथैव द्वात्रिंशदष्टाविंशतिचतुर्विशतिषोडशाष्टसहस्रप्रमितानि योजनानि ज्ञातव्यानि । तिर्यगविस्तारस्तु चतुर्दिग्भागे यद्यपि त्रसनाड्यपेक्षयैकरज्जुप्रमाणस्तथापि त्रसर- हितबहिर्भागे लोकान्तप्रमाणमिति । तथाचोक्तं "भुवामन्ते स्पृशन्तीनां लोकान्तं सर्वदित्तु च" । अत्र विस्तारेण तिर्यगविस्तारपर्यन्तमन्द्रत्वेन मन्दरावगाहयोज- नसहस्रबाहुल्या मध्यमलोके या चित्रा पृथिवी तिष्ठति तस्याअधोभागेषोडशसहस्र- बाहुल्यः खरभागस्तिष्ठति । तस्मादप्यधश्चतुरशीतियोजनसहस्रबाहुल्यः पङ्कभा- गस्तिष्ठति । ततोऽप्यधोभागे अशीतिसहस्रबाहुल्यो अब्बहुलभागस्तिष्ठत्येवं रत्नप्रभा पृथिवी त्रिभेदा ज्ञातव्या । तत्र खरभागेऽसुरकुलं विहाय नवप्रकार- भवनवासिदेवानां तथैव राक्षसकुलं विहाय सप्तप्रकारव्यन्तरदेवानां प्रावासा ज्ञातव्या इति । पङ्कभागे पुनरसुराणां राक्षसानां चेति । अव्बहुलभागे नारका- स्तिष्ठन्ति । तत्र बहुभूमिकप्रासादवदधोऽधः सर्वपृथिवीषु स्वकीयस्वकीयबाहुल्यात् सकाशादध उपरि चैकैकयोजनसहस्रं विहाय मध्यभागे भूमिक्रमेण पटलानि भवन्ति त्रयोदशैकादशनवसप्तपञ्चत्र्येकसंख्यानि, तान्येव सर्वसमुदायेन पुनरे- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ कौनपश्चाशत्प्रमितानि । पटलानिकोऽर्थः ? प्रस्तारा इन्द्रका अन्तभूमय इति । तत्र रत्नप्रभायां सीमन्तसंज्ञ प्रथमपटलविस्तारे नृलोकवत् यत्संख्येययोज- नविस्तारवत् मध्यबिलं तस्येन्द्रकसंज्ञा । तस्यैव चतुर्दिग्विभागे प्रतिदिशं पति- रूपेणासंख्येययोजनविस्ताराण्येकोनपञ्चाशद्धिलानि । तथैव विदिक्चतुष्टये प्रति- दिशं पङ्किरूपेण यान्यष्टचत्वारिंशद्विलानि तान्यप्यसंख्यावयोजन विस्ताराणि । तेषामपि श्रेणीबद्धसंज्ञा । दिग्विदिगष्टकान्तरेषु पङ्किरहितत्वेन पुष्पप्रकरवत्कानि- चित्संख्येययोजनविस्ताराणि कानिचिदसंख्येययोजनविस्ताराणि यानि तिष्ठन्ति तेषां प्रकीर्णकसंज्ञा । इतीन्द्रकश्रेणीबद्धप्रकीर्णकरूपेण त्रिधा नरका भवन्ति । इत्यनेन क्रमेण प्रथम पटलव्याख्यान विज्ञेयम् । तथैव पूर्वोक्तकोनपञ्चाशत्पटले- प्वयमेव व्याख्यानमः किन्वष्टश्रेणिष्वेकैकपटलं प्रत्येकैकं हीयते यावत्स- प्समपृथिव्यां चतुर्दिग्भागेष्वेकं विलं तिष्ठति ॥ रत्नप्रभादिनरकदेहोत्सेधः कथ्यते प्रथमपटले हस्तत्रयम् ततः क्रमवृद्धिव- शान्त्रयोदशपटले सप्तचापानि हस्तत्रयमङ गुलपट्कं चेति । ततो द्वितीयपृथिव्या- दिषु चरमेन्द्रकषु द्विगुणद्विगुणे क्रियमाणे सप्तमपृथिव्यां चापशतपञ्चकं भवति । उपरितने नरके य उत्कृष्टोत्सेधः सोऽधस्तने नरके विशेषाधिको जघन्यो भवति, तथैव पटलेषु च ज्ञातव्यः । आयुःप्रमाणं कथ्यते । प्रथमपृथिव्यां प्रथमे पटले जघन्येन दशवर्षसहस्राणि तत .प्रागमोक्तक्रमवृद्धिवशादन्तपटले सर्वोत्कणै- कसागरोपमम् । ततः परं द्वितीयपृथिव्यादिषु क्रमेण त्रिसप्तदशसप्तदशद्वाबि- शतित्रयस्त्रिंशत्सागरोपममुत्कष्टजीवितम्। यचप्रथमपृथिव्यामुत्कृष्टं तद्वितीयायां समयाधिकं जधन्य, तथैव पटलेषु च । एवं सप्तमपृथिवीपर्यन्तं ज्ञातव्यम् । स्वशुद्धात्मसंवित्तिलक्षणनिश्चयरत्नत्रयविलक्षणैस्तोब्रमिथ्यात्वदर्शनज्ञानचरित्रैः प- रिणतानामसंज्ञिपञ्चेन्द्रियसरठपक्षिसर्पसिंहस्त्रीणां क्रमेण रत्नप्रभादिषु, षटप- थिवीषु गमनशक्तिरस्ति सप्तम्यां तु कर्मभूमिजमनुष्याणां मत्स्यानामेव । किञ्च यदि कोऽपि निरन्तरं नरके गच्छति तदा पृथिवीक्रमेणाष्टसप्तषट्पञ्च- चतुस्त्रिद्विसंख्यवारानेव । किन्तु सप्तमनरकादागताः पुनरप्येकवारं तत्रान्यत्र वा नरकेगच्छन्तीति नियमः । नरकादागता जीवा बलदेववासुदेवप्रतिवासुदेव- चक्रवर्तिसंज्ञाः शलाकापुरुषाः न भवन्ति । चतुर्थपञ्चमषष्ठसप्तमनरकेभ्यः समागताः क्रमेण तीर्थकरचरमदेहभावसंयतश्रावका न भवन्ति । तर्हि कि ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ भवन्ति ? "णिरयादो णिस्सीरिदो णरतिरएकम्मसण्णिपज्जत्तो। गव्वभवे उप्पज्जदि सत्तमणिरयादुतिरिएव " ॥ इदानीं नारकदुःखानि कथ्यन्ते । तद्यथा-विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावनिज- परमात्मतत्त्वसम्यश्रद्धानज्ञानानुष्ठानभावनोत्पन्ननिर्विकारपरमानन्दैकलक्षणसु खामृतरसास्वादरहितैः पञ्चेन्द्रियविषयसुखास्वादलम्पटैमिथ्यादृष्टिजीवैर्यदु- पार्जितं नरकायुर्नरकगत्यादिपापकर्म तदुदयन नरके समुत्पद्य पृथिवीचतुष्टये तीव्रोष्णदुःखं, पञ्चम्यां पुनरुपरितनत्रिभागे तीव्रोष्णदुःखमधोमागे तीव्रशीत- दुःखं षष्ठीसप्तम्योरतिशीतोत्पन्नदुःखमनुभवन्ति । तथैव छेदनभेदनक्रकचविदा- रणयन्त्रपीडनशूलारोहणादितीव्रदुःख सहन्ते । तथा चोक्तं-"अच्छिणि- मीलणमित्तणत्थि सुहं दुःखमेव अणुबद्धं । पिरये णेरयियाणं अहोणिसं पञ्चमाणाणं ।” प्रथमपृथिवीत्रयपर्यन्तमसुरोदीरितं चेति । एवं ज्ञात्वा नारकदुःखविनाशार्थ मेदाभेदरत्नत्रयभावना कर्तव्या । संक्षेपेणाधोलोक- व्याख्यानं ज्ञातव्यम् ॥ अतः परं तिर्यगलोकः कथ्यते—जम्बूद्वीपादिशुभनामानो द्वीपाः, लवणो- दादिशुभनामानः समुद्राश्च द्विगुणद्विगुणविस्तारेण पूर्व पूर्व परिवेष्टर वृत्ताकाराः खयम्भूरमणपर्यन्तास्तिर्यगविस्तारेण विस्तीर्णास्तिष्ठन्ति यतस्तेन कारणेन तिर्य- गलोको भण्यते, मध्यलोकश्च । तद्यथा-तेषु सार्द्धतृतीयोद्धारसागरोपमलोम- च्छेदप्रमितेष्वसंख्यातद्वीपसमुद्रेषु मध्ये जम्बूद्वीपस्तिष्ठति । स च जम्बूवृक्षोपल- तितो मध्यभागस्थितमेरुपर्वतसहितो वृत्ताकारलक्षयोजनप्रमाणस्तद्विगुण- विष्कम्भेण योजनलक्षद्वयप्रमाणेन वृत्ताकारेण बहिर्भागे लवणसमुद्रेण वेष्टितः । सोऽपिलवणसमुद्रस्तद्विगुणविस्तारेण योजनलक्षचतुष्टयप्रमाणेनवृत्ताकारेण बहि- आँगे धातकीखण्डद्वीपेन वेष्टितः । सोऽपि धातकीखण्डद्वीपस्तद्विगुणविस्तारण योजनाष्टलक्षप्रमाणेन बहिर्भागे कालोदकसमुद्रेण वेष्टितः । सोऽपि कालोदकस- मुद्रस्तद्विगुणविस्तारेण षोडशयोजनलक्षप्रमाणेन वृत्ताकारेण बहिर्भागेपुष्करद्वीपेन वेष्टितः।इत्यादिद्विगुणद्विगुणविष्कम्भः स्वयम्भूरमणद्वीपस्वयम्भूरमणसमुद्रपर्यन्तो ज्ञातव्यः । यथा जम्बूद्वीपलवणसमुद्रविष्कम्भद्वयसमुदयाद्योजनलक्षत्रयप्रमि- तात्सकाशाद्धातकीखण्ड एकलक्षणाधिकस्तथैवासंख्येयद्वीपसमुद्रविष्कम्भेभ्यः स्वयम्भूरमणसमुद्रविष्कम्भ एकलक्षणाधिको ज्ञातव्यः । एवमुक्तलक्षणेष्वसंख्ये- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ ५१ यद्वीपसमुद्रेषु व्यन्तरदेवानां पर्वताद्युपरिगता आवासाः, अधोभूभागगतानि भवनानि, तथैव द्वीपसमुद्रादिगतानि पुराणि च, परमागमोक्तभिन्नलक्षणानि । तथैव खरभागपङ्कभागस्थितप्रतरासंख्येयप्रमाणासंख्येयव्यन्तरदेवावासाः, तथैव द्वासप्ततिलचाधिककोटिसप्तप्रमितभवनवासिदेवसंबन्धिभवनान्यकृत्रिमजिनचै- त्यालयसहितानि भवन्ति । एवमतिसंक्षेपेण तिर्यग्लोको व्याख्यातः ।। अथ तिर्यग्लोकमध्यस्थितो मनुष्यलोको व्याख्यायते तन्मध्यस्थितजम्बू- द्वीपे सप्तक्षेत्राणि भण्यन्ते । दक्षिणदिग्विभागादारभ्य भरतहैमवतहरिविदेह- रम्यकहरण्यवतैरावतसंज्ञानि सप्त क्षेत्राणि भवन्ति । क्षेत्राणि कोऽर्थः १ वर्षा वंशा जनपदा इत्यर्थः। तेषां क्षेत्राणां विभागकारकाः षट कुलपर्वताः कथ्यन्ते- दक्षिणदिग्भागमादीकृत्य हिमवन्महाहिमवनिषधनीलरुक्मिशिखरिसंज्ञा भर- तादिसप्तक्षेत्राणामन्तरेषु पूर्वापरायताः षट कुलपर्वता भवन्ति । पर्वता इति कोऽर्थः । वर्षधरपर्वताः सीमापर्वता इत्यर्थः । तेषां पर्वतानामुपरि क्रमेण ह्रदाः कथ्यन्ते । पद्ममहापद्मतिगिच्छकशरिमहापुण्डरीकपुण्डरीकसंज्ञा अकृत्रिमा षट् ह्रदा भवन्ति । ह्रदा इति कोऽर्थः ? सरोवराणीत्यर्थः । तेभ्यः पद्मादिषड- हृदेभ्यः सकाशादागमकथितक्रमेण निर्गता याश्चतुर्दश नद्यस्ताः कथ्यन्ते। तथाहि -हिमवत्पर्वतस्थपद्मनाममहाह्रदार्धकोशावगाहनोशार्धाधिकषट्योज- नप्रमाणविस्तारपूर्वतोरणद्वारेण निर्गत्य तत्पर्वतस्यैवोपरि पूर्वदिग्विभागेन योज- नशतपञ्चकं गच्छति ततो गङ्गाकूटसमीपे दक्षिणेन व्यावृत्य भूमिस्थकुण्डे पतति तस्माद् दक्षिणद्वारेण निर्गत्य भरतक्षेत्रमध्यमभागस्थितस्य दीर्घत्वेन पूर्वापरसमुद्रस्पर्शिनो विजयार्द्धस्य गुहाद्वारेण निर्गत्य तत आर्यखण्डार्द्धभागे पूर्वेण व्यावृत्य प्रथमावगाहापेक्षया दशगुणेन गन्यूतिपञ्चकावगाहेन तथैव प्रथमविष्कम्भापेक्षया दशगुणेन योजनार्द्धसहितद्विषष्टियोजनप्रमाणविस्तारण च पूर्वसमुद्रे प्रविष्टा गङ्गा । तथा गङ्गावसिन्धुरपि तस्मादेव हिमवत्पर्वतस्थ- पद्मदात्पर्वतस्यैवोपरि पश्चिमद्वारेण निर्गत्य पश्चादक्षिणदिग्विभागेनागत्य विजयार्द्धगुहाद्वारेण निर्गत्यार्यखण्डार्द्धभागे पश्चिमेन व्यावृत्य पश्चिमसमुद्रे प्रविष्टेति । एवं दक्षिणदिग्विभागसमागतगङ्गासिन्धुभ्यां पूर्वापरायतेन विज- या पर्वतेन च षटखण्डीकृत भरतक्षेत्रम् ॥ अथ महाहिमवत्सर्वतस्थमहापद्महदाइक्षिणदिग्विभागेन हैमवतक्षेत्रमध्ये - ·५२ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ समागत्य तत्रस्थनाभिगिरिपर्वतं योजनार्धनास्पृशन्ती तस्यैवार्धे प्रदक्षिणं कृत्वा रोहित्पूर्वसमुद्रं गता । तथैव हिमवत्पर्वतस्थितपद्महदादुत्तरेणागत्य तमेव नाभि- गिरि योजनार्धनास्पृशन्ती तस्यैवार्द्धप्रदक्षिणं कृत्वा रोहितास्या पश्चिमसमुद्र गता । इति रोहिद्रोहिवास्यासंझं नदीद्वन्दू हैमवतसंज्ञजघन्यभोगभूमिक्षेत्रे ज्ञातव्यम् । अथ निषधपर्वतस्थिततिगिञ्छनामहदाइक्षिणेनागत्य नाभिगिरि- पर्वत योजनार्धनास्पृशन्ती तस्यैवार्धप्रदक्षिणं कृत्वा हरित्पूर्वसमुद्रं गता। तथैव महाहिमवत्पर्वतस्थमहापद्मनामह्रदादुत्तरदिग्विभागेनागत्य तमेव नाभि- गिरि योजनार्धनास्पृशन्ती तस्यैवार्धप्रदक्षिणं कृत्वा हरिकान्ता नाम नदी पश्चिमसमुद्रं गता । इति हरिद्धरिकान्तासंझं नदीद्वयं हरिसंज्ञमध्यमभोगभूमि- क्षेत्रे विज्ञेयम् । अथ नीलपर्वतस्थितकेसरिनामहदाइक्षिणेनागत्योत्तरकुरुसंज्ञो- स्कृष्टभूमिक्षेत्रे मध्येन गत्वा मेरुसमीपे गजदन्तपर्वतं भित्त्वा च प्रदक्षिणेन योजनार्धेन मेरुं विहाय पूर्वभद्रशालवनस्य मध्येन पूर्वविदेहस्य च मध्ये शीता- नामनदी पूर्वसमुद्रं गता । तथैव निषधपर्वतस्थिततिगिन्छदादुत्तरदिग्विभा- गेनागत्य देवकुरुसंज्ञोत्तमभोगभूमिक्षेत्रमध्येन गत्वा मेरुसमीपे गजदन्तपर्वतं भित्वा च प्रदक्षिणेन योजनार्धेन मेरुं विहाय पश्चिमभद्रशालवनस्य मध्येन पश्चिमविदेहस्य च मध्येन शीतोदा पश्चिमसमुद्रं गता । एवं . शीताशीतोदासंज्ञ नदीद्वयं विदेहाभिधाने कर्मभूमिक्षेत्रे ज्ञातव्यम् । यत्पूर्व गङ्गासिन्धुनदीद्वयस्य विस्तारावगाहप्रमाणं भणितं तदेव क्षेत्रे क्षेत्रे नदीयुगलं प्रति विदेहपर्यन्तं द्विगुणं द्विगुणं ज्ञातव्यम् । अथ गङ्गा चतुर्दशसहस्रपरिवारनदीसहिता, सिन्धु- रपि तथा, तद्विगुणसंख्यानं रोहिद्रोहितास्याद्वयम् , ततोऽपि द्विगुणसंख्यानं हरिद्धरिकान्ताद्वयमिति । तथा षडविंशत्यधिकयोजनशतपञ्चकमकोनविंशति- भागीकृतैकयोजनस्य भागषट्कं च यद्दक्षिणोत्तरेण कर्मभूमिसंज्ञभरतक्षेत्रस्य विष्कम्भप्रमाणं तद्विगुणं हिमवत्पर्वते, तस्माद्विगुणं हैमवतक्षेत्रे, इत्यादि द्विगुणं द्विगुणं विदेहपर्यन्तं ज्ञातव्यम् । तथा पद्महदो योजनसहस्रायामस्त- दर्द्धविष्कम्भो दशयोजनावगाहो योजनैकप्रमाणपद्मविष्कम्भस्तस्मान्महापद्म द्विगुणस्तस्मादपि विगिन्छे द्विगुण इति ॥ अथ यथा भरते हिमवत्पर्वतान्निर्गतं गङ्गासिन्धुद्वयं, तथोत्तरे कर्मभूमि- सहरावतक्षेत्रे-शिखरिपर्वतान्निर्गतं, रक्तारक्तोदानदीद्वयम् । यथा च हैमवतसंज्ञे ·५३ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ जघन्यभागभूमिक्षेत्रे महाहिमवद्धिमवन्नामपर्वतद्वयात्क्रमेण निर्गतं रोहितरोहि- वास्यानदीद्वयं, तथोत्तरे हैरण्यवतसंज्ञजघन्यभोगभूमिक्षेत्रे शिखरिरुक्मिसंज्ञ- पर्वतद्वयात्क्रमेण निर्गतं सुवर्णकूलारूप्यकुलानदीद्वयम् । तथैव यथा हरिसं- मध्यमभोगभूमिक्षेत्रे । निषधमहाहिमवन्नामपर्वतद्वयात्क्रमेण निर्गतं हरिद्धरि- कान्तानदीद्वयं, तथोत्तरे रम्यकसंज्ञमध्यमभोगभूमिक्षेत्रे रुक्मनीलनामपर्वतद्ध- यात्क्रमेण निर्गतं नारीनरकान्तानदीद्वयमिति विज्ञेयम् । सुषमसुषमादिषट्काल- संबन्धिपरमागमोक्तायुरुत्सेधादिसहिता दशसागरोपमकोटिकोटिप्रमितावसर्पिणी तथोत्सर्पिणी च यथा भरते वर्त्तते तथैवैरावते च । अयन्तु विशेषः भरतम्ले- च्छखण्डेषु विजयानगेषु च चतुर्थकालसमयावन्ततुल्यकालोऽस्ति नापरः । किंबहुना यथा खट्वाया एकभागे ज्ञाते द्वितीयभागस्तथैव ज्ञायते तथैव जम्बू- द्वीपस्य क्षेत्रपर्वतनदीह्रदादीनां यदेव दक्षिणविभागे व्याख्यानं तदुत्तरेऽपि विज्ञेयम् । अथ देहममत्वमूलभूतमिथ्यात्वरागादिविभावरहिते केवलज्ञानदर्शनसुखा- धनन्तगुणसहिते च निजपरमात्मद्रव्ये यया सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रभावनया कृत्वा विगतदेहा देहरहिवाः सन्तो मुनयः प्राचुर्येण यत्र मोक्षं गच्छन्ति स विदेहो भण्यते । तस्य जम्बूद्वीपस्य मध्यमवर्तिनः किमपि विवरणं क्रियते । तद्यथा-नवनवतिसहस्रयोजनोत्सेध एकसहस्रावगाह आदी भूमितले दशयो- जनसहस्रप्रवृत्तविस्तार उपर्युपरि पुनरेकादशांशहानिक्रमेण हीयमानत्वे सति मस्तके योजनसहस्रविस्तार आगमोक्ताकृत्रिमचैत्यालयदेववनदेवावासाद्यागम- कथितानेकाश्चर्यसहितो विदेहक्षेत्रमध्ये महामेरुनाम पर्वतोऽस्ति । स च गजो जातस्तस्मान्मेरुगजात्सकाशादुत्तरमुखे दन्तद्वयाकारेण यन्निर्गतं पर्वतद्वयं तस्य गजदन्तद्वयसंज्ञति, तथोत्तरे भागे नीलपर्वते लमं तिष्ठति । तयोर्मध्ये यन्त्रिको- णाकारक्षेत्रमुत्तमभोगभूमिरूपं तस्योत्तरकुरुसंज्ञा । तस्य च मध्ये मेरोरीशान- दिग्विभागे शीतानीलपर्वतयोर्मध्ये परमागमवर्णितानाद्यकृत्रिमपार्थिवो जम्बू- वृत्तस्तिष्ठति । तस्या एव शीताया उभयवटे यमलगिरिसंज्ञं पर्वतद्वयं विज्ञेयम् । तस्मात्पर्वतद्वयाइक्षिणभागे कियन्तमध्वानं गत्वा शीतानदीमध्ये अन्तरान्तरण पद्मादिहदपञ्चकमस्ति । तेषां ह्रदानामुभयपार्श्वयोः प्रत्येकं सुवर्णरत्नमयजिन- गृह मण्डिता लोकानुयोगव्याख्यानेन दश दश सुवर्णपर्वता भवन्ति । तथैव ·. ५४ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ निश्चयव्यवहाररत्नत्रयाराधकोत्तमपात्रपरमभक्तिदत्ताहारदानफलेनोत्पन्नानां तिर्य- ग्मनुष्याणां स्वशुद्धात्मभावनोत्पन्ननिर्विकारसदानन्दैकलक्षणसुखामृतरसास्वाद- विलक्षणस्य । चक्रवर्तिभोगसुखादप्यधिकस्य विविधपञ्चेन्द्रियभोगसुखस्य प्रदायका ज्योतिर्गृहप्रदीपतुर्यभोजनवस्त्रमाल्यभाजनभूषणरागमदोत्पादकरसाङ्ग- संज्ञा दशप्रकारकल्पवृक्षाः भोगभूमिक्षेत्रं व्याप्य तिष्ठन्तीत्यादिपरमागमोक्तप्रका- रेणानेकाश्चर्याणि ज्ञातव्यानि । तस्मादेव मेरुगजादक्षिणदिग्विभागेन गजदन्त- द्वयमध्ये देवकुरुसंज्ञमुत्तमभोगभूमिक्षेत्रमुत्तरकुरुवद्विज्ञेयम् ।। तस्मादेव मेरुपर्वतात्पूर्वस्यां दिशि पूर्वापरेण द्वाविंशतिसहस्रयोजनविष्कम्भ सवेदिकं भद्रशालवनमस्ति । तस्मात्पूर्वदिग्भागे कर्मभूमिसंज्ञः पूर्वविदेहोऽस्ति । तत्र नीलकुलपर्वताइक्षिणभागे शीतानद्या उत्तरभागे मेरोः प्रदक्षिणेन यानि क्षेत्राणि तिष्ठन्ति तेषां विभागः कथ्यते । तथाहि मेरोः पूर्वदिशाभागे या पूर्वभद्रशालवनवदिका तिष्ठति तस्याः पूर्वदिग्भागे प्रथमं क्षेत्रं भवति, तदनन्तरं दक्षिणोत्तरायतो वक्षारनामा पर्वतो भवति, तदनन्तरं क्षेत्रं तिष्ठति, ततोऽप्य- नन्तरं विभङ्गा नदी भवति, ततोऽपि क्षेत्रं, तस्मादपि वक्षारपर्वतस्तिष्ठति, ततश्च क्षेत्रं, ततोऽपि विभङ्गा नदी, तदनन्तरं क्षेत्र, ततः परं वक्षारपर्वतोऽस्ति, तद- नन्तरं क्षेत्रं, ततो विभङ्गा नदी, ततश्च क्षेत्रं, ततो वक्षारपर्वतस्ततः क्षेत्रं, तदनन्तरं पूर्वसमुद्रसमीपे यहवारण्यं तस्य वेदिका चेति नवभित्तिभिरष्टक्षत्राणि ज्ञातव्यानि । तेषां क्रमेण नामानि कथ्यन्ते-कच्छा १ सुकच्छा २ महा- कच्छा ३ कच्छावती ४ प्राव" ५ लाङ्गलाव" ६ पुष्कला ७ पुष्कलावती ८ चेति । इदानों क्षेत्रमध्यस्थितनगरीणां नामानि कथ्यन्ते । क्षमा १ क्षेमपुरी २ रिष्टा ३ रिष्टपुरी ४ खड्गा ५ मञ्जूषा ६ औषधी ७ पुण्डरीकिणी ८ चेति ।। अत ऊर्ध्व शीताया दक्षिणविभागे निषधपर्वतादुत्तरविभागे यान्यष्टक्षे- त्राणि तानि कथ्यन्ते । तद्यथा-पूर्वोक्ता या देवारण्यवेदिका तस्याः पश्चिम- भागे क्षेत्रमस्ति, तदनन्तरं वक्षारपर्वतस्ततः परं क्षेत्रं, ततो विभङ्गा नदी, ततश्च क्षेत्रं, तस्माद्वक्षारपर्वतस्ततश्च क्षेत्रं, ततो विमङ्गा नदी ततः क्षेत्रं, ततो वक्षार- पर्वतः, ततः क्षेत्रं, ततो विभङ्गा नदी, तदनन्तरं क्षेत्रं, ततो वतारपर्वतस्ततः क्षेत्रं, ततो मेरुदिग्भागे पूर्वभद्रशालवनवेदिका भवतीति नवभित्तिमध्येऽष्टौ क्षेत्राणि ज्ञातव्यानि । इदानीं तेषां क्रमेण · नामानि कथ्यन्तेवच्छा १;

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ ५५ सुवच्छा २, महावच्छा ३, वच्छावती ४, रस्या ५, रम्यका ६, रमणीया ७, मङ्गलावती ८ चेति । इदानीं तन्मध्यस्थितनगरीणां नामानि कथ्यन्ते- सुसीमा १, कुण्डला २, अपराजिता ३, प्रभाकरी ४, अङ्का ५, पद्मा ६, शुभा ७, रत्नसंचया ८ चेति, इति पूर्वविदेहक्षेत्रविभागव्याख्यानं समाप्तम् ।। अथ मेरोः पश्चिमदिग्भागे पूर्वापरद्वाविंशतिसहस्रयोजनविष्कम्भो पश्चि- मभद्रशालवनानन्तरं पश्चिमविदेहस्तिष्ठति । तत्र निषधपर्वतादुत्तरविभागे शीतो- दानद्या दक्षिणभागे यानि क्षेत्राणि तेषां विभाग उच्यते । तथाहि मेरुदिग्भागे या पश्चिमभद्रशालवनवेदिका तिष्ठति तस्याः पश्चिमभागे क्षेत्रं भवति, ततो दक्षिणोत्तरायतो वक्षारपर्वतस्तिष्ठति, तदनन्तरं क्षेत्रं, ततो विभङ्गा नदी, ततश्च क्षेत्रं, ततो वक्षारपर्वतस्ततः परं क्षेत्रं, ततो विभङ्गा नदी, ततः क्षेत्रं, ततो वक्षारपर्वतस्ततः क्षेत्रं, तदनन्तरं पश्चिमसमुद्रसमीपे यद्भतारण्यवनं तिष्ठति तस्य वेदिका चेति नवभित्तिषु मध्येऽष्टौ क्षेत्राणि भवन्ति । तेषां नामानि कथ्यन्ते । पद्मा १, सुपद्मा २, महापद्मा ३, पद्मकावती ४, शंखा ५, नलिना ६, कुमुदा ७, सलिला ८ चेति । तन्मध्यस्थितनगरीणां नामानि कथयन्ति- अश्वपुरी १, सिंहपुरी २, महापुरी ३, विजयापुरी ४, अरजापुरी ५, विरजा- पुरी ६, अशोकापुरी ७, विशोकापुरी ८ चेति ।। अत ऊर्ध्व शीतोदाया उत्तरभागे नीलकुलपर्वताइक्षिणे भागे यानि क्षेत्राणि तिष्ठन्ति तेषां विभागभेदं कथयति । पूर्वभणिता या भूतारण्यवनवेदिका तस्याः पूर्वभागे क्षेत्रं भवति । तदनन्तरं वक्षारपर्वतस्तदनन्तरं क्षेत्रं, ततो विभङ्गा नदी, ततः क्षेत्रं, ततो वक्षारपर्वतः, ततश्च क्षेत्रं, ततश्च विभङ्गा नदी, ततोऽपि क्षेत्र, ततो वक्षारपर्वतस्ततः क्षेत्रं, ततो विभङ्गा नदी, ततः क्षेत्रं, ततश्च वक्षारपर्वतस्ततः क्षेत्रं, ततो मेरुदिशाभागे पश्चिमभद्रशालवनवेदिका चेति नवभित्तिषु मध्येऽष्टौ क्षेत्राणि भवन्ति । तेपां क्रमेण नामानि कथ्यन्ते-वप्रा १, सुवप्रा २, महा- वप्रा ३, वप्रकावती ४, गन्धा ५, सुगन्धा ६, गन्धिला ७, गन्धमालिनी ८ चेति । तन्मध्यस्थितनगरीणां नामानि कथ्यन्ते । विजया १, वैजयन्ती २, जयन्ती ३, अपराजिता ४, चक्रपुरी ५, खड्गपुरी ६, अयोध्या ७, अवध्या ८ चेति ।। अथ भरतक्षेत्रे यथा गङ्गासिन्धुनदीद्वयेन विजयार्धपर्वतेन च म्लेच्छ- .

·. ५६ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ खण्डपञ्चकमार्यखण्डं चेति षट् खण्डानि जातानि । तथैव तेषु द्वात्रिंशत्तत्रेषु गङ्गासिन्धुसमाननदीद्वयेन विजयार्धपर्वतेन च प्रत्येकं षटखण्डानि ज्ञातव्यानि । अयं तु विशेषः । एतेषु सर्वदैव चतुर्थकालादिसमानकालः, उत्कर्षेण पूर्वकोटि- जीवितं, पञ्चाशचायोत्सेधश्चेति विज्ञयम् । पूर्वप्रमाणं कथ्यते । “पुव्वस्स हु परिमाणं सदर खलु सदसहस्सकोडीउ । छप्पण्णं च सहस्सा बोधव्वा वास- गणनाउ ॥” इति संक्षेपेण जम्बूद्वीपव्याख्यानं समाप्तम् ।। तदनन्तरं यथा सर्वद्वीपेषु सर्वसमुद्रेषु च द्वीपसमुद्रमर्यादाकारिका योजना- ष्टकोत्सेधावनवेदिकास्ति तथा जम्बूद्वीपेऽप्यस्तीति विज्ञ यम् । तद्वहिर्भागे योजनलक्षद्वयवलयविष्कम्भागकमथितषोडशसहस्रयोजनजलोत्सेधाद्यनेका- श्चर्यसहितो लवणसमुद्रोऽस्ति । तस्मादपि बहिर्भागे योजनलक्षचतुष्टयवलय- विष्कम्भो धातकीखण्डद्वीपोऽस्ति । तत्र च दक्षिणभागे लवणोदधिकालोदधि- समुद्रद्वयवेदिकास्पर्शी दक्षिणोत्तरायामःसहस्रयोजनविष्कभः शतचतुष्टयोत्सेध इक्ष्वाकारनामपर्वतोऽस्ति । तथोत्तरविभागेऽपि । तेन पर्वतद्वयेन खण्डीकृतं पूर्वापरधातकीखण्डद्वयं ज्ञातव्यम् । तत्र पूर्वधातकीखण्डद्वीपमध्ये चतुरशीति- सहस्रयोजनोत्सेधः सहस्रयोजनावगाहः क्षुल्लकमेरुरस्ति । तथा पश्चिमधातकी- खण्डेऽपि । यथा जम्बूद्वीपमहामेरौ भरतादिक्षेत्रहिमवदादिपर्वतगङ्गादिनदीपद्मा- दिह्रदानां दक्षिणोत्तरेण व्याख्यानं कृतं तथात्र पूर्वधातकीखण्डमेरी पश्चिम- धातकीखण्डमेरौ च ज्ञातव्यम् । अत एव जम्बूद्वीपापेक्षया संख्यां प्रति द्विगु- णानि भवन्ति भरतक्षेत्राणि, न च विस्तारायामापेक्षया । कुलपर्वताः पुनर्वि- स्तारापेक्षयैव द्विगुणा नत्वायाम प्रति । तत्र धातकीखण्डद्वीपे यथा चक्रस्या- रास्तथाकाराः कुलपर्वता भवन्ति । यथा चाराणां विवराणि छिद्राणि मध्या- न्यभ्यन्तरे सङ्कीर्णानि बहिर्भागे विस्तीर्णानि तथा क्षेत्राणि ज्ञातव्यानि ।। इत्थंभूतं धातकीखण्डद्वीपमष्टलक्षयोजनवलयविष्कम्भः कालोदकसमुद्रः परिवेष्टर तिष्ठति । तस्माद्बहिर्भागे योजनलक्षाष्टकं गत्वा पुष्करद्वीपस्य वल- याकारेण चतुर्दिशाभागे मानुषोत्तरनामा पर्वतस्तिष्ठति । तत्र पुष्करार्धेऽपि धातकीखण्डद्वीपवद्दक्षिणोत्तरेणेवाकारनामपर्वतद्वयं पूर्वापरेण क्षुल्लकमेरुद्वयं च। तथैव भरतादिक्षेत्रविभागश्च बोद्धव्यः । परं किन्तु जम्बूद्वीपभरतादिसंख्या- पेक्षया भरतक्षेत्रादिद्विगुणत्वं न च धातकीखण्डापेक्षया । कुलपर्वतानां तु ·- द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ धातकीखण्डकुलपर्वतापेक्षया द्विगुणो विष्कम्भ आयामश्च । उत्सेधप्रमाणं पुनर्दक्षिणभागे विजयार्धपर्वते योजनानि पञ्चविंशतिः, हिमवति पर्वते शतं, महाहिमवति द्विशतं, निषधे चतुःशतं, तथोत्तरभागे च । मेरुसमीपगजदन्तेषु शतपञ्चकं, नदीसमीपे वक्षारेषु चान्त्यनिपधनीलसमीपे चतुःशतं च, शेप- पर्वतानां च मेरु त्यक्त्वा यदेव जम्बूद्वीपे भणितं वदेवार्धतृतीयद्वीपेषु च विज्ञ- यम् । तथा नामानि च क्षेत्रपर्वतनदीदेशनगरादीनां तान्येव । तथैव क्रोशद्वयो- संधा पञ्चशतधनुर्विस्तारा पद्मरागरत्नमयी वनादीनां वेदिका सर्वत्र समा- नति । अत्रापि चक्राकारवत्पर्वता आरविवरसंस्थानानि क्षेत्राणि ज्ञातव्यानि । मानुपौत्तरपर्वतादभ्यन्तरभाग एव मनुष्यास्तिष्ठन्ति न च वहिर्भागे । वेषां च जघन्यजीवितमन्तमुहूर्त प्रमाणम् , उत्कर्षेण पल्यत्रय, मध्ये मध्यमविकल्पा वहवस्तथा तिरश्चां च । एवमसंख्येयद्वीपसमुद्रविस्तीर्णतिर्यग्लोकमध्येऽर्धतृतीय- द्वीपप्रमाणः संक्षेपेण मनुष्यलोको व्याख्यातः ॥ अथ मानुषोत्तरपर्वतसकाशाद्वहि गे स्वयम्भूरमणद्वीपार्ध परिक्षिप्य योऽसौ नागेन्द्रनामा पर्ववस्तस्मात्पूर्वभाग ये संख्यातीता द्वीपसमुद्रास्तिष्ठन्ति तेषु यद्यपि व्यन्तरा निरन्तरा इति वचनाद् व्यन्तरदेवावासास्तिष्ठन्ति तथापि पल्यप्रमाणायुषां तिरश्चां संवन्धिनी जघन्यभोगभूमिरिति. ज्ञयम् । नागेन्द्र- पर्वताद्वहिर्भागे स्वयम्भूरमणद्वीपार्धे समुद्रे च पुनर्विदेहवत्सर्वदैव कर्मभूमिश्च- तुर्थकालश्च । परं किन्तु मनुष्या न सन्ति । एवमुक्तलक्षणतिर्यग्लोकस्य तद- नन्तरं मध्यमभागवतिनो मनुष्यलोकस्य च प्रतिपादनेन संक्षेपेण मध्यमलोक- व्याख्यानं समाप्तम् । अथ मनुष्यलोके द्विहीनशतचतुष्टयं तिर्यग्लोके तु नन्दी- श्वरकुण्डलरुचकाभिधानद्वीपत्रयेपु क्रमेण द्विपञ्चाशचतुष्टयचतुष्टयसंख्याश्चा- कृत्रिमाः स्वतन्त्रजिनगृहा ज्ञातव्याः॥ श्रत ऊर्ध्व ज्योतिर्लोकः कथ्यते । तद्यथा-चन्द्रादित्यग्रहनक्षत्राणि प्रकीर्ण- तारकाश्चेति ज्योतिष्कदेवाः पश्वविधा भवन्ति । तेषां मध्येऽस्माद्भूमितलादुपरि नवत्यधिकसप्तशतयोजनान्याकाशे गत्वा तारकविमानाः सन्ति, ततोऽपि योजन- दशकं गत्वा सूर्यविमानाः, ततः परमशीतियोजनानि गत्वा चन्द्रविमानाः, ततोऽपि त्रैलोक्यसारकथितक्रमेण योजनचतुष्टयं गते अश्विन्यादिनक्षत्रविमानाः, ततःपरं योजनचतुष्टयं गत्वा वुधविमानाः, ततःपरं योजनत्रयं गत्वा शुक्रवि- ·५८ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ मानाः, तता योजनत्रये गते बृहस्पतिविमानाः, ततो योजनत्रयानन्तरं मङ्गल- विमानाः, ततोऽपि योजनत्रयानन्तरं शनैश्चरविमाना इति । तथा चोक्तं "S- दुत्तरसत्तसया दस सीदी चउद्गं तु तिचकं । तारारविससिरिक्खा वहुभग्व- अंगिरारसणी।" ते च ज्योतिष्कदेवा अर्धतृतीयद्वीपेषु निरन्तरं मेरोः प्रद- क्षिणेन परिभ्रमणगतिं कुर्वन्ति । तत्र घटिकाप्रहरदिवसादिरूपः स्थूलव्यवहार- कालः समयनिमिषादिसूक्ष्मव्यवहारकालवत् यद्यप्यनादिनिधनेन समयघटिका- दिविवक्षितविकल्परहितेन कालाणुद्रव्यरूपेण निश्चयकालेनोपादानभूतेन जन्यते तथापि चन्द्रादित्यादिज्योतिष्कदेवविमानगमनागमनेन कुम्भकारेण निमित्तभूतेन मृत्पिण्डोपादानजनितघट इव व्यज्यते प्रकटीक्रियते ज्ञायते तेन कारणेनोपचारेण ज्योतिष्कदेवकृत इत्यभिधीयते । निश्चयकालस्तु तद्विमानगतिपरिणतेबहिरङ्गसह- कारिकारणं भवति कुम्भकारचक्रभ्रमणस्याधस्तनशिलावदिति ।। इदानीमर्धतृतीयद्वीपेषु चन्द्रादित्यसंख्या कथ्यते । तथाहि-जम्बूद्वीपे चन्द्र- द्वयं सूर्यद्वयं च, लवणोदे चतुष्टयं, धातकीखण्डद्वीपे द्वादश चन्द्रादित्याच, कालोदकसमुद्रे द्विचत्वारिंशचन्द्रादित्याश्च, पुष्कराधे द्वीपे द्वासप्ततिचन्द्रादि- त्याश्चेति । ततःपरं भरतैरावतस्थितजम्बूद्वीपचन्द्रसूर्ययोः किमपि विवरणं क्रियते । तद्यथा-जम्बूद्वीपाभ्यन्तरे योजनानामशीतिशतं वहिर्भागे लवणस- मुद्रसंवन्धे त्रिंशदधिकशतत्रयमिति समुदायेन दशोत्तरयोजनशतपञ्चकं चारक्षेत्रं भण्यते तचन्द्रादित्ययोरेकमेव । तत्र भरतेन वहिर्भागे तस्मिंश्चारक्षेत्रे सूर्यस्य चतुरशीतिशतसंख्या मार्गा भवन्ति, चन्द्रस्य पञ्चदशैव । तत्र जम्बूद्वीपाभ्यन्तरे कर्कटसच क्रान्तिदिने दक्षिणायनप्रारम्भे निषधपर्वतस्योपरि प्रथममार्गे सूर्यः प्रथमोदयं करोति । यत्र सूर्यविमानस्थं निर्दोषपरमात्मनो जिनेश्वरस्याकृत्रिम जिनविम्वं प्रत्यक्षेण दृष्ट्वा अयोध्यानगरीस्थिती निर्मलसम्यक्त्वानुरागेण भरतचक्री पुष्पाञ्जलिमुत्क्षिप्यार्घ ददातीति । तन्मार्गस्थितभरतक्षेत्रादित्यस्यैरावतादित्येन सह क्यापि चन्द्रत्य चन्द्रेण सह यदन्तरं भवति तद्विशेषेणागमतो ज्ञातव्यम् ।। अथ " सदमिस भरणी अदा सादी असलेस जेट्टमवरवरा । रोहिणिवि- सहपुणव्वसु तिउत्तरा मज्झिमा सेसा।" इति गाथाकथितक्रमण यानि जघन्योत्कृष्टमध्यनक्षत्राणि तेषु मध्ये कस्मिन्नक्षत्रे कियन्ति दिनान्यादित्यस्तिष्ट- वीति । "इंदु खी दो रिक्सा सत्तट्टियपंचगयणखंडहिया । अहियहिदरिक्ख- ।

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ खंडा इंदुरविअत्थण्णमुहत्ता। " इत्यनेन गाथासूत्रेणागमकथितक्रमेण पृथक- पृथगानीय मेलापके कृते सति षडधिकषष्टियुतत्रिशतसंख्यदिनानि भवन्ति । तस्य दिनसमूहार्धस्य यदा द्वीपाभ्यन्तरादक्षिणेन बहिर्भागेषु दिनकरो गच्छति तदा दक्षिणायनसंज्ञा; यदा पुनः समुद्रात्सकाशादुत्तरेणाभ्यन्तरमार्गेषु समायाति तदोत्तरायणसंज्ञेति । तत्र यदा द्वीपाभ्यन्तरे प्रथममार्गपरिधौ कर्कटसंक्रान्तिदिने दक्षिणायनप्रारम्भे तिष्ठत्यादित्यस्तदा चतुर्णवतिसहस्रपञ्चविंशत्यधिकपञ्चयोजन- शतप्रमाण उत्कर्षणादित्यविमानस्य पूर्वापरेणातपविस्तारो ज्ञेयः । तत्र पुनरष्टाद- शमुहूत्तैर्दिवसो भवति द्वादशमुहूत्तै रात्रिरिति । ततः क्रमेणातपहानौ सत्यां मुहूर्त्तद्वयस्यैकपप्टिभागीकृतस्यैको भागो दिवसमध्ये दिन प्रति हीयते यावलवण- समुद्रेऽवसानमार्गे माघमासे मकरसंक्रान्तावुत्तरायणदिवसे त्रिषष्टिसहस्राधिक- पोडशयोजनप्रमाणो जघन्येनादित्यविमानस्य पूर्वापरेणातपविस्तारो भवति । तथैव द्वादशमुहूदिवसो भवत्यष्टादशमुहूत्तै रात्रिश्चेति । शेषं विशेष व्याख्यानं लोकविभागादौ विज्ञेयम् । ये तु मनुष्यक्षेत्राहि गे ज्योतिष्कविमानास्तेषां चलनं नास्ति । ते च मानुषोत्तरपर्वताद्वहिर्भागे पञ्चाशत्सहस्राणि योजनानां गत्वा वलयाकारं पति- क्रमेण पूर्वक्षेत्रं परिवेष्टर तिष्ठन्ति । तत्र प्रथमवलये चतुश्चत्वारिंशदधिकशतप्र- माणाश्चन्द्रास्तथादित्याश्चान्तरान्तरेण तिष्ठन्ति । ततः परं योजनलचे लक्ष गते तेनैव क्रमेण वलयं भवति । अयन्तु विशेषः-वलये वलये चन्द्रचतुष्टयं सूर्यचतुष्टयं च वर्धते यावत्पुष्करार्धवहिर्भागे वलयाष्टकमिति । ततः पुष्करसमु- द्रप्रवेशे वेदिकायाः सकाशद्वित्पञ्चाशत्सहस्रप्रमितयोजनानि जलमध्ये प्रविश्य यत्पूर्व चत्वारिंशदधिकशतप्रमाणं प्रथमवलयं व्याख्यातं तस्माद्विगुणसंख्यानं प्रथमवलयं भवति । तदनन्तरं पूर्ववद्योजनलचे लक्ष गते वलयं भवति चन्द्रच- तुष्टयस्य सूर्यचतुष्टयस्य च वृद्धिरित्यनेनैव क्रमेण स्वयम्भूरमणसमुद्रवहिर्भागवेदि- कापर्यन्तं ज्योतिष्कदेवानामवस्थानं बोद्धव्यम् । एते च प्रवरासंख्येयभागप्रमिता असंख्येया ज्योतिष्कविमाना अकृत्रिमसुवर्णमयरत्नमयजिनचैत्यालयमण्डिता ज्ञातव्याः । इति संक्षेपेण ज्योतिष्कलोकव्याख्यानं समाप्तम् ।। अथानन्तरमूर्ध्वलोकः कथ्यते । तथाहि सौधमैंशानसनत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्म- ब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्टशुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारानतप्राणतारणाच्युतसंज्ञाः षो- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ डश स्वर्गास्ततोऽपि नव प्रैवेयकसंज्ञास्ततश्च नवानुदिशसंज्ञं नवविमानसंख्यमेक- पटलं ततोऽपि पश्चानुत्तरसंशं पञ्चविमानसंख्यमेकपटलं चेत्युक्तक्रमणोपर्युपरि वैमानिकदेवास्तिष्ठन्तीति वार्तिकं सङग्रहवाक्यं समुदायकथनमिति यावत् । आदिमध्यान्तेषु द्वादशाष्टचतुर्योजनवृत्तविष्कम्भा चत्वारिंशत्प्रमितयोजनोत्सेधा या मेरुचूलिका तिष्ठति तस्योपरि कुरुभूमिजमर्त्यवालाप्रान्तरितः पुनऋजुवि- मानमस्ति । तदादिं कृत्वा चूलिकासहितलक्षयोजनप्रमाणं मेरुत्सेधमानमर्दाधि- कैकरज्जुप्रमाणं यदाकाशक्षेत्रं तत्पर्यन्तं सौधर्मेशानसंझं स्वर्गगुगलं विष्ठति । ततः परम धिकैकरज्जुपर्यन्तं सनत्कुमारमाहेन्द्रसंज्ञं स्वर्गयुगलं भवति, तस्मा- दर्द्धरज्जुप्रमाणाकाशपर्यन्तं ब्रह्मब्रह्मोत्तराभिधानं स्वर्गयुगलमस्ति, ततोऽप्यर्द्धरज्जु- पर्यन्तं लान्तवकापिष्टनामस्वर्गयुगलमस्ति, ततश्चार्द्धरज्जुपर्यन्तं शुक्रमहाशुक्राभि- धानं स्वर्गद्वयं ज्ञातव्यम्, तदनन्तरमर्द्धरज्जुपर्यन्तं शतारसहस्रारसंझं स्वर्गयुगलं भवति, ततोऽप्यर्द्धरज्जुपर्यन्तमानतप्राणतनामस्वर्गयुगलं, ततः परमर्द्धरज्जुपर्यन्त- माकाशं यावदारणाच्युताभिधानं स्वर्गद्वयं ज्ञातव्यमिति । तत्र प्रथमयुगलद्वये स्वकीयस्वकीयस्वर्गनामानश्चत्वार इन्द्रा विज्ञ याः, मध्ययुगलचतुष्टये पुनः स्वकीयस्वकीयप्रथमस्वर्गाभिधान एकैक एवेन्द्रो भवति, उपरितनयुगलद्वयेऽपि स्वकीयस्वकीयस्वर्गनामानश्चत्वार इन्द्रा भवन्तीति समुदायेन पोडशस्वर्गेपु द्वाद- शेन्द्रा ज्ञातव्याः । षोडशस्वर्गादूर्ध्वमेकरज्जुमध्ये नववेयकनवानुदिशपञ्चानुत्त- रविमानवासिदेवास्तिष्ठन्ति । ततः परं तत्रैव द्वादशयोजनेषु गतेष्वष्टयोजनवा- हुल्या मनुष्यलोकवत्पञ्चाधिकचत्वारिंशलक्षयोजनविस्तारा मोक्षशिला भवति । तस्योपरि घनोदधिधनवावतनुवातत्रयमस्ति । तत्र तनुवातमध्ये लोकान्ते केवल- ज्ञानानन्तगुणसहिताः सिद्धास्तिष्ठन्ति ।। इदानी स्वर्गपटलसंख्या कथ्यते-सौधर्मेशानयोरेकत्रिंशत्, सनत्कुमार- माहेन्द्रयोः सप्त, ब्रह्मब्रह्मोत्तरयोश्चत्वारि, लान्तवकापिष्टयोर्द्वयम् , शुक्रमहा- शुक्रयोः पटलमेकम् , शतारसहस्रारयोरेकम् , आनतप्राणतयोस्त्रयम् , प्रार- णाच्युतयोस्त्रयमिति । नवसु ग्रेवैयकेषु नवकं, नवानुदिशेषु पुनरेक, पञ्चानुत्त- रेषु चैकमिति समुदायेनोपर्युपरि त्रिषष्टिपटलानि ज्ञातव्यानि । तथा चोक्तं "इगतीसससचत्तारिदोण्णिएकेकाछकचदुकप्पे । तित्तियएक्ककिंदयणामा उडु आदि तेवट्ठी ।।"

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ अतः परं प्रथमपटसव्याख्यानं क्रियते । ऋजु विमानं यदुक्तं पूर्व मेरु- चूलिकाया उपरि तस्य मनुष्यक्षेत्रप्रमाणविस्तारस्येन्द्रकसंज्ञा । तस्य चतुर्दिग्भागे- वसंख्येययोजनविस्ताराणि पङ्किरूपेण सर्वद्वीपसमुद्रेषूपरि प्रतिदिशं यानि त्रिषष्टिविमानानि तिष्ठन्ति तेषां श्रेणीबद्धसंज्ञा । यानि च पङ्किरहितपुष्पप्रकर- वद्विदिक्चतुष्टये तिष्ठन्ति तेषां संख्येयासंख्येययोजनविस्ताराणां प्रकीर्णक- संज्ञेति समुदायेन प्रथमपटललक्षणं ज्ञातव्यम् । तत्र पूर्वापरदक्षिणश्रेणित्रय- विमानानि । तन्मध्ये विदिग्द्वयविमानानि च सौधर्मसंबन्धीनि भवन्ति, शेष- विदिग्द्वयविमानानि च पुनरीशानसंवन्धीनि । अस्मात्पटलादुपरि जिनदृष्टमानेन संख्येयान्यसंख्येयानि योजनानि गत्वा तेनैव क्रमेण द्वितीयादिपटलानि भवन्ति । अयं च विशेष:-श्रेणीचतुष्टये पटले पटले प्रतिदिशमेकैकविमानं हीयते यावत्पञ्चानुत्तरपटले चतुर्दिवैकैकविमानं तिष्ठति । एते सौधर्मादिवि- मानाश्चतुरशीतिलक्षसप्तनवतिसहस्रत्रयोविंशतिप्रमिता अकृत्रिमसुवर्णमयजिन- गृहमण्डिता ज्ञातव्या इति ।। अथ देवानामायुःप्रमाणं कथ्यते । भवनवासिषु जघन्येन दशवर्षसह- स्राणि, उत्कण पुनरसुरकुमारेषु सागरोपमम् , नागकुमारेषु पल्यत्रयं, सुपर्णे सार्धद्वयं; द्वीपकुमारे द्वयं, शेषकुलषटके सार्धपल्यमिति । व्यन्तरे जघन्येन दशवर्षसहस्राणि, उत्कर्षेण पल्यमधिकमिति । ज्योतिष्कदेवे जघन्येन पल्याष्टम- विभागः, उत्कर्षेण चन्द्रे लक्षवर्षाधिकं पल्यं, सूर्ये सहस्राधिकं पल्यं, शेषज्योति- कदेवानामागमानुसारेणेति । अथ सौधर्मेशानयोर्जघन्येन साधिकपल्यं, उत्कण साधिकसागरोपमद्वयं, सनत्कुमारमाहेन्द्रयोः साधिकसागरोपम- सप्तकं, ब्रह्मब्रह्मोत्तरयोः साधिकसागरोपमदशकं, लान्तवकापिष्ठयोः साधि- कानि चतुर्दशसागरोपमानि, शुक्रमहाशुक्रयोः षोडश साधिकानि, शतारसह- स्रारयोरष्टादश साधिकानि, आनतप्राणतयोविंशतिरेव, पारणाच्युतयोविंश- तिरिति । अतः परमच्युतादूर्ध्व कल्पातीतनवग्रेवैयकेषु द्वाविंशतिसागरोपम- प्रमाणादूर्ध्वमेकैकसागरोपमे वर्धमाने सत्येकत्रिंशत्सागरोपमान्यवसाननवप्रै- वेयके भवन्ति । नवानुदिशपटले द्वात्रिंशत्, पञ्चानुत्तरपटले त्रयस्त्रिंशत्, उत्कृष्टायुःप्रमाणं ज्ञातव्यम् । तदायुः सौधर्मादिषु स्वर्गेषु यदुत्कृष्टं तत्परस्मिन् ·६२ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ परस्मिन् स्वर्गे सर्वार्थसिद्धिं विहाय जघन्यं चेति । शे विशेषव्याख्यानं त्रिलो- कसारादौ वोद्धन्यम् ॥ किञ्च आदिमध्यान्तमुक्ते शुद्धबुद्धकस्वभावे परमात्मनि सकलविमलकेवल- ज्ञानलोचनेनादर्श विम्बानीव शुद्धात्मादिपदार्था लोक्यन्ते दृश्यन्ते ज्ञायन्ते परि- च्छिचन्ते यतस्तेन कारणेन स एव निश्चयलोकस्वस्मिन्निश्चयलोकाख्ये स्वकीयशुद्ध- परमात्मनि अवलोकनं वा स निश्चयलोकः। “सस्मायो य तिलेस्सा इंदिय- वसदा य अत्तरदाणि । णाणं च दुप्पउत्तं मोहो पावप्पदो होदि । ” इति गायोदितविभावपरिणाममादिं कृत्वा समस्तशुभाशुभसंकल्पविकल्पत्यागेन निज- शुद्धात्मभावनोत्पन्नपरमाहादैकसुखामृतरसास्वादानुभवनेन च या भावना सैव निश्चयलोकानुप्रेक्षा । शेषा पुनर्व्यवहारेणेत्येवं संक्षेपेण लोकानुप्रेक्षाव्याख्यान समाप्तम् ।। अघ दुर्लभानुप्रेक्षांकघयति । वघाहि एकेन्द्रियविकलेन्द्रियपञ्चेन्द्रियसंज्ञिपर्या- ममनुष्यदेशकुलरूपेन्द्रियपटुत्वनिाध्यायुष्कवरखुद्धिसद्धर्मश्रवणग्रहणधारणश्रद्धा- नसंयमविषयसुखव्यावर्तनक्रोधादिकषायनिवर्त्तनेषु परं परं दुर्लभेषु कथंचित्का- कतालीयकन्यायेन लब्धेष्वपि तल्लन्धिरूपबोधे फलभूतस्वशुद्धात्मसंवित्त्यात्मक- निर्मलधर्मध्यानशुलथ्यानरूपः परमसमाधिदुर्लभः । कस्मादिति चेत्तत्प्रतिवन्ध- कमिथ्यानविषयकपायनिदानबन्धादिविभावपरिणामानां प्रबलत्वादिति । तस्मात्स एव निरन्तरं भावनीयः । तद्भावनारहिवानां पुनरपि संसारे पतन- मिति । तथा चोक्तम्-"इत्यतिदुर्लभरूपां वोधि लब्ध्वा यदिप्रमादी स्यात् । संसृतिभीमारण्ये भ्रमति वराको नरः सुचिरम् । " पुनश्चोक्तं मनुष्यभवदुर्ल- भत्वम्-"अशुभपरिणामबहुलता लोकस्य विपुलता महामहती । योनिविपु- लता च कुरुते सुदुर्लभां मानुषी योनिम् । " वोधिसमाधिलक्षणं कथ्यते- सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणामप्राप्तप्रापणं वोधिस्तेषामेव निर्विघ्नेन भवान्तरप्रापणं समाधिरिति । एवं संक्षेपेण दुर्लभानुप्रेक्षा समाप्ता । अय धर्मानुप्रेक्षां कथयति । तद्यथा-संसारे पतन्तं जीवमुद्धृत्य नागेन्द्रनरे- न्द्रदेवेन्द्रादिवन्चे अन्यावाधानन्तसुखायनन्तगुणलक्षणे मोक्षपदे धरतीति धर्मः । तत्व च भेदाः कथ्यन्ते-अहिंसालक्षणः सागारानगारलक्षणो वा उत्तमक्षमा- दिलक्षणो वा निश्चयव्यवहाररत्नत्रयात्मको या शुद्धात्मसंवित्त्यात्मकमोहक्षोभ- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ ६३ रहिवात्मपरिणामो वा धर्मः । अस्य धर्मस्यालाभेतीवानन्तकाले "णिञ्चेदरघाउ- सत्तय तरुदस वियलेदियासु छन्वेव । सुरणिरयतिरियचउरो चउदस मणुयेसु सदसहस्सा। " इति गायाकथितचतुरशीतियोनिलक्षेषु मध्ये परमखास्थ्य- भावनोत्पन्ननिर्व्याकुलपारमार्थिकसुखविलक्षणानि पञ्चेन्द्रियसुखामिलापजनि- वन्याकुलत्वोत्पादकानि दुःखानि सहमानः सन् भ्रमितोऽयं जीवो यदा पुनरेव- गुणविशिष्टस्य धर्मस्य लाभो भवति तदा राजाधिराजमहाराजार्द्धमाण्डलिक- महामाण्डलिकबलदेववासुदेवकामदेवसकलचक्रवर्तिदेवेन्द्रगणधरदेवतीर्थकरपर- मदेवप्रथमकल्याणत्रयपर्यन्वं विविधाभ्युदयसुखं प्राप्य पश्चादभेदरत्नत्रयभावना- वलेनाक्षयानन्तसुखादिगुणास्पदमहत्पदं सिद्धपदं च लभते । तेन कारणेन धर्म एव परमरसरसायनं निधिनिधानं कल्पवृक्षः कामधेनुश्चिन्तामणिरिवि । किं बहुना ये जिनेश्वरप्रणीवधर्म प्राप्य ढमवयो जातास्त एव धन्याः। तथाचोक्तम्-"धन्या ये प्रतिबुद्धा धर्मे खलु जिनवरैः समुपदिष्टे । ये प्रतिपन्ना धर्म स्वभावनोपस्थि- तमनीपाः । " इति संक्षेपेण धर्मानुप्रेक्षा समाप्ता ॥ इत्युक्तलक्षणा अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्वाशुचित्वाखवसंवरनिर्जरालो- कबोधिदुर्लभधर्मतत्त्वानुचिन्तनसंज्ञा निरानवस्वशुद्धात्मतत्त्वपरिणतिरूपस्य संव- रस्य कारणभूता द्वादशानुप्रेक्षाः समाप्ताः ।। अथ परीषहजयः कथ्यतेनुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकनाग्यारतिस्त्रीच- योनिषद्याशय्याक्रोशवधयाचनालाभरोगतृणस्पर्शमलसत्कारपुरस्कारप्रज्ञाज्ञानदर्श- नानीति द्वाविंशतिपरीपहा विज्ञयाः। तेषां सुधादिवेदनानां तीब्रोदयेऽपि सुखदुःखजीविवमरणलाभालाभनिन्दाप्रशंसादिसमतारूपपरमसामायिकेन नव. तरशुभाशुभकर्मसंवरणचिरन्तनशुभाशुभकर्मनिर्जरणसमर्थेनायं निजपरमात्म- भावनासंजातनिर्विकारनित्यानन्दलक्षणसुखामृतसंवित्तरचलनं स परीषह- जय इति ॥ अथ चारित्रं कथयति । शुद्धोपयोगलक्षणनिश्चयरत्नत्रयपरिणते स्वशुद्धात्म- स्वरूपे चरणमवस्थानं चारित्रम् । तच्च तारतम्यभेदेन पञ्चविधम् । तथाहि- सर्वे जीवाः केवलज्ञानमया इति भावनारूपेण समतालक्षणं सामायिकम् , अथवा परमस्वास्थ्यबलेन युगपत्समस्तशुभाशुभसङ्कल्पविकल्पत्यागरूपसमाधि- लक्षणं वा, निर्विकारस्वसंवित्तिवलेन रागद्वेषपरिहाररूपं वा, स्वशुद्धात्मानुभू- ·६४ - - द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ तिवलेनातरौद्रपरित्यागरूपं बा, समस्तसुखदाखादिमध्यस्थरूपं वेति । अथ छेदो- पस्थापनं कथयति-यदा युगपत्समस्तविकल्पत्यागरूपे परमसामायिके स्थातु- मशक्तोऽयं जीवस्तदा समस्तहिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिव्रतमित्यनेन पञ्चप्रकारविकल्पभेदेन व्रतच्छेदेन रागादिविकल्परूपसावधेभ्यो निवर्त्य निज- शुद्धात्मन्यात्मानमुपस्थापयतीति छेदोपस्थापनम् । अथवा छेदे व्रतखण्डे सति निर्विकारसंवित्तिरूपनिश्चयप्रायश्चित्तेन तत्साधकवहिरङ्गव्यवहारप्रायश्चित्तेन वा स्वात्मन्युपस्थापनं छेदोपस्थापनमिति । अथ परिहारविशुद्धिं कथयति- "तीसं वासा जन्मे वासपहुत्तं च तित्थयरमूले । पञ्चक्खाणं पढिदो संझूण- दुग्गऊपविहारो ।" इति गाथाकथितक्रमेण मिथ्यात्वरागादिविकल्पमलानां प्रत्याख्यानेन परिहारेण विशेपेण स्वात्मनः शुद्धिनैर्मल्यं परिहारविशुद्धिश्चा- रित्रमिति । अथ सूक्ष्मसाम्परायचारित्रं कथयति । सूक्ष्मातीन्द्रियनिजशुद्धात्म- संवित्तिवलेन सूक्ष्मलोभाभिधानसाम्परायस्य कपायस्य यत्र निरवशेपोपशमनं क्षपणं वा तत्सूक्ष्मसाम्परायचारित्रमिति । अथ यथाख्यातचारित्रं कथयति- यथा सहजशुद्धस्वभावत्वेन निष्कम्पत्वेन निष्कपायमात्मस्वरूपं तथैवाख्यातं कथितं यथाख्यातचारित्रमिति ।। इदानी सामायिकादिचारित्रपञ्चकस्य गुणस्थानस्वामित्वं कथयति । प्रम- त्ताप्रमत्तापूर्वानिवृत्तिसंज्ञगुणस्थानचतुष्टये सामायिकचारित्रं भवति छेदोपस्था- पनञ्च, परिहारविशुद्धिस्तु प्रमत्ताप्रमत्तगुणस्थानद्वये, सूक्ष्मसांपरायचारित्रं पुनरेकस्मिन्नेव सूक्ष्मसाम्परायगुणस्थाने, यथाख्यातचारित्रमुपशान्तकपाय- क्षीणकपायसयोगिजिनायोगिजिनाभिधानगुणस्थानचतुष्टये भवतीति । अथ संयमप्रतिपक्ष कथयति संयमासंयमसंज्ञं दार्शनिकायैकादशभेदभिन्न देशचा- रित्रमेकस्मिन्नेव पञ्चमगुणस्थाने ज्ञातव्यम् । असंयमस्तु मिथ्याष्टिसासा- दनमिश्राविरतसम्यग्दृष्टिसंज्ञगुणस्थानचतुष्टये भवति । इति चारित्रव्याख्यान समाप्तम् ॥ एवं व्रतसमितिगुप्तिधर्मद्वादशानुप्रेक्षापरीपहजयचारित्राणां भावसंवर- कारणभूतानां यद्व्याख्यानं कृतं, तत्र निश्चयरत्नत्रयसाधकव्यवहाररत्नत्रय- रूपस्य शुभोपयोगस्य प्रतिपादकानि यानि वाक्यानि तानि पापास्रवसंवर- कारणानि ज्ञातव्यानि । यानि तु व्यवहाररत्नत्रयसाध्यस्य शुद्धोपयोगलक्षण- , .

·, द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३५ । ३६ निश्चयरत्नत्रयस्य प्रतिपादकानि तानि पुण्यपापद्वयसंवरकारणानि भवन्तीति ज्ञातव्यम् । अत्राह सोमनामराजश्रेष्टी । भगवन्नेतेषु व्रतादिसंवरकारणेषु मध्ये संवरानुप्रेक्षैव सारभूता, सा चैव संवरं करिष्यति किं विशेषप्रपञ्चेनेति । भगवानाह–त्रिगुप्तिलक्षणनिर्विकल्पसमाधिस्थानां यतीनां तथैव पूर्यते तत्रा- समर्थानां पुनर्वहुप्रकारेण संवरप्रतिभूतो मोहो विजृम्भते तेन कारणेन व्रतादि- विस्तरं कथयन्याचार्याः ॥३५॥ "असिदिसदं किरियाणं अकिरियाणं तु होइ चुलसीदी । सत्तठठी अण्णाणी वेणइया हुंति वत्तीसा । जोगा पयडिप- देसा ठिदिअणुभागा कसायदा हुति । अपरिणिदुच्छिन्नेसु यवंधठिठदिकारणं नत्त्यि ।" एवं संवरतत्त्वव्याख्याने सूत्रद्वयेन तृतीय स्थलं गतम् ॥ अथ सम्यग्दृष्टिजीवस्य संवरपूर्वकं निर्जरातत्त्वं कथयति । व्याख्या। 'णेया' इत्यादिव्याख्यानं क्रियेत-"णेया" ज्ञातव्या का "णिज्जरा" भावनिर्जरा । सा का निर्विकारपरमचैतन्यचिच्चमत्कारानुभूतिसञ्जा- तसहजानन्दखभावसुखामृतरसास्वादरूपो भाव इत्यध्याहारः । “जेण भावेण" येन भावेन जीवपरिणामेन किं भवति "सडदि, विशीर्यते पतति गलति विनश्यति किं कर्ट "कम्मपुग्गलं कर्मारिविध्वंसकस्वकीयशुद्धात्मनो विल- क्षणं कर्मपुद्गलद्रव्यं कथंभूतं “भुत्तरसं" स्वोदयकालं प्राप्य सांसारिकसुख- दुःखरूपेण भुक्तरसं दत्तफलं केन कारणभूतेन गलति “जह कालेण' स्वकाल- पच्यमानाम्रफलवत्सविपाकनिर्जरापेक्षया, अभ्यन्तरे निजशुद्धात्मसंवित्तिपरि- णामस्य बहिरङ्गसहकारिकारणभूतेन काललब्धिसंज्ञेन यथाकालेन न केवलं यथाकालेन "तवेण य" अकालपच्यमानानामाम्रादिफलवदविपाकनिर्जरापेक्षया अभ्यन्तरेण समस्तपरद्रव्येच्छानिरोधलक्षणेन बहिरङ्गेणान्तस्तत्त्वसंवित्तिसाधक- संभूतेनानशनादिद्वादशविधेन तपसा चेति "तस्सडणं" कर्मण गलनं यच्च सा द्रव्यनिर्जरा । ननु पूर्व यदुक्तं 'सडदि' तेनैव द्रव्यनिर्जरा लब्धा पुनरपि सडनं किमर्थ भणितम् ? तत्रोत्तरं तेन सडदिशब्देन निर्मलात्मानुभूतिग्रहणभाव- निर्जराभिधानपरिणामस्य सामर्थ्यमुक्तं न च द्रव्यनिर्जरेति । "इदि" इति द्रव्यभावरूपेण निर्जरा द्विविधा भवति । अत्राह शिष्यः-सविपाकनिर्जरा नरकादिगतिप्वज्ञानिनामपि दृश्यते सज्ञानिनामेवेति नियमो नास्ति । तत्रोत्तरं-अत्रैव मोक्षकारणं या संवर- ·६६ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३६ । ३७ पूर्विका निर्जरा सैव ग्राह्या । या पुनरज्ञानिनां निर्जरा सा गजस्नानवनिष्फला। यतः स्तोकं कर्म निर्जरयति बहुतरं वध्नाति तेन कारणेन सा न ग्राह्या । यातु सरागसदृष्टीनां निर्जरा सा यद्यप्यशुभकर्मविनाशं करोति तथापि संसार- स्थिति स्तोकां कुरुते । तद्भवे तीर्थकरप्रकृत्यादिविशिष्टपुण्यबन्धकारणं भवति पारम्पर्यण मुक्तिकारणं चेति । वीतरागसदृष्टीनां पुनः पुण्यपापद्वयविनाशे तद्भवेऽपि मुक्तिकारणमिति । उक्तं च श्रीकुन्दकुन्दाचार्यदेवैः "जं अण्णायी कम्म खवेदि भवसदसहस्सकोडोहिं । तं णाणी तिहिं गुत्तो खवेदि उस्सास- मित्तेण ।” कश्चिदाह- सदृष्टीनां वीतरागविशेषणं किमर्थ रागादयो हेया मदीया न भवन्तीति भेदविज्ञाने जाते सति रागानुभवेऽपि ज्ञानमात्रेण मोक्षो भवतीति । तत्र परिहारः । अन्धकारे पुरुषद्वयम् एकः प्रदीपहत्तस्ति- प्रति । अन्यः पुनरेकः प्रदीपरहितस्तिष्ठति । स च कूपे पतनं सादिकं वा न जानाति तस्य विनाशे दोषो नास्ति । यस्तु प्रदीपहस्तस्तस्य कूपपवनादिविनाशे प्रदीपफलं नास्ति । यस्तु कूपपतनादिकं त्यजति तस्य प्रदीपफलमस्ति । तथा कोऽपि रागादयो हेया मदीया न भवन्तीति भेदविज्ञानं न जानाति स कर्मणा वध्यते तावत् , अन्यः कोऽपि रागादिभेदविज्ञाने जातेऽपि यावतांशेन रागा- दिकमनुभवति तावतांशेन सोऽपि बध्यत एव, तस्यापि रागादिभेदविज्ञानफलं नास्ति । यस्तु रागादिभेदविज्ञाने जाते सति रागादिकं त्यजति तस्य भेदविज्ञान- फलमस्तीति ज्ञातव्यम् । तया चोक्तं-"चक्खुस्स दंसणस्स य सारो सम्पादि- दोसपरिहारो। चक्खू होदि णिरत्यं दळूण विलेपडंतस्स" ॥ ३६ ॥ एवं निर्जराव्याख्याने सूत्रेणैकेन चतुर्थस्थलं गतम् ।। अथ मोक्षवत्वमावेदयति । व्याख्या । यद्यपि सामान्येन निरवशेषनिराकृतकर्ममलकलङ्कस्याशरीरस्या- मन प्रात्यन्तिकखाभाविकाचिन्याद्भुतानुपमसकलविमलकेवलज्ञानाद्यनन्तगुणा- स्पदमवस्थान्तरं मोक्षो मण्यते तथापि विशेषेण भावद्रव्यरूपेण द्विधा भवतीति वार्त्तिकम् । तद्यथा-"णेओस भावमोक्खो" यो ज्ञातव्यः स भावमोक्षः। स कः "अप्पणो हु परिणामो" निश्चयरत्नत्रयात्मककारणसमयसाररूपो "हु" स्फुटमात्मनः परिणामः । कथंभूतः “सव्वस्स कम्मणो जो खयहेदू" सर्वस्य द्रव्यभावरूपमोहनीयादिधातिचतुष्टयकर्मणो यः क्षयहेतुरिति । द्रव्यमान ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३७ कथयति । “दव्वविमोक्खो" अयोगिचरमसमये द्रव्यविमोक्षो भवति को सौ "कम्मपुधभावो" टटोत्कीर्यशुद्धबुद्धकस्वभावपरमात्मन आयुरादिशेषाघाति- कर्मणामपि य आत्यन्तिकपृथग्भावो विश्लेषो विघटनमिति ॥ तस्य मुक्तात्मनः सुखं कथ्यते । “आत्मोपादानसिद्ध स्वयमतिशयवद्वीत- बाधं विशालं वृद्धिहासव्यपेतं विषयविरहितं निष्प्रतिद्वन्द्वभावम् । अन्यद्रव्या- नपेक्षं निरुपमममितं शाश्वतं सर्वकालमुत्कृष्टानन्तसारं परमसुखमतस्तस्य सिद्धस्य जातम् ।” कश्चिदाह-इन्द्रियसुखमेव सुखं मुक्तात्मनामिन्द्रियशरीराभावे पूर्वोकमतीन्द्रियसुखं कथं घटत इति । तत्रोत्तरं दीयते-सांसारिकसुखं तावत् स्त्रीसेवादिपञ्चेन्द्रियविषयप्रभवमेव, यत्पुनः पञ्चेन्द्रिय विषयव्यापाररहितानां निर्व्याकुलचित्तानां पुरुषाणां सुखं तदतीन्द्रियसुखमत्रैव दृश्यते । पञ्चेन्द्रियम- नोजनितविकल्पजालरहितानां निर्विकल्पसमाधिस्थानां परमयोगिनां रागादि- रहितत्वेन स्वसंवेद्यमात्मसुखं तद्विशेषेणातीन्द्रियम् । यच्च भावकर्मद्रव्यकर्मरहि- तानां सर्वप्रदेशाहादैकपारमार्थिकपरमानन्दपरिणतानां मुक्तात्मनामतीन्द्रियसुखं तदत्यन्तविशेपेण ज्ञातव्यम् । अत्राह शिष्यः--संसारिणां निरन्तरं कर्मबन्धो- ऽस्ति, तथैवोदयोऽप्यस्ति, शुद्धात्मभावनाप्रस्तावो नास्ति, कथं मोक्षो भवतीति ? वत्र प्रत्युत्तरं । यथा शत्रोः क्षीणावस्थां दृष्ट्वा कोऽपि धीमान पर्यालोचयत्ययं मम हनने प्रस्तावस्ततः पौरुषं कृत्वा शत्रु हन्ति तथा कर्मणामप्येकरूपावस्था नास्ति हीयमानस्थित्यनुभागत्वेन कृत्वा यदा लघुत्वं क्षीणत्वं भवति तदा धीमान भव्य आगमभाषया "रवयउवसमियविसोही देसणया उग्गकरणलद्धी य । चत्तारि वि सामण्णाकरणं सम्मत्तचारित्ते । " इति गाथाकथितलब्धिपञ्च- कसंज्ञेनाध्यात्मभाषया निजशुद्धात्माभिमुखपरिणामसंज्ञन च निर्मलभावना- विशेषखङ्गेन पौरुपं कृत्वा कर्मशत्रु हन्तीति । यत्सुनरन्त: कोटाकोटीप्रमितकर्म- स्थितिरूपेण तथैव लतादारुस्थानीयानुभागरूपेण च कर्मलघुत्वे जातेऽपि सत्ययं जीव प्रागमभाषया अधःप्रवृत्तिकरणापूर्वकरणानिवृत्तिकरणसंज्ञामध्यात्मभाषया वशुद्धात्माभिमुखपरिणतिरूपां कहननबुद्धिं कृत्वा वापि कालेन करिष्यतीति तद्भव्यत्वगुणस्यैव लक्षणं ज्ञातव्यमिति । अन्यदपि दृष्टान्तनवकं मोक्षविषये ज्ञातव्यम्-"रयणदीवदिण्यरदहि, दुद्भउ धाउपाहाणु । सुण्णुरुप्पफलिहड अगणि, रणव दिटुंता जाणि । " नन्वनादिकाले मोक्षं गच्छतां जीवानां ·. ६८ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३७ जगच्छून्यं भविष्यतीति ? तत्र परिहारः यथा-भाविकालसमयानां क्रमेण गच्छतां यद्यपि भाविकालसमयराशेः स्तोकत्वं भवति तथाप्यवसानं नास्ति । तथा मुक्तिं गच्छता जीवानां यद्यपि जीवराशेः स्तोकत्वं भवति तथाप्यवसानं नास्ति । इति चेत्तर्हि पूर्वकाले बहवोऽपि जीवा मोक्षं गता इदानी जगतः शून्यत्वं न दृश्यते । किञ्चाभव्यानामभव्यसमानभव्यानां च मोतो नास्ति कथं शून्यत्वं किं भविष्यतीति ॥ ३७॥ एवं संक्षेपेण मोक्षतत्त्वव्याख्यानेनैकसूत्रेण पञ्चम स्थलं गतम् । अत ऊर्ध्व षष्ठस्थले गाथापूर्वार्धन पुण्यपापपदार्थद्वयस्वरूपमुत्तरार्धेन च पुण्यपापप्रकृतिसंख्यां कथयामीत्यभिप्रायं मनसि धृत्वा भगवान् सूत्रमिदं प्रतिपादयति । व्याख्या । “पुण्णं पावं हवंति खलु जीवा" चिदानन्दैकसहजशुद्धस्वभाव- त्वेन पुण्यपापबन्धमोक्षादिपर्यायरूपविकल्परहिता अपि सन्तानागतानादिकर्म- वन्धपर्यायेण पुण्यं पापं च भवन्ति खलु स्फुटं जीवाः । कथंभूताः सन्तः "सुह- असुहभावजुत्ता" "उद्वम मिथ्यात्वविपं भावय दृष्टिं च कुरु परां भक्तिम् । भाव नमस्काररतो ज्ञाने युक्तो भव सदापि । पञ्चमहात्रतरक्षा कोपचतु- कस्य निग्रहं परमम् । दुर्दान्तेन्द्रियविजयं तपःसिद्धिविधी कुरूद्योगम् ।" इत्याद्वयकथितलक्षणेन शुभोपयोगभावेन परिणामेन तद्विलक्षणनाशुभोपयो- गपरिणामेन च युक्ताः परिणताः । इदानीं पुण्यपापभेदान् कथयति "साद सुहाउ णामं गादं पुण्णं" सद्यशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यं भवति “पराणि पावं च तस्मादपराणि कर्माणि पापं चेति । तद्यथा-सद्वेद्यमेकं, तिर्यग्म- नुष्यदेवायुस्त्रय, सुभगयशःकीर्त्तितीर्थकरत्वादिनामप्रकृतीनां सप्तत्रिंशत, तथोच्चैर्गोत्रमिति समुदायेन द्विचत्वारिंशत्संख्याः पुण्यप्रकृतयो विज्ञेयाः । शेपा द्वयशीतिपापमिति । तत्र “दर्शनविशुद्धिर्विनयसंपन्नता शीलवतेष्वनति- चारोऽभीक्ष्णज्ञानोपयोगसंवेगौ शक्तितत्यागतपसी साधुसमाधिर्वैयावृत्त्यकरण- महदाचार्यबहुश्रुतप्रवचनभक्तिरावश्यकापरिहाणिर्मार्गप्रभावना प्रवचनवत्सल- त्वमिति तीर्थकरत्वस्य' इत्युक्तलक्षणपोडशभावनोत्पन्नतीर्थकरनामकमैवं विशिष्टं पुण्यम् । पोडशभावनासु मध्ये परमागमभाषया "मूडत्रयं मदाश्चाष्टौ तथानायतनानि पट् । अष्टौ शङ्कादयश्चेति दृग्दोषाः पञ्चविंशतिः ।"

·, द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३७ ६६ इति श्लोककथितपञ्चविंशतिमलरहिता तथाध्यात्मभापया निजशुद्धात्मोपादे- यरुचिरूपा सम्यक्त्वभावनैव मुख्येति विज्ञ यम् । सम्यग्दृष्टेर्जीवस्य पुण्यपाप- द्वयमपि हेयम् । कथं पुण्यं करोतीति ? तत्र युक्तिमाह । यथा कोऽपि देशान्तर- स्थमनोहरखीसमीपादागतपुरुषाणां तदर्थे दानसन्मानादिकं करोति तथा सम्यग्दृष्टिरप्युपादेयरूपेण स्वशुद्धात्मानमेव भावयति चारित्रमोहोदयात्तत्रास- मर्थः सन निर्दोषपरमात्मस्वरूपाणामर्हत्सिद्धानां तदाराधकाचार्योपाध्यायसाधूनां च परमात्मपदप्राप्त्यर्थ विषयकषायवञ्चनार्थ च दानपूजादिना गुणस्तवनादिना वा परमभक्तिं करोति तेन भोगाकाङ्क्षादिनिदानरहितपरिणामेन कुटुम्विनां पलालमिव अनीहितवृत्त्या विशिष्टपुण्यमास्रवति तेन च स्वर्गे देवेन्द्रलोकान्ति- कादिवीभूति प्राप्य विमानपरीवारादिसंपदं जीर्णतणमिव गणयन् पञ्चमहा- विदेहेषु गत्वा पश्यति । किं पश्यतीति चेत् तदिदं समवसरणं, त एते वीत- रागसर्वज्ञाः, त एते भेदाभेदरत्नत्रयाराधका गणधरदेवादयो ये पूर्व श्रूयन्ते त - इदानी प्रत्यक्षेण दृष्टा इति मत्वा विशेषेण दृढधर्ममतिभूत्वा चतुर्थगुणस्थान- योग्यामात्मनो विरतावस्थामपरित्यजन् भोगानुभवेऽपि सति धर्मध्यानेन कालं नीत्वा स्वर्गादागत्य तीर्थकरादिपदे प्राप्तेऽपि पूर्वभवभावितविशिष्टभेदज्ञानवासना- बलेन मोहं न करोति ततो जिनदीक्षां गृहीत्वा पुण्यपापरहितनिजपरमात्म- ध्यानेन मोक्ष गच्छतीति । मिथ्यादृष्टिस्तु तीव्रनिदानबन्धपुण्येन भोगं प्राप्य पश्चादर्द्धचक्रवर्तिरावणादिवन्नरकं गच्छतीति । एवमुक्तलक्षणपुण्यपापपदार्थ- द्वयेन सह पूर्वोक्तानि सप्ततत्त्वान्येव नव पदार्था भवन्तीति ज्ञातव्यम् । इति श्रीनेमिचन्द्रसैद्धान्तकदेवविरचिते द्रव्यसङ्ग्रहान्थे "प्रासववंधण" इत्यायेका सूत्रगाथा तदनन्तरं गाथादशकेन स्थलषट्कंचेति ससु- दायेनैकादशसूत्रः सप्ततत्त्वनवपदार्थप्रतिपादकनामा द्वितीयाधिकारः समाप्तः ॥२॥ अत ऊर्ध्व विंशतिगाथापर्यन्तं मोक्षमार्ग कथयति । तत्रादौ "सम्मईसण" इत्याद्यष्टगाथाभिर्निश्चयमोक्षमार्गव्यवहारमोक्षमार्ग प्रतिपादकमुख्यत्वेन प्रथमो- ऽन्तराधिकारस्ततः परम् "दुविहं पि मोक्खहउँ” इति प्रभृतिद्वादशसूत्रातृध्येय- ध्यानफलकधनमुख्यत्वेन द्वितीयोन्तराधिकारः ! तृतीयाधिकारे समुदायेन पातनिका।

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-३८ अथ प्रथमतः सूत्रपूर्वार्धेन व्यवहारमोक्षमार्गमुत्तरार्धेन च निश्चयमोक्ष- माग निरूपयति । व्याख्या । “सम्मईसणणाणं चरणं मोक्खस्स कारणं जाणे ववहारा" सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रत्रयं मोक्षस्य कारणं हे शिष्य जानीहि व्यवहारनयात् । "णिचयदो तत्तियमइओ णिो अप्पा" निश्चयतस्तत्रितयमयो निजात्मेति । तथा हि-वीतरागसर्वज्ञप्रणीतषड्द्रव्यपन्चास्तिकायसप्ततचनवपदार्थसम्यक्- श्रद्धानज्ञानव्रताद्यनुष्ठानविकल्परूपी व्यवहारमोक्षमार्गः। निजनिरन्जनशुद्धात्म- तत्वसम्यकश्रद्धानज्ञानानुचरणैकाग्यपरिणविरूपो निश्चयमोक्षमार्गः । अथवा धातुपाषाणेऽग्निवत्साधको व्यवहारमोक्षमार्गः, सुवर्णस्थानीयनिर्विकारस्खोपल- ब्धिसाध्यरूपो निश्चयमोक्षमार्गः । एवं संक्षेपेण व्यवहारनिश्चयमोक्षमार्गलक्षणं ज्ञातव्यमिति । ३६। अथाभेदेन सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि स्वशुद्धात्मैव तेन कारणेन निश्चये- नात्मैव निश्चयमोक्षमार्ग इत्याख्याति । अथवा पूर्वोक्तमेव निश्चयमोक्षमार्ग प्रकारान्तरेण दृढयति । व्याख्या। "रयणत्तयं ण वट्टइ अप्पाणं मुयतु अण्णदवियहि रनत्रयं न वर्त्तते स्वकीयशुद्धात्मानं मुक्वा अन्याचेतने द्रव्ये । “तम्हा तत्तियमइओ होदि हु मोक्खस्स कारणं आदा" तस्मात्तन्त्रितयमयात्मैव निश्चयेन मोक्षस्य कारखं भवतीति जानीहि । अथ विस्तार:-रागादिविकल्पोपाधिरहितचिच्चमत्कार- भावनोत्पन्नमधुररसास्वादसुखोऽहमिति । निश्चयरूपं सम्यग्दर्शनं तस्यैव सुखस्य समस्तविभावेभ्यः स्वसंवेदनज्ञानेन पृथक् परिच्छेदनं सम्यग्ज्ञानं, तथैव दृष्ट- श्रुतानुभूतभोगाकाङ क्षाप्रभृतिसमस्तापध्यानरूपमनोरथजनितसंकल्पविकल्पजा- लत्यागेन तत्रैव सुखेर वस्य सन्तुष्टस्य तृप्तस्येकाकारपरमसमरसीभावेन द्रवीभूत- चित्तस्य पुनः पुनः स्थिरीकरणं सम्यकच रित्रकम् । इत्युक्तलक्षणं निश्चयरत्न- त्रयं शुद्धात्मानं विहायान्यत्रघटपटादिबहिर्द्रव्ये न वर्तते यतस्ततः कारणाद- भेदेन येनानेकद्रव्यात्मकैकप्रपानकवत्तदेव सम्यग्दर्शनं, तदेव सम्यग्ज्ञानं, तदेव चारित्रं तदेव स्वात्मतत्त्वमित्युक्तलक्षणं निजशुद्धात्मानमेव मुक्तिकारणं जानीहि ॥ ४०॥ एवं प्रथमस्थले सूत्रद्वयन निश्चयव्यवहारमोक्षमार्गस्वरूपं संक्षेपेण ·. द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४१ व्याख्याय तदनन्तरं द्वितीयस्थले गाथाषटकपर्यन्तं सम्यक्त्वादित्रय क्रमेण विव- णोति । तत्रादौ सम्यक्त्वमाह । व्याख्या। "जीवादीसदहणं सम्मत्त" वीतरागसर्वज्ञप्रणीतशुद्धजीवादितत्त्व- विषये चलमलिनावगाढरहितत्वेन श्रद्धानं रुचिनिश्चय इदमेवेत्थमेवेति निश्चय- बुद्धिः सम्यग्दर्शनम् । “ख्वमप्पणो तं तु तच्चाभेदनयेन रूपं स्वरूपं तु पुनः कस्यात्मन आत्मपरिणाम इत्यर्थः । तस्य सामर्थ्यमाहात्म्यं दर्शयति । “दुर- भिणिवेसविमुक्कं गाणं सम्म खु होदि सदि जहि" यस्मिन् सम्यक्त्वे सति ज्ञानं सम्यग भवति स्फुटं कथम्भूतं सम्यग्भवति "दुरभिणिवेसविमुक्क' चलि- तप्रतिपत्तिगच्छत्तृ णस्पर्शशुक्तिकाशकलरजतविज्ञानसदृशं संशयविभ्रमविमोहै- मुक्त रहितमित्यर्थः। इतो विस्तार:-सम्यक्त्वे सति ज्ञानं सम्यग्भवतीति यदुक्तं तस्य विवरण क्रियते । तथाहि-गौतमामिभूतिवायुभूतिनामानो विप्राः पञ्चपञ्चशतब्राह्मणोपा- ध्याया वेदचतुष्टयं, ज्योतिष्कव्याकरणादिषडङ्गानि, मनुस्मृत्याद्यष्टादशस्मृतिशा- खाणि तथा भारताद्यष्टादशपुराणानि मीमांसान्यायविस्तर इत्यादिलौकिकसर्व- शास्त्राणि यद्यपि जानन्ति तथापि तेषां हि ज्ञानं सम्यक्त्वं विना मिथ्याज्ञानमे- व । यदा पुनः प्रसिद्धकथान्यायेन श्रीवीरवर्द्धमानस्वामितीर्थकरपरमदेवसम- वसरणे मानस्तम्भावलोकनमात्रादेवागमभाषया दर्शनचारित्रमोहनीयोपशमक्ष- यसंज्ञेनाध्यात्मभाषया स्वशुद्धात्माभिमुखपरिणामसंज्ञेन च कालादिलब्धिविशेषेण मिथ्यात्वं विलयं गतं तदा तदेव मिथ्याज्ञानं सम्यग्ज्ञानं जातम् । ततश्च "जयति भगवान्" इत्यादि नमस्कारं कृत्वा जिनदीक्षां गृहीत्वा कचलोचानन्तरमेव चतुर्ज्ञानसप्तर्द्धिसम्पन्नास्त्रयोऽपि गणधरदेवाः संजाताः । गौतमस्वामी भव्योप- कारार्थ द्वादशाङ्गश्रुतरचनां कृतवान् । पश्चानिश्चयरत्नत्रयभावनाबलेन त्रयोऽपि मोक्षं गताः । शेषाः पञ्चदशशतप्रमितब्राह्मणा जिनदीनां गृहीत्वा यथासम्भव स्वर्ग मोक्षं च गताः । अभव्यसेनः पुनरेकादशाङ्गधारकोऽपि सम्यक्त्वं विना मिथ्याज्ञानी सञ्जात इति । एवं सम्यक्त्वमाहात्म्येन ज्ञानतपश्चरणव्रतोपशम- ध्यानादिकं मिथ्यारूपमपि सम्यग्भवति । तदभावे विषयुक्तदुग्धमिव सर्व वृथेति ज्ञातव्यम्।

·, ७२- द्रव्यसंग्रहपृत्तिः । गाथा-४१ तञ्च सम्यक्त्वं पञ्चविंशतिमलरहितं भवति । तद्यथा-देवतामूढलोकमूढ़- समयमूढभेदेन मूढ़त्रयं भवति । तत्र क्षुधाद्यष्टादशदोपरहितमनन्तज्ञानाद्यनन्त- गुणसहित वीतरागसर्वज्ञदेवतास्वरूपमजानन् ख्यातिपूजालाभरूपलावण्यसौभा- ग्यपुत्रकलत्रराज्यादिविभूतिनिमित्तं रागद्वेपोपहतारौद्रपरिणवक्षेत्रपालचण्डि- कादिमिथ्यादेवानां यदाराधनं करोति जीवस्तद्देवतामूढत्वं भण्यते । न च ते देवाः किमपि फलं प्रयच्छन्ति । कथमिति चेत् ? रावणेन रामस्वामिलक्ष्मी- धरविनाशार्थ वहुरूपिणी विद्या साधिता, कौरवैस्तु पाण्डवनिमूलनार्थ कात्यायनी विद्या साधिता, कंसेन च नारायणविनाशार्थ वयोऽपि विद्याः समाराधिता- स्ताभिः कृतं न किमपि रामस्वामिपाण्डवनारायणानाम् । तैस्तु यद्यपि मिथ्या- देवता नानुकूलितास्तथापि निर्मलसम्यक्त्वोपार्जितेन पूर्वकृतपुण्येन सर्व निर्विघ्नं जातमिति । अथ लोकमूढत्वं कथयति । गङ्गादिनदीतीर्थस्नानसमुद्रस्नानप्रात:- स्नानजलप्रवेशमरणाग्निप्रवेशमरणगोग्रहणादिमरणभूम्यग्निवटवृक्षपूजादीनि पुण्य- कारणानि भवन्तीति यद्दन्ति तल्लोकमूढत्वं विज्ञेयम् । अथ समयमूढत्वमाह । अज्ञानिजनचित्तचमत्कारोत्पादकं ज्योतिष्कमन्त्रवादादिकं दृष्ट्वा वीतरागसर्वज्ञप्र- गीतसमयं विहाय कुदेवागमलिङ्गिनां भयाशास्नेहलोभैधर्मार्थ प्रणामविनयपूजा- पुरस्कारादिकरणं समयमूढत्वमिति । एवमुक्तलक्षणं मूढत्रयं सरागसम्यग्दृष्टर- वस्थायां परिहरणीयमिति । त्रिगुप्तावस्थालक्षणवीतरागसम्यक्त्वप्रस्तावे पुनर्नि- जनिरञ्जननिर्दोषपरमात्मैव देव इति निश्चयबुद्धिदेवतामूढरहितत्वं विज्ञेयम् । तथैव मिथ्यात्वरागादिरूपमूढभावत्यागेन स्वशुद्धात्मन्येवावस्थानं लोकमूढर- हितत्वं विज्ञेयम् । तथैव चसमस्तशुभाशुभसङ्कल्पविकल्परूपपरभावत्यागेन निर्वि- कारतात्त्विकपरमानन्दैकलक्षणपरमसमरसीभावेन तस्मिन्नेव सम्यग्रूपेणायनं गमनं परिणमनं समयमूढरहितत्वं वोद्धव्यम् । इति मूढत्रयं व्याख्यातम् । अथ मदाष्टस्वरूपं कथ्यते । विज्ञानेश्वर्यज्ञानतपःकुलजातिरूपसंज्ञं मदाष्टकं सरागसम्यग्दृष्टिभिस्त्याज्यमिति । वीतरागसम्यग्दृष्टीनां पुनानकपायादुत्पन्न- मदमात्सर्यादिसमस्तविकल्पजालपरिहारेण ममकाराहङ्काररहिते शुद्धात्मनि भावनैव मदाष्टकत्याग इति । ममकाराहङ्कारलक्षणं कथयति । कर्मजनितदेहपु- त्रकलत्रादौ ममेदमिति ममकारस्तत्रैवाभेदेन गौरस्थूलादिदेहोऽहं राजाहमित्य- हङ्कारलक्षणमिति ।

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४१ अथानायतनषटकं कथयति । मिथ्यादेवो, मिथ्यादेवाराधका, मिथ्यातपो, मिथ्यातपस्वी, मिथ्यागमो, मिथ्यागमधरा पुरुषाश्चेत्युक्तलक्षणमनायतनषट्कं सरागसम्यग्दृष्टीनां त्याज्यं भवतीति । वीतरागसम्यग्दृष्टीनां पुनः समस्तदोषाय- तनभूतानां मिथ्यात्वविषयकषायरूपायतनानां परिहारेण केवलज्ञानाद्यनन्तगु- णायतनभूते स्वशुद्धात्मनि निवास एवानायतनसेवापरिहार इति । अनायतन- शब्दस्यार्थः कथ्यते । सम्यक्त्वादिगुणानामायतनं गृहमावास आश्रय आधार- करणं निमित्तमायतनं भण्यते तद्विपक्षभूतमनायतनमिति । अतः परं शङ्काद्यष्टमलत्यागं कथयति । निःशङ्काद्यष्टगुणप्रतिपालनमेव शङ्काद्यष्टमलत्यागो भण्यते । तद्यथा-रागादिदोषा अज्ञानं वाऽसत्यवचनका- रणं तदुभयमपि वीतरागसर्वज्ञानां नास्ति ततः कारणात्तत्प्रणीते हेयोपादेयतत्वे मोक्षे मोक्षमार्गे च भव्यैः संशयः सन्देहो न कर्त्तव्यः । तत्र शङ्कादिदोषपरि- हारविपये पुनरञ्जनचौरकथा प्रसिद्धा। तत्रैव विभीषणकथा । तथाहि-सीता- हरणप्रघट्टके रावणस्य रामलक्ष्मणाभ्यां सह सड्यामप्रस्तावे विभीषणेन विचारित रामस्तावदष्टमवलदेवो लक्ष्मणश्चाष्टमी वासुदेवो रावणश्चाष्टमः प्रतिवासुदेव इति । तस्य च प्रतिवासुदेवस्य वासुदेवहस्तेन मरणमिति जैनागमे पठितमास्ते तन्मिथ्या न भवतीति निःशङ्को भूत्वा त्रैलोक्यकण्टकं रावणं स्वकीयज्येष्ठभ्रातरं त्यक्त्वा त्रिंशदत्तौहिणीप्रमितचतुरङ्गवलेन सह स रामस्वामिपाधैं गत इति । तथैव देवकीवसुदेवद्वयं निःशङ्कं ज्ञातव्यम् । तथाहि-यदा देवकीबालकस्य मारणनिमित्तं कंसेन प्रार्थना कृता तदा ताभ्यां पर्यालोचितं मदीयः पुत्रो नवमो वासुदेवो भविष्यति तस्य हस्तेन जरासिन्धुनानो नवमप्रतिवासुदेवस्य कंसस्यापि मरणं भविष्यतीति जैनागमे भणितं तिष्ठतीति, तथैवातिमुक्तभट्टारकैरपि कथि- तमिति निश्चित्य कसाय स्वकीयं वालक दत्तम् । तथा शेषभव्यैरपि जिनागमे शङ्का न कर्त्तव्येति । इदं व्यवहारेण सम्यक्त्वस्य व्याख्यानम् । निश्चयेन पुन- स्तस्यैव व्यवहारनिःशङ्कागुणस्य सहकारित्वेनेहलोकात्राणागुप्तिमरणव्याधिवेदना- कस्मिकाभिधानभयसप्तकं मुक्त्वा घोरोपसर्गपरीषहप्रस्तावेऽपि शुद्धोपयोगलत- णनिश्चयरत्नत्रयभावनैव निःशङ्कगुणो ज्ञातव्य इति । अथ निष्काङ क्षितागुणं कथयति। इहलोकपरलोकाशारूपभोगाकाङ्क्षा- निदानत्यागेन केवलज्ञानाद्यन्तगुणव्यक्तिरूपमोक्षार्थ ज्ञानपूजातपश्चरणाद्यनुष्ठान- ·७४ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४१ करणं निष्काक्षागुणो भण्यते । तथानन्तमतीकन्याकथा प्रसिद्धा। द्वितीया च सीतामहादेवीकथा। सा कथ्यते । सीता यदा लोकापवादपरिहारार्थ दिव्ये शुद्धा जाता तदा रामस्वामिना दत्त पट्टमहादेवीविभूतिपदं त्यक्त्वा सकलभूषणा- नगारकेवलिपादमूले कृतान्तवक्रादिराजभिस्तथा बहुराज्ञीभिश्च सह जिनदीक्षा गृहीत्वा शशिप्रभाधार्मिकासमुदायेन सह प्रामपुरखेटकादिविहारेण भेदाभेदरन- त्रयभावनया द्विषष्टिवर्षाणि जिनसमयप्रभावनां कृत्वा पश्चादवसाने त्रयस्त्रिंशद्दिव- सपर्यन्तं निर्विकारपरमात्मभावनासहितं संन्यासं कृत्वाऽच्युताभिधानषोडश- स्वर्गे प्रतीन्द्रतां याता ततश्च निर्मलसम्यक्त्वफलं दृष्ट्वा धर्मानुरागेण नरके राव- णलक्ष्मणयोः संबोधनं कृत्वेदानी स्वर्गे तिष्ठति । अग्रे स्वर्गादागत्य सकलचक्रवर्ती भविष्यति । तौ च रावणलक्ष्मीधरौ तस्य पुत्रौ भविष्यतः । ततश्च तीर्थकरपा- दमूले पूर्वभवान्तरं दृष्ट्वा पुत्रद्वयेन सह परिवारेण च सह जिनदीक्षां गृहीत्वा भेदाभेदरत्नत्रयभावनया पञ्चानुत्तरविमाने त्रयोऽप्यहमिन्द्रा भविष्यन्ति । तस्मा- दागत्य रावणस्तीर्थकरो भविष्यति, सीता च गणधर इति, लक्ष्मीधरो धातकी- खण्डद्वीपे तीर्थकरो भविष्यति । इति व्यवहारनिष्काङ् क्षितागुणो विज्ञातव्यः । निश्चयेन पुनस्तस्यैव व्यवहारनिष्काङ्क्षागुणस्य सहकारित्वेन दृष्टश्रुतानुभूत- पञ्चेन्द्रियभोगत्यागेन निश्चयरत्नत्रयभावनोत्पन्नपारमार्थिकस्वात्मोत्थसुखामृतरसे चित्तसन्तोषः स एव निष्काङ्क्षा गुण इति । अथ निर्विचिकित्सागुणं कथयति । भेदाभेदरत्नत्रयाराधकभव्यजीवानां दुर्गन्धबीभत्सादिकं दृष्ट्वा धर्मबुद्धया कारुण्यभावेन वा यथायोग्यं विचिकित्सा- परिहरणं द्रव्यनिर्विचिकित्सागुणो भण्यते । यत्पुनजैनसमये सर्व समीचीन परं किन्तु वस्त्रप्रावरणं जलस्नानादिकं च न कुर्वन्ति तदेव दूषणमित्यादिकुत्सित- भावस्य विशिष्टविवेकबलेन परिहरणं सा निर्विचिकित्सा भण्यते । अस्य व्यव- हारनिर्विचिकित्सागुणस्य विषय उद्दायनमहाराजकथा रुक्मिणीमहादेवीकथा चागमप्रसिद्धा ज्ञातव्येति । निश्चयेन पुनस्तस्यैव व्यवहारनिर्विचिकित्सागुणस्य बलेन समस्तद्वेषादिविकल्परूपकल्लोलमालात्यागेन निर्मलात्मानुभूतिलक्षणे निजशुद्धात्मनि व्यवस्थानं निर्विचिकित्सागुण इति । इतः परममूढदृष्टिगुणकथां कथयति । वीतरागसर्वज्ञप्रणीतागमार्थाद्वहिभूतैः "कुदृष्टिभिर्यत्प्रणीतं धातुवादखन्यवादहरमेखलक्षुद्रविद्याव्यन्तरविकुर्वणादिकमज्ञा- ·कथा द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गीथा-४१ ७५ निजनचित्तंचमत्कारोत्पादकं दृष्ट्वा श्रुत्वा च योऽसौ मूढभावेन धर्मवुद्धया वत्र रुचिं भक्तिं न कुरते स एव व्यवहारे मूढष्टिरुच्यते । तत्र चोत्तरमथुरायां उदुरलिभट्टारकरेवतीश्राविकाचन्द्रप्रभनामविद्याधरब्रह्मचारिसम्बन्धिनी प्रसिद्धति । निश्चयेन पुनस्तस्यैव व्यवहारमूढष्टिगुणस्य प्रसादेनान्तस्तत्ववहिस्त- त्वनिश्चये जाते सति समस्तमिथ्यावरागादिशुभाशुभसङ्कल्पविकल्पेष्टात्मबुद्धि- मुपादेयबुद्धिं हितबुद्धिं ममत्वभावं त्यक्त्वा त्रिगुप्तिरूपेण विशुद्धज्ञानदर्शनख- भावे निजात्मनि यन्निश्चलावस्थानं तदेवामूढदृष्टित्वमिति । सङ्कल्पविकल्पलक्षणं कथ्यते । पुत्रकलत्रादौ वहिर्द्रव्ये ममेदमितिकल्पना सङ्कल्पः, अभ्यन्तरे सुख्यह दुःख्यहमिति हर्पविषादकारणं विकल्प इति । अथवा वस्तुवृत्त्या सङ्कल्प इति कोऽर्थो विकल्प इति तस्यैव पर्यायः ॥ अघोपगृहनगुणं कथयति । भेदाभेदरत्नत्रयभावनारूपो मोक्षमार्गः स्वभावेन शुद्ध एव तावत्, तत्राज्ञानिजननिमित्तेन तथैवाशक्तजननिमित्तेन च धर्मस्य पैशून्यं दूषणमपवादो दुष्प्रभावना यदा भवति तदागमाविरोधेन यथाशक्त्यान धर्मोपदेशेन वा यद्धर्मार्थ दोषस्य झम्पनं निवारणं क्रियते तद्व्यवहारनयेनोप- गृहनं भण्यते । तत्र मायाब्रह्मचारिणा पार्श्वभट्टारकप्रतिमालपरत्नहरणे कृते सत्युपगृहनविषये जिनदत्तश्रेष्ठिकथा प्रसिद्धति । अथवा रुद्रजनन्या ज्येष्ठा- संज्ञाया लोकापवादे जाते सति यद्दोषझम्पनं कृतं तत्र चेलिनीमहादेवीकयेति । तथैव निश्चयेन पुनस्तस्यैव व्यवहारोपगृहनगुणस्य सहकारित्वेन निजनिरुजन- निर्दोषपरमात्मनः प्रच्छादका ये मिथ्यात्वरागादिदोषास्तेषां तस्मिन्नेव परमात्मनि सम्यकत्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपं यद्धमानं तेन प्रच्छादनं विनाशनं गोपनं झम्पनं तदेवोपगूहुनमिति ।। अथ स्थितीकरणं कथयति । भेदाभेदरनत्रयधारकस्य चातुर्वर्णसङ्घस्य मध्ये यदा कोऽपि दर्शनचारित्रमोहोदयेन दर्शनं ज्ञानं चारित्रं वा परित्यक्तुं वाञ्छति तदागमाविरोधेन यथाशक्त्या धर्मश्रवणेन वा अर्थेन वा सामर्थ्येन वा केनाप्यु- पायेन यद्ध, स्थिरत्वं क्रियते तद्व्यवहारेण स्थितीकरणमिति । तत्र च पुष्पडाल- तपोधनस्य स्थिरीकरणप्रस्तावे वारिपेणकुमारकथागमप्रसिद्धति । निश्चयेन पुनस्वे- नैव व्यवहारेण स्थितीकरणंगुणेन धर्महढ़ते जाते सति दर्शनचारित्रमोहोदय- जनितसमस्तमिथ्यात्वरागादिविकल्पजालत्यागेन निजपरमात्मस्वभावभावनोत्प- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४१ नपरमानन्दैकलक्षणसुखामृतरसाखादेन वल्लयतन्मयपरमसमरसीभावेन चित्त- स्थितीकरणमेव स्थितीकरणमिति । अथ वात्सल्याभिधानं सप्तमाङ्गं प्रतिपादयति । वाह्याभ्यन्तररनत्रयाधारे चतुर्विधसङ्घ वत्से धेनुवत्पञ्चेन्द्रियविषयनिमित्तं पुत्रकलत्रसुवर्णादिस्नेहवद्वा यदकृत्रिमस्नेहकरणं तद्व्यवहारेण वात्सल्यं भण्यते । तत्रच हस्तिनागपुराधिप- विपद्मराजसंवन्धिना वलिनामदुष्टमन्त्रिणा निश्चयव्यवहाररत्नत्रयाराधकाकम्प- नाचार्यप्रभृतिसप्तशतयतीनामुपसर्गे क्रियमाणे सति विष्णुकुमारनाम्ना निश्चय- व्यवहारमोक्षमार्गाराधकपरमयतिना विकुर्वणर्द्धिप्रभावेण वामनरूपं कृत्वा बलि- मन्त्रिपार्वे पादत्रयप्रमाणभूमिप्रार्थनं कृत्वा पश्चादेकः पादो मेरुमस्तके दत्तो द्वितीयो मानुपोत्तरपर्वते तृतीयपादस्यावकाशो नास्तीति वचनच्छलेन मुनिवा- त्सल्यनिमित्तं बलिमन्त्री बद्ध इत्येका तावदागमप्रसिद्धा कथा । द्वितीया च दशपुरनगराधिपतेर्वजकर्णनाम्नः। उज्जयिनीनगराधिपतिना सिंहोदरमहाराजेन जैनोऽयं मम नमस्कारं न करोतीति मत्त्वा दशपुरनगरं परिवेष्टर घोरोपसर्गे क्रियमाणे भेदाभेदरत्नत्रयभावनाप्रियेण रामस्वामिना वज्रकर्णवात्सल्यनिमित्त सिंहोदरो वद्ध इति रामायणमध्ये प्रसिद्धेयं वात्सल्यकथेति । निश्चयवात्सल्यं पुनस्तस्यैव व्यवहारवात्सल्यगुणस्य सहकारित्वेन धर्मे दृढत्वे जाते सति मिथ्या- त्वरागादिसमस्तशुभाशुभवहिर्भावेषु प्रीतिं त्यक्त्वा रागादिविकल्पोपाधिरहित- परमस्वास्थ्यसंवित्तिसञ्जातसदानन्दैकलक्षणसुखामृतरसास्वादं प्रति प्रीतिकरण- मेवेति सप्तमा व्याख्यातम् ।। अथाष्टमा नाम प्रभावनागुणं कथयति । श्रावकेन दानपूजादिना तपोधनेन च तपःश्रुतादिना जैनशासनप्रभावना कर्त्तव्येति व्यवहारेण प्रभावनागुणो ज्ञातव्यः । तत्र पुनरुत्तरमथुरायां जिनसमयप्रभावनशीलाया उगविल्लामहा- देव्याः प्रभावननिमित्तमुपसर्गे जाते सति वनकुमारनाम्ना विद्याधरश्रमणेनाकाशे जैनरथभ्रमणेन प्रभावना कृतेत्येका आगमप्रसिद्धा कथा। द्वितीया तु जिनस- मयप्रभावनाशीलवप्रामहादेवीनामस्वकीयजनन्या निमित्तं स्वस्य धर्मानुरागण च हरिपेणनामदशमचक्रवर्तिना तद्भवमोक्षगामिना जिनसमयप्रभावनार्थमुत्तुङ्ग- तोरणजिनचैयालयमण्डितं सर्वभूमितलं कृतमिति रामायणे प्रसिद्धयं कथा । निश्चयेन पुनस्तस्यैव व्यवहारप्रभावनागुणस्य वलेन मिथ्यात्वविषयकपायप्रमृति- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४१ समस्तविभावपरिणामरूपपरसमयानां प्रभावं हत्वा शुद्धोपयोगलक्षणस्वसंवेदन- ज्ञानेन विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावनिजशुद्धात्मनः प्रकाशनमनुभवनमेव प्रभा- वनेति ॥ एवमुक्तप्रकारेण मूढत्रयमदाष्टकपडनायतनशङ्काद्यष्टमलरहितं शुद्धजीवा- दितत्त्वार्थश्रद्धानलक्षणं सरागसम्यक्त्वाभिधानं व्यवहारसम्यक्त्वं विज्ञेयम् । तथैव तेनैव व्यवहारसम्यक्त्वेन पारम्पर्येण साध्यं शुद्धोपयोगलक्षणनिश्चयरत्न- त्रयभावनोत्पन्नपरमाहादैकरूपसुखामृतरसास्वादनमेवोपादेयमिन्द्रियसुखादिकं च हेयमिति रुचिरूपं वीतरागचारित्राविनाभूतं वीतरागसम्यक्त्वाभिधानं निश्चय- सम्यक्त्वं च ज्ञातव्यमिति । अत्र व्यवहारसम्यक्त्वमध्ये निश्चयसम्यक्त्वं किमर्थ व्याख्यावमिति चेद् व्यवहारसम्यक्त्वेन निश्चयसम्यक्त्वं साध्यत इति साध्यसाधकभावज्ञापनार्थमिति ।। इदानी येषां जीवानां सम्यग्दर्शनग्रहणात्पूर्वमायुर्वन्धो नास्ति तेषां व्रतामा- वेऽपि नरनारकादिकुत्सितस्थानेषु जन्म न भवतीति कथयति । " सम्यग्दर्श- नशुद्धा नारकतिर्यड्नपुंसकत्रीत्वानि । दुष्कृतविकृताल्पायुर्दरिद्रतां च ब्रजन्ति नातिकाः । १।" इतः परं मनुष्यगतिसमुत्पन्नसम्यग्दृष्टेः प्रभावं कथयति । "ओजस्तेजोविद्यावीर्ययशोवृद्धिविजयविभवसनाथाः । उत्तमकुला महा मान- वतिलका भवन्ति दर्शनपूताः ॥" अथ देवगतौ पुनः प्रकीर्णकदेववाहनदेव- किल्विपदेवनीचदेवत्रयं विहायान्येषु महर्द्धिकदेवेपूत्पद्यते सम्यग्दृष्टिः । इदानीं सम्यक्त्वग्रहणात्पूर्वदेवायुष्कं विहाय ये वद्धायुष्कास्तान प्रति सम्यक्त्वमाहात्म्य कथयति । "हेट्ठिमछप्पुढवीणं जोइसवणभवणसव्वइत्थीणं । पुण्णिदरे णहि सम्मो ण सासणो णारयापुण्णे ॥” तमेवार्थ प्रकारान्तरेण कथयति "ज्यो. तिर्भावनभामेषु षट्स्वधः श्वभ्रभूमिषु । तिर्यक्षु नुसुरस्त्रीषु सदृष्टिनँव जायते ॥" अयोपशमिकवेदकनायिकाभिधानसम्यक्त्वत्रयमध्ये कस्यां गतौ कत्य सम्यक्त्वस्य सम्भवोऽस्तीति कथयति "सौधर्मादिष्वसंख्याव्दायुष्कतिर्यक्षु नृष्वपि । रत्नप्रभावनौ च स्यात्सम्यक्त्वत्रयमङ्गिनाम् ॥" कर्मभूमिजपुरुषे च त्रयं सम्भवति बद्धायुष्के लब्धायुष्के पि । किन्त्वौपंशमिकमपर्याप्तावस्थायां महर्द्धिकदेवेष्वेव । “शेषेषु देवतियतु षट्स्वधः श्वभ्रभूमिषु । द्वौ वेदकोपश- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४१ । ४२ मको स्यातां पर्याप्तदेहिनाम् ॥१॥” इति निश्चयव्यवहाररत्नत्रयात्मकमोक्षमार्गा- वयविनः प्रथमावयवभूतस्य सम्यक्त्वस्य व्याख्यानेन गाथा गता ॥ ४१ ॥ अथ रत्नत्रयात्मकमोक्षमार्गद्वितीयावयवरूपस्य सम्यग्ज्ञानस्य स्वरूपं प्रति- पादयति । व्याख्या । “संसयविमोहविन्भमविवज्जियं" संशयः शुद्धात्मतत्त्वादि प्रतिपादकमागमज्ञानं किं वीतरागसर्वज्ञप्रणीतं भविष्यति ? परसमयप्रणीतं वेति संशयः । तत्र दृष्टान्तः-स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । विमोहः परस्परसापेक्षनयद्वयन द्रव्यगुणपर्यायादिपरिज्ञानाभावो विमोहः । तत्र दृष्टान्तः—च्छत्त णस्पर्शव- हिग्मोहवद्वा । विभ्रमोऽनेकान्तात्मकवस्तुनो नित्यक्षणिकैकान्तादिरूपेण ग्रहणं विभ्रमः । तत्र दृष्टान्तः-शुक्तिकायां रजतविज्ञानवत् । इत्युक्तलक्षणसंशय- विमोहविभ्रमैर्वर्जितं "अप्पपरसरुवस्स गहणं" सहजशुद्धकेवलज्ञानदर्शनस्व- भावस्वात्मरूपस्य ग्रहणं परिच्छेदनं परिच्छित्तिस्तथा परद्रव्यस्य च भावकर्म- द्रव्यकर्मनोकर्मरूपस्य जीवसम्बन्धिनस्तथैव पुद्गलादिपञ्चद्रव्यरूपस्य परकीय- जीवरूपस्य च परिच्छेदनं यत्तत् "सम्मंणणं" सम्यग्ज्ञानं भवति । तच कथं- भूतं "सायारं" घटोऽयं पटोयऽमित्यादिग्रहणव्यापाररूपेण साकारं सविकल्पं व्यवसायात्मकं निश्चयात्मकमित्यर्थः । पुनश्च किंविशिष्टं "अणेयमेयं च" अनेकभेदं च पुनरिति ॥ तस्य भेदाः कथ्यन्ते । मतिश्रुवावधिमनःपर्ययकेवलज्ञानभेदेन पञ्चधा । अथवा श्रुतज्ञानाऽपेक्षया द्वादशाङ्गमङ्गमङ्गवाह्य चेति द्विभेदम् । द्वादशाङ्गानां नामानि कथ्यन्ते । आचारं, सूत्रकृतं, स्थानं, समवायनामधेयं, व्याख्याप्रज्ञप्तिः, ज्ञातृकथा, उपासकाध्ययन, अन्तकृतदर्श, अनुत्तरोपपादिकदर्श, प्रश्नव्याकरणं, विपाकसूत्र, दृष्टिवादश्चेति । दृष्टिवादस्य च परिकर्मसूत्रप्रथमानुयोगपूर्वगत- चूलिकाभेदेन पञ्च भेदाः कथ्यन्ते । तत्र चन्द्रसूर्यजम्बूद्वीपसागरव्याख्याप्रज्ञप्ति- भेदेन परिकर्म पञ्चविधं भवति । सूत्रमेकभेदमेव । प्रथमानुयोगोऽप्येकभेदः । पूर्वगतं पुनरुत्पादपूर्व, अप्रायणीयं, वीर्यानुप्रवाद, अस्तिनास्तिप्रवादं, ज्ञानप्रवाद, सत्यप्रवाद, आत्मप्रवादं, कर्मप्रवाई, प्रत्याख्यानं, विद्यानुवाद, कल्याणनामधेयं, प्राणानुवाद, क्रियाविशालं, लोकसंज्ञ', पूर्व, चेति चतुर्दशभेदम् । जलगतस्थल- , ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः। गाथा-४२ गताकाशगतहरमेखलादिमायाखरूपशाकिन्यादिरूपपरावर्तनभेदेन चूलिका पञ्चविधा चेति संक्षेपेण द्वादशाङ्गव्याख्यानम् । अङ्गबाह्यं पुनः सामायिक, चतुर्विशतिस्तवं, वन्दना, प्रतिक्रमणं, वैनयिक, कृतिकर्म, दशवैकालिकम् उत्तराध्ययनं, कल्पव्यवहारः, कल्पाकल्पं, महाकल्प, पुण्डरीकं, महापुण्डरीकं, अशीतिकं चेति चतुर्दशप्रकीर्णकसंज्ञवोद्धव्यमिति। अथवा वृषभादिचतुर्विशतितीर्थङ्करभरतादिद्वादशचक्रवर्त्तिविजयादिनव- वलदेवत्रिपिष्टादिनववासुदेवसुग्रीवादिनवप्रतिवासुदेवसम्बन्धित्रिषष्टिपुरुषपुरा- णभेदभिन्नः प्रथमानुयोगो भण्यते । उपासकाध्ययनादौ श्रावकधर्मम्, प्राचारा- राधनादा यतिधर्म च यत्र मुख्यत्वेन कथयति स चरणानुयोगो भण्यते । त्रिलोकसारजिनान्तरलोकविभागादिग्रन्थव्याख्यानं करणानुयोगो विज्ञेयः । प्राभृततत्त्वार्थसिद्धान्तादौ यत्र शुद्धाशुद्धजीवादिषद्रव्यादीनां मुख्यवृत्त्या व्याख्यानं क्रियते स द्रव्यानुयोगो भण्यते । इत्युक्तलक्षणानुयोगचतुष्टयरूपेण चतुर्विधं श्रुतज्ञानं ज्ञातव्यम् । अनुयोगोऽधिकारः परिच्छेदः प्रकरणमित्या - कोऽर्थः । अथवा पडद्रव्यपञ्चास्तिकायसप्ततध्वनवपदार्थेषु मध्ये निश्चयनयेन खकीयशुद्धात्मद्रव्यं, स्वशुद्धजीवास्तिकायो, निजशुद्धात्मतत्त्वं, निजशुद्धात्म- पदार्थ उपादेयः । शेषं च हेयमिति संक्षेपेण हेयोपादेयभेदेन द्विधा व्यवहार- ज्ञानमिति ॥ इदानीं तेनैव विकल्परूपत्व्यवहारज्ञानेन साध्यं निश्चयज्ञानं कथ्यते । तथाहिरागात् परकलत्रादिवाञ्छारूपं, द्वेषात् परवधबन्धच्छेदादिवाञ्छा- रूपं च मदीयापध्यानं कोऽपि न जानातीति मत्वा स्वशुद्धात्मभावनासमुत्पन्न- सदानन्दैकलक्षणसुखामृतरसनिर्मलजलेन चित्तशुद्धिमकुर्वाणः सन्नयं जीवो वहिरङ्गवकवेषेण यल्लोकरञ्जनां करोति तन्मायाशल्यं भण्यते । निजनिरञ्जन- निर्दोषपरमात्मैवोपादेय इति रुचिरूपसम्यक्त्वाद्विलक्षणं मिथ्याशल्यं भण्यते । निर्विकारपरमचैतन्यभावनोत्पन्नपरमाह्लादैकरूपसुखामृतरसास्वादमलभमानायं जीवो दृष्टश्रुतानुभूतभोगेषु यन्नियतं निरन्तरं चित्तं ददाति तन्निदानशल्यमभि- धीयते । इत्युक्तलक्षणशल्यत्रयविभावपरिणामप्रभृतिसमस्तशुभाशुभसङ्कल्प- विकल्परहितेन परमस्वास्थ्यसंवित्तिसमुत्पन्नतात्त्विकपरमानन्दैकलक्षणसुखामृत- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४२। ४३ तृप्तेन स्वेनात्मना स्वस्य सम्यग्निर्विकल्परूपेण वेदनं परिज्ञानमनभवनमिति निर्विकल्पस्वसंवेदनज्ञानमेव निश्चयज्ञान भण्यते ।। अत्राह शिष्यः । इत्युक्तप्रकारेण प्राभूतग्रन्थे यनिर्विकल्पस्वसंवेदनज्ञानं भण्यते, तन्न घटते । कस्मादिति चेत् तदुच्यते । सत्तावलोकरूपं चक्षुरादि- दर्शनं यथा जैनमते निर्विकल्पं कथ्यते, तथा बौद्धमते ज्ञानं निर्विकल्पक भण्यते । परं किन्तु तनिर्विकल्पमपि विकल्पजनकं भवति ।जैनमते तु विकल्प- स्योत्पादकं भवत्येव न । किन्तु स्वरूपेणैव सविकल्पमिति । तथैव स्वपरप्रका- शकं चेति । तत्र परिहारः । कथंचित् सविकल्पकं निर्विकल्पकं च । तथाहि- यथा विषयानन्दरूपं स्वसंवेदनं रागसंवित्तिविकल्परूपेण सविकल्पमपि शेषा- नीहितसूक्ष्मविकल्पानां सद्भावेऽपि सति तेषां मुख्यत्वं नास्ति तेन कारणेन निर्विकल्पमपि भण्यते । तथा स्वशुद्धात्मसंवित्तिरूपं वीतरागस्वसंवेदनज्ञान- मपि स्वसंवित्त्याकारकविकल्पेन सविकल्पमपिबहिर्विपयानीहितसूक्ष्मविकल्पानां सद्भावेऽपि सति तेषां मुख्यत्वं नास्ति तेन कारणेन निर्विकल्पमपि भण्यते । यत एवेहापूर्वस्वसंवित्त्याकारान्तर्मुखप्रतिभासेऽपि बहिर्विषयानीहितसूक्ष्मा- विकल्पा अपि सन्ति तत एव कारणात् स्वपरप्रकाशकं च सिद्धम् । इदं तु सविकल्पकनिर्विकल्पकस्य तथैव स्वपरप्रकाशकस्य ज्ञानस्य च व्याख्यानं यद्या- गमाध्यात्मतर्कशास्त्रानुसारेण विशेपेण व्याख्यायते तदा महान् विस्तारो भवति । स चाध्यात्मशास्त्रत्वान्न कृत इति । एवं रत्नत्रयात्मकमोक्षमार्गावयविनो द्वितीयावयवभूतस्य ज्ञानस्य व्याख्या- नेन गाथा गता ॥४२॥ अथ निर्विकल्पसत्ताग्राहकं दर्शनं कथयति ।। व्याख्या । “जं सामण्णं गहणं भावाणं" यत् सामान्येन सत्तावलोकनेन ग्रहणं परिच्छेदनं भावानां पदार्थानां; किं कृत्वा “णेव कटुमाया के आकारं विकल्प; तदपि किं कृत्वा ? "अविसेसिदूण अट्टे' अविशेष्यावि- भेद्यार्थान; केन रूपेण ? शुक्लोऽयं, कृष्णोऽयं, दीर्घोऽयं, ह्रस्वोऽयं, घटोऽयं, पटोऽयमित्यादि "दसणमिदि भण्णये समये" तत्सत्तावलोकं दर्शनमिति भण्यते समये परमागमे । नेदमेव तत्त्वार्थश्रद्धानलक्षणं सम्यग्दर्शनं वक्तव्यम् । कस्मा- . " नैव कृत्वा ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४३।४४ ८१ दिति चेत् -तत्र श्रद्धानं विकल्परूपमिदं तु निर्विकल्पं यतः । अयंमत्र भावः- यदा कोऽपि किमप्यवलोकयति पश्यति तदा यावत् विकल्प न करोतितावत् सत्तामात्रग्रहणं दर्शनं भण्यते । पश्चाच्छुक्लादिविकल्पे जाते ज्ञानमिति ।। ४३ ॥ अथ छद्मस्थानां ज्ञानं सत्तावलोकनदर्शनपूर्वकं भवति, मुक्तात्मानं युगप- दिति प्रतिपादयति ॥ व्याख्या । "दंसणपुव्वं णाणं छदुमत्थाणं" सत्तावलोकनदर्शनपूर्वकं ज्ञानं भवति छद्मस्थानां संसारिणाम् । कस्मात् "ण दुण्णि उवोग जुगवं जम्हा" ज्ञानदर्शनोपयोगद्वयं युगपन्न भवति यस्मात्, "केवलिणाहे जुगवं तु ते दोवि" केवलिनाथे तु युगपत्तौ ज्ञानदर्शनोपयोगी द्वौ भवत इति । अथ विस्तरः। चक्षुरादीन्द्रियाणां स्वकीयस्वकीयक्षयोपशमानुसारेण तद्योग्य- देशस्थितस्वरूपादिविषयाणां ग्रहणमेव सन्निपातः सम्बन्धः सन्निकर्षो भण्यते । न च नैयायिकमतवञ्चक्षुरादीन्द्रियाणां स्वरूपादिस्वकीयस्वकीयविषयपार्वे गमन इति सन्निकर्षों वक्तव्यः । स एव सम्बन्धो लक्षणं यस्य तल्लक्षणं यनि- विकल्पं सत्तावलोकनदर्शनं तत्पूर्व शुक्लमिदमित्याद्यवग्रहादिविकल्परूपमिन्द्रिया- निन्द्रियजनितं मतिज्ञानं भवति । इत्युक्तलक्षणमतिज्ञानपूर्वकं तु धूमादमिविज्ञान- वदर्थादर्थान्तरग्रहणरूपं लिङ्गजं, तथैव घटादिशब्दश्रवणरूपं शब्दजं चेति द्विविधं श्रुतज्ञानं भवति । अथावधिज्ञानं पुनरवधिदर्शनपूर्वकमिति । ईहामति- ज्ञानपूर्वकं तु मनःपर्ययज्ञानं भवति । अत्र श्रुतज्ञानमनःपर्ययज्ञानजनकं यदवग्रहेहादिरूपं मतिज्ञानं भणितम्, वदपि दर्शनपूर्वकत्वादुपचारेण दर्शनं भण्यते, यतस्तेन कारणेन श्रुतज्ञानमनः- पर्ययज्ञानद्वयमपि दर्शनपूर्वकं ज्ञातव्यमिति । एवं छद्मस्थानां सावरणक्षयोप- शमिकज्ञानसहितत्वात् दर्शनपूर्वकं ज्ञानं भवति । केवलिनां तु भगवतां निर्वि- कारस्वसंवेदनसमुत्पन्ननिरावरणक्षायिकज्ञानसहितत्वान्निर्मघादित्ये युगपदातप- प्रकाशवदर्शनं ज्ञानं च युगपदेवेति विज्ञेयम् । छद्मस्था इति कोऽर्थः ? छद्मश- व्देन ज्ञानदर्शनावरणद्वयं भण्यते, तत्र तिष्ठन्तीति छद्मस्थाः । एवं तर्काभिप्रा- येण सत्तावलोकनदर्शनं व्याख्यातम् । ऊर्ध्व सिद्धान्ताभिप्रायेण कथ्यते। तथाहि उत्तरज्ञानोत्पत्तिनिमित्त , प्रत ·५२ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४४ यत् प्रयत्नं तद्रूपं यत् स्वस्यात्मनः परिच्छेदनमवलोकनं तदर्शनं भण्यते । तद- नन्तरं यद्विहिर्विषये विकल्परूपेण पदार्थग्रहणं तज्ज्ञानमिति वार्त्तिकम् । यथा कोऽपि पुरुषो घटविषयविकल्पं कुर्वन्नास्ते, पश्चात् पटपरिज्ञानार्थ चित्ते जाते सति घटविकल्पाव्यावर्त्य यत् स्वरूपे प्रयत्नमवलोकनं परिच्छेदन करोति तद्द- निमिति । तदनन्तरं पटोयऽमिति निश्चयं यदहिर्विपयरूपेण पदार्थग्रहणविकल्प करोति तद् ज्ञानं भण्यते । अत्राह शिष्यः-यद्यात्मग्राहक दर्शनं, परग्राहकं ज्ञानं भण्यते; तर्हि यथा नैयायिकमते ज्ञानमात्मानं न जानाति; तथा जैनमतेऽपि ज्ञानमात्मानं न जानातीति दूपणं प्राप्नोति । अत्र परिहारः । नैयायिकमते ज्ञानं पृथग्दर्शनं पृथगिति गुणद्वयं नास्ति; तेन कारणेन तेपामात्मपरिज्ञानाभावदूपणं प्राप्नोति । जैनमते पुनर्ज्ञानगुणेन परद्रव्यं जानाति, दर्शनगुणेनात्मानं च जानातीत्यात्म- परिज्ञानाभावदूपणं न प्राप्नोति । कस्मादिति चेत् यथैकोऽप्यग्निर्दहतीति दाहकः, पचतीति पाचको, विपयभेदेन द्विधा भिद्यते । तथैवाभेदनयेनैकमपि चैतन्य भेदनयविवक्षायां यदात्मग्राहकत्वेन प्रवृत्तं तदा तस्य दर्शनमिति संज्ञा, पश्चात् यच्च परद्रव्यग्राहकत्वेन प्रवृत्तं तस्य ज्ञानसंज्ञेति विपयभेदेन द्विधा भिद्यते । किं च यदि सामान्यग्राहकं दर्शनं विशेपग्राहकं ज्ञानं भण्यते, तदा ज्ञानस्य प्रमाणत्वं न प्राप्नोति । कस्मादिति चेत् वस्तुग्राहकं प्रमाणं; वस्तु च सामान्यविशेषात्मक ज्ञानेन पुनर्वस्त्वेकदेशो विशेप एव गृहीता; न च वस्तु । सिद्धान्तेन पुनर्निश्चयेन गुणगुणिनोरभिन्नत्वात् संशयविमोहविभ्रमरहितवस्तु- ज्ञानस्वरूपात्मैव प्रमाणम् । स च प्रदीपवत् स्वपरगतं सामान्य विशेषं च जानाति । तेन कारणेनाभेदेन तस्यैव प्रमाणत्वमिति । अथ मतं-यदि दर्शनं बहिर्विपये न प्रवर्तते तदान्धवत् सर्वजनानाम- न्धत्वं प्राप्नोतीति । नैवं वक्तव्यम् । बहिर्विपये दर्शनाभावेऽपि ज्ञानेन विशेषेण सर्व परिच्छिनत्तीति । अयं तु विशेपः दर्शनेनात्मनि गृहीते सत्यात्माविनाभूत ज्ञानमपि गृहीतं भवति; ज्ञाने च गृहीते सति ज्ञानविपयभूतं बहिर्वस्त्वपि गृहीत भवतीति । यथोक्तं भवता यद्यात्मग्राहक दर्शन भण्यते, तर्हि "ज सामण्णं गहणं भावाणं तईसणमिति" गाथार्थः कथं घटते । तत्रोत्तरं सामान्यग्रहणमात्मग्रहणं तद्दर्शनम् । कस्मादिति चेत्-आत्मा वस्तुपरिच्छित्तिं कुर्वन्निदं जानामीदं न ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४४ ८३ जानामीति विशेषपक्षपातं न करोति; किन्तु सामान्येन वस्तु परिच्छिनत्ति । तेन कारणेन सामान्यशब्देनात्मा भण्यत इति गाथार्थः । किंबहुनायदि कोऽपि तर्कार्थ सिद्धान्तार्थ च ज्ञात्वैकान्तदुराग्रहत्यागेन नयवि- भागेन मध्यस्थवृत्त्या व्याख्यानं करोति, तदा द्वयमपि घटत इति । कथमिति चेत्- तर्के मुख्यवृत्त्या परसमयव्याख्यान, तत्र यदा कोऽपि परसमयी पृच्छति जैना- गमे दर्शनं ज्ञानं चेति गुणद्वयं जीवस्य कथ्यते तत्कथं घटत इति । तदा तेषामा- त्मग्राहकं दर्शनमिति कथिते सति ते न जानन्ति । पश्चादाचायँस्तेषां प्रतीत्यर्थ स्थूलव्याख्यानेन वहिर्विपये यत् सामान्यपरिच्छेदनं तस्य सत्तावलोकनदर्शन- संज्ञा स्थापिता, यच्च शुक्लमिदमित्यादिविशेषपरिच्छेदनं तस्य ज्ञानसंज्ञा स्थापि- तेति दोषो नास्ति । सिद्धान्ते पुनः खसमयव्याख्यानं मुख्यवृत्त्या । तत्र सूक्ष्म- व्याख्याने क्रियमाणे सत्याचारात्मग्राहकं दर्शनं व्याख्यातमित्यत्रापि दोपो नास्ति । अत्राह शिष्यः-सत्तावलोकनदर्शनस्य ज्ञानेन सह भेदो ज्ञातस्तावदिदानी यत्तत्त्वार्थश्रद्धानरूपं सम्यग्दर्शनं वस्तुविचाररूपं सम्यग्गज्ञानं तयोर्विशेषो न ज्ञायते । कस्मादिति चेत् सम्यग्दर्शने पदार्थनिश्चयोऽस्ति, तथैव सम्यग्ज्ञाने च को विशेष इति । अत्र परिहारः । अर्थग्रहणपरिच्छित्तिरूपः क्षयोपशमविशेषो ज्ञानं भण्यते, तत्रैव भेदनयेन वीतरागसर्वज्ञप्रणीतशुद्धात्मादितत्त्वेष्विदमेवेत्थमेवेति निश्चयसम्यक्त्वमिति । अविकल्परूपेणाभेदनयेन पुनर्यदेव सम्यग्ज्ञानं तदेव सम्यक्त्वमिति । कस्मादिति चेत्-अतत्त्वे तत्वबुद्धिरदेवे देवबुद्धिरधर्मे धर्मबुद्धि- रित्यादिविपरीताभिनिवेशरहितस्य ज्ञानस्यैव सम्यग्विशेषणवाच्योऽवस्थाविशेपः सम्यक्त्वं भण्यते यतः कारणात् । यदि भेदो नास्ति तर्हि कथमावरणद्वयमिति चेत्-तत्रोत्तरम् । येन कर्म- णार्थपरिच्छित्तिरूप: क्षयोपशमः प्रच्छाद्यते तस्य ज्ञानावरणसंज्ञा, तस्यैव क्षयो- पशमविशेषस्य यत् कर्म पूर्वोत्तलक्षणं विपरीताभिनिवेशमुत्पादयति तस्य मिथ्या- त्वसंज्ञेति भेदनयेनावरणभेदः । निश्चयनयेन पुनरभेदविवक्षायां कर्मत्वं प्रत्यावर- यद्वयमप्येकमेव विज्ञातव्यम् । एवं दर्शनपूर्वकं ज्ञानं भवतीति व्याख्यानरूपेण गाथा गता ।। ४४ ॥ , ·६४ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४४ अथ सम्यग्दर्शनज्ञानपूर्वकं रत्नत्रयात्मकमोक्षमार्गतृतीयावयवभूतं स्वशुद्धा- त्मानुभूतिरूपशुद्धोपयोगलक्षणवीतरागचारित्रस्य पारम्पर्येण साधकं सरागचा- रित्रं प्रतिपादयति। व्याख्या। अस्यैवसरागचारित्रस्यैकदेशावयवभूतं देशचारित्रं तावत्कथ्यते । तद्यथा-मिथ्यात्वादिसप्तप्रकृत्युपशमक्षयोपशमक्षये सति, अध्यात्मभाषया निज- शुद्धात्माभिमुखपरिणामेवा सति शुद्धात्मभावनोत्पन्ननिर्विकारवास्तवसुखामृतमु. पादेयं कृत्वा संसारशरीरभोगेषु योऽसौ हेयबुद्धिः सम्यग्दर्शनशुद्धः स चतुर्थः गुणस्थानवर्ती व्रतरहितो दर्शनिको भण्यते । यश्च प्रत्याख्यानावरणसंज्ञिद्वितीय. कपायक्षयोपशमे जाते सति पृथिव्यादिपञ्चस्थावरवधे प्रवृत्तोऽपि यथाशच्या त्रसवधे निवृत्तः स पञ्चमगुणस्थानवर्ती श्रावको भण्यते । तस्यैकादशभेदाः कथ्यन्ते । तथाहि-सम्यक्त्वपूर्वकत्वेन मद्यमांसमधु- त्यागोदुम्बरपञ्चकपरिहाररूपाष्टमूलगुणसहितः सन् संग्रामादिवृत्तोऽपिपापा - दिभिर्निष्प्रयोजनजीवघातादौ निवृत्तः प्रथमो दर्शनिकश्रावको भण्यते । स एव सर्वघा त्रसवधे निवृत्तः सन् पञ्चाणुव्रतगुणवतत्रयशिक्षात्रतचतुष्टयसहितो द्वितीयत्रतिकसंज्ञो भवति । स एव त्रिकालसामायिके प्रवृत्तः तृतीयः, प्रोषधोप- वासे प्रवृत्तश्चतुर्थः, सचित्तपरिहारेण पञ्चमः, दिवा-ब्रह्मचर्येण षष्ठः, सर्वथा ब्रह्मचर्येण सप्तमः, आरम्भादिसमस्तव्यापारनिवृत्तोऽष्टमः, वस्त्रप्रावरणं विहाया- न्यसर्वपरिग्रहनिवृत्तो नवमः, ग्रहव्यापारादिसर्वसावद्यानुमतनिवृत्तो दशमः, उद्दिष्टाहारनिवृत्त एकादशम इति । एतेष्वेकादशश्रावकेपु मध्ये प्रथमपटकं तारतम्येन जघन्यम्, ततश्च त्रयं मध्यमम् , ततो द्वयमुत्तममिति सङ्क्षपेण दर्शनिकश्रावकाकादशभेदाः ज्ञातव्याः ॥ अधैकदेशचारित्रव्याख्यानानन्तरं सकलचारित्रमुपदिशति । “असुहादो विणिवित्ती सुहे पवित्ती य जाण चारित्तं" अशुभानिवृत्तिः शुभे प्रवृत्तिश्चापि जानीहि चारित्रम् । तच्च कथम्भूतं-"वदसमिदिगुत्तिरूवं ववहारणयादु जिण- भणियंग व्रतसमितिगुप्तिरूपं व्यवहारनयाजिनरुक्तमिति । तथाहि-प्रत्याख्या- नावरणसंज्ञतृतीयकषायक्षयोपशमे सति "विसयकसाओगाढोदुस्सुदिदुचित्त- दुगोठिजुदो । उग्गो उमग्गपरो उवआगो जस्स सो असुहे ॥” इति ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः। गाथा-४५।४६।४७ ८५ गाथाकथितलक्षणादशुभोपयोगानिवृत्तिस्तद्विलक्षणे शुभोपयोगे प्रवृत्तिश्च हे शिष्य चारित्रं जानीहि । तच्चाचाराराधनादिचरणशास्त्रोक्तप्रकारेण पञ्चमहाव्रत- पञ्चसमितित्रिगुप्तिरूपमप्यपहृतसंयमाख्यं शुभोपयोगलक्षणं सरागचारित्राभि- धानं भवति । तत्र योऽसौ वहिर्विषये पञ्चेन्द्रियविषयादिपरित्यागः स उपच- रितासद्भूतव्यवहारेण, यश्चाभ्यन्तरे रागादिपरिहारः स पुनरशुद्धनिश्चयेनेति नयविभागो ज्ञातव्यः । एवं निश्चयचारित्रसाधकं व्यवहारचारित्रं व्याख्या- तमिति ॥ ४५ ॥ अथ तेनैव व्यवहारचारित्रेण साध्यं निश्चयचारित्रं निरूपयति । व्याख्या । "त" तत् “परमं परमोपेक्षालक्षणं निर्विकारस्वसंवित्त्यात्मक- शुद्धोपयोगाविनाभूतं परमं “सम्मचारित्तं" सम्यक्चारित्रं ज्ञातव्यम् । तत्कि- "वहिरभंतरकिरियारोहो" निष्कियनित्यनिरचनविशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावस्य निजात्मनः प्रतिपक्षभूतस्य बहिर्विषये शुभाशुभवचनकायव्यापाररूपस्य तथैवा- भ्यन्तरे शुभाशुभमनोविकल्परूपस्य च क्रियाव्यापारस्य योऽसौ निरोधस्त्यागः स च किमर्थ "भवकारणप्पणासठ्ठ" पञ्चप्रकारभवातीतनिर्दोषपरमात्मनो विलक्षणस्य भवस्य संसारस्य व्यापारकारणभूतो योऽसौ शुभाशुभकर्मास्रवस्त- स्य प्रणाशार्थ विनाशार्थमिति । इत्युभयक्रियानिरोधलक्षणचारित्रं कस्य भवति ? "णाणिस्स" निश्चयरत्नत्रयात्मकाभेदज्ञानिनः । पुनरपि किं विशिष्टं "जंजिणुत्तं" यजिनेन वीतरागसर्वज्ञेनोक्तमिति ॥ ४६ ॥ एवं वीतरागसम्यक्त्वज्ञानाविनाभूतं निश्चयरत्नत्रयात्मकनिश्चयमोक्षमार्ग तृतीयावयवरूपं वीतरागचारित्रं व्याख्यातम् ॥ इति द्वितीयस्थले गाथाषट्कं गतम् । एवं मोक्षमार्गप्रतिपादकतृतीयाधिकारमध्ये निश्चयव्यवहारमोक्षमार्ग- संक्षेपकथनेन सूत्रद्वयम्, तदनन्तरं तस्यैव मोक्षमार्गस्यावयवभूतानां सम्यग्दर्श- नज्ञानचारित्राणां विशेषविवरणरूपेण सूत्रषट्कं चेति स्थलद्वयसमुदायेनाष्ट- गाथाभिः प्रथमोऽन्तराधिकारः समाप्तः ॥ अतःपरं ध्यानध्यातृध्येयध्यानफलकथनमुख्यत्वेन प्रथमस्थले गाथात्रयम् , ततः परं पञ्चपरमेष्ठिव्याख्यानरूपेण द्वितीयस्थले गाथापञ्चकम्, ततश्च तस्यैव ·८६ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४६।४७ ध्यानस्योपसंहाररूपविशेषव्याख्यानेन तृतीयस्थले सूत्रचतुष्टयमिति स्थलत्रय- समुदायेन द्वादशसूत्रेषु द्वितीयान्तराधिकारे समुदायपातनिका । तथा हि-नि- श्वयव्यहारमोक्षमार्गसाधकध्यानाभ्यासं कुरुत यूयमित्युपदिशति । व्याख्या । " दुविहं पि मोक्खहेउं भाणे पाऊणदि जं मुणी णियमा" द्विविधमपि मोतहेतु ध्यानेन प्राप्नोति यस्मात् मुनिर्नियमात् । तद्यथा-निश्च- यरत्नत्रयात्मकं निश्चयमोक्षहेतुं निश्चयमोक्षमार्ग, तथैव व्यवहाररत्नत्रयात्मकं व्यवहारमोक्षहेतुं व्यवहारमोक्षमार्ग च यं साध्यसाधकभावेन कथितवान् पूर्व तद्विविधमपि निर्विकारस्वसंवित्त्यात्मकपरमध्यानेन मुनिः प्राप्नोति यस्मात्का- रणात् "तम्हा पयत्तचित्ता जूयं झाणं समन्मसन्ह" तस्मात् प्रयत्नचित्ताः सन्तो हे भव्या यूयं ध्यानं सम्यगभ्यसत । तथा हि तस्मात्कारणाद्दष्टश्रुतानुभूतना- नामनोरथरूपसमस्तशुभाशुभरागादिविकल्पजालं त्यक्त्वा परमस्वास्थ्यसमुत्पन्न- सहजानन्दैकलक्षणसुखामृतरसास्वादानुभवे स्थित्वा च ध्यानाभ्यासं कुरुत यूयमिति ॥४७॥ अथ ध्यात्पुरुषलक्षणं कथयति । व्याख्या। "मा मुझह मा रज्जह मा दुस्सह" समस्तमोहरागद्वेषजनि- तविकल्पजालरहितनिजपरमात्मतत्त्वभावनासमुत्पन्नपरमानन्दैकलक्षणसुखामृतर- सात्सकाशादुद्गता संजाता तत्रैव परमात्मसुखाखादे लीना तन्मया या तु परमकला परमसंवित्तिस्तत्र स्थित्वा हे भव्या मोहरागद्वेषान्मा कुरुत; केषु विषयेषु " इणिटुअत्थेसु" नग्वनिताचन्दनताम्बूलादय इष्टेन्द्रियार्थाः, अहि- विषकण्टकशत्रुव्याधिप्रभृतयः पुनरनिष्टेन्द्रियार्थास्तेषु यदि किं "थिरमिच्छह जइ चित्तं " तत्रैव परमात्मानुभवे स्थिरं निश्चलं चित्तं यदीच्छत यूयं किमर्थ "विचित्तझाणप्पसिद्धीए" विचित्रं नानाप्रकारं यद्धवानं तत्प्रसिद्ध्यै निमित्तं अथवा विगतं चित्तं चित्तोद्भवशुभाशुभविकल्पजालं यत्र तद्विचित्तं ध्यान तदर्थमिति । इदानीं तस्यैव ध्यानस्य तावदागमभाषया विचित्रभेदाः कथ्यन्ते । तथा हि-इष्टवियोगानिष्टसंयोगव्याधिप्रतीकारभोगनिदानेषु वाञ्छारू' चतुर्विध- मार्तध्यानम् । तच्च तारतम्येन मिथ्यादृष्टवादिषटगुणस्थानवर्त्तिजीवसम्भवम् । यद्यपि मिथ्यादृष्टीनां तिर्यग्गतिकारणं भवति तथापि बद्धायुष्कं विहायं सम्य- " ·८७ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४८ ग्दृष्टीनां न भवति । कस्मादिति चेत्-वशुद्धात्मैवोपादेय इति विशिष्टभावना- बलेन तत्कारणभूतसंक्लेशाभावादिति । अथ रौद्रध्यानं कथ्यते । हिंसानन्दमृषानन्दस्तेयानन्दविपयसंरक्षणानन्द- प्रभवं रौद्रं चतुर्विधम् । तारतम्येन मिथ्यादृष्टयादिपञ्चमगुणस्थानवत्ति जीव- सम्भवम् । तच्च मिथ्यादृष्टीनां नरकगतिकारणमपि बद्धायुष्कं विहाय सम्यग्ह- टीनां तत्कारणं न भवति । तदपि कस्मादितिचेत्-निजशुद्धात्मतत्त्वमेवोपादेयं विशिष्टभेदज्ञानवलेन तत्कारणभूततीव्रसंक्लेशाभावादिति ॥ अतः परमातरौद्रपरित्यागलक्षणमाज्ञापायविपाकसंस्थानविचयसंज्ञचतुर्भेद- भिन्नं, तारतम्यवृद्धिक्रमणासंयतसम्यग्दृष्टिदेशविरतप्रमत्तसंयताप्रमत्ताभिधानचतु- गुणस्थानवर्तिजीवसम्भवं, मुख्यवृत्त्या पुण्यवन्धकारणमपि परम्परया मुक्तिका- रणं चेति धर्मध्यानं कथ्यते । तथाहि-स्वयं मन्दबुद्धित्वेऽपि विशिष्टोपाध्याया- भावेऽपि शुद्धजीवादिपदार्थानां सूक्ष्मत्वेऽपि सति "सूक्ष्म जिनोदितं वाक्यं हेतुभिर्यन्न हन्यते । आज्ञासिद्धं तु तद्ग्राह्य नान्यथावादिनो जिनाः ॥" इति श्लोककथितक्रमेण पदार्थनिश्चयकरणमाज्ञाविचयध्यान भण्यते । तथैव भेदाभेदरत्नत्रयभावनावलेनास्माकं परेषां वा कदा कर्मणामपायो विनाशो भविष्यतीति चिन्तनमपायविचयं ज्ञातव्यम् । शुद्धनिश्चयेन शुभाशुभकर्मविपा- करहितोऽप्ययं जीवः पश्चादनादिकर्मबन्धवशेन पापस्योदयेन नारकादिदुःख- विपाकफलमनुभवति, पुण्योदयेन देवादिसुखविपाकमनुभवतीति विचारणं विपाकविचयं विज्ञेयम् । पूर्वोक्तलोकानुप्रेक्षाचिन्तनं संस्थानविचयम् । इति चतुर्विधं धर्मध्यानं भवति ॥ अथ पृथक्त्ववितर्कवीचारं, एकत्ववितर्कवीचारं सूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिसंज्ञं व्युपरतक्रियानिवृत्तिसंज्ञं चेति भेदेन चतुर्विधं शुक्लध्यानं कथयति । तद्यथा- पृथक्त्ववितर्कवीचारं तावत्कथ्यते । द्रव्यगुणपर्यायाणां भिन्नत्वं पृथक्त्वं भण्यते, खशुद्धात्मानुभूतिलक्षणं भावश्रुतं तद्वाचकमन्तर्जल्पवचनं वा वितर्को भण्यते, अनीहितवृत्त्यार्थान्तरपरिणमनं वचनाद्वचनान्तरपरिणमनं मनोवचनकाययोगेषु योगायोगान्तरपरिणमनं वीचारो भण्यते । अयमत्रार्थः यद्यपि ध्याता पुरुषः स्वशुद्धात्मसंवेदनं विहाय वहिश्चिन्तां न करोति तथापि यावतांशेन स्वरूपे १२ ·पद द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४८ स्थिरत्वं नास्ति तावतांशेनानीहितवृत्त्या विकल्पाः स्फुरन्ति, तेन कारणेन पृथक्त्ववितर्कवीचारं ध्यान भण्यते । तच्चोपशमश्रेणिविवक्षायामपूर्वोपशमकानि- त्युपशमकसूक्ष्मसाम्परायकोपशमकोपशान्तकषायपर्यन्तगुणस्थानचतुष्टये भवति । क्षपकश्रेण्यां पुनरपूर्वकरणक्षपकानिवृत्तिकरणक्षपकसूक्ष्मसाम्परायक्षपकाभिधा- नगुणस्थानत्रये चेति प्रथमं शुक्लध्यानं व्याख्यातम् । निजशुद्धात्मद्रव्ये वा निर्विकारात्मसुखसंवित्तिपर्याये वा निरुपाधिस्वसंवे- दनगुणे वा यत्रैकस्मिन् प्रवृत्तं तत्रैव वितर्कसंज्ञन स्वसंवित्तिलक्षणभावश्रुतबलेन स्थिरीभूय वीचारं गुणद्रव्यपर्यायपरावर्त्तनं करोति यत्तदेकत्ववितर्कवीचारसंज्ञ क्षीणकषायगुणस्थानसम्भवं द्वितीयं शुक्लध्यानं भण्यते । तेनैव केवलज्ञानोत्पत्ति- रिति । अथ सूक्ष्मकायक्रियाव्यापाररूपं च तदप्रतिपाति च सूक्ष्मक्रियाप्रति- पातिसंज्ञ तृतीयं शुक्लध्यानम् । तच्चोपचारेण सयोगिकेवलिजिने भवतीति । विशेषेणोपरता निवृत्ता क्रिया यत्र तद्व्युपरतक्रियं च तदनिवृत्ति चानिवर्तकं च तद्व्युपरतक्रियानिवृत्तिसंज्ञ चतुर्थ शुक्लध्यानं व्याख्यातम् । अध्यात्मभाषया पुनः सहजशुद्धपरमचैतन्यशालिनि निर्भरानन्दमालिनि भगवति निजात्मन्यु- पादेयबुद्धिं कृत्वा पश्चादनन्तज्ञानोऽहमनन्तसुखोऽहमित्यादिभावनारूपमभ्यन्त- रधर्मध्यानमुच्यते । पञ्चपरमेष्ठिभत्तयादितदनुकूलशुभानुष्ठानं पुनर्वहिरङ्गधर्म- ध्यानं भवति । तथैव स्वशुद्धात्मनि निर्विकल्पसमाधिलक्षणं शुक्लध्यानमिति । अथवा “पदस्थं मन्त्रवाक्यस्थं पिण्डस्थं स्वात्मचिन्तनम् । रूपस्थं सर्वचिद्रूपं रूपातीतं निरञ्जनम् ॥१॥" इति श्लोककथितक्रमेण विचित्रध्यानं ज्ञातव्यमिति ।। अथ ध्यानप्रतिवन्धकानां मोहरागद्वेषाणां स्वरूपं कथ्यते । शुद्धात्मादि- तत्त्वेषु विपरीताभिनिवेशजनको मोहो दर्शनमोहो मिथ्यात्वमिति यावत् । निर्विकारस्वसंवित्तिलक्षणवीतरागचारित्रप्रच्छादकचारित्रमोहो रागद्वेपी भण्यते । चारित्रमोहो रागद्वेपी कथं भण्यते ? इति चेत्-कपायमध्ये क्रोधमानद्वयं द्वेषाङ्ग, मायालोभद्वयं रागाऊँ, नोकषायमध्ये तु स्वीपुनपुंसकवेदत्रयं हास्यरति- द्वयं च रागाङ्ग, अरतिशोकद्वयं भयजुगुप्साद्वयं च द्वेपाङ्गमिति ज्ञातव्यम् । अत्राह शिष्य:-रागद्वैपादयः किं कर्मजनिताः किं जीवजनिता इति । तत्रो- तरं-स्त्रीपुरुषसंयोगोत्पन्नपुत्र इव सुधाहरिद्रासंयोगोत्पन्नवर्णविशेप इवोभय- संयोगजनिता इति । पश्चान्नयविवक्षावशेन विवक्षितैकदेशशुद्धनिश्चयेन कर्म- ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-४८।४६ । जनिता भण्यन्ते । तथैवाशुद्धनिश्चयेन जीवजनिता इति । स चाशुद्धनिश्चयः शुद्धनिश्चयापेक्षया व्यवहार एव । अर्थ मवं-साक्षाच्छुद्धनिश्चयनयेन कस्यैत इति पृच्छामो वयम् । तत्रोत्तरं साक्षाच्छु निश्चयेन खीपुरुषसंयोगरहित- पुत्रस्येव, सुधाहरिद्रासंयोगरहितरङ्गविशेषस्येव तेपामुत्पत्तिरेव नास्ति कथमुत्तरं प्रयच्छाम इति ॥४८॥ एवं ध्यातव्याख्यानमुख्यत्वेन तद्धमानेन विचित्रध्यान- कथनेन च सूत्रं गतम् ॥ अत ऊर्व पदस्थं ध्यानं मन्त्रवाक्यस्थं यदुक्तं तस्य विवरणं कथयति । व्याख्या ।-"पणतीस" "णमो अरिहंताणं, णमो सिद्धाणं, णमो आय- रियाणं, णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सव्वसाहूणं" एतानि पञ्चत्रिंशदक्ष- राणि सर्वपादानि भण्यन्ते । “सोल" 'अरिहंत सिद्ध आचार्य उवझाय साहू' एतानि पोडशाक्षराणि नामपदानि भण्यन्ते । “छ" 'अरिहन्तसिद्ध एतानि पडतराणि अर्हत्सिद्धयोर्नामपदे द्वे भण्यते । "पण" 'अ सि आ उ सा' एतानि पञ्चाक्षराणि आदिपदानि भण्यन्ते । “चदु', "अरिहंत" इदमक्षर- चतुष्टयमहतो नामपदम् । “दुर्ग" सिद्ध इत्यक्षरद्वयं सिद्धस्य नामपदम् । “एर्ग च" 'अ' इत्येकाक्षरहमत आदिपदम् । अथवा 'ओ' एकाक्षरं पञ्चपरमेष्ठि- नामादिपदम् । तत्कथमिति चेत् “अरिहंता असरीरा पायरिया वह उवज्झया मुणिणो । पढमक्खरनिप्पण्णो उकारो पंच परमेट्ठी। इति गाथाकथित- प्रथमाक्षराणां 'समानः सवर्णे दीर्धीभवति' 'परश्च लोपम्' 'उवणे अ' इति स्वरसन्धिविधानेन ओं-शब्दो निष्पद्यते । कस्मादिति-"जवह ज्झाएह" एतेषां पदानां सर्वमन्त्रवादपदेषु मध्ये सारभूतानां इहलोकपरलोकेष्टफलप्रदान- समर्थ ज्ञात्वा पश्चादनन्तज्ञानादिगुणस्मरणरूपेण वचनोच्चारणेन च जापं कुरुत । तथैव शुभोपयोगरूपत्रिगुप्तावस्थायां मानेन ध्यायत । पुनरपि कथम्भूताम् "परमेट्ठिवाचयाणं" 'अरिहंत' इति पदवाचकमनन्तज्ञानादिगुणयुक्तोऽहंद्वाच्योs- भिधेय इत्यादिरूपेण पञ्चपरमेट्ठिवाचकानां । "अण्णं च गुरूवएसेण"अन्यदपि द्वादशसहस्रप्रमितपञ्चनमस्कारग्रन्थकथितक्रमेण लघुसिद्धचक्र, बृहत्सिद्धचक्र- मित्यादिदेवार्चन विधानं भेदाभेदरत्नत्रयाराधकगुरुप्रसादेन ज्ञात्वा ध्यातव्यम् । इति पदस्थध्यानस्वरूपं व्याख्यातम् ॥४६॥ एवमनेन प्रकारेण "गुप्तेन्द्रियमनो ध्यात ध्येयं वस्तु यथास्थितम् ।

·80 द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५० एकाग्रचिन्तनं ध्यानं फलं संवरनिर्जरौ॥" इति श्लोककथितलक्षणानां ध्यात. ध्येयध्यानफलानां संक्षेपव्याख्यानरूपेण गाथात्रयेण द्वितीयान्तराधिकारे प्रथम स्थलं गतम् । अतः परं रागादिविकल्पोपाधिरहितनिजपरमात्मपदार्थभावनोत्पन्नसदा- नन्दैकलक्षणसुखामृतरसास्वादतृप्तिरूपस्य निश्चयध्यानस्य परम्परया कारणभूतं यच्छुभोपयोगलक्षणं व्यवहारध्यानं तद्ध्येयभूतानां पंचपरमेष्ठीनांमध्ये तावदह- स्वरूपं कथयामीत्येका पातनिका । द्वितीया तु पूर्वसूत्रोदितसर्वपदनामपदादि- पदानां वाचकभूतानां वाच्या ये पञ्चपरमेष्ठिनस्तव्याख्याने क्रियमाणे प्रथम- वस्तावजिनस्वरूपं निरूपयामि । अथवा तृतीया पातनिका पदस्थपिण्डस्थरूपस्थ- ध्यानत्रयस्य ध्येयभूतमर्हत्सर्वज्ञस्वरूपं दर्शयामीति पातनिकात्रयं मनसि धृत्वा भगवान् सूत्रमिदं प्रतिपादयति । व्याख्या । “णढचदुघाइकम्मो” निश्चयरत्नत्रयात्मकशुद्धोपयोगध्यानेन पूर्व घातिकर्ममुख्यभूतमोहनीयस्य विनाशनात्तदनन्तरं ज्ञानदर्शनावरणान्तराय- संज्ञयुगपद्धातित्रयविनाशकत्वाच्च प्रणष्टचतुर्घातिकर्मा । "दसणसुहणाणवीरिय- मईओ" तेनैव घातिकाभावेन लब्धानन्तचतुष्टयत्वात् सहजशुद्धाविनश्वर- दर्शनज्ञानसुखवीर्यमयः । “सुहदेहत्थो" निश्चयेनाशरीरोऽपि व्यवहारेण सप्त- धातुरहितदिवाकरसहस्रभासुरपरमौदारिकशरीरत्वात् शुभदेहस्थः । “सुद्धो" "क्षुधा तृषा भयं द्वेषो रागो मोहश्च चिन्तनम् । जरा रुजा च मृत्युश्च खेदः खेदो मदोऽरतिः ।। विस्मयो जननं निद्रा विपादोऽष्टादश स्मृताः । एतैोपै- विनिर्मुक्तः सोऽयमाप्तो निरञ्जनः ॥२॥" इति श्लोकद्वयकथिताण्टादशदोष- रहितत्वात् शुद्धः । “अप्पा" एवं गुणविशिष्ट आत्मा । “अरिहो" अरिशब्द- वाच्यमोहनीयस्य, रजःशब्दवाच्यज्ञानदर्शनावरणद्वयस्य, रहस्यशब्दवाच्यान्तरा- यस्य च हननाद्विनाशात्सकाशात् इन्द्रादिविनिर्मितां गर्भावतरणजन्माभिषेकनि:- . क्रमणकेवलज्ञानोत्पत्तिनिर्वाणाभिधानपञ्चमहाकल्याणरूपां पूजामर्हति योग्यो भवति तेन कारणेन अर्हन् भण्यन्ते । “विचिंतजो" इत्युक्तविशेषणैर्विशिष्ट- माप्तागमप्रभृतिग्रन्थकथितवीतरागसर्वज्ञाद्यष्टोत्तरसहस्रनामानमहतं जिनभट्टारक पदस्थपिंडस्थरूपस्थध्याने स्थित्वा विशेपेण चिन्तयत ध्यायत हे भव्यायूयमिति । .

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५० अत्रावसरे भट्टचार्वाकमतं गृहीत्वा शिष्यः पूर्वपक्षं करोति।नास्ति सर्वज्ञोऽ- नुपलब्धेः । खरविषाणवत् । तत्र प्रत्युत्तरं-किमत्र देशेऽत्र काले अनुपलब्धिः, सर्वदेशे काले वा । यद्यत्र देशेऽत्र काले नास्ति तदा सम्मत एव । अथ सर्व- देशकाले नास्तीति भण्यते तज्जगत्रयं कालत्रयं सर्वज्ञरहितं कथं ज्ञातं भवता । ज्ञातं घेत्तहि भवानेव सर्वज्ञः । अथ न ज्ञातं तर्हि निषेधः कथं क्रियते । तत्र दृष्टान्तः यथा कोऽपि निषेधको घटस्याधारभूतं घटरहितं भूतलं चक्षुपा दृष्ट्वा पश्चाद्वदत्यत्र भूतले घटो नास्तीति युक्तम् । यस्तु चतूरहितस्तस्य पुनरिद वचनमयुक्तम् । तथैव यस्तु जगत्रयं कालत्रयं सर्वज्ञरहितं जानाति तस्य जग- नये कालत्रयेऽपि सर्वज्ञो नास्तीति वक्तुं युक्तं भवति, यस्तु जगत्रयं कालत्रयं न जानाति स सर्वस्वज्ञनिपेधं कथमपि न करोति । कस्मादिति चेत्-जगत्रय- कालत्रयपरिज्ञानेन स्वयमेव सर्वज्ञत्वादिति । अथोक्तमनुपलब्धेरिति हेतुवचनं तदप्ययुक्तम् । कस्मादिति चेत्-कि भवतामनुपलब्धिः, किं जगत्रयकालत्रयवर्तिपुरुषाणां वा ? यदि भवतामनुप- लब्धिस्तावता सर्वज्ञाभावो न सिध्यति, भवद्भिरनुपलभ्यमानानां परकीयचित्त- वृत्तिपरमाण्वादिसूक्ष्मपदार्थानामिव । अथवा जगत्रयकालत्रयवर्तिपुरुषाणा- मनुलब्धिस्तत्कथं ज्ञातं भवद्भिः । ज्ञातं चेत्तर्हि भवन्त एव सर्वज्ञा इति पूर्वमेव भणितं तिष्ठति । इत्यादि हेतुदूपणं ज्ञातव्यम् । अथोक्तं खरविषाणवदिति दृष्टान्त- वचनं तदप्यनुचितम् । खरे विपाणं नास्ति गवादौ तिष्ठतीत्यन्ताभावो नास्ति यथा तथा सर्वज्ञस्यापि नियनदेशकालादिष्वभावेऽपि सर्वथा नास्तित्वं न भवति इति दृष्टान्तदूपणं गतम् । अथ मतम्-सर्वज्ञविषये वाधकप्रमाणं निराकृतं भद्भिस्तहि सर्वज्ञसद्भाव- साधकं प्रमाणं किम् ? इति पृष्टे प्रत्युत्तरमाह-कश्चित् पुरुषो धर्मी, सर्वज्ञो भवतीति साध्यते धर्मः, एवं मर्मिधर्मसमुदायेन पक्षवचनम् । कस्मादिति चेत् पूर्वोक्तप्रकारेण वाधकप्रमाणाभावादिति हेतुवचनम् । किंवत् स्वयमानुभूयमान- सुखदुःखादिवदिति दृष्टान्तवचनम् । एवं सर्वज्ञसद्भावे पक्षहेतुदृष्टान्तरूपेण व्यङ्ग- मनुमानं विज्ञेयम् । अथवा द्वितीयमनुमानं कथ्यते—रामरावणादयः कला- न्तरिता, मेर्वादयो देशान्तरिता, भूतादयः स्वभावान्तरिता, परचेतोवृत्तयः परमाण्वादयश्च सूक्ष्मपदार्था, धर्मिणः कस्यापि पुरुपविशेषस्य प्रत्यक्षा ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५१ भवन्तीति साध्यो धर्म इति धर्मिधर्मसमुदायेन पक्षवचनम् । कस्मादिति चेत्- अनुमानविषयत्वादिति हेतुवचनम् । किंवत् यद्यदनुमानविपयं तत्तत् कस्यापि प्रत्यक्ष भवति, यथाग्न्यादि, इत्यन्वयदृष्टान्तवचनम् । अनुमानेन विपयाश्चेति, इत्युपनयवचनम् । तस्मात् कस्यापि प्रत्यक्षा भवन्तीति निगमनवचनम् । इदानीं व्यतिरेकष्टान्तः कथ्यते—यन्न कस्यापि प्रत्यक्षं तदनुमानविपय- मपि न भवति यथा खपुष्पादि, इति व्यतिरेकदृष्टान्तवचनम् । अनुमानविषया- श्चेति पुनरप्युपनयवचनम् । तस्मात् प्रत्यक्षा भवन्तीति पुनरपि निगमनवचन- मिति । किन्त्वनुमानविपयत्वादित्यर्य हेतुः सर्वज्ञस्वरूपे साध्ये सर्वप्रकारेए सम्भवति यतस्ततः कारणात्स्वरूपासिद्धभावासिद्धविशेपणाद्यसिद्धो न भवति । तथैव सर्वज्ञस्वरूपं स्वपक्षं विहाय सर्वज्ञाऽभावं विपक्षं न साधयति तेन कारणेन विरुद्धो न भवति । तथैव च यथा सर्वज्ञसद्भावे स्वपक्षे वर्तते तथा सर्वज्ञाभावेऽपि विपक्षेऽपि न वर्तते तेन कारणेनानैकान्तिको न भवति । अनेकान्तिकः कोऽर्थो व्यभिचारीति । तथैव प्रत्यक्षादिप्रमाणवाधितो न भवति । तथैव च प्रतिवादिनां प्रत्यसिद्धं सर्वज्ञसद्भावं साधयति तेन कारणेना- किञ्चित्करोऽपि न भवति । एवमसिद्धविरुद्धानकान्तिकाकिञ्चित्करहेतुदोष- रहितत्वात्सर्वज्ञसद्भावं साधयत्येव । इत्युक्तप्रकारेण सर्वज्ञसद्भावे पक्षहेतुदृष्टान्तो- पनयनिगमनरूपेण पञ्चाङ्गमनुमानं ज्ञातव्यमिति । किं च यथा लोचनहीनपुरुषस्यादर्श विद्यमानेऽपि प्रतिविम्बानां परिज्ञानं न भवति, तथा लोचनस्थानीयसर्वज्ञतागुणरहितपुरुषस्यादर्शस्थानीयवेदशास्त्रे कथितानां प्रतिबिम्वस्थानीयपरमाण्वाद्यनन्तसूक्ष्मपदार्थानां क्वापि काले परि- ज्ञानं न भवति । तथाचोक्तं “यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् । लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति ॥” इति संक्षेपेण सर्वज्ञसिद्धि- रत्र वोद्धव्या । एवं पदस्थपिण्डस्थरूपस्थध्याने ध्येयभूतस्य सकलात्मनो जिन- भट्टारकस्य व्याख्यानरूपेण गाथा गता। अथ सिद्धसदृशनिजपरमात्मतत्त्वपरमसमरसीभावलक्षणस्य रूपातीत- निश्चयध्यानस्य पारम्पर्येण कारणभूतं मुक्तिगतसिद्धभक्तिरूपं 'णमोसिद्धाणं! इति पदोच्चारणलक्षणं यत्पदस्थं ध्यानं तस्य , ध्येयभूतं सिद्धपरमेष्ठिस्वरूपं. कथयति ।

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५१ ज्याख्या । 'पट्टकम्मदेहो' शुभाशुभमनोवचनकायक्रियारूपस्य द्वैतशब्दा- भिधेयकर्मकाण्डस्य निर्मूलनसमर्थेन स्वशुद्धात्मतत्वभावनोत्पन्नरागादिविकल्पो- पाधिरहिदपरमाल्हादैकलक्षणसुन्दरमनोहरानन्दस्यंदिनिःक्रियाद्वैतशब्दवाच्येन परमज्ञानकाण्डेन विनाशितज्ञानावरणाद्यष्टकर्मोदारिकादिपञ्चदेहत्वात् नटाट- कर्मदेहः। 'लोयालोयस्स जाणो दट्ठा' पूर्वोक्तज्ञानकाण्डभावनाफलभूतेन सकलविमलकेवलज्ञानदर्शनद्वयन लोकालोकगतत्रिकालवर्त्तिसमस्तवस्तुसंबन्धि- विशेपसामान्यखभावनामेकसमयज्ञायकदर्शकत्वात् लोकालोकस्य ज्ञाता दृष्टा भवति । 'पुरिसायारो' निश्चयनयेनातीन्द्रियामूर्त परमचिदुच्छलननिर्भर- शुद्धस्वभावेन निराकारोऽपि व्यवहारेण भूतपूर्वनयेन किञ्चिदूनचरमशरीरा- कारेण गतसिक्थमूपाग कारवच्छायाप्रतिमावद्वा पुरुपाकारः । 'अप्पा' इत्यु- तलक्षण आत्मा किं भण्यते 'सिद्धो अजनसिद्धपादुकासिद्धगुटिकासिद्धखड्ग- सिद्धमायासिद्धादिलौकिकसिद्धविलक्षणः केवलज्ञानाद्यनन्तगुणव्यक्तिलक्षणः सिद्धो भण्यते । 'झाएह लोयसिहरत्यो' तमित्थंभूतं सिद्धपरसेष्ठिनं लोक- शिखरस्थं दृष्टश्रुतानुभूतपञ्चेन्द्रियभोगप्रभृतिसमस्तमनोरथरूपनानाविकल्प- जालत्यागेन त्रिगुप्तिलक्षणरूपातीतध्याने स्थित्वा ध्यायत हे भव्या यूय- मिति ॥५॥ एवं निष्कलसिद्धपरमेष्ठिव्याख्यानेन गाथा गता ॥ अथ निरुपाधिशुद्धात्मभावनानुभूत्यविनाभूतनिश्चयपञ्चाचारलक्षणस्य निश्चय- ध्यानस्य परम्परया कारणभूतं निश्चयव्यवहारपञ्चाचारपरिणताचार्यभक्तिरूपं णमो आयरियोणं' इति पदोचारणलक्षणं यत्पदस्थध्यानंतस्य ध्येयभूतमाचार्य- परमेष्ठिनं कथयति । 'दसणणाणपहाणे वीरियचारित्तवरतवायारे' सम्यग्दर्शनज्ञानप्रधाने वीर्य- चारित्रवरतपश्चरणाचारेऽधिकरणभूते 'अप्पं परं च जुंजई' आत्मानंपरं शिष्य- जनं च योऽसौ योजयति संवन्धं करोति 'सो आयरित्रो मुणी झओ' स उक्तलक्षण आचार्यो मुनिस्तपोधनो ध्येयो भवति । तथा हि-भूतार्थनयविषय- भूतः शुद्धसमयसारशब्दवाच्यो भावकर्मद्रव्यकर्मनोकर्मादिसमस्तपरद्रव्येभ्यो भिन्नः परमचैतन्यविलासलक्षणः स्वशुद्धात्मैवोपादेय इति रुचिरूपसम्यग्दर्शनं, तत्राचरणं परिणमनं निश्चयदर्शनाचारः ॥ तस्यैव शुद्धात्मनो निरुपाधिस्वसंवे- दनलक्षणभेदज्ञानेन मिथ्यात्वरागादिपरभावेभ्यः पृथक्परिच्छेदनं सम्यक्ज्ञान, ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५२।५३ । ५४ तत्राचरणं परिणमनं निश्चयज्ञानाचारः । नत्रैव रागादिविकल्पोपाधिरहित- स्वाभाविकसुखाखादेन निश्चलचित्त वीतरागचारित्रं, तत्राचरणं परिणमनं निश्चयचारित्राचारः । समस्तपरद्रव्येच्छानिरोधेन तथैवानशनादिद्वादशतपश्चर- एवहिरङ्गसहकारिकारणेन च स्वस्वरूपे प्रतपनं विजयनं निश्चयतपश्चरणं, तत्रा- चरणं परिणमनं निश्चयतपश्चरणाचारः । तस्यैव निश्चयचतुर्विधाचारस्य रक्षणार्थ स्वशक्त्यनवगृहनं निश्चयवीर्याचारः । इत्युक्तलक्षणनिश्चयपञ्चाचारे तथैव "छत्तीसगुणसमग्गे पंचविहाचारकरणसण्दरिसे । सिस्साणुग्गहकुसले धम्मायरिए सदा वंदे ॥” इति गाथाकथितक्रमेणाचाराराधनादिचरणशास्त्र- विस्तीर्णवहिरङ्गसहकारिकारणभूते व्यवहारपञ्चाचारे च स्वं परं च योजयत्य- नुष्ठानेन सम्वन्धं करोति स प्राचार्यो भवति । स च पदस्थध्याने ध्यातव्यः । इत्याचार्यपरमेष्ठिव्याख्यानेन सूत्रं गतम् ॥५२॥ अथ स्वशुद्धात्मनि शोभनमध्यायोऽभ्यास निश्चयस्वाध्यायस्तल्लक्षणनिश्चय- ध्यानस्य पारम्पर्येण कारणभूतं भेदाभेदरनत्रयादितत्त्वोपदेशकं परमोपाध्यायभक्ति- रूपं 'णमो उवझायाणं' इति पदोच्चारणलक्षणं यत् पदस्थध्यानं, तस्य ध्येयभूत- मुपाध्यायमुनीश्वरं कथयति । व्याख्या ।-'जो रयणत्तयजुत्तो' योऽसौ बाह्याभ्यन्तररत्नत्रयानुष्ठानेन युक्तः परिणतः । 'णिचं धम्मोवएसणे हिरदो' पद्रव्यपञ्चास्तिकायसप्ततत्त्वनव- पदार्थेषु मध्ये स्वशुद्धात्मद्रव्यं स्वशुद्धजीवालिकायं स्वशुद्धात्मतत्त्वं स्वशुद्धात्म- पदार्थमेवोपादेयं शेषं च हेयं, तथैवोत्तमक्षमादिधर्म च नित्यमुपदिशति योऽसौ स नित्यं धर्मोपदेशने निरतो भण्यते । 'सो उवझाओ अप्पा' स चेत्यम्भूतो आत्मा उपाध्याय इति । पुनरपि किं विशिष्ट: ?-'जदिवरवसहो' पञ्चेन्द्रिय- विषयजयेन निजशुद्धात्मनि यत्नपराणां यतिवराणां मध्ये वृपभः प्रधानो यति- वरवृषभः । ‘णमो तस्स' तस्मै द्रव्यभावरूपो नमो नमस्कारोऽस्तु । इत्युपा- ध्यायपरमेष्ठिन्याख्यानरूपेण गाथा गता ॥ ५३ ।। अथ निश्चयरत्नत्रयात्मकनिश्चयध्यानस्य परम्परया कारणभूतं वाह्याभ्यन्तर- मोक्षमार्गसाधकं परमसाधुभक्तिरूपं 'णमो लोए सव्वसाहूणं' इति पदोच्चारण- जपध्यानलक्षणं यत् पदस्थध्यानं तस्य ध्येयभूतं साधुपरमेष्ठिस्वरूपं कथयति । व्याख्या ।-'साहू स मुणी' स मुनिः साधुर्भवति । य: किं करोति- ·द्रव्यसंग्रहवृत्ति: । गाथा-५४ । ५५ 'जो हु साधयदि' यः कर्ता हु स्फुटं साधयति । कि 'चारित्त' चारित्रं कथ- म्भूतं 'दसणणाणसमग्ग' वीतरागसम्यग्दर्शनज्ञानाभ्यां समग्रं परिपूर्णम् । पुनरपि कथम्भूतं 'मग्ग मोक्खस्स' मार्गभूतं कस्य मोक्षस्य । पुनश्च किं रूपं 'णिच्चसुद्धं नित्यं सर्वकालं शुद्धं रागादिरहितम् । 'णमो तस्स एवं गुणविशिष्टो यस्तस्मै साधवे नमो नमस्कारोस्त्विति। तथाहि-"उद्योतनमुद्योगो निर्वहणं साधन च निस्तरणम् । गवगभचरणतपसामाख्याताराधना सद्भिः ॥" इत्यार्याकथितवहिरङ्गचतुर्विधाराधनावलेन, तथैव "सम्मत्त सण्णाणं सञ्चारित्तं हि सत्तवो चेव । चउरो चिट्टहि आदे तम्हा आदा हु मे सरणं ॥” इवि गाथाकथिताभ्यन्तरनिश्चयचतुर्विधाराधनावलेन च वाह्याभ्यन्तरमोक्षमार्ग- द्वितीयनामाभिधेयेन कृत्वा यः कर्चा वीतरागचारित्राविनाभूतं स्वशुद्धात्मानं साधयति भावयति स साधुर्भवति । तस्यैव सहजशुद्धसदानन्दैकानुभूतिलक्षणे भावनमस्कारस्तथा 'णमो लोए सव्वसाहूणं' द्रव्यनमस्कारश्च भवत्विति ॥५४॥ एवमुक्तप्रकारेण गाथापञ्चकेन मध्यमप्रतिपत्त्या पञ्चपरमेष्टिस्वरूपं ज्ञात- व्यम् । अथवा निश्चयेन "अरिहासिद्धायरियाउवझयासाहुपंचपरमेट्टो : ते वि हु चिट्ठहि आदे तम्हा प्रादा हु मे सरणं ॥” इति गाथाकथित- क्रमेण संक्षेपेन, तथैव विस्तरेण पञ्चपरमेष्ठिप्रन्यकथितक्रमण, अतिविस्तारेण तु सिद्धचक्रादिदेवार्चनाविधिरूपमन्त्रवादसंवन्धिपञ्चनमस्कारप्रन्थे चेति । एवं- गाथापञ्चकेन द्वितीयस्थलं गतम् । अथ तदेव ध्यानं विकल्पिवनिश्चयेनाविकल्पितनिश्चयेन प्रकारान्तरेणोप- संहाररूपेण पुनरण्याह । तत्र प्रथमपादे ध्येयलक्षणं, द्वितीयपादे ध्यालक्षणं, तृतीयपादे ध्यानलक्षणं, चतुर्थपादेन नयविभाग कथयामीत्यभिप्रायं मनसि. धृत्वा भगवान सूत्रमिदं प्रतिपादयति । व्याख्या । 'तदा' वस्मिन् काले पाहुवन्ति 'तं तस्स णिञ्चयं झाणं' तत्तस्य निश्चयध्यानमिति । यदा किं 'णिरीहवित्ती हवे जदा साहू निरीहवृत्ति- निस्पृहवृत्तियंदा साधुर्भवति । किं कुर्वन् 'जं किंचिवि चिंततो' यत् किमपि ध्येयवस्तुरूपेण वस्तु चिन्तयन्निति । किं कृत्वा पूर्व 'लभृणय एयत्त' तस्मिन ध्येये लब्ध्वा किं ? एकत्वं एकाग्रचिन्तानिरोधनमिति। अथ विस्तारः यत् किञ्चिद् ध्येयमित्यनेन किमुक्तं भवति ? प्राथमिकापेक्षया सविकल्पावस्थायां १३ ·६६ द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५५। ५६ विषयकषायवञ्चनार्थ चित्तस्थिरीकरणार्थ पञ्चपरमेष्ठयादिपरद्रव्यमपि ध्येयं भवति । पश्चादभ्यासवशेन स्थिरीभूते चित्ते सति शुद्धबुद्धकस्वभावनिजसुद्धात्म- स्वरूपमेव ध्येयमित्युक्तं भवति । निस्पृहवचनेन पुनर्मिथ्यात्वं वेदत्रयं हास्यादि- षट्कक्रोधादिचतुष्टयरूपचतुर्दशाऽभ्यन्तरपरिग्रहेण तथैव क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्ण- धनधान्यदासीदासकुप्यभाण्डाऽभिधानदशविधवहिरङ्गपरिग्रहेण च रहितं ध्या- तृस्वरूपमुक्तं भवति । एकाग्रचिन्तानिरोधेन च पूर्वोक्तविविधध्येयवस्तुनि स्थिरत्वं निश्चलत्वं ध्यानलक्षणं भणितमिति । निश्चयशव्देन तु प्राथमिकापेक्षया व्यव- हाररत्नत्रयानुकूलनिश्चयो ग्राह्यः । निष्पन्नयोगपुरुपापेक्षया तु शुद्धोपयोगलक्षण- विवक्षितैकदेशशुद्धनिश्चयो ग्राह्यः । विशेपनिश्चयः पुनरग्रे वृक्ष्यमाणस्तिष्ठतीति सूत्रार्थः ॥ ५५॥ अथ शुभाशुभमनोवचनकायनिरोधे कृते सत्यात्मनि स्थिरो भवति तदेव परमध्यानमित्युपदिशति । व्याख्या। 'मा चिट्ठह मा जंपह मा चिंतह किंवि' नित्यनिरञ्जननिष्क्रिय- निजशुद्धात्मानुभूतिप्रतिवन्धकं शुभाशुभचेष्टारूपं कायव्यापारं, तथैव शुभा- शुभान्तर्वहिर्जल्परूपं वचनव्यापारं, तथैव शुभाशुभविकल्पजालरूपं चित्तव्या- पारञ्च किमपि मा कुरुत हे विवेकिजनाः ! 'जेण होइ थिरो' येन योगत्रय- निरोधेन स्थिरो भवति । स कः 'अप्पा' आत्मा । कथम्भूतः स्थिरो भवति 'अप्पम्मि रो' सहजशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावपरमात्मतत्त्वसम्यश्रद्धानज्ञानानुचर- यरूपाभेदरत्नत्रयात्मकपरमसमाधिसमुद्भूतसर्वप्रदेशाल्हादजनकसुखास्वादपरिण- तिसहिते निजात्मनि रतः परिणतस्तल्लोयमानस्तच्चित्तस्तन्मयो भवति । 'इणमेव परं हवे ज्झाणं' इदमेवात्मसुखरूपे तन्मयत्वं निश्चयेन परमुत्कृष्टं ध्यानं भवति । तस्मिन् ध्याने स्थितानां यद्वीतरागपरमानन्दसुखं प्रतिभाति, तदेव निश्चय- मोक्षमार्गस्वरूपम् । तच्च पर्यायनामान्तरेण किं किं भण्यते तदभिधीयते । तदेव शुद्धात्मस्वरूपं, तदेव परमात्मस्वरूपं, तदेवैकदेशव्यक्तिरूपविवक्षितैकदेश- शुद्धनिश्चयेन स्वशुद्धात्मसंवित्तिसमुत्पन्नसुखामतजलसरोवरे रागादिमलरहित- त्वेन परमहंसस्वरूपम् । इदमेकदेशव्यक्तिरूपं शुद्धनयव्याख्यानमत्र परमात्म- ध्यानभावनानाममालायां यथासम्भवं सर्वत्र योजनीयमिति । तदेव .परब्रह्मस्वरूपं, तदेव परमविष्णुस्वरूपं, तदेव परमशिवस्वरूपं, तदेव .

·" द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५६ । ५७ परमबुद्धस्वरूपं, वदेव परमनिजस्वरूपं, तदेव परमखात्मोपलब्धिलक्षणं सिद्धस्व- रूपं, तदेव निरञ्जनस्वरूपं, तदेव निर्मलस्वरूपं, तदेव स्वसंवेदनज्ञानं, तदेव परमतत्त्वज्ञानं, तदेव शुद्धात्मदर्शनं, तदेव परमावस्थास्वरूपं, तदेव परमात्मनः दर्शनं, तदेव परमतत्त्वज्ञानं, तदेव शुद्धात्मदर्शनं, तदेव ध्येयभूतशुद्धपारिणा- मिकभावरूपं, नदेव ध्यानभावनास्वरूपं, तदेव शुद्धचारित्रं, तदेवान्तस्तत्त्वं, तदेव परमतत्त्वं, तदेव शुद्धात्मद्रव्यं, तदेव परमज्योतिः, सैव शुद्धात्मानुभूतिः, सैवात्मप्रतीतिः, सैवात्मसंवित्तिः, सैव स्वरूपोपलब्धिः, स एव नित्योपलब्धिः, स एव परमसमाधिः, स एव परमानन्दः, स एव नित्यानन्दः, स एव सहजा- नन्दः, स एव सदानन्दः, स एव शुद्धात्मपदार्थाध्ययनरूपः, स एव परमखा- ध्यायः, स एव निश्वयमोक्षोपायः, स एव चैकाग्रचिन्तानिरोधः, स एव परमवोधः, स एव शुद्धोपयोगः, म एव परमयोगः, स एव भूतार्थः, स एव परमार्थः, स एव निश्चयपञ्चाचारः, स एव समयसारः, स एवाध्यात्मसार: तदेव समतादिनिश्चयपडावश्यकस्वरूपं, तदेवाभेदरत्नत्रयस्वरूपं, तदेव वीतराग- सामायिक, तदेव परमशरणोत्तममङ्गलं, तदेव केवलज्ञानोत्पत्तिकारणं, तदेव सकलकर्मक्षयकारणं, सैव निश्चयचतुर्विधाराधना, सैव परमात्मभावना, सैव शुद्धात्मभावनोत्पन्नसुखानुभूतिरूपपरमकला, सैव दिव्यकला, तदेव परमाद्वैत, तदेव परमामृतपरमधर्मध्यानं, तदेव शुक्लध्यानं, तदेव रागादिविकल्पशून्यध्यानं, तदेव निष्कलध्यानं, तदेव परमस्वास्थ्य, तदेव परमवीतरागत्व, वदेव परमसाम्यं, तदेव परमैकत्वं, तदेव परमभेदज्ञानं, स एव परमसमरसीभावः, इत्यादिसमस्त- रागादिविकल्पोपाधिरहितपरमाल्हादैकसुखलक्षणध्यानरूपस्य निश्चयमोक्ष- मार्गस्य वाचकान्यन्यान्यपि पर्यायनामानि विज्ञेयानि भवन्ति परमात्मवत्व- विद्भिरिति ।। ५६ ॥ अतःपरं यद्यपि पूर्व वहुधा भणितं ध्यात्पुरुषलक्षणं ध्यानसामग्री च तथापि चूलिकोपसंहाररूपेण पुनरप्याख्याति । व्याख्या । 'तवसुदवदवं चेदा झाणरहधुरंधरो हवे जम्हा' तपश्रुतव्रतवा- नात्मा चेतयिता ध्यानरथस्य धुरन्धरो समर्थो भवति 'जम्हा' यस्मात् 'तम्हा तत्तियणिरदा तल्लद्धीए सदा होह तस्मात् कारणात् तपश्रुतव्रतानां संवन्धेन यन्त्रितयं तत् त्रितये रता सर्वकाले भवत हैं भव्याः ! किमर्थ ? तस्य ध्यानस्य , ·. द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५७ लब्धिस्तल्लव्धिस्तदर्थमिति । तथाहि-अनशनावमौदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरस. परित्यागविविक्तशय्यासनकायक्लेशभेदेन बाह्य षड्विधं, तथैव प्रायश्चित्तविनय. वैय्यावृत्यस्वाध्यायव्युत्सर्गध्यानभेदेनाभ्यन्तरमपि पड़विधं चेति द्वादशविधं तपः । तेनैव साध्य शुद्धात्मस्वरूपे प्रतपनं विजयनं निश्चयतपश्च । तथैवाचा- राराधनादिद्रव्यश्रुतं, तदाधारणोत्पन्नं निर्विकारस्वसंवेदनज्ञानरूपं भावश्रुतं च । तथैव च हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहाणं द्रव्यभावरूपाणां परिहरणं व्रतपञ्चक चेति । एवमुक्तलक्षणतपःश्रुतप्रतसहितो ध्याता पुरुपो भवति । इयमेव ध्यान- सामग्री चेति । तथाचोक्तं-"वैराग्यं तस्वविज्ञानं नैर्ग्रन्थ्यं समचित्तता। परीषहजयश्चेति पञ्चैते ध्यानहेतवः ॥" भगवन्, ध्यानं तावन्मोक्षमार्गभूतम् । मोक्षार्थिना पुरुपेण पुण्यबन्धका- रणत्वाव्रतानि त्याज्यानि भवन्ति, भवद्भिः पुनानसामग्रीकारणानि तप:श्रु- तव्रतानि व्याख्यातानि, तत्कथं घटत इति । तत्रोत्तरं दीयते-त्रतान्येव केवला- नि त्याज्यान्येव न किन्तु पापबन्धकारणानि हिंसादिविकल्परूपाणि यान्यत्र- तानि तान्यपि त्याज्यानि । तथाचोक्तं पूज्यपादस्वामिभि:-"अपुण्यमत्रतैः पुण्यं व्रतैर्मोक्षस्तयोर्व्ययः । अव्रतानीव मोक्षार्थी व्रतान्यपि ततस्त्यजेत् ।।" किंवव्रतानि पूर्व परित्यज्य ततश्च व्रतेषु तन्निष्ठो भूत्वा निर्विकल्पसमाधिरूपं परमात्मपदं प्राप्य पश्चादेकदेशत्रतान्यपि त्यजति । तदप्युक्तं तैरेव-"अब्रतानि परित्यज्य व्रतेषु परिनिष्ठितः । त्यजेत्तान्यपि संप्राप्य परमं पदमात्मनः ॥" अयं तु विशेष:-व्यवहाररूपाणि यानि प्रसिद्धान्येकदेशव्रतानि तानि त्यक्तानि । यानि पुनः सर्वशुभाशुभनिवृत्तिरूपाणि निश्चयव्रतानि तानि त्रिगुप्ति- लक्षणस्वशुद्धात्मसंवित्तिरूपनिर्विकल्पध्याने खीकृतान्येव न च त्यक्तानि । प्रसिद्धमहाव्रतानि कथमेकदेशरूपाणि जातानि । इति चेत्तदुच्यते-जीवघा- तानिवृत्तौ सत्यामपि जीवरक्षणे प्रवृत्तिरस्ति । तथैवासत्यवचनपरिहारेऽपि सत्य- वचनप्रवृत्तिरस्ति । तथैव चादत्तादानपरिहारेऽपि दत्तादाने प्रवृत्तिरस्तीत्यायेक- देशप्रवृत्त्यपेक्षया देशत्रतानि । तेषामेकदेशव्रतानां त्रिगुप्तिलक्षणनिर्विकल्पसमा- धिकाले त्यागः । न च समस्तशुभाशुभनिवृत्तिलक्षणस्य निश्चयव्रतस्येति । त्यागः कोऽर्थः । यथैव हिंसादिरूपावतेषु निवृत्तिस्तथैकदेशवतेष्वपि । कस्मादिति चेत्-त्रिगुप्तावस्थायां प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपविकल्पस्य · स्वयमेवावकाशो नास्ति ।

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५७ अथवा वस्तुतस्तदेव निश्चयव्रतम् । कस्मात्-सर्वनिवृत्तित्वादिति । योऽपि घटिकाद्वयेन मोक्षं गतो भरतश्चक्री सोऽपि जिनदीक्षां गृहीत्वा विषयकषाय- निवृत्तिरूपं क्षणमात्रं व्रतपरिणामं कृत्वा पश्चाच्छुद्धोपयोगत्वरूपरत्नत्रयात्मके निश्चयव्रताभिधाने वीतरागसामायिकसंज्ञे निर्विकल्पसमाधौ स्थित्वा केवलज्ञानं लब्धवानिति । परं किन्तु तस्य स्तोककालत्वाल्लोका व्रतपरिणाम न जानन्तीति । तदेव भरतस्य दीक्षाविधानं कथ्यते । हे भगवन् जिनदीक्षादानानन्तरं भरतचक्रि- यः कियति काले केवलज्ञानं जातमिति श्रीवीरवर्द्धमानस्वामितीर्थकरपरमदेव- समवसरणमध्ये श्रेणिकमहाराजेन पृष्टे सति गौतमस्वामी आह । “पञ्चमुष्टिमि- रुत्पाद्य त्रोट्यन् बन्धस्थितीन् कचान् । लोचानन्तरमेवापद्राजत् श्रेणिक केवलम् ॥" अत्राह शिष्यः । अद्य काले ध्यान नास्ति। मादिति चेत्-उत्तमसंह- ननाभावाद्दशचतुर्दशपूर्वगतश्रुतज्ञानाभागाच्च । अत्र परिहारः । शुक्लध्यानं नास्ति धर्मध्यानमस्तीति । तथाचोक्तं मोक्षप्राभृते श्रीकुन्दकुन्दाचार्यदेवैः "भरहे दुस्समकाले धम्मज्झाणं हवेइ णाणिस्स । तं अप्पसहावठि एणहुमण्णइ सो दु अण्णाणी ॥ अजवि तिरयणसुद्धा अप्पा ज्झाऊण लहइ इंदत्तं । लोयं- तियदेवत्तं तच्छचुदा णिचुदि जंति ॥" तथैव तत्त्वानुशासनप्रन्थे चोक्तं "अत्रेदानी निषेधन्ति शुक्लध्यानं जिनोत्तमाः । धर्मध्यानं पुनः प्राहुः श्रेणीभ्यां प्राग्विवर्तिनाम् ॥ यथोक्तमुत्तमसंहननाभावात्तदुत्सर्गवचनम् । अपवाद- व्याख्यानेन पुनरुपशमक्षपकण्योः शुक्लध्यानं भवति, तच्चोत्तमसंहननेनैव । अपूर्वगुणस्थानादधस्तनेषु गुणस्थानेषु धर्मध्यानं, तच्चादिमत्रिकोत्तमसंहननाभा- वेऽप्यन्तिमत्रिकसंहननेनापि भवति । तदप्युक्तं तत्रैव तत्त्वानुशासने “यत्पुनर्व- कायस्य ध्यानमित्यागमे वचः। श्रेण्योानं प्रतीयोक्तं तन्नोऽधस्तानिषेध- कम् ॥" यथोक्तं दशचतुर्दशपूर्वगतश्रुतज्ञानेन ध्यानं भवति तदप्युत्सर्गव- चनम् । अपवादव्याख्यानेन पुनः पञ्चसमितित्रिगुप्तिप्रतिपादकसारभूतश्रुतेनापि ध्यानं भवति केवलज्ञानञ्च । यद्येवमपवादव्याख्यानं नास्ति तर्हि "तुसमासं घोसण्ती सिवभूदी केवली जादो" इत्यादिगन्धर्वाराधनादिभणितं व्याख्यानं कथं घटते। अथ मतं-पञ्चसमितित्रिगुप्तिप्रतिपादक द्रव्यश्रुतिमिति जानाति । इदं ·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५७ भावश्रुतं पुनःसर्वमस्ति । नैवं वक्तव्यम् । यदि पञ्चसमितित्रिगुप्तिप्रतिपादक द्रव्यश्रुतं जानाति तर्हि 'मा रूसह मा तूसह' इत्येकं पदं किं न जानाति । तत एव ज्ञायतेऽष्टप्रवचनमातृप्रमाणमेव भावश्रुतं, द्रव्यश्रुतं पुनः किमपि नास्ति । इदन्तु व्याख्यानमस्माभिर्न कल्पितमेव । तच्चारित्रसारादिग्रन्थेष्वपिं भणितमा- स्ते । तथाहि-अन्तर्मुहूर्तादूर्ध्व ये केवलज्ञानमुत्पादयन्ति ने क्षीणकपायगुण- स्थानवर्तिनी निम्रन्थसंज्ञा ऋपयो भण्यन्ते । तेपां चोत्कर्षेण चतुर्दशपूर्वादिश्रुतं भवति, जघन्येन पुनः पञ्चसमितित्रिगुप्तिमात्रमेवेति । अथ मतं-मोक्षार्थ ध्या क्रियते न चाद्य काले मोक्षोऽस्ति; ध्यानेन किं प्रयोजनम् । नैव-अद्य कालेऽपि परम्परया मोक्षोऽस्ति । कथमिति चेत् स्वशु- द्धात्मभावनावलेन संसारस्थिति स्तोकां कृत्वा देवलोकं गच्छति, तस्मादागत्य मनुष्यभवे रत्नत्रयभावनां लब्ध्वा शीघ्रं मोक्षं गच्छतीति । येऽपि भरतसगरराम- पाण्डवादयो मोक्षं गतास्तेपि पूर्वभवेऽभेदखत्रयभावनया संसारस्थिति स्तोकां कृत्वा पश्चान्मोक्षं गताः। तद्भवे सर्वेपां मोक्षो भवतीति नियमो नास्ति । एव- मुक्तप्रकारेण अल्पश्रुतेनापि ध्यानं भवतीति ज्ञात्वा किं कर्त्तव्यम्-"वधबन्ध- च्छेदादेद्वेषाद्रागाच परकलत्रादेः । आध्यानमपन्यानं शासति जिनशासने विशदाः ।। संकल्पकल्पतरुसंश्रयणात्त्वदीयं चेतो निमज्जति मनोरथसागरे ऽस्मिन् । तत्रार्थतस्तव चकास्ति न किंच नापि वक्षे परं भवति कल्मपसंश्र- यस्य ॥ दौर्विध्यदग्धमनसोऽन्तरूपात्तभुक्तेश्चित्तं यथोल्लसांत ते स्फुरितोत्तर- ङ्गम् । धाग्नि स्फुरेद्यति तथा परमात्मसंज्ञे कौतस्कुती तव भवेद्विफला प्रसूतिः।। के खिद कलुसिदभूतो कामभोगे हि मुच्छिदो जीवो । ण य भुजतो भोगे बन्धदि भावेण कम्माणि ॥” इत्याद्यपध्यानं त्यक्त्वा--"ममत्ति परिव- जामि थिममत्तिमुठिदो। आलंवणं च मे आदा अवसेसाई वोसरे ॥ आदा क्खु मज्झ णाणे आदा मे दंसणे चरीत्ते य । आदा पञ्च खाणे आदा मे संवरे जोगे॥ एगो मे सस्सदो अप्पा णाणदसंणलक्खयो। सेसा मे वाहिरा भावा सव्वे संजोयलक्खणा ॥" इत्यादिसारपदानि गृहीत्वा च ध्यानं कर्तव्यमिति । अथ मोक्षविषये पुनरपि नयविचारः कथ्यते । तथाहि मोक्षस्तावत् वन्धपूर्वकः ।। तथाचोक्तं "मुक्तश्चेत् प्राकभवेद्वन्धो नो बन्धो मोचनं कथम् ।

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५७ प्रवन्धे मोचनं नैव मुञ्चेरों निरर्थकः ॥” बन्धश्च शुद्धनिश्चयनयेन नास्ति । तथा वन्धपूर्वको मोक्षोऽपि । यदि पुनः शुद्धनिश्चयेन वन्धो भवति तदा सर्वदैव वन्ध एव मोतो नास्ति । विच यथा शृङ्खलावद्धपुरुषस्य वन्ध- च्छेदकारणभूतभावमोक्षस्थानीय वन्धच्छेदकारणभूतं पौरुषं पुरुषस्वरूपं न भवति, तथैव शृङ्खलापुरुपयोर्यव्यमोक्षस्थानीयं पृथक्करणं तदपिपुरुषस्वरूपं न भवति । किन्तु ताभ्यां भिन्नं यदृष्टं हस्तपादादिरूपं तदेव पुरुपस्वरूपम् । तथैव शुद्धोप- योगलक्षणं भावमोक्षस्वरूपं शुद्धनिश्चयेन जीवस्वरूपं न भवति, वथैव तेन साध्यं यजीवकर्मप्रदेशयोः पृथक्करणं द्रव्यमोक्षरूपं तदपि जीवस्वभावो न भवति । किन्तु ताभ्यां भिन्नं यदनन्तज्ञानादिगुणस्वभावं फलभूतं तदेव शुद्ध- जीवस्वरूपमिति । अयमत्रार्थ:-यथा विवक्षितैकदेशशुद्धनिश्चयेन पूर्व मोक्ष- मार्गो व्याख्यातस्तथा पर्यायमोक्षरूपो मोक्षोऽपि । न च शुद्धनिश्चयनयेनेति । यस्तु शुद्धद्रव्यशक्तिरूपः शुद्धरिणामिकपरमभावलक्षणपरमनिश्चयमोक्षः स च पूर्वमेव जीवे तिष्ठतीदानी भविष्यतीत्येवं न । स एव रागादिविकल्परहिते मोक्षकारणभूते ध्यानभावनापर्याये ध्येयो भवति । न च ध्यानभावनापर्यायरूपः । यदि पुनरेकान्तेन द्रव्यार्थिकनयेनापि स एव मोक्षकारणभूतो ध्यानभावना- पर्यायो भण्यते तर्हि द्रव्यपर्यायरूपधर्मद्वयाधारभूतस्य जीवधर्मिणो मोक्षपर्याये जाते सति यथा ध्यानभावनापर्यायरूपेण विनाशो भवति, तथा ध्येयभूतस्य जीवस्य शुद्धपारिणामिकलक्षणभावद्रव्यरूपेणापि विनाशः प्राप्नोति । न च द्रव्यरूपेण विनाशोऽस्ति । ततः स्थितं शुद्धपारिणामिकभावेन वन्धमोक्षौ न भवत इति । अथात्मशब्दार्थः कथ्यते । अतधातुः सावत्यगमनेऽर्थे वर्तते । गमनशब्देनात्र ज्ञानं भण्यते 'सर्वे गत्या ज्ञानार्थी, इति वचनात् । तेन कारणेन यथासंभवं ज्ञानसुखादिगुणेषु आ समन्तात् अतति वत्तते यः स आत्मा भण्यते । अथवा शुभाशुभमनोवचनकायव्यापारैर्यथासम्भवं तीब्रमन्दादिरूपेण आ समन्तादति- वर्त्तते यः स आत्मा । अथवा उत्पादव्ययध्रौव्यैरासमन्तादतति वर्तते यः स आत्मा । किञ्च-ययैकोऽपि चन्द्रमा नानाजलघटेषु श्यते तथैकोऽपि.जीवो नानाशरीरेषु तिष्ठतीति वदन्ति तत्तु न घटते । कस्मादिति चेत्-चन्द्रकिरणो- पाधिवशेन घटस्थजलपुद्गला एव नानाचन्द्राकारेण परिणता, न चैकश्चन्द्रः ।

·१०२
द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५७ । ५८
तत्र दृष्टान्तमाह-यथा देवदत्तमुखोपाधिवशेन नानादर्पणस्थपुद्गला एव नाना-
मुखाकारेण परिणता, न चैकं देवदत्तमुखं नानारूपेण परिणतम् । परिणमतीति
चेत्-तर्हि दर्पणस्थप्रतिबिम्बं चैतन्यं प्राप्नोतीति । न च तथा । किन्तु यद्येक
एव जीवो भवति, तदैकजीवस्य सुखदुःखजीवितमरणादिके प्राप्ते तस्मिन्नेव क्षणे
सर्वेषां जीवितमरणादिकं प्राप्नोति न च तथा दृश्यते ।
अथवा ये वदन्ति यथै कोपि समुद्रः कापि क्षारजलः कापि मिष्टजलस्त-
थैकोऽपि जीवः सर्वदेहेषु तिष्ठतीति । तदपि न घटते । कथमितिचेत्-जलरा-
श्यपेक्षया तत्रैकत्वं, न च जलपुद्गलापेक्षया तत्रैकत्वम् । यदि जलपुद्गलापेक्षया
भवत्येकत्वं तर्हि स्तोकजले गृहीते शेपजलं सहैव किन्नायाति । ततः स्थित
षोडशवर्णिकासुवर्णराशिवदनन्तज्ञानादिलक्षणं प्रत्येक जीवराशिं प्रति न चैक-
जीवापेक्षयेति । अध्यात्मशब्दस्यार्थः कथ्यते । मिथ्यात्वरागादिसमस्तविकल्प-
जालरूपपरिहारेण स्वशुद्धात्मन्यधि यदनुष्ठानन्तदध्यात्ममिति । एवं ध्यानसा-
मग्रीव्याख्यानोपसंहाररूपेण गाथा गतां ।।.५७ ॥
अथाद्धत्यपरिहारं कथयति ।
व्याख्या । “सोधयंतु" शुद्धं कुर्वन्तु । के कर्तारः ? "मुणिणाहा" मुनि-
नाथा मुनिप्रधानाः ।. किंविशिष्टाः ? "दोससंचयचुदा" निर्दोषपरमात्मनो .
विलक्षण ये रागादिदोषास्तथैव च निर्दोषपरमात्मादितत्त्वपरिज्ञानविषये संशय-
विमोहविभ्रमास्तैश्युता रहिता दोषसंचयच्युताः । पुनरपि कथम्भूताः ? "सुद-
पुण्णा" वर्तमानपरमागमाभिधानद्रव्यश्रुतेन तथैव तदाधारोत्पन्ननिर्विकारस्व-
संवेदनज्ञानरूपभावश्रुतेन च पूर्णाः समग्राः श्रुतपूर्णाः । कं शोधयन्तु ? "दव्व-
संगहमिण" शुद्धबुद्धकस्वभावपरमात्मादिद्रव्याणां सङ्ग्रहो द्रव्यसङ्ग्रहत
द्रव्यसङ्ग्रहाभिधानं ग्रन्थमिमं प्रत्यक्षीभूतम् । किं विशिष्टं ? 'भणियं जं"
भणितः प्रतिपादितो यो ग्रन्थः । केन कर्तृभूतेन ? "णेमिचंदमुणिणा" श्रीने-
मिचन्द्र-सिद्धान्तिदेवाभिधानेन मुनिना सम्यग्दर्शनादिनिश्चयव्यवहाररूपप-
चाचारोपेताचार्येण । कथम्भूतेन "तणुसुत्तधरेण" तनुश्रुतधरेण तनुश्रुतं स्तीक
श्रुतं तद्धरतीति तनुश्रुतधरस्तेन । इति क्रियाकारकसम्बन्धः । एवं ध्यानोपसंहा-
रगाथात्रयेण, औद्धत्यपरिहारार्थ प्राकृतवृत्तेन च द्वितीयान्तराधिकारे तृतीय
स्थलं गतम् ॥ ५८॥

·द्रव्यसंग्रहवृत्तिः । गाथा-५८ १०३ इत्यन्तराधिकारद्धयेन विंशतिगाथामिर्मोक्षमार्गप्रतिपादकनामा तृतीयोऽधि- कारः समाप्तः। अत्र ग्रन्थे 'विवक्षितस्य सन्धिर्भवति' इति वचनात्पदानां सन्धिनियमों नास्ति । वाक्यानि च स्तोकस्तोकानि कृतानि सुखवोधनार्थम् । तथैव लिङ्गवच. नक्रियाकारकसम्बन्धसमासविशेषणवाक्यसमाप्त्यादिदूषणं तथा च शुद्धात्मादि- तत्त्वप्रतिपादनविपये विस्मृतिदूषणं च विद्वद्भिर्न ग्राह्यमिति । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण "जीवमजीवं दव्वं" इत्यादिसप्तविंशतिगाथाभिः षद् व्यपञ्चास्तिकायप्रतिपादकनामा प्रथमोऽधिकारः । तदनन्तरं "आसववन्धण" इत्येकादशगाथामिः सप्ततत्त्वनवपदार्थप्रतिपादकनामा द्वितीयोऽधिकारः । ततः परं “सम्मइंसण" इत्यादिविंशतिगाथाभिर्मोक्षमार्गप्रतिपादकनामा तृतीयो. ऽधिकारः। इत्यंधिकारत्रयेनाष्टाधिकपञ्चाशत्सूत्रैः श्रीनेमिचन्द्रसिद्धान्तिदेवैर्विर- चितस्य द्रव्यसंग्रहाभिधानग्रन्थस्य सम्वन्धिनी श्रीब्रह्म देवकृतवृत्तिः समाप्ता ।

·No text on this page.

·APPENDIX OF ~ IMPORTANT REFERENCES. Versc I. Page 2. A. The Jinas and the Jinesvaras. The epithet Gañadhara" or the leader of the assembly was first applied to Gautama of Brahmapura who became a disciple of the twenty-fourth Tirthankara Mahavira. There were other Gañadharas after Gautama. Gañadharas are also called Jinas, or the victors and the Jinesvaras or Lords of Jinas are the Tirthańkaras themselves. Gautama was called a Ganadhara when he became a desciple of Nahi vira after the latter had attained omniscience. The attainment of omniscience (Kerala Jñîna) is preceded by complete eradication of the four Ghâtiya Karmas, viz., Jñanavaraniya, Darśanavaraniya, Mohaniya and Antarâya. There is no Âsrava or influx of Barmas Consequently there is no voluntary physical motion and therefore no speech which is the result of the motion of tongue, lips, etc. The voice of silence, the letterless speech, the Divya-vâni which proceeds from the Arhat is due to the good and strong Karmic energy of the audience Therefore there must be an individual among the audience so learned as to be capable of interpreting this voice of silence. There was no such person present in the court (Samavasaraña) of Mabâ vira when he attained omniscience. The Arch-angel of the first Empyrian then thought of the learned Brahmin Gautama of Brahmapura. He went to Gautama in the assumed form of a poor old Brahmin and asked him to explain to him the meaning of a Sloka. Gautama was quite perplexed when he heard the Sloka and being unable to understand its purport, proposed to go and discuss the meaning of it with Mahâvîra himself, the preceptor of that poor old Brahmin. With this object, he approached the court of Mahavira and at the sight of the Manastambha, the pillar at the entrance, his pride disappeared and he entered the court full of reverence and humility. It was then that the voice of Silence was revealed to bim and he discoursed upon it to the assembled audience and was called Gañadhara, the leader of the assembly. Such is the Digambar tradition about Gautama.

·CHART NO, VI. The Tirtbaúkaras are twenty-four in number and their names with some details about each will be found in the following table." No. NAME OF TIRTHANKARA. PATHER. MOTHER. CODIPLEXION. EMBLEM. PLAOR OF NIRVANA. BIRTH-PLACE. śrâvasti. An ape. 99 APPENDIX. 1 Rişabhadeva Nåbhi-râja. Maru-devi. Vinita-nagara or Mount Astå pada or Yellow or golden. A bull. or Adinatha. Ayodhya. Kailasa. Jita-satru. Vijayå-devi. Do. 2 Ajita-natha An elephant. Ayodhya Mount Parsvanatha or Sameta-sikhara, 3 Sambhava-natha Jitari. Sena. Do. A horse. 4 Abhinandana Saivara. Siddhartha. Do. Ayodhya. nâtha. 5 Sumati-natha Megha-prabla. Sumangala Do. A red goose or curlew or Mangala (isa) (Svetâmbara). Dharana 6 Padma-prabha Susimâ. Red. A red lotus. Kausâmbi. or Sridhara (Svetambara) 7 Saparsva-natha. Supratistha or Přithivi. Yellow or golden The Svastika Symbol Barinasi. Pratiştha or green. (455) (Svetambara). 8 Chandra-prabha Mahâ-sena. Lakşmaņâ. White, Crescent. Chandra-puri. 9 Puspa-danta orSagrîva. Råma. Do. Crab or Dolphin or Kákaņdî-nagara Suvidhi-natha. erocodile (मकर) 10 sítala-natha Dridha-ratha Sunanda ,or Yellow or golden. Ficus Religiosa or wish- Bhadrika-pari or Nanda (Sveing tree or the Sri Bhadila-pari tâmbara). vatsa figure (Svetam (Svetambara). bara). 11 Sreyâmsa-natha Vişgu. Vişnudri or Do. A rhinoceros or Garu- Simha-purî. Vişnâ (sveda (Svetämbara! tâmbara).

·pan ... Do. Do. Do. ... 12 Visi pajya Vasu půjya. Vijaya, or Red. A buffalo. Champa-puri Champa-puri Jaya (švetambara). 13 Kampilya-pura. Mount Parsvanatha Vimala-natha Kpita-varman. Suramya Yollow or golden. A boar, or Syam (svoor Samotri-sîkhara. tambara). 14 Ananta-natha Simha-sena. Sarva-yasa, or A boar or hawk (Šve- Ayodhya. Suyasa (vetambara). tambara). 15 Dharma-natha Bhanu. Suvrata. A club or thunderbolt Ratna-puri. (यज्रदण्ड) 10 santi-natha Visva-sona. Achirá. A dcor. Hastina-pura. 17 Kunthu-natha .. Surya or Qra Śrî-dovi, Do. A ho-goat. (Syetambara). 18 Ara-nitha Sudarsana. Mitra or Devi Do. A Nsh or Nandya-vartta (Svotambara). diagram (8votambara) 10 Malli-nátha (ac- Kumbha, Raksita Mithili-pori or Yellow or goldon Wator-pot. Or cord to the Sve- Prabhavati or blue (Sve- Mathura (vetimbara scct a (Avotâmbara). tambara). tambara). woman). 20 Muni-suvrata Sumitra. Padmavati. Black, A tortoise. Kusagranagara or Rajagriha. 21 Nami-natha OM Vaprfi or Vipra Yollow or golden. A bluo lotus or Asoka Mithiläpuri Vijaya. (Svetambara). troo. Mathura (Svetambara). Samudra-vijaya Siva-dovi. 22 | Nomi-näthia Black or black | A conch-sliall. Sauripura Mount Girnar with inner Dvaraka. tingo of red. 23 Parsva-natha Mount Pirsvanatha Asya-sena. Vama. Bluo. Baranasi. A sorpont. or Snmeta Sikhara. 24 | Mahavira or Var- Siddhartha, Priya-kariņi or Yollow or goldon. A lion. or Pavi-puri. Kundapura ahamana. Trianli (sve Kunyagrama. tâmbara). 97 APPENDIX. Or ... *Vidc. The Honrt of Jainism by Mfrs, Sinclair Stoconson (Oxford Univorsity Press, 1015). Appendix II. Bühlor-Indian Sect of the Jainas. Appendix by Burgess, page 16. J. L. Jaini-Outlines of Jainism (Cambridge University Press, 1910), pago 6. R.P. Jaini's Tirthankara Chart (Central Jaina Pablishing louso, Arrah). Kalpa Satra and Nnya Tatv. by J. Stevonson, D. D. Also Procoedings of tho A, S. Bengal No. X Dec. 1879 pp. 277-8. liii ·liv APPENDIX. B. The Jaina Devas. The Devas or gods according to the Jainas are of four kinds Bhavana-basi (i.e., those who live in Bhavana, the Lower World), Vyantara. (i.e., those who live in mountains, forests, etc.), Jyotisa (2.e., those moving in the heavens) and Vaimânika (i.e., those who live in the Vimâna, the Upper World.)' The Bhavanabâsi gods are divided into ten, the Vyantara gods into eight and the Jyotişa into five classes. Vainînika gods are of two kinds Kalpopapanna and Kalpå tita. Kalpopapanna are of twelve kinds. The names of these sub-classes of gods will appear from the following table :- 1 Vide:- "देवाश्चतुर्णिकायाः।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ४।१।] "भावनव्यन्तरज्योतिर्वैमानिकविभेदतः। देवाश्चतुर्णिकायाः स्युर्नामकर्मविशेषतः ॥" [तत्वार्थसारः । २१३] ' "दशाष्टपंचद्वादशविकल्पाः कल्पोपपन्नपर्यन्ताः।" "भवनवासिनोऽसुरनागविद्युत्सुपर्णग्निवातस्तनितादधिद्वीपदिक्कुमाराः" "व्यंतराः किन्नरकिंपुरुषमहारगगन्धर्वयक्षराक्षसभूतपिशाचाः।" "ज्योतिष्काः सूर्याचन्द्रमसौ ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णकतारकाश्च ।" "वैमानिकाः कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्च ।" "साधर्मशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोत्तरलांतवकापिष्ठशुक्रमहाशुक्रशतारस- हस्रारेष्वानतप्राणतयोरारणाच्युतयोनवसु अवेयकेषु विजयवैजयंतजयंतापराजितेषु सर्वार्थसिद्धौ च । [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ४॥३, १०, ११, १२, १६, १७. १९] ·CHART No. VII. DEVA | Bhavana-basi. Vyantara. Jyotişa. Vaiminika. 1. Asura-kumara. 2. Någa-kumara. 3. Vidyut-kumara. 4. Suparna-kumara. 5. Agni-kumara. 6. Bâta-kumara. 7. Stanita-kumara. 8. Udachi-kumara. 9. Dvipa-kumara. 10. Dik-kumara. 1. Kinnara. 2. Kimpuruşa. 3. Mahoraga. 4. Gandharva 5. Yakşa 6. Rakşasa. 7. Bhûta. 8. Pisacha. 1. Sûrya. 2. Ohandra. 3. Graha. 1. Nakşatra. 5. Prakirņaka. Târaki. Kalpâtita. [There are the following spheres in this division :- nine Graibeyaka, nine Anudila, Vijaya, Vaijayanta, Jayanta, Aparajita and Sarvarthasiddhi.] APPENDIX. Kalpo-papanna. There are sixteen Kalpas or spheres, viz, 1. Saudharma. 2. Aisa na. 3. Sapat-kumara. 4. Mahendra. 5. Brahma. 6. Brahmottara. 7. Lantava. 8. Kậpistha. 9. Sukra. 19. Maha-sukra. 11, Satâra. 12. Saliasrâra. 13. Anata. 14. Prkinata. 15. Arana. 16. Achyuta. [In these Kalp a 8 there are twelve sets of Gods, the Kalpas bracketted together having one set only between them.] 놓 ·lvi APPENDIX. 8 All these gods are of various grades.* The highest among them are Indras who are possessed of superior powers and may be likened to kings in this world. The next in order are Sâmânika gods who are to Indras as the preceptors are to kings. The third grade consists of Trâyastrinsa gods who act for Indras as ministers and priests act for the benefit of kings. Parişada gods are next in order and are to Indras like friends and courtiers to kings." Though the gods are not subject to injuries of any kind, yet to enhance their grandeur there is the fifth kind of gods known as Âtma-rakşas who surround Indras like body-guards of kings. The Lokapâla gods the sixth in order, are officers of Indras and control the different Lokas. The Anika gods are like soldiers of Indras.' The Prakîrņaka gods are like the subjects and Abhiyogya gods the servants of Indras.The Kilvişaka gods being the tenth in grade cannot command the respect due to other gods.belonging to the higher grades and these stand outside the circle of those of liigher grades, like feudatories outside the kingdom of kings."" Among the Vyantara and Jyotişa gods the classes known as Trayastriņsa and Loka-pâla are absent." There are a class of gods known as Laukântika who reside in . 1 3 * "इंद्रसामानिकत्रायस्त्रिंशपारिषदात्मरक्षलोकपालानीकप्रकीर्णकाभियोग्यकिल्वि- षिकाश्चैकशः।" [ तत्वार्थाधिगमसूत्रम् ४।४।] "परमैश्वर्यादिंद्रव्यपदेशः।" "तत्स्थानाहत्वात् सामानिकाः।" "मन्त्रिपुरोहितस्थानीयास्त्रायस्त्रिंशाः।" "वयस्यपीठमर्दसहशाः पारिषदाः।" "आत्मरक्षाः शिरोरक्षोपमाः।" "आरक्षकार्थचरसमा लोकपालाः।" 1 "दंडस्थानीयान्यनीकानि।" "प्रकीर्णकाः पौरजनपदकल्पाः।" "आभियोग्याः दाससमानाः।" 10 "अंत्यवासिस्थानीयाः किल्विषकाः।" [तत्वार्थराजवार्तिकम् । ४।४।१-१०।] "त्रायस्त्रिंशलोकपालवा व्यन्तरज्योतिकाः। [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ४।५।] 6 B ·APPENDIX. lvii Brahma-loka (a sphere included in the Kalpas mentioned in the above table). These gods are of eight classes, viz., Sarasvat, Aditya, Banhi, Aruņa, Gardatoya, Tuşita, Avgâvâdha, and Arişta." Verse 10. Page 30. C. The Story of Dvipayana or Dvaipayana. We have quoted an extract from Yasastilaka-champa (the reading of which however appears to be incorrect) in the footnote on page 30, a translation of which is as follows: " During the wanderings of Lord Ariştanemi he was asked by Nårâyana Gañadharadeva on Vijayana Hill 'Lord! will this prosperous city of Dvârikâ be destroyed from any cause ?' The Gañadhara said 'What is the necessity of such a thought ?' But in spite of having spoken thus, he being pressed by Hari said ' After twelve years, the city will be burnt by Kumâra Dvaipâyana.' Hearing this, Dvaipayana intending to make this prophecy false, took a vow and passing twelve years in the eastern country without noticing (that the period had not expired on account of) an additional month approached the city of Dvärikâ and sat at the gates with the intention of giving up his life. At that time being struck on the head by Dla tanga who was drunk became Agni-kumara through rage and burnt the city." The story of Dvîpîyana is thus narrated in Jaina Hariyamsa Purâņa by Jinasena. The Tirthaikar Nominâtha was on Girnar Hill, when Vasudeva, Baladeva, Krişņa, etc., went to him and asked about the future state of the city of Dyârikâ. Neminátha replied that after twelve years Dvârikâ will be burnt by Dvipâyana who will get angry on account of the assault by drunken young mou of the city. Dvípåyana was the uncle of Baladeva. When he heard that it has been foretold that he himself will be instrumental in the destroyal of the city with the people in it he became an åscetic belonging to the Digambara sect of the Jainas and going away to the eastern country, began to practise penances. After the lapse of twelve year's according to his calculation (though really the period was not over) he returned to the city of Dvârikâ and remained absorbed in meditation on a hill outside the city. In the meantime the young !shorntour dreamelofti ?" "सारस्वतादित्यवहरुणगर्दतोयतुषिताव्यावाधारिष्टाश्च ।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ४ । २४-२५] ·lviii APPENDIX scions of Jadu race headed by Sâmba became drunk with wine and seeing Dvîpâyana in that posture said " This is that wretched Dvipâyana who will destory Dvârikâ. Let us kill him." Saying this they began to throw stones at Dvîpâyana. Then Dvipayana became enraged and destroyed the city of Dvârika by fire. (See Canto 61, Harivamsa Parâņa by Jinasena.] The reader will notice the similarity of this story with that in the Vahâbhârata and Harivamsa of the Hindus where it is said that Dvârika was depopulated by the curse of the angry sage Durbåsâ who was ridiculed by the young Jadus headed by Samba. The inembers of the Jadu race drank wine and killed one apotber in a quarrel, arising from a trifling cause while they were under the influence of wine. Verse 16. Page 48. D. Sound. Dr. Brajendranath Seal writes in his "Positive Sciences of the Ancient Hindus :" Sounds may be classed as “loud or faint, bass (thick) or treble (hollow), clavg or articulate speech.” In a letter to us Dr. Seal has written “ This differs widely from the traditional explanations of Ghana as sound of metallic instruments and Susira (Sauşira) as the sound of vind-instruments, etc." In page 48 we have followed the classification adopted by Akalanka Deva in Tattvârtha-râja-rürttika, Chapter V, Satra 24, Värttikas 2-0. Dr. Seal is of opinion that Akalanka Deva has not interpreted the Sûtra of Umâsvâmi according to the earlier tradition. Dr. Seal writes “Jy interpretations are more primary than the traditional ones and are nearer to Umasvâmi's meaning in this passage. The Amarkoşa and the Râjavårttika (on Umâsvâmi) represent a later tradition." Verse 17-18. Pages 52-56. E. Dharma and Adharma Astikayas. In "Positive Sciences of the Ancient Hindus” by Dr. Brajendranath Seal, M.A., Ph.D., tre find on page 93 the words merit and demerit” used as equivalents for Dharma and Adharma. In a letter to us Dr. Seal writes that he had put down the words “Dharma and Adharma," but possibly his proof-reader thinking bis retention of the Sanskrit terms to be a mere slip, put down what he thought to be their equivalents. This change escaped the notice of Dr. Seal when he burried through the final proof.

·APPENDIX. lix Nothing could be farther from the idea conveyed by 'Dharma and Adharma' than merit and demerit.' In the aforesaid letter Dr. Seal writes “There is no English equivalent for the Jaina Dharmistikâya or the Jaina Adharmastikaya. Alerit and demerit are equivalents for Punya and Papa). Dharmastikaya may be rendered as the cosmic principle which upholds (or simply conditions) the order of simultancous (or consentaneous) movements in the world ("Sakrid-gati yugapad-vhâvi-gati Prabhachandra) answering somewhat to Leibueitz's Pre-established harmony............Dharmastikaya is not simply the accompanying cause of movements it is something more—it is the cause (or condition) of the system of movements the fact of an order in the movements of Jiva and Pudgala. This is my correction of the error. Verse 48 Page 110. F. Dhyana. The commentator Brahmadeva, in his explanation of this verse, has added a detailed account of Dhyana, as recognised in Jainism. We give here an exposition of Dhyana with quotations from a work named Jhânârņava by Subha-Chandra Acharya in which this subject has been treated in an exhaustive manner. Dhyana (contemplation or meditation) is of four kinds, Arta, Raudra, Dharma and Sukla. The first tio give rise to pain while the last ones lead to the destruction of Karmas. Each of these four kinds of Dhyana are again sub-divided into four classes.? Ârta-dhyâna arises from the desire springing from Avidya (delusion) and is like the illusory belief of a person who has lost his way (and thinks the wrong way to be the right one)." 1 "आतरौद्रविकल्पेन दुनिं देहिनां द्विधा । द्विधा प्रशस्तमप्युकं धर्मशुक्लविकल्पतः ॥ स्यातां तत्रातरौद्रे द्वे दुर्ध्यानेऽत्यन्तदुःखदे । धर्मशुक्ले ततोऽन्ये द्वे कर्मनिर्मूलनक्षमे ॥ प्रत्येकं च चतुर्भेदैश्चतुष्टयमिदं मतम् । अनेकवस्तुसाधयंवैधालम्बनं यतः॥" [शानार्णवः । २५॥ २०-२२] 2"ऋते भवमथार्त स्यादसध्यानं शरीरिणम् । दिङ्मोहानमत्ततातुल्यमविद्यावासनावशात् ॥" [शानार्णवः । २५ ॥ २३] ·APPENDIX, Arta-dhyana. is of four kinds : (1) that arising from the loss of what is desirable, (2) that arising from avoidance of what is barmful, (3) that arising from sickness and (4) that arising from a desire to possess objects of enjoyment." Raudra-dhyâna is that which has reference to the external or internal activity of a being those intention is cruel. Raudra-dbyåna is of four kinds : (1) that which arises from a delight in barming others, (2) that which arises from a delight in speaking a falsehood, (3) that which arises from a delight in theft and (4) that which arises from a delight in boarding up and preserving things.' Dharma-dhyâna arises when one controls his mind and desists from the enjoyment of worldly objects. A person who being possessed of knowledge and indifferent to worldly objects is desirous of obtaining liberation, and being active to attain that end fixes his attention with an unruffled mind (is successful in having Dharma-dhyâna and) is praised by all." Dharma-dhyana is of four kinds : Ajna-vichaya, Aphya-richaya, Vipäka-vichaya and Samsthậna-vichaya. Âjña-vichaya is the contemplation of the categories as laid down in the Jain scriptures according to the instruction of the 1 " अनिष्टयोगजन्माढ्यं तथेष्टात्ययात् परं । रुप्रकोपात्तृतीयं स्यान्निदानात् तूर्यमङ्गिनाम् ॥" [ज्ञानार्णवः । २५ ॥२४] रुद्राशयभवं भीममपि रौद्रं चतुर्विधम् । कीर्यमान विदान्त्वार्याः सर्वसत्वाभयप्रदाः॥ रुद्रः क्रूराशयः प्राणी प्रणीतस्तत्वदर्शिभिः । रुद्रस्य कर्मभावो वा रौद्रमित्यभिधीयते ॥ हिंसानन्दान् मृषानन्दाच्चौर्यात् संरक्षणात्तथा । प्रभवत्यङ्गिनां शश्वदपि राद्रं चतुर्विधम् ॥ [ज्ञानार्णवः । २६ ॥१-३] 3॥ अथ प्रशममालम्ब्य विधाय स्वबशं मनः। -विरज्य कामभागेषु धर्मध्यानं निरूपय॥ ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः संवृतात्मा स्थिराशयः। मुमुक्षुरुद्यमी शान्तो धाता धीरः प्रशस्यते ॥" [शानार्णवः । २७ ॥ १-३] ·APPENDIX. 1xi 2 omniscient Jinas.' These should be believed and accepted on the authority of the words of the Jinas as they never speak what is false." A pâya-vichaya is the contemplation of means by which the Karmas are destroyed. It should be contemplated that persons are lost if they do not attain the three jewels, vis., perfect faith, perfect knowledge and perfect conduct,' as laid down by the omniscient. Vipäka-vichaya is the contemplation that creatures enjoy pleasure and pain as fruits of their Karmas,' and Samsthâna-vichaya is the contemplation of the arrangement of the universe." Sukla Dhyana arises in a soul when it is roid of action, beyond the influence of the senses and being meditative of itself is not conscious that it does so.. 1" आज्ञापायविपाकानां क्रमशः संस्थितेस्तथा । विचयो यः पृथक् तद्धि धर्मध्यानं चतुर्विधम् ॥ वस्तुतत्वं स्वसिद्धान्तं प्रसिद्धं यत्र चिन्तयेत् । सर्वज्ञाज्ञाभियोगेन तदाज्ञाविचयो मतः॥" [ज्ञानार्णवः । ३३ ॥५-६] सूक्ष्मं जिनेन्द्रवचनं हेतुभिर्यन हन्यते । आशासिद्धं च तद् ग्राह्यं नान्यथावादिनो जिनाः ॥ [Verse quoted in Brahmadera's commentary.] 30 अपायविचयं ध्यानं तद्वदन्ति मनीषिणः । अपायः कर्मणां यत्र सोपायः सर्यते बुधैः श्रीमत्सर्वज्ञनिर्दिष्टं मार्ग रत्नत्रयात्मकम् । अनासाद्य भवारण्ये चिरं नष्टाः शरीरिणः॥" [ज्ञानार्णवः । ३४ ॥ १-२] स विपाक इति शेयो यः स्वकर्मफलोदयः । प्रतिक्षणसमुद्भूतश्चित्ररूपाः शरीरिणम् ॥ कर्मजातं फलं दत्ते विचित्रमिह देहिनाम् । आसाद्य नियतं नाम द्रव्यादिकचतुष्टयम् ॥" [ज्ञानार्णवः । ३५॥१-२] " समस्तोऽयमहो लोकः केवलशानगोचरः। तं व्यस्तं वा समस्तं वा स्वशक्त्या चिन्तयेद्यतिः॥" [ज्ञानार्णवः । ३५ ॥१८४] " निष्क्रिय करणातीतं ध्यानधारणवर्जितम् । अन्तर्मुखं तु यश्चित्तं तच्छुक्लमिति पठ्यते ॥" [ ज्ञानार्णवः । ४२॥४] ·iril APPENDIX. Sukla Dhyana is of four kinds : Prithaktra-ritarka-vichara, Ekatra-vitarka-richāra, Saksmakriya-pratipati and Vruparata-kriranirritti. In the first there is a transition of contemplation while in the second the contemplation is in the same state. In the third there is action of the body in a very subtle state while in the fourth the same is absent altogether. ' In Tattrârthâdhigama Sûtra ve hare a similar description of Dhyana.' The commentator Brabmadera says that Dhyana can also be dirided in another manner into four classes, vix., (1) Pindastha, (2) Padastha, (3) Rupastha and (4) Rupatita.' 2 1 " सवितर्क सवीचारं सपृथक्त्वं च कीर्तितम् । शुक्लमाद्यं द्वितीयं तु विपर्यस्तमतोऽ परम् ॥ सवितर्कमवीचारमेकत्वपदलाञ्छितम् । कीर्तितं मुनिभिः शुक्ल द्वितीयमतिनिर्मलम् ॥ सूक्ष्म क्रियाप्रतीपाति तृतीयं सार्थनामकम् । समुच्छिन्नक्रियं ध्यान तुर्यमार्यनिवेदितम् ॥" [ज्ञानार्णवः । ४२॥९-११] ride "आर्तरौद्रधर्म्यशुक्लानि ।" "परे मोक्षहेतू ।" "आमनोज्ञस्य सम्प्रयोगे तद्विप्रयोगाय स्मृतिसमन्वाहारः।" "विपरीतं मनोज्ञस्य।" "वेदनायाश्च ।" "निदानं च ।" "हिंसानृतास्तेयविषयसंरक्षणेभ्यो रौद्रमविरतदेशविरतयोः।" "आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम् ।" "पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्षमक्रियाप्रतिपातिव्युपरतक्रियानिव नि।" [तत्वार्थाधिगमसूत्रम् । ९।२८-३३, ३५, ३६, ३९] "पदस्थं मन्त्रवाक्यस्थं पिण्डस्थं स्वात्मचिन्तनम् । रूपस्थं सर्वचिद्रूपं रूपातीतं निरज्जनम् ॥" [Terse quoted in Brahmadera's commentary.] "पिण्डस्थं च पदस्थं च रूपस्थं रूपवर्जितम् । चतुर्दा ध्यानमानातं भव्यराजीवभास्करैः॥" [शानार्णवः । ३६ ॥१] 3 Compare also ·APPENDIX. lxii Piņdastha Dhyana is the contemplation of oneself and has " five Dharanas, i.e., firing the mind on five things. They are (1) Parthivi, (2) Agneyi, (3) Maruti ; (4) Varuni and (5) Rapavati. The Yogin should imagine or place before his mind a vast ocean of milk, hushed and tranquil and without waves. He should then imagine a lotus rith a thousand petals, as big as Jambudripa and shining like gold, to be situated in the midst of it, and the lotus to hare a celestial pericarp like a mountain of gold. He should conceive a lofty throne resembling the autumnal moon to be placed in that pericarp and should imagine himself as sitting at ease on that throne, serene, without desire, or hatred and prepared to conquer his enemy the Karman. Thus ends the first Dharaña.' The Yogin should then imagine a shining and beautiful lotus with sixteen petals jutting out, as existing in the hollovy of his navel. He should contemplate the fourteen Torrels (अ, आ, इ, ई, उ, अ, ऋ, ऋ, लु, लू, ए, ऐ, ओ, औ) and अं अः as marked on the sixteen petals and the great Mantra Arham with the dot over the line as shining on the pericarp. Then he should imagine a rolume of smoke arising from the curvilinear r or repha of the Dantra, then 1 "पिण्यस्थं पञ्च विज्ञेया धारणा वीरवर्णिताः। संयमी यास्वसंमूढो जन्मपाशान्निकृन्तति ॥ पार्थिवी स्यात्तथाग्नेयी श्वसनावाथ वारुणी । तत्वरूपवती चेति विशेयास्ता यथाक्रमम् ।। तिर्यगलोकसमं योगी स्मरति क्षीरसागरम् । निःशब्दं शान्तकल्लोलं हारनीहारसंनिभम् ।। तस्य मध्ये सुनिर्माणं सहस्रदलमम्बुजम् । स्मरत्यमितभादीप्तं द्रुतहेमसमप्रभम् ॥ अवजरागसमुद्भूतं केसरालिविराजितम् । जम्बूद्वीपप्रमाणं च चित्तभ्रमररक्षकम् ॥ स्वर्णचलमयीं दिव्यां तत्र स्मरति कर्णिकाम् स्फुरपिङ्गप्रभाजालपिशङ्गितदिगन्तराम् ॥ शरच्चन्द्रनिभं तस्यामुन्नतं हरिविष्टरम् । तत्रात्मानं सुखासीनं प्रशान्तमिति चिन्तयेत् ॥ रागद्वेपादिनिःशेषकलङ्कक्षपणक्षमम् । उद्युक्तं च भवोद्भूतकर्मसन्तानशासने ॥" . [शानार्णवः । ३६॥२-१] ·lxiv APPENDIX. a succession of sparks, and then a continuous fame. The flame increasing in intensity burns the lotus which exists in the heart, upside downwards and which is the product of eight Karmas and has eight petals. He should then imagine fire in a triangular shape with the Svastika on its apex away from bis body blowu by the wind and burning brightly with a golden flame. The fire from the Mantra burns the body in the inside, and this fire from outside, and being in flames the body is reduced to ashes and also the lotus in the navel. Thus far we have the Âgneyi Dharaņâ." Then the man should imagine wind blowing with the violence of a tempest and scattering away the ashes, after which he should think of it as becoming still. This is the Maruti Dharana..' 1 "ततोऽ सौ निश्चलाभ्यासात् कमलं नाभिमण्डले। स्मरत्यतिमनोहारि षोडशोन्नतपत्रकम् ॥ प्रतिपत्रसमासीनस्वरमालाविराजितम् । कर्णिकायां महामन्त्रं विस्फुरन्तं विचिन्तयेत् ॥ रेफरुद्धं कलाविन्दुलाञ्छितं शून्यमक्षरम् । लसदिन्दुच्छटाकोटिकान्तिव्याप्तहरिण्मुखम् ॥ तस्य रेफाद्विनिर्यान्ती शनैधू मशिखां स्मरेत् । स्फुलिङ्गसन्ततिं पश्चाजालालों तदनन्तरम् ॥ तेन ज्वालाकलापेन वर्द्धमानेन सन्ततम् । दहत्यविरतं धीरः पुण्डरीकं हृदि-स्थितम् ।। तदष्टकर्मनिर्माणमष्टपत्रमधोमुखम् । दहत्येव महामन्त्रध्यानात्थप्रबलोऽ नलः॥ ततो बहिः शरीरस्य त्रिकोणं वह्निमण्डलम् । स्मरेज्ज्वालाकलापेन ज्वलन्तमिव वाडवम् ॥ वह्निबीजसमाकान्तं पर्यन्ते स्वस्तिकाङ्कितम् । ऊर्द्धवायुपुरोद्भूतं निधू मं काञ्चनप्रभम् ॥ अन्तर्दहति मन्त्राचिर्बहिर्वह्निपुरं पुरम् । धगद्धगितिविस्फूर्जज्ज्वालाप्रचयभासुरम् ॥ भस्मभावमसौ नीत्वा शरीरं तच्च पङ्कजम् । दाहमाभावात् स्वयं शान्तिं याति वह्निः शनैः शनैः।" [ज्ञानार्णवः । ३६ ॥ १०-१९] ! "विमानपथमापूर्य संचरन्तं समीरणम् । : स्मरत्यविरतं योगी महावेगं महाबलम् ॥

·APPENDIX. lat Then he should contemplate a number of clouds pouring down rain in torrents accompanied by thunder and lightning. After that he should imagine a stream of water bearing the standard of Varuņa, beautiful like the crescent of the moon and orerflowing the sky. With this water, he should rash off, in imagination, all the ashes of his body. This is Varuni Dharana.' Then he should contemplate himself to be in qualities like an all-knoting being free from the seren elements, sitting on the tbrone, adored by the gods possessing celestial excellences and shining like the full moon. Padastha Dhyana is the contemplation by using certain trords or letters. The efficacy of prayer, examples of which are given in -- चालयन्तं सुरानीकं ध्वनन्तं त्रिदशालयम् । दारयन्तं धनवातं क्षोभयन्तं महार्णवम् ॥ वजन्तं भुवनाभागे संचरन्तं हरिन्मुखे । विसर्पन्तं जगत्क्रीडे निविशन्तं धरातले। उद्धय तद्रजः शीघ्रं तेन प्रवलवायुना। ततः स्थिरीकृताभ्यासः समीरं शान्तिमानयेत् ॥" [शानार्णवः । ३६ ॥२०-२३।] 1 "वारुण्यां स हि पुण्यात्मा धनजालचितं नमः । इन्दायुधतडिद्गर्जञ्चमत्काराकुलं स्मरेत् ॥ सुधाम्बुप्रभवः सान्द्रविन्दुभिििक्तकोज्वलैः । वर्पन्तं तं स्मरेद्वीरः स्थूलस्थूलैनिरन्तरम् ॥ ततोऽ ईन्दुसमं कान्तं पुरं वरुणलाञ्छितम् । ध्यायेत् सुधापयापूरैः प्लावयन्तं नभस्तलम् ।। तेनाचिन्त्यप्रभावेण दिव्यध्यानोत्थिताम्बुना। प्रक्षालयति निःशेषं तद्रजा कायसंभवम् ।।" [ज्ञानार्णवः । ३६ ॥ २४-२७] सप्तधातुविनिर्मुक्तं पूर्णचन्द्रामलविषम् । सर्वज्ञकल्पमात्मानं ततः स्मरति संयमी ॥ मृगेन्द्रविष्टरारुढं दिव्यातिशयसंयुतम् । कल्याणमहिमोपेतं देवदैत्योरगाचितम् ॥ विलीनाशेषकमाणं स्फुरन्तमतिनिर्मलम् । स्वं ततः पुरुषाकारं स्वाङ्गगर्भगतं स्मरेत् ।।" [ज्ञानार्णवः । ३६ ॥ २८-३०] ·Ixti APPENDIX. rerse 49, Drarya-samgraha is laid down in connection with this kind of contemplation.' "Räpastha Dhyâna is contemplating the Lord Jina, sitting on a throne of jewel in the assembly of men who are desirous of salvation, surrounded by the twelve Gañadharas and the eight doorkeepers, possessing infinite greatness, a store of infinite, virtues, of a celestial body, shining more brilliantly than a Koli of suns, fanned by excellent chouries, attended on by the gods, free from the eighteen blemishes, endorred with all the excellences and expounding the Dharma. Râpâtita Dhyâna consists in contemplating the biguest form of one's own soul, as immaterial, a store of virtues, and resembling the Siddhas between thom and himself there is no specific difference.” पदान्यालम्बपुण्यानि योगिभिर्यद्विधीयते । तत्पदस्थं मतं ध्यानं विचित्रनयपारगैः॥" [ज्ञानार्णवः । ३८ ॥१] 1 ·Y CHART-No. VIII. TABLE 1. Dhyana. ! . 1 Sukla. Raudra. Dharna. Arta. Iptavi- Yogi. Apiştasamyoga. Vyndhipratikarn. Bhogitnidina. Prithaktva- Ekatvavitarka vitarkavichara. vichara. Sükşma. Vyuparatakriya kriyapratinivritti. pati, Ilimsilpanda. Mrişi nanda. Stoynia nanda. Vişaya-samraknanananda. APPENDIX. Âjñavichaya. Apayavichaya. Vipakavichaya. Samsthanitvichaya. TABLE ll. Diyana. Rûpastlia. Rapatita. Pindastha. Padastla. Rûpavati Parthivi Dharani. Agney Dharana. Maruti Dharana. lsrii Varuņi Dharana. Dharani.

·ALPHABETICAL INDEX OF THE PRAKRIT GÅTHÅS. [Fignres within brackets indicate the number of verses). A. PAGE. 09 ... ... Ajjiro pana nero (15) Anugarudehapamâno (10) Åsarabandhanasamsara (28) Asa radi jepa Kammam (29) Asuhado ripirittî (45) Attachadanapadainsana (0) Aragásada najogga (19) ... 28 70 71 107 20 ... 56 .. B. O. Babirabbhamtara (46) Bajjhadi Kammam jena (32) 108 80 ... ... .. C. Chetlanaparinámo jo (31) .. 84 .. ... D. . .. ... ... Damsapapanapahine (52) ... Dagsapaņå nasamaggam (54) Damsaņa-purram nâņam (44) Narraparirattarûvo (21) Darrasamgahaniņam (18) Dhammadhamma kalo (20)... Daribam pi mokkhaheam (47) 116 118 106 59 1622 . ... . .. ... 58 109 ..O ... E. 03 ... . Eram chharbheyamida (23) Erapadeso vi ani (26) ... 68 G. Garipariņayina dhamnio (17) . O 52 H. Honti asamkhả jire (25) a.. ... be . J. ... ... Jahakålena ta rena (36) Jaro kinchiri chintanto (55) Jam såmannam galapam (43) Járadigam igåsam (27) Jirådisaddahaņam (41) Jivamajiram (1) Jiro uyaogamao (2) Jo rayapattayajatto (53) 98 119 105 09 102 .. ... 1 .. 4 117 1 ·INDEX OF THE PRIKRITI GITAAS. Isis L. Page. Logiyapadese ikkekke (29) ... PO M. .. Já chittaba má jawpaha (56) Jaggagaganatthägehi (13) Ja majjhaba mi najjah (48) Vichcbhattåriradi (50) 110 OP N. . ... PI Papam attariyappam (5) Vinararapadiņam (31) Patthachadaghaikammo (30) Yatthatthakammadeho (51) Fikkanni attugugi (14) 10 79 113 11. .. B ... .. .. P. 111 SI 1 ... Bu Papatisa sola chhappaga (49) Paraditthidianabbagappadesabheda (13) Padhari-jala-tea (11) Paggala-kammidigam (8) R. Royagaita rap na rattai (40) ... ... 101 .. s . 0 .. ... 30 100 103 . Saddo bandho sahamo (16) Samapá 303 på (12) Sammaddamsana pinam (59) Samsayavimoha (49) Santi jado tepede (24) Sarrassa kummago (37) Saha-asuha-bhávajattå (SS) .. ... . 98 . .. T. 191 .. 7 ... Tarasodaradaram (37) Tikkile chadupă på (6) Thápajudipa adhammo (18) ... D. . U. S Draogo duriyappo (4) .. ... . SJ . Fadasamidigattio (95) Tappa rasa paâch3 (7) Tarahiri sahadakkhan (C) ·ALPHABETICAL INDEX OF THE SANSKRIT CHHAYAS. [Figures within brackets indicato the number of rerses.] A. Page. . 28 70 Ajirah panah (15) Anugurudehaprama naḥ (10) Asravabandhanasamrara (28) Asrarati yena karma (20) Astachaturjõânadarśane (6) Asubhat vinirrittiḥ (45) Avakasadanayogyam (10) .. 20 107 30 B. Badbyate karma yena (92) Bahirabhyantara (46) Bhavanti asamkbyâh (25) 80 108 66 C. Chetanapariņāmaḥ (84) 84 D. 1. ... Darsanajvänapradhine (52) Darsann-jñanasamagram (34) Darsana-pärva (44) Dharmadharmau kalah (20) Drarya-parivarttanaripaḥ (21) Dravya-saigrahamidam (58) Drividuamapi (47) 116 118 106 58 59 122 109 I. E. Ekapradeśaḥ api (26) Eram şaşbhedam (23) 68 63 11 G. Gatipariņatânam (17) 52 .. J. 10 . Jñanam aştavikalpam (5) Jõânararanadînâm (81) Jiradiśraddbånam (41) Jivah upayogawayah (2) Jivamajivam dravyaņ (1) ... 102 4 .. 1 L. Lokakasapradese (23) !.

·INDEX OF Tnt SANSKRIT CUHAY.AS. lixi M. L'apr 1:1 110 Má chestata má (56) Må mulyata (48) Märgana-gana-sthanaih (13) Mithyatvarirati (30) .. N. Nastachaturghatikarma (50) Naştâştakarmadchaḥ (51) Nigkarmaṇaḥ astagañaḥ (14) P. . SI Paſchattriņsat (40) Prakritisthityanubhaga (33) Prithisījalatejo (11) Padgaja-karmmadînim (8) ca .. R. .. O. Ratnatrayam na varttato (40) . S. *** 10. 100 1. sabdaḥ baudhah (16) Samanskih amanaskah (12) Samsayariwola (42) Samyagdarsanam (30) Santi yatah tena (24) Sarvasya karmanah (37) Sthanayatanam (18) Subhasubhabhárafukta) (38) doc ... 1.. T. .. 121 7 Tapahéruta-vrata (57) Trikåle chatnḥ prankh (9) U. ... *** ... Upayogaḥ drivibalpah (4) V. 100 D FO Varnaḥ rasah pañcha (7) Vrata-samiti-guptayaḥ (15) Vyaraharat sukhaduḥkham (0) ... Y. ... .. .. . 1.. ... Yah ratnatrayayukta) (53) Yat kinchidapi chintayan (55) Yatbákälena tapasa (36) Yatsämanyam grahaņam (43) Yaranmátram åkišam (27) ... ...

·No text on this page.

·Alphabetical Index to the Introduction. Chaitr, IITI. IIIvii. 11, il., 11.15 Abhayachandra Traividra-chabra tartti, Chaladanka-gans, Ititui, Ceaits:137, IIrii xir, Iris, s. xli. Jbhayadera. sli. Champipari, xxxii Ceardragiri (Hill), ris, 11, 1T1, 138. Joburadaodi, slir. Chardraccpta, IT Abhay.. lii. Cl.ardro Prath Chirit: . Hits Acharyas, Yli.lvi. Chinnarasanatoi, IIT ddharma.ls. idi-porin3, mi. Chattram, visii Ckers, I Ådijina Risabbazitba, Isrii. Cholas, IT jitasena. II, rii, tusi. xviii. s riti. djiva, lr. Akasa, Ils. Dakçin3 Kolkata Jina, vrtir duriks. III. Daksic Vadora, Irxili Annbbig, IL Diera-Sampola, vitrii Arbats, rlri. Delhi, III drrah, mis, xl, li. vii. Dess, III 4aluva-portram, Iris Dessos, alii Asrama, siri Desiira.Gan3, IIT, TITUI asrara, Ilr. Dera.chacdra, IIXÍ, astikayas, slr. Dera Kumar, lii Deriramm3, Ixxiii Badhyaman3, l. Dhiri. xlvii, Bågalûr, xii. Dharma, els Bandha, r, slii, Dharms 3-Nabirijadbiriji Stasi!:7.1. Bandhana, Ils. Ixjü, xris Bandha-bted3, . lsha sals.snsa, IIT Bandha-heti. I). Dh37313-5Cr3r, JIV Bandhastimi.. Dhrana, sisi Bardhods 353093. xl. Digambira, is Dráridi. IIT Bänkäpar, II. Belgola, Jr. Drarras, xlv Belgala. IITTI. Drary-sampaicst. txiii. 11111, Beliyı Gola, IT. I], xlii, iii, slis, sls, alii, sini. Belliagola, mii. Drårspålaba, sir. Bhadrabihu XIY, (Sriwi), xxxi. Bhand äri Basti, rris. G1003rája, Irrii. Bhandarkar Dri, slri. Gandiri, Iviii. Bharata, sviii, Isis. III, Issir. Gaaga. six, xx. Initi. Tais. Trvati Bhuta, niii. Gaoca-bala-CEQderari de la ir Blata-Däri. Tüi. Yolaubalulintas.derIti. Bhattaraka, Inxiii. Gcmatca 3. TIIT. Bhs tacholika, ul. Gowrata, Iiriii, 511 fixir (55l. 23.5, Bharya, xlii. IINII, IXSİF, Inxix, xl. xli, alır. xliii. Bhoja, rrii. Jir. Bhabana-birti, ulsi. Gohaterara. Isiii. Ini, SITII, 111110. Bhojzvali. xvi. rrir, wiii. Charitra! wis, xxi. IstiiI. ITIT, 12X11. TITI, Incii. Isviii, nusis. Buic-Til rara, riii. Gout itar Srini, xxxi. 1111! Brahmåders, , slr, tri, xlvii. Goymat Rs. Srais, t. Britmi. firii. Gorcit Srini. Ti, Ilti. Braba- Etr3. .SI, Ii, tii. Gonur, IS. Ixiii. C Goriad). Kiii. Gratis. Inii. Созга, ХХҮі. Gar3395 ii. xli Cararese. JIT, IITii. sli Gyno-notra147 r. Ixir. Chimaņdarija, o: Chiaandar Th. IT. ii. Ganastbiras al iii. ssir, IIT. Invi. xsrii. Inil, III. G#-Ondy , IN!'i. Teri, strii, xxiii. risir, TIIT, IITTI. 'Gars, mixii. flri arlimix Chacuda Bhop3, if, Isic B 1911, XIX. Chimapda Riga Prrina. Ilir, Istri. Chikr. Iris. Iiririm rrsi 3. $145.

·laxiv ALPHABETICAL INDEX TO THE INTRODUCTION. Haraprasad Sástri, x)y. M Hassan, xxv, Heggade Kanna, xxii. Madura, xxx, xxxiii, Hindi, sli, Mâdbavachandra Traividya, xlii, xliii. Hoysala, xxviii. Magh, i, Hulla, xxviii. Madhurâ, xss. Maliánátya, xxiv. I Mahavira, xxxvii. Maleyar, xxxiii, Indra, xxi. Malwa, xlvii, Indranandi, xliii, xliv. Mandaprabodhikâ, xli. Mandodari, xxxi. J Maigalâcharana, xir. Manu, xxviii. Jagadekavîra, xxi, 1xii. Marganas, xl. Jayanagara, xxxii. Mârasimha II, xx, xxiii, xxxv, xxxvi. Jinasena, xxix. Marathi, xxvii, Jineudras, xlii, Math, xxxii, Jiva, xl, xlr. Maurya, xxv. Jivakanda, xl, xli, xlii. Alelägani, xx. Jñanabhusaba, Mrigasira Nakşatra, xxxvi. Jñânarpava, xlvii. Moksa, xxxii, xlv. Muni Nemichandra, Xxxviii, K Mudu Rachayya, xxiii, Juni Subrata, xlvii. Kailasa, xxix. Kala, xlv. N Kaliyuga xxiii. Kalika, xxxi. Nayari, xxvii. Kalikå Devi, sXX. Nagar Taluq, xxxviii. Kama, Exiii. Näga-varmma, xxiii. Kalki, xxxvi, sxxvii. Naksatra, xxxvi. Kanakâdri, xxxii, Nanda, xxviii. Kanakuandi, xliv. Nandigana, xis, Kannada, xxxi, Nandi-sangha, xxx. Kavi ana-Seklara, xxiii. Nomichandra, xxxl, xxxiii, xxxiv, xxxviii, Karkala, xxvi, xxx, Xxxix, xl, xlii, xliii, xliv, xlv. xlvi, Karma, xl. xlvii, xlviii, Karma-kânda, xxxiv, xxxix, xl, xli, alii, Nemichandra Siddhanta Chakravartti, xliii, xliv. Xxxvii. Karwa-sthiti-rachana, sl. Neminátha, xxiii, xxv, xxvi. Karaña, xlii. Nirjara, xlv. Karnataka, sxxiii, (vritti), xli. Nirvana, xxxvii. Kaşaya, xlii. Nolambas, xxi, xxiii. Kathākóså, xxix. Nolambadi, XX. Kesävavarnîya vritti, xli. Nolambakulântaka-dova, xxii, Kevalis, sxis. Nrisimla-deva, xxviii. Khedaga, xxiii. Kodi Belgola, Xav, P. Konguņivarma-Parwanali Narasimha, xs Padarthas, xlv Krişpa, xxi, Padmanandi, xlvi Krita Yuga, xxiii. Padmavati Devi, xxxi, XXXV, Xxxvii Kşapana, xlii. Padanapura, xxxii Ksapanasara, xxxix, xlii. Pallavas, xx. Ksatri Pandu, xxxiii Pañchaladeva, xxiii Kşayopasamika, xlii. Panchami Tithi, xxxyi, xxxvii, Ksatriya, xxxiii. Paùchậmrita Snana, xxxy Küge Brahmadeva Khambha, X, Pancba-Samgraha, xl Kukkuta, xxxiv, (sarpa), xxix. Kukkutesvara, xxix, xxxiv. Pandava-Purana, xlvi, xlvii Pandits, xli Kumbha Lagna, xxxvi, Pandyas, xx Kuşmâņši, xxxi. Parmeşthis, xlvi, Papa, xlv L Påpápuri, xxxii Paryāpti, x1 Labdhi, xli, xlii (Sara), xxxix, xli, xlii. Parsvanatha (Basti), xix, ASV Laghu-dravyasangraha, alvii. Påtala-malla, xxi Lanka, xxi. Pataliputra, XXV Lesya, xlii, Pattávali, xxxiii Leumann (E), lv, Paudanapurſ, xxx, xxxi, xxxiv, xxxviii, ·ALPHABETICAL INDEX TO THE INTRODUCTION. Jsxr Pradeśa, xl Sthiti, x] Prakriti, I Sabbata-chůdamaņi, ssiii Pralgaya, xl Prakritisamutkirtana, xl Sadhapura, ixxii Sukla Pakşa, XXXri, xxxvii Prapa, xl Sakla Panchami, xxxvii Pratipaksa-raksasa, sxiii, Pratisthapatha, sljii, Sumangala, xviii Sandari, xxviii Pudgala, sly Sanandâ, rriii Pagsa, sls Srâmi-kårtikesänaprekså, slri. xlrii Puru-Deva, xxix Sreta-sarovara, X8 Sritpara, xxxii R. T. Râchamalla, sxir, xxviii, XXXT Takşa-sija, xxviii, xxis. Rája, xiii, exis Rajamalla 11, xxiv, XXX, Xxxi, 38, Taluq, XIT. Tailanga, xxxiii. XXssii, Râjâvalikathe, xxxi, xsxii, esxiii, xoxis, Tattvas, xlr. Tamil, Isrii. Rajendralal Mitra, sli, slii Taxila, Ixviii. Raksasas, xxi, xxxi Râma, xxiii, *xxi Timmarâja, essi, Ranc-ranga-malla, exiy Tirthankaras, xxi, IT, xxviii. xxxi, xirii. Todaramalla, sli. Raya-raiga-simha, xxi, xxiii, Rapa-simba, xxi Tretäyuga, xxiii. Tribhuvana Vira, esiii. Rarana, xxi, xxxi Trichalika, xl. Riya, xxiv, xxviii, xxxi Nasa Chandra, xli Trikarna-chgliki, xl. Rigabhadeva, isviii Trikûta, Ixi. Rişabhanátha, xxviii Triloku-Sara, sexrii, sigriii, sxsis, Hii xliii. Tyagada Brahma Dera-khambha, xxii. S. U. Sadhus, xlii, xlvi, Saiddhantika Sarrabhagma, srrviji Uebchaigi, , sxiii. Saka, xxii, XIIVI, ssssii Ujjayanta-giri, xxxii. Sakalakirti, xlvi Upadhyâyas, xlii, siri. Sakabâta-Para, xlvi Cparoga, xl Samara-Dhurandlara, xxiii V. Samara-parasurama, exiji Sammida-giri, resii Vahuvali, xxvi, saviii, sxix, xxx, xi, Samsara, xls Ixxiii, sexis. Samvat, xxxvii, Vahuvali Oharitra, xix, xxiv, xxx, xxxii. Samyaktı-ratnakara, rriii, LASTİ, Xisrii. saviji, xxxiv. Samyaktra-ratpa-nilaya, xxir. Pairikula Kaladando, xxiii. Saiga, sl Tajjala-dera, xx, xsi, siii. Sanmukha, usiji Vamsa, sxii, Sunchábharana, xxiii Vattelattu, xsrii. Sattvasthanabhanga, al Vibhara, mexri, xxsrii. Satyasakya, FX Vijaya kirti, xlv. Satya-yudhisthira, Txiji Vikrama, si, alrii, Sena-gana, xxxii Tindhragiri, xiii, sir, ssri, SX11, Shimoga, xxxviii xxxviii. Shubla Chandra, xlvi, rii, Vira, xxiii, Ixxvii. Siddhas, slii, xiri Vira-martanda, xxiii, xli, Siddhantas, xerriji Tiranandi, xiis. Siddhanta Bhaskara, xxxiii, xlri Virpirr .'9, Jaxrii. Siddhanta Chakravartti, sxxviii, xxxix Vira-Pânus isri. Siddhantâchârra, Insii Vişnu, Ixtiii. Silk-sasabas, xxxiii, Visparardhana, xxviii. Simhanandi, six, xxiv, XST, xxxi Vizuddhi, xlii, Soma, xlvii Trihad-dravyn-Samgrula, slir, xlv. xlvi, Isi. Bramaņas, y Sravana, SIT Tritti, xdi. Srarada Belgola, xix, 3x, xxij, xgjii, stiv. Y. Sthala-parana, xxxii xxxiii Sripala, xirii Faksini, sexi. Stbánasamntkirtapa, s1 Yenar, stri, TXT, ·General Index. A Alokakisá, 20, 50, 57, 58, 59, 115. Amana, 35. Abhagi-laksaya, 47. Amarakoga, 2, 49, lviii. Abhaşatmaka, 51. Amla, 23. Abhavyatva Guņa, 41, Amrita-chandra Sûri, 53, 73, 91. Abhayadeva, Ânāddha, 48. 71, 72, 78, 85, (acharya, 91. Anadhyavasaya, 104, 105, Abhinandana nåthå, lii. Apadi, 49, Abhiņibodhika, 11, Anadimat, 51. Abhiyogya, lvi. Ananta-nájha, liii, Abhyantara, 92, 122. Anantanuvandhi, 78. Abrahma, 75, 78, Âņa-prâņa, 7, 8, 84. Achakşu, 9, 10, 40. Anasana, 92. Ậchâras, 116, 117. Ånata, lv. Acharyas. 112, 116, 117. Arigas, 3, 4, 01, 75. Achaurya, 80, 92. Anika, Ivi. Achira, liii. Anindriya-nivandhana, 13, 10. Achyuta, lv. Anista sam yoga, lxvii. Adâna niksepa, 87, 92. Anitya, 02. Adarsana, 92. Anitya nupreksf, 88. Adarsanaparîşaha-Jaya, 89. Âdhåra, 34. Anivritta, 37. Adbarma, 20, 44, 45, 46, 47, 49, 54, 55, 56, 57, Antaranga, 83 Anrita, 75, 78. 58, 59, 64, 65, 66, 67, 70, lviii. Antariya, 30, 42, 40, 70, 82, 90, 100, 113, li. Adharmastikaya, lix. (Karma) 97, 114. Adho Loka, 59. Anubhaga, 82, 89. Adimat, 49, 59, Anubhayamanoyoga, 78. Adinátha, lii. Anubhaya vachanayoga, 78. Aditya, lvii. Anudiga, lv. Ågama, 15, 16, 19 Anumana, 15, 16, 10. Aghatiya, 97, (Karmas), 100. Anuprekşti, 57, 86, 88, 92. Agneyî, lxiii, (Dharana), Ixiv., Ixvii. Anyatvánuprekşi, 88. Agni-Kumara, lv , lvii. Aparajita, iv. Agurulaghu, 48. Aparatva, 60. Ahâra, 29, 34, 30, 41, (Samudghatā), 30. Aparigraha, 86, 02. Aharaka, 78. Apaya-vichaya, ix, 1xi, lxvii, A harakamisra, 78. Aparyâptā, 33, 34, 35. Abimså, 88, 92. Apramatta, 87. Aisana, lv. Apratyakhyana, 38. Ajiva, 1, 2, 4, 26, 44, 45, 47, 63, 64, 71, 103, Apratyakhyanavarana, 78. Ajiva-vigaya, 5i, Aparva, 37. Ajita-nátha, lii. Araga, lv. Ajñánå, 11, 18, 19, 74. Ara-nátha, liii. Ajnina Mithyatya, 75, 78, Arati, 77, 92. Ajñana-parîşahajaya, 89. Aratiparîşahajaya, 80. Ajoe-vichaya, Is., ixvii. Arham, xliii. Akalanka Bhatta, 07. Arhat, li, 112, 113, 114. Akalanka Deva, lviii., 2, 57, 58. Arhat Darsan, 6, Akama, 94. Arihanta Siddha, 112, Äkäsà, 20, 44, 45, 46, 47, 49, 56, 57, 58, 64. Aristanemi, lvii. 05, 66, 67, 68, 70. Ârta, lix., 1xvii., (dliyâna), lis, Ix. Akaya, 45. Arti, 65 Akrodha, 92. Âkrosa-parîşabajaya, 80. Aruņa, lvii. Asarira, 112. Akşarî-krita, 51. Asätavedaniya, 100. AlAbha, 92, Alabha-parîşaha-Jaya, 89. Aşatya manoyoga, 78. Âlepana, 49, 51, Asatya Vachanayoga, 79. Åsana, 72. Aloka, 115, Asiatic Researches, 8.

·GENERAL INDEX. lxxvii Asista, Ivii. Asrara, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 84, 85, Bhavyatva Guņa, 4i. Bhavya, 39, (marga pa) 41, 93, 07, 100, 103, li. Asr. vânuprokşa, 88. Bheda, 50 Bhoganidana, lxvii. Aştapada, lii. Astéya, 80, 92. Bhoja, 7. Astikayas, 45, 46, 03, 04, 05, 60, lviii. Bhojana-kathi, 70, 78. Bhuta, lv. Asubha, 108, (Samudghata), 20, 30, (Gotra), Bodhi durlabhinuprekşa, 88. 100, Âyu), 100, (Nama), 100. Brahma, 26, lv, (loka), Ivii. Asachitvånaprekşi, 88. Brahmacharya, 92. Asurabhi, 23. Brahmadera, 5, 20, 21, 28, 20, 28, 30, 96, Asura-kumara, ly. 106, 107, 108, 109, 113, 114, 115, 116, 117, Akva-sena, liii. 110, 120, lix., Isi, Ixii, Àtapa, 50, Brahmapura, li. Atma, 26, 27. Brahmin, li. Âtma-rakşas, lvi. Brahmottara, lv. Audarika, 78, 114. Brihat siddha chakra, 118. Audarika unióra, 78. Buddha, 2. Avadhi, 9, 10, 11, 14, 16, 18, 19, 40. Baddhism, 3, 72. Avadhi Jñana, 11, 12, Buddhists, 88. Aradodarya, 62, Bühler, liii. Avagala, 57, Burgess, liii. Avagihana, 43. Avagrahn, 12, 14, 15, 17, 19, Avamodarya, 87. o Aviya, 12, 14, 15, 17, 19. Avidya, lis. Champa-purî, liii. Chakşu, 9, 10, 40, 78. Avipäka, 94. Chandra, ly. Avirata-samyaktva, 87. Chandra-prabha, lii. Avirati, 74, 75, 76, 77, 78. Chandraprabha-Charitra Kavya, 46, 55. Avratas, 76, 91. Chandra-puri, lii. Avyaya, 65. Charitra, 86, 90, 91, 92, 108, 109, 116. Åvyantara Tapa, 87. Charitrachåra, 110. Avgåvidha, 43, Isii, Chårvåka, 5, 6, 24, 26. Ayodhyâ, lii., liii. Charya, 92. Ayogi, 37, 97. Charyåparîşahajaya, 89. Âu, 42, 49, 78, 88, 82, 87, 88, 100. Chaurya, 71, 78. Chürnika, 50. Chhaya, 50. B. Chhedopasthå panå, 90, 92, Bidara, 33, 34, 33. Chowries, lxvi. Badha-parişaliajaya, 89. Christianity, 86. Bala, 7,8. Chůrga, 50. Baladeva, lvii. Cowell, 6. Bandha, 48, 51, 71, 80, 82, 83, 100, 103. Baphi, lyii. Bara nasi, lii., lii, D. Bata-kumara, lv. Damgamasaka, 92, (Parişahajaya), 80. Banddba, 5. Dandas, 40. Benanîya, 40. Bhadrika-purî, lii. Darsana, 5, 6, 9, 10, 82, 39, 40, 42, 48, 82, Bhanu, liii. 96, 97, 100, 106, 107, 108, Darsankchbra, 116. Bhaşa, 34, 87, 92, (lakṣaṇa), 47. Darsani varpiya Karmas, 16, 39, 42, 49, 79, Bhagatmaka, 51. Bhasya, 7. 82, 113, 114, li. Davärika, lviii. Bhatta, 5. Bhattaraka Sakalakirti, 45. Desavirata, 37. Devas, ly. Bhavas, 26, 27, 73, 74, 77, 93, 90. Devi, liii, Bharabandha, 80, 81. Bhava-mokşa, 98, 97. Dharanå, 12, 14, 15, 16, 17, 19, 20, lii., Ixiii. Bhiva-karmas, 25, 26, 97. Dharma, 29, 44, 45, 46, 47, 49, 52, 53, 54, 56, Bhava-Lesya, 41, 57, 58, 59, 64, 65, 66, 67, 70, 86, 87, 02, Bhavana, 2,8, liv. Ixvi., Ixyii., lviii., lis. Bhavana-bási, liv, ly. Dharmacharya, 117. Bhava-Nirjará, 98, 94. Dharma-nátha, liii. Bhavasamvara, 84, 85, 86, 91, 92. Dharmanuprekşå, 88, 91. Bhavasrava, 71, 78, 74, 77, 78, 79, Dharmasarmábliyudaya Kavya, 46, 55, 59, Bhaya, 77. Dharmastikaya, lix.

·Isxviii GENERAL INDEX. Indriya, 7, 8, 34, 30, 40, 76, 77, 78. Indriranivandhana, 19. irra, 87,92. Irsåpathâ, 76. Iştari yoga, lxvii. Itara, 37. Dhyana, 88, 92, 110, 121, lis., Isii., Isrii. Digambaras, 3, 4, li., lvii. Dik-kamâra, Ir. Dirya-râni, li. Dragyas, 1, 2, 4, 44, 46. 63, 64. Draryasrara, 73, 74, 78, 79, 80, 81. Draryabandha, 80, 81, Drargakarmas, 23. Drarya-Lesya, 41. Drarya-mokşa, 96, 97. Drurya Xirjara, 93, 94. Draryanayogatarkaga, 7, 46, Drarya-Samrara, 84, 85, 91, 92 Durbasa, lviii. Drâraka. liii,, lvii. Draipayana. Irii, Dreşa, 2 Dripa-Kumára, lv. Dripayana, Irii., Iviii. Dwarika, 29. E. Ekânta, 74. Ekânta Mithratta, 73, 78. Ekatrandprekşå, S8 Ekatrasitarka vichára, Isi., lxvii. Eşapá, 87, 92. Jacobi (H), 72. Jada, Iviii, Jaira Gazette, 14. Jaida Nyaya, 104. Jambu Srāmi, 4. Jambudrina, Ixiii. Jaya, liü. Jayanta, ly. Jitari, lii. Jita-S'atra, lii. Jipas, 1, 2, 66, 67, 79, :7, 108, 109, li., Ixi.. Irri. Jinasena, lvii., lviii. Jinendras, 2. Jines'raras, 2, li. Jira, 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 28, 29, 30, 31. 34, 38, 39, 40, 41, 43, 45, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 63, 64, 65, 71, 74, 76, 79, 81, 85, 99, 103, lis. Jírájíva Vişaya, 48, 51, (Bandba), 48. Jiva-Randa, 33, 34, 37, 38, 39, 40, 41, 48. Jira-Samása, 33, Jõána, 5, 6, 9, 10, 11, 20, 21, 32, 39, 40, 42, 43, 82, 103, 106, 107, 109, Jõânáchâra, 116. Jhânârgara, lir. Jnanayaranira, 49, 79, 82, 96, 97, 100, 107. 113, li. (Karmas), 16, 39, 42, 114. Jūgapsa, 77. Jyotişa, 2, 3, lis., lv. G. Gagadhara, lin, lvii., lxvii, 2, 8, 12, Ganadharadera, Irii. Gandharva, ls. Gandhi (V. R.), 9. Gardatora. Irii. Garoda, lii. Gati, 39. Gautama, li. Ghada, 48, 51, lviii. Ghâtira Drarra, 97, Ghâtira Karmas, li.. 90, 100, 113, 114. Girnar, liii., lrii. Gommatasara, 33, 34, 37, 38, 39, 40, 41, 43, 77, 80. Gotra, 42, 49, 79, 82. 97, 98, 100, Graha, Ir. Grairesaka, 1r. Gugasthana, 80, 37, 41. Gupti, 86, 87, 91, 92, 108. Guru, 24. K. H. Hari, isii. Harichandra, 83. Harirama, lriii. Harivansa-Parâņa, Irii., Iriji. Hastina-pura, liii. Hásya, 77. Herbert Tarren, 9, 22, Bimsa, 75, 78. Himsananda, Isfii. Tailasa. lii. Kala, 29, 44, 45, 46, 47, 57, 58, 59, 60, 61, 64, 66, 68, 69, 70. Kalpa, 2. 18, Isii. Kalpa-Satra. liii, Kalpåtita, 2, liv., Ir. Kampilya-pura, liii. Käkandi-nagara, lii. Kalpo-papaona, 1r. Kâpishtha, 15. Kapopapanna, lir, Karapa, 61 Karma, 2, 5, 6, 7, 10, 20, 22, 24, 39, 40, 42, 43, 49, 39, 71, 72, 73, 74, 79, SO, 81, 82, 83, 84, 85, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 107, 109, 113, 114, 115, li., Isi., Isis. Karma-bandha, 51, Karmakanda, 17, 80. Karman, 78, lxiii, Karnata. 15. Kaşaya, 28, 29, 39, 40, 76.77.78, 81, 82, 83, Kathina, 24. Kain. 23. 1. l'ha, 12, 14, 15. 17, 19. Indras, 1, 2, 3, 114,75i, ·GENERAL INDEX. lxxis Kausambî, lii. Kavyas, 45, 53, 77, Kávyavyapara, 78. Kåga, 39, 45, 64, 65, 66, 68, 60. Kårs gapti, 87, 02. Kayaklesa, 87, 02. Kovala, 1,10, 11, 14, 16, 40, 47, 107. Kerali, 29, 30, (Samudghata, 30. Kevala Jñana, 11, 12, 14, 18, 19, 97, li, Khanda, 50. Kilvisaka, lvi. Klesa, 72 Koti, lxvi. Krişna, 23, lvii. Krita-varman, liii. Kriyâ, 60, 70. Krodha, 88, 76, 78. Kşayn, 107. Kşudha parîşahajaya, 89. Kumara Dvaipayana, Ivii. Lumärila Bhatta, 5,24. Komati, 11, 18, 19, 40. Kumbha, liii. Kumparusa, Ir. Kandagrama, liii. Kunda-kundáchârija, 6, 11. Kundapura, liii. Kuntbu-patha, liii. Kuáágranagara, liii. Ka-sruta, 11, 18, 10, 40. Manogupti, 87, 02. Alanovyāpára, 78. Mantri, 111, 112, 113, Ixiii, lxiv. Mára, 2, Maranaptika, 29. Märgafas, 36, 39, 41. Maruti, lxiii. Márati Dharana, Ixiv., lxvii, Mátanga, lvii. Mati Jñana, 11, 12, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 40. Mathura, liii, Alåyå, 38, 76, 78. Megha prabha, lii. Mimâmša, 5, 6, 16. Mithila-parî, liii. Mithyatya, 37, 38, 74, 76, 77, 78. Dithyatva Gunasthann, 37. Mitri, liii. Moha-karma, 73. Jobanîya. 39, 42, 49, 79, 82, 96, 100 113, li Mohonîya Karmas, 97, 114. Mokşa, 71, 07, 100, 102, 103. Mridu, 23. Mrişananda, Ixvii. Mukta, 20, 21, 81, 82, 85, Niuni, 112 Muni-suvrata, liii. Morttah, 46. Martti, 46. N. Nábbi-rája, lii. Laghu, 24. Naga-kumara, lv. Laghu Siddha Chakra, 113. Någânanda, 2. Lakşmana, lii. Nagnata, 92, Lantava, ly. Någnyaparîşahajaya, 89. Lata, 15. Nâma, 40, 79, 97, 98, 82, 100, Laukântika, lvi. Nakşatra, Iv. Leibncita's, lix. Nanda, lii Lesya, 39, 41. Nandya-vartta, liii. Lobba, 38, 76, 78. Napumsaka-veda, 77. Lalita, 28. Nårâyapa, lvii. Loka, 7, 42, 43, 58, 59, 115, Ivi. Nasika, 78, Lokakaša, 20, 30, 31, 54, 55, 56, 58, 59, 62, Nemichandra, Siddhanta Chakravarti, 4. 69, 67, 68, 115. 128. Lokänuprekęâ, 88. Nemi-natha, liii., lvii, Lokapala.lvi. Nidra, 10, 76, 77, 78. Nidra-nidra, 16. Nigoda, 36. M Nila, 28. Nimitta, 24, 25. Madhavacharya, O. Nirjara, 71, 93, 98, 100, 103. Madbura, 23. Nirjarânupreksa, 88. Madhya Loka, 59, Nirvana, 3, 4, 114, lii. Mahabharata, lviii. Nişadgå, 92. Naba-śukra, lv. Nişadçâparişahajaya, 89. Mabi vîra, 2, 3, 4, 45, li., liii. Nichaya, 110. Mahoraga, lv Nischaya Kala, 61. Mala, 92. Nischaya Naya, 7, 9, 22, 23, 24, 25, 26, 27, Nala-prisahajaya, 89. 28, 3i. Malli-nátha, liji, Nityatva, 44. Mâna, 38, 76 No-indriya, 13. Manah-paryaya, 11, 12, 14, 16, 18, 19, 40. No-karma, 49. Manas, 13, 34, 77, 78. No-karma-bandha, 51. Manastambha, li. No-kasyas, 77, Mangalâcharan, 2. Nyaya, 2, 5, 6, 13, (philosophy) 16, 17, 21 ·ܠܫܢܐ GEVERAL IVDEX. P Paraşa, G, 29, (Teda). 77. Padastha, lic. lrri. (Dhriba) lot, Pospa-danta, lii. Padc3-prabha, lü. Padmavati, liij. Pali. The R. Paicha-mahalalçapa, 114. Paocta-cabastara, 11€. Rágz, 2. 70, 76, 77, 73. Paicha Paraueşthis, 112 Rajzgriba. liii. Paocta Silas. 8. Raja a 2.76. T€. Paactisikina, 15. Ha arir tils. Iniji. Parchistic uzsárayesírr. 1.8.!!, 21. fi. Ritsasa. IF. 52.6.48.5., 57, 58, SS.OS. Raksite. liii. Pap3, 21, 22. 12. lis. Raci, li. PERSEértbikz. 1% 29, 59, (Praigassi. If. Paszpasitrega, 87.32. Paracesttis. lil. 115. 11. Pasaca. 75. Parrtha, 16.12. Bástrz-zatke. Te, 75. Parera, fa. Ratin. Parima balasan.is. Patríaráce!cribing h. 17. Pahiramisceat." Pascawi. liii. Purist. Sic... 15. iS. Pandra. Jiririi. Papic2.6. Peshradhes. II. Parisis. Iri Pegla Ini.. Parisiaisra. 3. ES, 3,51.4. Pisabzas. JiL. PENCESE 11. 12. 15. 17. 18. 16. Page, 32, Pirata, it, liii. Pupazzakajaya. S. Pirbti, Lüm Dragi. Lri. PE..! Farmp. 9.5,6 PERS. 4. Pürami, li Pepatan 12:17 piçdas: 9. isi (DEFESE IIE. RE: Tikráca. lot. pirasi ; Pilita Ini, Lii Pipista-272.8%, Receita anaitri PS PATEICI. Pia PESTE DEEZ, IL Proei-carbai, . Franc. El S. Paraces. S... 15.07.CS.C. 2. THIS Scaiera.. Przem. 32L1E, ILS. Part.1.19. 2. LE SELIT. Ec- .:. Sziz. 11.2. Ecco to . 47.7 Sr. FISIOT IS. IT is.7-70.75 L 19.12. SS.. Secine. 12%. 6ac37.6 Si SIC...!!.:!:. 13 14 15.1.29. . 5. ET. SAMICO. S879.ti Si SzD.LUE. TE... !!! SELE SC 15271.... SEE LL. Size ·GENERAL INDEX. lxxxi Samparárika Asrara, 76. Sanisthina, 40, Stevenson (J.), liii. Samudra-vijaya, lir. Steyåpanda, Irrii. tamrara, 71, 73, 84, 85, 86, 88, 91., 92, 93, Sthaulya, 49. Sthanaiga, 71, 84, 85, 01. 97, 09, 100, 103, lii. Samvaranuprck$4, 88, Sthi rara, 31, 34, 33, 39. Gamyak Darsana, 106. Sthiti, 82, 83. Sairak Jñana, 103, 104. Stri, 02. Samraktva, 37, 38, 39, 41, 43, 10%. Strikathâ, 70.78. Sampama, 30, 40. Striparişalajara, 89. Strireda, 77. Sint-Kinnara, Ir. Banga. 32, 34. Sabha, 20, 108. Sanji, 34. śnhha Ayn, 99, 100. Sankrracharya, 30. Subha-Chondra-Acharya,lix. Sarkhya, 1, 6, 10, 26. Snbha Gotra, 99, 100. Santi-natlia. liii. sabha Nama, 99, 100, Saurrarahárika, 13. 14. (Pratyaksa) 17, 19 Sadarsana, liii. snbha Samudgbâta. So. Sárastat. Irii. Harira, 34, 40, 51. Suddha, 114. Sariri, 49, 51. soddha Bhåras, 24. Sarradarśansaigma, 6. Suddha Naya, 20, 24, 25. Sarrajia. 12. 114, Gadharma Sråxi, 3, 4. Sarrartha siddhi, le. Sukla, 23, lix., Ixvii. Sarva-Yasa, liii. Sakla Dhyana, Ixi., Ixii. Srisadana, 37. Sukra, Ir. Sistras, 46, 122, 123, saksta, 33, 34, 35, 37, 43. Sat, 44. Siksmakripipratipati, lxii. Istii. batira, is. Sakşma-Samparaya, 90, 92, 99. Sitárcdaniya, 99, 100. Snmati Natha, lii. Satkira-naraskar, 92 (Parisxhajaya), 89. Snnanda, lii. Satya, SC, 92. Saparna-kumara, Is. Satyamanoroga, 78. Snpasa-natha, lại. Satyanchanayoga, 78. Sora, liii. Savipata, 14. Sarabhi, 23. Sandkarma, Ir. Suramra. liii. Sauksmra, 40. Sarra liii., Iv. Snmitra, liii. banripom. vii. Susima, lii. Sausim. 48, 61, Iviii. Snşira, Iriii. Sagra, 12. Sitra, 41, Iviii. Sayogi-Kerali Jina, 37. bayra-pari aliajaya, 89. Snridhinátha, lii. Sitidha, 5, 42, 112, 117. Ixvi. Surrata, liii Sarrasi. liii. Siddhartha, lili. Siddha-sila, 115. Sridhyâya, 87, 92. Srfimi, 57. Simha-pari, lii. Saami Kartikeya, 73, 76, 91, Simha-sena, nili, Sinclair Stevenson (Mrs.), liii. Srårtha, 16, 10. Svastika, lii., Irir. Sjita, 24. 92. Sretimbaras, 3, lii., liii. Sitala-nitha, lii. Syidarridamanjari, 0. Sita-parişalajara, 89. Sit.i-dori, li. Srima, liii. Skandhaa, 46, 68, 69. Sloka, 77, li. Smarana, 17, 19. T. Snigdha, 24, Somadera Siri, 30. Tamah, 30. Sparsa, 78. Tapa, 116, 122. Srarasti, lii. Tapachara. 118. Srorams-natha, lii. Tarka, 15. 19, Eri-cri, liji. Tark-sistra, 17. Sridhara, lii. Tata. 48, 51, Griharka, 2. Tattvas, 53, 71, 100, 103, Sriratsa, lii. Tottrarthidhigama Sitra. 11, 12, 16, 17, Hrotm, 78, 18, 3, 10, 10, 23, 32, 34, 43, 44, 45, 46, 47, Grata, 40. 57, 99, 106, Isii. Srota Jiana, 11, 12, 16, 17, 18, 19. Tattvartha-raja-värttiko, 2, 23, 24, 84, 44, Srutasigam Siri, 30. 46, 48, 49, 56, 57, 58, Iviii. Stanita-Kumfira, 18. Tattvarthiasára, 53, 55, 63, 73.

·lxxxii GENERAL INDEX. Teja, 20. Vartanů, 61, 62. Tikta, 23. Vårttikas, 47, lviii, Tirthagkara, 2, 3, 12, 90, li., lii.. liii.. lvii. Varnpa, Isy. Tiryaks, 3. Väruni, lxiii. Trasa, 31, 32, 35, (Jinas), 32, 39. Varuni Dharana, lxv., lxviii. Trägastrinsa, Ivi. Våsûpûjya, liii. Trikaladarsis, 12. Vasndeva, lvii. Trina-sparsa, 92. Veda, 39, 40. Trina-sprasa.parisabjaya, 89. Vedana, (samodghata), 28. Trisala, liii. Vedaniya, 42, 79, 82, 98, 100. Tuşita, lvii. Vedaniya Karmas, 97. U Vedanta, 18, 26, 30, Sutras 7, 36. Vibhangivadhi, 11, 18, 19, 40. Ubbaya Manoyoga, 78. Vibhrama, 104, 105. Ubhayavachapayoga, 79, Vidyut-Kumâra, ls. Uchchhâsa, 8, Vijarâ, liii.lv, Odâsîna, 26. Vikala, 14, 19. Udadhi-Kumâra, lv, Vikatha, 76, 78. Ulia, 15. Vikriga, 20. Uma, 57. Vimalanatha, liii. Umusvumi, 3, 10, 11, 16, 17, 19. 72, 76. 83, Vimana, liv. 86, 01, 07, 106, Iviii. Vimoha, 104. Opâdâna, 24, 26, 01. Vinaya, 74, 87, 02. Upadhyayas, 112, 118. Vinaya Mithyåtva, 75, 78. Upamana Pramana, 15. Vipita-nagara, lii. Upatama, 107. Vipiika Sutránga, 3. Upasanta-kşînamoha, 37. Vipaka-Vichaya, Ix., Ixi., lxvii. Upayoga, 5, 9, 21, 107. Viparita, 74. Urdha Loka, 58. Viparîta Alithyatya, 75, 78. Drjayana Hill, lvii. Viparyaya, 104. Uşna, 24, 92 Vipra, li. Uspaparişahajaya, 89. Viranandi, 83. Uttara, 50. Virata, 37. Utpada, 42, 43, 44. Virya, 43, 116. Utsarga, 87, 02. Uttama Akiichanyn, 87, 92. Viryachára, 116, 117. Uttama Ârjaya, 87, 92, Visaya-samraksanananda, lxvii. Višeşåvašyaka-bhâsya, 7. Uttama Brahmcharya, 87, 92. Uttama Mardava, 87, 92. Viępå, lii. Uttama Kşami, 87, 02. Vişnudrî, lii Vis va-sena, liii. Uttama Samgama, 87, 92, Vitata, 48,51. Uttama Satya, 87, 92. Uttama Sancha, 87, 92. Viträga, 114. Uttawa Tapa, 87, 92. Vivikta-aayyisana, 87, 92. Vratas, 40, 86, 91, 92, 108, 122. Uttama, TFåga, 87, 92. Vrittiparisaakliyana, 87, 02, Vadhipratîkara, Ixvii. Viantara, 2, 3, liv., lv. Vachanavyâ pära, 78. Vyapti-J nána, 16. Vadlia, 92. Vyayahâra, 110. Väggupti, 87, 02. Vyavahara Kala, 60, 61. Vahiraug, 83, Vyavahara Naya, 7, 8, 20, 21, 22, 24, 25, 26, Vähyn, 87, 02, 122, 27, 28, 31, 108. Váhya Tapa, 87, Vyavaharika Kala, 02, Vaimnika, 2, liv., lv, Vyaya, 42, 43, 44. Vaiâ vritya, 87, Vyaparatakriyanivritti, lxii., lxvii. Vaijayanta, ly. Vyutsarga, 87, 92. Vaikriyaka, 78. Vaikriyaka misra, 78, Y. Vaiiyritya, 02. Yachña, 92. Vaisrasika, 48, 51. Yachanaparişalıa-Jaya, 89. Vaisrasika Bandha. 49. Yakşa, lv. Vimâ, liji, Yusustilalru Champu, 30, lvii. Yathikhsila, 90, 92. Vapri, liii, Vardhamana, liii. Yoga, 39, 40, 41, 74, 76, 77, 78, 82, Vardhaman Purana, 45, 46, 33. jj, 57, 59, Yogis, 12, 85. · Yogin, lxiii. 13, 73, 80, 81, 83, 83, 97, Yojanas, 29, V. This index is the work of Srikanta Kumari Devi, wife of Kumar Devendra Prasad.

·APPENDIX. ixxxiii ADDENDA ET CORRIGENDA, 95 3) Read Bibliography पातिमल lii lxiii Jiva and Ajiva. Punya and Papa. Mangalacharana Tirthankara Akalaäka 13 9 9 Page Line Хті 1 For six 15 ji top page Isii top page ly 23 sly 24 2 7 2 9 and 18 2 25 3 35 3 36 38 10 27 15 15 30 29 19 31 31 26 शेपास्तियंग 3 Bibiography पातिमला ii Isii Punya and Papa Jiva and Ajiva Mangalâcharan Tirthapkara Akalanka शेपारितयंग Umasvami Giatri- -Taraniya Karnata Uha expension Draîpåyana Dwarika fills गृहीतयक्षः पारि 23 33 99 . 99 Umå svami Jñatri- -Varagiya Karnata Uha expansion Dvîpîyana Dyârika fil? गृहीतवत: 29 20 30 >> 15 93 30 35 99 30 36 पान या . 33 57 06 07 71 71 71 ddharama fag Akasa . 19 . 22 13 7 Headline 8 8 26 After For Virjara These seren Lasert Read For Read 71 71 9 •10 12 . Jira and Ajira Tattvas चश्मदि spunten 80 Adharma farar âkasa 29 Nokşa. The first five together with Jiva and Ajîya. Panya and Papa. Padárthas an अण्णोण Disappointment. representing. Jñana varapiya Sidaba Urajhayo एवं कालद्रव्य-व्याख्यानमुख्यतया सूत्रद्वय गतम् । इत्यष्ट- गाथासमुदायेन पञ्चभिः स्थल- रजोवद्रव्यव्याख्यानेन द्वितीयान्तरा- धिकारः ममाप्त:। 80 » 89 112 113 115 118 14 21 32 22 16 Dissatisfaction representing Jūanayarapiya siddha Urajhiya After द्धिरिति ॥२२॥ 99 10 Insert पञ्चमस्थले ·Bibliotheca Jainica. .. 1 bened Works Already published. Rs. a. P 1. Dravya-Samgraha, edited by edited by Sarat Chandra Ghoshal, M.A., B.L. 4 8 C 2. The Key of Knowledge by C. R. Jain, Esq., Bar-at- Law 10 0 C 3. The Practical Path, by C. R. Jain, Esq., Bar-at-Law, 20 C 4. The Science of Thought, by C. R Jain, Esq., Barat-Law 08 ( 5. The Parmatma Prakasa, edited by R. D. Jain, Esq., B.A. 2 0 C 6. The Jaina Law, by Justice J. L. Jaini Esq., M.A, 7. Outlines of Jainism (Oxford), by Justice J. L., Jaini, Esq. M.A., 3 0 C 8. Nayakarnika, by M.D. Desai Esq., B.A., LL.B. 08 ( 9. Nyayavatara, by Dr. S. C. Vidyabhusana, M. A., Ph. D. 08 ( 10 Husn-i-avval (Jel was), by Jineshwar Dass Jain 8 ( 11. The Jaina Gem Dictionary, by Justice J.L. Jaini 0 ( 12. Dictionary of Jaina Biography, Part I---A by U. S. Tank, Esq., B.A., LL.B. 1 0 0 13. Ratna-Karanda Sravakachara, edited by C. R. Jain, Esq., Bar-at-Law 0 12 ( 14. An Insight into Jainism, by R D. Jain, Esq., B.A.. 04 ( 15. Warren's Jainism (New Edition) 0 16. Jainism not Atheism, and the Six Dravyas of Jaina Philosophy, by Warren ... 02 17. Pure Thoughts, by Ajit Prasada, Esq., M.A.,... 02 ( LL.B. WORKS IN THE PRESS. 1. Tattvarthadhigama Sutra of Sri Umasyami Ach by Justice J. L. Jaini, M. A. 2. Atmanusasana of Sri Gunabhadra Svami, edited by Justice J. L. Jaini, M.A. 3. Purushartha Siddhupaya, edited by Ajit Prasada, Esq., M.A LL.B. 4. The Jaina Chronology, by U. S. Tank, Esq., B.A., LL.B. 5 Besides these, many other important works have been underta.... PUBLISHER. KUMAR DEVENDRA PRASAD THE CENTRAL JAINA PUBLISHING HOUSE, ARRAH(India.) 1

·No text on this page.