·नलोदयकाव्यम्.
महामहोपाध्यायश्रीकालिदासमहाकविविरचितम्.
मैथिलश्रीमज्ञाकरमिश्रविरचितया सुघोधिन्याख्यया व्याख्यया
समलंकृतम्.
.
तदेतत्
हर्ययनदेशान्तर्गतमाजराग्रामनिवासिपंडितनन्दलालशाखिभिः
संशोध्य परिष्कृतम् ।
'सोऽयंग्रन्थः
खेमराज श्रीकृष्णदासश्रेष्टिना
मुम्बय्यां
स्वकीये "श्रीवेङ्कटेश्वर" मुद्रणालये
मुद्रयित्वा प्रकाश्यमानीयत ।
संवत् १९५५, शके १८२०.
रजिस्टरी हक "श्रीवेङ्कटेश्वर" यवाध्यशने स्वाधीन रक्खा है।

·श्रीगणेशाय नमः। नलोदयकाव्यम् सुबोधिनीटीकासमेतम् । प्रथमोच्छ्रासः। श्रीमञ्चन्द्रशेखराय नमो नमः । कंकणफणिराजमणिदीपधिया वदनमारुतैरसकृत् ।। निर्वापयति कुमारे सगिरिसुतो जयति सस्मितः शम्भुः१॥ नलोदयस्य सहसादुरूहस्य मुबोधिनीम् ॥ क्रियमाणस्य मे कुर्वद्रूपोऽस्तुशरण शिवः ॥२॥ तत्रभवान कालिदास प्रारिप्सितनन्थसमाप्तिप्रतिबन्ध- कविघ्नविधाताय श्रीकणस्मरणरूपमङ्ग पादौ निवभाति- हृदयसदायादमतःपापाटव्यादरासदाया वतः ॥ अरिसमुदायादातसिजग न्यागाःस्मरंगदायादवतः॥ १ ॥ हृदयति-हे हृदय अन्तःकरण यात्वत यादवात् । पञ्चम्यास्तसिल । तं मागा मा गन्छे । थंभूतात् पापाट- व्याः पाषारण्याद्रासदाया दुःखेन सोढुं शक्यायाः दवतः ·(२) नलोदयकाव्यम् । दवाग्नेः अरिसमुदायाच्छत्रुसमूहात्रिजगत्रैलोक्यं सदा अव- तः पालयतो रक्षतोवा ।यद्वा कीदृशायादवतः दुःसोढा या पापाटवी तस्या दवाग्नेरिति रूपकम् ।। पुनः कीदृशात् अरिसमूहात्रैलोक्यमवत्त इति। पुनः कीदृशातस्मरेण कामे- नदायादवतः पुत्रवतः "दायादौ सुतबान्धवों" इत्यमरः अस्मिन्काव्य आर्यागीतिश्छन्दः॥१॥ योऽजनिनागोपीतश्चचारयोबल्लवाङ्गनागो पीतः ॥' भूर्येनाऽगोपीतःकंसाद्योद्वेषमे वनागोपीतः ॥२॥ य इति-यः ना पुरुषः गोपीतःयशोदातः अगोपीतो देव- कीतो वाऽजनि जातः। यः वल्लवा आभीरास्तेषामङ्गनास्ता- सां गोभिनेत्रैः पीतः सन् सादरमवलोकितः सन् चचार । "दिङ्नेत्रघृणिभूजले । लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौः"इत्य- मरः । येन भूरगोपि अरक्षि। यः कंसाद्देषमेव इतः प्राप्तः । येन नागोपि कालियः कुदालयापीडोपि वा इतः दूरीकृतः। यद्वा । इतोऽस्मात्कंसाहवलं न । अपितु आगोपि अपराधमपि इतःप्राप्तः॥२॥ यदरिपुसन्नामानस्थितयोयनुन्नमुदलसन्ना मानः ॥ यत्रससन्नामान स्युभवभाजश्वप ठितसन्नामानः ॥३॥ यदरिप्विति-यस्यारिषु मानस्थितयोऽभिमानाद्यवस्थाना- ·प्रथमोच्छ्रासः। नीत्यर्थः । यद्वामानश्चित्तसमुन्नतिः स्थितिमर्यादा । मानश्च स्थितयश्चेति द्वन्दः । सन्ना अवसन्ना जाता इत्यर्थः । नाम सम्भावनायाम् । अनः शकटं येन नुन्नं प्रेरितं सत् उदल- सत् चचालेत्यर्थः । यत्र कृष्णे ससनामाः नमनं नाम: संश्चासौ नामश्चेति सन्नामः सन्नामेन सह वर्तमानाः ससन्नामाः । कृतसम्यङ्नतयः , सांसारिका न स्युः। कीदृशाः पठितसन्नामानः । .सन्तिचं 'तानि नामानि च पठितानि वारं वारं गृहीतानि सन्नामानि' गोविन्दादीनि यैस्ते पठितसन्नामानः । यद्वा । यस्मिन्मा लक्ष्मीः सेसन्ना संनिकटा। “समीपे निकटासनसनिकृष्टसनीडवत् इत्यमरः। तेनाऽदूरदेशान्तरवर्तित्वविशिष्टा समीपस्थितेति यावत् । आसन्न इति आडुपसर्गसहितः । अयं निरुपसर्गः । चं पुनः पठितसन्नामानो भवभाजो न स्युः॥३॥ समनिन्दानवनाशंजनताऽलिकुलंयथैवदा नवनाशम् ॥ द्विरदादानवनाशंजगच्चलभ तेयतःसदानवनाशम् ॥ ४॥ समेति-जनता जनसमूहा यतो राजःशंकल्याणं लभते प्राप्नोति । च पुन' जगत् दानवानां दैत्यानां नाशं मृत्यु यतो लभते । कीदशान्ता मानिन्दानवना । णुस्तुती धातोयुटि नवनं स्तुति •ि न्वनं च निन्दानक्ने समे निन्दानवने यस्या का नीशं सदा अनवनाशं - ३ ·(४) नलोदयकाव्यम् । . 1 अवनं रक्षणं तस्य औशा अवनाशा न विद्यते अवनाशा यस्य तत् अनवनाशम् । यथा अलिकुलं कर्तृहस्तिसका- शादानवनाशं प्राप्नोति दानवनं दानजलं तस्य आशनम् आशस्तं प्रातराशं सायमाशंच तद्वत् ॥४॥ कुलकम्-अस्तिसराजानीतेरामाख्योयो गतीःपराजानीते ॥ यस्यरराजानीते रत्नानिजनाकुलेधराजानीते ॥५॥ अस्तीति-स रामाख्यो राजास्तीत्यन्वयः। रामोभि- रामः सुन्दर इति यावत् । आख्या नाम यस्य सः । यः नीतेनयस्यं परा उत्कृष्टा गतीः जानीते जानाति । अनीतेः ईतिरहिततया। हेतौ पञ्चमी । यस्य कुले सति । राज्यं कुर्वति सतीति शेषः। जनः रराजसुखी बभूव। यद्वा । की- शस्य यस्य अनीतेः ईतिरहितस्य ईतयोऽतिवृष्टयादयः । कीदृशे कुले धराजानि भूम्युत्पन्नानि रत्नानि इते प्राप्ते ॥५॥ यसेनानावाऽरिप्रकरनदीःशरमयंधुनाना वारि-॥ अतरन्नानाऽवारिव्यसनैर्यद्भुवि वनंचनानावारि ॥६॥ - । यइति-यः सेनानावा सेन्यनोकया अरिप्रकरनदीः शत्रुसमूहनदीरतरत् तीर्णवान् । कीदृशीर्नदीः शरमयं बाणमयं वारि धुनानाः कम्पयमानाः । यदुवि ना पुरुषः । , ·. : - प्रथमोच्छासः। व्यसनैन अवारि इति काकुः। आपि तु वारित एव । च पुनः यस्य वनं नानावारि नानागजबन्धनयुक्तम् । “वारी तु गजबन्धनी" इत्यमरः ॥६॥ ॥ अपियोदायादायक्षयप्रदोऽहसिसतायदा यादायः ॥ करमाऽऽदायाऽऽदायश्रियो ब्धिरधिराज मसिगदायादायः ॥७॥ अपीति-यः अंहसि पापे जाते दायादाय पुत्रायाऽपि क्षयप्रदः नाशकर्ता । यदायाः यस्य आया धनागमनानि सतां दायः न्यायप्राप्तो भागः। पुनश्च यः,अधिराजं राजा- नमधिकृत्य करम् आदाय आदाय श्रियः अधिः कीदृशः असिगदायादाः असिश्च खगः गदा च असिगदे यादांसि जलजन्तवो यत्र स तथा॥७॥ अविदूराजादित्याकृताऽल्पभेदैवभूःसरा जादित्या॥येनसराजादित्यात्रिदिवात्सं -- युक्तशत्रुराजा दित्या॥८॥ । अवीति-येन भूः त्रिदिवात्स्वर्गादल्पभेदैव कृता । की- दृशी भूः । अविदूराजा अविदूरे निकटे अजो विष्णुहरौ यस्याः सा तया। कीदृशात्रिदिवात् । अदित्या देवमात्रावि शिष्टात् । विशेपणे तृतीया । पुनर्भूः कीदृशी सराजादि- त्या दिताय च्छेदाय हिताः दित्याः न दित्या अदित्याः ·(६) नलोदयकाव्यम् । साधव इति यावत् । राजसु क्षत्रियेषु अदित्याः राजादि- त्यास्तेन सह वर्तमाना सा तया सक्षत्रियश्रेष्ठेत्यर्थः । अथवा राजादित्यनामा नलभाता तेन सहवर्तमाना। यद्वा राज्ञां मध्ये आदित्यो राजादित्यस्तेन युक्तेत्यर्थः । पुनः कीदृशात्रिदिवाद । सराजादित्यात् । राजा चन्द्रः राजा च आदित्यश्च राजादित्यौ ताभ्यां सह वर्तमानात् । येन कीदृशेन दित्यासंयुक्तशत्रुराजा 'दितिर्दानमवखण्डन मिति यावत् । दो अवखण्डने । तयां संयुक्तः शत्रुराष्ट्र यस्य स तथा तेन सखण्डनशत्रुणेत्यर्थः ॥ ४॥ खलसेनानाऽवेद्यः स्वाहोऽब्धौ भुविच यस्य नानावेद्यः ॥ स्निग्धजनानाऽऽवेद्य प्रयतेऽ स्य सुकाव्यविरचनानावेऽद्य ॥९॥ खलेति-स्निग्धजनान् आवेद्य निवेद्य स्वाहोब्धौ स्व- कीयं यदंहः पापं तदेव अब्धिस्तत्र सुष्टु यत्काव्यं तस्य रचना सैव नौनौका तस्यायस्य रामाख्यस्य अद्य इदानी प्रयते यत्नं कुर्वे। यस्य कस्य यः खलसेना दुष्टसैन्यं न अवेद न रक्षेत् । च पुनर्यस्य भुति सारे नानावेद्यःनानाप्रका- रिका यज्ञभूमिमण्डपपदेशाः सति ॥ ९ ॥ अथनिजराज्यतेनभाशासिनलेनशत्रुरा ज्यन्तेन ॥ येनाराज्यन्तेनश्रियादिशो यस्यविहतिराऽऽज्यन्ते न ॥१०॥ . -- 1 ·. +4. १ . प्रथमोच्यासः। अथेति-तेन नलेन निजराज्य प्राशासि शासितम्।की- शेन शत्रुराज्यन्तेन शत्रूणां राज्याः" शत्रुश्रेण्याः अन्तेन मृत्युना येन दिशः अराज्यन्त । अशोभन्त कीदृशेन इन- श्रिया इनवत् सूर्यवत् श्रीःशोभा यस्य स तथा तेनो यस्य च आज्यन्ते आजियुद्धं तस्य अत्ते.मध्ये विहतिर्न सर्वत्र जय एवेत्यर्थः ॥१०॥ मूर्तिमारसमानांयोदधदायुस्सहस्रमार समानाम् ॥ रुद्रकुमारसमानामजयवि, पतांपङ्क्तिमारसमानाम् ॥ ११ ॥ मूर्तिमिति-यः समानां वर्षाणां सहस्रमायुः आर प्रापात्र प्रापणे धातोः परोक्षायाम् आर। किं कुर्वन् मारसमानां का. मतुल्यां मूर्तिमाकारं दधत् धारयन् । यश्च द्विपतां शत्रूणां पङ्क्षि श्रेणीमजयजितवान् । कीदृशीम् रुद्रकुमारसमानां रुद्रकुमारः कार्तिकेयस्तद्वत्समानां मानेन सह वर्तमानाम्। पुनः कीदृशोम् आरसमानां शब्दायमानाम् ॥ १३ ॥ सावनियामानयतःश्रेष्ठाविद्यास्तदाश्रया मानयतः ..॥ अधिकायामानयतःशत्रा ऽवपियस्यधीर्दयाऽमानयतः ॥ १२ ॥ साश्वेति-तदाश्रयास्तस्य नलस्याश्रया ऋतुपर्णप्रभृत- यः यतो नलात् श्रेष्ठाः नमन्तीत्यध्याहार्य्यम् । कीदृशात - .

·टयात्रा नियम नियमः अवनियामन सहदनमाना विद्यामान यःजानतः नियामोनिश्मा वामन्यमाः काव, उमाः नयता नातितः अविसावा ऋविक आया कर मा! कोहाय अत्राबारे दयान मान्यतः कुर्वना भी. त्रिवां साहितानि अपः ॥ २॥ अहितानाऽमायस्यत्रातायशरणगामि नामायस्य ॥ गतनानामायम्यतापि तावारमननामांयस्य ॥ १३॥ अहिनतियो नलःमानमामिनांझरनामदानाम आय स्योद्यम कृत्वा त्रातारक्षिताच पुनः आयस्य बनाममस्य। यस्य च वीरसेननामा पिता श्रुतो विख्यातः ! कोझन गता नानामायाः अस्त्रामा नल्यानआयस्यति यमु प्रयत्रे बातोः क्तायां ल्यपि ॥ १३॥ भुव्यतनोदन्तेनद्भिपतांसयशांमिशोम नोदन्तेन ॥ नीतानोदतनक्षितिमभजन्न ऽहितदन्तिनोदन्तेन ॥12॥ भुवाति-सनल: मुर्ति पृथिव्यां द्विषतां गाजामन्लेन नाभेन यशांति अननोद्रिस्तारयामास । पुनः नोदनं नोदः प्रेरणामिनि यावद् ! येन नोई नीता अहितदन्तिनःशव- हस्तिनो दन्तेन क्षितिमभजन्मृता इत्ययः। कीदृशेन शोभ- ·+-- प्रथमोच्छ्रासः (९) नोदन्तेन शोभन उदन्तो वार्ता यस्याऽसौ स तेन । “वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः स्यात्" इत्यमरः । नुद प्रेरण इति घातोनोंदः ।।.१४॥ सचिवगिरागोपायनल सप्टथिवीं निरस्त रागोपायम् ॥ शत्रोराऽऽगोपायंनीत्वाने मुमहत्तरागोपा यम् ॥ १५॥ सचिवेति-सनलःनिरस्तरागोपायं यथा स्यात्तथासचि- वगिरा मन्त्रिवाक्येन पृथिवीमगोपायत् अरक्षत् । रागस्यो- पायः रोगोपायः व्यसनमिति यावत् । निरस्तो रागोपायो यस्यां क्रियायां तत्तादृशम् । महत्तरा गोपा आगोपा यं नी- त्वाय नेमुनमश्चकुरित्यर्थः गां पृथ्वी पान्ति ते गोपारा- जानः आगोपायम आगसः अपराधस्यापायो नाशस्तम् । गोपाः कीदृशाः शबोर्मध्ये महत्तराः श्रेष्ठाः । अगोपायदिति गुपू रक्षणे धातोः । “आगोऽपराधो मन्तुश्च" इत्यमरः । "दिङ्नेत्रघृणिभूजले" इत्याद्यमरः । नेमुरिति णमु प्रह्वत्वे धातोलिटि बहुवचनम् ॥ १५॥ योऽदम्भीमान्यायाधिकोऽथरिपुर्यमे त्यभीमान्यायात् । वैदर्भीमान्यायात्रि जगतिकन्यावभूवभीमान्यायात् ॥१६॥ योऽदम्भीति-भीमान्यायात् भीमभूपालाद्वैदर्भी कन्या r ·- नलोदयकाव्यम् । बभूव जाता। अननम् आनः आनोस्यास्तीत्यानी आनी जीवितवान् आयो यस्य निरंतरं धनागमवानित्यर्थः । राजेति यावत् । भीमश्वासावान्यायश्चेति,भीमान्यायस्त- स्मात्...। वैदर्भी कीदृशी या त्रिजगति मान्या पूज्या । स को भीमः योऽदम्भी दम्भरहितः। पुनः कीदृशः आया- इनवृद्धहेतोर्मानी अभिमानी । अथ. अधिको रिपुः शत्रुर्यमेत्य यनिकटें आगत्य भीमान भीतः सन् यायात् प्रपलाय्य गच्छेत् । "भीतिभॊः साध्वंसं. भयम् इत्यमरः। भीमान् मतुम् । यायादिति या प्रापणे धातोः। यत्तु भीमा- न्यायादित्यत्र भीमादिति पञ्चमी प्रकल्प्य न्यायात न्यायेन कन्या बभूवेति व्याचक्षते। तत्र सन्धौ सति नकार- द्वित्वं तेन यमकत्वहानिरिति तचिन्त्यम् ॥१६॥ महिंततमारम्भाभिर्दमयन्तीसदृगुमारमा रम्भाभिः॥ दधतीमारंभाभिर्ववृधेसोरुद्ध येसमारम्भाभिः ॥ १७॥ महितेति-दमयन्ती ववृधे वृद्धि प्राप्ता युवतिर्बभूवेत्य र्थः । कीदृशी । उमारमारम्भाभिः सदृक् सदृशी। उमा पार्वतो. रमा लक्ष्मीः रम्भाऽप्तरोभेदस्ताभिरुमारमार- म्भाभिः । कोदशीभिः । महिततमारंम्भाभिः प्रकृष्टो महितों महिततमः पूजिततम इति यावत् । महिततम आरम्भो' यासां तास्तादृश्यस्ताभिः । पुनः कीदृशी भा- -- ·प्रथमोच्लासः।- भिकान्तिभिम्मार कन्दर्प दधतो धारयन्ती। पुनः कीहशी ऊरुद्रये रम्भाभिः कदलीभिः समा॥१७॥ युग्मम्-सारत्ननारीणांनल श्रियामजनि: निलयननारीणाम् ॥ यस्याऽनन्नारीणां मरुभुवमापद्धटाऽवनंनाऽऽरीणाम् ॥१८॥ सेति-सा दमयन्ती नारीणां मध्ये रत्त्रं श्रेष्ठमजनि जाता। नलश्च नारीणां मनुष्यसम्बन्धिनीनां श्रियां का- न्तीता निलयन गृहमजनि । नरस्येयं नारी। यस्य चारीणां घटा मरुभुवमापत् पाप । अवनं नापदिति पूर्वणवाड- न्वयः । मरुभुवं कथंभूताम् आरीणां शून्यां धिक्कृतां वा । अरीणां घटा कीदृशी, अनन्ना न विद्यते अन्नं यस्याः सा अनन्ना "अवरीणो विकृतश्च" इत्यमरः ।। १८॥ चकमेसाराजन्यश्रेष्ठतंतांसतेजसाराज. न्यः । आत्तविसाराजन्यश्रियोऽधितय याजिताःससाराजन्यः ॥ १९ ॥ चकम इति-सा दमयन्ती तं-राजन्यश्रेष्ठं क्षत्रियोत्तम चकमे कामितवती । स च नलस्तां चकमे.इति पूर्वणवा- न्वयः। तेजसा राजन् दीप्ति र । येन जन्यश्रियो युद्ध- सम्पः अधित प्राप्ताः । कोश्य आत्तविसाराः विसर- पं विसारः विस्तारइति यावत् । आत्तो गृहीतो विस्तारो * यामिस्ता। यया दमयन्त्या जन्यो वध्वो जिताः। कीदृश्यः ·(१२) नलोदयकाव्यम् । ससाराः सौन्दर्य्यसहिताः। “सारः स्थिरांशे सौन्दर्ये," इति धरणिः । "युद्धमायोधनं जन्यम्" "समाः सुषाजनीवघ्या : इति चाऽमरः ॥ १९॥ नाऽऽतिर्नोद्यानेनप्रभाविहीनेनशोभनोद्या नेन ॥ .स्मरजानोऽद्याऽनेनस्फुटमितिग तिमिहनलोऽतनोद्यानेन ॥२०॥ नातॊरिति-नलः इति हेतोरिह वने स्फुटं यथा स्यादेवं यानेनाश्वेन गतिं गमनमतनोदकरोत् । इति.किम् । अने. न शोभनोद्यानेन सुन्दरक्रीडावनेनाद्य इदानी नोऽस्माकं स्मरजा कामोत्पन्ना आत्तिः पीड़ान नोद्यति। अपि तु नो- चैव नाशनायवेत्यर्थः ॥ कीदृशेन ॥ इनप्रभाविहीनेन इनः सूर्यस्तस्य या प्रभा किरणस्तेन विहीनेन रहितेन ॥२०॥ सोऽहितहन्तापततःकांश्चिदपश्यद्धिताय हन्ताऽऽपततः॥ सस्नेहंतापततस्तान्यद मीतोषमावहन्ताऽऽपततः ॥ २१ ॥ सोहितेति-अहितानां शत्रूणां हन्ता नाशकःसनलः, हन्त हर्षे कांश्चित्पततः पक्षिणोऽपश्यद्राक्षीत् । कीदृशान् पततः हिताय सुखदानाय आपततः आगच्छतः। कीदृशः स तापततः तापेन ततोः व्याप्तः कामज्वरपीडित इत्य- र्थः॥ यद्यस्मादेतोरमी पतत्रिणो हंसास्तोपं. सन्तोषमाव- - ·प्रथमोच्छासः। (१३) हन्त अकुर्वत ततो हेतोः सस्नेहं स्नेहपूर्वकं यथा स्यात्तथा सोयं नलस्तान हंसानाप प्राप जग्राहेति यावत्- ॥२१॥ तंतरसारसमानःसविहङ्गगणोऽब्रवीत्ससा रसमानः॥ गतहिंसारसमानस्तुदलभ्यो निष्कयःस्वसारसमानः ॥ २२ ॥ तन्तरसेति-रसमानः शब्दायमानः ससारसमानः सार- सैः पक्षिविशेषैः कृतो यो मानोऽभिमानस्तेन सहितः सवि- इंङ्गगणो हंससमूहस्तरसा वेगेन तं नलमब्रवीदवदत् । तदे- वाह । हे गतंहिंसारस गतः हिंसाया रसः प्रीतिर्यस्य स तत्संबुद्धिः । नोस्मान्मातुद मापीडय । त्वया स्वस्य सारः सामर्थ्यादी रूपादिर्वा तत्तुल्यः निष्कयो लभ्यः प्राप्यः । अस्मत्त इति शेषः ॥२२॥ वंझपकत्वङ्गत्वादधिकोभैम्या:स्तुमोऽऽन्ति केत्वङ्गत्वा ॥ सातेङ्केत्वङ्गत्वाऽऽसक्ता लल तत्सकाशकेवंगत्वा ॥२३॥ त्वमिति-हे अंग नल तु पुनस्त्वं झपकत्वङ्गत्वात् झप- केतोः कामस्याङ्गं तस्य भावस्तस्मादधिको नलः कामंश- रीरतोप्यधिकः सुन्दर इति यावत् । इति भैम्या अन्तिके निकटे त्वा तो स्तुमः स्तोप्यामः । साभैमी तेरे कोडे तु पुनः अङ्गतु राजतु । अगिर्गत्यर्थः कथंभूता आसक्ता ·. . (१४) नलोदयकाव्यम् । त्वं तत्सकाशके दमयन्तीनिकटे । स्वार्थ कः । गत्वा क्रीडां कुरु ॥२३॥............ इतिहंसारामायानिकटंयामयकृतेवसारा माया:॥ जग्मुःसारामायाज़गदुश्चात लीभिरभिससारामाया ॥ २४ ॥ इतीति-हंसाः सारामाया आरामेण सह वर्तमाना मातस्याः सारांमाया रामाया भैम्या निकटं समीपंजग्मुर्य, युः। च पुनः इति वक्ष्यमाणमूचुः।. या. मयेन दैत्यशि- ल्पिना कृता सारा उत्कृष्टा मायेव या आलीभिः सखीभिः अमा सह अभिससार गतिमकरोत् । अमा संह समीपेच" इत्यमरः ॥२४॥ श्रीसङ्काशाऽस्यस्यत्वंभैमिनलस्यशशिनि काशास्यस्य ॥ अरिलोकाशास्यस्ययदि भार्यास्याःकुमारिकाऽऽशास्यस्य ॥ २५॥ . श्रीति-हेभैमि त्वं यद्यस्य नलस्य भार्या स्याः भवेस्तहि श्रीसंकाशाऽसि लक्ष्मीतुल्यासि । श्रीवत्सकांशते शोभत इति सा। कीदृशस्य नलस्य । शशिना निकाशंतुल्यमा वदनं यस्यासौ तस्य । एवमरिलोकानां या आशा नई ज्छा तामस्यति नाशयंतीति सः तस्या एवं कमारिका स्यस्य कुमारिकाभिरपरिणीताभिः त्रीभिरास्त वाञ्छितस्य ॥२५॥ .

·प्रथमोच्छ्रासः। . (१५) इतिहांसेनोदितयागणेनभैम्यामुदारसेनो दितया ॥ न बभासे नोदितया स्मरेण से पुनर्नलौकसेनोदितया ॥२६॥ । इतीति-इत्युक्तक्रमेण हांसेन गणेन हंससार्थेन उदित- योक्तया मुदा आनन्देन हेतुना रसे शृङ्गारे नोदितया प्रेरि- तया स्मरेण कामेन उदितया उदयं प्राप्तया. युक्त्येति यावत् । एतादृश्या भैम्या न बभासे 'इति न । अपि तु ब- भासे । पुनस्तया भैम्या सं हंसगणो, नलौकसे नलगृहाय अनोदि प्रेषितः ॥२६॥ ताबहुधावायस्य श्रेण्यःपुनरस्यसन्निधा वायस्यातांचनिधावायस्यव्यनुवंस्तुल नायनविवुधावायस्य ॥२७॥ ताइति च पुनस्ता वायस्यः हंसश्रेण्यः वयसां पशिणा- मिमाः वायस्यो हंसपङ्गयोऽस्य नलस्य संनिधौ समीपे आयस्यागत्यतां भैमी बहुधा नानाप्रकारेण व्यनुवन् अस्तु- वन तुष्टुवुरिति यावत् । किंभूते संनिधौ । आयस्य धना- निधो आकरे आश्रये वा।अस्य कस्य यस्य तुलना- अपि देवा अपि न भवन्तिावाशब्दोऽथार्थकः२७ अविसविनामानितयाजहभैम्यानलोऽपि नामानितया ॥ स्वास्थ्यनामानितया .

·: नलोदयकाव्यम् । शिश्येचविचिन्त्यतस्यनाऽमानितया॥२ इतीति-इत्यनेन प्रकारेण विना हंसेनःमानितया तयां कृतस्तुत्येति यावत् । नाम सम्भावनायाम्। सुखमनितया प्राप्तया तया भैम्या धीरोपि नलः जह्वे हृतः वशीकृत इतियावत् ॥'च पुनस्तस्य नलस्य विचिन्त्य नलनैषधेत्यादि चिन्तयित्वा शिश्ये सुप्तम् । कीहक् नलः अमानितया न उपलक्षितः मानिनो भावो मानिता तस्यां अंभावोऽमानिता तया न उपलक्षितः अभि- मानयुक्त इति भावः ॥२८॥ युग्मम्-अथससमुद्रागस्यक्ष्मान्तस्याऽलङ् कृतेःसमुद्रागस्य ॥ यौवनमुद्रागस्यस्वसु- तारत्नस्य सादमुद्रागस्य ॥ २९ ॥ दृष्ट्वा राजातनुतस्वयंवरं विधिवदिन्दिराजातनु तः ॥ यस्यजराजातनुतःपृथग्व्यथाऽसौ जनाद्रराजाऽतनुतः ॥ ३० ॥... -: अथेति-दृष्ट्वेति-अथानन्तरं समुद्रश्च अगश्च समुद्रागो ताभ्यां सहितस्यक्ष्मान्तस्य पृथ्वीपर्यतस्यालङ्कृतेरलङ्का- रभूतस्य समुद्रागस्य मुदमानन्दं राति ददातीति मुद्रः मुद्र- वासावगश्च सतेन सह वर्तते इति तादृशस्यायद्वाराजाकी- दृशः समुत्सहर्षदाण्झटिति अस्य सुतारवस्मेत्यर्थः। यदा ·प्रथमोच्छ्रासः। (१७) मुच्च रागोऽनुरागः स.च मुद्रागौ ताभ्यां सहितस्य। एवं यौ- वनमुद्रा स्तनोदेकादिचिह्नतद्गस्य प्राप्तस्य। एवम् उद्रागस्य उत्उद्तोरागोऽनङ्गरागः पीडावा यस्य तस्य। रागोमत्सरे लोहितादिषु। केशादावनुरागे च गान्धारादौ" इति मेदिनी।। स्वसुतारत्नस्य सादम् अवसादं कामजदुःखं दृष्ट्वेति द्विती- येनाऽन्वयः । असो राजा भीमः स्वयंवरं विधिवदनुतांकरो- त् । यो राजा अतनुतः महत्तो जनात् मनुष्यात् रराज शुशुभे। यस्य तनुतो देहात् जराजा जरोत्पन्ना व्यथा पृथक् भिन्ना बहुमध्ये सुन्दरो युवा चेति भावः । कीदृशो राजा इन्दिराजातनुतः इन्दिरा लक्ष्मीस्तस्याः सकाशा- ज्जातो या कामस्तेन नुतः स्तुतः कामाधिकसुन्दर इति यावत् ॥२९॥३०॥ तंहासेनाऽपाऽऽलिःस्वयंवरंक्षितिभुजांस सेनापालिः ॥ नवमासेनापालिःस्रगेषुयैः शिरसियारसेनापालि ॥ ३१ ॥ तमिति-क्षितिभुजाराज्ञाम् आलिः परिहासेन हर्षादिना तं दमयन्त्याः स्वयंवरमाप प्राप। यद्वा कीदृशी आलिससे- नापालिः सेनापालयः सेनान्यस्तयुक्ता सा। सूक्माला पषु राजसु न वभासे इति काकुः। अपि तु शुशुभे इत्यर्थः । सा का या स्रक माला तेः राजभिः शिरसि रसेन स्नेहेन अपालि अरक्षिधृतेत्यर्थः। किंभूता सक नापालिः अपगता ·17 (३८) नलोदयकाव्यम् । अलयो यस्याः सा अपालिः न अपालिः नापालिः: सभ्रमरे त्यर्थः। तेषां शिरःसु इन्द्रनीलादिमणिमत्तया भृङ्गाभावेषि भृङ्गवत्तया माला शोभते स्मेति ध्वनिः॥३१॥ तांगांसेनाराजिःस्वर्गसदायैःसदारसेनाऽ राजि ॥ आयासेनाराऽजिक्षयित रिपोचलतिविबुधसेनाराजि ॥ ३२ ॥ 'तामिति-आजिक्षयितरिपो आजौ संग्रामे क्षयिता ना- शिता रिपवः शत्रवो येन सः तस्मिन् । विवुधसेनाराजि विबुधा देवास्तेषां या सेना. तस्या राट् सः तस्मिन्निन्द्रे चलति सति । स्वर्गसदां देवानां सेनाराजिः सेनापडिराया- सेन श्रमेण तां गां विदर्भदेशोपलक्षितां भुवम् आरं प्राप । यैः स्वर्गसद्भिः सदा सर्वदा रसेन रागेण भैम्यनुरागेण अरा: जि शोभितम् ॥३२॥ सोऽथपरमहस्तेनप्रापिनलेनोत्सवःपरम- हस्तेनः॥ स्फुरितपरमहस्तेनप्रबभौरवि णेवतत्पुरंपरमहस्तेनः ॥ ३३ ॥ : सोथेति-अथाऽनन्तरं परमहस्तेन परम उत्कृष्टो हस्तः करो यस्य सः तेन आजानुलम्बितभुजेनेत्यर्थः। स स्वयं- वरः प्रापि प्राप्तः । कथंभूतः स्वयंवरः परमहस्तेनः परेषां महाः परमहास्तेषां स्तेनस्तस्करः। महउत्सवः। परसुत्कृष्ट तत्पुरं भीमनगरं तेन नलेन प्रबभौ शुशुभे । केन किमिव ।। 0 ।

·प्रथमोच्छ्रासः । (१९) स्फुरितपरमहस्तेन । स्फुरिताः परमा उत्कृष्टा हस्ताः किरणाः यस्य तेन रविणा अहः दिनमिव ॥३३॥ क्षिप्तलसन्नालीकानऽहितेपुमुखेन्दुतुलितस- नालीकान् ॥ राज्ञःसन्नालीकान्कान्तिविबु- धांश्चनाहसन्नालीकान् ॥३४॥ क्षिति-नाली नलस्येयं नाली कान्तिः कान राज्ञो नृपान् च पुनः कान् विबुधानाऽहसदपि तु सर्वानेव । कीदृशान् अहितेषु शत्रुषु क्षिप्तलसन्नालीकान् क्षिप्ताः प्रेरि- ताः लसन्तो ‘दीप्यमाना नालीका बाणविशेषा यैस्तान् । एवं मुखेन्दुतुलितसन्नालीकान्मुखेन्दुभिस्तुलितानि सन्ति समीचीनानि नालीकानि पद्मानि यैस्तान् । एवं सन्नाली- कान सन्नमपगतमलीकं कपटादि येषां ते तान् । पद्ल विशरणगत्यवसादनेपूक्तः ॥३४॥ अजनिजलापास्यन्तस्वयशोऽनिजकंमहः कलाऽपास्यन्तम् ॥ शत्रुकलापास्यन्तंप्रे- क्ष्यनलंसुरततिःकलापास्यन्तम् ॥ ३५ ॥ अजनीति-सुरततिर्देवपतिस्तं नलं प्रेक्ष्य दृष्ट्वा जला जडा किंकर्तव्यतामूढा जातेत्यर्थः । डलयोरभेदात् । की- 'दृशं नलम् । स्वीयं यशःपास्यन्तं रक्षन्तम् । अनिजकम- स्वकीय महस्तेजःप्रभुत्वमपास्यन्तमरक्षन्तमायदा निजकं 'स्वकीयं महस्तेजः अपास्यन्तं दूरतोऽपसारयन्तमित्यर्थः॥

·(२०) नलोदयकाव्यम् । एवं शत्रुकलापाऽस्यन्तं शत्रूणां कलापाः समूहास्तानस्य- ति क्षिपतीति सः तम्।अथवा अस्यन्तः असिना अन्तो एतादृशः शत्रुकलापो यस्य। एवं कलापास्यं कलां ति कलापश्चन्द्रस्तत्सदृशमुखम् । "कलापोभूषणे बहें . णीरे संहतेऽपि च" इत्यमरः॥३५॥ स्वनिलयानामनलङ्कृतमपिजेतुंततिःश्रि- यानामनलम् ॥ यमजेयानामनलंप्रोचे शकस्तमरिचयानाऽऽमनलम् ॥३६॥ स्वरिति-शक इन्द्रः तं नलं प्रोचे उवाचानाम सम्भावना- याम् । तं के यमनलतमप्यलङ्काररहितमपि नलं स्व- निलयानां देवानां ततिः श्रेणिः श्रिया शोभया. जेतुं तिर- स्कर्तुमनलं न अल समर्था । किंभूतं नलम् अजेयानामन्यै- जैतुमशक्यानामरिचयानां शत्यूथानामनलमग्निं दाहक- त्वात् ॥ ३६॥ वदकामायासन्नस्त्वंभैम्यैयद्गुणाश्रमाया ऽऽसन्नः । श्रेष्ठतमायाऽसन्नस्त्वन्दुष्टान तुजनःस्वमायासन्नः ॥३७॥.. वदेति- हेनल त्वं. तस्यै भैम्यै नोऽस्माकं कामायासं कामेन कृतो य,आयासस्तं वद त्वत्कृते देवान्कामः पीड-. यतीति भावः तस्यै कस्यै यद्गुणाः यस्याःगुणाः नोऽस्मा- के श्रमाय खेदाय आसन् अभूवन् । शमायेति पाठेशान्त्य ·प्रथमोच्छासः। (२३) इत्यर्थः। अथ च या श्रेष्ठतमा अत्यन्तमुत्कृष्टा तु पुनस्त- त्रेत्यार्थात् आसन्नो जनो द्वारपालकादिस्त्वांन द्रष्टा नाद्रिक्ष्यति। कीदृशस्त्वम् ।स्वमायासन्नः स्वस्य तव मत्य- सादजन्या या माया कपटः तयासन्न आच्छन्नः।। ३७॥ इतिसरवेकेहास्तंन्यस्यसमुकुलंसुरप्रवेके : हास्त ॥ तामविवेकेहास्तःश्रयतिस्त्री तत्रपार्थिवेकेहास्त ॥ ३८॥ इतीति-सुरप्रवेके सुरश्रेष्ठे इन्द्रे इति उक्तप्रकारेण सखे सशब्दे सति इन्द्रे एवमुक्तवति सतीत्यर्थः । के मस्तके हास्तं हस्तसम्बन्धिमुकुलं न्यस्य मस्तकेऽञ्जलिं कृत्वा सनलः तां दमयन्तीम् अहास्त जगामाकीदृशः सः अविवे- केहास्तः अविवेकस्याऽज्ञानविशेपस्य या ईहा चेष्टा तया अस्तः रहितः यद्वा नलं दृष्टवती दमयन्ती नाऽन्यं वरिप्य- तीति इन्द्रस्य योऽविवेकस्तजनितया चेष्टया अस्तःप्रेषि- तः इत्यर्थः। पार्थिवे नले श्रयति गतवति सति का स्त्री इह स्थले आस्त अतिष्ठत् न कापीत्यर्थः ॥ ३८॥ हरिपवमानयमानान्दूतोऽस्मिनलोमहार मानयमानान् ॥ भवतीमानयमानान्मै मिसुरान्विद्धिमहमिमानयमानान् ॥३९॥ हरीति-हरिरिन्द्रोऽनिश्च पवमानो वरुणो वायुश्च यमः ·1.५५ ।- मा कृतान्तस्तेषां दूतो नलनामाहमस्मि । इमानिन्द्रादीन् सुरान् महं तव स्वयंवरमयमानान्प्राप्तान विधि जानीहि। की- दृशान् महारमानयमानान् रमा लक्ष्मीः नयो नीतिःमान- श्चित्तसमुन्नतिः महान्तो रमानयमाना येषां ते तान् । एवं भवती त्वां मानयमानान् स्वीकुर्वतः ॥ ३९॥ तुल्येप्सरसादेहिप्रभवोमनाःस्मरप्रसर- सादेहि ॥ तानभिसरसादेहिस्रजञ्चना कात्सुखंचसरसादेहि ॥४॥ तुल्यइति-हेअप्सरसा तुल्ये रम्भादिसदृशे देहिप्रभवो मनुष्यादीनामीश्वरा देवाः स्मरप्रसरसादे स्मरस्य यः प्रसरः प्रसारस्तजन्ये सादे दुःखे मनाः । हि यतः अतःसा त्वं तान्देवानभिसर स्वीकुरु। च पुनः ख मालां देहि सरसाद- मृतादियुक्तानाकात्स्वर्गात्सुखमेहि प्राप्नुहि ॥ ४०॥ इतिकृतसामारवतःसुरलोकात्तन्मुखेनेसा मारवतः ॥ नरिरंसाऽमारवंतस्थलादिव. नलोकमानसामारवतः ॥४१॥ इनीति-सा भैमी सुरलोकादिन्द्रादिदेवगणात् रिसां रन्तुमिच्छां क्रीडां न आर.न प्राप। किंभूतात्तन्मुखेन नल- मुखेन इति पूर्वोक्तन्यायेन कृतसामारवत्तः कृतः सामस्य सान्त्वनायाः आरवश्शब्दो येन ततः। एवं मारवतः मारो मदनस्तद्वतः। बत खेदे । कीदृशी सा नलोत्कमानसा नले ८ ·प्र ... उत्कमुत्कंठितं मानसं चेतो.यस्याःसाकिस्मादिव मारवतः स्थलादिव मरोरिदं मारवं ताहशाद स्थलादिव मरुसम्बन्धि- देशादिव । यथा इंसः नलोकमानसः नले जलोत्पन्नपदार्थे विसे उत्कण्ठितचित्तो मरुसम्भूतवस्तुतो रिरंसां नाप्नोति । यद्वा कृतसामेति दमयन्त्या विशेषणम्। कृतं साम सान्त्वनं यया सा आरवतः । शब्दं कुर्वत इति सुरलोकविशेष: णम् ॥११॥ साविरराजाऽऽयतयावीक्ष्यदृशातस्मरातुरा जायतया ॥ स्थितिरत्राऽजायतयाधुसदां चाऽभापिनिपधराजायतया ॥४२॥.. सेति-सा भैमी विरराज विशेपेण शुशुभे । सा का.या आयतया विशालया दृशा दृष्टया अत्र भवने तं नलं वी- क्ष्यदृष्ट्वा स्मरातुरा कामव्याप्ताऽजायत अभूत्। चअपरंत- या भम्या निपधराजाय नलाय धुसदां दिवि सीदन्तीति द्यु- सदो देवास्तेपां स्थितिः स्थानम् अजायतया जायायाःभा- वो जायता न जायताऽजायता तयाऽभापि अवादि । स्त्री- लेन देवान्न वृतवतीति भावः॥ १२॥ तस्यादेवाद्यस्यप्रणम्यचनलेनधीःपदेवाद्य स्य । सतिनिनदेवाद्यस्यस्वयंप्रियायाःपदं मुदेवाद्यस्य ॥ ४३ ॥ तस्याइति-नटेनास्य देवायस्य मुरमुरुयस्येन्द्रस्य पदे

·(२४) नलोदयकाव्यम् ।
चरणे प्रणम्याऽभिवाद्य तस्याः भैम्याः धीः बुद्धिवा-
दि उक्ता।कस्मिन्सति वाद्यस्य तूर्यादेनिनदे शब्दे सति। य-
स्य नलस्य मुदे आनन्दाय प्रियायाः पदं वाक्यम् अवात्प्राप
यद्वा अस्य कस्य यस्येन्द्रस्य मुदे हर्षाय प्रियायाः पदं
स्थानमवाजगाम। नल इति शेषः। भैमी त्वां नं वृणुतं इत्यु-
क्तवानिति भावः॥४३॥
अथतरसारङ्गेश्यनृपतिगणोऽस्थितपदेषुसा
रङ्गेयम् ॥ चञ्चलसारङ्गेऽयंदमयन्तीचा .
ऽक्षितुलितसारंगेयम् ॥४४॥
अथेति-अथाऽनन्तरमयं नृपतिगणो राजलोको रङ्गे
स्वयम्वरसभायां तरसा वेगेन पदेषु भीमकल्पितमञ्चस्था-
नेषु अस्थित आसीत् नृपतिगणः। पदान्यकृत इंतिपाठे पदा
नि चरणविन्यासान् अकृत अकरोदित्यर्थः। किं कुर्वन् सार-
मुत्कृष्टं गेयम् अयन् गीतं शृण्वन्नितिभावः। गत्यर्थो ज्ञाना-
र्थः। कीदृशे रङ्ग चञ्चलसारङ्गे सौरभ्याधिक्येन. चञ्चलाः
सारङ्गा भ्रमरा यत्र तादृशे । यदा चञ्चलसारङ्गे खेलत्पक्षि-
विशेषे इत्यर्थः । यद्वा चञ्चला गमनागमनशीलाः सारङ्गा
गजा यस्मिन् तस्मिन्नित्यर्थः। च पुनरियं दमयन्ती स्वो-
चितपदेषु अस्थित इति पूर्वेणान्वयः। कीदृशीयम् अक्षितु-
लितसारङ्गा अविभ्यां तुलितः सारङ्गो मृगो यया सा।
"सारङ्गश्चातके भूड़े कुरङ्गे च मतगजे" इति विश्वः॥४॥

·प्रथमाच्छासः। (२५).
युग्मम्-व्यधुरवनोमान्येषुप्रजानृपेष्वथ
निवेद्यनामान्यपु ॥ सूतैर्नामान्यपुप्रकी .
य॑मानेषुशोभनामान्येषु ॥ ४५ ॥ .
साङ्गेननलसमानाननलसमानानऽमुत्रक
तिचित्पुरुषान् ॥ प्रेक्षतननलसमानान
नलसमानानभून्नतेपाभेदः ॥ ४६ ॥
व्यधुरिति । सांगइति । अथ एषु नृपेषु राजसु नामा-
नि निवेद्य उक्त्वा सूतैर्मागधैः प्रकीर्त्यमानेषु स्तूयमानेषु
बन्दिभिः कृत्तपरिचयेषु सत्सु तया । नाम सम्भावनायाम् ।
अन्येषु मान्येषु देवेषु प्रकीर्त्यमानेषु सत्सु । एषु केषु येषु
नृपेषु प्रजास्तत्रत्या जना अवनामानमस्कारान् व्यधुश्चक्रुः।
सा शोभना भव्या भैमी अमुत्र स्वयंवरे. कतिचित्पुरु-
पान न प्रेक्षत इति न किन्तु ददर्श। कीदृशान् अनल:
समानाननितुल्यान एवं लसमानान् देदीप्यमानान् । एवम्
अनलसमानान् न नलसमाना अनलसमानास्तान् ! अङ्गेन
शरीरेण नलसमानान् नलेन सदृशान् यतस्तेषां नलसमानां
पुरुषाणामिन्द्रादीनां भेदो विविच्य, ज्ञानं नाऽभून्न
जातम् ॥ ४५ ॥ ४६॥
मुचिकृतनासत्यागास्स्फरतुनलोयदिच
वच्मिनाऽसत्यागाः ॥ अपिदीनासत्या
गान्याययुतेनैववर्त्मनासत्यागा ॥४७॥

·(२६) नलोदयकाव्यम् । रुचीति च पुनः यद्यहं सती साध्वी यद्यहम् असत्याः गा वाणीः न वच्मि न वदामि । तथा दीनापि यदि न्याययुतेनैव वर्त्मना धर्ममार्गेणैव आगां गच्छामि। यद्यहं सत्यागा त्या- गेन दानेन सह वर्तमाना तदा नलः स्फुरतु इन्द्रादिभिन्नत्वेन ज्ञानविषयो भवतु । कीदृशो नलः रुचिकृतनासत्यागाः रुच्या कान्त्या कृतः नासत्ययोईस्रयोः आगोऽपराधो येन दस्राधिकसुन्दर इति यावत् ॥१७॥ यदिवाभावंन्यस्यस्थिताऽस्मिनलएवनर विभाऽवन्यस्य ॥ देवसभावन्यस्यद्विप स्यवपुषोभवेद्विभाऽवन्यस्य ॥४८॥ यदिवेति-चा समुच्चये यदि चेत् अन्यस्याऽन्यस्मिन् पुरुषे भावं चित्ताभिप्राय न्यस्य त्यक्त्वा । निपूर्वस्यासुक्षेपण इत्यस्य न्यस्येतिरूपम् । अलं नल एव स्थितास्मि तिष्ठामि वर्त तर्हि अस्य नलस्य वपुपः शरीरस्य विभा कान्तिः अवनी रक्षिका भवेद्भवतु। कीदृशे नले नरविभौ नराणां विभुनरविभुस्तस्मिन् । कीदृशस्य वपुषः देवसभावन्यस्य द्विपस्य देवानां सभैव वनं तत्रोत्पन्नस्य द्विपस्य हस्तिनः अन्योपि द्विपो बन्यो भवति ॥ १८॥ कृतभावासाऽवनितानितिभुवमैक्षत्सुरान् सुवासावनिता ॥ स्वपतिवासावनिता चिह्नधार्मिकजनध्रुवाऽसाऽवनिता ॥४९॥ + ·प्रथमोच्छासः। (२७). कृतेति-असौ वनिता भैमी भुवं भूमिमनितान् अप्रा- प्तान भूमिस्पर्शरहितान् सुरान् देवानैक्षदेक्षताऽपश्यत् कथं- भूता सा इत्यनेन प्रकारेण कृतभावा कृतो भावश्चित्ताभिः प्रायो यया सा।एवं सुवासाः सुष्टु शोभनं वासो वस्त्रं यस्याः सावाशब्दश्चार्थः च पुनःस्वपति नलम् ऐक्षत्।कीदृशंस्व- पतिम्। अवन्यासह वर्तमानः सावनिः तस्य भावःसावनिता सैव चिह्नं यस्य तं भूमियुक्तपादत्वात् देवभिन्नत्वेन अप- श्यदित्यर्थः देवानां तु तद्राहित्यं स्वाभाविकम्।तं कं यस्य नलस्यअवनिता अंवनं रक्षणमस्यास्तीत्यवनी अवनिनो भावोऽवनिता रक्षणवत्ता धाम्मिकजने साधुनि जने ध्रुवा- निश्चिता आस भवतिस्मा आसेति बभूवार्थेऽव्ययम्।।४९॥ स्वरिरंसादेवाऽल्याकुलयादृष्टयार्थितापि- सादेवाल्या॥ वपुषि ससादेवाल्याऽदवृत्त नलमुपस्थितरसादेवाऽऽल्या ॥ ५० ॥ स्वेति-सा भैमी आल्या सख्या।करणेनारसादेव प्रीतेरे- वतं नलमवृत अवृणुताकीदृशं नलम् उपस्थितम् तिष्ठन्तम्। कस्मिन्सति बाल्याद्वाल्यमारभ्य बाला नवयौवना तस्या- भावोबाल्यं तस्माद्वाल्यादेतोर्वा वपुषि ससादे सति सखेदे सतिाकीदृशीसा देवाल्या देवपतया अथितापि याचितापि एवं दृष्टया दृशा स्वरिरंसादा इव स्वस्य रिरंसा रन्तुमिच्छा तांददातीति स्वक्रीडाप्रदा इव । कीदृशा दृष्टया अल्याकु- लया भ्रमर इव चञ्चलया ॥१०॥ + , ·+ (२८) नलोदयकाव्यम् । सत्सदसोमाननयारुद्रसमोयःस्वतेजसो माननया ॥ प्रवृतःसोमाननयानलोबभौ भुविगुणेनसोमाननया ॥ ५१ ॥ सदिति-स नलो बभौशुशुभे। कीदृशः अनया सोमान- नया चन्द्रवदनया भैम्या प्रवृतः पतित्वेन स्वीकृतः। सः कः यः सत्सदसः सतां देवानां साधूनां वा यत्सदः सभा तस्याः .या मानना तया रुद्रसमः शिवसदृशः रुद्रांशत्वात् । अनया कया स्वतेजसा पातिव्रत्येन उमा नेति न किन्तूमैव एतेन' शिवपार्वतीयोगोपि वर्णितः । कीदृशो नलः गुणेन शौर्या- दिना भुवि पृथिव्याम् अमान न मातीत्यमान् अधिकगुण इत्यर्थः ॥६॥ मददम्भाऽवरमस्यज्ज्ञात्वाऽथमनोगुरुप भावरमस्य॥ सुरवृषभावरमस्यप्रदिश्य जग्मुर्गतप्रभावरमस्य ॥ ५२ ॥ मदेति-अथ सुरवृषभा देवश्रेष्ठा इन्द्रादयोऽस्य नलस्य वरंप्रदिश्य दत्वा जग्मुर्ययुःवरदाने हेतुमाहाअस्यं नलस्य मनश्चित्तं मददम्भौ मदश्च दम्भश्च तौ अरं झटिति अस्यत् त्यजत् ज्ञात्वा। कीदृशस्याऽस्य गुरुप्रभावरमस्य प्रभावश्च रमा च प्रभावरमे गुन्यौ प्रभावरमे यस्य तस्य। यदा गुर्वी । प्रभावन रमा लक्ष्मीर्यस्य एवं गतप्रभावरमस्य मतो नष्टः .

·प्रथमोच्छासः। (२९): प्रभायाः कान्तरवरमोऽशोभनत्वं यस्मात्सः तस्यातिथि: तकान्तेरित्यर्थः॥१२॥ गुरुमहिमापरमायास्तम्भीनलएपवस- तिमापरमायाः॥ प्रिययाऽमापरमायाः स्वपुरमगुर्यत्रतंक्षमापरमाऽऽयाः॥५३॥ गुर्विति-एप नलः प्रियया भैम्या अमा सह तत्स्वं पुरं स्वनगरमाप प्राप । “स्यादमा सन्निधानार्थे सहाथै" इति हेम- '. चन्द्रः ॥ कीदृशः गुरुमहिमा महतोभावो महिमा गुरुः महिमा यस्य सः। एवं परमायास्तम्भी परेपां शत्रूणां या माया तस्याः स्तम्भी रिपुकंपटनाशक इत्यर्थः। कीदृशं स्वपुरं परमाया उत्कृष्टायाः रमायाः लक्ष्म्याः वसति स्था- नम् । तत्किम् यत्र पुरे आया धनागमनानि क्षमापरं सहि- ष्णुताशीलं तं नलमगुः प्रापुः ॥५३॥ शशिनासमहासमहानगरेजनतासमहास , महास्तमुदम् ॥.. अतिभासुरयासुरया व्यहरयतनोत्सुरयासुरयागमपि ॥ ५४॥ इति श्रीकालिदासकृते नलोदये सत्काव्ये प्रथमोच्छासः ॥ १॥ .: शशिनेति-जनता जनसमूहः नगरे नलपुरे मुदं हर्ष समहास्त प्राप। ओहागतापित्यस्य धातोःप्रयोगाये गत्य स्तेि प्राप्त्यर्था ज्ञानार्थाश्चा किंभूता जनता शशिना चन्द्रेण ·(३०) नलोदयकाव्यम् । संमहासमहा समं हासस्य महस्तेजो यस्याःसा।". वतेजसोः" इत्यमरः। एवं समहा महेन उत्सवेन सा । एवं सुरया शोभनो रयः शन्दो यस्याःसा सुरथा। जनतैव सुरया मदिरया व्यहरबिक्रीड सुरयागमपि । नमपि, व्यत्तनोदकरोत् । कीदृश्या सुरया भासुरया च्छया॥५४॥. इति श्रीनलोदयटीकायां मुबोधिन्यां प्रथमोच्छासः ॥ १ ॥ द्वितीयोच्छासः।. अथरतिरेकान्तेनप्रापिनलेनाऽत्रमन्दिरे कान्तेन ॥ तांपुनरेकान्तेनप्राप्तवतारिपु मंदातिरेकान्तेन ॥ १॥ अथेति-अथाऽनन्तरं कान्तेन कमनीयेन । एवं तां भैमी पुनरेका महीं च प्राप्तवता । यद्वा एका मुख्यां तां भैमीमेव प्राप्तवता। एवं रिपुमदाऽतिरेकान्तेन रिपूणांशत्रूणां मदोग- वस्तस्याऽतिरेक आधिक्यं तस्यान्तेन नाशकेन तेन नलेन एकान्तेनाऽतिशयेनाऽत्र मन्दिरे रतिः क्रीडा प्रापि प्राप्ता। यद्वा एकान्तेन मन्दिरे रतिःन प्रापीति न किन्तु प्राप्दैव- काकथै नश् ॥१॥ बभौससारसागरश्वकाससारसाईधीः ।। मधुःससारसारवस्तदाससारसातवः ॥२॥ - ·द्वितीयोच्छासः। बभाविति-सारस्य वलस्य सागरः समुद्रः स नलो बभौ शुशुभे। “सारो बले स्थिरांशे च" इत्यमरः। एवं रसाधीः रसेन प्रेणा आर्द्रा 'रसकोमला. धीवुद्धिर्यस्याः सा दम- यन्ती चकास शुशुभ। तदा तस्मिन्नवसरे मधुर्वसन्तः ससार आजगामा मधुश्चैत्रहुँदैत्येषु इति हेमचन्द्रः कीदृशो मधुः ससारसारवः सारसानामारवः शब्दस्तेन सहितः। पुनःकी- दृक् । सातवः। ऋतौ भवमार्तवं पुष्पादि तत्सहितः।मृग- तावित्यस्य लिटि संसारेति ॥२॥ समुदधिताऽऽशालीनांकरेणकणिशाग्ररुचि जिताशालीनाम् ॥ दिनभर्तीशालीनामिव : नलिनीऽमथसमुत्थिताऽशाऽलीनाम् ॥३॥ समुदधीति-दिनभर्ता सूर्यः करेण किरणेन' नलिनी समुदधित समुत्थापितवान् । विकाशयामासेति,यावत् । अथाऽनन्तरमलीनां भ्रमराणामाशा इच्छा समुत्थिता उदिता.। कीदृशेन करेण शालीनां धान्यानां कणिशाग्ररु- चिजिता कणिशाग्रस्य या रुक् तां जयतीति तत्तेन बोहि- मञ्जर्यग्रकान्तिजिता"कणिशंशस्यमञ्जरी" इत्यमरः । की- दृशीं नलिनीम् आशालीनां चन्द्रकरस्पर्शात् आशासु दिक्षु लीनाम अदर्शनगताम्। कामिव शालीनामिव लजितामित्र। अन्यापि परपुरुषकराऽऽकृष्टा लजिता भवति । परपुरुष- : भुक्तापि स्वामिना न. त्यक्ता करेणोद्धृता तत्र पिङ्गाना- ·(३२) नलोदयकाव्यम् । माशा भवतीति भावः। “अलिः षिड्ने च षट्पदे" इति रन्तिः ॥३॥ कुरवापचसारसकाकुरवान्कुरवाख्यनगोपि तदाकुरवान् ॥ कमलकृतवद्गतपकमलं कमलंनविलोभयितुंकमलम् ॥ ४॥ कुरखापेति-तदा वसन्तकाले कुः पृथिवी सारसकाकुर- वान् सारसानां काकवो मनोहरा ये खाः शब्दास्तानवाप प्रापाकुरवाख्यनगोपि कुरवकवृक्षोप्यकुरवानजात इतिशेषः। कमलं पद्मकं जलं अलंकृतवत् शोभयत् । एवं कं पुरुष विलोभयितुं न अलम् अपितु सर्वानेव रचयितुं समर्थम्। की दृशंक गतपङ्कमलं गतः पङ्करूपो मलो यस्य तत्। कर्दम रहितमित्यर्थः ॥४॥ अगुरतिमहिमानीतस्ततोरविमहांसिगुरु तमहिमानीतः ॥ भवनंमहिमानीतःस्म रेणपरितश्शराख्यमहिमानीतः॥५॥ अगुरतीति-रविमहांसि सूर्यतेजांसि गुरुतमहिमानी- तः अतिशयेन मुरुगुरुतमा गुरुतमा चासौ हिमानी च सा तथा ततः पञ्चम्यास्तसिः इतस्ततः अगुः नि रविमहांसि अतिमहिमानि अत्यन्तं महिमा येषां महाप्रभावाणि।मानी अभिमानीस नलः माहि महर, ग .

·द्वितीयोच्छासः। (३३) युक्तं भवनं प्रासादमितः प्राप्तः। कीदृशो मानी परितःसम- न्तात् स्मरेण कामेन शराख्यमहिं सर्पमानीतः प्रापितः सर्पसदृशस्ववाणगोचरीकृत इत्यर्थः । कामपीडया रविर- श्मिप्रतापेन च बहिः स्थातुमशक्नुवन् गृहं गत. इति भावः ॥५॥ स्मरसूचितयाजगतःक्षितिसूचितयाऽभव- द्वि चम्पकमुकुलम्॥ तदसूचितयाव्यथया निरसूचितयाययावियुग्दम्पतिकौ ॥६॥ स्मरेति- हिं निश्चये तच्चम्पकमुकुलं चम्पककुड्रमलं स्मरसूचितया अनङ्गमूचेर्भावत्वेनाऽभवत् जातम् । त- किम् । यन्मुकुलं जगतः क्षितिसूचितया जगतः संसा- रस्य क्षितौ प्रहारे सुत्तरामुचितया योग्यतया तया तजन्य- या व्यथया असूचि ज्ञापितम् । तया कया यया चितया वृद्धि प्राप्तया व्यथया वियुग्दम्पतिको विरहितस्त्रीपुरुषो निरसू गतप्राणौ कृतौ । स्वार्थेकः ॥६॥ विरलोच्चंपलाशस्यप्रचुरंपुष्पंबभूवचपलाश स्य ॥ स्मरनीचपलाशस्यप्राश्याध्वग पिशितचारुचपलाशस्य ॥७॥ विरलइति-च पुनः विरलोचपलाशस्य विरलानि अप्र- चुराणि उच्चानि पलाशानि पत्राणि यस्य । “ पत्रं पलाश छदनं दलं पण छदः पुमान् ” इत्यमरः । तस्य पला- ·4 (३४) नलोदयकाव्यम् । शस्य ब्रह्मवृक्षस्य प्रचुरं पुष्पं बभूव जातम् । पुष्पम् चपलाशस्य चपला आशा तृष्णा यस्य तस्य स्मरनीचपलाशस्य स्मर एव नीचस्तुच्छः पलाशो राक्षसस्तस्य । प्राश्याध्वगपिशितचारु प्राश्यं यत् अध्वगस्य पथिकस्य पिशितं मांस तद्वचारु मनोहरम पथिकप्राणहारकत्वेन स्मरस्य राक्षसतुल्यत्वम् ॥ ७॥ ऋतौबभुर्निशाह्वयाविभाविभाविभाविभाः॥". कलाश्वतेपुसत्पतेरदारदारदारदाः ॥८॥ ऋताविति-विभाविभाविभौ विभावो रत्यादिकारण विद्यते यस्याः सा विभाविनी भा कान्तिस्तया विभौ व्या- पके ऋतौ वसन्ते निशाह्वया इभाः निशैवाऽऽद्वा नाम येषां ते इभा हस्तिनः । मदजनकत्वात् रात्रिरूपा हस्तिन इति रूपकम् । बभुः शुशुभिरे । च पुनस्तेषु रात्रिलक्षण- गजेषु सत्पतेश्चन्द्रस्य कलाः रदा दन्ताःबभुः। कीदृशारदाः अदारदारदाः अदाराःजायारहितास्तेषां दारदा दारं हृदय- विदारणं ददतीति ते। यदा। किंभूते ऋतौ विभौ विशेषेण शोभमाने । किंभूता इभाः विभाः विशेषेण शोभमानाः। किंभूता रदाः विभाः विशेषेण शोभमानाः॥८॥ इहललनाशोकालिप्रदेनयेनाऽऽत्ममहविना शोऽकालि ॥ कामनाऽशोकालिस्वनहूंकृति. भिःसदिक्ष्वनाशोऽकालि ॥ ९॥ ३ -

·(३५)
द्वितीयोच्छासः।
इहेति-इह वसन्ते ललनाशोकालिंप्रदेन येन ललना
स्त्री तस्याः शोकस्यालयः पतयस्ताः प्रददाति कामिनी-
विरह विस्तारयता येन पुरुषेणाऽऽत्ममहविनाशः आत्मनो
यो महः कामोत्सवस्तस्य विनाशः अकालि अकारि ।
स पुरुषः दिक्षु दिशासु अशोकालिस्वनहूंकृतिभिरशो-
कवृक्षसम्बन्धिनो ये अलयो भ्रमरास्तेपां स्वनाः शब्दा-
स्त एव हूंकृतयस्तर्जनावाचस्ताभिः करणेन कामेन
अनाशः आशा वाञ्छा तया रहितोपि अकालि अवन्धि-
जितेन्द्रियोपि वसन्ते -भ्रमरशब्दादिना बद्धो भवतीति
भावः । अथं वा न विद्यते नाशो यस्य स मृत्युञ्जयतु-
ल्योपि कामन अवन्धि इत्यर्थः ॥९॥
स्मरस्ययुद्धरङ्गतारसाऽऽरसारसारसा ॥
जितावियोगिनः समुन्नतेनतेनतेनते॥१०॥
स्मरस्येति-सारसारसा साराः श्रेष्ठाः सारसाः पक्षिणो
यस्यां सा रसा पृथ्वी स्मरस्य युद्धरङ्गतां समरभूमिभावम्
आर प्राप। समुन्नतेनतेन सम्यक् प्रकारेणोन्नता उत्कृष्टा
इनता प्रभुता यस्य स तेन । तेन कामेन ते पुरुपा जिताः
स्ववशीकृताः। ते के ये वियोगिनः सस्त्रीकाः स्त्रीरहिता वा
स्मरतापपराजिताः सन्तः स्त्रीभिः सहासक्ता बभूवुरिति
भावः । यद्वा कीदृशी रसा सारसारसा आरस्यत इत्यारस:
. झब्दः सारसानां यश्शब्दस्तद्विशिष्टा ॥१०॥

·(३६) नलोदयकाव्यम् । नुन्नमनामधुनानाऽश्रयतिमृतिकोविनाऽङ्ग नामधुनाना ॥ इतिललनामधुनानाविध मधयत्किलतदर्थनामधुनाना ॥ ११ ॥ नुन्नेति-अधुना वसन्तसमये मधुना वसन्तेन नुन्नम्प्रे- रितं मनश्चित्तं यस्य स कःना पुरुषो योऽङ्गनां रमणाः विना मृति मृत्यु नाश्रयति न प्राप्नोति । आप तु सर्वोऽपि कृतिमाश्रयत्येव । किल सत्ये । इति हेतोर्ललनास्त्री विधं नानाप्रकारं मधु मद्यम् अधयत् अपिबत् । कीदृशी ललना तदर्थनां तस्य नायकस्याऽर्थना याच्भा ताम् अधु- नाना अनिराकुर्वाणा अङ्गीकुर्वाणेत्यर्थः । रतिसमये पुरुषः अस्माकं वशतामेष्यतीत्यानन्देन मधु अपिवदितिभावः । यद्वातन्मरणशङ्या मधु अधरामृतमपाययदितिभावः११॥ पिकोऽपिकोपिकोपिकोवियोगिनीरभर्स यत् ॥ वासिभङ्गऽऽमालपन्नितानितानि तानिताः॥१२॥ पिकेति-कोपिकः कोपोऽस्यास्तीति कोपी कोप्येव कोपिकः सकोप इत्यर्थः । यद्वा । कोपयतीति कोपिक- स्तासामेव कोपकत्तेति यावत्।अपि सम्भावनायाम्। एताह- शः कोपि पिकः कोकिलस्ता वियोगिनीरभर्सयत भर्तिस- तवान्। “भर्त्सनं त्वपकारगीः"इत्यमरः। किं कुर्वन् भङ्गर- ·द्वितीयोच्छासः। चनाविशेषमितानि प्राप्तानि । तानि तानि वचांसि. वसन्त- कालीनानि आलपन् अकुर्वन् - ॥ १२ ॥ श्रीराऽपिकलापेनप्रवृद्धमाऽम्रावलिषुपिक लापेन ॥ नकलापिकलापेनप्रणतनमकारि वागपिकलाऽऽपेन ॥ १३॥ श्रीरापीति-कलापेन कलाः पातीति कलापश्चन्द्रस्तेन श्रीः शोभा आपि प्राप्ता। पिकलापेन पिकानां लापःसंलाप- स्तेन आम्रावलिंषु आम्रवृक्षपतिषु प्रवृद्धमतिवृद्धि प्राप्तम् । कलापिकलापेन कलापा' वर्हा एषां सन्तीति कलापिनो मयूरास्तेषां कलापेन यूथेन प्रणतनं प्रकृष्टं नृत्यं नाऽकारी- ति न किन्तु कृतमेवेत्यर्थः । च पुनः कला परिस्फुटा वाग: प्याप प्राप्ता॥१३॥ सहकारवृतेसमयेसहकारहणस्यकेनस स्मारपदम् ॥ सहकारमुपरिकान्तैःसह कारमणीपुरःसकलवर्णमपि ॥१४॥ सहकारेति-सहकारवृते सहकार आम्रवृक्षस्तत्पुप्पम- पि सहकारं तेन वृते समये वसन्ते के पुरुपाः रहणस्य स्त्री- विरहजन्यदुःखस्य सहकाः सहनक्षमाः न केपीत्यर्थः । का रमणी स्त्री कान्तः सह भर्तृभिः सह उपरि अन्ते सहकार ·(३८) नलोदयकाव्यम् । हकारवर्णसहितं पुर आदौ सकलवर्णमपि कश्च लश्च वर्णी ताभ्यां सहितं पदं वाक्यं कलहमिति यावत् । सस्मार न स्मृतवती। तथा च सर्वैव कलहं विस्मृत्य सङ्गमं चकारेति भावः ॥१४॥ अधिगतकामधुराऽगादगमेत्यभ्रमरपट लिकामधुरागात् ॥ पीत्वोत्कामधुरागा द्रुतमकृतततःश्रियोधिकामधुरागात् ॥ अधीति-रागात्पीतेः मधु पुष्परसं पीत्वा द्रुतं .. उत्का उत्कण्ठिता सती अधिगतकामधुरा अधिगता प्राप्ता कामस्य धूर्भारो यया सा। त्वयैतत् कर्त्तव्यमिति स्वीकृत- मन्मथाज्ञासमुदायेति यावत् । एवंभूता भ्रमरपटलिका मधुपश्रेणिरगादृक्षात् अगं वृक्षमेत्य प्राप्य मधुरा गाः वा- णीरकृताऽकरोत् । ततः भ्रमरमधुरगुञ्जितात् । मधुर्वस- न्तोऽधिकाः श्रियः शोभा आगात् प्राप ॥ १५ ॥ नसमानसमानसमानसमागममापसमी क्ष्यवसन्तनभः ॥ भ्रमदभ्रमदभ्रमदभ्र मदभ्रमरच्छलतःखलुकामिजनः॥१६॥ नसमानेति-खलु निश्चये कामिजनः कामुकस- मूहः समानसमानसमानसमागमं न आप । मानसे मानो मानसमानस्तेन सह वर्तमानःसमानसमानः समानसमान- श्वासी समानः बन्धुश्च । मनोवर्तिमानसहितबन्धुरिति ·द्वितीयोच्छासः। (३९) यावत् । तस्य समागमं न प्रापेति काकुः । प्रापैवेत्यर्थः । यद्वा स कामिजनः मानसे चित्ते यो मानः तेन समान- स्तुल्यो यः समागमः तं खलु निश्चितं न प्राप । किन्तु वसन्तोद्दीपितः सन् अकालसमागमं प्रापेत्यर्थः । किं कृत्वा वसन्तनभः वसन्तसम्बन्धि नभ आकाशं समीक्ष्य दृष्ट्वा । कीदृशं नमः अदभ्रमभ्रमदभ्रमरच्छलतः भ्रमभ्रम् अदभ्रंबहुलं मदो येषां ते अदभ्रमदाः मेघमालात्वेन स्व- स्मिन् भ्रमं ददतीति भ्रमदाः अदभ्रमदाश्च ते भ्रमदाश्च ते भ्रमराश्च तेषां छलतो व्याजात् भ्रमन्त्यभ्राणि मेवा यत्र तत् "अभंमेघो वारिवाहः । अदभ्रं बहुलं बहु" इति चामरः ॥१६॥ गतमत्रचयेनगृहादसमुत्तरतान्तरतान्त- रतान्तरताम् ॥ परएवविकारइयायवृह- त्तमसन्तमसन्तऽमसन्तमसम् ॥ १७॥ गतमिति-अत्र वसन्तसमये च पुनर्येन पुरुपेण गृहागतं निर्गतं परः शत्रुः विकारोधातुविकार एव तम् इयाय प्राप। कीदृशेन अन्तः अतान्तरतान्तरताम् असमुत्तरता अन्तः हदि अतान्तमविस्तीर्ण यद्रतान्तरं सुरतान्तरं तस्य भाव- स्तत्ता ताम् असमुत्तरताम् अप्राप्तवता। यदा अन्तः हदि अताम्तम् असमाप्त रतं यस्याःसाअतान्तरता अन्तर्मनसा ; अतति स्वामिनं गच्छति सततं ध्यायतीति यावत् । सा ·(४०) नलोदयकाव्यम्। अन्तरता अतान्तरता चासो अन्तरता चेति सा ताम्। मुत्तरता उल्लङ्घयता त्यक्तवता । तृप्तवनतरणयोगित किंभूतं पुरुषम् बृहत्तमसन्तमसं वृहत्तममधिकं मज्ञानं यस्य तम् । एवम् असन्तमविवेकिनम् । विकारः असन् अपरिहार्योऽसाधुर्वा ॥ १७॥ क्रुधिकान्तवशंनवदामसमापनयापनया ऽऽपनयाऽपनया ॥ तमृतेऽनुशयेनचता मऽशनैरवतारवताऽऽरवताऽरवता ॥१८॥ क्रुधीति-या स्त्री कुधि क्रोधे सति पनया नवं च तद्दाम च नवदाम नवीना माला पनं समाप्तिस्तया या यापना कालातिक्रमस्तेन । करणेन कान्तवशं नायकसमीपं न आप न प्राप। “यापनं कालवि- क्षेपे"इति हैमः कीदृशी या अपनया अपगतो नयो नीति- यस्यास्सा । अखता मूकत्वम् अनुशयेन पश्चात्तापेन सह अशनैश्शीप्रंत कान्तम् ऋते विना तां नायिकम् आर प्राप। कीदृशेनाऽनुशयेन आसमन्तात् अवतारखता अवतारो- स्यास्तीत्यवतारवान तेन तदानीमुत्पन्नेन । बत खेदे॥१८॥ युग्मम्-नभसोविवरंकुसुमेक्षणभागातरो गतरोगतरोऽगतरो ॥ बदकान्तमवेक्ष्य यथाऽद्यमधावरमेवरमैवरमेवरमे ॥१९॥ "

·द्वितीयोच्छासः।
श्रितेतिगामऽनागतस्वबन्धुकामनागतः ॥
पराऽपनामनाऽगतस्ततामकामनागतः॥२०॥
'नभस इति-श्रितेति-युग्मम् । हेवर श्रेष्ठ अगतरो हे
पर्वतसम्बन्धिवृक्ष त्वं नभस आकांशस्य विवरमन्तरं आतरः
तीर्णवानसि अंत्युच्चोसीत्यर्थः । कीदृशस्त्वम् कुसुमेक्षण-
भाक् कुसुमान्येवेक्षणानि नेत्राणि तद्भाक् तद्युक्तः। एवं
गतरोगतरः अतिशयितो रोगो रोगतरः गतो रोगतरो
यस्य यस्माद्वासः दुःसहरोगरहित इत्यर्थः। अतो मे कान्त-
मवेक्ष्य दृष्ट्वा तथा वद कथय यथा अद्य मंधी वसन्ते अर-
मेव शीघ्रमेव रमेव लक्ष्मीरिवारमे क्रीडां करोमि। "लघुशि-
प्रमरं द्रुतम् इत्यमरः। क्षीराब्धितनयारमा" इत्यमरः॥१९||
श्रितेति-परा उत्कृष्ट नायिका इत्यनेन प्रकारेण श्रिता
आश्रिताऽऽर्थादृक्षमेव । अतः अगत एव तस्मादृक्षात
मनाक् ईषदपि गां प्रत्युत्तरवचनं न आप न प्राप ।
कीदृशी । अनागतस्ववन्धुका न आगतः स्वकीयो बन्धु-
भर्त्ता यस्याः सा । नाम निश्चये । कामनागतः काम एव
नागः कृष्णसर्पस्तस्मात्तताम ताम्यति स्म । अनेन
प्रलापोन्मादव्याधय इति तिस्रो दशाः सूचिताः॥२०॥
काललनादिवसंतंकुसुमशरमसोटहृद्यना
दिवसन्तम् ॥ अलिभिरनादिवसन्तंदृष्ट्वा
यत्राऽऽत्मनोऽर्थनादिवसन्तम् ॥ २१ ॥

·नलोदयकाव्यम्। केति-का ललना कामिनी तं दिवसं तस्मिन् सन्तऋतौ कुसुमशरमसोट सटोवती न दिवसमिति कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे"इति कुसुमशरं हृदि मानसे अनादि सर्वदा वसन्तम् न्तम् । यत्र दिवसे सन्तं वर्तमानं वसन्तम् ऋतुं अलिभिभ्रमरैरनादि नादोऽकारीत्यर्थः । उत्प्रेक्षते । नोऽर्थनादिव आत्मीयसुरतप्रार्थनादिव । तथाच अपि सुरतं प्रार्थयन्ति किमुत मानुषीति भावः ॥२१ स्वयमथमन्दारितयायुक्तोयुक्तंनलस्सम न्दारितया ॥ आरामन्दारितयांमदने नधियाऽऽपदुत्तमन्दारितया ॥ २२ ॥ स्वयमिति-अथाऽनन्तरं स नलः स्वयं युक्तं मन्दारा अस्य सन्तीति मन्दारी मन्दारिणो भावो न्दारिता तथा युक्तं सहितं मन्दारवृक्षसमूहसहितम् उत्तम श्रेष्ठमाराममुपवनमापत्पापा कीदृशो नलः .द युक्तः मन्दा अरयोऽस्य सन्त्यसौ मन्दारी तस्य त्ता तया सहितः कर्त्तव्यविचाराऽनभिज्ञशत्रुत्वसहितः यदा मन्दश्चासौ रिश्चेति मन्दारिः तस्य भावः । तया। हेतौ तृतीया। शत्रुभावेन कामेन खण्डितधिया इत्यर्थः । एवं मदनेन स्मरेण दारितया सण्डितया बुद्धया, युक्तः । एवं दारितया युक्तः दाराः अस्य सन्तीति दारी ·द्वितीयोच्यासः। (४३) दारिणो भावो. दारिता तया सहितः स्त्रीमत्तया सं- युक्तः॥२२॥ अनुव्रतासमाननंसमाननन्दभीमजा ॥ तमिन्दुनासमाननंसमाननन्दनेवने ॥२३॥ अनुव्रतेति-समाननं मानना पूजा तया सहित पूज्यमि- त्यर्थः । इन्दुना समाननं चन्द्रसदृशमुखं तं नलम् अनुव्रता अनुगताअनुबद्धा वा समा सलक्ष्मीका भीमजा दमयन्ती समाननन्दने समानं सदृशं नन्दनम् इन्द्रवनं यस्य तस्मिन् बने ननन्द आनन्द प्राप्तवती । समाननन्दति वा क्रिया- पदम् ॥२३॥ इहरुचिरामावलयस्वसदृशमितिपृथक प्रियस्यरामावलयः .॥प्राप्तारामावलय स्फुरोगिरायदुदरेभिरामावलयः॥२४॥ इहेति-हेसुन्दरि इह वने रुचिरां मनोज्ञां दृशं चक्षुराव- लयस्व आवर्त्तय । इत्यनेन प्रकारेण प्रियस्य भर्तुगिरा वचनेन ताः रामावलयः स्त्रीश्रेणयः पृथक् एकैकशःप्राप्ता- रामा आरामगता अभूवन्नरण्यं जग्मुरित्यर्थः। कीदृश्यः वलयः कटकैः स्फुरन्तीति । क्वि । वलयस्फुरः। “कटकं वलयोऽस्त्रियाम्" इत्यमरः । अथवा प्रियस्य वचनेन स्फुर- स्तुश भूवुः कथंभूताप्राप्तारामावलयः प्राप्ता आरामाणाम् आवलयो याभिस्ता इत्यर्थः । ताः कायदुदरे यासामुदरेड- ।

·. M (४४) नलोदयकाव्यम् । भिरामाः सुन्दराबलयस्त्रिवलीभगा इत्यर्थः।" पुंसि वलिः प्राण्यङ्गजे स्त्रियाम्" इत्यमरः ॥२४॥ नवकुसुमानमनागागन्तुंनैच्छत्परासमा- नमनागाः॥ अजनिपुमानमनागाऽऽश्रि- त्यससत्कुसुमदानमानमऽनागाः॥२५॥ . नवेति-नवकुसुमानमनागाः नवैः " नवकुसुमानमनास्तादृशा अगा वृक्षा यासु ताः गाः वनभुवः गन्तुं यातुं पराऽन्यास्त्री नेच्छनायासीदिति। कीदृशी मनाः समानं मानसहितं मनो यस्याः सा कृतमानेत्यर्थः । स पुमान्सापराधः पुरुषः अमनाक् अनल्पं सत् सुकुसुमदा. नमानं मुकुसुमानां दानमेव मानः सम्मानना तामात्य अनागा निरपराधोऽजनिजातः। सपुष्पवनं गंतुमनिच्छत्या मानिन्याःस्वावचितसत्पुष्पदानेन मानमपाचकार। सत्कुसु- मदामदानमिति पाठे पुष्पमालादानमाश्रित्येत्यर्थः ॥२५॥ त्रिभिर्विशेपकम्-रुपितंसखिसादममुष्यल सत्तनुतेतनुतेतनुतेतनुते ॥ ननवाननवाननं वाननवागिहतेचरणेमृतिमेष्यतिसः॥२६॥ रुषितमिति-नायकप्रेरितदूतीवाक्यम् । हे सखि लस- त्तनुतेतनुते लसन्तीतनुर्यस्या तया इता प्राप्ता नुतिःस्तुतिर्यया सा तत्सम्बुद्धिः शरीरतालब्धस्तुते । ते तव - तनु स्वल्पमपि .

·द्वितीयोच्छासः। (४५) रोषोऽमुष्य तव प्रियस्य सादमवसन्नतां तनुते विस्ता- यति । त्वयि रुष्टायामस्य बहु दुःखं जायत इति भावः । स तव कान्तः इहास्मिन् वसन्ते ते चरणे त्वत्पदे नवाक्, अवाक् अधोमुखः न अवाक् अनवाक् अभिमुखः अथवा अवाक् मूकः अनवाक् स्तुतिवाक्यसहितः सन्नित्यर्थः । कथंभूतः वाननवाननवान् वानं शुष्कं नवं यौवनोदयसु- न्दरमाननं मुखं यस्य संतादृशः स प्रियः मृति न एष्यति इति नापि तुमरिष्यत्येवात्वच्चरणपतितस्याऽस्य प्राणास्ति; ष्ठन्ति नो चेन्मदनव्यथया शुष्कमुखस्य मरणेमेवेति भावः। मृतिमित्यत्र नतिमिति पाठे नतिं प्रणामम् एष्यतीत्यर्थः । "स्तवःस्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः" इत्यमरः । “वानं शुष्के गतौ गन्धे"इति वैजयन्ती।"पराङ्मुखःपराचीनःस्यादवाङप्यधो मुखः" इत्यमरः । इण्गतावित्यस्य लुटि एष्यतीति॥२६॥ पुनस्तामेवाऽऽह- अपिचैत्यनगानवतानवतानवतानवताऽ स्ततरानधुना ॥ इहसौख्यमगोचरऽमा चरमाचरमाचरमास्यनरम्यतरा ॥२७॥ अपीति-हे सखि अवतानवता अवतानोविस्तारो ऽस्यास्तीत्यवतानवान् तेन मधुना वसन्तेन नवता नवी- नता न अस्ततराऽतिशयेन त्याज्या बताश्चयें ।' किन्तु वसन्तो नूतनतां त्यजिष्यत्येवेति भावः। किं कृत्वा नगान्वृ. - ·(४६) नलोदयकाव्यम् । क्षानेत्य प्राप्य इह प्रौढवसन्तेऽगोचरं वक्तुमशक्यं आचरलभस्वाअस्य वसन्तस्य चरमा पश्चिमारमा श्च पुनःमा शोभा रम्यतरा सुन्दरी न भवति। भर्चा सह रत्यादिकं सुखमनुभूयताम्। पश्चात्तनी शोभा न भव्येति भावः। IN समाः। “नवीनो नूतनो नवः" इति चामरः। आचरेति चर 'तिभक्षणयोरित्यस्य लोटि ॥२७॥ इतिलालिकयाऽलिकयातकचैरतिकालिक याऽऽलिकयाकथिता॥दयितंसमयासमया दयराव्यहरत्समयासमयाचतया॥२८॥ इतीति-इत्यनेन प्रकारेण लालिकया आलिकया सख्या कथिता उक्ता अपरा स्त्री दयितं भर्तुःसमीपं समयाताअगात् दयितमिति समयायोगे यांअभित" इत्यादिना द्वितीया।"समयान्तिकमध्ययोः • . व्ययवर्ग मेदिनी। समयादिति यातेलङिाच पुनः: मया लक्ष्म्या समया तुल्यया तया स्त्रियां सह क्रीड । कीदृश्या अलिकयातकचैःअलिके याताःप्राप्ता कचाचूर्णकुन्तलास्तैरतिका अलिकया श्यामलया .. विशेषणम् । “ललाटमलिकं मोधिः". रुहः" इति चामरः ॥२८॥ कश्चिन्मानवती मानयत्राह- अतिरुचिमान स्तबकासरस्तटोऽयंविची .

·. द्वितीयोच्छासः। (४७) • यमानस्तबकः ॥ इहखलुमानस्तवकःप्रि यामितिपरोऽनयत्समानस्तवकः॥२९॥ , अतीति-हे सुन्दार अयंविचीयमानस्तवको विभिः पक्षिभिर्भमरप्रभृतिभिश्चीयमाना मकरन्दपानायान्विष्यमाः णाः स्तबकाः । पुष्पगुच्छा यस्मिस्तादृक् । अर्थ वा विचीयमाना अवचीयमानास्समृद्धाः स्तवका यस्मि- स्ताहक अस्तबकः अस्ता गता 'वका यस्मात्ताह सरस्तटस्तडागतीरम् । अतिरुचिमान अतिसुन्दरः । इहाऽस्मिन्स्थलें तब कः मानः खलु निश्चितं का प्रस्ताव इति यावत्।समानः स्तवकः स्तुतिर्यस्य स ताहकामुकः प्रियां स्त्रियम् अनयर्दनैपीदत्य इति यावत्। पुष्पवासलोभभ्रमद्भ- मरे बकादिराहित्येन निर्जने मानोऽनुचित इत्येताहशा- न्यस्थलाभावादिह सम्भोगोभवत्विति हस्ते गृहीत्वाकुन- मविशदिति भावः । अनयदिति नियो लङि ॥२९॥ अरुणतरपरागस्यप्रसवप्रैक्षिष्टनपुनरप- रागस्य ॥ हसितैरपरागस्यस्वैस्तिष्ट न्त्यपिलवेप्सुरऽपरागस्य ॥ ३० ॥ अरुणेति-अपरान्याङ्गनाऽरुणतरपरागस्य अरुणतराः अतिशयेनारुणाः परागाः कुसुमरजांसि यस्य ताहश- स्यास्य अगस्य वृक्षस्य । स्वैः स्वकीयैर्हसितैहोसैरपराग- स्य अपगतलौहित्यस्य अपराक् संमुखं लवेप्सुः पुष्पमं- .

·. " (४८) नलोदयकाव्यम् । वचिकीर्षुस्तिष्ठन्त्यपि विद्यमानाऽपि प्रसवं पुष्पं न प्रैक्षिष्ट नाऽपश्यत् । लोहितकुसुमस्य स्वहासेन भूतत्वाद्विस्मयो जात इति भावः। "लवोऽभिलावो लवने स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने । नगावगौ" इत्यमरः । ईक्ष ल्लङ्याटि सिचीटि रूपम् ॥३०॥ अवेक्ष्यपल्लवालयानऽगाञ्छ्रितालवालया। लतातयेवबालयाबभेऽन्ययाववालया ॥३१॥ अवेक्ष्येति-अन्यया बालया षोडशवार्षिक्या लता तया इव लतात्वेन रूपेणेव बभे शुशुभे । अन्या का या पल्ल- वालयान् नवपत्रयुक्तान् अगान् वृक्षान् अवेक्ष्य दृष्ट्वा ववाल उल्ललासोअन्याऽपिलता श्रितालवालाआश्रयभूतान् वृक्षान दृष्ट्वा उल्लसत्येवेति भावः । यद्रा ववाल चचाले. त्यर्थः । यथा लता वृक्षानधिरोहितुं चलति तथेति भावः । बल प्राणने स्खलने वा धातोः रूपम् । कथंभूतया श्रिता- लवालया पल्लवानयनार्थ श्रितमाश्रितमालवालं यया तयेत्यर्थः॥३१॥ व्रततीनामालीनांमध्येन्योव्यचिनुताङ्ग- नामालीनाम् ॥ अप्येनामालीनास्मि- ताच्चजानन्मदाञ्चनामाऽऽलीनाम्॥३२॥ + ·द्वितीयोच्यासः । प्रततीनामिति-अन्यः कामी आलीनां सखीनां स्मिता-. दासात् च पुनरलीनां भ्रमराणां मदाजाननपि कलयनपि अङ्गनां स्त्रियंव्यचिनुत विलोकयामास । किंभूतां व्रततीनां लतानां मध्ये आलीनां सखीनां च मध्ये आलीनां गुप्ताम् । नाम संभावनायाम्। आदौ सर्वा एव लता इति ज्ञानमासीत्। इदानी काचित् हसति कुत्रचित् भ्रमराः स्वनन्ति इति ज्ञात्वा तनाङ्गनामन्चेष्टुं गतवानित्यर्थः ॥ ३२॥ कमितुःकलुषाक्षिसुखार्थनभागऽपरागऽपरा गपरागपरा ॥ स्थितिमापतथैवहतस्स पुमाननयाऽऽननयाननयाननया ॥३३॥ कमितुरिति-अगपरागपरा वृक्षमकरन्ददर्शनोन्मुखी अत एव कलुषाक्षिसुखार्थनभारु कलुपं परागेण यदक्षि . तस्य यत्सुख परागनिष्कासनात्तस्य यार्थना याञ्चातां भज- तीति तद्भाक् अपराङ्गना कमितुः कमयतीति कमिता भर्ती तस्याऽपराक्संमुखं स्थिति स्थानमाप प्राप । अनया अङ्ग- नया स पुमान् पतिस्तथैव तेन प्रकारेण भर्तुरभिमुख- स्थितित्वेन हृत इति न किन्तु वशीकृतः । अनया कया आननयाननया आननं मुखं तस्ययानं भर्तमुखसमीपणाप- णं तत्र यो वैदाध्यं यस्याः सा । नयनपतितमकरन्दं दूरीकु- विति नायकाभिमुखं मुसंप्रसारयन्ती तं जहारेति भावः३२ स्वमनेनसमाऽध्यतयाव्यधितागःस्वेवक

·.
.
(५०) नलोदयकाव्यम्।
श्वनसमायतया ॥ ऋजुमानसमायतया
तस्मैनाऽक्रोधिजीवनसमायतया ॥ ३४ ॥
स्वमिति-कश्चन कामी तस्याः स्वभााया
आयतया अतिदीर्घया समायतया मायया कपटेन
वर्तमानः समायस्तस्य भावः समायता तया
आगःसु एव अपराधेषु सत्स्वपि स्वमात्मानमनेन समप-
राधरहितं व्यधित चक्रे ऋजुमानसं कोमलचित्तम्
या प्राप्ततया अर्थात्कामिन्या जीवनसमाय प्राणतुल्याय
तस्मै भत्रे नाक्रोधि न कुपितम् ॥३४॥
अभवदनेनानाविस्मयदोऽन्योमानिनी-
जनेनानावि ॥ अतिसुजनेनानाविस्ख
लनंयदुपवनमनेनानावि ॥ ३५ ॥
अभवदिति-मानिनीजने विस्मयदोऽद्भुतदोऽन्योऽपरो
नापुरुपस्तस्माद्वेतोरनेना अनपराधोऽभवदभूत् । यद्यस्मा-
दनेनातिसुजनेनातिसुजनेन पुंसा नानाविना नानाविधा
वयः पक्षिणो यस्मिस्तादृशमुपवनमारामोऽनावि स्वलन
वर्णनावपरीत्यमपशब्दादि वा तद्रहितं यथा स्यात्तथाऽनादि
स्तुतम् । कृतापराधः कश्चित्युमानुथानवनवर्णनयैव तां
प्रासादयदितिभावः । अनावीति णु स्तुतातित्यस्य
लुङि रूपम् ॥ ३५॥

·~ . द्वितीयोच्छासः । (५१) जनादसोस्समानतःपदाहतिसमानतः॥परो दधौसमानतःस्वमूर्धिभासमानतः ॥३६॥ जनादिति-परोऽन्यः कामुकः, असोस्समानतः असुंः प्राणः तस्य समानतस्सदृशात् प्राणतुल्यात्समानतः साई- कारात् भासमानतः शोभमानात् जनात् कान्ता- जनात् पदाहति चरणेन आहतिमाघातं. समानतोऽ- तिनम्रस्सन स्वमूर्ध्नि दधौ । स्वशिरसि प्रसादमिव दधारे- त्यर्थः ॥३६॥ तनुच्छटोत्तमालयातयाभुवोत्तमालया ॥ अहारिशीतमालयाऽनिलाऽवधूतमालया ३७॥ तनुच्छटेति-तया उद्यानभुवा उत्तमालया उद्गता उ- च्छ्रितास्तमालास्तमालवृक्षा यस्यां सा तादृश्या । पुनः शीतमालयानिलावधूतमालया शीतो यो मालयोऽनिलो मलयगिरिसम्भवो वायुस्तेनाऽवधूता कम्पिता माला वृक्ष- श्रेणी यस्यां तादृश्या भुवा उत्तमालया उत्तम आलयो गृई यस्यास्सा ताशी तनुच्छटा स्त्रीसमूहोऽहारि हता। तथा चमन्दसुगन्धिशीतलवायुसम्बन्धेन मनोहरे उद्याने कान्तस- हिताःसर्वा विलासिन्य उत्तमगृहं त्यका रमणार्थ ययुरिति भावः । वल्लितपखिता धूतचलिताकम्पिताधुते" इत्यमरः। "छटा कान्तो संहतो च" इति धरणिरिति भरतः ॥ ३७॥ श्रितलसदारामाभिःप्राप्येतिजनोविहति ·(५२) नलोदयकाव्यम् । मुदाराऽमाभिः ॥ आरादाऽऽराऽमाभि स्फुरितसरोजसरस्तदारामाभिः॥३८॥ श्रितेति-जनः कामुकः श्रितलसदारामाभिःश्रित श्रितो लसन्देदीप्यमान आरामो याभिस्तादृशीभिः भिरमूभी रामाभिः स्त्रीभिः अमा सह उदारां श्रेष्ठां विहर्ति विहारम् इत्यनेन प्रकारेण प्राप्य तदा तदानीम् आरान्समी- पेऽभिस्फुरितसरोजम् अभि सर्वतः स्फुरितानि फुल्लानि सरोजानि पद्मानि यस्मिस्तादृशं सरस्तडागम् प्राप्तवान् । “अमा सह समीपे च । कासारः सरसी .. इत्यमरः ॥३८॥ किमपस्सरसीमायाधामगुणामृतप्रसर- सीमायाः॥ द्रुतमितिसरसीमायात्यक्तो भैम्यानलश्चसरसीमायात् ॥ ३९॥ किमपइति-हे दमयन्ति त्वमिमा अपः जलानि किंग- च्छसि विहर्तुमिति शेषः। या त्वं गुणामृतप्रसरसीमाया धाम गुणा एवाऽमृतं तस्य प्रसरो विसर्पणं प्रवाह आधि- क्यं वा तस्य सीमा मर्यादा तस्या धाम गृहम् । अमृतशब्देन सुधाजलंचाभिधीयते।गुणामृतप्रवाह स्थित इति भावः । इत्येवमुकास नलोरसी रसिकः माया त्यक्तो व्याजहीनोऽदम्भी भैम्या सह द्रुतं शीघ्र सर आयादगमंद्विहर्तुमिति शेषः। “आपः स्त्री भूग्नि वारि।

·द्वितीयोच्यासः। (५३) त्यतं हीनं विधुतंसमुज्झितं धूतमुत्सृष्टम्" इत्यमरः । आयादिति यातेलेङि ॥३९॥ गतपङ्काःसारस्य:श्रियोऽस्यजन्हुर्मनोऽधि काःसारस्य ॥ अपिकोकास्सारस्यस्थि ताःकुरय॑श्चहंसिकाःसारस्यः ॥ ४० ॥ गतेति-सारस्यः 'सरस इमाः सारस्यासर सम्बन्धिन्यः श्रियः शोभाः। कथंभूताः गतश्च्युतः पङ्को याभ्यस्तादृश्यः निर्मलाः अधिकाः श्रेष्ठाः । यद्वा कानि जलानि अधिकृत्य वर्तन्ते ताः सारस्य सारभूतस्य श्रेष्ठस्याऽस्य नलस्य मनो हृदयं ज हुईतवत्यः । सारस्यस्थिताः आरस्यत इ- त्यारसः शब्दस्तस्य भाव आरस्यम् आरस्येन सहितं सार- स्यं तत्र स्थिताः कृतमधुरध्वनयः अथवा सरसस्य भावः सारस्यं तत्र स्थिता विख्याता। सारस्याजलसाहित्यादा स्थिताः कोकाश्चकवाकाः कुरर्यः कुररपक्षिस्त्रियः - हंसिका हंसस्त्रियः सारस्यः सारसानां स्त्रियोपि मनो जहुः । सरस- म्बन्धिशोभादर्शनेन कोकादिदर्शनेन च मुमुद इति तात्प- य॑म् “पकोऽत्रीशादकद्दमौ ! सारो बले स्थिरांशेच। को- कश्चक्रश्चक्रवाकः" इत्यमरः। जहुरिति हृभो लिटि ॥४०॥ काक्षतिरस्तिमिताभिःस्फुटमद्भिर्विहतिर स्तिमिताभिः ॥ अनतितरस्तिमिताभिः कमेत्ययदशङ्किकृतिभिरस्तिमिताभिः४१॥

·(५४) नलोदयकाव्यम् । काक्षतिरिति-अनतितरस्तिमि अत्यन्तं तरो बलं वा येषां तेऽतितरसःन विद्यन्ते अतितरसस्तिमयो शेषा यस्मिस्तादृशं तिमिनकादिरहित के जलमेत्य धृतिभिर्दैरस्ति त्यागमिताभिस्स्यक्तधैयाभिः । यदा य्यः अस्तिमिताभिःअस्थगिताभिः चञ्चलाभिरित्यर्थः भिः स्त्रीभिः अशङ्किशंकितम्।अतीति पाठे किमतकि तदाह यत् यस्मात् अस्ति क्षेपणम् इताभिःप्राप्ता- भिः तरङ्गक्षिप्ताभिरित्यर्थः । स्फुटं प्रत्यक्षमियं विहतिः क्रीडा अतः का क्ष। न कापीत्यर्थः। तिमिनकादिरहिते सरसि तासां स्वभावभीरुत्वमेव । “राजीवः शकुलस्तिमिः। तरसी रंहसी । के शिरोम्बुनोः" इत्यमरः । शकि भये । चिणिलुडि ॥४॥ अलिमिलत्परागतःसरोरुहात्परागतः॥ मुखं 'मुदाऽपरागऽतस्तदीयऽऽमापरागतः॥४२॥ अलिरिति-अलिर्धमरो मिलत्परागतो मिलन्नुल्लसम्प- रागः कुसुमरेणुस्मिस्तादृशादतः अस्मात्सरोरुहात्कम- लात्परागतः परावृत्तः अपराक सैमुखं तदीयं स्त्रीमणसम्म न्धि सुखं मुदा हर्षेण रामतोऽनुरागादाप प्राप्तवान्। सौरभा- धिक्येन कमल विहाय तमुखमशिश्रियदिति भावः॥४२॥ अथकामानलिनीनस्त्रिीणांसंधैर्मनोरमा - ·. . . द्वितीयोच्यासः। नलिनीनाम् ॥ विधुततमानलिनीनांप क्तिर्विततानसम्भ्रमानलिनीनाम्॥४३॥ अथेति-अथाऽनन्तरं कामानलिनीनां कन्दप्पनिलयु- तांनां कासुकीनां नलिनीनां नलयुक्तानां नलः पतित्वेन मस्या अस्तीतिनलेशब्दादिनिप्रत्ययःततो डीपास्त्रीणांस- छैः समूहै नलिनीनां कमलिनीनां पतिः विधुततमाऽत्यन्तं कम्पिता स्नानवशात्पद्मावचयाद्वाामनोज्ञा सुन्दरी अलिनी मांभ्रमरीणां संभ्रमान्भयंध्वनीस्ततान नलसहितारोमान्दो- 'लिता कमलिनी भृङ्गी झङ्कारानतनोदिति भावः ॥१३॥ सर श्रियोऽन्तरंगतःसरोजनृत्तरङ्गतः॥ भयंमहत्तरङ्गतस्तनूजनस्तरङ्गतः॥४४॥ सरइति-सर:श्रियः सरोलक्ष्म्या अन्तरं मध्यं स्वरूपत्वं वा गतःप्राप्तः । तनूजनः स्त्रीसमूहः सरोजनॄत्तरङ्गतः सरो- 'जानां कमलानां नृत्तं नर्तनं तस्य रङ्गतो रङ्गभूमेः तरङ्गतः 'अम्मिभिमहत्तरं अतिशयेन महद्भयं साध्वसं गतो गतवान् । कमलनर्तनहेतुतरङ्गानाहतिकम्पशङ्कया स्त्रीजनो भीतो.. बभूवेति भावः। “अन्तरमनकाशावधिपरिधानान्तद्धिमेंदता- दयें । छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येन्तरात्मनिचं" इति "लास्यं नृत्तं चनर्तने" इत्यमरः॥४॥ अर्थनीरात्सारसतःफेनपरीताद्यथाम्बराः : त्सारसतः ॥ अतिमुखरात्सारसतस्तीर .

·. न नलोदयकाव्यम् । मितास्त्रीततिश्चिरात्सारसतः ॥ ४५ ॥ अथेति-अथ जलविहारानन्तरं सा स्त्रीततिः श्चिराहुक्षणात्सारसतः सरस इदं सारसं . . त्तडागजलात् । सारसतः सरसः इदं सारसंक्रीडनं . द्विहायोल्पब्लोपे पञ्चमी ।न. अतिमुखरात् रसतः शब्दायमानात् । सारसतः .. विशेषादेतोः अतिमुखरादतिवाचालात् फेनपरीतात् फेन- व्याप्तात्तीरं तटम् इता प्राप्त ।उत्प्रेक्षते अम्बरात् यथा अम्बरादिवेत्यर्थः। इवार्थे यथा। आकांशपक्षे. साराणि श्रेष्ठानि सन्ति नक्षत्राणि यस्मिस्तादृशाव परीतं जलं नक्षत्रवदाकाशप्रायं यथा वतरन्ति एवं जलात् खियोऽवतेरुरिति भावः। “सत्ये विद्यमाने प्रशस्तेभ्यर्हितेपि सत्" । "व्योमपुष्करमम्बरम्। "सारो बले स्थिरांशे च" इत्यमरः । रसतइति रस शन्दे इत्यस्मात् शवन्तः॥४५॥ सचोदयावलीनतस्समुत्प्रभावलीनतः॥ नयन्ययावलीनतःपदंजनोवलीनतः॥४६॥ सचोदयेति स च जनः खोसमूहः पलीनतमिवलीभि- रानतः नम्रः अलीन भ्रमरान् नयन् गात्रादिसौगन्ध्येनाक. यन् । अतः सरस्तीराव पदं स्वस्थानं ययौकिपस्तं पदम् उदयाक्लीनतः उदयाचलप्राप्ताद । यद्वारा प्रापमा A .

·द्वितीयोच्छासः। (५७) लीनात निमग्नात् इनतः सूर्यात्समुत्प्रभावलि सम्यगुद्गताः प्रभावलयः प्रभाश्रेणयो यस्मिंस्तादृशम् । सूर्येऽस्तमुपया- ति.स्त्रीजनो गृहं गतवानित्यर्थः। "पदं व्यवसितत्राणस्थान- 'लक्ष्माशिवस्तुषु" इत्यमरः ॥४६॥ दिशकामानङ्गेहंमन्योमदने विकृतिमा- ननेहम् ॥ इतिपरमानंगेहंनल प्रियाम नयदतिविमानंगेहम् ॥ १७॥ दिशेति-हेंअङ्ग प्रिये दमयन्ति अहम् अङ्गे शरीरे मद- नेषु विकृतिमान कामशरविकारवानस्मि । कथंभूतः इह- मन्यः ई कामं हन्तीति इहः इह कामहन्तारमात्मानं मन्यते इतीहंमन्यः अतः कामानभिलाषान्दिश देहि रत्यभिलाषं पूरयोइत्यनेन प्रकारेण नलः प्रियां गेहं गृहम् अनयत् अने- पीत् । कथंभूतं गेहं परमानङ्गेह परमा उत्कृष्टाऽनङ्गस्य कन्दर्पस्य ईहा चेष्टा वाञ्छा वा यस्मिंनाभित्तिलिखितना- नाकामचेष्टं कामोद्दीपनं वा अतिविमानम् अतिक्रान्तं विमान पुष्पकादि येन तत्, तिरस्कृतदेवयानमित्यर्थः । अनयदिति णीमो लङि॥ १७॥ अरुणमहस्तेनेनप्रापिचसोजैर्गुणग्रहस्ते नेन॥भाव्यमिहस्तेनेनस्फुटमस्यहितद्ग तेशुहस्तेनेन ॥४८॥ अरुणेति-इनेन रविणा अरुणा महस्ता अरुणतेज- ·. (५८) नलोदयकाव्यम्। स्त्वं प्रापि प्राप्ता। सन्ध्यारागारुणोरविरभूत्।सचं गुणग्रहणमब्जैः कमलैर्न तेने न विस्तारितः। इह मये अस्य हि सूर्यस्य तद्गते कमलगते अंशुहस्ते । हस्ते सति अनेन रविणा स्तेनेन चौरेणं स्फुट व्यक्त व्यम् । सन्ध्यारागारुणे सूर्ये कमलानामारुण्य यतः कमलगते रविकरे सति सायंकाले स्वकरद्वारा . तता रविरपहरिष्यतीति भावः।"महस्तूत्सवतेजसोः' मरः। तेने तनोतलिटि ॥१८॥ यतोयतोयतोयतोरवेर्मरीचिसञ्चयः॥ महा न्धकारसञ्चयस्ततस्ततस्ततस्ततः॥४९॥ यतइति-यतो यस्माद्धेतो खेमरीचिसञ्चयो समूहो यतो यतो यस्माद्यस्मात्स्थानात् यत उपरतः। उपरमे धातो रूपम् । त १६ महान्धकारसञ्चयो महान्धकारसमूहस्ततः व्याप्तः । यतो देशादविकिरणा निवृत्तास्तत्र तत्र महान्धकारो दिति भावः ॥४९॥ छादितरविताऽनेनप्रापिचकालेनसस्वर वितानेन ॥ जितरुधिरवितानेनव्योम्नाच स्फुरितमुडुभिरवितानेन ॥ ५० ॥ छादितेति-अनेन कालेन सायंकालेन ·.r द्वितीयोच्छ्वासः। (५९) आच्छादितः पिहितोरवियस्मिन् सः तस्य भावस्तत्ता सा प्रापि प्राप्ता । कथंभूतेनं सस्वरवितानेन सस्वराः सशब्दाः पीनां पक्षिणां ताना विस्तारा. यस्मिस्तादृशेन सशन्दप- शिसमूहविशिष्टेनेत्यर्थः । एवं जितरुधिरवितानेन जितरु- घिरसमूहेनाऽत्यन्तमारतेनेत्यर्थः । एवमवितानेन अवीनां मेषाणां वितानो विस्तारो यस्मिस्तेन । यद्वा । न विद्यते वि- तानों यज्ञो यस्मिस्तेना सन्ध्यायांसप्त वर्जयेत्" इति स्मृतेः। च पुनयोमाआकाशेन उडुभिःकरणेन स्फुरितंशोभित- म्। यद्वा जितरुचिरवितानेनेति पाठे व्योम्रा इत्यस्य विशे- षणम् । जितः अतिरुचिरो वितान उल्लोचो येन इत्यर्थः । "ऋतुविस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके । तारकाप्युडु वा स्त्रियाम्" इत्यमरः ॥५०॥ अथोद्यतोऽम्बुराजतःश्रियंखमापराजतः ॥ यथाघटोव्यराजतस्मराग्रगःसराजतः॥५१॥ अथेति-अथाऽनन्तरमम्बुराजत उदधेः सकाशात् उद्यत उद्वतःस चन्द्रो व्यराजत शुशुभेोखमाकाशं राजतश्चन्द्रात श्रियमाप प्राप । अथ स्मरायगः कामपुरोवर्ती राजतो अप्पमयो घटः झोभते । यथाशब्द इवार्थे । उदधेरुत्थित- चन्द्रो मदनभूपप्रस्थानाभिपेकरूप्यकलश इव रराजेति ता. स्पर्म्यम्। तरूप्येपि रजतं हेनिरूप्येसितेत्रिपु"इत्यमरः । व्यराजतेति राजतेर्लडि ।। ५३॥

·L
(६०)
नलोदयकाव्यम् ।
दधतंकालंकालङ्कालङ्कालवियोगिनीश
शिनन्तम् ॥अध्वगकालंकालंकालंकालं
प्रसमीक्षितुंप्रोद्यन्तम् ॥५२॥
दधतमिति-का वियोगिनी विरहिणी तं शशिनं समी
क्षितुं द्रष्टुमलं समर्था न कापीत्यर्थः । कथंभूतं कालं कृष्ण-
वर्ण यत् कालंकालंकालं कलङ्कएव कालङ्कःसचासौ
कालोऽलङ्कारो। रलयोरैक्याद्यमके न दोषतं दधतं धारय-
न्तम्। अध्वगकालम् अध्वगानां पथिकानां कालं नाशकम्।
एवं कालंकालं कालेकाले रात्रौ रात्रौ प्रोद्यन्तं प्रकर्षणो-
द्यन्तम् । “कृष्णेनीलासितश्यामकालश्यामलमेचकाः
इत्यमरः। कालंकालमिति “नित्यवीप्सयोः" इति द्विवचनम् ।
"कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे द्वितीया" ॥१२॥
क्षरत्तुपारशीकराःप्रबुद्धकैरवाकराः ॥ ततो
जजृम्भिरेकराजगत्सुशार्वरीकराः ॥५३॥
क्षरदिति-ततोनन्तरं क्षरतुपारशीकराः क्षरन्तःस्रवन्त.
स्तुपारशीकरास्तुहिनजलकणा येभ्यस्तादृशाः एवं प्रबुद्ध
उत्फुल्लः कैरवाकरः कुमुदसमूहो येभ्यस्तादृशाः शार्वरीक-
राश्चन्द्रसम्बन्धिनः। शर्वरीकरश्चन्द्रःतस्येदमित्यम् । करा:
किरणा जगत्सु लोकेषु जजृम्भिरे विजृम्भिताः । “बलिह-
स्तांशवः करा" इत्यमरः। जम्भिरे इति अभि विनाये
काशे चेत्यस्माल्लिटि ॥५३॥

·- द्वितीयोच्छासः । वधूस्तदानुनिन्यिरेनयेनयेनयेनये व शंनरोनयन्समुन्नतेनतेनतेनते ॥ ५४ ॥ वधूरिति तदा चन्द्ररश्मिपातानन्तरं ये नरः ये पुरुषा येन येन नयेन यया यया नीत्या उपायेन वधूः कामिनी- स्नुनिन्यिरेऽनुनीतवन्तः ते पुरुषाः समुन्नतेन समृद्धेन तेन तेनोपायेन वशं स्वाधीनतां अनयननैषुः। येन येनो- । पायेन पादानत्या स्त्रियोऽवशा वशमागताः तेनैव वशं चकुरिति भावः ॥५४॥ सहासहावमादरैःसहासहाःस्मरस्यते॥सुरा ऽसुरायथाऽमृतेसुरासुरागमादधुः ॥ ५५ ॥ सहेति-स्मरस्य कामस्य असहा असहिष्णवस्ते कामुकजनाः सहासहावं हासहावादिभावसहितं यथा स्या- देवम् आदरैः सह सादरं सुरासुमधुषु रागंपानानुरागमाद- धुर्दधिरे । अनन्तरं कामुकजना हावादिसहितं सुरां पपुरि- ति भावः । यया सुरासुरा देवासुरा अमृते रागं कुर्वन्तिः। "सुराहलिप्रियाहालापरिदरुणात्मजा"इत्यमरः । आदधु- रिति दधातर्लिटि। यच्चोक्तं भरतेना"अलङ्कारस्वभावज्ञईया भाषा रसाश्रयाः। यौवनेभ्यधिकाः स्त्रीणां विकारावगाव- जाः ॥ देहात्मकं भवेत्सत्वंसत्वाद्भावः समुत्थितः । भावा. समुत्थितोहावोहावाद्धेलासमुत्थिता।लीलाविलासोविच्छि- । त्तिविभ्रमः किलकिञ्चितम्। मोडायितंकुहमितविद्वेपोलटितं ·है - नलोदयकाव्यम् । तथा। विकृतंचेतिविज्ञेयादशस्त्रीणांस्वभावजाः । नुकृतिलीलाश्लिष्टावाग्वेषचेष्टितैः ॥ प्रियायावासनादिषु । दर्शनः। चित्तवृत्त्यनवस्थानंशृङ्गारादिभ्रमोमतः । हादितगीतादिव्यामिश्रंकिलकिञ्चितम् ॥ मोहायितं स्मृत्वासाङ्गभङ्गादिजृम्भणम् । दुःखोपचारः : र्षात्कुट्टमितमतम् । विद्वेषोभिमतप्राप्तावपिगर्वादनादरः अनाचार्योपदिष्टस्याल्ललितंरतिचेष्टितम् । व्याजाद्विकृतंदर्शितेङ्गितम् ॥ ५५ ॥ मधुप्रपीयचाभवन्नतानतानतानताः॥रमा रमारमारमाजलेजनेत्रहालया॥५६॥ मध्विति-मधु प्रपीय मधु मद्यं प्रपीय पीत्वा स्त्रियः नता नम्रा अनता अनम्राश्च नाभवनापि त्वभवन यायाः पूर्व नम्रास्तास्ता मधुपाने कृतेऽनम्रा अभवन् अनम्रास्तास्ता मधुपाने कृते नम्रा अभवन् । मारः कन्दर्पस्तस्य मा लक्ष्मीः कन्दर्पशोभा तया वजने हालया सुरयाकरणेनारमा श्रीःअरं शीघ्रमेव प्राप्तवती । सुरापानात स्त्रीजनेऽन्यैव काचन तात्पर्य्यम्।प्रपोयेति पीसानेऽस्य रूपम्।पिवतेस्तु ति भवितव्यम्।नल्यपीतीत्वनिषेपाताअभवन्निति जिभारेति .

·द्वितीयोच्छासः। यदा पूर्वश्लोकोक्तास्ते कामिजनाः च पुनः मधु आसर्व प्रपीय पीत्वा अतानतानतानताः अभवन्। अतानम् अक्षर- शून्यं यत्तानं गानं मूर्च्छनाविशेषः तस्य भावस्तत्ता तस्यां आनताः परायणाः सुरां पीत्वा गानोत्सुका अभवनित्यर्थः। अत्र वसन्ते जने कामिजने अथवा अत्र जने अस्मिन् कामिजने हालया,मदिरया आकुले मत्ते सति रमा शोभा.. मारं कामम् अरम् अत्यर्थम् आर प्राप । मदिरापानेन कामो विजृम्भित इत्यर्थः ॥५६॥ भ्रमरैर्द्रागस्तानिप्रपीयचमधूनिसानुरा गस्तानि ॥ दत्तनिरागस्तानिप्रायच्छय नअनस्त्वरागस्तानि ॥२७॥ भ्रमरैरिति-सानुरागः सोहः एवं त्वरागः त्वरया वेगेन गच्छतीति त्वरागः जनः कामुकलोको दत्तनिरागस्ता नि- रागस्तादत्ता निरंपराधता यैस्तादृशानि विस्मारितापराधा- नि। भ्रमरे ङ्गेश्वषकोपरिस्थितैग्झटित्यस्तानि त्यक्तानि मधूनि मद्यानि प्रपीय पीत्वा शयनं पर्यएं च प्रापत् अशिश्रियत् । कीदृशं शयनम् । तानि तानो विस्तारो वितानो वास्यास्तीति तानि सुरतार्थमिति भावः॥१७॥ अदूरवस्थितैः प्रियैः सुदूरवस्त्रका कृताः ॥ तदूरवश्चकाशिरेमृदूरवःक्षतानखैः ॥५८॥ अदूरेति-अदूरवस्थितेरदूरे निकटेजस्थितैः प्रियर्भर्तृ- ·- (६४) नलोदयकाव्यम् । भिःसुदूरवस्त्रकाः कृताः सुदूरे वस्त्रं येषां तास्तादृशाः विहिताः । तदूरवस्तासां स्त्रीणामूरख उरुदेशाः मृदवः कोमलाश्च ते उरवो विपुलाः पीनाश्च विपुलाः नखैः क्षता भित्राश्चकाशिरे शुशुभिरे। प्रियकरहतवसनाः कोमलाः स्त्रीणामूरवोरेजुरिति भावः वस्थितैरिति । “वष्टि भागुरिरल्लोपम्" इत्यादिनाऽल्लोपः बहुव्रीहित्वात्कः। सक्थिक्की पुमानूराकोमलंमृदुलंमृदु वड्रोरुविपुलंपीनम्" इत्यमरः । चकाशिरे इति सावित्यस्य लिटि रूपम् ॥ ५८॥ ससमुद्रमहेलाभिस्फुरितगुणाभिस्तत रमहेलाभिः ॥ श्रीःप्रवरमहेलाभिस्तथै वयुवपङ्क्तिभिः परमहेलाभिः ॥५९ ॥ ससेति-ततोनन्तरं ससमुद्रा ससागरामहती दीर्घा या इला भूमिस्तस्या स्फुरिताःश्रुता गुणा यासांताभिः परमहेलाभिः परमा ष्टा हेला लीला यासां ताभिः प्रबलमहेलाभिः स्मरमहे कन्दर्पोत्सवे श्रीश्शोभा सुखं वा अलगभि प्राप्ता तथैव तेन प्रकारेण युवपतिभिस्तरुणश्रेणिभिः श्री. यद्वाताभिःकरणेनासह वायुवपतिभिः शोभा यत्रापि विशेषणम् । अलाभीति दुलभः लुङि"चिण्भावकर्मणो" इति च्लेश्चिणि कृते "लभेश्व ·द्वितीयोच्छासः। नित्यं नुमि प्रसक्ते "विभापा चिण्णमुलोः" इति नुमागमाई- भावे वृद्धौरूपम्। महतो इला महेला। “गोभूवाचस्त्विंडा- इलाः। महेला महिलापिच" इति द्विरूपकोषः ॥१९॥ विपरीतरति वर्णयन्नाह- - इहमणितारावलयश्रितइवनृत्येकृतावता । रावलयः ॥ वक्षसितारावलयस्वनानिपेतु - श्वहारतारावलयः॥६० ॥ 1: इहेति-मणितारावलयश्रिते . मणिते - 'सुरतकूजिते आरावः शब्दस्तस्य लयः साम्यं तेन श्रिते. गीतवाद्या- दिसाम्ययुक्ते, इह रते नृत्य इव नाट्य इव वलयः त्रिवली- भङ्गाः: कृतावताराः कृतोऽवतारोवतरणं याभिस्ताह- श्योऽभवन् । उपरिसुरतेऽत्यासत्त्या वलयो नाह- श्यन्तेति यावत् । वलयस्वनाः कङ्कणझणझणत्काराश्च तारा अत्युच्चा अभवन् । हारतारावलयः हारस्य ताराः शुद्धमौक्तिकानि तेषां श्रेणयश्च प्रियवक्षसि निपेतुश्वस्त- लुरित्यर्थः । यद्वा हारेषु यस्तारावलियष्टिविशेषः ते वक्षसि प्रियोरसि निपेतुः । रतिसम्भ्रमात् त्रुटितहारयष्टयः प्रियो रसिनिपतिता इत्यर्थः । सप्तविंशतिमौक्तिका यष्टिस्ताराव- लिनक्षत्रमाला । “सेवनक्षत्रमालास्यात्सप्तविंशतिमौक्ति- कैः इत्यमरादित्यर्थः । नृत्येपि पात्राणामवतारणं तद्धारा- दित्रुटने कङ्कणकाणादि भवति। "लयः साम्यमथास्त्रियाम् । मणितं रतिकूजितम् । बलि प्राण्यङ्गने स्त्रियाम्"इत्यमरम : -" ·. . (६६) नलोदयकाव्यम् । अभवनिति भवतेर्लङि । “तारोत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु । लयोऽस्त्रियाम् । मुक्ताशुद्धोचहारःस्यात्"। नितुरिति . तेर्लिटि ॥६॥ तयाधीरमाययामुदामनारमायया ॥ नलोविहारमाययावधःकृतारमायया॥६१ तयेति-आधीः शृङ्गारस्निग्धबुद्धिर्नलो मुदा अनारमायया आरमो विरतिस्तदहितः अनारमः अयः भावहविधिर्यस्यास्तादृश्या हर्षाविरतभाग्ययेत्यर्थः। यया मायारहितया तया दमयन्त्या सहितो नलो क्रीडामाययौ आगमत् । यद्वा या दमयन्ती मुदा अनारमाय अविश्रामाय भवति तया तह नलो. यौ। यया रमा लक्ष्मीरधःकृता रूपेण सौभाग्येन तोऽप्यधिका तादृश्या दमयन्त्या नलो विजहाति भावः आययाविति यातेलिटि ॥ ६१ ॥ साशङ्काऽमायाऽऽसीत्कृतिनीभैमीनलस्य कामायाऽऽसीत् ॥ कामनिकामायासी द्युतितदिष्टांसचाऽधिकामायासीत् ॥६२ साशङ्केति-सा भैमी अशङ्का शङ्कारहिता कृतिनी पुणा पुण्यवती वाऽमाया नियाजा आसोदभूत्। प्रकारण नलस्य कामाय अभिलाषाय काममपूरयदित्यर्थः । कामनिकामायासी कामेन .

·द्वितीयोच्छासः। थेन निकाममत्यर्थमायासी आयासः परिश्रमो यस्य ताहा. स च नलश्च तदिष्टां दमयन्तीप्सितामधिकां द्युति क्रीडाम् आयासीत् आगतः । दमयन्तीरतावसरे नियाजा शङ्का नलस्याऽभिलाषाय बभूव । नलश्च दमयन्तीमनोऽभिल- षितं समपूरयदिति परस्पररसोत्कर्पोभूदिति भावः आसी- दित्यस्तेरेकं लङि अपरमपि अस गतावित्यस्य लुङि । आयासीदिति यातेर्लुङि। यद्वा । भैमी कथंभूता साशङ्का सभया प्रौढरात्रित्त्वात् त्रीस्वभावत्वाच । पुनः अमाया निःकपटा । पुनः सीत्कृतिनीत्येकं विशेषणम् । आशङ्कास- हिताया माया कापल्यं तया सीत्कृतिनी भयच्छलेन सी- कारवती । यहा मायया छलेन सीत्कृतिनी नलस्य कामाय मनोरथसिद्धये आसोत् बभूवेत्यर्थः ॥ ६२॥ इतिनानामायानांनल कलिभुवांबलेनना" नामायानाम् ॥ व्यसनानामायानांनि धिररमद्राज्यजन्मनामायानाम् ॥६३ ॥ इतीति-इत्यनेन प्रकारेण नलो नैपधः नानामायानां नानाविधा माया व्याजानि येषु तादृशानां कलिभुवा कले- भवन्तीति कलिभुवः कलिजनितास्तेषांव्यसनानां विपदाम् आयानादागमनपर्यन्तम् आगमनावधेः अरमत् अक्रीडत्। कथंभूतः बलेन । करणेन । राज्यजन्मनां राज्ये जनपदे जन्म येषां तादृशानामायानां धनागमनानां निविर्निधानमाधार ३ A ·(६८) नलोदयकाव्यम् । इति यावत्। अभवदिति पाठे नानादम्भकलिजनितापत्त्या ममनावधि नलो राज्यश्रीभाजनमभूदिति भावः । “अयः शुभावहो विधिः" इत्यमरः। अभवदिति भवतेर्लङि॥६॥ स्वयंवरादनन्तरंमहीमहीमहीनधीः ॥ ररक्षनैषधस्तदारराजराजराजराः ॥६४॥ इतिश्रीकालिदासकृतेनलोदये सत्काव्ये द्विती- योच्छ्वासः ॥२॥ इति पूर्वार्द्धः। स्वयमिति-तदा तस्मिन्काले नैपधो नलः स्वयंवरा- दनन्तरं स्वयंवरात्परतः महीं भुवं रंरक्षाऽपालयत् । कीदृशः मही सोत्सवः पुनः अहीनधीः विशालबुद्धिः राज- राजराः राजराजः कुबेरस्तस्येव रा धनं यस्य तादृशः सन् रराज शुशुभे । स्वयंवरोत्तरं भुवमरक्षनलः कुबेर- प्रायसम्पञ्चासीदिति भावः । “राजराजो धनाधिपः । अर्थ विभवा अपि" इत्यमरः। रराजेति राजतेलिटि॥६॥: इति श्रीनलोदयकाव्यटीकायां सुबोधिन्यां द्वितीयोच्छासः ॥२॥ इति पूर्वार्द्ध। अथोत्तरार्द्ध- तृतीयोच्छासः। .अथसुरवृषभाःस्वरतःप्रेक्ष्यकलिंप्रस्थिता महाद्भास्वरतः ॥ यःकृतिपुशुभास्वरतः पप्रच्छुस्तगतिघननिभाःस्वरतः ॥१॥ 4 ·+- तृतीयोच्छासः। (६९) अथेति-अथ स्वयंवरादनन्तरम् अंतोऽस्माद्भास्वरतो देदीप्यमानान्महात्स्वयंवरोत्सवात्स्वः स्वर्गप्रस्थिताः प्र- चलिताः सुरवृषभाः सुरोत्तमा इन्द्रायाः कलि प्रेक्ष्य तद्वति तस्य कलेगति गमनं पप्रच्छुः । यः कलिः शुभासु कृतिषु कार्येषु अरतः न रतः विरक्त इति यावत् । कीदृशाः सुरो- त्तमाः स्वरतः कण्ठध्वनेः घननिभाः धनो मेंघस्तत्सन्निभाः कलिविशेषणं वा । दमयन्तीस्वयंवरात्स्वर्ग, गच्छन्तो देवा मध्ये कलिं दृष्ट्वा कुत्र गच्छसीति तद्गमनं पृष्ठवन्त इति भावः । “स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्पभकुञ्जराः। सिंहशार्दूल नागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः । मह उद्धव उत्सवः" इत्यमरः। पप्रच्छुरिति प्रच्छधातोलिटि ॥१॥ देवर्गमन पृष्टः कलिराह- यशसामाऽऽयामितयाहृतःश्रियाभीमदु हितमायामितया ॥ तदधिगमायामि तयास्पृहयाऽयमनुष्यमाऽऽयामितया ॥२॥ यशसामिति-यशसाम् आयामितया कोर्तीनां दैर्घ्य वत्तया अतियशस्विन्या । इन्नन्तात् तत् । भीमदुहितमा- यां भीमस्य राज्ञो दुहिता पुत्री दमयन्ती तन्मायां तयाजम् इतया गतया तया श्रिया लक्ष्म्या हत आहत- चित्तः । तदधिगमाय दमयन्तीरूपलक्ष्मीलब्धयेऽमितया- संख्यया बहुतरया स्पृहया इच्छयाऽयास्मिन् वर्तमान- (दिने मनुष्यलोकमायामि गच्छामि । “आत्मजस्तनयः -.

·. (७०) नलोदयकाव्यम् । — सूनुःसुतःपुत्र स्त्रियां त्वमी । आहुर्दुहितरं सर्वे” इत्यमरः । आयामोति यातलंटि॥२॥ इतिविकलोऽमायायास्तदुक्तऊचेजनोऽ मलोमायायाः॥शुभशीलोमायायाः स्थि तोनलोऽस्यावरोऽनुलोमायायाः॥३॥ इतीति-इत्यनेन प्रकारेण तदुक्तस्तेन कलिनोक्तो भापितः अमलो निर्मलः अमरो वा रलयोरेक्यात् जनो देवलोक ऊचेऽकथयत् । किमकथयदित्याह । अमायाया निाजायाः अस्याः दमयन्त्याः शुभशील उत्तमस्वभावो नलः वरः स्थितः। वरः प्रसिद्धः। कोदृश्याः विकलोमाया- याः विकलो दीनः उमायाः पार्वत्या अयः शुभावहो विधि- र्यया तादृश्याः पार्वत्युत्तमभाग्यायाकीदृश्या अनुलोमा- यायाः अनुलोमः अनुकूलः अयः शुभाऽदृष्टं यस्यास्तस्याः मा यायाः मागच्छ। दमयन्त्या नलो वृतस्त्वं मा गच्छति भावः। यदा मायाया दम्भतः बुद्धितो वा विकलस्सन त्वं मागच्छेत्यर्थः। यद्वा देवलोकविशेषणम् । “माया शाम्बरी कृपा दम्भोबुद्धिश्च" इति हैमः॥३॥ वचइतिवस्वादिभ्यःश्रुत्वाकलिरुत्सवास वस्वादिभ्यः॥ मखसर्वस्वादिभ्यश्चकोप दोषात्समदभुवःस्वादिभ्यः ॥४॥ वच इति-स कलिरुत्सवासवस्वादिभ्यः उत्सवलक्षणो ·(७२) नलोदयकाव्यम् । स्त्रीत्वेन नले यानुरक्तेत्यर्थः।अबलाया भावोबलता। त्वत- लोर्गुणवचनस्य" इति पुंवद्भावः यथा लतासुरवृक्षान् अवल- तया असारत्वेन संयोज्य नले तुच्छतृणे वल्यते पश्चात्तेन सह तया क्षणमपि न स्थीयते तथेत्यर्थः लतया कथंभूतया मानवलतया माने विस्तारेवलता अतिशयो यस्यास्तयेति भावः । “अमा सह समीपे च"इत्यमरः । आस्यतामित्यास उपवेशन इत्यस्य भावे लोटि ॥५॥ इतिबलवानन्तरतः कलिः किलैतज्जगाद वानंतरतः॥अवहितवानन्तरतस्समृद्धि पुनलस्यविविशिवानन्तरतः॥६॥ इतोति-इत्यनेन प्रकारेण बलवान्कलिरेतत् पूर्वोक्तं शापवचनं जगाद ।किल निश्चये।अंतः अनन्तरम् अन्तरतः छिद्रतः छिद्रम् अवकाशं वा प्राप्याल्यब्लोपे पञ्चमीयद्वा अन्तरतः अन्तर्दानात् समृद्धिषु सम्पत्सु सत्सु । तट्ट- दिष्विति पाठे पूर्वोक्तशापवचनवृद्धिषु इत्यर्थः । अवहित- वान् सावधानः वानं वनसमूहं तरतो गच्छतो नलस्याऽन्तः हृदयं विविशिवान् प्रविवेश । यद्वा अन्तरतदृद्धिषु इति पाठे अवकाशशापदुःखबाहुल्येषु अवहितवान् सावधानः। यद्वाऽन्तरं विनाशं तनोतीत्यन्तरतत्तादृशा वृद्धयः नलस्य ऋद्धयो धनागमास्तेषु । यद्वाऽन्तरतदृद्धिषु अन्तरं छिद्रं तबुद्धिषु छिद्रबाहुल्येषु सावधानः। अथवान्तरतदृद्धिषु अ- ·तृतायाच्छासः। न्तरे मध्ये तदृद्धिषु तस्य नलस्य वृद्धिषु धनागमेषु अव- हितवान् । यथा वृदिर्न भवतीति । पुनरन्तरतः नाश- रतः एवं पूर्वोक्तं शापवचनं कलिरुक्तवान् । प्रवेशच्छिद्रान्वे- पणसावधानश्च -मृगयां गतस्य नलस्य हृदयंमध्यास्तेति भावः । “अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तदिभेदतादर्से । छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येन्तरात्मनि च। अन्तोऽध्यव- सितौमृत्यौस्वरूपेनिश्चयेन्तिके"। वानमिति "तस्य समूहः" इत्यश् । विश-प्रवेशन इत्यस्माल्लिटि कसौ कृते "विभाषा- ममहनविदविशाम्" इति वसोरिद्विकल्पः॥ ६॥ सोऽथसदारोदरतःपुष्करविजितोनलःस दारोदरतः ॥ व्याजाद्दारोदरतःस्वपुरा निर्यातवानुदारोदरतः॥७॥ सोथेति-अथ कलिप्रवेशानन्तरं दारोदरतः द्यूतसम्ब- निधनो व्याजात्कपटात्पुष्करेण भ्रात्रा विजितः पराजितः सनलः दरतः भयात् पीडया वा उदारोदरतः रदारं वि- शालमुदरं मध्यं यस्य तादृशात्स्वपुरात् स्वाहानगराद्वा सदार दाराः दमयन्ती तया सहितो निर्यातवान निरगमता यद्वा राज्यभ्रंशानन्तरं कलिसंक्रमणात् नलस्य जलोदरं जातमिति पुराणवार्ता । बृहदुदरहेतोरित्यर्थः । कीदृशः सदा सर्वदा रोदे अश्रुशरणे रतोनुरक्तः । रुदत्रिति यावत् । :. 'दरोदरदुरोदरे" इति वैजयन्ती। तस्येदम्"इत्यण । पत्र- ·(७४) नलोदयकाव्यम् । म्यास्तसिल" अगारे नगरे पुरः। “दरोऽस्त्रियां भये श्वश्रे। उदारो दातृमहतोः" इत्यमरः ॥७॥ असमानानाऽऽहाऽरिःस्मैनंशब्दांश्चकिम मुनानाहारि ॥ अपितेनाऽनाहारिभ्रान्तं भूषणमपास्यनानाहारि ॥ ८॥ असेति-अरिः शत्रुः पुष्करो रिपुरेव वा एनं नलम् अ- समानाननुचितांश्च शब्दान् वाणीराह स्म ।.भर्त्सनवचना- न्यशिश्रवदित्यर्थः । अमुना नलेन किं वस्तु नाऽहरि न हारितम् । यद्वा अमुना पुष्करेण अस्य नलस्य सम्बन्धि- किं वस्तु नाऽहारि। अपि तु सर्वमेव तमित्यर्थः । तेन न- लेन हारि मनोज्ञं नाना बहुविधं भूषणमलङ्कारं हारकुण्ड- लकेयूरादिकमपास्य त्यक्त्वा अनाहारि आहारस्याऽभावो- ऽनाहरः सोस्यास्तीत्यस्मिन्निति तादृशमाहाररहितं यथा स्यादेवं भ्रान्तं वनेषु भ्रमितम् । द्यूते पुष्करविजिलो नलो भूषणमपास्य वने बभ्रामेति भावः । अहारीति हो लुङि चिणि ॥ ८॥ शुचमकरोदन्यस्यभ्रमन्नल पथिपदंसरो दंन्यस्य.॥ नचपुनरोदन्यस्यत्राणाया भूत्परंपरोदन्यस्य ॥९॥ शुचमिति-पथि मार्गे सरोदं रोदनं रोदस्तेन सहित ·. तृतीयोच्छासः। साश्रु यद्वा स नलः रुदन रोदनं कुर्वन् पदं चरणं विन्यस्य क्षिप्ता भ्रमन्नटन् अन्यस्य, प्रेक्षकस्य पुष्करस्य वा शुचं शोककमरोदकार्षीत् । च पुनः अस्य नलस्य परोदन्यस्य पराउदन्यापिपासा यस्य तादृशस्य ओदन्यस्य ओदनाई- स्य परमन्यदन्नजलादिना त्राणांय रक्षणाय नाभून्नाभवत् । नलकण्टकवति मार्गे कोमलचरणतया रुदन् परिभ्रम- न्सर्वेषां शोकमकरोत्।क्षुत्तृपितस्यास्य रक्षणाय कोपि ना- भूनिराहार एवासोदित्यर्थः। “मन्युशोको तु शुक्रियाम् । पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माधिवस्तुपु" उदन्य इति"त- दर्हति इति यः। "अशनायाबुभुक्षाक्षुद्वासस्तुकवलार्थकः । उदन्यातु पिपासा तृद"इत्यमरः। अभूदिति बोलुङि॥९॥ नाऽस्यरमानाऽऽवासस्तञ्चखगाजबरर्थ्य मानावासः॥ अपिमदमानाऽऽवासस्वरो पजलधितरन्क्षमानावासः ॥१०॥ नास्येति-अस्य नलस्य न रमा लक्ष्मीन आवासो गृहमाच्छादनं वा । आसीदित्यध्याहारः। तच्च वासः तस्य वस्त्रम् अर्थ्यमानाः क्रीडार्थमाहरेति दमयन्त्या याच्यमाना खगाः कलिमायाविर्भूता हंसा जहुः । दमयन्तीपरिहि तवस्रेकदेशं परिधाय हंसजिघृक्षया स्ववस्त्रं तदुपार शिा तद्वखं गृहीत्वा हंसा ययुरिति पुराणवार्ता । स नलः क्षमा नावा शान्तिनोकया स्वरोपजला स्वक्रोधसमुद्रं तर ·(७६) नलोदयकाव्यम् । उल्लङ्घयन्मदं गर्व मानमभिमानं च आस चिक्षेप । लक्ष्मीः स्थलं वास्य नासीत्कुत्रापि न स्थितवानित्यर्थः। पथि च तद्वासो गृहीत्वा पक्षिणो गताः। असौ च गर्वाभिमानाव- त्याक्षीत् । आसेत्यसु क्षेपण इत्यस्य लिटि ॥१०॥ तापशतेनवसानौव्वेदितीमौनगावृतेऽन वसानौ ॥ चेलान्तेनवसानौचेरतुरेकेन पर्वतेनवसानौ ॥ ११ ॥ तापेति-इमो दमयन्तीनलौ तापशतेन तापाधिक्येन नौ आवयोर्वसा मेदो वेत् शुष्यदिति हेतोरेकेन चेलान्तेन वसनखण्डेन वसानो छादयन्तौ अनवसानो न असानं मृत्युर्ययोस्तादृशौ नवसानौ नवं नूतनं सानु शृङ्गं यस्य तादृशे पर्वते नगैर्वृक्षरावृते युते चेरतुश्चलितवन्तौ । अति- घ, एकेन पटान्तेनाऽऽच्छादयन्तौ इमौ मरणरहितो पर्वते चलिताविति भावः । नगावृते इत्यत्र सुखादृते इति पाठे सुखं विनापि अविनाशिनी इत्यर्थः। "हन्मेदस्तु वपा वसा" । "युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोनिावो" इति नौ इत्यादेशः। वेदिति द्रुगतावित्यस्य लिङि। शैल- वृक्षो नगावगौ । सुःप्रस्थः सानुरनियाम्" इत्यमरः । चेर- तुरिति चरतेलिटि ॥११॥ तद्वासःस्वापायान्नीतिरियंचतिविपदिस स्वापायाम् ॥ निजवासःस्वापायानिक है ·तृतीयोच्छ्रासः। (७७) त्यताममुञ्चदिहसस्वापायाम् ॥ १२॥ तद्वास इति-स नलः कलिच्छन्नबुद्धित्वात् विपदि विपत्तौ इयमेव नीतिमत्वा तां दमयन्ती स्वापायां स्वापम् आयातीति स्वापाया तादृशी सुप्तां सस्वापायां स्वस्या- पायो विश्लेषस्तत्सहितां पुनः स्वापायां स्वस्मात अपगतः शुभावहविधिर्यस्यास्तां दुरदृष्टामित्यर्थः । तां दमयन्ती- मिह वने निजवासस्वापायात् निजं स्वकोयं यदासः स्वं च धनं तदपायात्तदपगमात्तद्वासः तस्या दमयन्त्या वासो वसनं निकृत्याऽऽच्छिद्याऽमुञ्चत् अत्याक्षीत् । 'यद्वा विपादि किंभूतायां स्वापायां स्वेन आत्मना आप्यते प्राप्यते स्वापा तस्यां सत्यां सस्वापायां स्वापयुक्तायां दमयन्त्यां सत्याम् इत्यर्थः । नलो बने प्रसुप्तां दमयन्ती वसना • छित्त्वाऽमुञ्चदिति भावः। अमुञ्चदिति पाठे लुङि सृदि- त्त्वादः॥ १२॥ बभ्रामाऽनस्तेनश्रमेणकलिनाविधूयमा नस्तेन ॥ सहिरिपुमानस्तेनःस्वभाग्य दोपावसमहिमानस्तेन ॥ १३॥ "बभ्रामेति-रिपुमानस्तेनः शत्रुगपिहारीस नलः श्रमेण प्रयासेनानस्तेन नाऽस्तंगतेन सता अत्यन्तपरिश्रमेण दुःखात् तेन कलिना विधूयमानः कम्पितस्सन् । अथवा कलिना अनस्तेनासक्तेन श्रमेण यस्य श्रमस्य दुःखस्य ·। (७८).. नलोदयकाव्यम् । कलिः प्रयोक्ता तेन परिश्रमेण दह्यमानः सन् बभ्राम पर्य- टितवान् । हि यस्मात्कारणाने स्वभाग्यदोषाः स्वपूर्वार्जि- तदुष्कृतादिकर्मदोषाः के कस्मिन्समहिमानः समहत्त्वा न अपि तु सर्वत्रैव पूर्वकर्मप्रधानम् । यतोऽयमीहगऽवनी-" शोप्येकाकी गतराज्यभारो वने पर्यभ्रमीत् ।। १३ ।। मृगकुलमाऽऽरसदाविश्रममभितापातुरो ममारसदांविः ॥ स्फुरिततमारसदावि स्तृतानगायत्रविपिनऽमारसदावि ॥ १४ ॥ मृगेति-स नलो दावि दावो वनवह्निस्तत्संयुक्त प्रज्व. लद्दावं विपिनं वनमार जंग़ाम । यत्र यस्मिन् विपिने मृगकु- लं मृगगणम् आविश्रमम् आसमन्ततः अविश्रमं विश्रान्तिर- हितम् आविर्भूतश्रमं वा यथा स्यादेवम् आरसत्.आर्त्तशब्द कुर्वत् जलाभावात्तृषाकुलं मंमार । विः पक्षी अभितापा- तुरोऽभिसमन्ततो यस्तापस्सन्तापस्तेन आतुरः का- न्तस्सदा सर्वदा ममार मृतवान् । सदावीति निर्विसर्गपाठे विपिनं किंभूतम् अविन विद्यन्ते वयः पक्षिणो यत्र तादृशम् अभितापातुर इति नलविशेषणम् इत्यर्थः। विस्तृताविस्ती- शाखाः रसदाः रसो भयानकरसस्तं ददातीति सादृशः . नि-सदाः वा। स्फुरिततमाः प्रकाशिततमा नगा वृक्षाः स्फुटिततमा इति पाठे विदीर्णाः विस्तृताः भूमौ आस्ती- ः रसदा निर्यासदाः दवामिना दयमानत्वात् । संश- ·तृतायाधसः। (७९) ब्दा वानिलो दवानलाकुलं वनं गतवान्।यत्र भयप्रदविस्ती- पशाखाः वृक्षाः । यस्मिन्नतिगढ़नतरुदर्शनेन भयं भवतीति यावत्। यत्र चला अलसा मृगा इतस्ततो धावन्तः कृताक- न्दाः सन्तो मृताः । पक्षिणश्च मृताः तादृशं विपिनं मरुदेशं गतवानिति भावः ॥१४॥ शोकमरोदस्तेन श्रुतःसचनलाद्रवेतिरो.. दस्तेना द्रुतिमकरोदस्तेनस्वयमित्यूचे भयंपुरोऽदस्तेन ॥ १५ ॥ शोकेति- तेन नलेन शोकभरोदस्तेन शोकातिशयेन उदस्तेन व्याकुलेन उत् ऊर्धम् अस्तेन क्षिप्तेन शरीरादुद्रा- न्तजोवेन हे नल आवागच्छेति रोदः रोदनं श्रुतः आक- र्णितः। तेन कारणेन स च नलः द्रुतिं वेगमकरोत् । च पुनः हे अस्तेन अस्तः इनः प्रभुर्यस्य हे अनाथ अद: इदंते तव भयं न इति पुरोग्रे स्वयम् ऊचे उक्तवान् । स्वंकमिति पाठे स्वकं स्वकीयम् आत्मसम्बन्धि भयं तव नास्तीत्यर्थः।शो- कभरविक्षिप्तचेतसा नलेन नलागच्छेति कर्कोटकनागरो- दनं श्रुतम्ात वेगेन तत्र गत्वा ते इदं भयं न भविष्यतीत्य: वोचदिति भावः । अस्तेन इति सविसर्गपाठे अस्तेनः अस्तः कान्त्या तिरस्कृत इनः सूर्यो येनेति नलविशेषणम्। ढुंगतावित्यस्य लोटि मध्यमे । उचे त्रुवो लिटि। “स्यात्पुरः पुरतोऽप्रतः भोतिभी साध्वसं भयम्" इत्यमरः ।। १५ ।। -- ·(८०) नलोदयकाव्यम्। कभवाञ्छंसत्वऽस्यत्वाऽऽपदमित्याश्रयो नृशंसत्वस्य ॥ तंदेशंसत्वस्यप्रापनलःस खरोभृशंसत्वस्य ॥ १६॥ क्वेति-स तु नलो भृशमत्यर्थ सत्वरः त्वरायुक्तः सन् अस्य सत्वस्य प्राणिनस्तं देशं प्राप गतवान् । भवान् का- स्तीति शंसतु आपदम् अस्यतु त्यजतु इति निगद्योत याव- त् । कीदृशो नलः। अनृशंसत्वस्य अकौर्यस्य कारुणि- कत्वस्याश्रयो निवासमारोदनश्रवणानन्तरं नलो गत्वा भवा- न वास्ति कथयतु आपदं विपत्ति जहातु इति निगर्व दवा- मिमविशदिति भावः । शंसतु शंसु स्तुतावित्यस्यानेकार्थ- त्वाददनमात्रार्थः । अस्यत्विति असु क्षेपणे इत्यस्य लोटि। "विपत्त्यां विपदापदौ । नृशंसो घातुकाकूरः" प्रापेत्यापे- लिटि । “सत्वमस्त्री तु जन्तुषु" इत्यमरः॥१६॥. . अथपवनाशमयंतंवापिदवानौददर्शनाश मयन्तम् ॥ स्वबलेनाशमयन्तंरुजमजि घृक्षच्चपुनरनाशमयन्तम् ॥ १७॥ अथेति-अथ समीपगमनानन्तरमयं नलः तं पव- नाशं पवनं वातमश्नातीति पवनाशस्तादृशं तं सर्प कों- टकं कापि दवानो कस्मिन्नपि दवदहने अयन्तं गच्छन्तम् इतस्ततः विनाशं मृतिमयन्तं गच्छन्तं विनश्यन्तं ददशा द्राक्षीताकीदृशंस्वबलेनवप्रभावेण रुजं पीडामशमयन्त- -- ·तृतीयोच्छासः । (८१) न्तमपरिहरन्तम् । पुनः अनाशं आशा जीविताशा तद्राहि- तम् अनाशम्।न मृतं मुमूर्ष वा अजिघृक्षत् पुनः प्रहीतुमै- च्छत् । नलो. देवदहनदह्यमानं कर्कोटकमपश्यद्रहीतुं चै- षीत् । जिंगगःपवनाशनः। “ग्रहउपादाने" अस्य सनिग्रह- गुहोश्च" इतीइंनिषेधावित्वेकृते लङि रूपम् ।। १७.॥ सचधृतनागस्तेनस्वविषेणविरूपितोम नागस्तेन ॥ सहितोनागस्तेनप्रोक्तश्चा ऽऽत्मास्तुवेदनागस्तेन ॥ १८॥ सचेति-सचंनलःधृतनागोधृतसर्पःमनागस्तेन मनाकू ईषत् अस्तेन क्षिप्तेन तेन कौटकेन स्वविषेण विरूपितः विरूपोऽसुन्दरःकुजःकृतः।अनागस्तेन आगस्तनोतीत्याग- स्तोन आगस्तो अनागस्तस्ताहशेन निरपराधिना नलाकि भूतः सहितः हितं प्राणरक्षणलक्षणं तेन सहितः कृतात्मरक्षः उक्तश्च । किमित्याह हेनल ते आत्मा वेदनागः पीडाभाक् न अस्तु न भवतु तव मत्प्रसादाद्विपवेदना मा भूत् यद्वा यतः स नागः हितः तेन हेतुना उक्त इत्यर्थः । नलः सर्पमु- रिक्षपस्तेन दष्टो विरूपोभवत्तेनैवं च तव विषपीडा न भविष्यतीत्यभिहितश्चेतिभावः । अत्र कथोपकथनम- नुसन्धेयम् । यथा कर्कोटकनामा नागोऽहं नारदशापाच- लितुमशक्तः पश्चात्समुनिरेवमाह यदा नलो राजा त्वामितो नष्येति तावत्त्वमचलो भूत्वाऽत्र तिष्ट अतस्त्वं मामितो.न ·(८२) नला५यका.. यस्व अहं तवोपकारोपायमपि उपदेक्ष्यामि इत्युक्त्वा समुष्टि- प्रमाणोऽभूत् । नलस्तं वनानेरन्यत्र निनाय ततस्त्यतुकाम नलं पुनरुवाच पदानिगणयन गच्छ ततःश्रेयः करिष्यामि। ततो नलेन एकादिक्रमेण गणयित्वा दशेत्युक्तेआज्ञाच्छले- न नागस्तमदशयत् । ततो नलो विरूपो बभूव। नागस्त्वाह जनास्त्वांनजानत्तिति रूपमन्तापितं । यत्कृते त्वं दुःखी जातःस कलिममविषेणान्तर्दग्धस्त्वांत्यक्ष्यति । अयोध्या गच्छ बाहुकनामा सारथिरहमिति त्रुवन् ऋतुपर्णनृपसमीपे स्थीयताम् । सतेऽशविजयविद्यां दत्त्वाऽश्वविद्यां नेष्यति । ततस्तव कल्याणं भविष्यति । मत्स्मरणार्थ वासोयुगे गृहाण। यदाइदं वासः परिधास्यसि तदा निजरूपं प्राप्स्यसि "इत्युक्ता नागो गत इति महाभारतवार्ता । "नुत्तनुन्नास्त निष्ठयूताविक्षिप्तेरिताः समाः"। "किंचिदीषन्मनागल्पे। “यातनातीत्रवेदना । पीडाबाधाव्यथादुःखं" अनागस्तेने तितनोते "अन्येभ्योपि दृश्यते" इति डप्रत्यये रूपम् । अस्तु अस्तेलोटि ॥१८॥ कोटको नलमाइ- स्यात्तर्माकल्यंतेवपुरमुनात्तेनवाससा कूल्यन्ते ॥ येयशसाकल्यन्तेगुणोदये धतिभूतिसाकल्यन्ते ॥ १९ ॥ स्यादिति-हेनल अमुना आतेन गृहीतेन वाससा वस्त्र- युगलेन ते तव वपुः शरीरं कल्यन्ते कलिपोडापगमे तरसा ·। तृतायाच्छासः। (८३) वेगेन कल्यं निरामयं स्यात् भविष्यति।ये जनाः यशसा कीा कल्यन्ते श्रीयन्ते ते गुणोदयैः गुणानामुदयैरधिगमैः भूतिःसम्पत्तिः तत्साकल्यंपूर्णत्वं दधति धारयन्ति । ये यश-. स्विनस्ते गुणोदयवशालक्ष्म्या श्रीयन्तएवेति अतः खेदं माकुर्वितिभावः। आत्तेनेत्यत्र अन्तेनेति पाठे अध्यवसितेन ईप्सितेनेति यावत् । यशसा इत्यस्य विशेषणम्। यद्वा निश्च- येन कल्यं स्यादित्यर्थः । यद्वा हेअन्तेनेति सम्बोधनं अन्ते अन्तकाले इन.प्रभो हे इत्यर्थः। “वात्तों निरामयः कल्यः "अन्तोऽध्यवसिते मृत्यौ स्वरूपे निश्चयेऽन्तिके? "कलमदे" अस्यानेकार्थत्वाच्छ्रयणमर्थः। तस्मात्कर्मणिलिटिरूपम् । "समग्रं सकलं पूर्णम् " ॥ १९॥ . . अपिचविनामानेनश्रयणीयः सर्तुपर्णना मानेन । स्वाङ्गेनाऽमाऽनेनस्स्युर्विपदोन हिनृणांकनामाऽनेन ॥ २० ॥ अपीति-स एवाह हेअनेनः निष्पाप नल हे इन प्रभो मानेनाऽभिमानेन विनाऽपि च ऋतुपर्णनामा ऋतुपर्णाख्यो स्वाङ्गेन स्वशरीरेण अमां सह श्रयणीयो न । अपि तु श्रयणीय एव तत्र मानं न कार्यमिति भावः। यहाऋतुपर्ण- नामा इनः प्रभुः श्रयणीय इति नेत्यर्थः । हि यतः नृणां प्राणिनां क नाम कुत्र नाम विपदो न, विपत्तयो न, अपि तु प्राणिनो विपदा परिभूयन्त एव। अनेनेतिनिर्विसर्गपाठेन

·(८४) नलादयकाव्यम् ।
विद्यते इनः यस्य यस्माद्वा स अनेन चकवत्तित्वात् तस्य
सम्बोधने हेअनेन । तथा च सार्वभौमत्वाभिमानं न कार्यमि-
ति भावः । त्वयाऽनेन कुजशरीरेण समयप्रतीक्षया ऋतुपर्ण
आश्रयणीयः। प्राणिनां विपद्भवत्येवेति समाश्वासयदिति
भावः। “कलुषवृजिनैनोघमहोदुरितदुष्कृतम्"। "नामप्रा-
काश्यसंभाव्यत्रोधोपक्रमकुत्सने । गर्दासमुच्चयप्रश्नशङ्कास-
म्भावनास्वपि ॥२०॥
व्रजमुखमायाहीनश्रीरित्यन्तर्हितःशमा
याहीनः ॥ स्निग्धोमायाहीनःस्याज्ज
नतायाः वनोत्तमायाहीनः ॥२१॥
बजेति-हेनल कथं भूतः इनश्रीः इनस्य सूर्यस्य श्रीरिव
श्रीर्यस्य सूर्यकान्तिःअथवा इनश्रीरिति सर्पविशेषणीयुक्त-
चैतत् नलस्य विशेषणं तदानीं विरूपत्वात् । व्रज गच्छ ।
उद्दिष्टमृतुपर्णसमीपमिति यावत् । किमर्थ शमाय शान्त्यै
सुखं आयाहि आमुहीत्युत्काऽहीनः सर्पराजोऽन्तर्हितः।
एनमेवार्थमुपोद्धातयति ॥ हि यतः उत्तमाया जनताया
उत्कृष्टस्य जनसमूहस्य मायाहीनो निर्दभः इनः समर्थः
स्निग्धो मित्रं क कुत्र न स्यात् । अपितु सर्वत्रैव स्यात् ।
कर्कोटको नलं व्रज सुखञ्च लभस्वेत्युक्त्वान्तईधे सज्जन
मुहन्मिलत्येवेतिभावः । "वयस्यःस्निग्धोसवयाः"। "इनःप-
त्योनृपार्कयोः" इतिमेदिनी । स्यादस्तेविधिलिङ् जनतेति
ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तलू." ॥२१॥

·. तृतीयोच्छ्रासः। (८५) प्रीतिवशादनवनतः कृत्वातद्वसनमात्म सादनवनतः ॥ बहुमांसादनवनतः सोऽ स्माहतुपर्णमाससादनवनतः॥२२॥ प्रोतीति-अर्थात् स नलप्रीतिवशात अनवनतः न नवनं स्तुतिःअनवनं तस्मात् ।आद्यादित्त्वात्तसिः। तथा च प्रीति वशादेव तत्रं गृहीतं न तु स्तवं कृत्वेत्यर्थः । तद्वसनं वस्त्रं आत्मसात्कृत्वा गृहीत्वा- अस्मारनतः अरण्यात् ऋतु- पर्ण नाऽससादाअपि तु आससादेव। काकथै नम्किंभू- तात् । न अंवनं रक्षणं यस्मिस्तस्माद्रक्षाहीनाबहुमांसाद- नवनतः बहुतरा ये मांसादना व्यालाः सिंहशार्दूलराक्षसा- स्तेपां वनतः वन्यते संभज्यतेऽस्मिन्निति वनं तादृशाद- हुक्रव्यादसंभक्तात् समूहात्॥" वस्त्रमाच्छादनवासश्चेलंवस- नमंशुकम्" ॥"तदधीनवचने” इति सातिः। वनपणसंभक्ता- वित्यस्य वनतइति । आसतादेतिसलिटि ॥२२॥ अकृतमुदायन्तारंतममनुतसोऽध्वनोयदा ऽयन्तारम् ॥ ध्वनिसमुदायन्तारंदधतोड स्यहयाश्वतन्तदाऽऽयन्ताऽरम् ॥ २३ ॥ अकृतेति-स ऋतुपर्णः तं नलं मुदा हर्षेण यन्तारं सार पिमकृत । सोयं नलो यदाऽध्यनो मार्गस्य तारं तारण अमनुत मेने अङ्गीकृतवान् । तदा तस्मिन्काले तारमत्युद्ध ध्वनिसमुदाय द्वेषासमूहंदयतः कुर्वतोऽस्य ऋतुपर्णस्य ·नलोदयकान्यम् । हया अश्वा अरम् अतिशीघ्रमायन्तआजग्मुः। यदा ऋतु पर्णाल्लब्धसारथ्यो नलो मागें त्वां यथेष्टं तारं यामीत्यङ्गी- कृतवांस्तदा द्वेषमाणाऋतुपर्णवाजिनोऽतिशीघ्र चेलुरित्य- र्थः। "नियन्ताप्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ताचसारथिः। तारो- त्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु" इत्यमरः । अयगता वित्यस्यात्मनेपदिन आयन्त ॥२३॥ अथसहसादमयन्त्यासादमयन्त्याऽऽत्मश- मनिद्रामुमुचे ॥ जीवितसादमयन्त्यासा दमयन्त्यागमकृतसचयदातस्याः ॥२४॥ अथेति-अथ नलापगमानन्तरमात्मशर्म स्वसुखं दमय- न्त्या उपतापयन्त्या दमयन्त्या भैम्या सा निद्रा शयनं सहसा शीघ्रं मुमुचे त्यक्ता । कीदृश्या जीवितसाद जीवितस्य सादमवसादं विनाशं अयन्त्या गच्छंत्या प्राणान जहत्येतियावत् । स च नलः सादमयं दुःखमयं त्यागं परित्यागं तस्याः दमयन्त्याः यदा यस्मिन्काले अकृत कृतवान् । नलेऽपयाते वनप्रदेशसुप्तया दमयन्त्या निद्रा मुक्ता।कदा अयं नलः दुःखप्रचुरंतत्त्यागं यदाकार्षीतादमु उपतापे अस्माणिचिशतरि स्त्रीत्वेटापि दमयन्त्यति रू- पम् । साद्यतेऽवसाद्यतेऽनेनेति सादो दुःखम्।त्यजहानावित्ये तद्धात्वर्थत्वेन कण्ठोक्त एवार्थः । अकृतेति कृभोलुद्धि । जीवितसादमित्यत्र धीहिंसादमिति पाठे धीहिंसा बुदि- ·'. तृतीयोच्छ्रासः। (८७) नाशस्तं ददातीतिसः। तं नलं अयन्त्या चिन्तयन्त्या नलः क्वगतः अहं वावगच्छामि कुत्रतं पश्यामीति भावयन्त्या। अयधातोर्गत्यर्थकत्वात् ज्ञानार्थकत्वमित्यर्थः ॥२४॥ साऽत्रसंसादारामासीतेवत्रासमाससादा रामा ॥ याप्रासादारामानुपेत्यभारतिं रसादाऽऽरामा ॥ २५॥ .' सेति-अत्र भयङ्करे वने सा रामा दमयन्ती ससादा सदुःखा त्रासं भयं आससाद प्राप्तवती । केव अरामा रामरहिता सीतेव या दमयन्ती पूर्वप्रासादारामान् प्रासादा- न नृपगृहान् आरामान् उपवनानि उपेत्य आगत्य रसात् खेहात् भर्ना नलेन अमा सह रति क्रीडां आर प्राप। "प्रासादोदेवभूभुजाम्" "आरामः स्यादुपवनम्" "सुन्दरी रमणीरामा" "अमासहसमीपेच" इत्यमरः ॥२५॥ तत्रपदेव्यालीनामथविभ्रान्तंवनेचदेव्या ऽलीनाम् ॥ तस्वृन्देव्यालीनांततिंदधा नेतयाऽस्पदेव्यालीनाम् ॥२६॥ तोति-अथाऽनन्तरं तत्र तस्मित्ररण्ये तया देव्या दम यन्त्या च पुनः विभ्रान्तं विविध भ्रमितं पयंटितं नल- मन्वेषयन्त्येति शेषां कोहशे वने व्यालीनां सर्पिणीनां पदे : स्थाने पुनस्तरुवृन्दे व्यालीनां छन्नामासक्तामलीनां भृङ्गा- ·" (८८) नलोदयकाव्यम् । णां तति समूहं दधाने धारयति । पुनः व्यालीनां पक्षिणस्तेषामालीनाम्पङ्कीनामास्पदे प्रतिष्ठास्थले । लीसख्यावली अपि" "षट्पदभ्रमरालयः कायाम् । विभ्रान्तमिति “उदितो वा" "प्रतिष्ठास्थानमास्पदम्" ॥ २६ ॥ वेगबलापासितयावेण्याभैमीयुताललापा ऽसितया ॥ नृपसकलापासितयाहत्वारी बान्धवान्किलाऽऽपासितया ॥२७॥ वेगेति-वेगवलेन धावनवलेन अपासितया विस्तृतया अ- पगता आसिता उपवेशनत्वं अथवा असिता विद्यमानता यस्याः सा तया त्रुटितया असितया श्यामलया वेण्या युता सहिता भैमी दमयन्ती ललाप विललाप । किविल- लापेत्याह । हेनृप हेराजन् तया सकलापासितया कलाप- स्तूणीरः असिःखगः ताभ्यां सहितः सकलापासिः तस्य भावस्तत्ता तया करणेन यद्वा वेगबलापासितया वेगंच बलंच मामोतीति वेगवलापः सचासिर्यस्य स वेगवला- पासि तस्य भाषस्तत्ता तया दृढखड्वत्त्वेन । कथंभूताय सकलापासितया सकलानामर्थात् शत्रूणां अपासितया अपहतखजतया अरीन इत्वा वान्धवान् बन्धूनापासि रक्ष सि। किलेतिवार्तायाम् । त्वयि सङ्गधारिणि सति अन्येषां हस्तात् खगाःस्वयं पतन्तीति भावः। स त्वमेकाकिनी मां H ·तृतीयोच्छ्रासः।। (८९) बने त्यका कथं गतोसि पुन या सीति भावः । “वार्तास- म्भाव्ययोः किलः" । “कलापोभूषणेबहेतूणीरेसंहतेपिच"। आपासीति पारक्षणे इत्यस्य लटि॥ २७॥ प्रेमकरुणादिकमनुस्मरन्ती आह- सकथंमानवनानान्यायविदाचरसिसेव्य. मानवनानाम् ॥ धृतसीमानवनानान्दारा णांत्यागमनुपमाऽनवनानाम् ॥२८॥ सेति-हे मानवनानान्यायवित् मनुःप्रजापतिस्तत्प्रणीतो यो नाना बहुप्रकारो न्यायो धर्मशास्त्रं तदेतीति तादृक् । यद्वा मानवा मनुष्यास्तेषां नानान्यायो व्यवहारस्तंवे-. त्तीति ज्ञातसकलधर्मशास्त्र मानुपव्यवहाराभिज्ञ हे अनु- पम निरुपम स त्वम् अनवनानाम् अवनं रक्षणं तद्रहितानां सेव्यमानवनानां सेव्यमानमाश्रीयमाणं वनमरण्यं यैस्ता- दृशानां वनमध्यगतानां धृतसीमानवनानां धृतं सीमायाः कुलमर्यादायाः' नवनस्तवो यैस्ताहशानां दाराणां स्त्रियाः त्यागं परित्यागं कथमाचरसि करोपि । अदुष्टभार्यात्यागे दोषं कथं न विचारयसीति भावः । स कथंमानवनानामिति सानुस्वारपाठे हेोन्यायवित् एतस्मिन्कर्मणि धर्मोऽधौवेति विचारपण्डितहे किंभूतानां दाराणां मानवनानां मानानां । वनं गहनं येषांतेपां मानगहनानामित्यर्थः 1. "दाराः . पंभ्रनि" ॥२८॥ - ·(९०) नलोदयकाव्यम् । परकृतमेतत्त्वेनः स्मरामियन्नस्मृतोऽसिमे तत्त्वेन ॥ दोषसमेतत्त्वेनप्रदूषयेनाऽत्रस म्भ्रमेतत्त्वेन ॥ २९॥ परेति-हेइनस्वामिन् नल यत् यस्मात् एतन्मत्परित्याग- रूपमेनः पापं परकृतं परणे कलिना कृतं स्मरामि जानामि। तु पुनः त्वं मे मया तत्तस्मात् तत्त्वेन सत्स्वरूपत्वेन याथार्थ्येन न स्मृतोसि न ज्ञातोसि । अपितु तत्त्वतो ज्ञा- तोसि । त्वं स्वबुद्ध्या एवं नाऽऽचरसि । अब सम्भ्रमे दुःखे दोषसमेतत्वेन सदूपणत्वेन त्वात्वंवा नप्रदूषये न दूषयामि। कलिकृते अपराधे त्वां कथं दूपयामि । त्वं सर्वदा दूषण रहित इति भावः। नकाक्थें । "समोसंवेगसम्भ्रमौ" दूपय- इति "दोषोणे" इत्यूत्वे रूपम् ॥२९॥ दमयन्त्यात्मानं प्रत्याह- हृदयौकायस्तेनस्थीयेतयथैवपावकाय स्तेन ॥ यावत्कायस्तेनत्यज्यतस्वहृदि चाधिकायस्तेन ॥३०॥ हृदेति-हे स्व आत्मन् यावत् यत्कालपर्यन्तं ते त्वया कायः न त्यज्येत न मुच्येत तावत् यस्ते तव हृदयौका हृदयमोक आश्रयो यस्य स हृदयवासी नलः। तेन नलेन हृदि हृदये अधिकायस्तेन अधिकमायस्तेन । व्याकुलेन न स्थीयतए । अपि तु स्थीयतएव । किमिव ·तृतीयोच्छासः। (९१) यथैव पावकायः पावकेऽनौ अयो लोहमिव दहनगतलोह- मिव । हेआत्मन् यावत्त्वमिमं कायं न जहासि तावद्विरहान- लप्रदीपे मद्धदि नलः स्थास्यति । यथानौ लोहः। एवं तस्य मत्प्रियस्य दुःखं भवतीति त्वं शोनं कायं जहीहीति भावः। "स्वो ज्ञातावात्मानि" । स्थीयतेति “घुमास्थागापाजहा- तिसां हलि" इतिदीर्घः। पिण्डकालायसायसी" आयस्ते- १.ति-आङ्पूर्वकयसुप्रयत्ने इति धातोःक्तः ॥३०॥ यस्यपदेशकमितः स्वजनोऽयंप्राप्यजन पदेशंकमितः॥अरिवृन्देशङ्कमितस्मित सत्वमुपगतोऽसिदेशंकमितः॥ ३१ ॥ यस्येति-अयं स्वजनो बन्धुवर्गः यस्य पदे तव राज्ये ये त्वां जनपदेशं राष्ट्राधिपं प्राप्याधिगम्य शं कल्याण के सुखं इतः प्राप्तवान् । हेकमितः कान्त अरिवृन्दे शत्रुसमूहे अश- झं शङ्कारहितं मितस्मित मितपरिहास स त्वं इतो वनात्कं. देशं का भुवं उपगतोसि गतवानसि । आदौ यं स्वपदे- शमिति पाठे स्वपदेशं सुष्टु शोभनमपदिश्यत इत्यपदेशो नाम तादृशं शोभनाख्यं यं जनपदेशं प्राप्य स्वजनः कं सु- खं अयं शुभावहविधिमितः प्राप्तः । यद्वा स्वपदे स्वस्थाने स्थानान्तरं कथंभूतम्। अशम् अकल्याणम् इत्यर्थः। दमय- न्ती विलपन्तीदमाह-हेनल यं त्वां राज्याधिपंप्राप्याड त्मिीयलोकः सुखं प्राप्तवान् स मां दुःखजलधौ मजन्ती- ·नि (९२) नलोदयकाव्यम् । मुपेक्ष्य अस्मादनात्कं देशं गतवान् । १५. णस्थानलक्ष्मांघ्रिवस्तुषु" । शं सुखे । स्य क्ते । “वन्धुस्वस्वजनाः समाः" स्वंत्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियांधने" । स्वपद इति सप्तमी ॥३१॥ यद्यशसाऽनुरुरोद कुहरंयोद्वेष्टुरंजसानुरु रोदः॥ अद्रेःसानुरुरोऽदःकिमापदयितो ममेतिसाऽनुरुरोद ॥३२॥ यदिति-हेरुरो हेचित्रमृग यद्यशसा यस्य की रोदः कुहरं द्यावाभूम्यन्तरं एकोक्त्या रोदःशब्दः सान्तः स्वर्गभू मिवाची । तयोः कुहरं विविरम् अनुरु अविपुलम् अल्प कृतम् । तत्र न मातीति भावः । यश्च द्वेष्टुः द्वेषं कुर्वतो नुः पुरुषस्य अन्नसा झटिति उरोदः उरो वक्षो यति खण्ड- यतीति ताक् द्विपक्षोविदारकशरवर्षीत्यर्थः । स मम दयितोवल्लभो नलोऽदोद्रेः सानु गिरेः.समभूभाग किंम् आप प्राप्तवान् इत्युक्त्वासाऽनुरुरोद पश्चादरोदीत् । वने दमयन्ती मृगं पृच्छति वनेचरन् क्षीणः । द्यावाभूमी पूरिते यश्च द्विषदन दावानलः किं गिरिसाद प्राप्तवानित्युक्त्वा रुरोद । “वड्रोतविपुलम्" "द्यावाभूमी- चरोदसी" "पुरुषाः पूरुषानरः" "सुःप्रस्थः याम्" इत्यमरः। उरोद इति उरो द्यतीति दो अवखण्डने"

·तृतीयोच्छासः। (९३)
इतिधातोः "आतोऽनुपसर्गेकः” इति कः "कृष्णसाररुरुन्यं
कुरंकुशंवररोहिपाः" इत्यमरः । आपेत्यापलिटि। “पश्चा-
त्सादृश्ययोरनु" इत्यमरः । रुरोदेति “रुदिरू अश्रुविमो
चन" इत्यस्य लिटिं ॥३२॥
दमयन्त्यशोकमुपगम्याऽऽह-
श्रयकलनामानन्तेत्ययंजनोददतिचाऽङ्ग
नामानंते ॥ हार्दैनामाऽनन्तेजनमेनमशो
ककुरुसनामानंते ॥३३॥
श्रयेति-हे अशोक ! अशोक वृक्ष अयं जनो मल्लक्षण
आनन्त प्रणमतीति. कलनां बुद्धिं पूजां वा श्रय आश्रय
गृहाण । अङ्गनाः स्त्रियश्च ते तव मानं पूजां दोहदं वा
ददति ददते । स्त्रीसंस्पर्शात् तव पुष्पोत्पत्तिरि-
ति भावः। नामेति सम्भावनायाम्।अतोअनन्ते बहुतरे हार्दै
प्रेमणि सति एनं जनं ते तव सनामानं स्वनामाख्यमशोक
शोकरहितं कुरु ।हृदः कर्म हीदम् । “हायनान्तयुवादिभ्योऽ
"इत्यण । हे अशोक त्वां नौमि मामपि शोकरहितंकुर्वि-
तिभावः ॥३३॥
उच्चशिरोदारापालप्येतिकनेसुबन्युरोदा
रावा ॥ द्रुतिमकरोदाराऽवारूक्षेमस्तल
मथोसरोदारावा ॥३४॥

·(९४) नलोदयकाव्यम्।
उच्चेति-सुबन्धुरा अत्यन्तसुन्दरी उदारावा उदाराआवा
गतिर्यस्यास्ताहशी दमयन्ती।उच्चशिरोदारौ उच्चशिरसोदा-
रखोदेवदारुद्रुमा यस्मिंस्तादृशे वने इति पूर्वोक्तमालप्याऽऽ
भाष्य विलप्य वा द्रुति वेगमकरोत् गति वा । यदा उच्चशिरा
उच्चग्रीवा उदारा वा उत् उर्व आरावः शब्दो यस्याः सा
उच्चशिरा उच्चैः विलप्यति यावत् । यद्वा एवार्थे वाशब्दः ।
उदारा दक्षिणा । "उदारोदात्महतोदक्षिणेप्यभिधेयवद"
इति मेदिनीकारः । अस्ति चाऽदन्तोपि शिरशब्दः । “पिण्डं
दद्याद्याशिरे" इतिदर्शनादित्यर्थः । अथो . वेगकरणा-
नन्तरं सरोदारावा रोदनशब्दसहिता रुदन्ती रुक्षं शुष्क
अवाः जलहीनं न विद्यते वाः जलं यस्मिन् तादृशं मरु-
तलं मरुदेशम् आर गतवती। कचिदतिसुन्दरे वने वि-
लप्य दमयन्ती निर्जलं मरुदेशगन्तवती रोदितीति भावः।
दारुशब्दस्य वृक्षे वृक्षत्वप्रवृत्तिनिमित्तत्त्वाद्राषितपुंस्कत्ते-
न"तृतीयादिषु भाषितपुंस्कंपुंवगालवस्य” इति पुंवद्भावत्
घेरत्वादि। “भद्दारुद्रुकिलिमं पीतदारुचदारुच" इत्यमरः।
वासमुच्चयएवार्थे” इतिहमः। ऋगतावित्यस्यारेतिच ॥३॥
मृगकुलमारव्याधिप्रचुरविभ्रदनसमा
रव्याधि । वीथ्यामारव्याऽधिष्ठितभुज
गंभीमजेयमारव्याधि ॥ ३५॥

·तृतीयोच्यासः। (९५) मृगेति-इयं भीमजा दमयन्ती मारव्या मरोरियं मारखी तया वीथ्या मार्गेण समारव्याधि मारस्य कामस्य व्याधिः मारव्याधिः तत्सहितम् आरवि सशब्दम् । यद्वा आरवि आराः इतस्ततो जङ्गमा वयः पक्षिणो यत्र तत् । आधि प्रचुर मानसीव्यथाबहुलं मृगकुलं विश्रद्धारयनम् आर गतवती । कीदृशं वनम् । व्याधि व्याधो लुब्धकस्तत्स- हितम् अधिष्ठितभुजगम् अधिष्ठिताःभुजगाः सर्पा यस्मिन् तत् । समारव्याधिरिति सविसर्गपाठे दमयन्ती. विशेषणम्। "पुंस्याधिर्मानसीव्यथा । स्त्रीरुजाचोपतापरोगध्याधि- गदामयाः" इत्यमरः । आरेति ऋगतावित्यस्य लिटि । "वीथ्यालिरावलिः पतिः श्रेणीलेखास्तुराजयः" इत्यमरः । "वीथीपदव्याप" इत्यमरः ॥३५॥ सास्रवनासारासावेगमनाभीमनन्दनासा रासा॥सुनयननासाऽऽराऽसावजगरमग्रा सिचाऽमुनासारासा ॥ ३६॥ साति-सासवनासारा अस्रवनम् अश्रुजलं तस्याऽऽसारो वेगवर्पणं तत्सहिता सावेगमना आवेग उद्वेगः तत्सहितं मनो यस्यास्ताहशी सारासा आरासो रोदनरवस्तत्स हिता। यद्वा असारासा असारः अस्थिरः आस उपवेशनं स्थितिर्वा यस्याः सा भावे घम् । असौ भीमनन्दना दमयन्तीअजगरं सर्पम् आर प्राप्तवती । अमुना चाऽजगरेण ·(९६) नलोदयकाव्यम्। सारा श्रेष्ठा सा दमयन्ती अग्रासि अस्ता । कीदृशी। सुनयननासा नयनं चनासा चनयननासं शोभनं नयननासं यस्याः सा तादृशी सुनेत्रनासिकेति यावत् । मरुतलमा टन्ती दमयन्ती अजगरमद्राक्षीत्तेन चाऽजगरेण सुमुखी- कवलिते इति भावः । “वनं सलिलकानने" "आसारो के गवर्षणम्"निन्दिग्रहिपचादिभ्योल्युणिन्यच"इतिल्यौ नन्द नेति । "द्वंद्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम्" इति नयननासमि त्येकवद्भावः। आरोति ऋगतावित्यस्य लिटि । “अजगरे शयुर्वाहसइत्युभौ” इत्यमरः। “असुलसुअदने"लुङिचिणि वृद्धौ अग्रासीति । “अश्रुनेत्राम्बु रोदनं चास्रमखुर्च "सारोवलेस्थिरांशेच"न्याय्येकीबंवरेत्रिषु"इत्यमरः॥३६ अथशवरोहास्यंतंस्वा स्तदश्वरिपुतरो हास्यन्तम् ॥ समधिरोहास्यन्तंन्य स्यतदास्येऽकरोत्खरोहास्यन्तम् ॥३७॥ अथेति-अथाजगरग्रसनानन्तरं रिपुतरोहा रिपूणां तये बलं हन्तीति रिपुतरोहा शत्रुबलपातकः शवरः किरात स्वासून् स्वप्राणान् हास्यन्तं जिहासतं तदसुंश्च तस्या दमयन्त्या असून्प्राणान् स्यन्तं विनाशयन्तमजगरं सम- धिरुरोहाऽऽरूडवान् । तं हास्यं हासयोग्यमकरोदका- षीत् । किं कृत्वा तदास्ये तस्याऽजगरस्याऽऽस्ये मुखे अस्यन्तं खङ्गानं न्यस्य निक्षिप्य । शवरः किंभूतः सर- ·ताया सि व स्तीक्ष्णस्वभावः शबरो दमयन्तीप्राणान्विनाशयन्तं मार- यिष्यन्तं तमजगरं खङ्गाग्रभिन्नमुखममारयदित्यर्थः । रिपु- तरोहेति"ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु किप्"इति सूत्रेण ब्रह्मादिष्वेव हन्तेः प्रयोगाञ्चिन्त्यमिदम् । यद्वा । शबरः कथं भूतः रिपुतरः हा इति कृत्वा ।"हाविषादेचशोकेचकुत्सादुःखार्थयारेपि" इतिमेदिनी हास्यन्तमिति ओहानत्यागे ऽतः "लुटः सदा" इति शता । "पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाः" । "बरसीबलरंहसी' इति चामरः। पेन्तकर्मणीत्यस्यस्यन्तमिति। समधिरुरो- हेतिलिटि । हास्यमिति । “तदहति" इतियः ॥ ३७॥ तांपुनरेकामयतःकृशांकिरातस्मरातिरे कामयतः ॥ कान्तारेऽकामयतस्त्रियंनका ड्डेदुपहरेकामयतः ॥ ३८॥ तामिति-तां दमयन्तीमेकामेकाकिनी सहायरहितां अयतः शुभदैवात्कृशां तनुं दैववशात् दुर्बलामित्यर्थः । स्मरातिरेकामयतः स्मरस्य. कन्दर्पस्याऽतिरेक आ- धिक्यं स एवामयो व्याधिस्तस्मात्कन्दपाधिक्यव्याधेहेतोः किरातः कान्तारे महावने अकामयत अचीकमत् । स्त्रीत्वेनेतिशेषः। त्वं मम भा• भवेति कामनामकरोदि- तिभावः । अत्र हेतुमाह-कामयतः कामेनयतः संयतः कामातुर उपहरे रहसि स्त्रियं नाकांक्षेनेच्छेकि । नम्- . - ७ ·5 (९८) नलोदयकाव्यम् । काकर्थः। अपितु कांक्षदेव । “उपह्वरं रहसिसन्निधौ” इति, हेमचन्द्रः ॥ ३८॥ धृतवनमान्तेनत्राताऽसिमयाननुत्वमा न्तेन ॥ मानिनिमातेनप्रसीदशरणाग ताः कमान्तेन ॥ ३९॥ धृतेति-शबरो भैमीमाह । ननु भोमानिनि दमयन्ति धृतवनमान्तेन धृतः श्रितो वनमहन्तोवनभूमिप्रान्तं येन तादृशेन अान्तेन सर्पनाशकेन मया त्वंत्रातासि रक्षितासि तेन हेतुना मह्यं प्रसीद प्रसन्ना भव । शरणायाऽऽत्मत्राणाय आगताः प्राप्ता जनाव कुवन मह्यन्ते न पूज्यंते हेदमयन्ति अजगरं विनाश्य मया रक्षितासि । अथ शरणागताय मे प्रसीद । महन्त इति महपूजायामित्यस्य कर्मणि लटि । "शरणं गृहरक्षित्रोः" इत्यमरः। “नन्वाक्षेपे परिप्रश्न प्रत्युक्ता- ववधारणे । वाक्यारम्भे प्यनुनयामन्त्रणानुज्ञयोराप" इति हैमः । “अन्तः स्वरूपे निकटे प्रान्ते निश्चयनाशयोः। अवयवेपि" इति हैमः ॥ ३९॥ सुमुखनिशापेतेनःस्मरदासानितिप्रोच्य वसापेतेन ॥ दत्तेशापेतेनस्थितयाऽसा न्त्वेनचलदृशापेतेन ॥४०॥ सुमुखेति-हेसुमुखनिशा सुंशोभनं मुखं सुमुखं तदेव - ·. तृतीयोच्छासः। (९९) निशापः चन्द्र इव यस्याः सा सुमुखनिशापा तस्याः सम्बो- धने हे शोभनमुखचन्द्रे ते तव नोऽस्मान्दासान स्मर जानीहि इत्यनेन प्रकारेण प्रोच्य उक्त्वाऽसान्त्वेन क्रोधेन स्थितया चलदशा चञ्चलाक्ष्या शापे दत्ते वसाऽपेतेन वसा मेदस्तया तेन होनेन सता मदनज्वलनदह्यमानमेदसा तेन शवरेण . किनपेते। अपि तु मूर्छितमेव । नभकाकर्थः। कुद्धया दम यन्त्या शापे दत्ते शवरो मूच्छितोऽभूदिति भावः । सुमुखिविशापेतेनेति पाठे हेशोभनमुखि तेतव नः अस्मान दासान् स्मरेतिं विशापे शापाभावे शापपूर्वमित्यर्थः । प्रोच्य तेन न पतितमिति काकुः । "हन्मेदस्तुवपावसा? इत्यमरः । “सामसान्त्वमुभेसमे" इत्यपि । पेतेइतिपततेः कर्मणि लिटि॥४०॥ दग्धसरागाहितयादमयन्त्याविपिनभूः पराऽगाहितया ॥ उच्चतरागाहितया दृष्टयाघोराचकन्दरागाहितया ॥४१॥ दग्धेति-दग्धसरागाहितया दग्धः सरागः सकामोऽ हितः शत्रुः शबरो यया सा तादृश्या तया दमयन्त्या ऽपरा ऽन्या विपितभूर्वनभूमिरगाहि अवगाहिता । उच्चतरागाहितया उच्चतरा ये अगा वृक्षास्तवाहितया आरोपितया दृष्ट्या च घोरा भयावहा कन्दरा दरी अगादि । कन्दरागादित- येत्येकम्पदं वा । कन्दरायुक्ताद्रो आहितया क्षिप्तयेत्यर्थः।

·(१००) नलोदयकाव्यम् । अत्र पक्षे घोरेति भूविशेषणम् । यद्वा परागाहितया पुष्प- धूलिव्याप्तया दृष्टया वनभूः अगाहि विलोडितेत्यर्थः । दग्धशवरया तया भैम्या अन्याऽटवी अवगाहिता कन्दरा चादर्शि इति भावः। “गाह अवगाहने” अस्माल्लुकि चिणि ॥४१॥ पदवाऽपदवापदवापदवारयतोऽद्रिवनवि ललापचसा ॥ तरसाऽन्तरसान्तरसान्तर सान्वयदुःखवृणीष्वसखेमरणम् ॥४२॥ पदवेति-अयतः शुभदैवात् पदवा पदाभ्यां वातीति पदवा सा दमयन्ती अपदवापत् अपगता दवापत् दवा मिजन्य दुःखं यस्मात्तत् तादृशमद्भिवनम्पर्वतवनमवापत् लेभे। रयतो वेगादवापदितिवा। कीदृशं अवाः न विद्यते वार्जलं यस्मिन् तत् जलरहितम् । विललाप च पर्यदेवीच्च । हेसान्तरसान्तर सान्तं अन्तसहितं रसान्तरं करुणातिरिक्त रसो यस्मात्तादृश । हे सान्वयदुःख अन्वयः सन्तानस्त- सहितंदुःखं यस्मिस्तादृश सान्तरदुःख इतिपाठे अन्तः- करणदुःखसहित हेअन्तर आत्मन् सखे मित्र तरसा वेगेन मरणं वृणीष्व वरय। पदचारिणी दमयन्ती दवविपद्रहितं. जलशून्यं गिरिवनंगता विलापं चाकार्षीत् । हे आत्मन्स परिवारदुःखाकुल मरणमिदानी वरय सांप्रतं किम् । यत्सहो, मम मरणमेव वरमितिभावः । अवापदिति आपेलदित्वा- - ·11921 तृतीयोच्छासः। (१०१) दङ, "लपव्यक्तायां वाचि" इत्यस्य लिटि ललापेति । "अन्तरमवकाशावधिपरिधानांतद्धिभेदतादय ॥ छिद्रा- त्मीयविनावहिरवसरमध्येतरात्मनिच" इत्यमरः ॥ १२॥ बने गच्छन्तीकन्दरातोनिःसृतंव्यात्तमुखं वृकं दृष्ट्वाह- वृककोपपुरःसरमासरमासरमासरमाभ वताननुसा ॥ किमृतेदयितादयतोदय }. तोदयतोदयतोऽस्तिममेहसुखम् ॥४३॥ वृकेति-हेवृत तरक्षो कोपपुरस्सरं क्रोधपूर्वकं मा माम् आसर आगच्छ मां भक्षयेत्यर्थः । मा सर इतो मागच्छ । ननु भोः सातव स्त्री वृकी भवता त्वया सरमा सलक्ष्मीका भवतु । तथा च मां भक्ष्य स्वस्त्रिया सह स्थीयता- मिति भावः। यद्वा सा सरमा श्वापदत्वात् शुनी तव स्त्री त्वया सरमा भवत्तिति शेपः । अतोमा सर अन्यत्र मा गम्यतांमामेव भक्षयेत्यर्थः । अयतोदयतोदयतः अयं शुभ- दैवं तस्य तोदःक्षेपस्तत्र यतो रत उदयोऽभ्युदयो वा यस्य तादृशाद्अदयतः निष्करुणादयितात् स्वीयानलाहते तं विनाइहावसरे मम किं सुखमस्ति स्वास्थ्यमस्ति यत्तु हेअयतोद यतेतिभिन्न पदम् अयो देवं तेन या पीडा तया यतः वद्धः दैवपीडित उदयतः उद्गच्छतः। अपरन्तथैवेति ध्येयम्। यद्वा हेक कोपपुरःसरं मा सर स्वगृहात मा ग- च्छ।आसर परावृत्त्य आगच्छ सा तव स्त्री सरमासलक्ष्मी V ·4 . (१०२) नलोदयकाव्यम्। का भवत्वित्यर्थः। तथा च क्रुद्धः सन् गृहात् मा गच्छति भावः। दमयन्ती वृकमाह हेवृक त्वं माम् आसर नला- हते मम किं सुखं जीवितेन वा किं प्रयोजनम् । अतो मां भक्षयित्वा स्वस्त्रिया सहैव स्थीयतां माविरही भवेति तात्पर्य्यार्थः । “तरक्षुस्तुमृगादन वृकोपि"। आसरे- ति सर्तेलोटि । सरमाशुनी । “प्रश्नावधारणानुज्ञानुनया- मंत्रणेननु” । “पृथग्विनान्तरेणनैहिरुङ्नाना च वर्जने" इत्यमरः ॥४३॥ अयिराक्षसभक्षयमांशुधितोनवसानवसा नवसानवसाः॥रुजमुज्झजनेऽत्रचहेकर णान्तरदान्तरदान्तरदान्तरदाम् ॥४४॥ अयीति-भैमी राक्षसं दृष्ट्वाऽऽह । अयि अहो राक्षस व- साःमेदांसि वसानाऽच्छादय अनवसान मरणहीन क्षुधितो बुभुक्षितस्त्वं न वस न तिष्ठ मां भक्षय । अत्र च जने मल्ल- क्षणे करुणान्तरदान्तरदान्तरद । करुणान्तरं करुणामका- शस्तेन दान्तमुपशान्तं रदान्तरन्दन्तातरं ददातीति ता दृक् करुणाहीनरदनान्तरप्रदायकं रुजं पीडामुज्झ त्यजम- यि पीडांत्यज अहमन्तः हृदयम् अदां दत्तवती । यद्वा करुणांतर सन्तर मद्विपये दयान्त्यजेत्यर्थः । हेदान्तरदा- न्तरद दान्तः समर्थः रदो दन्तः तस्यान्तरेण यति खण्डय- ति सबोधनम् । हेराक्षस मयि स्त्री रुजत्यका ·....(१०३) तृतीयोच्छ्ासः। मां भक्षय तुभ्यमहं शरीरं दत्तवतीत्यवोचदिति भावः। अदामिति ददातेलुङि। यदापि वहेः करुणांतरदान्तरदान्तर दान्तरद इतिपाठः। आन्तरं चित्तं यति खण्डयति तां रुज त्यज । त्वमत्र जने करुणां वहेः हेरदान्तद दन्तान्तरप्रद दान्तं संसारंतर इति तदर्थः ॥४४॥ करमाकरमाकरमाऽकरमाऽकलयव्यस नंममपाहिहरे ॥ दरतोदरतोदरतोदरतो विरुतैर्मरुतांसुकरत्वमपि ॥ ४५ ॥ करमेति-हे रमाकर लक्ष्मीप्रद क ब्रह्मन् मम व्यसनं, विपदं माकरम् मकराणामयं माकरस्तादृशमाकर खनिम् आकलयं मम शोकं समुद्रं जानीहि मरुतां देवानां सुकर अकृच्छ्रकर हेहरे हेकृष्ण नामोच्चारणेन हरति पातका- नीति हरिः तस्य संबोधनम् । त्वमपि अदरतोदरतोदरत: अदरोऽनल्पो यस्तोदो दुःखं तब रतम् उदरमभ्यन्तरं यस्य तादृशात् दरतो भयात् विरुतैराश्वासनवचनैः पाहि रक्ष । यदा कं सुखं स्मा. लक्ष्मीस्तयोराकरः उत्पत्तिभूमिःस' चासौ माकरः शोभाकरश्च तत्सबोधनम्। माकरंमकरसम्ब-'. न्धि समुद्रसदृशं मालक्ष्मीस्तस्याः आकरः उत्पत्तिस्थान समुद्रमिवेति वार्थः । हे ब्रह्मन् मम शोकः समुद्र इव प्रवृद्धः देव भयापहारिन् हेकृष्ण त्वमपीदृशे कष्टे मामा- श्वास वाग्भिारक्षेत्याहेति भावः। "मारुतवेधसिब 'सि- N .

·(१०४) नलोदयकाव्यम् । कः"। "खनि:स्त्रियामाकरः स्यात्" इत्यमरः।एकत्रकरोती- त्याकरः । “ऋदोरप्" । "व्यसनविपदिभ्रंशे दोषेकामजको- पजे"। पाहीति “पारक्षणे"अस्यलोटि।सुकरेति। ईषदुःसुषु- कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल्" । “दरो स्त्रियां भयेश्वभ्रे" एवं कस्य ब्रह्मणो । रमाकरलोकाधिपत्यकर हरे सुकर शोभनहस्त दरतोदरतो दरतः दरो भयं तस्य तोदो नाशस्तत्र रतमुदरं यस्य तस्यदरतः शङ्खस्य मरुतां वायूनां विरुतैमा पाहि रक्षेति ध्येयम् ॥ ४॥ त्वदरिर्निपधेशसमृद्धिमनारमयारमयार मयारमयाः ॥ व्यसनंत्वमुपैमिकदानुस भीशमनाशमनाशमनाशमनाः॥४६॥ त्वदरिरिति-हेनिपधेश नल त्वदरिः पुष्करःअनारमया अनवसानया रमया लक्ष्भ्या रमया वा समृद्धि हर्षमार प्राप्तवान् । त्वं मया सह अरं शीघ्रं व्यसनं विपत्तिम् अयाः गतवानसि अनाशमनाः आशेच्छा तद्रहितं मनो यस्या- स्तादृशी । यद्वा त्वदरिः कथंभूतः अनाशमनाः न विद्य- ते नाशे विनाशे मनो यस्य स तथेत्यर्थः । सभीशमना भीभयं तच्छमनं शान्तिस्तत्सहिता शान्तभीतिः अनाशं नाशरहितं शं सुखं कदा उपमि कस्मिन्काले उपगच्छा- मि । नु पृच्छायाम्।कदा सुखं लप्स्ये इति व्यलपत । याते- ·तृतीयोच्यासः। (१०५) लैङि अयाः। उपमीतोणः। “विभाषाकदाकोः" इति भविष्यति लट् । “नुपृच्छायांविकल्पेच" ॥४६॥ यमनायमनायमनायमनागभिवीक्ष्यरतं द्रवतीहपरः ॥ सरुपोनिषधक्षितिनाथगल नवमानवमानवमाऽनवमाः॥४७॥ यमनेति-अनायमना अनीतिमना अनीतियुक्तः नय . एव नायः । अन्यायपर इत्यर्थः। यदा आयो धनाग- मस्तद्रहितमनाः सन् परः शत्रुर्मनागीपत् यमनाय जी- वापहरणाय रतमासक्तं यं त्वां वीक्ष्येह लोके द्रवति दूरादेव पलायते । हेनिपक्षितिनाथ निषधेश नल गल- नवमानवमान गलन् स्खलन् नवमानवास्तरुणास्तेषांमा- नो गर्यो यस्मिस्तादृक् स त्वम् । अनवमाःअवमाः अधमाः ' न अवमाः अनवमाः श्रेष्ठाः रुपः क्रोधान्नम उद्विर हेनल यं त्वां कृतानीतिः शत्रुहन्तुमुद्यतमीपदप्यालक्ष्य पलायते स त्वं परहतसर्वस्वः ता गिरः कथं नोद्रिसि।वने वने कि- मटसीति भाव"किश्चिदीपन्मनागल्पे” इत्यमरः । द्रुगतौ” इत्यस्य लटि द्रवतीति । "रुदुधौस्त्रियो" इत्यमरः । टुवमउद्दिरणे स्माल्लोटि उहिरेति निकृष्टप्रतिकृया रेफयाप्यावमाधमाः"इत्यमरः ॥४७॥ • नयमानयमानयमानयमावसएत्यनिवास -- ·है (१०६) नलोदयकाव्यम् । ममुंभवता ॥ भवनीयमपायमरीनुदया नयतानयतानयतानयता॥४८॥ नयमेति-नयमानयमान् नयो नीतिर्मानोऽभिमानो यमो विश्रमो नियमो वा तान् अयमानः प्राप्नुवानःतस्य संबोधने हे नयमानयमानयमान नीतिमभिमानं नियमञ्च, धारयन् यं निवासं राष्ट्रमेत्य प्राप्य आवसः यस्मिन् राष्ट्र ऽतिष्ठः अमुंनिवासं अयता प्राप्तवता उदयानुद्गतोऽयो ज्ञानं येषां तादृशान् अनयतानयतान् अनयोऽन्यायः तस्य तानो विस्तारस्तत्र यतान् अन्यायासक्तान् अरीन शत्रू- नपायं नाशं नयता प्रापयता भवता त्वया भवनीय भवितव्यम् । हेनल यत्रिजराज्यं प्राप्य पूर्वमावस्थाः पुन स्तदेवराज्यं गच्छता त्वया शत्रून् विनाशयितुं समर्थन भवितव्यमिति तदेव निजपुरं गच्छेति व्यलपदिति भावः । आवस इत्यस्याधारस्य निवासमित्यस्य "उपान्वध्याक्- वसः" इति कर्मत्वम् ॥ १८ ॥ सनयासनयासनयासनयाह्यसुहृद्धटया विपदंस्वपदम् ॥ हितदेहितदेहितदेहित देत्यलपद्बहुधानरदेवसुता ॥४९॥ सनयेति-हेहितद हितमीप्सितं वस्तु ददातीति हितद नल स त्वं सनयासनया नयो नीतिस्तस्या असनं त्याग- ·ता (१०७) स्तत्सहितया त्यक्तनीत्या असुहृद्घटया शत्रुकरिसमूहेन, विपदं नाशं न याहि मागमः। ईहितदेहि ईहिता इष्टा उपक- तारो देहिनो जना यस्मि स्तादृशं तत्स्वपदं स्वनगरमेहि आयाहि । इत्यनेन प्रकारेण सनयां नीतिसहिता नरदेव सुता भीमभूपपुत्रीबहुधाबहुप्रकारम् अलपद्विललापायदा हितदेहितदेहीत्येकं पदम् हितदम् ईहितं चेष्टितं येषां ते ताशदेहिनो यत्र तत्स्वपदं राज्यमेहि । हेनल एवमेकाकी शत्रुहस्त मा गच्छेः । शत्रवः एकाकिनं त्वां दृष्ट्वाऽपकुर्यु- स्तस्मात्स्वकीयमेव नगरं गच्छेति नानाशंकाकुलां भैमी तस्मिन् वने विललापेति भावः' । करिणां घटना घटा। या प्रापणेऽस्य लोटि याहीति । "पदं व्यवसितित्राणस्थान- लक्ष्मांधिवस्तुषु” इत्यमरः । एहीतीणोलोटि । अलपदिति लप व्यक्तायां वाचीत्यस्य लङि । बहुधा संख्याया विधार्थे- धा। सप्तभिः कुलकम् ॥ १९॥ साविधुराधावन्तरत्नौचंक्वापिनिरपराधाव न्तम् ॥सार्थराधावन्तम्प्रैक्षिष्टापञ्चसुतर्नु राधावन्तम् ॥५०॥ सेति-विधुरा विरहिता सुतनुः शोभनाङ्गी सा दम- यन्ती निरपराधाऽपराधरहिता कापि कस्मिन्नपि देशे रत्री- घं रत्नसमूहम् अवन्तं रक्षन्तं सरत्नसमूहं राधावन्तं राधास- मृद्धिस्तत्सहितं धावन्तं गच्छन्तं सार्थ जनसमूह प्रैशिष्ट ·11 (१०८) नलोदयकाव्यम् । दृष्टवती । आधौ मनःपीडायामन्तमवसानंच प्राप लेभे। वनेऽटंती सार्थमासाद्य मनःपीडांजहाविति भावः। धाषु गतिशुद्धयोरित्यस्य धावंतीति । राधसाधसंसिद्धावित्यस्य षिद्भिदादिभ्योऽङित्यङि राधेति । प्रैशिष्टेतीक्षदर्शनांक- नयोरित्यस्य लङि आपेलुङि आपदिति “संघसार्थोतुर्ज- न्तुभिः । पुंस्याधिर्मानसीव्यथा" इत्यमरः॥५॥ व्याकुलयेवारितयाविधेर्गतिरनेनसिद्धये वारितया ॥ अपिचययेवारितयायथाश फाजलोच्चयेवारितया ॥५१॥ व्याकुलेति-विधेर्दैवस्याऽरितया शत्रुत्वेन व्याकुलया इव अत्रापि विधाता शत्रुरभूदिति उद्धांतयेव तया दुमयन्त्या सिद्धये नलान्वेषणरूपकार्यस्य भीमपुरप्राप्तये वा अनेन सार्थेन सह गतिर्गमनमवारि भेजे वृता वा। वारि- तया का त्वं कुत्र यासि इति निवारितयापि च यये गतम्। कया यथा वारितया वाः जलमितयां प्राप्तया शफर्या जलोच्चये जलवृद्धौ यथा।जनोच्चय इति पाठे जनसंघे तया ययेत्यर्थः । अवारितयां इत्यकारप्रश्लेषे अनिषिद्धयेत्य- र्थः । अवाः जलरहितं निर्जलमितया शफर्येव अहमपि भवत्सङ्गे समेष्यामीत्युक्त्वा निषद्धयापि भैम्या गतमिति भावः। “भाग्यं स्त्री नियतिविधिः" इत्यमरः । वृसंभक्ता- वित्यस्य लुङि चिंण्यवोरीति । या पापणे इत्यस्य भावे ·तृतीयोच्छासः। (१०९) लिटिययो “वारि सलिलं कमलं जलम्" इत्यमरः । अत्रेयं भारतवार्ता । तत्र वने गच्छन्तं वणिक्साथै सा ददर्श तांच दृष्ट्वा तेषां मध्ये कश्चित् शुचिनामा वणिक् का त्वं क- स्यासि व यासि इत्याह ततस्तया भीतया स्ववृत्तांत कथितं कुत्रापि भवद्भिर्नलो दृष्ट इति पृष्टाः न वयं नलं विद्म इत्यूचुः । ततः कयास्यथ इत्युक्ताः सुबाहुनान श्वेदिराजस्य देशे वाणिज्यार्थं यास्याम इत्यूचुः ततः तैः सादसापि ययौ इति ॥५॥ प्रतिपिहान्यायस्यप्रापिसुबाहोश्चराजधा . न्यायस्य ॥ वहुधनधान्यायस्यप्रबभुर्व न्दानिबहुविधान्यायस्य ॥५२॥ प्रतीति-आयस्य पदगमनेन आयासं कृत्वा प्रतिपिद्धा न्यायस्य प्रतिषिद्धो निराकृतोऽन्यायोऽनीतियन ताहशस्य सुबाहोः सुबाहुनानो राज्ञः राजधानी नगरी प्रापि च प्राप्ता च । कीदृशी बहुधनधान्या बहुतरं धनधान्यं यस्यां सा यस्य सुवाहोंः आयस्य धनागमस्य बहुविधानि नानाप्रका- राणि वृन्दानि समूहाः प्रवभुः रेजिरे । एवं सार्थेन सह व्रज- न्त्या भैम्या आयासेन सुबाहुपुरीप्राप्तेति भावनप्रापीत्यापे- लुङि चिणि । प्रबभुरिति भातलिटि ॥५२॥ सञ्छन्नामांत्रासानन्दराज्ञोभृताचनामा ·। 1 (११०) नलोदयकाव्यम् । त्रासा॥ शोकेनाऽमात्रासाववसद्धृतदेह यापनामात्रासा ॥५३॥ संछन्नेति-असौ दमयन्ती सभ्छन्ना वपुर्मालिन्यात दमयंतीति ज्ञातुमशक्या राज्ञः सुबाहोर्मात्रा सानदं यथा- स्यादेवं भृता नाम पोषिता नाम सम्भावनायाम्।अत्र सुबात न्तःपुरे अत्रासाबासरहिता धृतदेहयापनामात्रा धृतदेहयाप- नाशरीरस्थितिमात्रं यया सा तादृशी देहधारणार्थ भुक्तेन तु सौख्यार्थ मिति भावः।शोकेन अमा शोकसहितासाभैमी अवसत् वासमकरोत् । यद्वा धृतादेहनिर्वाहमात्रे आशा यये- ति सा धृतदेहयापनामात्राशेत्येकं पदम् । अत्र पक्षे यमके शसयोरभेदोनदोषाय " यमकश्लेपचित्रेषु रलयोर्जलयोन भितानानुस्वारविसर्गौचचित्रभङ्गायसंमतौइतिवत्" असो भैमी सुबाहुमात्रा दमयन्तीत्यनभिज्ञाय सानन्दमपुषत् सा च शरीर रक्षामात्राहाराभूदिति भावः। अवसदिति वर्लङिा अत्रेयं भारतवार्ता । सायाह्ने भैमी वणिग्भिः साई सुबाहु- नगरंप्राप्ता अथ प्रासादस्था राजमाता तां दृष्ट्वा धात्री- द्वारा स्वसमीपमानीयका त्वमिति प्रोवाचततःदमयन्त्याः परिचारिकाहमिति भैम्याइ । राजमातोवाच अत्र तिष्ठ ततो भैमी निर्वधं चकार पादसेवनमुच्छिष्टफेटनं न करिष्यामीति ॥१३॥ पदापदापरिभ्रमनयेनयाऽऽपदाऽपदा ॥

·चतुर्थाच्छासः। (१११) वनावनाऽवनाथवत्सजीवनावनाभवत्॥५४॥ इति श्रीकालिदासकृते नलोदये सत्काव्ये तृतीयोच्छासः ॥ ३ ॥ पदेति-अपदा अत्राणा अस्थाना वा या दमयन्ती नयेन नीत्या कृत्वा आपदा विपत्त्या पदा चरणेन वनावनी वनभूमौ अनाथवत्परिभ्रमं पर्यटनमापल्लेभेसासजीवनावना जीवनं तस्य अवनं रक्षणं तत्सहितासजीवितरक्षाऽभवत् । या भैमी विपदि चरणाभ्यां वनभूमोपर्यभ्रमीत्साजीवनरक्ष गंप्रापेति भावः । “पदंख्रिश्चरणोऽस्त्रियाम्" इत्यमरः । आपदित्यापेर्लङि “ विपत्त्यां विपदापदो " विपत्त्यां विपदापदौ ", इत्यमरः अभवदिति भवतेर्लङि ॥ ५४॥ इति श्रीनलोदयकाव्यटीकायां तृतीयोच्यासः ॥ ३ ॥ चतुर्थोच्छासः। अथतुङ्गोपायस्यश्रवणेननलस्यसानुगो पायस्य ॥ वशगागोपायस्यस्वमनोभी मश्चिरंजुगोऽऽपायस्य ॥१॥ अथेति-अथाऽनन्तरंतुङ्गोपायस्य तुङ्ग उच्च उपायःसामा- दिर्यस्य तादृशस्य नलस्य अपायस्यापक्रमणस्य दुःखस्य वा श्रवणेन सानुगः अनुगच्छन्तीत्यनुगास्तैः सहितः सानु- चरः चिरं बहुकालम् आयस्य प्रयासं कृत्वा नलान्वेषणाय ·(११२) नलोदयकाव्यम्। भीमास्वमनःस्वस्य मानसं जुगोप,रक्षितवान् यस्य भीमस्त गोपाः गां भूमि पांतीति गोपाः राजानः ग्रामौघाधिकारिणी वा गोपजातीया वा वशगा आयत्ता नलापगमनं श्रुत्वा तदन्वेषणार्थ बहुधा आयस्य शोकसहितं स्वहृत्कथञ्चि- दरक्षत् । “गोपो गोपालके गोष्टाध्यक्षे पृथ्वीपतावपि । ग्रामौघाधिकृते पुसि"इति मेदिनीकारः। स्थायुकोधिकृतो ग्रामे गोपो ग्रामेषु भूरिषु इत्यमरश्च ॥ १॥ निशिचदिवाचार्य्यस्यक्षतस्यनलविचिन्त येऽथवाचार्य्यस्य ॥ भृशमेवाचार्यस्य द्विजोत्तमैरिशष्यकैरिवाचार्य्यस्य ॥२॥ निशीति-अस्य भीमस्य वाचा वचनेन द्विजोत्तमै- ब्राह्मणश्रेष्टैनलविचिन्तये नलान्वेषणाय निशि रात्रौ च दिवा च दिवसे भृशमेवात्यर्थमेव अचारि नानादेशस- ञ्चरणमकारीि कीदृशस्यास्य अर्यस्य क्षतस्य अरेः असयः अर्यसयस्तैः शत्रुखहैरताडितस्य एवमार्यस्य श्रेष्ठस्य आचार्यस्यगुरोर्वचसाशिष्यकैरिवशिष्यैरिव । स्वार्थे कः शिष्या यथा गुरोराज्ञयाऽहनिशं सञ्चरन्ति तथेत्यर्थः ॥२॥ अथनयनेत्रासादिप्रचुरापूःकेनचिजने त्रासादि॥ यत्रसुनेत्रासादिग्भ्रमेणदुःखं गतावनेत्रासादि ॥३॥ अथेति-अथानन्तरम् अत्र जने विषये केनचिदनिर्व- ·चतुथाच्छासः । (११३) चनीयचतुरेण सुदेवनाना द्विजेन नयनेत्रा नीतिनिपुणेन सादिप्रचुरा सादिनोऽश्ववाराः प्रचुरा यस्यां सा पू: आसा- दि प्राप्ता । सा का यत्र पुरि सा सुनेत्रा भैमी वर्तत इति शेषः । कीदृशी सा वने दिग्भ्रमेण दिग्भ्रांत्या त्रासादि त्रासपूर्वकं दुःखं गता प्राप्ता । दिग्भ्रमेणेत्यत्र आदिकान्त्या इति पाठे यत्र पुरि आदिकान्त्या प्रथमप्रवेशेन जने लोके त्रासादि भवति यत्र पुरि बने दुःखं गता सा सुनेत्रा आसी दित्यर्थः ॥३॥ सहदीनाऽऽयततेनस्वगृहंचभैमीययेऽमुना यततेन ॥ स्वनयेनायततेनप्राप्त्यैस्वासो ' श्वशोभनायततेन ॥४॥ सहति-दीना दुःखिताभैमी तेन द्विजेन सह स्वगृहम् । आयत गतवती । चेदिपुरीनिलयं ब्राह्मणं गृहीत्वा स्ववास स्थाने गतवती।आयततेन धनागमव्याप्तेनाऽमुना द्विजेन सह भैम्या यये। भीमगृहमिति शेपः। चेदिराजदत्तधनवता द्विजेन सह भैमी भीमगृहमगादिति भावः। यद्वा नलान्वे- षणाय भीमदत्तबहुधनवता विप्रेण भैम्या सह चेदिगृह यये इत्यर्थः । शोभना सा भैमी स्वनयेन स्वनीत्या अय- ततेनप्राप्त्यै अयः शुभविधिस्तेन ततो व्याप्तो य इनः स्वामी नलस्तस्य प्रात्य यतते स्म यत्नमकरोत् । स्वासोः 'स्वकीयप्राणस्य प्राप्त्यै न यततेस्म । अत्रेयं भारतवार्ता। ८ ·N १ ट (११४) नलोदयकाव्यम् । सुनन्दान्तःपुरे समागतं सुदेवं ब्राह्मणं दृष्ट्वा रुरोद । सुदेव उवाच। अहं तव भ्रातुःसखा सुदेवनामा वचनात् त्वामन्वेष्टुमागतः । तव बान्धवास्त्वां विना इव तिष्ठन्ति । ततो राजमातरं सर्ववृत्तान्तमकथयत् सुबाहुमाता च नलपत्नी दमयन्ती ज्ञात्वा यामास । सुनन्दा तु निश्चयार्थ तस्या गात्रमलं : शिरस्यर्द्धचन्द्राकारं गरुडलाञ्छनं ददर्श । तच्चिलेन । ज्ञात्वा मम भगिन्याः कन्या त्वमित्युक्त्त्वा कृत्यामात्यैः सुदेवेन च सहितां दमयन्तीम्पितृगेहं प्रापर तत्र सा पुत्रादिभिः सह युयोज । भीमश्चं सुदेवाय ।। पुनः प्रणामं कृत्वा बहुधनानि ददौ । ततो म्पुनाह्मणान् प्रेषयामासेइति ॥४॥ नयमेवाह- शस्यस्तेन ॥ नभृतेनभवसिशस्यस्तेन ॥५॥ वसनेति-हे वसनांशस्य वखखण्डस्य स्ते चन्नने कासि मम दमयन्त्या अयं विधिः वनगमनाणदुःखं न यशसे न । हेप्रिय अस्तेन त्यक्तेन स्वज छद्म कपटं विशसि प्राप्नोषि भृतेन पालितेन ·(११६) नलोदयकाव्यम् । कोप्यूचइति-तेष्वन्वेषकेषु मध्ये कोप्यन्वेषकजनः इ- तनयायाः इतः प्राप्तो ज्ञातो वा नयो यया तादृश्या ज्ञातनी तेर्नु पस्य भीमस्य तनयायाः पदं स्थानमेत्य ऊचे उक्तवान् हेदमयन्ति त्वां भीयं मुश्चेत त्यजेत्।अतिःपीडा च नया- यानप्राप्नुयात् । भयमातिश्च न भविष्यतीति यावत् । या अ- तिःचेतनयाबुद्धया दुःसहा सोढुमशक्या। हेदमयन्ति त्वां भयंपीडा च हास्यति । नलो मया लक्षित इत्यवोचदिति भावः । “पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माधिवस्तुपु"। "भी तिर्भासाध्वसं भयम्" इत्यमरः। "मुच्लमाक्षेण"इत्यस्यलि- ड्यात्मनेपदेशेमुचादीनामिति नुमि मुञ्चेतेति रूपम् । “मतिर्मनीषाबुद्धिधर्धादिषणाज्ञप्तिचेतने" इतिहेमचन्द्रः । "आत्तिः पीडा धनुःकोटयोः" इत्यमरः ॥७॥ निजधामेतंसमयामृतुपर्णश्रावितोऽर्थमे तंसमया॥ सचिवसमेतंसमयागिरोत्तरं नाजनिष्टमेतंसमया ॥८॥ निजेति-हेदमयन्ति निजधामेतं निजस्थानमयोध्यातवे- तंतत्रस्थितम् अयोध्याधीशम् ऋतुपर्णम् ऋतुपर्णनामानं रा जानं समयां समागतः। स च मया एनम् अर्थ वसनस्तैन्या- दिरूपमर्थ वाच्यं समया सश्रीकया समया अनतिनिमो- बतया गिरा वाचाश्रावितःसचिवसमेतं मंत्रिसमेतं तथा मेतं मां लक्ष्मीम् इतं प्राप्तम् ऋतुपर्ण समया मंत्रिसहितस्य ऋतु- -- - .

·चतुर्थाच्छासः। (११७) पर्णस्य समीपे उत्तरं प्रतिवाक्यं नाऽजनिष्ट न जातं हेभैमि वसनस्तेयादिकं त्वदुक्तं श्रावितःऋतुपर्णः । मंत्रिसहितस्य तस्य समीपे उत्तरं च नावाप्तमिति भावः। "अभितः परितः समया०"इति । द्वितीया ऋतुपर्णमिति। "मंत्रीधीस- चिवोऽमात्यः"समयामितिसंयातेर्लङि। “समयान्तिकमध्य- योःइत्यमरः । अजनिष्ठेति दीपजन" इत्यादिनाचिण्विकल्पे- रूपम् ॥८॥ दीनानायतनस्थोनानायतनक्षमोऽस्यसौ त्यधिकृतः ॥ नाऽनायतनकरोलीनाना यतनःपथ्युवाचाथरहः ॥९॥ दीनेति-अथानन्तरमस्य ऋतुपर्णस्यायतनं गृहंतत्र स्थितः सौत्ये सारथ्येऽधिकृतः अनायतनकरः न आयतो दीर्घः करोहस्तो यस्य तादृशःकुजो ना पुरुषः पथि लीना- न्मार्गे लग्नान गच्छत नोऽस्मान् दोनान्दुःखितान रहः विवि- ते आयत आगतवान् इति उत्तरश्लोके वक्ष्यमाणं च उवाच अवादीत् । कीदृशः नानायतनक्षमः नानाप्रयत्नसमर्थ। त्वदुक्तं श्रावयित्वाऽप्राप्तोत्तरान्मार्गे गच्छतोस्मान सङ्कुचि तकरस्तत्सूतो रहसिं एत्येदमुवाचेति भावः । “गुणवचन- ब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च"इति प्यभि सौत्यः। सूतस्त्वष्ट रिसारथौ"आयतेति"अयगतो" इत्यस्य लङि। "मङ्गलान- न्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्येप्वथोअथ" "रहोंतिकमुपहरे"यद्वा ·में (११८) नलोदयकाव्यम् । दीनानायतनस्थ इति नलविशेषणं दीनश्चासौ अनायतन स्थः असम्यगायतनस्थश्चेति तादृश इत्यर्थः।। ९॥ आगत्य किमुवाचेत्याह- दीनायाऽनायतयाविवाससेऽस्मैविहीन यानायतया ॥ नखलुधियानायतया क्रोद्धव्यंधर्मनिश्चयानायतया॥१०॥ दीनेति । दीनाय दुःखिताय अनायतया आयो धनागमः न आयो यस्यासावनायस्तद्भावस्तत्ता तया। धनागमरहित त्वेन विवाससे वस्त्रहींनाय तस्मै वसनस्तेनाय । एवं विहीनं त्यक्तं यानं येन तादृशाय। अनायतया अदीर्घतया अविचारपूर्विकया धिया बुद्धया तया दमयन्त्या न को- द्रव्यं क्रोधो न कर्त्तव्यः। खल्वनुनयोतया कया।या धर्म निश्चयान धर्मनिर्णयानायतज्ञातवती यातिधाम्मिकी । धनागमरहितत्वेन दीनाय बसनहीनाय च तस्मै नलाय तया दमयन्त्या क्रोधो न करणीयः । दैववशादेतत्सर्वमभू- दिति भावः "कुधदुहेासूयार्थानां यम्प्रतिकोपः" इति सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थी । अस्मैइति। आयतेति "अयगतो" इत्यस्य लङि॥१०॥ प्रेष्यद्विजआह- कृतकर्माऽनेनत्वागतोऽस्मिवचसेतितस्य मानेनत्वा ॥ वेदयमानेनत्वाविप्रेचधने पुदीयमानेनत्वा ॥ ११॥ . - ·चतुर्थीच्यासः। कृतेति-हेदमयन्ति मानेन प्रमाणेन सत्येन तस्य पुरुषस्य अनेन वचसा वचनेन कृतका कृतकार्यो- है त्वा त्वां प्रत्यागतोस्मि इति वेदयमाने बोधयति द्विजे ब्राह्मणे नत्वा नमस्कृत्य धनेषु दीयमानेनत्वा दीयमानमिनत्वं स्वामित्वं यया तादृशी। धनेषु दत्तस्वा मित्वासीदित्यर्थः । अहं तस्य पुरुपस्य सत्येन वचसा कृतकृत्यस्त्वत्समीपमागतइति वदति विप्रे नमस्कृत्य बहुधनस्वा मित्वमकादित्यर्थः। “इनः सूर्ये प्रभौराज्ञि"। अत्रेयं पुराणवाती । दमयन्ती च नानास्तुतिं कृत्वा पर्णा- दनामानं ब्राह्मणम् ऋतुपर्णराजसारथिनिकटे श्लोकचतुष्टयं दत्त्वा प्रेषयामास । स च तत्र गत्वा तस्मै श्लोकान्ददौ । श्लो- का यथा । क नु त्वं कैतवैश्छित्वा वस्त्रार्द्ध प्रस्थितो- मम । उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥ १ ॥ सा वै यथा समादृष्टा तथा स्तेऽऽत्वत्प्रतीक्षिणो । दामा- ना भृशं बाला वस्त्राद्वैनाभिसंवृता.॥२॥ अस्या रुद- न्त्याः सततं तेन शोकेन पार्थिव । प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं ददस्व च ॥३॥ मा कुरुष्व प्राणनाथ विफलं. जीवनं मम । यदि तिष्ठन्न वक्तासि स्त्रीहत्या त्वामभिस्पृ शेत् ॥ ४ ॥ इति पर्णादब्राह्मणादृत्तान्तं श्रुत्वा नल उवाच । क नु सा. क्षुत्पिपासा" श्रान्ता शेते तपस्विनी । स्म- रन्ती तस्य मन्दस्य कं वा सा द्योपतिष्ठते इति कथयि- .

·(१२०) नलोदयकाव्यम् । त्वा श्लोकपंचकं प्रस्थापयामास । यथा-वैधव्यमपि सं. प्राप्य गोपयंति कुलस्त्रियः । आत्मानमात्मना सद्यो जि- तस्वर्गा न संशयः॥ १ ॥रहिता भर्तृभिः सद्यो न कु- ध्यन्ति कदाचन । प्राणाँश्चारित्रकवचान् धारयन्ति कुल- स्त्रियः॥२॥ विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च । य- त्सा तेन परित्यक्ता न तत्र कोद्भुमर्हसि ॥३॥ प्राणया- त्राम्परिप्रेप्सोः शकुनैढतवाससः । आधिभिर्हन्यमानस्य न श्यामा क्रोद्धमर्हसि ॥ ४ ॥ सत्कृताऽसत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा यथागतम् । राज्यभ्रष्टं श्रियाहीनं न श्यामा को- डुमर्हसि ॥५॥ इति श्लोकपञ्चकं नीत्वा आगत्य दमयंती श्रावयामास पर्णाद इति ॥ ११॥ तत्राऽपर्णाऽयततस्वनयाटैमीतपस्यपर्णा ऽयतत ॥ तुलितसुपर्णायततस्तस्याऽग मनायसर्तुपर्णायततः ॥ १२॥ तत्रेति-ततस्तदनंतरं तत्र तस्मिन्काले ततोऽयोध्यायाः “पञ्चम्यास्तसिल्” सर्नुपर्णाय ऋतुपर्णसहिताय तस्य नल- स्यापर्णाय अपगतमृणं यस्मिस्तादृशाय नलप्रेरितहया- नामेकदिवसेन बहुयोजनाध्वलंघनादृणापगमः । तुलितः सुपर्णो गरुडो येन तादृशाय आगमनाय तपप्ति शरी- रसन्तापलक्षणे एकभक्तोपवासादौ अपर्णा पार्वतीव भैमी दमयन्ती ततस्वनयात् ततो विस्तृतो यः स्वनयः ·चतुर्थोच्छासः। (१२१) स्वनीतिस्तस्मादयतत यत्नं समास्थित । तदनन्तरं दम- यन्ती बहुविशालस्वनीतेरयोध्यातो नलस्य सर्नुपर्णस्याऽऽ 'गमनाय यत्नं कृतवतीति भावः । “स्याहणंपर्युदञ्चनम्"। "ऋणमाधमण्ये" इतिनिपातः। यतीप्रयत्नइत्यस्य"लङि१२ साकृतसामाऽन्येनश्रावितवत्यमुमनन्यसा मान्यन ॥ स्वरहसामान्येनस्वयम्वरस्म रतिनाञ्जसामान्येनः ॥१३॥ साकृतेति-कृतसामा कृतं साम. सांत्वं यया. तादृशी साऽनन्यसामान्येन अन्यासाधारणेन अन्येनापरेण मान्येन पूज्येन विप्रेणाऽमुमृतुपर्ण रहसा एकांतेन स्वं स्वकीयं स्वयंवरं श्रावितवतीअशिश्रवतापूर्वपरिणीता परिणयनांतर का कथं प्रवर्तते । तत्राऽऽह । मानी अभिमानी अअसा झटिति एनः पापं न स्मरति । सा दमयन्तीअन्येन केनापि द्विजेन स्वं स्वयंवरमुपहरे ऋतुपर्णे श्रावितवती । यतो मानी झटिति पापं न स्मरति । ऋतुपर्णः स्वयम्बरं श्रुत्वा शीघ्रमेष्यतितेिन सह नलोप्यागमिष्यतीति भावः । वार- झटित्यासाहाय द्राङ्मङ्घसपदिद्रुते"।"स्वोज्ञातावात्म- निस्वत्रिष्वात्मीयेस्वोऽस्त्रियांधने । इत्यमरः अत्रेयं । पुराण वार्ता । दमयन्तो मातरमुवाच । सुदेवो यातु । ऋतुपर्ण वदतु । भैमी पुनः स्वयंवरं करिप्यति । स तु श्वो भावी यदि द्रष्टुमिच्छातदागच्छ। ततः श्रुत्वा तन्माता तथा ·. (१२२) नलोदयकाव्यम् । करोत् । ऋतुपर्णोपि सुदेवात् तच्छ्रुत्वा गमनं नलेन परामृशत इति ॥ १३॥ रहसितदासन्नाहस्थितःस्मसनलंयुतोमु दासन्नाह ॥ श्रीस्तुमदासन्नाहस्फुटंप्रया. मोवजेदितिव्युदासन्नाऽहः ॥१४॥ रहसीति-तदां सुदेवात्स्वयंवरवृत्तान्तश्रवणकाले स ऋतुपर्णः सन्नाहस्थितः सन्नाहे कवचे स्थितः वद्धकवचः मुदा हर्पण युतः रहसि एकान्ते नलम् इति. आह उवाच । इतीति किमाहेसन् पूज्य अहः दिनंव्युदासं नाशंन व्रजेत् न गच्छेत् । वयं दमयन्तीपुनस्स्वयंवरे.स्फुटं प्रव्यक्तं प्रयामो गच्छामः। श्रीस्तु लक्ष्मीस्तु दमयन्तीलाभात्तद्रूपावा मद सना मदन्तिकगता भवेत् । हसम्बोधने। रहसोत्यत्र हरसीति पाठे त्वं हरसि वहसि चेत्तदा स्फुटं प्रयाम इत्यर्थः। कचितुः द्वितीयचरणे स्मरयुतो नलं मुदासन्नाह इति पाठः तत्र स्मरयुतः सन् कामातः सन् मुदा हर्षेण नलम् आहे त्यर्थः। हेनल मां चेदरसि तदाऽद्य प्रयामो भीमपुरम् । दिवसो न नाशं ब्रजेत् । अद्यैव मां नय। दमयन्तीवरितुङ्ग न्तव्यमेवेति भावः असगतौ"इत्यस्याने कार्थत्वात्। हरसि हनो लटि । व्रजेत् बजेलिङि। "समीपे निकटासनसनिक- एसनीडवत्" इत्यमरः ॥१४॥ सावनितावध्वानस्स्वगुणैःकर्पतिचकेहता ·- . चतुर्थोच्छासः। (१२३) वध्वान ॥ समहस्तावध्वानःश्वइतियो जनशतंमितावध्वानः ॥ १५॥ सेति-सा वनिता भैमी स्वगुणैरात्मगुणैर्वध्वा संयम्य नोऽस्मान् कर्पति आकर्षति । यमके बवयोरेक्यं न दो- पाय | "डलयो रलयोश्चैव शसयोर्ववयोस्तथा। वदन्त्येषां हिसावर्ण्यमलंकारविदो जनाः" इत्यालंकारिकवचनात् । च पुनर्वध्वा स्त्रिया के न हृताः । अपितु सर्व एव हता इति भावः । समहस्तावत् स स्वयंवरोत्सवः तावत् श्वः आगामि दिवसे इत्यनेन प्रकारेण ध्वानः लोकवनिः लोकवार्ताड- स्तीति यावत् । न अस्माकं अध्वा मार्गः योजनशत- मिती प्रमाणे वर्तते । हेबाहुक भैमीस्वयंवरः श्वो भवि- तेनि लोकवार्ता । अस्माकं मार्गः शतयोजनमितः । अतः शीघ्रं रथं सज्जीकुरु इति भावः। "नारीसीमंतिनीवधूः" । "वधवंधने" इत्यस्मात कबच्चेति कृपविलेखन"इत्यस्मा- दौवादिकालटि कर्पतीति मह उद्धव उत्सवः" । "होगतेऽ नागतेऽद्विवः परश्वस्तु परेद्यवि" "अयनं वर्म मार्गाव- पंथानः" इत्यमरः॥ १५॥ तत्त्वरयाऽमायामः प्रणयेर्यदिमानितत्रि यामायामः॥ नलजायामायामस्मृत्लेत्य चेक्वदुर्दियामायामः ॥१६॥ तत्तरेति-हेमूत तत्तस्मात् अनितत्रियामायामः अ. + ·(१२४) नलोदयकाव्यम् । नितोऽप्राप्तः त्रियामाया रात्रर्यामः प्रहरो येन ताहा त्वरया सम्भ्रमेण मा मां यदि प्रणयेनंयसि तदा समीपं सह वा यामो मच्छाम इति अनेन प्रकारेण यामायां नलजायाया दमयन्त्याःमायां अविचित्य ऊचे।यतो दुधियां दुष्टाःक: ता धियश्चेति तासां दुष्टबुद्धीनामायामो दैयविचारपर- पराक कुत्र। अपि तु कुत्रापि न । अथ वा दुष्टाः धियो येषां ते तादृशानां पुंसामायामो विचारदैय क । कचितु दुद्धि- यामित्यत्र युवधियामिति पाठः । तत्र यूनां तरुणानां धियां बुद्धीनांक आयामो दैर्घ्यम् अपि तु कापि नेत्यर्थः। रात्रि- प्रहरमध्ये मां यदि नयसि तदा भैमीस्वयंवरं ब्रजामीत्युक्त- वान् । दमयन्तीव्याजमजानान एवेति भावः । “दे_माया मआनाहः” । “अस्मदो द्वयोश्च" इत्येकत्वे बहुवचनम् । संभ्रामस्त्वरा । "अमासहसमीपेच" । प्रणयेरिति नीलो- लिङि। "त्वमौद्वितीयायाः" इति मादेशः ॥१६॥ युग्मकम्-मांभजमानाश्वःस्यानूनमसौतत्प चोद्यमानाश्वस्स्याम् ॥ इतिरतिमानाश्वस्या न्यायमनाशङ्कयविकृतिमानाश्वस्याम्॥१७॥ मामिति-आदिकुलकमातत्प्रचोद्यमानाश्वः तेन बाहुकेन प्रचोद्यमानाः प्रेर्यमाणी अश्वा यस्य एतादृक् चेत् स्यांभ-, वेयं तदाऽसौ दमयंती श्वो नूनं निश्चयेन मां भजमाना आ- F + ·चतुर्थोच्छासः। (१२५) प्रयंती स्यादिति रतिमानेवरागयुतः स ऋतुपर्णः अस्यां मयंत्यामन्यायं परस्यभिलापलक्षणमनाशङ्कय आश्व त्य आश्वासं प्राप्य आशु शीघ्रं विकृतिमान्मनोविकारवा: नित्यूचे इति पूर्वश्लोकेनान्वयः । यद्यसौ मां नयति तर्हि श्वः सा मां वृणीतेति परख्यभिलाषमबुध्वा विकारखानलं तथो- वाचेति भावः । "नूनंतऽर्थनिश्चये" । यद्वारतिमान् नल: मनसि आश्वस्य स्वयंवरखाती श्रुत्वा उत्पन्नकोपं विचारेण शंमायित्वा अस्यान्दमयंत्यामन्यायमनाशङ्कचअमत्वा चे- त् यदि प्रचोद्यमानाश्वः स्यां तदा असौ दमयंती वः प्रातः । काले भजमाना स्यात् इति हेतोः आशु शीघ्रं विकृतिमा- न रोमांञ्चितः बभूवेत्यर्थः ॥ १७ ॥ अथरथमारावन्तंशस्त्राणिनलःशुभाश्वमा रावन्तम् ॥ सजगामाऽरावन्तंनरेन्द्रमा रोप्यचगुरुतमारावन्तम् ॥ १८ ॥ अथेति-अथ वचनानंतरं नलः आरावन्तम् आसमंताव मरंशीघ्रग अवंतं यद्वा अरम् आरः शीघ्रगतिः तम् अवंतं रक्षतं यदा आसमंतात अरं शीघ्रं अवंतं गच्छन्तं यदा अस्य विष्णोः अरं चक्र आरन्तमिव अवन्तं गच्छंतम् अंति- शीघ्रगमित्यर्थः। तम्। शस्त्राण्यायुधानि भवंतंरक्षतं शुभाश्वं शोभना अश्वा यस्मिस्तादृशं गुरुतमः गरिष्ठः आरावः शब्दोयस्य तादृशं रथम् आर गतवान् । च पुनः अरोशनी - ·(१२८) नलोदयकाव्यम् । रश्मीन संयच्छ। अहं राजगणितं गणयिष्यामि। तत्तोनल- स्तद्गणयित्वा आह अत्यद्भुतमिदम् । इमां विद्यां मां देहि मत्तोऽश्वहृदयविद्यां गृहाण इतिपरिवत्तितमितिीतदाह२०॥ बलजितदेवार्याभ्यांविद्याविनिमयोयुग पदेवा भ्याम् ॥ संमर्दैवार्याभ्यांव्यधा यिसंस्टश्यसम्पदेवायाभ्याम् ॥२१॥ वलेति-अथ स्थवेगफलगणनकौतुकदर्शनाऽनन्तरंवं लजितदेवार्याभ्यां वलेन सामर्थेन जितः पराजितो देवार्यः देवस्वामीन्द्रो याभ्यान्तादग्भ्यामाभ्यां नलर्नुप र्णाभ्यां समर्दै रणेऽवार्याभ्यां निवारयितुमशक्याभ्यां युग- पदेव एकवारमेव वारि जलं संस्पृश्य सम्पदे श्रिये विद्या- विनिमयो विद्यापरिवर्तनं व्यधायि विहितम् । अथ नल- तुपर्णों रथादवतीर्य आचम्य विद्याग्रहणंपरस्परं चक्र तुरिति भावः। व्यधायीति धाभो लुङि चिणि "आतो युक्- चिण्कृतोः" इति युकि सति रूपम् ॥२१॥ तदनुद्रुतमक्षमतस्वीकृत्यास्वदहनेऽधिक तमक्षमतः ॥ श्रितउन्नतमक्षमतःस्फुट मेवकलिनलस्तुनतमक्षमत ॥ २२ ॥ तदिति-तदनु ततः पश्चात् स्फुटम्प्रव्यक्तम् अस्वदहने कलिदहनेऽधिकतमक्षमतः अत्यन्तसमर्थात् "अतोऽस्मात् नलसकाशात्कलिद्रुतमेव उन्नतम् उच्चैस्तरम् असं विभीतक ।

·चतुर्थोच्छासः। (१२९) वृक्षं श्रितःप्राप्तःतु पुनः नलः अतः ऋतुपर्णादक्षं स्वीकृ त्य अक्षज्ञानं प्राप्य तं कलि न अक्षमत न विषेहे । ऋतुप दक्षहृदयम्प्राप्य कलिं यावद्भस्मसात्कोत तावत्रला द्विनिर्गत्य विभीतकतरुमश्रियत्। नलस्तु तस्मै चुको तिभावः । “पश्चात्सादृश्ययोरनु" । "लघुक्षिप्रमरं द्रुतम्' अक्षमतेति "क्षमूएसहने" अस्माल्लङि ॥२२॥ कलिनलमाह- पतितमलसमेतस्याभैम्यारुपिविद्धिमान लसमेतस्याः॥आर्त्यनलसमेतस्याऽऽश्रि तस्यशरणप्रदोनलसमेऽतःस्याः॥२३॥ . पतितमिति-हे नल एतस्यास्तव हृदये विद्यमाना यास्तस्या भैम्या अनलसमेऽग्निसदृशे रुपि रोपे पतितमत एवालसं दुःखितं मां विद्धि जानीहि । आर्त्य- नलसमेतस्य आसमंताद्या अतिः पीडा सेवानलस्तत्स. मेतस्य संयुक्तस्याआर्तिवलसमेतस्येति पाठे आतैः पीडा. या बलेन आधिक्येन समेतस्येत्यर्थः । मे मम आथित- स्य आश्रयवतः अतः दमयंतीक्रोधात् शरणप्रदः प्राणत्रा- णदाता स त्वं स्याः भवेः । आः पीडायाम् । दमयंती- रोपामिना दह्यमानं मांप्रति किं रोपं करोपि भैमी कोपज्व- ठितस्य मे शरणं भवेति भावः । “आस्तु स्यात्कोपपी- उयो"। "अतिः पीडापनुकोव्योः" इत्यमरः ॥२३॥ कलिमितिनानामायनमन्तममुश्चन्महा ·(१२६) नलोदयकाव्यम् । अन्तं नाशकं तं नरेंद्रमृतुपर्ण रथमारोप्यारोहयित्वा भीमनगरं गतवान् । ऋतुपर्ण रथमारोप्य मनयदिति भावः । जगामेति गमेलिटि ।" मृत्यौ स्वरूपे निश्चयेंतिके"। "अरं शीधे च . पुनरन्यवत्" इति मेदिनीकारः ॥१८॥ खांसकृतावसनस्यक्षणदूरत्वेनसङ्गतावस नस्य ॥ भूभवसनस्यव्यस्मयतरथद्रु. तेधुतावसनस्य ॥ १९॥ स्वांसेति-भूभर्ता ऋतुपर्णः स्वांसकृतावसनस्य स्यांसे स्कंधे कृतमावसनमाच्छादनं येन तादृशस्य वस- नस्य स्थद्रुतेः रथवेगादुत्पन्नस्य असनस्य ‘वायोर्धती कम्पे सति असनस्यासनवृक्षस्य सङ्गतौ सङ्गम क्षणदूर- त्वेन क्षणादेव बहुयोजनान्तरितत्वेन व्यस्मयत विस्मितो बभूव । नलप्रेरितरथवेगवशोद्भवमरुभूतोत्तरीयस्य क्षण- दूरत्वाहतुपर्णोऽद्धतायमानमना अभूदिति भावः । “स्कंधो- भुजशिरोंसोत्री"इत्यमरः। अस्यतीत्यसनो वायुः समीरप- र्यायः यदा स्वांसकृतावसनस्ये त्यस्य स्वासे "स्वस्कंधे- कृतम् अवसनम् अस्थितियन तस्य स्थवेगोडूतवायुनोड्डी- यमानस्येत्यर्थः । अत्रेयं पुराणवार्ता । स्वांसादुत्तरीयेभ्रष्टे, राजावाहुकमुवाच । अश्वान संयच्छ । वाष्र्णेयनामाऽपरसा- ·चतुथाच्छासः। (१२७) थिः उत्तरीयमानयतु। बाहुक उवाच । बहुयोजनान्तरितं- दतो नानेतुं शक्यमिति ॥ १९॥ फलगणानादक्षस्यव्यधिततदासोऽश्वनो दनादक्षस्य ॥ तपसिचनादक्षस्यप्रहप णंहृदयबोधनादक्षस्य ॥ २० ॥ फलेति-स ना पुरुष ऋतुपर्णःअक्षस्य द्यूतस्य हृदय- बोधनाद्धदयज्ञानादेतोरक्षस्य कलिद्रुमस्य फलगणना स्फलपरिसङ्घयानादश्वनोदनादक्षस्य अश्वानां नोदना वाह- नं तत्र दक्षस्य चतुरस्य तपसि च तपोविषये दक्षस्य दक्ष- प्रजापतिसशस्य नलस्य प्रहर्षणमाहादनं व्यथित चके। यतोयंराजा फलगणनादक्षः। अतः पाशकगणनाकोविदो पिं स्यात्। एतां विद्यां नीत्वा पुनर्जेष्यामीति कृत्वान लस्य महाह|भूदिति पर्यवसितार्थः। स ऋतुपर्णो विभीतक- फलस्येयत्ताकथनादश्वहृदयज्ञस्य नलस्य प्रहर्पणं मन आहादयाञ्चकारेति भावः निलिंगस्तुविभीतकः" । "अक्ष . स्तुषः कर्षफलो भूतावासः कलिद्रुमः" व्यधितेति धाभोलु- डि स्थाध्वोरिच"इति" इत्त्वेहस्वादङ्गान्” इति सिल्लोपेरूप माअत्रेय पुराणवार्ता। ऋतुपर्णो विभीतकवृक्षं दृष्ट्वा बाहुक मुवाच। ममात्र गणनाकौशल्यम्पश्य । अस्मिन् वृते पतित म्पत्रमे काधिकशताफलञ्च तावदेव पतितम्ास्थितानि पत्रा- णि पञ्च कोयः। फलानि हे सहस्रे । बाहुक उवाच । वास्मय

·(१३०) नलोदयकाव्यम् ।
मनानामाऽयम् ॥ कीर्तिधनानामायंसद
धातिहरन्तिरिपुजनानामायम् ॥२४॥
कलीति-इत्यनेन प्रकारेण नमंतं प्रणमंतं नानामायं ना-
नाव्याज कलिं महामना महाशयोऽयं नलोऽमुञ्चत्त्यक्तवा-
बामसंभावनायाम् । ये पुरुष रिपुजनानामाः शत्रुजनन-
मस्काराः हरति आकति स पुमान् कीर्तिधनानां यशो
लक्षणद्रविणानामयं दधाति धारयति । एवं बहुधा नम-
स्कुवैतं कलिं कारुणिकतयाऽत्यजत् । यतः शत्रुनतयो
यं वशयंति स यशोधनवान्भवतीति । मुच्लमोक्षण इ-
त्येतस्य लडि अमुञ्चदिति । "नाम प्रकाश्यसंभाव्यको-
धोपगमकुत्सने" । अत्रेय भारतवार्ता । अक्षहृदयं गृही-
तवतो नलस्य देहात् कर्कोटकनागविषं वमन् कलिनिः-
मृतः तं कलिं नलः शप्ठमुद्यतः ततोऽतिभीतः कलिनलमु-
वाच । त्वं मे शरणं भव मा शपस्व ये जनास्त्वां कीर्त-
यिष्यंति तेषां मत्तो न भयं भवेत् । अहममुं विभोतकवृक्ष
प्रविशामि .ततः कारणात् नलस्तम् अक्षमत ततो वि-
भीतकवृक्षस प्रविवेशा ततःप्रभृति विभीतकवृक्षच्छायाऽपि
न गृह्यते इति ॥ २४॥
युग्मकम्-अथनुन्नाश्वस्तेनप्रास्थितरा
जामहात्मनाश्वस्तेन ।।साललनाश्वस्तन
स्यादितिहसताविरोधिनाऽऽश्वऽस्तेन ॥२५॥

·चतुर्थीच्छासः। (१३१) अथेति-अथ कलिगमनानन्तरं विरोधिना कलिना शत्रुणा आशु शीघ्रम् अस्तेन त्यक्तेन आश्वस्तेन विश्रान्त- बता दुःखादा आश्वस्तेन आश्वासम्प्राप्तवता महात्मना महाप्रभावेण सा ललना भैमी श्व आगामिदिने ते तव. किन्न स्यादपि तु स्यादेवेति । व्याजेन सा तव स्त्रीन स्या- अ.भविष्यतीति मनसिकृत्य. हसता तेन नलेन नुन्नाश्वः प्रेरितहयः स राजा ऋतुपर्णः प्रास्थित प्रचचालेति यावत् । विद्योपदेशस्थानात शेषमार्गमवगाहतेति भावः। नुन्ननुत्ता- स्तनिष्ठयूताविक्षिप्तरिताः समाः"। “समवप्रविभ्यः स्थः" इत्यात्मनेपदे "स्थाध्वोरिच" इतीत्वे सिचो लोपे लङि रूपम्पास्थितेति । "उपसर्गेण धात्वर्थों वलादन्यत्र नीयते" इति स्थित्यर्थस्य प्रपूर्वत्वे तद्विरुद्धार्थत्वम्।"ह्यो गतेऽनागते विश्वः" इत्यमरः ॥२५॥ सोऽयमनेनायततामिपइतिनलस्समन्व नेनायतताम् ॥ वहतिदिननायतताम्पुरी प्रियेणाऽऽश्रिताञ्जनेनाऽऽनायतताम्॥२६॥ सोयमनेनेति-अयं कलिमुक्तोऽनेना निष्पापो नलः यतां यतीनाम् इएः वल्लभः यद्वा इटेऽभीप्सिते दमयन्ती- दर्शने यततां यवं करोतु इतिहेतोदिने दिवसेऽनायतता- मदीर्घतां वहति सति धारयति स नलोऽनेन ऋतुपर्णेन - ·. (१३२) नलोदयकाव्यम् । श्रिता ताम्पुरी कुण्डिनाख्याम् आयत आगच्छत् आगत- वान् । कलिमुक्तो नलो भैमीम्पश्यत्वितीव सकरुणे दिनेड- स्तं गच्छति सति ऋतुपर्णेन सह नलः कुण्डिनपुर प्रविवे- शेतिभावः।आयतेत्ययगतावित्यस्य लङि देयमायामः। वह प्रापणइत्यस्य शतरि रूपं बहतीति ॥२६॥ कर्तुमानन्तनश्रमइतिनीतोभुवोऽयमानन्ते नः ॥ स्वधामाऽनन्तेनप्रेम्णाभीमेनजित विमानन्तेन ॥२७॥ कामिति-तेन भीमभूपेन ते तव श्रमो मार्गोद्भवपरि- श्रमो माभूदित्युक्ता स्वागतमाभाष्य आनन्ता कृतनिर्द- र्शितनम्रत्वोयंभुवः भूमेरिनः प्रभुर्ऋतुपर्णो मानं पूजां संमानं वा कर्तुं विधातुं जितविमानं जितानि विमानानि व्योमया- नानि येन तादृशं स्वस्वकीयं धाम गृहम् अनन्तेन बहुतरेण प्रेम्णा नेहेनानीतःप्रापितः तदनन्तरं कृतानतिः ऋतुप- र्णस्तेन भीमेन विमानसुन्दरं स्वसौधम्पूजायितुमानिन्य इति भावः।"इनः सूर्ये प्रभौ” "प्रेम स्नेहः" । "व्योमयानं विमानो- ऽस्त्री"इत्यमरः। “धाम रश्मौ गृहे देहे स्थाने जन्मप्रभावयो" इति हैमः । यद्वा तेन भीमेन अयम् ऋतुपर्णः अर्थादस्य श्रमो मागोंद्रवःश्रम इति हेतोः स्वधाम नीतः । कथंभूतेन मानन्तेन मायाः लक्ष्म्याः अनन्तं विनाशाभावो यस्य तेन । स्थिरलक्ष्मीकेणेति यावदित्यर्थः ॥२७॥ ..

·चतुर्थोच्यासः। (१३३.) सज्जनतामहितस्यव्यग्रेतरलोकसूचिता :: महितस्य ॥ सद्विपतामहितस्यद्रुतंपुर स्येक्षणात्ततामहितस्य ॥२८॥ सज्जनतेति-स ऋतुपर्णः सज्जनतामहितस्य साधुत्वेन पूजितस्य । यद्वा जनानां समूहो जनता सती चासौ जन- ता चेति सजनता तया महितस्य पूजितस्येत्यर्थः । द्विषतां शत्रूणामहितस्यानिष्टस्य तस्य भीमस्य व्यग्रेत- रलोकमूचितामहितस्य व्यग्रेतरे अव्यग्रा ये लोकास्तैः सूचिता प्रकाशिता आसमन्तात् महिता उत्सववत्ता यस्य तादृशस्य पुरस्य कुण्डिनस्येक्षणादालोकनाद्रुतं शीघ्र तताम ग्लानि जगाम । हि निश्चये । भीमपुरसमृद्धि- दर्शनात्तमितोऽभूदिति भावः"मह उद्धव उत्सवः" तमु ग्ला- नावित्यस्य लिटि ततामेति । यद्वा स नलःतताम ग्लानि प्राप स्वदैन्यस्मरणादिति भावः । हितस्य इष्टस्य श्वशुरस्य पुरस्य दर्शनादित्यर्थः ॥ २८॥ प्रथिततमायामायांशुचिरथवसतावनुत्त मायामायाम् ॥ चारुतमायामायानलः स्मरन्वासमसुसमायामायाम् ॥२९॥ प्रथितेति-अथाऽनंतरं शुचिः पवित्रः कोटकवलप- रिधानाचलः मायां लक्ष्म्यां शरीरशोभायां वा प्रथिततं: माया प्रसिद्धतमायाः असुसमायाःप्राणसमाया दमयंत्याः ·३ . . (१३४) नलोदयकाव्यम् । मायां व्या स्वयंवरमृतुपर्णाह्वानस्वागमनप्रयोजिका रन विचारयन् अनुत्तमायामायाम् अनुत्तमः श्रेष्ठ दैर्घ्य यस्यास्तादृश्यां चारुतमायामतिशयरुचिरायां गृहे वासम् आयात प्राप । नलो दमयंत्या व्याज स्मरनुत्तमां वसति गतवानिति भावः "प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः । वसती रात्रिवे- श्मनोः । सुन्दरं रुचिरं चारु सुषमं साधु शोभनम् । दैर्ध्य- मायामः"इत्यमरः। आयादिति यातेर्लङि। यदा नलः चारु- तमाया अत्यन्तसुन्दाः दमयंत्याः वसतौ गृहे वासं मा - आयात् न प्राप। किन्तु रथोपरि तस्थौ । अत्रेयं वार्ता । नलस्तावद्भीमगृहं न ययौ किंतु रथोपरि तस्थौ, तच्छुत्वा दमयंती प्रासादमारुह्य नलं समीक्ष्य अतिहष्टा बभूव इति ॥२९॥ तदेवाह- तस्वनयानन्तरसान्निध्यगतमवेक्ष्यनुन्न यानन्तरसा ॥ अभ्युदयानन्तरसावधित मुदानैषधप्रियाऽनंतरसा ॥ ३० ॥ तमिति-स्वनयानंतरसानिध्यगतं स्वस्यात्मनो न.. यो. नीतिः स्वयंवरघोषणस्य ऋतुपर्णश्रावणं तदनंत- रं तदुत्तरकालाविलंबेन सानिध्यं समीपं गतं प्रा. तं तरसा वेगेन नुन्नयानम्प्रेरितहयं तं नलमवेक्ष्य ज्ञात्वा ·चतुर्थोच्छासः। (१३५) अनन्तरसा अनन्तो बहुलो रसभ्शृङ्गारः स्तम्भो- अनुरागो यस्यास्तादृश्यसौ दमयन्ती नैषधप्रिया नैषधो नलस्तस्य प्रिया अन्तर्मनसि अभ्युदयान् श्रेयांसि सुखा- नि वा मुदा हर्षेण अधित धृतवती । स्वनीत्युत्तरकाल- मागतं नलं बुद्धा दमयन्ती बहुलमानंदमवापेति भावः । "शृङ्गारादौ विपे वीय्य गुणे रागे द्रवे रसः" इत्यमरः । अधितेति धानो लुङि सिचि ॥३०॥ तन्नुन्नाऽऽलीकेनस्थीयतइत्यत्रसुमुखना लीकेन । किंहीनालीकेनस्वकमित्राकृत्त रिपुजनालीकेन ॥ ३१॥ तन्नेति-कृत्तरिपुजनालीकेन कृत्तानि छिन्नानि रिपु- जनानां शत्रुजनानामाली पतिस्तस्याः कानि शिरांसि यन तथा सुमुखनालीकेन शोभनमुखपझेन हीनालीकेन हीनं त्यक्तमली पापं येन तेन तथा स्वकमित्रा स्वका- मुकेननलन किमत्र गृहे ऋतुपर्णावाससौंधे केन सुखेन स्थी- यत इति हेतोस्तन्नुन्ना दमयन्त्या प्रेरिता साऽऽली केशिनी स्ववयस्यावसतिम् स्वसखी दमयन्ती तस्या निवासवेश्मा- नयतेत्युत्तरश्लोकस्थेन सम्बन्धः।ऋतुपर्णावासगृहे कथं न- लस्तिष्ठतीति ज्ञातुं प्रेपिता सखी तं भैमीगृहमनयदिति भावः।“छिन्नं छातं लूनं कृत्तं दातं दितं छितं वृणम्।आली सखी वयस्या च । कं शिरोम्युनोः" इत्यमरः । स्थीयत ·(१३६) नलोदयकान्यम्। इति “धुमास्थागापाजहातिसां हलि"इतीत्वम्।" शरपद्मयोः । अलीकं त्वप्रियेनृते" इति कोशः ॥३१॥ तंसानाऽमानयतः परीक्ष्यबहुधागुणाभि रामानयतः॥स्वजनगिरामानयतःस्वव यस्यावसतिमपिपरामानयत ॥३२॥ तमिति-भैमीप्रेरिता केशिनीतं नलं सामाऽ मा सान्त्वेन सहितं नयतः नीतितः बहुधा नाना प्रकारेण परीक्ष्य नल एवाऽयमिति ज्ञात्वा स्ववयस्याया भैम्याः वसति- म्भवनमपि परामुत्कृष्टां स्वजनगिरा दमयन्ती स्वजनानां गिरा वाक्येनानयता नीतवती । तं कं यतः यस्मात् नलात् मा नयतः लक्ष्मीः प्रापयतः अर्जयतः अन्ये केपि गुणाभिरामा गुणरमणीया न भवन्ति । यदा की- दृशो नलः मानयतःमानेन यतः नियतः मानीत्यर्थः । पुरुषश्रेष्ठं नलं निश्चित्य भैमीप्रेषिता तद्भवनं निनायेति भावः। "बन्धुस्वस्वजनाः समाः" अनयतेति नीमो लङि। अत्र परीक्षायाः पुराणवार्ता । भैमी केशिनीमुवाच । गच्छ स्थान्तिके बाहुकनामा क एष अत्र मम नानाशङ्का भवति तत्र गत्वा पर्णादवाक्य, श्राक्य सा गत्वा बाहुकमुवाच त्वां दमयन्ती पृच्छति यूयं किमर्थमागताबाहुक उवाच । तस्याः स्वयंवरं श्रुत्वा अयोध्यात एकाहेनाऽऽगताः। पुनः केशिन्युवाच । कस्त्वं । बाहुक उवाच । असौ वाणे- ·चतुर्थीच्छ्रासः। यनामा नलसूत आसीत् नले राज्याद्रष्टे ऋतुपर्णमाश्रितः। अहमप्यस्य सूतः। केशिन्युवाच । वाष्र्णेयो नलवृत्तान्त- वित्त्वं वा बाहुक उवाच । नलं न कोपि जानाति । ततः केशिन्या पर्णादानीतश्लोकपञ्चकं श्रावितं तच्छुत्वा तूष्णी- मास । एतत्सर्व भैम्ये सा कथयामासाभैमी पुनः तासुवाच पुनाहि पाकाथै जलाऽनी विना सामग्रीन्देहि । केशिनी तथा कृत्वा नलदत्तश्लोकमेकं गृहीत्वा गता । श्लोको यथा । "मम राज्य प्रणटं यत्तन्नाहं कृतवान्स्वयम् । कलिनैतत्कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यनम् ॥१॥" स कलि- रिदानी मां विमुच्य गतः तच्छ्रुत्वा भैमी सन्दिग्धा उवाच। पुनर्गत्वा तच्चेष्टामनुभव । सा तथा कृत्वाऽऽगत्योवाच । ईदृक् पुरुपो न कापि दृष्टो न श्रुतः यत्स्पर्शे स्वल्पं द्रव्यं प्रचुरं भवति कदापि शिरो न नमति । दुष्करमप्यस्य सु- करं भवति । अपरं च तव पित्रा मांस प्रेरितं तस्य प्रक्षाल- नाथै शून्यकुम्भःप्रेरितः स कुम्भस्तत्स्पर्शात् वारिपूर्णो बभूव । तेन गृहीते तृणे अग्निर्जज्वाल अग्निः स्पृष्टो न दहति तत्करमर्दितमपि पुष्पं न म्लायति । ततः केशिनी इन्द्रसेनं तत्पुत्रम् इन्द्रसेनां च कन्यां नीत्वा ययो । बाहु- कस्तो दृष्ट्वा कोडे कृत्वा रुरोद । क्षणात्तौ त्यक्त्वा ममापि सुतावीहशो इति जुगोप सः वाहुकेन पकं व्यञ्जनं केशि- नीद्वारा आनीयाऽऽस्वाध नलोऽयमिति निश्चयमकरोत् ।

·(१३८) नलोदयकाव्यम् । ततः केशिनी पुनःप्रस्थाप्य नानास्तुति कारयित्वा मानयामासेति ॥ ३२॥ युग्मम्-तरसैवाऽसावासस्वांविकृतिम हेर्वहन्सुवासावासः ॥ स्थिरभावासा वासस्निग्धश्चाऽरंस्तनृपतिवासावासः॥३२ तरसैवेति-सुवासाः शोभनं वासो वस्त्रं यस्य तादृग- सौ नलः अहेः कर्कोटकस्य वासो वस्त्रं वहन परिदधत स्वां विकृति विकारं कुर्जत्ववैरूप्यादिलक्षणं तरसैवझटित्ये- व आस जहाँ । सा दमयन्ती स्थिरभावा निश्चलस्वाभि- प्राया आस शुशुभेोनृपतिवासे भीमगृहे आवासोनिवासो य- स्यतादृक् भीमभूपसौधगतःस्निग्धः स्नेहवानरस्त रेमे।दमय- न्त्या सहेति शेषः। "वस्त्रमाच्छादनं वासः" इत्यमरः आसेति असु क्षेपण इत्यस्य लिटि रूपम् । द्वितीयम् अस गतिदी- स्यादानेष्वित्यस्य रूपम् । अरंस्तेति रमेलङि ॥३३॥ नृपधामनिशान्तेनव्यतीत्यभैमीसमाग मनिशांतेन ॥ द्विषतामनिशांतेनश्वशुरो दृष्टः श्रितोत्तमनिशान्तेन ॥३४॥ नृपेति-नृपधामनि नृपस्य भीमस्य धामनि गृहे , शान्तेन क्षमायुक्तेन श्रितोत्तमनिशान्तेन श्रितमुत्तमं निशान्तं गृहं येन तादृशेन । द्विषतां शत्रूणामनिझमन्तो .

·चतुर्थाच्छासः। (१३९) नाशो यस्मात्तादृशेन तेन नलेन भैमीसमागमनिशां भैमी दमयन्ती तस्याः समागमो यत्र तां निशां रात्रि व्यतीत्य व्युत्क्रम्य श्वशुरो भीमो दृष्टः। भीमगृहे दम- यन्तीसमागमरात्रि व्यतीत्य प्रातर्भाममद्राक्षीदिति भावः । "निशान्तपस्त्यसदन भवनागारमंदिरम्" इत्यमरः । “धाम रइमो गृहे देहे" इति हेमचन्द्रः ॥३४॥ धृतजडिमानेहासीहतुपर्णोऽपिप्रदृश्यमा नेहासी ॥ आत्मसमानेहासीदभिपूज्य नंनलोऽरिंमानेहासी ॥ ३५॥ धृतेति-ला पुरुपः ऋतुपर्णोऽस्मिन्त्रात्मसमाने नले आत्मसदृशे प्रहश्यमाने ज्ञायमाने सति इह भीमसदसि धृ. तजडिमा धृतजडभाव आसीत् । यद्वा धृतजडिमा न आसीत् अपि तु जडोभूदित्यर्थः। काकथै न । अरिमाने- हासी अरीणां शत्रूणां माने हसितुं शीलमस्येति तादृक् । यदा अरिमानेहासी । पोऽन्तकर्मणि धातोः प्रयोगः । अरि- मानस्य शञ्चभिमानस्य ईहा चेटा तस्या नाशक इत्यर्थः। हासी हासयुतो नल एनमृतुपर्णमभिपूज्य धनमानादिना सन्तोप्याऽहासीद्यसर्जयत् । प्रातःस्वसमाने नले दृश्यमा- ने ऋतुपर्णो जड इवाऽभूत् । हास्ययुक्तश्च नलः ऋतुपर्ण सम्पूज्य व्यसर्जयत् । "पृथ्वादिभ्य इमनिचा"इतीमनिन् । आसोदित्यस्तेलनि । अहासीदिति डाकेर्लुङ् । यदा ·(१४०) नलोदयकाव्यम् । ऋतुपर्णः कथंभूतः अहासी हास्यरहितः । अथ वा हा इति कृत्वा आसी आसः आक्षेपस्तयुक्तः हा त्वयि ममा- पराधो जात इत्याक्षेपयुक्त इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ सासुसमासामासस्वयमत्रपुरेनलोऽय मासामास ॥ स्त्रीणामाऽऽसामाऽऽसश्रम ममुनाऽनायिसुमुखमासामासः ॥ ३६॥ सेति-सः अयं नलः अत्र पुरे भीमपुरे स्वयम् आसामा- स तस्थौ । स्वयमित्यत्र स्वैरमिति पाठे स्वैरं स्वच्छन्दम् आसामासेत्यर्थः । कथंभूतः सासुसमासामा असुना प्राणेन समा असुसमा दमयन्ती तस्याः साम सान्त्वं तेन सहितो दमयन्तीकृतसान्त्वः। आसां स्त्रीणां स्वावरोधवधूनां श्रमम् आस चिपचिरविरहजं दुःखमपनुनोदाकीदृशेन मुखतुलि- तमासामुखेन तुलितः समीकृतो माश्चन्द्रोयेन तादृशेन। अ- मुना नलेन मासोऽनायि निन्ये । स नलो विरहपीडितस्य स्त्रीगणस्य केशमपाहापात् । एवं मासोव्युच्चक्रामेति भावः। "मास्तु मासे निशाकरे" इति हैमः। आसेति असु क्षेपण इत्यस्य लिटि । आगादितीणो लुङि । अत्रेयं पुराण- वार्ता । स ऋतुपर्णस्तच्छुत्वा नलं ज्ञात्वा साऽपराधः स- बलमुवाच । मत्कृतमपराध क्षमस्व दिष्टया भार्यया सङ्ग- "तोसि । नल उवाच । नापराधस्ते कलिकृतमेवैतत् । अश्वहृदयविद्यां गृहाण स ततस्तां गृहीत्वा अन्येन सार- ·चतुर्थोच्छासः । (१४१) विना अयोध्यां ययौ नलस्तत्रमासमेकं स्थित्वा स्वपुरङ्ग- त्वा पुष्करमुवाच इति ॥३६॥ तदेवाह- अथमहदाऽराजितयास्वपुरंचम्वानल स्तदाराजितया ॥ सासिगदाराजितयापु करमभ्यधादुदाराजितया ॥ ३७ ॥ अथेति-अथाऽनंतरं तदा नल आराजितया अरीणां स- मूह आरं तेन अजितया अपराजितया सासिगदाराजितया असिसहिता गदाः असिगदास्तासां राजिः पतिस्तया स- हिता सासिगदाराजिस्तत्त्वेन राजितया शोभितया खगग- । दाराजियुक्तत्वेन शोभितया चम्बा सेनया महत् पुरं स्व- । नगरम् आर गतवान् । उदाराजितया उदारा महती या आजिः संग्रामस्तस्य भावस्तत्त्वं तेन पुष्करम् अभ्यधात् अभिगतः। स नलस्तदनन्तरं महत्या सेनया पुष्करण सं- ग्रामं कर्तुजगामेति भावः। आरमिति "तस्य समूहः" इत्य- णि “यस्येति च"इतील्लोपे रूपम् । "पृतनाऽनीकिनी चमूः।" आरेतिऋगतावित्यस्य लिटि। “वीथ्यालिरावलिः पङ्गि)- णोलेखास्तु राजयः । उदारोदात्महतोः। स्त्रियः संयत्समि- त्याजिसमिद्युधः" इत्यमरः ॥३७॥ नलः पुष्करमाह- मयिगहनामायासित्वयामनोनात्रमानि ·. . (१४२) नलोदयकाव्यम् । नामायासि ॥ धनुरवनामायाऽसियूताया लंकचेतनामायासि ॥ ३८॥ मयीति-हेपुष्कर त्वया मयि गहना निविडामाया आसि क्षिप्ता । क्वचित्तु मयि नाना मायासि इति नाना विविधा माया आसि क्षितेत्यर्थः । षये मानिनां मनो हृदयमायासि आयासयुक्तं दुःखितं. तं न अपि तु दुःखीकृतम् । नभ् काकर्थः । माय धनुरारोपणाय युद्धाय द्यूताय वा अलमसि समर्थो सि । कवा कस्मिन्विपये चेतना बुद्धिमायासि सि । धनुरारोपणं वा द्यूतं वा त्वमेकं कुरु येन ते भिलाषः तद्वद इत्यर्थः । असु क्षेपणे इत्यस्य चिणि आसीति । यसूपतापेऽस्यायासीति । अस्तेरसीति । तेरायासीति । "अलम्भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् ।धू- तोऽस्त्रियामक्षवति कैतवं पण इत्यपि" इत्यमरः । यद्वा हेना- नामाय त्वया मानिना मनः मम चित्तम् आसि क्षिप्तं मायया मम मनोभ्रान्तमित्यर्थः।अतोमायासि मा पलायस्व आहू- तोन निवर्तेत द्यूतादपि रणादपि"इति स्मृतेरिति भावः३८॥ इत्युक्तोदेवनतस्सोऽयंभवत्पुष्करःप्रमा देऽवनतः॥ येनसबिभिदेवनतःपुराऽवनेः श्रममपिप्रपेदेवनतः ॥ ३९ ॥ .

·(१४४) नलोदयकाव्यम् । तश्चेतिभावः। पणोऽक्षेषु ग्लहः"जनीप्रादुर्भावे ज्ञाजनोर्जा" " इति जादेशः अजायतेति । "रजो गुणे स्त्रीपुष्पेपि । "पापापराधयोरागः।" यती प्रयत्ने लाट यतते इति । अत्रेयं पुराण वार्ता । नलो गत्वा पुष्करमुवाच । राज्यं त्यज नो चेयुद्धं द्यूतं वा कुरु इत्युक्तः द्यूतमकरोत् । तेन पराजितः प्राणात्यये पादानतः प्राणप्रार्थकोऽभवत् । ततो निष्कपटं ज्ञात्वा तेन सह सौहाईमकरोदिति ॥४०॥ नलः पुष्करमाह- अयिभवनेत्रायस्वस्वभुवंपुष्करमुदञ्चने त्रायस्व ॥ युगबलनेत्रायस्वस्नेहायपुरेव विमलनेत्रायस्वः॥४१॥ अयीति-अयि कोमलामन्त्रणे । हेपुष्कर भवने गृहे निवसन् स्वभुवं स्वभूमिमस्मदत्तां त्रायस्व रक्षस्व । अत्र जने जनपदलोके मुदं हर्षमायस्व प्रामुहि। युगबलनेत्राय युगस्य युग्मस्य बलं सामर्थ्य नेत्रं नायकं यस्य तादृशाय विमलनेत्राय निर्मललोचनाय स्वस्नेहाय स्वप्रेम्णे पुरेख पूर्वमिव स्वः भवावः । हेपुष्कर त्वं स्वभूमि रक्ष लोके स्निग्धो भव मम तव च स्नेहः पुरेव वर्द्धतामित्याहेति भावः । चैङ् पालन इत्यस्य लोटि त्रायस्व । आयस्वेति अयगतावित्यस्य । स्वः अस्तेर्लटि । यद्वा युगबलनेत्रा । आवयोः सेनापतिभ्यां सह स्वभवने अयस्व गच्छस्व ।

·चतुर्थीच्यासः। (१४५) आवां पुरेव स्नेहाय स्वः भवावः । कथम्भूताय विमल- नेत्राय विमलानि नेत्राणि यस्मिन तस्मै अन्यत्पूर्वव- 'दित्यर्थः॥४॥ हरिपवनयमानस्यस्वबलादितितुलयतो ऽनुनयमानस्य ॥ स्नेहांनयमानस्यप्रण तिमधात्पुष्करस्सुनयमानस्य ॥४२॥ हरीति-हरिपवनयमान् हरिरिंद्रः पवनो वायुः यमो धर्मराह तानं स्वपलात्स्वसामर्थ्यात्तुलयतः समीकुर्वतः अनुनयमानस्यानुमानयतः स्नेहान् प्रीतीः अयमानस्य गच्छतः सुनयमानस्य शोभननीत्यभिमानस्याऽस्य नलस्य पुष्करः प्रणति प्रवत्वं नमस्कारं वा इत्यनेन प्र- कारेण अधादकापति । एवं बहुधा स्नेहं दर्शयतोऽतिवत्सल- स्य पुष्करः प्रबोऽभवदिति भावः । अधादिति दधाते- टुङि ॥ ४२ ॥ पुष्करो नलमाह- अरिसेनानाशस्याऽश्रितवत्सलतेऽस्तुचे तनानाऽशस्या ॥ पूरितनानाशस्यास्तो. कयशोभिः कदापिनानाशःस्याः॥ ४३ ॥ अरोति । हे आश्रितवत्सल आथितेषु वत्सल कारुणि- क अस्तोकयशोभिः अनल्पयशोभिः पूरितनानाशस्य ·(१४६) नलोदयकाव्यम् । पूरिता नाना आमा दिशो येन तादृशस्य । शस्य आरसेनायाः नाशोऽवसानं यस्मात्तादृशस्य बलातकस्य ते तव अझस्या न झस्या अशस्या स्तो- तुमयोग्या चेतना बुद्धिर्न अस्तु न भवतु । कदापि क- स्मिन्नपि काले अनाशः आशारहितो न स्याः न भवेः । हे आश्रितकृपापात्र तवास्तव्याधीर्माभूत् कदाप्याशाव्या- घातस्तव मा स्यादित्यर्थः । “आशा तृष्णापि याचना । स्तोकाल्पक्षुल्लकाः" इति कोशः । अस्तु अस्तेलोटि । "स्निग्धस्तु वत्सलः" इत्यमरः॥४३॥ इतिसननामनलस्यप्रणतोऽङ्घीफुल्लवक नामनलस्य ॥ अहितानामनलस्यप्रय यौसार्द्धतेननामनलस्य ॥ ४४ ॥ इतीति-इत्यनेन प्रकारेण प्रणतो नम्रः स पुष्करः नल- स्याङ्ग्री चरणो ननाम प्रणतवान् । नाम सम्भावनाया- म। कीदृशस्य नलस्य फुल्लवक्रनामनलस्य फुलं विकसितं हर्षस्मेरं वक्रनाम वक्रनामकं रूपं वा नलं कमलं यस्य विकसितमुखपद्मस्य । कीदृशस्य नामनलस्य नमनं ना- मस्तस्मिन्नलस्य तृणस्य नतो तृणप्रायस्य । यद्वा ना- मनं नमस्कार लाति स्वीकरोति नामनलः तस्य । लाआ- दाने डप्रत्यये रूपमित्यर्थः । एवमहितानामनलस्य शत- पामग्नेः । तेन नलेन साई सह प्रथयों गतवानलानुवर्ती . - ·. चतुर्थीच्छासः। (१४७) भूव । एवं विकसितवदनकमलस्य चरणो ननाम नले. नसह गतवांश्चेति भावः । " नलं पद्मनलस्तृणे । नाम प्र- काशसम्भाव्यत्रोधोपगमकुत्सने।" इत्यमराननामेति नमे- लिटि । कचित्तु प्रणत इत्यत्र प्रीत इति पाठस्त- त्र सन्तुष्ट इत्यर्थः । प्रययौ साई बलेन नाम नलस्य इति पाठे नलस्य बलेन सैन्येन साई समं प्रययौ इत्यर्थः ॥४४॥ युग्मकम्-मुदममुनाऽमुक्तेनप्राप्यसुरा । ज्यंमहात्मनामुक्तेन ॥धृतनानामुक्तेनरा ज्यंचिरंपाशासिविघट्टनामुक्तेन ॥ ४५॥ मुदमिति-आमुक्तेन बद्धकवचेन त्यक्तेन वा अमुना पुष्करेण सह मुदं प्राप लेभे । महात्मनां महाशयाना. मुक्तेन वचनेन विघटनामुक्तेन विघट्टना वियोगस्तेन मुक्तेन त्यक्तेन वियोगहीनेन धृतनानामुक्तेन धृताः नाना मुक्ताः मौक्तिकानि येन तादृशेन नलेन राज्यं राष्ट्र प्राशासि प्रकर्पण शिष्टं रक्षितम् । तदनंतरं सकवचेन पुष्करण सह हर्ष लेभे । महात्मनां वाक्येन निजरांज्यं वियोगहीने- नाऽनुशिष्टं नलेनेति भावः। "मुत्पीतिः। आमुक्त प्रतिमुक्त थपिनद्धश्चापिनद्धवदा"इत्यमरः।शासु अनुशिष्टावित्यस्य । चिणि लुङि प्राशासीति । " उक्तं भापितमुदितम् " इत्यमरः॥४५॥ ।

·(१४८) नलोदयकाव्यम् । अरिसंहतिरस्यवनेषुशुचांपदमापदमा पदमापदमा ॥ सुखदंचयथैवजनायहरि यतमायतमायतमायतमा ॥४६॥ अरीति-अस्य नलस्याऽरिसंहतिः शत्रुपति शत्रुसमूहो वनेष्वरण्येषु शुचां शोकानां पदं स्थानम् आपदं विपत्ति- मापल्लेभे । कीदृशी अमा निःश्रीका । एवमपदमा अपदा स्थानरहितामा लक्ष्मीर्यस्यःसा अस्थिरलक्ष्मीका इत्यर्थः। यद्वा अपगतो दमो यस्याः सा इत्यर्थः । यतमायतमा- य यता गता माया कापट्यं यस्य स यतमायः अतिशयेन यतमायः यतमायतमः तस्मै जनाय सुखदं तं नलं मा रा- ज्यलक्ष्मीरायत आगता । यथैव तादृशाय जनाय सुखदं हरिकृष्णं मा याति तथेत्यर्थः।यद्वा यतमिति भिन्नं पदम्। यतं नियतचित्तं तम् आयतमाय श्रेष्ठलाभाय आयत । यदा आयतमाय अतिशयधनागमाय यतन्तम् आयते- त्यर्थः । नलस्य शत्रुर्वने वसन् दुःखितो बभूव । निर्व्याज- लोकसुखदं तं नलं लक्ष्मीरागतवतीति भावः । आयते- त्यय गतौ इत्यस्य लङि। इन्दिरालोकमातामा पदं व्यव- तिक्तत्राणस्थानलक्ष्मांत्रिवस्तुपु “विपत्का विपदापदी"इ- त्यमरः । “यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु । शुका- हिकपिभेकेपु हरिना कपिले त्रिषु" ॥४६॥ अथाशीदिव्याजेन नलोदयकाव्यसमाप्ति सूचयति- ·चतुर्थोच्छ्ासः। (१४९) नलेनपुर्यातायतायतायतापुरेवसा ॥ स दायमुन्महामहामहामहास्तसम्पदम्॥४७॥ .इति श्रीकालिदासकृते नलोदये सत्काव्ये चतुर्थीच्छासः ॥ ४ ॥ नलेनेति-नलेन नैषधेन सा पुरी स्त्री या नगरी पुरेख पूर्वमिव अतायत विस्तारिता । कीदृशी पुरी अयतायता अयः शुभदैवं नलस्येति शेषः। तस्य भावोऽयता तयाा- यता विशाला यदा राज्ञो नलस्य शुभदेवमभूत्तदा यथापूर्व स्वनगरी विशालाऽभूदिति भावः यद्वा कीदृशेन नलेन अय- तायताअयेन शुभदेवेन तायति पालयति देवब्राह्मणादीनि- तिशेपः । अयतायन तेंन । यद्वा अयं तायति विस्तारयति तेन सर्वदा स्वशुभशंसकेन । ताय सन्तानपालनयोः इत्य- स्मारकर्तरिशता । यद्वा अयो विद्यते यस्यासो अयःमर्श- आदिभ्योन्" इत्यचातस्य भावोऽयता शुभदेववत्त्वं तामेति प्रामोतीत्ययतायन् तेनाइण् गतो कतौर शतरि"इणो यण" इति यण् । अयं नलः उन्महा उद्गततेजाः सदा सर्वकालं सम्पदं लक्ष्मीमहास्त प्राप । कीदृशी सम्पदम् । महा- महाम् । महान्तो महा उत्सवाः यस्यां सा ताम् । सदेवो- त्सवपरिपूर्णा सम्पदं लेभे इति भावः। अतायतेति तनु वि- स्तारे इत्यस्मादातोः कर्मणि लडि आत्मनेपदे ते परे यकि च कृते "तनोतर्यक् इति विकल्पेनाने च रूपम् । । अहास्तेति । “ओहाणतो" इत्यस्माये गत्यपास्ते प्रात्य- या ज्ञानार्थाश्चेति वचनेन प्रात्ययांमुङि आत्मनेपदे ते परे ·(१५०) नलोदयकाव्यम् । सिचि कृते रूपम् । पूर्यतेति दीर्घपाठे पूः पुरी यता प्राप्ता। कथंभूता आयता विशालेत्यर्थः । “स्त्री पुरीनगर्यो वा" इत्यमरः ॥४७॥ इतीति-इति समाप्तीकालिदासेति कविनामकथनम् । सत्काव्य इति महाकाव्यभिन्नत्वसूचनम् । उच्छासः वाससाध्यः परिच्छेदः। समाप्त इत्यर्थः ।। मिश्रानन्दकरस्त्वासीन्महोपाध्यायलक्षित पुण्यग्रामस- भाजेता यष्टा वाणीमयः सुधीः ॥ १ ॥ वेदेनैव विधि कवि नयरुतैस्तकैण वाचस्पति वेदान्तेन शिवं मर्नु स्मृतिभरैयोतिश्चयैर्भास्करम् ॥ व्याकृत्येन फणाधर क्षितिधरं नागाधिपं छन्दसां धर्मों यस्य विजेतुमञ्चति परं सांख्येन चार्वाकपम् ॥२॥ तत्सूनुः सुकृती क्षिती- श्वरकृपापात्रः सुहृत्पालको नानाशास्त्ररतो महापदयुतो- पाध्यायसंज्ञान्वितः । सतर्कायतकाननोद्यतबलद्वादीन्द्र- दन्तावलश्रेणीमईनचातुरीचणहरिर्वद्याकरो मैथिलः ॥३॥ तस्यात्मजोभूद्विबुधामगन्ताप्रज्ञाकरस्सजनतापहन्ता। गु- णालयः श्रीशपदानुमन्ता शास्त्रेषु दक्षः कुधियां नियन्ता ॥ १ ॥ स्वल्पेन शरदा तेन कृता टीका सुबोधिनी। पूर्वाचार्यकृतीक्ष्यि मुधियाम्पश्यतां मुदे ॥६॥ इति मैथिल श्रीप्रज्ञाकरमिश्रप्रणीतायां नछोदयकाव्यटीकामां सुबोधिन्यां चतुर्थ उच्छासः समाप्तोयम् ॥ ४॥ . समाप्तोऽयग्रन्थः।

·श्रीः। विक्रयार्थ-पुस्तकोंका-सूचीपत्र. नाम. ... ... ... ... की. रु. भा. गीतगोविंदमूल गीतगोविंद राधाविनोद सहित संस्कृत टीका और भाषांटीका भामिनीविलासमूलं भामिनीविलास महावीरप्रसादकृतभा.टोका माषकाव्य (शिशुपालवध.) सटीकसंपूर्ण २-८ तथा पूर्वार्द्ध ९ सर्ग किरातार्जुनीयकाव्य सटीक ...२-० भर्तृहरिशतकत्रयसंस्कृतटीका और भापा टीका ग्लेजकागज... अमरुशतक (शृंगार और वेदान्तपर दोटीकास.) ०-१० भोजप्रबंध मूल (राजनीति) भोजप्रबन्ध भापाटीका १-४ भोजप्रबन्ध भाषा रघुवंश मल्लिनायकृत संजीवनी टीका और टिप्पणी सहित जिल्द बँधा ६-८ ... ... ... ...