·शिष्टशब्दोचारणेन विशिष्टानुस्मरणं सहजम् | यथा। द्रौपद्याः पुरतो दुर्योधन- शब्दोच्चारणम् । सीतायाः पुरतो रावणशब्दः । नलस्य तु कले। तथा बु- द्वस्य पश्चाज्जातानां श्रौतस्मातकर्मानुष्ठातॄणां पुरतः संदिग्धार्थकबुद्धशब्दप्रयो- गदर्शनं त्रासोत्पादकम् । इदं तु ग्रन्थोपक्रममङ्गलाचरणे श्रुतिपथानुसारिवाग्भ- टमुखानिःमृतम् । तत्त्वागामिकाले भविष्यवासस्प पूर्व तदभावादित्यनेन न विरुद्धम् । अतः श्रीमद्वाग्भटाचार्यों बुद्धात्माक्समजनीत्यनुमान सूपपन्नम् । अनु- मीपते जैनग्रन्थेभ्यो द्वासप्तत्पधिकनवशवमिते युधिष्ठिरशकवत्सरे बुद्धोऽजनिष्ट । न मात्रामात्रमप्यत्र किञ्चिदागमवर्जितमिति वृद्धवाग्भटापरपर्यापाष्टाङ्गसंग्रह- स्थपतिज्ञया श्रीमद्वाग्भटः प्रमाणपरतन्त्र आसीदिति ज्ञायते । तत्पारतत्र्यं वै. दिकमार्गावलम्विन्येव । वौद्धास्तु स्वतत्रा युक्तिवादकारश्च । मन्वादिभिः स्मृतिकारैर्ब्रह्मचर्यव्रतादेशनं कृतोपनयनस्यैवाऽऽदिष्टम् । आयुर्वेदोपदेशयोग्य- शिष्पगुणान्वक्तुकामो वाग्भटः संग्रहापरपर्यायाष्टाङ्गसंग्रहस्थशिष्योपनयनीया- ध्याये त्वेतद्वदति । तद्यथा । ब्रह्मचारी जितद्वन्द्वो धीरः मुचरितः स्थिरः । शिष्योऽध्याप्यो गतो पावदन्तं तत्रार्थकर्मणाम् । नाकालविद्युत्स्तनिते भूक- म्पे राहुदर्शने । पञ्चदश्यामचन्द्रापां परोक्षे वा गुरोः पठेदित्यादिश्लोकेषु ब्रह्म चारीत्यनेन विशेषणेन कृतोपनयनो द्विजस्तद्रताधिकारीत्यर्थः । एतदु- पनयनं द्विजस्यैवाभिहितं धर्मशास्ने । एतस्ममाणः श्रीमद्वाग्भटः श्रौत- स्मार्तधर्मपरो द्विज आसीदित्यवगम्यते । परमपूज्येन हेमाद्रिणाऽपि वा- ग्भटमुद्दिश्यस्थमभ्यधायि लघुवाग्भटटीकोपक्रमे । तद्यथा । आयुर्वेद व्याचि- ख्यामुः श्रीमद्वाग्भटाचार्यः प्रथमश्लोकेनेष्टदेवतां नमस्करोति । रागादिरोगा- निति । एवं धर्माधिकरणमहापण्डित श्रीहेमाद्रिमुखादप्पाचार्यपदवीं गतः श्री- मद्वाग्भटो धन्वन्तरिरिवापरः कलियुगे भदेवरूपेणेन्द्रमस्थपश्चिमदिग्वर्तिमरुदे- शनिकटवर्तिनि सिन्धुसंज्ञके धृतराष्ट्रजामातृजपद्रधदेशे मादुरासीदिति श्रुतं प- रम्परयाऽस्माभिः । हन्त । वर्णमिद्वेपिभिर्यवनैः पादाकान्तेषु सिन्धुष्वनेकवि- द्वजनमण्डितबामणस्थलानि विलयं गतानीनि श्रूयते । अनेन कारणेन किं- चिदप्यावार्पस्प जीवनवृत्तं न ज्ञायते । तथाप्पत्रेयं किंवदन्ती । एतद्वन्यकर्ता श्रीमद्वाग्भटादार्यो युधिष्ठिरस्य परिपदि मिपगग्रगण्यो बभूव ।। अपिच । हेमाद्रिणा चतुर्वर्गचिन्तामणिविधायिना । तदुक्तमतदानादिसि- द्वयनारोग्यसिद्धये । क्रियतेऽष्टाङ्गहृदयस्यापुर्वेदस्प सुग्रहा । टीका चरकहारी- तसुश्रुतादिमतानुगत्यनेन लघुवाग्भटटीकाकारश्चतुर्वर्गचिन्तामणेः कर्ता हेमा- दिरासीदिति निश्चीपते । अयं हेमाद्रिस्तु प्रतिष्ठाननगरस्थचन्द्रसेनस्य राज्ञो ·मत्रिणी हेमाडपन्तापरपर्यायादेमाद्रेभिन्न इति प्रतिभाति । अयं वाग्भटटीका- कारो हेमाद्रिः स्वयं चक्रवर्तिनृपतिः श्रीकृष्णवंशोत्पन्नस्य फरयचित्कामदेव- स्प राज्ञः पुत्र आसीत् । अयं हेमाद्रिनृपस्तु प्रयस्त्रिंशच्छतकेभ्यः माग्जात- स्पाशोकनृपतेः पूर्व समजनात्यनुमीयते । अतो हेतोलघुवाग्भटटीकाकारापेक्ष- या श्रीमद्वाग्भटाचार्यस्तु प्राचीनोऽस्तीति ख्यापनमनवश्यमेव ॥ किंच । श्रीमद्वाग्भटाचार्यसमयमपेक्ष्य कियद्वर्षाणि व्यतीतानीत्पनुमातुमे- तद्रसरतसमुच्चयग्रन्थोद्धृता एतद्ग्रन्थाधारभूतानां प्राचीनरसशाखमणेतृणां र- सग्रन्थानां च कतिचिन्नामनिर्देशा अत्र प्रदर्श्यन्ते। तद्यथा । नागार्जुनः । सो. मदेवः । नन्दी । करवालभैरवः। भैरवः। सोमसेनानी। ब्रह्मज्योतिर्मुनीन्द्रः । रससिन्धुः । रससंहिता । मृगचारी । रसनिगमः । खर्वणाख्यलोकनाथः । र सार्णवादिशास्त्राणि । देवीशास्त्रम् । श्रीकृष्णदेवः। आगमः । भैरवनाथः । न. न्दीश्वरः । नागबोधिः । शम्भुः । भालुकिः । सिद्धनाथः । मर्यलार्यः । पिना- की । वुद्धमुनिः । नासत्यः । सोमसत्यः । त्रिपुरा । चम्पकारण्यवासिनः पूर्णा- मृताख्ययोगीन्द्राः । शङ्करः । शम्भुदेवः । हरः । दसौ । आस्तिकः । भैरवा- नन्दयोगी । सिधणः। महादेवः। वासुदेवः। हरिः। ईश्वरः। रसेन्द्रतिलकः। शृङ्गाः । योगी । मन्यानभैरवः । काफः । चण्डीश्वरः । रसाइशः। स्वच्छ- न्दभैरवः । खण्डः। कापालिकः । ब्रह्मा । गोविन्दः । लम्पटः । सुरानन्दः । यशोधनः । इन्द्रदः । गोमुखः । कम्बलिः । व्याडिः। रनकोशः । सात्त्विकः। नरवाहनः । कपाली । मत्तः । विशारदः। भास्करः । शूरसेनकः । आदिमः। चन्द्रसेनः । लद्देशः । माण्डव्यः॥ नागार्जुनादिमाण्डव्पान्तानि सर्वाण्पपि पू- ऑक्तान्येतद्वन्याधारभूतरसग्रन्थतत्मणेतृनामावतरणानि युधिष्ठिरास्माक्तद्राज्य- समये वा वर्तमानानां देवपिपसिद्धानां द्योतकानि मासन्ते । अत एवावरानव- शताधिकवर्षसहस्रचतुष्टयादूर्ध्वतनकाले श्रीमद्वाग्भटाचार्यप्रादुर्भावसंभवोऽस्ती- ति तपते स्यूलदृष्टया । अनेनानुमानेन कलो वाग्भटनामाचेत्पस्प हारीतसं. हितोक्तस्य वचनस्य सार्थक्पं भवति । अस्मिरसरनसमुच्चये ग्रन्थे वाग्भटतन्त्रपश्चाजातेभ्यो रसरनाकराधन्यग्र- न्धेभ्यः कतिपये श्लोकाः कैश्चिकैश्चित्कचित्कचित्संमिश्रिता दृश्यन्ते । अ- स्माद्धेतोः पापः सर्वाण्यप्यादर्शपुस्तकानि किश्चिन्यूनाधिकग्रन्थानि विद्यन्ते । एतत्पदर्शनाप द्वितीयावृत्त्यां पित्तयिषे। रसरनाकरापेक्षया वाग्भटतनं प्राची- नमिति विद्वदिः मुज्ञातमस्ति ।। भत्र रसरत्नसमुच्चपेऽष्टाङ्गहृदयवेदिनामेवाधिकारः । आयुर्वेदस्याष्टाङ्गाना ।

·. मध्यपनं विनाऽष्टालान्तर्गतचिकित्सास्थानान्तर्गतकेवलरसचिकित्सकाङ्गज्ञानं निष्फलं स्यात् । इदमायुर्वेदस्य रसचिकित्साई पृथक्त्वेन प्रतिपाद्यते तत्म- तृभिरिति परम्परया संमदायो दृश्यतेऽतिभूपस्त्वाइवर्पितपस्विसशीलधार्मि- कद्विजसच्छूद्रसूपयोगित्वात्संस्कारवशादेव मुसाध्यत्वाच्च । चिकित्सा त्रिवि- धाऽस्ति । देवी । मानुषी । आसुरीति । एतद्रसरत्नसमुच्चये दैवी चिकित्सा संग्रहीता । देवमहेश्वरादिभिरचिन्त्पप्रभावोंगिभिः प्रोक्ता रसचिकित्सा । अतो हेतोदेवीति सा कथ्यते । रसखण्डम् । प्रयोगखण्डम् । वादखण्डम् । रसायन- खण्डम् । मन्त्रखण्डं चेति पञ्चखण्डात्मकं पदसशास्त्रं तदतीव बीजरूपेणार संग्रहीतम् ॥ सर्वेष्वादर्शपुस्तकेषु पस्मिन्कस्मिन्पुस्तके यत्र कुत्रापि पत्किंचिदधिकं ह- ष्ट तत्सर्वमानन्दाश्रमस्थपण्डितरस्य परिशिष्टे संगृहीतम् । तत्सर्वमेतद्वन्थमचार- तत्परेश्चिन्त्यम् । यस्य कृपयैतादृशो रसग्रन्थो दुष्पापोऽपि मुलभतमो नातः स महोदयः पु. ययपत्तनस्थानन्दाश्रमाधिपतिर्महादेवराव आपटे इति व्यावहारिकनाना भरत- खण्डे विश्रुतचोत्तरोत्तरमधिकधिकमुत्कर्ष दधानश्चिरजीवी भूयादिति श्रीवि- नायकनन्दनः पार्थयते। बैराजक्षेत्रनिवासी कृष्णरावशर्मा।

·अथ रसरत्नसमुच्चयस्य परिशिष्टम् । ३ अध्याये २५ श्लोकात्परम् शतवारं कृतं चैवं निर्गन्धो जायते ध्रुवम् ।। ४ अध्याये ५६ श्लोकात्परम् रवानां शोधनं श्रेष्ठं मारणं न गुणपदम् । भस्मना वीर्यहानिः स्यात्तस्मात्तानि च शोधयेत् ॥ रसे रसायने दाने धारणे देवतार्चने । मुलक्ष्माणि मुजातीनि सर्वाण्युक्तानि शोधपेत् ।। शुद्धिं चरन्ति रत्नानि निम्ध्वम्वुनि तुपाम्बुनि । विशुध्यन्ति त्रिदिवसैविधृतानि च सर्वशः ।। ८ अध्याये ४३ श्लोकात्परम् नागं निरुत्थितं कृत्वा स्वर्परैः पड्गुणःसह । पष्ठिश्चतुर्थवेधेन तारमायाति काञ्चनम् ॥ ९ अध्याये ५८ श्लोकात्परम् रससंमूञ्छित स्थूलपात्रमापूर्य कानिफैः । द्विपामं स्वेदयेदेवं रसोत्थापनहेतवे ।। १२ अध्याये ८ श्लोकात्परम् ज्वरितो हितमश्नीयाचया नास्पारुचिर्भवेत् । अन्नकाले भुलानो क्षीयते म्रिपतेऽपि वा ।। यावत्सूतं न शुद्धं न च मृतमथ नो मूच्छितं गन्धवद्धं नो वचं मारितं वा न च गगनवपो नोपसूताश्चद्धाः। स्वर्णाधं सर्वलोहं विपमपि न मृतं तैलपाकेऽनभिज्ञ- स्तावद्वधा व सिद्धो भवति वमुभुजां मण्डले श्लाध्ययोग्पः ॥ भप ज्वराणां लक्षणानि प्रतीकाराश्योच्यन्ते । १२ अध्याये १३० श्लोकात्परम् काचकृप्यां विनिक्षिप्य स्वेदयेत्सप्तकद्वपम् ॥ १४ अध्याये १ श्लोकात्परम् रसस्प मस्मना युक्तं लोदं कृष्णाभ्रकं मृतम् । शिराजनुनकैशोरं समभागं च कल्पयेत् ॥

·२ रसरत्नसमुच्चयस्य परिशिष्टम् । एप पञ्चामृतो नाम रोगराजनिकृन्तनः। पिप्पलीमधुसार्मिः प्रयोज्यो भिपजा द्रुतम् ॥ इति पञ्चामृतरसः। १४ अध्याये ७० श्लोकात्परम् । शुद्ध पादं च पोटल्पा काकिण्यो विषपस्प च ॥ १५ अध्याये ११ श्लोकात्परम् भल्लातर्फ तिलं पथ्पाचूर्ण गुडसमायुतम् । मोदकं भक्षपेन्मासात्पित्तरक्तार्शसां जयेत् ।। १५ अध्याये ६७ श्लोकात्परम् चतुर्वारं च ताप्येन वातारिनेहयोगिना। दशवारं च वर्षाभूवासामत्स्याक्षिकारसैः ।। १५ अध्याये ८० श्लोकात्परम् । कान्तवैक्रान्तशुल्वानरसगन्धकभस्मना । सैपा वर्तिणुदे धार्या सस्नुक्क्षीरेण शोषणा ।। सूरणं कासमदं तु शिवार्ताकवालुकम् | सुपकं योजयेच्छाकं पथ्यं गोधूमतन्दुलैः॥ १६ अध्याये १८ श्लोकात्परम् भवाहिकां च निर्वाही बिम्बिशी गुदशूलकम् ।। १६ अध्यापे ४१ श्लोकात्परम् दुर्नाममहणीविकारगुदजान्ये चापि मूलोद्भवाः सर्व ते विलयं यान्ति मनुजे श्रीशम्भुनोक्तं पुरा।। १७ अध्याये १ श्लोकात्परम् मातापितृजदोषेण यथया मूत्ररोधनात् । अपथ्यादभिचाराच जायते चाश्मरीगदः । मूत्राविष्टौ च पितरौ सुरतं कुरुत्तो पदि । मंत्रण सहितं शुक्र च्यवते गर्भसंभवे ॥ यत्र पस्प च देहस्प तत्र तस्य च जायते । मूत्रं पत्रस्य संस्थाने करोति बन्धनं नृषु ।। सोऽप्पसाध्यो मूत्रगदो चाल्पे द्रवति मानुषम् । तारुण्येऽप्यपचारेण जायते मूत्रगर्करा ।। .

·रसरत्नसमुच्चयस्य परिशिष्टम् । विपरीतरतेनापि उत्तानपुरुषेण वा शुकं प्रच्यवते तस्य स्त्री शुक्र प्रमुञ्चति ॥ पुनश्च मेहनस्थं च ततो वातेन शोषितम् । हपदत्वं प्रपद्येत मूत्रद्वारं प्ररुध्य च ॥ तेन मूत्रनिरुद्वत्वं जायते तीव्रवेदना । अण्डसंघौ स्थिता याति शर्करा शस्त्रसाध्पताम् ।। अथवा चतुरा नारी मैथुनं विदधाति च । तत्सौख्येन भवेत्सौख्यं स्त्रीणां योनिविमर्दनम् ॥ अथ मूत्रदोपाडशो रसः। अभ्रक पारदं रुक्मं लोह वर्ष शिलाजतु । समभागानि चैतानि वसुनोविमर्दयेत् ॥ त्रिदिनं मुसलीतापेखिकण्टकरसेन च । मुत्रदोपादुशस्यास्य वल्लयुग्मं प्रदापपेत् ॥ वातकुण्डलिकानाहमूत्रसंगाश्मरीगदान् । वातोल्बणालपेद्दोपावह्निसंदीपनः परः॥ शिवसिद्धान्तशावान्तान्मूत्रदोपाइशो रसः॥ इति क्षेपकश्लोकाः॥ १८ अध्याये १५२ श्लोकात्परम् भुक्ता अपि च पापाणा जीर्यन्ते क्षणमानतः। नैतस्मिन्नियतः क्वापि विहाराहारकर्मणि ॥ लोकनाधरसोऽप्यत्र क्षौद्रेणुलाचतुष्टपम् । पागमूलस्य कंपकं पिबेत्तन्दुलवारिणा ।। १८ अध्याये १७२ श्लोकात्परम् नागं वर्ष मृतानं दरदमनशिन्य तुल्पताप्पाभ्रगन्धं भस्म स्वर्णेन नुल्यं रसकमपि रविक्षीरपृष्टं मुगोलम् । कृत्वा पक्त्वा च यत्रे लवणविरचिते भावयेदाईकाभि वारान्सप्त द्विवढं समधुमगधया गोजितः सेवनीयः।। कास्न्य गलेऽनिमान्ये विविधसमुचितरोपधैः संम्पिावे हृद्रोगे गुल्ममेहे कफपवनभवे सर्ववातज्वरेऽपि । देयो युक्त्या रमेन्द्रग्निभुपनविदितो भोगिलोके प्रसिद्धो नागानां वहभो यो गरगदगलनारनपित्तमहन्ता ।।

·"OC .. . . रसरत्नसमुच्चयस्य परिशिष्टम् । इति नागवल्लभो रसः ।। अथ द्वितीयः ।। नागं मुवङ्गं रसभस्मतानं सारं शिलाहिङ्गुलमाक्षिकं च । घनं सुगन्धं मृतहेमखपरे सर्व समं खावतले विघृष्टम् । अर्केण दुग्धन विधाय गोलं मृत्स्नांशुकैः सप्तमितैः सुधौ ॥ भाण्डे विभागलवणोपरि संनिवेश्य संपूर्णयेच्च लवणेन निरुध्य यत्नात् । 'सिद्धं भवेद्भानुमितैस्तु यामकैथुल्लयोपरिस्थं मृदुमध्यतीत्रकैः ।। शीतं समाकृष्प विचूर्य सप्तधा वण्डांशुसंशोपितशृङ्गवेरकैः ॥ नागवल्लभरसो द्विवल्लको मागधीमधुयुतश्च सर्वजित् । इति द्वितीयो नागवल्लभरसः। १८ अध्याये २२८ श्लोकात्परम् हेमभस्मसमतारसूतकं मौक्तिकं च विषगन्धकं कुरु । चित्रकाकरसेन पेपयेच्छोपपेच्च परिपेपयेन्मृदु ।। भाजने च लवणोदरे क्षिपेदनलित्रितयमायते तथा ॥ २० अध्याये १२०६ श्लोकात्परम् भगन्दरवणं चापि व्रणं चापि विशेषतः । पपमासेन जरां मृत्यु पलितं वलितं हरेत् ।। २१ अध्याये २५ श्लोकात्परम् मूलैः सपुष्पैः फलपत्रसारैरकस्य निष्पीड्य रसाडके तु । भूपालकावहिपुनर्नवानां तुरङ्गगन्धार्ततलस्प मूलम् ।। निर्गण्डिकायाश्च तथैव पृष्ठे मूलानि पिष्ट्वा पृथगाददीत । एलालवा नगरं च कुष्ठं ससैन्धवं कर्पमितं पृथक्स्यात् ।। सुक्क्षीरपिष्टाजपयोद्विभागं प्रस्थेन तैलस्प पचेद्वि पक्वम् । पञ्चातैलं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः श्रोणीगतान्सन्धिगतानिहन्ति ।। अध्यक्षनैश्च त्रिभिरेव सधो. वातांश्च वेगांविरजानशीतिः। इति पञ्चातैलम् । पागन्तरम् । अर्फवृक्षस्प पञ्चाङ्गमाढके विपचेजले । चतुर्गुणे वह्निसिन्धुनिर्गुण्ड्यानि च पीलुकम् ।। वर्षाभूवाजिगन्धार्तगलं तेषां पृथक्पृथक् । स्नुक्क्षीरं कुडवं दत्वा शनेमन्दामिना पचेत् । एतदभ्यञ्जनेनै निहन्पादायु मंधिगान् ।।

·रसरत्नसमुच्चयस्य परिशिष्टम् । स्पर्शवातोत्थरोगांश्च कटीपार्श्वगतांस्तथा । ब्रुवन्ति तज्ज्ञाः पञ्चातैले श्रेष्ठं समीरनुत् ॥ इति द्वितीयपश्चार्फतैलम् । २२ अध्याये ४१ श्लोकात्परम् समजीर्णाभ्रसूतेन भस्मैतत्साधयेत्खलु । अन्यथा न यथा प्रोक्तः फलं दत्तं दुरब्रवीत् ॥ पाण्डतिग्रहणीप्रमेहगुदजातीसारपक्ष्मापहं सद्यो दीपनपाचनो रुचिकरोनिःशेषगुल्मापहः । कासश्चासबलासपीनसमरुत्पित्तामित्यन्तिकं पृष्यं पुष्टिकरं समस्तगदहृद्योगेन संपोजितम् ।। इति योगः।. २२ अध्याये ११३ श्लोकात्परम् तैलं लाक्षादिकं नाम समयविनाशनम् । चन्दनं सारिवा लोधं मृद्वीकाशर्करान्वितम् ।। क्वाथं कृत्वा प्रदातव्यं गमिण्यां ज्वरशान्तये ।। हीवेल्लारलुरक्तचन्दनबलाधान्पार्कवत्सादनी मुस्तोशीरपवासपर्पटवृषाका पिवेद्गमिणी । नानावर्णरुजाविसारकगदे रक्तसुतौ वा ज्वरे योगोऽयं मुनिभिः पुरा निगदितः सूत्यामयेपूत्तमः ।। २२ अध्यापे ११८ श्लोकात्परम् नागरस्य पलान्पष्टौ घृतस्य पलविंशतिः। क्षीराढकेन संयुक्तं खण्डस्पार्धपलं तथा ।। शताबाजीरकव्योपत्रिमुगन्धियवानिका । कारवीमिशिचम्पानिमुस्तानां च पलं पलम् ।। लेहीभूतमिदं सर्व धृतभाण्डे निधापयेत् । ते यथानिवलं सादेत्प्रसूताश्च विशेषतः ॥ तद्वयं वल्पमायुष्यं बलीपलितनाशनम् । वयसः स्थापनं वेतदमिद्धिकरं परम् ।। आमवातमशमनं सौभाग्पकरमुत्तमम् । मकल्टशूलशमनं सूतिकारोगनाशनम् ॥ अन्यत्सर्वेप्वादर्शपुस्तकेषु समानम् ।

·अथ रसरत्नसमुच्चयस्य सूची। पृ० .... .... " .... .... मणिवर्णनम् .... ३३ .... .... .... .... .... ...." .... ८ .... .... .... S .... .... ... .... .... अध्यायविषयाः पृ० अध्यायविषयाः प्रथमाध्याये- अग्मिजारवर्णनम् मङ्गलाचरणम्.... गिरिसिन्दूरवर्णनम् १ रसशास्त्रपणेतूणां नामानि ...., हिङ्गुलवर्णनम् ग्रन्थतत्कर्तृनामादि ....२ महारशृङ्गकवर्णनम् हिमाचलवर्णनम् राजावर्तवर्णनम् रसमाहात्म्यम् ३ चतुर्थाध्याये- रस एव जीवन्मुक्तः कारणम् रसोत्पत्तिः मौक्तिकवर्णनम् रसशब्दस्प व्युत्पत्तिः.... ६ प्रवालवर्णनम् रससंहरणम् तापवर्णनम् .... द्वितीपाध्याये- पुष्परागवर्णनम् अनकवर्णनम् . वजवर्णनम् वैकान्तवर्णमम्.... ११ नीलवर्णनम् माक्षिकवर्णनम् ... १३ गोमेदवर्णनम् विमलवर्णनम् ... १४ वैदूर्यवर्णनम् शिलाधातुवर्णनम् १५ रत्नशुद्धिः सस्यकवर्णनम् .. १७ रनभस्मक्रमः चपलवर्णनम् १८ वैक्रान्तद्रुतिः रसकवर्णनम् ..... १२ पञ्चमाध्यापे- तृतीयाध्याये- २० हेमवर्णनम् गन्धकवर्णनम् रजतवर्णनम् गैरिकवर्णनम् .... २४ ताम्रवर्णनम् कासीसवर्णनम्, अयोवर्णनम् तुवरीवर्णनम् .२५ मुण्डवर्णनम् तालकवर्णनम् .... तीक्ष्णवर्णनम् मनःशिलावर्णनम् २७ कान्तवर्णनम् अञ्जनवर्णनम् बड़वर्णनम् कद्दष्पवर्णनम् .... २८ सीसकवर्णनम् .... कम्पिल्लवर्णनम् .... २९ पित्तलवर्णनम् गौरीपापाणवर्णनम् कांस्पवर्णनम् नवसारवर्णनम् वर्तलोहवर्णनम् वराटकवर्णनम् ३० तैलपातनविधिः .... .... .... .... .... ८ .... . ...." ३९ .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... ४४ .... .... - ...." .... .... ... ... ५४ ... ... .... ...

·(२) पृ० .... .... .... .... " ...." " .... .... .... .... ...." .... " .... .... .... .... .... .... .... अध्यायविषयाः अध्यायविषयाः पष्ठाध्यापे- ५७ पिष्टीलक्षणम् प्राचार्यवर्णनम् ... पातनपिष्टीलक्षणम् शिष्यवर्णनम् कष्टीलक्षणम् सहायवर्णनम् ... हेमरक्तीलक्षणम् रससाधनस्थलवर्णनम् ५८ ताररक्तीलक्षणम् रसलिङ्गसाधनम् दललक्षणम् रसलिङ्गार्चनमाहात्म्यम् शुल्बनागलक्षणम् शिवस्वरूपविभावनमकारः पिंजरीलक्षणम्.. देवीपूजनादिमकारः चन्द्रार्कलक्षणम् . सत्र कलशस्थापनादिप्रकारः ५९ निर्वापणलक्षणम् होमान्ते शिष्याह्वानम्.... ....... मृतलोहलक्षणम् कालिनीवर्णनम्.... अपुनर्भवलक्षणम् शिष्यदीक्षामकारः ६० वीजलक्षणम् महारसादिस्थापनपूजनश्कारः. .....६१ उत्तरणलक्षणम् रससिद्धनामसंकीर्तनम् ताडनलक्षणम् .. देवद्विजरसपूजनादिमकारः ६२ धान्पाभ्रलक्षणम् पारदसिद्धयधिकारिवर्णनम् सत्त्वलक्षणम् रससिद्धिपकारः एककोलीसकलक्षणम् रसविद्यागोपनागोपनफलम् हिङ्गुलाफष्टलक्षणम् सप्तमाध्याये- घोपाक्रष्टलक्षणम् रसशालामदेशवर्णनम्.... वरनागलक्षणम् तच्छालोपकरणस्थापनादि- उत्थापनलक्षणम् प्रकार: ६३ ढालनलक्षणम् . वैचवर्णनम् ६४ नागसंभवचपललक्षणम् परिचारकवर्णनम् वसंभवचपललक्षणम् कुवैद्यवर्णनम् ६५ केवलस्य रसस्प बंधनम् निधिसाधनादियोग्यपुरुपवर्णनम्, तदुपयोगः रससिद्धिफलम्.... ... धौतारुपरजोलक्षणम् . अष्टमाध्पाये- द्विद्वानलक्षणम् ... धन्वन्तरिभागवर्णनम् .... भश्चनीलक्षणम्.... विश्वासघातकवैधवर्णनम् ६६ चल्लकालक्षणम् फजलीलक्षणम् विनिर्यासलक्षणम् रसपङ्कलक्षणम्.... भावापलक्षणम् ... .... .... .... " ...." .... " " .... ..." .." .... .... .... .... ... " .000 .... an. .60 ... .." ....

·.... .... HOM .... " ... .... 41.. .... ... .... .... .... ...." ... 4... .... .... .... .... .... ...." 4.40 .... .... .... अध्यायविषयाः प्रतीवापलक्षणम् अभिषेकलक्षणम् निर्वापलक्षणम्.... शुद्धावर्तलक्षणम् बीजावर्तलक्षणम् स्वाङ्गशीवललक्षणम् बहिःशीतलक्षणम् स्वेदनलक्षणम् . मर्दनलक्षणम् मूर्छनलक्षणम् उत्थापनलक्षणम् बन्धनलक्षणम् .... नष्टपिटिलक्षणम् पातनलक्षणम् .. रोधनलक्षणम् नियमनलक्षणम्... पीपनलक्षणम् ग्रासमानलक्षणम्.. नारणाप्रकाराः बीजलक्षणम् मुखलक्षणम् छतिलक्षणम् जारणालक्षणम् ... विलक्षणम् । रजनलक्षणम् सारणालक्षणम्. वैधतत्मकारलक्षणानि उद्घाटनलक्षणम्... स्वेदनलक्षणम् संन्पासलक्षणम् स्वेदसंन्यासफलम् परिभाषाध्यापस्य माहाम्पम् नरमाध्यापे- पृ० अध्यायविषयाः पृ० पत्रशब्दव्युत्पत्तिः दोलायन्नलक्षणम् स्वेदनीयन्त्रलक्षणम् पातनायंत्रलक्षणम् अधःपातनयनलक्षणम् . दीपिकायनलक्षणम् ढेकीयनलक्षणम् जारणापत्रलक्षणम् . [७४ ७० कच्छपयनलक्षणम् .... विद्याधरपत्रलक्षणम् सोमानलयनलक्षणम् गर्भपत्रलक्षणम् ईसपाकयनलक्षणम् ७५ वालुकायनलक्षणम् लवणपत्रलक्षणम् नलिकापन्नलक्षणम् भूधरपत्रलक्षणम् ७६ पुटयनलक्षणम् ... कोष्टीयन्त्रलक्षणम् वलभीयन्त्रलक्षणम् ७१ तिर्यपातनपनलक्षणम् पालिकायनलक्षणम् घड्यन्त्रलक्षणम्... इष्टकापनलक्षणम् हिगुलाकृष्टिविद्याधरयन्त्रलक्षणम्/७७ डमरुकाख्ययनलक्षणम् नाभिपत्रलक्षणम् प्रस्तपन्नलक्षणम्. स्थालीपनलक्षणम् अपपन्नलक्षणम् .. कन्दुकपनलक्षणम् सिल्वपत्रलक्षणम् शिलालक्षणम् .. .... .... .... .... .. ... .... .... .. .... .... ...." 0000 .... ...." .... ... " .... .... .... .... " ... ....

·(४) पृ० ... ....८४ .... ...." ... .... .... .... ...." ८० ८५ .... .... .... ...." .... " .... .... ... ..... ...." .... ...." ...." ...." .... .... .... ... अध्यायविषयाः अध्यायविषयाः घर्षणीलक्षणम् पुटशब्दार्थः अर्धचन्द्रखल्वलक्षणम्. महापुटलक्षणम् मर्दकलक्षणम् . गजपुटलक्षणम् वर्तुलसल्वलक्षणम् वाराहपुटलक्षणम् तप्तखल्वलक्षणम् कुक्कुटपुटलक्षणम् दशमाध्यापे- कपोतपुटलक्षणम् गोवरपुटलक्षणम् मूपानामानि भाण्डपुटलक्षणम् भूपाशब्दव्युत्पत्तिः वालुकापुटलक्षणम् मूपोपादानम् भूधरपुटलक्षणम् मृपामसाधनम्.... लावकपुटलक्षणम् वज्रमूपाविवरणम् पोगमूपाविवरणम् अनुक्तपुटलक्षणम् तत्साधित्तमृतफलम् छगणनामानि .. लोहानि तत्मकाराश्च कौश्चिकाविवरणम् ८१ लवणपट्टम् तदुपयोगः क्षारत्रयम् गारमपाविवरणम् क्षारपंचकम् वरमपाविवरणम् मधुरत्रपम् वर्णमपाविवरणम् तन्नानि रमझमणि कृप्यपाविवरणम् वसा: घिडमपाविवरणम् मत्राणि. आप्पायनमपाविवरणम् पुष्पवीजम् गृन्तामपिकाविवरणम् मादिपपञ्चकम्.... गोस्तनीमपाविवरणम् . छागलपश्चयाम् मल्ठमूपाविवरणम् अम्नवर्गः पकमलविवरणम् अम्लपश्चयम् गोलम्पाविवरणम् मृत्तिकापञ्चकम् महापाविवरणम् विपवर्गः मण्डकपाविवरणम् उपविपवर्गः मुशारुपमाविवरणम् प्रहारमोष्ठीलक्षणम् दुग्धवर्गः पानालगोष्टिलक्षणम् विड़णः.... बनानगारोष्ठीभगम् तदुपयोगः मुदिपविगोपिनीरोष्टीरक्षणम." नवर्गः .... " .... .... ...." ... .... ८६ ... .... .... ... ... .... .... ...." .. .00 ...." .... " .I0A .... ... " .... .... 004 .... .... .. ... .... ..." ...८८ है .... ....

·.... " .... .... .... " .... .... .... .../२९ - - .... .... " .... .... .... .... अध्यायविषयाः पृ० अध्यापविषयाः पृ० तदुपयोगः पशिजलूकाबन्धलक्षणम् पीतवर्गस्तदुपयोगश्च तन्मानप्रकाराः श्वेतवर्ग: जलौकामकारतत्मभाववर्णनम् १६ कृष्णवर्गः रसमारणप्रकारा: शोधनीयगणः.... साधितरसार्चनादिकथनम् ९८ लोहकाठिन्यनाशनवर्गः रससेवने पथ्यवर्गकथनम् लोहादिद्रावणगणः तत्सेवायां कुपथ्यवर्गकथनम्. क्षारोपयोगः उद्गारे सेव्यपदार्थकथनम् , अम्लोपयोगः वातादिविकारेषु सेव्यकथनम् ....... विषोपयोगः रसत्यागविधिकथनम् .... नेहोपयोगः द्वादशाध्याये- तृट्यादिपलान्तपरिमाणम् ...८८ संग्रहीतरोगनाममालाकथनम् . एकादशाध्याये: वातज्वरलक्षणम् १०० मानपरिभाषा पित्तज्वरलक्षणम् रससंस्कारकथनम् ८९ श्लेष्मजज्वरलक्षणम् रसनिषेधयोजनाविशेपो मिश्रितलक्षणम् शुद्धसूतादिफलानि अभिनवज्वरचिकित्सायाम्- सूतदोपास्तत्फलानिच.. पर्पटीरसः त्रैलोक्यमुन्दररसो वा." संस्कर्तव्यरसस्य प्रमाणप्रकाराः.२० त्रैलोक्यडम्बररसः १०१ मुहूर्ते रसशोधनम् मेघनादरसः- स्वेदनसंस्कारव्याख्यानम् ज्वरगजहरिरसः मर्दनसंस्कारव्याख्यानम् दीपिकारसः मूर्छनसंस्कारव्याख्यानम् ... शीतभक्षीरसः.... १०२/ उद्धरणसंस्कारव्याख्यानम् मृतजीवनरसः पातनसंस्कारकर्मव्याख्यानम् शीतभक्षीरसः शीतज्वरे निरोधसंस्कारव्याख्यानम् ९१ वृद्धज्वरादुशो हिङ्गुलेश्वरो वा नियामनसंस्कारव्याख्यानम् मृत्युञ्जपरसः दीपनसंस्कारव्याख्यानम् महाज्वराशरसः रसभावनस्वेदनमूपालेपनयोग्य- सर्वज्वरान्तकरसः रसमूलिकाकथनम् ९२ पञ्चविंशतिसंख्याकरसवन्धनामा- चन्द्रसूर्यरसः १०४ उमामसादनरसः शीतज्वरे नि तल्लक्षणानि सूतमूर्णकल्पः .....९५ सर्वाङ्गसन्दरचिन्तामणिरस :...., .... .... ... .""1" .... .... .... १०३ ... ... ...." .... २३ ज्वराडुशरसः सर्वज्वरे... .... ...

·r- .... ... " .... १२४ .... .... १०८मदात्यपचिकित्सा .... ... .... 11 .... " 4 .... .... .... .... ... .... " .... .... .... " .... अध्यायविषयाः पृ० अध्यापविषया: पृ० लोकनाथगुटिका १०५/राजयक्ष्मचिकित्सा सूचिकाभरणरसः तदभूतविकारचिकित्सा १२३ सूचीमुखरसःसंनिपाते. १०७ शोपाशुपद्रवसहितरोगराजचि- संनिपातगजाशरस..... कित्सा चातुर्थिकहररस: १२७ घातुर्थिकगजाङ्कुशः तृष्णादिचिकित्सा अरुचिपसेकहृद्रोगचिकित्सा मृत्युञ्जयरसः पञ्चवक्त्ररस: पञ्चदशाध्यापे- उन्मत्तरसः अशंसां लक्षणानि संनिपाताञ्जनरसः १०९/तचिकित्सा (१२८ वैद्यनाथरसः मतापलंकेश्वरो वा. पोटशाध्पाये- १३४ माणेश्वररसः उदावर्त निदानलक्षणम् मृतसंजीवनरसः ११० सनिपातकुठाररसः उदावर्तचिकित्सा नवज्वरारिरस... अतिसारनिदानलक्षणम् १३० जलमारीरसः १११॥ अतिसारचिकित्सा ग्रहणीरोगलक्षणम् फान्तरसः १३५ चन्द्रोदपरसः ग्रहणीचिकित्सा जीर्णज्वरविद्रावणरसः.. ११२ विपूचीलक्षणम् ... १४. नवज्वरमुरारिरसः विपूचीचिकित्सा त्रयोदशाध्याये- वहिमान्यचिकित्सा .... १४० रक्तपित्तचिकित्सा सप्तदशाध्याये- १४॥ रक्तपित्तनिदानलक्षणम् अश्मरीरोगलक्षणम् फासनिदानलक्षणम् २१४ सूत्रकृच्छाश्मरीचिकित्सा कासचिकित्सा... १४. मत्रमेहलक्षणम् श्वासलक्षणम् १४ श्वासचिकित्सा.... हिकावस्वर्यचिकित्सा रक्तमेद चिकित्सा १५ कफरोगचिकित्सा शुक्रमेहचिकित्सा सश्चातकासचिकित्सा धीरुधिरसावचिकित्सा चतुर्दशाध्पाये- महादिगदचिकित्मा राजपत्मलक्ष्म ममेद्दचिकित्सा.... ... .... .... .... """ .... .... .... .... .... .... .... ... .... .000 ११६वातमेहचिकित्सा .... ... ... .... .... (११७ १२० मधुमेहचिकित्सा .... ... .... .... ...

·० .... ..." .... .... प्र० अध्यायविषयाः १५१ रसवैकृतचिकित्सा १५३ आनाहचिकित्सा १५६/अम्लपित्तरोगलक्षणम् अम्लपित्तचिकित्सा (१५७/पित्तचिकित्सा.... (१७५ एकोनविंशाध्याये-- ९७६ .... ... uda १५८ जलोदरलक्षणम्. " .... ... .... .... १७९ ... ...." .... 000 अध्यायविषयाः निखिलममेहचिकित्सा.... सर्वमेहचिकित्सा सोमरोगचिकित्सा पिटिकाचिकित्सा .विशतिमेह चिकित्सा प्रदरामयचिकित्सा नीलमेह चिकित्सा अष्टादशाध्याये- विद्रधिरोगलक्षणम् विद्रधिरोगचिकित्सा वृद्धिरोगचिकित्सा गुल्मरोगलक्षणम् यकृतीहरोगचिकित्सा गुल्मरोगचिकित्सा प्लीदारोगचिकित्सा वातगुल्मरोगचिकित्सा गुल्मप्लीहचिकित्सा रक्तभवगुल्मचिकित्सा नष्टपुष्पचिकित्सा स्त्रीजलोदरचिकित्सा रक्तोदरचिकित्सा .... सर्वगुल्मचिकित्सा शूलचिकित्सा.... वातशूलचिकित्सा पक्तिशूलचिकित्सा सर्वशूलचिकित्सा गुल्मशूलचिकित्सा सकलशूलचिकित्सा कार्यचिकित्सा स्थौल्यचिकित्सा अष्ठीलापत्यष्ठीलाचिकित्सा जलकूर्मचिकित्सा " .... .... .... .... वातोदरलक्षणम्.... .... उदरचिकित्सा वातोदरचिकित्सा जलोदरचिकित्सा १६० सर्वोदरचिकित्सा १६१/पाण्डुरोगलक्षणम् पाण्डुरोगचिकित्सा १६२ पित्तपाण्डुचिकित्सा पाण्डशोपचिकित्सा १६२ शोफपाण्डुचिकित्सा कामलालक्षणम् कुम्भकामलालक्षणम् कामलाचिकित्सा शोफपाण्डुचिकित्सा १६४ वातपाण्डुचिकित्सा सकामलपाण्डुचिकित्सा १६५/हलीमकचिकित्सा १६६ विशाध्पापे- १६७/ विसर्पचिकित्सा १६८ गलत्कुष्टलक्षणम् १६९)वातोत्थकुष्ठचिकित्सा. १७१, पित्तकुष्ठचिकित्सा १७२ श्लेष्मकुष्ठचिकित्सा १७३ संनिपातनकुष्ठचिकित्सा सप्तष्ठचिकित्सा १८४ .... .... .... ...." .... .... . ...." ... .... ... ... १८६ ... .... .

·पृ० १९८ .... .... (१९९ .... .... .... ... .... २०० .... .." " .... ..." २०२/ . .... ...." ...." ... २०३० .... .... .... .... २०४ .... ...." अध्यायविषयाः अध्पायविषयाः प्रमप्तिचिकित्सा कृमिशूलचिकित्सा कुष्ठकिटिभचिकित्सा .....९८७ मतिमण्डलकुष्ठचिकित्सा सिध्मचिकित्सा |श्वित्रलक्षणम् दगुचिकित्सा शिवत्र चिकित्सा.. चर्मकुष्ठचिकित्सा किलासचिकित्सा गजचर्मचिकित्सा श्वेतकुष्ठचिकित्सा शतारुश्चिकित्सा अष्टादशकुम्हरतेललेपः विपादिकाचिकित्सा संजातकृमिलक्षणम् कुष्ठचिकित्सा कृमिचिकित्सा. कुष्ठक्षपनगणकथनम् एकविंशाध्याये- सिध्मोदुम्बरचिकित्सा.... १८८ पामाचिकित्सा.... अष्टमहारोगकथनम् सर्वकुष्ठचिकित्सा शीतवातलक्षणम् कुष्ठनाशकलेपः शीतवातचिकित्सा त्वग्विकारचिकित्सा स्पर्शवातलक्षणम् सर्वदोषोत्थकुष्ठचिकित्सा स्पर्शवातचिकित्सा कुष्टक्षयावहो लेपः मण्डलचिकित्सा.... कुष्ठलेपः स्पर्शवातचिकित्सा सर्वकुछजिद्रसः.... अस्पर्शवातचिकित्सा पामाद विचर्चिकाकिटिभकण्हू रक्तवातलक्षणम् मोद्वर्तनम् रक्तवातचिकित्सा कुष्ठक्षयचिकित्सा १९१ आमवातलक्षणम् दाइजश्चित्र चिकित्सा आमवातचिकित्सा दद्रुकुष्ठविद्रावणोरसः अपस्मारलक्षणम् कुष्ठहररसः अपस्मारचिकित्सा सर्वकुष्ठमरसः (२९२ उन्मादवातलक्षणम् सर्वरोगहरतालकेश्वरः उन्मादचिकित्सा श्वेतकुष्ठचिकित्सा १९३ एकाङ्गवातलक्षणम् सर्वकुष्ठविनाशफलेहः एकाङ्गवातचिकित्सा सर्वरोगशमनी गुटिका १९४मर्ववातचिकित्सा सर्वकुष्ठश्वित्रादिरोगहररसः .....सन्धिवातचिकित्सा कुष्टजन्तुसर्वदेहगतजन्तुचिकित्सा १९५ममवातचिकित्सा निशेपकुष्ठचिकित्सा कंपवातचिकित्सा कुष्ठहरतेलानि १९६/वातासलक्षणम् १९० .... .... .... .... २०६ .... .... ...." .... ...01" .... २०७ .... .... .... .... .000 .... """ २०८ .00 ...." .... .... २११ ... ... .... .... N ma ....

·.... .... .... . ... .... .... ...." ... .... .... " .... " .... .... " .... । ... .... .... .... " अध्यायविषयाः पृ० अध्यायविषयाः पृ० चातरक्तचिकित्सा मुखपाकचिकित्सा शिरोमणचिकित्सा.... ....२१६ मुखशोपचिकित्सा अङ्गदाहशिरोदाहादिचिकित्सा .. २१७ मुखच्छायाचिकित्सा .... २४० द्वाविंशाध्याये- मुखदौर्गन्ध्यचिकित्सा वन्ध्यवधूनां भेदाः आस्यवरस्यचिकित्सा.... वन्ध्यपुभेदाः उपजिह्वकचिकित्सा तल्लक्षणानि दन्तरोगचिकित्सा तचिकित्सा २१८ मुखवैरस्पनाशनम् २४१ मृतवत्सकालक्षणम् २२२ ताम्बूलचूर्णदग्धचिकित्सा तचिकित्सा मूकचिकित्सा गर्भिणीचिकित्सा २२३ कण्ठरोगचिकित्सा गर्भसङ्गलक्षणम् २२५/गण्डमालाचिकित्सा 'मूढगर्भाङ्गनालक्षणम् दन्तरोगचिकित्सा २४२/ तचिकित्सा शिरोरोगप्रकाराः सूतिकारोगचिकित्सा ... तचिकित्सा घालरोगचिकित्सा २२७ काचिकित्सा.... प्रयोविंशाध्याये २३० दारुणचिकित्सा २४३ केशरोगचिकित्सा उन्मादवातनिदानलक्षणे व्रणभेदाः तचिकित्सा तचिकित्सा अपस्मारलक्षणम् २४४| तचिकित्सा अस्थिभङ्गचिकित्सा नेत्रविकारसंख्याकथनम् २३२ भगन्दरलक्षणम्... नेत्ररोगचिकित्सा २३३/ भगन्दरशब्दव्युत्पत्तिः... । चतुर्विशाध्याये- २३७ तत्पथमोपचारः... कर्णरोगभेदाः भगन्दरचिकित्सा. तेषां चिकित्सा. ग्रन्थिलक्षणम् २४५/ नासारोगप्रकाराः तेषां चिकित्सा २३९ कालस्फोटविपस्फोटचिकित्सा मुखरोगमकाराः शोणितादलक्षणम् गलकीलकचिकित्सा अर्बुदादिचिकित्सा द्विजवज्रीकरणम् स्फोटतलस्फोटकालस्फोटचिकि- जिह्वापूतिगन्धिताचिकित्सा सा । ...." " .... .... २३१ भङ्गप्रकारी .... ..." .... .... ... .... t .... ...." .... .... st. " .000 " २३८ ग्रन्थिचिकित्सा.... .... .... .... ..." ...." २ ·(१०) H पृ०/- ... ...." .... .... .... .... .... ...." .... .... .... .... .... .... .... ...." .... " .... .... .... अध्यायविषयाः अध्यायविषयाः गण्डमालापचीलक्षणम्..... ....., रसलोहविषसेवनप्रकार: तचिकित्सा ... लोहशुद्धिः २७३|| अपचीग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदचिकित्सा २४७ लोहमारणम् • पञ्चविंशाध्याये- अपक्कलोह विकाराः लोहभस्मपरीक्षा क्षुद्ररोगमकारकथनम् .... तत्सोत्थाननिरुत्थानपरीक्षा तेषां चिकित्सा लोहकल्पेन चिकित्सा.... भस्मकलक्षणम् २५१ मृतलोहसेवनफलकथनम् २८० श्लीपदलक्षणम् .... श्लीपदचिकित्सा एकोनत्रिंशाध्याये- अतिस्थौल्पचिकित्सा २५२ विपोत्पत्तिवर्णनम् गुह्यरोगनिदानम् विषभेदवर्णनम् ... २८१ गुारोगचिकित्सा तद्भक्षणमकारकथनम् । अस्थिभंगचिकित्सा तद्भक्षणफलकथनम् २८२) गुथरोगचिकित्सा २५३ तद्वेगविकारवर्णनम् स्थावरविषकधनम् २५४ तत्पतीकारः जङ्गमविषकथनम् विपनगणकधनम् कृत्रिमविपकथनम् गोतमाहात्म्पम् तेषां चिकित्सा.... विपक्षणपूर्वकृत्पम् पइिंशाध्यापे २५६ तत्सेवने पथ्यापथ्यकथनम् भक्षणयोग्यविपकथनम् रसायनफलकथनम् तन्मात्राधिक्ये प्रतीकारः जरायाः पञ्चहेतवः जरारोगचिकित्सा तद्भक्षणपोग्यपुरुपकथनम् सघोग्पकालादिकपनम् सप्तविंशाध्यापे- २६१ विपाम्पस्तेऽपि पुरुपे कुपथ्पनि वाजीकरणफलकथनम् धिः वाजीकरणशब्दव्युत्पत्तिः विपसंस्कारविशेषः शुक्रक्षपकारणम् विपकल्पेन रोगचिकित्सा २८४ वाजीकरणपयोगकथनम् विषभक्षणमाहात्म्पकपनम् २९२ रसापने पथ्पकथनम्। २७२ निशाध्पाये- रससेवनफलम् .... अष्टाविंशाध्याये रसफल्पेन रोगचिकित्सा रमे गुणाधिक्यम् .... .... .. " .... .... .... .." ... ...." ... .... ...." .... . .... - " .... ...." संस्कारविशेपरमभस्मसाधनम् रमसेवने पथ्यापथ्यकथनम् ·" अध्यायविषयाः पृ० अध्यायविषयाः पृ० रसाजीर्णकारणम् वीयोपेतोषधसेवनोपदेशः रसाजीर्णलक्षणम् पुण्यायुर्वृद्धिकृद्गणकथनम् ma तचिकित्सा रसशास्त्रमाहात्म्पादिकथनम् ३०१ रसेन वाजीकरणयोगकथनम्.....३.० मुबुद्धपण्डितजनगौरवम्. आयुर्बलोपधादीनां युगानुरूप- शक्तिः ·श्री। ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। अथ रसरत्नसमुच्चयः। रसोत्पत्तिर्नाम प्रथमोऽध्यायः । पस्याऽऽनन्दभवेन मङ्गलकलासंभावितेन स्फुर- द्धाम्ना सिद्धरसोमृतेन करुणावीक्षासुधासिन्धुना। भक्तानां प्रभवप्रसंहतिजरारागादिरोगाः क्षणा- च्छान्ति यान्ति जगत्मधानभिपजे तस्मै परस्मै नमः ॥१॥ आदिमश्चन्द्रसेनश्च लद्देशश्च विशारदः । कपाली मत्तमाण्डव्यौ भास्करः शूरसेनकः ॥ २॥ रतकोशश्च शंभुर्थ सात्विको नरवाहनः । इन्द्रदो गोमुखश्चैव केम्बलिया डिरेव च ॥ ३ ॥ नागार्जुनः मुरानन्दो नागवोधिर्यशोधनः । खण्डः कापालिको ब्रह्मा गोविन्दो लम्पको हरिः ॥ ४॥ सप्तविंशतिसंख्याका रससिद्धिप्रदायकाः। रसाडशो भैरवश्च नन्दी स्वच्छन्दभैरवः ॥ ५ ॥ मन्यानभैरवथैव कार्कचण्डीश्वरस्तथा । वासुदेव ऋषिः शृङ्गः क्रियातसमुच्चयी ॥६॥ रसेन्द्रतिलको योगी भालुकी" मैथिलाह्वयः । महादेवो नरेन्द्रश्च वासुदेवो हरीश्वरः ॥७॥ १ग च. 'सायिते । ड. सायनेन । ज साथिते । २ क ख ग. च. छ.ट. ३. भागम' [ आदी भवतीत्यादिमो नामाऽऽदिदेवो महेश इति तय॑ते । विाऽदिमाशब्देन प्रथमरसतप्रणेत पश्चिदन्य इति प्रतिमाति । यया यहुभिः श्रुत' मुश्रुतः । आगमस्य रसतन्त्रमणेतृत्वाल्पनारा निर्मलमंत्र । यत आगमस्य प्रसिद्धलं स्वत एव । ब्रह्मणोऽध्यागमस्य प्रकाशस्त्वम् । नत्यायुर्वेदत्र दृतम् ] ३ क ख. घ. मुर। ग. च. छ. ट. 3. र सूर। ४८. छ. 'लपोषश्च । ५ क.स.ग य. ध तथो । ड. ध तास्तिो । [तथैफ इति पाठेन रसतन्त्रप्रणेतृगो सप्तविंशतिसरया परिपूर्णा भवति । ६ ट. कपिलो व्याहेि। ७ क. स. ग. घ. 'तिरे। म च. रम्मो अ. रम्पटो १ छ. 'कथा' १० ग. च मयगृह.1 ११ . की मर्यरा। १२ . रलावरहगवरी ॥ .

·रसरत्नसमुच्चये। [१मध्याय।। एतेषां क्रियतेऽन्येयां तत्राण्यालोक्य संग्रहः। रसानामथ सिद्धानां चिकित्सार्थोपयोगिनाम् ॥ ८॥ सूनुना सिंहगुप्तस्प रसरत्नसमुच्चयः । रसोपरसलोहानि पन्नादिकरणानि च ॥९॥ शुद्धयर्थमपि लोहानां तत्रादिकरणानि च । शुद्धिः सत्त्वं हतिस्मकरणं च मवक्ष्यते ॥१०॥ अस्ति नीहारनिलयो महानुत्तरदिङ्मुसे। उत्तुङ्गशृङ्गसंघातलहितानो महीधरः ॥११॥ विश्रामाय विपन्मार्गविलइनघनश्रमः । अवतीर्ण इव क्षोणी शरदम्युमुचा गणः।। १२॥ राशिराशीविपाधीशफणाफलफरोचिपाम् । भित्त्वा भुयमियोती! यो विभाति भृशोन्नतः ॥ १३ ॥ ज्वलदोपधपो पस्य नितम्बमणिममयः। नक्तमुद्दामत हितामनुजुर्वन्ति वाचाम् ॥ १४ ॥ पटके संचरन्तीनां परप फिनरपोषिताम् । पादेषु धातुरागेण गक्षात्पमष्ठितम् ॥ १५ ॥ अपतसितशीतांवराच्छादितदिगम्बरः। पो गुहाधिगतो गर्नेगरीश इति गीयते ॥१६॥ निमीनितशो नित्यं मुनपो पस्प सानुषु । प्रत्यक्षपन्ति गिरिशमवोडमनसगोचरम् ॥ १७ ॥ शिन्गतलपविहतपस्य निझे करे। अदन्पपि निरक्षिन्तं पसारसागादितं नमः॥१८॥ नीहारपवनोदेवनिःसहा या पुरुषाः । निजग्रीगां निवन्ते पनामागं निरन्तरम् ।। १९ ॥ संचरन् पटर पस्य निदाघेऽपि दिगाररः । उहामहिमरदोमा नभीनमामिद्यते ॥ २०॥ गुहारहंपु यम्नमृगनाभिमुगन्धिषु । गापन्नि पत्र स्त्रियों गोरीपरिणयान्माम् ॥ २१ ॥ चगरिन तत्र जगतामादिदेवो महेश्वरः । रमात्मना सगा जाता पम्मान्महारमः ॥ २२ ॥ '. दरमा ' हम अ५ मा ·- अध्यायः1] रसोत्पत्तिनिरूपणम् । शताश्वमेधेन कृतेन पुण्य गोकोटिभिः सर्गमहलदानात् । वृणां भवेत्सूतकदर्शनेन यत्सर्वतीर्थेषु कताभिषेकात् ॥२३॥ विधाप रसलिई यो भक्तियुक्तः समर्चयेत् । । जगत्रितपलिङ्गानां पूजाफलमवापात् ॥ २४ ॥ भक्षणं स्पर्शनं दान ध्यानं च परिपूजनम् । 'पञ्चधा रसपूजोक्का महापातकनाशिनी ॥ २५ ॥ दन्ति भक्षणमात्रेण पूर्वजन्मांघसंभवम् । रोगसंघमशेपाणां नराणां नात्र संशयः॥ २६ ॥ पूर्वजन्मकृतं पापं सद्यो नश्यति देहिनाम् । मुगन्धपिष्टमूतेन यदि शंभुविलेपितः ।। २७ ॥ अनकं त्रुटिमात्र यो रसस्य परिजारयेत् । शतक्रतुफलं तस्य भवेदित्यनवीच्छिवः ॥ २८ ॥ यश्च निन्दति सूतेन्द्र शंभोस्तेजः परात्परम् । स पतेनरके घोरे पावरकल्पविकल्पना ॥ २९ ॥ रोगिभ्यो यो रसं दत्ते शुद्धिपाकसमन्वितम् । तुलादानाश्वमेधानां फलं पामोति शाश्वतम् ॥ ३० ॥ सिद्धे रसे करिष्यामि निरिगदं जगत् । रसध्यानमिदं प्रोक्तं ब्रह्महत्यादिपापनुत् ॥ ३१॥ अनग्रासो हि सूतस्य नैवेद्यं परिकीर्तितम् । रसस्येत्यर्थनं कृत्वा माप्नुयात्क्रतुजं फलम् ॥३२॥ उदरे सस्थिते सूते पस्योत्क्रामति जीवितम् । स मुक्तो दुष्कृताद्वोरात्मयाति परमं पदम् ।। ३३ ।। मूर्छित्वा हरति रुजं वन्धनमनुमय मुक्तिदो भवति । अमरीकरोति हि मृतः कोऽन्यः करुणाकरः सूतात् ।। ३४ ।। सुरगुरुगोद्विहिंसापाकलापोद्भवं किलासाध्यम् । स्वित्रं तदपि च शमयति यस्तस्मात्कः पवित्रतरः सूतात् ॥३५॥ रसबन्ध एव धन्यः प्रारम्भे यस्प सततमितिकरणा। । सेत्स्पति रसे करिष्ये महीमह निर्जरामरणाम् ॥ ३६ ।। १ सन्मादिस। २ ठ 'गन्धिपि ३ च तृटिमात्र । ४ च रिचार ग 'यमिद। ६ “सम्होद्री ५ तमतिररणा८ क रमणा ।

·रसरत्नसमुच्चये। [१अध्याय। सुकृतफलं तावदिदं मुकुले यजन्म धश्चि तत्रापि । साऽपि व सकलमहीतलतुलनफला भूतलं च मुविधेपम् ॥३७॥ भूतलविधेयतायाः फलमस्ते च विविधभोगफलाः। भोगाश्च सन्ति शरीरे तदनित्यमतो सृथा सकलम् ।। ३८॥ इति धनशरीरभोगान्मत्वाऽनित्यान्सदैव यतनीपम् । मुक्तौ साच ज्ञानात्तच्चाभ्यासात्स च स्थिरे देहे ॥ ३९ ॥ तत्स्थैर्ये न समर्थ रसायनं किमपि मूललोहादि । स्वयमस्थिरस्वभावं दामं क्लेधं च शोप्पं च ॥ ४०॥ फाठौषध्यो नागे नागो बनेऽथ बड्मपि शुरुवे । शुल्प तारे तारं फनके कनकं च लीयते सूते ॥ ४१ ।। अमृतत्वं हि भजन्ते हरमी योगिनो पथा लीनाः । नद्वस्कवलितगगने रसराजे हेमलोहायाः॥४२॥ परमात्मनीव सततं भवति लपो पत्र सर्वसत्त्वानाम् । एकोऽसौ रसराजः शरीरमजरामरं फुरुते ॥४३॥ स्थिरदेहेऽभ्यासपशात्माप्प मानं गुणाष्टकोपेतम् ।' प्रामोति ब्रह्मपदं न पुनर्भपवासजन्मदुःखानि ॥ ४४ ॥ एफशिन जगद्युगपदवष्टभ्यावन्धितं परं पोनिः । पादैनिभिस्तदमृतं मुभं न विरतिमात्रेण ॥ ४५ ॥ न हि देहेन कथंचिद्याधिजरामरणदुःयविधुरेण । क्षणभरेण सूक्ष्म तद्ब्रह्मोपासितुं शम्पम् ॥ ४६॥ नामापि देहमिद्धेः यो पृण्वीपाद्विना शरिण । पयोगगम्पममलं मनसोऽपि न गोचरं तत्वम् ।। ४७ ॥ पक्षादानात्तपसो वेदाध्पपनामारपदाचारात् । अत्यन्तभूपसी पिन पोगवशादात्मगवित्तिः ॥४८॥ भूपुगमध्पगतं पन्छिमिरिद्युन्मूएंवजगामि । पेपांचित्पुप्पशामुन्मी नि चिन्मयं परं पोनि. ॥ ४२ ॥ परमानन्देकरम परमं पोति स्वमायमविरम्पम् । विगन्तिमकन्टेशं क्षेपं शान्तं स्वसंवेद्यम् ॥ ५० ॥ * अमान्य मनो " मम नाम मैन १४४ १ . स मेन ॥ ४४ ग. 'aires ·६ १अध्यायः।] रसोत्पत्तिनिरूपणम् । तस्मिन्नाधाय मनः स्फुरदखिलं विन्मयं जगत्पश्यन् । उत्सनकर्मबन्धो ब्रह्मत्वमिहैव चाऽऽप्रोति ।। ५१ ॥ रागद्वेषविमुक्ताः सत्याचारा मृपारहिताः । सर्वत्र निर्विशेषा भवन्ति चिद्ब्रह्मसंरपर्शात् ।। ५२॥ तिष्ठन्त्पणिमादियुता विलसदेहाः सदोदितानन्दाः । ब्रह्मस्वभावममृतं संपाप्ताश्चैव कृतकृत्याः ॥ ५३ ।। आयतनं विद्यानां मूलं धर्मार्थकाममोक्षाणाम् । । श्रेयः परं किमन्यच्छरीरमजरामरं विहायकम् ॥ ५४॥ प्रत्यक्षेण प्रमाणेन पो न जानाति सूतकम् । अष्टविग्रहं देवं कथं ज्ञास्यति चिन्मयम् ॥ ५५ ॥ पज्जरया जर्जरितं कासश्वासादिदु.खविवशं च । योग्यं तन्न समाधौ प्रतिहत्तबुद्धीन्द्रियमसरम् ॥ ५६ ॥ बालः पोडशव विषपरसास्वादलम्पटः परतः । भयातविवेको वृद्धो मर्त्य कथमामुयान्मुक्तिम् ।। ५७ ॥ अस्मिन्नेव शरीरे येषां परमात्मनो न संवेदः । । देहत्यागावं तेपां तद्ब्रह्म दृरतरम् ॥ ५८ ॥ ब्रह्मादयो पतन्ते तस्मिन्दिव्यां तनु समाश्रित्य । जीवन्मुक्ताश्चान्ये कल्पान्तस्थापिनो मुनयः ॥ ५९॥ तस्माज्जीवन्मुक्ति समीहमानेन योगिना प्रथमम् । दिव्या तनुर्विधेया हरगौरीसृष्टिसंयोगात् ॥ ६० ॥ शैलेऽस्मिशिवयोः पीत्या परस्परजिगीपपा। संप्रवृत्ते च संभोगे त्रिलोकीलोभकारिणि ॥ ११ ॥ विनिवारयितुं पह्निः समाग मेषितः मुरैः। काक्षमाणैस्तयोः पुत्रं तारकामुरमारकम् ॥ ६२ ।। कपोतरूपियां प्राप्त हिमवत्कन्दरेऽनलम् । अपक्षिभावसंक्षुब्धं स्मरलीलाविलोकिनम् ।। ६३ ॥ तं दृष्ट्वा लज्जितः शंभुविरतः मुरताचदा । प्रच्युतश्चरमो धातुहीतः शूलपाणिना ॥ ६४ ॥ * जन्ताविको । सॉवप्यादर्शपुस्त्वेषामेव पाठो दयते । १ स. उच्छिन्न २ क.स ग. स.ट.'दहा मुद्दा सदाबन्दा । ३ छ.गे प्रेरिपक्षामा- रिणी । १ सयोग । ५ग. प. व रमो धार - ·. । रसरत्नसमुच्चपे। [१अध्याय भक्षिप्तो वदने बढ़ेगङ्गायामपि सोऽपतत् । बहिः क्षिप्तस्तंया सोऽपि परिदन्दह्यमानया ॥६५॥ संजातास्तन्मलोधानाद्धातवः सिदिहेतवः। पावदनिमुखानेतो न्यपतरिसारतः ।। ६६ ।। शतपोजननिम्नांस्तान्कृत्वा कूपास्तु पञ्च च । सदाप्रभृति कृपस्थं तद्रेतः पञ्चधाऽभवत् ॥ ६७ ॥ रसो रसेन्द्रः सूतश्च पारदो मिश्रकस्तथा । इति पञ्चविधी जातः क्षेत्रभेदेन शंभुजः ॥ ६८ ॥ रसो रको विनिर्मुक्तः सर्वदोषै रसापनः । संजातातिदशास्तेन नीरुजा निर्जरामराः॥ ६९ ।। रसेन्द्रो दोपनिर्मुक्तः श्यावो रूक्षोऽतिचञ्चलः । रसापिनोऽभवस्तेन नागा मृत्युजरोज्झिताः ॥ ७० ॥ देवनागच तो कृपो पूरितो मृद्रिरश्मभिः । तदामभूति लोकानां तौ लातावतिदुर्लभी ।। ७१ ॥ इंपत्पीवश्च कक्षाङ्गो दोपपुक्तश्च सूतकः । दशाष्टसंस्कृतैः सिद्धो देंहं लोहं करोति सः ।। ७२ ।। अथान्यकृपजः कोऽपि स चलः श्वेतवर्णवान् । पारदो विविधैर्योगैः सर्वरोगहरः स हि ॥ ७३ ।। मयूरचन्द्रिकाठायः स रसो मिश्रको मतः। सोऽप्पष्टादशसंस्कारयुक्तचातीय सिद्विदः ॥ ७४ ॥ त्रयः सूतादयः सूताः सर्वसिद्धिकरा अपि । निजकर्मविनिर्माणः शक्तिमन्तोऽतिमात्रया ॥ ७९ ॥ एता रससमुत्पत्ति यो जानाति स धार्मिकः। आपुरारोग्यसंतानं रससिद्धिं च विन्दति ।। ७६ ॥ रसनात्सर्वधातूनां रस इत्पभिधीयते । जरापमृत्युनाशाप रस्पते वा रसो मतः ।। ५७ ॥ रसोपरसराजत्वाद्रसेन्द्र इति कीर्तिवः । देहलोहमपी सिद्धि सूते सूतस्ततः स्मृतः ।। ७८ ।। - १ स. सामानापना २ स. मिरहें। ३ म. दातति भारतः ।। ६६ ॥ ४ य.. ५७. विनिर्मः। ६ ग. मेश्री चनः । ५. प.ट. "वामा ८ ८. 'मांगा ·G अध्यायः] रसोत्पत्तिनिरूपणम् । रोगपड़ाब्धिमनानां पारदानाच पारदः । सर्वधातुगतं तेजोमिश्रितं यत्र तिष्ठति ॥ ७९ ॥ तस्मात्स मिश्रकः प्रोक्तो नानारूपफलमदः । एवंभूतस्प सूतस्प मर्पमृत्युगदच्छिदः॥ प्रभावान्मानुषा जाता देवतुल्यबलायुपः ॥ ८ ॥ तान्दृष्ट्वाऽभ्यर्थितो रुद्रः शक्रेण तदनन्तरम् । दोषैश्च कञ्चकाभिश्च रसराजो नियोजितः ॥ ८१ ॥ तदामभृति सूतोऽसौ नैव सिध्यत्यसंस्कृतः । जलगो जलरूपेण त्वरितो हंसगो भवेत् ।। ८२॥ । मलगो मलरूपेण सधूमो धूमगो भवेत् । अन्या जीवगतिदेवी जीवोऽण्डादिव निष्क्रमत् ।। ८३ ।। स ताश्च जीवयेज्जीवांस्तेन जीवो रसः स्मृतः । चतस्रो गतयो दृश्या अश्या पञ्चमी गतिः॥८४॥ मन्नध्पानादिना तस्य रुध्यते पञ्चमी गतिः ।। ८५।। इति भिन्नगतित्वीच सूतराज्यस्य दुर्लभः । संस्कारस्तस्य भिपजा निपुणेन तु रक्षयेत् ॥ ८६॥ प्रथमे रजसि नातां हयारूढां स्वलंकृताम् । वीक्षमाणां वधूं दृष्ट्वा जिघृक्षुः कूपगो रसः ॥ ८७ ॥ उद्गच्छति जवात्साऽपि तं दृष्ट्वा याति वेगतः । अनुगच्छति तां सूतः सीमानं योजनोन्मितम् ॥ ८८॥ मस्यायाति ततः कूप वेगतः शिवसंभवः । मार्गनिर्मितगर्तेपु स्थितं रोहन्ति पारदम् । पतितो दरदे देशे गौरवावीतवस्त्रतः ॥ ८९ ।। स रसो भूतले लीनस्तत्तद्देशनिवासिनः । तो मृदं पातनायन्ने विस्वा सूतं हरन्ति च ॥ २० ॥ इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सुनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चये रसोत्पत्तिनाम प्रथमोऽध्यायः॥१॥ - १ग इत्यंभू । ३ म. 'काद्ध । ३१ मा । ४४. 'सारात। ५ ८. पारयेत् । अ.निपुगेन तु नक्षत् । ६२ . गृहाति ।

·का रसरनसमुच्चपे। [२भध्याय अथ द्वितीयोऽध्यायः । [ महारसाः1] अञ्चवक्रान्तमाक्षीकविमलाद्रिजसस्यकम् । चपलो रसकश्चेति ज्ञात्वाऽष्टौ संग्रहेद्रसान् ॥ १॥ [देव्या रजो भवेद्गन्धो धातुः श्रुक्रं तथाऽनकम् । इति क्षेपकः ] ॥२॥ गौरीतेजः परमममृतं वातपित्तक्षयनं प्रज्ञाबोधि प्रशमितरुजं वृष्यमायुष्यमय्यम् । वल्यं स्निग्धं रुचिदमकर्फ दीपनं शीतवीर्य तत्तद्योगैः सकलगदहृयोम सूतेन्द्रवन्धि ॥ ३ ॥ राजहस्तादधस्ताद्यत्समानीतं धनं खनेः। भवेत्तदुक्तफलदं नि सत्त्वं निष्फलं परम् ॥ ४ ॥ पिनाकं नागमण्डूकं वज्रमित्यभ्रकं मतम् । श्वेतादिवर्णभेदेन प्रत्येकं तच्चतुर्विधम् ॥५॥ पिनाकं पावकोत्तप्तं विमुञ्चति दलोचयम् । तत्सेवितं मलं बद्ध्वा मारपत्पेव मानवम् ॥ ६॥ नागानं नागवस्कुर्याद्ध्वनि पावकसंस्थितम् । तदुक्तं कुरुते कुष्ठं मण्डलारख्यं न संशयः ॥७॥ उत्प्लुत्पोत्नुत्य मण्डूकं ध्मातं पतति चान्नकम् । तत्कुर्यादश्मरीरोगमसाध्यं शनतोऽन्यथा ॥८॥ वनानं वह्निसंतप्तं निर्मुक्ताशेपवैकतम् । 'देहलोहकरं तच्च सर्वरोगहरं परम् ॥९॥ श्वेतं रक्तं च पीतं च कृष्णमेवं चतुर्विधम् । शेतं श्वेतक्रिपासूक्तं रक्ताभं रक्तकर्मणि ॥ पीताभमानक पत्तु श्रेष्टं तत्पीतकर्मणि ॥ १०॥ चतुर्विधं वरं व्योम पद्यप्युक्तं रसायने । तथाऽपि कृष्णवर्णाभं कोटिकोटिगुणाधिकम् ॥ ११ ॥ स्निग्धं शुदलं वर्णमंयुक्तं भारतोऽविरम् । मुखनिर्माच्यपत्रं च तदनं शस्तमीरितम् ॥ १२॥ सचन्द्रिकं च रिहामं व्याम न ग्रामयेद्रसः । अमितय नियोज्योऽमो लोहे चैव रमायने ॥ १३॥ ग. पन। जने । २. वरेनन । ३ज मगन्यत्वा । ४ ८. 'ध्य शास्त्री ५७ रो'। ६ ता . यदल । ८. 'निमो.' पत्त ·२अव्यायः] महारसनिरूपणम् । . निश्चन्द्रिकं मृतं व्योम सव्यं सर्वगदेषु च । सेवितं चन्द्रसंयुक्तं मेहं मन्दानलं चरेत् ॥ १४ ॥ पैरुक्तं युक्तिनिर्मुक्तः पत्राभ्रकरसायनम् । तैदृष्टं कालकूटाख्यं विषं जीवनहेतवे ।। १५॥ सत्त्वार्थ सेवनार्थ व योजयेच्छोधितान्नकम् । अन्यथा त्वगुणं कृत्वा विकरोत्येव निश्चितम् ॥ १६ ॥ प्रतप्तं सप्तवाराणि निक्षिप्तं काञ्जिकऽभ्रकम् । निर्दोपं जायते नूनं प्रक्षिप्तं वाऽपि गोजले ॥१७॥ त्रिफलाक्वयिते चौपि गवा दुग्धे विशेषतः । ततो धान्याभ्रकं कृत्वा पिष्ट्वा मत्स्याक्षिकारसैः ॥ १८ ॥ चको फत्वा विशोष्याय पुटेदर्धेमके पुटे । पुटेदेवं हि पदारं पौनर्नवरसैः सह ॥ १९ ॥ कलांशटवणेनापि संमद्ये कृतचक्रिकम् । अर्धभाख्यपुटैस्तद्वत्सप्तवारं पुटेसलु ।। २० ॥ एवं वासारसेनापि तण्डलीयरसेन च । मपुटेरसप्तवाराणि पूर्वप्रोक्तविधानतः ॥ २१ ॥ ऍवं सिद्धं धनं सर्वयोगेषु विनियोजपेत् ॥ २२ ॥ चूर्णा_ शालिसंयुक्तं वनबद्धं हि काश्चिके । निर्यात मर्दनाद्ववाद्धान्पाभ्रमिति कथ्यते ॥ २३ ॥ धान्यानं कासमर्दस्य रसेन परिमर्दितम् । पुटित दशवारेण नियते नात्र संशयः ॥ २४ ॥ तद्वन्मुस्तारसेनापि तन्दुलीयरसेन च । पीतामलकसौभाग्यपिष्टं चक्रीकताम्रकम् ॥ २५ ॥ पुटितं पष्टिवाराणि सिन्दूरोभं प्रजायते । क्षपाखिलरोगनं भवेद्रोगानुपानतः ॥ २६ ॥ वटमूलत्वचः कार्यस्ताम्वृलीपत्रसारतः । वासामत्स्याक्षिकाभ्यां वा मीनाक्ष्या सकटिल्लया ॥२७॥ पपसा वटवृक्षस्य मदितं पुटितं धनम् । भवेद्विशतिवारण सिन्दरमदेशमभम् ॥ २८ ॥ कतदिट। २ स वाऽपि । ३ रा. द्विषो ४.एलमिद हन मी ५ 'गन ६ म. वागशिगिक ग.दश एनम् ।

·१० [२अध्याय . ' रसरनसमुच्चये पादांशटड्कणोपेतं मुसलीरसमर्दितम् । रुन्ध्यात्कोष्ठयां दृढं ध्मातं सत्त्वरूपं भवेद्धनम् ॥ २९ ॥ कासमर्दधनध्वानवासानां च पुनर्भुवः । मत्स्पाक्ष्याः काण्डवल्ल्याश्च हंसपाद्या रसः पृथक् ॥ ३०॥ पिष्ट्वा पिष्ट्वा प्रयत्नेन शोपयधर्मयोगतः । पल गोधूमचूर्णस्य क्षुद्रमत्म्याश्च टहणम् ॥ ३१ ॥ प्रत्येकमष्टमांशेन दत्वा दत्वा विमर्दयेत् । मर्दने मर्दने सम्यक्शोपपेद्रविरश्मिभिः ॥३२॥ पश्चाज पञ्चगव्यं वा पञ्चमादिपमेव च। क्षिप्त्वा गोलान्प्रकुर्वीत किंचित्तिन्दुकतोऽधिकान् ।। ३३ ।। पपो दधि घृतं मृत्रं सविट्र चाजमुच्यते । अध.पातनकोष्ठयां हि ध्मात्वा सत्त्वं निपातयेत् ॥ ३४ ॥ कोष्ठयां रिह समाहत्य विचूर्ण्य रवकान्हरेत् । तत्किट्टं स्वल्पटझेन गोमयेन विमर्च च ॥ ३५॥ गोलान्विधाप सशोप्य धर्मे भूयोऽपि पूर्ववत् । भूयः रिद समाहत्य मृदित्वा सत्त्वमाहरेत् ।। ३६ ।। अध सत्वकणांस्तांस्तु छायित्वाऽम्लक्षिकः। शोधनीगणोपेतं मूपामध्ये निरुध्य च ॥ ३७॥ सम्यग्द्रुतं समाहृत्प द्विवारं मधुमेद्धनम् । इति शुद्धं भवेत्सत्त्वं पोज्यं रसरसायने ।। ३८॥ मधुतेलवसाज्येषु द्राषितं परिवापितम् । मृदु स्पाइशवारेण सत्त्वं लोहार्दिक सरम् ॥ ३९ ॥ पट्टणं विधायाथ गोवृतेन परिप्लुतम् । भर्जयेत्समवाराणि मुंगीसम्बितसपरे ॥ ४०॥ अमिवणं भवेद्यावद्वारं वारं विचूर्णयेत् । मृणं क्षिप्त्वा दहेद्यावत्तावद्वा भर्जन चरेत् ॥ ४१ ॥ ततः सगन्धकं पिष्ट्वा बटमलपायतः। पुटेद्विशतिवारेण वाराहेण पुटेन हि ॥ ४२ ॥ . समानामा ८ घनाया पगाज बिना गा. * घमेसाठी ५ ग 'गे' ६ स 'मादत्त म । ७. 'मेगा ।८ मयुन । ८ ग • भर दिव नु' र परच17 मागति ·. २अध्याय.] महारसनिरूपणम् । ११ पुनर्विशतिवाराणि त्रिफलोत्थकपायत्तः । त्रिफलामुण्डिकाभृङ्गपत्रपथ्याक्षमृन्छकः ॥ ४३ ॥ भावयित्वा प्रयोक्तव्यं सर्वरोगेषु मात्रया। सत्त्वाभात्किचिदपरं निर्विकारं गुणाधिकम् ।। ४४ ॥ एवं चेच्छतवाराणि पुटपाकेन सावितम् । गुणवज्जायतेऽत्पथं परं पाचनदीपनम् ॥ ४५ ॥ गन्धर्वपत्रतोयेन गुडेन सह भावितम् । अधोवं वटपत्राणि निश्चन्द्र त्रिपुरैः खगम् ॥ ४६ ॥ क्षुधं करोति चात्पर्य गुजार्धर्मितिसेवया । तत्तद्रोगहरैयोगः सर्वरोगहरं परम् ॥ ४७ ॥ सत्त्वस्प गोलकं ध्मातं सस्पसंयुक्तकाञ्जिके । निर्वाप्य तत्क्षणेनैव कुट्टपेल्लोहपारया ॥४८॥ संप्रताप्य धनस्थूलकणान्क्षिस्याऽथ काझिके । तत्क्षणेन समाहृत्य कट्टयित्वा रजश्चरेत् ।। ४९ ।। गोयतेन च तर्ण भर्जयेत्पूर्ववत्रिधा । धात्रीफलरसैस्तद्वदात्रीपत्ररसेन वा ॥५०॥ भर्जने भजने कार्य शिलापट्टेन यषणम् । ततः पुनर्नवापरासारसैः काक्षिकमिश्रितः ।। ५१ ।। मपुटेशवाराणि दशवाराणि गन्धकः । एवं संशोषितं व्योमसत्त्वं सर्वगुणोत्तरम् ॥ ५२॥ यष्ट पिनियोक्तव्यं नारणे च रसायने । ईतयो नैव निर्दिष्टाः शास्त्रे दृष्ट्या अपि हेदम् ।। विना शंभोः प्रसादेन न सिध्पन्ति पदाचन ।। ५३ ।। वेल्लव्योपसमन्वितं नृतपुतं बल्लौन्मित सेवितं दिव्यानं क्षयपाण्डुरुग्प्रदणिका नामकुष्ठामपम् । नि वामगदं प्रमेहमरुचि कामामयं दुर्धर मन्दामि जटरव्यधां विजयते योगेरशेषामयान् ॥ ५४॥ अथ वैकान्तः-अष्टावधाष्टकलाः पझोगो ममणो गुरुः । गुमिश्रितवर्णध युनो वेकान्त उच्यते ॥ ५५ ॥ 11. भम् SEE ॥ ४५ ॥ ३६ प ! ४स 'मिरतेग 'नि- मगर ५ ग. Eni irr.भामराग.Tang- न्। १.n NIUriatr. Pासिर ·-- रसरनसमुच्चये [२अध्याय श्वेतो रक्तश्च पीतश्च नीलः पारांपतच्छविः। श्यामलः कृष्णवर्णश्च कर्बुरश्चाष्टधा हि सः ॥५६॥ आयुःपदश्च बलवर्णकरोऽतिवृष्यः प्रज्ञापदः सकलदोपगदापहारी। दीप्ताग्रिकृत्पविसमानगुणस्तरस्वी वैक्रान्तकः खलु वपुर्बललोहकारी ॥ ५७ ॥ रसायनेषु सर्वेषु पूर्वगण्यः प्रतापवान् । वज्रस्थाने नियोक्तव्यो वैक्रान्तः सर्वदोपहा ॥५८॥ [ग्रन्थान्तरे । दैत्येन्द्रो माहिपः सिद्धः सहदेवसमुद्भवः ।] दुर्गा भगवती देवी तं शूलेन व्यमर्दयत् ॥ ५९॥ तस्य रक्तं तु पतितं यत्र यत्र स्थितं भुवि । तत्र तत्र तु वैकान्तं वज्राकारं महारसम् ।। ६० ॥ विन्ध्पस्य दक्षिणे वोऽस्ति छुत्तरे वोऽस्ति सर्वतः । * विकृन्तयति लोहानि तेन वैकान्तकः स्मृतः ॥ ६१ ।। श्वेतः पीतस्तथा रक्तो नीलः पारावतमभः । मपूरकण्ठसदृशश्चान्यो मरकतमभः ।। ६२॥ देहसिद्धिकरं कृष्णं पीते पीतं सिते सितम् । सर्वार्थसिद्धिदं रक्तं तथा मरकतमभम् ॥ १३ ॥ शेपे द्वे निष्फले वर्षे वैक्रान्तमिति सप्तधा ॥ १४ ॥ अथाऽऽहरणविधिः-पत्र क्षेत्रे स्थितं चैव वैक्रान्तं तत्र भैरवम् । विनायकं च संपूज्य गृह्णीयाच्छुद्धमानसः॥६५॥ वैकान्तो वनसहशो देहलोहकरो मतः । विपनो रसराजश्च ज्वरकुष्टक्षयप्रणुत् ॥ ६६ ॥ वैकान्तकाः स्युनिदिनं विशुद्धाः संस्वेदिताः क्षारपट्टनि दत्वा । अम्लेषु मूत्रेषु कुलत्थरम्भानीरेऽथवा कोद्ववारिपक्काः ।।६७ ॥ कुलत्थक्वाधसंस्विन्नो वैक्रान्तः परिशुध्यति । निपतेऽष्टपुटेंगन्धनिम्बुकद्रवसंयुतः ॥ ६८ ॥ वैकान्तेषु च तप्तेषु हपमूत्रं विनिक्षिपेत् । पौनःपुन्येन वा कुंपोहवं दत्वा पुटं बैन । ६२ ।। *सोनपापुम्नो विन्तयनि । विपन्नति । विक्रान्नयनानि पाटप्रय सारिनु fat मयतानि पाठान्तरपना साथीरः। ११. 'गवती २२.. पूर्व ग३. ज. मवममुडमा १४ ज. मागे । ५ ज. चरित! (२. मालमा ५ स. अया ॥ ६३ ॥ ८ ग. '2गु ९ ज. 'गन्धानि । ५० ग. यांदा । "म. तनु।

·३ २अध्यायः] महारसनिरूपणम् । भस्मीभूतं त चैकान्तं वज्रस्थाने नियोजयेत् । मोक्षमोरटपालाशक्षारगोमूत्रभावितम् ।। ७० ॥ वज्रकन्दनिशाकल्कफलचूर्णसमन्वितम् । तस्कल्कं टङ्कणं लाक्षाचूर्ण वैक्रान्तसंभवम् ॥ ७१॥ नवसारसमायुक्तं मेपगृङ्गीद्रवान्वितम् । पिण्डितं मूकमूपस्थं ध्मापितं च हाग्निना ।। ७२ ॥ तत्रैव पतते सत्त्वं वैक्रान्तस्य न संशयः। सत्त्वपातनयोगेन मर्दितश्च वटीकृतः। मूपास्थो घटिकाध्मातो वैक्रान्तः सत्त्वमुत्सृजेत् ।। ७३ ।। भस्मत्वं समुपागतो विक्रतको हेम्ना मृतेनान्वितः पादांशेन कणाज्यवेल्लसहितो गुञ्जामितः सेवितः । पक्ष्माणं जेरणं च पाण्डुगुदर्ज श्वासं च कासामपं । दुष्टां च ग्रहणीमुरःक्षतमुखान्रोगाञ्जयेदेहकृत् ॥ ७४ ॥ सूतभस्मार्धसंयुक्तं नीलवैकान्तभस्मकम् । मृतानसत्त्वमुभयोस्तुलितं परिमर्दितम् ॥७५॥ क्षौद्राज्यसंयुतं मातसुक्षामा निषेवितम् । निहन्ति सकलानरोगान्दुर्जयानन्यभेपजैः ॥ बि.सप्तदिवसैर्नृणां गङ्गाम्भ इव पातकम् ॥ ७६ ॥ अथ माक्षिकम-सुवर्णशैलपभयो विष्णुना काञ्चनो रसः । ताप्पां किरातचीनेषु यवनेषु च निर्मितः ।। ७७॥ ताप्यः सूर्याशुसंतप्तो माधये मासि दृश्यते । मधुरः काञ्चनाभासः साम्लो रजतसनिमः ।। ७८॥ किंचित्कपायमधुरः शीतः पाके यदुर्लघुः । तत्सेवनाजराव्याधिविन परिभ्यते ।। ७१ ॥ माक्षिको द्विविधो देममाक्षिकरतारमासिकः । तत्राऽऽधं माक्षिकं फान्यकुब्जोत्य स्वर्णसंनिभम् ॥ ८॥ तपतीतीरसंभृतं पञ्चपर्णमुवर्णवत् । पापाणहलः प्रोक्तस्तारारपोऽल्पगुणात्मकः ॥ ८१ ॥ १. शान मा २१ गुगन्मितः । ३. उट। ४. ५ . विम (स.नागनार र प. HAirn.स.योमो ·१४ रसरत्नसमुच्चपे [२अध्यायः माक्षीकधातुः सकलामयनः माणो रसेन्द्रस्य परं हि वृष्पः। दुर्गेललोहद्वयमेलनश्च गुणोत्तरः सर्वरसायनाम्यः ॥ ८२॥ एरण्ठतेललुङ्गाम्बुसिद्धं शुध्यति माक्षिकम् । सिद्धं वा कदलीकन्दतोयेन घटिकाद्वयम् ॥ ८३ ॥ तसं क्षिसं वराक्षाये शुद्धिमायाति माक्षिकम् । मातुलङ्गाम्बुगन्धाभ्यां पिष्टं मूपोदरे स्थितम् ।। ८४ ॥ पञ्चकोटपुटैर्दग्धं म्रियते माक्षिकं खलु । एरण्डस्नेहगव्याजैमातुलङ्गरसेन वा ॥ ८५ ॥ खपरस्थं हर्ट पकं जायते धातुसंनिभम् । एवं मृतं रसे योज्यं रसायन विधावपि ॥ ८६ ॥ त्रिंशाशनागसंयुक्तं क्षारैरम्लैश्च वैर्तितम् । ध्मात प्रफटमूपायां सत्त्वं मुश्चति माक्षियम् ।। ८७ ॥ सप्तवारं परिद्राव्य क्षिप्तं निर्गण्डिफारसे । मासीकसत्त्वसंमिश्र नागं नश्यति निश्चितम् ॥८॥ सौद्गन्धर्वतैलाभ्पां गोमूत्रेण घृतेन च । कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः ।। ८२ ॥ मुपायां मुश्चति ध्मात सत्त्वं शुल्यनिभं मृदु ।। ९० ॥ गुलाबीजसमच्छा द्रुतद्रोवं च शीतलम् । ताप्पसत्त्वं विशुद्धं तदेहलोदकरं परम् ॥ ९१ ।। मातीकसत्वेन रसेन्द्रपिष्ट कृत्वा विन्लीने च चाल निधाय । संमिश्प संमर्च च सल्वमध्ये निक्षिप्प सच हुतिमभ्रफस्पार. विधाय गोलं लवणास्पपन्ने पवेदिनाधं मूवहिना च । स्वतः सुशीत परिचय सम्पबल्लोन्मितं व्योपविटङ्गयुक्तम्।।२३॥ संसवित क्षौद्रपुतं निहन्ति जरी सरांगा त्वपमृन्पुमेव । दुःसाध्यरोगानपि सप्तवामरेनतेन तुल्योऽस्ति सुधारसोऽपि ॥२४॥ एरण्डोत्येन सैन्टेन गुलालौद्रं च टवकणम् । मदितं तस्प वापेन सचं मातीनं द्रवेत् ॥ १५ ॥ अथ विमल:-विमलनिरिधः मोनो हेमाद्यस्तारपूर्वकः । तृतीयः फांस्परिमलस्तत्तत्याल्या स लक्ष्यते ।। ९६ ।। स. मेनपत्र दो। १. साज. का.म. मात्र ६१.'दागं । ७. 'न्याना क. 'यता ९१. 'दावश्च मतियत.. 'माए रमन 1ि11. 'मृतम्य ॥19॥ १२१. मान्मोगस्नर।

·। २अध्यायः महारसनिरूपणम् । वर्तुलः कोणसंयुक्तः स्निग्धश्च फलंकान्वितः।' मरुत्पित्तहरो वृष्यो विमलोऽतिरसापनः ।। ९७॥ पूर्वी हेमक्रियासूक्तो द्वितीयो रुप्यकृन्मतः । तृतीयो भेषजे तेषु पूर्वपूर्वी गुणोत्तरः ॥ ९८ ॥ आटरूपजले स्विन्नो विमलो विमलो भवेत् । जम्बीरस्वरसे स्विन्नो मेषशृङ्गारसेऽथवा ।। ९९॥ आयाति शुद्धि विमलो धातवश्व यथा परे । गन्धाश्मलकुचाम्लैश्च म्रियते दशभिः पुरैः ॥ १०० ।। सटङ्कलकुचद्रावैर्मेषशृङ्गयाश्च भस्मना । पिष्टो मूपोदरे लिप्तः संशोष्य च निरुध्य च ॥ १०१ ॥ पट्मस्थकोकिलैर्माती विमलः सीससंनिमः। सत्त्वं मुञ्चति तयुक्तो रसः स्यात्स रसायनः ।। १०२॥ विमलं शिगुतोपेन काड्डीकासीसटकणम् । वज्रकन्दसमायुक्तं भावित कदलीरसैः ॥ १०३ ।। मोक्षकक्षारसंयुक्तं ध्मापितं मूकमूषगम् । सत्त्वं चन्द्रार्कसंकाशं पतते नात्र संशयः ॥ १०४॥ तत्सत्त्वं सूतसंयुक्तं पिष्टं कृत्वा मुमर्दितम् । विलीने गन्धके क्षिप्त्वा जारयेत्रिगुणालकम् ॥ १०५॥ शिलां पञ्चगुणां चापि वालुकापत्रके खलु । तारभस्मदशांशेन तावद्वैकान्तकं मृतम् ॥ १०६ ।। सर्वमेकत्र संचूप पटेन परिगाल्प च । निक्षिप्य कूपिकामध्ये परिपूर्य अपनतः ॥ १०७ ॥ लीटो व्योपदरान्वितो विमलको युक्तो घृतैः सेवितो हन्पा गंकृज्ज्वरान्वयधुर्फ पाण्डप्रमेहारुची। मूलमति ग्रहणी च गृलमतुलं पक्ष्मामयं कामा सर्वान्पित्तमरुद्गदान्किमपरागैरशेषामयान्।।१०८॥इति विमला अथ शिलाधातुः-शिलाधातुविधा भोक्तो गोमूत्राद्यो रसायनः । कर्परपूर्वकश्चान्यस्तत्राऽऽद्यो द्विविधः पुनः॥१०९ ।। "ग तया । २ज पिष्टवा मुखोदो रित सोप्या निरुध्य च ॥ १.०॥ ३ क स शीतम निभ । शमिमनिमम्। ४ ८. 'स्यात्मुर ज. 'स्वाध रमायने । ५ स. यनम् । ६ 7 स. जायते निगु . रा.शिगपगुणा चा ८ १. परिणम ग वेगा। १. ग. गलदाय ·रसरनसमुच्चपे [२अध्यायः ससत्त्यश्चैव निःसत्त्वस्तपोः पूर्वो गुणाधिकः ।। ग्रीष्मे तीव्रातप्तेभ्यः पादेभ्योहिमभूभृतः॥११०॥ स्वर्णरूप्पार्कगर्नेभ्यः शिलाधातुर्विनिःसरेत् । स्वर्णगर्भगिरेजातो जपापुष्पनिमो गुरुः ॥ १११ ।। संस्वल्पतिक्तः मुस्वादुः परमं तद्रसायनम् । रुप्यगर्भगिरेजतिं मधुरं पाण्डुरं गुरु ॥ ११२ ॥ शिलाजं पित्तरोग विशेषात्पाण्डुरोगहृत् । ताम्रगर्भ गिरेजति नीलवर्ण धनं गुरु ॥ ११३ ॥ शिलाज फफवातनं तिकोष्णं क्षयरोगहत् । वह्नौ क्षिप्तं भवेद्यत्तल्लिङ्गाकारमधुमकम् । सलिलेऽथ विलीनं च तच्छुद्धं हि शिलाजतु ॥ ११४॥ नूनं सज्वरपाण्डशोफशमनं मेहामिमान्द्यापहं मेदश्छेदकरं च यक्ष्मशमनं शूलामयोन्मूलनम् । गुल्मप्लीहविनाशनं जठरह लममामापहं सर्वत्वग्गदनाशनं किमपरं देहे च लोहे हितम् ॥ ११५ ॥ रसोपरससूतेन्द्ररत्नलोहेषु ये गुणाः । वसन्ति,ते शिलाधातो जरामृत्युजिगीषया ।। ११६ ।। क्षाराम्लगोजलैधात शुध्यत्येव शिलाजतु । शिलाधातुं च दुग्धेन त्रिफलामार्फवद्रवैः ॥ ११७ ॥ लोहपात्रे विनिक्षिप्प शोधयेदतियत्नतः। क्षाराम्लगुग्गुलोपेतैः स्वेदनीयन्त्रमध्पगैः ।। ११८ ॥ स्वेदितं घटिकामानान्छिलाधातु विशुध्यति । शिलया गन्धतालाभ्यां मातुलङ्गरसेन च ।। ११९ ॥ पुटितं हि शिलाधातु म्रियतेऽष्टगिरिण्डकैः ॥ १२० ॥ भस्मीभूतशिलोद्भवं समतुलं कान्तं च वैक्रान्तकं युक्तं च त्रिफलाकटुत्रिकवृतैर्वलेन तुल्प भजेत् । पाण्डौ यक्ष्मगदे तथाऽग्निसदने मेहेषु मूलामये गुल्मप्लीहमहोदरे बहुविधे शूले च योन्यामये ॥ १२१ ।। । . यत्स्वल्पतिक्त मुस्वादु पी २ ख. कार सधू । ३ ८. लेऽभ्यवि। ४ स. सागर ५घ शिराया। १ ·१७ - अध्याय.] महारसनिरूपणम् । सेवेत यदि षण्मास रसायनविधानतः। वलीपलितनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षशतं मुखी ।। १२२ ।। पिष्टं द्रावणवर्गेण साम्लेन गिरिसंभवम् । क्षिप्त्वा मूपोदरे रुद्ध्वा गाडैतिं हि कोकिले ।। १२३ ।। सत्त्वं मुश्चेच्छिलाधातुः श्वसनैलोहसंनिभम् । पाण्डुरं सिकताकारं कर्पूराचं शिलाजतु ॥ १२४ ॥ मूत्राश्मरीमेहकामलापाण्डनाशनम् । एलातोपेन संभिन्न सिद्धं शुद्धिमुपैति तत् ।। नेतस्प मारणं पातनं विहितं बुधैः ॥ १२५ ॥ अथ सस्यका-पीत्वा हालाहलं वान्तं पीतामृतगरुत्मता । विषणामृतयुत्तेन गिरौ मरकताह्वये ॥ १२६ ।। तद्वान्तं हि घनीभूतं संजातं सस्पकं खलु । मयूरकपठसच्छायं भाराव्यमतिशस्यते ॥ १२७ ॥ द्रव्यं विपयुतं यत्तद्व्याधिकगुणं भवेत् । हालाहलं मुधायुक्तं सुधाधिकगुणं तथा ॥ १२८ ।। निःशेषदोषविपहृद्गदशलमूलकुष्ठाम्लपैत्तिकविवन्धहरं परं च । रसायनं वमनरेककर गरभ चित्रापहं गदितमत्र मयूरतुत्यम् ॥ १२९ ।। सस्पर्क शुद्धिमामोति रक्तवर्मेण भावितम् । स्नेहवर्गेण संसिक्तं सप्तवारमपितम् ।। १३०॥ दोलायत्रेण मुस्विनं सस्यकं महरत्रयम् । गोमहिण्याजमूत्रेषु शुध्यते पंञ्चसपरम् ॥ १३१ ॥ लकुचद्रावगन्धाश्मटहणेन समन्वितम् । निरुध्य मूपिकामध्ये नियते कौकुरैः पुटः ।। १३२ ॥ सस्यकस्प तु चूर्ण तु पादसौभाग्यसंयुतम् । करतैलमध्यस्थं दिनमेकं निधापपेत् ॥ १३३ ॥ अन्धमूस्पिमध्यस्थं ध्मापयेत्कोकिलत्रयम् । इन्द्रगोपाकृति चैव सत्त्वं भवति शोभनम् ॥ १३४ ॥ १ लिप्ला । २ क. 'तु स्वसनो रोहाख तु स्वस्वनी रोद ग. तुमसन ग . सरानेन रोह' . 'तु खसरो। तु वमन गोव्याम् । ज तु श्रमन मुष्टयाम्। ३ ज. भ४ि स. शरेल । ५ क. गर खरे । ७. ज. तयस्परम् । ६ द.वायोत् । ७ मा समयमाय स. प. ममी गम'1E.THA पनि ।१.स. पति। ३ ·१८ रेसरत्नसमुखये। [२अध्याय। निम्बुद्रवाल्पटकाभ्यां मूपामध्ये निरुध्य च । ताम्ररूपं परिध्मातं सत्वं मुश्चति सस्यकम् ॥ १३५ ॥ शुद्धं सस्य शिलाक्रान्तं पूर्वभेषजसंयुतम् ।।' नानाविधानयोगेन सत्त्वं मुञ्चति निधितम् ।। १३६ ॥ सत्त्वमेतत्समादाय सरभूनागसत्त्वभुक् । तन्मुद्रिका कृतस्पर्शा ऐलनी तत्क्षणाद्भवेत् ॥ १७ ॥ चराचरं विपं भूतहाफिनीग्गतं जयेत् । मुद्रिकेयं विधातव्या पृष्टमत्ययकारिका ॥ १३८॥ रामर्वत्सोमसेनानीमुद्रितेऽपि तथाऽक्षरम् ।। हिमालयोत्तरे पार्षे अश्वकर्णो महाद्रुमः ॥ १३९ ॥ तत्र शुलं समुत्पन्नं तत्रैव विलयं गतम् । मन्त्रेणानेन मुद्राम्भो निपीत सप्तमश्रितम् ॥ १४ ॥ सद्यः शूलहर मोक्तमिति भालुकिभाषितम् । अनया मुद्रया तप्त तैलमग्नौ मुनिश्चितम् ।। १४१ ॥ लेपितं हन्ति वेगेन शूलं पत्र क्वचिद्भवेत् । सद्यः सूतिकरं नार्याः सद्यो नेत्ररुजापहम् ॥ १४२॥ अथ चपलः-गौरः श्वेतोऽरुणः कृष्णश्चपलरतु चतुर्विधः । हेमाभश्चैव ताराभो विशेपाद्रसबन्धंनः ॥ १४३ ॥ शेपौ तु मध्यो लातावच्छीपदावी तु निष्फली। वववते वह्नौ चपलस्तेन कीर्तितः ॥ १४४ ॥ चपलो लेखनः स्निग्धो देहलोहकरो मतः । रसराजसहायः स्पात्तिक्तोष्णमधुरो मतः ।। १४५ ॥ चपलः स्फटिकच्छायः पनी निग्धको गुरुः । त्रिदोपतोऽतिवृष्यश्च रसबन्धविधायकः ।। महारसेषु कैश्चिद्धि चपलः परिकीर्तितः ॥ १४६ ॥ जम्बीरकोटकशृङ्गवैरैविभावनाभिश्चपलस्प शुद्धिः ॥ १४७ ॥ शैलं तु चूर्णयित्वा तु धान्याम्लोपविविः । पिण्डं बद्ध्वा तु विधिवत्पातयेच्चपेलं तथा ॥१४८॥ १ स शिखिमा र य य यर्थ भी ३” फर ! ४ क प व सुग्स। ५५ ५ दिने । ६ ड निधन ! ७ ह 'न्धवः ॥ १४ ॥ ८ ह. 'एस मिती ९१४. परस्तथा । .

·२अध्यायः] महारसनिरूपणम् । १९ - अथ रसकः-रसको द्विविधः मोक्तो दुर्दुरः कारवेलकः।। सदलो दुर्दुरः मोक्तो निर्दलः कारवेल्लकः ॥ १४९ ।। सत्त्वपाते शुभः पूर्वो द्वितीपश्चौपधादिषु । रसकः सर्वमेहः कफपित्तविनाशनः ।।१५०॥ नेत्ररोगक्षपनश्च लोहपारदरञ्जनः। नागार्जुनेन संदिष्टौ रसश्च रसकावुभौ ॥ १५१ ।। श्रेष्ठौ सिद्धरसौ स्याती देहलोहकरौ परम् । रसश्च रसकञ्चोभी पेनानिसहनौ कृतौ ।। १५२ ॥ देहलोहमपी सिद्धिर्दासी तस्य न संशयः। कटुकालाबुनिर्यास आलोड्य रसकं पचेत् ॥ १५३ ॥ शुद्धं दोपविनिर्मुक्तं पीतवर्ण तु जायते । खर्परः परिसंतप्तः सप्तवारं निजितः ॥ १५४ ।। चीजपुररसस्पॉन्तर्निर्मलत्वं समभुते । - मूत्रे वाऽश्वमूत्रे वा तके वा कालिकेऽथवा || १५५ ॥ प्रताप्प मजितं. सम्पक्सपर परिशुध्यति । ॥ नरमने स्थितो मासं रसको रञ्जयेध्रुवम् ॥ १५६ ।। शुद्धतानं रसं तारं शुद्धस्वर्णभं यथा । हरिद्रात्रिफलारालासिन्धुधूमैः सटइणः ।। १५७ ॥ सारुष्करैश्च पादांशैः साम्लैः संमर्थ वर्मरम् । लिप्तं वृन्ताकमूपापां शोषयित्वा निरुध्य च । १५८ ॥ मृपामुखोपरि पस्य स्वपरं प्रथमेततः । खपरे प्रहते ध्वाला भवेन्नीला सिता यदि ॥ १५९ ।। तदा संदेशतो मूपां धृत्वा कृत्वा त्वधोमुखीम् । शनैरास्तालयेदमौ पथा नालं न भज्यते ॥ १६० ।। बङ्गाभं पतितं सत्वं समादाय नियोजपेत् । एव त्रिचतुरैवीरैः सर्व सत्वं विनि सरेत् ॥ १६१ ॥ साभपाजतुभूनागनिशाधमजटइणम् । मूकमपागतं ध्मातं शृद्धं सत्त्वं विमुञ्चति ॥ १६२॥ १५ ठ. दर । दुर्दर । २ ज. 'मश्नान् ॥ १५४ ॥ ३ - नितीजरम' ४३ म. ४. दान्ते निर्म। . २. 3 'ममप्रभम् । ६ घ तथा । ७ मा मपो ८२, रऽपह। २ ठ पते 14 प्रते। 14 नुन्ध । -- ·२० - . रसरलसमुच्चये [२अध्याय: लाक्षागुडामुरीपथ्याहरिद्रासर्जटणैः । सम्यक्संचूर्ण्य तत्पकं गोदुग्धेन घृतेन च ॥ १६३ ॥ वृन्ताकमूपिकामध्ये निरुध्य गुटिकाकृतिम् । ध्मात्वा ध्यात्वा समाकृष्य ढालपित्वा शिलातले ॥१६४॥ सत्त्वं वडाकृति ग्राह्यं रसकस्य मनोहरम् । । यद्वा जलयुतां स्थाली निखनेत्कोष्ठिकोदरे ।। १६५॥ सच्छिंद्र तन्मुखे मल्लं तन्मुखेऽधोमुखी क्षिपेत् । मुपोपरि शिखित्रांश्च प्रक्षिप्य मधमे दृढम् ॥ १६६ ॥ पतितं स्थालिकानीरे सत्त्वमादाय योजयेत् । तत्सत्त्व.तालकोपेतं प्रक्षिप्प वलु खपरे ॥ १६७ ॥ मर्दयेल्लोहदण्डेन भस्मीभवति निश्चितम् ।। तदस्म मृतकान्तेन समेन सह योजयेत् ॥ १६८ ॥ अष्टगुलामितं चूर्ण त्रिफलाकाथसंयुतम् । कान्तपात्र स्थित रात्री तिलजपतिवापकम् ॥ १६९ ।। निपेवितं निहन्त्याशु मधुमेहमपि धुवम् ।। १७० ॥ पित्तं क्षयं च पाण्डं च श्वयधुं गुल्ममेव च । रक्तगुल्मं च नारीणां प्रदरं सोमरोगकम् ॥ १७१ ॥ पोनिरोगानशेषांश्च विषमांश्च ज्वरानपि । रजःशलं च नारीणां फासं श्वास च हिमिफाम् ||१७२।।२६२२॥ इति श्रीधपतिसिंहगुप्तस्प सूनोवीग्भटाचार्पस्प ती रसरलसमुपये महारसाष्टकद्धयादिनिरूपणं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ अथ नृतीयोऽध्यायः। [ अयोपरसाः साधारणरमाच] अथ गन्धकः-गन्धाश्मगरिकॉगीसकाझीतालशिलाञ्जनम् । पद्दष्टं चैत्युपरसायाष्टो पारदकर्मगि ॥१॥ पार्वत्युवाच -गन्धकस्य नु माहात्म्यं तदुचं वद में प्रभो। ईश्वर उवाच-तद्वीपे पुरा देवि सर्वरन विभूषिते ।। सर्वकाममये रम्पं तीरे भीरपपानिधेः ॥ २॥ विद्याधेरादिमुरूपाभिरङ्गनाभिश्च योगिनाम् । सिद्धाङ्गनामिः श्रेमिस्नधेवा सरमां गणः ॥ ३॥ ने सितम.सम 1ि2 TRAI नदियां च विनाम ५५. पानि ·.. । १३ अध्याय] उपरसनिरूपणम् । २१ देवाङनाभी रम्पाभिः क्रीडिताभिमनोहरैः। गीतरीत्यविचित्रैश्च वाद्यैर्नानाविधैस्तथा ॥४॥ एव संक्रीडमानायौः प्रामवत्पमृतं रजः। तिद्रजोऽतीव मुश्रोणि मुगन्धि सुमनोहरम् ॥५॥ रजसश्चातिबाहुल्याद्वासस्ते रक्ततां ययौ । तत्र त्यक्त्वा तु तद्वखं सुनाता क्षीरसागरे ।।६।। वृता देवाङनाभिस्त्व कैलासं पुनरागता । मिभिस्तद्रजोपखं नीत मध्ये पयोनिधेः ॥७॥ एवं ते शोणितं भद्रे प्रविष्ट क्षीरसागरे । क्षीराब्धिमथने चैतदमृतेन सहोत्थितम् ॥ ८॥ निजगन्धेन तान्सर्वान्हर्पयन्सर्वदानवान् । ततो देवगणैरुत गन्धकारूपो भवत्वपम् ॥ ९॥ रसस्य बन्धनार्थाय जारणाय भवत्वयम्- पे गुणा. पारदे प्रोक्तास्ते चैवात्र भवन्विति ॥१०॥ इति देवगणै प्रीत. पुरा मोक्तं सुरेश्वरि । तेनायं गन्धको नाम विस्पातः क्षितिमण्डले ॥ ११ ॥ स चापि त्रिविधो देवि शुकवचनिभो वरः । मध्यमः पीतवर्णः स्याच्छुक्लवर्णोऽधमः पिये || १२ ॥ ग्रन्थान्तरे । चतुर्धा गन्धको ज्ञेयो वर्ग: श्वेतादिभिः खल । श्वेतोऽत्रे खटिकामोक्तो लेपने लोहमारणे ॥ १३ ॥ तथा चामलसार. स्यायो भवेत्पीतवर्णवान् । कपिच्छ. स एव स्यान्ट्रेष्ठो रसरसायने ॥ १४ ॥ रक्तथ शुकतुण्डाल्पो धातुकारियों पर। दुर्लभः कृष्णवर्णश्च स जरामृत्युनाशनः ।। १५ ॥ गन्धाश्माऽतिरसापन. सुमधुरः पाके कटूप्णो मतः कण्डकुष्ठवितर्पदगुदलनो दीप्तानलः पाचनः ! आमोन्मोचनशोपणो विपहर सूतेन्द्रवीर्यप्रदो गौरीपुष्पभवस्तथा कृमिहरः सत्यात्मकः सूतजित् ॥ १६ ॥ -- १५ श्रीदन्ताभि पुरा प्रिये । २ घ या प्रम'। ३५ वपारतं । ४ व मना ।५५' सेटिं। ६ र.ज समधुर । "ज 'मान्मरन । ८ ग. मत्तात्म।

·२२ . रसरत्नसमुच्चये [३ अध्याय बलिना सेवितः पूर्व प्रभृतबलहेतवे ।। १७ ।। वासुकि कर्पतस्तस्य तन्मुखज्वालपा हुता। वसा गन्धकगन्धाच्या सर्वतो निम्ता तनोः ॥१८॥ गन्धफत्वं च संप्राप्ता गन्धोऽभूत्सविपः स्मृतः। तस्मालियसेत्युक्तो गन्धकोऽतिमनोहरः॥ १९ ॥ पपःस्विन्नो घटीमात्रं वारिधीतो हि गन्धकः । गब्याज्यविछुतो वनाबालितः शुद्धिमृच्छति ॥ २० ॥ एवं संशोधितः सोऽयं पाषाणानवरा त्यजेत् । धृते विपं तुषाकारं स्वयं पिण्डत्वमेव च ।। २१ ।। इति शुद्धो हि गन्धाश्मा नापथ्यविक्रति व्रजेत् । अपथ्पादन्यथा हन्यात्पीतं हालाहलं यथा ॥ २२ ॥ गन्धको द्रावितो भृङ्गरसे लिप्तो विशुष्पति । तसैः सप्तधा भिन्नो गन्धकः परिशुध्यति ॥ २३ ॥ स्थाल्पां दुग्वं विनिक्षिप्य मुखे वस्त्रं निवध्य च । गन्धकं तत्र निक्षिप्प चूर्णितं सिकताकृति ।। २४ ।। छादयेत्पृथुदीर्धण खपरेणैव गन्धकम् । ज्वालयेत्सपरस्यौवं वनच्छाणैस्तथोपलैः। दुग्धे निपतितो गन्धो गलितः परिशुध्यति ॥ २५ ॥ इत्थं विशुद्धखिफलाज्यभृतमध्वन्वितः शाणमिती हि लीटः गृभाक्षितुल्यं कुरुतेऽतियुग्मं करोति रोगोज्झितदीर्घमायुः।।२६।। फलांशव्योपसंयुक्तं गन्धकं श्लक्ष्णचूर्णितम् । अरनिमात्रे बन्ने तहिप्रकीर्य "विवेष्टय तत् ॥ २७ ॥ सूत्रेण वेष्टयित्वाऽथ पाम तेले निमज्जयेत् । धृत्वा संदंशतो पतिमध्यं प्रज्वालयेच तम् ॥ २८॥ द्वतो निपतितो गन्धो चिन्दुशः कावभाजने । तां द्वति प्रक्षिपेत्पत्रे नागवल्यात्रिविन्दुकाम् ॥ २९ ॥ वल्लेन प्रमित स्वच्छ सूतेन्द्रं च विमर्दयेत् । अदुल्याऽथ सपत्रां तां द्रुतिं सूतै च भसयेत् ॥ ३० ॥ 1 .. ११ दलिव २ दिमानुगत १०॥३पना पो 11. ग. 'नम्बरे । ५ग. 'मेनि च ॥ २१ ॥ ६ स. ट ट 'दम मा, मिनी। ग. र गरिन ।. स.सोनन्ट11. ज. विय।

·- १ T ३ अध्याय. उपरंसनिरूपणम् । करोत्ति दीपनं ती क्षयं पाण्डं च नाशयेत् । । कासं श्वासं च मूलार्ति ग्रहणीमतिदुर्धराम् ॥ ३१॥ आमं विनाशयत्याच लधुत्वं प्रकरोति च । घृतात लोहपात्रे तु विद्रुतं शुद्धगन्धकम् ॥ ३२ ॥ धृतोक्तदर्विकाक्षिप्तं द्विनिष्कपमितं भजेत् । हन्ति क्षयमुखारोगान्कुष्ठरोग विशेषतः ।। ३३ ।। क्षाराम्लतलसौवीरविदाहि द्विदलं तथा। शुद्धगन्धकसेवापां त्यजेद्योगयुतेन हि ॥ ३४॥ गन्धकस्तुल्पमरिचः पङ्गणत्रिफलान्वितः । पृष्टः शम्याकमूलेन पीतथाखिले कुष्ठहा ॥ ३५॥' तन्मलसलिले पिष्टं लेपयेत्प्रत्यहं तनौ ।। दृष्टप्रत्यययोगोऽपं सर्वत्र प्रतिवीर्यवान् ।। ३६ ।। श्रीमता सोमदेवेन सम्यगत्र प्रकीर्तितः। द्विनिष्कममितं गन्धं पिष्ट्वा तैलेन संयुतम् ॥ ३७॥ अथापामार्गतोयेन सतैलमरिचेन हि । विलिप्य सकल देहं तिष्ठेद्धर्मे तत. परम् ॥ ३८ ॥ तकभक्तं च'भुञ्जीत तृतीये महरे खलु । भजेद्रात्री तथा वहि समुत्थाय तथा प्रगे ॥ ३९ ॥ महिपीगणं लिप्त्वा सायान्तेन वारिणा। 'ततोऽभ्यज्य धृतैर्दै स्नायादिष्टो पावारिणा ॥ ४० ॥ अमुना क्रमयोगेन विनश्यत्यतिवेगतः। दुर्जया बहुकालीना पामा कण्डः मुनिश्चितम् ॥४१॥ गन्धकस्य प्रयोगाणां गतं तन्न प्रकीर्तितम् । अन्धविस्तारभीतेन सोमदेवेन भूभुजा ।। ४२।। । अथवाऽर्कस्नुहीलीवनं लेप्पं तु सप्तधा । गन्धर्क नवनीतेन पिष्ट्वा वस्त्रं लिपेद्वनम् ॥४३ ।। तद्धति ज्वलितों देशे धृतां कुर्यादधोमुखीम् । तैलं पतेदधोभापहे ग्राहॉ योगेषु योजयेत् ॥ ४४ ।। 1. गंगहा ॥३५॥ २ ॥ मिल मा३ ५ मरिय। ४ पप गाना। ५कस तत । ६ २. 'त्याभ 17 म। घ सर्व नात्र प्राशितम् । ज 'सगी न प्राशनम् । ८ क. पल ९ तास ·२४ रसरत्नसमुच्चये [३अध्यायः । शुद्धगन्धो हरेद्रोगान्कुष्टमृत्युजरादिकान् । अभिकारी महानुष्णो वीर्यवृद्धिं करोति च ॥ ४५ ॥ अथ गैरिकम्-पापाणगेरिकं चैकं द्वितीयं स्वर्णगैरिकम् । पापाणगैरिकं मोक्तं कठिण ताम्रवर्णकम् ॥ ४६ ॥ अत्यन्तशोणितं स्निग्धं ममृणं स्वर्णगैरिकम् । स्वादु स्निग्धं हिमं नेत्यं कपायं रक्तपित्तनुत् ॥ ४७ ॥ हिमावमिविपन्नं च रक्तनं स्वर्णगैरिकम् । पापाणगैरिकं चान्यत्पूर्वस्मादल्पकं गुगैः ॥ ४८ ॥ गैरिकं तु गवां दुग्ध वितं शुद्धिमृच्छति । गैरिकं सत्त्वरूपं हि नन्दिना परिकीर्तितम् ।। ४२ ।। कैरप्युक्तं पतेत्सत्त्वं क्षाराम्लक्लिनगैरिकात् । उपतिष्ठति सूतेन्द्रमेकत्वं गुणवत्तरम् ॥ ५० ॥ अथ कासीसम्कासीसं वालुकायेकं पुष्पपूर्वमथापरम् । क्षाराम्लागरुधूमाभं सोष्णवीयं विपापहम् ।। ५१ ॥ वालुकापुष्पकासीसं चित्रनं केशरञ्जनम् ॥ ५२ ॥ पुष्पादिकासीसमतिप्रशस्तं सोणं कपायाम्लमतीव नेम्पम् । विपानिलश्लेष्मगदरणनं श्वित्र क्षयनं कचरञ्जनं च ॥५३ ।। सऊदृङ्गाम्बुना किन्न कासीसं निर्मलं भवेत् । तुवरीसत्त्ववत्सत्त्वमेतस्पापि समाहरेत् । कासीसं सृद्धिमामोति पित्तैश्च रजसा नियः ।। ५४ ।। चलना हतकासीसं कान्तं काप्तीप्समारितम् । उभयं समभागं हि त्रिफलावेलसंयुतम् ॥ ५५ ॥ विषमांशतक्षौद्रप्लुतं शामितं प्रगे। सेवितं हन्ति वेगेन चित्र पाण्डुक्षयामपम् ।। ५६ ॥ गुल्मप्लीहगदं झुलं मूलरीगं विशेषतः। रसायन विधानेन सेवितं वत्सरावधि ॥ ५७ ॥ आमसंझोपणं श्रेष्ठं मन्दाग्निपरिदीपनम् । पलितं बलिभिः सार्धं विनाशपति निश्चितम् ॥ ५८ ॥ . १३. दुग्धे भावि । २ . सम्: 1िघ. 'रागमो । ।

·३ अध्यायः उपरसनिरूपणम् । अथ तुवरी-सौराष्ट्रयश्मनि संभूता मृत्स्ना सा नुवरी मता। वेनेपु लिप्यते याऽसौ मञ्जिष्टा रागंबन्धिनी ॥ ६९ ॥ फैटकी फुल्लिका चेति द्वितीया परिकीर्तिता। ईपपीता गुरुः स्निग्धा पीतिका विषनाशनी ॥१०॥ व्रणकुष्ठहरा सर्वकुष्ठनी च विशेषतः ॥६॥ निर्भारा शुभ्रवर्णा च स्निग्धा सोम्लाऽपरा मता। सा फुल्लतुवरी प्रोक्ता लेपात्तानं चरेदयः ॥ ६ ॥ काङ्क्षी कपाया कटुकाम्लकण्ठ्या केश्या व्रणधी विषनाशनी च। चित्रापहा नेत्रहिता त्रिदोष- शान्तिपदा पारदजारणी च ॥ ६३ ।। तुवरी कालिके क्षिप्त्वा त्रिदिनाच्छुद्धिमृच्छति । क्षाराम्लैमर्दिता माता सत्त्वं मुश्चति निश्चितम् ।। ६४ ।। गोपित्तेन शतं वारान्सौराष्ट्री भावयेत्ततः । धमित्वा पातयेत्सत्वं क्रामणं चातिगुह्यकम् ॥ ६५॥ अथ तालक:- हरितालं द्विधा मोक पत्राद्यं पिण्डसंज्ञकम् । स्वर्णवर्ण गुरु स्निग्धं तनुपत्रं च भासुरम् ।। ६६ ।। तत्पत्रतालकं मोक्तं बहुपत्रं रसायनम् । निष्पत्रं पिण्डसदृशं स्वल्पसत्त्वं तथा गुरु । स्खीपुष्पहरणं तत्तु गुणाल्पं पिण्डतालकम् ॥ ६७ ॥ श्लेष्मरक्तविपवातभूतनुत्केवलं च खलु पुष्पहस्त्रियः । स्निग्धमुष्णकटुकं च दीपनं कुष्ठहारि हरितालयुच्यते ॥ ६८॥ स्विनं कूष्माण्डतोपे वा तिलक्षारजलेऽपि वा। तोये वा चूर्णसंयुक्त दोलायन्त्रेण शुध्यति ।। ६९ ॥ अशुद्धं तालमायुमं कफमारुतमेहकृत् । तापस्फोटाङ्गसंकोवं कुरुते तेन शोधयेत् ॥ ७० ॥ वालकं कणशः कृत्वा दशांशेन च टङ्कणम् । जम्बीरोत्यद्रवैःक्षाल्पं काञ्जिकैः क्षालपेत्ततः ।।१।। बसे चतुर्गुणे बद्ध्वा दोलापत्रे दिनं पचेत् ॥ ७२ ।। घ. प्रामा ज.राटेऽश्म। २ ५. वसमारजययाऽमी । ३ क.गरअनी । ४. पाखी पीतिमा नेति द्विधा सापक.हिमा पुत्रका । ५ ज निर्भगा. TU.. सजल: क्षा ?, 'येशुन ।

·[३ अध्यायः। रसरत्नसमुच्चये सनणेनाऽऽरनालेन दिन कूष्माण्डजे रसे | स्वैद्यं वा शाल्मलीतोयैस्तालकं शुद्धिमाप्नुयात् ॥ ७३ ॥ मधुतुल्पे घनीभूते कंपापे ब्रह्ममूलजे। त्रिवार तालके भाव्य पिष्ट्वा मूत्रेऽथ माहिपे ॥ १४ ॥ उपलैर्दशभिर्देयं पुटं रुद्ध्वाऽथ पेपपेत् । एवं.द्वादशधा पाच्यं शुद्ध योगेषु योजयेत् ॥ ७५॥ कुलिस्थक्वाथसौभाग्पमहिण्याज्यमधुप्लुतम् । स्थाल्यां क्षिप्त्वा विदध्याच्च त्वम्लेन च्छिद्रयोगिना ॥७६ ॥ सम्पनिरुध्य शिखिनं ज्वालयेत्क्रमवधितम् । एकमहरमानं हि रन्धमान्छाध गोमयैः ॥ ७७॥ यामान्ते छिद्रमुद्धाट्य दृष्टे धमे च पाण्डुरे । शीतां स्थाली समुत्तार्य सत्त्वमुत्कृष्य चाऽऽहरेत् ॥ ७० ॥ सर्वपापाणसत्त्वाना प्रकाराः सन्ति कोटिशः । ग्रन्थविस्तारभीत्याऽतो लिसिता न मया खल ॥ ७९ ॥ पलालक रवैर्दुग्धैर्दिनमेकं विमर्दयेत् । सिस्वा पोशिकातेले मिश्रयित्वा ततः पचेत् ॥ ८॥ अनावृतप्रदेशे च सप्तपामारधि धुवम् । स्वाङ्गशीर्तमधस्थं च सत्त्वं श्वेतं समाहरेत् ॥ ८१ ॥ छागलस्पोथबालस्य बैलिना च समन्वितम् । तालकं दिवसद्वंद्वं मर्दयित्वाऽतियत्नतः ।। ८२॥ पुक्तं द्रावणवर्गेण पाचफुप्पां विनिक्षिपेत् । विधा तां च मृदा लिवा परिशोग्य खरातपे ॥ ८३॥ ततः सपरकच्छिद्रे तामधां चैव पिकाम् । प्रवेईय ज्वालपेदोमं द्वादशमहरावधि ॥ ८४ ॥ कुंपिकण्ठस्थितं शीतं शृद्धं सत्त्वं समाहरेत् । पलार्धप्रमितं तालं बद्ध्वा वने सिते दृढे ।। ८५ ॥ पलिनाऽऽलिप्य यनेन त्रिवार परिशोप्य च । द्रापित त्रिफले ताने क्षिपेत्तालकपोटलीम् ।। ८६ ।। : यवार दमाम त। २५ मडेन । ३ स. पटार र दिन'। ४ गतमय १५ १५ ग. 'रयाया। ज 'स्यामाध्यमे परिजेन म। ६ बनिन । पामेन । ७ च हरे दिने । ८. मा ९ज यू1ि0 स. 7 त्रिप' ।

·m । २ अध्यायः ।। उपरसनिरूपणम् । भरमना छोदपेच्छीमं तांप्रेणाऽऽधित सितम् । मृदुलं सत्त्वमादद्यात्प्रोक्तं रसरसायने ।। ८७ ॥ अथ मनःशिला-मनःशिला त्रिधा प्रोक्ता श्यामाडी कणवीरका । खण्डाख्या चेति तद्रूप विविच्य परिकल्पते ।। ८८ ॥ श्यामा रक्ता सगौरा च भाराव्या श्यामिका मता। तेजस्विनी च निारा ताम्राभा कणवीरका ।। ८९ ।। चूर्णीभूताऽतिरक्ताड़ी सभारा खण्डपूर्विका । । उत्तरीक्तगुणैः श्रेष्ठा भरिसत्वा प्रकीर्तिता ॥१०॥ मनःशिला सर्वरसायनाम्या तिक्ता कटूष्णा कफवातहनी। सत्त्वात्मिका भूतविपानिमान्धकपतिकासक्षयहारिणी च ॥११॥ अश्मरी मूत्रकृच्छं च अशुद्धा कुरुते शिला ।" मन्दाग्निं मलबन्धं च शुद्धा सर्वरुजापहा ।। ९२॥ अगस्त्यपत्रतोयेन भाविता ससवारकम् । शृङ्गवेररसैर्वाऽपि विध्यत्ति मनःशिला ॥ १३ ॥ जयन्तीभूराजोत्थरक्तागस्त्परसैः शिलाम् । दोलायन्ने पवेद्यामं याम छागोत्यमूत्रकैः ।। क्षालयेदारनालेन सर्वरोगेषु योजयेत् ।। ९४ ॥ अष्टमांशेन किट्टेन गुडगुग्गुलुसर्पिपा । कोष्ठयां रुथा दृदं ध्माता सत्त्वं मुञ्चेन्मनःशिला ॥ ९५॥ भूनागेधौतसौभाग्यमदनैश्च विदितैः । कारवल्लीदलाम्भोभिर्मूपां कृत्वाऽत्र निक्षिपेत् ॥ ९६ ॥ शिलां क्षाराम्लनिषिष्टां प्रधमेत्तदनन्तरम् । कोकिलापमानं हि ध्मानासच त्यजत्यसौ ।। ९७ ॥ अथाञ्जनानि-~-सौवीरमञ्जनं प्रोक्तं रसाञ्जनमतः परम् । स्रोतोञ्जन तदन्पञ्च पुष्पाञ्जनकमेव च ॥ १८ ॥ नीलाञ्जनं च तेषां हि स्वरूपमिह वपते। सौवीरमञ्जनं धनं रक्तपित्तहर हिमम् ॥ ९९ ॥ विपहिध्माक्षिरोगत व्रणशोधनरोपणम् । रसाञ्जने व पीतामं विपवनगदापहम् ॥१०॥ .. १क समरता । ख माता च गोरा च । २ . रोता गु। ३ घ 'वाधिका। ४ घीया । ५ गसत्वसौ ६ ज, माला सत्व ।

·२८ । रसरत्नसमुच्चये [३ अध्यायः। श्वासहिध्मापहं वय वातपित्तास्त्रनाशनम् । स्रोतोञ्जनं हिमं निग्धं कपायं स्वादु लेखनम् ॥ १०१॥ नैश्यं हिमाविपच्छर्दिकफपित्तास्ररोगनुत् ॥ १०२ पुष्पाञ्जनं सितं स्निग्धं हिमं सर्वाक्षिरोगनुत् । अतिदुर्धरहिध्मानं विषवरगदापहम् ॥ १०३ ।। नीलानं गुरु निग्धं नेव्यं दोपत्रयापहम् । रसापनं सुवर्णनं लोहमार्दवकारकम् ॥१०४ ॥ अञ्जनानि विशुध्यन्ति भृङ्गराजनिजद्रवैः। मनोहासत्ववत्सवमञ्जनानां समाहरेत् ॥ १०५॥ वैल्मीकशिखराकारं भने नीलोत्पलद्युति । धृष्टं तु गैरिफच्छा स्रोतोजं लक्षयेद्रुधः ॥ १०६ ॥ गोशकद्रसमूत्रेषु घृतक्षौद्रवसासु च । भावितं बहुशैस्तच्च शीघ्र वभाति सूतकम् ॥ १०७ ।। सूर्यावर्तादियोगेन शुद्धिमेति रसाञ्जनम् । राजावर्तकवत्सत्त्वं ग्राह्य स्रोतोलनादपि ॥ १०८॥ अथ कडुष्ठम्-हिमवत्पादशिसरे कडुष्टमुपजायते । तत्रैक नालिकास्पं हि तदन्यद्रेणुक मतम् ॥ १०९ ।। पीतमभं गुरु स्निग्धं श्रेष्ठ फड्डष्ठमादिमम् । श्यामपति लघु त्यत्तसत्त्वं नेष्ट हि रेणुकम् ।। ११० ॥ फेचिद्वदन्ति कुडुष्ठं सद्योजातस्य दन्तिनः । चर्चश्व श्यामपीताभं रेचनं परिकथ्यते ॥ १११ ।। फतिचित्तेजिवाहानां नालं फगुष्ठसंज्ञकम् । वदन्ति श्वेतपीताभं तदतीर विरेचनम् ॥ ११२ ॥ रसे रसायनं श्रेष्ठ निःसत्त्वं बहुवैकृतम् । फड तिक्तपटुकं वीर्याप्णं चातिरेचनम् ।। मणोदावर्तगृलातिगुल्मप्लीहगुदातिनुत् ॥ ११३ ।। सूर्यावर्तक्क्दली वन्ध्या कोशातकी च सुरदाली। शिष्य वजकन्दो निरडणा कारमाची च ॥ ११४ ॥ आसामेपरसेन तु लवणक्षाराम्लभावितं बहुशः । शुध्पन्ति रसोपरसा ध्माता मुञ्चन्ति सत्वानि ।। ११५ ।। क. वाल्मीर से शश्चापिही शावी नष्ट। ५ छ यार । ६० ते में जयने नेर निघ. नारा1८१. म 'रभाषिता ।

·३ अध्यायः साधारणरसनिरूपणम् । - ककुष्ठं शुद्धिमापाति त्रिधा शुगम्यम्बुभावितम् । सत्त्वाकर्षोऽस्य न मोको यस्मात्सत्त्वमयं हि तत् ॥ ११६ ॥ भजेदेनं विरेकार्थ ग्राहिभिर्यवमात्रया । नाशयेदामपूर्ति च विरेच्य क्षणमात्रतः ॥ ११७ ॥ भक्षितः सह ताम्बूलैचिरिच्यासून्विनाशयेत् ॥ ११८ ॥ बबुरीमूलिकाकाथजीरसौभाग्पर्फ समम् । कडुष्टं विपनाशाय भूपो भूयः पिवेन्नरः ॥ ११९ ॥ इत्युपरसाः। अथ साधारणरसा:-कम्पिल्लचपलो गौरीपापाणो नवसारकः । कपर्दो वहिजारश्च गिरिसिन्दूरहिङ्गुलौ ॥ १२० ॥ मोदारशृङ्गमित्यष्टौ साधारणरसाः स्मृताः । रससिद्धिकराः प्रोक्ता नागार्जुनपुरःसरैः ।। १२१ ॥ अथ कम्पिल्ल:--इष्टिकाचूर्णसंकाशचन्द्रिकान्योऽतिरेचनः । सौराष्ट्रदेशे चोत्पन्नः स हि कम्पिल्लकः स्मृतः ॥ १२२ ॥ पित्तवणाध्मानविबन्धनिघ्नः श्लेष्मोदरातिकृमिगुल्मवैरी। मूलामशोफज्वरशूलहारी कम्पिल्लको रेच्यगदापहारी ॥१२३ ॥ अथ गौरीपाषाणः-गौरीपापाणकः पीतो विकटो हतचूर्णकः । स्फटिकाभश्च शङ्खाभो हरिद्रामस्रयः स्मृताः ॥ १२४ ॥ पूर्व पूर्व गुणैः श्रेष्ठः फारवल्लीफले क्षिपेत् । स्वेदयेद्धण्डिकामध्ये शृद्धो भवति मूपकः ॥ १२५ ॥ तालबद्वाहयेत्सत्त्वं शुद्ध शुभ्रं प्रयोजयेत् । रसवन्धकरः स्निग्धो दोपभो रसवीर्यकृत् ॥ १२६ ॥ अथ नवसार:-करीरपीलुकाप्ठेषु पच्यमानेषु चोद्भवः । क्षारोऽसौ नवसारः स्यालिकालवणाभिधः ॥१२७ ।। इष्टिकादहने जातं पाण्डुरं लवणं लघु। तदुक्तं नवसारारूपं चलिकालवणं च तत् । रसेन्द्रजारणं लोहन्द्रावणं जठरामिकृत् ॥ १२८ ॥ चपलस्तु महारसैषु वैश्चिदुत्तालादुक्त एव । * परो । साधीयान् । १५ मजाति । घ. 'मजति । २ ह. ज. मरो विरि! ३ ख. याटिकाकायो नी । य. पर्युगपुरियागयो जी ४ घ छ. ज. इष्टवि'। ५ ग. वो रंचग। ६ व. पिकारो जविको।

·[३ अध्याय । ० n 'रसरत्नसमुच्चये गुल्मप्लीहास्यशोपानं मुक्तमासादिजारणम् । । विडाख्यं च त्रिदोषनं चूलिकालवणं मतम् ॥ १२९ ।। अथ घरादकाः-पीतामा प्रैन्थिफा पृष्ठे दीर्घवृत्ता वराटिका । रसवैद्यौर्विनिर्दिष्टा सा चराचरसंजिका ॥ १३० ।। सार्धनिष्फभरा श्रेष्ठा निष्कभारा च मध्यमा । पादोननिष्कभारा च कनिष्ठा परिकीर्तिता ॥ १३१ ।। परिणामादिशलमी ग्रहणीक्षयनाशनी । कटूपणा दीपनी वृण्या नेम्या वातकफापहा ।। १३२ ॥ रसेन्द्रजारणे मोक्ता विडद्रव्येषु शस्पते ॥ १३३ ।। तदन्ये तु वरायाः स्युर्गरवः श्लेष्मपित्तलाः । वराटाः कालिके स्विन्ना यामाच्छुद्धिमवाप्नुयुः ॥ १३४ ॥ अथाग्निजार:-समुद्रेणामिनझस्प जरापुर्वहिरुज्झितः । संशुष्यो भानुतापेन सोऽमिजार इति स्मृतः ।। १३५ ।। अमिजारविदोपमो धनुर्वातादिवातनुत् । वैधनो रसवीर्यस्प दीपनो जारणस्तथा ॥ तदधिक्षारसंशृद्धं तस्माच्छुद्धिन दीप्यते ॥ १३६ ॥ जथ गिरिसिन्दरम्-महागिरिपु चाल्वीपः पापाणान्तःस्थितो रसः । शुप्फशोणः स निर्दिष्टो गिरिसिन्दूरसंक्षपा ॥ १३७ ॥ त्रिदोपशमनं भेदि रसबन्धनमग्रिमम् । देहलोहकरंगेयं गिरिमिन्दूरमीरितम् ॥ १३८ ।। अथ हिङ्गलः-दिङ्गुनः सुरतुण्डास्पो हंसपाकस्तथाऽपरः । प्रथमोऽल्पगुणस्तत्र चारः स निगधते ॥ १३९ ।। धेतरेपः प्रवागभी इंसपासः स इरितः । हिड्डुलः सर्वदोपनो दीपनोऽतिरमापनः ॥ १४ ॥ सर्वरोगहरो वृप्पो जारणापातिशस्पते । एतस्मादाहृतः सूतो तीर्णगन्धममो गुणः ॥ १४१ ।। समकत्वाऽऽद्रपद्रविनंचम्पायनाऽपि वा । शापितो भावपिन्वा च निदायो जापते मल ॥ १४२ ।। १६ प्रमि.. दोन पदार्थ प्रालि ना.. यो गम्य । ५ - ·२ अध्यायः॥ साधारणरसनिरूपणम् । किमत्रचित्रं दरदः सुभावितः क्षीरेण मेष्या बहुशोऽम्लवगैः। एवं सुवर्ण बहुधर्मतापितं करोति साक्षाद्वरकुङ्कुमप्रभम् ॥१४३॥ दरदः पातनापन्ने पातितश्च जलाश्रये। तत्सत्व सूतसंकाशं पातयेन्नात्र संशयः ।। १४४॥ अथ मृद्दारशृङ्गकम्-सदलं पीतवर्ण च भवेद्रुर्जरमण्डले । अर्बुदस्य गिरेः पार्थे जातं मृद्दारशृङ्गकम् ॥ १४५ ॥ सीससत्त्व गुरु श्लेषमशमनं पुंगदापहम् । रसवन्धनमुत्कृष्टं केशरञ्जनमुत्तमम् ॥१४६ ॥ साधारणरसाः सर्वे मातुलङ्गाकाम्बुना । त्रिरात्रं भाविता शृष्का भवेयुर्दोष वर्जिताः ॥ १४७ ।। यानि कानि च सत्त्वानि तानि शुध्यन्त्यशेपतः। ध्मातानि शुद्धिवर्गण मिलन्ति च परस्परम् ॥१४८॥इति करवालभैरवः। अथ राजावर्तः- राजावोंऽल्परक्तोनीलिकामिश्रितमभः । गुरुत्वमसूणः श्रेष्ठस्तदन्यो मध्यमः स्मृतः ॥१४९ ।। प्रमेहक्षयदुर्नामपाण्डश्लेष्मानिलापहः । दीपनः पाचनो वृष्यो राजावतॊ रसायनः ॥ १५० ॥ निम्बुद्वैः सगोमूत्रः सखारैः स्वेदिताः खलु । द्वित्रिवारेण शुध्यन्ति राजावादिधातवः ।। १५१ ।। शिरीपपुष्पारसै राजावतं विशोधयेत् ।। १५२ ।। लङ्गाम्बुगन्धकोपेतो राजाव? विचूर्णितः । पुटनात्सप्तवारेण राजापतॊ मृतो भवेत् ॥ १५३ ॥ राजावर्तस्य चूर्ण तु कुनटीघृतमिश्रितम् । विपचेदायसे पात्रे महिपीक्षिरसयुतम् ॥ १५४ ॥ सौभाग्यपञ्चगव्पेन पिण्डीबद्ध तु जारपेत् । ध्मापितं खदिराकारः सत्त्वं मुञ्चति शोभनम् ॥ १५५ ।। अनेन क्रमयोगेन गैरिक विमल भवेत् । क्रमापीत व रक्तं च सत्त्वं पतति शोभनम् ॥१५६॥४१८॥ इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोवाग्भटाचार्यस्य कती रसरत्नसमुच्चये उपरससाधारणरसानां शुद्धयादिनिरूपण नाम नृतीयोऽध्यायः ॥३॥ १५ जायते नात्र । २स भूदारनाम् । स ११८ : केदारमृगकम् । । योदा हाम्। ३ क समाचारमा ४ घ नारिमामि । र नारिमपीतमप्रभ गजनीतिमानि तन्नम । ५म 'T मी ६ गज 'भाग्य । ७ दारय । ममागन ।

·रसरत्नसमुच्चये [४ अध्यायः अथ चतुर्थोऽध्यायः। [ अथ रनानि ] अथ मणयः-मणयोऽपि च विज्ञेयाः सूतबन्धस्य कारकाः। वैकान्तः सूर्यकान्तश्च हीरक मौक्तिकं मणिः ॥१॥ चन्द्रकान्तस्तथा चैव राजावर्तश्च सप्तमः । गरुडोद्गारकश्चैव ज्ञातव्या मयस्त्वमी ॥२॥ पुष्परागं महानीलं पद्मरागं प्रवालकम् । वैदूर्य च तथा नीलमेते च मणयो मताः ॥ यमतः संग्रहीतच्या रसवन्धस्य कारणात् ॥ ३॥ पभरागेन्द्रनीलाख्यो तथा मरकतोत्तमः । पुष्परागः सवज्रारूपः पञ्चरवराः स्मृताः ॥ ४ ॥ माणिक्यमुक्ताफलविद्रुमाणि *तापं च पुष्पं मिदुरं च नीलम् । गोमेदकं चाथ विदुरकं च क्रमेण रत्नानि नवग्रहाणाम् ॥५॥ ग्रहानुमैच्या कुरुविन्दपुष्पप्रवालमुक्ताफलतापवज्रम् । नीलारुपगोमेदविदरकं च क्रमेण मुद्राधृतमिष्टसिद्धये ॥६॥ रसे रसापने दाने धारणे देवतार्चने । संरक्ष्याणि मुंजातीनि रत्नान्युत्तानि मिद्धपे ॥७॥ माणिक्यं पद्मरागारूपं द्वितीयं नीलगन्धि च । कुशेशयदलच्छापं स्वच्छ निंग्धं महत्स्फुटम् ॥ ८॥ वृत्तायतं समं गानं माणिक्यं श्रेष्ठमुच्यते ॥ ९ ॥ नीलं गङ्गाम्युमंभूतं नीलगर्भारुणच्छवि पूर्वमाणिकपरचष्ठमाणिपं नीलगन्धि तत् ।। १०॥ रन्धकाश्पमालिन्यरोपावेशघसंयुतम् । चिपिटं लघु वैकं च माणिक्पं दुष्टमष्टधा । ॥ ११ ॥ माणिक्पं दीपनं वृष्पं करुवातक्षपातिनुत् । भतवैतालपापनं कर्मजव्याधिनाशनम् ॥ १२ ॥ *मिति मगरम् । भिमान वनम् । * मात्रमिति स्परम् । क. स. प. प. य. ए. अ. 'तुमः । २ गोमी । घोऽयमी ॥२॥३५ यातलाम रमृ ५ क. मिरर क. विजं । विहान ८ मुन २५. मुलानि । 1. अ. भिधमा ११ गुरु पुटम् । १३ ग. 27.1 .

·, नवरत्ननिरूपणम् । अथ मौक्तिकम् हलादि श्वेतं लघु स्निग्धं रश्मिवनिर्मलं महत् । रूपातं तोयप्रभ वृत्तं मौक्तिकं नवधा शुभम् ॥ १३ ॥ मुक्ताफलं लघु हिमं मधुरं च कान्ति- दृष्टयाग्निपुष्टिकरणं विपदारि भेदि । वीर्यप्रदं जलनिधेर्जनिता च शूक्ति- दीप्ता च पक्तिरुजमाथु हरेदवश्यम् ॥ १४ ॥ सक्षा निर्जलं श्याँद ताम्राभं लवणोपमम् । अर्धशुभ्रं च विकट ग्रन्थिलं मौक्तिकं त्यजेत् ॥ १५ ॥ कफपित्तक्षपध्वंसि कासश्वासानिमान्द्यनुत् । पुष्टिदं वृष्यमायुर्घ्य दाहनं मौक्तिकं मतम् ॥ १६ ॥ अथ प्रवालम्-पक्वम्बिीफलच्छायं वृत्तायतमवक्रकम् । स्निग्धमत्रणकं स्थूलं प्रवालं सप्तधा शुभम् ।। १७ ।। पापडुरं धूसरं सूक्ष्म सत्रणं कण्डरान्वितम् । निर्भार शुल्बवणं च प्रवालं नेव्यतेऽष्टधा ।। १८ ॥ क्षपपित्तात्रकासनं दीपनं पाचनं लघु। विषभूतादिशमनं विद्रुमं नेत्ररोगनुत् ॥ १९ ॥ अथ तायम्- हरिद्वर्ण गुरु स्निग्धं स्फुरद्रश्मिचयं शुशम् । मरसणं भासुरं ताक्ष्यं गानं सप्तगुणं मतम् ॥ २० ॥ कपिलं कर्कशं नीलं पाण्डु कृष्णं च लाघवम् । चिपिटं विकटं कृष्णं लक्षं ताक्ष्य न शस्पते ॥ २१ ॥ ज्वरच्छर्दिविपश्वाससंनिपाताग्निमान्धनुत् । दुनीमपाण्डुशोफ तायमोजोविवर्धनम् ॥ २२ ॥ अथ पुष्परागः-पुष्परागं गुरु स्वच्छं निग्धं स्थूलं समं मृदु । कर्णिकारपसूनाभं मरणं शुभमष्टधा ।। २३ ।। निष्पमं कर्कशे रुसं पीतं श्याम नंतोनतम् । फपिशं कपिलं पाण्डु पुष्परागं परित्यजेत् ॥ २४॥ पुष्परागं विपच्छर्दिकफवातानिमान्यनुत् । दाहकुठारखशमनं दीपनं पाचनं लगु ॥ २५ ॥ अथ वनम्वनं च त्रिविधं प्रोक्तं नगे नारी नपुंसकम् । पूर्व पूर्वमिह श्रेष्ठ रसवीर्यविपाक्तः ॥ २६ ॥ १८, सरमा निर्मल । क.उ.निर्म। ३. राम I T..... पिम्या 147.क्षा ६.पोराम्भुिषा ८ माम् । ९क.पाना .. न गमनम्। २ ·३४ रसरत्नसमुच्चये [४ अध्यायः। अष्टासं वाऽएफलकं पट्कोणमतिमामुरम् । अम्बुदेन्द्रधनुर्धारितरं पुंवचमुच्यते ॥ २७ ॥ तदेव चिपिटाकारं खीवनं वर्तुलापतम् । वर्तुलं कुण्ठकोणाग्रं किंचिद्गुरु नपुंसकम् ॥ २८ ॥ स्त्रीपुंनपुंसर्फ वनं योज्यं त्रीपुनपुंसके। व्यत्यासानैव फलदं पुंवत्रेण विना कचित् ॥ २९ ॥ श्वेनादिवर्णभेदेन तदेकैकं चतुर्विधम् । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रं स्वस्ववर्णफलप्रदम् ॥ ३०॥ उत्तमोत्तमवणं हि नीचवर्णफलमदम् । न्यायोऽयं भैरवेणोक्तः पदार्थेष्वखिलेष्वपि ।। ३१ ॥ आयुःप्रदं झटिति सद्गुणदं च वृष्यं दोपत्रयमशमनं सफलामयनम् । सूतेन्द्रबन्धवधसद्गणकृत्मदीपनं मृत्युंजयं तदमृतोपममेव वज्रम् ॥३॥ गौरत्रासश्च विन्दुश्च रेखा च जलगर्भता । सर्वरत्नेष्वमी पञ्च दोपाः साधारणा मताः ॥३३॥ क्षेत्रतोयभवा दोपा रत्नेषु न लगन्ति ते । फुलत्थकायके स्विन्नं कोद्रवक्कथितेन वा ॥ ३४ ॥ एकयामावधि स्विनं वनं श्रुध्यति निश्चितम् । वजं मत्कुणरक्तेन चतुर्वारं विभावितम् ॥ ३५ ॥ सुगन्धिमूपिकामांसवैतितैमर्च चेष्टयेत् । पुटेत्पुटै_राहाख्यैत्रिंशद्वारं ततः परम् ॥ ३६ ।। ध्मात्वा ध्यात्वा शतं वारान्कुलस्थक्वायके क्षिपेत् । अन्पैरुक्तः शतं वारान्कर्तव्योऽयं विधिक्रमः ॥ ३७॥ फुलत्थक्वात्यसंयुक्तलकुचद्रयपिष्टया। शिलया लिप्तमूपापां वनं सिवा निरुध्य च ॥ ३८ ॥ अष्टवारं पुटेसम्पग्विशुष्कैश्च वनोत्पलैः । शतवारं ततो ध्मात्वा निक्षिप्तं शुद्धपारदे॥ निश्चितं म्रियते वज्रं भस्म वारितरं भवेत् ॥ ३९ ॥ १ क. ट. इ. स चाट २ स. अर्बुदे । ग. अम्बुदाम्युएन वा । ट. अम्युदेन्दुध । ३ य.व्या यानं। ४ प ठ. १. गावासश्च । ग. प्रान्वायच । . जारवासश्च । ५ ८. 'सा नि। ६६. मुगन्धमा ७ कु. नित परिमर्थ च । ८ जानत. परिवटय च । - ·. ४ अध्यायः नवरत्ननिरूपणम् । सत्पवाक्सोमसेनानीरतद्वज्रस्प मारणम् । दृष्टमत्पयसंयुक्तमुक्तवानसकौतुकी ॥ ४० ॥ विलिप्तं मत्कुणस्याले सप्तवारं विशोपितम् ॥ ४१ ॥ कासमदरसापूर्णे लोहपात्रे निवेशितम्। सप्तवारं परिध्मातं वज्रभस्म भवेत्स्सलु || ४२ ।। ब्रह्मज्योतिर्मुनीन्द्रेण क्रमोऽयं परिकीर्तितः । नीलज्योतिलताकन्दे घुटं धर्म विशोषितम् ॥ ४३ ॥ वनं मस्मत्वमायाति कर्मवज्ज्ञानवहिना । मदनस्य फलोतरसेन क्षोणिनागकैः ॥ ४४ ॥ ऋतकल्केन संलिप्प पुटेविंशतिवारकम् । वज्रचूर्ण भवेद्वयं योजयेच रसादिषु ॥ ४५ ॥ तहजं चूर्णपित्वाऽध किंचिडणसंयुतम् । खरभूनागसत्वेन विशेनाऽऽवर्तते ध्रुवम् ।। तुल्पस्वर्णेन तद्ध्मातं पोजनीपं रसादिषु ॥ ४६॥ त्रिगुणेन रसेनैव संमर्य गुटिकीकृतम् । मुखे धृतं करोत्पाशु चलद्दन्त विबन्धनम् ॥ ४७ ।। त्रिंशदागमितं हि वज्रभसितं स्वर्ण फलाभागिक तारं चाष्टगुणं सितामृतवरं रुद्रांशकं चानकम् । पादांशं सल ताप्पकं वसुगुर्ग वैक्रान्तकं पड्गुणं भागोऽप्युक्तरसै रसोऽयमुदितः पाइगुण्यसंसिद्धये ॥४८॥ अथ नीलम-जलनीलेन्द्रनीलं च शकनीलं तयोर्वरम् । श्वैत्यगमितनीला लघु तज्जलनीलकम् ॥ ४२ ॥ फायेगा तनीलाभ सभारं शक्रनीलकम् ॥ ५० ॥ एकच्छार्य गुरु निग्धं स्वच्छ पिण्डितविग्रहम् । मृदु मध्ये लसज्ज्योतिः सप्तधा नीलमुत्तमम् ।। ५१ ।। कोमलं विहितं रूक्षं निर्भार रक्तगन्धि च । चिपिटाभ संसूक्ष्मं च जलनीलं चे सस्था ॥५२॥ , * कोममिति पक्ष ! + fहिमिग नागेन समर्थन कामम् । १२. निषेचितम् । २१. नि । ३ ज. निट 21५१ ट. १.सी. सुनी. 'मयोमा समाधि। . विधिशामि। 1.2. ट... साक्ष पि. प मम । 11.

·, रसरत्नसमुच्चये [४ अध्याय.। -श्वासकासहरं वृष्यं त्रिदोपनं मुदीपनम् । विषमज्वरदुर्नामपापघ्नं नीलमीरितम् ॥ ५३ ॥ अथ गोमदः-गोमैदासमरागत्वाद्गोमेद रत्नमुच्यते । मुस्वच्छगोजलच्छायं स्वच्छं स्निग्धं समं गुरुः। निर्दलं मसणं दीप्तं गोमेदं शुभमष्टधा ।। ५४ ॥ विच्छायं लघु रूक्षाङ्गं चिपिटं पटलान्वितम् । निष्यभं पीतफाचा गोमेदं न शृभावहम् ।। ५५ ॥ गोमेद कफपित्तनं क्षयपाण्डुक्षयंकरम् । दीपनं पाचनं रुच्यं त्वच्यं बुद्धिमयोधनम् ॥ ५६॥ अथ वैदूयम्-वैर्य श्यामशुन्नाभ सर्य स्वच्छं गुरु स्फुटम् । भ्रमभ्रोत्तरीपेण गर्मितं शुभमीरितम् ॥ ५७॥ श्याम तोयसमच्छापं चिपिटं लघु फर्कशम् । रक्तगर्मोत्तरीयं च वैदूपं नैव शस्यते ॥ ५८॥ वैदूर्य रक्तपित्तघ्नं प्रज्ञायुर्वलवर्धनम् । पित्तप्रधानरोगनं दीपनं मलमोचनम् ॥ ५९॥ अथ रनशुद्धिः-शुध्पत्यम्लेन माणिक्य जपन्त्या मौक्तिकं तथा। विठ्ठमं क्षारवर्गेण तापं गोदुग्धकैरतथा ॥ ६०॥ पुष्परागं च संघानः कुलत्थक्वाधसंयुतेः । तन्दुलीपजलैजं नीलं नीलीरसेन च ॥ ६१ रोचनाभिश्च गोमेदं वैदयं त्रिफलाजलैः ।। ६२॥ अथ रत्नभस्मक्रमः-लगुचद्रावसंपिष्टेः शिलागन्धमत्तालगः । वळ पिनाऽन्यरत्नानि नियन्तेऽष्टपुटैः खलु ॥ १३ ॥ रामठं पञ्चलवणं क्षाराणां त्रितयं तथा । मांसद्रवोऽम्लवेतश्च चूलिकावणं तथा ।। ६४ ॥ स्धलं कुम्भीफलं पक्कं तथा ज्वालामुसी शुभा। द्रवन्ती च रदन्ती च पयम्पा चित्रमूलकम् ॥६५॥ दुग्धं स्तुशास्तथास्प स ममयं यततः । गोलं विधाप तन्मध्ये प्रक्षिपेत्तदनन्तरम् ॥६६॥ 2. मा ३ क.ट. इ. अदम य र. ४२ ८ ४. मानी ५१. दाम 17. यय व 'महागा. मायामा ८ प.पुरा ·७ ४ अध्यायः नवरत्ननिरूपणम् । गुणवनवरतानि जातिमन्ति शुभानि च । भृजें तं गोलकं कृत्वा सूत्रेणाऽऽवेष्टय यत्नतः ॥ ६७ ॥ पुनर्वस्त्रेण संवेष्टय दोलापत्रे निधाय च । सर्वाम्लयुक्तसंधानपरिपूर्णघटोदरे ।। ६८ ॥ अहोरात्रत्रयं पावत्स्वेदयेत्तीववह्निना। तस्मादाहृत्य संक्षाल्य रत्नजों द्रुतिमाहरेत् ॥ ६९ ॥ रत्नतुल्यप्रभा लपी देहलोहकरी शुभा। मुक्ताचूर्ण तु सप्ताह वेतसाम्लेन मार्दतम् ॥ ७० ॥ जम्बीरोदरमध्ये तु धान्यराशी विनिक्षिपेत् । सप्ताहादुद्धृतं चैव पुटे धृत्वा हुतिर्भवेत् ॥ ७१ ॥ बनवल्ल्यन्तरस्थं च कृत्वा वनं निरोधयेत् । अम्लभापडगतं स्वेद्यं सप्ताहावतां ब्रजेत् ।। ७२ ।। अथ वैक्रान्तम्-श्वेतवर्णं तु वैकान्तमम्लवेतसभावितम् । सप्ताहानात्र संदेहः खरघौ द्रवयंसौ ॥ ७३ ।। केतकीस्वरसं ग्राह्य सैन्धवं स्वर्णपुष्पिका। इन्द्रगोपकसंयुक्तं सर्व भाण्डे विनिक्षिपेत् ।। ७४ ।। सप्ताई स्वेदयेत्तस्मिन्वैकान्तं द्रवतां ब्रजेत् । लोहाष्टके तथा वैजवापनात्स्वेदनादतिः ।। ७५ ॥ जापते नात्र संदेहो योगस्पास्प प्रभावतः । कुरुते योगराजोऽयं रत्नानां द्रावर्ण परम् ।। ७६ ॥ कुमुम्भलमध्येतु संस्थाप्या द्रुतयः पृथक् । तिष्ठन्ति चिरकालं तु प्राप्ते कार्य नियोजयेत् ॥ ७७ ॥ सूर्यादिग्रहनिग्रहांपहरणं दीर्घायुरारोग्यदं सौभाग्योदयभाग्यवश्यविभवोत्साहमदं धैर्पकृत् । दुश्छापौचलधूलिसंगतिभवालक्ष्मीहरं सर्वदा रत्नानां परिधारणं निगदितं भृतादिनिनाशनम्॥७८॥४२६॥ इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चये रत्नानां शुद्धयादिनिरूपणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ १४ भर्नेण गों। २ ६.१, जो ति ३ घ सार्विाचित। ४ घ पुर दला द्रुति हो । ५४ १. घ. निरुत्थितम् । इ. निरुधा च । ६ ख 'भागगतः। 'देही घन। ८ क. त्यरम् । ११. वने वा'। १० छ. हाय ह 11 छ 'यभोग्य। 1१ ५ यानय। 1३3. 'गम १४. मुगदित । १५५. "विभीनारा. दिवि मनम् ।

·२८ रसरत्नसमुचपे [५ अध्यायः । अथ पञ्चमोऽध्यायः। [ अथ लोहानि] अथ हेमगुणाः-शुद्धं लोहें कनकरजतं भानुलोहाश्मसारं पूतीलोहं द्वितयमुदितं नागवङ्गाभिधानम् । मिश्र लोहं त्रितयमुदितं पित्तलं कांस्पवर्त धातुलॊहे लुह इति मतः सोऽपि कर्थिवाची ॥१॥ माक्रतं सहज वह्निसंभूतं सनिसंभवम् । रसेन्द्रवेधसंजातं स्वर्ण पञ्चविध स्मृतम् ॥ २॥ आयुर्लक्ष्मीप्रभाधीस्मृतिकरमखिलव्याधिविध्वंसि पुण्यं भूतावेशमशान्तिस्मरभरसुखदं सौख्यपुष्टिप्रकाशि । गाङ्गेयं चाथ रूप्यं गदहरमजराकारि मेहापहारि क्षीणानां पुष्टिकारि स्फुटमतिकरणं धीर्यवृद्धिपकारि ॥३॥ ब्रह्माण्डं संवृतं येन रजोगुणभुवा खलु। तत्माकृतमिति प्रोक्तं देवानामपि दुर्लभम् ॥ ४॥ ग्रमा येनाऽऽवृतो जातः सुवर्णेन जरापुणा । तन्मेरुरूपतां पातं सुवर्ण सहज हि तत् ॥ ५ ॥ विसृष्टममिना शैवं तेजः पीतं सुदुःसहम् । अभूत्सर्व समुदिष्टं सुवर्ण वहिसंभवम् ॥ ६ ॥ एतत्स्वर्णत्रयं दिव्यं वर्ण: पोडशभिर्युतम् । धारणादेव तस्कुच्चिरीरमजरामरम् ॥ ७॥ तत्र तत्र गिरीणां हि जातं सनिपु पद्भवेत् । तच्चतुर्दशवर्णान्यं भक्षितं सर्वरोगहन् ॥ ८॥ रसेन्द्रवेधसंभूतं तद्वेधजमुदाहृतम् । रसापन महाश्रेष्ठ पवित्रं वेधनं हि तत् ॥ ९॥ सिग्धं मेध्यं विपर्गदहरं वृंहणं वृष्यमध्यं पक्षोन्मादमरामनपरं 'देहरोगप्रमाधि । मेधावृद्धिस्मृतिमुसकर सर्वदोपामयनं रुच्यं दीपि मशमितरुजं स्वादुपाकं सुवर्णम् ॥ १० ॥ इंदाची कारणवीर कपमान महा. . टो- १ ख. पूताटाह । इ. पनि गहा २५ ट.. मोहपाग.मोऽपि तत्वासाची सोऽवना हमत्वमा १. रोहहाहमा ८ २. तजर मा।

·५ अध्यायः 11 लोहनिरूपणम् । सौख्यं वीर्य बलं हन्ति रोगवर्ग करोति च । अशुद्धं न मृतं स्वर्ण तस्माद्धं समाचरेत् ॥ ११ ॥ कर्पप्रमाणं तु सुवर्णपत्रं शरावरुद्धं पटुधातुयुक्तम् । अङ्गारसंस्थं प्रहरार्धमानं ध्मानेन तत्स्यान्ननु वर्णपूर्णम् ॥१२॥ लोहाना मारणं श्रेष्ठं सर्वेयां रसमस्मना । मूलीमिर्मध्यमं प्राहुः कनिष्ठं गन्धकादिभिः ॥ १३ ॥ अरिलोहेन लोहस्य मारणं दुर्गणमदम् । कृत्वा कण्टकवेध्यानि स्वर्णपत्राणि लेपयेत् । लुङ्गावुभस्मसूतेन म्रियते दशभिः पुरैः ॥ १४ ॥ द्रुते विनिक्षिपेत्स्वर्णे लोहमानं मृतं रसम् । विचूप लागतोपेन दरदेन समन्वितम् ॥ १५॥ जोयते कुटुमच्चायं स्वर्ण द्वादशभिः पुरैः ॥ १६ ॥ हेनः पादं मृतं सूतं पिष्टमम्लेन केनचित् । पत्र लिस्वा पुटैः पच्यादष्टभिम्रियते ध्रुवम् ।। १७ ।। मण्डूकास्थिवसाटङ्कहJलालेन्द्रगोपकैः । प्रतिवापेन कनकं मुचिरं तिष्ठति द्रुतम् ॥ १८॥ चूर्ण मुरेन्द्रगोपानां देवदालीफलद्रवैः । भावितं सदृशं हेम करोति जलवद्रूतम् ॥ १९ ॥ एतद्भस्म सुवर्ण कटुवृतोपेतं द्विगुञ्जोन्मितं ली हन्ति नृणां क्षयानिसदनं श्वासं च कासारुचिम् । ओजोधातुविवर्धनं बलकर पाण्डामयध्वंसनं पथ्यं सर्वविपापहं गरहरं दृष्टग्रहण्यादिनुत् ॥ २० ॥ [क्षेपकः । वलं च वीय हरते नराणां रोगव्रज कोपयतीव काये । असौख्यकारंच सदैव हेमापवं सदोषं मरणं करोति ॥ २१ ॥ अथ रजतम्-सहज सनिसंजातं कृत्रिमं "त्रिविधं मतम् । रजतं पूर्वपूर्व हि स्वगुणैरुत्तरोत्तरम् ॥ २२ ॥ कैलासाद्रिसंभूतं सहजं रजतं भवेत् । तत्स्पृष्टं" हि सकृयाधिनाशनं देहिनां भवेत् ।। २३ ॥ १ क. च. मारयेत् । २ क. मुवर्णपत्र तु शरावरुद्ध वर्षप्रमाण पग. मुवर्णानं तनु वर्षमान दारावरुद्ध पटभस्मयुत्तम् । ३ क ह मातेन । ४ स. पूर्णपणम् । ५ स. जपाकुसुमपच्छाय । ६ ग. '2. पाच्य दशभिः पश्चाद। ५ १. यमारेन्द्र प्रतीगीर सट । ग. सभृश हेन यगति नन तिम् । १० ज. बद्दवम् । ११.स्था । १२ च निया मा १३ गट महजयाधि।

·४० - . . " रसरत्नसमुच्चये [५ अध्यायः। हिमाचलादिकूटेपु यद्रूप्यं जायते हि तत् । खनिजं कथ्यते तज्ज्ञैः परमं हि रसायनम् ॥ २४ ॥ श्रीरामपादुकान्यस्तं व यदूप्यतां गतम् ।. तत्पादरूप्यमित्युक्तं कृत्रिमं सर्वरोगनुत् ॥ २५॥ धनं स्वच्छं गुरु स्निग्धं दादे छेदे सितं मृदु । शङ्खाभं मसृणं स्फोटरहितं रजतं शुभम् ॥ २६ ॥ दाहे रक्तं च पीतं च कृष्णं रूक्षं स्फुटं लघु ॥ स्थूलाऊँ कर्कशाङ्गं च रजतं त्याज्यमष्टधा ।। २७ ।। रूप्यं विपाकमधुरं तुवराम्लसारं शीतं सर परमलेखनकं च रुच्यम् । स्निग्धं च वातकफजिज्जठराग्निदीपि बल्यं परं स्थिरवयस्करणं च मेध्यम् ॥ २८ ।। रौप्यं शीतं कपापाम्लं स्निग्धं वातहरं गुरु । रसायनविधानेन सर्वरोगापहारकम् ॥ २९ ॥ तैले तक्रे गवां मूत्रे हारनाले कुलित्यजे । क्रमानिषेचयेत्तप्तं द्रावे द्रावे तु सप्तधा ।। स्वर्णादिलोहपत्राणां शुद्धिरेपा प्रशस्यते ॥ ३०॥ आयुः शुक्र बलं हन्ति तापविड्वन्धरोगकृत् । अशुद्धं न मृतं तारं शुद्धं मार्यमतो बुधैः ॥ ३१ ॥ नागेन टहणेनैव वापितं शृद्धिमृच्छति ॥ ३२॥ तारं त्रिवार निक्षिप्तं तैले ज्योतिष्मतीभवे । खपरे भस्मचूर्णाभ्यां परितः पालिकां चरेत् ॥ ३३ ।। तत्र सूप्यं प्रिनिक्षिप्य समसीससमन्वितम् । जातसीसक्षपं यावद्धमेत्तावत्पुनः पुनः ॥ ३४ ॥ इत्थं संशोषितं रूप्यं योजनीयं रसादिषु । लकुचद्रवसूताभ्यां तारपिष्टं प्रैलंपयेत् ॥ ३५ ॥ अधिो गन्धकं दत्वा मूषांमध्ये निरुध्य च । स्वेदपेद्वालुकापत्रे दिनमेकं दृढामिना ।। ३६ ॥ १. सगुण लि। घ... मृदु । २२.८.२ च साल। ३ ग. वस्पद मि४४. वृतम्। म. सेन्गम् । ५३. कानि च ६३. गुद्धम। . तारपत्र । ४. तापिय प्रारीन । ग. प्रायोत् । ९क. पागमें नि ·- ५अध्यायः लोहनिरूपणम् । स्वाङ्गशीतां च तां पिष्टिं साम्लतालेन मर्दिताम् । पुटेट्वादशवाराणि भस्मीभवति रूप्यकम् ।। ३७ ॥ माक्षीकचूर्णलुङ्गाम्लमदितं पुटितं शनैः । त्रिंशद्वारेण तत्तारं भस्मसाजापतेतराम् ।। ३८॥ भाव्यं ताप्यं स्नुहीक्षीरस्तारपत्राणि लेपयेत् । मारपेत्पुटपांगेन निरुत्थं जायते ध्रुवम् ॥ ३९ ॥ तारपत्रं चतुभीगं भागैकं शुद्धतालकम् ।' मधु जम्बीरजद्रावस्तारपत्राणि लेपपेत् ॥ ४०॥ शोषपदन्धपत्रे च त्रिंशदुत्पलकैः पचेत् । चतुर्दशपुटैरवं निरुत्थं जायते भुवम् ॥ ४१॥ । सप्तधा नरमूत्रेण भावयेदेवदालिकाम् । तसूर्णवापमात्रेण इतिः स्यात्स्वर्णतारयोः ॥ ४२ ॥ भस्मीभूतं रजतममलं तत्समौ व्योमभानू सर्वेस्तुल्यं त्रिकटु सवरं सारंघाज्येन युक्तम् । लीढं प्रातः क्षपयतितरां यक्ष्मपाण्डूदार्शः श्वासं फासं नयनजरुजः पित्तरोगानशेपान् ॥ ४३ ॥ अथ ताम्रम्-म्लेच्छ नेपालकं चेति तयो पालमुत्तमम् । नेपालादन्यखन्युत्यं म्लेच्छमित्यभिधीयते ॥ ४४ ॥ सितक्रष्णारुणच्छायमतिवामि कठोरकम् । क्षालितं च पुनः कृष्णमेतन्म्लेच्छकताम्रकम् ॥ ४५ ॥ मुस्निग्धं मृदुलं शोणं घनघातक्षम गुरु । निर्विकारं गुणश्रेष्ठ तानं नेपालमुच्यते ॥ ४६ ॥ पाण्डुरं कृष्णशोणं च लघु स्फुटनसंयुतम् । वृक्षाङ्गं सदलं तानं'नेष्यते रसकर्मणि ॥ ४७ ॥. तानं तिक्तकपायकं च मधुरं पाकेऽथ वीर्योपणकं साम्ल पित्तकफापहं जठररुङ्गुष्ठामजंत्वन्तकृत् । अधिः परिशोधनं विषयकृत्स्यौल्यापहं सुत्कर दुर्नामक्षयपाण्डुरोगशमनं नेत्र्यं परं लेखनम् ॥ ४८॥ १ज. तरम् । २ क. इ. इ. 'येदात तच 1ि. गदन्धोत्तय नि। ३ म. रा. घ. ड. 8. इ. शतधा । ४ ज. रोहमान । ५४. कवरं । ६ घ. 'रमाये। ७ ८. 'नि 'दगाबधा ज. 'दराती, था। ९. "मय भेदि वा १० ग. मोग 1 37 प्रभरागन'। ग. दुधामयलमनम् । य16. ६ ·४२ # -- रसरत्नसमुच्चपे [५ अध्यायः। अशुद्धं ताम्रमायुम्नं कान्तिवीर्यबलापहम् । वान्तिमूर्यभ्रमोत्क्लदं न मृतं कुष्ठशूलकृत् ॥ ४९॥ उक्लेदभेदभ्रमदाहमोहास्तानस्य दोपाः खलु दुधरास्ते । विशोधनात्तद्विगतस्वदोपं सुधासमं स्याद्रसवीर्यपाके ॥५०॥ तानं क्षाराम्लसंयुक्तं द्रावितं दत्तगैरिकम् । निक्षिप्त महिपीतके छगणे सप्तवारकम् ॥ पञ्चदोषविनिमुक्त सप्तवारेण जायते ॥ ११ ॥ ताम्रनिर्मलपत्राणि लिप्त्वा निम्बम्बुसिन्धुना। ध्यात्वा सौवीरकक्षेपाद्विशुध्यत्यष्टवारतः ॥ १२ ॥ निम्बम्बुपटुलिप्तानि तापितान्यष्टयारकम् । विशुध्यन्त्पर्कपत्राणि निर्गुण्ड्या रसमज्जनात् ॥ ५३॥' गोमूत्रेण पद्यामं ताम्रपत्रं दृढामिना । शुध्यते नात्र संदेहो मारणं चाप्यपोच्यते ॥ ५४॥ जम्बीररससंपिष्टरसगन्धकलेपितम् । शुल्वपत्रं शरावस्थं त्रिपुटैर्याति पञ्चताम् ॥ ५५॥ [ अथान्यग्रन्थे। अथवा मारितं ताम्रमम्लेनैकेन मर्दितम् । तद्गोलं सूरणस्यान्ता रुद्ध्वा सर्वत्र लेपयेत् ॥ ५६ ॥ शुष्कं गजपुटे पच्यात्सर्वदोपहरं भवेत् । वान्तिभ्रान्ति विरेकंचन करोति कदाचन ॥५०॥इतिरसरत्नाकरे।। ताम्रपत्राणि सूक्ष्माणि गोमूत्रे पञ्चपामकम् । क्षिप्त्वा रसेन भाण्डे तद्विगुणं देहि गन्धकम् ॥ ५८॥ अम्लपणिप्रापिष्टयाथ मंदितो देहि ताम्रके। सम्पइनिरुध्य भाण्डे तमग्निं ज्यालय यामकम् ॥ ५९॥ भस्मीभवति तानं तद्यथेष्टं विनियोजयेत् ॥ ६० ॥ शुल्बतुल्येन सूतेन वलिना तत्समेन च । ताशेन तालेन शिलया च तदर्धया ॥ ६१ ॥ विधाय फजली लक्षणां भिन्नजलसंनिभाम् । पत्राध्यापरिनिर्दिष्टगर्भपत्रोदरान्तरे ।। ६२ ॥ १५. दानम्। २ ग. 2. द. निल। ११. १. 'मुण्टोर'। ४. ४. द. पितम् ॥५४० सोरेन । ६ क. प्रतिपय ७२.हभिगे।

·५ अध्याय. लोहनिरूपणम्। कजली' ताम्रपत्राणि पर्यायेणं विनिक्षिपेत् । मंपचेद्यामपर्यन्तं स्वाङ्गशीतं चूर्णयेत् ।। ६३ ॥ तत्तद्रोगहरानुपानसहितं तानं द्विवल्लोन्मितं संलीटं परिणामशूलमुदरं शूलं च पाण्डुज्वरम् । गुल्मप्लीहयकृत्क्षयानिसदनं 'मेहं च मूलामयं दुष्टा च ग्रहणी हरेद्धवमिदं तत्सोमनाथाभिधम् ।। ६४ ॥ [इति सोमनाथी तात्रम् । [ग्रन्थान्तरे। सूताद्विगुणितं ताम्रपत्रं कन्पारसैः प्लुतम् पिष्ट्वा तुल्येन वेलिना भाण्डमध्ये विनिक्षिपेत् ॥ ६५ ॥ छन्नं शरावकेणैतत्तदूर्व लवणं त्यजेत् । मुखे शरावकं दत्वा वह्नि यामचतुष्टयम् ॥ ६६ ॥ अवचूण्यैव तच्छुल्वं वल्लमात्र प्रयोजयेत् । पिप्पलीमधुना साँध सर्वरोगेषु योजयेत् ।। ६७॥ स्वासं कास क्षयं पाण्डुमनिमान्द्यमरोचकम् । गुल्मप्लीयकृन्मूलपत्पर्थमुत्तमम् ॥ दोपत्रपसमुद्धतानामपाञ्जयति धुवम् ॥ ६८ ॥ रोगानुपानसहितं जयेद्धातुगतं ज्वरम् । रसे रसापने चैव योजयेद्युक्तमात्रया ॥ ६९ ॥ अथायः-मुण्डे तीक्ष्णं च कान्तं च त्रिपकारमयः स्मृतम् । अथ मुण्डम्-मृदु कुण्ठं कैंडारं च त्रिविधं मुण्डमुच्यते ॥ ७० ॥ जुतद्रांवमिवस्फोट विकणं मृदु तच्छुभम् । हत यत्मसरेहु खात्तत्कुण्ठं मध्यमं स्मृतम् ॥ ७१।। यद्धतं भज्यते भेड्ने कृष्णं स्यात्तत्कहारकम् ॥ ७२ ।। मुण्डं परं मृदुलकं कफवातशूल- मूलाममेहगदकामलपाण्डुहारि । गुरुमामवातजठरातिदरं प्रदीपि शोकापह रुधिरकृत्खलु कोष्ठशोधि ॥ ७३ ।। ११. पचैस्त्रियाम' २४ द बिगर । ३ क महीः । ४३ मेद ५५ ठ... गन्धेन । कक्षि। ग साब । ८ घर पत्रर्धमुत्तरम् । ९ ग येत।ग बुटार। 11 स ग घ ४ ४. ८ वमविस्फो। १२ क. 'त समय । १३ भने । १४ ग 'सलुटार।

·रसरत्नसमुच्चये [५ अध्याय.। अशुद्धलोहं न हितं निपेवणा- दायुबलं कान्तिविनाशि निश्चितम् । हृदि प्रपीडां तनुते झपाटवं रुजं करोत्येव विशुध्य मारयेत् ॥ ७४ ॥ अथ तीक्ष्णम्-खरं सारं च हन्नालं तारावटै च वाजिरम् । काललोहाभिधानं च पड्डिधं तीक्ष्णमुच्यते ।। ७५ ॥ परुपं पोगरोन्मुक्तं भने पारर्दवच्छवि । नमने भगुरं पत्तत्स्वरलोहमुदाहृतम् ॥ ७६ ॥ अङ्गाया च वङ्गं च पोगरस्याभिधात्रयम् । चिकुरं भङ्गुर लोहारपोगरं तत्परं मतम् ॥ ७७ ॥ वेगभंगुरुधार यत्सारगेहं तदीरितम् । पोगराभासक पाण्डमिक सारमीरितम् ॥ ७८ ।। कृष्णपाण्डवपुश्चक्षुबीजतुल्योरुपोगरम् । छेदने चातिपरुपं हन्नालमिति कथ्यते ॥ ७९ ॥ पोगरैर्वजसकाशैः सूक्ष्मरेखैश्च सान्द्रकैः । निचित्ते श्यामलाङ्ग च वाजिरं तत्मीपते ॥ ८०॥ नीलकृष्णभं सान्द्रं मरणं गुरु मामुरम् । लोहघातेऽप्यभङ्गात्मधारं कालायसं मतम् ।। ८१ ॥ रुक्ष स्यात्सरलोहकं अमधुरं पाकेऽध वीर्य हिम तिक्तोष्णं कफपित्तकुष्ठजठरप्पीडामपाण्डातिनुत् । सद्यः शूलपगदक्षपजरामेहामवातापहं दीप्तं चातिरसापन बलकरं दुर्नामदाहापहम् ॥ ८२ ।। खरलोहात्परं सर्व फैकस्मान्दतोत्तरम् ॥ ८३ ।। अथ कान्तम्-भ्रामकं उम्पर्क चैव कप द्रापक तथा । एवं चतुर्विध कान्तं रोमान्तं च पञ्चमम् ॥८४॥ एकद्वित्रिचतुष्पश्चसर्वतोमुयमेव तत् । पीतं कृष्णं तथा रक्त त्रिवणं स्यात्वस्यक ॥ ८५॥ * पवारसा। १४ विरोग ! २२ दुनाट पानार । ३ग नारा पारिम् । ५ ग योगगे। ६ ग 17 दरमा ८ मिन मापदामा १०. प्रभात 11.ममधुरं । ११ ग ८.ट. मोर ·क ५ अध्यायः लोहनिरूपणम् । क्रमेण देवतास्तत्र ब्रह्मविष्णमहेश्वराः स्पर्शवेधि भवेत्पीतं कृष्ण श्रेष्ठ रसायने ॥८६॥ रक्तवर्ण तथा वाऽपि रसबन्धे प्रशस्यते।। भ्रामकं तु कनिष्ठं स्पानुम्बकं मध्यमं तथा ।। ८७ ॥ उत्तम कर्पकं चैव द्रावकं चोत्तमोत्तमम् । नामयेल्लोहजातं तु तत्कान्तं नामकं मतम् ॥ ८८ ॥ चुम्बयेचुम्बकं कान्तं कर्पयेत्कर्पकं तथा । साक्षायगावयेल्लोह तत्कान्तं द्रावकं भवेत् ।। ८९ ।। तद्रोमकान्तं स्फुटिताद्यतो रोमोद्गमो भवेत्त् । कनिष्ठं स्पादेकमुखं मध्यं द्वित्रिमुखं भवेत् ॥ ९० ॥ चतुष्पञ्चमुखं श्रेष्ठमुत्तमं सर्वतोमुखम् । झामकं चुम्बकं चैव व्याधिनाशे प्रशस्यते ॥ ११ ॥ रसे रसायने चैव कपकं द्रावक हितम् । मदोन्मत्तगजः सूतः कान्तमडशमुच्यते ॥ ९२ 11 क्षेत्र खात्वा ग्रहीतव्यं तत्प्रयत्नेन धीमता। मारुतातपविक्षिप्तं वर्जयेन्नात्र संशयः ॥ ९३ ।। पात्रे यस्य प्रसरति जले तैलबिन्दुन लिप्त गन्धं हिङ्गु त्यजति च तथा तिक्ततां निम्बकल्फः । पाके दुग्धं भवति शिखराकारतां नैति भमो कान्तं लोहं तदिदमुदितं लक्षणोक्तं न चान्यत् ॥२४॥ कान्तायोऽतिरसापनोचरतरं स्वेस्थे चिरायु:मदं निग्धं मेहहां त्रिदोपशमनं झलामलापहम् । गुल्मसीहयकृत्सयामयहरं पाण्डदरव्याधिन- तितोष्णं हिमवीर्यकं किमपरं योगेन सर्वातिनुत् ॥ ९५ ॥ सम्यगौषधकल्पानां लोहकल्प प्रशस्यते । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन लोहमादौ विमारयेत् ।। ९६ ॥ नायः पचेत्पञ्चपलादर्वागध्वं त्रयोदशात् । आदौ मन्त्रस्ततः कर्म कर्तव्यं मन्त्र उच्यते ॥ ९७॥ १४. ठ. १ चापि । २ क. सुना। . स्फुटितं यत्रो । ३ ग झाला । ४ च. यत्र । ५१. स.लितो । ६ ट, ठ. ४ हिदुर्गन्ध विसृजति तया तितमा निम्बाल । १. पच्य । ज. पाच्य । ८ ६. रकम ९८. स्वच्छ । घ. ' माय शुद्धलोह ।

·[५ अध्यायः। रसरत्नसमुच्चये, ॐ अमृतोद्भवाय स्वाहा । अनेन मन्त्रेण लोहमारणम् । लक्षोत्तरगुणं सर्व लोहं स्पादुत्तरोत्तरम् । कान्तं कोटिगुणं तत्र तदप्येवं गुणोत्तरम् ।। ९८ ॥ शक्षितजसंमिश्र त्रिवारं परितापितम् । मुण्डादि सकलं लोहं सर्वदोपान्विमुञ्चति ॥ ९९ ॥ क्वाथ्यमष्टगुणे तोये त्रिफलापोडशं पलम् । तत्काथे पादशेपे तु लोहस्य पलपञ्चकम् ॥१०॥ कृत्वा पत्राणि तप्तानि सप्तवारं निपेचपेत् । एवं मलीयते धातुर्गिरिजो लोहसंभवः ॥ १०१॥ सौमुद्रलवणोपेतं तप्तं निर्वापितं सलु । त्रिफलाकथिते ननं गिरिदोपमयरत्यजेत् ॥ १०२।। चिश्चाफलेजलकांपादपो दोपमुदरयति । पद्वा फलप्रपोपेतं गोमुत्रे कषितं क्षणम् ॥ १०३ ।। रेतितं पृतसंपुतं क्षिप्त्वाऽपः सपरे पचेत् । चालपल्लोददण्डेन पावत्सित मृणं देत् ॥ १०४ ॥ पिष्ट्वा पिष्ट्वा पचेदेवं पञ्चवारमतः परम् । धात्रीफलरसेपद्वा त्रिफलाकधिनादकैः ।। पुटेष्टोदं चतुर्वारं भवेद्वारितरं पल ॥ १०५॥ सेदार लोहरजो भत्रे स्वरंमेऽपि रात्रिधात्रीणाम् । थगेवं सप्तमत्वा मार्जितममियमये पोज्पम् ॥ १०६ ।। तीगरोदस्प पत्राणि निनानि टेनले। ध्मान्वा सिपेजले सधः पापागोलपोदरे ।। १०७ ।। सप्टपट्टानियानेः स्यूरपा नौदपारपा । तन्मध्ये स्यूनरारानि रुदावा मद्धपान्तर ॥ १८ ॥ ध्यात्वा सिवानले सम्पर्वरकप्टपेल्मनु । तपणे मुतगन्याम्पां पटेविंगनिवारयम् ।। १०२ ॥ पुटै पुरै रियानव्यं पेपगं हटवत्तरम् । एवं भस्मीकृतं लोह तन द्रोंगर योजयेन् ।॥ ११ ॥ .... 'मः .. ३.. पि.म। " ... REM...fim. 11. प्र.मर T1.rr.१.१. राम"! ......"

·[7 ५ अध्यायः । लोहनिरूपणम् । कान्तायः कमनीयकान्तिजननं पाण्डामयोन्मूलन यक्ष्मव्याधिनिवईणं गरहरं दोपत्रयोन्मूलनम् । नानाकुष्ठनिबर्हणं बलकरं वृष्यं वयःस्तंभन । सर्वव्याधिहरं रसायनवरं भौमामृतं नापरम् ॥ १११ ॥ [इति रससिन्धूत्थो गुणपाठः । हिङ्गुलस्य पलान्पश्च नारीस्तन्पेन पेपयेत् । तेन लोहस्य पत्राणि लेपयेत्पलपञ्चकम् ॥ ११२ ॥ रुद्ध्वा गजपुटे पच्यात्कपायैवैफलैः पुनः । जम्बारैरारनालेवा विंशत्यंशेन हिङ्गुलम् ॥ ११३ ॥ पिष्ट्वा रुद्ध्वा पचेल्लोहं तद्वैः पावयेत्युनः । चत्वारिंशत्पुटैरेवं कान्तं तीक्ष्णं च मुण्डकम् ।। ११४ ।। निपते नात्र संदेहो दत्वा दत्वैव हिङ्गुलम् । अध पूर्वोदितं तीक्ष्णं वमुभेल्लकवासयोः ॥ ११५॥ पुटितं पत्रतोयेन त्रिंशद्वाराणि यनतः । शोणितं जायते भस्म कृतसिन्दूरविनमम् ॥ ११६ ॥ यद्वा तीक्ष्णदलोद्भुतं रजश्च त्रिफलाजलैः। पिष्टवा दत्तौदनं किंविञ्चक्रिका प्रविधाय च ॥ ११७ ॥ शोपयित्वाऽतियत्नेन मपचत्पञ्चभिः पुटैः । रक्तवर्ण हि तद्भस्म योजनीयं यथायथम् ॥ ११८ ॥ मत्स्यालीगन्धवालीकैलकुचवणे स्थितैः । विलिप्य सकलं लोहं मत्स्पातीकल्केपेपितम् ॥ ११९ ।। भन्नाभ्यां मुद्दढं ध्मात्वा त्रिशूलीनिर्गमावधि । अथोद्धृत्य क्षिपेक्वाथै त्रिफलागोजलात्मके ॥ १२० ॥ तस्मादाहृत्प संताध्य मृतमादाय लोहकम् । पुनश्च पूर्ववद्ध्मात्या मारयेदखिलायसम् ॥ १२१ ॥ खण्डयित्वा ततो गन्धं गुडत्रिफलकाम्भसा । पुत्रिशतिवाराणि निरुत्थं भस्म जायते ॥ १२२ ।। * वमुभलेति चतपुनर्नवा । । य. मिन्स्यो गु! स. सिन्धुस्यो गु। २ ग 'भदा। प म भर 'भातय । ४ वारितः । ५८ 'परेषितम् । ६५ वधि 1 ७ क गन्धगुडविल्या सद गन्धगुरुभिाल्याऽऽयमा । ग. गन्धाइ त्रिी ८ पुति र ज. द्विशः।

·४८ [५ अध्यायः। . . रसरत्नसमुच्चये समगन्धमयश्शूर्ण कुमारीवारिमर्दितम् । पुचीकृतं कियकालमवश्यं म्रियते झयः॥ १२३ ॥ जम्बीररससंयुक्ते दरदे तप्तमायसम् । बहुवारं विनिक्षिप्तं नियते नात्र संशयः ॥ १२४ ॥ गोमूत्रत्रिफला क्वाथ्या तत्कपायेण भावयेत् । त्रिसप्ताहं प्रयत्नेन दिनैकं मर्दयेत्पुनः ॥ १२५ ॥ रुद्ध्वा गजपुटे पच्यादिनं क्वाथेन मर्दयेत् । दिवा मधु पुटेद्रात्रावकविंशद्दिनावधि ॥ १२६ ।। एकविंशत्पुटैश्चैव म्रियते त्रिविधं ह्ययः । त्रिःसप्तकृत्वो गोमूत्रे जालिनीभस्मभावितम् ॥ शोपयेत्तस्य वापेन तीक्ष्णं मूपागतं द्रवेत् ॥ १२७ ॥ मुरदालीभस्म गलितं निःसप्तऋत्योऽथ गोलकं शुष्कम् । वापेन सलिलसदृशं करोति मुपागतं तीक्ष्णम् ॥ १२८ ॥ एतत्स्पादपुनर्भवं हि भसितं लोहस्य दिव्यामृतं सम्पक्तिद्धरसायनं त्रिकटुकीवेल्लाज्पमध्वन्वितम् । हन्यानिष्कमितं जरामरणजव्याधींश्च सत्पुत्रदं दिष्टं श्रीगिरिशेन कालयवनोदृत्यै पुरा तत्पितुः ॥ १२९ ॥ पत्पात्राध्युपिते तोये तैलविन्दुर्न सर्पति । तारेणाऽऽवर्तते पत्तत्कान्तलोहं तन्कृतम् ॥ १३०॥ अपसामुत्तमं सिञ्चत्तप्तं तप्तं वरारसे । एवं शृद्धानि लोहानि पिष्टान्यम्लेन केनचित् ॥ १३१ ॥ मृतसूतस्य पादेन प्रेलिप्तानि पुटानले । पंचेतुल्पस्य वा चाप्पगन्धाश्महरतेजसः ॥ १३२ ॥ तप्त क्षाराम्लसंलिप्तं शशरत्तेन दापितम् । कान्तलोहं भवेच्छुद्धं सर्वदोपविवर्जितम् ॥ १३३ ।। शुद्धसूतं द्विधा गन्धं सल्वं तु कृतकाजलीम् । द्वयोः समं लोहनूणं मर्दयेत्कन्पकाद्रवः ॥ १३४ ॥ १५. पुटीकृत रिपतालमायमं मिले धुरम् । २ स्व. 'लमापस्य नि। ३४, निमतरता। ४ १. विमप्रकृत्वात्यो ।५ क. 'क्मिदिर। ६ क. सगी ग.रेण 1८ क. न तु कृतम्। ९. प्रनिपानि । १. घ. पनुत्यैन वा तेन गन्यापमहाजमा 11. के निधापितम् । ११ लेन ·४२ - ५ अध्यायः लोहनिरूपणम् । यामद्वयात्समुद्धृत्य तद्गोलं कांस्पपात्रके। आच्छारिण्डपत्रैश्च यामार्धेऽत्युष्णता भवेत् ।। १३५ ॥ धान्यराशौ न्यसेस्पश्चात्रिदिनान्ते समुद्धरेत् । 'संपेष्य गालपेद्ववे सत्यं वारितरं भवेत् ॥ १३६ ॥ फान्तं तीक्ष्णं च मुण्डं च निरुत्थं जायते ध्रुवम् । स्वर्णादीन्मारयेदेवं चूर्णं कृत्वा च लोहवत् ।। १३७ ॥ सिद्धपोगो झयं ख्यातः सिद्धानां सुमुखागतः ॥१३८ ।। अनुभूतं मया सत्यं सर्वरोगजरापहम् । त्रिफलामधुसंयुक्तं सर्वरोगेपु योजयेत् ॥ १३९ ।। लोहं जन्तुविकारपाण्डपवनक्षीणत्वपित्तामय- स्थौल्याशेग्रहणीज्वरार्तिकफजिच्छोफममेहमणुत् । गुल्मसीह विपापहं वलकरं कुष्ठानिमान्द्यपणु- । सौख्यालम्बिरसापनं मृतिहरं कान्तादिकं किट्टवत् ॥१४॥ मृतानि लोहानि रसीभवन्ति निघ्नन्ति युक्तानि महामयानि ! अभ्यासयोगादृढदेह सिद्धि कुर्वन्ति रुग्जन्मजराविनाशनम् ॥ १४१॥ रामराजीस्थम् ।। पक्कजम्बूनिभच्छायं कान्तलोहं तदुत्तरम् । मुरदालिभवं भस्म नरसूत्रेण गालितम् । त्रिसप्तवारं तत्क्षारं वापत्कान्तं हतिर्भवेत् ॥ १४२ ।। गन्धकं कान्तपाषाणं चूर्णपित्वा समं समम् । छते लोहे प्रतीचाँपो देयो लोहाष्टकं द्रवेत् ॥ १४३ ।। देवदाल्या द्रवैर्भाव्यं गन्धकं दिनसप्तकम् । तेन प्रवापमात्रेण लोहास्तिष्ठन्ति सूतवत् ।। १४४ ॥ अक्षागारर्धमेरिकट्टे लोहजं तद्वां जलैः । सेचयेदक्षपात्रान्तः सप्तवारं पुनः पुनः ।। १४५ ।। मण्डूरोऽयं समारुयातचूर्ण श्लक्ष्णं निपोजयेत् । गोमूत्रत्रिफला काथ्या तेक्वाथे "सेचपेच्छनैः ।। १४६ ।। . १क ताम्रपानके । २ ग मृतम् । ३ ३ 'नो समु ४ ग. नाराम् । ५ ग. 'पे तीक्ष्ण है। इ.५ वान्ते हैं। ६ ग, 'न्त दुति । ५. पापलेन लो। ८२ प्रयोजये। । १ लप्त शोध धिगसधा । १०. मित्रोच्छन । V ·५० रसरत्नसमुचये [५ अध्यायः। लोहकिट्ट मुतप्तं तु यावज्जीपति तत्स्वपम् ।.. तण जायते पेयं मण्हरोऽपं प्रयोजयेत् ॥ १४ ॥ ये गुणा मारिते मुण्डे ते गुणा मुण्डकिट्टके । तस्मात्सर्वत्र मण्डरं रोगशान्त्यै प्रयोजयेत् ॥ १४८ ।। किट्टादशगुणं मुण्ठं मुण्डात्तीक्ष्ण शतोन्मितम् ।। तीक्ष्णालक्षगुणं कान्तं भक्षणारकुरुते नृणाम् ।।१४९ ॥ तस्मात्कान्तं सदा सेव्यं जरामत्यहरं नृणाम् ॥ १५० ।। अथान्यग्रन्थे । अशुद्धलोह न हितं निपेवणा- दायुर्वले कान्तिविनाशि निश्चितम् । हृदि प्रपीडां तनुते पाटवं रुजं करोत्येव विशोध्य मारयेत् ।। १५१ ।। आयुःपदाता बलवीर्यफर्ता रोगमहता मदनस्प फर्मा। अयःसमानं न हि किंचिदन्पद्रसायनं श्रेष्ठतमं दिजन्तो॥१५२|| अथ वङ्गम्-गुरफ मिश्रकं चेति द्विविधं पढ़मुच्यते । सुरं तत्र गुणैः श्रेष्ठं मिश्रकं न दितं मतम् ॥ १५३ ।। धवलं मृदुलं सिग्धं हुतद्रा सगौरवम् । नि-शब्द सुरवङ्गं स्पान्मिश्रकं श्यामसुन्नकम् ।। १५४ ॥ बङ्गं तितोष्णक सक्षमीपद्वातप्रकोपनम् । मेहश्लेष्मामपर्म च मेदोम मिनाशनम् ॥ १५५ ।। द्रावपित्या निशापुत्ते तिप्तं निर्गुण्टिकारसे। विशुपति त्रिवारंण मुरवठं न संशयः ॥ १५६ ॥ भारतविनितिनं वरिषतिन्दुभिः । पंटुन्नागतं वै द्वितीपं परिष्यति ॥ १५७ ॥ शुन्यति नागो वनो घोपा रविरीतपेऽपि मुनिमरत्यः । निर्गुण्टीरमसस्तिन्मन्नरजःमवापेच ॥ १५८ ।। सतानाम्दुग्धेन लिया बदलानि च । बोधिचिश्चात्यः क्षारदंघान्द्रापुटानि च ।। १५९ ।। .प.मन्ना माग व मन्दामा (१. क. निivasi कभर मन्द। द. म भ न 100 यावर पार पाय frria E. RE३. य.'

·1 -- . ५ अध्याय-1] लोहनिरूपणम् । मदंपित्वा चरेगस्म तद्रसादिपु कीर्तितम् । " प्रद्राव्य खपरे वडं षोडशांशं रसं लिपेत् ॥ १६० ।। स्वल्पस्वल्पालकं दत्वा भारद्वाजस्य काष्ठतः । मर्दपित्वा चरेस्म तद्रसादियु कीर्तितम् ॥ १६१ ॥ पलाशद्रवपुक्तेन वनपत्राणि लेपयेत् । 'तालेन पुटितं पश्चाम्रियते नात्र संशयः॥१६२ ॥ भल्लाततैलसंलिप्त वडं वखेण वेष्टितम् । चिञ्चापिप्पलपालाशकाष्ठामा पाति पञ्चताम् ॥ १६३ ॥ वङ्गमस्मसमं कान्तं व्योमभस्म च तत्समम् । मर्दपेत्कनकाम्भोभिनिम्बपत्ररसैरपि ।। १६४ ॥ . दाडिमस्य मयूरस्य रसेन च पृथक्पृथक् । भूपालावरंभस्माथ विनिक्षिप्प समाशकम् ॥ १६५ ।। गोमूत्रफॅसिलाधातुजलैः सम्पग्विमर्दयेत् । ततो गुग्गुलतोयेन मर्दयित्वा दिनाष्टकम् ॥ १६६ ॥ विशोण्य परिचूपर्याय समभागेन पोजयेत् । धृष्टं बन्धुकनिसर्नाकुलीवीजचूर्णकै ॥ १६७ ।। ततः क्षिपेत्करण्डान्तर्विधाय पटगालितम् । गोतक्रपिष्टरजनीसारेण सह पापयेत् ।। १६८ ॥ चतुर्भिर्वल्लकैस्तुल्य रम्यं वङ्गं रसायनम् । निश्चितं तेन नश्यन्ति मेंहा विंशतिभेदकाः ॥ १६२.।। शालयो मुद्गसूपं च नवनीतं तिलोद्भवम् ।। पटोलं तिक्ततुण्डीरं तकं पथयाय शस्यते ॥ १७० ॥ अथ सीसकम्-चुतदान महाभारं छेदे कृष्णसमुजवलम् । पूतिगन्धं बहिःकणं शुद्धं सीसमतोऽन्यथा ॥ १७१ ।। अत्पुष्णं सीसकं स्निग्धं तिक्तं वातकफापहम् । प्रमेहतोयदोपघ्नं दीपनं चामवात्तनुत् ।। १७२ ।। सिन्धुवारजटाकान्तीहरिद्रातर्णकं क्षिपेत् । इतनागेऽथ निर्गुण्ड्यानिवारं निक्षिपेद्रसे ।। १७३ ॥ 1 ~ - .क. भवेद्रस्म । २२ स्वल्प च तालक । क भस्मताम् । ४ क १ कशिला ५५ भृष्टवन्धुरनियांसैराती ग भृध्यपुरनिया सबकुचीची'। ६ क तो पि कृष्ण स. ८ व इसी : ९ क सिन्दुवा । १० क. यत्ति हो स. टाकृति ही ग. 'टान्ति ·[५ अध्याय। रसरत्नसमुच्चये नागः शुद्धो भवेदेवं मास्फोटादिनाऽऽचरेत् । तिर्यगाकारचुल्ल्यां तु तिर्यग्ववत्रघट न्यसेत् ॥ १७४ ।। तं च वक्त्रं विना सर्व गोपपेद्यनतो मृदा । भृष्टयनाभिधे तस्मिन्यन्त्रे सीसं विनिक्षिपेत् ॥ १७५ ॥ पलविंशतिकं नागमधस्तीवानलं क्षिपेत् । हुते नागे क्षिपेत्सूतं शुद्धं कर्पमितं शुभम् ।। १७६ ॥ विघट्य निक्षिपेत्क्षारमकैकं हि पलं पलम् । अर्जुनस्याक्षवृक्षस्य महाराजगिररपि । दाडिमस्य मपरस्य क्षिप्त्वा क्षारं पृथक्पृथक् ॥ १७७ ।। एवं विशतिरात्राणि पचेत्तीवेण वह्निना। पिघट्टयन्दृढं दोभ्यां लोहदा प्रयत्नतः॥ १७८ ॥ रक्तं तज्जायते भस्म कपोतच्छायमेव वा। नाग दोपरिनिर्मुक्तं जापतेऽतिरसापनम् ।। १७२ ॥ हतमुत्थापितं सीसं दशवारण सिध्यति । तन्मृतं सीसकं सर्वदोपमुक्तं रसापनम् ।। १८० ॥ अश्वत्थचिश्चात्वग्भस्म नागस्प चतुरंशतः। तिपेनाग पचेत्पात्रे चालयेल्लोहचाटुना ॥ १८१ ।। यामादस्म तदुद्धृत्य भस्मतुल्पा मनःशिला। जम्बीरैरारनालेर्वा पिष्ट्वा रुदम्या पुटे पचेत् ॥ १८२॥ स्वाङ्गशीतं पुनः पिष्ट्वा विंशत्यंशशिलायुतम् । अम्लेनैव तु यामेकं पूर्ववत्पाचपेत्पुटे ॥ १८३ ॥ एवं पष्टिपुटैः पछो नागः स्यात्मुनिरुस्थितः । शिलया रविदुग्धेन नागपत्राणि लेपयेत् ॥ १८४ ॥ मारयेत्पुटयोगेन निरुत्थं जायते तथा । एव नागोद्भवं भस्म ताप्पभस्मार्धभागियम् ॥ १८५॥ पादं पादं सिपेनस्म शुल्यस्य विमलम्य च । सन्तानमत्त्वपोद्यापि स्फटिरस्प एयरटयर ॥ १८६ ।। सर्वमेकत्र संवृर्य पुटेरिफलवारिणा । त्रिंशद्वनगिरिप्डेश्य त्रिंगद्वारं विण्यं तन् ॥ १८७ ।। 14. मात्र पर.प. मय 17 मिमी। ४५ णि जा या कथा ! ८ स नाय माय गर। १. शोर।

·. ५ अध्याय: 11 -लोहनिरूपणम् । व्योपवेल्लकचूर्णैश्च समांशैः सह मेलयेत् ॥ १८८ ।। मध्वाज्यसहितं हन्ति प्रलीदं वल्लमात्रया। अशीतिवातजारोगान्धनुर्वातं विशेषतः ॥ १८९ ॥ कफरोगानशेषांश्च मूत्ररोगांश्च सर्वशः। श्वासं कासं क्षयं.पाण्डं श्वपधुं शीविकावरम् ।। १९०।। ग्रहणीमामदोपं च वह्निमान्ध मुदुर्जरम् । सर्वानुदकदोपांश्च तत्तद्रोगानुपानतः ॥ १९१ ॥ अथ पित्तलम्-रीतिका काकतुण्डी च द्विविधं पित्तलं भवेत् । संतप्ता कालिके विस्वा ताम्रामा रीतिका मता ॥ १९२ ॥ एवं या जापते कृष्णा काकतुण्डीति सा मता। रीतिस्तिक्तरसा रुक्षा जन्तुनी सास्रपित्तनुत् । कृमिष्ठहरा योगात्सोष्णवीर्या च शीतला ॥ १९३ ॥ 'काकतुण्डी गतस्नेहा तिक्तोष्णा कफपित्तनुत् । यकृत्प्लीहहरा शीतवीर्या च परिकीर्तिता ॥ १९४ ॥ गुर्वी मृद्वी च पीतामा साराङ्गी ताडनक्षमा । मुस्निग्धा मसणाङ्गी च रीतिरेतादृशी शुभा ॥ १९५ ॥ पाण्डुपीता खरा रक्षा बर्बरा ताडनक्षमा । पूतिगन्धा तथा लघ्वी रीतिर्नेष्टा रसादिपु ॥ १९६ ॥ तप्ता क्षिप्त्वा च निर्गुण्डीरसे श्यामारजोन्विते । पञ्चवारेण संशुद्धिं रीतिरायाति निश्चितम् ॥ १९७ ।। मुवर्णरीतिकाचूर्णं भक्षितं विष्ठितं पुनः । छागेन कृष्णवर्णेन मत्तेन तरुणेन च ।। १९८॥ तल्लिप्तं खर्परे दग्धं द्रुति मुश्चति शोभनाम् ॥ १९९ ॥ चतुर्दशलसद्वर्णसुवर्णसहशच्छविः । देहलोहकरी मोक्ता युक्ता रसरसायने ॥ २० ॥ निम्बरसशिलागन्धवेष्टिता पुटिताऽष्टधा । रीतिरापाति भस्मत्वं ततो योज्या यथायथम् ॥ २०१॥ ताम्रवन्मारणं तस्याः कृत्वा सर्वत्र योजयेत् । मृतार फूटकं कान्तं व्योमसत्त्वं च मारितम् ॥ २०२।। - + १ ग. शीतकं ज्वी घ. शीताचा रस सनत्वा । ३ इ. ताम्रमा 1 ४ ग. कृष्ण १५ प. दी खति। ६ १. तप्ला। क. रीतिर्मुघति शोभनम् ।

·५४ [५ अध्यायः . रसरत्नसमुच्चये जयं समांशकं तुल्पव्योपं जन्तुम्नसंयुतम् । "ब्रह्मवीजाजमोदामिभल्लाततिलसंयुतम् ।। २०३।। सेवित निष्कमानं हि जन्तुघ्नं कुष्टनाशनम् । विशेषाच्वेतकुष्ठनं दीपनं पाचनं हितम् ।। २०४ ।। अथ कांस्यम् अष्टभागेन सानेण द्विभागकुटिलेन च । विद्रुतेन भवेत्कांस्यं सत्सौराष्ट्रभवं शुभम् ॥ २०५ ॥ तीक्ष्णशब्दं मृदु स्निग्धमीपच्छयामलशुनकम् । निर्मलं दाहरक्तं च पोढा कांस्यं प्रशस्पते ।। २०६॥ तत्पीतं दहने तानं खरं रूक्ष घनासहम् । मर्दनादागतज्योतिः सप्तधा कास्यमुत्सृजेत् ॥ २०७॥ कास्पं लघु च तिक्तोष्णं लेखनं हक्मसादनम् । कृर्मिकुष्ठहरं वातपित्तनं दीपनं हितम् ।। २०८ ॥ घृतमेकं विना चान्यत्सवं कांस्यगतं नृणाम् । भुक्तमारोग्य सुखदं हितं सात्म्पकरं तथा ॥ २०९ ।। तप्तं कांस्पं गवां भूत्रे वापितं परिशुध्यति । म्रियते गन्धतालाभ्यां निरुत्थं पञ्चभिः पुटैः ।। २१० ।। त्रिशारं पेञ्चलवणं सप्तधाऽम्लेन भावयेत् । फास्पारघोपपत्राणि तेन कल्फेन लेपयेत् ।। रुद्ध्वा गजपुटे पक्कं शृद्धिमायाति नान्यथा ॥ २११ ।। अथ वर्तलोहम्-कांस्पार्करीतिलोहोहिजातं तद्वर्तलोदकम् । तदेव पञ्चलोहास्यं लोह विद्भिरुदाहृतम् ॥ २१२ ॥ हिमाम्लं क्टुकं रुक्ष कफपित्तविनागनम् । रुच्यं त्वच्पं कृमिघ्नं च नेपं मलविशोधनम् ।। २१३ ।। तद्भाण्डे साधित सर्वमन्नव्यञ्जनसूपकम् । अम्लेन वर्जितं चातिदीपनं पाचन हितम् ।। २१४ ॥ द्रुतमश्वजले क्षिप्तं वर्तलोहं विशुध्यति ॥२१५ ॥ म्रियते गन्धतासाभ्यां पुटितं वर्तलोहकम् । तेषु "तेविह योगेषु पोजनीयं यथाविधि || २१६ ॥ १ग 'व्योपन। २ . मन । ३ ८. तत्तम । ८ मन्दनाद पनन्योति मा ५३ 'मियोटिह। ६ क पसकटु । 17 मईयेत् 1८ सम्माटम ।९. हानि ग. दिशा 1.स्व.दपि.तेलय ।

·५ अध्यायः लोह निरूपणम् । - - जातिमद्भिविशुद्धैश्च विधिना परिसाधित। रसोपरसलोहाथैः सूतः सिध्यति नान्यथा ॥ २१७ ॥ रत्नानि लोहानि वराठश्चक्तिपापाणजातं खुरशृङ्गशल्यम् । महारसायेषु कठोरदेहं भस्मीकतं तत्खलु सूतयोग्यम् ॥२१॥ वज्राणां द्रावणार्थाय सत्त्व भूनागजं ब्रुवे । तदेव परमं तेजः सूतराजेन्द्रवज्रयोः ।। २१९ ।। धोतं भूनागसंभूतं मर्दपेदृजद्रवैः। निम्बुद्वैश्च निर्गुण्ड्याः स्वरसैनिदिनं पृथक् ।। २२० ।। तेद्रावणगणोपेतं संमर्च वटकीकृतम् । निरुध्य दृढमूपापा द्विदण्ड प्रधमेदृढम् || २२१ ॥ स्वतः शीतं समाहृत्य पट्टके विनिवेश्य तत् । रखकान्राजिकातुल्यारेणूनतिभरान्वितान् ।। द्वादशांशार्कसयुक्तान्धमित्वा र्वकांश्चरेत् ।। २२२ ।। प्रक्षाल्प रक्कानाशु समादाय प्रयत्नतः। वादिद्रावणं तेन प्रकुर्वीत यथेप्सितम् ॥ २२३ ॥ स्वरसत्त्वमिदं प्रोक्तं रसायनमनुत्तमम् । द्वित्रिमूषाम् चैकस्यां सत्त्वं भवति निश्चयः ॥ २२४ ॥ भुजङ्गमानुपादाय चतुष्परथसमन्वितान् । मुवर्णरूप्यताम्रायस्कान्तसंभूतभूमिजान् ॥ २२५ ।। प्रक्षाल्य रजनीतोयैः शीतलैश्च जलैरपि ।। २२६ ।। उपोषितं मपूरं वा शूर वा चरणायुधम् । क्रमेण चारयित्वाऽथ तद्विष्ठां समुपाहरेत् ॥ २२७ ॥ क्षाराम्लैः सह संपेष्प विशोष्प च स्वरातये । ततः स्वपरके क्षिप्त्वा भजयित्वा मपो चरेत् ॥ २२८ ।। मपी द्रावणवर्गेण सयुक्तां सममर्दिताम् । निरुध्ये कोष्टिकामध्ये प्रथमेटिकाद्वपम् ।। शीतलीभूतमूपायाः खोटमाहृत्य पपेपेत् ॥ २२९ ॥ दण्डमिति धनिया घ परिशोधित । २ क योग्यम् । ३३ ।ग वान् । ज भवेत् । ४ ४ धौत। ५५ तत्तनावग६ ज 'वान्पची । ७ ख निश्चम ( 7 निविनम् । ८ र ज 'भतिभा घोधिता - ·[५ अध्यायः। रसरत्नसमुच्चपे मक्षाल्प'रवकांनाशु समादाप प्रपत्लतः । सुवर्णमानवद्धमात्वा नैवं कृत्वा नियोजयेत् ।। २३०॥ भूनागोगवसत्त्वमुत्तमतमं श्रीसोमदेवोदितं दत्तं पादमितं द्विपाणकनकैनैफंगतेनोमिकाम् । तद्धौताम्बुविलेपनं स्थिरचरोदूतं विप नेत्ररु- क्शूलं मूलगदं च कर्णजरुजो हन्यात्प्रसूतिग्रहम् ॥ २३१ ।। अथ तैलपातनविधिः-मूलान्युत्तरवारुण्या जरीकृत्य कालिके । क्षिपदोल्लवींजानां "पेपिकां झेझरीकृताम् ॥ २३२ ॥ तत्तैलं घृतवत्स्त्यानं ग्राह्यं तत्तु यथाविधि । संपेष्योत्तरवारुण्याः "पेटकार्या दलान्यथ ।। २३३ ॥ कालिकेन ततस्तेन कल्केन परिमर्दयेत् । रजश्चाङ्गोल्लवीजानां तद्वद्ध्वा विरलाम्बरे ।। २३४ ।। तद्विलम्व्याऽऽतपे तीने तस्याश्चपकं न्यसेत् । तस्मिन्निपतितं तैलमादेयं चित्रनाशनम् ॥ २३५॥ अडोलबीजसंभूतं चूर्ण समर्थ काक्षिकैः । एकरात्रोपितं तत्तु पिण्डीकत्य ततः परम् ।। २३६ ।। स्वेदयेत्कन्दुके यत्रे घटिकाद्वितयं ततः । तां च पिण्डी दृढे वस्त्रे वद्ध्वा निप्पीड्य काष्ठतः ।। २३७ ॥ अधःपात्रस्थितं तैलं समाहृत्प नियोजपेत् । एवं कन्दुकयन्त्रेण सर्वान्युपाहरत् ॥ २३८ ॥ अकोलस्पापि तैलं स्पात्काकतुण्ड्या समूलपा । वाकूचीदेवदाल्योश्च कर्कोटीमूलतो भवेत् ॥ २३९ ॥ अपामार्गकपायेण तैलं स्याद्विपमुष्टिजम् । मूलवाथैः कुमार्याश्च तैनं "जैपालनं हरेत् ॥ २४० ॥ काथै रक्तापमार्गस्प वाचीतैलमाहरेत् । कृष्णायाः फाकनुण्ड्याश्च वीजचूर्णानि कारयेत् ।। २४१ ।। १ ग. कान्सूक्ष्मान्समा रकान्यांमन्मना। २ स. खं । ३. 'ममी' ४ कर. दिमागी ५ स.मिम्म् । ६ स. 'रेरित स्थिी ७ ८. नेयर। ८ क. कर्कगहरय । ख. सहगाया एक दोन्हीज. पेशिका | 17. करीनाम् ।प. जर्जरीनाम् । १२ ग. पगा।१११ 'दुकाय घ. 'सवा ४ घ. मुमूलग । १५ प. नेगलन ।

·१७ ५ अध्यायः । लोहनिरूपणम् । कान्तपापाणवर्ण च एकीकृत्य विंशोधयेत् । धान्पराशिगतं पश्चादुद्धृतं तैलमाहरेत् ॥ ४२ ॥ ७३८ ।। इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोवाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुचपे लोहशोधनमारणादिनिरूपणं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ ३ अथ पष्ठोऽध्यायः। [अथ शिष्योपनयनम् । रसशास्त्राणि सर्वाणि समालोच्य यथाक्रमम् । साधकानां हितार्थाय प्रकटीक्रियतेऽधुना ॥१॥ न क्रमेण विना शाखें न शास्त्रेण विना क्रमः। शास्त्र क्रमयुतं ज्ञात्वा यः करोति स सिद्धिभाक् ॥२॥ आचार्यों ज्ञानवान्दक्षो रसशास्रविशारदः । मसिद्धो महावीरो निश्चलः शिववत्सलः ॥ ३ ॥ देवीभक्तः सदाधीरो देवतापागतत्परः। सर्वाम्नायविशेषज्ञः कुशलो रसकर्मणि ॥४॥ एवं लक्षणसंयुक्तो रसविद्यागुरुभवेत् । गुरुभक्ताः सदाचाराः सत्यवन्तो दृढव्रताः॥५॥ निरालस्याः स्वधर्मज्ञाः सदाऽऽज्ञापरिपालकाः । दम्भमात्सर्यनिर्मक्ताः कुलाबारेषु दीक्षिताः ॥ ६ ॥ अत्यन्तसाधकाः शान्ता मन्त्राराधनतत्पराः । इत्येवलक्षणैर्युक्ताः शिष्याः स्युः कार्यसिद्धये ॥ ७॥ सहायाः सोद्यमास्तत्र यथा शिष्यास्ततोऽधिकाः । कुलीनाः स्वामिभक्ताश्च कर्तव्या रसकर्मणि ॥ ८॥ नास्तिका ये दुरावाराश्चुम्वका गुरुतोऽपरात् । विद्या ग्रहीतुमिच्छन्ति चौर्यच्छमसलोत्सवात् ।। ९ ।। न तेपा सिध्पते किंचिन्मणिमन्त्रीपधादिकम् । कुर्वन्ति यदि मोहेन नाशपन्ति स्वकं धनम् ॥ १०॥ इह लोके मुखं नास्ति परलोके तथैव च । तस्माद्भक्तिवलादेव संतुष्यति यथा गुरुः॥११॥ - १५.४. द. विशोषगन् । १. निरोधयेत् । २. पक्षादुरचय।३१. समारोस्य । ४ स. गिट्टी म'। ५ ग. शिक्षिका । ६ ग. 'स्यु समास म, चीचि ८ ·1६ अध्यायः। रसरत्नसमुच्चये तंदा शिष्येण संग्राहा रसविद्याऽऽत्मसिद्धये। हस्तमस्तकयोगेन वरं लब्ध्वा मुंसाधयेत् ॥ १२ ॥ आतङ्करहिते देशे धर्मराज्ये मनोरमे। उमामहेश्वरोपेते समृद्धे नगरे शुभे ॥ १३ ॥ कर्तव्यं साधनं तत्र रसराजस्य धीमता। अत्यन्तोपवने रम्ये चतुारोपशोभिते ॥ १४ ॥ तत्र शाला प्रकर्तव्या सविस्तीर्णा मनोरमा । सम्यग्वातायनोपेता दिव्यचित्रविचित्रिता ॥ १५ ॥ तत्समीपे समे दीप्ते कर्तव्य रसमण्डपम् । अतिगुप्तं मृविस्तीर्ण कपाटार्गलशोभितम् ॥ १६ ॥ ध्वजच्छन्नवितानाढ्यं पुष्पमालाविलम्बितम् । 'भेरिकाहलघण्टादिगृङ्गीनादपिनादितम् ॥ १७ ॥ भः समा तत्र कर्तव्या मुढा दर्पणोपमा । तन्मध्ये वेदिका रम्या कर्तव्या लक्षणान्विता ॥१८॥ निष्कनपं देमपत्रं रसेन्द्रं नवनिष्फकम् । अम्लेन मर्दयेद्यामं तेन लिङ्गं तु फारयेत् ॥ १९ ॥ दोलापने सारनाले जम्बीररथं दिनं पचेत् । नल्लिङ्गं पूजयेत्तत्र मुभैरुपचारकैः ॥ २० ॥ रिङ्गकोटिमहमस्य पत्फलं सम्यगर्चनात् । तत्फलं कोटिगुणितं रसलिलार्चनाद्भवेत् ॥ २१ ॥ घामहत्यासहस्राणि गोहां अयुतानि च । तत्क्षणाहिलयं यान्ति रसलिट्रम्प दर्शनात् ।। २२ ।। स्पर्शनात्माप्यते मुक्तिरिति सन्पं शिवोदितम् । आग्नेय्या श्रीमघोरेण मन्त्रराजेन चार्चपेत् ॥ २३ ॥ अष्टादशभुजं शुभ्रं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् । प्रेतास्ट नीरसप्टं रमरिझं विचिन्तयेत् ।। २४ ॥ तग्योनमले महादेवी मरवक्त्रां चतुर्भुजाम् । अक्षमागाशं दक्षे वामे पायाभयं शुभम् ॥ २५ ॥ दधती तहमाभां पीतवानां विभावयेत् ॥ २६ ॥ १.गायट.? मुनाद. मपयन ! ४ r. भिम र.frr६ पगार 11 tite 216? 'बा. ९ . ।

·६'अध्यायः शिष्पोपनयननिरूपणम् । अथ मन्त्रः-वाड्मयी श्रीः कामराजशक्तिबीजं रसाईशा । 'यैः : समा द्वादशाः "शैवज्ञेया विद्या रसाइंशा ।। २७ ।। अनया पूजपेद्देवों गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । नन्दीभृङ्गीमहाकालकुलीराः पूर्वदिक्रमात् ।। २८ ।। पूजयेन्नाममन्नस्तु प्रणवादिनमोन्तकैः । एवं नित्यार्चनं तत्र कर्तव्यं रससिद्धये ।। २९ ॥ रसविद्या शिवेनोक्ता दातव्या साधकाप वै । यथोक्तेन विधानेन गुरुणा मुदितात्मना ।। ३० ॥ मुमहूर्ते मुनक्षत्रे चन्द्रताराबलान्विते ! कलशं तोयसंपूर्ण हेमरत्नफलैयुतम् ।। १ ।। स्थापयेद्रसलिङ्गाने दिव्यक्त्रेण वेष्टितम् । गन्धपुष्पाक्षते पैनवद्यैश्च मृपूजयेत् ।। ३२ ॥ पूजान्ते हेवनं कुर्यायोनिकुण्डे मुंलक्षणे। तिलाज्यः पायसः पुष्पैः शतपुष्पादिकैः पृथक् ॥ ३३ ॥ अघोरेण रसा?श्या होमान्ते शिष्ययाह्वयेत् । कोलिनी शक्तिसंयुक्ता रससिद्धिपरायणा ।। ३४ ॥ यस्पास्तु कुञ्चिताः केशाः श्यामा या पद्मलोचना। मुरूपा तरुणी भिन्ना विस्तीर्णजघना शुभा ॥ ३५॥ संकीर्णहृदया पीनम्तनभारेण ननिता। चुम्बनालिङ्गनस्पर्शकोमला मृदुभाषिणी ॥ ३६ ।। अश्वत्थपत्रसदृशयोनिदेशमुशोभिता । कृष्णपक्षे पुष्पवती सा नारी कालिनी स्मृता॥ ३७ ।। रसवन्धे प्रयोगे च उत्तमा सा रसापने । तदभावे मुरूपा तु या काचित्तरुणाङ्गना ।। ३८ ॥ * नामिता (साधीयान्), क. वाड्मयीं । ग. वाड्मयधी । ६ वाहमारा श्री कामरा गतिथी नरसाङ्का । नमो द्वादशाणधा या विद्या रमाइशी ॥ २७ ॥ २ ग.. 'राजाशक्ति। ज. रानाच्छक्ति ज पीअरमामा. ४ प. 'इशा । ५ क. यः । ६ ग. द्वादशा च या ७ घ. सब झेपा । ८ ग, मी- शाशिज. स शिक्षा fii. 7 वाचन । च. वादा । १० ॥ सरक्षणे । ११ ग. जो हो। ११ गघ ड.ज. काग्निीशनिमयुक्त, रसमिद्विपरायणम् । ज. काशिनी।

·६० रसरत्नसमुच्च [६ अध्यायः । तस्या देयं त्रिसप्ताहं गन्धकं घृतसंयुतम् । फैकैकं प्रभाते तु सा भवेत्कालिनीसमा ॥ ३९ ॥ एवं शक्तियुतो पोऽसौ दीक्षयेत्तं गुरुत्तमः । मुस्नातमभिपिञ्चेत मन्त्रेण कलशोदकैः ॥ ४० ॥ अघोरामङ्कुशी विद्यां दद्याच्छिष्याप सद्गुरुः । पथाशपों मुशिष्येण दातव्या गुरुदक्षिणा । अथाऽऽज्ञया गुरोमैत्रं लक्ष लक्षं पृथक् जपेत् ॥ ४१ ।। ॐ हां ही हूं अघोरतरमस्फुट २ प्रकट २ कह २ शमय २जात २ दह२ पातय २ ॐ ही हैं ही हूँ अघोराय फट् इममघोरमत्रं तु ॐ कामराजशक्तिबीजरसादृशायै आतैया विद्यां रसाइशाम् ॥ अनया पूजयेद्देवीमिमां कुशविद्याम् । दशांशेन हुनेत्कुण्डे त्रिकोणे हस्तमात्रके । जातिपुष्पं त्रिमध्वक्तं पूर्णान्ते कन्यकार्चनम् ।। ४२ ।। कृत्वाऽथ भविशेच्छालां शुद्धां लिप्तां सरेदिकाम् । पलोणं मण्डलं तत्र सिन्दुरेण द्विहस्तकम् ॥ ४३ ॥ वेदिकायां लिखेत्सम्यक्तदहिश्चाष्टपत्रकम् । कमल चतुरस्रं च चतुद्वारैः सुशोभितम् ॥ ४४ ॥ कणिकायां न्यसेत्सल्यं लोहज स्वर्णलेसितम् । तन्मध्ये रसराजं तु पलानां शतमात्रकम्॥४५॥ पञ्चाशत्पञ्चविंशद्वा पूजपेद्रसलिङ्गवत् । वज्र वक्रान्तवनानपान्तपापाणटणम् ॥ ४६ ।। भूनांगं शक्तपश्चैताः पट्पत्रे पूजपेत्क्रमात् ॥ ४७ ।। गन्धतालककासीमशिन्गारडुप्ठ पणम् । राजावर्ती गैरिकं च रपाता उपरसा अमी ॥ पृज्या अष्टदलते पूर्वादीशानगं कमात् ॥४८॥ १. घ. सारिनी २ ज. रतियो।३ ग. पिनं मन.पिनमा , अरोरम ५. क्या यह मंयक्ष रक्ष यम । छ. 'मर' ज. पुनर्नान् । ... जामनगरज नाग १० क. भगम् । ज. 'मणम् ! 11. 'दोधे । १२ ग. 'दीनां दिशे ग. 'नगा।

·६ अध्यायः । शिष्योपनयननिरूपणम् । रसकं विमला ताप्यं चपला तुस्थमञ्जनम् । हिङ्गुलं सस्यकं चैव ख्याता एते महारताः ॥ ४२ ॥ पूर्वादीशानपर्यन्तं पत्राग्रेषु प्रपूजयेत् । पूर्वद्वारे स्वर्णरूप्ये दक्षिणे ताम्रसीसके ॥ ५० ॥ पश्चिमे बड़कान्तौ च उत्तरे मुण्डतीक्ष्णके । सर्वमेतदघोरेण पूजयेदशान्वितम् ।। ५१ ।। विडं काञ्जिपत्राणि क्षारमृल्लवणानि च । कोष्ठी मूपा बङ्कनोली तुपाङ्गारवनोत्पलाः ॥५२॥ भत्रिका दैण्डिकानेका शिलाखल्वान्पुलूखलम् । स्वर्णकारोपकरणं समस्ततुलनानि च ॥ ५३ ।। मृत्काष्ठताम्रलोहोत्थपात्राणि विविधानि च । दिव्योषधादिवर्गाश्च रञ्जकस्नेहनानि च ॥५४॥ एतानि द्वारवाही तु मूलमन्त्रेण पूजयेत् । चाँड्मयां ह्रीं ततःव श्मश्च पञ्चाक्षरो मनुः ।। ५५ । अनेन मूलमन्त्रेण भैरवं तत्र पूजयेत् । सेवैयां रससिद्धानां नाम संकीर्तयेत्तदा ।। ५६ ।। *पालाचार्यश्चन्द्रसेनः मुद्धिनरवाहनः । नागार्जुनो रत्नघोपः सुरानन्दो यशोधनः ।। ५७ ॥ इन्द्रधुमश्च माण्डव्यश्चटिः सूरसेनकः । आगमो नागवुद्धिश्च सण्डः कापालिको मतः ॥ ५८ ॥ कामोरिस्तान्त्रिकः शंभुर्लको लम्पटशारदौ । बाणासुरो मुनिश्रेष्ठो गोविन्दः कपिलो बलिः ॥ ५९॥ एते सर्वे तु राजेन्द्रा रससिद्धा महाबलाः । चरन्ति सर्वलोकेषु नित्या भोगपरायणाः ॥ ६०॥ सप्तविंशतिसंख्याका रससिद्धिप्रदायकाः। वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नेन ततः कुर्याद्रसार्चनम् ॥ ६१॥ * व्याल्याचा' (साधीयान् ) १ह, शान्यप। २ च. पनाहेषु । ३ के स्वर्णरोप्ये । ४ क. वयाणि १५.१. नाल। ६ ग. नोपला । ७. दशिया 1. शिसाधीयान् ) ९ ज. 'पीनो वर्गश्च । १.क. वाहमयी ही ततः क्षैच मश्च । ड. वारमाया ही तत म च क्ष्मथ । ट. यामाया ही ततःक्ष च मथ । १९१. 'न्द्रगुग्नय। १२ ख. 'पैटी । ड. पंटः । १३ १. आदमोड. आहमो। १४ ग.लिक. 'मारि: साविकः । ज. 'मारिस्तोत्तिाः । १६ ग. लबाल। १७. सूतेन्द्रा । १. भूपेन्द्रा । १८ ग, सिद्धिम १९ ग. नित्यभो । द. नित्य भो। २. ज. वैद्याः । - ·रसरत्नसमुच्चये [६ अध्यायः। हर्पयन्द्रिजदेवानां तर्पयेदिष्टदेवताः । कुमारीयोगिनीयोगीश्वरान्मेलकसाधकान् ।। ६२ ।। तर्पयेत्पूजयेद्भक्त्या यथाशक्त्पनुसारतः ॥ ६३ ॥ इत्येवं सर्वसंभारयुक्तं कुर्याद्रसोत्सवम् । सर्वविधप्रशान्त्यर्थं सर्वेप्सितफलप्रदम् ॥ ६४ ॥ अन्यथा यो विमूहात्मा मन्त्रदीक्षाक्रमाद्विना । कर्तुमिच्छति भूतस्य साधनं गुरुवर्जितः ॥६५॥ नासौ सिद्धिमवाप्नोति पत्नकोटिशतैरपि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शास्रोतां कारयेरिक्रयाम् ॥६६॥ सम्यक्साधनसोधमा गुरुयुता राजाज्ञयाऽलंकृता नानाकर्मपराङ्मुसा रसपराश्चान्या जनैचार्थिताः । मात्रायन्नमुपाककर्मकुशलाः साधे कोविदा. स्तेषां सिध्यति नान्यथा विधिवनाची पारदःपारदः॥६७॥ रसशानं प्रदातव्यं विमाणां धर्महेतवे । राजे वैश्याय वृद्धयर्थं दास्यामितरस्य च ।। ६८ ॥ गुरौ तुष्टे शिवस्तुष्पेच्छिवे तुष्टे रसस्तथा । रसे नुष्टे क्रियाः सर्गः सिध्यन्त्येव न संशयः ।। ६२ ॥ रसविद्या दृहं गोप्या मातुगंशामिव ध्रुवम् । भवेद्वीर्यवती गुप्ता निर्याि च प्रकाशनात् ॥ ७० ॥ न रोगिविदितं काय बहुभिर्विदितं तथा ! रोगिणां बहुभितिं भरेनिवापमौषधम् ॥ ७१ ॥ ८०९ ।। इति श्रीनधपतिसिंहगुप्तस्य सूनोवाग्भगवापस्प तो रसरमसमुनये. शिष्योपनयनं नाम पष्ठोऽध्यायः ॥६॥ अय सप्तमोऽध्यायः। [ अध रमशाला।] रसशालां प्रीत सर्वबाधाविवर्जिताम् । सापधमये देशे रैम्पे कृपसमन्विते ॥१॥ 7.. 'गच्ची ग वेदाजी ३..'मान। ४ च यःया। ५२. ६१. जिते । ७ करमा ·१३ ७ अध्यायः रसशालानिरूपणम् । यक्षम्यक्षां सहस्राक्षां दिग्विभागे मुशोभने । नानोपकरणोपेतां प्राकारेण मुशोभिताम् ॥ २॥ शालायाः पूर्व दिग्भागे स्थापयेद्रसभैरवम् । चह्निकर्माणि चाग्नेये याम्ये पापाणकर्म च ॥३॥ नैऋत्ये शस्त्रकर्माणि वारुणे क्षालनादिकम् । शोपणं वायुकोणे च वैधकर्मोत्तरे तथा ॥४॥ स्थापनं सिद्धवस्तूनों प्रकुर्याद्रीशकोणके । पदार्थसंग्रहः कार्यों रससाधनहेतुकः ॥५॥ सत्त्वपातनकोष्ठी च झरत्कौष्ठों मुशोभनाम् । भूमिकोष्ठी चलत्कोष्ठी जलद्रोण्योऽप्यनेकशः ॥ ६ ॥ भसिकायुगलं तेद्वन्नालिके पलोहयोः । स्वीयोघोपशुल्वाश्मकुपड्यश्चर्मकृतां तथा ॥७॥ करणानि विचित्राणि द्रव्याण्यपि समाहरेत् । कण्डणी पेपणी स्वल्या द्रोणीरूपाश्च वर्तुलाः ॥८॥ आयसास्तप्तखल्वाश्च मर्दकाश्च तथाविधाः। सूक्ष्मच्छिद्रसहस्त्राच्या द्रव्यगालनहेतवे ॥९॥ चालनी च*कटत्राणि शलाको हि" च ण्डनी। चालनी त्रिविधा प्रोक्ता तत्स्वरूपं च कथ्यते ।।१०।। वैणवीभिः शलाकाभिनिमिता अथिता गुणैः । कीर्तिता सा सदा स्थूलद्रव्याणां गालने हिता ॥ ११ ॥ चूर्णचालनहेतोश्च चालन्यन्यौपि वंशजा। कर्णिकारस्य शाल्मल्या हरिजातस्य कम्चया ॥ १२ ॥ चतुरङ्गुलविस्तारयुक्तया निर्मिता भा। कुण्डल्यरलिविस्तारा छागचर्माभिवेष्टिता ॥ १३ ॥ वाजिवालाम्बरानद्धतला चालनिका परा। तया प्रचालनं कुर्याद्धतुं सूक्ष्मतरं रजः ॥ १४ ॥ कटत्राणीति क्यारितचर्मखण्डानि । १ क. यक्षअक्षमहसाक्षसि. यक्षाजसहस्राक्षदि। ग. द्राक्षा च्या ४. दाक्षत्र्यक्षसह- धादि। ज. माझ्या अश्या १२ प. नाबादीशानसे।३ क.क्योष्टी ।य. गाकोटींह. जरारो. . मुरारोटी । ४ ख. 'कोटी चललाटी ज.५ इ. तद्वन्नरिके वक्षारोहयो । ६ ग. मा. स्वचमी क. पण्डनी । ड. सदान। ८ ज कात्राणि ९४ पाभिच सडनी। १० क. हो, च। ज. हिच । ११ स. कुण्डरी। ज. ण्डनी १२ स. 'न्यानिदिना । १३7 गना गा ।। १४ इ. 'मदिने।

·६४ रसरत्नसमुच्चये [७ अध्यायः। मूषामृतुपकासिवनोपलकपिष्टकम् । त्रिविधं भेपनं धातुजीवमूलमयं तथा ॥ १५ ॥ शिखित्रा गोवरं चैव शर्करा च शितोपला । शिसित्राः पावकोच्छिष्टा अङ्गाराः कोकिला मताः ॥ १६ ॥ कोकिलाश्चेतिताङ्गारा निर्वाणाः पयसा विना । पिष्टकं छगणं छाणमुपलं चोत्पलं तथा ॥ १७ ॥ गिरिण्डोपलसाठी च संशुष्कच्छगणाभिधाः । काचायोमृद्वराटानां फूपिकाचपकानि च ॥ १८ ॥ फूपिका कुपिका सिद्धा गोला चैव गिरिण्डिका । चपकं च कटोरी च वाटिका खारिका तथा ॥ १९ ॥ कञ्चोली ग्राहिका चेति नामान्येकार्थकानि हि । शूर्पादिवेणुपात्राणि (द्राक्षिमाश्च शैद्धिकाः॥ हेरमाश्च तथा पाक्यो यच्चान्यत्तत्र युज्यते ॥ २० ॥ पालिका कॅर्णिका चैव शाकच्छेदनशस्त्रकाः । शालासंमार्जनाचं हि रसपाकान्तकर्म पत् ।। २१ ।। तत्रोपयोगि यच्चान्यत्तत्सर्वं परविद्यया। श्रीरसाडुशया सर्व मन्त्रयित्वा सँमाचरेत् ॥ २२ ॥ अन्यथा तद्गतं तेजः परिहन्ति भैरवाः। रसंहितया वैद्या निघण्टुज्ञाश्च वार्तिकाः ॥ २३ ॥ सर्वदेशजीपज्ञाः संग्राधास्तेऽपि साधकः । रसपाकावसानं हि सदा घोरं च जापयेत् ॥ २४ ॥ सोद्यमाः शुचयः शूरा बलिष्ठाः परिचारकाः । धर्मिष्टः सत्यवाग्विद्वाशिवकेशवपूजकः ॥ २५ ॥ सदयः पमहस्तश्च स योज्यो रसवैद्यके । पताकाकुम्भपाथोजमत्स्पचापाइपाणिकः ॥ २६ ॥ १ . 'नोत्पल । २ स. 'ज साधुनी। ३ स. गोवर । ४ इ. मितोपरा । ५ ४. छागण . छगल । ६ घ. साठी च । इ. 'सारी च 1 छ. 'साठीय सीज, 'मिशा । ८ ग. मुस्लिा। फम्बोरी । १० ४. शुशिप्राय शशिका 11 स. शादियः । १२ ८. पुरयाव । ज. भुरपाय १३ ड. शरयो । १४ इ. वर्तिका । ज. चिया । १५ क. राया मा १६ क. परिनि । ४६ समर्चीत् । १८ इ. 'गृह्णाति भरतः । १९ ग. 'समवित्तगया। घ. 'महिनयो । २०५ भाषाहाः। २१.साध्या..

·७ अध्यायः रसशालानिरूपणम् । अनामावस्थरेखाङ्कः स स्यादमृतहस्तवान् । अदैष्टिकः क्रपामुक्तो लुब्धो गुरुविवर्जितः ॥ २७ ॥ कृष्णरेसाकरो वैद्यो दग्धहस्तो विवर्जितः। भूतनिग्रहमन्त्रज्ञास्ते योज्या निधिसाधने ॥२८॥ बलिष्ठाः सत्यवन्तश्च रक्तामाः कृण्णविग्रहाः। भूतत्रासनविद्याश्च ते योज्या बलिसाधने ॥ २९ ॥ निर्लीमाः सत्यवक्तारो देवब्राह्मणपूजकाः। पमिनः पथ्पभोक्तारो योजनीया रसायने ॥३०॥ धनवन्तो वदान्याश्च सोपस्करसंयुताः। गुरुवाक्यरता नित्यं धातुवादेषु ते शुभाः ॥ ३१ ॥ तत्तदोषधनामज्ञाः शुचयो वञ्चनोज्झिताः । नानाविषयीपज्ञास्ते मता भेषजाहृतौ ॥ ३२॥ शुचीनां सत्यवाक्यानामास्तिकानां मनस्विनाम् । संदेहोज्झितचित्तानां रसः सिध्पति सर्वदा ॥ ३३॥ दशाष्ट्रक्रियया सिद्धो रसोऽसौ साधकोत्तमः । हा रसो नष्ट इत्युक्ता सेवेतान्पन तं रसम् ॥ ३४ ॥ रससिद्धो भवेन्मयो दाता भोक्ता न याचकः । जैरामुक्तो जगत्पूज्यो दिव्यकान्तिः सदा मुखी ॥ ३५ ॥८४४॥ इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्यस्प कृतौ रसरत्नसमुच्चये रसशालाप्रकरणं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ अथाष्टमोऽध्यायः। { अथ परिभाषा कथ्यते सोमदेवेन मुग्धवैद्यमबुद्धये । परिभाषा रसेन्द्रस्य शास्तः सिद्धैश्च भापिता ॥१॥ अधं सिद्धरसस्य तैलवृतयोलेहस्य भागोऽष्टमः संसिद्धाखिललोहचूर्णवटकादीनां तथा सप्तयः । यो दीयेत भिषग्वराय गदिभिनिर्दिश्य धन्वन्तार सर्वारोग्यसुखाप्तये निगदितो भागः स धन्वन्तरेः ॥२॥ * स एवाश्विनीकुमारभागः । र अदेशिर रख रखास्त स उच्यते । ४ग सत्तवन्तव।५. ए. स्वाभाशशास्तमिद्रे रमे सोध. महारसोऽट इयुत्ता मोनाऽन्य। र युक्ता । १० स. जरोन्मुक्तो।" म, शाये । १२ प 'गंगुटिया ·हर अध्यायः। - रसरत्नसमुच्चये, [ क्षेपकः । भैपज्यक्रीणितद्रव्यभागोऽप्येकादशो हि यः । पणिग्भ्यो गृह्यते वैद्यै रुद्रभागः स उच्यते.॥३॥ प्रगृह्याधिकरुद्रांशं योऽसमीचीनमौषधम् । दापयेल्लुब्धधीवैधः स स्पाद्विश्वासघातकः ॥ ४ ॥ धातुभिर्गन्धकाद्यैश्च निवैमर्दितो रसः । सुश्लक्ष्णः कजलाभोऽसौ कज्जलीत्यभिधीयते ॥ ५॥ सद्रवा मार्दता सैव रसपङ्क इति स्मृतः ॥ ६ ॥ अकांशतुल्याद्रसतोऽथ गन्धानिष्कातुल्यातृटिशोऽभिखल्वे । अर्कात तीव्रतरे विमा पिष्टी भवेत्ता नवनीतरूपा ॥७॥ खल्वे विमर्च गन्धेन दुग्धेन सह पारदम् । पेपणात्पिष्टतां याति सा पिष्टीति मता परैः॥८॥ चतुर्थाशमुवर्णेन रंसेने घृष्टपिष्टिका । भवेत्पातनपिष्टी सा रसस्योत्तमसिद्धिदा ॥ ९ ॥ रुप्प वा जातरूपं वा रसगन्धादिभिर्हतम् । समुत्थितं च बहुशः सा केंष्टी हेमतारयोः॥ १० ॥ प्णी "क्षिपेत्मवर्णान्तन वर्णो हीयते तैया। स्वर्णष्टया कृतं बीजं-रसस्प परिरञ्जनम् ॥ ११ ॥ ताम्र तीक्ष्णसमायुक्त हुँतं निक्षिप्य भरिशः। सगैन्धलकुचद्राने निर्गतं वरलोदकम् ॥ १२ ॥ तेन रक्तीकतं स्वणं हेमरतीत्युदोहतम् । निक्षिप्ता सा द्रुते स्वर्णे वर्णोत्कर्षविधायिनी ॥ १३ ॥ सारस्प रजनी चापि वीजरागविधापिनी । एवमेव प्रकर्तव्या ताररती मनोहरा ।। रजनी सलु रुप्पस्प वीजानामपि रञ्जनी ११४ ११ मृतेन वा बदरसेन वाऽन्यल्लोदेन वा साधितमन्यनोहम् । "सितं च पीतत्वमुपागतं तद्दलं हि चन्द्राननयोः प्रसिद्धम् ॥१५॥ १५. निनादले मागो। २१ गिल दर्ग मा ३ प... भागभग ४ . 'सताप्यगन्धा छ, मोऽध्यम । ज. मोग। ५. यष्टि ग. 'तुष्टिी द. तुम्याटि ६ ग. घ. 'माय . ज.' कविता। ८. मम्म निग.ना.' Jii 1. 1. IT. पृषी । १२ १. शिक्षा मुन३ . ता । १४. कृष्णा २५ ज मृत । १६.१७ प. य. नी । 1. नी । १:४ा। २.८ मि101...'नाम'. प.मन।

·मध्यायः॥ रसपरिभाषानिरूपणम् । 'आवासकतबद्धन रसेन सह योजितम् । साधितं वाऽन्यलोहैन सितं पीतं च तद्दलम् ॥ १६ ॥ माक्षिकेण हतं तानं दशवार समुत्थितम् । तद्विद्धनागं हि द्वितयं तच्चतुष्पलम् ॥ १७ ॥ नीलाञ्जनहतं भूयः सप्तवारं समुत्थितम् । इति संशुद्विमेतद्धि शुल्बनागं प्रकीर्पते ।। १८ ॥ साधितस्तेन सूतेन्द्रो वदने विधृतो नृणाम् । निहन्ति मासमात्रेण मेहव्यूह विशेषतः ॥ १९ ॥ पथ्याशनस्प वर्पण पलितं वलिभिः सह । गृधष्टिर्लसत्पुष्टिः सर्वारोग्यसमन्वितः ॥२०॥ लोहं लोहान्तरे क्षिसं ध्मातं निर्वापितं द्रवे । पाण्डुपीतमभं जातं पिचरीत्यभिधीयते ॥ २१ ॥ भागाः पोडश तारस्य तथा द्वादश भास्वतः। एकत्राऽऽवतितास्तेन चन्द्रार्कमपि कथ्यते ॥ २२॥ साध्यलोहे ऽयलोहं चेत्यक्षिप्तं वकानालतः । निर्वाषणं तु तत्प्रोक्तं वैद्यनिर्वाहणं खलु ॥ २३ ॥ क्षिपेनिपिणं द्रव्यं निोि समभागिकम् । आवाझं वापनीपे च भागे दृष्टे च दृष्टवत् ॥ २४ ॥ मृतं तरति पेत्तोपे लोहं वारितरं हि तत् । अङ्गुष्टतर्जनीघृष्टं यत्तद्रेसान्तरे विशेत् ॥ २५ ॥ मृतलोहं तदुद्दिष्टं रेखापूर्णाभिधानतः ॥ २६ ॥ गुंडगुञ्जासूसस्पर्शमध्वाज्यैः सह पोजितम् । नाऽऽपाति प्रकृति ध्मानादपुनर्भवमुच्यते ।। २७ ।। तस्पोपरि गुरु द्रव्यं धान्यं चोपनपेद्धवम् । हंसवत्तयिते वारिफ्यूनमं परिकीर्तितम् ॥ २८ ॥ रौप्पेण सह संयुक्तं ध्मात रौप्येण चेल्लगेत् । तदा निरुत्थमित्युक्तं लोहे तदपुनर्भवम् ॥ २२ ॥ १६. आमाम । २ ८. व-धेन । ३ स. 'शुद्ध ना। ४१ समिद्धम । ५ ग क्षणमात्रेण । ६. व्यूहमशेर 1. हिल्स ज जलम् । ९ . त प १० क. पिहरी ११ 43. मिति १२ ख 'देन रो। १३ कन्यरोदे ।।४ पाषण । १५ र वहिगे द्रव्ये निव- है ।१६ पण १७. निययि । १८व आराय ४. आसप्याक्तत्तोये । २० ग, या। २१ प.पान्तर ।। २. य. मृत रो। २३ क. गुरग।

·६८ [८ अध्यायः। " रसरत्नसमुच्चये निर्वापणविशेपेण तत्तद्वणं भवेद्यदा । मृदुलं चित्रसंस्कारं तद्धीजमिति कथ्यते ॥ ३० ॥ इदमेव विनिर्दिष्टं वैद्यैरुत्तरणं खलु । संस्पृष्टलोहयोरेकलोहस्य पैरिसाधनम् । प्रध्मातं वङ्नालेन तत्ताडनमुदाहृतम् ॥ ३१ ॥ चूर्णा, शालिसंयुक्तं वनबद्धं हि कालिके । निर्यातं मर्दनाद्वसाधान्याभ्रमिति कथ्यते ॥ ३२॥ क्षाराम्लद्रावकैर्युक्तं ध्मातमाकरकोष्टके । यस्ततो निर्गतः सारः सत्त्वमित्यभिधीयते ॥ ३३ ॥ कोष्ठिकाशिखरापूर्णैः कोकिलैर्मानयोगतः। मूपाकण्ठमनुप्राप्यैरेकैकोलीसको मतः ॥ ३४॥ द्रावणे सत्त्वपाते च माधुकाः खादिराः शुभाः । निवे वङ्गजास्ते तु स्वेदने वादराः शुभाः ॥ ३५ ॥ विद्याधराख्पपन्नस्थादाकेद्रावमर्दितात् । समाकृष्टो रसो योऽसौ हिङ्गुलाकृष्ट उच्यते ॥ ३६ ॥ स्वल्पतालयुतं कांस्यं वदनालेन ताडितम् । मुंक्तरङ्गं हि तवानं घोपाक्रप्टमुदाहृतम् ॥ ३७॥ 'तीक्ष्णं नीलाञ्जनोपे ध्मातं हि बहुशो दृढम् । मृदुलैणं द्वतद्रावं वैरं नागं तदुच्यते ॥ ३८ ॥ मृतस्य पुनरुदतिः संप्रोक्तोत्थापनाख्यपा। हुतद्रव्यस्य निक्षेपो द्रवै" तड्ढालनं मतम् ॥ ३९ ॥ त्रिंशत्पलमितं नागं भानुदुग्वेन मर्दितम् । विमर्च पुटपेत्तावद्यावत्कर्षावशेपितम् ॥ ४०॥ न तत्पुटसहस्रेण क्षयमायाति सर्वथा। चपलोऽयं समादिष्टो वार्तिकर्नागसंभवः ॥ ४१ ।। इत्यं हि चपलः कार्यों वनस्यापि न संशपः । तत्स्ट्रप्टहस्तसंस्पृष्टः केवलो बध्यते रसः॥ ४२ ।। ११. वहिण । २ हरतार ३ . मन्ट1 ४ क. पग्निाशनम् । ५१ प्रति। ६५ कनारियो । फ. मामा. 1 - क. दुसव व नास्ते तु । (८. स. मनाई रित तापी ग मुनगन्ध । १ .तोशनी | 12 कष्टुः ज.पृष्ट १३ रना। १४ ग.. ताहा। १५ पं. विमृय । इ. विगृह्य । १६ ग. कि नागा. हम . 'हममा ·८ अध्यायः । रसपरिभाषानिरूपणम् । स रसो धातुवादेषु शस्यते न रसापने ! अयं हि खर्वणाख्येन लोकनायेन कीर्तितः॥४३॥ . भूभुजङ्गशकृत्तोयः प्रक्षाल्यापहृतं रजः। कृष्णवर्ण हि तत्प्रोक्तं धौताख्यं रसवादिभिः ।। ४४ ।। द्रव्ययोमर्दनाध्मानाद्वानं परिकीर्तितम् । भागाद्रव्याधिकक्षेपमनुवर्णसुवर्णके ॥ ४५ ॥ दैलैवी वैहिकानासो भञ्जनी वादिभिर्मता। पतङ्गीकल्कतो जोता लोहेतरित्वहेमता ॥ ४६ ।। दिनानि कतिचित्स्थित्वा यात्यसौ दुल्लका मता। रञ्जिताद्धि चिराल्लोहाद्ध्मानाद्वा चिरकालतः ।। ४७ ॥ "विनियासः स निर्दिष्टः पतङ्गीरागेसंज्ञका ॥४८॥ [ते द्रव्यान्तरक्षेपो लोहाये क्रियते हि यः। स आवापः मतीवापस्तदेवाऽऽच्छादनं मतम् ॥ ४९ ॥ इते बहिस्थिते लोहे विरम्याष्टनिमेपकम् । सलिलस्य परिक्षेपः सोऽभिपेक 'इति स्मृतः ॥ ५० ॥ तप्तस्याप्मु विनिक्षेपो निपिः सपनं च तत् । मैतीवापादिकं कार्य द्रुते लोहे मुनिर्मले ॥५१॥ यदा हुताशो दीप्ताः शुक्लोत्थानसमन्वितः ! शुद्धावर्तस्तदा ज्ञेयः स कालः सत्त्वनिर्गमे ॥ ५२ ।। द्राव्यद्रव्पनिमा ज्वाला दृश्यते धमने पदा। द्रावस्पोन्मुखता सेयं वीजावतः स उच्यते ॥ ५३॥ वहिस्थमेव शीतं यत्तदुक्तं स्वागशीतलम् । अनेराकृप्य शीतं यत्तद्धहिः शीतमीरितम् ॥ ५४॥ क्षाराम्लैरोपधैर्वाऽपि दोलायत्रे स्थितस्प हि । पचनं स्वेदनाख्यं स्पान्मलशैथिल्पकारकम् ।। ५५॥ 6 १.सर्पराप्येन । २ ज. कृष्टव ३ ग. योमरना।. योर्मलनं मा ४ ग. मानाद्वन्दन । २. माना .५ प. नागाद्रव्या' घ. भागाव्याधिया । १. भागाद्या ज. मोगिदग्पा- विकेट भागाव्याद्विषयमा ६५ दया । ग. व्या । ५ इ. पिकाहामो । ८ का. तक ९ ग. जातो। १०. तारे च है। ११ फ. पटिया। ग. कुखुरा । इ. खल्लिका ।ज. फुलिका । ८. उतारक.पिनियान । ४. विनियोति । १३ १. सहकः ज. सहिता ! १४ ज. 'देव च्छेद। १५५ इतीरितः । १६ ज. तसास्वप्नु । १७ का चामः मास. पिनापी ज .. पस्तप। १८ ६. प्रतिगा।

·[८ अध्याय . m : रसरत्नसमुच्चये उदितेरौपधैः साधं सर्वाग्लैः काञ्जिकैरपि । पेपणं मर्दनारूपं स्पाहिमलविनाशनम् ।। ५६ ।। मर्दनादिष्टभैपज्यैर्नेष्टपिटत्वकारकम् । तन्मूर्छनं हि वङ्गादिभुजकञ्चकनाशनम् ।। ५७ ॥ स्वेदातपादियोगेन स्वरूपापादनं कृतम् | तदुत्यापनमित्युक्तं मूर्धव्यापत्तिनाशनम् ॥ ५८ ॥ स्वरूपस्य विनाशेन पिष्टत्वद्भिन्धनं हि तत् । विद्वद्भिनिर्जितः सूतो नष्टपिष्टिः स उच्यते ॥५९ ॥ उक्तौपधैमर्दितपारदस्य यन्त्रस्थितस्योर्ध्वमधश्च तिर्यक् । निरूपणं पातनसंज्ञमुक्तं वङ्गाहिसंपर्कजकञ्चकनम् ॥ ६ ॥ जलसैन्धवयुक्तस्य रसस्प दिवसत्रयम् । स्थिति स्थापनी कुम्भे याऽसौ रोधनमुच्यते ॥ ६१ ॥ रोधनाल्लब्धवीर्यस्य चपलत्वनिवृत्तये। क्रियते पारदे स्वेदः प्रोक्तं नियमनं हि तत् ।। ६२ ।। धातुपापाणमूलाद्यैः संयुक्तो घटमध्यजः । ग्रासार्थं त्रिदिनं स्वेदो दीपनं तन्मतं युधैः ॥ ६३ ॥ इपन्मानस्य सूतस्य भोज्यद्रव्यात्मिका मैतिः । इयतीत्युच्यते" याऽसौ ग्रासमौनं समीरितम् ॥ ६४ ।। ग्रासस्य चारणं गर्भद्रावणं जारणं तथा । इति त्रिरूपा निर्दिष्टा जारणा वरैवार्तिकः ॥ ६५॥ ग्रासः पिंडः परीणामस्तिस्रश्चख्यिा परा पुनः । संमुखा निर्मुखा चेति जारणा द्विविधा पुनः ॥ ६६ ।। निर्मुखा जारणा मोक्ता वीजादानेन भागतः । शुद्धं स्वर्ण च रुप्यं च वीजमित्यभिधीयते ॥ ६७ ॥ १ क. उदिष्टंग । २ ग. सत्त्वाम्रैः । ३ क.ट. ड.दनोद्दिष्ट ट. 'दंन पिट ४ ज. नंzf ५ क.टवा।६ क. हि वायर्यादि। ड. हि यत् । ७ ज पुनः । ८ क. 'लाबाधन । ४. 'सापा हि यन् । ज. सारमाधन तु यत् । ९१. द्रिजितमतोऽनो नी द.द्भिर्जितसूतोऽमी नटपिट स। "द्रिोह जित मूतो नष्टपिष्टः स ।।. द.निर्यापण । १क प्रये ।।२ क रास्यायनी ।' अध्यायन घ. राख्यायिनी । . राणयने कु! ज.राख्यायनी । १३ क. 'तुवापण । स. तुयापनम् । 'ध्यग. । १५ क स्त्रेद्यो । १६ ग. भोग्दव्यात्मिरा मितिः । १७ ज. 'व्यात्मका १८ . मिति १९ ज जयन्तीत्यु। १० ज तयामी । २१ क. 'मानमिनार । २२ ८. चरण । २३ २ गर्ने द्रा २४ वति । २५ ४. पिंटः । २६ इ. ह.श्चाग्या: ५। २७ क. ट. इ. ममु। ४. मम।' मीजदा' ज. बीजाधाने।

·७१ ८ अध्यायः॥ रसपरिभाषानिरूपणम् । चतुःपेष्टयंशतो बीजपक्षेपो मुखमुच्यते । एवं कृते रसो ग्रासलोलुपो मुखवान्भवेत् ॥ ६८ ॥ कठिनान्यपि लोहानि क्षमो भवति भक्षितुम् । इयं हि संमुखा मोक्ता जारणा मृगंचारिया ॥ ६९ ॥ दिव्योपधिसमायोगास्थितः प्रकटकोष्ठिपु । अञ्जीताखिललोहाद्यं योऽसौ राक्षसवक्त्रवान् ॥ ७० ॥ रसस्प जठरे ग्रासक्षपणं चारणा मता। ग्रस्तस्य द्रावणं गर्भे गर्भट्ठतिरुदाहृता ॥ ७१॥ बहुवार दुर्ति कृत्य घनसत्त्वादिकं खलु । जारणाप रसेन्द्रस्य सा वाह्यदुतिरुच्यते ॥७२॥ निर्लेपत्त्वं द्रुतत्वं च तेजस्त्वं लघुता तथा । असंयोगश्च सूतेन पञ्चधा द्रुतिलक्षणम् ॥ ७३ ॥ औपधाध्मानयोगेन लोहधात्वादिकं तथा । संतिष्ठते द्रवाकारं सा द्रुतिः परिकीर्तिता ॥७४ ॥ द्रुतग्रासपरीणामो विडयनादियोगतः। जारणेत्युच्यते तस्याः प्रकाराः सन्ति कोटिशः॥ क्षारीम्लैश्च गन्धाद्यमंत्रश्च पटुभिस्तथा। रसग्रासस्प जीर्णायं तद्भिडं परिकीर्तितम् ।। ७६ ।। मुसिद्धवीजधास्वादिनारणेन रसस्य हि । पीतादिरागजननं रञ्जन परिकीर्तितम् ।। ७७ ॥ सूते" सतैलपत्रस्थे स्वर्णादिक्षेपणं हि पत् । वैधाधिक्यकरं लोहे सारणा सा प्रकीर्तिता।।७८॥ ध्यवायिभपजोपेतो द्रव्ये क्षिप्तो रसः खलु। वेध इत्युच्यते तज्ज्ञैः स चानेकविधः स्मृतः ॥ ७२ ॥ लेपः क्षेपश्च कुन्तश्च धृमाख्यः शब्दसंज्ञकः । 'लपेन कुरुते लोहं स्वर्ण वा रजतं तथा ।। ८०॥ लेपवेधः स विज्ञयः पुटमन च सौकरम् । क्षेपणं दुते लोहे वेधः स्यारक्षेपसज्ञितः ।। ८१ ॥ १ २ ग. समुखा । ३ ग गवारि । ४ घ कान्।ि ५ज मुझे निति १२ यहिरेव । ८ क द्रुतीकृत्य । ९ग रोई था। "एन ग्रा) : १६॥णो वि.3. सम्ल । १३ ग जाग्ग। १४ ५ ते मु। १५ मापन 1 1 ज 'मार । . T ·८४ रसरत्नसमुच्चये [१० अध्याय.! अथ पुटानि-रसादिद्रव्यपाकानां प्रमाणज्ञापनं पुटम् । नेष्टो न्यूनाधिकः पाकः सुपाकं हितमौषधम् ॥ ५० ॥ लोहादेरपुनर्भावो गुणाधिक्यं ततोऽग्रता । अनप्सुमज्जनं रेखापूर्णता पुटतो भवेत् ॥ ११॥ पुटाग्राव्णो लघुत्वं च शीघ्रव्याप्तिश्च दीपनम् । ज्वालितादपि सूतेन्द्रालोहानामधिको गुणः ॥५२॥ पाऽऽत्मनि विशेद्वद्भिर्वहिस्थपुटयोगतः । चूर्णत्वाद्धि गुणावाप्तिस्तथा लोहे' निश्चितम् ॥ ५३ ॥ निम्ने विस्तरतः कुण्डे द्विहस्ते चतुरस्रके । वनोत्पलसहस्रेण पूरिते पुटनौषधम् ॥ ५४॥ कौशयां रुद्धं प्रपमेन पिष्टिकोपरि निक्षिपेत् । वनोत्पलसहस्रार्धं 'कौश्चिकोपरि विन्यसेत् ॥ ५५ ॥ पति प्रज्वालपेचत्र महापुटमिदं स्मृतम् । राजहस्तममाणेन चतुरस्रं च निम्नकम् ।। ५६ ।। पूर्ण 'चोपलसंधीभिः कण्ठावध्यप विन्यसेत् । विन्यसेत्कुमदी तत्र पुटनद्रव्यपरिताम् ॥ ५७ ॥ पूर्णच्छगणतोऽर्धानि गिरिण्टानि विनिक्षिपेत् । एतद्गजपुटं मोक्तं महागुणविधायकम् ।। ५८ ।। इत्यं चारनिके कुण्डे पुटं वाराहमुच्यते ॥ ५९ ॥ पुटं भूमितलं यत्तद्वितरित द्वितयौनयम् । तावच तलविस्तीर्ण तत्स्यारछुटकं पुटम् ।। ६० ॥ पत्पुटं दीयते भूमावष्टसंर-पैर्वनोत्पलेः । चंद्ध्वा सूनाकंभरमार्थ कपोतपुटमुन्यते ॥ ११ ॥ गोष्टान्तगोपुराणं शुष्कं गार्गतगोमपम् । 'गोवर तत्समादिष्टं वरिष्टं रममार्थनम् ।। ६२॥ गोवरेवा नुवाऽपि पुरं पत्र प्रदीपते । तद्रोधरपुटं मोकं रममस्मममिटये ।। ६३ ।। 1.ने...ता. पारन । ४ ८. ५. पूर्ण नपा ८. पूरा घ.feit v. हय. ९.ज.ज.काँवर कमी! Amr ...या M.Tो ।1८ 'धन। १ ·० अध्यायः॥ मूपापुरादिनिरूपणम् । स्थूलभाण्डे तुपापूर्णे मध्ये मूपासमन्विते । चह्निना विहिते पाके तगाण्डपुटमुच्यते ॥ ६४ ।। अधस्तादुपरिष्टाच्च कौञ्चिकाच्छाद्यते खल्लु। वालुकाभिः मतमाभिर्यत्र तद्वालुकापुटम् ।। ६५ ।। बहिमित्रां क्षिती सम्पनिखन्पायडलादधः । उपरिष्टात्पुटं यत्र पुटं तदूधराह्वयम् ॥ ६६ ॥ ऊध्वं पोडशिकामात्रैस्तुपै; गोवरैः पुटम् । यत्र तल्लावकाख्यं स्यात्समृदुद्रव्यसाधने ॥ ६७ ॥ अनुक्तपुटमाने तु साध्यद्रव्यबलावलात् । पुटं विज्ञाय दातव्यमूहापोहविचक्षणः ॥ ६८॥ पिष्टकं छगणं छाणमुत्पलं चोपलं तथा । गिरिण्डोपलसाठी व वराटी छगणाभिधाः ॥ ६९ ॥ मुवर्ण रजतं तानं त्रपु सीसकमायसम् । पडेतानि च लोहानि कृत्रिमौ कांस्यपित्तलो ॥ ७० ॥ लवणानि पहुच्यन्ते सामुद्रं सैन्धवं विडम् । सौवर्चलं रोमकं च चूलिकालवणं तथा ।। क्षारत्रयं समाख्यातं यसर्जिकटणम् ॥ ७१ ॥ पलाशमुष्ककक्षारौ यवक्षारः सवत्रिका । तिलनालोद्भवः र क्षारः संयुक्तं क्षारपञ्चकम् ।। ७२ ।। धृतं गुडो मासिकं च विज्ञेयं मधुरत्रयम् । कुणीतुम्बिनी घोपा करीरश्रीफलोद्भवम् ।। ७३ ।। फैटुवार्ताकसिद्धार्थसोमराजीविभीतनम् । अतसीजं महाकालीनिम्बज तिलज तथा ॥ ७४॥ अपामार्गाद्देवदालीदन्तीतुम्वरुविग्रहात् । अडोलोन्मत्तमल्लातपलाशेभ्यस्तथैव च ।। ७५ ॥ एतेभ्यस्तैलमादाप रसकर्मणि योजयेत् । जैम्वृकमण्डूफवसा वैसा कच्छपसंभवा ।। ७६ ॥ १ क. 'मित्रानिक्षती। ग 'मित्रक्षिाच. "मित्रा ।ि २ क 'वाम। ३ . पिटिक। r. सारी च । ५ प 'भिधा । ६ वस्तान'10. वरजी स. पटवार करता। ब. थरीम, जीरा 11 प. तथा ।

·रसरत्नसमुच्चये [१० अध्यायः। कोटी शिशुमारी च गोसूकरनरोद्वा । अजोष्ट्रस्वरमेपाणां महिपस्य वैसा तथा ।। ७७ | मूत्राणि हस्तिकरभमहिषीखरवाजिनाम् । गोजोवीनां त्रियः पुंसां पुष्पं बीजं तु योजयेत् ।। ७८ ॥ माहिषाम्नु दधिक्षीरं साभिधारं शकृद्रसः । तस्पञ्चमाहिषं ज्ञेयं तद्वच्छागलपञ्चकम् ।। ७९ ।। अम्लवेतसजम्बीरनिम्बुकं वीजपूरकम् । चाङ्गेरीचणकाम्लं च अम्लिकं फोलदादिमम् ॥ ८ ॥ अम्बष्ठा तिन्तिणीकं च नारङ्गं रसपत्रिका । करवन्दं तथा चान्यदम्लवर्गः प्रकीर्तितः ।। ८१ ॥ चणकाम्लश्च सर्वेपामेक एव प्रशस्पते ॥ ८२ ॥ अम्लवेतसमेकं वा सर्वेषामुत्तमोत्तमम् । रसादीनां विशुद्धयर्थ द्रावणे जारणे हितम् ॥ ८३ ॥ कोलदाठिमवृक्षाम्चुस्लिकाचुकिकारसम् । पञ्चामलकं समुद्दिष्टं तथोक्तं चाम्लपञ्चकम् ॥ ८४॥. इष्टिका गैरिका लोणं भस्म वल्मीफमृत्तिका । रसप्रयोगकुशलैः कीर्तिताः पञ्चमृत्तिकाः ॥ ८५ ॥ शृङ्गीकं कालकूटं च वत्सनाभ" सकृत्रिमम् । पित्तं च विपवर्गोऽपं स वैः परिकीर्तितः ।। ८६ ।। रसफर्मणि शस्तोऽयं तेंद्रेदन विधावपि । अयुक्त्या सेवितश्चापं मारपत्येव निचितम् ।। ८५ ॥ लाङ्गली विपमुष्टिश्च फरवीरजैयास्तथा । भलिकः कनकोऽश्च वर्गों छुपविपात्मकः ।। ८८ ॥ हस्पश्ववनिता धेनुर्गर्दभी छागिकाऽविका । उष्टिकोदुम्बराश्वत्थभानुन्यग्रोधतिल्वकम् ।। ८९ ॥ दुग्धिका स्नग्गणं चैतत्तथैवोत्तमण्ठिका । एषां दुग्धैर्विनिर्दिष्टो दुग्धवर्गो रसादिषु ।। ९० ॥ घ. पुष्टी । द. कर्कटी मिशुमाली ! २ ग. गोधार क. गोभूक। 3 घ. अश्वोध. जरा सा ५३. 'जाविका नि। ६. पुणदीप. जैनियोजयेत् । घ.मम्सीकोला। ९ग. सुरप। र. मारपी. घ. करमई।"क.म्सनुहतियार सचविवानिया २. रसः ।।.भ घर में च मतुपम् । १४ ग. घर: ज. पारनहन्धन। ३५. जाता. 'जा 110ज. दिनकः । निलयः । १८. स्नुग्गुरव 18. 'कर्णिका।7. कन्दरा ·१ . १० अध्यायः 1] मूपापुटादिनिरूपणम् । पारावतस्य चापस्प कपोतस्य कलापिनः । गृध्रस्य कुक्कुटस्पापि विनिर्दिष्टो हि विङ्गणः ॥ ११ ॥ शोधनं सर्वलोहानां पुटनाल्छैपनात्खलु । कुमुम्भं खदिरो लाक्षा मञ्जिष्ठा रक्तचन्दनम् ॥ ९२ ।। अक्षी च वन्धुजीवश्च तथोक्तपूरगन्धिनी । माक्षिकं चेति विज्ञयो रक्तवर्गोऽतिरञ्जनः ।। ९३ ।। किशुकः कर्णिकारश्च हरिद्राद्वितयं तथा । पीतवर्गोऽपमादिष्टो रसराजस्य कर्मणि ॥ २४ ॥ तगरः कुटजः कुन्दो गुञ्जा जीवन्तिका तथा । सिताम्भोरुहकन्दश्च श्वेतवर्ग उदाहृतः ।। ९ ।। कदली कारवल्ली च त्रिफला नीलिका नलः । पड: कासीसवालानं कृष्णवर्ग उदाहृतः ॥ ९६ ॥ रक्तवर्गादिवगैश्च द्रव्य तज्जारणात्मकम् । भावनीयं प्रयत्नेन तादृग्रागाप्पये खलु ॥ काचटणशिमाभिः शोधनीयो गणो मतः ।। २७ ।। सत्त्वानां बद्धसूतस्य लोहानां मलनाशनः । कापालीकङ्गणध्वंसी रसवादिभिरुच्यते ॥ २८ ॥ मंदिपीमेदाण्डगर्भकालिदो धवबीजयुक् । शेस्तास्थिनी च वर्गोऽयं लोहकाठिन्यनाशनः ॥ ९९ ।। गुढगुग्गुलुगुञ्जाज्पसारधैष्टकणान्वितैः । hीवाखिललोहादेविणाय गणो मतः ॥ १० ॥ क्षाराः सेवे मलं हन्गरम्लं शोधनेजारणम् । मान्धं विषाणि निम्नन्ति स्नग्धां नेहाः प्रकुर्वते ॥ १०१॥ . फ. पारापतस्य । २५. शोधन. ३ क. 'लेखना। ४ घ. अक्षांवय 1 ड, अक्षीव ५ . थाक्तपुर । क. 'धाकर्पूर ६ क. 'अनम् । ७ स. पुरवल्ली । १. करवल्ली । ८ ख. नीलिनी ।९ ग. कपिरासियाराम्री ह. 'व्य यजा। ११ ग. गलिप्ताभिः। ड, 'सीमाभि । १२. नायग। १३ क. कपालिक गुणवसा । स. कापिटिक गुणासी । ५ पापालीक्गुणध्वमी । ४. कापालि- गणसी। १४ क. माहिषीमेट्टाण्डर्भशृङ्गो परिहो यश्वीजयुक् । ग. महिषीमेट्राण्यालिङ्गो धवयी- जगुरु । महिषीमेदूगर्भश्च । घ, महिषी मैद्गर्भश्च परिगो यवधी जयुक् । ८. महिषीमेषशृङ्गोत्यालियो धवीजक। १५ का. शशास्विस शशास्थानी । शशारधीनि: शशास्थिनि च यागोऽय।१६ क. 'गुलगु 10 ग. रमेष्टा घ. रमैट। १८ घ. दुई। १९ ज. 'नमार'। २० स. मर्य ।

·८८ रसरत्नसमुच्चये [११ अध्यायः। पट् तृट्यश्चैकलिक्षां तु पलिक्षा यूकमेव च । पड्यूफास्तु रजःसंज्ञ कथितं तव सुव्रते ॥१०२॥ पडूजःसप्पैः स स्यात्सिद्धार्थः स च कीर्तितः ॥ १०३ ॥ पदसिद्धार्थेन देवेशि यवस्त्वेकः प्रकीर्तितः। 'पल्पवैरेकगुञ्जा तु त्रिगुञ्जो वल्ठ उच्यते ॥ १०४ ॥ पहिरेव तु गुञ्जाभिर्माप एकः प्रकीर्तितः । मापा द्वादश तोलः स्यादृष्टौ तोलाः पलं भवेत् ॥१०॥११३०॥ इति श्रीवैद्यपविसिंहगुप्तस्य मनोर्वाग्भयाचार्यस्य कृती रसरत्नसमुचपे मूपाकोष्ठिकापुटादिकथनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ अथैकादशोऽध्यापः। [अथ रसशोधनादिकथनम् ।] नृटिः स्यादणुभिः पहिस्तैलिक्षा परीिरिता । ताभिः पर्भिवेकः पड्यूफास्तद्रजः स्मृतम् ॥ १ ॥ पद्रजः सर्पपः प्रोक्तस्तैः पद्धिपव ईरितः । एका गुला यः पद्विनिप्पावस्तु द्विगुञ्जकः ॥ २॥ रपाद्गुात्रितपं वल्लो द्वौ वट्ठी माप उच्यते । द्वौ मापी धरणं से वे पाणनिष्कवालाः स्मृता ॥ ३ ॥ निष्कद्वयं तु वटः स च कोल इतीरितः । स्पात्कोलंत्रितपं तोलः कर्षों निष्कचतुष्टयम् ॥ ४ ॥ उदुम्बरं पाणितलं एवणं कवलग्रहः । असं विडालपदकं शूक्तिः पाणितनद्धयम् ॥ ५ ॥ शक्तिद्वपं पलं पेचिदन्ये निलयं विदुः । तदेव कवितं मुष्टिः मैचो स्विमित्यपि ॥ ६॥ पलद्वयं तु मयतं तद्वयं युडवोऽञ्जलिः। पडवी" मानिका वो स्पामस्थो हे मानिके स्मृतः ॥ ७ ॥ 11. क्षापास। २ ५. 'मक्षामि। ३ य. गुजा नविय. पगुश ५ ज.रंवार गु.५७. शिः। ६. सा पहागात ः । ५ य. यातुः देशाणार.पानिपगा.पा.प.पुष । १२ दो मानिसमा ट. यो मानि च स्या। १२. मरा हूँ मानि रमतम् ।

·८ ९ ११ अध्यायः रससंस्कारादिनिरूपणम् । प्रस्थद्वयं शुभं तो द्वौ पात्रकद्वपमाढकम् । तैश्चतुर्मिघंटोर्माण नल्वनर्मणशूर्पकाः॥८॥ द्रोर्णस्य शब्दाः पर्यायाः पलानां शतकं तुला । चत्वारिंशत्पलशेततुला भारः प्रकीर्तितः ॥९॥ रसार्णवादिशात्राणि निरीक्ष्य कथितं मया । रसोपयोगि यत्किचिद्दिमानं तत्पदर्शितम् । अधुना रसराजस्य संस्कारान्संप्रचक्ष्महे ।। १० ।। स्पात्स्वेदनं तदनु मर्दनमूर्छनं च स्पादुत्थितिः पतनरोधनियामनानि | संदीपनं गगनभक्षणमानमत्र संचारणा तदनु गर्भगता हुतिश्च ॥ ११ ॥ वाया दुतिः सूतकजारणा स्यावासस्तथा सारणकर्म पश्चात् । संक्रामणं वेधविधिः शरीरे योगस्तथाऽष्टादशेधाऽत्र कर्म ॥१२॥ "संयोज्यो मर्मणि च्छिन्ने न च शारामिदग्धयोः। शुद्धः स मृदग्निसहो मूछितो व्याधिनाशनः ॥ १३ ॥ निष्कम्पवेगस्तीवानावायुरारोग्यदो मृतः। विपं वह्निर्मलचेति दोपा नैसर्गिकात्रयः ॥ १४ ॥ रसे मरणसंतापजनां हेतवः क्रमात् ॥ १५ ॥ यौगिको नागवङ्गो द्वौ तौ जाड्याध्मानकुष्ठदौ । औपाधिकाः पुनन्यैः कीर्तिताः सप्त कञ्चकाः ॥ १६ ॥ भूमिला गिरिजा वार्जा द्वे च द्वे नागवङ्गने । द्वादशैते रसे दोपाः प्रोक्का रसविशारदैः ।। १७ ॥ “पर्पटी पौटनी भेदी द्रावी मैलकरी तथा। अन्धकारी तथा ध्याड्डी विज्ञेयाः सप्त कञ्चकाः" ॥ १८ ॥ भूमिजाः कुर्वते कुष्ठं गिरिजा जाड्यमेव च । वारिजा वातसंघातं दौपान्यं नागवङ्गयोः ॥ १९ ॥ "परमार विधारणी ३रभारी । लोहादिवसारी गताहिकरी कृष्णत्वामे ७ कालिमा" शुभोऽन्ये द्वौ पात्रा मस्वमा । २ घ 'या। ३ 'टोन्माननवणार्मणकुम्भा । ( साधीयान् ) प ५ च ट : शन तु। ६४ ने च । ७ वापदुः। ८ अ. 'लो। १ 'शर्मचार। १० य स यान यो। ११ ग ममिदोऽपि । महदा. । १२ ग भृतम् । १३ स 'मनाहै। १४५ 'धान्ये ता! १५ च "मिजा पुरतं । त्र "मिज कु1१६ ग पाय ना।

·९ ० रसरत्नसमुच्चये [११ अध्यायः। तस्मात्सूतविधानार्थ सहायनिपुणैर्युतः । सर्वोपस्कारमादाय रसकर्म समारभेत् ॥ २० ॥ द्वे सहसे पलानां तु सहसं शतमेव वा । अष्टाविंशत्पलान्येव दश पञ्चैकमेव वा ।। २१ ॥ पलार्धेनैव कर्तव्यः संस्कारः सूतकस्प च । मुदिने शुभनक्षत्रे रसशोधनमाचरेत् ।। २२ ॥ [अथ संस्काराः] अथ स्वेदनविधिः-यूपणं लवणासू? चित्रकाईकमूलम् । विस्वा सूतो मुहुः स्वेद्यः काञ्जिकेन दिनत्रयम् ॥२३॥ अथ मर्दनविधिः-गृहधूमेष्टिकाचूर्ण तथा दधि गुडान्वितम् । लवणासुरिसंयुक्तं क्षिप्त्वा सूतं विमर्दयेत् ॥ २४ ।। पोडशांशं तु तद्रव्यं सूतमानानियोजयेत् । सूतं क्षिप्त्वा समं तेन दिनानि त्रीणि मर्दयेत् ॥ २५ ॥ जीभ्रक तथा धीजं जीर्ण सूतं तथैव च । नैर्मल्यार्थ हि सूतस्य खल्वे धृत्वा तु मर्दयेत् ॥ २६ ॥ गृह्णाति निर्मलों रागान्पासे ग्रासे 'विमार्दतः । मर्दनाख्यं हि पत्कर्म तत्सूतगुणकृद्भवेत् ॥ २७ ॥ अथ मूर्छनविधिः-गृहकन्या मलं हन्यात्रिफला वह्निनाशनी । चित्रमूलं विपं हन्ति तस्मादेभिः प्रयत्नतः ।। २८ ॥ मिश्रितं सूतकं द्रव्यैः सप्तवाराणि मर्छयेत् । इत्थं संमूर्छितः सूतो दोपशून्यः प्रजायते ॥ २९ ॥ अथोद्वरणविधिः-अस्माद्विरेकात्संशुद्धो रसः पात्पस्ततः परम् । उद्धृतः काञ्जिककाथात्पूतिदोपनिवृत्तये ॥ ३० ॥ अथ पातनविधिः-तात्रेण पिष्टिकां कृत्वा पातपेदूर्वभाजने । वङ्गनागौ परित्पज्य शुद्धो भवति सूनकः ॥ ३१ ॥ गुल्वेन पातत्पिष्टिं निधोवं सप्तधा त्वधः । त्रिफलाशिगृशिखिभिलेषणामरिसंयुतः ।। ३२ ॥ नष्टापष्टिरसं कृत्वा लेपपेचोर्ध्वभाजनम् । ततो दीप्रधःपात मुत्पलेरतत्र कारयेत् ॥ ३३ ॥ नमा निजामति प्रभाशयुत द्रव्य ४ च यजिती मुनरमध। ६१, न।ज. निसिहागाग्रामो प्रासं विमईयन् । ८५ ८. गंगा विमप्र 'म 11 क. 'पिष्टिं । ट. "पिट १२१. जने ।

·११ अध्यायः रससंस्कारादिनिरूपणम् । हरिद्रोकोल्लशम्याककुमारित्रिफलामिभिः । तेन्दुलीयकवभूिहिसैन्धवमाक्षिकैः ॥ ३४ ॥ पिष्टं रसं सलवणेः साक्ष्यादिभिरेव वा। पातयेदथवा 'देवि वर्णनीयक्षलोचनैः ॥ ३५॥ इत्यं धोर्ध्वपातेन पातितोऽसौ पदा भवेत् । तदा रसापने योग्यो भवेद्रल्पविशेषतः ।। ३६ ।। अथवा दीपकपत्रे निपातितः सर्वदोपनिर्मुक्तः। तिर्यपावनविधिना निपातितः सूतराजस्तु ॥ ३७॥ श्लपणीकृतमभ्रदलं रसेन्द्रयुक्तं तथाऽऽरनालेन । खल्वे दत्वा मुदितं यावत्तन्नष्टपिष्टतामेति ॥ ३८ ॥ कुर्यात्तिर्यपातनपातित तं क्रमेण दृढेवह्निम् । संस्वेद्यः पात्योऽसौ न पतति यावद्दढश्चानौ ।। ३९ ।। तदाऽसौ शुध्यते सूतः कर्मकारी भवेद्भुवम् । मर्दनईनः पातमन्दः शान्तो भवेद्रसः॥ ४० ॥ अथ निरोधविधिः-सृष्टयम्वुजैनिरोधेन ततो मुखकरो रसः । स्वेदनादिवशात्सूतो वीर्य प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।। ४१ ॥ अथ नियामनविधिः-नियम्योऽसौ ततः सम्यक्चपलत्वनिवृत्तये । कोटीफणिनेत्राभ्यां वृश्चिकाम्बुजमार्कवैः ॥ ४२ ॥ समं क्रत्वाऽऽरनालेन स्वेदयेच दिनत्रयम् । मरिच खंगयुक्तलवणामुरिशिगुटडुणोपेतैः ।। कालिकयुक्तरिदिनं यासार्थो जायते स्वेदात् ।। ४३ ॥ अथ दीपनविधिः-त्रिसारसिन्धुखगशिखिशिग्रुराजी- तीक्ष्णाम्लवेतसमुखैलवणोपणाम्लो । नेपालतानदलशोपितमारनीले साम्लासवाम्लपुटितं रसदीपनं तत् ॥ ४४ ॥ स्वेदयेदासवाम्लेन वीर्यतेजःप्रवृद्धये । पथोपयोगः स्वेद्यः स्यान्मूलिकानां रसेपु च ॥ ४५ ॥ 'हावीरता व तण्टुली ३ घ घ ४ क देवी ।५ ग भीपक्ष ६ स. परितक- सौ। ७ ज. वन ८ ८ 'सून ९ 'दममौ । १० ग. धानी ।। ग. मामारी। १२ अ. दनः सदनै । १३ ख पृटपम्प पत्र्यम्। १४ तदा । १५ क. यसदिन' ग. चादि । ३. येतदिन १६ ज. भू. प्रामा । १८ दिक्षा ९स. नाटसा । १. 'गलसTTAR नाम्नामाम्टमरित । १ 'योरी ·९ २ रसरत्नसमुचपे [११ अध्यायः। साक्षी क्षीरिणी वन्ध्या मत्स्याक्षी शहपुष्पिका । काकजया शिविशिसा ब्रह्मदण्डयाखुकणिका ।। ४६॥ वर्षाभूकम्युकी दी सैर्यकोत्पलशिम्बिकाः। शतावरी वज्रलता वनकन्दाऽग्निकर्णिका ॥४७॥ श्वेतार्कशिवधतूरमृगरिसाइशाः । रम्भा रक्ता निर्गुण्टी लज्जालः सरदालिका ॥ ४८ ॥ गण्डकपर्णी पाताली चित्रकं श्रीममुन्देरा । फाफमाची महाराष्ट्री हरिद्रा तिलपणिया ।। ४९ ॥ जाती जपन्ती श्रीदेवी भकदम्बः कुमुम्भकः । कोशातकी नीरकणा लागली पाटुतुम्पिका ॥ ५० ॥ चक्रमर्दोऽमृता फन्दः सविर्तपुपुलिया । चारादी. हरितशुली च प्रापेण रसमलिकाः ॥५१॥ रमरप भाग्ने ग्वेदै मपापे च पूजिताः । इस्पष्टी सूतमरकाराः समा द्रव्ये रसायने ।। ५२ ॥ फापस्नेि प्रथमं शेषा नोना द्रव्योपपोगिनः ।। ५३ ॥ अथ रसवन्धाः-पश्चविंशतिगरपामानमयन्यान्सरक्ष्मदे । पेन पेन दि चापं दुग्रदयं च नश्पति ।। रसराजस्य संमोतो बन्धनायों दिवातियः ॥ ५४॥ देटारोटी तेदाभामः शिपाहीनध पिटिया। क्षारः पोटच पोरच फन्कयन्धश पंजलिः ।। ५५ ॥ सजीव व निर्जीवी निवानव सबीनमः । गृहला ऐतिवन्धी च चालाय मारयः ॥ ५६ ॥ तरुणध नपा द्रो मनिटरनधाऽपरः | जैन्यन्योऽमियन्यश मंगनानामिधः ॥ ५० ॥ मदारन्धाभिधानध पक्षांतिग्निाः । पनिहन्ति पहिनी जरगवन्धमंमयः ॥५८ ॥ ११. मgar.17.mratri Antar ४ा भाjit.mir I sitarama Rit.यो.. Trant rit. T१५.१६, Parent Trthr.'. मग ·१३ अध्यायः] रससंस्कारादिनिरूपणम् । संताक्नेक्षते 'देही स्त्रीणां दावेऽतिशस्यते । हो रसः स विज्ञेयः सम्यक्शुद्धिविवर्जितः ॥ ५९ ॥ सं सेवितो नृणां कुर्यान्मृत्युं वा व्याधिमुद्धतम् । सुशोधितो रसः सम्यगारोट इति कथ्यते ॥ ६॥ स क्षेत्रकरणे श्रेष्ठः शनैर्व्याधिविनाशनः । पुटितोऽधो रसो याति योग मुक्त्वा स्वभावताम् ॥ ६१ ॥ भावितो धातुमूलांद्यैराभासो गुणवैकृते । असंशोधितलोहाचैः साधितो यो रसोत्तमः ।। क्रियाहीनः स विज्ञेयो विक्रियां यात्यपथ्यतः ॥ ६२॥ तीवातपे गाढतरावमापिष्टी भवेत्सा नवनीतरूपा ।। ६३ ॥ सरसः पिष्टिकाबन्धो दीपनः पाचनस्तराम् । शक्तिवरायाधैर्योऽसौ संसाधितो रसः ॥ ६४ ॥ क्षारबन्धः परं दीप्तिपुष्टिकृच्छूलनाशनः । बन्धो यः खोटतां याँतो ध्मातो ध्मातः क्षयं व्रजेत् ।। ६५ ॥ खोटबैद्धः स विज्ञेपः शीघ्रं सर्वगदापहः। द्रुतकज्जलिका 'मोचापत्रके चिपिटी कृता ।। ६६ ॥ स पाटः पर्पटी सैवै बालाद्यखिलरोगनुत् । स्वेदाधैः साधितः सूतः परत्वं समुपागतः ॥ ६७ ।। कल्कवंद्वः स विज्ञेयो योगोक्तफलदायकः ॥ ६८ ॥ कज्जली रसगन्धोत्था मुश्लक्ष्णा कज्जलोपमा । तत्तद्योगेन संयुक्ता कज्जलीबन्ध उच्यते ॥ ६९ ॥ भस्मीकृतो गच्छति वह्नियोगाद्रसः सजीवः स खलु प्रदिष्टः । संसेवितोऽसौ न करोति भस्मकार्य जैवाद्याधिविनाशनं च ॥७०|| १ घ. स तावन्नध्यते देहे । ड. सतावानेष्यते देहे । २ क. देहे । ३. मसे। ४ ट. क्षेत्री- परणे । च. क्षेत्रमरण ५ क. 'तोऽयो । ख. 'तोऽमीर। घ. तो यो । ६ इ. रोगमुस्ता सवासनाम् । ७ ग. स्वभावतः। ८ क. भावि। घ. माचितो । ड. मायुतो। ९ क. 'यैः स भा।। 1. स. 'कृतः । ग. कृतः।"क. 'पद्धो दी ज. दीप्त. पु.३ क. पद्धो। १४ ह. याति । १५ घ. 'कन्धः स १६ इ. सर्वविधापहः ।। २. दत्ताजालिमा मोचापत्रके विपिटा कृता। प. दुताबलिको मौचापत्र चिपिटा कृता । घ. दुतः क । इ. नामरिया मोचापत्रकै चिपिटी. कृता । १८ च. मोचपके चिपिटा कृता। १९ड. व पदधाति । २० घ. पन्ध स । २. ज. 'यो धोक्त। प्र. ज्ञयः पाती २२ 'पद्ध उा २३ ज. नस्पति । २४ ग. 'ति गन्ध । २५ प्र. 'व: सलु सपदिष्टः । २६ इ. जराव्याधि । २७ प. सनथ ।

·रसरत्नसमुच्चये [११ अध्याय। जीर्णाक्षको वा परिजीर्णगन्धो भस्मीकृतश्चाखिललोहेमौलिः । निर्जीवनामो हि सं भस्मभूतो निःशेषरोगान्विनिहन्ति वेगात् ॥ ७॥ रंसस्तु पादांशसुवर्णजीर्णः पिष्टीकृतो गन्धकयोगतश्च । तुल्यांशगन्धैः पुंटितः क्रमेण निर्बोजनामा सफलामयमः ॥७२॥ पिष्टीकृतैरभ्रकसत्वहेमताराकान्तैः परिजारितोय । हतस्त्वतः पडणगन्धकेन स वीजबद्धो विपुलभभावः ॥ ७३ ।। वनादिनिहतः सूतो हतः सूतः समोऽपरः । गृङ्खलावद्धसूतैस्तु देहलोहविधीयकः ॥ चित्रपौवां वेगेन व्याप्ति जानाति शंकरः ।। ७४ ।। धुक्तोऽपि याद्रुतिभिश्च सूतो युद्धगतो वा भसितस्वरूपः। स राजिकापादमितो निहन्ति दु साध्यरोगान्द्रुतिद्धनामा ॥७॥ समाजजीर्णः शिवजस्तु वालः 'संसेवितो योगपुतो जवेन । रसायनो भाविगदापहश्च सोपद्रवारिष्टगदानिहन्ति ॥ ७६ ॥ हरोबो यो द्विगुणाभ्रजीर्णः स स्पात्कुमारो मिततन्दुलोऽसौ । निःसप्तराः खलु पापयोगसंघातपाती च रसायनं च ॥ ७७ ॥ चतुर्गुणव्योमकृताशनोऽसौ रसापनारपस्तरुणाभिधानः। स सप्तरात्रात्सलामपनो रसापनो वीर्यचलमदाता ।। ७८ ॥ पस्यानका पडुणितो हि जीर्ण. प्राप्ताग्निसरपः स दि पद्धनामा। देहे च लोहे च नियोजनीय. शिवाहते कोऽस्य गुणान्भवक्ति॥७९॥ पो दिव्यमलिकाभिश्च कृतोऽत्पमिसदो रसः। विनाऽभजारणात्स स्यान्मृतिवन्धो महारसः ॥ ८॥ अयं हि जार्यमाणस्तु 'सोऽमिना क्षीपते रसः । पौजितः सर्वयोगेपु निरुपम्पफलमदः ।। ८१॥ शिलातोपमुसैस्तीपैदोऽसो जलदेवत् । स जरारोगमृत्यनः कल्पोतफलदायकः ॥ ८२॥ १ज 'हमोह । २ज 'मरि म । ४ प 'ग्ममा । ५५ मय रसस्य । ७ प पुत्र रच 'नामा मा ९९६ ती प्रत सत.. यो ( सीयर) विनिर्दिन र मत म1167 क्यम्। १५१ ३६ धारिती । म 'पानिप पनि 17 धारना । ७ माई र भा.मा बहेन । म न करना नाज मंत्री। २. ' र 'पाता । ४T Anti सिर म'पहा .७rt.८ ५९ .. ५. स्नान।

·११ अध्यायः1] रससंस्कारादिनिरूपणम् । केवलो लोहयुक्तो वा ध्मातः स्याद्गुटिकाकृतिः। अक्षीणश्यामिबद्धोऽसौ खेचरत्वादिकत्स हि ॥ ८३ ॥ . हेम्ना वा रजतेनं वा स हि परो ध्मातो व्रजत्येकता मक्षीणो निचितो गुरुश्च गुटिकाकारोऽतिदीर्घोज्ज्वलः । चूर्णत्वं पटुवत्मयाति निहतो घंटे न मुंश्चन्मलं निर्गन्धो द्रवति क्षणात्स हि तो बद्धाभिधानो रसः॥८४॥ इति रसबद्धलक्षणम् । विष्णुकान्ताराशिलताकुम्भीकनककूलिकैः । विशालानागिनीकन्दव्याघ्रपादीकुतुम्बकैः ॥ ८५ ॥ वृश्चिकालीभशुण्डीभ्यां हंसपायासंहासुरैः । अप्रसूतगवां मूत्रः "पिष्टं वा कुलके पचेत् ॥ ८६ ॥ पक्वमेवं मृतौ मदितं विपचेद्रसम् । यन्त्रेषु मूळ सूतानामेषकल्पः समासतः ॥ ८७ ॥ सूते गर्भनियोजिताधकनके पादशिनागेऽथवा पैञ्चाङ्गष्ठकशाल्मलीकृतमंदाश्लेष्मातबीजैस्तथा । तद्वत्तेजिनिकोलकाख्यफलजैसूर्ण तिलं पत्रकं तप्ते खल्वतले निधाय मृदिते जाता जैलूका वरा ॥ ८८ ॥ सैपा स्यात्कपिकच्छरोमपटले चन्द्रावतीतलके चन्द्रे टकणकामपिपलिजले स्विन्ना भवेत्तेजिनी । तप्ते खल्वतले विमर्दनविधिपत्नौद्वलिं या कृता सा स्त्रीणां मददर्पनाशनकरी ख्याता जैलूका वैरा ॥ ८९ ॥ बाल्ये चाष्टाङ्गुला योज्या यौवने च दशाङ्गुला । द्वादशैव प्रगल्भानां जलौका त्रिविधा मता ॥१०॥ १ ज. 'बन्धोऽसी । २ ज. "दिव-धकृत् । ३ ज. न रंसहि वरो । ४ इ. वा सिहि- वरी। ५ ग. निश्चितो । घ. निविडो । ६ घ. 'च घुटि ७८. दीप्तोज्ज्वलः । ८ घ. निहितो ।९ क. पृटो। १० क. मुञ्चन्मल । "घ निर्बन्धी । १२ ह. महापद्धाभिधानोऽपरः । १३ घ. 'केः २४ उ. या महासुनैः । १५ घ. 'हाशुभैः । क.'हामुतैः । ज. 'हाशुनै । १६ ग. मने। 106 पित्त । पिट । १६ ग. वालुके । घ वालकै । ड. वा कुडुटे । १९ स. पभानस्य च माज पमाहोस्थित शा इ. पञ्चाङ्गेषु च शा॥२० ह. मदः क. मदने । २१४. जानि कोकिलाक्षफ २२ क. 'नि रेलमाक्ष। घ. निलिराया। ज. 'नि कोरिय:। २३ १. मुदित । उ मृदिता । २४ इ. जरी । २५ ग. 'तेजनी । २६ ज. दी। २७ ज. मर्य विधिवयलान्मुखा या २८ ट. पिधेर्य नावटी या । २९ ५. सादर या । ३. क. पा । ३. इ. जरीमरा । ३२ = पग। १३ माजलगा। ३४ क. वरा ।

·रसरनसमुचपे [११ अध्यायः। धृत्वा सूतमुखे पात्रं मेपीक्षीरं पदापयेत् । स्थापदातपे तीने वोसराण्येकविंशतिः ॥ ११॥ द्वितीपाऽत्र मया प्रोक्ता जलौका द्रावणे हिता। पुरुषाणां स्थिता मूर्ध्नि द्राक्येंद्रीजमद्भुतम् ॥ १२ ॥ मुनिपत्ररसथैव शाल्मलीवृन्तवारि'चे। जातीमूलस्प तोपं च शिशपातोपसंयुतम् ॥ ९३ ।। श्लेष्मातकफलं चैव त्रिफलाचूर्णमेव च । कोकिलीक्षस्य चूर्णं च पारदं मर्दयेहुधः ॥ ९४ ॥ जलूका जायते दिव्या रामाजनमनोहरा । सा पोल्या कामकाले तु कामयेत्कामिनी स्वयम् ॥ २५॥ त्रिफलाभृङ्गमहौषधमधुसर्पिच्छागदुग्धगोमूत्रे । नागं सप्तनिपिक्तं रससमैजरितं जलका स्यात् ।। ९६ ।। भानुस्वरदिनसंख्याप्रमाणसूतं गृहीतेंदीनारम् । अझोलराजवृक्षकुमारीरसशोधनं कुर्यात् ।। ९७ ॥ शशिरेखावरैवींसकोकिलाक्षापामार्गकनकानाम् । चणैः सहकविंशतिदिनानि संमर्दयेत्सम्यक् ॥ ९८ ।। "निशायाः कॉञ्जिकं यूपं दत्वा योनौ प्रवेशपेत् । घालमध्यमद्धास्तु योज्या विज्ञाय तत्क्रमात् ॥ ९९ ॥ मीरसानामपि नृणां पोपा स्यात्सङ्गमोत्सुका । रसभागचतुष्कं तु वङ्गभागं तु पञ्चमम् ॥ १०॥ गुरसारससंयुक्तं टणेन समन्वितम् ॥ १०१ ॥ त्रिदिनं मर्दयित्वा च गोलकं , रसोद्भवम् ।। लिङ्गाने योनिनिक्षिप्तं यावदायुर्वशंकरम् ।। १०२ ॥ स. सूक्ष्ममुखे । ३. सूतमुखे पात्र मेध्याः क्षी। २ स. पाने मेयाः क्षी'। ३ च. स्वाप । ४ फ. येद्वाऽन। ५ घ वाराणामक ६ घ. 'येद्वनिताल । .यद्वीर्यमुद्धतम् । ॐ 'मला रिणाघ. वा । • ज. जातिम् । ११ क शिशिपा १२ क.स एयस्य ! १३ ज. मरजित । ग. 'मजारि । इ. 'मजनित । १४ च. 'सूतग। ८. सूत दीनान्त रम् । सूत दीनार । १५ क. 'तदावारम् । १६क. 'रणीस ध. 'रणी सह. भूगोलक्षापमा ७ के. लारयापा। १८ ट. क्षापमा १९.निवर्णि... काशिने । २१ ज.योनि । २२ क. वृद्धामु यो क.'द्वासु योच्यो वि २३ स. २४. निरा २५ क. नि. रम । निर्गुडीरस । २६ ज. तु ।

·९७ १११ अध्यायः रससंस्कारादिनिरूपणम् । कर्पूरसूरणमुसुमेघनादै- मागं निपिच्य तु मिथो वलयेद्रसैन । लिङ्गस्थितेन वलयेन नितम्विनीनां स्वामी भवत्यनुदिनं स तु जीवहेतुः ॥ १०३ ॥ टडाणपिप्पलिकामासूरणकर्पूरमातुलुङ्गरसैः। कृत्वो स्वालिले योनि विद्रावयेत्त्रीणाम् ॥ १०४ ।। अग्न्यावर्तितनागे हरवीजं निक्षिपेत्ततो द्विगुणम् । मुनिकनकनागसपैर्दन्त्याऽथ सिच्याच तन्मध्यम् ॥ १०५॥ तेक्रेण मर्दयित्वा गणतो मदनवलयं कृत्वा । रतिसमये वनितानां रतिगर्वविनाशनं कुरुते ॥ १०६ ।। व्याघ्रीबृहतीफलरससूरणकन्दं च चणकपत्राम्लम् | कपिकच्छवज्ञवल्लीपिप्पलिकामाम्लिकाचूर्णे ॥ १०७ ॥ अग्न्यावर्तितनागं नवैवारं मर्दयेद्धिमैव्यैः । स्मरवलयं कृत्वैतद्वनितानां द्रावणं कुरुते ॥ १०८ ॥ पलाशवीरक्तं च जम्बीरौम्लेन सूतकम् । संजीवं मार्दतं यन्ने पोतितं म्रियते ध्रुवम् ।। १०९ ॥ खरमञ्जरिबीजान्वितपुष्करवीजैः मुचणितैः कल्कम् । कृत्वा सूतं पुंटये ढमूपायां भवेगस्म ॥ ११० ।। काकोदुम्बरिकापा दुग्धेन सुभावितो हिङ्गः । मर्दनपुंटेन विधिना सूतं भस्मीकरोत्येव ।। १११ ॥ "देवदाली हरिकान्तामारनालेन "पेपयेत् । तेवैः सप्तधा सूतं कुर्यान्मर्दितमूर्छितम् ।। ११२ ।। तत्सूतं खपरे दद्यादत्वा दत्वा तु तद्रवम् । चेल्ल्योपरि पर्चेचा भस्म स्याल्छवणोपमम् ।। ११३ ॥ 2 १च. इसमे । २ ज. महो। ३ क. वलय रसेना ४ ग. कामीसूट. 'काभिर'। ५ क. 'लाss. स्मा। द. वाऽमाङ्गविले । ६ .गुणे । ७ इ.स दलाऽय । क. सन्याय मि। घ. मा. ईन्याध्या ८ प. उ. 'न्मध्ये । ९ क.तिक्तेन । घ. तीक्ष्णेन । १० ज. गणेन । ११५.कामाम्लियाच- पम् । १२ ज. वसार भावदिमईय. । १३ दृ. छादयदिनद्रव्यैः । १४ च. कृतेत १५ च. बीज १६ क. 'जक रक्तन । १७ ज. 'राम्ल च सूतके । १८ इ. 'जीरम 11९. पचितार.च. पुट | २१ ज. हर मुलाया । २२ ८. 'पुटनविधानात्म' । २३ क. देवदाली। २४ घ. भावयेत् । २५ घ, तदन्यै । २६ ४. गल्यो । २७ घ. 'घेचारा भो । द. चेदान्ह भ'। अ. 'चहान्ही मा ·१८ रसरत्नसमुच्चये [११ अध्यायः। अपामार्गस्य बीजानि तथैरण्डस्य चूर्णयेत् । तणं पारदे देयं मृषायामधरोत्तरम् ॥ ११४ ॥ रुद्ध्वा लघुपुटैः पंच्याचतुनिर्भस्मता नपेत् । केंटुतुम्ब्युद्भवे कन्दे गर्ने नारीपयःप्लुते ॥ ११५ ।। सप्तधा प्रियते सतः स्वेदितो गोमयामिना । अकोलस्प शिफावारिपिष्टं सल्वे विमर्दयेत् ॥ ११६ ॥ सूतं गन्धकसंतुल्पं दिनान्ते तं निरोधयेत् । पुट धरे पन्ने दिनान्ते स मृतो भवेत् ॥ ११७ ॥ चटक्षीरेण सतीची मर्दयेत्महत्रयम् । पाँचपेत्तेन फाठेन भस्मीभवति तद्रसः ।। ११८ ।। अथाऽऽतुरो रसाचार्य साक्षा मदेश्वरम् । साधितं च रसं गृङ्गदन्तवेवादिधारितम् ॥ ११९ ।। अर्चपित्वा पधाशक्ति देवगोग्राह्मणानपि । पर्णखण्ठे ध्रुवं सूतं जैग्ध्वा स्यादनुपानतः ।। १२० ॥ शृतसैन्धरधान्याफजीरकाईकसंस्कृतम् । नन्दुलीपकधान्पा पटोलालाघुमादिकम् ।। १२१ ॥ गोधमजीर्णशाल्पानं गन्य क्षीरं कृतं दधि । हंसोदकं संदरसः पय्यंवर्गः समामतः ॥ १२२ ॥ वृहत्तीविन्धकमाण्ड वेत्रानं पारवेष्टकम् । मा मगर निप्पा पुन्धिं सर्पपं तिलम् ॥ १२३ ॥ अपनोदतनम्नानताम्रटमुरामवान् । आनुपमांसं धान्पानं भोजनं पदीदले ॥ यास्पे च गुरु विष्टम्मि तीक्ष्णोणं च भृशं स्पजेत् ।। १२४ ।। दारीफलानि च मटरतेल तथा राजिना निक पतसं पग्रिकलं माण्टक पर्यटी। पारगमगावेटरफलं पोटिंगपाः फलं पन्तासंग परित्या सलु गणः मानः पयागादिय||१२५॥ १.२. मामा २.२ मा प्रोत् । ५. Srrihar Arres fra.rint. मा १२४ १-३ र १५१ .। "? जारCr Timixपा.दार रएमाले प्र... ' मी. ryfi.. TETAR Pi..m: ।

·९९ ११ अध्यायः . रससंस्कारादिनिरूपणम् । देवीशास्रोदितः सोऽयं ककारादिगणो मतः । शानान्तरविनिर्दिष्टः कथ्यतेऽन्यमकारतः ॥ १२६ ॥ कैः कन्दुककोलकुकुटकलक्रोडाः कुलत्यास्तथा कण्टारी कटुतैलकृष्णगलकः कूर्मः कलायः केणी । केकालं च कटिल्लुकं च कतकं कर्कोटकं कर्कटी काली काक्षिकमेपकादिकगणः श्रीकृष्णदेवोदितः ।।१२७॥ यस्मिन्रसे च कण्ठोत्या ककारादिनिपेधितः । तत्र तत्र निपेध्यस्तु तदौचित्पमतोऽन्यतः ॥ १२८ ॥ उद्गारे सति दध्यन्नं ष्णमीनं सजीरकम् अभ्यङ्गमनिलक्षोभे सैलैर्नारायणादिभिः ॥ १२१ ।। अरतौ शीततोयेन मस्तकोपरि 'सेचनम् । तृष्णायां नारिकेलाम्बु मुंद्रयूपं सशर्करम् ।। १३० ।। द्राक्षादाडिमखजूरकदलीनां फलं भजेत् । रसवीर्यविवृद्धयर्थं दधिक्षीरेक्षुशर्कराः ॥ १३१ ॥ शीतोपचारमन्यच्च रसत्यागविधौ पुनः । भक्षयेबृदेतीविल्वं सकृत्साधारणो विधिः ॥ १३२ ॥ १२६२।। इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य ऋतौ रसरत्नसमुच्चये रसशोधनबन्धनभस्मजलूकादिनिरूपणं नामकादशोऽध्यापः ॥११॥ अथ द्वादशोऽध्यायः। [ अथ ज्वरचिकित्सनम् ।] ज्वरस्य रक्तपित्तस्य कासस्य श्वासहिषयोः । वैस्वर्यस्य क्षयस्यापि तथाऽरोचपसेकयोः ।। १ ।। छर्दिहृद्रोगयोश्चैव तृष्णामयोद्भवार्शसाम् । उदावर्तातिसाराणां ग्रहपतिप्रवाहिणोः ॥२॥ विपून्या वह्निमान्द्यस्य मूत्रकृच्छाश्मरीरुजाम् । मेहस्य सोमरोगस्य "पिटकानां च विद्धेः ॥ ३ ॥ सन्तरे नि ? ग. कडू । ३ ज.कृष्टग। ४ ड, राप. ५। ५ ख. पणी । छ.गा। अ. कोर । कारुश्च (साधीयान)। ७ इ.कीरी । च पोरी। ८५ न. दिनि। ९.नि- पेपय तत्तदौचित्यतोऽन्यत 11 ज. कृटमन । न. शमी11 पेचनम् । १२ अ. मुद्र । 1३ अ. 'यस्य । १४ १.दनी वि १५ प्र. 'दिप यो. । १६ ८. 'दगति :रिटिका।

·रसरत्नसमुच्चये [१२ अध्यायः। वृद्धिगुल्मादिरोगाणां शूलानामुदरस्प च । पाण्डुशोफविसर्पाणां कुष्ठचित्रनभस्वताम् ॥ ४॥ वातास्त्रस्याऽऽवृतानां च वन्ध्पानां गर्भिणीरुजाम् । सूतिकाबालरोगाणामुन्मादेऽपस्मृतावपि ॥५॥ नेत्ररोगे कर्णरोगे नासारोगास्यरोगयोः । शिरःसंजातरोगेषु प्रणे भने भगन्दरे ॥ ६ ॥ अन्थ्यादौ क्षुद्ररोगेपु गुह्यरोगे विपेषु च । जरापास्त्वनपत्यानां वीजपोपणहेतवे ॥७॥ परिपाट्याऽनया सर्व रोगाणां दि चिकित्सितम् । रसलोह विपरना योगैवैदपे यथागमम् ॥ ८॥ रोमाञ्चकम्पो वदने मधुत्वमुजृम्भणं मरतयतोदयादी । चातज्वरस्पोक्तमिदं हि लक्ष्म अनोत्तरः स्पादि शवदेव ॥९॥ विरकाशोपास्पयादुत्वतीव्रतापमलापत्रमाउँनानि । एतानि पित्तजरलक्षणानि वमिः सतृष्णागविदादिता च ॥१०॥ पासवासी मुसे जाट्य माधुपं यदुनिद्रता । प्रस्वेदः स्वल्पदादश श्रेष्मजयरलक्षणम् ।। ११ ।। मिश्रितं लक्षणं यनु द्वयोनिषु भवेच्च तत् ॥१२॥ [ अप रसापनान्पाह। अथ त्रैलोक्यसुन्दररसः-विमर्दिताम्यां रसगन्धयाम्पा नीरण पपांदिह गोल्नम् । भाण्टे नवीने गिनिदेशप पवा- सोनास्योपरि ताम्रपात्रम् ॥ १३ साधं मुहर्ने रिनिरन्ध्य धीमानुरीपरीमाणानुनाऽरप | अघन्ततः मिध्पति पपटीपं नवमरापागानुमेधः ॥ १४॥ गिरिप प रमनां च तालुदेश प मिन्दानी पदि। बम्लोस्मिता बाईकनापमिश्रामनां नियांप स्थगपटन ॥१॥ पमादमी पारदन पर ग तमोदनं पथ्पमिद प्रपोग्यम् । पुपादिनानां रिनपं दीन्य वगम्यभटारिनदामाम॥१६॥ पर ममे ।। (Mrvati irit.fruiti.cm 7 ·218. १०१ १२ अध्यायः1] ज्वरचिकित्सानिरूपणम् । अथ त्रैलोक्यडम्बरसः-सूतार्कगन्धचपलाजयपालतिक्ता- पथ्यात्रिवृच्च विषतिन्दुकजान्समांशान् । संभाव्य वञिपयसा मधुना त्रिवल्ल- त्रैलोक्पडम्बररसोऽभिनवज्वरनः ॥ १७ ॥ अथ मेघनादरसः-पादांशकंसाररविःसमांश- गन्धो विपक्कैः स्वकषायपिष्टः । रेसः क्रमान्माषमितश्चलादि- ज्वरेषु नान्ना किल मेघनादः ॥ १८ ॥ अथ ज्विरगजहरिरसः-दरदजलदयुक्तं शुद्धसूतं चै गन्धं महरमथसुपिष्टं वल्लयुग्मं च दद्यात् । ज्वरगजहरिसंज्ञं शृङ्गवेरोदकेन प्रथमजनितदाँहीशीरभक्तेन भोज्यः ॥ १९ ॥ अथ दीपिकारसः-संतप्तसीसभागं च पारदं गन्धकं कैंणाम् । समभाग पृथक्तात्र मेलयेच्च यथाविधि ॥ २० ॥ जम्बीरस्य रैसे सर्व मर्दयेच दिनत्रयम् । मेघनादकुमार्योश्च रसे चापि दिनत्रपम् ॥ २१ ॥ दिनद्वयमजामूत्रे गवां मूत्रे दिनत्रयम् । भावयेच यथायोग्य तस्मिन्नेतानि दापयेत् ॥ २२ ॥ 21834 सैन्धवं चित्रकं भागं सौवर्चलवणं तथा । तेन संमेलनं कृत्वा भावयेच्च पुनः कमात् ।। अनेन विधिना सम्यसिद्धो भवति तद्रसः ॥ २३ ॥ शर्करातसंयुक्तं दद्याद्वल्लत्रयं रसम् । गोधूमस्यौदनं पथ्यं मापसूपं च वास्तुकम् ॥ २४ ॥ धात्रीफलसमायुक्तं सर्वज्वरविनाशनम् । दीपिकारस इत्पे तत्रज्ञैः परिकीर्तितः ॥ २५ ॥ अथ शीतभनी रसः-पारद रसकं तालं तुत्थं गन्धकटणम् । सर्वमेतत्सम शुद्ध कारवल्या द्रवैर्दिनम् ॥ २६ ॥ * इ. रस । नवज्वरे । tक ज्वरगजकैमरी । द रसगजसिंह। ड. सर्वचरे। १ ख 'तितपा २ र मांशम् । ३ ड व ४८. सर। ५२ रसत्र । ६ मुगन्य "ट दाहे क्षीट भोज्य । ९ इ. मागे च-1.क.क्णा". विधि १२३. रसै। १३ ख 'गद्वय १४ , पन। १५ १. पस्तत्र ।१६ क 'गी । 21833 SN...- LIBRA ·रसरत्नसमुच्चपै [१२ अध्यायः। वृद्धिगुल्मादिरोगाणां शूलानामदरस्य च । पाण्डुशोफविसर्याणां कचित्रनभस्वताम् ||४|| वातासंस्थाsतानां च बन्ध्यानां गर्मिणीरुजाम् । सूतिकाबालरोगाणामुन्मादेऽपस्मृतावपि ॥५॥ नेत्ररोगे कर्णरोगे नासारोगास्परोगयोः । शिरःसनातरोगेषु प्रणे भट्टे भगन्दरे ॥६॥ ग्रन्थ्यादौ क्षुद्ररोगेपु गुहारोगे विपेषु च । जरापास्त्वनपत्यानां चीजपोपणहेतवे ॥७॥ परिपाट्याऽनपा सर्व रोगाणां दिनिकिस्मितम् । रसलोर विपरत योगेबपे पधागमम् ॥ ८॥ रोमायकम्पो यदने महत्वमुभगं मातफनोदशाही। बातमरम्पोन मिदं दिनदय भेनोनरः स्पादि सचदेव ॥२॥ शिरफशोपारपपाटुम्पतीवनापमलापमानानि । एतानि रितगरनक्षणानि वामः ममारियादिना या १०॥ फारचाग्यो मगे जाटो माधुपं यदुनिद्रना। मरवेदः स्वल्पाहय कामसमरनरणम ॥११॥ मिश्रितं रक्षणं पशुपादिपु भग सन् ॥ १२ ॥ [अधरापनान्यादा जप त्रैलोक्यमुन्दररमः-विमदिनाम्पा रणगन्धपापा भारण पुपादित मांगना । माप्टेनीन चिनिया महारापोरनाप्रपात्र II.31 सायंडाने नियमानुरी पैमानाडाय! श्रयानमः वयान पर गवरामानुमेधः ।। १४॥ प पू गगन नापियवाद। मोमिन ५ पदमी पारदनःया मनानं पोपमा पपर गानाTHI ·1 . १२ अध्यायः । ज्वरचिकित्सानिरूपणम् । अथ वृद्धज्वराङ्कुशः- -रसहिङ्गुलजेपालवृद्धया दन्त्यम्बुमर्दितैः । दिनार्धन ज्वरं हन्याद्लैक सितया सह ॥ ३८ ॥ अथ महाज्वराङ्कशःशुद्धं सूतं विषं गन्धं धूर्तबीजं त्रिभिः समम् । चतुभिश्च समं व्योपे सूर्णीकृत्य निधापयेत् ॥ ३९॥ दन्तभाण्डेऽथवा शा. काष्ठे नैव कदाचन । वातश्लेष्मज्वरे देयं द्वंद्वजे वा त्रिदोपजे ॥ ४०॥ रसेन शृङ्गवेरस्य जम्बीरस्यायवा पुनः । गुआद्वयं च जीर्णेऽस्मिन्दधिभकं प्रपोजयेत् ॥ ४१ ॥ एकद्वित्रिदिनईन्यावरान्दोपक्रमेण तु । , महाज्वराङ्कुशो नाम रसोऽयं शंभुनोदितः ॥ ४२ ॥ अथ मृत्युंजयःतालं ताम्ररजो रसश्च गगनं गन्धश्च 'नेपालक दीनारममितं तदर्धमुदितं टेझं शिला माक्षिकम् । दीनारद्वितयं विपस्प शिखिनः पिष्ट्वा रसैः पाचितो पश्चिन्तामणिवज्वरोघविजयी नाम्ना तु मृत्युंजपः ॥४॥ अथ 'सर्वज्वरारिः-तालं ताम्रमपोरजश्च चपलातत्यानक कान्तकं नागं स्याच समांशकं समृदितं मूलं च पौनर्नवम् । भृङ्गीकासहरीपुनर्नवमहामन्दारपत्रोद्वैः कल्कं वालुकयात्रपाचितमिदं सर्वज्वरस्यान्तकृत् ॥४४॥ अथ चन्द्रसूर्यो नाम रसः-नुत्थेन तुल्पः शिवजेश्च गन्धो जम्बीरनीरेण विमर्दनीयः। दिनत्रयं मेलय तेन तुल्यं व्योपं ततः सिध्यति चन्द्रसूर्यः ॥ ४५ ॥ चेल्लो विजेतुं विपमावलम्बि दलेन देयो भुजमाख्यवल्याः। दुग्ध हितं स्यादिह शृङ्गवेररसेन शैत्येषु स सेवनीयः ॥ ४६ ॥ तकं सग ज्वरशूलपोस्तु द्राक्षाम्बुना पथ्यमनन्तरोक्तम् । रोधवरापाः सलिलेन शूलं जम्बीरनीरण वराजलेन ॥४७॥ * इ. हिालेश्वरः । १. सर्वनरान्तक. घ. चन्द्रसूर्योदरी नाम रसः । क. रहिाल्ने । घ. रसहिदुलनेपा १. रसो हिलनेपाशा दन्त्याधु। ज. रस- गन्धानेपा । २ इ. द्रा सिज. मा सि३ च. शुद्धम् ।। ४ क. पारक। ५ ५. रक्षः। ६ इ. ग चाक्षम ७ च ती ८ ह. हारेदार । ९ट जस्य ग १ . एली । ज. वर्ग। ११२. 'रम्मी । . दगद १२ गयेषु स सेधनीय । १३८. से टापसे। - ·१०२ रसरत्नसमुच्चये [१२ अध्यायन मर्दयेत्तेन कल्केन ताम्रपात्रोदरं लिपेत् । अङ्गुलाधर्धार्धमानेन तं पचेसिकताह्वये ॥ २७ ॥ यन्ने यावत्स्फुटन्त्येवं ब्रीहयस्तस्य पृष्ठतः । ततः मुशीतलं माझं ताम्रपानोदराद्भिपक ॥ २८ ॥ शीतभञ्जी रसो नाम चूर्णयेन्मरिचैः समम् । मापैकं पर्णखण्डेन भक्षयेन्नाशयेजवरम् ॥ २९ ॥ त्रिदिनौपमं तीवमेकद्वित्रिचतुर्थकम् ॥ ३० ॥ अथ मृतजीवनरसः-कूष्माण्डचूर्णतिलजैः प्रविशुद्धतालं गाढं विमर्च मुपवीसलिलेन मुल्यम् । सूतेन हिङ्गुलभुवा सिकताख्ययन्त्रे गोलं विधाप परिवृत्तकपालमध्ये ॥ ३१ ॥ पत्रण तं दिनपतेरपिधाप रुवा संधि तयोर्गुडसुधाखटिकाशिवाभिः । वहौ पचेन्मृदुनि चात्रशिरस्थशालि- वैवर्पमात्रमवधि प्रविधाय धीमान् ॥ ३२ ॥ वल्लं ततः सुरसमिश्रममुण्य दद्या. स्सर्पिःसिताकेणपपो मधु चानुपेयम् । जेतुं ज्वरान्मविपमानिह यान्तिशान्त्यै ·२२ अध्यायः ।। ज्वरचिकित्सानिरूपणम् । विस्तारे परिणाहे च गतां कृत्वा पडङ्गुलाम् फणिवल्लीदलान्यन्तर्गर्तायां प्रक्षिपेन्नरः ॥ ६१ ॥ पर्णेषु सूतकल्क तं गायां स्थापयेदृढम् । कल्कादुपरि तत्पफ्र्तावक्त्रं प्रपूरयेत् ॥ ६२॥ गर्तायां तु ततो देयं पुटमारण्यकोत्पलैः । स्वाशीतलतां ज्ञात्वा समाकपेत्ततःपरम् ॥ ६३ ॥ सूतलिप्तदलैः साध कल्कं खल्वे विमर्दयेत् । तोलार्वममृतं क्षिप्त्वा तोलार्धं तित्तिरीफलम् ॥ ६४ ॥ स्थापयेत्खल्वितं कल्कं योजयेद्गुञ्जमात्रया । शृङ्गवेराम्भसा युक्तं तीक्ष्णचित्रकसैन्धवैः ॥६५॥ संनिपाते तथा वाते त्रिदोपे विषमज्वरे । अग्निमान्ये ग्रहण्यां च तथा देयोऽतिसारिणि ।। ६६ ॥ भोजनं दधिभक्तं च रसेऽस्मिन्संप्रयोजयेत् । व्याध्यादिकं यथा कुर्यादुदकं ढालयेत्ततः ॥ ६७ ।। एप योगवरः श्रीमान्प्राणिनां प्राणदायकः । चिन्तामणिरिति ख्यातो रसः सर्वाङ्गमुन्दरः ॥ ६८ ॥ अथ लोकनाथगुटिका-सूतेन्द्रं परिमर्च पञ्चपटुभिः क्षारैखिभिस्तं ततः पिण्डे हिङ्गुमहौषधामुरिमये सस्वेद्य धान्योदके । निर्गुण्ड्यम्बुहुताशमन्थतिलपर्युन्मत्तभृङ्गाकं कामातागिरिकर्णिकाँपबदलापञ्चाङ्गुलोत्थैर्जलैः ।। ६२ ।। सूतेन्द्रेण समैविमर्च सहजैः पित्तैस्ततो भावय- इंष्ट्रिच्छागलुलायमत्स्यशिखिना सासंनिपाताञ्जयेत् । विख्याता भुवि लोकनाथगुटिका मारीचमात्रा हिता रयादस्याः संहितं दधी शकलं वीर्य भवेच्छीतलैः ॥ ७० ॥ अथ सूचिकाभरणो रसः-वज्रवैक्रान्तपोर्भस्म प्रत्येकं निष्कसमितम् । शृङ्गीविपं द्विनिष्फ च त्रिनिकं चूलिकापटु ॥ ७१॥ १२. रान्यन गी सड पेदधः । ३ क 'त्तिडी ४"रिणे ५ज व्याध्याथिा यदा पूर्गादक दालयेतत । व्याध्याधिक्य । ग. व्यायाधिक । इ. व्याधिय यदा कु प्र. तापा. धिका तथा । ६ क. गुलिया। पास काम्दनारा ट. मा ८ 'येच्छा . गनिमा । १०. ममित । १ . 'थुमक' । १५ ट. 'मगुतम् ।

·रसरत्नसमुच्चपे [१२ मध्यायः। अपस्मृतावन नियोजनीयमभ्यञ्जनं निम्बपयोभवाभ्याम् । घृतोदनं स्यादिह भोजनाय जम्बीरनीरेण निहन्ति गुल्मम्॥४८॥ हिनवम्लिकानिम्बुरसेन 'देयं प्लीहोदरे स्पादिह तकभक्तः। स्तम्भार्थमस्मिन्ससितं पयःस्पागुडो नियोज्यो वमनप्रशान्त्यै॥४९ अशीतिर्यस्य वर्षाणि वसुवर्षाणि यस्य वा । विपं तस्य न दातव्यं दत्तं चेद्दोपदायकम् ॥५०॥ इति क्षेपका अथ उमाप्रसादनो 'रसः-मेघपारदवैगन्धविपव्योपपटूनि च । जीरकद्वयमेतानि समभागानि कारयेत् ॥ ५१ ॥ सिन्दुवाररसेनापि लेशुनस्य रसेन च । अपामार्गरसेनापि सेप्तरात्रं विमर्दयेत् ॥ ५२॥ तत्पकं वालुकापत्रे गुञ्जामात्रं प्रयोजयेत् । सनागवल्लीमरिचं ततः शीताम्बु पापयेत् ॥ ५३ ॥ उमापसादनो नाम रसः शीतज्वरापहः । चातुर्थिक त्रिरात्रं वा नाशयेत्किमुतापरान् ।। ५४ ॥ अथ 'ज्वराशरसः-टणं रसगन्धौ च समभागाप्रकल्पपेत् । नेपालं द्विगुणं दत्वा मर्दयेत्खल्वमध्यतः॥ ५५ ॥ श्लक्ष्णवां पाति तद्यावत्तावत्तन्मर्दयेच्छनैः। सैन्धवं मरिचं शङ्ख चिश्चाक्षारं समाक्षिकम् ।। ५६ ॥ तुल्यमेतत्रयं कृत्वा निम्बुतोपेन मर्दयेत् । चणप्रमाणवटकान्भक्षयेच दिनत्रयम् ॥ ५७ ॥ ऐकाहिकं याहिकं च व्याहिकं च चतुर्थकम् । सर्वज्वरविनाशाय ज्वराङ्कुश इति स्मृतः ॥ ५८ ॥ अथ सर्वाङ्गसुन्दरचिन्तामणिरसः। अनकं गन्धकं सूतं 'तोलैकैकं पृथक्पृथक् । गृहीत्वा विषतोलार्धं तोलाध तितिरीफलम् ।। ५९ ॥ एतत्सर्व समं कृत्वा मर्दयेत्खल्बमध्यतः । श्लक्ष्णतां याति तद्यावत्तावत्संमर्दयेच्छनैः ॥ ६ ॥ * र, रमः शीतज्वरे। 11. ज्वरानुशः मर्वन्चरे । १. देह । २ घ. "स्मिन्मावत । ३ अ. 'धकारको ४ द. रमोनस्य ।५ क. मतवार । ६ प्रदाग्येत् । .त्र. गात्मक ८ अ. खण्ड । ९ क. तुराम 1 10 ग, "लैक च । इ.नितिरी । क. तिही फाक घ. 'तिमीफा ·१२ अध्यायः ।। ज्वरचिकित्सानिरूपणम् । विस्तारे परिणाहे च गतां कृत्वा पडङ्गुलाम् । फणिवल्लीदलान्यन्तर्गर्तायां प्रक्षिपेन्नरः ।। ६१ ॥ पणेपु सूतकल्कं तं गर्तायां स्थापयेदृढम् । करकादुपरि तत्पविक्त्रं प्रपूरयेत् ।। ६२ ।। गर्तायां तु ततो देयं पुटमारण्यकोत्पलैः । स्वादशीतलतां ज्ञात्वा समाकर्पत्ततःपरम् ॥ ६३ ॥ सूतलिप्तदलैः सा कल्कं खल्वे विमर्दयेत् । तोलार्धममृतं लिप्त्वा तोलार्धं तितिरीफलम् ।। ६४ ॥ स्थापयेत्खल्वितं कल्कं योजयेद्गुञ्जमात्रया। शृङ्गवेराम्भसा युक्तं तीक्ष्णचित्रकसैन्धवैः॥६५॥ सनिपाते तथा वाते त्रिदोपे विपमज्वरे । अधिमान्ये ग्रहण्यां च तथा देयोऽतिसारिणि ।। ६६ ।। भोजनं दधिभक्तं च रसेऽस्मिन्संप्रयोजयेत् । व्याध्यादिकं यथा कुर्यादुदकं ढालयेत्ततः ॥ ६७ ॥ एप योगवरः श्रीमान्प्राणिनां प्राणदायकः। चिन्तामणिरिति ख्यातो रसः सर्वाङ्गमुन्दरः ।। ६८ ॥ अथ लोकनाथगुटिका-सूतेन्द्रं परिमर्च पञ्चपटुभिः क्षारैत्रिभिस्तं ततः पिण्डे हिङ्गमहोपधामुरिमये संस्वेद्य धान्योदके । निर्गुण्ड्यम्बुहुनाशमन्यतिलपर्युन्मत्तभृङ्गाकं तागिरिकर्णिकाँप्लवदलापञ्चाङ्गलोत्थैर्जलैः ।। ६३ ।। सूतेन्द्रेण समैविमर्च सहजैः पित्तैस्ततो भावयें- इंष्ट्रिच्छागलुलायमत्स्पशिखिनां सासनिपाताञ्जयेत् । विख्याता भुवि लोकनाथगुटिका मारीचमात्रा हिता रयादस्याः सहितं दधीशकलं वाय भवेच्छीतलैः ।। ७०॥ अथ सूचिकाभरणो रसः-वज्रवैक्रान्तयोर्भस्म प्रत्येकं निष्कसमितम् | शृङ्गीविपं द्विनिष्कं च त्रिनिष्कं चलिकापटु ॥ ७१ ।। १५ सन्यत्र गामड'पेदधः । ३ २. 'त्तिडीपा ४'रिणे ५न व्यायाधिश यहा पुर्शदक दाल्येत्तत. 17 व्याध्याधिक्य । ग. व्यायाधिकं । इ. व्यपाधिक्य यदा कु। अ. तापा- धिका तथा । ६ क. 'मुलिका । ७ ग वारसद र साम्रवदना वाट. कागार ८ इ. 'याच्या ९. गिा।१० र मामिन ।। ८ umr... - 'rrari ·रसरत्नसमुच्चये [१२ अध्यायः॥ पञ्चनिष्कोऽमिजारश्च सर्वमेकत्र मेलयेत् । तावद्स्मरसे यावन्मदयेदिवसत्रयम् ॥ ७२ ॥ शॉर्जेष्टादिकवर्गस्य क्षारनीरेण भावयेत् । त्रयोविंशतिवाराणि विमर्थ च विशोप्य च ।। ७३ ।। ततो विमद्य दिवसं क्षिपेद्दन्तकरन्डके । मृतसंजीवनाख्योऽयं सूचिकनभरणो रसः 11 ७४ ॥ संनिपातेन तीव्रण मुमूर्पोभूगतस्य च । तालुनि प्रच्छयित्वाऽथ रसमेनं विनिक्षिपेत् ।। ७५ ॥ सूच्याऽतिसूक्ष्मया तोयाभिनयाऽतिपयत्नतः। ततस्तैलेन तं लिवा निवाते संनिवेशयेत् ॥ ७६॥ ततोऽर्धमहरादूर्व मुक्तमूत्रपुरीषकम् । लब्धसंज्ञं प्रेतापाढ्यं दोलयन्तं शिरो मुहुः ॥ ७७ ॥ आयुष्मन्तं विजानीयादन्यथा चान्यथा खलु । ततः शीताम्बुसंपूर्णे कटाहे तं निवेशयेत् ।। ७८ ॥ तत्र चोकथितं तोपमपनीयापर क्षिपेत् । याचमानममुं पश्चात्पाययेत्ससितं पयः ॥ ७९ ॥ दधि वा सितयोपेतं नारिकेलजलं तथा । रम्भाफलानि दद्याच्च नियते सोऽन्यथा सलु ।। ८०॥ लन्धसंज्ञ मंभापन्तं याचोनं फलादिकम् । तस्मादाकृष्य तैलाक्तं तैलं "पिष्ट्वाऽपनीय च ॥ ८१ ॥ लेपयेद्गन्धकपूरैरापादत्तलमस्तकम् । इत्यादिशिशिरैर्द्रव्यैः सप्तरात्रमुपाचरेत् ।। ८२॥ कर्णाक्षिनासिकायको क्षिपेत्पोताश्रयं मुहुः। अष्टमेऽहनि संप्राप्ते दर्दुरीमृलजं रसम् ।। ८३ ।। ससितं पायपेद्वेगमवतारयितुं रसम् । सेऽवतारिते पश्चाद्ययेष्टं भोजनं देधि ॥ ८४ ॥ श्वासोच्दासयुतं चान्मुक्तजीवनलक्षणः। कटाहे जलसंपूर्णे निक्षिपेद्धोधलब्धये ॥ ८५ ॥ १ कनिषामि। २ घशाईया'। ३ य.च ठ.ह. वृश्वयित्वाध्य ४ ३.तोयामा च. तोय मि। ५ इ. प्रनाय च।६१.चौरवायिते ।ज. त्वरित । ७ नालिग्ज। ८ प्रभाध्यन्त । एफ. माना 1. प.पिष्टया, अ. गेग्धा । १२ फ. 'ती. 'ला । १३ २. 'शिरदय । १४ प्र.मे च तरि १५१ भजेन् । ८. दोन् ।

·। १२ अध्यायः ज्वरचिकित्सानिरूपणम् । लब्धबोधं तमाकृष्प पूर्ववत्समुपाचरेत् । जीवित्वा यावदायुष्यं म्रियते तदनन्तरम् ।। ८६ ॥ संनिपाते महाघोरे मजन्तं मृत्युसागरे । उद्धरेत्तस्य धर्मस्प ब्रह्माऽप्यन्तं न विन्दति ॥ ८७ ॥ संनिपातमहामृत्युभयनिर्मुक्तमानवः । अपि सर्वस्वदानेन प्राणाचार्य प्रपूजयेत् ।। ८८ ॥ अन्यथा नरके तावद्यावत्कल्पविकल्पना । इत्याज्ञा शांकरी ज्ञेया शंभुना परिकीर्तिता ।। ८९ ।। प्रकाशा नैव कर्तव्या रसोत्तरणमूलिका। शास्त्रं विना प्रयच्छन्ते मन्दा वित्ताभिकाइझया ॥१०॥ गुरुप्रसादमासाद्य संनिपाते प्रयुज्यताम् । शाष्टा च तथा व्याघ्री करीरस्तिलपर्णिका ॥ ९१ ॥ इन्द्रवारुणिका मुस्ता हरिद्राऽहोलमूलिका । अपामार्गः कणा स्वर्ण कटुतुम्बी च 'तिन्तिणी ॥ शाङ्गष्टादिकवर्गोऽयं संनिपातहरः परम् ।। ९२ ॥ अथ सूचीमुखोरसः-सूतं गन्धकतालकं मैणिशिलां ताप्यं लब तुत्वकं जेपालं विपटङ्कणं मधुफलं कृत्वा समांशं दृढम् । कृत्या कजलिकां विपोल्बणफणेः पित्तैश्च संभावये- क्षिप्त्वा सीसककृपिके रसबरं सूचीमुखं नामतः ।। ९३ ॥ ब्रह्मद्वारविकीर्णलोहितलवं गुजैकमात्रं ददे- इत्वा संपुटबद्धतन्द्रिकधनुर्वाते सशाखाहिमे- कासं श्वासमरोचकं प्रलपनं कम्पं च हिक्कातुरं मूकत्वं वधिरत्वमुन्मदमपस्मारं जयेत्तत्क्षणात् ॥ ९४ ।। अथ संनिपातगजाशः-रसगन्धकताम्रानं लाहलीवह्निरामठम् । वन्ध्यापटोलनिर्गुण्डीसुगन्धानिम्वपल्लवाः ॥ १५ ॥ पागसारत्रयश्वेलबोलवत्तरतन्दुलैः । शृङ्गीमधुकसारं च जम्बीराम्लेन मर्दयेत् ॥ २६ ॥ * १. सनिशते सूचीमुखरसः । 2. 'के याति यावत । २ अ. भिारना ।३घ नन्दिना । ४ च प्रकाशौ ।५ अ. 'सो- धार। ६ प ठ.प्रयुज्यन्ते । घ. प्रयुमन्ते । ८. प्रयोज्यन्ते । ४ ४. स्वर्गः १ ८ १. निसिणी । ९. फ.उ.इ.मपिशिता। मनाशेरा । १०४.मुखो ना ! कतलने गु। घ.'तरवे गुम.'लेको। - का ·१०८ रसरलसमुच्चये [१२ अध्यायः। कुर्याद्धि निष्कमानेन वटिका सा नियच्छति । सस्वेददाहाभिन्याससंनिपालगजाहुशः ॥ ९७ ॥ अथ चातुर्थिकहरो रसः-*ससारा वैष्णवीसेना अचला कादिकं "कणा। *रागरुद्रोपमोपेता मोढा मस्तकशालिनी ।। ९८ ॥ त्रिभागं तालक विन्द्यादेकभागं तु पारदम् । तदर्धं गन्धकं चैव तदधं तु मनःशिला || ९९ ।। कारवल्लीदलरसर्दियेत्महरत्रयम् पाचितो वालुकायन्त्रे चातुर्थिकनिवारणः ॥ १० ॥ अथ चातुर्थिकगजाडशः स्याद्रसेन समायुक्तो गन्धकः सुमनोहरः । हियाल्लित्रिगुणितो निर्गुण्डीरसमर्दितः ॥ १०१ ॥ सप्तवाराणि तद्योज्यमाईकस्वरसेन तु । संवत्तादिज्वरं हन्याचातुर्थिकगजाशः ॥ १०२ ॥ अथ मृत्युंजयरसः-ताप्यतालकनेपालवत्सनाभमनःशिलाः । ताम्रगन्धकसूतं च मुसलीरसमातः ॥ १०३ ॥ मृत्युंजय इति रुपातः कुकाटीपुंटपाचितः ॥ १०४॥ वल्लद्वयं प्रयुञ्जीत यथेष्टं दधिभोजनम् । नवज्वरं संनिपातं हन्यादेप महारसः ॥१०५ ॥ अथ पञ्चवक्त्ररसः-शुद्धं सूतं विपं गन्धं मरिचं टहणं फेणाम् । मर्दयेद्धृतजगावैदिनमेकं तु शोपपेत् ।। १०६ ।। पञ्चवक्त्रो रसो नाम द्विगुञ्जः संनिपातजित् । अर्कमूलकपायं च सत्यपमनुपायपेत् ॥ १०७ ।। पध्योदनं हितं तत्र जलयोगं च कारयेत् । रसगन्धकतुल्यांशं धतूरफलजद्रवः ॥ १०८॥ अथ उन्मत्तरसः-मर्दय दिनमेकं तु तत्तुल्यं त्रिकटु क्षिपेत् । उन्मतारख्यो रसो नान्ना नस्ये स्यात्सनिपातजित् ।। १०९ ॥ * समारा पारदोताविष्णवामना होनार । अचाग मन:सिगासादिकपारपरमः । ण पिणी गस्ताम्रग । रुद्रोमाभिट्विामिः यी मनपग्निी शालिम्पुटनमात्र इत्यर्थ १. यांद्वनिम्मा २ प. 'का मनि । ३ द. मम्मेद्य दा४४.'याम म५२. प्रिया। ६. कहरो रमः । ७ ५. 'दलिय म. घ. योगी ९१. 'टारमग १०५. गुदम् ।

·१२ अध्यायः॥ ज्वरचिकित्सानिरूपणम् । अथ संनिपाताञ्जनरस:-निस्त्वंग्जेपालजं वीर्ज दशनिष्कं प्रचूर्णयेत् । मरिचं पिप्पलीसूतं प्रतिनिष्क विमिश्रयेत् ॥ ११ ॥ भाव्यं जम्वीरजै वैः सप्ताहं तत्पयनतः । संनिपातं निहन्त्याशु अञ्जने यः शिवः स्मृतः ॥ १११ ॥ मदनफलं विडलवणं सर्पपाः प्रतिनिष्कद्वयम् । चूर्णयित्वा त्रिफलाकाथेने सटाणं पिवत् ॥ ११२ ॥ कुष्ठज्वरकामलाजीर्णकण्ठरोगनुत् । नस्ये च गिरिक[त्थबीजैक शीतवारिणा ॥ ११३ ॥ अथ प्रतापललेश्वरः-प्रत्येकं रसगन्धयोद्विपलयोः कृत्वा मपी शुद्धयो- रस्यां म्लेच्छलुलायलोचनमनोधात्रीपकुञ्चत्रयम् । पथ्याया वदरत्रिकं त्रिकटु पपाणं वचाधामणी वेल्वाम्भोधरपकद्विरदकिञ्जल्काश्वगन्धाह्वयम् ॥११४।। पिष्टैतत्समधूकसारमखिलं कर्पोन्मितं न्यस्यत- स्पोन्मर्यार्धकरञ्जकामृतयुतं सागस्तिकत्यूषणैः । भूधात्रीविजयासरित्पतिफलं ज्वालामुखीमार्कवैः प्रत्येक विदधीत निश्चलमतिः सप्त क्रमाद्भावनाः ॥ ११५ ॥ पित्तैरथो पञ्चविधाय पञ्चभिः करञ्जमात्रामृतधूपनं ततः । दत्त्वाऽऽकस्य स्वरसेन तन्दुलाकृतिं विदध्यागुटिकां भिषग्वरः ॥११॥ देयका संनिपाते मतिहतविपये मोहनेत्रम मुम्पोः स्याद्गुल्मे साजमोदा पवनविकृतिषु न्यूपणेन ग्रहण्पाम् । दातव्या जीरकेण द्विपतुरगणां प्राणसंरक्षणाय कारुण्याम्भोधिरेतद्रसकसमरसं वैद्यनाधोऽभ्यधत्त ॥ ११७ ॥ अथ प्राणेश्वर:मान्चकानसमः सूतो वाराहीरसमर्दितः। पाचितो वालुकायत्रे त्रिफलाव्योपचित्रकैः ।।११८ ॥ त्रिक्षारं पञ्चलवणं हिङ्गुगुग्गुलदीप्यकैः । सजीरकैः सेन्द्रपवैः पृथग्रससमैर्युतः॥ ११९ ॥ मापौत्रोऽनुपानेन द्विपलस्योष्णवारिणः । अभिन्यासानलभ्रंशग्रहणीपाण्डुगुल्मिनाम् ॥ १२०॥ , क, 3. चैतनाअनौ रस 12. शिवनामा रसः । २ख. 'स्त्वनेपा । ३. मरीच४ि. "अनोऽयं शि५ स्व. न मासमेक तनः पि । ६ ड. वैद्यनाथरसः। ७ घ. 'ट् शाण । ८ च. 'त्रक द्विा९च. स्तिक यू १. ज.धोऽभिधायी ! ११ १, 'भ्यदत्त । १२ स. लुदिप्य। १३८. 'मात्रा- तुच, मात्रानुमाने । १४ क. 'रिणा । - ·अथ नववरारि:-गन्धकं च मं शुद्ध प्रत्येक कर्पमितम् । ११० रसरत्नसमुच्चये [१२ अध्यायः। फुपरिमाणपरित्राणमतः माणेश्वरः स्मृतः । व्याधिद्धी प्रयोगोऽरय द्वौ वारी वैद्यसंमतः ॥ १२१ ।। अथ मृतसंजीवनः-रसापोव्पोषकष्टशिलातालाभ्रहिङ्गलान् । कुम्भ्पमिभृङ्गमारीपतन्दुलीयकमाक्षिकान् ॥ १२२ ।। हस्तिशुण्डीयतांस्तुल्पांस्तदेशिवगन्धकान् । पदमाम्बुना पिष्टा पिरथं वालुकामिना । १२३ ।। जपाजम्बीरनिर्गुण्टीचाङ्गेरीवारिनिक्षिपेत् । पक्त्वा चतुर्दशादानि पिष्टा द्राक्तं विशोपयेत् ॥ १२४ ॥ मृतसंजीवनाख्योऽयं रसो वल्लुमितोऽशितः। प्राग्जयेदोपधं संनिपातादीन्सफलान्गदान् ॥ १२५ ॥ अथ मृतसंजीवनः-रसभागो भवेदेको गन्धको द्विगुणो मतः । विपतालककशिलादिङ्गललोहकम् ॥ १२६ ॥ बहित्रिकटुभृङ्गाबहेममाक्षिकमाकम् । हस्तिशुण्डी विपं कुम्भी तन्दुलीयकताम्रको ।। १२७ ॥ एपा प्रत्येकमेकैफ भागमादाप चूर्णपेत् । आकरप द्रवेणेव मर्दयेच दिनत्रयम् ॥ १२८ ॥ जम्बीररय रसो ग्राह्यः पलत्रयपरीक्षितः । त्रिफलायाश्च निर्गुण्ड्याः प्रत्येकं च पलत्रयम् ।। १२९ ।। रसस्य पलमात्रं तु चाङ्गेयीः परिकीर्तितम् । काचकूप्यां विनिक्षिप्य यंत्रे क्षिप्त्या प्रयत्नवान् ॥ १३० ॥ उद्धृत्याऽऽकनियासमदयित्वा विशापयेत् । मृतसंजीवनो नाम रसोऽयं विदितो भुवि ।। गुनाद्वयं ददीतास्य संनिपातापनुत्तये ॥१३१ ।। अथ संनिपातकुठार:-बङ्गं नागं च शूतं च नेपालं गन्धकं तथा । शुल्वं विषं समांशेन रसेनाऽऽद्रेण मर्दयेत् ॥ १३२ ॥ पुनमत निर्गुण्ट्याचा रसमेदितः ।। एकवल्लभयोगेण रसोऽयं संनिपातनुन् || १३३ ।। एवान गोलकम् ॥ १३४ ॥ "17 य.'ai ·- १२ अध्यायः॥ ज्वरचिकित्सानिरूपणम् । नवभाण्डे विनिक्षिप्य ताम्रपात्रेण गोपयेत् । हद निरुध्य तत्पात्रमन्नावारोपपेत्ततः ॥ १३५ ॥ ब्रीहिस्फुटनमात्रेण स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् । नववरे मयुञ्जीत रसं पर्पटिकाह्वयम् ॥ १३६ ॥ आर्द्रकस्य रसेनैव त्रिवल्लं त्रिदिनं भिषक् । ज्वरितं छादयेद्गाढं यावत्स्वेदः समुद्भवेत् ।। १३७ ।। तक्रमक्तं भवेत्पथ्यं ज्वरमुक्तस्य देहिनः ।। १३८ ॥ नवज्वरारिरित्येष रसः परमदुर्लभः । वातज्वरे विशेषेण रसः साधारणोऽप्ययम् ॥ १३९ ।। अथ जलमञ्जरीरस:--टङ्कणं रसगन्धौ च मरिचानि समांशकम् । सर्व जम्बीरनीरेण दिनानि त्रीणि मर्दयेत् ॥ १४० ॥ संशोप्प शर्करायुक्तं मत्स्यपित्तेन भावयेत् । भावितं तसं सिद्धमाईकस्वरसैत्यहम् ॥ १४१ ॥ वल्लत्रयं प्रयुञ्जीत पानार्थ वारि शीतलम् । तक्रभक्तं भवेत्पथ्यं वृन्ताकफलसंयुतम् ।। सन्निवज्वरान्हन्ति रसोऽयं जलमञ्जरी ॥ १४२ ॥ [पित्तज्वरे ज्वरॉरिरप्यनुभूतः। अथ कान्तरस:-कान्तलोहस्प पत्राणि कण्टवेध्यानि कारयेत् । ततः संपेप्य तं कल्कं मर्दयेत्रिदिनं पुनः ॥ १४३ ॥ रसतुल्पेन मत्स्यस्य पित्तन परिभावयेत् ॥ १४४ ॥ सिद्धः कान्तरसो झेप प्रपोज्योऽभिनवज्वरे । शृङ्गवेरानुपानेन मात्रया भिपगुत्तमैः ।। १४५ ।। अथ चन्द्रोदयः-रसगन्धौ तथा वङ्गमन्त्रकं समभागतः । मेलयित्वाऽथ बलेन समं सूतं विमर्दपेत् ॥ १४६ ॥ तत्रैकीकृत्य गन्धाने पेष्य जम्बीरवारिणा। सामान्यं पुटमादद्यात्सप्तधा साधितं रसम् ॥ १४७ ।। कुमार्या चित्रकेणापि भावपित्वाऽथ सप्तधा । गुडेन जीरकेणापि ज्वरे जीर्णे प्रपोजयेत् ।। १४८ ॥ कासे श्वासे कुमाी च त्रिफलाकाथयोगतः। उन्मादं च धनुर्वातममृताक्वाथयोगतः। इत्येवं रोगतापमो रसश्चन्द्रोदयाह्वयः॥ १४२ ॥ १च. निरुध्य । २ क. बल वारवय देय पा। ३८, ना वा ४ नरादिर १५ कत्तमः। ६ क. 'न्धाभ्रे पेय जी ७ इ. सागत ८ क.यांश्च नि। है , M ·११२ रसरत्नसमुच्चये [१२ अध्याय। अथ जीर्णज्वरारि:-नागं वळं रस तानं गन्धकं टवणं तथा । सूतं विपं च नेपालं हरितालं समं तथा ।। १५० ॥ वटक्षीरेण मर्याय सर्व कुर्यात्तु गोलकम् । तं गोलकं भाण्डमध्ये पाचयेद्दीपवसिना ।। १५१ ॥ 'तं गोलं शीतलं कृत्वा भृङ्गराजेन मर्दपेत् । आईफस्प रसेनापि मर्दयेच्च पुनः पुनः ॥१५२ ॥ चणप्रमाणवटकानसेनाऽऽर्द्रस्य दापयेत् । गुञ्जाद्वयमाणेन ज्वरं जीणं हरत्यतौ ।। १५३ ॥ अथ नवज्वरमुरारिः-हरञ्च गन्धकं चैव कुनटी च समं समं । मधु कोटिकापाच रसेन विनियोजयेत् ॥ १५४ ॥ नवज्वरमुरारिः स्पालं शर्फरपा सह । तन्दुलीयरेसेनानुपानं शर्करयाऽपि वा ॥ १५५ ॥ गुञ्जाद्वपममाणेन ज्वरान्हन्ति नवान्हठात् ।। १५६ ॥१४१८॥ इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोग्भटाचारिप ऋतौ रसरनसमुच्चये ज्वरचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशोऽध्याय.। [अथ रत्तपित्तादिचिकित्सनम् । अथ चन्द्रकलारस:-पटालतीक्ष्णलवणोपणविदाहिरातः पित्तं प्रदुष्टमशनैरतिषितरतः । संदूष्प रक्तममनोममार्गरति निपान्यग्रसम्धलयात्मिहतोऽनिमात्रम् ॥ १ ॥ पटोन्टमायम चूर्ण मतेन्द्रं समचारितम । लोहाग्मृिगमंगष्टं रक्तपिनहरं परम् || २] सृपादानां स्वग्मस्य कर रपेन्द्रगुतामनुसरंगयुतम् । हिन्मभाते मनुजो निदन्पा.गाकरं दारुणरपिनम् ।।३।। - ..' । २१,317 #TT ... मी ५. ram.10 HIT "rम सान। १.प्र.प.ना"- वि.

·१३ अध्यायः रक्तपित्तकासश्चासहिधमावैरवर्यचिकित्सानिरूपणम् । ११३ पारदं हिङ्गलूकं च ऊध्र्वयत्रेण 'लेपयेत् । फुकुटाण्डरसे भागे टङ्कणक्षारमेव च ॥ ४॥ गन्धकस्य तथा भागं घृतेन परिमर्दयेत् । सिद्धं रसं समादाप जीरतोयेन दापयेत् ॥५॥ दिनानि श्रीणि मापं च ग्रहणीरक्तदोपैजित् । ज्वरदाहविनाशं च रक्तपित्तविनाशनम् ॥६॥ प्रत्येक तोलमानेन सूतक ताम्रभस्मकम् । दिनानि त्रीणि गुटिकां कृत्वा चामो विनिक्षिपेत् ॥ ७ ॥ ततः शुष्कं समादाय पुनरेव च मर्दयेत् । समस्तैः समगन्धैश्च कृत्वा कजलिकां च तैः ॥८॥ मुस्तादाडिमदूर्वाभिः केतकीस्तनवारिभिः । सहदेव्याः कुमार्याश्च पर्पटस्यापि वारिणा ॥ ९ ॥ रामशीतलिकातोयैः शतावर्या रसेन च । भावयित्वा प्रयत्नेन दिवसे दिवसे पृथक् ॥१०॥ तिक्तं गुडूचिकासत्त्वं पर्पटोशीरमागधीः । गृङ्गार सारिवा चैषां समानं सूक्ष्मचूर्णकम् ॥ ११ ॥ द्राक्षादिककपायेण सप्तधा परिभावपेत् । ततः पोताश्रयं क्षिप्त्वा वध्यः कार्याश्चणोपमाः ॥ १२ ॥ अयं चन्द्रकला नाम रसेन्द्रः परिकीर्तितः । सर्वपत्तगदध्वंसी वातपित्तगदापहः ॥ १३ ॥ अन्तर्वा महादाहविध्वंसनमहाक्षमः। ग्रीष्मकाले शरत्काले विशेपेण प्रशस्यते ॥१५॥ कुरुते नानिमान्धं च महातापज्वरं हरेत् । श्रम मूछां हरत्याशु स्त्रीणां रक्त महाश्रमम् ।। १५ ।। ऊर्ध्वाधोरक्तपित्तं च रक्तवान्तिं विपेशतः 1 मूत्रकृच्छाणि सर्वाणि नाशयेन्नात्र संशयः ॥ १६॥ [इति रक्तपित्तचिकित्सा । इति चन्द्रकलारसः।] सपटोलकहिङ्गलः सक्षौद्रो रक्तपित्तनुत् । नवैनीतं सितालाजा द्राक्षया सह भक्षयेत् ॥ १७ ॥ १ इ. गुरीग। २ ग उर्वय ३ के. ठ. इ मेरया । ४ ज. गरममभाग । ५ ज पनुन् । ६ क सनिवारणम्।७५'त्येकतो ८व गुलिया ।९ च. 'वी च १० श्रीगन्ध । ११ ततो भायाधी १२ क अमम्। भ्रमम। १३ घ रक्तमहाधम् । तमहाशाम् । १४ जनांतसि | ·११४ . रसरत्नसमुच्चये [१३ अध्यायः। मस्तके च वृतं दद्याद्रक्तपित्तहरं परम् । द्राक्षावासायुतं ख्यातं शर्करांभावितं पिवेत् ॥ १८ ॥ चासारसं सिताक्षीद्राजान्दा शर्करासमान् । भक्षेपरक्तपित्तातस्तृष्णादाहज्वरं जेयेत् । धात्रीचूर्ण सितातुल्यं भक्षयेद्रक्तपित्तनुत् ॥ १९ ॥ अथ कासचिकित्सा-दोषाः शोषमनोभितापकुपिताः कुर्वन्ति कासं ततः पित्तं पूतिकर्फ पपीतनयनः पूपोपमं ष्ठीवति । शीतोष्णेच्छुरकारणेन बहुभुक्निग्धप्रसन्नाननः पाचीर्त्यल्पलक्षयाकृतिरपि मादुर्भवत्पन्यथा ॥ २० ॥ अथ रत्नकरण्डकरसः-सार्कतीक्ष्णाभ्रकोऽगस्त्यकासमदेवरारसैः। मदितो वेतसाम्लेन "पिण्डितः कासनाशनः ॥ २१ ॥ तॉरेपिष्टशिलां क्षिप्त्वा हरितालाचतुर्गुणाम् । वासागोक्षुरसाराभ्यां मदितः प्रहरद्वयम् ॥ २२॥ प्रस्विन्नो चालकायवे गुजाद्वितपसमितः। कासं त्रिकटुनिर्गुण्डीमूलचूर्णयुतो हरेत् ।। २३ ॥ भूनागाभ्रकयोः सत्त्वं कान्तहेमौनरूपकम् । मुक्ताफलानि रत्नानि ताप्यं वैक्रान्तमेव च ॥ २४ ॥ भस्मीकृतमिदं सर्व पृथडभापमितं मतम् । निष्कौत्रामितं शुद्धं राजावर्तरजस्तथा ॥ २५ ॥ एतत्सर्व समं योज्यं मर्दयित्वाऽम्लवेतसैः । रुद्ध्वा मूपोदरे कोष्ठयां धमेदाकाशदर्शनम् ॥ २६ ॥ शैतवारं धमेदेवं मर्दयित्वाऽम्लवेतसः । ततः संणिते" चास्मिन्मुक्ताभस्म द्विशाणकम् ।। २७ ।। मरिच पैञ्चपाणेयं क्षिप्त्वा संमर्च यत्नतः। रम्ये करण्डके क्षिप्त्वा स्थापयेत्तदनन्तरम् ॥ २८ ॥ १५. ग्व्यातः । २ . रामविघ. रससि। ४ ग.जा या रासमाः। ५ग, क्षयदत्त। ६ क. हरेन् । ४. प्रीत 1 ८क 'विश्नग्ध प्रा९८ नत. पा..घयश्चान111. पलक्ष। १२ न. प्रयाग। 13 अ.पिडितः । १४. तारपि' ग. तारे पिटे शि। 1५.गुतः । १६ क. 'मारीप्य 10 ट. 'रुण16 क. 'मात्र मि। ४. 'माप्रमि'।१९न, शत वा २.च. "ते चाऽस्मि २१ क. ठ. मरीच 1२२ ह.'नशाणे ।

·.१३ अध्यायः रक्तपित्तकासश्चासहिध्मावैस्वर्यचिकित्सानिरूपणम् । ११५ सोऽयं रत्नकरण्डको रसवरो मध्वाज्यसंकामणो हन्पाच्छासगदं ज्वरं ग्रहणिकां कासं च हिंध्मामयम् । लं शोपमहोदरं बहुविधं कुष्ठं चं हन्यागदा- न्बल्यो दृष्यकरः प्रदीपनकरः स्वस्थोचितो वेगवान् ॥ २९ ॥ अथ स्वयमग्निरस:-शुद्धसूतस्य भागैकं भागैकं शुद्धगन्धकम् । भागत्रयं मृतं तानं मरिचं पञ्चभागिकम् ।। ३० ।। मृताभ्रस्प चतुर्भागं भागमेकं विषं क्षिपेत् । भूताशस्य भागैकं सर्व चाम्लेन मर्दयेत् ॥ ३१ ॥ याम भूताशो नाम मापैकं वातकासजित् । अनुपानं लिहेलौदैविभीतकफलस्वचः ॥ ३२॥ स्वयमग्निरसो नाम भक्ष्यो निष्कद्वयं द्वपम् । पित्तकासारुचिश्वासक्षयकासांश्च नाशयेत् ॥ ३३ ।। अथ बोलबद्धरसः-रसभस्म विष तुल्यं गन्धकं द्विगुणं मतम् । बोलतालकबालीकककोटीमाक्षिकं निशा ॥ ३४ ॥ कण्टकारीयवक्षारलाङ्गलीक्षारसैन्धवम् ।। मधूकसारं संचूर्ण्य सप्लाई चाssकद्रवैः ।। ३५ ॥ गुटिकां बदराकारां श्लेष्मकासापनुत्तये । भक्षयेदोलबद्धोऽयं रसः सश्वासपाण्डुजित् || ३६ ॥ अथाग्निरसः-सगन्धकपिपल्यो हरीतक्यक्षवासकम् । 'पडुत्तरगुणं चूर्ण बबूलवाथभावितम् ।। ३७ ॥ एकविंशतिवीराणि शोपयित्वा विचूर्णपेत् । भक्षयेन्मधुना हन्ति कासममिरसो वयम् ॥ ३८॥ "अथानिरसः-भृङ्गराजस्य पत्रस्य चूर्णेन मधुना सह । गोलकं धारपेद्द्वक्ने कासविष्टम्भशान्तये ॥ ३९॥ अरण्डस्प पत्राणां रसं पीत्वा च कासजित् । दन्तीपूलस्य धुमं वा निर्गड्या वा "पिवेजपेत् ॥ ४.० ॥ .. * घ. स्तयमानासः ।.. ११. स । २ क. . . मतमः । ३ क. लेपयो । ४ ज. क्षीद विमा ५५, लचम् । ६. वया ।६. 'रमश्वाय भनिफा. इ. वासंक्षा पाच नाघ. 'लीक कोटी ९च. 'तीक्षार'। १० घ, 'चर्य सी0 द. वारेण श11२१. पत्र तु वर्णित १३ घ. पिपाये। - ·११६ रसरत्नसमुच्चये [१३ अध्यायः। त्रिकटु त्रिफला चैला जातीफललवङ्गकम् । एतेपों समभागानां समपूर्वरसो भवेत् ॥ ४१॥ संचाऽऽलोडयेक्षौद्रे भक्ष्यो निष्कद्वयं द्वयम् । स्वयमभिरसो नाम्ना क्षयकासनिकृन्तनः ॥ ४२ ॥ ईन्द्रवारुणिकामूलैं भृङ्गीकृष्णातिलैः सह । भक्षयेत्क्षयकासातों निष्कमात्रं प्रशान्तये ।। ४३ ।। इन्द्रवारुणिकामूलं देवदारु कटुत्रयम् । शर्करासहित खादेदृवासपशान्तये ॥ ४४ ॥ अथ श्वासचिकित्सा-श्लेष्मोपरुद्धगमनः पवनोऽतिदुष्टः संदूपयन्ननु जलानवहाश्च नाडीः। आमाशपोद्भवमिमं विदधात्पुरस्थं श्वासं च वैक्रगमनो हि शरीरभाजाम् ॥४५॥ - अथ सूर्यावर्तरसः-सूताधे गन्धकं मधु यामैकं कन्यकावैः । द्वयोः समं ताम्रपत्रं पूर्वकल्केन लेपयेत् ॥ ४६॥ दिनैक हैण्डिकापन्ने पक्षमादाय चूर्णयेत् । सूर्यावर्तरसो होप द्विगुञ्जः श्वासजिद्भवेत् ॥ ४५ ॥ अथ नीलकण्ठः-गन्धकं मरिचं साज्यं पिवेच्छासकफापहम् । शिला हिङ्गु विडङ्गं च मरिचं कुष्ठसैन्धवम् ॥ ४८ ॥ मध्वाज्याभ्यां लिहेत्कर्ष श्वासकासकफापहम् ॥ ४९ ।। सूतः पोडश तत्समो दिनकरस्तस्यार्धभागो वलिः सिन्धुस्तस्प समैः ससूक्ष्ममृदितः पपिप्पली चूर्णितः। जम्बीरस्वरसेन मर्दितमिदं तप्तं मुपक्कं भवे- कासश्वासकगुल्मगृलजठर पाण्डं" लिहन्नाशयेत् ॥ ५९॥' साधारणं तु वटकं वक्ष्यामि शृणु तत्त्वतः । पारदं गन्धकं चैव पलमेकं पृथक्पृथक् ॥ ११ ॥ पलत्रयं त्रिकटुकं वङ्गमेकपलं क्षिपेत् । सर्वमेकत्र संपोज्प दिनानि त्रीणि मर्दयेत् ॥ १२॥ . . या नरभा । २ व. १.४.समे ॥ ३ प्र. द्वय । ४ ८. ५ च. 'त्रं च शारी ६. "मिद गि. 'रस्थथा। च.वस्त्रग'। ९१. मर्छ । १. . दण्डियन्त्रण 1 14. कामे की १२ व. मा सम्? १३ य. 'पणिनाः । १४ ८. 'चर्पतः । १५. सग। १६ कहुँ लिह।

·. १३ अध्यायः ।] रक्तपित्तकासन्चासहिमावस्वर्यचिकित्सानिरूपणम् । मूत्रेण च तथा त्रीणि दिनानि परिमर्दयेत् । अक्षप्रमोभवटकं छायाशुष्कं तु कारयेत् ।। ५३ ।। नित्यमेकं तु पटकं दिनानि त्रिंशदेव च । श्वासकासज्वरहरममिमान्धारुचिमणुत् ।। ५४ ॥ रसभागो भवेदेको गन्धको द्विगुणो मतः । त्रिभागा पिप्पली ग्राह्या चतुर्भागा हरीतकी ॥५५॥ विभीतः पञ्चभागस्तु वासा पङ्गुणिता भवेत् । माडी सप्तगुणा ग्राह्या सर्व चूर्ण प्रकल्पयेत् ।। ५६ ।। बब्बुलक्काथमादाय भावयेदेकविंशतिः। विभीतकममाणेन मधुना गुटिकां चरेत् ।। एकैका भक्षयेत्मातः स्वासकासनिवृत्तये ।। ५७ ॥ सूतं शुल्ब मुलोहं बलिममृतयुतं त्रित्रिक रेणुकाव्दं गण्डीरं केसरोनि द्विगुणगुढयुतं मर्दपित्वा समस्तम् । कुत्किोलास्थिमात्रान्सुरुचिरवटकान्भक्षपेत्माग्दिनादौ पथ्याशी सर्वरोगान्हरति च नितरां नीलकण्ठाभिधानः॥५८|| अथ श्वासकासकरिकेसरीरसः। तारताम्ररसपिष्टिकाशिलागन्धत्तालसमभागिक रसैः । भाटरूपसुरसासंभवैमर्दय प्रकुरु गोलकं ततः ॥ ५९॥ मृत्नया च परिवेप्टंय गोलकं यामयुग्ममध भूधरे पचेत् । गोलकेन कुरु तत्समं ततश्चाऽऽटरूपकटुकैश्च भावयेत् ॥ ६ श्वासकासकरिकेसरीरसो बल्लमस्य परिसेवपद्बुधः ॥ ६१ ॥ अथ सूर्यरस:--रसगन्धकताम्रानं कणाशृण्ठयूपण समम् । भूतमेकं विषं चैकं सूर्यः कासादिनाशनः ।। ६२ ।। अथ पंपटीरसः-सगन्धकधान्याभ्रतालताप्योपलं क्रमात् । भागदं वचाकुपहरिद्राक्षारचित्रकैः ॥ ६३ ॥ सपाटालाङ्गलीव्योपसैन्धवाक्षविपैः समम् । भावितं भृङ्गनीरेण दिक्कावस्वर्षकासनुत् ॥ ६४ ॥ घ. इ. गोमूत्रेण त'। २ घ. 'माण । ३ घ.मागी।४ ग. रित् । ५च, रामिदि। य. 'येतान्दिना । ७ . का शिकार। ९ ८. 'ईयेत्पर । क. याप्रक। 1. 'वेष्य गो। १ . गन्धोन । १२ ज. कुहोमम । १३ अ, विमा १४प स्वयं । १५ स, महापटीरसः । १६. ताल ताण एच. वृद्धव । . P ·. रसरमसमुच्चये [१३ अध्यायः। पक्वताने रसः पिष्टो बलिना घिमिनां हितः। चूर्ण पाठेन्द्रवारुण्पोर्भाण्डे दत्वाऽथ 'नटीम् ॥६५॥ तत्पृष्ठे शुद्धसूतं तु कुनध्यंशं प्रदापयेत् । सूतार्धं कुनटीचूर्ण तस्याध पूर्वमूलिकाः ।। ६६ ॥ चूर्ण दत्वा पचेञ्चुल्हपां यामाष्टं मृवहिना । शिलापूतो रसो नाम हन्ति हिक्कां त्रिगुञ्जकः ॥ ६७ ॥ काथं रानाबृहत्यमिबलाँदुग्धैश्च पापयेत् । हिक्किनं पापपेटूमं पत्रैः शिखिनिशोद्भवैः ॥ ६८ ॥ रेसं द्विगुणगन्धेन मर्दयित्वा सभृङ्गकम् । लोहपात्रे घृताभ्यक्ते द्रावितं बदरामिना ।। ६९॥ ऊर्ध्वाधो गोमयं दत्वा कदल्याः कोमले दले । स्निग्धे पटे छयोदा पर्पटाकारतां नयेत् ॥ ७० ॥ लोहपात्रे विनिक्षिता लोहपर्पटिका भवेत् । साम्रपौने विनिक्षित्वा ताम्रपर्पटिका भवेत् ॥ ७१ ।। विषपादं च युञ्जीत तत्साध्येष्वामयेषु च । मुरसापा जपन्याश्च कन्यकाटकरूपयोः ॥ ७२ ॥ त्रिफलाया मुनेर्भाला मुण्ड्यात्रिकटुचित्रयोः । भृङ्गराजस्य वह्वेश्च प्रत्यहं द्रवभावितम् ।। ७३ ।। आर्द्रकस्य रसेनापि सप्तधा भावपेत्पुनः । अङ्गारैः स्वेदयेदीपत्पर्पटीरसमुत्तमम् ॥ ७४ ।। गुञ्जाष्टकं ददीतास्प ताम्बूलीपत्रसंयुतम् । पिप्पलीदशकैः क्वार्थ निर्गुड्याश्चानुपाययेत् ॥ ७५ ॥ निकण्टकस्य मुलानि शुण्ठी संक्षुध निक्षिपेत् । अजाक्षीरे सनीधैिं यावत्क्षीरं विपाचयेत् ॥ ७६ ।। तत्क्षीरं पाययेद्रात्री सकणं भोजनेऽपि च । कृण्माण्डं वर्जयेचिश्चां वृन्ताक कर्कटीमपि ।। ७७॥ ११. कुनटीम् । २ . ठ. मूत्राध्र । ३ .ह. 'लिभाम् ज. लिपी।४ घ. 'दुनामिना। ५० 'लागुनो । ज. साधातो । ५ च, वाध्य । ७६. रामच। च. 'येमुग्ध १९. रमात्त्रिण। घ. रप्त त्रिगु। 1. ज. स्निग्धया रोहदा चट. वाड्योदया। १२ व.क्षिप्ता रो। १३१ 'पाद दि)४ ज. 'क्षिता हा १५८. मत 11६१, वेगारिश 'नि निगरानी चरम १८ व, रार्थ पा।

·११९ । . १३ अध्यायः ।] रक्तपित्तकासश्चासहिध्मावैस्वयं चिकित्सानिरूपणम् । आरनालं च तैलं च संसर्ग च विवजयत्। मासत्रयं च सेवेत कासश्वासनिवृत्तये ॥ ७८ ॥ स हिङ्गुजीरकव्योपैः शमयेद्ब्रहणी रसः । दशमूलाम्भसा वातज्वरं त्रिकटुना कफम् ॥ ७९ ॥ ज्वरं मधुकसारेण पञ्चकोलेन सर्वजम् । ', पक्ष्माणं मधुपिप्पल्पा गोमूत्रेण गुदाकुरान् ॥ ८॥ शूलमैरण्डतैलेन पाण्डशो सगुग्गुलः । कुष्टानि भृङ्गभल्लातबाकूचीपञ्चनिम्बकैः ।। ८१ ॥ धत्तूरबीजसंयोगान्महोन्मादविनाशनी । अपस्मारं निहन्त्याच व्योपनिम्बुदलैः सह ।। ८२॥' स्तनंधपशिशूनां तु नितरां पर्पटी हिता । पथ्याक्षचूर्णादिवशोद्याधींश्चान्यान्दुस्तरान् ॥ ३॥ सजातीफलेशीतोदं योजयेत्पर्पटीरसम् । पित्ताजीर्णे शिरश्चास्य शीततोयेन "सेवयेत् ।। ८४ ॥ नस्यं निष्ठीवनं धूमं तीक्ष्णं वमनरेचनम् । अन्नं रुक्षाल्पतीक्ष्णोष्णं कटुतिक्तकपायकम् ।। चिरकालस्थितं मद्यं योजयेत्कफरोगिणे ।। ८५॥ अथ मन्थानभैरवः-मृतसूतं मृतं तानं हिङ्गु पुष्करमूलकम् । सैन्धवं गन्धकं तालं कटुकं चूर्णयेत्समान् ॥ ८६ ।। देवदालीपुनर्नव्योर्निर्गुण्डीमेघनादयोः। तितकोशातकीद्रावैदिनैकं मर्दयेदृढम् ॥ ८७ ॥ माषमात्रं लिहेक्षौद्रे रैस मन्थानभैरवम् । कफरोगप्रशान्त्पर्य निम्बकायं पिवेदनु ॥ ८८ ॥ ककं गन्धकं शुद्धं धृतैश्चोष्णोदकैः पिबेत् । फै हन्त्यथवा क्षौद्रैः पञ्चवक्त्ररसः खलु ॥ ८ ॥ ११. सगम । ३ इ. 'स्मरम्हजन २ क, शेयस? ४ ज. बौनिगमपचकः । ५. निम्नु यैः। ६ ग. गा महोन्माई। द. गा मोहों। न. 'गा मदोन्माद। ७५. 'निम्बद। ८१. पर्यो प। ५५ शार्धाचा १० ज. सुदु सहान् । ११ ज. 'रमीतो । १२ ज. मेवरेत् ।.. माम् । १४ प्र.मृत गोटेग ग्मो पात ... fm ·१२० रंसरत्नसमुच्चये {१४ भध्यायः विश्वादित्रिकनिंगतद्रवनिशाकीरपियोत्यं दलं नीलग्रीवगलालपं सुरपतेस्तोतीयनेत्राभिधम् । विद्वत्पुजवतीकृमिप्रतिभटं निण्डिकावारिणा तुल्पांशाचणकममाण टिकाःसश्वासकासापहा॥९॥१५०८ इति श्रीवैधपतिसिंहगुप्तस्य सूनोवाग्भटाचार्यस्य कृती रसरस्नसमुच्च रक्तपि- तकासश्वासहिध्मावस्वर्यचिकित्सितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः । [ अथ राजयक्ष्मादिचिकित्सनम् । ] अथ राजयक्ष्मचिकित्सा-अमिमान्य ज्वरःशैत्पं वान्तिः शोणितपूपपोः। सत्त्व हानिश्च दौर्बल्यं रोगराजस्प लक्षणम् ॥ १॥ अथ कनकसुन्दर:-रसस्प नुल्पभागेन हेमभस्म प्रकल्पयेत् । तालकं गन्धकं तुत्थं माक्षिकं रसकं शिलाम् ॥ २॥ रससौम्येन पुलीत तुत्थं भस्मीकतं न्यसेत् । वही भस्मीकृतं चैव मगरफैमृतुत्थकम् ॥ ३ ॥ किंचिडणकं दत्वा मार्जारस्य विशा युतम् । प्रथमं पुटपेद्दमा द्वितीपं मधुना सह ॥ ४ ॥ तालकं शोधपेचात्र कृण्माण्डक्षारपाचनात् । तैले पचेततः सम्यक्चूर्ण वा परिशोधपेत् ॥ ५॥ गन्धकं शोधयेदुग्धे रसकं नरवारिणा। माक्षिकं मिन्धुसंयुक्तं चीनपुररसे पंचेत् ॥ ६ ॥ जयन्तीद्रवसंपिष्टी शिला तत्रैव पाचयेत् । एकीकस्य ततः सर्वमरक्षीरेण मईयन् ॥ ७॥ जयन्तीभृङ्गराजाभ्यां यामारायामशानुभिः । अगस्तिलागलीम्पा च प्रत्पर्य दिवस मनः ॥ ८॥ ततस्तु गोटर बट्टा पर्चत्पूर्ववदाहतः । चूर्णयित्वा ततः सम्यकभावपेदाईकाम्बुना ||९|| विन ग ... निन्दम, पभीनेत्रा विश । ५ स. नि । ६. ५ य. स. ८ ४. ग. 7. 'शमी. अ. महोद। 1. 'यं प्रयुग. 'गमे 'मा . परत १३ हरि १४ १. प्रे । १५ । १ .

·५ १४ अध्यायः राजयक्ष्मादिचिकित्सानिरूपणम् । १२१ सप्तधा व्योपनिर्यास रसः कनकमुन्दरः। गुञ्जाद्वयं त्रयं वाऽस्य राजयक्ष्मापनुत्तये ॥ १० ॥ मधुना पिप्पलीभिश्च मरिचैर्वा घृतान्वितैः । लेहयेद्रोगिणं वैद्यो वयोवलविशेपैवित् ॥ ११ ॥ जयपालरजोभिर्वा शुण्या गव्यताक्तया। ददीत शूलिने माज्ञो गुल्मिने च विशेषतः ॥१२॥ कादिवज्यं चरेत्पथ्यं हृद्यं बल्पं च पूर्ववत् । संनिपाते ददीतैनमाद्रकद्रवसंयुतम् ॥ १३ ॥ गुडूची त्रिफलाकाथैः संस्कृतो गुग्गुलबरः ॥ १४ ॥ अथ राजमृगाङ्क:-रसभस्म त्रयो भागा भागै हेमभस्मकम् । मृतताम्रस्प भागैकं शिलागन्धकतालकम् ॥ १५ ॥ प्रतिभागद्वयं शुद्धमेकीकृत्य विचूर्णयेत् । वराटगन्पूरपेत्तेन अजातीरेण टवणम् ॥ १६ ॥ पिष्ट्वा तेन मुखं रुद्धा मृदाण्डे तान्निरोधपेत् । सुद्धं गजपुटे पच्याभूर्णयेत्स्वाणशीतलम् ।। १७ ।। रसो राजमृगाहोऽयं चतुर्गुञ्जः क्षयापहः । दपिपलिकाक्षौद्रेमरिचकोनविंशतिः॥ सतैपपित्वाऽथ रोगराजप्रशान्तये ॥ १८ ॥ अथ शखेश्वर:-राजस्य वलयाभिषकं चतुनिष्कं वराटकम् । निष्काध नीलतुत्यस्य सर्वतुल्यं तु गन्धकम् ॥ १९ ॥ गन्धतुल्यं मृतं नाग नागतुल्यं मृतं रसम् । टणं मृततुल्पं स्यान्मा पाच्यं मृगावत् ।। २० ॥ राजपक्षमहरः सोऽपं नाना शङ्केश्वरो मतः ॥ २१ ॥ अथ मृगापोटली-शहनाभिं गवां क्षीर. पेपयेनिष्कशोडंश । तेन मृपा प्रकर्तव्या तन्मध्ये भस्मसूतकम् ।। २२ ।। निष्काधं गन्धकात्रीणि चूकत्य विनिक्षिपेत् । रुद्ध्वा तद्वेटपेये मृत्तिका लेपपेदहिः ॥ २३ ।। शोप्य गजपुटे पच्यान्मूपया सह चूर्णयेत् । गुजैकमनुपानेन क्षयं हन्ति मृगाडवत् ॥ २४ ॥ घ 'गिणा वै| २ कठ 'पत । पारस्य । ४ गई तनि। ५ पयेदाऽप। ६ न. नाभिग। क 'नाभिगवा । ७ क 'डा । ८५ 'माता ·१२२ रसरत्नसमुच्चये [१४ अध्यायः॥ अथ मृगाङपोटली-मातुलङ्गस्य मूलानि लाजचूर्ण स सैन्धवम् । पिप्पलीमधुना युक्तं सादेद्वान्तिपशान्तये ॥ २५॥ रजनीशङ्खपूगं च निष्कैकं वान्तिनाशनम् । निष्काध टङ्कणं वाऽथ काचमाचीद्रवैः पिवेत् ॥ २६ ॥ सुगन्यां वा पिवेत्वादेसर्ववान्तिप्रशान्तये । अलक्तकरसं सौद्रे रक्तवान्तिहरं पिवेत् ।। २७ ।। द्विनिष्कं भस्म सूतस्य निषकैकं स्वर्णभस्मकम् । शुद्धगन्धकनिष्कौ द्वौ चूर्णित्वा चित्रकद्रवैः ॥ २८ ॥ द्विपामान्ते विशोध्याय तेन पूर्या वराटिकाः । वरायान्मृन्मये माण्डे रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ॥ २९ ॥ स्वाङ्गशीतं विचूाथ पोटली हेमभिताम् । मृगावच्चतुर्मुझं भतितं राजयक्ष्मनुत् ।। स्वयममिरस खादेनिनिष्कं राजयक्ष्मैनुत् ॥ ३०॥ अथ पञ्चामृतरस:-भस्म सूतानलोहानां शिलाजतु विषं समम् । गुइचीत्रिफलाकाथैः संस्कृतं गुग्गुलं तथा ॥ ३१॥ मृतं नेपालतानं च सूतस्थाने नियोजयेत् । एकीकृत्य द्विगुआं तक्षयेद्राजयक्ष्मनुत् ।। ३२ ।। पञ्चामृतरसो नाम धनुपानं च पूर्ववत् । हरेसीराजगन्धाभ्यां जयन्ती चा क्षपापहा ॥ ३३ ॥ अथ लोकनाथरसः-तुल्यं पारदगन्धकं त्रिकटुकं ताम्पा रजः फम्युज "तेस्तुल्यं च भवेत्कपर्दभसितं स्यात्पारदाढ़णम् । पादांश सकले समानमरिचं लिह्याल्कमात्सायकं पावनिकमितं भवेत्मतिदिनं मासात्क्षपः शाम्पति ॥ ३४॥ रसस्प भस्मना हेम पादांशेन भकल्पयेत् । गन्धकं द्विगुणं दत्वा मर्दपेचित्रकाम्युना ॥ ३५॥ चराचरास्ये संपूर्ण टणेन निरुध्य च । भाण्हे चूर्णप्रलिप्तेऽध शित्वा रुन्धीत मृनपा ।। ३६ ।। 14 'शरम' । २.३८. वयान वा गजाममन्दिरम | TPTal ५.म। ६५ चाय । परमो वा ८॥ ही पदपा 'rमम् । 1.. 'माग्न् ।"प प्रगट ११. च ·- ६ १४ अध्याय.॥ राजयक्ष्मादिचिकित्सानिरूपणम् । १२३ शोषयित्वा पुटेतरनिमात्रेऽपरागके । स्वाङ्गशीतलमुद्धृत्य चूर्णयित्वाऽथ विन्यसेत् ॥ ३७॥ एप लोकेश्वरो नाम पुष्टिवीर्यविवर्धनः । गुञ्जाचतुष्टयं चौऽऽज्यं मरिचैश्च समन्वितम् ॥ ३८ ॥ खादेत्परमपा भक्पा लोकेशे सर्वदर्शिनि । अङ्गकार्येऽग्निमान्द्ये च कासहिके रसो एपम् ॥ ३९ ॥ मरिचैतसंयुकैः प्रदातव्यो दिनत्रयम् । लवणं वर्जयेचन साज्य सदधि भोजनम् ॥ ४० ॥ एकविंशद्दिनं पावन्मरिचं सघृतं पिबेत् । पथ्यं मृगाववद्देयं शयीतोत्तानपादतः ॥ ४१ ॥ वमने संप्रवृत्ते तु गुहूचीद्रवमाहरेत् । मधुना पापयेत्सार्धं दग्धवृन्ताकमाशयेत् ॥ ४२ ॥ स्नान शीतलतोयेन मूनि धारां विनिक्षिपेत् । जाते श्लेष्मविकारे तु कदलीफलमाहरेत् ॥ ४३ ॥ , भृष्ट्वा तन्मरिचैः सार्धं भोजयेत् श्लेष्मनुत्तये । आर्द्रकं मधुमिश्र वा गुडाईकमथापि वा ॥ ४४ ॥ भृष्ट्वा कुस्तुम्वरी मापानिस्तुपाचर्णपेत्ततः। शर्करावृतमिश्रं तद्ददीतारुविशान्तपे ॥ ४५ ॥ भृष्ट्वा कुस्तुम्वरी सम्यग्घृते शर्करया पिवेत् । एला मरिचसंयुक्तां यावद्वान्तिः प्रशाम्यति ।। ४६ ।। अजमोदं विडङ्ग च पिष्ट्वा तक्रेण पाययेत् । कमिकोपप्रशान्त्यर्थं काधं वातप्रमुस्तयोः ।। ४७ ॥ संस्कृत्य दुग्धिकां वही विरेके च प्रयोजयेत् । ईपदृष्ट्वा जयावर्ण मधुना खादयनिशि ॥ ४८ ॥ अङ्गतोदे घृतेनाई मर्देयित्वोष्णवारिणा। सापयेद्रोगिण वैद्यो लोकनाथं च संस्मरेत् ।। ४९ ॥ अथ वैद्यनाथरसः-शवस्य वलय निष्कं चतुनिष्कं वराटिकाः । कांश नीलकटकं तुत्यं मन्धाश्मटणम् ॥ ५० ॥ १ ट ट गर्ने । २ च चाज्यम'। ३. खादयेत्यरया । ४ च जा11५ च रीमीषत्रिस्तुर्मा पूर्ण। ६ च, ग्घृतारिया पचेत् । ७ च 'द्वातिप्रशान्तरे । ८ 'मोदी वि। ९ये गेम ७. गरम स्मान् ।14 3 स्मरन् । १५ च निषा वरारिकाम् । १३. स नीलगुन्य च तालगन्धाटणम् । १४ ग :-धारट।

·१२४ रसरनसमुच्चपे। [१४ अध्यायः। तुत्यं नागं रसं चाय निष्काशं पूर्ववत्पुटेत् । वराटचूर्ण मण्डूरकल्पितालेपने पचेत् ।। ५१ ॥ अस्यामापं मरिचार्धमापं ताम्बलवल्लीरसभावितं च | तत्पत्रलिप्तं मधुनाऽवलिह्यौद्धाय नवीनेन घृतेन वाऽपि ॥५२॥ नाडीमार्गे निर्गते चाल्पमल्पं पथ्यं भोज्यं लोकनाथोपदिष्टम् । पामे यामे चैवमामण्डलान्तासिद्ध सद्यः शोपजिद्वैद्यनाथः॥५३॥ अथ लोकनाथ:-अर्धिनिष्कौ रसतुत्थनागौ पृथक्पृथग्गन्धकटककर्पम् । शसस्प कप मृतताम्रतो द्वौ वराटिकानां नवसंपुटस्थान् ॥५४॥ पक्त्वा पचेदकंदलद्रौद्रन्भूियोऽर्धभागेन करीपकाणाम् । अस्यार्धपादं मरिचार्धभागं गन्धाश्मनिष्कं च कृतेन लिह्यात्।।५।। अश्नीयात्पूर्ववत्पथ्यं वासराण्येकविंशतिः । लोकनाथो रसो नाना रोगराजनिकन्तनः ।। ५६ ॥ अथ प्राणनाथ:-अयोरजो विंशतिनिष्कमानं विभावितं भृडरसाढकेन । धत्तूरभौत्रिफलारसर्धितुल्पांशताप्यं विपत्पुटेषु ॥ ५७ ॥ संतं च निष्क समभागतुत्थं गन्धोपलो द्वौ चतुरो वरायान् । पक्त्वा पुटानी समलोहचर्णान्पचेत्तथा पूर्वरसेन मिश्रान् ॥५८॥ चूर्णेऽस्मिन्मरिचाः सप्त तुत्थरवणयोर्दश । सैसजैतत्पृथनिष्कान्माणनाथाह्वयोदितः ॥ ५९ ॥ अर्धपादो रसागक्ष्यः केवलाद्राजयक्ष्मिभिः । शोपोदरा ग्रहणीज्वरगुल्माशुपहतैः ॥ ६॥ अथ वजरसः-कप सपरसत्त्वस्य पैग्मापे हेन्नि विद्रुते । पपिनष्कसूतं गन्धाश्मन्यष्टनिष्के प्रवेशितम् ॥ ६१॥ भवालमुक्ताफलयोधूर्ण हेमसमांशयो। कमाद्वित्रिचतार्नष्क मृतापः सीसभास्करम् ॥ ६२॥ शौर्यरमेन पामांखीन्मर्दितं चूर्णितं पृथक् । । द्वौ निष्को नीलकटकं व्योमायस्कान्ततालकात् ।। ६३ ॥ १ ग.ह. तुत्यभाग र २४. कल्पनाले'। ३ . वाचये । घ. याद्धगगनिन । ४ प ट नवनी- ते। । ५ घ. 'ण्डरान्न सेव्य स'१६ च. अय' ७ घ. 'त्यमागी। - दृ. निप । क. स्यात् । १९ स. वादयन् । र, रीशिकानाम् । १२८. विभजित। ३५. 'भाात्रि १४ ग. 'साई।। घ. साधं तु ॥ १५५. चेद्रसेपु । ज. चेत्पुट च । १६ घ. ४. मनस्य नि१७ . पसा दी। ज. १२ दी। १८ घ. रसविमि । १९ घ. 'रिचात्सप्त । य. 'पिचान्मात । २० ज. 'जेत पृथ'२. ध पमा सा । २१ २. चाहे । २३ ग. रवटरव्यो।

·१२५ -- १४ अध्यायः राजयक्ष्मादिचिकित्सानिरूपणम् । अड्डोल्लकडणीबीजतुत्येभ्यश्चतुरः पृथक् । अष्टौ च टहणक्षाराद्वराटानां च विशतिः ॥ ६४ ॥ महाजम्बीरनीरस्य प्रस्थद्वंद्वेन पेपयेत् । एतदष्टशरावस्थं शुद्धं खास्तुिपस्य च ॥६५॥ करीषभारे व पचेदयमापद्वयं ततः। एतावद्गन्धकात्पादं मरिचाद्भावितादपि ॥ १६ ॥ मधुनाऽऽलोदितं लिह्यात्ताम्बूलीपत्र लेपितम् । गतेऽस्य घटिकामाने प्रतियामं च पथ्यभुक् ॥ ६७ ॥ नो चेदुद्दीपितो वह्निः क्षणाद्धातू-पंचत्यतः । दिनमेक निषेध्यैनं त्याज्पान्यामण्डलात्त्यजेत् ॥ ६८ ॥ ततःपरं यथेष्टाशी द्वादशाव्दं मुखी भवेत् । एकमेकं दिनं भुक्त्वा वर्षे वर्षे महारसम् ॥ ६९ ॥ वर्षादौ च त्यजेत्याज्यं द्वादशीव्दां जरा जयेत् । एष वज्ररसो नाम क्षयपर्वतभेदनः ॥ ७० ॥ अथ महावीरः-निष्को द्वौ तुत्यभागस्य रसादेकं मुसंस्कृतात् । निष्कं विषस्य द्वौ तीक्ष्णात्कपाशं गन्धमौक्तिकात् ॥ ७१॥ अमिपर्णीहरिलताभृङ्गार्द्रसरसारसैः । मर्दितं लाङ्गलीकन्दलिप्ते संपुटे पचेत् ॥ ७२ ॥ अर्धपादं च पोटल्पां काकिन्पो द्वे विपस्य च । लिहेन्मरिचचूर्णं च मधुना पोटलीसमम् ।। ७३ ॥ क्षपग्रहण्यतीसारवाहिदौर्बल्पकासिनाम् । पाण्डुगुल्मवता श्रेष्ठो महावीरों हितो रसः ॥ ७४ ।। अतिस्थूलस्य पूपामृक्कफानुद्वमतः क्षये । नं पोजयेत्क्षीररसाविरुद्धोपक्रमत्वतः ।। ७५ ।। अथ पञ्चामृतपर्पटी-सुवर्ण रजतं तानं सत्त्वानं कान्तलोहकम् । क्रमवृद्धमिदं सर्व शाणेयो नागवङ्गको ।। ७६ ॥ द्रावयित्वकतः सर्व रेतपित्त्वा ततश्चरेत् । पृथक्पलमित गन्धं शिलालं विनिधाय च ॥ ७७ ॥ - १२ बोटमा २८. पचेद्यतः । ३ घ 'ध्यैर त्या ४ घ 'मण्डल सजे । ५. 'दौ तत्यजे।६ ग, 'शादाजरा घ शाब्द जा७च. पाटल्या । ८ घ. चेटो। क.रो रसो दित । १० ज संयो । ११ च. 'ये क्षार । २. 'पद्धनमतलत.।

·1 रसरत्नसमुच्चये [१४ अध्यायः। सर्व खल्वे विनिक्षिप्य मर्दपेदम्लवर्गतः। ताप्पं नीलाञ्जनं तालं शिलागन्धं च चूर्णितम् ॥ ७८ ॥ दत्वा दत्त्वा पुटेतावद्यावविंशतिवारकम् । लोहाद्विगुणमृतेन ततो द्विगुणगन्धतः ॥ ७९ ॥ विधाय कज्जलों श्लक्ष्णां सिंवा तां लोहपात्रके । द्रावपेद्भदराङ्गारदुभिश्चाथ निक्षिपेत् ॥ ८॥ हेमादिपञ्चलोहानां भस्म चाथ विलोडयेत् । अथ तत्कदलीपत्रे गोमयस्थे विनिक्षिपेत् ॥ ८१ ॥ पत्रेणानेन संछाद्य चिपिटौं कुरु यत्नतः । तस्योपरि क्षिपेत्सद्यो गोमयं स्तोकमेव च ॥ ८२॥ स्वतः शीतं समाहृत्य पुनश्शूर्ण विधाय च । निक्षिपेदूर्ध्वदण्डायां पालिकायां ततःपरम् ॥ ८३॥ पूर्ववद्धदराडारदुभिावयेच्छनैः । तुल्पालकशिलागन्धं पलार्धं विपभावितम् ॥ ८४॥ पूर्ववटिकातुल्यं तस्मादल्पं मुहुर्मुहुः । जारयेत्पलिकामध्ये यथा दोन पर्पटी ॥ ८५॥ पलिकेति विनिर्दिष्टा नेहक्षेपणपत्रिका । जीर्णे तालादिके चूर्णे पटचूर्ण विधीपताम् ।। ८६ ।। पूतीकरञ्जपटोलम्पापीसौभाञ्जनाइपिभिः । एतैः पञ्चपलैः क्वाथं पोडशांशावशेपित्तम् ॥ ८७ ॥ तेन क्वाथेन संस्वेद्य शोषयेत्सप्तधा हि ताम् । विषतिन्दुफलोदूतै रसैनिर्गुण्डिकारसैः॥ ८८॥ विभाव्प पलिकामध्ये शिवा बदरवह्निना । ईपत्मस्वेदनं कृत्वा स्थापयेदतियत्नतः ॥ ८९ ॥ उक्ता भैरवनाथेन स्यात्पञ्चामृतपर्पटी। व्योपाज्यसहिता लीढा गुञ्जावीजेन संमिता ॥ १० ॥ सर्वलक्षणसंपूर्ण विनिहन्ति क्षयामयम् । श्वासं कासं विपूची च प्रमेहमुदरामयम् ॥ ११ ॥ । - १ क लिप्ता । २ . पान्दैन । ३ ग चिपिटा । ४ ३ पटचूर्णी । " ग. पूर्ण वि ·१४ अध्यायः] राजयक्ष्मादिचिकित्सानिरूपणम् । १२७ अरोचकं च दुःसाध्यं प्रसेकं छदिहद्भवम् । अधिकं गुदरोगं च शूलकुष्ठान्पशेषतः ॥ ९२ ॥ वातज्वरं च विड्वन्धं ग्रहों कफजान्मदान् । एकद्वंद्वत्रिदोपोत्थानरोगानन्यान्महागदान् ॥ १३ ॥ अमिमान्द्यं विशेषेण रसोऽयं परमो मतः । एवं समूह दातव्यो रसोऽयं भिपगुत्तमैः ॥ ९४ ॥ तत्तद्रोगहरैयोगैस्तत्तद्रोगानुपानतः । भयादिसर्वरोगनी स्यात्पश्चामृतपर्पटी ॥१५॥ तैलसर्पपविल्वाम्लकारवेल्लाकमुम्भकम् । त्यजेत्पारापतं मांसं वृन्ताकं कुठं तथा ॥ २६ ॥ अथ राजावर्तरसः--युक्तं गन्धकपिष्टयाऽपस्तालकं गन्धमाक्षिकम् । युक्त्वा तद्गस्मतां नीतं तृष्णाछर्दिनिवारणम् ॥ ९७ ॥ राजावतॊ रसः शुल्वं मधुकं घृतपाचितम् । मध्वाज्यशर्करायुक्तं हन्ति सर्वान्मदात्ययान् ॥१८॥ राजावतरसः शुल्वं सूतगर्ने नियोजितम् । यष्टीमधुरसैघृष्टं घृतमध्ये विपावितम् ॥ ९९ ॥ मध्वाज्यशर्करायुक्तं हन्तिसन्मिदात्ययान् ॥ १०॥ १६०८ ॥ इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्प सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुचये राजयक्ष्मारुचिपसेकान्तिहृद्रोगतृष्णामदात्यय- प्रकरणं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ अथ पश्चदशोऽध्यायः [ अथार्शसां चिकित्सनम् ] अथार्शश्चिकित्सा-गुदस्य वहिरन्तर्वा जायन्ते चमकीलकाः । सर्वरोगकरा. पुंसामासीति हि विश्रुत्ताः॥१॥ रुधिरत्राविणस्तेषां पित्तजा परिकीर्तिताः । वातजा नि.सहोत्याना उदावतं भकुर्वते ॥ २॥ ग हददम् । २ ग वत्या सद्भः। ३ घरमा ४ घ 'वो र ५१. रमे वृक. 'जास्तु निरुत्था।

·१२८ रसरत्नसमुच्चये [१५ अध्यायः। अथार्श कुठारः-श्वयधुं श्लेष्मजाः कुर्युः सर्व कुटुंत्रिदोपजाः । शुद्धसूतं पलैक तु द्विपलं शुद्धगन्धकम् ।। ३ ।। मृतं तानं मृतं लोहं मत्येकं तु पलत्रयम् । यूपणं लागली दन्ती पीलुकं चित्रकं तथा ॥ ४ ॥ प्रत्येकं द्विपलं योज्यं यवक्षारं च टड्कणम् । उभौ पञ्चपली योज्यौ सैन्धवं पलपञ्चकम् ॥५॥ द्वात्रिंशत्पलगोमूत्रं स्नुहीक्षीरं च तत्समम् । मृदमिना पचेत्स्थाल्यां सर्वं यावत्मुपिण्डितम् ॥ ६॥ मापद्वय सदा खादेद्रसो हर्श'कुठारकः। तक्रेण दाडिमाम्भोभिः पक्वकन्देन वाऽथ तत् ॥७॥ अथ सर्वलोकाश्रयोरसः-वचाहिङ्गविडङ्गानि सैन्धवं जीरनागरम् । मरिच पिप्पलीकुष्ठं पथ्यावह्नयजमोदकम् ॥ ८॥ कमोत्तरगुणं चूर्णं सर्वेषां द्विगुणं गुडम् । कर्ष चोष्णजलेनानुपिबेद्वातार्शसां जयेत् ॥ ९ ॥ मृतसूतानहेमार्फतीक्ष्णमुण्डं सगन्धकम् । मण्डूरं माक्षिकं तुल्पं मधु कन्याद्रवैर्दिनम् ॥१०॥ अन्धमूपागतं पाच्यं त्रिदिन तुपवहिना । चर्णितं सितपा मापं वादेत्पित्तार्शसां जयेत् ॥ ११ ॥ मृतं लोहं चेन्द्रपवं शुण्ठीभल्लातचित्रकम् । विल्वमजाविडङ्गानि पथ्या तुल्यं विचूर्णयेत् ॥ १२ ॥ सर्वतुल्यं गुई पोज्यं कर्प भुक्त्वाऽर्शसां जपेत् । श्लेष्मासः प्रशान्त्यर्थं देयमानन्दभैरवम् ॥ १३ ॥ मृतताप्रेण सतुल्यं देयं गुञ्जात्रय हि तत् । शुद्धं सूतं पलं गन्धं गन्वाधं तालताप्यकम् ॥१४॥ अमृतं रसकं चैव तालकाविभागिकम् । एतेषां कजली कुर्यादृढं समर्थ वासरम् ॥ १५ ॥ त्रिदिनं मर्दयेच्चाय दत्वा निम्बुजलं खलु । वंटीकृत्य पिशोप्याथ काचकृप्यां निधापयेत् ॥ १६ ॥ घ.मनपा २ घ वर्षमुष्णजनेश्वानुपि । ३ घ तीक्ष्य हैं। ४ स आन्ध्रम । अधम । ५५ 3. . मृतले ६ग वार्ध बिग वटी ।

·. '१५ अध्यायः ।। अर्शतां चिकित्सानिरूपणम् । '१२९ निष्कतुल्यार्कपत्रेण पिधायोऽऽस्पं प्रयत्नतः !' सार्धाङ्गुलमिनोत्सधं मृत्स्नया तां विलेप्य च ॥ १७ ॥ ततो भाण्डतृतीयांशे सिंकतापरिपूरिते। निधाय सिकतामूर्ध्नि सिकताभिः प्रपूरयेत् ॥ १८ ॥ रुद्ध्वाऽऽस्पं तदधो वह्नि ज्वालपेत्सार्धवासरम् । स्वाङ्गशीतलितं कापुटादाकृण्य तं रसम् ॥ १९ ॥ पटचूर्ण विधायाथ ताम्रमभं पलद्वयम् । पलार्धममृतं चैव मरिचं च चतुष्पलम् || ' एकीकृत्य क्षिपेत्सर्व नारिकेलकरण्डके ॥२०॥ साच्यो गुलाद्विमानो हरति रसवरः सर्वलोकाश्रयोऽयं वातश्लेष्मोत्थरोगान्गुदजनितगदं शोपपाण्डामयं च । यक्ष्माणं वातशूलं ज्वरमपि निखिलं वह्निमान्धं च गुल्म तत्तद्रोगप्रयोगैः सकलगदचयं दीपनं तत्क्षणेन ॥ २१ ॥ अथ मूलकुठारः अर्शमं सूरणं वक्ष्ये पुत्रक शृणु भद्रक । पिप्पली पिप्पलीमूलं वनसूरणचित्रकम् ॥ २२ ॥ मरिचं कण्टकारी च रक्तपुष्पी समांशकम् । पलमेकं पृथक्सवं श्लक्ष्णं हपदि पेपपेत् ॥ २३ ।। गजाजपश्चमूत्रेषु शुभे भाण्डे विनिक्षिपेत् । मृमिना पचेत्सर्वं चूर्णशेष यथा भवेत् ॥ २४ ॥ लोणत्रयं च तत्रैव पलमेकं तु निक्षिपेत् । अक्षममाणवटकान्कुर्यादेवं पृथक्पृथक् ॥ २५॥ निशदिनानि मतिमाननिं दीपनं परम् ।। वृतर्तकसमायुक्तं भोजनं संपदापयेत् ।। २६ ।। गन्धकं तारतानं च कृत्वा चैकत्र पिष्टिकाम् । तत्सम चानक तीक्ष्णं गन्धकं पञ्चमांशेकम् ।। २७ ॥ विषं च पोडशांशेन द्वौ भागौ सूतकस्य च । एकीकृत्य प्रयत्नेन जम्बीरद्रवदितम् ॥ २८ ॥ भाजने मृन्मये स्थाप्य वराकाथेन भावयेत् । दशमूलशतावोः काथे पाच्यः कमेण हि ।। २२ ।। १ ग. निष्क तु। २ ग. यास्यम। ३ ग. उ. ४. रमेधां 1 ४ ग. विरिण। ५. चयाः फारच त । घ 'चकुष्या आई| ६ क. नानिएकी ७ घ. शोमा ८ ग. ' तमा९ग. 'शनः । १.ट. 'चर्या का ·रसरत्नसमुच्चये [१५ भध्यायः अथोत्तार्य प्रयत्नेन वटिकां कारयेदुधः । गुञ्जात्रपप्रमाणेन गुदव्याधि च शूलेनुत् ॥ ३०॥ वरनागं तथा व्योमसत्त्वं शुल्वं च तीक्ष्णकम् । सर्वमेकत्र विद्राव्य शिवाऽलं चाल्पमल्पकम् ॥ ३१ ॥ चालयेदनिशं यावत्तालकं त्रिगुणं खलु। ततस्तेन विमर्याय पिष्टी कुर्याद्रसेन हि ॥ ३२ ॥ ततो भल्लातकीवृक्षमूलस्थाने खनेच ताम् । मासादाकृष्य तां पिष्टिं गव्यदुग्धे विनिक्षिपेत् ॥ ३३ ॥ ततो भल्लातकीतैलं हतं पातालपत्रतः। आपसे भाजने स्निग्धे पिष्टिको विनिवेश्य च ॥ ३४॥ मस्थमात्रं दि तत्तैलं जारयेदतियनतः। ततैलभावितैर्गन्धेः पुटित्वा भस्मतां व्रजेत् ॥ ३५ ॥ ततः कार्तिकमांसोत्थकोरण्टदलजै रसैः। रसं समर्थ संमर्च धर्म संस्थाप्य मारयेत् ।। ३६ ॥ तद्भस्म मेलयेत्पूर्वभस्मना समभागिकम् । वनसूरणनिर्गुण्डी महाराष्ट्रीभकॅण्टिका ॥ ३७॥ वनवल्ली शिसी चैषां रसैः पिष्ट्वा विशोषयेत् । निवारं मार्कवद्रावैद्रीवपित्वा विशोषपेत् ॥ ३८॥ वर्णीमत्त्वो प्रपत्नेन क्षिपेक्वापि करण्टके ॥ ३९॥ सोऽपं मुलकुठारको रसवरो दीप्यामिवेल्लोत्तमा- संयुक्तः सत्तश्व बल्लतुलितः संसेपितो नाशयेत् । अशांस्पानननासिकासिगुदजान्यत्युग्रपीटानि च थीदानं ग्रहणी च गुल्मपकृती मांचं च पृष्ठामपान् ॥ ४०॥ अथ महोदयप्रन्ययसार:-रमास्तममुद्रीणगन्धकस्य पलपम् | मृतसूतात्रताम्रायः कर्य कर पृथक्पृथक ॥४१॥ पलं हिड्डुलगणस्य माक्षिकम्य पलापम् । पलं पम्पिकस्यापि विपस्याधंपलं तथा ॥ ४२ ॥ १५ १.सनि। २ भाग्य। ३ ग Triratni नाम मागा. चामल प्रशालाक्षागी पनि मा. मन ... frier TET Fram.f- ·१५ अध्यायः] अर्शसां चिकित्सानिरूपणम् । सप्ताह मर्दयेत्सर्वं दत्वा चूर्णोदकं मुहुः ।। ततस्तद्गोलकं कृत्वा सप्ताहं चाऽऽतपे क्षिपेत् ।। ४३ ।। गुडनूर्ण शिलाचूर्ण लिम्पेदङ्गलिकाधनम् । त्रिपलं गन्धकं दत्वा कौश्यामथ च गोलकम् ।। ४४ ॥ गोलकस्योपरिष्टाच क्षिपेत्तालपलत्रयम् । संरुध्यातिप्रयत्नेन दद्याद्गजपुटं खलु ॥ ४५ ॥ स्वाङ्गशीतलमाहृत्य गोलकं लेपनैः सह । विचूर्प सप्तवारं हि विपतिन्दुफलोद्भवैः ॥ ४६॥ रैथाऽऽतपे शुष्कं क्षिपेद्रम्ये करण्डके । त्रिंशदंशेन वैक्रान्तभस्म तस्मिन्विनिक्षिपेत् ।। ४७॥ अयं हि नन्दीश्वरसंमदिष्टो रसो विशिष्टः खलु रोगहन्ता । निःशेषरोगेष्वहतप्रतापो महोदयमत्ययसारनामा ॥४८॥ हन्यात्सर्वगुदामपान्क्षयगदं कुष्ठं च मन्दाग्नितां शूलाध्मानगदं कर्फ श्वसनतामुन्मादकापस्मृती। सर्वा वातरुजो महावरगदानानाप्रकारांस्तथा वातश्लेष्मभवं महामपचयं दुष्टग्रहण्यामयम् ।। ४९ ॥ जथ कनकमुन्दरः-स्पासं धौतमाक्षीकं कान्तादं नागहाटकम् । पृथ्वीभेटेन संतुल्पं सर्वतुल्पं च गन्धकम् ॥ ५० ॥ दत्वा विद्याधरे पन्ने पुटेदारण्यकोत्पलैः । स्वाङ्गशीतलमुत्प पूपणेन विमिश्रपेत् ॥५१॥ अर्शोव्याधौ कटीशले चक्षुःशूले च दारुणे। सैनिपाते क्षये श्वासे कासे मन्दानले ज्वरे ॥५२॥ कर्णशूले शिरःशूले दन्तशूले प्रपोजयेत् । पीनसे पीगि हेच्छूले ग्रन्थिवाते च दारुणे ॥ ५३ ।।। एकाने वा धनुर्वात कम्पवाते च मूति । ज्वरांश्च विपमान्सन्दिन्ति रोगाननेकधा ॥ ५४॥ सेवितः पथ्पयोगेन रसः कनकमुन्दरः। गुञ्जामानं ददीतास्य पथायुक्तानुपानतः ॥५५॥ , घ, रिपेद । २५ रथान्तरे । ३ ५. प्रमाको गा४ ग. भटरस तु ५ ग. रहे। ६. युक्रमानु ·1 १३२ . रसरलसमुच्चये । [१५ अध्यायः धृतेन संयुतो वाते मधुना पैत्तिके ज्वरे । पिप्पल्या श्लैष्मिके देपं पित्तोद्भूते च चन्दनम् ॥ ५६ ॥ तेक्रेण श्लेष्मवातोत्थे वातपित्ते घृतान्वितम् । श्लेष्मपित्ते चाऽऽकेण निर्गुण्ड्या सांनिपातिके ॥ ५७ ॥ फलत्रयेण शूलेषु विपमेषु ज्वरेष्वंथ । आर्द्रकेणाथवा दयाद्वह्निमान्ये विशेषतः ।। ५८ ॥ अभिण्येन्दे शिरःशूले गायत्रीवोलसंयुतम् । पतिमांससमायुक्तं कफवाते च 'मूर्छिते ॥ ५९॥ एफाले च धनुर्वाते क्षीरयुक्तं च पीनसे । पाण्डुरोगे क्षये कासे मरिचाज्यैश्च फामले ॥ ६० ॥ अजमोदाविडङ्गैश्च नाभिशूलेऽभिमान्यजित् । सक्षज्वरेऽरुचो देपः कदलीफलसंयुतः॥ बोलेनार्धकटीशले भापितं नागघोधिना ॥ ११ ॥ अथ तीक्ष्णमुखः-नागं पारदगन्धकं त्रिलवणं वार्कजं मेलये- देकैकं च पलं पेलं त्रयमतः पञ्च क्रमान्मदयेत् । सर्व तदिवसत्रयं तदनु तदत्वा पुटं भावनाः कुर्यात्सत्रिफैलामिवेत सरसेः पञ्चाधिका विंशतिः ।। ६२ ।। पञ्चतत्क्रमशरततो गुढभवेदनोऽस्प वल्लो जलै- ईन्पशांस्पसिलानि सूरणवृतस्तरयानमस्मिन्दितम् । अफेंशः परिवज्पतामिति मुनिः श्रीवामृदेवोऽवद- स्कूष्मापटीफलमापपापममतिब्पापाममतिपम् ।। ६३ ।। रसेन्द्रहमार्कवडालगोलमुरापसं लोहमलाभ्रगन्धाः । ताप्पं च कन्यारसमर्दितोऽयं पयः पुटेतीक्ष्णमुमोऽसां रपात् ॥६४|| अथार्श कुठार:-श्रेष्ठादन्त्यनियंग्यत्रिकटुकदलिनीपील मुम्भं विपक्वं प्रस्थे मत्रस्य सस्तम्पपसि रसपलं पले गन्धकस्य । लोहस्प त्रीणि ताम्रासुटयमय रजःक्षारपोद्यापि पश्च शिवा स्पाल्यां पर्चतु वलनि दहनतश्चर्णमधुटारः॥६५॥ जथ लोक्यतिलका-कुणाभ्रक मत्वं शोधितं काचटणम् । रेतपित्वा रजः कत्या भर्नपित्वा वृनेन तत् ।। ६६ ।। १२. मने । १ घनेन । प. मनिक ४. ट.माया५न.पांगाज मोगर मामो ८. ना.प. 'गुग्म नि. दुपारी ३ मा १४ ग.१. वा।

·- १५ अध्यायः ] अर्शसां चिकित्सानिरूपणम् । अष्टांशसस्यकोपेतं पुटेद्वारत्रयं तत्तः । । त्रिवारं नृपवर्तेन लुङ्गस्वरसपोगिना ॥६७ ॥ चतुर्वारं च वर्षाभूवासामत्स्याक्षिकारसैः । गुग्गुलुत्रिफलाक्वार्थस्त्रिंशद्वाराणि पत्नतः ॥ ६८ ॥ तुल्यांशरसगन्धोत्थकज्जल्याऽष्टांशभागया। पुटेपश्चाशतं वारान्मदयेच्च पुटे पुटे ॥ ६९ ॥ शोधितं रेतितं कान्तं सत्त्वं च धृतमर्दितम् । पुटेदष्टांशदरदैः संयुतं लकुचाम्बुना ।। ७० ॥ दशवार तथा सम्यक्तारं शुद्ध मनोह्वया । तथा विशतिवाराणि पलिना मीनप्रसैः ।। ७१ ॥ दशवाराणि ताप्येन कृष्णगोघृतयोगिना । उभयं समभागं तत्पुटेनिर्गुण्डिकारसैः ॥ ७२ ॥ रसगन्धोत्थकज्जल्या दशवारं पुटेत्पुनः । तस्मिन्नष्टांशभागेन सिद्वैकान्तभस्मकम् ।। ७३ ।। राजावर्तकलांशेन समभागेन पर्पटी । तत्तवं परिमर्याध भावपित्वाऽऽकाम्बुना ।। ७४ ।। गुडूच्याः स्वरसेनापि भूकदम्बरसेन वा । भृङ्गराजरसेनापि वित्रमूलरसेन व ॥ ७५ ॥ व्योपगञ्जाकिनीकन्दै योऽप्याद्रवेण च । पटचूर्णमतः कृत्वा क्षिपेच्छुद्धकरण्डके || ७६ ॥ त्रैलोक्यतिलकः सोऽयं ख्यातः सर्वरसोत्तमः। सर्वव्याधिहरः श्रीमाशंभुना परिकीर्तितः॥७७॥ उदावतं च विबन्धं व्यथां च जठरोद्भवाम् । लोहलं मन्दबुद्धित्वं शूलित्वमपि बन्ध्यताम् ।। ७८ ॥ सूतिरोगानशेषांश्च शूलं नानाविधं तथा । परिणामारुपशूल च तथा भिन्द्यात्समुत्कटम् ।। ७२ ।। रक्तगुल्मं च नारीणां रजःशूलं च दुःसहम् । अनुपानं च पथ्यं च तत्तद्रोगानुरूपत्तः ॥ ८ ॥ - . क. ४. अधादशस्य तोरे तुघ, अशाशोतुझोपेत । २४ सशस्य ३१. त्य। ४ . तीण च पृजितम्। ५म. कृष्णागो। ६ घ. ' क'! ७ प. पूर्ण तालवी ·. रसरत्नसमुच्चये, [१५ अध्यायः। अथार्श कुगरावलेहः--कुमुम्भमृदुपत्राणि काक्षिकेनैव पाचयेत् । शोकवद्गक्षयेन्नित्यम रोगमशान्तये ।। ८१ ॥ देवदाल्याश्च बीजानि सैन्धवेन सुचूर्णितम् । आरनालेन लेपोऽयं मूलरोगनिकृन्तनः ॥ ८२ ॥ काञ्चनीकुसुमं चूण्य शङ्कचूर्ण मनःशिलाम् । गजपिप्पलिकातोपैलेंहो घर्शःकुठारकः ।। ८३ ॥ देवदाल्पाः कपायेण धमिं शौचमाचरेत् । गुदनिःसरणं चाथ शान्तिमायाति नान्यथा ॥ ८४ ॥ आरनालेन संपिष्टा सवीजा कटुतुम्बिका। सगुडा हन्ति लेपेन दुर्नामानि समूलतः॥ ८५॥ पीलुतैलेन संलिप्ता वर्तिका गुदमध्यगा। घातपत्पर्शसां शीघं संकलां वेदनां क्वचित् ।। ८६ ॥ अर्कक्षीरं स्नुहीकाण्डं कटुफालाचुपत्रकम् । फरक्षं छागमूत्रेण लेपः खाव्यर्शसां हितः। शिवमूलार्कजैः पत्रैलेपनं हितमर्शसाम् ।। ८७ ॥ १६२५ ॥ इति श्रीवैवपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरनसमुच्चपेऽ- #धिकारो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥१५॥ + अथ पोडशोऽध्यापः। [अथोदावर्तादिचिकित्सनम् । ] अथोदावर्तचिकित्सा-कोद्रवजीर्णमुद्रचणकैः क्रुद्धोऽनिलोऽधोवद- रुद्ध्वा वर्त्म मलं विशोप्प कुरुते विण्मत्रसङ्ग ततः। हत्पृष्ठोदरवस्तिमस्तकरुजः सश्वासकासं ज्वरं गच्छन्नमसौ हि नूनमनिशं कोपादुदावर्तयेत् ॥ १ ॥ अथोदावर्तहरं धृतम्-फडष्टहिङ्गसिन्धूत्यत्रिवृदन्तीवचाभपाः । चित्रकस्प तु मूलं च चूर्णीकृत्य पैचेद्धृतम् ॥ २॥ , स. निषार्थ मक्ष २ २. नर्थ । ग. वर्ग। ३ २,४. शत्रवर्ण । फ.६. रोहपूर्ण । ४४. "शिरा । ५ स. 'लपणे ह्या घ. चापि शान्ति प्राप्नोति । क. सम्मत. ८ ग. सारिका पात। 1. घ. न वरी प्र. न वसीवेदना । "ग. रमच्छीम. 'रोयोहरन्य । १३ वर्तमः। र. वदम'। ४८,'म यो। ५. कृत। प. पाहन्य। १७ ज. पुन- स्पैन् ।- ·५६ अध्यायः उदावर्तादिचिकित्सानिरूपणम् । चतुर्गुणे गवां क्षीरे युक्तं नुक्षीरमात्रया। उदावतॊदरानाहान्हन्ति पानेन सर्वथा ।। ३ ॥ अथातिसारचिकित्सा-अत्यम्बुपानतिलपिष्टविकढरूम- शुष्कामिपाध्यशनबद्धमलग्रहाचैः। कुद्धोऽनिलोऽतिसरणाय च कॅल्पितोऽग्नि हत्या मलं शिथिलपत्नपि तोयधोतून् ॥ ४॥ अथ दईररसः-मुश्लक्ष्णतीक्ष्णचूर्णं तु रसेन्द्रसमभागिकम् । काञ्चनाररसैद्धृष्ट्वा सर्वातीसारनाशनम् ॥५॥ पिष्टः समेन तीक्ष्णेन काञ्चनाराम्बुमर्दितः। पुटपाकोऽतिसारमः सूतोऽयं दर्दुरावयः ॥ ६॥ अथाऽऽनन्दभैरवः-हिङ्गुलं वत्सनाभं च मरिचं टङ्कणं कणा । मर्दयेत्समभागं च रसो ह्यानन्दभैरवः ॥ ७ ॥ गुञ्जका वाँऽर्धगुञ्जा वा बलं ज्ञात्वा प्रदापयेत् । मधुना लेहयेच्चानु कुटजस्य फैलं वचम् ॥८॥ चूर्णितं कर्पमानं तु त्रिदोपोस्थातिसारजित् । दध्पन्नं दापयेत्पथ्यं गवाज्यं तकमेव वा ॥९॥ पिपासायां जलं सीतं विजया च हिता निशा ॥ १० ॥ अथ सुधारसः-पृथक्पलिकगन्धाश्मसूत्तसंजातकज्जलीम् । भद्राव्य निक्षिपेद्योम पलिकं गतचन्द्रिकम् ॥ ११॥ काष्ठेनाऽऽलोड्य तत्सर्व क्षिपेत्कुटजपत्रके। पुनः संतूर्य यत्नेन भावयेत्तदनन्तरम् ॥ १२ || - बालतिन्दुफलद्रावैः क्षीरकोदुम्बरैस्तथा । अरलुत्वग्रसश्चापि दुम्धिनीस्वरसैस्तथा ॥१३॥ पुंटपाकस्प वालस्प दाडिमस्य रसैः शुभैः । कृष्णकाम्बोजिकामूलरसैः कुटजवल्कलैः ॥ १४॥ तुलेयांशविचगान्धारीचूर्ण द्विपलिकं क्षिपेत् । मुंस्तावत्सकृदीप्याग्निमोचसारं सजीरकम् ॥ १५ ॥ १४. *गुण ग । क. ठ. 'गुण गां क्षारयुक्त परमार इ. वहा । ३.ठ. शुषविगा। ४ इ. ह. कल्पतेऽनिं। ५ इ. 'धातुम् । ६ इ. 'मचारितम् । ७. "ट 1 ८५. 'टपकोऽनि । ५ क. भागन र १० घर वा द्विगु। ।। च पर । ४. फल। रस निशि। १३ घ. क्षीर. पो। १४ इ. पुटपछस । ५. लांश 1ि १६ प. भगन्धा । १४१ मुम्न ।

·[१६ अध्यायः रसरत्नसमुच्चये वत्सनाभं च कपाशं प्रत्येकं तत्र निक्षिपेत् । विचूर्ण्य भावयेद्भूयः शुण्ठीक्काथेन सप्तधा ॥ १६ ॥ इत्थं सिद्धो रसः पिष्टः करण्डे विनिवेशयेत् । सुधासार इति ख्यातः सुधासारसमद्युतिः ॥ १७ ॥ दीपनः पाचनो ग्राही हृद्यो रुचिकरस्तथा । दोपत्रयातिसारं च दुर्जयं भेपजान्तरैः ॥ १८ ॥ आमां चैवाऽऽमरक्तं च ज्वरातीसारमेव च । सातिसारां विपूची च प्रतिवनाति तत्क्षणात् ॥ १९ ॥ अथ सुधासाररसः-मान्यमानव्यतिक्रान्तिरिव पुष्पफलोदयम् । पिष्टविश्वाब्दकल्केन विधाय खलु चक्रिकाम् ॥ २० ॥ निक्षिपेत्स्वेदेनीयन्त्रे पक्वाऽर्धघटिकावधि । आकृष्य तज्जलैरेवं समर्थ हरेद्रसम् ॥ २१ ॥ सुधासाररसं तत्र क्षिप्त्वा धान्यकसंमितम् । पूर्वोदितेषु रोगेषु प्रददीत भिषग्वरः ॥ २२ ॥ गोतकेणाजदना वा पथ्यं देयं हितं मितम् । बालरम्भाफलं गुफिलं बिल्वफलं तथा । आम्रपेशी च मधुकं वृन्ताकं च प्रशस्यते ॥ २३ ।। सर्वातिसारं ग्रहणी च हिक्कां मन्दामिमानाहमरोचकं च । निहन्ति सद्यो विहितामपाके द्वित्रिमयोगेण रसोत्तमोऽयम् ॥ २४ ॥ साम्बुस्थालीमुखाबद्ध वने पाक्पं निधाय च । पिधाय पच्यते यत्र स्वेदनीपत्रमुच्यते ॥२५॥ इदमेव फुन्दयत्रम्। अथ लोकेश्वरः द्वौ भागौ गन्धकस्याप्टौ शङ्खचूर्णस्य योजपेत् । एफमेव रक्तस्पांशमकक्षीरेण मर्दयेत् ॥ २६ ॥ चित्रकस्य द्रवेणैव शोषयित्वा पुनः पुनः । एकीकृत्य रसेनाथ क्षारं दत्वा तदर्धकम् ॥ २७ ॥ अर्कक्षीरेण कुर्वीत गोलकानय शोषयेत् । निरुध्य पूर्णलिप्तेऽथ भाण्डे दद्यात्पुटं तथा ।। २८ ॥ ग. र. धारसम'। २ ४.दुघर । ३ च. आम | ४ घ मान्यामान्यया ५ ग. प्रान्त ६६. पुरमा ७ च पिधाय । ८ ग. निकम् । ९ ग.दनाय12.घ.माह"ग, इ. वीज बन्दुकाय। म. विन्दुक्य। १२ क.सा. । गुन्दी ·१६ अध्यायः उदावादिचिकित्सानिरूपणम् । लोकनाथरसो क्षेष ग्रहणीरोगकृन्तनः ॥ २९ ॥ गुनाचतुष्टयं चास्य मरीचाज्यसमन्वितम् । ददीत दधिभक्तं च पथ्यं लोकेश्वरे तथा ।। ३० ॥ अथ लोकनाथः---मृतपारदमागेकं चत्वारः शुद्धगन्धकात् । पामं च मर्दयेत्खल्वे तेन पूर्या वरॉटकाः ।। ३१ ॥ टाणं तु गवां क्षीरैः पिष्टा तेन मुखं लिपेत् । वराटानां प्रयत्नेन रुद्ध्वा माण्डे पुटे पचेत् ॥ ३२॥ स्वाड़शीतं समुद्धृत्य ततश्शूर्या वराटकाः । लोकनाथरसो नाना क्षौद्रेर्गुञ्जाचतुष्टयम् ॥ ३३ ॥ नागरातिविपामुस्तादेवदारुवचान्वितम् । कपापमनुपानं स्पाहातातीसारनाशनः ॥ ३४॥ अथ पनिष्कतेलम्पनिष्कं तिलतैलस्य निष्कं जम्बीरज रसम् । लवणं पञ्चगुङ्गं च अङ्गुल्या मर्दयेदृढम् ।। आमवातातिसारनं लिहत्पथ्यं च पूर्ववत् ॥ ३५ ॥ अथ नागसुन्दरः-नागभस्मरसव्योमगन्धैरर्धपलोन्मितैः । कुर्वीत कजली श्लक्ष्णां प्रक्षिपेत्तदनन्तरम् ॥ ३६॥ द्विपलोन्मितरालापां द्रुतापां परिमिश्रिताम् ॥ ३७॥ धृष्टैर्यक्षालसिन्धूत्थवचाव्योपद्विजीरकैः । सपथ्याविजयादिव्यैस्तुल्याशैरवचूर्णितः ॥ ३८॥ मेलयेत्माक्तनं कल्कं भावयेत्तदनन्तरम् । महानिम्बत्वचासारैः काम्बोजीमूलजवैः ।। ३९ ॥ रसै गवलायाश्च गुडूच्याश्च त्रिधा त्रिधा । सत्तश्च मुटिका कापी चदरास्थिप्रमाणतः ॥ ४० ॥ हन्यादेव हि नागमुन्दररसो वल्लोन्मितः सेवितो। नानातीसरणामयं गुदपरिशं तथा बिम्बिशम् ॥ ४१ ।। अथ ग्रहणीनिदानम्-मलं संगृह्य संग्रह कदाचियदि रेचयेत् । अरुचिः श्वपथुर्मान्धं ग्रहणीरोगलक्षणम् ॥ ४२ ॥ अथ ग्रहण्यां वज्रकपाट:---मृतसूताधकं गन्धं यवक्षारं सटकणम् । बचा जया समं सर्व जयन्तीभृङ्गेजद्रवैः ॥ ४३ ।। ग.. 'नायो।२५.२. यथा । ३ घ. यामक म४ घ. 'राटिस।५. 'वर्ण्य वरा टिकाः। ६ घ. क्षीदे ग ७ ग. शनम् । ८ क. दत्ताया । ९ च. श्रिता । १० च. मृष्टय । घ. "यादीप्यैस्तु १२ घ. "लनः सा१३ क. 'चिदनि'11४ घ. मून 1५ क. 'जवं.।

·. १३८ रसरत्नसमुच्चये [१६ अध्यायः सजम्बीरेक्ष्य मेद्यं शोपयतं च गोलकम् । मन्दवह्नौ शनैः स्वेद्यं यामा, लोहपात्रके ॥ ४४॥ रससाम्ये प्रतिविषा देया मोवरसस्तथा । भावयेद्विजयाद्रावैः शोप्यं पेष्यं च सप्तधा॥ रसो वज्रकपाटोऽयं निष्का, मधुना लिहेत् ॥ ४५ ॥ अथायमेवाग्निकुमारः-वहिशुण्ठी विडं बिल्वं लवणं पेपयेत्समम् । पिवेदुष्णाम्भसा चानु वातोत्यां ग्रहणी जयेत् ॥ ४६ ।। दग्धां कपर्दिका पिष्ट्वा व्यपणं टङ्कणं विपम् । गन्धकं शुद्धसूतं च तुल्यं जम्बीरजैद्रवैः ॥ ४७ ।। मर्दयेगक्षयेन्मापं मरिचाज्यं लिहेदनु । निहन्ति ग्रहणीरोग पथ्यं तक्रौदनं हितम् ॥ ४८ ॥ अथ कनकसुन्दरः-दग्धशम्बूकसिन्धूत्थं तुल्यं क्षौद्रेण लेहयेत् । निष्ककैकं निहन्त्याशु ग्रहणीरोगमुत्कटम् ॥ ४९ ॥ हिङ्गुलं मरिचं गन्धं पिप्पली टहणं विषम् । कनकस्य च वीजानि समांशं विजयाद्रवैः ।। २०॥ मर्दयेद्याममानं तु चणमात्रं वटीकृतम् । भक्षयेद्वहणी हन्ति रसः कनकसुन्दरः ॥ ५१ ।। अग्निमान्धं ज्वरं तीव्रमतिसारं च नाशयेत् । दध्यन्न दापयेत्पथ्यं गैव्याजं तकमेव वा ॥५२॥ अथ चण्डसंग्रहगदैककपाटः । रसाभ्रगन्धाः क्रमवृद्धभागा जपारसेन त्रिदिनं विमर्याः । गद्याणकाध मधुना समेतं ददीत पथ्यं दधिभत्तकं च ।। ५३ ।। सौवर्चलं जीरकंधान्ययुग्मं जपापवानीकणनागरं च । फपित्थसारेण समं प्रद्य ददीत तक्रं निशि तीन पित्ते ॥ ५४ ।। गद्याणमात्रं मधुसण्डयुक्तं तेक्रेण युक्तं त्वरुचिप्रशान्त्यै । वातमधाने च फफमधाने रात्री कपायं कुटजस्य दद्यात् ॥ ५५॥ * १. प्रारपाटः। . १ प. मयं । २ ४. 'यत्तम गौ ३ . साम्य' र 'माम्य प्रा ४१. दंगो मायासस्त। ५ प. शोगी ग. सिर ५ ग 1 दग्ध तुपक्ष। 1.2. तने।" ग ८ गवाज । १२ भिमम् । ११ प. 'युग्म गन्यजी १४ १. गुहेन ।

·, १६ अध्यायः ] उदावर्तादिचिकित्सानिरूपणम् । कशान्वजाजीद्वयमाक्षिकेण कटुत्रवेणीपि युतं स्वनु प्रणम् । शार्ट रिकाजीरकपुग्मधान्यं दुग्धेन्दुशाकाय ददीत दधा ॥ ५६ ।। हिङ्गुलोस्थितमहेश्वरबीजं पातयन्नविधिना हरणीयम् । । गन्धटयणमृतानकर्नुल्यं कोकिलाक्षमध चाऽऽयसखल्वे ॥ ५७॥ मर्दनीपमभिधारणयुक्ते धूमहीनदहनोपरिसंस्थे । यावदेष जलशोपणदक्षो जीरकाकयुतेन स वल्लः ॥ ५० ॥ संग्रहज्वरमतिरतिगुल्मानर्शसां च विनिहन्ति समूहम् । वासुदेवकथितो रसराजश्चण्डसंग्रहगदैककपाटः॥ ५९ ॥ अथ लघुसिद्धाभ्रकः-समांशं रसगन्धानदरदं च विशोधितम् । लोहखल्वे विनिक्षिप्य गवाज्येन समन्वितम् ॥६॥ मर्दकेनापि लौहेन मर्दये दिवसद्वयम् । द्रोणीचल्यां न्यसेत्स्खल्वं साक्षारायां प्रयत्नतः ॥ ६१ ।। इति सिद्धो रसेन्द्रोऽपं लघुसिद्धानको मतः । वल्लतुल्यो रसो जीरवारिणा सहितः *प्रगे । ६२ ।। पीतो हरति वेगेन ग्रहणीमतिदुर्धराम् । अतिसारं महाघोर सातिसारं ज्वरं तथा ॥ ६३ ॥ पाचनो दीपनो हृद्यो गाने लाघवकारकः । नागार्जुनेन कथितः सद्यः प्रत्पपकारकः ॥ ६४ ।। अथ सर्वारोग्यवटी-रसं पलमितं तुल्यं शृद्धनागेन संयुत्तम् । द्रावयित्वाऽऽपसे पात्रे सतैले निक्षिपेक्षितौ ॥६५॥ ततो ते विनिक्षिप्प गन्धके तद्विलोड्य च । पुनरापसपात्रे तत्क्षिस्वा प्रद्राव्य निक्षिपेत् ॥ ६६ ॥ तत्तुल्यं जारयेत्तालं पुनः संचूर्य पूर्ववत् । तत्तुल्यां जारयेत्सम्पनी परिशोषिताम् ॥ ६७ ॥ तत्तुल्यं चणिते तस्मिन्क्षिपेन्नागं निरुत्थकम् । सावदेव मृत ताप्प सर्वमन्यच्च तत्समम् ॥ ६८ ॥ * क. प्रभाने। 12. 'गालियुन लनुत्तम् । २ घ चारि । ३ ५. ठ. द. दुग्धन्दुि । र दुग्धं च शा। ४ T. 'दुलस्थिन । ५ च. 'तुल्यक को। द. ६ राख्यमयव ७४. जीरसस्य सारलेन । ८ ६. 'प्रहे ज्वा. 'माशी १० इ. 'शापित। 1य. 'सत्र ११ ग. गावगी १३ घ. द्रुते ।। 16. गितेत।१५ग सम।

·. रसरत्नसमुच्चये'. [१६ अध्यायः। तीक्ष्णापः खपरं व्योम हिङ्गुलं च शिलाजतु । पृथकपाशमानेन पलोलं कटफ़लं मिशी ॥ ६९ ॥ दीप्यकं च चतुजी रेणुकोशीरवेल्लकम् । नुम्बरु भाडिकां रानां कडोलं चोरपुष्करम् ॥ ७० ॥ रिङ्गणी चिरतिक्तं च वीजान्युन्मत्तकस्य च । पलद्वयं च लाडल्याः सर्वेप द्वादशांशकम् ॥ ७१ ॥ वत्सनामं सितं भूरि विनिक्षिप्य ततः परम् । त्रिफलांनां दशाघीणां कपायेण ततः परम् ।। ७२ ।। जयन्त्याकवासानां मार्कवस्प रसैस्तथा । भावयित्वा च कर्तव्या वटकावणकोन्मिताः ॥ ७३ ।। " एकैका वटिका सेव्या कुर्यातीव्रतरां क्षुधाम् । विपूची सर्वतो हिक्वा सेव्यं स्वादु च शीतलम् ॥ ७४ ।। सामां च ग्रहणी सदाङ्गतुदनं शोपोत्कटं पाण्डुता- मात वातकफत्रिदोपजनितां शूलं च गुल्मामयम् । दिकाध्मानविपूचिकां च कसनं श्वासार्शसां विद्रधि सर्वारोग्यवटी क्षणाद्विजयते रोगांस्तथाऽन्यानपि ॥ ५ ॥ अथ ग्रहणीगजकेसरी-रसगन्धकयोः कृत्वा कजली तुल्पभागयोः । द्रावयित्वाऽऽयसे पात्रे रसतुल्यं विनिक्षिपेत् ।। ७६ ॥ चराचरभवं भस्म तत्र माक्षिकसंभवम् । गन्धपापाणसहित पाने लोहमये क्षिपेत् ॥ ७७ ॥ तत्काष्ठेन विलोड्याथ निक्षिपेत्कदलीदले । सर्व समांशकं कृत्वा रसे चाधीशिर्फ क्षिपेत् ।। ७८ ॥ चराचरभवं भस्म गन्धपापाणसाधितम् । तत्काप्टेन विलोड्याप निक्षिपेत्यदलीदले ॥ ७९ ॥ तत आच्छाद्य संचयॆ निधापाऽऽयसभाजने ॥ ८० ।। अक्षमानं क्षिपेद्भस्म तत्र माक्षिकसंभवम् । सम्यनिश्चन्द्रतां नीतं व्योमभस्म पलोन्मितम् ।। ८१ । । विपं विपां च गन्धारी मोचसारं सजीरकम् । सर्व समांशकं कृत्वा रसे चाधाशतः क्षिपेत् ॥ ८२॥ १५. 'राया।२१. साप च स । ३ घ. 'मान्यिद।

·१६ अध्यायः॥ उदावादिचिकित्सानिरूपणम् । सर्वमेतन्मदपित्वा भावयेदतियत्नतः । जयन्त्या च महाराष्ट्रया गजाविन्याऽश्वगन्धया ।। ८३ ॥ पञ्चकोलकपायैश्च कुर्वाञ्चूर्ण ततः परम् । इति सिद्धो रसः सोऽयं ग्रहणीगजकेसरी ॥ ८४ ।। नामतो नन्दिना प्रोक्तः कर्मतश्च मुधानिधिः । वल्लेन प्रमितश्चायं रसः शुण्या घृताक्तया ॥८५॥ सेवितो ग्रहणी हन्ति सत्सङ्ग इव विग्रहम् । पथ्यमत्र प्रदातव्यं स्वल्पाज्यं दधितयुक् ॥ ८६ ॥ हितं मितं च विशदं लघु ग्राहि रुचिप्रदम् । पाचनो दीपनोऽत्यर्थमामनो रुचिकारकः ॥ ८७।। तत्तदोषधयोगेन सर्वातीसारनाशनः । वैनात्यपि मलं शीघ्रं नाsध्मानं कुरुते नृणाम् ।। ८८ ॥ अथ शीघ्रप्रभाव:-पारदं गन्धकं व्योम तीक्ष्णं तालं मनःशिला। सौवीरमञ्जनं शुद्धं विमलं च समांशकम् ।। ८९ ।। एभिः कन्जलिका कत्वा स्वल्पतैलेन भर्जयेत् । ग्रन्थिकं जीरकं चित्रं दीप्यकं मुस्तकं विषम् ॥ २० ॥ वालानं बालविल्वं च मोचतारं समांशकम् । विचूर्ण्य पूर्ववत्कल्कं तदर्धेन विनिक्षिपेत् ॥ २१ ॥ पुनर्विमर्दयेद्यन्नादेकरूपं भवेद्यथा । भावयेत्सप्त वाराणि पञ्चकोलकपायतः ॥ १२॥ अरलुत्वग्रसेनापि दर्श वाराणि भावयेत् । अनेन क्रमयोगेन रसो निष्पद्यते ह्ययम् ॥ ९३ ।। जग्धो विश्वधनाम्बुना स हि रसः शीप्रमभावाभिधो निष्काप्रिमितो महाग्रहणिकारोगेऽतिसारामये । आध्माने ग्रहणीभवे रुचिहते पाते च मन्दानले मुक्त चापि मले पुनश्चलमलाशदास हिकासु च ॥१४॥ वन्हिज्वालावटी-कपर्दतुल्यं रसगन्धकल्क लोहें मृतं टङ्कणकं च तुल्यम् । जयारसेनैकदिनं विमर्च चूर्णन संपेष्य पुटेत भाण्डे ।। ददीत तां पोटलिकां च दोषत्रयप्रधानग्रहणीनिवृत्त्यै ॥ १५ ॥ घ. तरसा मर्दयित्वाऽ। २ ६. गारन्या'। द. गुजारन्याजग। ३ ५. धासमः । ४६. भुक् । ५ इ. मानपि । ६१, 'सधा पार मा ७ ग. रचिहरो । च. रुचिकरो। ८५. वाऽपि । ९ख, च समागमा यहि १.ग. 'पल्प से।च. पुटेन । .

·-- रसरत्नसमुचये [१६ अध्यायः। नष्टपिष्टौ चनुमपिमेकैकं रसगन्धपोः । "अत्रकं मापमानं च मातुलनाम्लमर्दितम् ।। ९६ ॥ शोधितं सप्तधा चैव द्विमापं यूपणं पृथक् ॥ ९७ ॥ त्रिशूली भृतं शारी सातला तीक्ष्णपर्णिका । श्वेताऽपराजिता कन्या मत्स्याक्षी ग्रीष्मसुन्दरा ॥ ९८ ॥ करिणी कर्णमोटी च रुदन्तीचित्रकाकात् । धत्तुरकोकमाचीभ्यां मुसल्याश्च पृथग्रसैः ॥ ९१ ॥ मदितं द्विपलैः कुर्याद्वटिका मापसमिता । ग्रहण्यां पर्णखण्डेन व्योपयुक्ता निषेविता ॥ १००। अरुचि राजयक्ष्माणं मन्दाग्निं सूतिकागदान् । शमयेटिका नाना वह्निज्वालेति गीयते ॥ १०१ ॥ अथ वज्रधर:--रसगन्धकताम्राभं क्षारांचीवरुणापम् । अपामार्गस्प च क्षारं लवणं द्विद्विमापकम् ॥ १०२ ॥ शार्या हस्तिशुण्ठ्याश्च रसः पिष्टं पचेत्पुटे । भक्षपित्वा ततो गुञ्जां ग्रहण्यां काञ्जिकं पिवेत् ॥ १०३ ॥ पंक्तिशूले च कासे च मन्दानावाद्रंकद्रवम् | आम्लपित्ते च धारोष्णं क्षीरं वज्रधरो ह्ययम् ॥ १०४ ॥ अथ ग्रहणीकपाट:-रसेन्द्रगन्धातिभयापिपानं क्षारद्वयं मोचरसो वचा च । जयाच जम्बीररसेन पिष्टं पिण्डीक्रतं स्याद्वहणीकपाटः ॥१०॥ तस्याटमापान्मधुना प्रभाते शम्बूकभस्माज्यमान लियात् । सक्षीरिणीजीरकमाणिमन्धतीक्ष्णानि चाऽऽदौ दविभोजनं च || १०६ ।। मुस्तावत्सकपाठग्निव्योपमतिविपाविषम् । धातकीमोचनिसितास्थि ग्रहणीहरम् ॥ १०७ || [इति ग्रहणीप्रकरणम् । अथाजीर्णचिकित्सा-विरेको जठरे शूलो चमनं च मुहुर्मुहुः । हस्तपादादिसंकोचः सांजीर्णस्य लक्षणम् || १०८ ॥ अथाजीर्णकण्टकः-शुद्धगृतं विषं गन्धं सेवं गविणितम । मरिचं सर्वतुल्यांनं कण्ठयार्याः फलद्रयः ।। १०९ ॥ ग. "टिच ३५. र. मागी प्रत्येक रमगन्ध ३ प. १. गादेगा ४२.ट.शान् । ज.म्।५ ५. कारमा क. 'छोरण न.पा.मा-मामा 10, पारी । ८ प. अध्याय 1 ९५. पहिलीघ 1ि मम मा ।।।

·१६ अध्यायः। उदावादिचिकित्सानिरूपणम् । मर्दयेद्भावयेत्सर्वमेकविंशतिवारकम् । वटी गुञ्जात्रय खादेत्सर्वाजीपशान्तये ॥ ११ ॥ अजीर्णकण्टकः सोऽयं रसो इन्ति विपूचिकाम् ।। चारिणा तिलपपर्युत्थमूलं पिष्ट्वा पिवेदनु ॥ १११॥ विध्वंसनामारसः-विमर्थ गन्धोपलटहणेन संभाव्य वारानथ सप्त जात्याः । तोयैः फलानामय चैव सिद्धोविध्वंसनामा शमनो विपूच्या.॥११२॥ अमुष्य गुञ्जा नव दापनीया हन्तुं विपूची सितया समेताः । तक्रौदनं स्पादिह भोजनाय पथ्यं च शाकं किल वास्तुकस्पा॥११॥ अथाग्निकुमारः-रसगन्धटभसित समांशकं परिमी जातिफलसप्तभावितम् । सितयोपयुज्य नवरक्तिकोन्मितं मथितान्नभुग्विजयते विपूचिकाम् ॥ ११४॥ हंसपादीरसैः सिद्धं रसगन्धकयोः पलम् । कोलं च विषचूर्णस्य वालुकापनपाचितम् ॥ ११५॥ शाणं विपस्यार्धपलं मरिचस्य विमिश्रयेत् । दीपनोऽमिकमारोऽयं ग्रहण्यां च विशेषतः ॥ ११६ ॥ स वातश्लेष्मजान्रोगान्क्षणादेवापकर्यति । संनिपातध्वरश्वासक्षयकासांश्च नाशयेत् ॥ ११७ ॥ अथ वडवाग्निरसः-टणं मरिचं तुत्थं पृथक्कर्षत्रयं भवेत् । सुन्दरं द्वादशं निष्क त्रिशनिष्कमयोमलम् ।। ११८ ।। कान्तं पद्मरसे घृष्टं पुटपकं चरारसे । मावस्वरसे धृष्टं सप्तकृत्वस्त्वयोमलम् ॥ ११९ ॥ चून्येितानि सयोज्य स्थापयेच्छुद्धभाजने । शुद्धदेहो नरस्तस्य पानं यद्भोजनोत्तरम् || १२०॥ अद्यापथ्यं ततः स्वल्पं ततस्ताम्बूलभाग्भवेत् । उदरामिनरस्यास्य वडवामिसमो भवेत् ॥ बहुनाऽत्र किमुक्तेन रसायनमयं नृणाम् ॥ १२१ ।। अथ वराटवराटीलक्षणम्-पीतवर्णागुरुस्निग्धा पृष्ठतो ग्रन्थिला मला । चराचरेति सा प्रोक्ता वराठी नन्दिना खलु ।। १२२ ।। .क विमृय । २ ग. तत्रौद। ३ घ, पिष्ट ४ क. उद्गग्नि. । ५ दशनि ६२, कान्त- पमारसैटा ७५ रमैट । ८ ग. दया। or है ·. रसरत्नसमुच्चये [१६ अध्यायः सार्धनिष्कमिता श्रेष्ठा मध्यमा निष्कमानिका । पादोननिष्कमाना च कनिष्ठाऽत्र वराटिका ।। १२३ ।। निष्कलाश्च ततो न्यूनाः पुंवराटाश्च पित्तलाः । दत्वा दत्वा गुणान्भूयो विकारान्कुर्वते हि ते ॥ १२४ ॥ अथ वैश्वानरपोटली-शुद्धौ सूतवली चराचररजः कपीशतः कजली- कृत्वा गोपयसा विमर्च दिवसं रुद्ध्वा च मूपोदरे । सिद्धः कुम्भिपुटे स्वतश्च शिशिरः पिष्टः करण्डे स्थितः स्पाद्वैश्वानरपोटलीति कथितस्तीवाग्निदीप्तिपदः ।। १२५ ॥ एकोनविंशतां चूर्णमरिचानां घृतान्वितैः । देयोऽयं वल्लमानेन वयोवलमपेक्ष्य ताम् ।। १२६ ।। गिलेद्गल विशुद्धयर्थं देधिभक्तमनुचमम् । कँवलत्रयमानेन दुर्गन्धोद्गारशान्तये ॥ १२७ ॥ मध्यंदिने ततो भोज्यं घृततक्रोपदंशयुक् । रात्रौ च पयसा साधं यद्वा रोगानुसारतः ॥ १२८ ॥ विदाहि विदलं भूरिलवणं तैलपाचितम् । विल्वं च कारवेलं च वृन्ताकं काञ्जिकं त्यजेत् ॥ १२९ ॥ इयं हि पोटली पोक्ता सिघणेन महीभृता । मन्दामिमभवाशेपरोगसंघातघातिनी ॥ १३०॥ सिवर्णस्यापि निर्दिष्टा भैरवानन्दयोगिना । लोकनायोक्तपोटल्या उपचारों इह स्मृताः ॥ १३१ ॥ पोटल्यो दीपनाः निग्धा मन्दामौ नितरां हिताः ।। १३२ ।। अथवडवामुखी गुटिका-शुल्वायोधनभस्म वेल्लहलिनीव्योपाम्बुनिम्बच्छदैः संयुक्तोश्च हरिद्रया समलवैः साधं समभ्रामृतैः । भृङ्गाम्भोविषतिन्दुकाईकरसैः संपिप्य गुंजामिता संशुष्का वडयामुखीति गुटिका नानोदिता तारया ॥ १३३ ।। । च. ह. बक्से । २ व. कुम्भ। ३ ग. 'शती'? अ. शतान् । ४ ज. चणे मी ५क. 'मोक्षता । क. मपेर तो। घ, 'मश तम् । अ. मवेश्य च । ज. दाता मतमुप्ता क. प्राय "कालमा प्र. सिंहिलेन । ९. पत्य विति।.ग.गर हिस्मृता।"कनिमुच्छ'।१२ घ. गुक्त) १३ अ. 'मतुले मा। १४ ५. सशुमा ५ च. 'दुलदा १६ अ. गुरमा। १७.नामा मना, ·जन १६ अध्यायः उदावर्तादिचिकित्सानिरूपणम् । १४५ क्षिप्रं क्षुलरिबोधिनी खलु मता सर्वामयध्वंसिनी श्लेष्मव्याधिविधूननी कसनहृच्छासापहा शूलनुत् । शुद्वैपम्पहरा च गुल्मशमनी मूलगतिमूलंकषा शोफव्याधिहराऽत्र कि बहुगिरा सर्वामयोत्सादनी ॥१३४॥ अथ क्रव्यादनामा रस:-द्विपलं गन्धक शुद्ध द्रावपिस्वा विनिक्षिपेत् । पारदं पलमानेन मृतशुल्बायसं पुनः ।। १३५ ।। । तौलमानेन संक्षिप्य पञ्चाङ्गुलदले क्षिपेत् । ततो विचूर्य पनेन निक्षिप्याँऽऽयसभाजने ॥ चढ़यां निवेश्य यत्नेन ज्वालयेन्मृदुवह्निना। पात्रमात्रं हि जम्बीररस सम्पग्विजारयेत् ।। १३७ ।। संचयं पञ्चकोलोत्यैः कपायैः साम्लवतसैः । भावनाः खलु कर्तव्याः पञ्चाशत्ममितास्ततः ॥ १३८ ।। भृष्टटङ्कणचूर्णेन तुल्येन सह मेलयेत् । तदधं कृषणलवणं सर्वतुल्यं मरीचकम् ।। १३९ ॥ सप्तधा भावयेत्पश्चाचणकक्षारवारिणा। ततः संचूर्ण्य संशुष्कं कूपिकाजठरे क्षिपेत् ॥ १४ ॥ अत्यर्थ गुरुमांसानि गुरुभोज्यान्यनेकशः। भुक्त्वा च कण्ठपर्यन्तं चतुर्वल्लमितं रसम् ॥ १४१ ॥ पट्टालतकसहितं पिवेत्तदनुपानतः । शिमं तज्जीर्यते भुक्तं जायते दीपनं पुनः ।। १४२ ।। रसः कल्यादनामाऽयं मोक्तो मन्थानभैरवे । सिड्यणक्षोणिपालस्य भरिमांसपियस्प च । दिष्टो ग्राम समासाथ भैरवानन्दयोगिना ।। १४३ ॥ कुर्याद्दीपनमुद्धतं च पचनं दुष्टायसंशोपणं • तुन्दस्थौल्यनिवर्हणं गरहरं मूलार्तिशलापहम् । "गुल्मप्लीहविनाशनं ग्रहणिकाविध्वंसनं संसनं चातग्रन्थिमहोदरापहरणं कम्पादनामा रसः ॥ १४४ ॥ मथ राजशेखरखटी-भागो मृतरसस्यैको वत्सनाभांशकद्वयम् । रसतुल्यं शिवानूर्ण गन्धकं ज्यषणं तथा ।। १४५॥ 2 - , . १५, ठ... मी । २ प. 'म तत्र प्रजा । ३ प. शानन्याः । ४५.ट. क्वाचा ·१४६ "रसरत्नसमुच्चये [१६ अध्यायः को विचूण्ातिमयनेन भावयेत्सप्तधा रसम् । ताम्बूलीपत्रतोयेन स्वर्णधत्तूरजद्रवैः। पिष्ट्वा चणमिताः कुर्याच्छायाशुष्कास्तु गोलिकाः ॥ १४६ ॥ उष्णाम्भोयुतराजशेखरवटी मन्दाग्निनिनाशिनी नानाकारमहाज्वरातिशमनी नि शेषमूलापहा !, पाण्डव्याधिमहोदरातिशमनी शलान्तकृत्पाचनी शोफनी पवनातिनाशनपटुः श्लेष्मामयध्वंसिनी ॥ १४७॥ अथामिकुमारः-शुद्ध सूतं विषं गन्धं निक्षारं पटुपञ्चकम् | दशके तुल्पतुल्पांशं भर्जिता विजपा नवा ॥ १४८॥ दशानां तुल्पभागों सा तस्पा शिमूलकम् । तत्सर्वं विजपाद्रावैः शिगुचित्रकभृङ्गजैः ।। १४९ ॥ द्रावैदिनत्रयं मद्य रुद्ध्वा भाण्डे पचेल्लघु । दीपामिना तु पामेकं शुष्कं यावत्समुद्धरेत् ॥ १५० ॥ सप्तधा चाऽऽद्रकद्रावैवियेशूर्ण येदिपक । दीपकोऽमिकुमारोऽयं निष्कैकं मधुना लिहेत् ॥ १५१ ॥ प्रतिक गुडं शुण्ठी अनुपानं च दीपनम् ॥ १५२ ॥ अथामृतवटी-कुष्ठगन्धविषव्योपत्रिफलापारदैः समैः । भृङ्गाम्बुमर्दिता मुद्मानाऽमृतवटी शुभा। अजीर्णश्लेष्मवातमी दीपनी रुचिवर्धनी ॥ १५३ ॥ अथ राक्षसनामा रसः-तानं पारदगन्धको त्रिकटुकं तीक्ष्णं च सौवर्चलं खल्वे मर्च दृढ़ विधाय सिकताकुम्भेऽष्टपाम ततः। स्विनं तस्य च रक्तशाकिनिभवं क्षारं समं मेलपे- -सर्व भावितमातुरङ्गजरसैनाम्ना रसो राक्षसः ॥ १५४ ॥ मन्दानो सततं ददीत मुनये प्रातः पुरा शंकरः सौरूपेऽस्मै पवनाय मन्दहुतभुग्वाय नष्टोजसे । तेनाऽऽदाय समस्तलोकगुरवे सूर्याय तस्मै नमो मानामपि चास्य दानसमये गुञ्जाष्टकं वर्धपेत् ॥ १५५ ।। जीवननामा रसः-रसगेन्धौ सिन्धुकणाटणमभयामिहिपावलीकतकफलम् । क्रमशोत्तरं च विचूर्णितया बृहतीरससंयुतभावनया ॥ १५६ ॥ । 'परा। २ . ठ . 'गाना ती ३ घ नुम्यादमिदी । ४ निधारा ५५ ठ 'ग-धरसि। ६ २. 'सरभाग। य सम्भागमुमुन् । ७१.२ मुन।

·- -- १६ अध्यायः ।। उदावादिचिकित्सानिरूपणम् । १४७ आकडिङ्गपुनर्नवपूतिच्छिन्नरसैः क्रमशस्तु भावनया । । । तस्य कलाशविषं च विमिश्रं तद्वसमान मानवधिया ॥ १५७ ॥ सर्वमजीणं कफमारुतपाण्डुशोफहलीमककामलाशूलम् । नाशपते बदराग्निकरोऽयं दीपनं च जीवननामरसेन्द्रः ॥१५८॥ अथ वडवानल:-शुल्वं तालकगन्धको जलनिधेः फेनामिगर्भाशयं. कान्तापोलवणानि हेमपवयो नीलाञ्जनं तुत्यकम् । । भागो द्वादशको रसस्य तु दिनं वज्यम्बुघृष्टं शनैः ' सिद्धोऽयं वडवानलो गजपुटे रोगानशेषाञ्जयेत् ॥ १६९ अथाग्निजननी वटी-कणनागरगन्धकपारदसगरलं मरिच समभागयुतम् ।। लकुचस्प रसैश्चणकपमिता गुटिका जनपत्पचिरादनलम्॥१६॥ अथ सर्वरोगान्तका वटी-शुद्धसूतं विपं गन्धमजमादं फलत्रयम् । सीक्षारं यवक्षारं वह्निसैन्धवजीरकम् ॥ १६१ ॥ सौवर्चलं विडङ्गानि सामुद्रं पूपणं समम् । विषमुष्टिः सर्वतुल्या जम्बीराम्लेनमार्दतम् ॥ १६२ ।। भरिचाभा वटी खादेवह्निमान्द्यमशान्तये ।। पथ्या शुण्ठी गुडं चानु पलाध भक्षयेत्सदा ॥ १६३ ।। अग्निमान्य वटी रूपाता सर्वरोगकुलान्तका । अथानिकरम्-भृतं ताम्र कणातुल्पं चूर्ण क्षौद्रविमिश्रितम् ॥ १६४ ॥ निष्काध भक्षपेनित्यं नष्टवन्हिमदीतये । आर्द्रकस्वरसं क्षौद्रे पलमात्रं भवेदनु । । घथेष्टं घृतमांसाशी शक्तो भवति पावकः ॥ १६५ ।। १८६० ॥ इति श्रीवैधपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुचय; उदावतांतिसारग्रहणीविपूचीवद्रिमान्यचिकित्सितं नाम. पोर- शोऽध्यायः ॥ १६ ॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः। [ अथ मूत्राश्मर्यादिचिकित्सनम् 11 अधाश्मरी चिकित्सा-कटौ कुतिमदेशे च शूलं प्रथमतो भवेत् । पश्चाद्रोधो ज्वलन्मूत्रमश्मरीरोगलक्षणम् ॥१॥ * दृ, अधामिमन्यवटी। ११. माषसमानवटी या । २ फ. पनीर. पनगीवननामरमोऽवन ।। १. समान्य। ४ घ. पादरस ग' ५५. 'मोदा फार. 'प्तिमन्यव'५ च. 'रसौ। - ·, - रसरनसमुच्चये [१७ अध्यायः। अथ पाषाणभेदी रसः रसं द्विगुणगन्धेन मर्दयित्वा प्रयत्नतः।.. वसुः पुनर्नवा वासा श्वेता माझा प्रयत्नतः ॥२॥ तवैर्भावपेदेनं प्रत्यकें तु दिनत्रयम् । पकं मूषागतं शुष्कं स्वेदयेज्जलपन्नतः ।। ३ ।। पाषाणभेदी नामायं नियुलीतास्प वल्लयुक् । गोपालकर्कटीदुग्धं भूम्पामलकालिका ॥ ४ ॥ कुलत्थकायतोपेन पिष्ट्वा तदनुपाययेत् ॥ ५॥ अथ पाषाणभेदी रस:-गोक्षुरस्य कपापं च संघृतं पापपेनिशि । पाण्डूरफलमूलं च भूम्यामलकमूलिका ॥६॥ वंशस्य पेटकार्याश्च मूलं पिष्ट्वा जलं पिवेत् । ऐक्तपापिण्याकछिल्ली च चूर्णमुष्णेन वारिणा ॥७॥ पिवन्विमुच्यते रोगान्मूत्रकृच्छ्रात्सुदारुणात् । शतावरीरसे पिष्ट्वा तुत्यसूतार्कपिष्टिका ॥ ८ ॥ पाचिता कटुतैलेन मूत्रकृच्छ्रे प्रशस्यते । रसेन सितवर्षाचा रसं द्विगुणगन्धकम् ॥९॥ घेष्ट पचेच भूपापां द्वौ मापौ तस्प भक्षयेत् । पातालकर्कटीमूलं कुलत्योदैः पिवेदनु ॥ १०॥ गोकण्टकसदाभद्रामूलकाथं पिबेनिशि । अयं पापाणभिन्नान्ना रसः पाषाणभेदकः ॥११॥ इति पापाणभेदीरसः । गोक्षुरवीनसमुत्थं चूर्णमविक्षीरसमायुक्तम् । रसवरमिनं पिवतशू! त्वाऽश्मरी पंतति ॥ १२ ॥ अथ त्रिविक्रमः-मृततान्नमजाक्षी पाच्य तुल्यं गते द्रवे । ": -तत्तानं शुद्धसूतं च गन्धकं च समं समम् ॥ १३ ॥ निर्गण्डयुत्थद्रवमय दिनं तद्गोलमन्ध्रयेत् । पामेकं वालुकापन्ने पापं पोज्यं द्विगुक्षकम् ॥ १४ ॥ बीजपरस्प मूलं तु सजलं चानुपापयेत् । रसत्रिविक्रमो नान्ना मासकेनाश्मरीमणुत् ॥ १५ ॥ १५. 'टीपी भू: २ च. पाण्डु फ1 ३ ए. शुष्ट पिग्हाच्छिानी । शुन पिण्टा उनी । अ. शुक्रपिण्डापिडाली | ४ प. रमदि' ५४. मृष्टं पत। ६. 'दतः 10.स हर । ८ घ. 'रमधुस। १ क. भनाश्म। 1. च. पचति । ११च. मास्येरे यारम ·१७ अध्यायः भश्मर्यादिचिकित्सानिरूपणम् । अथाऽऽनन्दभैरवः-तिलोपामार्गकाण्डं च कारवेस्पा पवस्य च । पलाशकाष्ठसंयुक्तं सर्व तुल्यं दहेत्पुटे ॥ १६ ॥ . तनिष्कैकमजामूत्रैटी चाऽऽनन्दभरवीम् । पाययेदश्मरों हन्ति सप्तरात्रान संशयः ॥२७॥ इत्यानन्दभैरवः। पाहूरफलिकामूलं जलेनैवाश्मरीहरम् । मधुना च यवक्षारं लीदं स्यादश्मरीहरम् ॥ १८ ॥ अथ लघुलोकेश्वरः-मृतसूतस्य भागैकं चत्वारः शुद्धगन्धकात् । पिष्ट्वा वैराटकं तेन रसपादं च टड्कणम् ॥ १९ ॥ , क्षीरैः पिष्वा मुखं रुद्ध्या तासां तांश्वान्ध्रयेत्पुटेत् । स्वादशतिं विचूपीथ लघुलोकेश्वरो रसः ॥२०॥ चतुर्गनारसंश्चायं मरिचकोनविंशतिः। जातिमूलपलैकं तु अजाक्षीरेण पेपपेत् ॥ २१ ॥ शर्कराभावितं चानुपीत्वा कृच्छहरं भुवम् । विदारों गोक्षुरं यष्टि कसेरुं च समं पवेत् ॥ २२॥ तं कपायं पिवेत्तौद्रं रसभस्मयुतं तथा । मूत्रकृच्छहरं रूपातं सप्ताहात्पित्तसंभवम् ॥ २३ ॥ तिलापामार्गकदलीपलाशयवकाण्डकान् । दग्ध्वा तद्भस्म तोपेन वचपूतं च कारपेत् ॥ २४ ॥ ते पवेत्तौयशोपान्तं ततवणं द्विगुञ्जकम् । दापयेदविमत्रेण शर्कराच्याहृद्भवेत् ॥ २५ ॥ दरिद्रागुडकपैक चाऽऽरनालेन चा पिवेत् । वन्ध्याकर्कोटकीफन्दं भक्ष्यं क्षौद्रसितायुतम् । अश्मरी हन्ति नो चित्र रहस्प हि शिवोदितम् ।। २६ ॥ अथ प्रमेहचिकित्सा-शोपस्तापोऽनकाश्यं च बहुमूत्रत्वमेव च । अस्वास्थ्यं सर्वगानेषु मनमेहस्य लक्षणम् ॥ २७ ॥ अथ चन्द्रप्रभागुटिका-रसस्प भस्मना तुल्यं वङ्गभस्म समाहरेत् । मधुना लेहयेत्मानो वातमेहप्रशान्तये ॥ २८ ॥ प.शिरा घरापमा पालं प! ३ पाण्डुरं । ग. पारी प.वरा कि ५ ग. 'सो ताग, 'मस्या । ७. 'शतिम् । ८५. आपटय जातीम् । ९प, पापोर . सौदे. 'यो ।

·१५० रसरनसमुच्चपे [१७ अध्यायः। मुद्गमूलकयूपेण पथ्यं देयं सतक्रकम् । तिलपिण्डी च तकेण पत्को दान हिमुकम् ॥ २१ ॥ घृतं पहु न दद्याच तिलतैलेन भोजपेत् । मार्कण्डीपूर्णमादाप सगुहं सादयेनिशि ॥ ३०॥ ताण भूभागेन पर्वीत रसपिष्टिकाम् । गोक्षुरस्प द्रवे चैव निक्षिपेत्सप्तकद्धपम् ॥ ३१ ॥ निम्बुमध्पे विनिक्षिप्प स्वेदपेत्कालिफेऽदनि । निम्वन्तरे विनिक्षिप्य वक्त्रे संधारयेनिशि ॥ ३२ ॥ रक्तमेहेऽपि भस्मैव वनस्प मधुना चरेत् । शुक्लमेदपशान्त्प) हरिद्रावर्णसंपतम् ॥ ३३ ॥ मधुमेदापनुपथ समानार्जुनवर्णकम् । पङ्गमरमसमायुक्ती सादपेच्छर्फरान्वितम् ॥ ३४ ॥ शाल्मली हुतिमादाप पापपेन्मभुना मह । घोनबद्धं रसं जग्ध्या रत मेदाद्विमुच्यते ॥ ३५ ॥ पीजफरप फपापं च पिवेदनु सबोलकम् । परमातमलजका सनं निशि पायपेत् ।। ३६ ॥ फ़ल्माण्टरप में वैराटपुनं पायपेन् । निप या रुविरमारामाम दुग्धेन पापपेत् ॥ ३७॥ तुवरीमनमुशष्टं सम्परशवरयान्वितम् ॥ ३८॥ यो जातिफलं मध्य पुगनं सारं तथा सादिरं फपरामगीसटीपमृताचोटादसारस्थिराः। पासीम मधीनताहिमगहा गां ममं परिणत प्रत्येक दधिदुग्धगद्गनिर मेग्नुम्याय मुरर घ ॥१९॥ रमेन भावितं नाप गुटिका गंगरपिना। जपेगन्द्रममा नाम तीमाहादिमागतान ॥ ४० ॥ जप प्रमेहगजसिंहःवादानीगामीभामा-पटर गम् । रमं ममागोमं मम रेना विमदिनम् ॥११॥ 1.rane.free. Morer. artiretry . 'aatire. ५६. र. miri ·१७ अध्यायः अश्मयादिचिकित्सानिरूपणम् । समाशं पूतिलोह वा सूपापां विपचेक्रमात् ।' प्रमेहगजसिंहोऽयं रसः क्षौद्विभाषकम् ॥ ४२ ॥ अथ महाविद्यागुटिका-मदितं किंशुकरसैः कान्तनागाधपारदम् । कपापैः स्विन्नाकुल्या वालुकापनपाचितम् ।। ४३ ।। राजावर्तशिलाधातुताप्यमण्डूरमासिकः । तुत्ववैकान्तकासीसैः समैः सर्वरिमैः समम् ॥४४॥ आधारी कृष्णमूला तु कपित्थश्रावणी हिमम् । नारिकेलस्य मूलानां मुस्ताचन्दनसारयोः ॥ ४५ ॥ काकजम्बूप्रसूनानां रसैः सह विमर्दयत् । गुटिका भक्षपेत्तस्य मापद्वितयसंमिताम् ।। ४६ ।। धात्रीरसं चानुपिवेन्नाकुलीचूर्णमात्रपा! रात्री धात्रीरसं देयं महाविद्या प्रमेह जित् ॥ ४७॥ मेहध्वान्तविवस्वान्-वीर्य पुरारेलिमम्लसंज्ञं जम्बीरनीरेणविमर्च भस्म । रसाधभागेनादीत शुल्वं सर्व ततो गोपयसा विमर्थ ।। ४८॥ खजूरमत्स्पण्डिकहंसपादीद्राक्षेण सत्त्वेन गुहूचिकापाः । मांशीशिवाकर्कटरुच्यदन्तीबीजैस्तदीयैः सलिलैविभाव्य ।। ४९ ।। ततो रसः सिध्यति वल्लमस्य शुक्लममेहे सति शाल्मलीनाम् । मूलाम्बुना वा कुसुमाम्बुना वा दद्यात्पपोभक्तकमत्र योज्पम् ॥ ५० ॥ क्षौद्रेण दुर्नाम्नि तथाऽश्मरीषु गवां पयोभिर्निखिलममेहे। रसाभ्रको तुत्यसमानभागो जम्बीरनीरैग्निदिनं विमर्थ ॥५१॥ कुर्वीत मेषां कुहरे निवेश्य वह्नौ ततस्तस्य पुटानि सप्त । बीजामकालयुगैश्चतस्रः स्युर्भावनावे ककुभात्रिवारम् ॥ १२॥ पष्टीसिताकेतकजीररम्भावजूरिकाजातिदलैः प्रतिस्वम् । एवं हि सिद्धस्य रसस्य वल्लो मधुमयुक्तः सहसा शिशूनाम् ॥ ५३॥ संतापशोषौ बलहीनतां च तेषां च वासासलिलैः प्रमेहान् । निवर्तयेद्वासरसकेन दुग्धोदनं स्यादिह भोजनाय ॥ ५४॥ नीरेण बैचूलनवमवालीनिषेव्य तैः शर्करया समन्वितैः । सर्वप्रमेहान्विनिहन्ति दत्तो दिनत्रयं विशतिवत्सरस्प ॥ ५५ ॥ १२. सक्षादः सवितो रमः । २ घनमाकु । ३ प. मूल च की ४ दावीरम पेय । ५ ग. "मभ्रमशक जी च. 'महम। ६ क. मोसौशिक, भाव्यः । ८ ५. शुक्रमा ९५. मुखा। १. फ. मुसाक्ष घ. तृलो । १२ क. रन। १३ ५. 'ला नि। मल निषिय है।' १४ च. 'निवामर .

·१५२ रसरत्नसमुच्चये। ११७ मध्यायः। अन्नं ससपिः ससितं प्रयोज्यं दिनानि सप्तत्रिगुणानि चात्र। वरामधुभ्यां सहितस्य यस्य पञ्चाधिकावत्सरविंशतिः स्यात् ।। ५६ ॥ हैयाङ्गवीमेन गवां च पथ्यं त्रि सप्तसंख्यानि दिनानि कार्यम् ।। मस्विनगोधूमरसेन हन्ति स त्रिंशदब्दस्य दिनत्रयेण ॥ ५७ ।। अन्नं सपिः सगुडं हि देयं मध्विक्षुखण्टेत्रिदिनं विधातुम् । अङ्गानि सम्पग्विनिदाघसंघगतानि खानि स्फुटनं ददीत ॥ ५८॥ चिञ्चागुडाभ्यां युतमन्नमस्मिन्द्राक्षादिनीरेण विमिश्रितःसन् । दिनत्रयं लङ्घनजं विशोपं विनाशपेद्गोस्तनिकासिताभ्याम् ॥ ५९ ॥ पथ्यं देयमुमाशम्भौ वासुदेवेन निर्मिते । पातुं जगन्ति कृपया मेहध्वान्तविवस्वति ॥ ६॥ अथ भीमपराक्रमः-नागं कपालमध्ये सिवा चाग्निं विशोधयेत्क्रमशः। चिञ्चाकवचक्षारं स्वल्पं स्वल्पं विकीर्य कुन्तलेन ।। ६१ ।। भागं पारदसीसं घृष्ट्वा धृष्ट्वा विचूर्णितं सम्यक् । तिलमानमादिमधुना तरवटवीजेन मिश्रितं क्रमशः॥ मेहगणातिविनाशं सपिटकं कुष्ठमनिलं च ॥ १२॥ कान्ताभ्रमण्डूरहरीतकीनां विचूर्णितानां क्रमशः शरांशम् । रसेन भूतांशमथो शरांशं द्वात्रिंशदष्टोत्तरमुत्तमापाः ॥ ६३॥ श्लक्ष्णं मृदित्वा गुलिकां विधाप तक्रेण पीतं तलपोटकस्य । जिं च तेषां द्विगुणं प्रकल्प्य मेहामयाना जपेत्यमेही॥६४॥ फासीसं कृष्णंनागं क्षितिधररुधिरं नीलमभ्रं मुकान्तं हेमाङ्गं भूमिसारं सलिलरिपुदलं मेहेतिष्यारिवीजम् । गोरेखा चौलिमेदः क्षितिरुहसहितं श्वेतगुञ्जातिवीजं कापित्याग्विमिश्रंक्षितिफलसहितं रोहिणी चालमित्रम्॥६५॥ सर्व संपिण्य तोये कैरिविजपभुवा मोदकानक्षमात्रा- न्कुर्यात्तक्रेण देयं क्षपपति निखिलं मूत्ररोगं त्रिरात्रात् । सप्ताहात्कैल्पनाशं तृपमतिवहुला हन्ति पक्षाद्विधत्ते मासात्सोङ्गद्धिं मुनिभिरभिहितो मेहिनां गुह्ययोगः॥६६॥ तुल्याम्पां रसगन्धाभ्यां त्वा कञ्जलिका व्यहम् । द्रापयित्वाऽऽयसे पाने मृदुना बदरामिना ॥ ६॥ क. प्रयोज्य । २ क. धातुः । ३ घ. क्षानदीनीरवि। ४ प. विशेष । ५ घ. गुनले। घ. सहपिटिक 10 घ. दशा । प. प्रकल्प्य । क. हमयारिय. हयुध्यापि. भारिमै । १५. कति १२५, 'तलनाच, 'घरों" ।४ प. पुर्यात् । 1 ·१७ अध्यायः] अश्मयादिचिकित्सानिरूपणम् । निहत्थमष्टमांशेन सीसभस्म विनिक्षिपेत् । संमिश्र कदलीपत्रे निक्षिप्य तदनन्तरम् ॥ ६८॥ आक्रष्य परिषिष्ट्वाऽथ सीसभस्मपमाणतः । कान्ताभ्रसत्त्वयोर्भस्म राजावर्तकभस्म च ।। ६२ ।। परिसिद्धं सगौमूत्रं शिलाधातुं निधाय च । खल्वे निक्षिप्य तत्सर्वं यत्नेन परिमर्दयेत् ॥ ७० ॥ तुल्पगुचाकुलीवीजचूर्णकलकोत्थवारिणा । कतकाधिकपायेण निम्वषत्ररसेन च ॥ ७ ॥ ततः 'सशोप संचूर्य क्षिप्त्वा लोहस्य भाजने । त्रिफलानां कपायेण सप्तधा परिभानपेत् ॥ ७२ ।। आकुलीवीजबरनियासौ भृष्टचार्णतौ । समौ रसमप्तौ कृत्वा रसेन सह मर्दयेत् ।। ७३ ॥ इति सिद्वरसः सोऽयं भवेदीमपराक्रमः । नामतः सर्वमेहनो दृष्टप्रत्ययकारकः ।। ७४ ।। चल्लद्वपमितो ग्राह्यो जलैः पर्युपितैः सह । पथ्यं मेहोचितं देयं वयं सर्व विवर्जयेत् ।। ७५ ।। अथ संजीवन:-पलमा रसं शुद्धं वरनागसमन्वितम् । निक्षिप्य पातनापत्रे त्रिंशद्वाराणि पातयेत् ।। ७६ ॥ समाहरेद्रसं सम्यक्पातनायत्रके मृतम् । मृते रसे क्षिपेत्तुल्यं भूपालावर्तभस्मकम् ॥ ७७ ॥ निरुत्थं पुभस्मापि निक्षिपेदष्टमांशतः । ततो निम्बदलद्रावैत्रिंशद्वारं हि भावयेत् ॥ ७८ ॥ ततः संशोण्य संचये क्षिपेद्वरकरण्डके ।। ७२ ।। संजीवनोऽयं सल वल्लमानो निशाकुलीचर्णयुतः सतकः । निहन्ति सर्वानपि मेहरोगानृणां नितान्तं कुरुते क्षुधां च ॥८॥ अथ मेहमर्दनः-शृद्धसीसोद्भवं भस्म नियुद्धं व्योनि सप्तथा । ततो विचर्य तन्मध्ये कान्तभस्म सम क्षिपेत् ।। ८१ ॥ गोमूत्रकशिलराधातुद्रवेण परिमर्दयेत् । शोपयित्वा विवाथ क्षिपेन्नागकरण्डके ।। ८२॥ मेहमर्दननामाऽयं दिष्टो भालुकिना खलु । गुञ्जाद्वयमितो देयो निम्बामलकमंयुतः ।। ८३ ॥ प. 'कमा छ । २ प मध शिगजतु नि'1३1४ । ४२ सपथ । ५. 'गह इन्नि ।

·१५४ रसरमसमुपपे [१७ मध्यायः निहन्ति सफलान्महान्सर्वोपद्रवसंपुताम् । तनद्रोगहरैम्पः सर्वरोगनिवईणः । रोगानुरूपं दातव्यं पथ्यमत्र यथोचितम् ॥ ८४ ॥ अथ रामवाणरसः-पुणा निहतं तारं स्वर्ण नागहतं तथा । मृतसूतं तपोस्तुल्पं मदयेदिवसत्रयम् ॥ ८५ ॥ आफुलीमूलजैः काथैः शोपरित्या मुहुर्मुहुः । ताप्यवैकान्तराइभस्म सर्वसमं क्षिपेत् ॥ ८६ ॥ विमर्च चलिना सर्व पोढा तुपपुटः पचेत् । आफुलीवीजबरकथितैर्भावपेत्रिधा ॥ ८७॥ तं रसं परिनूपपाय स्थापपेकूपिकोदरे । गुडूचीसत्वसंयुक्तो वल्ठतुरुयो रसस्त्वपम् ।। ८८ ॥ निहन्ति सकलं मेहं मोहध्वान्तमिवेश्वरः । वाणवद्रामचन्द्रस्य सज्जनस्येव भाषितम् ।। ८९ ॥ न पाति जातु मेहित्वं रामवाणो रसोत्तमः ॥ २० ॥ अथ राजमृगाङ्क:-सुवर्ण रजतं कान्तं तानं त्रपु ससीसकम् । भस्मीकृत्वा च तत्सर्व क्रमवृद्धया कृतांशकम् ॥ ९१ ॥ व्योमसत्त्वभवं भस्म सर्वस्तुल्यं प्रकल्पयेत् । फज्जली सूतराजस्य सवरेतैः समांशिकाम् ।। ९२ ॥ मद्राव्य लोहभम्माय पूर्वभस्म विनिक्षिपेत् । काठेनाऽऽलोड्य तत्सर्वं सद्रवं हि समाहरेत् ॥ ९३ ॥ ततो विचूर्प तत्सर्व सप्तवारं विभावपेत् । आकुलीबीजसंभूतकाथलेहेन पत्नतः ॥९४ ॥ रुद्धं तन्मल्लमूपायां सर्व संस्वेदयेच्छनैः। इति सिद्धो रसेन्द्रोऽपं होणत्तः परमालितः ॥१५॥ कान्तपात्रस्थितै रात्री जलैत्रिफलसंयुतैः। वल्लत्रयमितः मातर्दातव्यो मेहरोगिणाम् ॥ १६ ॥ मृगचारिर्मुनीन्द्रेण मेहव्यूह विनाशनः । निर्दिष्टोऽयं रसो राजमृगाङ्क ईति कीर्तितः ॥ ९७ ॥ 14. 3. तु सपुरै । २ च. "रिपूय स्थगये। ३ ५ मोह ध्यात इ । ४ ह. मोयच । च. मेहन। ५ घ. 'यलोहे। ६ प्र. लव ७ द. गवारि ८ घ. 'रिमृगेन्द्रे। ९ च. इन ! • ·“१७ अध्यायः अश्यर्यादिविकित्सानिरूपणम् । दीपनः पाचनो वृष्यो ग्रहणीपाण्डुनाशनः । तापनो रुचिकत्सर्वरोगनो योगसंवृतः ।। ९८ ॥ अथ मेहहरः- राजावतस्य रत्नस्य भस्म गन्धकसाधितम् । हतं च भस्मना तेने धनसत्त्वं च कान्तकम् ॥ ९९ ॥ निहतं तेन सूतं च तत्तन्मारणकैः सह । सत्वतुल्पेन सूतेन तावता गन्धकेन च ॥ १० ॥ कजल्या कतया सार्धं पूर्वभस्म नियोजयेत् । त्रिदिनं मर्दयित्वा तु मूपायां विनिरुध्य च ॥ १०१।। पञ्चाढकमितः शालितुपैश्च पुटमाचरेत् । स्वाङ्गशीतं समाहृत्य भावयेत्तदनन्तरम् ॥ १०२॥ आकुलीमूलवरबीजगुमाजटोद्भवैः। कपायैरटवाराणि पंटचूर्ण विधाय तत् ॥ १०३ ॥ विनिक्षिपेत्करण्डान्ते यत्नेन स्थापयेत्ततः । ततः स्नेहहरैर्द्रव्यैः संयुक्तो रसराडपम्॥ १०४ ॥ निहन्ति सकलान्रोगान्दुरात्मोपकृतीरिव । अयं हि सर्वरोगनो भेषजेपु प्रशस्यते ॥ १०५ ॥ धार्मिकेष्विव सर्वेषु दयावानिव मानवः । रसोऽयं नन्दिना दिष्टः प्रदिष्टो मेहहारिषु॥ १०६ ।। अथोदयभास्करः-पारदं भागमेकं तु गन्धकं टङ्कणं तथा । अभ्रक लोहमेवं तु भागमेकं पृथक्पृथक् ।। १०७॥ शिलाधातुस्तथा भागमम्लवेतसभागकम् । फट्फलं भागमेकं तु बलेन सइ पोजयेत् ।। १०८॥ सं च पञ्चमूत्रेण दिनानि जीणि मर्दयेत् । सर्वमेकत्र संयोज्य जम्बीररससंयुतम् ॥ १०९ ॥ मर्दयेदिनचत्वारि खल्बके बुद्धिमान्भिषक् । मपिकालेपनं कुर्यान्मांसीगोक्षुरसंयुतम् ।। ११०॥ मर्दयञ्च यथायोग्य दिनानायकविंशतिः । पुटमध्ये परिस्थाप्प कुक्कुटीमात्रके दद्देत् ॥ १११ ॥ १५.. र. मयतः । १२ व्योममी ३ ५. पटपूर्ण । ४ घ. तत्तन्मेह। ५ के. dिs. नुवादिष्ट स्रष्टो । ६. प्रकृष्टौ । क. मेटये। ८ घ. रस ॥

·१५६ रसरतसमुचपे [१७ अध्यायः शीतलं तं समादाय भावयेच्च पधातमम् । कुमारीचित्रकव्योपजातीफलहियावली ॥ ११२ ॥ विषमुष्टिं नखं चाम्लवेतसं परिमर्दयेत् । शोपं कृत्वा यथायोग्य दिनमेकं पृथक्पृथक् ।। ११३ ॥ ते शुद्धं वल्लमानं तु दापयेद्बुद्धिमाभिषक् । मेहस्य मधुना युक्त प्रयोज्यं भिपजां वरैः ॥ ११४ ॥ शर्कराकसंयुक्तं रक्तपित्ते प्रयोजयेत् । त्रिंशदिनानि दातव्यं शूले च त्रिफलाजलैः ॥ ११५ ॥ मधुना चातिसारस्य श्वासकासस्य शर्करा । क्षीरेण चामिमान्धस्य तैलकाक्षिकसंयुतम् । सिद्धनाथेन संप्रोक्तो नाम्ना हृदयभास्करः॥ ११६॥ अथ हिमांशुः-पिष्ट्वा कार्पासत के रसधरणदृशा तुल्पनागं कपित्या- नियसिं पञ्चनिष्कं निहितशतजलारातिवीज च पश्चात् । पिण्डान्कत्याऽथ तेन प्रतिदिनमथ तत्पिण्डमकं फपित्या- निसिं पादनिष्कं मथितमधुयतं मेहजालं रुणद्धि ।। ११७ ॥ रसस्प कर्षमादाय खल्वे निक्षिप्प बुद्धिमान् । रक्तागरत्पमसूनस्प स्वरसेन पिमर्दपेत् ॥ १२८॥ सप्तवार तथा साधु श्वेतारसेन च । निष्कद्वपं टणं च कर्ष सादिरसारतः ॥ ११९ ॥ कपरं रसतुल्यं च सर्वमेकत्र मर्दयेत् । पावचिक्कणतां याति युक्त्या चन्दनवारिणा ॥ १२०॥ हरेणुमात्रान्वटकाम्यायायां परिशोपितान् । प्रातः पातश्च सेपेत मध्याह्ने च रिशेपतः ॥ १२१ ॥ निशायां च विशेषेण संपनीयं प्रयत्नतः । एतद्धि 'मेहनुद्रव्यं मुम्बशोरहरं परम् ।। १२२ ।। सोमरोगहरं सर्वपिटियानाशनं परम् ॥ १२३ ॥ जथ् सन्तकुसुमाकर-द्विभागी हेमभुतेश्च गगनं चापि तत्समम् । सोहस्प च त्रयो भागायत्वारो रममरमनः ॥ १२४ ॥ बटुभम त्रिभाग म्यात्ममेकत्र कारपेन् । भवालं मोनिकं चैव रममाम्पेन योजयेत् ॥ १२५॥ १२.रोजी...गर्न मात्र मा ४ी मनमानी ·१७ अध्यायः । अश्मर्यादिचिकित्सानिरूपणम् । भावना गव्यदुग्धेन इक्षुवासारसेन च ।' हरिद्रावारिजेनैव मोचाकन्दरसेन च ॥ १२६ ।। शतपत्ररसेनैव मालत्याः कुसुमेन च । उशीरद्वयनीरेण सप्त सप्त च संख्पया || १२७ ॥ पश्चान्मृगमृदा भाव्यं मुसिद्धो रसराभवेत् । कुसुमाकरविख्यातो वसन्तपदपूर्वकः ॥ १२८ ॥ गुञ्जामानं ददीतास्य मधुना सर्वमेहजित् । क्षयकामतृपाश्चासरक्तपित्तविपातिजित् । सिताचन्दनसंयुक्तश्चाम्लपित्तादिरोगनुत् ॥ १२९ ।। अथ मेहारिः-पारदभस्मशिलाजतुकृष्णालोहमलत्रिफलाकुलिबीजम् । ताप्यनिशारजकोपलकान्तव्योपरजः खपुरश्च कपित्थोत्॥१३०॥ सर्वमिदं परिचूपर्प समांशं भावितभृङ्गरसं दिवसादौ । विंशतिवारमिदं मधुलेहं विंशतिमेहहरं हरिदृष्टम् ॥ १३१ ॥ सूतं चाहुमित बलि शशिमितं समर्थ तत्कज्जली कृत्वा कृष्णहिरण्यतोयसहितं समर्थ घलं पुनः । कुप्पामनककालिकां मुपिहितां मृत्नांचकैः सप्तभिः संवेष्टय त्रिदिनं विशोष्य लवणापूर्णे क्षिपेनाण्डके ।। १३२॥ दग्ध्वा पामचतुष्टये तु शिशिरा भित्त्वा च तां कूपिका 'तं सूतं द्विलवं लवं च गगनं लोह लवं मर्दयेत् । सिद्धो वल्लमितः सिता च मधुना वत्सादनीसत्वतो नोचेत्क्षौद्रकणायुतश्च तरसा सर्वप्रमेहाञ्जयेत् ॥ १३३ ।। रोगाधीश्वरपाण्डुकामलहरिद्राभत्वपित्तोद्भवा- न्सवांश्च मदरामयान्विजयते मेहारिनामा रसः ॥ १३४ ॥ अथ मेहबद्धरसः-भस्मसूतं मृतं कान्तं मुण्डभस्म शिलाजतु । ताप्यं शुद्धं शिलान्यो त्रिफलाडोलबीजकम् ॥ १३५ ।। कपित्थरजनीचूर्ण समं संभाव्य भृङ्गिना। त्रिंशद्वारं विशोण्याय मधुपुक्तं लिहेत्सदा ॥ निष्कमा हरेन्मेहान्मेहबद्धो रसो महान् ॥ १३६ ॥ १च. 'खान् । र घ. हरदियम् । ३ घ. तसिद्ध वा ४.द, इोदी ५ क. भाग्य का ६६.८.८ मेश्य ·रसरनसमुच्चये। [१८ अध्यायः। अथ हरिशंकररस:-महानिम्बस्प वीजानि पनिष्कं पेपितानि तु । पलं तण्डुलतोयेन घृतनिष्कद्वयेन च ॥१३७ ।। ऐकीकृत्य पिबेचान हन्ति मेहं चिरंतनम् । मृतं सूतानकं तुल्यं धात्रीफलनिजद्रवैः ॥ १३८ ॥ सप्ताई भावपेत्वस्वे रसोऽयं हरिशंकरः । मार्चमेको वटी खादेनीलमेहमशान्तये ॥ १३९ ।। पूर्वयोगानुपानं स्यादसाध्यं साधयेक्षणात् ॥ १४० ॥२००० ।। इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोवाग्भटाचार्पस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चपे भूत्रक- समाश्मरीमेहसोमरोगपिटिकाचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः॥१७॥ अथाष्टादशोऽध्यायः। [ अथ विद्रध्यादिचिकित्सनम् । ] अथ विद्रधिचिकित्सा- अन्नरध्युपितोप्णशुष्कपरुपैरन्पैरमग्दूषणे- थर्वा शयनादिभिस्तनुभृतामन्तबंहियोस्थितः । मेदस्वक्पलकण्डरास्धिरुधिरं गाढं प्रदूण्य कृतो वृत्तः स्पादधवापतोऽधिकरुजः शोथस्त्वसौ विद्रधिः ॥१॥ अथ सर्वेश्वरपर्पटी-सोपरसलोहानि कार्पिकाणि पृथक्पृथक् । तेपु लोहानि सर्वाणि पापाणाः कठिनास्तथा ॥२॥ घनसत्त्वं च तत्सर्व भस्मीकल्प प्रयोजयेत् । रत्नानि वल्लतुल्यानि भस्मीकृत्य च सर्वशः ॥३॥ एभिश्चतुर्गुणः सूनो गन्धस्तस्माचतुर्गणः । कृत्वा कजलिका ताभ्यां क्षिपेल्टोहस्प भाजने ॥४॥ भद्राव्य बदराङ्गारनिक्षिपेत्तदनन्तरम् । रसोपरसलोहानां रत्नानामपि सर्वशः ॥५॥ चणं भस्म च निक्षिप्य काप्टेनाऽऽनोट्य मेलपेत् । ततश्च पोडशांशेन मिश्रयित्वाऽरुणं विपम् ॥ ६॥ गोमयोपरि निसिप्प निक्षिपेत्कदलीदले । पत्रेणान्येन रम्भापाः समान्छाध प्रपलतः ॥ ७॥ . घ. एल. ज. परन। २ . स. वसाय । घ. 'मेर र. 'पमात्र यी गदा स्दिन, १५ च. शाट ६१ नमः । १. नान।

·१८ अध्यायः1] विद्रध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । १५९ कराभ्यां विपिटीकृत्य क्षिपदुपरि गोमयम् | ततः शीतं समाकृष्य चूर्णयित्वा च पर्पटीम् ॥ ८ ॥ विनिक्षिपेत्करण्डौन्तः संपूज्य रसभेषजम् । सर्वेश्वराभिधानेयं पर्पटी परिकीर्तिता ॥ ९ ॥ सर्वलोकहितार्धाप नन्दिनेयं प्रकीर्तिता। रक्तियुक्तसमानेयं मरिचार्द्रसमन्विता ॥ १०॥ विद्रधी षट्मकारायां देया व सु सप्तम् । क्षपरोगेषु सर्वेषु पाण्डुरोगे विशेषतः ॥ ११ ॥ ग्रहणीरोगभेदेषु गुल्मेष्वष्टविधेषु च । मूलरोगेष्वशेषेषु प्लीहार्थे यकृदामये ॥ १२॥ प्रमेहे सोमरोगे च प्रदरे जठरातिषु । विशेषेण च मन्दाग्नौ सर्वेष्वावर्तकेषु च ।। १३ ।। अनुक्तेष्वपि रोगेषु तत्तदौचित्ययोगतः । रसोऽयं खलु दातव्यः शिवतुल्यपराक्रमः ॥ १४ ॥ यद्यद्रव्यमसात्म्यं हि नानामुपजायते । तत्सर्वं सात्म्पमायाति रसस्यास्य निपेवणात् ॥ १५ ॥ पीतं हालाहलं तोयं पर्वताने वरोद्धतम् । सलिलं तैलतसुल्य निर्जलं स्यात्सुवारिणा । दुःसाध्यो विद्रधिर्मासाच्छान्तिमाप्नोति निश्चितम् ॥ १६ ॥ [इति सर्वेश्वरपर्पटीरसः । वरुणावल्कलकार्डिङ्गुकासीससैन्धवम् । शिलाजतुसेमायुक्तमसाध्यं विद्रधि जयेत् ॥ १७ ॥ काय शिवचाश्वत्यहिङ्गसैन्धवचूर्णितः । संयुक्तं पाययेच्छान्त्यै विद्रधीरोगपीडितम् ॥ १८॥ हरिद्राकन्दमकोलतण्डुलं गन्धकं गुडम् । मूलानि च महाभेर्याः पृथगर्धपलान्वितम् ॥ १९ ॥ . 'घ'टीला क्षिा २ 'डान स! च पहाते स! ३ ग. कारेय है। ४ च ४.दि जानता। ५ ४ जन्मनामु। ६ ग. 'य सर्वतोपावरोद्धृतम् । ४. 'य पनापणीच यं सर्वतो प्रापरी | जय पर्वताप्रे परों | घसा तजल स्यात्मुधापमम् । ल्प तमल स्था सुधाममम् । ८८. 'काय हि ९. 'सम पैंयम । १० ज. ध शिवनायव हि।

·२६० रसरनसमुच्चय [१८ अध्यायः। तुत्थं च पञ्चलिक नारीस्तन्येन पेपितम् । लिप्त' मूलान्धमूपास धमनात्सत्त्वमाहरेत् ।। २० । शस्तं क्षाररसेष्वेतत्पोर्टल्याः पचनादनु । घृतेनाऽऽवर्तिते तस्मिनिष्कद्वितयसंमिते ॥ २१ ॥ प्रवेशितं निष्फरसं महाजम्बीरनीरतः । अम्लपिष्टं शरावान्तलिप्तं मृद्र मुद्रितम् ॥ २२ ॥ अधरोत्तरदत्तानां भ्रष्टानामाटके स्थितम् । वालुकानां तथाभूतैः खारीपरिमितैस्तुषैः ॥ २३ ।। पकं शीतं कृतं क्षुण्णमष्टो निष्कानि सर्परात् । चत्वारि सुरभं स्थूलं धनवर्तुलनीरुजाम् ॥ २४ ॥ पीताभाना सगर्भत्वावराटानां च पोडश । अम्लस्य सार्धप्रस्थेन श्लक्ष्णपिष्टानि पात्रयोः ॥ २५ ॥ जम्बीरमूलिकाकल्केनान्तलिप्तानि लिप्तयोः । पचेच्छुककरीपाणामर्धभारेण सूतकम् ।। २६ ।। कृष्णवर्णोऽनुपक्वोऽसौ सुपक्वः शङ्खपाण्डुरः । फाचशङ्खमये पाने धारणीयः मुंरक्षितः ।। २७ ॥ पेटचूर्णवशात्सर्वानामयान्विनियच्छति ॥ २८ ॥ इति विद्रधिचिकित्सा। अथ वृद्धिचिकित्सा। अथ वातारि:-चूर्ण दारुहरिद्राया गवां मूत्रनिनिष्ककम् ।। २९ ।। "चित्रं चिरोत्थितां हन्ति अद्धिं न संशयः । रसो वातारिनामा यः सोऽत्र देयः पिवेदनु ॥ ३०॥ एरण्डतैलककं गवां क्षीरं दलद्वयम् । अण्डवृद्धिहरं ख्यातं मासमात्रान्न संशयः ॥ ३१ ।। रसभागो भवेदेको द्विगुणो गन्धको मतः । त्रिभागा त्रिफला ग्राहा चतुर्भागश्च चित्रकः ॥ ३२ ॥ गुग्गुलुः पञ्चभागः स्यादेरण्डस्नेहर्दितः। शिवाऽत्र पूर्वकं चूर्ण पुनस्तेनैव मर्दपेत् ।। ३३ ।। गुटिकां कर्षमात्रां तु भक्षयेत्यातरेव हि । नागरैरण्डमूलानां कायं वदनु पापयेत् ॥ ३४॥ 1 ग. नारान्धी २ क.सान्धम् । ३ च. क्षार ४ झ.टल्या १५ घ. शीतिक ६ घ. ना। च. पत्रयोः । ८ झ. प्रपलतः । ९घ पुरन् । १० ज. गवे निनि 11 पिचिरो। १२ घ, ति पत्र १३ घ. क्षीरद।

·१८ मध्यायः] विद्ध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । अभ्यज्यरण्डतैलेन स्वेदयेत्पृष्टदेशकम् । विरेके तेन संजाते स्निग्धमुष्णं च भोजयेत् ॥ ३५ ॥ चातारिसंज्ञको होष रसो निर्वातसेवितः । मासेनं मुखपत्येव ब्रह्मचर्यपुरःसरः ॥ विजयागुटिका रात्रौ स्वल्पमात्रां च भक्षयेत् ।। ३६ ॥ कपकं तिलतैलं तु पलैकं चाऽऽकद्रवम् । यः पिबेत्भातरुत्थाय तस्पान्तईद्धिहृद्भवेत् ।। ३७ ॥ गोमूत्रैरण्डतैलं च च्छागमांसरसं तथा । त्रिफलाक्वायतुल्यांशं तैलशेपं विपाचपेत् ॥ ३८ ॥ तत्तैलं तु पिवेत्कर्षमात्रवृद्धिप्रशान्तये । वध्यारनालमदिरामातुलुङ्गरसैः समैः ॥ ३९ ॥ तानचूडरसैस्तुल्यं तैलं वा वृत्तमेव वा । स्नेहशेष पवेत्सर्वं तत्पिवेदत्रवृद्धिजित् ॥ ४०॥ अब्रवृद्धिहरं पाने मयूरातित्तिराद्रसम् । वातांक कुक्कुट पक्त्वा तद्रसं पानभोजने ॥ ४१ ।। योजयेदत्रवृद्धयाते शममाप्नोति नान्यथा ॥४२॥ इत्यत्रद्धिचिकित्सा। अथ गुल्मचिकित्सा-उद्गारवाहुल्यपुरीषवन्धनृत्यक्षमत्वात्रविकूजनानि। आटोपमाध्मानमपत्त्पशक्तिरासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम् ॥४॥ अथ गन्धकादिपोटलीरस:-गन्धकं तालकं ताप्पं शिलाई पिप्पलीकृते । कपाये भावयेत्स्नुह्याः क्षारे मूत्रे च सप्तशः। निष्काधमस्याः पोर्टल्याः स्यादध साज्यमाक्षिकम् ॥४४॥ मेयोज्यं सयकृत्प्लीह्नि पञ्चकोलपलाशिना । वांभू कौरवं शौण्डी सूचीवकिलासनम् ॥ ४५ ॥ विलाक्षिगुंतमावाणानिशाफर्कन्धुसरिका । रक्तागस्त्पेन्दुरेखाच्दनीलज्योतिरयोमृतम् ॥ ४६॥ वल्कलं बढुवेल्लीः कैष्णकाम्बोजिकाफलम् । गवाक्षीरजनीकृष्णानिम्बवेल्लफटिल्लकम् ॥ ४७ ॥ + ग. उ...'सरम् । १ क. मात्र । ३ घ.हर पा ४ इ.मायूर तत्तिर रमन । ५ व. द्रसः । ६..'ये तु भजेत्स्नु। ७ स. 'मस्य पो। ८ स.टल्या अर्घ स्यादाग्य 5. प्रयोज्यः ।। 'लखलाशिनः । 1. पलाश'। १२ घ. वारनी । १३ य. मागे । “घ, हु.५ग. कृष्णाका ·रसरमसमुच्चये [१८ मध्यायः मानिकांश पृथक्क्षुण्णं तुल्यं भूशर्करांवृतम् । त्रिफलाबीजतैलेन भावितं कर्पसमितम् ।। ४८ ॥ माहे वृतेन मध्याह्न गुडेन मधुना निशि । पोदं पादार्धमात्र वा पोटल्पाश्च रजो भवेत् ॥ ४९ ॥ हैयङ्गवीनशाल्पन्नकृष्णगोतीरवत्पुनः । एवं वर्षत्रयं कुर्यात्स्यालीपलितोज्झितः ॥५०॥ प्रत्यहं मण्डलं खादेपथ्यं त्यक्त्वा ततःपरम् । इष्टाहारविहारी च सहस्रायुर्भवेत्परम् ॥ ५१ ॥ अथ वनेश्वर:-भस्मसूतं वङ्गभस्म पलकैकं प्रकल्पयेत् । गन्धकं मृततानं च प्रत्येकं च पलं पलम् ।। ५२ ॥ अर्कक्षीरदिन मद्यं सर्व तद्गोलकीकृतम् । रुद्ध्वा तद्रूधरे पंच्यात्पुटैकेन समुद्धरेत् ॥ ५३॥ ऐष वनेश्वरो नाम प्लीहगुल्मोद पहः ॥ ५४ ॥ घृतैर्गुाद्वयं लेां निष्कं श्वेतपुनर्नवा ।। गवां मूत्रः पिवेच्चानु रजनी वा गवां जलैः ।। ५५ ॥ अथ शिखिवाडवः-पञ्चाङ्गदेवदाल्यास्तु चूर्णकर्ष शिवाम्बुना । मासमानं पिबेद्यस्तु प्लीहा तस्य कैरोति किम् ॥ ५६ । लवणं रजनी राजी प्रत्येक पलपञ्चकम् । चूर्णिनं निक्षिपेद्भाण्डे शततपलान्विते ॥ ५७॥ त्रिदिनं मुद्रितं रक्षेत्पश्चात्पञ्चपलं सदा । पीत्वा विनाशये प्लीहं त्रिःसप्ताहान संशयः ॥ ५८ ॥ समूलपत्रमेरण्डं रुद्ध्वा भाण्डे पुटे पचेत् । तत्कर्ष पलगोमूत्रैः पीतं प्लीह विनाशनम् ॥ ५९॥ शरपुंड्सवर्कयोर्मलं चिरं देन्तैश्च चर्षितम् । गिलितं नाशयेप्लीहं यवागूपानमाचरेत् ।। ६० ॥ वचक्षारं तु ककं भक्ष्यं प्लाहविनाशनम् । काश्चनीमूलचूर्ण तु निष्कमानं तथा पिबेत् ।। ६१ ॥ , ज. 'रामृतरायुत ॥२ घ. पादण | ३ ग यायोन शाल्यन कृष्णा गो। ४ ४. वतिन । ५४.कुर्वन्त्यादी ६ घ देतार्थ त्या ७ घ. च चतुष्पल। ८ घ पश्चात्यु ९ग. एन । •n. जयेत् । १.चाई ६॥ २५ पूर्ण कर ११ न करोतु ।।४ ग.'अपला'। १५घ 'पुताई १६प दग्नेन । १७घ हर परम् ।

·१८ अध्यायः॥ विध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । सरया काफैिर्वाऽथ हन्ति प्लीहं चिरंतनम् । पीहाना पृष्ठदेशे तु रक्तस्रावं च कारयेत् । अर्कक्षीरं ससिन्धूत्थं क्षिपेत्तत्र रुजापहम् ।। ६२ ।। मारितं सूतताम्रानं गन्धकं मासिकं समम् । मर्दयित्वाऽऽकद्रावैर्यवक्षारयुतैदिनम् ॥ ६३ ॥ त्रिगुआं भक्षयेनित्यं नागवल्लीदलेन च । वातगुल्महरः ख्यातो रसोऽयं शिखिवाडवः ॥ ६४ ।। विडङ्गं दाडिम हिड सैन्धवैलामुवर्चलम् । मातुलङ्गरसैः पिष्टवा कपैकं मुरया सह ॥ ६५ ।। वातगुल्महरं देयमनुपानं सुखावहम् ॥ ६६ ॥ अथ दीप्तामरः-शुद्धं सूतं समं गन्धं सूतांशं मृततात्रकम् । शाकवृक्षोत्थपञ्चाङ्गद्रवर्म दिनत्रपम् ।। ६७ ।। दिन साक्षिीवै रुवा गजपुटे पवेत् । पञ्चधा भूधरे चाथ चूर्ण नेपालतुल्पकम् । द्विगुञ्ज भक्षयेचाऽज्यैः पित्तगुल्मपशान्तये ॥ १८॥ द्राक्षाहरीतकीकाधमनुपानं प्रकल्पयेत् । रसो दीप्तामरो नाम पित्तगुल्म निपच्छति ॥ ६९ ।। अथ विद्याधरः-गन्धकं तालकं ताप्यं मृततानं मनःशिलाम् । शुद्धं सूतं च तुल्पशिं मर्दपेगावपेद्दिनम् ।। ७० ॥ पिप्पल्यास्तु कपायेण भावयेत्स्नुग्भवेन च । निष्काध भक्षयेत्सौद्रेर्गुल्मं प्लीहं विनाशयेत् ॥ ७१ ॥ रसो विद्याधरो नाम गोमूत्रं च पिबेदनु ।। ७२ ।। अथ रक्तोदरकुठार-तिलकाथो गुहं चाऽऽज्यं व्योपभारिजोन्वितम् । पानं रक्तभव गुल्मे नेष्टपुष्पे तुं योषितः ।। ७३ ॥ देवदारुकणाभाडीशुण्ठीकरञवल्कलम् । चूर्ण विलानां काथेन रक्तगुल्महरं भवेत् ।। ७४ ॥ पारदं शिखितुत्थं च जेपालं पिप्पलीसमम् । भारग्वधफलान्मज्जा वजीदुग्धेन भावयेत् । सूक्ष्ममानों की सादेखीणां इन्पाजलोदरम् ॥ ७५।। - 4 १च. लहिनो । २ क. द. १. मुखावहम् । ३ क. हीदवेन । ४ प. पूर्ण । ५ ५. नटे ६ग. च। ५ च. 'रजन।

·रसरलसमुखये, [१८ अध्यायः! चिश्चाफलरसं चानु पथ्यं दध्योदनं हितम् । रक्तोदरं हर सैव कैठिनं रेचयेदनु ॥ ७६ ॥ अथ वैश्वानररसः--विष्णुकान्ता च जेपालं लागली सुरारिका । यवचिञ्चोम्वुसारेण तासां द्विगुणगन्धकम् ॥ ७७ ।। पक्षं विदितं सूतं स्वेदयेन्मृदुनामिना । गुल्मे गुञ्जात्रयं चास्य सोष्णाम्बुघृतसैन्धवम् ।। ७८ ॥ वातजे कफजे लिशान्मध्वाकसमन्वितम् । ससितामाक्षिक पैत्ते सोऽयं वैश्वानरो रसः ॥ ७९ ॥ अथाग्निकुमार:-'नेपालवैगन्धरसत्रयाणां फलत्रयस्यापि कटुभयस्य । मूने गवां पोडशभागमाने भागान्नवैकत्र दिनत्रयं च ॥ ८॥ विमर्च तेषां बदरप्रमाणां बद्ध्वा वटीमुष्णजलानुपानात् । एकत्र युक्ता सहसा निहन्ति सा रेचयित्वा मलजालयादौ ।। ८१ ॥ गुल्मं यकृत्पाण्डविबन्धशूलं मान्छ ज्वरं चाथ जलोदरं च । अमेः कुमारः सहसा निहन्यादुद्दीपितो दीप इवान्धकारम् ।। ८२ ।। अथ सर्वाङ्गसुन्दरः प्राणेश्वरो रसः। अभ्रम रसं गन्ध मेलयित्वा समांशकम् । तालमलीरसमर्च कल्कं संपादयेच्छुभम् ॥ ८३ ॥ तत्कल्क कूपिकामध्ये कृत्वा वक्त्रं निरुन्धयेत् । खटिन्या मुखमाच्छाद्य मृदा खर्परसंज्ञया ।। ८४ ॥ कुपिका लेपयेत्सवी शोपयेदातपे खरे । कृषिका भूगतापां च कृत्वा तां पुटयेत्ततः ॥ ८५॥ कृषिकां मर्दयेत्कृत्स्ना सैदिन्या सह संयुताम् । त्रिभिः क्षारैस्तु तर्ण पञ्चभिलवणैस्तथा ॥ ८६ ॥ यूपणं त्रिफला हिङ्गु पुरमिन्द्रपवास्तथा । एनाकिनी तथा वित्रमनमोदा यवानिका ।। ८७॥ एतानि समभागानि समादाय विचूर्णपेत् । पोजयेत्सह सूतेन ततः सिध्पति सूतकः ॥ ८८ ॥ सिद्धसूतस्य चूर्णेन मापं सर्वरुजापहम् । 'भक्षपेत्मातरुत्याय रसः सर्वाङ्गसुन्दरः ॥ ८ ॥ घ. सर्व गवपित।३ घ...विशारा ४५.८. दालिका १५ च.याच सा. से। घ. जे ८ घ. 'रसागमागांद रसानिमाणापलीच माणं । १. च, युक्त्वा । 11 ग. द्धम १२ च. बदिना । १३ १. यन्मिदस १४ च. 'तपणे ।

·१८ अध्यायः111 विद्रध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । उष्णोदकानुपानं तु पायये लकद्वयम् । भक्षयेदेकवारं तु द्विवारं ने कथंचन ।। ९० ।। दिनमध्ये वारमेकं दातव्यो भिपजा रसः । शीतोदकं सकृद्देयं तृडभावेऽप्पहनिशम् ॥ ११ ॥ भोजने वर्जयेत्तत्र शाकाम्लं द्विदलं तथा । तैलाभ्पटं ब्रह्मचर्य वर्जपेच्छपनं दिवा ।। १२ ॥ हितं तत्सेवयेत्पथ्यमहितं च विवर्जयेत् । अनेनैव प्रकारेण योजयत्मतिवासरम् ॥ ९३ ॥ यस्त्वचेतनतां याति संनिपाती कथंचन । तस्य नातिमयोक्तव्यो रसो यतादिपरवरैः ॥ ९४ ।। देवाग्निपिविमांश्च कुमारीपोगिनीगणान् । पूजयित्वा यथाशक्त्या सेव्यः प्राणेश्वरो रसः ॥ ९५ ॥ गुल्में वाऽष्टविधं वोतं शूलं च परिणामजम् । संनिपातज्वरं चैव प्लीहानमपकर्षति ॥ ९६ ॥ कामलां पाण्डुरोगं च मन्दानि ग्रहणी तथा । शिववत्सेवितो हन्ति रसः प्राणेश्वरस्त्वयम् ॥ ९७ ॥ अथ गुल्मनाशनः-गन्धक रसतुल्पं च द्विभागं सैन्धवस्प च । विभागं टणं प्रोक्तं चतुर्भागं च तुत्थकम् ॥ २८ ॥ पञ्चमं तु वराट स्यात्पडागं शङ्खमेव च । वह्निमूलकपायेण चिरविल्वरसेन च ॥ १९ ॥ आर्द्रकस्य रसैनात्र प्रत्येकं तु युटत्रयम् । तत्समं मारिच सूर्ण शाणाधं भक्षयेन्नरः ॥ १००१ पञ्चगुल्म क्षयं श्वास मन्दामि चाऽऽशु नाशयेत् ।। १०१।। अथ शूलचिकित्सा । अथामिमुखः-मृतसूताभ्रक तानं गन्धकं चाम्लवेतसम् । विषं फैलत्रयं तुल्यं सर्व मद्यं दिनावधि ।। १०२।। विषमुष्टिजपा वासा विजया रक्तशाकिनी। बृहती च महाराष्ट्र धतूरः पद्मपत्रकः ॥ १०३ ।। घ. 'मुलुक । २ च. वा । ३ ग. तृड्भा । ४ प्राड.विदल । ५ च. तदा । ६. पेसातवा ७५. मिगुरुवि । क. स्मं पाई। ९ घ. वात। 1. क. गुल्मारिः ।। ५. 'सेनैव । १२. पुदत्रयं ।

·रसरत्नसमुच्चये [१८ अध्यायः। नागयल्ली शमी जम्वू भाव्यमेभिद्रवमयदम् । समांशं पञ्चलवणं दत्वाऽऽकरसेन च ॥ १०४ ।। दिनं 'पेष्यं ततः कुर्याद्वटिका चणमात्रकाम् । भक्षपेद्वातशूलातः सोऽयममिमुखो रसः ॥ १०५॥ अथ त्रिनेत्रः हरीतकी प्रतिविषा हिङ्ग सौवर्चलं बचा। कलिन्द्रयवास्तुल्यं पाययेदुग्णवारिणा ।। १०६ ॥ ककमनुपानं स्याद्वातशूलहरं परम् । चिञ्चाक्षारं जलैः पीतं शूलं शान्तिमवाप्नुयात् ।। १०७ ।। खण्डितं हारिणं शृङ्गं स्वर्ण शुल्बं मृत रसम् । दिनैकं चाऽऽकद्रावैर्मयं रुद्ध्वा पचेत्पुटे ।। त्रिनेत्राख्यो रसः सोऽयं मापं मध्वाज्यकैलिहेत् ॥ १०८ ।। अथ चिन्तामणिः-सैन्धवं जीरकं हिङ्गु मध्वाज्याभ्यां लिहेदनु । पतिशलहरं ख्यातं मासमात्रान संशयः ।। १०२ ।। टकणं मुछितं सूतं यवक्षारं समं समम् ॥ ११०॥ चूर्णितं भक्षयेन्मपिं मधुना पक्तिशूलनुत् । जम्चूमसाज्पयोर्यपमनुपानं पिवेत्सदा ॥ १११ ॥ सूतं च गन्धं द्विगणं विमर्च कोरण्टनिम्वृत्थरसैदिनं तत् । चिञ्चोद्भवः क्षाररसेन चैकं दिनं च गोलं रविसंपुटस्थम् ।।११२।। लिप्त्वा मृदा शुष्कमतीव करवा सामुद्रपत्रेण पुटं ददीत । उद्धृत्पशीतं रसपादभागं भक्षिप्य गन्धं विपचेन्मनाक्च ॥११॥ विपं च दत्वा रसपादभागं लोहस्य पाने तु कृशानुतोपैः । रसस्तु चिन्तामणिरेप उक्तो वातारितेलेन समाक्षिकेण वल्लेन मानं मददीत चाम्लं तैलं च शीत परिवर्जयेश्च ॥११४॥ हन्ति गुल्म सहाध्मान तुनी प्रतितुनीमपि ॥ ११५ ॥ अथ शूलकेसरी-शुद्ध मूतं द्विधा गन्धं यामक मईपेट्टदम् । द्वपोस्तुल्यं शुद्धतानं संपुटे तनिरोधपेत् ।। ११६ ॥ ऊध्वाधो लवणं दत्वा मुंडाण्डे धारयद्विपक् । रुद्ध्वा गजपुटे पाच्यं स्वागशीतं समुद्धरेन् ।। ११७ ॥ • १ . ध । २ ज. टिकायामाका. । ३ प. या पुरेपचेर । ४. मार्मम ५४. मूल । ६ रु. समिरम'। ७. 'नामम् ८ प. ९१.युत्तो। जमुनो। • ग. सो हन्ति मामानं गुप्यन्नी प्रीनिन् ।". ती निकामी १२ २. मनाई।

·१. भध्यायः विद्रध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । संपुटं चूर्णयेत्सूक्ष्म पर्णखण्डे द्विगुञ्जम् । भक्षयेत्सर्वशूला” हिङ्गु शुण्ठी च जीरकम् ॥ ११८ ॥ वचामरिचसंचूर्ण कर्षमुष्णजलैः पिबेत् । असाध्यं नाशयेच्छूलं रसः स्याच्छलकेसरी ।। ११९ ॥ • अथ मृतोत्थापनः--वन्ध्यालाङ्गलिकामूलं शङ्ख तु द्विगुणं तयोः । प्रयाणां भावपेच्चूर्ण व्यहं जम्बीरजद्रवैः ।। १२० ।। रुद्ध्वा गजपुटे पच्यात्तत्तारं मरिचतैः । कर्पमानं पिबेच्छूली तत्क्षणात्मुखमानुयात् ।। १२३ ॥ अनं तानं तथा लोहं प्रत्यकें संस्कृतं पलम् । सर्वमेतत्समाहृत्प ग्रहीयात्कुशलो भिषक् ॥ १२२ ।। आज्ये पलद्वादशके दुग्धे तत्स्वरसंख्यके । पक्त्वा तत्र क्षिपेचूर्ण सुपूतं घनतन्तुना ।। १२५ ॥ विडेङ्गत्रिफलावह्नित्रिकूटानां तथैव च । पिष्टवा पलोन्मितानेतान्यथा संमिश्रा नपेत् ॥ १२४ ।। ततः पिष्टा शुभे भाण्डे स्थापयेत्तद्विचक्षणः । आत्मनः शोभने चाह्नि पूजयित्वा गुरुं रविम् ॥ १२५ ।। घृतेन मधुना मद्यैः पायपेन्मापकाधिकम् । अष्टो मापान्क्रमेणैव वर्धयेत्तु समाहितः ॥ १२६ ॥ अनुपानं च दुग्धेन नारिकेलोदकेन वा । जीर्णशर्करशाल्पन्नमुद्गांसरसादयः ॥ १२७ ॥ रसपानाविरुद्धानि द्रव्पाण्यन्यानि योजयेत् । हलं पागलं च आमवातं कटिग्रहम् ।। १२८ ।। गुल्मशूलं शिरःशलं पत्तीदानशेषतः। अमिमान्य क्षयं कुष्ठं कासं श्वासं विवचिकाम् ॥ अश्मरी मूत्राएं च योगेनानेन साधयेत् ॥ १२९ ॥ अथ क्षीरताम्रम्-रसेन ताम्रस्य दलानि"लिता गन्धेन तानं द्विगुणेन पश्चात् । वश्रेण वद्ध्वाऽथ समुद्रजेन भारत्रयेणापि च वेष्टयित्वा ।। १३० ।। घ. 'येगा | २५. 'मर्रा समय 1. तया । ४ ग. तमाम भवेत् । समोर .. प्रिस्ताव ग. निरोग.41 ..., hindi19, नानागारः । १२ ग. वा. ३१.दना ।

·[१८ अध्यायः रसरत्नसमुच्चये मृदा च संलिप्य पुटं ददीत दलानि ताम्रस्य विचूर्णयेत । धत्तूरचित्राकटुञपैश्च विमर्दयेत्तत्रिदिनप्रमाणम् ॥ १३१॥ फैलाप्रमाणेन विषं च दत्वा वल्लं ददीतास्य च वातशूले।।१३२॥ मथ शूलान्तकः-भस्मसूतस्य खरयापि पलमेकं पृथक्पृथक् । ताम्रभस्मपले द्वे तु गन्धकस्य पलनपम् ।। १३३ ।। हरितालस्प काशं विमलं हेममाक्षिकम् । पला हलिनीकन्दं नागवङ्गो पलार्धकौ ॥ १३४ ॥ चतुष्पलं तु त्रिवृतमेतत्सर्व विचूर्णयेत् । भूधात्रीस्वरसेनैव भावयेत्सप्तधा भिषक् ॥ १३५॥ तथा दन्तीरसैर्वल्लं दद्यादाकवारिणा । तेन कोष्ठे विशुद्धे तु दधिभक्तं तु भोजयेत् ।। सर्वाणि शूलानि हरेद्रसः शूलान्तको मतः ॥१३६ ॥' अथानिमुख:-पारदं माक्षिकं तानं कृष्णानं गन्धकत्रयम् । माणिमन्थं विपं हिङ्गु त्वग्निशाकन्धकाञ्चनान् ।। १३७ ।। रक्तमारीपनिर्गुण्डीमहाराष्ट्रव्याटरूपकम् । जयाजयन्तीनिर्यासैस्तथा च विषतिन्दुकान् ॥ १३८ ॥ मर्दितं कुकुटपुटे पचेदनिमुखाहयः। अष्टगुञामितः सोऽयं प्रयोज्यः साज्यनागरः ॥ १३९ ॥ हिङ्गसौवर्चलोष्णाम्नुयुतो वा गुल्मशूलजित् ।। १४० ॥ अथ त्रिनेत्रः-रसतानगन्धकानां त्रिगुणोत्तरवर्धितांशानाम् । ओम्लेन मार्दतानां पुटपकानां निपेवितं भस्म ।। १४१ ।। गुञापमाणमाकसिन्धूत्यचूर्णसंयुक्तम् । एरण्डलमारिसमा पशुदिजीरकोपेतम् ॥ १४२॥ शमपति शूलमशेपं तत्तद्रसभावितं बहुशः । उपचूगरनुपानेस्तैस्तैः सहितं कफानिलातिहरम् ।। १४३ ॥ एतच हरिणशृङ्गं मृतकाञ्चनटङ्कणोपेतम् । सघृतं मधु पक्तिशूलं शमपति शूलं त्रिनेत्ररसः॥१४४॥ अथोदयभास्करः-तोलनुल्य रस शुद्धं गन्धर्फ तच्चतुर्गणम् | विधाय कजली शरणां ततो निम्पपवारिणा ।। १४५ ।। .प. 'येतान् । २ ग. कणा ३ फ. गधारस तु । ( प. विमग । ५ ग. मात्र । (ग. पू । ७ घ. वा पुरहि ।

·१८ अध्यायः विद्रध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । कल्क कुर्वीत संस्खल्वे पावद्यामचतुष्टयम् । द्वितोलमथ ताम्रस्प तनुपत्राणि सर्वशः ॥ १४६ ॥ कल्केन तेन निम्बूकरसेनाऽऽप्लाव्य खल्वके । स्थापयेदातपे तीने पिण्डीकृत्य ततः परम् ॥ १४७॥ . मूपामध्ये निरुध्याथ कुक्कुटारूपैत्रिभिः पुरैः। पचेल्लयां विनिक्षिप्य चुल्टीपरिमितोपलैः ॥ १४८ ॥ तत आकृष्य संमर्च करण्डे तं विनिक्षिपेत् । रसोऽयं सर्वरोगनो वृणामुदयभास्करः ॥ १४९ ॥ हन्ति शूलानि सर्वाणि तमांसीव दिवाकरः। पर्णखण्डिकया साधं देयश्चेत्यपरे जगुः ॥ पथ्यं रोगोचितं देय रसस्यानुचितं त्यजेत् ॥ १५ ॥ अथ शूलगजकेसरी-पलप्रमाणसूतेन बलिना द्विगुणेन च । शुद्धत्रिपलतालेन कृत्वा कजलिकां ज्यहम् ।। १५१ ॥ . पलमानेन कर्तव्यं शुद्धतानस्य सऍटम् । पिधानपात्रसंग्रस्ततलेपात्रास्यवान्खल ॥ १५२ ॥ कन्जली संपुटस्पान्तार्नेदध्यात्तदनन्तरम् । अधस्तादुपरिपाच संपुर्टस्याऽऽक्षिपेत्खलु ॥ १५३ ॥ ऑकण्ठं पटुचूर्ण ती निधाय च निरुध्य च । विशोष्य गजसंज्ञेन पुटेन पुटयेत्तत्तः ।। १५४ ।। पटचूर्ण विधायाथ सिन्धुमध्ये विनिक्षिपेत् । पैथ्याकरसोपेतो वल्लमानेन सेवितः ॥१५५ ॥ रसो निःशेपशूलमः स्पाच्छूलगजकेसरी ॥ १५६॥ अथ क्षारतानं-पल मतमृतशुल्ब तन्मितं गन्धचूर्ण वसमितपलमानं तिन्तिणीक्षारचूर्णम् । त्रयमिदमभिदिष्टं क्षारताम्राख्यमेत- द्धरति सकलशूलं पीतमुष्णोदकेन ।। १५७ ॥ . , प. सदस्य । १ . समर्थ । ३ क. ह. पर्य' ४ च. '। ५ क. 'लपत्राच. 'स्याक्षिा रु. आफष्ठरिपो ता पिधाय पनि त ।९ ग. पिधायध, विधायज. पटुषु। ११क. दध्याई ·१७० रसरत्नसमुच्चये [१८ अध्यायः अथ ताम्राष्टकम्-हिङ्ग व्योपं मधुकरुचकं तिन्तिणीक्षारतानं सर्व चैतन्ममृणमृदितं पीतमुष्णोदकेन । शिमं शूलं क्षपयति नृणां तीनपीडासमेतं ध्यान्तं भानोरिव समुदयः साधु ताम्राष्टकं हि ।। १५८ ।। अथ वडवानलगुटिका-तालं ताप्यं कनककुनटीकान्तगन्धार्कसूतै- स्तुल्पांशैस्तैररुणमधुरं दीप्यकं सर्वतुल्यम् । एतैः सबैत्रिकटु च समं कज्जलीकत्य सर्व हिग्यम्भोभिनिमितदिनर्भावयेत्सप्तक्रत्वः ॥ १५९ ।। जयन्त्याः काचमाच्याश्च निर्गुण्ड्याश्चाऽऽद्रकस्प च । स्वरसभविपेस्पिष्ट्रा सक्रदेव दिने दिने । कर्तव्या मरिचैस्तुल्याछायाप्काश्च गोलिफाः ॥ १६० ॥ हन्त्येपा वडवानलाख्यगुटिका संसवितोष्णाम्बुना सर्व शूलगदं कृमि च सकलं वैषम्पत्ति क्षुधः । मन्दानि ग्रहणीगदं श्वयथुरुक्पाण्डं च गुल्मार्शसी वातश्लेष्मगदं तपोदररुजं श्वासं च कासं ज्वरम् ॥ १६१ ॥ अथाग्निकुमारः-रसगन्धकयोः कृत्वा कजली तुल्पभागयोः । पादांशममृतं दत्वा ऐक्तिभस्म कलांशकम् ॥ १६२ ।। हंसपादीरसैः सम्पमर्दयित्वा दिनत्रयम् । स्थूलगोलं ततः कृत्वा परिशोप्य सरातपे ॥ १६३ ॥ निरुध्य वालुकापने कैमपुष्टेन वह्निना। पचेदेकमहोरानं ततः शीतं विचर्य च ॥१६४ ॥ तुल्यांशममृतं दत्वा मर्दयेदाकद्वैः । विलिप्य स्थालिंकामध्ये ततोऽपस्थालिकोदरे ॥ १६५॥ .पलार्धममृतं विधा रसस्थाली च तन्मुसे । न्युजा दत्वा हुई रुद्ध्वा चुल्पामारोप्य पमतः ॥ १६६ ।। पाम प्रज्वालयेदग्नि पिचूप तदनन्तरम् । फरण्डके विनिक्षिप्प स्थापपेदतिपत्नतः ।। १६७!! रसो नियुमाराख्यो दिष्टो मन्धानभैरवे ।। १६८ ॥ १५ र.' गगन २१ दिस्युन । ३२, पति ग. गुलमा ५. मानीक. "निमतमो.

·.. १८ अध्यायः ।। विद्रध्यादिनिकित्सानिरूपणम् । १७१ हन्पादत्पनिमान्धं ज्वरहरमखिलं वातजातं क्षयाति शोफाढयं पाण्डुरोगं कफजनितगदान्प्लीहगुल्मं गुदार्तिम् । सर्वाङ्गीणं च शूलं जठरभवरुज खञ्जतां पङ्गुलत्वं साश्चासाध्परोगान्हरिरिव दुरितं रक्तगुल्मं वधूनाम् ॥१६९॥ अथ क्षारवटी-शम्बूक क्यूषणं पञ्च लवणानि मृतापसम् । समाशं पेषयेन्मूत्रैः कृष्णांजस्य दिनावधि ।। १७० ।। भक्षपेत्कर्षमानं तु परिणामाख्यशूलनुत् । इन्द्रवारुणिकामूलं कापसमायुतम् ॥ १७१॥ पिबेदुषणाम्बुना हन्ति शूलमत्यन्तदुःसहम् ।। भूदारुवटमूलं च शुलजित्सोषणकारिणा ॥ १७२ ।। सद्योभवं हरेकलं लवण वाऽऽरनालकैः।। घृतेन सैन्धवं वाऽथ उष्णतोयैः सुवर्चलम् ॥ १७३ ॥ अमृत मेघभस्माथ शंङ्गं चिंचा सुभास्करम् । क्रमाद्विगुणितं कृत्वा तत्तुल्यं च कटुंत्रिकम् ॥ १७४ ।। तुलसी भृङ्गराज॑श्च मातुलिङ्गाकद्रवैः । " भावितं बहुशश्शूर्ण रजो वा गुलिकाऽपि वा ॥ १७५ ॥ गुञ्जामानं तु सेवेत गुरुमालान्विनाशपेत् । । मन्दाग्नि ग्रहणीमशों गुल्मशूलमरोचकम् । एतत्क्षारवटी नाम कृशदेहेषु युज्यते ॥ १७६ ।। अथ कायचिकित्सा। अथामृतार्णवः-रसभस्म त्रयो भागा भागेकं हेमभस्मकम् । सर्वाशममृतासत्त्वं सितामध्वाज्पमिश्रितम् ॥ १७७ ।। दिनैक मर्दयेत्सल्वे मापैकं भक्षयेत्सदा । कशानां कुरुते पुष्टिं रसोऽयममूतार्णवः ॥ १७८ ॥ अश्वगन्धापलाधं च गवां क्षीरैः पिवेदनु,॥ ११९ ॥ अथ पूर्णचन्द्रः-मृतसूताभ्रलोई वै शिलाजतु विडङ्गकम् । ताप्पं क्षौद्रतं तुल्यमेकीकृत्य विमर्दयेत् ॥ १८० ॥ ग. 'जातिक्षा घ. 'जान' अ.जानां क्षा२ घ. 'रणान्तस्य३ ग. दार। ४ गठ.... * पार ५ ग. मेहमी ६ घ. चिन्ता' ७ घ. 'अयम् । ( च.. 'जम्प मा ५ घ. गुल्माष्टीला.

·रसरत्नसमुच्चये [१८ अध्यायः। पूर्णचन्द्ररसो नान्ना माकं भक्षपेत्सदा । शाल्मलीपुष्पचूर्ण च क्षौद्रेः कप पिवेदनु ॥ १८१ ।। दुबलो बलमानोति मासैकेन यथा शशी । कशानां बृहणं देयं सर्व पानानभेषजम् । निद्रा चैव दिवा रात्रौ छागमांसाशनं तथा ॥१८२॥ अथ स्थौल्यचिकित्सा। अथ वडवानिमुखः-शुद्धसूतं मृतं तानं तालं बोलं.समं समम् । अर्कक्षीनिं मर्च क्षौद्रलेां द्विगुञ्जकम् ॥ १८३ ॥ वडवामियुखो नाम स्थौल्यं तुन्दं नियन्छति ॥ १८४ ॥ अथामिकुमारः-पलं क्षौद्रं पलं तोयमनुपानं पिबेत्सदा । तत्राऽऽदौ पञ्चकर्माणि लघनायैरुपाचरेत् ।। १८५ ॥ आर्द्रकं मधुना सादेन्मेदोनिलकफाञ्जयेत् । गन्धकेन द्विकर्पण शुद्धसूतेन तावता ॥ १८६ ॥ विधाय कजली सूक्ष्मामेकवासरमर्दनात् । फर्पमात्रं विपं दत्वा मर्दयित्वा दृढ पुनः ॥ १८७ ॥ हंसपादीरसैस्तैर्वा स्तोक स्तोकं मुहुर्मुहुः। कुडवामितैः पश्चाहौलं कृत्वा विशोष्य च ॥ १८८ ॥ कायप्पां विनिक्षिप्य शुल्वे नाडी विधाप च। देवी शास्त्रे पुनः प्रोक्तं विषं कर्षविचूर्णितम् ।। १८२ ।। ऊवीधो गोलगानां हि याचकृप्यां विनिक्षिपेत् । निक्षिपेत्कजली मध्ये पतवार प्रजापते ॥ १२० ॥ तत्तश्च द्यगुलोत्सयां मृदा भूपी विलिप्पताम् । विशोप्य वालापने पत्रवर्गमरासिते ॥ १९१ ।। अधोमुगी घंटी क्षिप्ता सिपेदुपरि वाडगम् । निरुध्य भाण्टवक्त्रं च चुहयामागेप्प पत्नतः ।। १९२ ॥ वह्नि प्रज्वालपेत्सो दिनं क्रमविधिनम् । स्रादशीतलमाकृष्य मद तामेण मदपेन् ।। १९३ ।। 18 न .गेम में 17 दो.. भा५५ । न.'।

·१८ अध्यायः विद्रध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । पलाध मरिचं सूक्ष्मं कर्षाधं वत्सनामकम् । विनिक्षिप्य विमीय क्षिपेद्रम्यकरण्डके ! १९४ ।। नन्दिना तु सयुद्दिष्टं रसतुल्यं मरीचकम् । वत्सनाभं तु कपाशं मिश्रयेत विचूर्ण तत् ॥ १९५ ।। निर्दिष्टोऽग्रिकुमारको रसबरो देव्या तथा नदिना 'सेव्यो वैद्ययशम्मभूतफलदश्चानाद विध्वंसनः। सद्यः पाचनदीपनो रुचिकरः शीघ्रं तथाष्टीलिकां सामां च ग्रहणों हरेत्कफरुजः कण्ठामयध्वंसनः ॥ १९६॥ वल्यो भोजनतोपभक्ष्यमुखदः श्रेष्ठो रसानां प्रभु- मन्दाग्नि कफवातजं क्षयगदं निःशेपशूलामयान् । भ्वासं कासगदं तथा कफरुजं जूति च पाण्डं तथा शोफ वातगदं तथा खल रैतीतुल्योर्धपर्णान्वितः ॥१९७॥ कणया सितयाऽऽज्येन दातव्योऽसौ महारसः । प्रत्पष्टीलादिरोगेषु जलकूर्मगदेषु च । नन्दिना तु पुनः प्रोक्तस्तत्तद्रोगहरौपधैः । निहन्ति सकलारोगान्दुष्पनीव मनोरथान् ॥ १९८॥ रसजनितविदाहे शीततोयाभिपेको मलपजघनसारालेपनं मन्दवातः । तरुणदधि सिताक्तं नारिकेलीफलाम्भो मधुरशिशिरपानं शीतमन्यच्च शस्तम् ।। १२९ ।। सौभाग्यं मेघनादाप्रिप्सितामधुकचन्दनम् । तुपोदकेन दातव्यं सर्वस्मिन्र सवैकृते ।। २०० ॥ छया दृष्णास दातव्यं कपित्थं वा सित्तान्वितम् । कुमारी गीतलेपश्च सर्वाङ्गीणः प्रशस्यते ॥ २०१॥ क्षीरं मधुसितापीतं क्वाथो वाऽमृतबन्धुकः । उपचारा अमी सर्व प्रशस्ता रसतापिनाम् ॥ २०२॥ रसस्पामिकुमारस्य प्रभाव वेत्ति तत्त्वतः । गिरिजा नन्दिकेशो वा यद्वा नारायणः प्रभुः ।। २०३।। - १५ द. अपेत निघ 'यित्ता विपूर्णयेत् । २५ सयो । ३ इ नित्य 1 ग रतितुल्या पास. रतिस्तुल्पा। ५ प्र. 'न्विता । ६ घ. 'यो मा ७१. 'भाग्यमे । ८ च मिन्स च मृक्ष । न पुनम 104 गरे। 11 सीर । घ. क्षीरम' १२ सितापेत । - ·. . १७४ रसरत्नसमुचये [१८ अध्यायः1 अथाम्लपित्तचिकित्सा अम्लोद्गारवमी हस्तपादेहत्कुक्षिदाहता । अम्लपित्ते मुखं तिक्तं भवेच्छूलमरोचकम् ॥ २०४ ।। अम्लपित्ते तु वमनं तंदन्ते मृदुरेचनम् । ऊर्ध्वगं वमनहन्पादधोगं रेचनैर्जयेत् ॥ २०५ ॥ तिक्तभूयिष्ठमाहारं पानं चापि प्रकल्पपेत् । अम्लपित्ते च वमनं पटोलारिष्टवारिभिः । विरेचनं त्रिपूर्ण मधुधात्रीफलैर्भवेत् ॥ २०६ ।। अथ लीलाविलासः-शुद्धसूतं शुद्धगन्धं मृतं ताम्राभेरौप्यकम् । तुल्पांशं मर्दपेद्यामं रुद्ध्वा लघुपुटे पवेत् ।। २०७॥ अक्षधात्रीहरीतक्या क्रमवृद्धया विपाचयेत् । जलेनाष्टगुणेनैव माझमष्टावशेपितम् ॥ २०८ ॥ अनेन भावपेत्सवं पूर्व सूतं पुनः पुनः । पञ्चविंशतिवारं च तावता भृङ्गजैवैः ।। २०९ ।। शुष्कं तवर्णितं खादेस्पञ्चगुलं मधुप्लुतम् । रसो लीलाविलासोऽपमम्लपित्तं निपच्छति ।। २१०॥ अथ कूष्माण्डखण्डम्-कुष्माण्ठस्प रसस्य सत्पलशततुल्पं गवाक्षरिक धात्रीचूर्णपलाष्टर्फ लघु पद्यावत्कृतं पिण्डितम् । धात्रीतुल्यसितं पलार्धममृतं तल्लेहक लेदये- तरुपातं कृण्माण्डखण्डं क्षपपति नितरामम्लपिन नोन्पत्॥२११॥ अथ ताम्रद्रुतिः-पलं नेपालशुल्वस्प पत्राणि सृतनूनि च । कृत्वा कण्टकवेध्यानि कारयेत्तदनन्तरम् ।। २१२ ।। कपैकं द्विगुणं माझं कमात्सूतकगन्धयोः। मादितव्यं शिलाखल्वे रसैदन्तशठस्प वै ॥ २१३ ।। तत्कल्कं पद्वत्कृत्वा तेन पर्णानि सर्वशः। लेपयित्वा शिलारसल्वे स्थापपेदातपे सरे ।। २१४ ॥ यामैकेन समदृत्य द्रवीभवति नान्यथा वान्ति विरेचनं कृत्वा शृद्धकापो यथाविधि ।। २१५ ॥ १ ज. दर २ ग. 'प्रोचर' ३२८ ह. पिता ४ ग. 'त: ५२.६ पाम ६ पूर्वम् । ७२, मत्सली चमन्यन ८ च. पात्र 1 घ. 'त तरे। ... " नपा- न्या11ज. 'चान्गत् । १२ घ. 'तच्या 1ि:0१४४. विधि.1 ·१८ अध्यायः] विद्रध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । पूजयित्वा मुरावैद्यान्विप्रान्हेमाम्बरादिभिः । त' सूतं मधुसर्पिभ्या रक्तिकामाषकादिभिः॥ २१६ ।। लीद्वा तत्र पिबेत्त धान्याम्लकमथापि वा। जीर्णे सायं समनीपाच्छाल्यन्नं तु पुरातनम् ॥ २१७ ॥ सेव्यमानं निहन्त्येतदम्लपित्तं सुदारुणम् । कासं क्षयं तथा शोपमशांति ग्रहणों तथा ।। २१८॥ कामलां पाण्डुरोगं च कुष्ठान्येकादशैव च । रक्तपित्तं सखालित्यं शूलं चैवोदराणि च ।। २१९ ॥ वातरोग प्रतिश्यायं विद्राधे विषमज्वरम् । संतताभ्यासयोगेन वलीपलितवर्जितः ॥ २२० । ताम्रवत्कुरुत्ते देई सर्वव्याधिविवर्जितम् । जीवेद्वपशतं सायं द्वितीय इव भास्करः ।। २२१ ॥ अथ पित्ते । अथ दशसारपित्तान्तकरसः-मृतसूतानमुण्डार्फतीक्ष्णमाक्षिकतालकम् । गन्धकं च भवेत्तुल्यं पष्टीद्राक्षामृताद्वैः ।। २२२ ॥ नलमण्डपिकावासाद्वैः क्षीरविदारिजैः। दिनैकं मर्दयेखल्वे सिताक्षौद्रयुता वटी ॥ २२३ ॥ निष्कमानं निहन्त्याच पित्तं पित्तज्वरं क्षयम् ।। - - दाहं तृष्णां भ्रमं शोपं वेगापित्तान्तको रसः ॥ २२४ ॥ सिताक्षीरं पिबेचानु यष्टी सितान्विता जलैः। पिवेद्वा पित्तशान्त्यर्थं शीततोपेन चन्दनम् ।। २२५ ॥ यष्टी द्राक्षा फलं धाच्या एलाचन्दनीलकम् । मधूक पुष्पं खजूंरं दाडिमं पेपयेत्समम् ॥ २२६ ॥ सर्वतुल्या सिता योज्या पलाधं भक्षपेत्सदा । . दशसारमिदं ख्यातं सर्वपित्तविकारजित् ॥ १२७ ॥ मेहतृष्णारतीश्चैव दाई मूर्णज्वरं नयेत् ॥ २२८ ॥ २२२८ ॥ इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चये विद्र- विद्धिगुल्मयकृत्प्लीहशूलकार्यस्यौल्याष्ठीलामत्यष्ठीलाजलकूर्मरसबै- कृतानाहाम्लपित्तपित्तचिकित्सा नामाष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ १ स. ना रति मी . तन्मन मा च. त मृत । २ माविका क.सनी ४ क. रोग- वि१५ क. 'जिन' । ६.स. सोऽय । ७ इ. पावर 1 च. क्षीर निघ. 'नवाला1१. च. 'नानु।"च, 3 इ. मूर्छ। .. - ·१७६ रसरत्नसमुच्चये [१९ मध्यायः। अथैकोनविंशोऽध्यायः। [अथोदरादिचिकित्सनम् । ] उदरं सजलं यस्य सदोपं वलिवर्जितम् । श्वययुः पादयोः शोफः स्पाजलोदरलक्षणम् ॥ १॥ उदरं वातसंपूर्ण सव्यथं च कृशाङ्गता। मुहुर्मुक्षुः श्वसित्येव तद्वातोदरलक्षणम् ॥ २॥ अधात उदरपाण्डशोफकामलाकुम्भकामलाहलीमकचिकित्सा । अथ विनोदविद्याधरः-जीमूतलोहरसगन्धशिलालतान- व्योषाग्निकुष्ठमुसलीविपदीप्यचूर्णम् । निम्बूकनीरलुलितं गुटिकीकृतं त- दुक्तं निशामु मधुना संकलोदरमम् ॥ ३॥ रसेन्द्रबलिटणैः सजयपालबीजेः समै रसः समृदितो भवेत्खलु विनोद विद्याधरः ॥ ४॥ पयोगुडयुतो हरेत्सकलरेचनीयामया- स्वरं च जठरामपान्गुदगदं सशृलं नृणाम् ॥५॥ सम्पग्विरेचनाभावे मुद्गतार्थ पिवेदनु । भेदाधिक्ये पिवेत्तकं वराणां त्वचो रसम् ॥ ६ ॥ अथ मृत्युंजयः-अष्टौ निस्तुपदन्तिवीजमपि चेच्छुण्ठ्याखयो गन्धका- दौ च द्वौ मरिचस्प टडेगरसं चैकैकमागं पृथक् । गुलामात्रमिदं सुरेचनकरं देयं च शीताम्बुना शोफ गुल्मजलोदरं प्रशमपेप्लीहामयनं परम् ।। ७ ॥ द्विक्षारं ज्यूपणं पञ्चलवणं शतपुष्पिकाम् । समभागमिदं सर्व पंटचूर्ण समाचरेत् ॥ ८ ॥ तत्समो रसगन्धौ च कृत्वा कजलिका शुभाम् । सर्वमेकत्र संमेल्य मर्दयेद्दिवसत्रयम् ॥ ९ ॥ अयं मृत्युंजपो नाना रसः शीमफलप्रदः। फथितो मर्यलार्येण संनिपातहरः परम् ॥ १० ॥ क. 'दोश्वला। ज• दोश्मनिधित। २. 'त्येशत।३१. शमता ४ प.निम्मा- शनी'। ५ क. "टिका ६ ग. मजरों। ७. म ममदि। ८ घ. पाना । ९ स. " १.र. परन् ।" ग. 'मायगी प. मिगंग।

·१९ अध्यायः] उदरादिचिकित्सानिरूपणम् । १७७ संनिपाते प्रयोक्तव्यो रक्तिकापञ्चमांत्रिकः। चित्रकाकसिन्धूत्यकटुभिर्वा समन्वितः ।। ११ ॥ पीततोपं त्रिदोपात निर्यात वो शयेत्ततः। पथ्यं दध्योदनं देयं यांचमानाय नान्यथा || गुणो न जायते यस्य तस्य देयो रसः युनः॥१२॥ हन्याद्वातगदं तथा कफगदं मन्दानलत्वं ज्वरं शूलं सर्वमहामयाञ्जठरजां पीडां पकृत्पाण्डुताम् । शोफ गुल्मरुज तथा ग्रहणिकां प्लीहामयं विनहं वान्ति गुल्मकृतां सफासमभितः श्वासं च हिक्कामपि ॥१३॥ आदौ सर्वोदराणां च देयमुक्तं विरेचनम् । गोमूत्रैर्वाऽध गोतीरोज्यमेरण्डतैलकम् ॥ १४ ॥ कर्पमात्र प्रयत्नेन शुद्धे देयो रसः पुनः ।। १५॥ अथ त्रैलोक्यसुन्दरः-शुद्धसूतं तथागन्धं मृतानं सैन्धवं विषम् । कृष्णजीर विडङ्गं च गुडूचीसत्त्वचित्रकम् ॥ १६ ॥ एला चैव यवक्षारं प्रत्येकं स्याद्रसाधकम् । दिनं निर्गुण्डिकाद्रावजिपूररसर्दिनम् ।। १७॥ मर्दयेच्छोपपत्सोऽयं रसत्रैलोक्यमुन्दरः । गुञ्जाद्वयं घृतैलेह्यो वातोदरकुलान्तकः ॥ १८॥ पैलमेकं चित्रमूल द्विगोमूत्रैश्चतुर्जलैः । पाच्यं यावद्भवेत्कल्कं घृतं कल्कं च योजयेत् ॥ १९ ॥ वेल्लैकं च यवक्षारं क्षिप्त्वा पक्त्वा च तारयेत् । तत्ककं पिवेचानु स्निग्धमुष्णं च भोजयेत् ॥ २०॥ अथ महावह्निः-चतुः सूतस्य गन्धोऽष्टौ रजनी त्रिफला शिवा । प्रत्येकं च द्विभागं स्पायूपजीरकदन्तिकाः ॥ २१ ।। प्रत्येकमष्टभागं स्यादेकीक़त्प विचूर्णयेत् । जयन्तीस्नुपपोभृङ्गबतिवातारितैलकैः ॥ २२ ॥ प्रत्येकेन क्रमागाव्यं सप्तवारं पृथक्पृथक् । महारह्निरसो नाम निष्कमुष्णजलैः पिवेत् ॥ २३ ॥ - १५. ड महातव्यो ।२ च. ठ. मात्रतः।३झ सप। ४ प नियाले वाम ५१. वासगे। ६ घ. पाचमानस्य । ७ ८ पले ८ . ल च द्विगो। ९ पलक। 10 पानयेत् । 11 क. "काक ·१७८ रसरत्नसमुच्चये ९१९ अध्यायः। विरेचनं भवेत्तेन तक्रभक्तं ससैन्धवम् । दिनान्ते भोजयेत्पथ्यं वर्जयेच्छीतलं जलम् ॥ नाभ्युत्तरे जलस्रावं कुर्याद्धन्ति जलोदरम् ॥ २४ ॥ अथ वज्रक्षार:-सर्वोदरहर योज्यं गुडनागरयोः पलम् । सामुद्र सैन्धवं काचं यवक्षारं मुवर्चलम् ॥ २५ ॥ टड्डाण सर्जिकाक्षारस्तुल्यं चूर्ण विभावयेत् । अक्षारैः स्नुहीक्षीरैरातपे भावपेत्रयहम् ॥ २६ ॥ अर्कपत्रं लिपेत्तेन रुद्ध्वा चान्तःपुटे पचेत् । तरक्षारं चूर्णयित्वाऽथ यूपणं त्रिफलारजः ॥ २७ ॥ जीरकं रजनीवह्निचव्यकं स्पात्सम समम् । क्षारार्धमेतदधं च एकीकृत्य प्रयोजयेत् ।। २८ ।। अमिमान्चेष्वजीर्णेषु भक्ष्यं निष्कद्वयं द्वयम् । वाताधिके जलैः कोणैर्वृतैः पित्ताधिके हितम् ।। २९ ।। कैफे गोमूत्रसंयुक्तमारनालैखिदोपजे । वनक्षारमिदं सिद्धं स्वयं प्रोक्तं पिनाकिना ॥ ३०॥ सर्वोदरेपु गुल्मेषु शोफशलेषु पोजयेत् ॥ ३१ ॥ अथ वैश्वानरः-संदिरं देवदारं च कर्ष गोमूत्रतः पिवेत् ।। ३२ ।। उदरं पाण्डुरोगं च हन्ति शूलं च प्लीहकम् । दिनैकं पिप्पलीचूर्ण स्नुहीतीरेण भावयेत् ॥ ३३ ॥ निष्कं जलोदरं हन्ति महिपीमूत्रतः पिवेत् । रसगन्धकताम्राणि शिलाजित्कान्तलोहकम् ॥ ३४ ॥ त्रिकटुश्चित्रकं कुठं निर्गुण्डी मुसली विषम् । अजमोदश्च सर्वेपो द्वौ द्वौ भागो प्रकल्पयेत् ॥ ३५ ॥ चूर्णीकृत्य ततः सर्व निम्बकायेन भावपेत् । एकविंशत्मकारेण भृगराजेन सप्तधा ॥ ३६॥ मधुना गुटिकां शुष्का रजन्यां तु प्रदापयेत् । वैश्वानराभिधो योगो जलोदरविशोपणः ॥ ३७॥ १५. क्षारः मु। २ फ. 'ण स्तजि ३ . 'गे नागये। ४ च. 'हिनका 1५1. Tो । ६. म । ७ प. उ. इ. स्थमि. 'मोदा च ग ग निम्युशा।

·. १९ अध्यायः1] उदरादिचिकित्सानिरूपणम् । १७९ अथ सूर्यप्रभागुटिका-भार्डीवहिजेयायुगानकदली पाठा वचा रोचना चव्यं पत्रकचित्रकं त्रिकटुकं क्षारद्वयं गन्धकम् । त्रायन्तीहरबीजकेसरिविषद्वंद्व लवङ्गं कणा कुष्ठ शैल्वफलं फलत्रययुतं फेनः समुद्रादपि ॥ ३८ ॥ ब्रह्मबीजं लेतावीजं वालविल्वं विकढकम् । लवणानि तथा पञ्च जास्यादिकुसुमाष्टकम् ॥ ३९ ॥ वातारितैलेनतेषां कल्पिता भिपजां वरैः । एपा सूर्यप्रभा नाम गुटिकामिप्रदीपनी ॥ ४०॥ अथोदयमार्तण्डरसः-पलोन्मितस्प शुल्वस्य सूक्ष्मपत्राणि कारयेत् । तत्सम गन्धक दत्वा खल्वे सर्व विनिक्षिपेत् ।। ४१ ॥ जम्बीररससंयुक्तं दिनं धर्मे निधापयेत् । ततः शुल्बे द्रवीभूते रसक नियोजयेत् ॥ ४२ ॥ तत्सिद्धमुदरे योज्यं शोफे चैव भगन्दरे। नाना तूदपमार्तण्डरस एप प्रकीर्तितः॥४३॥ इत्पुदरचिकित्सा । अथ पाण्डुरोगचिकित्सा-विवर्णता शरीरे स्यान्यथुः कार्यमेव हि । सत्त्वहानिरथाऽऽलस्यं पाण्डुरोगस्प लक्षणम् ॥ ४४ ॥ अथ हंसमण्डूर:-मण्डूरं मर्दपेच्क्ष्णं गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत् । ज्यूपणं त्रिफलामुस्ताविडङ्गं चयचित्रको ॥ ४५ ॥ दैवी ग्रन्थी देवदारु तुल्यं तुल्यं विचूर्णयेत् । घृतं मण्डरतुल्यं च पाकान्ते मिश्रयेत्ततः ॥ ४६ ।। भक्षयेत्कर्षमानं च जीर्णान्ते तक्रभोजनम् । पाण्डुरोग हलीमं च अरुस्तम्भ च कामलाम् ॥ अशासि हन्ति नो चित्रं हंसमण्डूरकाह्वयम् ॥ ४७ ।। अथ कालविध्वंसन:-शुद्धसूत हेमतार ताम्रतुल्पं च मर्दपेत् । जम्बीरनीरसंयुक्तमातपे मर्द येदिनम् ॥ ४८॥ सर्वतुल्य पुनः सूतं पिष्ट्वा पिष्ट प्रकल्पयेत् । धत्तूरफलमध्ये तु दोलायचे त्यह पचेत् ॥ ४९ ॥ १ग भागीय'। २ घट ह 'जागु। ३ च हरिबी 1 ४ घ. रामप। ५२ बीनना । ६५ दामि देवदार घ तु॥ ७ च 'जन ( ८ प पाण्टुं शोषहार घ क्षिप्ता ।

·.. रसरत्नसमुच्चये ..[१९ अध्यायः। धतूरोत्थद्रवैरैव यन्नं पूर्व.पुनः पुनः । आदाय वन्धपेद्वन्न इष्टिकायचेगं क्षिपेत् ॥ ५० ॥ जम्बीरैर्गन्धकं पिष्ट्वा अधश्चोध्वं च दापयेत् । तुल्यं पुनः पुनर्देयं रुद्ध्वा लघुपुंटे पचेत् ॥ ५१ ॥ पडणे गन्धके जीर्णे तत्तुल्यं मृतलोहकम् | दत्त्वा मर्च दिनैकं च कण्टकार्या द्रवैर्दिनम् ॥ ५२ ॥ रुद्ध्वाँऽध करिपामिस्थं कपोताख्यपुटे पचेत् । 'पुनर्मधु पुनर्भाव्यं त्रिवारं पूर्वजैवैः ॥५३ ।। बृहत्युत्थरसैस्तद्वविधा मर्च पुटेत्रिधा । वनचर्कनक्तमालानां पृथग्द्रावैविधा द्विधा ।। ५४ ।। मर्थ रुद्ध्वा पुटेत्तद्वद्दशांशं वत्सनाभकम् । दत्वा तस्मिन्विचूाथ गुञ्जामानं प्रपोजयेत् ॥ ५५॥ कालविध्वंसनो नाम रसः पाण्डामयापहः । अभयाऽथ गवां मूत्रैः पिष्वा चानु प्रदापयेत् ॥ ५६ ॥ अथ पञ्चाननः-मृतं कान्तं सुवर्णं च शुल्वतारानभस्मकम् । पृथगक्षमितं सर्व पटणं कृतं मुहुः ।। ५७ ।। रसगन्धककज्जल्पा तुल्पपा सह मार्दतम् । सौर्धद्विपलमानेन ताप्यचूर्णेन मैर्दयेत् ॥ ५८॥ द्विपलं मूपिकामध्ये विनिक्षिप्पालचूर्णकम् । ततस्तु कजली सिस्वा मनोहां तावती क्षिपेत् ॥ ५९ ॥ ततो निरुध्य यत्नेन परिशोष्य पुटेनिशि । पुटेन गजसैज्ञेन स्वतः शीतं विचूर्णयेत् ॥६० ।। चतुर्गुणेन गन्धेन निर्मिता रसकज्जलीम् । क्षिप्त्वा पूर्वरसे लङ्गवारिणा परिमंदयेत् ।। ६१ ॥ पचेत्क्रोडपुटेनैव दशवारमतः परम् । एवं तालककजल्पा दशवारं पुनः पुनः॥ ६२ ।। ततश्च मृतवैकान्तभस्मना च कालांशतः । ततो विचूपे पत्नेन करेण्डान्तर्विनिक्षिपेत् ।। ६३ ॥ १. रेव य१२ च.'बाक्षि३ अ. पचेन् । ४ घ पुरैः । ५. पदम् । ६५ 'भा तु की ७८. पुनः पाच्यं । य. मय । ९ घ. मये। १. घ. मृतका १४. नृणाrd मृदु । १२ घ, साथै दि १३ ग. मर्दितम् ॥५८ ॥१४ च. पूर्व ५४. 'मयं च ॥ १६ ॥ ए.'ण्डान्त शिनि ·" १९ अध्यायः॥ उदरादिचिकित्सानिरूपणम् । १८१ अयं पञ्चाननो नाम देवराजेन कीर्तितः। श्रेष्ठः सर्वरसेन्द्रेषु महारससमो गुणैः ।। ६४॥ पथ्यासूरणशुण्ठीमिः सघृताभिनिषेवितः । सर्वापाण्डुगदान्हन्ति कृतघ्न इव संस्कृतिम् ॥६५॥ यक्ष्माण जठरं हलीमकरुजं वाताति विड़बन्धनं कुष्ठं च ग्रहणी ज्वरातिसरणं श्वासं च कासारुची। श्लेषमन्याधिमशेपतो गलगदान्दु म मन्दानितां मेहं गुरुमरुजं च किं बहुगिरा हन्याद्दाश्चापरान् ॥ ६६ ॥ सेव्यमाने रसे चास्मिन्बिल्वमेकं च वर्जयेत् । स्वस्थः सर्व समश्नीयाद्गदी पथ्यं गदापहम् ।। ६७ ॥ अथाऽऽरोग्यसागरः--एकैकपलगन्धाश्मरससंभवकज्जलीम् । संस्या मध्ये द्विपलिकं ताप्यं तालं पलोन्मितम् ॥ ६८॥ पलमात्रं मनोहां च पलमनकभस्मकम् । मुखस्पर्शस्य कर्ष च निक्षिप्य परिमर्च च ।। ६९ ।। मूपामध्ये विनिक्षिप्य पिनद्धान्तर्मुखौं ततः। पत्रेण शुद्धताम्रस्प निर्दलेन त्रिकर्पिणा ॥ ७० ॥ मूपां मृद्भिः सवनाभिः परिरुध्य यथा दृढम् । परिशोषय गिरण्डैश्च पुटेद्गजपुटेन हि" | ७१ ॥ स्वाङ्गशी समुद्धृत्य 'खोटीभूतं विचूर्णपेत् । गन्धतालशिलाचणैः सहितं सल्वचूर्णकम् ।। ७२ ॥ पुटेकोर्डपुटे चैव दशवारं ततःपरम् । . क्षिपेद्विशतिभागेन वैकान्तं भस्मतां गतम् ॥ ७३ ।। विमर्च गोलकं कृत्वा क्षिपेद्रौप्यकरण्डके। आरोग्यसागरो नाम रसोऽतिगुणवत्तरः ॥ ७४ ।। हन्यापाण्डुमरोचकं गुदगदं वातं च पित्तं कर्फ गुल्माध्मानकशोफरोगमय च श्वास शिरोति वमिम् । अत्यर्थानलमन्दतां गुरुमुदावर्त विचित्रं ज्वरा- नरोगानप्यपरातिद्वयमितः सूतो मरीचाज्यवान् ।। ७ ।। . । झ. सरहतः । च. सत्कृतम् । २ ५. माण च विशे'1 3 ग. 'कर 41 ४ घ. तस्यां । ५३. 'मानं मी६ ग. नोड़ा च । ७ ८. च वर्षमा ८२. शश्व कारच. शि. सु.प. गिरि?'111प.च।१२ ग.खोटीभतां । १३ घ. 'गनेव । १४ च.मिद सू१५ च. ज्यात् ५४॥

·१८२ रसरनसमुच्चये [१९ अध्यायः। पाण्डुहारीहरीतकी-ताम्रभस्म रसभस्म गन्धकंवत्सनाभमथ तुल्यभागतः । वह्नितोयपरिमर्दित पचेद्यामपादमथ मन्दवह्निना ॥ ७६ ।। रक्तिकापुगलमानतो भवेच्छोफपाण्डुघनपदशोपणः ।। ७७ ।। कोरन्टो भृङ्गराजच शतावरिपुनर्नवौ । एते सप्तपला माझाः प्रत्येकं सूक्ष्मचूर्णिताः ।। ७८ ।। एतत्वाथे पचेत्सम्परहरीतक्याः शतत्रयम् । पष्टयाऽधिकं ततः शुष्कं गव्यदुग्धेन पाचयेत् ।। ७९ ।। शोपपित्वा शनैर्हत्वा वटिकाभिः प्रपूरयेत् । रसस्य त्रिपलं दत्वा गन्धके त्रिपलात्मके ॥ ८॥ पक्त्वाऽथ पाचयत्पात्रे चूर्णयित्वा ततः पुनः । गुडूचीसत्त्वमादाय शुष्कं सत्त्वं पलात्मकम् ॥ ८१ ॥ चूर्णयित्वा ततः सर्व मधुना गुटिकाः किरेत् । तास्तु सूत्रे समाबद्ध्वा मधुभाण्डे विनिक्षिपेत् ।। एफैकां भक्षयनित्यं शुष्कपाण्डविनाशिनीम् ॥ ८२॥ अथ पित्तपाण्ड्डरिगुटिका-रसस्य भागाश्चत्वारो लोहस्य द्वौ प्रकीर्तितौ। वहिमुस्ताविडङ्गानां त्रिफटुत्रिफलस्य च ।। ८३ ॥ भागास्त्वनेको ग्राह्याः कुटजरप तथाऽपरः । चूर्णपित्वा ततः सर्वं मधुना गुटिकाः किरस्। एकैको भक्षयेत्मातः पित्तपाण्डपनुत्तये ॥ ८४॥ अथ त्रैलोक्यसुन्दर:--रसगन्धकलोहाभ्रगुडूचीसत्त्वसूकरः । निफैलाशिमूलानि भृङ्गसारेण भावयेत् ॥ ८५॥ सोक्यमुन्दरः सोऽयं सघृततौद्रशर्करः ॥ मृगावत्पथ्यभुजः पौण्डेशोपं निपच्छति ॥ ८६ ॥ युतः किंचिद्धृतक्षौद्रगुडतित्तिरिगुग्गुलेः। त्रिनेत्राख्यो रसो पोज्यः शोपे तोपानुपानतः ॥ ८७ ॥ - १ च भजेम्म २ घ. पातये। ३ इ. 'ये । ४. गुन 1. द. मावा १. हस्याचा ८ ज मनः । ९ व. 'हा गु १० प प य 'पा २१.साप नि।

·-- १९ अध्यायः॥ उदरादिचिकित्सानिरूपणम् । अथ विजयागुटिका-पलत्रप हरीतक्याश्चित्रकस्य पलत्रयम् । एलात्वपत्रमुस्तानां भागोऽर्धपलिको मतः॥ ८८॥ रेणुकापलं मोक्तं तदधं नागकेसरम् । व्योपं च पिप्पलीमूलं विपं च पलमात्रकम् ॥ ८२ ॥ रसः पलो महागन्धः सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । पुरातने गुढे पक्के तुलाधै तद्विनिक्षिपेत् ॥ १० ॥ हिमस्पर्श तु ग्रहीयावृतेनाक्त्वा करं बुधः । बदरास्थिप्रमाणेन विजया गुटिका मता ॥ ११ ॥ निशायां खादयेदेनां शोफपाण्डविनाशनीम् । टवणं मेघनादं च मसपेद्विपशान्तये ॥ १२॥ अथ जयपालरस:-रसं गन्धं मृतं तानं जयपालं च गुग्गुलम् । समांशमाज्यसंयुक्तं गुटिका कारयेन्मिताम् ॥ १३ ॥ एकैको खादयेद्वेधः शोफपाण्डपनुत्तये ॥ १४ ॥ देवदाल्यास्त पञ्चाङ्गै चूर्ण क्षीरेश्च वा जलैः । निष्कमात्रं पिबेन्नित्यं मासात्पाण्डगदापहम् ॥ १५॥ अथ कामला-दग्धमांसरुधिरातपित्ततः कामला चमत्तृषाविदाहिनी । पीतनेत्रमलयत्युपेक्षया शोफयुग्भवति कुम्भकामला || ९६ ॥ [इति कामलालक्षणम् । अपामार्ग शमीमूलं पिष्वा तक्रेण पाययेत् ।। कामला श्वयधुं पाण्डं कर्षमा नियच्छति ॥ ९७ ॥ तीक्ष्णेस्तककान्तानशुल्बसूतकतालकम् । देवदालीरसैः पिष्टं वालुकापत्रमूर्छितम् ।। ९८॥ अमृतोत्पलकलारकन्दद्राक्षासमन्वितम् । पिष्टं यष्टयम्भसा क्षौद्रसिताभ्यां कामलाप्रणुत् ॥ २९ ॥ अथ वियोनिः ताम्रस्य तुर्यभागेन रसेनोमुत्य लेपयेत् । निम्बुद्रावण संयोज्य सूर्यतापे विनिक्षिपेत् ॥ १००॥ ऊचीधो गन्धकं दत्वा पाचयेदतियत्नतः। मत्स्याक्षीमभितो दत्त्वा मृत्नया संनिरुध्य च ॥ यामद्वयं तु पक्क च स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् ॥ १०१।। १ तलवे तु विनि' २ क हिमस्पर्शेऽध मृद्रीराछूनेनात्तरी युध । ३ अ ग. शान्त'। ४ घ 'भाग। ५५ णमाक्षिक। ६२. गोव्यपरे पनेन् ! उ. नोपय । गेका मात्र ३ ८ ·-- १८४ रसरत्नसमुच्चये [१९ अध्यायः॥ गुनामानं ददीतास्य साभयं गुडसंयुतम् । त्रियोन्याख्यो रसो ह्येष शोफपाण्ड्डपनोदनः ॥ १०२ ॥ मुस्तादिचूर्णम्-मुस्ता मृताचित्रकपष्टिपिप्पलीविडङ्गशुण्ठीत्रिफलैर्पथोत्तरम् । चूर्ण सहायोरजसा च संयुतं समाक्षिकं पाण्डुगदापहं परम् ॥१०॥ अथ कामेश्वर:-पलं सूतं पलं गन्धं वजी पथ्या त्रयं त्रयम् । मुस्तैलापत्रकानां च प्रतिसौर्य पलं क्षिपेत् ॥ १०४ ॥ यूपणं पिप्पलीमूलं विषं चैव पलं पलम् । नागकेसरकर्क रेणुकापलं तथा ॥ १०५॥ पुरातनगुडेनैव तुलार्धेन विपाचयेत् । मर्दयत्कन्यकाद्रावैर्यामकान्तं घृतेन च ॥ १०६ ॥ गुटिका बदरांभां तु कारपेगक्षयेनिशि । शोफपाण्डहरः सोऽयं रसः कामेश्वरः स्वपम् ।। १०७ ।। अथ सिन्दूरभूषणः-ताम्रभस्म रसभस्म गन्धकं वत्सनाभमध तुल्यभागतः। वह्नितोयपरिमर्दितं पचेद्यामपादमथ मन्दवह्निना ॥ १०८॥ रक्तिकातिपमानतोऽनिलाच्छोफपाण्डुघनपशोपणः ॥१०॥ फंसेन पिष्टः शिलया सहितः पाचितो रसः । हताम्पा तीक्ष्णताम्राभ्यां युतो हन्ति इलामकम् ॥ ११०॥ शुद्धसूतं च सिन्दूरं पलेकैफ विमर्दयेत् । वासारसेन यामैकं तेन कुर्याच चेंक्रिकाम् ॥ १११ ॥ सुपका कारयेन्मृपामुत्तानां द्वादशाङ्गलाम् । तन्मध्ये गन्धकं शुद्धं तित्पलचतुष्टपम् ॥ ११२॥ पूर्वोक्तां चक्रिकां कृत्वा तं धृत्वा प्रपुटेल्लय । जीणे गन्धे तैमुद्धृत्य चक्रिकां तां विनर्णयेत् ॥ ११३ ॥ चूर्णादशगुणं पोज्पं मृतलोदं च मर्दपेत् । लशुनेन दशांशेन चणमात्रा वटीः फिरेत् ॥ वातपाण्डहरः सिद्धो रसः सिन्दुरपणः ॥ ११४॥ १५.शोष पाह। २ ८. साथै पी ३५. 'येलनाला . प. "मांत ५मलाते घ. 'सकारो का घ. रस्तयः। ८ ४. दिपरिमाणती । ९. युत्तो।।.. मुत्रिका 'ता ताताला क्षितामा १२ घ. समुद्र ! १३ प. शुद्धे ।

·१९ अध्यायः उदारादिविकित्सानिरूपणम् । १८५ पिवेचानु अपामार्गस्यैरण्डस्य च मलिकाम् | तकैः पिष्वाऽथ के हन्ति पाण्डं सकामलम् ॥ ११५॥२३४३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्प सूनोवाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चये उदरपाण्डुशोफकामलाकुम्भकामलाहलीमकचिकित्सितं नामै- कोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ अथ विंशोऽध्यायः [ अथ विसर्पादिचिकित्सनम् । ] विसर्पकुष्ठश्वित्रचिकित्सा-कान्तगन्धकतीक्ष्णाभ्रविषताप्यसमन्वितः। वन्ध्याकोटिकाकन्दे पेक्वः सूतो विसर्पजित् ॥१॥ एरण्डतुम्विनानिम्वबाकुचीचक्रमर्दकम् । तिक्तकोशातकीवीजमझोलश्चञ्चबीजकम् ॥ २॥ गोमूत्रदधिदुग्धैस्तु भावयेत्तिलजेन च । मूत्रेणीजामसूतेन तैलं पातालयत्रजम् ॥ ३॥ विसर्प नाशयत्याशु श्वेतकुष्ठं च तत्क्षणात् ॥ ४॥ एरपडतुम्बीकडेविम्बचक्रमर्दोत्थवीजानि च सोमराजी । अकोलबीजानि समानि कृत्वा पातालपत्रेण मुतैलमेपाम् ॥ प्रेगृहा तेनाथ विमर्दयीत विसर्पकादीनि कृतं प्रयान्ति ॥ ५ ॥ पादयोः श्वपर्धेस्तोद्रो गलन्स्यङ्गलयो पदि । नासिकास्वरयोर्भङ्गो गलत्कुष्ठस्य लक्षणम् ॥६॥ सर्वेषां कुष्टिनामादौ पञ्चरुर्माणि कारयेत् ॥ ७॥ पक्षे पक्षे च वमनं मासि मासि विरेचनम् । पण्मासे च शिरामोतो नस्यं सप्तदिनान्तरे। इदं चिरस्थिते कार्य कुष्ठे स्वल्पेऽल्पशः क्रिया ॥ ८ ॥ विपचेद्द्वन्धकमध्ये घनपिष्टी शुल्वपिष्टी वा । संकोच्य गोलकोऽयं शमपति वातोत्यकुष्टानि ॥९॥ कामलानकसंकोचो धृतगन्धकपाचितः ॥१०॥ , च. परम्। २५ । ३च.पजा। ४२ प्रक्षगा। ५५ निम्मा ६५ प्रमय म समय । ७ ६. 'दयेत । ८. झीं। इ थुनाग । १० व स्थिर या ११, ममात् । १२ च 'चगन्धक म। १३ शिट ल्यापट x ति पानी ·१८६ रसरत्नसमुच्चये [२० अध्यायः। व्योषाग्निवेल्लत्वमुस्ताव्याधिघातविषैः समः । त्रिगुणः पाणदो रेणुः पञ्चाशान्मृतकाश्चनः ॥११॥ बदरास्थिमितो मूत्रेणाजेन गुटिकीकृतः । नाशनः पित्तकुष्ठानामेकविंशतिवासरांत् ॥१२॥ कनकानकसंकोचस्तैलगन्धकोचितः । वितव्योपाब्दवेल्लत्वेक्तुल्पत्रिगुणचित्रकः ॥ १३ ॥ गुञ्जामानोऽजमूत्रेण पिण्डितः श्लेष्मकुष्ठनुत् । तीक्ष्णानहेमसंकोचस्तैलगन्धकपाचितः ॥१४॥ तालताप्पविशालानियोलपाठाजटा विपैः। शृङ्गीटणयष्टयाहसिन्धुवारैः समन्वितः ॥ १५ ॥ रसेन शृङ्गवेरस्प बद्धो बदरसंनिभः । छायाविशोपितः कुष्ठं निहन्यासंनिपातजम् ॥ १६ ॥ अथ विजयवटिका-रेणुका पिप्पलीमूलं वाकुची विपतिन्दुकम् । अश्वगन्धा पलाशास्थि व्योपादिनवकं वचा ।। १७॥ विशाला गन्धकं कुष्ठं सप्तकं रसभस्म च । गुडेन गुटिकां कुर्यात्समेन मधुमिश्रिताम् ॥ १८ ॥ तां भक्षपेत्सितासर्पिः क्षीरशाल्यन्नभाग्भवेत् । जेलौदनं वा भुञ्जानो ब्रह्मचर्यपरायणः ॥ १९ ॥ सादेत्तापे सिताधान्यसपि गवलारजः । वटिका विजयाख्येयं सप्तकुष्ठानियच्छति ॥२०॥ . अथ सर्वेश्वरः-पालिकं ताम्रगन्धा कपाशं लोहपारदम् । स्नुकंक्षीरपालिजम्बीरोशीरवारिभिः ॥ २१ ॥ मदितं वालुकापत्रे 'स्वेदयेदिवसत्रपम् । फपं कणाया निष्कं च विपस्यास्मिन्विनिक्षिपेत् ॥ एप सर्वेश्वरः संघो गुलामात्रः प्रमुप्तिजित् ॥ २२ ॥ गन्धो रसश्च कटुतैलेशृतो मृतोऽयं- व्योपामिवेल्लविमेघभयावचामिः। ज्वालामुस्वीरसविमर्दितमाक्षिकाच्यः पिण्डीतः शमयति स्थिरसुप्तकुष्ठम् ॥ २३ ॥ ११:गुणप्राणदारेर च. पश्चाशन्मास.पवाश मृत ३५.रान् ।।२।।च. गायनः ५ पसायनित न गन्धविशी घ.मिन्ददा. प्रभुमा द जवाद पवार प.स्वदितं दिव। १२४.मयो। प. मग्य ४. रगुती १. भयमा १६ 'मद्यम1०च.'काया१८च. मम।

·१८७ २० अध्यायः विसर्यादिचिकित्सानिरूपणम् । प्रतापलहेश्वर:-विपादिकाप्नं रसगन्धटवणं सताम्रकुष्ठापसपिप्पलीरजः । विमर्दितं काञ्चनपत्रवारिणा प्रतापलङ्केश्वरसंज्ञितो रसः ॥२४॥ स्नुहाः कुडवं पयसः प्रस्थं दुग्धस्य नारिकेलस्य । गन्धकनिशयोः कर्ष पारदकपं च साधु संयोज्यम् ॥ २५ ॥ खरतरकिरणातापात्पर्क तैलं विलेपितं प्राः।। कुष्ठफिटिभेऽपहन्ति मबलं च समीरण हन्पात् ॥ २६ ॥ मंदितो मूलकक्षारस्याऽऽकस्य च वारिणा । सौमुद्रगन्धपापाणः पिष्टः सिमं विलेपनात् ॥ २७ ॥ दराटपिष्टी जम्बीरनीराद्री वाऽऽतपे धृता । मयरमोक्षकार मेपशृङ्गीरसो रसः ॥ २८ ॥ त्रिक्षारद्विनिशाव्योपथैल्वं लेपेन दद्रुजित् । चतुर्थांशेन ताम्रस्य भस्मना सक्तुकेन च ।। २९ ।। कृतावापो हरेत्कुष्ठं चारूयं पर्पटीरसः । मेघनादामृतानीलीगदाः कृष्णतिला मधु ॥ ३० ॥ अश्वमेधामृतं चैतेयुक्ता गन्धककज्जली । उद्वर्तनेन पण्मासाद्गजचर्मविनाशनी ।। ३१ ।। रसगन्धकताप्याशिलाजत्वम्लवेतसम् । अष्टमांशगुडं साज्पमाक्षिकं स्पाच्छतारुपि ।। ३२ ।। हेममाक्षिकगन्धाश्मतीक्ष्णकान्ताभ्रक समम् । द्विगुणं हरवीयं च दशमांशं च सक्तुकम् ॥ ३३ ॥ मनिष्ठादिकपायेण वालुकापनपाचितम् । कृष्णवणकसंकाशमिदं भस्मैव कुष्ठजित् ।। ३४ ॥ मञ्जिष्ठाघनदारुकुष्ठखदिर श्रेष्ठांवचाबाकुची- पाठापर्पटराजवृक्षकटुकायष्ट्याह्वमूर्वानिशा । त्रापन्तीफिटिमारवेल्लपकै निम्बामृतावत्सक काकोली सदुरालभा च परमः कुष्ठापनो गणः ॥३५॥ म १च. 3. मान्ये २ ३. माईता। क.समग । ह. समवन्धपापापिटिः सिम४ि च. *क्षारमें'। ५ स, क्षारक. शुल्बलें।७५ रवीज च। ८ घ. 'माकिनी ग.- ART1. . घ. 'रम यु।

·। १८८ रसरत्नसमुचये [२० अध्यायः आरग्वधरसो गुभावाकुचीगन्धकत्रयः। सरसैः कङ्गुणीतलं जयेत्सिध्ममुदुम्बरम् ॥ ३६ ॥ विपक्का कटुतैलेन पामाहृद्गन्धपिष्टिका ॥ ३७॥ अथ तालेश्वरः हरितालपले द्वे द्वे द्रंक्षणे रसगन्धयोः । कुर्कुटीपत्रसारण पिष्टं ताम्रमयोरजः ॥ ३८॥ पञ्चशो मर्दितं धात्रीकुटीरसमाक्षिकैः। वैभूचित्रपत्राभ्यं मुपागमें निवेशितम् ॥ ३९ ॥ पाचितं भूधरे संस्थः पर्णखण्डेन भक्षयेत् । हिङ्गजम्बीरवातारितैलैः पवनपीडितैः ॥४०॥ मोधूकसारसिन्धुत्थवचाव्यापहृतौजसि । शोफे भक्ताम्बुना कुष्ठे घृतेन पयसाऽथवा ॥ ४१ ॥ धारोष्णेनाऽऽर्द्रकस्यास्तु कामलायां रसेन च । रसस्तालेश्वराख्योऽयं सर्वकुष्ठहरः परः ॥ ४२ ॥ अथ महातालेश्वरः-तालताप्पशिलांगन्धरसेन्द्रलवणं समम् । तालकाद्विगुणं तोनं मृतं तद्वच गन्धकम् ॥ ४३ ।। अम्लेन पञ्चशः पिष्टं जम्बीरस्य पुटे पचेत् । मदनेन वमिं कुर्याद्विरेक पथ्ययाऽपि च ॥ ४४ ॥ लोहचूर्णस्प चत्वारो भागाः सिद्धरसस्य पट् । अष्टौ नेपालताम्रस्प गन्धकेन हतस्य च ॥ ४५ ॥ जम्बीराम्लेन तत्सर्वं मर्दित पुटपाचितम् । एकत्रिंशांशगरले मापद्वितयसंमितम् ॥ ४६॥ सुद्धः संशोधनं कुर्वन्मध्ये मध्ये च भक्षपेत् । सैनिपाते मधूफेन व्योपेण पवने हितः॥४७॥ ग्रहणीकामलापाण्डुगुल्माशीसि हलीमकम् । क्षयं च शमपत्येप महातालेश्वरो रसः ॥ ४८॥ अथ सर्वकुष्ठान्तकृतैलम्-कृष्णानकं बलिवसां नीलज्योतीरसं रसम् । फङ्गणीनिम्बकापासतैलं चाऽऽयसि मर्दयेत् तजयेत्सर्वकष्टानि वहिरन्तश्च सेवितम् ॥ ४९ ॥ ग. 'रसे गु१२ ह. 'गन्धनिरामगन्धतस्योः गन्धकंत्री३.ट.विषाचिका च, वचित्रपट निवासित सस्य वच. मधु अधुर वाट योनी हुतो धयोपैहती ९ च. शौथे । १०४. परम् । लेटर १२ च गन्ध र १३. 'रसेन ली १४ क. तान तद्वच गन्धा समम् । ५ च. पाशा १६ झ. शुद्धस। १५ च. यु. र्या-म'11८ इ. 'ल वाय' .

·२० अध्यायः विसदिचिकित्सानिरूपणम् । अथ कुष्टविध्वंसनो लेपः-रसटकणगन्धार्कपिप्पलीकुष्ठचन्दनम् । कुष्ठविध्वंसनो लेपो मातुलुङ्गाम्धुमर्दितः ॥५०॥ अथ कनकसुन्दरः-समतुलकनकोत्थव्योमसवोत्थापष्टी द्विगुणवलिसमेतां गोलमध्ये विपाच्य । .' त्रिकटुदहनवेल्लैर्वत्सनामार्धभाग रससमनवशृङ्गदिारुयुक्तः समस्तैः॥५१॥ अजसलिलविपिष्टैर्गुञ्जया तुल्यगोल: कुपितकफसमुत्थं हन्ति कुष्ठं गरिष्ठम् । तदपरमथ वातश्लेष्मजत्वग्विकारं गुदगदमपि सर्वं हन्ति मान्धं मुनिन्धम् ॥५२॥ तुष्टेन शंभुना दिष्टः सोऽयं कनकमुन्दरः । त्वग्विकारविनाशाय कुबेराय महात्मने ।। ५३ ॥ अथ हरिबलाशः धनमवमृतसत्त्वं कान्तलोहार्कमस्म त्रिगुणरससमेत नुल्पगन्धेन युक्तम् । समतुलकृतमेभिष्टडणं ताप्यचूर्ण हरिदलेमथ वोलं खण्डसंज्ञं मनोज्ञम् ॥ ५४॥ अथ त्रिपुरान्तकः-रससममृतशृङ्गी शृङ्गवेर विडङ्गं मधुरदहनपाठासिन्धुवार व वन्ध्या । 'त्रिफलकनकवी ऋद्विवृद्धी निशे द्वे छगलसलिलपिष्टं सर्वमेतेन जाता ॥ ५५॥ लघुबदरवीनस्थूलगोली नराणां हरति पवनपित्तश्लेष्मसंजातकष्टम् ।। ५६ ॥ उक्तत्रिपुरया पूर्व रसोऽयं त्रिपुरान्तकः । सर्वदोपोत्थानः कृपानिनमनस्कया १५७ ।। अथ विश्वहितः-रसेन्द्रलिप्ततानस्य पत्रं गन्धकमारितम् । तत्तानं पलमात्रं हि पलमात्रं हि यावकम् ॥ ५८ ।। १५.उ. पोल्ये यो । २१.१. परसस । ३ प. वहिमा । ४ च. 'लवरोंगलचटयों। क. 'लपलखण्ई १५ १. बाल झ. पातीप्रम। 0 श. यामा।

·रसरत्नसमुचये। [२० अध्यायः। पलं चूर्णितशुद्धानं मर्दयेत्तु दिनत्रयम् । इति सिद्धो रसः प्रोक्तो नाम्ना विश्वहितो हितः ॥ वल्लाभ्यां तुलितः सेव्यो मरीचघृतसंयुतः ॥ ५९ ।। निर्गुण्डीतैलमध्वाज्यकुमारीशाल्मलीरसः । यवो गन्धकपिष्टश्च लेपः कुष्ठक्षयोवहः ॥ ६०॥ महानिम्बस्य सारेण मर्दितां गन्धपिष्टिकाम् । अमृताबाकुचीकान्तात्रिफलाचूर्णसंयुताम् ॥ ११ ॥ भक्षयेदायसे न्यस्ता कुठे पाणितलोन्मिताम् । सा कुर्याल्लेपनात्कान्ति पण्मासावृद्धिमायुपः ॥ १२॥ पालिकं व्योषसूताग्निगन्धकं सफलत्रयम् । काकोदुम्बरिकातीरैमर्दितं गुटिकीकृतम् ॥ ६३ ॥ मापप्रमाणं संक्षौद्रं कुष्ठाशः श्वासकामजित् ।। ६४ ॥ अथ कुष्ठकुठाररसः-रसस्प कपः कर्पो द्वौ गन्धकात्कज्जलं तयोः । तिलपमेलिमुण्डीनां स्वरसैः कृतभावनम् ॥ ६५ ॥ कर्षकर्षवचाधात्रीकणातीक्ष्ण मिच्छिदान् । शाणं विपस्प कधि जीरकस्प सितस्य च ॥ ६६ ॥ पलार्ध मृतताम्रस्य तथा शुण्म्याश्च मर्दितम् । भृङ्गाम्भसि घटे निग्धे पचेचणकसंमिताः ।। ६७ ।। वटिकाः कुठविश्वामित्रिफलासैन्धवान्विताः ।। कुर्यात्कुष्ठकुठाराख्यो रसोऽयं सर्वकुष्ठजित् ॥ ६८.॥ अथ वज्रशेखरः--गुञाचित्रकशङ्खचूर्णरजनी भल्लातर्फ लागली स्नुक्क्षीरोत्तमैकन्यका धनरवा धूमोद्गमः सूतकः । गोमूत्रैडगजं विडङ्गमरिचं सक्षौद्रसारीजलं पामादविचर्चिकाकिटिभजित्कण्डममुद्वर्तनात् ॥ ६९ ॥ विष्णुकान्ता घनरसः साक्षी शपुष्पिका । गोजिह्वा क्षीरिणी निली ब्रह्मवृक्षोरुदन्तिका ।। ७० ।। निचुलः काकमाची च रसैरेपां विमर्दितम् । पक्कं तुपकरीपानौ रमद्विगुणगन्धकम् ॥ ७१ ॥ पर्पटीरसवत्सकं स्वसत्त्वेनारुणेन च । पृथग्गन्धकतुल्पेन ताप्येन च रसाधिणा ।। ७२ ॥ १. द. यापहः। २ प. मवारची स.गाददि।

·M . । १२ - २० अध्यायः] विसपीदिचिकित्सानिरूपणम् । कतावापं गता मुण्डीहस्तिकण्यांमृतालिकाः। ' मूर्वाविदार्याश्च रसैमर्दितं घृतमिश्रितम् ॥७३॥ कपाये दशमूलस्य विपक्वं लेहतां गतम् । रसतुल्पत्रिजाताग्रिव्योपपष्टच्याहसंयुतम् ।। ७४ ।। स्निग्धभाण्डगतं कुष्ठी क्षयी च कृतशोधनः । मञ्जिष्ठादिकपायस्य कृत्वा मासं निपेवणम् ॥ मापप्रमाणं सेवेत रसोऽयं वैज्रशेखरः ॥ ७५॥ अथ कुष्ठविद्रावणतैलम्-द्वात्रिंशत्पलबाकुचीशृतजलद्रोणानिशेपे चतु- विशत्या दनुजस्य कान्तरसँपोनिष्कैः पृथक्पञ्चभिः । ताम्बूलीरसमर्दितैस्तिलभवप्रस्थं शृतं चिक्कणे पाके सत्पवतार्य कल्कसहितं धान्ये द्विपक्षं क्षिपेत् ।। ७६ ।। तत्क्षीरानाशिना पीतं लिप्त कुटकुलान्तकम् । श्चित्रं दाहजमश्वेत पमूलं च लुम्पति ॥ ७७ ।। अथ दंद्रुकुष्ठविद्रावणरसः-रसगन्धकताप्पाभ्रकान्तकृष्णानभस्मकम् । हिङ्गुल मधुकं कुष्ठं सर्व समविभागिकम् ॥ ७८ ॥ अम्लवेतसतोयेन त्रिदिनं परिमर्दयेत् । विशोण्याऽऽज्यमधुभ्यां च मृदित्वा त्रिदिनं पुनः ॥ ७९ ॥ देवा जीणं गुढं तुल्यं कोलास्थिमिता वटीः । छापाशुपकाः प्रकुर्वांत शंभोरग्रे च पूजयेत् ॥ ८॥ इयं हि पञ्चाङ्कृताभिधाना नागार्जुनोक्ता गुटिका च नूनम् । सर्वाणि कुष्ठानि विचर्चिकां च दणि विद्रावयति क्षणेन १८१ अथ माणिक्यतिलकः-रसगन्धकताप्यालकान्ततीक्ष्णानभस्मकम् । हिङ्गुलं मधुकं कुष्ठ सर्व समविभागिकम् ।। ८२ ॥ शतमूलीनिजद्रावैर्मनिष्ठादिकपायतः । त्रिदिन त्रिदिन सम्यक्परिमर्च विशीष्य च ॥ ८३॥ तत्तस्तु पक्कमूषायां संनिरुध्यातियत्नतः । प्रसिप्प वालुकायने प्रपुटेदिवसद्वयम् ।। ८४ ।। *ज नागार्जुनगुटिका । द. दाविदार्यश्च । भित ॥ ३ ॥ ३ च तुन्य नि। ४४ चन्द्रशेखर । ५. चामृत इ.चीगृतजले द्रोच चौमृतजर । ६५ प. 'गा। *सयो पर्व ह. भिवं. मीच भव ॥ ९५ मृत । १० च द्विपर । " च सना । १२ च 'शक्षिा। ११ न त मूलप मूलमैति ।।४१ रूपमा १५ च मधुर । १६ च एकत्ता । १७ म.क्षा।

·१९२ रसरत्नसमुच्चये [२० अध्यायः माणिक्पतिलको नाम रसो नासत्यकीर्तितः । एप कुष्ठं हरत्याशु सन्मित्रमिव हृयथाम् ।। ८५॥ अथ परहितः-श्वेतपाठा जटा श्वेता श्वेता चैव पुनर्नवा । पिष्ट्वा जलेन तत्कल्कैः प्रकुन्निालमूपिकाम् ॥ ८६ ।। स्थालीमध्ये च तां सिवा क्षिपेत्संशोधितं-रसम् । सिपेदुपरि संपेण्य व्यञ्जलिपमितं पटु ।। ८७ ॥ पिधानं तन्मुखे दत्वा संनिरुध्यातियत्नतः। अधस्ताज्वालपेद्वीह पिधान्यामम्वु निक्षिपेत् ॥ ८८ ॥ यामत्रितयपर्यन्तं जातेऽथ शिशिरे ततः । कोडकेशैः t: समाकृष्य मृतं पारदमाहरेत् ॥ ८९ ॥ न देतावता भस्म पुनरेव पुटेद्रसम् ॥ ९ ॥ तद्गस्मातिविपं विपं कृमिहरं व्योपोत्तमा गन्ध ण द्वादशहाटकं खलु गुडो द्वात्रिंशदंशोन्मितः । तत्सर्वं परिचूर्णितं प्रतिदिनं वल्लैश्चतुर्भिमितं 'चेत्थं हन्ति समस्तरोगनिवहं नाग गरुत्मानिव ।। ९१ ॥ विशेषात्सर्वकुष्ठनो रसोऽयं परिकीर्तितः । ख्यातः परहित्तो नाम्ना भानुना भूरिभानुना ॥ ९२ ॥ अथ तालकेश्वर:-वीय पुरारेरिहनागनुल्य भागद्वयं चाप्यथ तालकस्प । शुद्धेन नागेन रसो विशुद्धो विमर्दनीयो हरितालकं च ॥ ९३ ॥ भूत्रं गवां पोडशभागानं निधाप भाण्डेऽथ पिधाप तस्मिन् । दीपामिना तत्परिशोप्य सर्व मूत्रं ततस्तालकशुद्धता स्पात् ।। ततस्तु जम्बीररसेन सर्व विमर्दनीयं त्रिदिनं त्रिवारम् ॥ ९४ ।। भाव्यं कुमार्याः सलिलेन भृङ्गवचाहफन्देन च वारयुग्मम् । फुष्ठे ददीतास्य रसस्य वछत्रयं रसैराकविजेतुम् ।। ९५॥ शाखास्तु पक्वत्वमथो सुपुप्ति स्तम्भं च मन्यास्वथ मण्डलानि । गवां पपः शर्करया समेत स्तम्भातिरेके सति संनियोज्यम् ।। ९६ ॥ औदुम्बरं हन्ति सितामधुभ्यां कृष्णं च कुष्ठं त्रिफलारसेन । गुढाकाम्यां गजचर्मसिध्मविचचिंकास्फोटविसर्पदन् ॥ ९७ ॥ १च. म मोममन्यासी । २ ह. 'यान्मम् । ११. गोवाशे। घ. अंडाशे । ४ प.पि. ५ प. पूर्णदा ६ घ. ग्रेट । ७ १. मिग्नीयो हातिनाथ। ८१. म । ९ घ. 'माने चि. विधाय। 11. विधा२ध.'न्यास्तर । १३ ग. 'म्भाय।।१४ ज. इट।

·१९३. २० अध्यायः । विसपीदिचिकित्सानिरूपणम् । निहन्ति पाण्डे विविधां विपादी सरक्तपित्त कटुकीसिताभ्याम् । रोगेपु सेष्वपि वासराणि त्रिसप्तसंख्यानि रसः प्रदेयः ।। ९८॥ रसप्रयोगावसितौ सुपुष्टयां क्वार्थ पिबेच्छिन्नरुहासनोत्थम् । मासदयं मुद्घृतान्वितानं पथ्यं ततोदुम्बरभेषजान्ते ।। ९९ ॥ अङ्गानि पञ्चापि पलोन्मितानि दद्यादरिष्टस्य तथाSSढकीनाम् । क्वाथेन युक्तं सवृत्तौदनं च पथ्याय कृष्णेऽप्यथ कृष्णवर्णे ॥ १०० ॥ रसावसाने सितया समेतां पादोन्मितामामलकी प्रदद्यात् । अन्नं समुद्रं सघृतं नियोज्यं मासद्वयं स्यादर्थेवा विचिह्नम् ॥ १०१।। रसायोगावसितो प्रयुञ्जयादङ्गानि पञ्च सर्वनिःसृतानि । पादोन्मितानीह च मासयुग्म पथ्याय दुग्धौदनमाददीत ॥ १०२॥ स्यात्तालकेशाख्यरसमयोगे तक्रं च मासं परिवर्जयीत ।। १०३ ।। अथ खगेश्वर:-पलेन प्रमितः सूतः पलन प्रमिता वप्ता । खगः पलमितः सर्व मर्दयेदर्जुनद्रवैः ॥ १०४ ॥ गोलीकत्य विशोण्याथ गोलं कूप्यां निरुध्य च। ततस्तां सुदृढे भाण्डे भूपां सिस्वा निरुध्य च ॥ १०५ ।। पचेत्सार्धदिनं पश्चात्स्वाङ्गशीतं विचूर्णयेत् । खगेश्वरो रसो वल्लभमितः कुटजान्वितः ।। १०६ ॥ श्वेतकुष्ठं निहन्त्याशु श्वासकासगदानपि । सवृतः पित्तजं कुष्ठं मधुना मेहमेव च ।। पथ्यं दोपानुरूपेण-बुद्धेन मुनिनोदितम् ॥ १०७ ॥ अथ कुष्ठनाशनः-सूतभस्म द्विनिष्कं स्याद्गन्धकं च चतुष्पलम् । सार्धं चतुष्पलं चित्रं चतुर्विशत्पलं भवेत् ॥ १०८ ॥ बाकुचीबीजगस्प द्वादशनं मरीचकम् । सर्वमेकत्र संयोज्य निष्फद्वितपसमितम् ॥ १०९ ॥ मधुना लेहयेत्मातः सर्वकष्टविनाशनः ॥ ११०॥ अथाऽऽरोग्यवर्धनीगुटिका--रसगन्धकलोहानशुल्वभस्म समांशकम् । त्रिफला द्विगुणा प्रोक्ता त्रिगुणं च शिलाजतु ॥ १११ ।। चतुर्गणं पुरै शृद्धं चित्रमलं च तत्समम् । तिक्ता सर्वसमा ज्ञेया सर्व संचर्य यत्नत्तः ।।११२ ॥ १. 'शि वि स २ क रस प्रयोजी ३५ वर्मान् ।४ च. धनाविध नागचिहे। ५. विमृ। ६ च दोनता ७घ स च पश. स च पिवर्जनीयम् । ८ झ निरुध्याय गोल फूर्ण विशोषणेन । ९ बुलेन। १० सणस्याद्वादशान्त म'11" न उड हिगुण । १२ घ. पर।

·१९४ रसरत्नसमुच्चये, [२० अध्यायः। निम्बवृक्षदलाम्भोभिर्मर्दपेद्विदिनावधि । सतश्च वटिका का राजकोलफलोपमा ॥ ११३ ॥ मण्डलं सेविता सैपा हन्ति कुष्ठान्यशेषतः । वात्तपित्तकफोद्भूताश्वरान्नानाप्रकारजान् ॥ ११४ ।। देया पञ्चदिने जाते ज्वरे रोगे वटी शुभा । पाचनी दीपनी पथ्या हृद्या मेदोविनाशिनी ॥ ११५॥ मलशुद्धिकरी नित्यं दुर्धर्षे भुत्मवर्तिनी । बहुनाऽत्र किमुक्तेन सर्वरोगेषु शस्यते ॥ ११६ ।। आरोग्यवर्धनी नाना गुटिकेयं प्रकीर्तिता। सर्वरोगमशमनी श्रीनागार्जुनयोगिना ।। ११७ ॥ अथ नारायणः-रसभस्मसमानेन गन्धकेन समन्वितम् । तुल्पभागपुरोपेतं नुल्पत्रिफलपाऽन्वितम् ॥ ११८॥ वातारितेलसंयुक्तं सेवितं च पलोन्मितम् । मासेन नाशयेत्कुष्ठं दुःसाध्यमपि देहिनाम् ॥ ११९ ॥ क्षयं भगन्दरं गृलं मूलं गुल्मं च पाण्डुताम् । ग्रहणी च महाघोरां मन्दाग्निमपि दुस्तरम् ।। १२० ॥ एवंविधान्मदारोगान्विनिहन्ति न संशयः। श्लेष्मरोगान्हरेत्सर्वारसो नारायणाभिधः॥१२१ ।। जथ *मेदिनीसाररसः-पलत्रयं मृतं लोहं मृतं शुल्वं पलत्रपम् । भृगराजाम्बगोमूत्रत्रिफलाकथितः पृथक् ।। १२२ ।। पुटेत्रिवारं यत्नेन ततरतस्मिन्विनिक्षिपेत् । अस्पैम्लकालिकं पश्चात्पचेचामचतुष्टयम् ॥ १२३ ॥ ततश्च तुल्पगन्धेन पुटानां विशति पनेत् । पलमा मृतं सूतं रुद्रांशममृतं तथा ॥ १२४ ।। कापं समं मौः पिष्ट्वा सम्पग्विधारयेत् । रसोऽयं मेदिनीमारो नन्दिना परिकीर्तितः ॥ १२५ ।। मेरितो वल्लमानेन तत्रिकटुकान्वितः । इन्ति एष्टानि सागि चित्राणि विधानि च ॥ १२६ ।। म.मदिनमः। 4.2.2 मिमी. arti.

·. २० अध्यायः॥ विसादिचिकित्सानिरूपणम् । गुल्मं प्लीहामयं हिक्कां शूलरोगामयं तथा । उदावत महावातं कर्फ मन्दानलं तथा ॥ १२७ ॥ गलग्रहं मदोन्मादं कर्णदन्तामयं तथा । सर्वाधिक विपं घोरं व्रणं लूताभगन्दरम् । विद्रधिं चाबद्धिं च शिरस्तोदं च नाशयेत् ॥ १२८ ॥ अथ जन्तुनी गुटिका-सूतगन्धौ समौ ताभ्यां मण्डरं सप्तमांशतः । विधाप कजलीमाखुकर्पा संमर्दय व्यहम् ।। १२९ ।। ततो भैण्डरमानेन क्षुद्रदीप्यं विनिक्षिपेत् । आरुष्करकपायेण दिनमेकं विमर्दयेत् ॥ १३० ।। ब्रह्मवीजं समुद्रस्य फलं जातीफलं तथा । विषतिन्दुकबीजं च ताप्यं सर्व समांशकम् ।। १३१ ।। विडङ्गं समर्मतैश्च सूक्ष्मचूर्ण प्रकल्पपेत् । रसतुल्पं हितं चूर्णं रसेन सह मेलयेत् ॥ १३२ ॥ वासा च निम्बत्वग्वंशो वेल्लव्योपाम्बुदं तथा । एषां क्वाथेन सप्ताह व्यहं मूटिके रसे ॥ १३३ ॥ भावयित्वा चणमायाः कर्तव्या वटिकाः शुभाः । अश्वनिम्बादिजक्वाथे दत्तका वटी शुभा ॥ १३४ ।। पातजठराज्जन्तून्सर्वदेहर्गदान्हरेत् । कुष्ठं जन्तूनिहन्त्याशु द्वित्रिवारमयोगतः ॥ १३५ ॥ अथ धन्वन्तरिः-सूतगन्धार्कसौभाग्यकडु, रक्तचन्दनम् । कैणा चैतानि नुल्यानि मर्दयेल्लुङ्गवारिणा ॥ १३६ ।। एकाहमथ संशोण्य स्थापपेदतियत्नतः। रसो निःशेपकुष्ठनो धन्वन्तरिरिति स्मृतः ॥ १३७ ॥ निर्दिष्टः शंभुना सर्वरोगभीतिविनाशनः । पथ्यावृतयुतो वायु सिन्धुविश्वान्वितोऽपि वा ।। १३८ ॥ अथ वज्रधारः-वज्रसूतानहेम्नां च मम्म पोज्यं समं समम् । सर्वांशतालकं तुल्यं शिधत्तृग्जद्रवैः ॥ १३९ ।। मर्यः स्नुहर्कजैः क्षीदिनैकं चाथ भावपेत् । सप्ताहं बाकुचीतलैस्तन्मापैकं तु भक्षयेत् ॥ १४० ॥ घ सादिक । २१ मा ३ घर 'वेल्सही ४५ मधुर ५ घ. क. भमिष ७ च प्रवृता । ८५ 'याउराअन्त'। • जगतान्ह 11 घ कुछन। 11 ग. कौ । १२ घ. दिटस्तण्डुना । ज "टिस्तन्दु।

·१९६ रसरत्नसमुचपे [२० अध्यायः। वज्रधारो रसः ख्यातः सर्वकुष्ठनिकृन्तनः ॥ १४१ ।। अथ सर्वकुष्ठाकुशः-मुसलीबाकुचीवीज निर्गुण्डीमूलतुल्यकम् । मध्वाउपाभ्यां लिहत्कर्षमनु स्पासर्वकुष्ठनुत् ॥ १४२ ॥ अथ महातालेश्वर:-तालं ताप्पं शिलासूतं शृद्धं सैन्धवटणम् । समांश चूर्णयेत्खल्वे सूताद्विगुणगन्धकम् ॥ १४३ ॥ गन्धतुल्यं मृतं तानं जम्वीरैदिनपञ्चकम् | मद्यं पशिः पुटैः पाच्यं भूधरे संपुटोदरे ॥ १४४ ।। पुटे पुटे द्रवैर्मधं सर्वमेकं तु पट्पलम् । द्विपलं मारितं तानं लोहभस्म चतुष्पलम् ॥ १४५ ।। जम्बीराम्लैस्तु तत्सर्वं दिनं मर्च पुटेलघु । त्रिंशदन्तं पुटं चास्प सिस्वा सर्व विचूर्णयेत् ॥ १४६ ।। महिष्याज्येन संमिश्र निष्काध भक्षयेत्सदा । मध्वाज्यैर्वाकुचीचूर्ण कर्पमात्रं लिहेदनु ॥ १४७ ।। सर्वकुष्ठं निहन्त्याशु महातालेश्वरोरसः ।। १४८॥ अथ कुष्ठकुठार--सूतभस्मसमं गन्धं मृतायस्ताम्रगुग्गुलुः । त्रिफला विपशुण्ठी च चित्रकश्च शिलाजतु ॥ १४९ ॥ इत्येवं चूर्णितं कुर्यात्प्रत्येक निष्कपोडश । चतु.पष्टिकरञ्जस्य बीजपूर्ण प्रकल्पयेत् ॥ १५० ॥ चतुःपष्टिमृतं तानं मध्वाज्याभ्यां विलोडयेत् । निग्धभाण्डगतं खादेविनिष्कं सर्वकुष्वजित् ॥ १५१ ॥ रसः कुष्ठकुठारोऽयं गलत्कुष्ठनिकन्तनः । पथ्यं तु मधुरं देयं तदभावे गुढोदनम् ।। १५२ ॥ पातालगरुडीमल मधुपुष्पी च धान्यकम् । सितया भक्षपेत्कर्षमतितापमणत्तये ॥ लिह्यान्नागवलामुलं मध्वाज्यहन्ति तापनुत् ॥ १५३ ।। अथ वज्रतैलम्-बैंक्षीरं रविक्षीरं धत्तरं चित्रकट्रैवम् । महिपीविड्भवं द्राव साशं तिलतलकम् ॥ १५४ ॥ * स. ममरीचूर्णम् । १८. 'बाहुचीतुल्य नि। २ घ. जानिर्गुण्डीमूमेन च । ३ घ मृतद्विगु ४ प 2 दिन पर्व ५५. पुढे वा स्यालिप्यार । ६ ५.१. समुष्टिय.मधुश झ... प्रिम- देवात्तद। ग. 'धुरैर्दय ९ श. यमित्यम । १० घ. वीक्षा ११ च. 'द्रवे ।

·(२० अध्यायः] विसपादिचिकित्सानिरूपणम् । १९७ पवेत्तैलावशेष तु तत्तैलं प्रस्थमात्रकम् । गन्धकामिशिलातालं विडङ्गातिविपाविषम् ॥ १५५ ॥ तिक्तकोशातकी कुष्ठं वचा मांसी कटुत्रयम् । दारूहरिद्रा यष्टचाल' सज्जीक्षारं च जीरकम् ॥ १५६ ।। काशं देवदारुं च चूर्ण तैले विमिश्रयेत् । वजतैलमिदं ख्यातं मर्दनात्सर्वकुष्ठनत् ।। १५७॥ अथ स्वर्णक्षीरः-सिंवा तक्रपुटे पच्यात्काञ्चनीपलपञ्चकम् । तके जीर्णे समुद्धृत्य पुन. क्षीरपुटे पचेत् ॥ १५८ ॥ क्षीरे जीर्णे समुद्धृत्य जलैः प्रक्षाल्य शोपयेत् । तभूणितं पञ्चमूलं मरिचानां पलद्वयम् ॥ १५९ ॥ वल्लैकं मूठितं सूतमेकीकत्व तु भक्षयेत् । निष्कैकं गुप्तकुष्ठातः स्वर्णक्षीररसो ह्ययम् ।। १६० ॥ अथ महाभल्लाततैलम्-पताद्विस्खण्डितं कुर्याद्रल्लातशतपञ्चकम् । क्षिप्त्वा पच्याच्छनैवह्नौ "तैले द्वादर्शत्रस्यके ।। १६१ ॥ पावत्तरन्ति ते पक्त्वा तत्तैलं पाचयेत्पुनः । मधुपाके तु संप्राप्त झवतार्य तु चूर्णयेत् ॥ १६२ ॥ सर्वकुठं निहन्त्याशु महाभल्लाततैलकम् ॥ १६३ ॥ अथ त्रैलोक्यविजयतेलम्--सूतभस्मसमं गन्धं मृतायस्ताम्रगुग्गुलुः । त्रिफला विषमुष्टिश्च चित्रकच शिलाजतु ॥ १६४ ॥ रसं गन्धं विष तालं स्वर्णक्षीरी" रुदन्तिका । वरुणाम्लेन संचूर्य प्रतिनिष्कद्वयं द्वपम् ॥ १६५ ।। क्षिपेत्तस्मिन्विशोण्याय क्रमानिष्पं सदा लिहेत् । त्रैलोक्यविजयं तैलं सर्वकुष्ठहरं भुवम् ॥ १६६ ।। अथ महामार्तण्डतैलम्-शाकं निम्बाडोल्लवद्विराजवृक्षाक्षिस्नुग्भवम् । गर्भशुष्क शुभ खण्डं नारिकेपिपालकम् ।। १६७ ॥ चातौरिचक्रमर्दस्य बीज पायनिज तथा । समं पातालपत्रेण सेलं ग्रामं प्रयत्नतः ॥ १६८ ॥ ११. समीक्षार सनी । २ प.माह पनि क्षिप्ता तत्राटे पत् । ३ ग. पटे । ४ १. सणात, ५ ग. परि ६ ग. नादि का च. तेन द्वारा गाज तमगा ..से घन्तिा । ११ ग.निदान समय १३. सपाली४.ताए ।

·" रसरत्नसमुच्चये [२० अध्यायः मस्थौ द्वौ तिलतैलस्य कुष्ठचूर्ण पलद्वयम् । स्वर्णसीरीपलैकं च क्षिप्त्वा पक्वोऽवतारयेत् ॥ १६९ ।। पूर्वतैले चतुष्पस्थे तैलीभृते विनिःक्षिपेत् । महामार्तण्डतैलोऽपं लेपात्कुष्ठं नियच्छति ॥ १७ ॥ अतिफण्डूं कृमि पाकं स्फोटकानि च नाशयेत् । कुष्ठं च काञ्चनीतलैर्माल्वेप्यं सुघर्पितम् ॥ १७१ ॥ कुमारीसैन्धवं लेप्यं शुष्ककण्डहरं परम् । सैन्धवेन महामुण्डीलेपो हन्ति विपादिकाम् ।। १७२ ॥ शिलाशम्भुवीजं वरं कुष्ठगन्धं मरीचं तथा जीरकं देवधूपम् । निशासर्पिपा मदितं मन्दवारे हरेत्कापकण्डूव्रणस्फोटगण्डान्॥ १७३ ।। अथ कुष्ठान्तपर्पटी-पलैक शुद्धसूतस्य कर्षकं शुद्धगन्धकम् । गन्धतुल्यं मृतं तानं सूताशं मर्दयेद्विपम् ॥ १७४ । सर्वतुल्पं पुनर्गन्धं दत्वा किंचिद्विशोषयेत् । घृताभ्यक्त लोहपात्रे पच्याद्यावद्रवीभवेत् ॥ १७५ ।। रम्भापत्रे पुटे वाऽथ पातयेत्पर्पटी तदा । मापैकं चूर्णितं खादेद्गजचर्म नियच्छति ॥ निष्कैकं वाकुचीचूर्ण लेहयेदनुपानकम् ॥ १७६ ।। अथ कासीससार:-पलं रसं हि कासीसैर्युतं पञ्चगुणैः सह । मर्दयेचामपर्यन्तमर्जुनस्प त्वचो रसैः ॥ १७७ ॥ शरावसंपुटे रुद्ध्वा पुटेरकोडपुटेन हि । रसः कासीसंवद्धोऽयं मधुना बल्लतुल्यकः ॥ १७८ ।। शाणं वाकुचिकायुक्तः सेवितो हन्ति निश्चितम् । त्रिभिर्मासैः किलासं हि दद्रूण्यपि विशेषतः ॥ १७२।। अथ कृमिचिकित्सा-अजमोदाफलास्थीनि सीरिणं रसगन्धकम् । आसुपर्णी रसं सादेत्ततानं ऋमिशूलनुत् ॥ १८०॥ अथ सर्वेश्वरः-शुद्धसूतं चतुर्गन्धं खल्वे यामं विमर्दपेत् । मृतताम्राभ्रलोहानि हिगुलं च पलं पलम् ॥ १८१ ॥ मुवर्ण रजतं चैव प्रत्येक दशनिष्ककम् । मापैकं मृतवनं च तालसत्त्वं पलद्वपम् ।। १८२॥ ग. 'पला च वार। २ घ. ति। ३ घ. लघ. अनामिकाम् । ५ ग. शोध ६ प.स.१. परे । ७ च. 'पटी तथा ! ८ गयमै नि९. 'पुट २ . घ. ममारोदय".. पाणवा जरिया । ३. 'ताम्रा।

·है २० अध्यायः । विसपादिचिकित्सानिरूपणम् । जम्बीरोन्मत्तवासाभिः स्नुहकविपमुष्टिभिः । मचं हयारिजैदीवैः प्रत्येकं तु दिनं दिनम् ॥ १८३ ।। एवं सप्तदिनं मद्यं तद्गोलं वस्रवेष्टितम् । वालुकायन्नगं स्वयं त्रिदिनं लघुनामिना ।। १८४ ॥ आदाय चूर्णयेत्सूक्ष्म पलैकं योजयेद्विपम् । द्विपलं पिप्पलीचूर्ण मिश्र सर्वेश्वरो रसः ॥ १८५॥ द्विगुआं भक्षयेत्झौद्रेः सृप्तिमण्डलकुष्ठजित् । चाकुची देवदारुं च कर्पमात्रं मुणितम् ॥ १८६ ॥ लिहेदेरण्डतैलेन ह्यनुपानं मुखावहम् । गुग्गुलं योगराज वा योज्यं मण्डलशान्तये ।। १८७ ॥ अथ श्वित्रारि:-चित्रं तु कृष्णमरुणं मरुदखगामि- पित्तेन रोमशंतनं च विदाहितां च । मांसाश्रितं बहुसितं कफतः सफण्ड भेदोगतं वलवदेव पथोत्तरं स्यात् ॥ १८८ ॥ कासीसरसगन्धानि मर्दपेत्सुरसारसैः। संपुटे पुटयेहत्वा शारीमघरोत्तराम् ॥ १८९ ।। सर्वमेतच संचूर्य तण्डुलान्दश सप्त वा। आरभ्य वर्धपेद्यावत्पञ्चपष्टिक्रमेण हि ।। १९० ॥ अनुपानाय मध्वाज्यं दध्याज्यं नवनीतकम् । धापाकरसैश्चैव तिन्दुकं कदलीफलम् ।। १९१ ॥ श्विनारिसंज्ञितो ोष वित्रकुष्ठनिपदनः ॥ १९२ ॥ निम्बपत्रनिशातपणावाकुचीचीजकं समम् । चूर्णपित्वा पिवेदुग्धैः प्रभाते श्वित्रनाशनम् ॥ १९३ ॥ रसगन्धकतुत्था वाकुचीकाथमादतम् । सेवितं सोमतैलेन चित्रकुष्ठं निपच्छति ॥ १९४॥ अथ चन्द्रमभावटिका-पिष्टो निम्बुकगोमयूरसलिले सोधों रसो गन्धका- न्मूपायां धननादपिण्डसहितं पक्कं करीये तिलान् । याकुच्याश्च फलानि गोजलकता चन्द्रपति श्रुता चित्र तकभुजो निहन्ति वटिकाक्षाराम्लतेले पजेत्॥१२॥ इति चन्द्रप्रभागुटिका। 12. गमगाम .प.!५. शमन । घ. wikirtan.भा.सी.म.imissi..पारममा "ग.पि.ग. मा ४.' । १५. नत।

·२०० रसरत्नसमुच्चये [२० अध्यायः। रसद्विगुणगन्धकं त्रिगुणताम्रलिप्तं पचे- गृहीतमनु कज्जली सदिरवाकुचीनिम्बजैः । रसैः पुटविपाचितं समलया कपायं पिबे- त्किलासमरुणं सितं जयति शुद्धतकाशिनः ॥ १९६ ॥ अथोदयादित्यः--शुद्धसूतं द्विधा गन्धं मधु कन्याद्रवैर्दिनम् । तद्गोलं हण्डिकामध्ये ताम्रपात्रेण रोधयेत् ।। १९७ ॥ सूतकोद्विगुणेनैव शुद्धेनाधोमुखेन वै । पार्चे भस्म निधायाथ पात्रेऽर्धे गोमयं जलम् ॥ १९८ ॥ किंचित्किचित्मदातव्यं चुळ्यां यामद्वेयं पचेत् । चण्डामिनोद्धृत्य ततः स्वाङ्गशीतं विचूर्णयेत् ॥ १९९ ॥ काकोदुम्बरिकावह्नित्रिफलाराजवृक्षकम् । विडङ्ग वाकुचीवीज क्वाथयेत्तेन भावपेत् ॥ २०० ॥ दिनकमुदयादित्यो रसो भक्ष्यो द्विगुञ्जकः। खदिरस्य कपायेण वाकुचीवीजचूर्णकम् ॥ २०१ ।। तुल्यं मृमिना पिण्डं जातं यावत्पचेल्लघु । त्रिनिष्कं तद्रविक्षारः क्वाथैर्वा त्रैफलैरनु ॥ २०२ ॥ त्रिदिनान्ते भवेत्स्फोटः सप्ताहे वा न संशयः । नीली गुञ्जां च कासीसं धत्तूरं इंसपादिकाम् ॥ २०३ ।। सूर्यावत चाम्लपर्णीतुल्यं पिष्ट्वा प्रलेपयेत् । स्फोटस्थाने प्रशान्त्पर्य सप्तरात्रं पुनः पुनः ॥ श्वेतकुष्ठं निहन्त्याच साध्यासाध्यं न संशयः ॥ २०४॥ अल्पं श्वेतं निष्पादौ रक्तमण्डलपल्लवैः । शिलापामार्गभस्मापि लिवा चित्रं ग्निाशयेत् ॥ २०५॥ लेपो वाऽहोलसेलेन काश्चन्या काक्षिकेन वा । गुनाफलानिमूलं च लेपितं श्वेतपृष्ठजित् ॥ २०६ ।। सूते पले भूधरपत्रमध्ये 'संजारयेद्गन्धपलं ततश्च । सूतेन गन्धस्य पलयं च दत्वाऽथ निम्वृत्यरमैविमर्च ।।२०।। स्वराशिकावारुचिरामिभृट्योरण्टनीरैः परिमईयेत । दिनैकमेकं फटनुम्बिनीजलेमधं ततः काञ्चनपिकान्तः।।२०।। 1. चीनः । २ . निगे। ३. पाचगु ४५. पाप्रार्थे । ५.१. म. ता. नामागोजगार गन्न ।।.प्रोन । १५. काचमुहू। ज.वायमुपस ·२० अध्यायः] विसपादिचिकित्सानिरूपणम् । 21833 निक्षिप्य भाण्डे सिकतोदरान्तयामद्वयं स्वेदय तं ततश्च । ददीत वल्लद्वयमस्य कृष्णपणेन साधं त्वथवा तदर्धम् ॥ २०९ ॥ पलाशमूलं त्वनुपाययीत तक्रेण सार्धं च ददीत पथ्यम् । उष्णे क्षिपेत्तैलविमर्दितं च स्फोटा यदि स्युःसहसा च गाने ।। २१०॥ पेलत्रयं गन्धकभृकृष्णतिलोत्थतैलं कटुतुम्बिनी च । भल्लाततैलं कटुनिम्बवीजं सर्व समानं परिभावयेत ॥२११।। निःसप्तकं भृङ्गरसेस्तु तोयं श्वेतारियोगः समुपैति सिद्धिम् । पलार्धमानेन ददीत चामुं सितावृताक्तं दिनजन्मकाले ॥ २१२ ॥ विवर्जयेत्सरणमापमांसवृन्ताङमुद्गानि कपायकादि । कुमार्गजन्तीनुरपक्षसागरैवरुटिशाभास्करलोकभाषया ॥ २१३ ॥ कल्कीकृतं यन्मधुनाच संयुतं करोति त्तारं नमरमभं च तत् ॥ २१४ ॥ गन्धकाश्वत्थरुंचकश्वेतसूरणटणाः। तिलपुष्पं च तत्क्षारः सप्तधा गोजलाप्लतः ।। २१५ ॥ तत्कर्ष मधुनावित्रीतलाद्यामं खरातपे । विक्रते प्रतिता होवं स्फोटाः स्युस्तान्वरोदकैः ॥ २१६ ।। सिञ्चेत्तुर्यदिनाल्लिप्ते निशातन्दुलतालकैः । गोतके कोदवानाशी सप्ताहाच्छुित्रजितबल ।।२१७ ॥ उदुम्बरस्प मूलानि चित्रमूलं च निम्बजम् । अवलगुजस्प वीजानि चूर्णयित्वा विचक्षणः ।। २१८ ॥ उपणेन वारिणोऽक्षांशं सेवितं क्षीरभोजिना । कमिजालं श्वेतकुष्ठं सहसा तद्विनिर्हरेत् ॥ २१९॥ अथ कुठारितैलम्-अकोलनिम्बनिर्गुण्डीपत्रकाष्ठाद्यथोचितम् । पातालयविधिना तैलं चित्रनिवर्हणम् ।। २२० । नारिकेलं हरिद्रे द्वे वाकुचीवचया सह । अभृिङ्गकभल्लातं शाककाष्ठं च काञ्चनम् ॥ २२१ ।। एतानि समभागानि तैलं पातालपत्रतः। संग्रह लेपयेत्तेन कुष्टाष्टादशनाशनम् ॥ २२२ ।। १५. परद्वय । २ ८. 'कृष्णाति । ३ स. पमस्तु । ४ जयदुग्धानि। ५५ 'तीनुरुप जलीयुरपेक्षमागरवमूटियामा । ६ स वदिशा। घ, वनटिनामा ७ ज सन्धर । ८ ग. 'सान्वितम् ॥ २५॥ ९६. तरको घ. मासाक से।1प.क्षा घमा १२ प. कीचकम् ।

·२०२ रसरत्नसमुच्चये [२० अध्यायः। अथ क्रिमिचिकित्सा-ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः श्वसनं नमः । भक्तद्वेपोऽतिसारश्च संजातकृमिलक्षणम् ॥ २२३ ॥ अथामितुण्डरसः-रसगन्धाजमोदानां कृमिघ्नग्रह्मबीजयोः । एकद्वित्रिचतुःपञ्चभागान्सविपतिन्दुकान् ॥ २२४ ॥ संचूर्य मधुना सर्व गुटिकां कृमिनाशिनीम् । खादयित्वाऽनु तोयं च मुस्तानां कृमिशान्तये ।। २२५ ।। आयपीकपायं च शर्करां पिब सर्वथा। कृमिज्वरोपशान्त्यर्थं खण्डामलकमत्ति वा ।। २२६ ॥ स जग्ध्वैवं पर्पटी च स्नुहीरसं पिवेदनु । स्नुहीरसं विना कश्चिजन्तून्न च्छेत्तुमर्हति ॥ २२७ ।। उदराध्माननुत्त्यर्थं रसो शेष निगद्यते । अमितुण्डेति विख्यातः सर्वोदरगदापहः ॥ २२८ ॥ अथ कीटमर्दो रसः-रसस्य निष्कमादाय गन्धकं तत्समं कुरु । तानं देहि तदर्थं च पञ्चाङ्गशाकवारिणा ॥ २२९ ।। मर्यादेकदिनं रात्रौ क्षिपेत्तत्रैव पत्नतः । क्षीरिणीकाथमादाय तथा कुरु दिनान्तरे ।। २३०॥ देत्वा लघुपुटं पञ्चजपपालान्विमर्दयेत् । देहि गुनाद्वयं चास्य साज्यं शूलच्छिदे तथा ॥ २३१ ।। अजमोदापलाशास्थिक्षीरिणीरसगन्धकम् । आस्तुपर्णीरसं खादेत्सतानं कृमिशूलवान् ॥ २३२ ॥ मधुमिनिम्बपल्लवसत्त्वयुतो पदा सूतः। कृमिसंघातानाशयति त्रिभिरहोभिरसौ ।। २३३ ॥ शुद्धसूत चेन्द्रपवमजमोदामनःशिला। पलाशबीजं तुल्पांशं देवदाल्या द्रवैर्दिनम् ॥ २३४ ॥ मर्दपेक्षपेनित्पमासुकीकपायकम् । सितापुतं पिबेच्चानु क्रिमिपातो भवत्यलम् ॥ २३५ ॥ * च. ट. अमिवृण्डरसः। १ घ. मोगबर्दनं । २ च. सर्वदा । ३ च. 'क्वृत्तिरा ! ज. 'कमर्तिवान् । ४ घ. 'अगवा पटीरस रनु प्र. सर्ववति योदय जग्वा तपारसम्पय... मिकुण्टावत: सत्तो। ७ न. च दशाश शा' ८ ज.माह शा। च. कृता । घ. मूळ "घ. सुरणों।

·२०३ + २१ अध्यायः विसर्पादिविकित्सानिरूपणम् । शुद्धसूतं शुद्धगन्धमजमोदो विडङ्गकम् ।। विषमुष्टिब्रह्मबीजं क्रमादुक्तगुणं भवेत् ।। २३६ ॥ चूर्णयेन्मधुना लेखं नियकैकं कमिजिद्भवेत् । कीटमर्दो रसो नाम मुस्तातोयं पिबेदनु ।। २३७ ॥ २५८० ॥ इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोग्भिटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चपे विसर्पकुष्पचित्र चिकित्सा नाम विंशतितमोऽध्यायः ॥ २० ॥ अथैकविंशोऽध्यायः। [अथ वातव्याध्यादिचिकित्सनम् 1] वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दराः । अशासि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः प्रकीर्तिताः ॥ १॥ तत्रानेकानिलगदाः शीतवातादयः स्मृताः । हिमवन्ति हि गात्राणि रोमाञ्चैज्वरितानि च ॥ शिरोक्षिवेदनालस्पं शीतवातस्य लक्षणम् ॥ २॥ अथ वातारि:-रसभागो भवेदेको गन्धको द्विगुणो मतः । त्रिभागा त्रिफला ग्राह्या चतुर्भागश्च चित्रकः ॥३॥ गुग्गुलुः पञ्चभागः स्यादेरण्डनेहमर्दितः। क्षिप्वाऽत्र पूर्वकं चूर्ण पुनस्तेनैव मर्दयेत् ॥ ४॥ गुटिकां कर्षमात्रां तु भक्षपेत्मातरेव हि । नागरैरण्डमूलानां कार्य तदनु पापयेत् ।।५।। अभ्यज्यैरण्डतैलेन स्वेदयेत्पृष्ठदेशकम् । विरेकै तेन संजाते स्निग्धमुष्णं च भोजयेत् ॥ ६॥ वातारिसंज्ञको होप रसो निर्वालसेवितः । मासेन मुखयत्येव ब्रह्मचर्य पुरःसरम् ॥७॥ विजयागुटिका रात्री स्वल्पमात्रां च भक्षयेत् ॥ ८॥ अथ शीतारि:-रसं पुनर्नवरसैविमा त्रिकगन्धकैः । पचेपकार्कपत्रोत्थरसैपनाद्विमृध च ॥९॥ रसेन गन्धं द्विगुण प्रगृह पुनर्नवावहिरसैविमर्थ । पकार्कपत्रोत्यरसेन पश्चाद्विपाचपेदष्टगुणेन यत्नात् ॥ १० ॥ १. ह. सदानग, । २ प. बरेप सैस्तक्षेद्द गन्धरम् । घ. सेत्तवेधगन्धरम् ।

·२०४ रसरत्नसमुच्चपे [२१ अध्यायः। रसार्धमागेन विषं च दत्वा विपाचपेद्वह्निजलैः क्षणं तत् । शीतारिसंज्ञो हि रसोऽयमस्य वल्लं तदध पदि चाऽऽकेण ।। मरीचचूर्णेन घृतप्लुतेन सेवेत मासं सवृतं च पथ्यम् ॥ ११ ॥ अङ्गेषु तोदनं मायो दाई स्पर्श न विन्दति । मण्डलानि च दृश्यन्ते स्पर्शवातस्प लक्षणम् ॥ १२ ॥ अथ सर्वेश्वरः-कर्षमात्रं रसस्प स्पाल्लोहहिङ्गुलयोरपि । भास्वद्गनपोश्चात्र गन्धकस्य पलं मतम् ॥ १३ ॥ व्योपगन्धकताम्राणां प्रत्येकं तु पलं पलम् । निम्बुन्द्रावेण समर्थ भावयेत्सप्तधा पृथक् ॥ १४ ॥ हेमार्कस्नुक्पयोबासाहपारिविपष्टिभिः। पिण्डितं वालुकापन्ने स्वेदयेदिवसद्वयम् ॥ १५ ॥ कपमानं तु पिप्पल्या निष्कमानं विपस्य च । संसर्प दापपेदन सर्वेश्वररसाख्यके ॥ १६ ॥ गुञ्जामात्रं ददीतास्प स्पर्शवावापनुत्तपे ॥ १७ ॥ अथार्केश्वर:-रसेन गन्धं द्विगुणं प्रमद्य ताम्रस्प पत्रेण मुतापितेन । आच्छाघ भेत्या तु ततः प्रयत्नाचक्रीविलमं तु रसं प्रगृझ॥१८॥ विचूर्प दत्वाऽथ दशार्कदुग्धैः पुटेत वह्नित्रिफलाजलेश्च । संभावितोऽश्वर एप सूतो गुञ्जाद्वयं चास्य फलैंत्रण ॥ १९॥ ददीत मासत्रितपेन मुप्तवाताद्विमुक्तो हि भवेद्धिताशी । तारं रसेनाप्टगुणं जैपांशं विमर्च यत्नाद्गुलिकां गुहेन ॥ २० ॥ नियध्य तां सेक्य मामयुग्मं दिनोदये स्पर्शविकारनुत्य । मलं पिचेद्रानतरीः शरीरं मासदयं तेन विलेपपेत ।। २१ ।। पहा मुनीतचनमदेवीनं मुगोमत्रपरिपुत्तं च । अस्मुहीक्षीरनिशाद्वयेन युक्तं भजेन्मण्डलनाशनाय ॥ २२ ॥ अथ स्पर्शवातान्तकृदटिका-अष्टौ भागा रमस्य स्पृविषतिन्दोर्दशैव च । गन्धकस्पै दश द्वौ च फटुत्रिफलपोयपः ॥ वद्विपित्रकमुस्तानां वचाश्चागन्धपोरपि ॥ २३ ॥ म. मामा २ प. 'मरिचम पट.स. गौत५. मन्यात म. भवापिस प. 'दादरा . ५. 'रय वा । घ. 'रहर था ! 'दाग... ज.मे..विपति'१२ १.१ सदी भार्गव ·२१ अध्यायः1] अनिलगद चिकित्सानिरूपणम् । २०५ रेणुकाविषकुष्ठानां पिप्पलीमूलनागयो। एकैकस्तु भवेद्रोग इत्याधायास्तथैव च ॥ २४ ॥ चतुर्वेिशद्गुडस्यात्र वटिका चणकाकृतिः। क्रमेणैवानुसेवेत स्वर्शवातापनुत्तये ॥ २५ ॥ अथास्पर्शवातारितैलम् । त्रिगन्धकं तुत्थकमश्वगन्धाहयारिनागातिवायसीनाम् । मूलानि संचूर्य सुभाण्डके च तैलं क्षिपेत्तेन चतुर्गुणेन ॥२६ ।। पकार्कपत्रोत्थरसेन पश्चाद्विपाचयेदष्टगुणेन यत्नात् । अस्पर्शवाताप भवेद्धि तैलं विलेपयेत्तेन च तत्प्रदेशम् ॥ २७॥ हिपावलीकाथविपाचितं च अस्पर्शनाशाप ददेत्रिगन्धम् । हियावलीकन्दविलेपनाचे अस्पर्शदेशः क्षरमेति यनात् ॥ २८ ॥ पवानिकासिद्धतेन पश्चादस्पर्शनाशाय विलेपयेत । अर्कोत्थदुग्धेन विलेपनाच्च स्फोटीभवेत्तस्य तत. प्रदेश. ॥२९॥ घृतेन चोक्केन विलेपनाद्वा स्पर्शी लपं पाति च तत्क्षणेन । यद्वाहिनीसूरणकं सिताश्च स्पर्शातकः स्यात्खलु लेपनेन ॥३०॥ आदौ शिरामोक्षणतो रसेन्द्र विलेपनं चापि नियोजेपन्ति ॥ ३१ ॥ अथ गम्धाश्मगर्भरसः-गन्धं रसेनाष्टगुणं विमर्च कृशानुतोपेन विपाचपेत । मृदग्निना लोहमयेऽर्थं पात्रे विपेण पश्चापि सिद्धिमेति ॥३२॥ गन्धाश्मगर्भो हि रसोऽस्य सर्वस्पर्शप्रणुत्त्यै भज वल्लयुग्मम् । सक्षीरमन्नं सघृतं व भोज्यं वज्यं च सर्व परिवर्जनीयम् ॥ ३३॥ गन्धकं चूर्णित कृत्वा सूक्ष्मवस्त्रेण बप च । भाण्डे गोदुग्धकं दत्वा द्राव्यं वा खपरेण च ॥ ३४ ॥ अमिं प्रज्वालपेदूवं पश्चाच्छीतं समुद्धरेत् । गन्धैकाष्टकभागेन रसं दत्वाऽथ पाचपेत् ॥ ३५॥ मृदमिना शीतभूमावुत्तार्योत्तार्य यनतः । यविद्गन्धकरूपस्य पूर्वस्य ह्यन्यथा भवेत् ॥ ३६ ।। , प. 'लमाग। २ च. 'दागा इत्यध्याया। ३ अ. 'डायस्त। ४ स.इदाव। ५ च.'च स्प. प्रदेश क्षा ६ घ. 'दाइलीस्। ७५. तावामा ८ घरेपादिक धा। ९५. 'जयीत।१० ५. ध । १३ घ 'दय सिं। २ घ. 'सा प्राप्त ३ घ, 'न्धकनारमा १४ घ. दगी ·२०६ रसरत्नसमुच्चये [२१ अध्यायः। सप्तगुंझं ददातास्य यावत्स्यादेकविंशतिः । प्रत्यहं तु हरीतक्यां गुञ्जा देयकविंशतिः ॥ ३७॥ सक्षीरं सघृतं चानं भोजयीत सशर्करम् । निर्वात चावतिष्ठेत कम्पस्पर्शापनुचये ॥ गन्धाश्मगर्भसंज्ञोऽपं योगिभिः परिकीर्तितः ।। ३८ ॥ अथास्पर्शारिरसः-पलाशबीजोत्थरसेन सूतं गन्धेन युक्तं परिमर्दयीत । श्लक्ष्णीकृते तद्विषमुष्टिबीजं संयोजनीयं च कलाप्रमाणम् ॥३९॥ मासत्रयं निष्कमितं प्रयत्नादस्पर्शनुत्त्यै खलु सेवयेत ॥ ४० ॥ अथ रक्तवातलक्षणम्-पादपोश्च भवेत्तापः श्वयधुश्च प्रजापते । रक्तच्छाया शरीरे च रक्तवातस्य लक्षणम् ।। ४१ ॥ त्रियोनिरसगुञ्जका प्रथमं दापपेद्भिपक् । हरीतक्यामलक्यौ च गुडूची कटुकां तथा ॥ ४२ ॥ पञ्चाङ्गानि च निम्बस्य चूर्णयित्वा च पावयेत् । फोकिलोख्यस्य मूलानि गुडूचीनागरं तथा ॥ ४३ ॥ काथपित्वा रजन्या च पाययेदतिशीतलम् । अग्रे शिराविमोक्षार्थ यवचिञ्चाविरेचनम् ॥४४॥ वान्तिमदोलबीजेन देवदालीजलेन वा । सूरणं मापवृन्ताकं राजिकादि विवर्जयेत् ॥ ४५ ॥ अथाऽऽमवातः-कट्यां व्यथा भवेनित्यं संधिपु स्वयधुर्भवेत् । उत्थानेऽप्यसमर्थत्वमामवातस्य लक्षण ॥४६॥ एरण्डतैलसंयुक्तं वातारिरसमेव च । आमवातप्रशान्त्यर्थं ददीतोष्णेन वारिणा ॥ ४७ ॥ आमानिलस्यास्प रसोऽनिलारिफेरण्डतैलेन सकौशिकेन । कटुत्रयेणापि सगन्धकेन वल्लैकमानं परिषेवपेत ॥ ४८ ॥ आमवातगजेन्द्रस्य शरीरवनचारिणः। एक एवामणीहन्ता एरण्डस्नेहकेसरी ॥ ४२ ॥ अथापस्मारः-मूर्छ शरीरस्य भवेदकस्माद्गात्रेषु कम्पश्च मुसे च फेनः । एवं त्वपस्मारगदं विदित्वा नियोजयेत्पर्पटिकास्पसूतम् ॥५०॥ .. 1 nim १ ज. इ. गुभाद। २ प.तया गु'। ३ घ. स्पर्शप्रगुत्त'। ४ ५. वातरतस्य । ५ घ. 'रा- सस्य। च. 'जन्या ५ च. 'लीदले'।

·२१ अध्यायः अनिलगदचिकित्सानिरूपणम् । पर्पटीरसगळे द्वे ब्राह्मीरससमन्विते । स्वादयेद्रोगिणं वैद्योऽपस्मारानिलशान्तये ॥ ११ ॥ ब्राह्मीशुण्ठीवचाकुष्ठं नीलोत्पलससैन्धवम् । पिप्पलीमपि संतृपर्य ब्राह्मीद्रावेण भावयेत् ॥ ५२॥ सप्तधा नवनीतेन पचेक्षिप्त्वा घृतं शुचौ। पराहकर्णरक्तेन फर्कोच्या नस्यमाचरेत् ।। ५३ ।। शुष्कां गवाक्षीमादाय घृष्टं कांस्यं च कम्बलम् । गोघृतेनाऽऽयसं पिष्ट्वाऽप्यागते नस्यमाचरेत् ।। ५४ ॥ श्वेतापराजितावीज विजयावीजमेव च । नरमूत्रेण संपिण्य नस्यं दद्याद्भिपग्वरः ॥ ५५॥ उन्मत्तकशुनोऽस्थीनि घृष्ट्वा तेनैव वा कुरु । श्वेतापराजितावीजं कर्णे बद्ध्वा सदा बुधः ॥ निगुण्डीमूलकं जग्ध्वा ह्यपस्माराद्विमुच्यते ॥ १६ ॥ अथोन्मादः-बहु कृत्वा मलॉपैश्च विस्मृतिः कार्यवस्तुषु । हन्ति धावति सर्वत्रोन्मादवातस्य लक्षणम् ॥ ७ ॥ अथ माहेश्वरोधूपः-पर्पटीरसगुलाष्टो धतूराद्वीजपञ्चकम् । गोघृतेन च संयोज्य वादेदुन्मादशान्तये ॥ ५८॥ सघृतं मायमण्डं वा पाययेद्धृतदुग्धकम् । निम्बतैलं समुद्धृत्य स्वभ्यज्यापादमस्तकम् ॥ १२ ॥ गुर्वन्नं मायशो दद्याच्दुष्कशाकं च वर्जयेत् । बद्ध्वाऽपि रसयेत्तावद्यावच्छान्ति स गच्छति ॥ ६॥ माहेश्वराख्यधूपं च दापयेत्सततं निशि । श्रीष्टं दारुचाकं मुस्तापडलरोहिणी ॥ १ ॥ सर्पपा निम्वपत्राणि मदनस्प फलं बचा। वृहत्यौ सर्पनिर्मोकः कापासास्थि यवास्तुपाः ।। ६२ ।। गोशृङ्गं स्वररोमाणि वहि पिच्छ विडालविट् । छागरोमघृतं चैव वस्तमत्रेण भावितम् । एप माहेश्वरो धूपः सर्वग्रहनिवारणः॥६३॥ 1 घ. गिनां | २६... गु.मा सरक. म पोवाध्या ५५. मोर। ६ र. माम. माविमा ८ प. प. प. चलि।

·२०८ रसरत्नसमुच्चये [२१ अध्यायः। अथैकाङ्गकः-एकस्मिन्देहदेशे च तोदः काश्यं चलात्मता । हिमस्पर्श दृश्येतैकाङ्गवातस्य लक्षणम् ॥ ६४ ॥ पर्पटीरसगुञ्जाष्टौ वक्ष्यमाणं च गुग्गुलुम् । कर्पा, खादयेत्साज्यमेकाङ्गानिलशान्तये ॥६५॥ एरण्डवह्निशुण्ठीनां गुडच्याश्च कपायकम् । अनुपानाप दौतव्यं चणकक्काथमेव च ॥ ६६ ॥ नलिकापबयोगेन सर्जतैलं समुद्धरेत् । तदभ्यङ्मयोगेण वातो दुष्टः प्रशाम्पति ॥ ६७ ।। अर्धागवायौ शतावर्यादिचूर्णम् । शतावरी गुड़ची च सारणी गोक्षुरः कणा । शताला दीप्यका रास्ता अश्वगन्धाश्च संज्ञकाः ॥ ६८ ॥ कचोरो नागरश्चैते चूर्णनीयाः समांशकाः । एतैः सर्वैः समो ग्राह्यो गुग्गुलुमहिपाक्षकः ॥ ६९ ॥ खण्डयित्वा घृतेनोऽऽद्र पूर्ववर्ण विनिक्षिपेत् । संमर्थ सर्पिपा गाढ कधिं गुलिकां किरेत् ॥ ७० ॥ अथ योगराजगुग्गुलुः-पिप्पली पिप्पलीमलचव्यचित्रकनागरैः । पायविनेन्द्रपवहिगभाडर्डीवचान्वितैः ।। ७१ ।। सर्पपातिविपाजाजीरेणुकाकृष्णजीरकः । गजकृष्णाजमोदाम्यां फटुकामर्वमिश्रितैः ।। ७२ ॥ समभागान्वितैः सत्रिफला द्विगुणा भवेत् । त्रिफलामहितैरतेः : समभागरतु गुग्गुलुः ॥ ७३ ॥ एतमणीकृतं सर्व मधुना च परिप्लुतम् । योगराजमिमं विद्वान्मक्षयेत्यातहत्थितः ।।७४ ॥ अांसि वातगुल्मं च पाण्डुरोगमरोचकम् । नाभिदालमुदावतं ममेहं बातगोणितम् ।। ७५ ॥ घुसपमपम्मारं हृद्रोगं ग्रहणीगदम् । महान्तममिमादं च श्वासयाममगन्दगम् ॥ ७६ ।। रतोदाराश्य ये पुंमां पोनिदोषाथ पोषिताम् । निहन्यादान तान्त्सन्दुिवारान च संशयः ॥ ७ ॥ १ १५ गुजार ३ . गम. । नवी । , ·~ २१ अध्यायः अनिलगद चिकित्सानिरूपणम् । २०९ एप निष्परिहारोऽस्ति पानभोजनमैथुने । सतताभ्यासयोगेन बलीपलितनाशनः ।। सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेद्वप॑शतत्रयम् ॥ ७८॥ क्षीराज्यरसभुक्तानां दोपधातुमलोचितम् । बुभुक्षितो मात्रयाऽन्नमद्याद्गुग्गुलसेवकः ॥ ७९ ॥ दावाकाथेन मेहं जयतीत्यादि । इति योगराजगुग्गुलुः । अथ गुग्गुलुः-चित्रकं पिप्पलीमुलं यवानी कारवी तथा ॥ विडलान्यजमोदश्च जीरकं मुरदारु च ॥८॥ वैचला सैन्धवं कुठं लाक्षागोक्षुरधान्यकम् । त्रिफलामुस्तकव्योपत्वगुशीरं यवाग्रजम् ॥ ८१ ॥ तालीसपत्रं पत्रं च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । एतानि समभागानि तावन्मानं च गुग्गुलम् ।। ८२ ॥ संसज्य सर्पिपा गाढं स्निग्धे भाण्डे विनिक्षिपेत् । भक्षयेत्कर्पमात्रं च वातरोगान्विनाशयेत् ॥ ८३ ॥ ततो मात्रां प्रयुञ्जीत यथेष्टाहारसेवनात् । योगराज इति रुपातो योगोऽपममृतोपमः ।। ८४ ।। आमवाताव्यवातादीन्कृमिदुष्टवणानि च । प्लीहगुल्मोदरानाहदुनीमानि विनाशपेत् ॥ ८५ ॥ आनं च कुरुते दीप्तं तेजोवृद्धिवलं तथा ॥८६॥ अथ वडवानल:-शुल्वं तालकगन्धकी जलनिधेः फेनाग्निगर्भाशयः कान्तायोलवणानि हेमवचयोनीलाञ्जनं तुत्थकम् । भागो द्वादशको रसस्प तदिदं वज्राघुष्टं शनैः सिद्धोऽयं वडवानलो गजपुटेरोगानशेपाक्षयेत्॥५॥इति वडवानला। आर्द्रकस्य वेणामुं दशवाराणि भावयेत् । दिनद्वयं चित्रकस्प द्रावणैव तु भावयेत् ।। ८८ ॥ पादांशममृतं दत्वा चित्रद्रावैः क्षणं पचेत् । मात्रया योजयेचानु दशमलगृतं पयः ॥ ८२ ॥ वातश्लेष्मप्रधाने च दद्याध्यूपणचित्रकम् । सिद्धं च कम्चिन्या प्रयुञ्जीतातियत्नतः ॥२०॥ दाह व जपया फुच्छिीतवानं च वर्जयेत् ।। २१॥ पग पाता । २ च संमृग । ३१ निनिधित् । ४ 'मायोनागा ५१ मिना । ६प. रमा। मेद ।

·२१० रसरत्नसमुच्चये [२१ मध्यायः। अथ मार्तण्डेश्वरः-समताप्ययुतं शुल्वं पलविंशतिमानकम् । प्रध्मातं हि चतुर्वार खण्डपित्वा ततश्चरेत् ॥ ९२॥ तत्तुल्य माक्षिकोपेतं पुटेद्विशतिवारकम् ।। ९३ ।। गन्धकेन पुटेतावद्यावत्पलमितं भवेत् । क्षिपेत्पलमितं तत्र गन्धकेन हतं रसम् ॥ ९४॥ शाणमा मृतं वनं सर्वमेकत्र मर्दयेत् । इति सिद्धो रसेन्द्रोऽयं मार्तण्डेश्वरनामवान् ॥ १५ ॥ कीर्तितो लोकनाथेन लोकानां हितकाम्यया । मरीचघृतसंयुक्तः सेवितो मण्डलार्धतः ॥ ९६ ॥ वाताद्यष्टमहारोगाश्वासकासयुतं क्षयम् । हलीमकं च पाण्डं च ज्वरानपि मुर्दुस्तरान् ॥ २७ ॥ इत्यादिकगदान्सान्विनाशयति निश्चितम् । करोति दीपनं तीव्र दीपानलशतोपमम् ।। ९८ ॥ संनिपातं जयत्याशु व्योपाद्रकसमन्वितः । सर्वसौख्यकरो नृणां त्रीणां वन्ध्यत्वनाशनः ॥ ९९ ।। अथ गुणाः-समभागे शुभे हेन्नि निगूढं ताप्यमुत्तमम् । शतधा शतधा रौप्ये शुल्वे च शतवारकम् ॥ १० ॥ इत्थं सिद्धमिदं वीजं पृथप्रेक्षममाणतः । समाव तदेकत्र रसे पञ्चपलात्मके ॥ १०१ ॥ वक्ष्यमाणप्रकारेण तारयेदतियत्नतः । तेप्ते खल्वे रसं दत्वा वीज निप्पमितं तथा ।। १०२॥ मर्दयेदतिपत्नेन भवेचावदिनत्रयम् । पूर्वोक्तकच्छपे पन्ने वक्ष्यमाणविडान्विते ।। १०३।। वक्ष्यमाणमकारेण चीजमेवमशेपत्तः । चेलिकासीसकम्पोमकासीसौवर्चलेः समः ॥ १०४ ।। चक्राहीरमसंभिन्नैः शतधा विमित्रवत् । एवं सारितसूतेन पलमात्रेण वा तथा ।। १०५॥ गन्धोऽपि च कर्तव्या मृस्निग्धा वरफाजली। लोहपात्रे पृतोपेतां द्रावयेत्तां तु फवलीम् ॥ १०६॥ १५. मिति र प्रग'। ३ . नि । म ५ ५. नत्र । ६२.४ी पाग, 'हमत्रा.पामगा।

·• २१ अध्यायः । अनिलगदचिकित्सानिरूपणम् । तुल्पसचाभ्रभसितं क्षिप्त्वा संमिथ्य सर्वशः।..' रम्भापत्रे विनिक्षिप्य कुर्यात्पर्पटिका शुभाम् ॥ १०७ ॥ विचूर्य पर्पटी सम्पग्वैक्रान्तस्त्रिंशदंशतः। निक्षिप्य हिङ्गुतोपेन शतधा परिभावितम् ॥ १.०८ ॥ निरुध्य मल्लमूपायां स्वेदयेदतियत्नतः। पुनः संचूर्य यलेन करपडे विनिवेशयेत् ॥ १०२ ॥ अथ वातास्त्रपर्पटी-हन्यात्सर्वमरुद्गदान्क्षयगदं पाण्डु च नष्टामिता निर्यित्वमरोचकं त्वैजरणं शूलं च गुल्मादिकम् । अष्टौ चैव महागदानतितरां व्याधि सशोपं क्षणा- दुत्तो मुद्रमितश्चतुःसुधरसः स्वस्थोचितो भूभुजाम् ॥११॥ मलकं वर्जयेदस्मिनसे नान्यत्तु किंचन । त्रिवारमेकवारेण बुभुक्षां जनयेद्धवम् ।। १११॥ अथ सर्ववातारिः-गन्धकादिगुणं तालं तालकादिगुणा शिला । शिलापा द्विगुणं ताप्पं ताप्पाच द्विगुणं रसम् ॥ ११२ ।। खल्वयेत्सर्वमेकत्र पावत्स्यादिनसमकम् । सर्वस्पाष्टमभागेन दत्वा रक्तामृतं शुभम् ॥ ११ ॥ विपतिन्दुफजेद्रीवैः पिष्टा गोलकमाचरेत् । विशोप्य वालुकापन्ने अन्ध्र दिवसद्वयम् ॥ ११४ ।। स्वाङ्गशीतलमुद्धृत्य तुल्यहिइग्वष्टकान्वितम् । भावयेद्रीजपूरस्प सप्तवारं रसेन हि ॥ ११५ ॥ सप्तवारं रसैः शुण्याचित्रमूलस्प वारिणा । इति सिद्धो रसेन्द्रोऽपं सर्ववातारिसंज्ञक. ॥ ११६ ।। घृतेन सहितो लीटो वल्लद्वयमितो नृभिः । निहन्त्यशीतिवातागुल्मानष्टविधानपि ।। ११७ ॥ चतुर्विधं च मन्दामि शलानुदरजान्क्रिमीन् । आध्मानं च तथा हिकी मढवात च विग्रहम् ।। ११८॥ अथ वातविध्वंसनः--मृतमन्त्रकसत्वं हि कांस्पं मुल्य व माक्षिकम् । गन्धकं तालके से भागोत्तरविवर्धितम् ।। ११९ ।। कजलीफ़ल्प तत्सर्व वातारिनेहमंयुतम् । मर्दपेत्सप्तदिवस गोलीकृत्य तु यत्नतः ॥ १२० ॥ का. II २५ मार्ग। " स्ना। ४. मभागताविमति ।

·२१२ रसरत्नसमुच्चपे [२१ अध्यायः। निम्बुद्रवेण सैपिष्टं तालफल्केन लेपपेत् । :- अर्धाङ्गलदलं चैव परिशोष्य प्रयत्नतः ॥ १२१ ॥ मपचेद्वालुकायब्रे यामानां द्वादशावधि । पटचूर्ण विधायैतद्भावयेत्तदनन्तरम् ।। १२२ ।। पञ्चकोलकचित्राइभिवरुणादिकपायतः । दशमूलकपायेण शृङ्गवेररसेन च ॥ १२३ ॥ रक्तामृतं कलांशेन दत्वा निष्पिष्य पत्नतः । स्थूलकोलास्थितुलितां छापाशुष्कां वदी किरेत् ।। १२४ ॥ तत्तद्रोगहरेद्रव्यैःणां देया सदा हिता। हन्यादशीतिधा भिन्नान्वातजातान्महागदान् ॥ १२५ ॥ गुल्मानष्टविधांश्चापि शूलानष्टविधानपि । जठरस्प रुजः सर्वास्तथा च मलनिग्रहम् ॥ १२६ ।। आध्मानकमथानाहं विपूची मन्दवह्निताम् । आमदोपानशेषांश्च गुल्मं छदि च दुर्धराम् ॥ १२७ ॥ ग्रहणी श्वासकासौ च कृमिरोगमशेपतः। हन्यात्सर्वाङ्गसदनं मन्यास्तम्भंच वाजिनाम् ॥ १२८ ।। ज्वरे चैवातिसारे च मूलरोगे निदोपजे । पथ्यं रोगानुरूपेण दापनीयं भिपम्वरैः ॥ १२९ ।। श्रीमता नन्दिना मोक्तो वातविध्वंसनो रसः। सुधार्षिभिः सदा सेव्पः सर्वाहारपरेनरैः ॥ १३०॥ अथ दृकोदरगुटिका-सूतगन्धकतीक्ष्णात सताप्पः समभागिकैः । रसांशमपरं सर्व पदोलं जीरकद्वयम् ॥ १३१ ।। सौवनं ससिन्धृत्यं विडङ्गं च हरीतकी । अपरदेसक सर्व चीजपूरीनुमर्दिवम् ।। गुटिकास्तेन फल्केन कापीः कोगस्थिमात्रकाः ॥ १३२ ।। योगिन्पा चहुँघातिनामयुतपा त्रैलोक्पविख्यातपा निर्दिष्टा हि वृकोदरीति गुटिका सोप्णाम्युना सेविता। निःशेपानिलदोपशेषजरुजः श्लेम्मामरोगोद्भवं मन्दाप्तिं प्रदणी चतुविधमहाजीणे च तृणं जपेत् ।। १३३ ॥ १६. 'बुदाण 4.प.गी ४ च. राम .. । ६. 'मला २. प. पनपत्र - ·२१ अध्यायः॥ अनिलगदचिकित्सानिरूपणम् । २१३ अथ प्रभावती वटी-हेमामालकतीक्ष्णताप्पकमलामेषां समं सप्तक सूतं च द्विगुणं विशोधनबंधूस्नुग्वडिसौभाजनात् । • पाठासूरणसिन्दुवारविजयैरण्डद्वैमातं तैले काङ्गणिगन्धकं कटु भवेत्कल्क वटी कल्पयेत् ।।१३४॥ प्रभावतीति कविताऽऽद्रकद्रावैनिपेविता। ततश्चानु पिवेत्तीयं दशमूलमसाधितम् ॥ १३५ ॥ सपिप्पलीकं पिवतोजलं जये- न्मरुद्विकारानुदराण्यपस्मृतिम् ॥ १३६ ।। इति प्रभावती वटी । अष्टगुञ्जमित खादेदेकाले पर्पटीरसम् । अर्धकरं घृतेनानु योगराजं च गुग्गुलम् ॥ १३७ ॥ अथ विजयभैरवतैलम्-धान्याम्लपिष्टमुरभित्रयसूतलिप्त तेलाक्तदीप्तंपटवर्तिमुखात्मत्तम् । कम्पोत्तराञ्जयति पानविलेपनाया वातामयान्विजयभैरवनायतैलम् ।। १३८ ॥ उक्तं च । रसतालशिलागन्धं दिनं सर्प कालिकः। लिया वन्नैः कृतां वति तेलातां ज्वालयेत्पुनः ।। १३९ ।। ततं संग्रहत्तेलमध.पाने धृते सति । तत्तेललेपितं पत्रं नागवल्या च भक्षयेत् ॥ १४०॥ बाहुकम्पं शिर कम्पमेकाझं जानुकम्पनम् । नाशयेगक्षणा पात्तैलं विजयभैरवम् ॥ १४१ ।। अथ स्वच्छन्दभैरवः-तीक्ष्णायस्कान्तगोदन्तमाक्षिकैमंदितो रसः । समांशगन्धकः पक्को हपिडकापत्रमध्यगः॥ १४२॥ व्योपामिमन्धसरसौकन्दगृहयभयाविषैः। समः समं पई मुण्डीनिगुण्डीरसपिण्डितः॥१४३ ॥ सेक्तिः शमयेद्वातानाना स्वन्छन्दभैरवः । विशेषाद्वातरक्तं च "द्विवलं चाऽद्रकेर्ददेत् ॥ १४४ ॥ अथ विजयभैरवतैलम्-रसगन्धशिलातालं सर्व कुर्यात्समांशकम् । चूर्णपित्वा ततः श्लक्ष्णमारनालेन मईपेत् ॥ १४५ ॥ लेपपित्ती तु फरेन सूक्ष्म ततः परम् । लाक्तां पारपेद्वतिमृर्वभागे प्रदीपयेत् ॥ १४६ ।। ग. सभोई. सी २ ग. रोदना । ३ वधु नु।४५. यति ५५. फ.. TSAV गमियापारि९स.सपुट प्रतिमच.प.वायम १५. मय ४. सीलि।।५.दि.९ प. साप | १७ ५. बने । ..

·। 1 २१४ i. । रसरत्नसमुच्चपे [२१ अध्यायः। वर्पधःस्थापिते पात्रे तैलं पतति शोभनम् । । लेपयेत्तेन गात्राणि भक्षयेदातुरस्तथा ॥ १४७ ॥ नाशयेत्सूततैलं तद्वातरोगाननेकधा । वाहुकम्पं शिरःकम्प जद्घाकम्पं ततःपरम् ।। १४८ ॥ एकाङ्गं च तथा वात हन्ति रोगाननेकधा । रोगशान्त्यै सदा देयं तैलं विजयभैरवम् ।। १४९ ।। अथ वडवानल:--सूतहाटकरचार्ककान्तभस्म समाक्षिकम् । तालं नीलाञ्जनं तुत्यमब्धिफेनं समांशकम् ॥ १५०॥ पञ्चानां लवणानां तु भागैकैकं विमर्दयेत् । वैचारैदिनैकं तु रुद्ध्वा तं भूधरे पचेत् ॥ १५१ ॥ मापैकं चाऽऽकद्रावैलेंहयेद्ववानलम् । पिप्पलीमूलेंजं क्वार्थ सपिप्पल्पनुपायपेत् । धनुवतिं दण्डवातं शृङ्खलावातकम्पनुत् ॥ १५२॥ अथ स्वच्छन्दभैरवः-शुद्धं सूतं मृतं लोहं ताप्पगन्धकतालकम् । पथ्यामिमन्थनिर्गुण्डीयूपणं टङ्कणं विपम् ॥ १५३ ॥ तुल्पांशं मर्दपेत्स्वप्वे दिनं निर्गुण्डिकारसैः । मुण्डीद्रावैदिनकं तं द्विगझं वटकीकृतम् ।। १५४ ।। भक्षयेत्सर्ववातातॊ नाम्ना स्वच्छन्दभैरवः ।। १५५ ॥ अथ पडङ्गगुग्गुलुः-रानामृतादेवदारुशुण्टीवातारितुल्पकम् । गुग्गुलुं सर्वतुल्पांशं कुट्टयेद्धृतवासितम् ।। फाशं भक्षपेचानु रुयातः पष्ठाङ्गगुग्गुलुः ॥ १५६ ॥ अथाऽऽनन्दभैरववृतम्-धूमसारं वरा यष्टी टडणं पत्रकं विषम् । तुल्यं गुञ्जाद्वयं सादेदामवातप्रशान्तये ।। १५७ ॥ एरण्डतैलं त्रिफला गोमत्रं चित्रकं विषम् । सर्पिपा सहितं पक्त्वा सवाझं तेन मर्दपेत् ॥ १५८ ॥ त्वम्वात महाश्रेष्ठं देयं चाऽऽनन्दभैरवम् । लसुन सैन्धवं तैलमनुपानं प्रकरुपयेत् ॥१६॥ इत्यानन्दभैरवपृतम् । निर्गुण्डीमलणं तु कप तेलेन लेहपेन् । संधिवातः पटीवातः कम्पवातच शाम्पति ।। १६० ॥ ग. गग। ११. वमा मंरा मा प. ' ५ ग, पर sain.टीग प... शिगया।

·जलैः पिबेत् । २१ अध्यायः अनिलगदचिकित्सानिरूपणम् । रक्तस्यैरण्डमूलस्य कप सर्ववातहरं श्रेष्ठ भनवाते विशेषतः ॥ १६१ ॥ इन्द्रवारुणिकामूलं भागधीगुडसंयुतम् । भक्षयेत्कर्षमानं तु संधिवातहरं भवेत् ।। १६२।। मृतं सूतं मृतं तीक्ष्णं मर्दयत्कटुकीद्रवैः । चणमात्रा वटी खादेत्सीडैकाङ्गवातनुत् ॥ १६३ ॥ अथ व्यम्बकेश्वररस:-सूतकस्य पलं पञ्च पलक ताम्रसूर्णकम् । जम्बीराणां द्रवैः पिष्टं सूततुल्यं च गन्धकम् ।। १६४॥ नागवल्लीदलैः पिष्टं ताम्रपिष्ट प्रकल्पयेत् । रुद्ध्वा लघुपुटैः पंच्यादूघरे पामपञ्चकम् ॥ १६५॥ आदाय चूर्णयेत्तुल्यैव्यूपणः सममिश्रितः । अर्धाङ्गकम्पवातारों भक्षयेञ्च द्विगुञ्जकम् ॥ १६६ ।। अथ गगनगर्भा वटी-सूतानं तीक्ष्णतानं च मृतं तालकगन्धकम् । भाङ्गो शुण्ठीवचाधान्यकम्पिल्लं चाभयाविषम् ॥ १६७ ॥ मा पटकद्रावैनिकका भक्षयेद्वटीम् । वातश्लेप्महरा ह्याच वटी गगनगर्भिता ॥ १६८॥ अथ वातगजाकश:-मृतं सूतं मृतं लोहं गन्धकं सालमाक्षिकम् । पथ्याभृङ्गीविपं व्योपमग्निमन्थं च टणम् ॥ तुल्यं खल्वे दिनं मचं मुण्डीनिर्गुण्डिजैवैः ॥ १६९ ।। द्विगुजां वटिका सादेत्सर्ववातप्रशान्तये ॥ साध्यासाध्यं निहन्त्याशु रसो वानगजाडुशः॥ १७० ॥ अथ वातरक्त-संधिप्वनिलरक्ताभ्यां शोफोऽन्तर्बहिराश्रयः । छदिवरारुचिकरो भवेद्वाताससंज्ञकः ।। १७१ ।। त्रिनेत्रारूपं रसं सादेद्वातशोणितपीडितः। वाताजन्मालगजकेसर्पदयभास्करः ॥ १७२ ॥ पूर्वोक्ता पर्पटी योज्या सर्वेप्वावरणेषु च ! सर्वरोगहिता चैव नाना सर्वेश्वरी शुमा॥ १७३ ॥ अथ चन्द्रावलेहः-एलापाश्च तुला प्राधा जलद्रोणे विपाचयेत् । अष्टभागावशिष्टं तु शर्कराधतुलां क्षिपेत् ॥ १७४ ॥ १. '7) १, पशाद। १५. कादिगु ४ ५. रिकामी ५१ तानमा , ·रसरत्नसमुच्चये । [२१ अध्यायः। शतावर्या विदार्याश्च गोक्षीरं चाढकं पृथक् । लेहवत्साधिते तस्मिन्द्राक्षामधुकपिप्पलीः ॥ १७५॥ त्रिजातकं च खजूरं चन्दनद्वयसारिवा । मुस्तापप्रकहीवेरधात्री चोत्पलचोरकम् ॥ १७६ ।। एतेषां पलमादाप क्षिपेक्षीश्चितुष्पलम् । क्षौद्रप्रस्थेन संयुक्तं लेहयेत्मातरुत्थितः ॥ १७ ॥ पित्तोन्मादविकारेपु शिरोभ्रमणमूर्छिते । हस्तपादाङ्गदोहे च पित्तरक्तोत्तरावृतौ ॥ छौंदकासक्षये पाण्डौ चन्द्रवञ्चन्द्रभाषितम् ॥ १७८ ॥ अथैलेयसर्पिः--एलेपकस्य स्वरसे घृतं क्षीरं समं पचेत् । चन्दनं मधुकं द्राक्षा मधूकं च सिता तुंगा ॥ १७९ ॥ ऐलेपकमिदं सर्पिः सर्वपित्तविकारजित् । वातपित्तविकारमं शिरोभ्रमणकम्पनुत् ॥ १८० ॥ मथैलेयकतैलम्-एलीयकस्य स्वरसे सक्षीरां शर्फरां पियेत् । काथं वा शर्करायुक्तं शिरोभ्रमणकम्पनुत् ॥ १८१ ।। ऐलीयकस्य स्वरसमाढकं तु भिषग्वरः । कुमाः स्वरसं शुद्धं चतुष्पस्थं तु कारयेत् ॥ १८२ ॥ आमलक्याः शतावर्या रसं प्रस्थद्वयं पृथक् । तेलाटकसमायुक्तं क्षीरद्रोणविमिश्रितम् ॥ १८ ॥ चोचं मलयजं वारि सरलं कुमदोत्पलम् । द्वे मेदे मधुकं द्राक्षा सुगा क्षीरी मधूलिका ।। १८४ ॥ फापोली क्षीरकाकोली जीवकभकावुभौ । मृगनाम्पजेगन्धा च शशाइश्च पृथक्टयक् ॥ १८५ ॥ एतेपां चालक श्लक्ष्णं चूर्ण विनिक्षित् । एतत्सर्व समालोड्य मन्द मन्दामिना पचेत् ॥ १८६ ॥ मुहर्ने शुभनक्षत्रे नवचःण पीटपेत् । शिरोनेत्रविकारेषु नस्पकर्णयोजितम् ।। २८० ॥ अभ्पनीद्ववनालेपैः शिरोभ्रमणकम्पनुत् । अङ्गदाई शिरोदाइं नेत्रदाई च दारुणम् ।। १८८ ॥ 1. दात्री १ घ. दाहे दि १३. शिक्षा ४२.५७, शिम । ९ प.गा। प. ऐलेगी ८ घ. मग. जमादा प.प. 'ठिक ।

·- २१ अध्यायः] अनिलगदचिकित्सानिरूपणम् । २१७ विसर्पकविकारांश्च मार्भ जातान्बहून्त्रणान् । थास्यशोपं भ्रमं चैवं नाशयेन्नात्र संशयः॥ ऐलेपकमिदं तैलं प्रशस्तं पित्तरोगिणाम् ॥ १८९ ।। अथैलेयकामृतप्राशः--ऐलेपकं समूलं च मुद्गपर्णी तथैव च । शतावरी विदारी च वाराहीकन्दमेव च ।। १९०॥ मधुकं च मधूकं च तुगाक्षीरी च गोस्तनी । एतानि द्विपलांशानि चूर्णीकृत्य पृथक्पृथक् ॥ १९१ ॥ सरलं चन्दनं चोचमुत्पलं कुमुदं जलम् । काकोली क्षीरकाकोली द्वे मेदे जीवकर्षभौ ॥ १९२ ॥ एतेषां चापलिकं प्रत्येकं शर्करायुतम् । ऐलेयकं विदारी च वाराही मुद्गपर्णिका ॥ १९३ ।। एतेषां स्वरसे शुद्ध शतावर्याश्च भावितम् । एतत्सर्व समाहृत्य छायाशुष्कं तु सप्तधा ।। १९४ ॥ इक्ष्वामलकयोः सौर्भावितं सप्तधा पुनः । पयसा तु पिवेत्मातर्यथाग्निबलवान्नरः ।। १२५ ।। अङ्गदाहं शिरोदाहं रक्तपित्तं मुदारुणम् । शिरोक्षिकम्पनमणमित्यादिकगदाञ्जयेत् ॥ १९६ ॥ २७७६ ॥ इतिश्री वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चये शीसवा- तस्पर्शवातरक्तवातामवातापस्मारोन्मादैकाङ्गवातसंधिवातभप्रकम्पवातर- क्तशिरोभ्रमणचिकित्सा नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ क अथ द्वाविंशोऽध्यायः। [ अथ वन्ध्यादिचिकित्सनम् ।] भेदा बन्ध्यांबलानां हि नवधा परिकीर्तिताः । तन्नाऽऽदिवन्ध्या पथमा पापकर्मविनिर्मिता॥१॥ रक्तेन च पृथग्दोषैः समस्तैः पञ्चधा भवेत् । भूतदेवांपचारैश्च तिलो वन्ध्याः प्रकीर्तिताः॥२॥ पुमानपि भवेद्वन्ध्यो दोपैरतश्च शुक्रतः । गर्भस्रावी स्मृता पूर्व मृतवत्सा द्वितीयका ॥३॥ तृतीया स्त्री प्रसूतिः स्पारकाकवन्ध्पा सकृत्तसूः ॥ ४॥इत्पादि। घ. 'बहून् । ३ घ. क्षौदे भावि। ३ अ. 'गावधना ! ४ झ, मना ! ५ स. वाभिना', ·२१८ ::., रसरत्नसमुच्चये [२२ भध्यायः। अथ जयसुन्दर:-मुवर्ण रजतं ताम्र ताप्यसत्त्वं च वैकृतम् । एकैकं निष्कमानेन संशुद्ध परिमारितम् ॥५॥ एतच्चतुर्गुणं सूतं सूताद्विगुणगन्धकम् । मर्दयल्टक्ष्मणांतीपर्वन्धुजीवरसैरपि ॥ काचकूप्पां ततः क्षिप्त्वा ताम्रपात्रं मुखे न्यसेत् ॥ ६॥ विलिम्पेदभितः कृपीमङ्गुलोत्सेधया मृदा । विशोष्य च पुटं दद्याद्भूमौ निक्षिप्य कूपिकाम् ॥ ७ ॥ गनाख्यपुटपर्याप्तिः शाणकर्पमितोत्पलैः । स्वाङ्गशीतं विचूण्याथ भावयेल्लक्ष्मणाद्वैः ॥ ८॥ सप्तवारं विशोण्याथ करण्डान्तर्विनिक्षिपेत् । अश्वगन्धारजोयुक्तस्ताघ्रगोक्षुरसंयुतः॥९॥ सेवितो गुञ्जया तुल्यः तितया च रसोत्तमः । मासत्रयप्रयोगेण वन्ध्या भवति पुत्रिणी ॥ १०॥ पुत्रियै सानशुद्धायै रजःकौशिकचनपी। । गव्याज्येन च संसाध्य तर्त्तदानी हि भोजयेत् ॥ ११ ॥ ऋताहताविदं देयं यावन्मासत्रयं भवेत् । रसेन्द्रः कथितः सोऽयं चम्पकारण्यवासिभिः ॥ १२ ॥ पूणीमृताख्ययोगीन्द्रनामतो जपसुन्दरः । सेवितेऽस्मिन्रसे स्त्रीणां न भवेत्सूतिकागदः ॥ १३ ॥ भवेत्पुत्रश्च दीर्घायुः पण्डितो भाग्यमण्डितः ॥ १४ ॥ अथ रत्नभागोत्तरः-वनं मरकतं पद्मरागं पुष्पं च नीलकम् । वैद्वयं वाऽथ गोमेदं मौक्तिकं विदुमं तथा ॥ १५ ॥ पञ्चगुलामितं सर्व रेनं भागोत्तरं परम् । तत्तत्रोक्तविधानेन भस्मीकुर्यात्मयततः ॥ १६ ॥ सर्वस्मादष्टगुणितं भस्म वैक्रान्तसंभवम् । तत्तुल्प ताप्प भस्म तद्विमलभस्मै च ॥ १७ ॥ सर्वतविगुणां तुल्यां रसगन्धकफाजलीम् । सर्वमेकन संमर्च छागीदुग्धेन तव्यहम् ॥ १८ ॥ घ. ताणं म २ प. तो पन्धु । । ग गाभार । ४ घ. 'तोऽय जया! . मात्रा मच, सदन हि । 'ग्यमुन्दरः । १. प. शान्दिन । ११ रलमानर R. त्यात मरम्।

·२२ अध्यायः॥ वन्ध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । २१२ । . विधाय पर्पटीं पनापरिचूर्ण्य प्रयत्नतः। वन्ध्याकर्कोटकीपूर्णकायेन परिमर्दयेत् ॥ १९ ॥ फाननोत्पलविंशत्या पुटेपोडशवारकम् । एवं रसो विनिष्पनी रत्नभागोत्तरामिधः ॥ २० ॥ महावन्ध्यादिवन्ध्यानां सर्वासां सन्ततिपदः। देवीशाने विनिर्दिष्टः पुंसां बन्धपत्यरोगनुत् ॥ २१ ॥ सोऽयं पाचनदीपनो गदहरो वृष्यस्तथा गमिणी- सर्वव्याधिविनाशनो रतिकरः पाण्डुपचण्डार्तिनुत् । धन्पो बुद्धिकरश्च पुत्रजननः सौभाग्यक्रद्योपिता निर्दोषस्मरमन्दिरामयहरो योगादशेषार्तिनुत् ॥ २२ ॥ अथ चक्रिकाबन्धः-गन्धकः पलमात्रश्च पृथगक्षौ शिलालको । त्रिदिनं मर्दपित्वाथ विदध्यात्कज्जली शुभाम् ॥ २३ ।। निःसाराकारमुपायां कजली निक्षिपेत्ततः। द्विपलस्य च ताम्रस्य तन्मुखे चक्रिकां न्यसेत् ॥ २४ ॥ संनिरुध्यातियत्नेन संधिवन्धे विशोपिते । । ततः करिपुटार्धेन पाकं सम्पपकल्पयेत् ॥ २५ ॥ स्वतःशीतं समुद्धृत्य चक्रिका परिचूर्णयेत् । स्थगयेत्कूपिकामध्ये वाण परिगॉलयेत् ।। २६ ।। रसोऽयं चक्रिकाबन्धस्तत्तद्रोगहरौषधैः । दातव्पः शूलरोगेषु मूले गुल्मे भगन्दरे ।। २७॥ ग्रहण्याममिमान्ये च विद्रधी जठरामये । नागोदरे तथैवोपविष्टके जलकूर्मके ॥ २८ ॥ , स्कन्देनामन्दकृपयाँ त्रिलोकत्राणहेतवे । चक्रिकावन्धनामा प्रसूतस्त्रीगदापहः ॥ २९॥ अथ वर्धमानः-पलार्धमिते स्वर्ण तानं दत्वाऽनमात्रया । निर्वापपेच्छतं. वारं निक्षिप्प भुकपिच्छकम् ॥ ३०॥ ततर्थ सारणापचे सूत्रस्थानसमीरिते । सारणातैलसंयुक्तं जीर्णपड्गुणगन्धकम् ॥ ३१ ॥ . 1 1. कीवर्ण । २ घ. पुनर्दिछः । ३ घ वदोषनु। ४ ग. तन्मध्ये । ५५. संध्यातिप्रया। ६ क. साये घ. 'मालितम् । ८ ५. 'या त्रैलोक्यना। च. ये सत्तिली ग. प्रसूतिनी । १०. वारानिर्सि।च. शुका । १२ ज, 'श जार १३ ज. जारणातिलम। - ·२२० । रसरत्नसमुच्चये [२२ अध्यायः रसं हि द्विपलं सिवा सारणाविधियोगतः । सारयित्वा ततः पश्चापिष्टं सूतं प्रयत्नतः ॥३२॥ सूत्रमोक्तष्टिकायन्ने स्वेदावेष्टय च वाससाम् । मातुलुङ्गरसापिष्टं चतुनिष्कमितं *दनुम् ॥ ३३ ॥ ऊर्ध्वं च विनिधायाथ जारयित्वा चतुर्गुणम् । तमादाय रसं सम्यग्विचूर्ण्य परिगाल्य च ॥ ३४॥ पष्ठांशेन मृतं वजं समं वैक्रान्तकं स्मृतम् । निक्षिप्ये लिङ्गिकापत्ररसैरापूर्य वासरम् ॥ ३५ ॥ पुटेद्वादशवाराणि मध्वा द्वादशकोपलैः । बन्धुजीवरसेनाथ लक्ष्मणास्वरसेन च ।। ३६ ॥ पुनः संचूर्णं संपूज्य योगिनीपितृदेवताः । पुत्रिण्याः पूर्णिमायाश्च पूजिताया विधानतः ॥ ३७॥ इति कृत्वाऽऽप्नुयाद्गर्भ पण्मासाभ्यन्तरात्खलु । आदिवन्ध्यादिका वन्ध्या याश्चान्या दुष्टपोनयः ॥ ३८ ॥ प्राप्नुयुजीवपुत्रं हि भाग्यसौभाग्यसंयुतम् । पुंसामपि च वन्ध्यत्वं शल्परेतस्त्वमेव च ॥ ३९ ॥ बीजदोपा विचित्राश्च विनश्यन्ति न संशयः ॥ ४०॥ अझज्योतिर्मुनिवरमतो वर्धमानो रसोऽपं वन्ध्यारोगं हरति सकलं पोनिदोपानशेषान् । सूतीरोगानपि बहुविधान्दुःखसाध्यान्समरता- नरोगानन्यानपि बहुविधानरोगहृद्योगयुक्तः ॥ ४ ॥ अथ द्रुतिसारः--युक्तं हि व्योमेजात्या तुल्यांशं स्वर्णयुगसम् । "पिष्टीकृत्य चिरं पिष्ट्वा मल्लसंपुटके क्षिपेत् ॥ ४२ ॥ निष्कमानं बलि दत्वा शतवारं पुटेत्ततः । सम्पहनिप्पिप्प संगाल्प करण्डान्तर्विनिक्षिपेत् ॥ ४३ ॥ इत्पत्तो हुतिसारनामकरसो वन्यामपध्वंसनः पुत्रिण्याः खलु सूतिकामपहरो वृष्यश्चिरायुःकरः । सम्पक्सिद्धपलिद्रुतिपकलितो गुलामितः सेवितः कुर्यात्तीवतरां धं त्वध महारोगादिरोगाजपेत् ॥ ४४॥ * दनुगन्धरः। 1. 'दवा जार। २ च मार जार ३ अ. वा! ४ च समम् । ५ ज 'ण . पापवरसेनापृश वान्तो मनु। क. गटन जयनि । मजदया । . माहत्या । 1. सपुत शनि वारपुरे तनः । १ धा ।

·२२ अध्यायः वन्ध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । २२१ मतः सर्वामयध्वंसी रसोऽयं हैरिसूचितः। जीवपुत्रपदः स्त्रीणां योवनस्थैर्यदायकः ॥ ४५॥ भूतप्रेत पिशाचानां भयेन्योऽभयदायकः । जडानां दोहदार्तानां मन्दबुद्धिमतामपि ॥ ४६ ॥ मण्डूकीरससंयुक्तो दातव्यो वचया सह । जन्मवन्ध्याः काकवन्ध्या मृतवत्साः क्वैचित्नियः॥ तासां पुत्रोदयार्थाय शंभुना सूचितः पुरा ॥४७॥ अथ बन्ध्यागर्भसंप्राप्तिः-समूलपत्रां साक्षी रविवारे समुद्धरेत् । एकवर्णगवां क्षीरैः कन्याहस्तेन पेपयेत् ।। ४८॥ ऋतुकाले पिवेन्नित्यं पलाधं च दिने दिने । क्षीरशाल्पन्नमुद्रं च अल्पाहारं प्रकल्पपेत् ॥ ४९ ॥ उद्वेगं त्वर्थ शोकं च दिवा निद्रां च वर्जयेत् । न कर्म कारयत्किचिद्वर्जयेच्छीतमातपम् ॥ ५० ॥ एवं सप्तदिनं कुर्याद्वन्ध्या भवति गर्भिणी। देवदालीपमूलं तु ग्राहयेत्पुण्यभास्करे ।। ५१ ॥ निष्कत्रयं गवां क्षीरैः पूर्ववत्क्रमयोगता । वन्ध्यों मलभते गर्भ दिनं पथ्यं यथा पुरा ॥ ५२॥ शीततोयेन संपिष्टं शरपुटीयमूलकम् । कर्प पीत्वा लभेद्गर्भ पूर्ववक्रमयोगतः ॥ ५३॥ नो चेदपरमासे तु कारयेत्पूर्ववत्पलम् । पतिसंगे लभेद्गदर्भ नात्र कार्या विचारणा ॥ ५४ ।। एवमेव तु रुद्राक्षं साक्षी कर्पमात्रकम् । पूर्ववच्च गवां रिर्जतुकाले पदापपेत् ॥ ५५ ॥ महागणेशमन्त्रेण रक्षा तस्यास्तु कारयेत् । एवं दिनत्रयं कुर्याद्वन्ध्या भवति पुत्रिणी ।। ५६ ॥ मुश्चेतकण्टकार्याश्च मूलं तद्वच्च गर्भकृत् । पूर्ववत्कुरुते पुत्रवती तासां च कथ्यते ॥ ५७ ॥ पेपयेन्महिपीक्षारविष्णुकान्तां समूलकाम् । महिपीनवनीतेन ऋतुकाले तु भक्षयेत् ॥ ५८॥ 1घ वितुः । २ घ. नीदनोदित । ३ ग: कुधीनित्रय ! ४ फ. क्षीरे । ५ ५ बेद्वन्ध्या पा कतदिन दिने । द्वेगभयो ।८ क पत्रा शोक दि। ग. परा पाययेत्सदा. स्याऽपिल नात्र कार्या विचारणा१च. एक्मे । ३५.पूर्वपुत्रवती तासा कर्म तद्वच को ·+ २२२ रसरत्नसमुच्चये [२२ अध्यायः। एवं दिन दिनं कुर्यात्पथ्यं युक्त्या च पूर्ववत् । गर्भ प्रलभते नारी काकवन्ध्या सुशोभनम् ॥ ५९॥ अश्वगन्धीयमूलं तु ग्राहयेत्पुष्पभास्करे । पेपपेन्महिपीतारैः पलाधं पाययेत्सदा ॥ ६ ॥ सप्ताहाल्लभते गर्भ कोकवन्ध्या चिरायुषम् । गर्भः संभूतमात्रस्त पक्षान्मासाच्च वत्सरात् ॥ ६१॥ विपते द्वित्रिवः यस्याः सा मृतवत्सका। तन योगः कर्तव्यो यथा शंकरभापितम् ॥ १२ ॥ मार्गशीर्षऽथवा ज्येष्ठे पूर्णापां लेपिते रहे । नूतनं कलशं पूर्ण गन्धतोयेन कारयेत् ॥ ६३ ॥ शोभाफलसमायुक्तं सर्वरत्नसमन्वितम् । सुवर्णमुद्रिकायुक्तं पटोणे मण्डले स्थितम् ।। ६४ ॥ तन्मध्ये पूजपेद्देवीमेकोन्तां नामविश्रुताम् । गन्धपुष्पाक्षतेधूपदीपैनैवेद्यसंयुतैः ।। अर्चयेद्भक्तिभावेन मद्यमांसः समत्स्पकैः ॥६५॥ ब्राझी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा । वाराही च तथा चैन्द्री पट्पत्रेषु च मातृकाः ।। पूजपेन्मलिनेन ओंकारनामसंयुत्तैः ।। ६६ ।। दधिमक्तेन पिण्डानि सप्तसंख्यानि कारयेत् । पटसंख्या पद्म पत्रेषु आहत्य कल्पयेत्पृथक् ।। ६७ ॥ उल्लेख्प सप्तकं पिण्डं शुचिस्थाने बहिः क्षिपेत् । ते क्तैहमागच्छेच्चकाग्रे पोगमाचरेत् ।। ६८ ॥ कन्यकायोगिनीरामा भोजपेत्सकुटुम्बकम् । दक्षिणां दापयेत्तासां देवताग्रे निवेद्य च ॥ ६९ ॥ विसज्य देवतां चाय नद्यां तत्कलशोदकम् । शकुनं वीसपेद्धीमाभेन शुभमादिशेत् ॥ ७० ॥ विपरीते पुनः कुर्याद्योगं तद्वस्तुसिद्विदम् । प्रतिवर्पमिदं कुर्याद्दीर्घजीवी सुतो भवेत् ।। ७१ ॥ व पयामा1 २८ बारख। ३ घ संजातमात्रस्तु। ४ च रपयन ! ५५ नाच. निसृता च नियतिनापति गोरे नाममा । ९. आयोग आला. आपल्या प. मुक्त ग टेन्म १२ प. न वाऽन्यया । 11. वाय. न. कार योग नामि : 'वान्ग ·२२३ । 4 २२ अध्यायः वन्ध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । ॐ हां ही एकान्तदेवतायै नमः । ( अनेन मन्त्रेण पूजा जपश्च कार्यः॥ मास्मुखः कृत्तिकाऋक्षे बन्ध्याकर्कोटकी हरेत् । तत्कन्दं पेषयेत्तीय कपमानं पिवेत्सदा ।। ७२॥ ऋतुकाले तु सप्ताहं दीर्घजीवी मुतो भवेत् ।। ७३ अथ गर्भरक्षा-अकरमात्मथमे माँसे गर्भे भवति वेदना । गोलीरैः पेपयेत्तुल्यं पद्मकोशीरचन्दनम् ।। ७४ ॥ पलमानं पिवेन्नारी ज्यहाद्दर्भः स्थिरो भवेत् । नीलोत्पलं मृणालंच खंण्डी कर्फटशृङ्गिका ॥ ७॥ गोक्षीरैद्वितये मासि पीत्वा शाम्पति वेदना । श्रीखण्डं तगरं कुछ मृणालं पाकेसरम् ॥ ७६ ॥ पिबेच्छीतोदकैः पिष्टं तृतीये वेदना न हि । नीलोत्पलमृणालानि गोक्षीरेश्च कसेरुकम् ॥ ७७ ।। पाठामुस्तावपेस्थाम्बुसारिवापयकैः शतम् ।। शीतं तोयं निहन्त्याय गर्भिणीज्वरवेदनाम् ।। ७८ ॥ छिन्नाश्रीपर्णिकाकाथः सिताक्षौद्रयुतो हरेत्।। भिणीनां ज्वरं घोरं लद्धेशमिव राधयः ॥ ७९ ॥ पयस्यासारिवायष्टीवलालोधमधूद्भवः । दुग्धेन मिश्रितः क्वाथी हरेन्द्गर्भवतीज्वरम् ॥ ८॥ दुर्नयः सर्वरोगेषु गर्भिणीनां ज्वरः खलु । तापो जूतिषु गर्भस्य विक्रियां कुरुतेतराम् ।।८१॥ वृक्षकत्वग्धनो देवदारुदारुविभावरी । गर्भिण्या अतिसारमः काथ एषां भवेत्भुवम् ॥ ८२ ॥ श्रीपर्णीयष्टिगोप्यब्ददाक्किाथोऽतिसारनुत् । बलादुरालभापाठाशुण्ठीमुस्तास्पायवत् ॥ ८३ ॥ जातः पुनर्नवापां काथः क्षीरपुतो निशि। पीतो हरेदुदारतं गुल्माशः शोफवेदनाम् ॥ ८४ ॥ घृतक्षीरगटान्वाऽऽकाधः सिद्धानुर्णितः। संपोज्प नित्यं सेवेत शोपित्तापनुत्तये ।। ८५॥ १५.नी हा । ग, नहीं न्हां । .हीं। २. इमुग्नं का.मामि ।५ घ. मा। ५. पयाधु। प. मृाम । ७ ग. XI प. मगेश में।

·२२४ रसरनसमुच्चये [२२ अध्यायः। पुनर्नवावचाकल्कधान्यलेहोऽतिशोफनुत् । । गुडाज्यसहितं क्वार्थ वर्षाभूमूलसाधितम् ।। ८६ ॥ उदावर्ते च शोफे च गर्भिणी पाययेगिपक् । पित्ताति हन्ति यष्टीकाद्राक्षामलकसाधिता ।।/८७॥ पीता दुग्धयवागूश्च गर्भिणीनामसंशयम् ।। तिक्ताहरीतकीभागाँवचाशुण्ठीकपायकम् ॥ सगुढं पाययद्वैद्यः श्वासकासापनत्तये ।। ८८ ॥ मरीवचूर्ण सक्षौद्रसिताज्यं कासनाशनम् ।। ८२ ॥ लाजैलाहोलमज्जाम्बु निपीतं वॉन्तिनाशनम् । वालविल्वोद्भवः क्वाथो हिक्का हन्योत्समाक्षिकः ॥ १० ॥ अजमोदाऽश्वगन्धा च द्वे फणे जीरकं तथा । लीढा मधुगुडापता निदन्युमन्दवह्निताम् ।। ९१ ।। बालविल्वविदारीभिः श्निपा च साधितम् । क्षीरं क्षीरपवाग्वाऽपि पिवेदात कृतामये ॥ १२॥ चदंशावलपोः काथो मत्ररोगे प्रशस्पते । सरदारु वस्था च शास्वीजं च पष्टिका ॥ ९३ ।। घला कृष्णतिलास्तानवल्ली चाश्मन्तकस्तथा । नीलोत्पलं वयस्पा च गुडची सारिवा तथा ॥९४ ॥ मधुयष्टी च पद्यं च राम्ना सारिवया सह । पाश्मो वृहती क्षीरी शृगालीत्वचो घृतम् ॥ १५ ॥ मधुपणी यला शिग्र श्वदं पृश्निपणीका। सितामधुकडीमद्राक्षाविसयमेरुकाः ॥ १६ ॥ सप्तश्लोकानिर्दिधान्योगानसप्त पपोन्वितान् । पियेत्कमेण मामेषु गर्भमागदिवारणान् ।। ९७ ॥ उशीरयष्ठीमंमिदं गर्भिणीवातहत्तपः । द्रासापटिरमिहा च पयागश्च तथा फया ॥२८॥ यला वासा पृथपणी निदशापि पित्तनुत् । स पुनन्छिनपा पुत्तो गर्मिणीकामनापहः ।। १२ ।। घ. माना २ म.in 11. दुग्ध वर ५.नि. यामद . Trenitamarh र मान्द।।४६.५१.forts ·२२ अध्यायः वन्ध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । २२५ कासं श्वास तथा रक्तपित्तं चाशु विनाशयेत् । अतः सघृतो वाऽपि सदुग्धो वाऽप्यदुग्धवान् ॥ १० ॥ एक एव बलाक्कायो गर्भिणीसर्वरोगनुत् ।। १०१ ।। अथ मूढगर्भीयाः-विलोमवायुना गर्भो जीवन्यदि न निःसरेत् । स गर्भसङ्ग इत्युक्तो मूढगर्भो मृते शिशौ ।। १०२ ॥ स्तब्धाध्मानं शिशिरजठरं सास्यशोपं समूर्छ गीस्पन्दः श्वसनकमहापूतिगन्धो भ्रमातिः। कृच्ट्रोच्यासोऽसितरुचिवपुः स्तब्धनेत्रे व्यथोग्रा विषमूत्रातिर्भवति हि मृतापत्यगर्भाङ्गनायाः॥१०३ ॥ अकालश्वाससंयुक्ता बद्धभ्रष्टमगान्विता । शीताङ्गी पूतितोद्वारा मूढगर्भा न जीवति ॥ १०४॥ वीज करक्षसंजातं कपित्थतुलसीजय। दुग्धे पिष्ट्वा विलिप्याथ नाभिपत्करलेपत्तः ॥१०५॥ सुरया वाऽहिनिकैः सम्यग्योनिमध्पनात् । सुखं सूते वधूनि स्नुपयालेपणादपि ॥ १०६ ।। हलिनीमालिको नाभिगुह्यबस्तिमलेपिता । विशल्यां कुरुते नारी श्वेतपुप्पा च सा क्षणात् ।। १०७ ॥ पष्टीलुङ्गजा पिष्टा पीता सुतिकरी ध्रुवम् । लाङ्गलीमधुसिन्धूत्ययोनिलेपात्रवेद्वधूः ।। १०८ ॥ मातुलुङ्गयाश्च मूले च रम्भाया वा कटिस्थिते । सिद्धार्थमागधीकुष्ठगोलोमीमिशिकल्कितः॥१०२ ॥ निरूहः नेहपटगुगपरां पातयेत्तराम् । सिद्धं सिद्धार्थक तैले पायो वा स्मरमन्दिरे । अनुवासनतः शीनमपरां पातयेद्धवम् ।। ११०॥ कोरप्टकं कुलत्थं च सवेरेभिः शृंतं जलम् । पुक्त शर्करया पीतं सूतिशलज्वरापहम् ॥ १११ ॥ लोहसण्डयुतं पञ्चलिकासाधितं जलम् । नाशपेत्सूतिगारोगान्सवावान्विविधानालु || ११२॥ . करारा । २ २. 'मी तदा। ३ प.म्पनिय वि| ४८ भि, 'टेशि ५१. कानां हि ॥ ६ श. रेला । ८ विनर ग. 'ग्न ९. 'नगरेन या। मृत २७ ·२२६ रसरत्नसमुच्चये [२२ अध्यायः। भूनिम्बनिम्बभद्राश्वगन्धसप्तछदत्वचा । तैलं पचेत्तदभ्यङ्गात्सूतिकासर्वरोगनुत् ॥ ११३ ॥ अथ गर्भिणीज्वरहरा सौभाग्यशुण्ठी । अनलिद्वितये तोपे कंसमात्रपयोन्विते । तुलार्धशर्करां दत्वा गुडपाके कृते क्षिपेत् ॥ ११४ ॥ एलारिङ्गणिकावेल्लव्योपजीरकदीप्यकान् । भृङ्गं लवङ्गं बोलं च प्रत्येकं च पलं पलम् ॥ ११५ ॥ मिशिः पञ्चपला धान्यं पलत्रयमितं तथा । शुण्ठीमष्टपला सम्यग्विर्ण्य परिमिश्रयेत् ॥ ११६ ॥ एपा सौभाग्यशुण्ठीति शंभुदेवेन कीर्तिता । सेविता हन्ति सूताया ज्वरं रोगमनेकधा ॥ ११७ ।। प्लीहानं मलयन्धं च पाण्डगुल्मारुचीस्तथा कासश्चासक्रमीननिमान्धादिकगदास्तथा । कायामिजननं होतत्सतिको मृतमुच्यते ॥११॥इति सौभाग्यश्शुण्ठी निर्गुण्टीपत्रनिासो गुहो जीर्णः मुरासुतः। सेवितस्तकभक्ताभ्यां योनिशुलविनाशनः ॥ ११९ ।। निर्गताऽपि विशेद्योनिः पारलीफन्दलेपिता । इन्द्रगोपामिलेपेन श्लथयोनिहंढा भवेत् ।। १२० ॥ माकन्दमूलकपुरमधुमिश्च जरस्रियः । कुरुते संवृतां योनि कन्यकापा इव ध्रुवम् ।। १२१ ।। श्रीपर्णीरसफल्माम्यां तैलं सिद्धं तिलोद्भवम् । ततलं तुलिकेनैव स्तनयोः परिदापयेत् ॥ १२२ ॥ पतितान्तिी वीणां भवेयातां पयोधरी। गजमुम्भसमाकारावुनती परिमण्डलौ ॥ १२३ ।। अथ पर्पटीरसः- मारी मितवनमजरसो व्पोमायान्तैमृते. भांगनोत्तरवधितः समरसेगन्धेष्टिकान्मितः। जातः पर्पटिकारसो तकणायुनो हरेत्सर्वशः सूतीनां हि महागदागदच नानानुपानान्वितः ।। १२४ ॥ * पपमृतमय महत्। 'मजागान माधगदयम् । समान मागपुर । ४ जना ।। ११ पाया। 12 माय भानगा८य दातार मान11 Fre ·२२ अध्यायः वन्ध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । २२७ स्वर्णतारघनभानुतीक्ष्णकं तेषु चैकमतिमात्रमारितम् ।, सूतिकासकलरोगनाशनं रोगहारि विहितानुपानतः ।। १२५ ॥ [इति गर्भिणीमतिकाचिकित्सा ।। गर्भनिर्गतवालस्य कणास्वर्ण मदापयेत् । पापाणद्वित गुअपात्कास्पभाजनमुच्चकैः ॥१२६ ।। तेन त्रस्तः ससंज्ञः स्याद्योनिनिर्गमपीडितः । मुखोष्णैः काञ्जिलिं संमोक्ष्य द्वित्रिवारतः ॥ १२७ ।। देयः शिरसि बालस्य घृतपिण्डो ज्वरापहः । शिरोगतविकारमो मुख्यो रक्षाकरस्तथा ॥ १२८ ।। भक्षणं रोहिणीकल्के सिद्धं पानानुलेपतः। ज्वरं पित्तोत्तरं हन्ति मुस्ताकाथ इव ध्रुवम् ॥ १२९ ॥ अश्वत्थपल्लवैचाम्भः क्षीरं पक्कं निपेवितम् । पित्तजातं ज्वरं ती बालानां हन्ति निश्चितम् ॥ १३० ।। गन्धोत्पलजटापिष्टा फटुकी नाशपेजवरम् । सहदेवीकणाभृक्षौद्रं लीटं हरेच्छिशोः ॥ चमिकासज्वरव्याधीक्षौद्रेणातिविपा तथा ॥ १३१ ।। न्यग्रोधजम्ब्वाम्रशिरीपकाणां क्कायो रसो वा नवपल्लवानाम् । पिचातिसारज्वरवान्तिमू तृष्णां निहन्पान्मधुना शिशूनाम् ॥१३२॥ मध्वर्बुडीपाठाब्दं रक्तातीसारहच्छिशोः। क्षीरं सबो कण्ठोर शिरःकफदरं शिशोः ।। १३३ ।। मधुकं मरिचं पिष्टं गोजलैः परिसेवितम् ।, विनाशपति वेगेन बालानां मूत्रविग्रहम् ॥ १३४ ॥ पष्टीलोभकणार्गन्धवालाशाल्मलिसारिका । सुगन्धामाक्षिक वेति सिद्धं सपिनिषेवितम् ।। शुभ्यद्गात्रस्य बालस्य 'हणं बलकारि तत् ।। १३५ ॥ शहनाभिकगापथ्यारसाअनविनिर्मिता। चतिनिंदन्ति मधुना वालनेत्रासिलामपात् ।। १३६ ।। क्षीरेश्वगन्धया नाप्रमूतान्तैः सह साधितम् । घृतं पुष्टिकरं वप वलकृत्ससकारि च ॥ १३७ ॥ चय गुमा कास्य मय गमात्य । २ गत ३८. रिता प. गन्धाश। ६ म. 'मटा'। ७ F. 'गदिमा ८ प.क्षका : ९ क. मगर ·२२८ रसरत्नसमुच्चये [२२ अध्यायः। श्लेष्मा हुत्तालुमांसस्थः करोति कुपितः शिशोः । तालुकण्टकमेतेन तालुस्थाने' च निम्नता ।। १३८ । तृष्णा तालविपाकश्च स्तन्यद्वेपश्च विग्रहः । मास्यशोषकण्डूतिविामधंगता वमिः ॥ १३९ ॥ अक्षिरोगादिकं चापि तत्र चोनीय तालुकम् । प्रतिसार्य यवक्षारक्षौद्राभ्यामतियत्नतः ॥ १४० ॥ यद्वा विश्वाकणासिन्धुगोमयोत्थरसैस्तथा । पथ्याकुम्वचाकल्कं स्तन्येन मधुना सह ॥ पीतं निहन्ति वेगेन बालानां तालुकण्टकम् ॥ १४१ ॥ प्रस्वेदान्मललेपाद्वा रक्तश्लेष्मभवो गुदे । गुंदकीटो भवेद्रोगस्तीवव्रणसमन्वितः ॥ १४२ ।। शृंतशीताम्बुशैलेयेलुकचूर्ण मधुत्कटम् । तेनापानवणं सम्यग्लेपयेगिपगुत्तमः ।।१४३ ॥ त्रिफलाबदरीपत्रक्वाथेन परिपेचयेत् । रोगकण्डमतो रक्तं जलकाभिः समन्वितम् ।। १४४ ।। पित्तव्रणचिकित्सा च सकलाऽत्र प्रशस्यते । गुदपाके तु कर्तव्या पित्तव्रणहरा क्रिया ॥ १४५ ।। पानमलेपयोः शस्तं विशेपेण रसाञ्जनम् । अजादुग्धेन संमिश्य जीरकाञ्जनचूर्णकैः ।।१४६ ॥ जातीपत्ररसोपेतैः पूर्वमोक्तरसैरपि । मुखपाके मुखं लिम्पेद्रोधित्वग्घृतसारधैः ।। १४७ ॥ जातीपत्राभपापष्टीमधुदाा च लेपयेत् । नाभिपाके प्रलेप्तव्य सिक्तं तैलेन भरिशः ॥ १४८ ।। रजनीयष्टिकालोभषिपणां च करकतः । चूर्णेनपा सतैलेन नाभिपाकं शर्म नयेत् ॥ १४९ ।। अपुष्पाश्वत्थपञ्चागकाधेनापि च करवातः । सिद्धतैलमलेपेन कॅण्डलव्याधिनाशनम् ॥ १५० ॥ 14. 'नन नि। २ च. स्तन । ३ ५. भमा । ४ धरना वमी १५ च. पृति । ६ मा वितम् । ५ क. दरियो भा - प. मृतः। याचपत्थरम् । 14. म. रोग १२ च. "FAI १३ मिद्ध तर १४ फ. मुच्या ·ཀ २२ अध्यायः वन्ध्यादिचिकित्सानिरूपणम् । शङ्खनाभिकणापथ्यारसाजनविनिर्मिता। चतिनिहन्ति मधुना बालनेत्राखिलामयान् ।।१५१॥ हिशुण्ठीकणापथ्यामिशीपञ्चामृतं मतम् । ... , सर्वचालामयान्हन्ति पाचनं दीपनं परम् ॥ १५२ ॥ तिक्ताग्निव्योपमालूरपथ्यारुचकहिङ्गकम् । तुल्यदुग्धं घृतं पक्कं गुल्मानाह विलम्बिकाः ॥ १५३ ॥ कासं श्वासं गुदशं विनिहन्ति न संशयः ॥ १५४ ॥ राजीकुष्ठनिशागेहधमवत्सकतकतः। लेपो विचचिका सिध्म हन्ति पामां च वेगतः ॥१५५ ॥ राजीकरञ्जपुन्नाटशिरीपार्फनिशाद्वपम् । मियङ्गत्रिफलादारुहिङ्गव्योपकुचन्दनम् ॥ १५६ ॥ अथ ग्रहनी गुटीञ्जिष्टोग्राजपूत्रं च गुटिका ग्रहनाशिनी । पाननस्पाञ्जनालेपनानोदर्तनधूपनात् ॥१७॥ अथ माहेश्वरो धूपः-श्रीवेष्टदारुवालीकमुस्ताकटुकरोहिणी । सर्पपा निम्बपत्राणि मदनस्य फलं त्वचा ।। १५८ ।। बृहत्यौ सर्पनिौककार्पासास्थियवास्तुपाः । गोशृङ्गं खररोमाणि वहिपिच्छं विडाल रिट् ।। १५९ ।। छागरोमवृतं चेति वस्तमूत्रेण भावितम् । एप माहेश्वरो धूपः सर्वग्रहनिवारणः ॥ १६०॥ छिन्नाफणिजईसाइभिभानुपंत्रीरसः सह । सस्तन्पं साधितं तेलं लिप्तं सर्वग्रहार्तिजित् ।। १६१ ॥ स्फूर्जपं हपुपापुष्पं हंसपादी कुरण्टकम् । करनादलस्फुजे चेतपत्रं च फल्कितम् ।। तेन संसाधितं तैलं तेनाम्पङ्गं चरैच्छिशोः ॥ १६२ ।। निम्याश्वत्थपलाशानां विल्वकिंशुकपोदैलः । सिद्धः पीतरत्वनेकांशवारग्रहनिवारणः ॥ १६३ ।। १ प. 'मानिकाप २ प. 'धाना। ३ ग. 'दुग्ध।। ५. 'चोर १५ ग.निमुप B. यगा । ७. पघा ८ म.गतम् । ९. का. प. प.संसा प, 'दले एए। १२. पुप चाप.'ले ४. सिद्ध गास्तपा क्षार पानाद्वारप्रहा. भवा।।५ प. सोया ·- : रसरत्नसमुच्चये [२३ अध्यायः। शैलेपगुग्गुलुरसैः सपुरपचण्डद्रव्यापहृत्सरसकुन्दुरुभिः सकृष्टः । सध्यामकैः मुरभिगन्धरसैश्च धूपः सौभाग्यबुद्धिजयकृद्विजेपी विवादे ॥१६४॥ देवासुरोरगपिशाचपितृगृहेषु गन्धर्वयक्षपिशिताशिपु च ग्रहेषु। जीर्णज्वरेपु विहितश्च विपातुरेषु धूपोऽयमाजिविजयार्थिपु पार्थिवानाम् ।। १६५ ॥ २९४१ ॥ इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृती रसरत्न- समुच्चये वन्ध्यागभिणीसूतिकाबालरोगचिकित्सा नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥ अथ त्रयोविंशोऽध्यायः। [अथ उन्मादवातादिचिकित्सनम् ।] आधिव्याधिकृशस्य दुर्बलतनोराहारतो वा भया- त्पूज्यातिक्रमणाद्विपापविपादैवादसामर्थ्यतः । चैपम्यादपि कर्मणां हदि मलाढ्य विधायोल्वणं कालुण्यं हतसौख्यदुःखमथनादन्मादमातन्वते ॥ १ ॥ संजल्पको धावति हन्ति चैतदुन्मादवातस्य च लक्ष्म बोध्यम् । अत्रार्कमूर्यास्यरसस्प वल्लं धत्तूरवीजेन समं प्रदद्यात् ॥ २॥ मरीचचूर्णेन घृतेन वाऽपि पथ्यं च गुर्वन्नमिह प्रशस्तम् । शुष्कं च शाकं परिवर्जयीत रुतं कपापं बहुशीतलं च ॥३॥ निम्बस्य तैलेन विमर्दयेत फलेवरं शाम्पति तेन रोगः । निर्गुण्डिकोन्मत्तकतुम्बिनीनां रसैस्तु तैलं परिपाचीत ॥ कलेबरं तेन विलेपयेत मासार्धतः शान्तिमुपैति रोगः ॥ ४ ॥ कार्पासास्थिमयूरपिच्छवृहत्तीनिर्माल्पपिण्डीतक- बैङ्मांसीकृपदंशविट्नुपवचाफैशाहिनिर्मोचकैः । नागेन्द्रद्विजगृङ्गदिनमरिचैस्तुल्यैस्तु धूपः कृतः स्कन्दोन्मादपिशाचराक्षसैमुरावेशग्रहमः परम् ॥ ५॥ १ स. 'टुरमः मगाः प्रचण्डपुष्पा च वपरमान्दरभस्मकी २२. मुगुष्टः। 3 ज. 'ग्यादित । घ. 'जयो नि। ५ प्र. विवाहे । प. यारिपुत्र. पु. 4 मुग: ग .. यिन्दा रू'। १० ८. नी चघ. 'तांश र ज. 'चनः । १३ स. स्तुन्यः कृतं धन छन्दों। ४. 'समहावेशमहल ।

·१ २३ अध्यायः1] उन्माददातादिचिकित्सानिरूपणम् । २३१ क्रुद्वैधातुभिराहत्ते च मनसि पाणी तमःसंविश- '.. न्दन्तान्खादति फेनमुद्विरति दो पादौ क्षिपन्मूढधीः । पश्यरूपमसक्षितौ निपतति प्रायः करोति क्रिया वीभत्साः स्वयमेव शाम्पति गते वेगे त्वपस्माररुक् ॥६॥ रसगन्धशिलानुत्थकान्तहेमाब्धिफेनकम् । रजनीतेजनीवीजं कर्पमात्रं पृथग्युतम् ॥ ७ ॥ निम्बुद्रवान्तौ तेनान्तलिसा ताम्रपलोन्मिताम् ।. पात्री न्युजां मुभाण्डान्तारुध्वा सर्परिकां धृताम् ॥८॥ भस्मनों पूर्वभाण्डान्तधृत्वाऽधो द्विनिशं पचेत् । स्वाङ्गशीतं विचूाथ रसोऽपस्मारनाशनः ॥९॥ वल्लमस्पोदये दद्याद्वचाव्योपविडङ्गयुक् । अनु देयमजामूत्रं ततोऽर्धप्रहरे गते ॥१०॥ सार्पपे पोडशपले तैले तल्लेपितां पचेत् । नस्यं तैलेन तेनास्प दद्यात्सव्योषकेण तु ॥ ११ ॥ कृष्णधत्तूरपञ्चाङ्गं कृष्णगोनवनीतकम् । पङ्गुणं नवनीतात्तु माषक्वार्थ चतुर्गणम् ॥ १२॥ क्षिप्त्वा वचावृतं तत्तु पथ्यं शाकोदनादिषु । शाके तु काकमाची स्यागोजने कृष्णगोपयः ॥ १३ ॥ शतधा मारिचं चूर्ण कूष्माण्डीपुष्पभावितम् । कुर्यात्तनैवे चूर्णेन रात्रावञ्जनमाचरेत् ॥ १४ ॥ एवं नित्यं कृते याति तृतीयदिवसे ध्रुवम् । अपस्मारस्तथा मासं सेव्यमेतन्महौषधम् ॥ १५ ॥ उद्भद्धमानवगलव्यतिपक्तमनौ रजु विदध निपुणेन कृता मंसी था। सा शीतलेन सलिलेन समं निपीता पुंसामपस्मृतिविनाशकरी प्रसिद्धा ॥ १६ ॥ कृष्णं श्वानं स्थितमनशन स्थापयित्वा विरेकं पश्चाद्दनीसिततिलयुतं भोजनं भोजयित्वा । तद्वीवोत्यासिततिलजदीपाञ्जनं लोचनस्थ चापस्मारं हरति विधृतं नम्बसारे शरावे ॥१७॥ १ घ. गढे'। २ घ. 'यया ॥ ७॥ ३ क. भस्मानापू मा'। ४ न. ना पूर्यभा'। म. 'ना पूर्व भा'। ५स. 'या पच्याघृत । ६ ५. पथ्य ७ घ.'स्मारे तया । च. 'स्मार तया1 ८ ग. उयुद्ध । ज. उहाध्य गर । प्र. उन्धमा ! ९ ग. मपी । १० न.भा निलमिता क. तगतो। - ·२३२ रसरत्नसमुच्चये [२३ भध्यायः। हेम्ना शुद्धेन संपिष्टं दशमांशरसं विपम् । स्रोतोज मदितं तोयैः शूलिनीदेवदालिजैः ॥ १८ ॥ गन्धकस्य पचेत्तैले वटिकोन्मादहन्मता । त्रिलोहपिष्टस्रोतोजाष्टित्रययुतं रसम् ॥ १९ ॥ भक्षपेत्पूर्ववत्सिद्धमपस्मारपणुत्तये । तथैव पर्पटीसूतं ब्राह्मीरसविमिश्रिम् ॥ २० ॥ सूतकप्रत्ययाख्योऽसाउन्मादापस्मृती हरेत् ॥ २१ ॥ अथ पर्पटीरसः-पर्पटीरसगुलाष्टौ नाकुलीवीजपञ्चकम् । गोघृतेन तु संयोज्य खादेदुंन्मादनार्शनम् ॥ २२ ॥ सघृतं मापमण्डं च पापयेघृतदुग्धकम् । पर्पटीरसगुनाष्टौ ब्राह्मीरससमन्विता ॥ २३ ॥ खादयेद्रोगिणं वैद्योऽपस्मारस्य प्रणुत्तये ॥ २४ ॥ अथ सर्वेश्वरः-रस नारङ्गमूलं च दन्ती पाठा पृथक्पृथक् । पलमेकं फेर्नफलमकमूलं तथैव च ॥ २५॥ पलं शशविपाणं च त्रिफला च पलत्रयम् । एतेषां काथसंयुक्तं दिनानि त्रीणि मर्दयेत् ॥ २६ ॥ अम्लवेतससंयुक्तमकक्षीरसमन्वितम् । पञ्चपञ्चदिने तद्वदमरीरससंयुतम् ॥ २७ ॥ त्रिसप्तदिवसं तद्वन्मदयेत्सिद्धमौपधम् । पिष्टं चित्रकनिष्क्वाथे वछत्रपनिपेपितम् ।। उन्मादापस्मृती हन्पादेप सर्वेश्वरो रसः ।। २८ ॥ अथ नेत्रामयः-कृष्णे पञ्च नवैध संधिए दश त्रीण्येव शुक्लेऽखिले जाताः पोडश वैमजाः खलु चतुविशो दृशोविंशतिः । सप्तातइयुत्ताश्चतुनपतिरित्यक्ष्णोरशेपामया- न्यो वेत्ति ध्यपहनुमेप विदुपामग्रे समर्यो भवेत् ।। २९ ॥ शिलया निहतं नागं रसराजप्रवेशितम् । द्विगुणं तुत्थमीपच कपरं द्रोणपुप्पनैः ॥ ३०॥ क. शविष रसम् । २६. 'तर प्र. ३ स.टी पाकुची वी! ४ . शाम् । 'निनाम् ॥ २३ ॥ ६ ज. 'यो क.स भार। ८ प. ९. कक्षा 1.. विमाज. चर्मनाः १२५. न्याह।

·* २३ अध्यायः।] उन्मादवातादिचिकित्सानिरूपणम् । २३३ रसैविमर्दपेद्वतिरेषाऽभिष्पन्दनाशनी । कापसिरसपिष्टेन्दुमधुशुल्बरसाञ्जनम् ॥ ३१॥ वाताभिष्पन्दजे ताने तिलपपर्यम्बुमर्दितम् । शुल्वजीमूतलोहं च सीसं च समभागिकम् ॥ ३२ ॥ द्विगुणं चाञ्जनं जातीतिलपर्णीमयूरजै.। पिष्टं निघष्टदधन्पर्के श्लेष्मामिष्यन्दनाशनम् ॥ ३३ ।। रसेन्द्रभुजगौ तुल्यौ ताभ्यां द्विगुणमञ्जनम् । ईपत्कर्पूरसंयुक्तं 'दशमांशं च सक्तु कम्॥ ३४॥ बलानागवलाजाजीरसस्तानं दिनत्रयम् । मंदितं स्यादभिष्यन्दे संनिपातात्मके हितम् ॥ ३५ ॥ चूर्ण तीक्ष्णस्य ताम्रस्प रसेन्द्रसमचारितम् । रसाञ्जनं च द्विगुणं वर्षांभूरसमर्दितम् ॥ शर्करामाक्षिकोपेतं पित्ताभिष्यन्दसूदनम् ॥ ३६ ॥ नागपारदधात्रीन्दुराज्पकणसैन्धवम् । रसाञ्जनं कणाक्षौद्रं ताम्बूलीपत्रवारिणा ॥ ताम्रण मर्दितं कांस्ये पित्ताभिष्यन्दमन्थनुत् ॥ ३० ॥ ताम्राहिताररसपीतकरोहिणीन्दु- शौण्डीरसाञ्जननदीजपुराणकांस्यैः । वर्तिः कृता सकलसंमितहसपादी- मूलैनिहन्ति नयनामयजालमाश ॥ ३८ ॥ पारदनागरसाञ्जनसमानदृढेशिम्बिमूलकं सरजम् । सप्तदिनं चिञ्चादलरसपिष्टं ताम्रपानपर्पपितम् ।। ३९ ।। वतिरनातपशुष्काऽधिमन्यतिमिरामैपिल्लशुक्लमी । पारदनागरसाञ्जनविद्रुमकासीसलोधताम्राणि ॥ ४०॥ वृत्तत्रिकटुकगैरिकसिन्धद्धवतुत्थफेनवराः। मौक्तिकगन्धिन्पाभागिरिक पुत्रजीवकनकशिफाः ॥४१॥ चिञ्चा पड्डिधमार्वलवणं पिचुमन्दपत्ररसैः । पिष्टा ताने लिप्सा वर्तिः स्यादधिमन्थपिल्लभी |॥ ४२ ॥ क दशक । २ अ सर्जक । ३५ लाने दि. ४ क नाकाण। ५ घ. मायम्। ६ व मृधि । ७ च. 'काशक पिया ।

·२३४ रसरत्नसमुच्चये [२३ भध्यायः। कर्पूराजनसीसपारदकणातीक्ष्णानि पिष्ट्वासक- नन्द्यावर्तरसैविशोष्य मधुना पिष्ट्वा पुनभांजने । शा. स्फाटिक एव वा विनिहितः शुक्लार्मकाचापई तैमियं च निराकरोति सहसा नेत्रेऽञ्जनं सर्वदा ॥ ४ ॥ अथ गरुडाञ्जनम्-कतकसैन्धवतुत्थरसाञ्जनं त्रिकटुकस्फटिकाब्दवराटकम् । त्रिकटुतानमयोहिमरोहिणीजलधिफेनवचाकरोटिका ॥ ४४ ॥ उरगपारदटङ्कणमञ्जनं त्रिफलपा मधुकेन च संयुतम् । करनवल्करसेन सुपेपितं गरुडदृष्टिसमां कुरुते दृशम् ॥ ४५ ॥ रसेन्द्रभुजगौ तुल्यौ ताभ्यां द्विगुणमञ्जनम् । ईपत्कर्पूरसयुक्तमञ्जनं तिमिरापहम् ॥ ४६ ।। गन्धकाद्विगुणः सूतः सौवीरं चाप्टमांशतः। कपित्थरससंपिष्टमञ्जनं तिमिरमणुत् ॥ ४७ ॥ अथ पटलहरेन्द्ररसः-नेपालतुत्पटवणतावरात्रिकटुफेनजलजं च । जम्बीरनीरपिष्टं काचार्मस्रावति मिरशुक्लपिल्लाम् ॥ ४८ ॥ रुद्धः पर्दटङ्कणलाक्षाजम्बीरयोद्रीवैः । मासं धान्ये क्षिप्तः सूतः पटलादिरोगहरः।। ४९ ॥ स्वर्ण वराटिका सूतः सारः पूतिकपत्रजः । नवनीतेन संयुक्ता वार्तः पुष्पं चिरन्तनम् ॥ ५० ॥ विषं धात्रीफलरसैदिनैकं परिभावितम् । अञ्जनं शहसहितं प्रगाढतिमिरमणुत् ॥५१॥ शम्बूकं वा वराटं वा दग्धं सूक्ष्म विचूर्णयेत् । अञ्जयेनवनीतेन हन्ति पुष्पं चिरन्तनम् ॥ ५२ ॥ शिमलं वचासौद्रभृष्ट्वा नेत्रं प्रपूरयेत् । निप्पिष्याऽऽद्री निशां वोऽथ सद्यः गृले मुखावहः । श्वेतं पुनर्नवामूलं जलेनौश्यं च शुलनुत् ॥ ५३ ।। श्वेतं पुनर्नवामूलं घृतघृष्टं समञ्जयेत् । जलस्राव निहन्त्याशु तन्मूलं च निशापुतम् ।। अक्षयेद्वझरोमाणि न भवन्ति कदाचन ॥ ५४॥ घ चा यांदिर एस्कारि वि २ य फिरता। युनटिता । ३ ५ 'दमनटण कि ४ विरामी ५ च भूपम् । ६५. मिरापहम् ॥४७॥रम ८ ग पर्षण स विधा : च. चारज.बहन माग्य च.ज नाममा ·२३ अध्यायः] उन्मादयातादिचिकित्सानिरूपणम् । निष्प चकपालं तु नारीस्तन्यन चाञ्जयेत् । भूल सतिमिरं हन्ति पुष्पं साक्षिदुग्धतः ॥ ५५ ॥ विश्चादलस्वरसपैषितसिग्रुबीजं कांस्पे निवृष्य परिशोप खरातन ।। तेलं ततः सूतमिदं शशिपादयुक्तं युझ्यावणार्मतिमिरे दिलमात्रमणि ॥ ५६ ।। कारवेल्लद्रवैः सार्धं सम्पग्मा कपर्दिका । सूतकं टणं लाक्षातुल्यं जम्बीरजद्रवैः ॥ १७ ॥ मर्दयेत्ताम्रपौत्र तु तस्मिन्रध्वा विनिक्षिपेत् । धान्यराशिस्थितं मासमञ्जनं पटलं हरेत् ॥ ५८ ॥ भृङ्गराजरसैघृष्टं पलैकं रक्तचन्दनम् । ताम्रपात्रे स्थितं भाव्यं तद्रसेन पुनः पुनः॥ ५९॥ शतधा भावयेद्यनात्पेष्प पेप्य पुनः पुनः । मधुनाऽप्यञ्जनं हन्ति पट्टि, तिमिरामयम् ॥ ६॥ धीजपूररेसे घृष्टं विपतुल्पं शिलायुतम् । अञ्जनं कारयेद्रात्रौ काचमान्ध्यं च नाशयेत् ॥ ६१॥ शम्बूक पारदं नागं कांस्यचूर्णं रसाञ्जनम् । समं सर्वमिदं चिश्चादलगावेण पंपयेत् ॥ १२॥ ताम्रपात्रगतां वत्ति छापाशुष्कां तु कारयेत् । शुक्लार्मतिमिरं पिल्लं हन्ति सा मधुनाऽजिता ।। ६३ ।। असकृच्छीततोयेन सिञ्चेनेत्रामिष्यन्दजित् । अजस्य कृष्णमांसान्तः पिप्पलीमरिचं क्षिपेत् ।। ६४ ॥ 'सेचपित्वा धृतैः पंच्याटिकान्ते समुद्धरेत् । मध्यापस्तन्यसंपिष्ट राज्यधस्याञ्जनं हितम् ।। ६५ ।। अजापित्तकृतं व्योप धृमस्थाने विशोष्प च । विरविल्वरसैष्टं राज्यन्यस्याञ्जनं दितम् ।। ६६ !! मरिच मत्कुणे रक्ते राम्पन्धहरमञ्जनम् ॥ १७ ॥ अथ नवनेत्रदात्री वटी-ताम्रापल्वणशङ्खस्तुल्या मगधोद्भवोऽथ वै धात्री जलपिष्टा गुलिकेयं सार्यसमपाध्यमपहरति ।। ६८॥ मृत पानेषु त । ज. पात्र तु । ३ क. विरेत् । ४ क. 'पात्रास्था ५. रसे पृटं। ६ ग. सेविज सादाय' ज. पक्षाद्वीप परमजनम् । ५ च. 'तगत व्योन। १.म. वायते धा ·रसरत्नसमुच्चये [२३ भध्यायः। द्विरष्टौ ताम्ररजसो मधुकस्य चतुर्दश । कुष्ठस्य द्वादशांशाः स्युर्वचापाश्च दशैव तु ॥ ६९ ॥ रजतस्प च चत्वारो द्वौ भागौ कनकस्य च । सैन्धवस्याष्टमो भागः पिप्पल्याश्च पडेव तु ॥ ७० ॥ अजाक्षीरेण संपेष्य ताम्रपाने निधापयेत् । अभिष्यन्दमधीमन्य व्रणशक्कं कुकूणकम् ।। तिमिरं पटलं काचं कण्डूं हन्ति विशेषतः॥७॥इति नवनेत्रदात्रीवटी कणलवणवचायुग्यष्टिताः क्रमेण द्विगुणधरणद्वैमछागदुग्धेन पिष्टः। निखिलनयनरोगान्हन्ति वतिविशिष्टा रज इव निशि सर्पिः क्षौद्रयुक्तं वैरायाः ॥ ७२ ॥ आालकुचभृक्षाणां रंजःपिष्टेन कस्यचित् । गन्धकेन समांशेन माग्वत्तानं च मारितम् ॥ ७३ ॥ ताम्राकं च तुत्थं च दशनिष्कं पृथक्पृथक् । कन्दुकस्थमिदं त्रिंशत्कर्पचूर्णितगन्धकम् ॥ ७४ ॥ दत्वाऽल्पशोऽमिनाऽल्पेन रुंध्या धूमं विसर्जपेत् । मस्थाम्बुमर्दितस्यास्प प्रासादं निःसृतं पुतम् ।। ७५ ॥ तुत्थनीरशिलाजाभ्यां कपाशाभ्यां विशोपपेत् । तामद्युतिरियं साज्यमानुपीक्षारमाक्षिकात् ।। ७६ ।। काचार्मपिल्लाभिष्पन्दव्रणशक्लपणाशिनी । तत्किहूँ दगुकिटिभं लेपासामादिकाञ्जयेत् ॥ ७७ ।। शुल्वं गन्धकमभ्रकं च रसकं दिक्सयनिष्कं पृथ- सर्व रुद्रजटारसेन बहुशो भृङ्गस्य सारेण वा । मायः श्लक्ष्णतरं मुमर्दितमिदं सम्यक्पुटं कारपे- स्थाल्यां तत्पुनरेव शीतलमिदं विन्यस्य तस्पान्तरे ॥७८|| निष्फ निकामनन्तरं परिपर्चजीर्ण पथा गन्धकं स्यादेवं शतनिष्कमात्रमसत्तदस्म शीतं ततः । मस्थेनोन्मितवारिणा विलुलितं कल्कं विना गालितं संरशाम्यु तदन्तरे शिखिनिभं नुत्थं सुचूर्णीकृतम् ॥ ७९ ॥ क. कणाल। ३ प.निशायाः । ३ घ. रसपा ४ अ. 'द। ५ घ. विजय प्रमादनिभृत पुनम् । ७ मिति । (माधीयान्) ८५. गनिमगुर ।जनिक।. च. पेक्षा ·२३ अध्यायः उन्मादवातादिचिकित्सानिरूपणम् । २३७ कपाशाशितमञ्जनं विनिहितं कांस्ये परं शोषये-' त्तां ताम्रहुतिमामनन्ति निखिलान्नेत्रामयानाशयेत् ।। ८०॥ आर्द्रकस्य रसे पिष्टं गन्धकेन विमिश्रितम् | तुत्थं तु निष्कदशकं तन्मानं चानकं भिपक् ।। ८१॥ दशनिष्केन तन्मानं तानं च शकलीक्रतम् । भर्जयेत्स्वपरे क्षिप्त्वा दहेत्तदनु चूर्णयेत् ।। ८२॥ तन्मिभं कन्दुकस्थेन चूर्णमेतेन भर्जपेत् । गन्धकं चूर्णितं कृत्वा कपं तु विधिना शनैः ॥ ८३ ॥ भर्जितं तज्जलपस्थे नीलं चापि शिलाजतु । कर्पप्रमाणं निक्षिप्य मर्दयेद्भावयेत्पुनः ॥ ८४॥ प्रसाद सावयेत्पश्चादातपे परिशोपयेत् । गन्धकट्ठतिरित्येपा सर्वनेत्रामयापहा ॥ ८५॥ विशेषावणकुठं च पिल्लं काचं कुकृणकम् । जयेत्तस्य घृतक्षौद्रैः सर्व तत्परिकल्पयेत् ॥ ८६ ॥ बणान्च्ट्रान्ससूक्ष्मानानपि शीघं निवर्तयेत् । तस्किटं दकिटिभपामादीलेपनाजयेत् ।। ८७ ।। ३०२८ ।। इति श्रीवैद्यपत्तितिहगुप्तस्प सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चय उन्माद- वातापस्मारनेत्ररोगाणामुपचारो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ।। २३ ।। अथ चतुर्विशोऽध्यायः। [ अथ कर्णरोगादिचिकित्सनम् । ] शला दोचपाभितिजनिता. पञ्चमतीनाहरु- कण्डू विद्रधिपालिशोथपरिपोटोत्पातलेहार्बदाः । शोफार्श कृमिकूचिकर्णकविदोर्युग्मन्थसत्तत्रिका- नादः पिप्पलिदु स्वद्धिवधिरास्ते पूतिकर्णेन च ॥१॥ फर्णलहरः क्षेप्यो लवणाकयो रसः । अब्धिफेनो वचा शुण्टी सैन्धवं च समं समम् ॥ २॥ समतेलार्द्रकद्रावैः पक्के तस्मिन्पलद्धये । पूर्वोक्तचूर्ण कपाशं लिप्त्वोत्तार्य मुशीतलम् ।। तत्तलं प्रक्षिपेत्कर्णे ध्रुव गोमक्षिका ब्रजेत् ॥ ३॥ प. नामित . प. प्रासारे सा झ. द भाव। ४ ज. पजयामिमृतजा ५ च. 'भूतन ।

·रसरत्नसमुच्चये [२४ अध्यायः। तिलपर्णीद्रवं तैलं कोणं कर्णे प्रपूरयेत् । अर्कपत्रद्रवं तैलं पूरयेत्कर्णशूलनुत् ॥ ४ ॥ लशुनस्य रसं कोणं पूरयेत्कर्णशूलनुत् । मेघनादद्वैः पूर्णे कर्णे पूयः प्रशाम्यति ॥५॥ मुसलीवाफुचीचूर्ण सादेदाधिर्यशान्तये । कतकं शिलवणमारनालेन पेपयेत् ॥ ६॥ कर्णमूलस्थितं स्फोटं सोष्णलेपाद्विनाशयेत् । पुत्रजीवफलस्यैव मज्जा जलनिपेपिता ॥ लेपारकर्णे गले कक्षे स्फोटं हन्त्युरुमूलकम् ॥७॥ अथ गोमक्षिकानिवारणम्-तैगरब्रह्मवृक्षस्य दन्तैमूलानि चर्वपेत् । रसेन श्रवणं तस्य पूरपेदतियत्नतः॥ गोमतिका विनिर्याति पूरणस्य विधानतः ॥ ८॥ मुसलीकन्दपूर्ण हि महिपीनवनीततः । लेपयेद्रोधपगाण्डे धान्यराशी निधापयेत् ॥ ९ ॥ सप्ताहादुद्धृतं लेझं फर्णपाली विवर्धयेत् । चर्मचेटस्प रतेन लेपारकों विवर्धते ॥ १० ॥ वराहोत्येन तेलेन लेपारको विवर्धते । वनवैकान्तविमलनुत्थनागविपान्वितैः॥ ११ ॥ तुल्पपारदगन्धाश्ममासिकः कजली कता। लशुनाकसिग्रेणीमरुण्या मूलकस्य च ॥ १२॥ पृथसः कदल्पाच सप्तधा परिभारपेत् । एवं एपिष्ट्वा वस्लेन सेविता कर्णरोगनुत् ।। १३ ॥ कुष्पण्टिवचादिङ्गशताहाशिनुसन्धेवेः। वस्तमूत्रः तं तेनं सर्वकामपापदम् ॥ १४ ॥ अथ नासारोगाः-पदपीनसाच मरसंचपरत्तदुष्टः पपासदीप्तिपिटियार्बुदपतिनागाः । आयावनाहपरिमोपसया: पारेरपीनसयुतश्च गदा नमि स्युः ॥ १५ ॥ 1. से. ना ... २.प. अ. ने क... rest ...'२. सदय ।

·२४ अध्यायः कर्णरोगादिचिकित्सानिरूपणम् । पूपासमतिदुर्गन्धि नासायामत्तितापकृत् । कृतं नस्पेन हन्यात्तच्छेतजीरं सितायुतम् ॥१६॥ घृताक्तं कुद्रमं घृष्टं नस्पे पीनसजिद्भवेत् । जलेन पैपयेद्धिगुमानेन च रक्षयेत् ॥ १७ ॥ तद्वचन्दुलतोयेन ह्याकुलीमूलमञ्जयेत् । कायला हन्ति नो चित्रं नासारोगमसङ्गतः ॥ १० ॥ अथ मणिपर्पटी-वज्रं मरकतं पुष्पमिन्द्रनीलं मुचूर्णितम् । रसद्विगुणगन्धं च कज्जली कारयेद्बुधः॥ द्रावितां लोहपात्रे तु पर्पट्याकारतां नयेत् ॥ १९ ॥ निर्गुण्डीतुलसीशिग्धत्तूररविवाहिजैः ॥२०॥ रसोपवरारम्भासुरसैरपि भावयेत् । आर्द्रकस्य रसेनापि सप्तधा परिभावयेत् ॥ २१ ॥ एवं सिद्धो रसो नाम्ना विख्याता मणिपर्पटी। सेविता गुञ्जया तुल्या निहन्यानासिकादान् ॥ २२ ॥ पथ्योपचारादिवशात्सर्वव्याधीविशेषतः ॥ २३ ॥ अथ मुखरोगाः--एको गण्डभवो गदः पडुदिता जिह्वोद्भवास्तालुजा- श्चाष्टावष्ट च मस्तजाश्च दशनोदूता दशौष्ठोद्गवाः । सन्स्पेकादश च त्रयोदश गदा दन्तस्य मूलोद्भवाः कण्डेऽष्टादश चोदिता वैदनगाः पञ्चाधिका सप्ततिः ॥२४॥ पूर्ण स्वामलकस्यैव गवां क्षीरेण पाययेत् । गलकीलकनुत्त्यर्थ विपतिन्दु सनागरम् ।। २५ ॥ हरीतक्पा च संयुक्तं मुखे धारय संततम् । बहुशो भानुदुग्धेन सैन्धवेन प्रलेपनम् । भल्लातकरसं दत्वा चूर्ण चोपरि बन्धयेत् ॥ २६ ॥ यः प्रातरुत्तेजयति द्विजाचयाकाष्ठेन वनद्विज एप जापते । तेनैव तैलोहितेन मार्जनाजिहाजहात्युद्धतपूतिर्गन्धिताम्||२७|| मुखपाकापनुपर्थ मधुना पर्पटीरसम् । खादयेत्कृतगण्डेपो चटिकां चानुधारपेत् ॥ २८ ॥ महाराष्ट्रिकचूर्ण च चतुष्कृत्वा विभागयेत् । निम्बाकरसाभ्यां तु गुटिका मुखगोपनुत् ॥ २९ ॥ सहिहुलगी २२ शुद्धो । ३ क. बदना। ४ ५. गयी ५ क गुन । घर 'दग। ७ क 'पहत। ८ क. गन्धता'। ९टाव ~ ·२४० -- रसरनसमुच्चये [२४ अध्यायः श्वतं पुनर्नवामूलं साक्षीमूलसंयुतम् । उद्वर्तनं हरेत्त्रीणां मुखच्छायां मृदुःसहाम् ॥ ३०॥ महिपीक्षीरसंपिष्टं रजनीरक्तचन्दनम् । कृतले निहन्त्याशु श्यामिकां गण्डयोः स्थिताम् ॥ ३१॥ मुखच्छापाहरं वङ्गभस्म स्यान्महिपीजलैः । गोमयस्य रसं सर्पिर्मातुलिङ्गं मनःशिला ॥ ३२ ॥ मुखवर्णकरं श्रेष्ठ तिलकानां च नाशनम् । उभे हरिद्रे मनिष्ठा घृतं गौराश्च सर्पपाः॥३३॥ पेष्या गैरिकसंयुक्ता अजाक्षीरण पाचिताः । एतेनैव भवेद्वक्त्रमुदयादित्यसंनिभम् ॥ ३४॥ गोमूत्रैः काथयेत्कुष्ठं बालकं सहरीतकम् । पिष्ट्वा सर्व वर्टी कुर्यान्मुसदौर्गन्ध्यनाशिनीम् ॥३५॥ गृहधूमारनालेन क्वाथं समधु सैन्धवम् । गोमयैः कोथिता पथ्या निशि कृष्णाकणान्विता ।। ३६ ॥ वदनस्य दुरामोदं निहन्ति परिशीलिता। लोजा जातीफलं पूगं तुल्यं भक्ष्यं पिवेदनु ॥ ३७ ।। शीततोयं पलाधं च आस्पदैरस्यशान्तये । निर्गुण्डीमुत्पलं कन्दं चर्वयेदुपजिह्वके ॥ ३८ ॥ ताम्रपाने क्षणं पाच्यमभयाचूर्णकं मधु । करेण गुटिका कार्या दन्तैर्धार्या कमीन्हरेत् ॥ ३९ ॥ फासीसं हिङ्गसौराष्ट्रीदेवदारु समं जलैः । गुटिकां धारयेद्दन्तैः कृमिशलहरं परम् ॥ ४०॥ विशालायांः फलं चूर्ण्य तप्लोहोपरि क्षिपेत् । तमादृष्टदन्तानां कीटपातो भवत्पलम् ।। ४१॥ जातीकोरण्टपत्रं च चर्वयेत्पातरुत्थितः। स्थिराः स्युश्चलिता दन्तास्तत्का?र्दन्तधावनात् ॥ ४२ ॥ मूलबीजं मुखे धाप दन्तदाळकरं परम् । किञ्चिल्लवणसंयुक्तमारनालं विपाचयेत् ।। ४३ ॥ घ. सघृष्ट रजत री २ च. 'काममलादि । ३ क. पालक । ५. पालिक । झ. वाला। ४५. कथिता ।५ घ. मिशी । ६ करना । ८. 'तोयपलार्ध तु आघ. दनुत् ॥ ३८॥ घ. 'याः पल पूर्ण त। 1. क. 'टोहे पक. वा । १२ क. मूत्रीयी। घ. चन।

·२४ अध्यायः1] कर्णरोगादिचिकित्सानिरूपणम् । तेन गण्डूपमात्रेण मुखवैरस्पनाशनम् । ताम्बूलचूर्णदग्धस्तु गण्डूषस्तिलतेलतः॥४४॥ काश्चिकैलंबणाक्तैर्वा गण्डूपः मुखदायकः। अश्वगन्धाजमोदा च वचा कुष्ठं कटुत्रयम् ॥ ४५ ॥ शंतपुष्पं ब्रह्मबीजं सैन्धवं व समं समम् । एतद वचाधं च चूर्णितं मधुसर्पिपा ।। ४६ ।। भक्षयेत्कर्षमात्रं तु जीर्णान्ते क्षीरभोजनः । सहस्रग्रन्थधारी स्यान्मूको वा वाक्पर्भवेत् ।। ४७ ॥ पारदं मिलं ताप्यं त्रिकटुं ताम्रसैन्धवम् । तुल्यं गवां जलैः पिष्टं मुखोष्णं लेपपेन्मुहुः ।। ४८ ॥ ज्यहेण कण्ठशालूकं गलग्रन्थि च नाशयेत् । लेपयेदानुदुग्धेन सैन्धवं गलकीलनुत् ॥ ४९ ॥ तथाऽनतुत्यकुनटीराजावर्तशिलाजतु । गुग्गुलुर्हरवीर्य व मुखरोगनिवर्हणम् ॥५०॥ महिपीमूत्रसंपिष्टं लोहकिट्ट क्षणं पचेत् । तेन लेपो निहन्याशु ग़लरोग मुदुःसहम् ।। ५१ ॥ जलेन लेपयेत्तुल्पं काञ्चनीचित्रकं विषम् । ' सप्ताह लेपपत्तेन हाश्या गण्डमालिकाः॥ ५२ ॥ स्फुटन्ति नात्र संदेहः स्फोटलेपमिमं शृणु । निजद्रावण "संसृष्टं मुण्डीमूलं प्रलेपनात् ।। ५३ ।। गण्डमालाः क्षयं यान्ति तद्रवं च पिवेजलम् । ब्रह्मदण्डीपमूलं तु पिष्टं तन्दुलवारिणा ॥ स्फुटितां हन्ति लेपेन गण्डमाला न संशयः ॥५४॥ गन्धकं सूतकं तुल्यमकक्षीरेण सैन्धवम् । पिष्ट्वा च काञ्चनीमूलं लेपोऽयं" गण्डमालिकाम् ॥ ५५॥ अदृश्याः स्फोटयन्त्पाट मुण्डीद्रावण पेपितम् । तन्मूलं लेपयेत्तत्र त्रि.सप्ताई प्रशान्तये ।। पिष्टवा जेपालपत्राणि स्वरसेन ततो वेटीम् ॥५६॥ १५ शतपुष्पा १२५ जनम् । ३ क. कोऽपि सुरविर्भ। ४ घ विमला । ५. वतार त्रिकटु से। ६ घ. तुत्य । ७ क. परिचा तुई। ८ प. ताप्यानी ९. सम । १.५ त्रयेनुल्य । "जपच्या गरज. सपिष्टमुण्डीमलमा प. संटमुण्डीमूल ३२. यकाठमा. त्रिसताई। १५. बर्टी।

·। २४ रसरत्नसमुच्चये [२४ अध्यायः। छापाशुष्का तयालेपागण्डमालां विनाशयेत् । हेमतारयुतं सूतं तालकं क्षीरमर्दितम् ॥ ५७॥ क्षौद्रे तिलानां तैलेन मस्विनं दन्तदायकत् ।। दन्तदायप्रसिद्धयर्थ गुटिकां देहि सर्वदा ॥ ५८ ॥ रसस्य धातुबद्धस्य चालनं घर्षणं तथा । रूप्यादिचूर्णमादाय पिष्टिं साधप यत्नतः ॥ ५९ ॥ निम्बुमध्ये विनिक्षिप्य दिनानां पञ्च धारय । तालचूर्ण सेमादाय भानुदुग्धेन भावयेत् ॥ ६० ॥ तन्मध्ये गुलिकां क्षिप्त्वा पचस्व तिलतैलके । दोलायत्रे निबध्यैनां यत्नेन दिवसत्रयम् ॥ ६१ मलापकर्षणं कृत्वा मधुभाण्डे निधापयेत् । मुखे धारय दन्तानां दााय गुटिकामिमाम् ।। ६२ ।। अथ शिरोरोगाः-शिरस्तोदाश्चतुर्थोक्ता दोपः सर्वासजन्तुभिः । कम्पश्चार्धावभेदश्च सूर्यावर्तोऽपि शसकः ।। ६३ ।। गिरिकीफलं मूलं सैदलं नस्यमाचरेत् । मूलं वा बन्धयेत्कर्णे निहन्त्यशिरोव्यथाम् ॥ ६४ ॥ गुडं करञ्जधीजं च नस्पमुष्णजलैहितम् । मरिचं भृङ्गजैद्रांवैलेंपोऽयं हन्ति तां रुजम् ॥ ६५ ॥ मृतसूताभ्रक तीक्ष्णं कान्तं तानं मृतं समम् । स्नुहीतीदिनं मर्य पिण्डं तन्मापमात्रकम् ॥ ६६ ॥ समाहात्सूर्यवर्तादीशिरोरोगान्विनाशयेत् । पुडुमं मधुयष्टी च सितामृतगुणोत्तरम् ॥ ६७ ॥ सप्ताहेन कृते नस्ये दाई हन्ति शिरोरुजाम् ।। शिशुपाल भरि, चाशूलनुत् ॥ १८ ॥ कुटुमं घृतसंयुक्तं नस्पादन्ति शिरोरुजम् । पारदं मर्दयनिष्कं कृष्णधतूरजैवैः ॥ ६९ ॥ नागवल्लीदलैर्वाऽध वनस्खण्डं प्रलेपयेत् । तद्वयं मस्तके वेष्टय धापं पामत्रयं बुधैः ॥ ७० ॥ १ ज. शुभात'। २ झ. युर. मृतस्तितावीरमदितः । ३५. शादीशिग ग. शीर ४ प. पिष्ट साध्य गाज. समामाश । ६. मी चं धारच मार। क. पला । घ. पेय । 2 - ·- २४ अध्यायः॥ कर्णरोगादिचिकित्सानिरूपणम् । २४३ यूकाः पतन्ति निःशेषाः सलिक्षा नात्र संशयः॥ ७१ ॥ कण्टकारीफलरसैस्तैलं तुल्यं विपावयेत् ।। । जयापुष्पद्रवैर्वाऽथ तल्लेपो दारुणपणुत् ।। ७२ ॥ द्विनिशानवनीतेन लेपाटा खण्डकेशनुत् ।। ७३ ॥ जोतिपुष्पं फलं मूलं कृष्णगोमूत्रपेपितम् । । लेपोऽयं समवारेण दृढकेशकरः परम् ।। ७४ ॥ शृङ्गाटत्रिफलाभृङ्गीनीलोत्पलमपोरलः । सूक्ष्मपूर्ण समं कृत्वा पचेले चतुगुणे ॥७५ ॥ तल्लेपेन दृढाः केशा. कुटिलाः सरला अपि । 'किटिभक्षतकेशान्तस्थाने स्वर्णेन घर्षयेत् ॥ ७६ ॥ यावत्सतप्ततां याति ततो लेपमिमं शृणु । भल्लातर्फ च बृहती गुमामूलं फलं तथा ।। मधुना सह लेपेन चाम्पारोगचपप्रणुत् ।। ७७ ॥ गुञ्जामूलं फलं चूणं कण्टकार्याः फलद्रवै । तेन लेपेन हन्त्या चाप्यरोगं सुदुःसहम् ।। ७८ ॥ अनजीर्णरसस्तीक्ष्णं स्नुहीक्षीरं सुरापसम् । शुल्वं च सूवितादीशिरोरोगानिवर्तयेत् ।। कटुतैलकत नस्पं पलितारूपिकापहम् ॥ ७९ ॥ स्नुहकक्षीरभृङ्गाम्बुगोमत्रहलिनीविषैः। गुञ्जाविशालामरिचैः कटुतैलं विपाचितम् ।। खलति शमयत्पम्लपिष्टमष्टगुणं विषात् ।। ८०॥ अथ व्रणाधिकार:- दोपैद्वंद्वैः समस्तैश्च सास्तैरसृजाऽपिच । अणभेदा इति प्रोक्ता वैद्यशास्त्रविशारदैः ।। ८१ ॥ शुल्बपूर्ण रसे नीणं मदयन्तीपुनर्नवे । मेषशृडीरसश्चैतद्रणशोधनरोपणम् ॥ ८२॥ पटोलनिम्वपत्र व मधुपष्टीनिशातिला. । विहन्तीरसैः पिष्ट्वा पूरपेद्रणरापेणम् ॥ ८३ ॥ अथ जात्याचं वृतम्-निम्धपत्रं तिलं पिष्ट्वा पूरयेन्मधुसर्पिमा । जातीपत्र पटोलं च निम्बोशीरकराकम् ।। ८४ ॥ क जपापु। २ क जातीपुष्पफ) घ जातीपुष्प दल ३ समराग । ४५ 'मयो १५ भक्षिशान्त धान्यल। ग. स्थान स्वीक. 'तैलाविष घ. 'तैले विश नाक 'मा - ·रसरनसमुचपे [२४ अध्यायः। मनिष्ठा मधुपष्टी च तुत्थपत्रकसारिवाः । प्रत्येकं चूर्णयेत्कर्ष गव्याज्यं द्वादशं पलम् ॥ ८५॥ घृताचतुर्गणं तोयं पापमाज्पावशेषितम् । तेनाभ्यङ्गो मर्मजातान्त्रणान्नाडीव्रणानपि । सवन्ति सूक्ष्मरन्ध्राणि पूरयेन्नात्र संशयः ॥ ८६ ॥इति जापाचं घृतम्। अपामार्गस्य पत्रोत्थरसेनाऽऽपूरयेद्रणम् । किंवा तद्धीजचूर्णेन व्रणं दुष्ट प्ररोहयेत् ॥ ८७ ॥ पुरातनगुडैस्तुल्यं टवणं सूक्ष्मचूर्णितम् । तद्वा पूरयेद्दं व्रणं शीपतरं महत् ॥ ८८ ॥ पारदस्य त्रयो भागाः कमलस्यैकविंशतिः। जम्बीराम्लेन तस्पिष्टं माणिमन्थस्य सप्ततिः ।। ८९ ॥ नवभिर्गन्धकस्यांशै सारेण मर्दयेत् । सप्ताहमातपे तीने धारितं शस्त्रवल्लिखेत् ।। ९० ॥ अथ भङ्गः-भङ्गो द्विधा निजागन्तुबाह्याभ्यन्तरभेदतः। भनेवैरण्डतैलेन मयुत्पात्पर्पटीरसम् ॥ ९१ ।। वजी पिष्टा वालकस्य प्रणुत्त्यै मेपीदुग्धं कान्तपापाणतुल्यैः । तुल्पं लेपादस्थिभङ्गं निहन्ति बाद्याभ्यन्तःसंस्थितं तत्क्षणेन ॥ ९२॥ गुदस्य पा पिटिकांतिकारी शोफादियुक्तः स भगन्दरः स्यात् ।। ९३ ॥ वृषणासनयोर्मध्ये प्रदेशो भग उच्यते । तमेव दारयत्यस्माद्भगन्दर इति स्मृतः ॥ ९४ ॥ आदी सर्वप्रयत्नेन पाकं रक्षेद्भगन्दरे। साव्यं रक्तं व्रणे जाते जलका वा प्रेपोजपेत् ।। लाङ्गलीकृष्णधत्तरविपष्टि प्रलेपपेत् ॥१५॥ रसगन्धकसिन्धत्यतुत्यनागाः सजीरकाः। तिक्तकोशातकीसारः पिष्टा प्रन्ति भगन्दरम् ।। गुल्मोक्तचक्रिकाबद्धो भगन्दरहरः परम् ।।९६ ।। शुदसूतं द्विधा गन्धं कुमारीरसमर्दितम् । ज्यहान्ते गोलकं कृत्वा दण्डिकान्ते निरोधपेत् ॥२७॥ . च. रिता २ प. गवाम्य । ३ फजपूर्णे। ४ प. पारपस्य । ५५. प्रवादयेत् । इ. दापद । ६ म. पिष्टा।

·२४ अध्यायः कर्णरोगादिचिकित्सानिरूपणम् । २४५ शुद्धेन ताम्रपात्रेण तयोस्तुल्येन पन्नतः । तदाण्डं भस्मना पूर्य तुल्या तीवाग्निना पचेत् ॥ ९८॥ द्वियामान्ते तदुद्धृत्य चूर्णपेत्स्वाङ्गशीतलम् । जम्बीरस्य द्रवैः पिष्टा रुद्ध्वा सप्तपुरैः पचेत् ॥.९९ ॥ गुकं मधुराहारं दिवा स्वापं च मैथुनम् । वर्जयेच्छीतलाहारं रसेऽस्मिरविताण्डवे ॥१०॥ ताम्रचूर्ण सप्तभागं भागमेकं तु पारदम् । सैन्धवं सप्तभागं च गन्धकं नवभागिकम् ।। १०१॥ भृङ्गीद्रावैः सजम्बीरैः सप्ताहं धर्ममर्दितम् । तेन लिप्तं स्फुटस्पाशु यदि पकं भगन्दरम् ।। १०२॥ न शस्त्रैश्छेदयेत्माज्ञः स्फोटयेल्लेपनादिभिः । हरिद्रानिम्बसिधूत्थं पिष्ट्वा लिवा स्फुटत्पलम् ॥ १०३ ॥ नरास्थितैललेपेन स्फुटितं शुष्पति व्रणम् । ताम्रभस्म दिनं *धर्ममदयन्तीपुनर्नवान् ॥ १०४॥ मेषशृङ्गीद्रवैस्तेन व्रणशोधनरोपणम् । त्रिफलाकाथसंयुक्तमार्जारास्थिमलेपनात् ॥ १०५॥ । क्षालपेत्रिफलाकाधैर्हन्याडुष्टभगन्दरम् । भूतलोत्थं पिबेचूर्ण खररक्तेन संयुतम् ॥ १०६॥ श्वानास्थिलेपनात्काथाच्छीघ्रं हन्पाद्भगन्दरम् । मेदोमांसास्रगाः कुर्युर्वृत्तं ग्रन्थितमुन्नतम् ॥ १०७॥ दोषाः शोफादिकं तत्र धनादन्थिमाहतम् ।। , अरिमेदपलाशानां ग्रन्धिभस्म विमर्दयेत् ॥१०८ ॥ भस्मना तेन दत्तः सन्मेदोग्रन्थिविनाशनः । गुडूचीसूरणं निष्कत्रयमुष्णाम्बुमर्दितम् ॥ १०९ ॥ मेदोद्धिरसात्तेन हन्ति रोगं च पूर्वजम् । गण्डमालां जपत्याशु गुल्मोतोदयभास्करः ॥ ११० ॥ पुत्रजीवस्प मजा तु अलैः पिष्ट्वा मलेपनात् । फालस्फोट विषस्फोटं सद्यो हन्यात्सवेदनम् ॥ १११ ॥ . * मर्च मदयन्तीपुनर्नवे । साधीयान् । .स. शुध्यति । २झ, मन्थना। ३.t"।

·रसरातमुचपे [२४ अध्यायः। मञ्जिष्ठा मधुपष्टी च तत्थपत्रकसारिवाः । प्रत्येकं चूर्णयेत्कर्ष गव्याज्यं द्वादशं पलम् ॥ ८५॥ घृताचतुर्गणं तोयं पापमाज्यावशेपितम् । तेनाभ्पड़ो मर्मजातान्त्रणानाडीव्रणानपि ।। सवन्ति सूक्ष्मरन्ध्राणि पूरयेन्नात्र संशयः ॥ ८६॥इति जात्याचं घृतम्। अपामार्गस्य पत्रोत्थरसेनाऽऽपूरयेद्रणम् । किंवा तदीजचूर्णेन व्रणं दुष्ट प्ररोहयेत् ।। ८७ ॥ पुरातनगुडैस्तुल्यं टङ्कणं सूक्ष्मचूर्णितम् । तद्वा पूरपेद्गुढं व्रणं शीप्रतरं महत् ।। ८८ ॥ पारदस्प त्रयो भागाः कमलस्यैकविंशतिः । जम्बीराम्लेन तत्पिष्टं माणिमन्थस्प सप्ततिः ॥ ८९ ।। नवभिर्गन्धकस्पांशै सारेण मर्दयेत् । सप्ताहमातपे तीने धारितं शवल्लिखेत् ।। ९० ॥ अथ भङ्गः-भङ्गो द्विधा निजागन्तुवाद्याभ्यन्तरभेदतः। भनेष्वैरण्डतैलेन प्रयुअपात्पर्पटीरसम् ॥ ९१ ।। वजी पिष्ट्वा वालकस्य प्रणुत्त्यै मेपीदुग्धं कान्तपाषाणनुल्पैः। तुल्पं लेपादस्थिभङ्गं निहन्ति वाद्याभ्यन्तःसंस्थितं तत्क्षणेन ॥ १२ ॥ गुदस्य पार्थे पिटिकार्तिकारी शोफादियुक्तः स भगन्दरः स्यात् ॥ ९३ ॥ कृपणासनयोर्मध्ये प्रदेशो भग उच्यते । तमेव दारपत्यस्माद्भगन्दर इति स्मृतः ॥ १४ ॥ आदी सर्वप्रयत्नेन पाकं रक्षेद्गन्दरे । साव्यं रक्तं व्रणे जाते जलका वा प्रयोजयेत् ॥ लाङ्गलीकृष्णधत्तरविपष्टिं मलेपयेत् ॥ १५ ॥ रतगन्यफसिन्धत्यतुत्यनागाः सजीरकाः। तिक्तकोशातकीसारः पिष्टा मन्ति भगन्दरम् ।। गुल्मोक्तवक्रिकावतो भगन्दरहरः परम् ॥९६ ।। शुदसतं द्विधा गन्धं कुमारीरसमर्दितम् । त्यहान्ते गोलकं कृत्वा हण्टिकान्ते निरोधपेत् ॥ ९७ ॥ १५. रिता । २ प. गवारय । ३ फ.'जपू। ४ क. पाटरस्य । ५ क. प्रादयेत् । १.१ दापरेड । न. पिटा ·२४ अध्यायः कर्णरोगादिचिकित्सानिरूपणम् । २४५ शुद्धेन ताम्रपात्रेण तपोस्तुल्येन यत्नतः। तगाण्डं भस्मना पूर्य चुयां तीवामिना पचेत् ।। ९८॥ द्वियामान्ते तदुद्धृत्य चूर्णपेत्स्वाङ्गशीतलम् । जम्बीरस्प द्रवैः पिष्टवा रुद्ध्वा सप्तपुरैः पचेत् ॥ १९ ॥ गुजैकं मधुराहारं दिवा स्वापं च मैथुनम् । वर्जयेच्छीतलाहार रसेऽस्मिन्रविताण्डवे ॥१०॥ ताम्रचूर्ण सप्तभागं मागमेकं तु पारदम् । सैन्धवं सप्तभागं च गन्धकं नवभागिकम् ।। १०१ ।। भृङ्गीद्रावैः सजम्बीरः सप्तादं धर्मर्दितम् । तेन लिप्तं स्फुटत्याशु यदि पक्कं भगन्दरम् ॥ १०२॥ न शस्त्रैश्छेदयेत्माज्ञः स्फोटयेल्लेपनादिभिः । हरिद्रानिम्बसिधृत्थं पिष्ट्वा लिस्वा स्फुटत्यलम् ॥ १०३ ॥ नरास्थितेललेपेन स्फुटितं शुष्पति व्रणम् । ताम्रभस्म दिनं धर्ममदपन्तीपुनर्नवान् ॥ १०४ ॥ मेषशृङ्गीद्रवैस्तेन व्रणशोधनरोपणम् । त्रिफलाक्काथसंयुक्तमार्जारास्थिमलेपनात् ॥ १०५॥ क्षालयेत्रिफलाकाथैहन्यादृष्टभगन्दरम् । भूतलोत्यं पिवेचूर्णं खररक्तेन संयुतम् ।। १०६ ।। श्वानास्थिलेपनात्काथाच्छीघं हन्याद्भगन्दरम् । मेदोमांसास्त्रगाः कुर्युर्वृत्तं ग्रन्धितमुन्नतम् ।। १०७ ॥ दोपा. शोफादिकं तत्र ग्रंथनादन्थिमाहत्तम् । अरिमेदपलाशानां ग्रन्धिभस्म विमर्दपेत् ।। १०८ ॥ भस्मना तेन दत्तः सन्मेदोमन्धिविनाशनः । गुहचीसूरणं निष्पत्रपमुष्णाम्बुमर्दितम् ।। १०९ ॥ मेदोवृद्धिरसात्तेन हन्ति रोगं च पूर्वजम् । गण्डमालां जयत्याशु गुल्मोक्तोदयभास्करः ।। ११०।। पुत्रजीवस्य मजा तु अलैः पिष्ट्वा प्रलेपनात् । फालस्फोटं विपस्फोटं सद्यो हन्यात्सवेदनम् ॥ १११॥ * मी मदयन्तीपुनर्नवै । साधीयान् । .स. शुध्यति । २ . अन्यना। ३५ बर।

·२४६ रसरत्नसमुच्चये [२४ अध्याय. अन्थ्यादिनिखिलारोगान्सर्वरोगाश्रयान्हरेत् ॥ ११२।। सन्धिग्रन्थिस्तापयुक्तो पदि स्पारक्षीरं रात्रोदनं संनिध्यात् । पादाङ्गष्टस्याग्रदेशेपुरक्तस्राव कुर्यात्तेन शीघ्रं सुखी स्पात् ॥११३॥ कक्षपन्धि गलग्रन्थि कटिग्रन्धि च नाशयेत् । अन्पं च स्फोटकं तीनं पुत्रजीवो विनाशयेत् ॥ ११४ ॥ गुञापत्रं शिलां यष्टिं गवां क्षीरण पाययेत् । तलस्फोटं निहन्त्याशु मज्जा वा पुत्रजीवजा ॥ ११५॥ विष्णुकान्ता च पेटारी काक्षिकेन तु पेपिता । फालस्फोटं हरेल्लेपाढुष्टग्रन्धिपु का कथा ॥ ११६ ॥ पुनर्नवार्काभयशिवमुष्टिकरअसिन्धूत्यमहौषधं च । गोमूत्रपिष्टं च मुखोपणलेपादन्थ्यर्बुद हन्त्यपची च सद्यः॥११७॥ 'मेदोमदोपं मासोत्यग्रन्थिरूपं ततो महत् । अर्युदं दुष्टरुधिरं सवेत्तन्छोणिताव॒दम् ॥ ११८ ॥ तन्दुलीयकवभूनागकन्यांवरारसे । गोमूत्रे च रसः पिष्टः पुटपकोऽवृंदादिजित् ॥ ११९ ।। सिप्तं पवक्षारविडनचीज गन्धोपलस्पानशनैः कृतैर्यत् । रक्तेन मित्रैः सरसस्य - तदर्द शाम्पति नान्यथैतत् ॥१२०॥ मेदोत्यामलकक्षवंक्षणतले मन्यादृशोः कुर्वते वार्ताकीफलकोपमान्सकठिनान्गण्डान्सफण्डन्मलाः । पच्यन्तेऽल्परुजः सवन्ति नितरां रुह्यन्ति नश्पन्रपलं दूर्वेव क्षयवृद्धिभागिनि नृणां सा गण्डमालापची ॥ १२१ ॥ सुरवारुण्या मुलं गोमूत्रयुतं महेन्द्रकन्या च । अपरोति गण्डमालां पित्तं श्लक्ष्णेन परिघृष्टम् ।। १२२ ॥ अबक्षीरजयापुष्पतैललासारसैः समः । गण्डमाला शमं याति मलिमा सप्तभिर्दिनः ॥ १२३ ।। पुप्ये गृहीतं गिरिमणिकाया मल सिताया गलके निवदम् । गव्पेन लीदं परि वा घृतेन निहन्ति चोरामपची तदेव ।।१२४॥ छुहुन्दरीसाधिततैरलिप्ता त्रिमिदिननंदपति गण्डमाला॥१२५।। .. ११. मेदोन दोपमा इ.स. 'मास्टार।

·. 1 २४ अध्यायः.] कणरोगादिचिकित्सानिरूपणम् । मूलिका सहदेव्युत्था रखी ग्राह्याऽध धारिता ' गण्डमालाहरा कर्णे महादेवेन भाषिता ।।१२६ ।। गुञ्जाटणशिग्रुमलरजनीशम्याकभल्लातकैः स्नुहाग्निकरअसैन्धववचाकुष्ठाभयालाङ्गेली। चांभूशरभूशिरीपलवणव्योषाचमाराविषं गोमूत्रैः शमयेद्विलिप्तमपचीग्रन्थ्यचुदश्लीपंदम् ।। १२७॥३१५५।। इति श्रीवैधपतिसिंहगुप्तस्प सूनोर्वागभयचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चये कर्णरोगनासारोगमुखरोगगलरोगमुखपाकमुखच्छायोजिह्वादन्तकण्ठ- रोगगण्डमालाशिरोरोगयूकादारुणकेशरोगत्रणरोगभङ्गरोगम- गन्दरापचीग्रन्थ्य-दकालस्फोटादिचिकित्सितं नाम चतुर्दिशोऽध्यायः ॥२४॥ . - म - अथ पञ्चविंशोऽध्यापः। [अथ क्षुद्ररोगादिचिकित्सनम् ।] व्यङ्गः कच्छपनीलिकाकुनखविद्वोत्कोऽकोठालसैः कक्षारुद्धगुदममुप्तिविवृताविस्फोटवल्मीकरुक् । विस्फः स्यात्कदराजगल्लिजतुमण्यन्धालजीराजिका- क्षुद्रालाश्छनशर्करेति च पवप्रख्यापिरोहिण्यपि ॥१॥ जालाश्मगर्दभविदारिमसूरिकाभिः सत्पझकपटकरुजा सह गर्दभी च। स्याच्छर्कराव॒दमषानन(पिफैश्च गण्डाह्वया पनसिका विरिवेल्लिकेति ॥ २॥ सर्पिपा निम्बचूर्णेन प्रयुक्ता पर्पटी हरेत् । मसूरिकाक्षुद्ररोगानन्यानपि च दुस्तरान् ॥ ३ ॥ तत्कालशस्त्रप्रहतः शशो पस्तस्यासजा नश्यति लिप्यमानम् । उपझं मुखे जातिफलस्य बाह्यत्वचाऽथवा संततमेव लिमम् ॥४॥ इङ्गुदीफलसमुद्भवमज्जा पेपिताऽतिशिशिरेण जलेन । एकविंशतिदिनप्रविलिप्ता व्यङ्गमाननभवं परिमार्टि ॥५॥ उद्धृत्य कुनखं क्षीर स्नुपर्णी टणं समम् । सम्यनिरुद्धदाहं च मूले कृत्वा नेखी भवेत् ।।६।। १२. हातमा। २. 'जीः । ३ क. 'शठभ्। ४ के. पवरण न्यो । ५ क. पदान् । ६ घ. 'लुरुषों । ७ ग. निबन्धमा । ८ ग. रन दा' ९ ग. सुना।

·२४८ रसरत्नसमुच्चये. [२५ भध्यायः। व्रणपूतिपूयजुष्टं नखविवरं मक्षु रोपपत्यभपा। नानाविधैः किमेतेरास्फोतारविकुरण्टकंक्षीरैः ॥७॥ सकुष्ठं जीरकं तोयैः पिष्ट्वा लेपेन नाशयेत् । पुत्रजीवस्य वा मज्जां तोपैः पिष्ट्वा प्रलेपपेत् ॥ ८॥ शिमलं निशातोयैः कक्षाग्रन्धिहरं लिपेत् । विषं पुनर्नवामूलं जललेपेन तं जयेत् ॥ ९॥ सर्वेषां स्तनरोगाणां रक्तमोक्षः प्रशस्यते । पूपपक्कः स्तनो यः स्पाल्लपस्तस्पावपाटने ॥ १०॥ एकवीरस्य मूलं तु अजामूत्रेण लेपयेत् । तत्क्षणात्स्फुटते पक्कं शत्रैर्वा स्फोटयेद्भिपक् ॥ ११ ॥ पष्टीनिम्बहरिद्रा च निर्गुण्डीधातकीसमम् । चूर्ण स्तनणे देयं रोपणं कुरुते हितम् ॥ १२॥ मध्वाज्यैर्देवदारुं च पिष्ट्वा वति प्रलेपयेत् । पूपपक्के स्तने सिंवा रोपणं कुरुते क्षणात् ॥ १३ ॥ लिङ्गव्याधौ लोहितं स्रावयित्वा पचोदोलभक्षयेत्तस्प नुत्त्यै॥१४॥ उदुम्बरवटाश्वत्थसाम्रजम्बूत्वचः सुतम् । जलैः क्वाथं च तेनैव क्षालपेल्लिङ्गपाकनुत् ॥ १५ ॥ कुमारीरससंपिष्टं जीरकं लेपयेदिपम् । तेन दाहश्च पासश्च शममाप्नोति निश्चितम् ॥ १६ ॥ महाशहं जलेऽष्ट्वा तेन लिई मलेपयेत् । घोण्टापगं च वा तोयैः सारं वा सदिरोत्थितम् । जलेः पिष्टं प्रलेपोऽयं लिङ्गरोगहरं पृथक् ॥ १७ ॥ सुगन्धफवृतैर्लेपः पलिङ्गे मुसावहः । निम्बसादिरपश्लिष्टारर्ण चापतनं जपेत् ॥ १८॥ पेचिश्चारसष्टं सैन्धवं रोपपद्रणम् । अन्यिः फट्यां च जघने शममाप्नोति नान्यथा ॥ १९ ॥ शिग्रुमैलं वचस्तोपैः पिष्टवा लेपेन तं जपेत् । कुष्ठजीरकपोलेपस्तोपेन्धिप्रशान्तये ॥ २० ॥ १५. सारैः। २ ग. नि । ३ घ. पाशायी ४५ प्रक्षित्र | ५ क्षिा भादात । ७ ग. मृतम् । ८ प.जले वृक्षा! ९ प. 'गेहार : १. घ. (PcH1 सं। १२५. वाघ. भरती नगरदेव ·२५ अध्यायः क्षुद्ररोगादिचिकित्सानिरूपणम् । २४९ अश्वत्थस्प त्वचो भस्म चूर्णेन सह मिश्रितम् । नवनीतं द्वयोस्तुल्यं मच 'तेन विलेपनात् ॥२१॥ आसने गुदपार्वं च कट्यां व पिटिकां जयेत् ।। २२ ।। गोमन्ने क्षालयेत्तां च लेपो बाकुचिबीजकैः। कृत्वा कण्हू निहन्त्याथु चित्रकं वा गवां जलैः ।। नापूत्रेण तपक्षि षिष्ट्वा लेपन तां जपेत् ॥ २३ ॥ लवङजानां लवकं कर्पूरं चणसंमितम् । दरदं तोलमानं च सर्व खल्वे विचूर्णयेत् ।। २४ ।। ब्रह्मवृक्ष कोकिलाक्षैः सर्व यत्नेन मर्दयेत् । यावत्कज्जलसंकाशं श्यामतां च तथैव च ।। २५॥ चतुर्दशसमा कार्या पूडिका बन्धयेद्विपक् । रविवारे समादेपा ह्यङ्गारे छगणोद्भवे ॥ २६ ॥ तां निक्षिप्याथ संगोप्य नासिकां विवृतां नयेत् । मुखमाच्छाध श्वासेन यातायातेन ग्राहयेत् ॥ २७ ॥ वीटिकापूर्णवदनो द्विवारं कारयेत्सदा। एवं सप्तदिनं कृत्वा पश्चात्स्नानादिकं चरेत् ॥ २८ ॥ पथ्यं निर्लवणं देयं जलं शीतं निपेवयेत् । अनेन योगराजेन लिङ्गव्याधिः प्रशाम्पति ॥ २९ ॥ इति धूमः। लेपयेत्काञ्चनीभूलं नरमूत्रेण पेपितम् । केण्डुपामाः शमं यान्ति सर्वाङ्गीणा न संशयः ॥ ३०॥ शास्त्रोटस्य त्वचस्तोपैः पक्त्वा कार्य समाहरेत् । पिचद्गोमूत्रसंतुल्यं पामातः मुखमाप्नुपात् ।। ३१ ।। पादकण्डहरं कुर्यात्रवनीतेन भैक्षणम् । हयारिपत्रधूपेन स्वेदनं तदनन्तरम् ॥ ३२ ॥ पाददाहहर्रक्वाये तिलादिगुणबाकुची। चूर्णिता मधुसपिभ्यां द्विकर्प तत्पशान्तये ॥ ३३ ॥ पादकण्डविनोदार्थ नवनीतेन ऍक्षणम् । पथ्या घृतेन संचूर्य मर्दन करपादयोः ।। ३४ ॥ १५. तेनावलेपयेत् । २ प. सने गु। ३ घ. सचिन वाध्य गरी ४ग नाफा ५ घ क कण्डामा शम याति साहा नान साय. । ६ ८. 'ङ्गिानामस। ७ घ. मृक्षणम् । ८ व.हर का ९. निल्द्वगु। १० ग, भक्षणम् । घ मृक्षो।" पध्य पृतस्य मारेश मा ३२ ·रसरत्नसमुच्चये [२५ अध्यायः। स्फुटितत्वनिवृत्त्यर्थ पवचिञ्चार्धपक्कया। शिलादिना कृते भेदे पड्गुणं च द्रवं क्षिपेत् ॥ ३५ ॥ गुडगुग्गुलसिन्दूरसुशीरं गैरिकं मधु । मदनं धृतसंयुक्तं पादस्फोटे प्रलेपयेत् । सप्ताहात्स्फुटितौ पादौ स्यातां पङ्कजसंनिभौ ॥ ३६ ।। मदनं सिक्थकं तुल्यं सामुद्रं लवणं तथा ॥ ३७॥ महिपीनवनीतेन सुतप्तालेपनाद्भवेत् । सप्ताहात्स्फुटितौ पादौ जायेते कमलोपमौ ।। ३८ ।। रस गन्धं समं मयं द्वाभ्यां तुल्यं च काञ्चनम् । दिनैकं चित्रकद्रावैः पिष्ट्वा लेपं पॅलेपयेत् ॥ ३९ ॥ केण्डुगण्डं खुढं हन्ति गुल्फयोरन्तरुत्थितम् । धात्रीफलरैसक्षीरैः पानं स्यात्स्वरंभङ्गनुत् ॥ ४० ॥ देवदारुकणाव्योपशताबापत्रकं शिला । वचासैन्धवशिग्रूत्थमूलं पेप्पं समं समम् ।। ४१ ॥ कपैकं मधुसर्पिभ्यां मासमात्रं सदा लिद्देत् । मासेकं कर्पकर्ष च किंनरैः सह गीयते ॥ ४२ ॥ सैन्धवेन्द्रयचं रात्रौ मरिचं चोष्णवारिणा। पापयेत्कर्षमानं तु गलदाहप्रशान्तपे ॥ ४३ ।। फरञ्जवीजमज्जां तु द्विनिष्का चोप्णवारिणा। गलदाहहरं वादेत्पथ्या वा सौद्रसंगुता ॥४४॥ बलानागवलाहुँष्ठत्वचा चूर्ण च लेपपेत् । महिपीनवनीतेन स्तनो पीनी स्थिरी भवेत् ॥ ४५ ॥ श्यामानिशावलीराजीलवणं काययेत्समम् । तोपरष्टगुणेरेव पादशेष समादरेत् ॥ ४६॥ तिलतलं काधपादं तेलाय मादिपं घृतम् । रहशेपं पचेत्तेन नस्पेन मासमात्रके ॥ १७ ॥ घालादिवृद्धनारीणां यौवनं फुरुतेऽद्रुतम् ॥ ४८॥ १ ज. ले लें। २ प. मग ३ ४. कार्य । ४ ५. प्रका। ५ ५. पी गया कि गस्थित भुम् । ग. मी ७ म. पाने । ..." 'मुर दक्षा प.'नगगहाल १२३. नार न ममाचात् ॥ ४॥ 12.erit ·. २५ अध्यायः क्षुद्ररोगादिचिकित्सानिरूपणम् । २५१ कुरुबत्वकषायेण तत्कल्केन च साधितम् ।। तैलं तु वनितानां च कुचकुम्भव्रणापहम् ।। ४९ ।। शुल्वचूर्ण रसे जीर्ण मदयन्ती पुनर्नवा । मेपशृङ्गीरसश्चैता व्रणशोपणरोपणम् ॥ ५० ॥ कुम्भीपुष्पाणि चाऽऽदाय गिलयेद्रविवासरे । यावत्संख्यानि पुष्पाणि तावद्वर्षाणि नायकम् ।। न निर्याति न संदेहः सिद्धयोग उदाहृतः ।। ५१ ॥ पेन भस्म भवन्त्याशु भक्षितान्यखिलान्पपि । वस्तूनि स क्षुधारूपो व्याधिर्भस्मक उच्यते ।। ५२ ।। केफोत्तरा रक्तवलाश्रिता मलाः पादेष्वधःकायमुपाश्रिताः शनैः । कुर्वन्ति शोफ घनमाहश्लीपदं तत्कर्णनासादिषु पादवद्भवेत् ।। ५३ ॥ ताम्रचूर्णसमं सूतं शुद्धं मद्य दिनंत्रपम् । नागवल्लीमेघनादपाठापोनर्नवद्रवैः ॥ ५४॥ गोमूत्रे मर्दयेद्गादं चक्रयन्ने दिनं पचेत् । मासकं भक्षयेल्लौद्रः श्लीपदी च पिबेदनु ।। ५५ ।। खादिरं शल्लकीकाष्टं क्षौद्रं वाशनकाष्टकम् । गवां मूत्रैः समं पिष्ट्वा पिवेच्श्लीपदनाशनम् ॥ १६ ॥ गुडूचीकटुकाशुण्ठीदेवदारुविडङ्गकम् । पिष्टा गोमूत्रसंयुक्तो लेपः श्लीपदनाशनः ॥ ५७ ॥ ब्राझीपलाशयोः काथे रीतिपत्रं विनिक्षिपेत् । दिनद्वयं ततस्तानि वपुस्तेनैव धर्पयेत् ।। ५८ ॥ लघुभाण्टे समादाय चूर्ण कूष्माण्डवारिणा।' महत्रिवार कुति पुटं करभवारिणा ॥ ५९ ॥ , मर्दयित्वा पुटं दद्यादजामत्रेण भावपेत् । ततोऽप्येक पुटं दत्वा तिखत्रिकटुभावनाः ।। ६०॥ अमर्यजाविहङ्गोमिगोजलैरथ भावितः । प्रतिमेपः मुसंसिद्धो रस" वल्मीकमृद्रसैः ॥ ३१॥ वल्लत्रपमितो देपो वल्मीके तस्य मृत्नया। वल्मीकं संविलिप्पैवत्कमिसंघप्रशान्तये ॥ १२॥ पुरवस्य की (साधीयान् । २ ज. रत। ३ घ तत्काले । ४५६.को ग. मगण । ५. प्रवर्ग स ७ प. मायः । ८ का दिन 1. घ. दानि गो'। 11ग 'सो द्धिका 2 ·२५२ रसरत्नसमुच्चपे २५ अध्यायः। रसैरुत्तरवारुण्याः सन्नमं हन्ति मारुतम् । वासानीरानुपानेन जपेत्कफसमीरणम् ॥ ६३ ॥ विडङ्गं नागरं क्षारं काललोहरजो मधु । पवामलकचूर्ण च योगोऽतिस्थौल्पदोपजित् ।। ६४ ॥ वरासनानपः पत्रेनिशाक्वार्थ मधुप्लुतम् । द्विरदस्थूलदेवोऽपि पिवेन्मासाकशो भवेत् ॥६५॥ विपरीते रते प्राप्ते लिने दाहः प्रजायते । कार्य च सर्वगात्रेषु तत्पतीकार उच्यते ॥ ६६ ॥ प्रत्पग्रस्तनियध्यैव लिले चोपणमाचरेत् । । क्षणे त्वेतस्प संजाते क्षालयेन्छीतलाम्बुना ।। ६७ ॥ फोलनिर्यासमादाय पापयेत्तं सशर्करम् । शाल्मलीदवपोर्म नीरसपायसमाशयेत् ॥ ६८॥ पुरुषव्याधिनुत्पर्ध रक्तस्रावो हि पृष्टके । भक्षणं बोलवद्धरय मत्स्पाक्षीमूललेपनम् ॥ ६९ ॥ जानुरुग्ग्रन्थिनुत्त्यर्थं यवचिश्चाः प्रलेपयेत् । सामुद्रपालिकाभ्यां हि लेपं विधेहि सत्वरम् ॥ ७० ॥ सर्वरक्तरिफारेषु वोलपद्धस्य सेवनम् । मेषीक्षीरं द्रव चूर्ण फतुम्वे विनिक्षिपेत् ।। ७१ ।। प्रलेपनेन सातत्यादस्थिभनः प्रशाम्पनि । सापुकरयापनुत्यर्थं मम्पीरिमवेशनम् ।। ७२ ।। देवेनातिरते आणि रिपमोवाटयामनान् । जापन्ते व्यापदो योनौ दृष्टवीजाधात्मत्तः ॥ ७३ ।। पिष्टीतारापोरेपा तेले गन्धस्प पाचिता। सेरिता मधुमपिम्पा गुणगेगानिपन्धनि ||७४ ॥ निम्बुद्राः मृसंपिष्टं निम्बरण्टस्य बीजम् । - पोनिगन्दर तिम्घा गोल पोनिमध्यगम् ।। ७५ ॥ सोमराजीदेवदारुनिम्बदाकनिशामनम् । तपिष्टं मलपोऽप पोन्पामहगे भवेत् ॥ ७॥ मनामी मलिमimantri प.विमलये। । ८ प. शार..nxrant रन मद मरहम-३ Prem ! 106 ·.२५ अध्यायः॥ क्षुद्ररोगादिचिकित्सानिरूपणम् । २५३ T - + लशुनं गृहधूमं तु विशाला सविडङ्गकम् । , . कण्टकारीफलं तोयैः पिष्ट्वा योनौ प्रलेपयेत् ॥ ७७ ॥ कृमिशूलहरं ख्यातं सप्ताहानात्र संशयः ।। मञ्जिष्ठा तगरं कुष्ठं त्रिफला शर्करा वचा ॥ ७८ ॥ 'मेदा पष्टी हरिद्रे द्वे दीप्यकं कटुरोहिणी ।- पयस्या हिङ्गु काकोली वाजिगन्धा शतावरी ।। ७९ ॥ प्रत्येक चूर्णत्व द्वात्रिंशत्पलकं घृतम् ।। धृताच्चतुर्गणं क्षीरं घृतशेपं विपाचयेत् ॥ ८०॥ योनिशूले शुक्रदोपे गर्भिणीनां च पाययेत् । । त्रियोनिरसगुजैकं त्रिनिष्कमभयागुहम् ।। ८१ ॥ पुष्परोधहरं खादेल्पलैकं तिलजीवनम् ।। ततः शीतोदकं तिचा पुष्पं स्रवति तत्क्षणात् ।। ८२ ॥ लाङ्गलीकन्दचूर्ण वा मूलं चाऽप्यापमार्गजम् । इन्द्रवारुणिमूलं वा योनिस्थं पुष्परोधनुत् ।। ८३ ॥ तिलमूलकपायं तु ग्रह्मदण्डीयमूलकम् । यष्टीत्रिकटुकं चूर्ण क्वाथयुक्तं च पाययेत् ॥ ८४ ॥ पुष्परोधे रक्तगुल्मे स्त्रीणां सद्यः प्रशस्यते ।। ८५ ॥ । चणकानां रसं चैव श्रृतं क्षीरं घृतेन वा ।। शर्करामधुसंयुक्त रक्तदोपहरं पिबेत् ।। ८६ ॥ तिलकायो गुंडं व्योपं तिलमानोंयुतं पिबेत् । कार्थ रक्तभवे गुल्मे नष्टपुष्पेऽध पाययेत् ॥ ८७ ॥ ग्राह्यं कृष्णचतुर्दश्यां धत्तूरस्प तु मूलकम् । कटी घध्या रेमेत्स्वच्छंन गर्भः संभवेत्कचित् ॥ ८८ ॥ मुक्त न लभते गर्भ पुरा नागार्जुनोदितम् ।। तन्मूलचूर्ण योनिस्थं न गर्भः संभवेत्वचित् ।।,८९ ॥ तो जाते क्षिपेद्योनौ तिलतेलातसैन्धवम् । ट्रेवते तत्क्षणादेव तच्छुकं पुष्पितामपि ॥ १०॥ देवालये तु तेचूर्ण क तोयपेपितम् । पिबेदर्भवती नारी गर्भः सवति तत्क्षणात् ॥ ११ ॥ घ. योनि । २ घ. यवा ॥ ७ ॥ ३५. गोदा।४ घ. रोगह ५ घ. न च समूल वाप। ६८, "निस्थ घ. गुडगो'८ . च्योम । ९घ.नष्टे पुष्पे च पा1१.प. रमेस्व. वेत । ज. वेत्ततरक्षा १२ प. यणे । । 4 ·. रसरत्नसमुच्चपे । २५ अध्यायः। काण्डमेरण्डपत्रस्य पोनावष्टाङ्गुलं क्षिपेत् । चतुर्मासोद्भवो गर्भः सवत्येव हि तत्क्षणात् ॥ ९२ ॥ निर्गुण्डीद्रवसपिष्टं चित्रमूलं मधुपुतम् । कप भुक्त्वा पतत्याशु गर्भो रण्डाकुलोद्भवः ॥ १३ ॥ मूलं तु शरपुवायास्तन्दुलाम्बुप्रपेपितम् । '- पाययेत्कर्षमात्रं तदतिरक्तपशान्तये ।। ९४ ।। स्त्रीणां रक्त पूयके वा मवृत्ते सैसं चूर्ण पेटकारीभवं च । दद्यात्मातर्मल्लखण्डेन साधं दत्वा सूतं त्वमूर्ति घृतेन ॥१५॥ योनौ शूले निम्बवातारिपिष्टिं कुर्याद्यद्वा नागकोत्थमूलैः । तैलं क्वाथं व्योपयष्टिप्रयुक्तं दद्यात्त्रीणां रक्तदोपापनुत्त्यै ॥९६ ॥ पाठा जम्ध्यानयोरस्थि शिलोद्भेदं रसाञ्जनम् । अम्बष्ठाशाल्मली पिष्ट्वा समजावत्सकवचम् ।। २७ ।। वालीकविल्वातिविपालोधतोपदगैरिकम् । शुण्ठीमधुकमाफि रक्तचन्दनकट्फलम् ॥ ९८ ॥ कट्टङ्गवासकानन्ताधातकीमधुकाञ्जनम् । पुष्पे यहीत्वा संचूर्प सक्षौद्रं तन्दुलाम्बुना ।। ९९ ।। पिबेदर्शःस्वतीसारे रक्तं पञ्चोपवेशयेत् । दोपा गन्तुकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत् ॥१०॥ योनिदो रजोदोपं ईयावं श्वेतारुणं विषम् । चूर्ण पुण्यानुगं नाम हितमात्रेपपूजितम् ।। १०१ ।। पत्कन्दमूलादिपु जायते ततो विपाद्विपं स्थावर मुग्रवीर्यम् । सादिकं जङ्गममुच्यतेतद्वैरनेकैः कृतकं च यत्तत् ॥ १०२ ॥ घननादजटा हन्ति विपं स्थावरजङ्गमम् । ज्येष्ठाम्बुसूतराजेन पीता भीरुशिफा तथा ॥ १०३ ॥ सुरभिशकद्रसभावितशशिराजीचर्णसंयुतः सूत्तः । स्थावरजङ्गमकृत्रिमविपजिगुतामितोऽभ्यस्तः ।। १०४ ।। अनकं तालकं ताप्यं शिलाजित्युनटीरसः । देवदालीरसो व्योपं लेपनाद्विपनाशनम् ॥ १०५॥ १ घ. तिरित्त । २५.'मति। ३ ट. शिलाभेदर। ४ प. गुण्डीमधूपमृद्वारा १५५ य. योप। प. सावश्वेतारणाशितम् । ७ पुष्पानु। ८ घ, नागनीशिशिगजीर्ण'11. ग. "सं न्योप. 'रसन्यो। १ घ. 'पनाशनः ॥१०४ ।। Ima ·२५/अध्यायः॥ क्षुद्ररोगादिचिकित्सानिरूपणम् । रसेन चक्रमर्दस्य पुटितः पुटपावितः। एरण्डस्नेहसंयुक्तः सूतोदूताविकारजित् ।। १०६ ॥ जलेन नागदमनीमूलं नस्ये प्रयोजितम् । महासर्पस्य विपमं विपं नश्यति तत्क्षणात् ॥ १०७॥ जलपिष्टं शिरीपस्य पञ्चाङ्गं यः पिवेनरः । स नागराजदष्टोऽपि मानुपो निर्विपो भवेत् ।। १०८ ॥ अश्वगन्धाभवं कन्दं वन्ध्यां वाऽप्यथ यः पिबेत् । तस्य देहान्तरं याति विषं स्थावरजङ्गमम् ॥ १०९ ॥ व्योपैरण्डलावपक्कं तु तैलं लेपायोक्तं वृश्चिकानां सदैव । सूतं गन्धं टङ्कणं हेमयुक्तं घपंचाम मेघनादीरसेन ॥ ११० ॥ गोलं कृत्वा कान्तपाषाणमूषा मध्येक्षिप्त्वा भूधरे तं पुटेत । पश्चाद्वपेन्मेघनादीरसेन सूतः सिद्धस्त्वेप ताक्ष्यों विपारिः॥ १११॥ ताक्ष्य चैन्ध्या भक्षयेद्रक्तिमानंसूत तस्माधान्ति नाशं विषाणि ॥११२॥ सेसिन्दुवारतगरं मृतं संजीवन विषम् । शिरीषकुसुमं पत्रं विषमाखविपापहम् ॥ ११३ ।। देवदारु नतं मांसी द्रोमिली वाकुची विषम् । कुष्ठं च पानलेपाभ्यां समस्तविपनाशनम् ।। ११४ ।। सादिविपनाशाय टड्वणस्य रजोऽम्भसा । पानाभ्यनननस्याचैरतिगुह्योपदंशिना ॥ ११५ ॥ मनोहा सैन्धवं हिङ्गु मालतीपल्लवानि च । गोशकद्रसपिष्टानि गुलिका वृश्चिकापहा ॥ ११६ ।। अर्कपयसा दिवा ब्राह्मतरो वितैर्मुहुर्बोजैः । गुलिका कृता प्रयत्नादृश्चिकविपमाशु नाशपति ॥ ११७ ॥ कनकसारसुतीक्ष्णनिदिग्धिका हपृपासिद्धकलांशनिषेवणात् । जयति साधु युवाधनकाक्षया गणिकया परिदत्तगरौषधम् ।। ११८ ॥ पुराणक्षाम्लयुतं कटुत्रयं नरेण मुक्तं त्वशनावसाने । असारवृत्ताबलयाऽर्थकाइया सहानदत्तं विषमा नाशयेत् ॥११९॥३२७४॥ इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य मनोवाग्भटाचार्यस्य कृती रसरत्नसमुच्चपे क्षुद्ररो- गगुशरोगस्थावरजङ्गमविपमतीकारो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ १च. तो भाविकारनुन् । २ च गदवनी । ३ग पचेन । ४ प. बघा ५जमिन्दुवार परगर मृतम ६ स्वती । ७ ५. रजी भजे । य. 'माना। ५ पुष १०५. "रक्षाम्पु गु।

·२५६ रसरत्नसमुखये [२६ भध्यायः। अथ पदिशोऽध्यायः। [अध जरारोगचिकित्सनम् ।] दीर्घमायुः स्मृति मेधायारोग्यं तरुणं वपः। प्रभावर्णस्वरोदार्प देहेन्द्रिपवलोदयम् ॥१॥ वाक्सिद्धिं वृपतां कान्तिमवाप्नोति रसापनात् । पन्याः शीतं कदन्नं च वयोवृद्धाश्च योपितः॥२॥ मनसः प्रातिकूल्पं च जरायाः पञ्चहेतवः। हलिनीरससंपिष्टौ तुल्यांशौ रसगन्धको ॥ ३ ॥ हस्तिपर्णीलवलिकामत्स्याक्षीकल्कवेष्टिती। त्रिः पक्को भूकम्पायां सम्योपो वार्धकापही ॥ ४॥ आवर्तितरसपलं क्षिप्त्वा द्विपलगन्धके । आर्द्रकद्रवमुष्टीनां विंशत्या मर्दितं पचेत् ॥ ५॥ मृगढवाम्रमूपा तं गुजापमितं रसम् । ससर्पि गरं भुक्त्वा तप्ताम्बुप्रसृतं पिवेत् ॥ ६ ॥ रसोऽयमुदयादित्यः स्पाजरारजनीहरः । मूपां तिन्दुकविस्तारामापामे पोडशाङ्गुलाम् ॥ ७॥ भाण्डपादस्थपादांशं वालुकाभिः परिक्षिपेत् । तस्यां निवेश्य द्विगुणं गन्धगर्भगतं रसम् ॥ ८॥ याममात्रं पचेचल्लयां क्षिपेद्गन्धस्य तद्गमे । वायसीनागिनीमत्तमेघनादरसं क्रमात् ॥९॥ स रसः सर्वरोगनो वलीपलितजिद्भवेत् । रसगन्धकमध्वाज्यशिलाजत्वम्लतसम् ॥ १० ॥ द्विमापममितं वेगान्मासमानाजरा जयेत् । विष्णुकान्तारुणास्तिक्षीरिणीतन्दुलीपकैः ॥ ११॥ रसगन्धकयोः पिष्टी स्त्रीस्तन्येन च मर्दिता । यवास्तिलाइतक्षौद्रमेपामुद्रर्तनं जपेत् ॥ काश्यं जरां च पण्मासाद्विधत्ते वृद्धिमायपः ॥१२॥ १५. तिने २५. 'मृति । ३ घ. माण्डवायएमादाश या ४ प. अपायेत् । ५, 'गुणग'। ६ घ. मत्रय प ७ घ. 'जित्परम् ।

·. २६ अध्याय:11 जरारोगचिकित्सानिरूपणम् । २५० शिलाजतुक्षौद्रविडङ्गसर्पिलॊहाभपापारदताप्पभेक्षः। आपूर्यते दुर्वलदेहधातुत्रिपञ्चरात्रेण यथा शशाइः ॥ १३ ॥ हेम धात्रीफलं क्षौद्रं गोलितं रसमर्दितम् । लिहन्ननु पिवेत्क्षीरं दृष्टरिष्टोऽपि जीवति ॥ १४ ॥ मधुमागधिकाविडसारत्रिफलाहे मघृत' सिदां च खादन् । जरयानवलीढदेहकान्तिः समधातुथ समाः शतं च जीवेत्॥१५|| ज्योतिष्मतीनामलता पीता पीतफलोज्वला। आषाढ पूर्वपक्षे स्पाद्गृहीत्वा चीजमुत्तमम् ।। १६ ।। आहरेतिलवलं मुष्टिना चापि तत्त्पजेत् । क्षीरतुल्यं चतुर्थांशमाक्षिकं तैलशेपितम् ।। १७ !! ततस्तत्कोलकर्पूरत्वग्जातीफलमिश्रितम् । निग्धभाण्डगतं धान्येष्वनुगुप्तं निधापयेत् ॥ १८ ॥ पिवेत्सूर्योदये तैलात्पलं याति विसंज्ञताम् । ततः संज्ञां शनैर्लब्ध्वा ततः कन्दति रोदिति ॥ १९ ॥ एवं मासे श्रुतिधरः परस्मिन्सूर्यसैनिभः । तृतीये पूज्यत्ते देवश्चतुर्थे नैव दृश्यते ॥ २० ॥ खेवरः पञ्चमे पाठे सिमिलति सप्तमे । विष्णोः समदिनं जीवेज्जीवन्मुक्तोऽष्टमे भवेत् ॥ २१ ॥ भूमावरनिमात्रायां तानं तैलेन पूरयेत् ॥ २२ ॥, पण्मासात्पातपेदूवं मृदुना तुपगिना । पीत्वा मापादिनिष्कान्तं तत्रिवन्मिहाकविः ।। २३ ।। तैलमस्यं वृतपस्थं चतुष्प्रस्थं पयः पचेत् । द्विमस्थशेपं तत्पीत्वा मासं त्रिपुरुपायुपः ॥ २४ ॥ तैलं पिंवेघृतक्षौद्रक्षीरान्यतममिश्रितम् । कुर्याच्चतैलमध्वाप्पैनस्पं क्षीरवृत्तीशिनः ॥ भुक्त्वा शतापुः पण्मासात्सहस्रायुभवेन्नरः ॥ २५ ॥ मधुकेन तुंगाक्षीरी पिप्पली क्षौद्रसपिपा। विडडपिप्पलीम्यां च त्रिफला लवणेन च ॥ २६ ॥ १ ग. मय.. २ घ. गायनीरसभावित । गत च नित्यया । ४ ग. तरचेन् । ५ग "पा मा ६ ग. सिनमा ७ ॥ यावद्विस । ८ घ. सदा दिने गरी प. स्तदि। ९पनि पृत। १.ग. ताशनः । 1 च. तु गोभीरः निपल्याक्षा। ३३ ·. रसरससमुच्चये [२६ अध्यायः संवत्सरमयोगेण स्मृतिमेधावलपदा । भक्त्यायुःमदा पुंसां जरारोगनिवर्हणी ॥ २७॥ खदिरासनभूसातलाकृमिशनूदकभाविता मुहुः । गुहमाक्षिकसर्पिरन्विता त्रिफला हन्ति जरां च वत्सरात् ॥२८॥ त्रिफलामसनोदकेन पिष्ट्वा रजनीपर्युपितामयःकपाले । मधुरांमधुना लिहन्दिनस्ति स्थविमानं जरसंगदांश्च सर्वान्॥२९॥ कान्तानकशिलाघात विषसूतकमाक्षिकम् | शीलितं मधुसर्पिम्पा व्याधिवाधकमृत्युजित् ॥ ३० ॥ गन्धं लोहे भस्म मध्वाज्पयुक्तं सेव्यं वर्ष वारिणा त्रैफलेन । शुभ्रे केशे कालिमा दिव्यहष्टिः पुष्टिीय जायते दीर्घमायुः॥३१॥ नीलज्योतिः कान्तचूर्ण रुदन्तीधात्रीपत्रैर्वारिणा फलेन । मध्वाज्पाभ्यांवत्सरार्धप्रयोगात्कुष्ठं शुभ्र रोगजातं निहन्ति ॥३२॥ देहे दाढ्यं दिव्यदृष्टिः सुपुष्टिीय शौर्य जायते दीर्घमायु.॥३३॥ ज्योतिष्मत्यास्तैलमाज्यं सगन्धं गुञ्जावृद्धया सेवयेन्मासमात्रम् । यावच्च स्याधस्तु सः प्राप्यमूर्तिमेधायुक्तो दिव्पदृष्टिनियक्ष्मा॥ ३४ ॥ कान्ताचत्रिफलाविहङ्गरजनीताप्पाँच्ददेवद्रुम- व्योपैलाधिपुनर्नवाद्रिगिरिजाबोलैः समं गुग्गुलम् । पिष्ट्वा भृङ्गजलेन सूक्ष्मगुलिकां खादेद्यथासात्म्पतो मेदाश्लेष्मसमीरणोल्वणगदेष्वन्येषु वा पूरुपः ॥ ३५॥ कान्तं तुल्पानसत्वं चरणपरिमितं हेमतस्तुल्पमक वैकान्तं ताप्परूप्यं कृमिहरफटुकैस्तुल्यभौगैः समेतम् । ली "देवगुतैलैः प्रविशति नृणां देहसिद्धिः समृद्धा पध्यं कल्पोक्तभेक्तं हरति च स कलारोगमगायेन ॥३६॥ तदेतत्सर्वरोगनं रम्यं कान्तरसापनम् । स्वयं पृप्पं सुपुत्रीय मङ्गल्पं दीपनं परम् ॥ ३७॥ रात्री कान्तशरावके सुचणका भिन्ना जसैः स्वादुभिः मातर्मुष्टिमिताः खलु प्रतिदिनं पण्मासमासेविताः । इन्युः पित्तकफामयान्बहुविधं कुष्ठं प्रमेहस्तिथा पाण्डं पक्ष्मगदं च कामलगदं पथ्यं च तक्रं तथा ॥ ३८ ॥ * मुचणका प्रति पाठी मर्यव तर्वित. 1 यतः सर्वेष्वपि पुस्तकेषु किचिदपि न हायतेऽध । १५. 'पित पयःप्रभाते । २ २. धुरान्मधुरालि । ३.घ. पक्या ४ प त मर्ने विषया ५ ज. पृष्य । ६ घ. 'येन्मारमा घ. यानंद ८ ५. लामिपुत (घ 'नवादिगि। १.५ 'म। "घ 'रुयम १२ 'भाग स.ग. देवेन्द्रत विचति शाहामा ममृद्धी प| १४ घ. 'विचरति । १५ ग. 'सभुत 1१६ घ मेव्य । १७ माह।

·२६ अध्यायः जरारोगविकित्सानिरूपणम् । त्रिफलामेस्तुसयुक्तं कान्तं सर्वरसायनम् ।। ३९ ॥ एतत्स्यादपुनर्भवं हि भसितं कान्तस्य दिव्यामृत सम्पक्सिद्धरसायनं त्रिकटुकीवेल्टाज्यमध्वन्वितम् । हन्पानिष्कमितं जरामरणजव्याधींश्च सत्युनद- मुक्तं श्रीगिरिशेन कालयवनोद्भूत्यै पुरा तपितुः ॥ ४० ॥ सिद्धीभ्रं समं कान्तं मर्दयैदावारिणा । फलांशं हेमचूर्णस्प वीजपूररसे पुनः ।। ४१ ॥ मर्दयेत्खल्वमध्यस्थं यावत्सप्तदिनावधि । भाटरूपरसेनैव तथा मुण्डीरसेन च ४२ ॥ तालमूलीरसेनैव दशमूलीरसेन था। तत्तद्रोगहरैः काधैर्भावयेत्सप्तधा भिषक् ।। ४३ ॥ त्रिफलाव्योपचूर्ण व मध्वाज्याभ्यां प्रयोजयेत् । पञ्चकर्म विशुद्धेने सेव्यमेतद्रसायनम् ॥ ४४ ।। पाण्डशोफोदरानाहग्रहणीशोपकाप्सजित् । संततं सततं चैव पुराँणं विपमं ज्वरम् ॥ ४५ ॥ निहन्यात्सर्वकुष्ठानि प्रमेहान्विशति जयेत् । कान्ताभ्रकमिदं श्रेष्ठ रसायनमनुत्तमम् ॥ ४६ ।। पालाशोलूपले तन्मलपुजिविमोवृतराढकाश- मिधं नाझीरसैस्तैर्विधिवदिद्ध पचेत्मस्थमात्रं गवाज्यम् । पाठाधात्रीहरिद्रात्रिवृदुपरचितेनापि करकेन सिद्ध यो वा पीटारिकृष्णासलवणजटिलाभिर्विलीढः सदा स्पात् । सोकर्पः सप्तरात्रान्मतिमतिविशदा पक्षतो मासमात्रा- घातुपं सत्कवित्वं वरसकलफल्मभिनता प्राप्नुयात्सः ॥४०॥ ताप्पाभ्रकत्रिकटुतत्यशिलाजकान्तमहोहलहमलटहणसन्धवं च । भृङ्गीरसेन वटांश्च मसूरमात्रा न्सादेद्रसापनवरं सफलरामपप्रम् ॥४॥ लोहाभ्री बलिसूतदाटकपविस्तुल्प कुमारीरसे पक्रण्डदलैनियध्य मुहद सद्धान्पराशी पहम् । लिम्वोधृत्य विज्ञणि मधुवरायुक्तं पयामात्म्पतः अष्णानेयविनिर्मितं गजराविध्वंसि सौस्पदम् !! ४९ ॥ " मम ! २ प. 'मी ३ प. देगा ४ प म । ५ ग ..' Fe: ७ ग. 'गी, परिता ९ ग. 'मारन् । ..!

·२६० .८ रसरनसमुच्चये [२६ अध्यायः। आज्ञासिद्धमिदं रसायनवरं सर्वपमेहमणु- स्कासं पञ्चविधं तथैव तनुगं पाण्डं च हिक्कां व्रणम् । श्लेष्माणं पेवनं हलीमकमहागलं समन्दानलं फण्डकुछविसर्पविद्रधिमुखापस्मामुख्याञ्जयेत् ॥ ५० ॥ गोप्पागोप्यतरः मुसेन मुलभः सर्वत्र सिद्धो रसो नानाऽयं कमलाविलासमहतां वैद्यान्यशस्कारकः ॥ ५१ ॥ [इति लक्ष्मीविलासः। अथ लक्ष्मीविलसः-वेदेन्दुनेत्राङ्गरसागभागामसूतगन्धोषणतिन्दुटका. भृङ्गार्द्रगुञ्जाजवनीनवाभिभंपिं त्रिशः स्वेद्यमदोऽपत्रे॥ लक्ष्मीविलासः स विशाल लक्ष्मी तनो तनोति पिणः प्रपोगेः ।। ५२॥ अथ नारिकेरपाकः-पारादीमुमलीफन्दकनकादिखररतथा । वानरीफलसंपुक्तं चूर्णपित्वा पृथक्पृथक् ।। ५३ ।। पापासमजदुग्धेन उत्कलय्य पथाकमम् । भावनासप्तकं दत्त्वा रापताप विशोपयेत् ।। ५४ ।। नारिकरं च मंभृत्य द्वारं रुद्ध्वा पाविधि । गोदुग्धेन तु तत्कल्पपोडशद्वयमानतः ॥ ५५ ॥ दापी मंतित भान्टे पधा दादयं न यानि च । शीतं चूर्णी कृतं पक्कमापन पपर्यन्नरः ।। ५६ ।। जातीफलं लबरंच एन्लार्ण चिनिक्षिपेन् । निप्पनं माणमा नु गृहीत्वा पिवेत्त्यः ॥ ५ ॥ वानरोगाप्रमेहांश्च पलक्षयम्धोधणांन् । सप्तरात्रप्रपोगेण प्रामं पान्ति मनः ॥५८ ।। दोऽपि नेरुण म प्रहपंति मदानाः । मौतारूपं नारियलं गुरुणा परिलीनिनम् ।। १२ ।। ३३१३ ॥ प्रति श्रीचपनिमिहगुमम्य मुनीवाग्भटाचार्यम्प नो मान समुख्य रसापनविधिनाम परिमांड पाप: !! ०६॥ वि.मा.... frier ..... । ":

·२७ अध्यायः चाजीकरणनिरूपणम् । अथ सप्तविंशोऽध्यायः। [अथ वाजीकरणम् । वाजीकरणमन्विच्छेत्ससतं विषयी पुमान् । पुष्टिस्तुष्टिरपत्यं च गुणवत्तत्र संस्थितम् ॥ १॥ वाजीचातिबलो येन यात्यमतिहतोऽगनाः । तद्वाजीकरणं विद्धि देहस्योजस्करं परम् ॥ २॥ शुकं तु चिन्ताव्यायामव्याधिभिर्देहकर्षणात् । क्षयं गच्छत्यनशनात्स्त्रीणां चातिनिपेवणात् ॥ ३ ॥ तस्मात्प्रयोगान्वक्ष्यामि दुर्बलानां बलपदान् । मुखोपयोगादालानां भूयश्च बलवर्धनात् ॥४॥ शुद्धकाये पथापक्ति वृष्ययोगान्पयोजयेत् ॥ ५॥ कर्प मधुकचूर्णस्य धृतोद्रसमन्विम् । पपोनुपानं यो लिह्यानित्यवेगः सदा भवेत् ॥ ६ ॥ कुलीरगृङ्गया यः कल्कमालोड्य पयसा पिवेत् । सितावृतपयोन्नाशी स नारीपु वृपायते ॥ ७ ॥ स्वयंगुप्तेक्षुरकयोजिचूर्ण सशर्करम् । धारोष्णेन नर पीत्वा पपसा रासभायते ॥८॥ वस्ताण्डसिद्ध पयसि भावितानसकत्तिलान् । यः सादेत्ससितागच्छेत्स स्त्रीशतमपूर्ववत् ॥ ९ ॥ गन्धकेन समं सूतं श्वेताहोल्लनटारसैः । त्रिदिनं मात तेन रसेन गुटिकीकृतम् ॥ १० ॥ रक्तचित्रकवाराहीपत्र निर्यासपेपिते । सद्योहताजमांसस्य पिण्डे न्यस्तं विपाचितम् ॥ ११ ॥ तप्ततैले मज्जयात यावत्सिन्दरसंनिभम् । भक्षयेन्मधुसाभ्यां गोतीरं च पिवेदन ॥१२॥ नियः सेवेत तत्त्पागे पतः स्फुरति लोचनम् । न कामति रस चास्मिन्कान्ते न खलु मन्मथः ॥ १३ ॥ मुसलीकदलीकन्दवाजिगन्धाकसेरुकैः । मदितं हेमसूता मृपास्थं पुटपाचितम् ॥ १४ ॥ 1 श, सरिपते । २५ 'नार ॥४॥३२.लिय। स ।

·रसरलसमुच्चये [२७ अध्यायः। शाल्मलीचूर्णसंयुक्तं वासराण्येकविंशतिः । भक्षयित्वा चतुपिं गव्यं क्षीरं पिवेदनु ॥ १५ ॥ सर्वाङ्गोद्वर्तनं कुर्यात्सयवैः शाल्मलीरसैः । अन्वहं मधुराहारः सहस्रं रमते स्त्रियः ॥ १६ ॥ अथ कामदेवः-हेमपादयुतः सूतो मर्दितः शाल्मलीरसैः । कदलीकन्दनिर्यासे क्षीरेक्षुरसगोते ॥ १७ ॥ माक्षिके चासकृत्स्विनेशाल्मलीक्षीरगोक्षरः । शर्करामलकद्राक्षामुसलीमोपमाक्षिकैः ॥ १८ ॥ युक्तो रम्भाफलं दत्वा कामदेव इति स्मृतः । सेवनादूर्ध्वलिङ्गो वा द्रावपेद्वनिताशत्तम् ॥ १९ ॥ अथ मदनसुन्दर:----गन्धकेन रसः पिष्टः कलाररसमर्दितः । विपको वालुकापत्रे वृष्यो मदनसुन्दरः ॥ २० ॥ अथ पूर्णचन्द्रः-फामदेव इह सोच्चटारसो रक्तपुष्पमुनिसारभावितः । पूर्णचन्द्र इति विश्रुतो रसः प्राणिनां वरमधातुपूरकः ॥ २१ ॥ रहस्पं कुसुमावस्प शृङ्गारस्पाधिदैवतम् । फार्मणं मुशामूचे रसत्रयमिदं हैरः ॥ २२ ॥ अथ मदनमुन्मद्रस:-मापार्धमात्रं हरजं विमर्च रसेन मोचरय रसेन तेन । त्रिःसप्तसंख्यानि दिनानि गन्धं तत्संमितं गोघृतमध्यपकम् ॥२३॥ विभाज्य तेनैव विशोप्ये युझ्यात्काचस्थपो गलतादलेन । तयोर्विमोथ निपेव्य दुग्धं "पिवेनिशायां कदलीफलं तत् ॥२४॥ मदनं मदयेन्मदमुज्ज्वलपेत्ममदानिवहानतिविह्वलपेत् । सुरतैः मुखदैर्गतविच्यवनैर्भवसारजुपामपमेव मुहृत् ॥ २५ ॥ अथ कुसुमायुधः-सूतस्य द्विपलं चतुष्पलमितो गन्धो मृतं काञ्चनं पादन्यूनपलं मुवर्णविमलाताप्पं रसेनोन्मितम् । लोदं कान्तमलस्तधा सितघन कन्मितावेकशी हन्तव्यं दरदेन लोहमखिलं चूर्ण ततो मदितम् ॥ २६ ॥ {पायां विगतातो मिकतपा यत्रे कृते स्थापपे- द्वाझीवारि दिन निधेहि तदनु प्रत्येकमेकाम्यहम् । वासाकुञ्जर?ष्ठिकात्रिरुटुकं 'मेपी च निर्गुण्डिका ताली कुलरशुण्डिका हुतवहस्तीयानि दत्वा पचेत् ॥२८|| क .२ विप्रः३.सीमांसमा । ४ फ. माममा ५य पराया था। ६. ' रिपसा चहा कविमृदा. गन्धः। 4. नानावित ।यय गुमा १२. वि४ि. गति1ि५५. मृतः । १६ पाया पोन्मिघ. नामात घ. 'गि २० . मी । २१ घ 'मुण्डि ·२७ अध्यायः1] वाजीकरणनिरूपणम् । २६३ ततम्तं निखिलाम्भोभिविमर्च पुटयेल्लघु । निर्यासैः शाल्मलैयो बल्लत्रपमितो रसः। चलीपलितनाशाय निवारं मधुराशनः ॥ २८॥ सुरतेपु सुलोचनाशतर्गतवोर्पच्पनमनो यदि । तद, रसमाश्रयाश्रयं कुमुमाखस्य चिराय धन्विनः ॥ २९ ॥ यदि सन्ति संहस्रशः वियश्चतुराश्लेपमनोहराः प्रसन्नाः । मुकवेरिव गुम्फना गैिरां सुरसोऽनेन युवा रसेन भूयात् ॥ ३० ॥ अथ सूतेन्द्रः-मुक्ताफलं प्रवालं च सुवर्ण रौप्यमेव च । रसगन्धकतः सर्व तोलैकैकं प्रकल्पयेत् ॥ ३१ ॥ रक्तोत्पलैः पत्ररसैमर्दयत्तत्तलीकृते । मर्दयेत्तत्पुनर्दत्वा गन्धं मापचतुष्टपम् ॥ ३२ ॥ तन्मध्ये गन्धकं दत्वा मर्दयेत्तदनन्तरम् । भीक्ष्या काचघटी मध्ये संनिरुध्य प्रपन्नतः ॥ ३३ ॥ वालुकापत्रमध्यस्थां कृत्वा काचघटी ततः । पाकस्तत्र तथा कार्यों भवेद्यामत्रयं पंथा ॥ ३४ ॥ काचत्रि समाकपैरिसद्धं सूतं ततः परम् । भक्षयेद्रक्तिकाः पञ्च रोगैराकान्तयुगलः ॥ ३५॥ भोजनं पूर्वरोगोक्तं यनतः कारपेद्भिपक् । दुर्बलं वपुरत्यधं वलयुक्तं करोत्पसौ ॥ ३६ ।। शुक्रवृद्धि करोत्येष ध्वजमङ्गं च नाशपेत् । मासेनैकेन सूतेन्द्रो रोगनाशाप फल्पते ॥ ३७ !! शालपो मुद्रपुक्ताश्च गोधमा भोजने हिताः। घृतं गव्यं तथा क्षीरं निग्धं पथ्यं प्रपोजयेत् ।। पारापतस्य मांसंच तित्तिरेलांवकस्प च ॥ ३८॥ शुद्धं सूतं वाजिगन्यां च पष्टों परत्वा दुग्धं तच काश्यं ददीत । एवं चाप्यं वापपित्वा च दद्याधता पार्ट मागधी वाजिगन्धाम् ॥३९॥ मध्वाज्याभ्यां शाल्मलीसत्त्वयुक्तां शम्यूकैवी भानितैवांप्पमित्रैः॥ ४० ॥ 11. तताभार १२५.र.न.रेप.५६.ritra. ६. " यगतम् । ७ स .1 05.पास F. 'माण प... गया, ·२६४ रसरनसमुच्चये २७ भध्यायः अथ मदनकामदेवः-गोलं गन्धकसूतयोखिकटुककार्थेन वध्वाऽथ भू- कूष्माण्डान्तरवस्थितं विपिहितं तेनैव लिप्त्वोपरि । मापैङ्कुलमाज्यपक्वमथ तत्कूष्माण्डमध्यादरे- सचूर्णेन च संमिते सुरक्ताचूर्णस्य मुष्टिद्वयम् ॥४१॥ जयाशतावरीकृष्णा कपिकच्छ्रफलं तिलाः । प्रत्येक पलसंमाना यवाः पञ्चपलोन्मिताः ॥ ४२ ॥ तावन्मोचफलं द्वौ च यष्टी मुष्टिद्वयं शुभा। निक्षिप्य सप्त सप्तात्र भावनाः क्रमशश्चरेत् ।। ४३ ।। महाबलावलानागवलाभिद्राक्षयाऽपि च । कृष्णाधानीवभिश्चापि दन्तपात्रे निवेश्य च ॥४४॥ मत्स्पण्डिकायुतं वल्लद्वयमानं भजेनिशि । अनुपानमिह मोक्तं धारोष्णं सुरभेः पयः ॥ ४५ ॥ दोपमार्तवजं हत्वा कुर्याद्वीर्यमवर्धनम् । ध्वजोत्साहं तथा स्त्रीषु वाजीकरणमुत्तमम् ॥ ४६ ।। अलं मलयवायुना कुमदघान्धवेनाप्यलं मधुन्वतसखापिमैकलितपञ्चमाः केपिकाः । अमुं भज विशद्वितं रतिसरोजिनी भास्कर मनोजपरिदैवतं मदनकांमदेवं रसम् ॥ ४७ ॥ अथ कामधेनुः-हेमाभ्रसत्त्वकान्ताकोः प्रत्येकं पलमात्रकाः । एकत्र द्राविताः सर्वे कर्पभूनागसत्त्वकाः ।। ४८॥ पलविंशतिसूतेन तैश्च 'पिष्टिं प्रकल्पयेत् । शतधा पातयेत्सूतं "पिष्टीं कृत्वा पुनश्च तैः॥ ४२ ॥ शिष्टं द्विपलिकं सूतं संन्यासाद्गस्मतां नयेत् । भस्मीभूते रसे तस्मिन्शिष्टे 'चैव पले ततः॥ ५० ॥ वत्रं निष्कमितं चाभ्रसत्त्वं पट्पलिकं क्षिपेत् । द्विपलं गन्धकं शुद्धं द्विदिनं मर्दयेत्ततः ॥५१॥ तत्सर्वं लोहजे पात्रे क्षिप्त्वा च मृदुवगिना । शाल्मलीमूलज कार्य चत्वारिंशत्पलोन्मितम् ।। ५२॥ क. 'स्वयं । २ क. के फल। ३ क. 'प्रसाधन | ४. र्वतमवार में। ५ म, मनो। ६. पिट । ७६विधिक.मेरा ·२७ अध्यायः वाजीकरणनिरूपणम् । जारयेद्रसराजस्य दत्वा दत्वाऽल्पमल्पकम् । स्वाङ्गशीतं रसं कृत्वा सुगाढं परिमर्दयेत् ॥ ५३ ॥ नीलिपावेन तत्कार्य रजोदग्धं प्रदापयेत् । ततः करण्डके क्षिप्त्वा यत्नेन स्थापयेत्खल ॥ ५४॥ सोऽयं गुलामितवृतयुतः सेवितो रन्ति रोगां- स्तत्तदोपमभवकुटिलान्दुःखसाध्यान्समस्तान् । दद्याद्दीप्ति जठरशिखिने स्त्रीशतं 'सेव्य वृष्य- स्थैयं कुर्यादपि च वपुपो नामतः कामधेनुः ॥ ५५ ॥ अथोमापतिः--कृष्णान्नकस्य धान्यानं कृत्वा भृङ्गाम्बु निक्षिपेत् । तस्मिश्च तुत्वकं देयं सूक्ष्मं ताप्पभवं रजः ॥५६॥ टणं चामिना भृष्टं तावदेव विनिक्षिपेत् । छागास्थिसंभवं चूर्णं चतुर्थांशेन निक्षिपेत् ।। ५७ ॥ रसभस्माष्टमांशं च गुडगुञ्जापुरस्तथा। पञ्चाज्येन विनिष्पिण्य गोलीकृत्य विशोष्य च ।। ५८॥ ततो नूतनमाण्डस्य जलघृष्टेन पाण्डुना । विलिप्य वटिकाः सर्वा हरेत्सर्वं पुरोक्तवत् ।। ५९ ॥ महानसत्त्वमेतत्स्पादेकमप्यरिसलातिनुत् । त्रिफलाकाथितैः साधं पुटितश्च शतावधि ।। ६०॥ इत्यं महान्नसत्वं तन्मृतं शाणचतुष्टयम् । एकपाणमितं सम्यग्रसराजस्य भस्म च ।। ६१ ॥ एकशाणमितं गन्धं त्रिफला च त्रिशाणिका। कान्तपाने क्षिपेदेतत्सर्व धृतसितायुतम् ॥ ६२ ॥ मर्दयेदतियत्नेन यावत्स्यात्महराष्टकम् । तत्फल्क निक्षिपेत्कान्तलोहजातकरण्डके ।। ६३ ॥ संसिद्धोऽयमुमापतिर्वररसो गुआमित्तः सेवितो मासेनैव महामपान्मशमयेत्पथ्यादियुक्तिं विना । नित्यं क्षीरताशनेन च पुनः संसेवितो नाशये- दब्देनैव जरां वलीपलितकैर्दद्याच्यतान्दं वयः॥ ६४॥ उमापती रसः सोऽपमुमापतिरिवापरः ॥६५॥ . १५.हग । २ फ.मान कार' ४ प., मा ५५. सस्था ६. पान । ७ प. शान 102, नाग९ ग. गुन ।

·. २६६ रसरनसमुच्चये [२७ अध्यायः अथ महाकनकसुन्दरः-कान्तकाञ्चनगन्धाश्ममारितं जारितं रसम् । चतुनिष्कमितं चाय स्वर्ण निष्कमिदं मृतम् ॥ ६६ ॥ निक्षिप्य कान्तपात्रे तु पञ्चाशनिष्कसंमितम् । जारपेद्गन्धकं शुद्धं गन्धेन वडवामिना ॥ ६७ ॥ निष्कतुल्यमिदं चूर्ण श्लक्ष्णीकृत्य प्रयत्नतः । निक्षिपेन्मधुसंपूर्णे घृतमुस्निग्धभाण्डके ॥ ६८॥ अमुनैव प्रकारेण पथ्यानां पष्टिसंयुतम् । त्रिशतं साधयेद्यनाच्छास्त्रदृष्टविधानतः॥६९॥ त्रिधा विभज्य तत्रैकां समादाय हरीतकीम् । एकपादं दिनाभ्यां च द्वितीयं दिवसैखिभिः ।। ७० ।। तृतीयं च ततः पादं चतुर्भिर्दिवसैर्भजेत् । ' एकैकां च ततः पथ्यां मजेदावत्सरं नरः ॥ ७१ ॥ जीवेद्वर्षशतं साग्रं वलीपलितवर्जितः। सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो नित्यं सीशतसेवितः ॥ ७२ ॥ वलवान्वीर्यवांश्चैव पूर्णसर्वेन्द्रियोदयः । जायते नात्र सन्देह आज्ञेयं पारमेश्वरी ॥७३॥ हन्यादक्षिगदांश्व कुष्ठमखिलं मासान्तमासवितः पाण्डं च ग्रहणी प्रमेहगुदजान्गुल्मांश्च शूलामयान् । स्थूलत्वं च तथा महामिसदनं रोगांस्तथैवापरा- न्कुर्याद्दीपनपाचनं खलु नृणां भाव्यामयारोधनम् ॥ ७४ ॥ अयं रसायनो दिव्यो महान्कनकसुन्दरः।। ७५ ॥ । अथामृतार्णवः-कृत्वा कण्टकवेध्यानि पैलस्वर्णदलान्यध । अष्टांशरसलिप्तानि निक्षिपैदुपले उपहम् ।। ७६ ।। हिङ्गुहिङ्गलगन्धाश्मताप्पनीलाञ्जनैः शनैः । कृतं चूर्णमधश्चौध्वं पत्राणां विनिधाप च ॥ ७७ ॥ शतवारं पुटेरसम्पनिरुत्थं भस्म जायते । तद्भस्मद्विगुणं सूतं तस्मादिगुणहिङ्गलः ॥ ७८ ॥ तस्माच द्विगुणं ताप्यं सर्वमेकत्र मर्दयेत् । रसेन मातुलुङ्गस्प निरन्तरदिनद्वयम् ।। ७२ ।। १ घ. मतम् । २ . गुद्धमन्धे । घ. मन्यने । ४ क. 'मित मी ५५. 'पत्थतमा ६ क. वा।७५. सेवरः। प. पूर्ण: साई प. हारन । १० घ. पर 11५.न। १२.धिगुण । .

·.
२७ अध्यायः
वाजीकरणनिरूपणम् ।
२६७
तुपैः पुटत्रयं दद्याद्गोकरीपैः पुटत्रयम् ।
पुटानि दश विंशत्या छगणानां प्रकल्पयेत् ॥ ८ ॥
त्रिंशद्भिश्चगणैर्दद्यात्पुटानामथ विंशतिम् । ,
तस्मिन्वैक्रान्तनं भस्म क्षिपेत्तत्पादमात्रया ।। ८१ ॥
सर्वमेकन संचूर्ण्य भृङ्गराजनिजद्रवः ।
भावपेत्सप्तवाराणि सिध्यत्येवमयं रसः ।।
श्रीमता नन्दिना प्रोक्तो रसोऽपममृतार्णवः ॥ ८२ ॥
गुलाबीजमितः सिताघृतकणासंयोजितः सेवितः
कुर्यादृष्यमनेकशी वरवधूसंतोपसपोपणः ।
पक्ष्मव्याधिविधननो गरहरः पर्याप्तदीमानली
मूलव्याधिनिवारणः किमपरं सर्वामयध्वंसनः ॥ ८३ ॥
रम्भापकालं घृतं दधि पयः रेयक मण्डका
बालं तालफलं सिता च पललं संतानिका मोदकाः।
खरै वरपानकं च वटकाः पुण्डेक्षवः सारसं
गुर्वनं पनसं तथा शिसरिणी पथ्यं रसेऽस्मिन्मतम् ।।८४॥
अथ मदनसंजीवनः-त्रिपलं पारदं शुद्धं गन्धकं च चतुष्पलम् ।
मृतमश्नकसत्वं च स्वर्णकान्तं च कार्पिकम् ।। ८५ ॥
द्विपलं हेमविमलं भूनागापाः पलत्रयम् ।
एभिः सबैश्च संपेष्य प्रकुन्निष्टपिष्टिकाम् ॥ ८६ ॥
वालफापनविन्यस्तलोहपाने निपेत्तदा।
अधस्तावालयेदामें कारयेत्तदनन्तरम् ।। ८७ ॥
मण्डक बालिकायाश्च मुसल्पाचित्रकस्य च।
दस्तिशुण्ड्यास्तथा कृष्ण निर्गुण्ड्या गोक्षुरस्य च।
रसं कुडबमानेन क्षिपेत्सल्वे मुहुर्मुहुः ॥ ८८ ॥
तत आकृप्य संपिष्य मधुना सद यत्नतः ।
मल्लपोदरे शिवा विनिरुष्प विशोप्य व ॥ ८२ ॥
दशभिरगणैर्देयं पुटं संपूज्य भैरवम् ।
फरण्डे क्षेपपेपिष्ट्वा समम्पचिंतकन्यंकः ॥ १० ॥
१५. नामेगी। प. बांद्वरमा ३५. वधः । ४ घ. संमोशी५ ग. सन या
गयर रोग. मन्दयामा । घ. मदामा ट. महफ्ना। ५. कृम'। ९
'रलं {11.4.परा॥९॥

·२६८ रसरत्नसमुच्चये [२७ अध्यायः। रसः ख्यातो नाम्ना भुवि मदनसंजीवन इति द्विवल्लाभ्यां तुल्यो घृतमधुसितादुग्धसहितः। निपीतः सप्ताहं प्रचुरमधुराहारसहितो नरं कुर्यान्नारीशतमुरतमुभीतिहृदयम् ॥ ११ ॥ .हन्यादुन्मादमुग्रं क्षपगदमरुचि कामलामम्लपित्तं सर्वान्पित्ती रोगान्रुधिरभवगदारक्तपित्तज्वरांश्च । रक्तार्शः पित्तगुल्मं सततमैतिमहानाहमन्तर्विदाई पाण्डं मेहांश्च मोहं प्रदरगदमपि त्रीजनस्योग्रमाशु ॥ ९२॥ अथ मदनमोदकः त्रैलोक्यविजयापत्र घृतेनाभर्जितं किपत् । त्रिकटुत्रिफलामुस्ताकुष्ठसैन्धवधान्यकम् ।। ९३ ॥ सटीतालीसपत्र च काट्फलं नागकेसरम् । अजमोदा यवानी च पष्टी मधुकमेव च ।।९४ ॥ मेधी जीरकयुग्मं च सचीजं भर्जितं तथा । यावदेतानि चूर्णानि तावदेव तदोपधम् ।। ९५॥ तदेव सितया ग्राह्यं पापदापाति वन्धनम् । तेन मधुना युक्त मोदकं परिमिश्रितम् ॥ ९६ ॥ त्रिमुगन्धिसमायुक्तं कर्परेणापि वापयेत् । स्थापयेदधृतभाण्हेऽस्मिञ्श्रीमन्मदनमोदयात् ॥ ९७ ॥ भक्षयेत्मातरुत्थाय वातश्लेमरिनाशनम् । यामनं सर्वशूलमं वरीपग्तिनाशनम् ।। ९८ ॥ आमवातविकारनं मेहयष्टगन्मणान् । सदा निरयेद्धीमानरुच्यमग्निविवर्धनम् ॥ १९ ॥ नारदममुग्माः ममें वासुदेव जगत्पती । तेन लक्ष्य परस्त्रीणां निपमेयां सनन्दनम् ॥ १० ॥ अथ लिङ्गलेपः-शिसूतफ्टणमाई नगुग्णमाक्षियदेमामम् । मुनिपत्ररमनपर युक्तीमपातनवश्यक्रम ॥ १०१ ॥ अथ द्रावणम्-पोषागीरज. सनं मधुना मद पयेन् । अवश्य द्रावपेन्नारी सुष्याष्टोपमामपि ॥ १.२॥ घ. 'भाग'। १च. ' 1-1. 'भीम'.४॥ ५५ 'दन ना..'रम में नदी ·२७ अध्यायः बाजीकरणनिरूपणम् । .. अथ पुष्पधन्वा रसः- रम्भाकन्दे हेमतारापिष्टी पक्का यन्त्रेभूधरे तं पचेत । गन्धं दत्वा पडणाध क्रमेण पश्चात्कान्तं तेन तुल्यं क्रमेण || १०३ ॥ दत्वा खेल्वे शाल्मलीयष्टितोयैः पक्षकं तन्मयेनागवयाः। नीरैर्याम पुष्पधन्वा रसः स्याद्वल्लं दद्यादस्य पूर्वोक्तयुक्त्या ॥ १०४ ॥ पुष्टिं वीर्य दीपनं सोऽत्र दद्याद्धन्याद्रोगान्रोगयोग्यानुपानः ॥१०५॥ अथ लिङ्गलेयः-सिन्दूरमधुनो लेप लिङ्गस्य कुरुते यदि । अत्यर्थ रमते नारी द्रावयेद्वशमानयेत् ॥ १०६ ॥ रसेन्द्रचूडामणिः-सूतहेमभुजगानवङ्गकाः कान्तताप्यविमलाः समाक्षिकाः। भागवृद्धिमिलिता विमर्दिता धूर्तपत्र विजयासलिलेन ॥१०७॥ सप्तसप्त चपलामृतवल्ली -सुररतांजलतोयैः। वारिवाहमृतयष्टिकावरीवानरीभुजगदृष्टयुदकेन ॥ १०८ ॥ अर्धभागमहिफेनकं न्यसेन्मदयेत्सुरसयुष्यरसेन । चन्दनार्ककरहाटपिप्पली श्रावणीकृतरसौ पृथगेव ॥ १०९ ॥ कड़मेन च ततो विभावयेनाभिजद्रवयुत विभावयेत् । सिद्धिमेति रसराइयं शुभः कामिनीमदविधूननदक्षः॥११०॥ शर्करामधुयुतो द्विमापकः स्तम्भकान्निधुवने वनितानाम् ॥ १११॥ संसेव्य सूतं न च रात्रिभोज्यं कुर्वीत पेयं पप एव केवलम् । तृतीययामे रससेवनं तु कृत्वा निशापाः महरे व्यतीते ॥ ११२॥ सेवेत कान्तां कमनीयगानां धनस्तनीमुज्ज्वलचारुवनाम् । रत्युत्सकां कातरलोलनेत्रां विलोलहारावलिमादधानाम् ॥ ११३ ॥ कि कामे तनुकामिना मलयजेनावश्यजेनासु किं । किं चन्द्रेण परोपतापजनिना घुस्कोकिलेनापि किम् ।। ११४॥ सहस्रशः सन्ति यदा तरुण्यो मदालसाः पीनपयोधरा हटाः । तदा रसेन्द्रः परिपेवणीयो विकारकारीभवतीह नान्यथा ॥ ११५॥ अथ कामेश्वरो मोदकः-सम्पमारितमभ्रक फटुफलं कुशवगन्धा वचा मेधी मोचरसो विदारिमुसलीगोरकोरकम् । रम्भाकन्दशतावरी धजमुदा मापास्तिला धान्पर पष्टीनागवलाफंचूरमदनं जातीफलं सैन्धवम् ॥ ११६ ॥ .. भाग १ . धुना । ३. मृण । ४. 'र'।५१. चोरहमन ।

·२६८
रसरत्नसमुच्चपे
[२७ अध्यायः।
रमः ख्यातो नाम्ना मुवि मदनसंजीवन इति
द्विवल्लाभ्यां तुल्यो घृतमधुसितादुग्धसहितः ।
निपीतः सप्ताहं प्रचुरमथुराहारसहितो
नरं कुर्यान्नारीशतसुरतमुमीतिहृदयम् ॥ ९१ ।।
.हन्यादुन्मादमुग्रं क्षयगदमरुचिं कामलामम्लपित्तं
सर्वान्पित्तोर्वरोगान्रुधिरभव गदारक्तपित्तज्वरांश्च ।
रत्तार्शः पित्तगुल्मं सततमतिमहानाहमन्तादाई
पाण्डं मेहांश्च मोई प्रदरगदमपि स्वीजनस्योग्रमाशु ॥ ९२ ॥
जय मदनमोदकः त्रैलोक्यविजयापत्रं घृतेनाभर्जितं शियत् ।
त्रिपत्रिफनगमुस्ताउसैन्धवधान्यकम् ॥ १३ ॥
सीतालीमपत्रं च फाट्फलं नागकेसरम् ।
अजमोदा पवानी च पटी मधुफमेव च ।।९४ ।।
मेथी जीरकयुग्मं च गयीजं भर्जितं तथा ।
यावदेतानि चूर्णानि तापदेव तदोपधम् ॥ १५॥
तदेव मितया मागं पापदापाति बन्धनम् ।
ग्रतेन मधुना गुनं मादक परिमिश्रितम् ॥ २६ ॥
त्रिसुगन्धिसमायुनं. फरणापि वामपन् ।
ग्यापमंशतभाण्डऽग्मिश्रीमन्मदनमादयान ॥ १७ ॥
भक्षपेत्मानमत्थाय वानशेरिनाशनम् ।
पाम मांगून वरीपग्निनाशनम् ॥ २८॥
आमराईर मेगष्टगन्मणान् ।
सदा निश्वपतीमारयमिविवर्धनम ॥ १९ ॥
नारदममुगाः गो वासुदेव जगतनी।
तन मपंवारीमा प्रियमेरो मनन्दन ॥ १० ॥
पथ लिदलेपः-शमिनटमा नमुग्णमामामम् ।
मुनिनामनगर गुस्नीमदेवाननम्म्यम्म ॥११॥
पथ द्रावणम्-पोगमतः सनं मग मनन ।
अाप दायरामा ॥१२॥

·२७ अध्यायः॥ वाजीकरणनिरूपणम् । अथ घुप्पधन्वा रसः- रम्भाकन्दे हेमतारार्कपिष्टी पक्का यन्त्रे भूधरे तं पचेत। गन्धं दत्वा पडणार्ध क्रमेण पश्चात्कान्तं तेन तुल्पं क्रमेण ॥ १०३ ॥ दत्त्वा खेल्वे शाल्मलीपष्टितोयैः पक्षक तन्मर्दयेन्नागवयाः। नीरैर्याम पुष्पधन्वा रसः स्याद्वल्लं दद्यादस्य पूर्वोक्तयुक्त्या ॥ १०४ ।। पुष्टिं वीर्य दीपनं सोऽत्र दद्यादन्याद्रोगानोगयोग्यानुपानैः ॥ १०५॥ अथ लिङ्गलेप:-सिन्दूरमधुनो लेपं लिङ्गस्प कुरुते यदि । अत्यर्थ रमते नारी द्रावयेद्वशमानयेत् ॥ १०६ ॥ रसेन्द्रचूडामणिः-सूतहेमभुजगानचङ्गकाः कान्ततापविमलाः समाक्षिकाः भागवृद्धिमिलिता विमर्दिता धूर्तपत्रविजयासलिलेन ॥ १०७ ।। सप्तसप्त चपलामृतवल्ली -सुररतांनलतोयः। वारिवाहमृतपष्टिकावरीवानरीभुजगदृष्टयुदकेन ॥ १०८ १॥ अर्धभागमहिफेनकं न्यसेन्मर्दयत्सरसपुप्परसेन । चन्दनार्ककरहाटपिप्पली श्रावणीकृतरसौ पृथगेव ।। १०९॥ कुमेन च ततो विभावयेन्नाभिजद्रवयुतं विभावयेत् । सिद्धिमेति रसराइयं शुभः कामिनीमदविधूननदक्षः ॥११०॥ शर्करामधुयुतो द्विमापकः स्तम्भकृनिधुवने वनितानाम् ॥ १११ ॥ संसेव्य सूतं न च रात्रिभोज्यं कुर्वीत पेयं पय एव केवलम् । तृतीपयामे रससेवनं तु कृत्वा निशायाः महरे व्यतीते ॥ ११२॥ सेवेत कान्ता कमनीयगानां वनस्तनीमुज्ज्वलचारुवनाम् । रत्युत्सुका कातरलोलनेत्रां विलोलहारावलिमादधानाम् ।। ११३ ।। किं कामे तनुकामिनां मलपजेनावश्यजेना फि। किं चन्द्रेण परोपतापजनिना पुंस्कोकिलेनापि किम् ॥ ११४ ॥ सहस्रशः सन्ति यदा तरुप्पो मदालसाः पीनपयोधरा हढाः । तदा रसेन्द्रः परिपेषणीयो विकारकारीभवतीह नान्यथा ।। ११५ ॥ अथ कामेश्वरो मोदकः-सम्यभारितमभ्रक कटुफलं कष्टाचगन्धा वा मेथी मोचरसो विदारिमुसलीगोकोन्दूरकम् । रम्भाफन्दशतापरी घसमुदा मापास्तिला धान्य यष्टीनागवलाचरमदनं जातीफलं सैन्धवम् ॥ ११६ ॥ .प. भागे । २. 'ना '। ३ . मा । YE. मेरा !५२. चौदनं ।

·२७० रसरत्नसमुच्चये [२७ अध्यायः भाजी ककंटनिका त्रिकटुकं द्वे जीरके चित्रक चातुर्जातपुनर्नवागजकणाद्राक्षासनावत्सकम् । शाल्मल्पद्मिफलनिक कपिभवं वीजं समं चूर्णये- चूणांशा विजया सिता द्विगुणिता मध्वाज्यमिश्र तु तत् ॥ ११७ ॥ कांधा गुलिकां विलेयमथवा कृत्वा च तत्सेवये- त्पेयं रक्ष सितानुवीकरणे स्तम्भोऽप्यलं कामिनाम् | रामावश्पकरः मुखातिमुखदः प्रौढाङ्गनाद्रावकः क्षीणे पुष्टिकरः क्षयक्षयकरो नानामयध्वंसकः ॥ ११८ ॥ नित्यानन्दकरो विशेपकवितावाचाविलासोद्भर्व धत्ते सर्वगुणं महास्थिरधियां ध्यानावसाने दृढम् । अभ्यासेन निहन्ति मृत्युपलितं कामेश्वरो वत्सरा- त्सर्वेषां हितकारको निगदितः श्रीनित्यनाथेन वै ।। ११९ ॥ अथ पूर्णचन्द्रः--कृकबाकूग्रपिच्छं तु मुद्रिकाकारकं कृतम् । ऊँर्णनाभेः मुजालेन वेष्टयित्वाऽथ धारयेत् ।। १२० ॥ वामहस्तकनिष्ठापां नरो वीर्यं न मुञ्चति । कर्पूरं टकणं सूतं मुनिपुष्परसं मधु ॥ १२१ ॥ मर्दयित्वा लिपेत्तेन लेपो पावत्तु तिष्ठति । लिङ्गं तु पुण्डरीकस्य चूर्णीकृत्य प्रयोजयेत् ।। मधुना तिलकं कृत्वा रेतस्तम्भकरों" घलम् ॥ १२२ ॥ सूतं गन्धं चावन्धागुडूचीयष्टीतोयैर्वासरैकं विघृष्य । क्षुद्रं शङ्ख मुक्तक लोहकिटेंभस्मीभूतं सूततुल्यं च दद्यात् ।। १२३ ।। कूष्माण्डैर्वा वासर विघृष्य गोलं कृत्वा भूधरे तं पुटेत । चूर्णं कृत्वा नागवल्लीरसेन दद्यादेवं मर्दयित्वा दिनकम् ॥ १२४ ।। मध्वाज्याभ्यां पूर्णचन्द्रं रसेन्द्रं पुष्टि वीयं दीपनं चैव कुर्यात् । योज्यश्चायं पित्तरोगे ग्रहण्यामशेरोगे पित्तजे बोलयुक्तः ॥ १२५ ॥ खीणां तापे शाल्मलीनीरयुक्त योज्यं भोज्यं वासितां वा विपकम् ।।१२६।। शुद्धं गन्धं वाजिगन्धां च यष्टिं मागन्ध' -माजिगन्धाम् । मध्वाज्याभ्यां शाल्मलीसत्त्वयुक्तांशम्य कैर्वा भुज्यते वाऽज्यमित्रैः॥१२७॥ ११.'सटीबालकी २५. तन ॥ १६ ॥ ३ अ. क्पार्धा गुटिरा विरेहम। ४ झता सदा सेयये वीरवा क्षीरसि । ५ झ स्तम्भन्यल। ६श तु मृद्वीकाकारता का घ. गुणेनामस्तु नाले । स. दिल । ९१ वा रत। झ. 'रोन्यल। १० झ. रोहतुल्य । १२ झ युक्तम् ॥ १२४ ॥ १३श "ज्य वाऽऽयमा सि१४.याऽति पण ·२७ अध्यायः वाजीकरणनिरूपणम् । २७१ अथ मदनसंजीवनः--कर्पूररससंयुक्तं सौभाग्यरससंयुतम् । लेपाय क्रिपत्ते नित्यं नाना मदनजीवनः ।। १२८॥ अथ महाकल्कः-धान्यान्नकं विनिक्षिप्य मुसलीरसमर्दितम् स्थाल्यां विस्वा निरुध्याय पिधान्या मध्यरन्ध्रपा ।। १२९ ।। स्थाल्यधो ज्वालयेहि यामपर्यन्तमुद्धतम् । ततः क्षिपेपिधान्यां हि व्योम्नस्त्वष्टगुणं पयः ॥ १३०॥ जीर्णे पयसि पिष्ट्वा तत्तालमूलीरसैः पुनः । इत्थं हि साधयेद्योम त्रिवारमतियत्नतः १३१ ।। . अजादुग्धैः पुटैः पश्चाद्वाराणि खलु विशतिः। कम्पिल्लकरसेनापि विष्णुकान्तारसेन च ॥ १३२ ॥ कदलीकन्दतोयेन तालमूलीरसेन च । शतवारं पुटेदेचं भवेद्योम रसायनम् ॥ १३३ ।। तोमभसितं ताप्यभस्म ताम्रस्य भस्म च । शुल्वभस्म च तत्सर्वं समांशं परिकल्पयेत् ।। १३४ ॥ भावयेत्सप्तधा निम्वरसैलोधरसेन च । केतक्या मार्कवस्यापि कदल्यात्रिफलस्य च ।। १३५॥ कोरकस्यापि सारेण तावद्वाराणि यततः। इति निष्पन्नकल्केऽस्मिस्तत्समां त्रिफलां क्षिपेत् ।। १३६ ।। भस्मसूतं सिताव्योपं चित्रकं च पृथक्टथक् । मधुना गुटिकाः कार्याः शाणेन अमिताः खलु ।। महाकल्क इति ख्यातो दस्राभ्यां परिकीर्तितः॥१३७ ॥ अथ दिव्यामृतरसः--एकां गोली समारभ्य तथैकैकां विमर्दयेत् । चतुर्गोलकपर्यन्तं मण्डले मण्डले खलु ।। १३८॥ सेवितो द्वादशाब्दं तु जरामृत्युविवर्जिनः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो दृढेदीपनपाचनः ॥ १३९ ॥ भीमतुल्पबलः श्रीमान्पुत्रसंततिसंयुतः। वारोग्पमपो भीमसमानभुजविक्रमः ॥ १४०॥ सर्वापाससहिष्णुश्च शीतातपसहस्तथा । अमन्दसंमदोपेतः प्रौढस्त्रीरतिरश्चनः ॥ १४१ ।। ११ धुरा । य. 'शान्तर'। ३ क. 'मसमि। ४ प. 'योगा'। ५२. फत ६ क.सामोऽमिदीपन । ५ घ. सीतार11. 'मन्दसा ·२७४ रसरत्नसमुच्चये [२८ अध्यायः। काचामपिल्लाभिष्यन्दव्रणशक्लगतिप्रणुत् । तत्किट्टे दगुफिटिभपामादील्पनाज्जयेत् ।। २३ ।। मारितं त्रपुस सीस हारिणं शृङ्गमाकुली । कासिवासितं तक माहिपं च प्रमेहजित् ॥ २४ ॥ नवनवति त्रिफलाया मृतस्य नागस्प शततमो भागः । दााकुलीफलत्रयकनकजलप्रस्थपेपितं निखिलम् ॥ २५ ॥ शेतगुलिकाप्रमितं तस्पिष्टीतक्रेण मेहहरम् । पिवतः कपापमभयादाय॑क्षसमांशपाठायाः ॥ २६ ॥ कृष्णलोहेन योक्तव्यो बालेनोपचितो हि सः । कुमारयूनमध्ये तु वरमध्यावरे क्रमात् ॥ २७ ।। एकद्वित्रिगुणात्कालादुपयुक्तं गुणावहम् । एरण्डवह्निशम्बूकवर्षाभूव्योपसैन्धवम् ॥ २८ ॥ अन्त मविदग्धापासूण सोष्णाम्बु शलजित् । त्रिफलामृतनिर्गुण्डीमेघनादपुनर्नवा ॥ २९ ॥ कासमलिंधत्तूरवत्रिणीनां रसैरिदम् । भावितं गुडमध्वाज्यैलतकानुपायिनः ।। ३० ।। स्वल्पक्षीररसांशस्य हन्याजीर्णज्वरं क्षयम् । कुष्ठास्थित्रावपाण्डपतिशूलप्लिहामपान् ॥ ३१ ॥ वाकुचीनिम्बपञ्चाङ्गं चेल्लचित्रकवत्सकम् । पथ्यानागरशम्याकगुहूचीकटुकीफलम् ॥ ३२ ॥ खदिरासनसारेण भावितं लोहभस्म च । कर्पमात्रं समध्वाज्यं क्षयकुष्ठनिपूदनम् ।। ३३ ॥ गुडस्प कुडवे पक्कं लोहभस्म पलोन्मितम् । कोलममाणं रोगेषु तैस्तैोंगैः प्रयोजयेत् ।। ३४ ।। व्योपादिनक्कस्पांशस्तथाऽशी लोहभस्मतः । अंशोऽश्मजतुनः खपढस्याष्टौ सर्व समाक्षिकम् ॥ ३५ ॥ कान्तपात्रगतं यक्ष्मज्वरापस्मारपस्मरम् । निम्बसारत्रिमधुरत्रिफलालोहगन्धकम् ।। ३६ ।। चूर्णमर्जुनपन्या वा सभृङ्गत्रिफलापसम् । सेवितं मधुसर्पिभ्या जरावैरप्पनाशनम् ॥ ३७॥ 1. स दारिता र क. पासवा'। ३ ग. सपिशित । ४. माक्षिक समादिया शगु। ६ म, तक्षीत 10 घ. 'हिंशा ८ छ, 'लिग ९. रागुतम् ।

·२८ अध्यायः॥ लोहकल्पनिरूपणम् । २७५ मधुकं मृतलोहं च धात्री च त्रिगुणोत्तरम् । रसेन भावितं छिन्नरुहायाः साज्यमाक्षिकम् ॥ ३८ ॥ सेवितं भोजनस्यादौ वातपित्तामयाञ्जयेत् । मध्ये प्रविष्टमन्तेऽम्लपित्तं शूलं च पक्तिजम् ॥ ३९ ।। भल्लातकसहस्राभ्यां त्रिफलामुस्तचित्रकैः । हस्तिपिपल्यपामार्गसहदेवीकुटेरकैः ।। ४० ॥ कणामूलामृताचव्पद्रोणेऽपां कुडवोन्मितः। पक्के पदस्थे लोहस्थे तुलार्धं तीक्ष्णलोहतः॥४१॥ मानिकां च वृतात्पक्त्वा विडङ्गं चित्रकं त्वचम् । त्रिफला पञ्चलवणं यूपणं च पृथक्पलम् ॥ ४२ ॥ पलानि सूरणस्पाप्टौ वाराह्या वृद्धदारुकात् । चतुष्पलं पुष्परसस्पार्धप्रस्थं च निक्षिपेत् ॥ ४३ ॥- मातीजनकाले वा लीढमेतद्रसायनम् । निहन्ति च ग्रहण्यर्शःशूलगुल्मेकृमिक्षयान् ॥ ४४ ।। अथ खण्डखाद्यम्-वासाभार्थमृताभीरुवचाखदिरपुष्करैः । मुसलीभिक्षुकोरण्टैः सूपैचापां च मुष्टिकैः ॥ ४५ ॥ पक्केऽष्टशिष्टे ताम्रस्थे प्रस्थांशे खण्इसर्पिपी। ताप्पेन रुक्मलोहस्य हतस्याप्यञ्जलित्रयम् ॥ ४६ ॥ पक्केऽस्मिल्लोहता याते कुस्तुम्बरु शिलाजतु । शृङ्गीविडङ्गत्रिफलाजातीफलकटुत्रिकम् ॥ ४७ ॥ चातुति च युक्त्वंश प्रस्था मधु च क्षिपेत् । खण्डखाद्यमिदं लीढं कर्पमात्रं रसायनम् ।। ४८ ॥ क्षीरानुपस्प क्षपपेक्षपकासारुचिकमान् । शीतपित्ताल्मपित्ताखवातपित्तास्त्रकामलाः। कुष्ठमेह प्लिहानाहकाश्य शूलं च पक्तिजम् ॥ ४२ ॥ अथोग्णवारिपिष्टेन कान्तलोहं ससिन्धुना ॥ ५० ॥ कफे कुठारच्छिन्नेन पित्ते गर्ने गलाम्बुना । उभयेन वयस्तम्भे ताप्पेन गलरुष्ठ च ।। ५१ ॥ घ. 'मोऽम्ली २ ग. 'बात। ३ ग, वणन्यू ४ ग.१।५ ५. ममि । तामिभु घ. 'टः । ८ का इस्तस्याः। ९ अ. स्मितह। 1. झ. प मधु EिR 'चित्रमा १२ . कुष्ट हेलीमाला १३ स. कुमार १४ प. 'रहने। १५ क. गर्ने । वाते।

·२७६ रसरलसमुच्चये [२८ अध्यायः। कण्ट्वां मनोहया स्रोतोविंबन्धे मरिचाइ प्रिणा। क्षिप्तं पक्केष्टकायत्रे द्रावितं जलसनिभम् ॥ ५२॥ निपिक्तं त्रिफलाक्काये पर्पटीतमायसे । संचूप तेन क्वाथेन पिष्ट्वा रथाल्यां विपाचितम् ॥ ५३ ॥ पोडशाङ्गलगन्तिः संपुटचापरीक्षणात् । आर्द्रकाभीरुमुसलीविदारीभृङ्गादस्तिजैः ।। ५४ ॥ रसैस्तथा मुहुस्तानं धान्यानं कालिके पुतम् । तेन पिष्टं घृतं क्षौद्रे मत्स्यातीमेघनादयोः ॥ ५५ ॥ जपन्यास्तीक्ष्णशाडेपोमुसलीमाणिमन्धपोः । यत्रिणीसातनावाचापमणां रसेन च ॥ ५६ ॥ क्षीरेण च पृथएपरिपेपणादिक्रिपात्रपम् । पाजलामं द्वयं चैतद्ययागार्थ विभावयेत् ।। ५७ ॥ दन्तीविरचित्रपदरितकीपोपाष्टर गंत्रिफरापिटदग। पन्नाशवीजागरजीरगन्पानी च दन्त्यादिरिद पदिष्टः ॥५॥ पनि पञ्च पान्तस्य मात्रामरवर्णपोः। साधे द्वे सम साधीन बाते पिनं पुनः ममान् ।। ५९ ॥ पापादन युनानि पश पंच पफे पुनः । तत्र कान्तात्रय सिपया त्रिफगाधमारपम् ॥ ६ ॥ परिचनानि गुणम्पात्री पायाय पपगम्नया । पान पोरगाउपम्य मिलापनः ॥ ११ ॥ चानापेक्षया पारिवानि । अपने वर्णगन्धादे पदेणे पीनमपि ॥१२॥ दमपतिमा रिलाया। प्रनेन पेनि माननिय निवान् ॥६॥ एपनिकामना मनी मायने । स्वम्भःनिदागम्यापमानापन: ॥ पूनमापमागदा नमदिनः । एमापन होरिनी नन: पाम 2018 ·२७७ . २८ अध्यायः लोहकल्पनिरूपणम् । द्वन्द्ववृध्या दिने द्वे द्वे परं विंशतिवासरान् । प्रातर्विशतिगुञ्जानां भांगौ द्वौ भागमेव च ।। ६६ ॥ पौरभक्तमर्धमधं वा भक्षयेदुक्तकालयोः। एवं मात्राविभागेन व्याधिक्षीणोऽपि सर्वदा॥६७॥ लोहादष्टगुणं क्षीरं धारोष्णं गृतमेव वा । वयःस्तम्भेऽनुपातव्यं व्याधी कॉथो यथोदितः ॥ ६८॥ आस्वाध चानु मुस्तानां निर्यासं दन्तपीडितम् । मूलानि भक्षयेचासामास्परस्पनुत्तये ॥ ६९ ॥ यूरकोष्ठस्तु दीप्तामिरनुलोमयितुं मलान् । तप्तं क्षीरं पिबेपस्ताम्बूलं भक्षयेन्मुहुः ।। ७० ॥ नानमर्दनविष्टम्मि विदाहालमजाङ्गलम् । सप्त ससाहमथवा निःसप्ताहं परित्यजेत् ॥ ७१ ॥ शालिमुद्गरसं सर्पित्राग्रं बृहत्तीद्वयम् । दीर्घ पटोलवार्ताके तालकं मुलकन्दकम् ॥ ७२ ॥ शातार्या सजीवन्तीगृङ्गाटमुनिपपणकम् । तन्दुलीयकधान्याकं सराजसववास्तुकम् ॥ ७३ ॥ जाङ्गले शफराः कृष्णमीना रोहितमद्गरौ । द्राक्षादाडिमखजूररम्भाकोलं च शस्यते ।। ७४ ॥ जीर्णोपधस्तु दीपेऽनौ मातः पित्ताबुभुक्षितः । अर्धमानं पिवेत्तीरं सार्धमात्रं कृशो नरः ॥ ७५ ॥ दिवसाः सप्त सत्पास्मिन्दिने द्वित्रिगुणाः क्रमात् । जघन्यमध्यप्रवरः सेवाकालो विधीयते ॥ ७६ ॥ पूर्वक्रियेयं द्विगुणा सोत्तर नात्र यत्रणा । पथाकालं मलोत्सर्गः शरीरोदरलाघवम् ।। ७७ ।। हृदयोद्गारशुद्धिश्च जीर्णलोहस्प जायते । लोहामवृत्ती सामत्वं लोहकिट्टमशान्तये ॥ ७८ ॥ उष्णाम्बु सयवक्षारं त्रिदिनानिदिनारिपवेत् । रसेनागस्त्यपत्राणां विडङ्गं चान्तरान्तरा ।। ७२ ॥ १ ग, भागो। र झ. प्रारभत्त। ३ च. 'म्भे तु पारी ४ इ. धारे। ५ ग. मान मादक. 'न्दयः ॥ ४२ ॥ ७ क. वर्ग: सा. 'टं सविता । ९५. जर १० प. पूर्णांक । १.ग. महोत्सर्गः।१२. 'ती सा ·. २७८ रसरत्नसमुच्चये [२८ अध्यायः। काधमश्वत्थपत्राणां मसले छदिशूलयोः । सामान्यसिद्धिमावाप्य भावनापुटपाचनैः ॥ ८० ॥ यथायोगयुत पक्कं त्रिफलाकाथसर्पिषा । साधितं भक्षयकान्तमेकं वा केवलानकम् ॥ ८१॥ इह नानुपिबेत्क्षीरं न कुर्यात्तेन भोजनम् । मुद्गयूपं पिबेत्तोपे कोणं च नियतो भवेत् ॥ ८२॥ एतल्लोहरसायनाख्यममृतं पक्कं यथोक्तं क्रमा- झुलानः प्रतिवत्सरं नववपुः सार्धं तु वर्णेन्द्रियैः । दीर्घायुर्नवयौवनोन्नतकुचप्रौढाङ्गनावल्लभो माधादन्तवलो जराविरहितः पुत्रावृत्तः स्यान्नरः ॥ ८३ ॥ अकोललोहमणिटणमाणिमन्यताप्याकत्रिकटुतुत्थशिलाजतूनाम् । भृङ्गोदकेन वटिकांच मसूरमात्रां खादेजयाय जरसः सफलामयानाम् ।।८४॥ अडोल्लवेल्लाभककान्तताप्यशिलाजतुव्योषफलत्रयाणाम् । चूर्णं मुसल्याः समभागमेतत्कुष्ठानि लीदं मधुना धुनोति ॥६५॥ कान्ताचत्रिफलाविरजनीताप्याभ्रदेवहुम- व्योपैलानिपुनर्नवाइ प्रिगिरिजाहोलैः समं गुग्गुलम् । पिष्ट्वा मृङ्गजलेन सूक्ष्मगुलिका खादेघासात्म्पतो मेदःश्लेष्मसमीरणोल्वणगदेष्वन्येषु वा पुरुपः ।। ८६ ॥ व्योपं कृष्णतिलासनस्य कुसुमं मण्डरसैरेयकं "दीपाशेलसितानिवृत्कृमिहरं भृङ्गानि भल्लातकम् । श्रेष्ठायाचिकान्तलोहजरसस्तत्कान्तपात्रे स्थित सादेत्कुष्ठहरं रसापनवरं मध्वाज्यसंयोजितम् ।। ८७ ॥ महूर त्रिफलासितेतरतिलाजीतीविडडाकुली- वाकुच्यन्त्रककान्तगन्धकनिशामाधुकसारं रजः। पिष्ट्वा भृङ्गरसेन सस्प वटझानसादेत्पपःपाविता. न्सर्वव्याधिहरान्सायनवरान्मृत्योश्च मृत्युमदान् ।। ८८ ॥ . 4. 'या भा'। २ य. योग्य ३ य. 'Tre | ४ य. योष्ट । ५ग, निद्रयः । (घ. 'भामा । ७ प. मशाइन्त। ८..दन्ति ९घ.'गग.कोले:1917. पर- तितो। १२ न्यौरा (साधीयान)। १३ ग. 'हरदम य. 'हारमा ४. त्रिी १५ ग. "जानावित ·.. २८० रसरत्नसमुच्चये [२९ अध्यायः मधुमागधिकाविडङ्गसारनिफलाहेमघृतं सितां च खादेत् । जरयानवलीढदेहकान्तिः समधातुश्च समाः शतं च जीवेत् ॥ १० ॥ आयुष्कामः शङ्खपुष्प्या समेतं मेधाकामः काञ्चनं सोनगन्धम् । लक्ष्मीकामः पद्मकिक्षल्कयुक्तं खादेत्कामं कामकामो विदार्या ॥ १०१॥ सपद्मवीजामलकाभयाक्षं सर्पिमधुभ्यां कनकं लिहन्तः। दीर्घायुपो मन्दजरोपतापाः सरीसृपाणां च भवन्त्यगम्याः॥१०२॥ मृतानि लोहानि रसीभवन्ति निम्नन्ति रोगान्परिशीलितानि । किञ्चोपचारस्य समग्रयोगात्पुष्यन्ति धातूनैतिदीर्घमायुः ।। १०३ ॥३५८० ॥ इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चये मृतलोहकल्पनिरूपणं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ अधैकोनात्रंशत्तमोऽध्यायः। [अथ विपकल्पः ।। ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत्रोत्पन्नं महाविपम् । भेदांस्तस्य वरारोहे यत्र तत्र सविस्तरम् ।। १ ॥ देवदैत्योरगाः सिद्धा अप्सरोयक्षराक्षसाः । पिशाचाः किंनराश्चैव मिलित्वा च वरानने ॥२॥ एकतो वलिराजश्च ब्रह्माद्याश्च तथैकतः । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नागराजेन वेष्टितम् ॥ ३ ॥ क्षीराधिमन्थनं तत्र प्रारब्धं सुरसुन्दरि । निर्गतास्तत्र रनौघाः कामधेन्वादयः प्रिये ॥४॥ अमला कमलोत्पन्ना पश्चादुच्चैश्रवास्ततः । ऐरावतो महाकापो निर्गतं देवि चामृतम् ॥ ५॥ अतीव मन्यनादेवि मन्दराघातवेगतः। अहिराजश्रमावि विपज्वाला विनिर्गता ॥ ६ ॥ ततोऽति घोरा सा ज्वाला निमन्ना क्षीरसागरे । तया तत्रैव चोत्पन्नं कालकूटं महाविषम् ॥ ७ ॥ प्रलयानलसंकाशः क्रुद्धः कॉल इवोत्पाटः । तं दृष्ट्वा विबुधाः सर्व दानवाश्च मेहाबलाः ॥ ८॥ घ. सादन् । २ प. मन्ये । ३ ग. गुग्णानि । ४ ५. मनु दी। ५ ज. भदं तस्य । ६. गताः । ७ क. काम । ८ क. तशा । ९ ज. महर्षयः ।

·२९ अध्यायः विपकल्पनिरूपणम् । विपण्णवदनां सद्यः प्राप्ताश्चैव मदन्तिकम् । ततस्तैः पार्थ्यमानोऽहमपिवं विपयुत्तमम् ॥ ९॥ ततोऽवशिष्टमभवन्मूलरूपेण तद्विपम् । पत्ररूपेण कुत्रापि मृत्तिकारूपतः क्वचित् ॥ १०॥ कुत्रचित्तीयरूपेण धानुरूपेण कुत्रचित् । कन्दरूपेण कुत्रापि त्रयोदशविधं विपम् ॥ ११ ॥ तेषु श्रेष्ठ कन्दविपं त्रयोदशविधं स्मृतम् । कर्कटें कालकूटं च वत्सनाभं हलाहलम् ॥ १२ ॥ वालुकं कदमं चैव सक्तकं मूलकं तथा । सर्पपं शृङ्गकं देवि मुस्तकं च महाविपम् ॥ १३ ॥ हारिद्रकमिति मोक्तं त्रयोदशविधं विषम् । कर्कटं कपिवर्ण स्यात्काकचञ्चनिभं पुनः ॥ १४ ॥ कालकूटं ततो ज्ञेयं वत्सनामं तु पाण्डरम् । भङ्गराकन्दववि नीलवर्ण हलाहलम् ॥ १५ ॥ चालकं वालुकामं च कर्दमें कर्दमोपमम् । सक्तकं श्वेतवर्ण तच्छुक्लकन्दं तु मूलकम् ॥ १६ ॥ सर्पपं पीतवर्णं स्पाच्चिङ्गीकं कृष्णपिङ्गलम् । मुस्ताभं मुस्तकं प्रोक्तं रक्तवर्ण महाविपम् ॥ १७ ॥ हारिन्द्रकं पीतवर्ण विषभेदाः प्रकीर्तिताः । चतुर्धा वर्णभेदेन विपं ज्ञेयं मनीषिभिः ॥१८॥ ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्राः श्वेतरक्ताश्च पीतकाः । कृष्णवर्णः क्रमाज्जयो वेर्णनामानुपूर्वशः ।। १९ ।। मारणे कृष्णवर्ण स्याद्रक्तं तु रसकर्मणि । पीतवर्ण क्षुद्र कार्ये श्वेतवर्ण रसापने ॥ २० ॥ क्षीरोदसागरे देवि मथ्यमाने वरानने । उत्पन्नममृतं देवि तथोत्पन्नं महाविपम् ॥ २१ ॥ आरोटं भसयेद्देवि विपं सर्पपमात्रकम् । प्रथमे दिवसे पश्चाहितीयादौ द्विसर्पपम् ॥ २२ ॥ , क. शिवर्ण । २ च. स्मृतम् । ३ ज. पाक चैति मु ४ ग. णे साता। ५ ग. वर्णानामनु। ६ च. वर्ग: च. 'वर्णो ·२८२ रसरत्नसमुच्चये [२९ अध्यायः। पञ्चमे दिवसे देवि भक्षयेत्सर्पपत्रयम् । षट्सप्ताष्टदिनेऽप्येवं नवमे वेदसंख्यया ॥ २३ ॥ भक्षयेद्राजिकावृद्धया यावद्गुञ्जामितं भवेत् । मासमात्रमयोगेण कुष्ठान्यष्ट हरेद्विपम् ॥ २४ ॥ पुण्डरीक सविस्फोटं श्वेतमौदुम्बरं तथा । छिन्नाभिन्नं कपालाख्यं किन्नाह शवगन्धि च । कुष्ठानि गदितान्यष्ट हन्पादेवि महाविषम् ॥ २५ ॥ पण्मापस्य प्रयोगेण कामरूपो भवेन्नरः । संवत्सरप्रयोगेण सर्वरोगान्व्यपोहति ॥ २६ ॥ द्विवत्सरमयोगेण दिव्यदेहो भवेन्नरः । मात्रया भक्षितं देवि विषमप्यमृतापते ॥ २७ ॥ मात्राधिकं वरारोहे हामृतं वा विपं भवेत् । अमृतं सहसा युक्तं शीलितं विषमेव या ॥ २८ ॥ सात्म्यासात्म्यं विकाराय मृत्यवे च वरानने । वेगान्यष्ट प्रजापन्ते सहसा विपशीलिनः ।। २९ ।। प्रथमे त्वग्विकारः स्याद्वितीये वेपथुर्भवेत् । दाहो वेगे तृतीये स्याच्चतुर्थे विकृतो भवेत् ।। ३० ।। फेनोद्गतिः पञ्चमे स्यात्स्कन्धयोर्भजां ततः । जाड्यता सप्तमे वेगे चाष्टमे मरणं ध्रुवम् । एवं ज्ञात्वा वरारोहे प्रतीकारं समाचरेत् ॥ ३१ ॥ पित्तान्तं वमनं कुर्यादामान्तं रेचनं तथा । जातीनीलीवरीसिन्धुकाचमाच्यद्रिकर्णिका ॥ ३२ ॥ त्रिफला करवीरं च कुष्ठं मधुकजीरकम् । क्षीरवृक्षवगैलेति विपनोऽयं गणः स्मृतः॥ ३३ ॥ विषघ्नं गोघृतं देवि माङ्गल्यं जीवनं स्मृतम् । अश्वगन्धां सगोजिह्वां त्रिशूली त्रिफलामपि ॥ ३४ ॥ प्रथमं भक्षपित्वा च सेक्येद्गरलं ततः। ब्रह्मचर्य वरारोहे विषकाले समाचरेत् ॥ पथ्यं स्वस्थमना भुक्त्वा तदा सिद्धिर्न संशयः ॥ ३५ ॥ * इन्यक्षगशि मव कल्पितानि । १झ. युक्त । २ अ. साम्यधि। ३. वाहो इस्तृती।

·२९ अध्यायः 11 विपकल्पनिरूपणम् । २८३ गव्ये क्षीरजूते पेये शाल्पन्नमिदमेव च । शीतलं च पिवेत्तोयं पित्तलानि च वर्जयेत् ॥ ३६ ॥ जाङ्गलानि च मांसानि छागलोहं च मद्गुरान् । . शर्करां माक्षिक क्षीरं सेवनीयं प्रयत्नतः ।। एकादेवि सदा पथ्यमपथ्यं दूरतस्त्पजेत् ॥ ३७॥ उद्धृतं फलपाकेन नवं स्निग्धं धनं गुरु । अव्यापन्नं विपहरैरवातातपशोषितम् ॥ ३८ ॥ रक्तसर्पपतैलेन लिप्ते वाससि धारितम् । सक्तुकं मुस्तकं शृङ्गीवालुकं सर्पपाह्वयम् ॥ ३९ ॥ वत्सनाभं च कर्मण्यं कालकूटादिकं ततः न जात्वन्यत्मयोक्तव्यं विपे तीक्ष्णे च चॉरिते ॥ ४० ॥ अतिमात्रे व कर्मण्ये पेयं घृतमनन्तरम् । सभादधिधूमोत्थं सारिवातन्दुलीयकम् ।। ४१ ॥ आगारधूममञ्जिष्ठायष्टचोहर्वा समन्वितम् । लियाद्वा मधुसपिभ्यां चूर्णितामर्जुनत्वचम् ॥ ४२ ॥ टणं मेघनादेन मधुनों वाऽपि पल्लवोन् । विप युतीत नित्यं वै रसायनं गुणैपिणः । घृतोपस्कृतदेहस्य विशुद्धस्य हिताशिनः ॥ ४३ ॥ सात्विकस्योदिते भानौ योज्यं शीतवसन्तयोः। ग्रीष्मे चाऽऽत्ययिके व्याधौ न वर्षासु न दुर्दिने ॥ ४४ ॥ न क्रोधिने न पित्ताते न कीबे राजवैश्मनि । क्षुत्तृष्णानमधर्मावल्पाध्यन्तरनिपीडिते ॥४५॥ गर्भिण्यां वालवृद्धेषु न बसेषु न मर्मसु । अभ्यस्तेऽपि विपे पन्नाद्वर्जनीयान्विवर्जयेत् ॥ कटुम्ललवणं तैलं दिवा स्वप्नानलातपान् ॥ ४६ ।। दृग्विनमं कर्णरुजमन्यांश्चानिलजान्गदान् । विपं ताशिनः कुर्यान्मृत्युमेव त्वनीणिनः ॥ ४७ ॥ अध गोमूत्रसंयुक्तमातपे शोपपेभ्यहम् । विपं हणमेतद्धि विपस्याऽऽदो प्रशस्यते ॥ ४८ ॥ १ अ.का देवि। २ घ. 'मास। ३ झ. कम.! ४ च. वारिने । ५. विधात्यमा। ६ घ. 'या चैत्र ७ज. ना वलिप इ. वालियाग. बात ।१. च. नवनि । कृशेयु। १२ घ... , ·-- २८४ रसरत्नसमुच्चये [२९ अध्यायः। तत्पिवेन्मस्तुना वातज्वरे क्षीरेण पित्तजे। यकृन्मत्रेण कफजे सर्वजे त्रिफलाम्भसा ॥ ४२ ॥ रोधचन्दनपसन्थाशर्कराघृतमाक्षिकैः । क्षीरेण च विषं युक्तं जीर्णज्वरहरं परम् ॥ ५० ॥ निकुम्भकुम्भत्रिफलासर्पिर्मधुविः कृतः। निहन्ति मोदको जीर्णज्वरमेहत्वगामयान् ॥ ५१॥ शिविककिरसोपेतं विषमज्वरजिद्विपम् ॥ १२॥ विपं पष्टयाह्वयं रास्ना सेव्यमुत्पलकन्दकम् । तन्दुलोदकपीतानि रक्तपित्तस्प भेपजम् ।। ५३ ॥ रास्नाविडङ्गत्रिफलादेवदारुकटुत्रपम् । पद्मकं क्षौद्रममृताविपं च श्वासकासजित् ॥ ५४॥ सितारसविपक्षीरप्रवालमधुनाऽन्विताः। श्वासहिमापहा लीढार्दिमास्तु विपान्विताः ॥ ५५॥ सौद्रोशीरमधुक्षाररजनीफुटजत्वचः। च्यवनप्राशनोपेतं विपं क्षपति क्षयम् ॥ ५६ ॥ विजयापिप्पलीमूलं पिप्पलीद्वयचित्रकैः । पुष्कराह्वासटीद्राक्षायवानीक्षारदीप्यकैः ॥ ५७ ॥ सितापष्टिद्विवृहतीसैन्धवैः पालिः पचेत् । सविपापलैः प्रस्थं घृतात्तज्जीर्णभुक्पिवेत् ॥ ५८ ॥ दुर्नाममेहगुल्मोम तिमिरकृमिपाण्डुकान् । गलग्रहग्रहोन्मादकुष्ठानि च नियच्छति ॥ ५९ ॥ अथविपविद्रावणो वृतः-मुस्तावत्सकपाठाग्निव्योपमतिविपाविषम् । धातकीमोचनिसिं चेतास्थिग्रहणीदरम् ।। ६० ॥ कनं विपपथ्यानिदन्तीद्राक्षानिशापाः । शिलाजतु विषं त्यूपमुदाश्मिरीदरम् ॥ ६१ ॥ गोमतीरमिन्धूत्यविषपापाणभेदकम् । वज्रवद्दारयत्येतदेवतः पीतमश्मरीम् ।। ६२॥ त्रिफलास्वर्जिकासारैविपं गुल्मप्रभेदनम् । पिप्पली पिप्पलीमूलं विषं शूलहरं तथा ॥ ६३ ॥ १ स. कागर'। २ घ. 'दितः । अ. 'विता । ३ ग. क्षादक्षीर । घ. सन १५५ मा गार ६ स. मार्शति । ७ ग. 'ण्डाः । ८ क. यास ९ ग. रा. प. प्रशासन • चविष 111ज. सेव तदन्नः पाग, क्षार नि ·२९ अध्यायः।] विपकल्पनिरूपणम् । २८६ विपं द्रवन्तीमभुकं द्राक्षारास्नासठीकणाः। विषं वेल्लमिशिक्षीरं गुल्मप्लीहनिबर्हणम् ॥ ६४ ॥ प्लीहोदरनं पयसा शताहाकृमिजिद्विपम् । वापसीमूलनिष्काथपीतं कुष्ठहरं विषम् ॥६५॥ पर्यस्या राजवृक्षत्वक्त्रायन्ती बाकुची बलात् । प्पीहमीभकणाभ्यां च विप क्वार्थेन कुष्ठजित् ।। ६६ ।। अवल्गुजैलकजयाविडक्षारद्वयं विपम् ! लेपः ससैन्धवः पिष्टो वारिणा कुष्टनाशनः ॥ ६७ ॥ चित्रकार्कजटाहस्तिपिप्पलीवाकुचीविषैः । सचन्द्रकैरेडगजकरञ्जफलसैन्धवैः ॥ ६८॥ सव्योपसर्जिकाक्षारयवक्षारनिशीह्वयैः । अगारधूमसहितैर्वस्तमूत्रेण कल्कितैः ॥ १९ ॥ भल्लातकानिशम्पाकविपैर्वा मूत्रपेपितैः। लेपो विचचिकाददुरसिकाकिटिभापहः ॥ ७० ॥ शम्याकपत्रत्वङ्मूलं विपं तक्रं च तद्गुणम् । कुष्ठतुम्वरुवीजानि वाजिगन्धाम्लवेतसम् ॥ ७१ ॥ हरिद्रा वायसी रास्ता हरितालं मनःशिला । पोलनिम्बपत्राणि कणागन्धकसैन्धवम् ।। विपं दारु शिरीपास्थि तत्र लेपेन कुष्ठजित् ।। ७२॥ परञ्जफरवीरार्कमालतीरक्तचन्दनः। आस्फोताकुष्ठमञ्जिष्ठासप्तच्छदनिशानतः ।। ७३ ।। सिन्धवारवघाटेलैर्गवां मने चतुर्गणे । सिद्धं कुष्ठहरं तैलं दुष्टवणविशोधनम् ॥ ७४ ॥ कुष्ठाश्वमारभृङ्गा मूलस्नुक्क्षीरसैन्धवैः । तेलं सिद्धं रिपावाप्पमभ्यगात्कुष्ठजित्परम् ।। ७५ ।। भद्रश्रीदारुमरिचद्विहरिद्रात्रिबद्धनैः गोमूत्रपिष्टेः पलिपिस्यार्थपलेन च ।। ७६ ॥ ग्रामीरसाईंजक्षीरगोशद्रससंयुतम् । प्रस्थं सर्यपतैलस्प मिद्धमाशु व्यपोहति ॥ ७० ॥ HAIR.fix. 'गमा ग५. बगन् । ग.ह. SHA . मयTA ... ATT.अनि sisir.113.गाया .

·-- २८६ रसरत्नसमुच्चये [२९ अध्यायः। पानाद्यैः शीलितं कुष्टदुष्टनाडीव्रणापैचीः । विपं भल्लातकीद्वीपिगुञ्जानिम्बफलैजपेत् ॥ ७८ ॥ लेपोऽम्लपिष्टैः श्वित्राणि पुण्डरीकं च दारुणम् ।। ७९ ॥ ककुभारुष्करद्वीपिस्पृक्कापत्रैलवालुकम् । पिष्टं खादिरतोयेन त्रिरात्रमुपितं पिवेत् ॥ ८ ॥ चित्री विषेण संघृष्ट तत्तत्स्फोगन्किलासजान् । कण्टकेन विभिद्याश लेपैलिम्पेच कौष्टिकैः ॥ ८१ ॥ अथवा करवीराकमूलवाकुचिकाविपैः। वस्ताम्बुपिष्टैः सद्वीपिद्विपपिप्पल्परुष्करैः।। ८२ ॥ अथाऽऽस्तिकाक्तं चित्रारि तैलं-लाक्षासुराहमञ्जिष्ठाकुचपद्मकसारिवाः । गुञ्जा मही कुरवको लाङ्गली वनकन्देकः ॥ ८३ ॥ वाराहीकन्दकास्फीता सप्ताहा गिरिकणिका। अश्विमारयोर्मूलं नागपुष्पं नतं निशे ॥ ८४ ।। दन्तीविपं हस्तिविपं पिप्पल्पो मरिचानि च । तैस्तैलं कटुतैलं वो चित्रस्याभ्यञ्जनं पचेत् । सवर्णकरणं श्रेष्ठमास्तिफरय वचो यथा ॥ ८५ ॥ एरण्डतैलं त्रिफला गोमूत्रं चित्रक विषम् । सपिपा सहितं पीतं वातात्विमपोहति ।। ८६ ॥ कोरकं चिरनिष्काथैलाङ्गलीविपसर्पपैः । गन्धकोडोल्लमरिचः सस्नुक्क्षीविपाचितम् ।। जपेज्योतिप्मतीतेलमनलत्वग्गदानपि ।। ८७ ॥ स्वरसं वीजपरस्य वचावामीरमं घृतम् । वन्ध्या पिवेत सविष" सा पुत्रैः परिवार्यते ॥ ८८॥ वीरालाङ्गलिकादन्तीरिपपाषाणभेदकैः । अपोज्पों मढगर्भाणां प्रलेपो गर्भमोचनः ॥ ८ ॥ देवदारु पिपं सर्पिमित्रं कण्टकारिका । वचा वारस्वलनं हन्ति युद्धेश परिवर्धनम् ॥ १० ॥ विपं सपिः सिता सौद्रं तिमिरापहमञ्जनम् । विपं चैकमजातीरपल्लितं घृतरितम् ॥२१॥ १७. पदम् । २ . ना। ३ wि.fa ८ घ. ग .. न्। ६ क. 'दरा । ७५. सोरमा प्रदान ११वा1ि8.स.टिय प. १२३ वरनिष्या राह३५. 'गोर1167.५५ am६ प.पैदा ·२९ अध्यायः ।। विपफल्पनिरूपणम् । '२८७ विपं धात्रीफलरसरसकृत्परिवारितम् । अञ्जनं शङ्कसहितं प्रगाढं तिमिरं जयेत् ॥१२॥ विमिन्द्रायुधं स्तंन्यैर्घष्टं काचजिदञ्जनम् ॥ १३ ॥ वीजपूररसैष्टं विषं तद्वत्सितान्वितम् । विर्ष मागधिका द्वे च निशि काचर्भमननम् ॥ १४ ॥ शुक्लार्मजिद्विषं कृष्णायुक्तं गोमूत्रभावितम् । समुद्रफेनेस्फटिकाकुरुविन्दरसाञ्जनम् ॥ ९५ ॥ कूर्मपृष्टं च तुल्यानि तेभ्योऽर्धाशं मनःशिला । अर्धमानानि मरिचसैन्धवायोरजांसि च॥ अथो यथोतरं दद्यादयसा च समं विषम् ॥ १६ ॥ अथ सर्वनेत्रामयहरा वर्तिः-आगारधूमसहित स्तमूत्रेण कल्कितैः । भल्लातकाग्निशम्याकवि मत्रपेषितैः।। लेपो विचर्चिकाददुरसिकाकिटिभापहः ।। ९७ ॥ अथ कुष्ठजिल्लेपः-शम्याकपत्रत्वमूलं विषं तक्रं च तद्गुणम् । विप तुम्बुरुवीजानि वाजिगन्धाम्लवेतसम् ॥ १८ ॥ हरिद्रावायसीरानाहरितालं मनःशिला । पटोलनिम्बपत्राणि कणागन्धकसैन्धवम् ॥ ९९ ।। विषं दारु शिरीपास्थि तक्र लेपेन कुष्ठजित् ॥ १० ॥ अथ कुष्टहारि तैलम्-कराकरवीरार्कमालतीरक्तचन्दनैः। आस्फोताष्ठमञ्जिष्ठासप्तच्छदानिशानतः ॥ १०१ ॥ सिन्धुवारवचावेलैर्गवां मूत्रे चतुर्गुणे । सिद्धं कुष्ठहरं तैलं दुष्टबणविशोधनम् ॥ १०२ ॥ अथ नवनत्रवर्तिः-कुष्ठाश्चमारभृङ्गार्कमलस्तुक्तीरसैन्धवैः। तैलं सिद्धं विषावापमभ्पलात्कुष्ठजित्परम् ।। १०३।। भद्रश्रीदारुमरिचद्विहरिद्रात्रिबद्धनैः। गोमूत्रपिष्टैः पलिकैविपस्यार्धपलेन च ॥ १०४ ॥ ग्रामीरसार्केजक्षीरगोशकृद्रससंयुतम् । प्रस्थं सर्पपतैलस्य सिध्ममा व्यपोहति ।। १०५॥ रसक्रियेयं मधुना पिल्लरलार्यकावनुत्॥१०॥ *f * पूर्वोत्तरपुष्पचिन्हवयसधानेन किं भविष्यति। क.रिभावित २ जालन्ये पृष्टं । ३ज चकाचन हितमः । ४. मारधम् । ५२. नस्पति. मर ६ क. तरीद। ५ न. लिंग' ८ क 'निम्युगो ९ क. 'पंज क्षार गो'11०.मिना । - ·२८८ रसरत्नसमुच्चये [२९ अध्यायः। अथ सूर्यप्रभा-अभीक्ष्णं शीततोपेन सिञ्चनेत्रे विपञ्जिते । रक्तचन्दनमञ्जिष्ठातिन्तिणीफलसक्तुकैः। अयसा लोकतकनिशाशकणोपणैः ॥ १०७ ॥ मनःशिलाकराक्षवीजोग्राफेनसैन्धवैः। अंजाक्षारैः समविवर्तयो विहिता हिताः। शुक्लार्ममांसपिल्लेषु ग्रन्थिगण्डार्बुदेषु च ॥ १०८।। रसोनकन्दमरिचविपं सर्पपसैन्धवैः । पिल्लेःणहित कार्य सुरसारसपेपितैः ॥ पूरयेत्सपिंपा चानु सपिरेव च पापयेत् ॥ १०९ ।। मधूकसारमधुकविपक्षीरजलैर्धतम् । पक्कं संतपणं श्रेष्ठं नक्तोन्ध्ये त्वचिरोत्थिते ॥ ११०॥ अञ्जनं नरपित्तेन 'रोचनं मधुशृङ्गिभिः । स्वर्जिकाक्षारसिन्धेत्यं शुरूशुलं वरं विपम् ।। कर्णपोः पूरणं 'तीव्रकर्णशूलनिवर्हणम् ॥ १११ ।। नस्यं शिरोरुक्शमनं प्रत्यक्पुष्पीसिताविपम् । अथवों कतयष्टयौह्वशर्करा विपसंयुताः ।। शुण्ठी पथ्या विपं पाठा नायन्ती पूतिनासजित् ॥ ११२ ॥ प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठाविपतिन्दुसमुद्भवैः । निहन्ति साधितं तैलं गहूपेण मुखामयान् ॥ ११३ ॥ ऐलाखदिरकडोलजातीकपूरचन्दनः । बोलान्दवालद्विगुणविपैः साराम्बुपेपितैः ॥ ११४ ।। समूत्रा वटिकाः लेता धृता नन्ति मुखामपान् । कटुतैलचिपं नस्पं पलिताउंपिकापहम् ॥ ११५॥ स्नुहकक्षीरभृङ्गाम्बुगोमूत्रलिनीविपः । गुजाविशालामरिचैः कटुतैलं विपाचितम् ॥ ११६ ॥ १ श. पानि । २ च. 'रमतः । ३. आजक्षी ४ प.सिम 1 ५ग. क्षणादि । ६. पाचय। ७ क.सार म1 ८ क. 'धुक वि। ९ घ. तान्ध्यत्वे चिच. 'तान्धे ल'110 अ.रो• थना । "ज. धूत्यनशुलाम्बर । श. धूत्यशुग्ने पित्त व १२ . तया शुभव। १३. तीन । १४ घ. न पृथक्यु। १५ च. वा वृत्त । घ. 'वा नत। ज. 'वा । १६५.ज.पा. माशा १७ ज. प.गुता । १८ घ. मी १९ घ. "विशति । २० घ. शालारा घ. शाल साज. नालास। २१ च. 'गुण वि। २२ च. कृता । २३ घ. तेल वि ·- २८२ २९ अध्यायः विपकल्पनिरूपणम् । खलाते शमयत्यम्लपिष्टमष्टगुणं विषात् । सिन्धूत्थकापसफलं पिण्डितं सह सर्पिपा ॥ क्षीरेणाऽऽजेन वा लेपाद्विपंदिग्धायुधमणुत् ॥ ११७ ॥ वित्र रसासनं भाी दृश्चिकाली महासहा । सवेदने सपाके च व्रणे दुष्टे प्रलेपनम् ॥ ११८ ॥ कृतमालार्कपूतीकवत्सकातिविपाविपम् । सिद्धं यदिङ्गुदक्वाथैः सर्पिस्तदपचीहरम् ॥ ११९ ॥ अथापचीनं तैलम्-काकादनीमागधिकानलिकातुण्डिकाफलैः । जीमूतवीजकोंरविशालाकृतवेधनैः ।। १२० ।। पाठान्वितैः पलाधीशैविषकर्पयुतैः पचेत् । प्रस्थं करतैलस्य निगुण्डीस्वरसाढके || १२१ ।। तजयेदपची घोरां नावनाभ्यङ्गपानतः॥१२२॥ इत्यपची तैलम् । गुञ्जाटाणशिनुमूलरजनीशम्पाकभल्लातका- स्नुहर्कामिकरञ्जसैन्धववचाकुटामयालाङ्गलीः । • वाशेठभूशिरीपवरणपोपाश्चमाराविप गोमूत्रं शमपेद्विलिप्तमपचीग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदान् ॥ १२३ ॥ [इत्यपचीग्रन्थिश्लीपदनाशनलेपः । विषे प्रतिर्वियं पुस्पान्मन्नतन्त्रैरसिद्धयति । अतीते पञ्चमे वेगे सप्तमस्थानतिक्रमे ॥ १२४ ॥ युझ्यान्मूलविषं सर्पदष्टानां पानलेपपोः । चतुर्भिः पद्भिरष्टामिहानमध्योत्तमा येवैः ॥ १२५ ॥ मात्रा विपस्थ मूलस्प प्रयुञ्जीत च सर्वदा । दष्टस्य द्वौ यवौ कीटैस्तिलमात्रं तु वृश्चिकैः ।। १२६ ॥ नैवत्वसक्स्थे पाने तु लूतादृष्टस्य नेष्यते । वेश्चया लेपयेशं तस्य ज्ञात्वा सुनिश्चितम् ॥ १२७ ।। क्षीरक्षीरधृतैर्युक्तं पीतं हन्ति वियं विषम् । ससिन्दुवारतगरं मृतसञ्जीवनं विपम् ॥ १२८ ॥ , ग. द्विपदायायु। २ घ. 'पदुग्धा । म. पदया। ३ ध. 'लिकोतुम्हि ४ ज. "ता। ५ झ, भूपठ। ६ ज. शठिम् । ७ स. द्विरसो घ विषे यो ज. गुआमूल नि.च. सर्पदट्राना । 1 च. मता:१२ घ. माश। १३५. मेतस्य । अ. मेलस्य। ४ घ.वि २६॥ १५ ज. धिके । स. मचाया । १६ ज. क्षीगी १७. राममनित्य पर। - ·२९० रसरत्नसमुच्चये २९ अध्यायः। शिरीषकुसुमं पत्रं विपमायुविपापहम् । देवदारु नतं मांसी द्रामिली वाकुची विपम् । कुष्ठं च पानलेपाभ्यां समस्तविपनाशनम् ।। १२९ ॥ मनःशिलाञ्जनालेलासिन्दुवारामराह्वयम् । . सेरक्तं फुडमविपं ध्मातं निःसंज्ञबोधनम् ।। १३० ।। दाहे विषोद्भवे लेपः सक्तक्षीरवृतैर्युतः । अन्येष्वपि च रोगेषु शेपोपायपरिक्षये ॥१३१ ।। प्रत्यहं विपकन्दस्य त्रिय यवमेव वा । शुद्धस्य राजिकाद्धया वर्ष भुक्त्वा जयेद्दान् ॥ १३२॥ वचागन्धकसिन्धूत्थत्रायमाणाम्लवेतसम् । व्योपाग्निवेल्लपाठीम्लकर्णीकरिकणाविषम् ॥ १३३ ।। शारीनागदमनीवायसीत्रिफलारसैः । भावितं मधुसर्पिभ्यां भक्षितं स्याद्रसायनम् ।। १३४ ।। विपशुल्बरसम्योपगन्धकानां पलं पलम् । पलद्वयं हरीतक्याश्चित्रकस्य पलैत्रयम् ॥ १३५॥ कौन्तीमुस्ताचतुर्जातं काशं च विचूर्णितम् । त्रिगुणश्च गुडः कार्या वटिका मापसंमिता ॥ १३६ ॥ भक्षपेत्ता जराग्रस्तो महारोगैश्च पीडितः ॥ १३७ ॥ हरिद्रा निम्बपत्राणि पिप्पल्यो मरिचानि च । मुस्ताविडङ्गं मूत्रेण पिष्टमाजेन पिण्डितम् ॥ १३८ ॥ नावनाञ्जनपानेपु गोमूत्रामुग्रसाञ्जनैः। जयेत्मयुक्तं विषमज्वरान्सघृतसानिलम् ।। १३९ ॥ सर्वजं समधु व्योपं गवा मूत्रेण ऐतकम् । चन्दनस्प कपायेण रक्तपित्तं वृपस्य वा ॥ १४०॥ क्षयं क्षीराश्वगन्धाभ्यां कासश्वासं समाक्षिकम् । तक्रेण ग्रहणीरोगं कृच्छं तन्दुलवारिणा ॥ १४१ ॥ ममेहं मधुना गुल्मं शूलं च गुडवारिणा । पाण्डशोफे गवां क्षीरणाम्भसा त्रैफलेन वा ॥ १४२ ॥ १ग राजलाल'। २ ज. 'लाल'। ३ ग. 'बारम | ४ झ, 'महाइ । ५ ज. सरसा। ज. 'त नृम मच द्वयमे । ८. ठान्दकिश्व का ९ग. 'वटीय ज. यण्टवारि १०. चारी। ज. रग १२ प 'गुण च { १३ ज. शीतार।१४ च. च।

·(२९ अध्यायः विपकल्पनिरूपणम् । २९१ गवां मूत्रेण कुष्ठानि क्षौद्रेणौदुम्बराहपम् । तक्रेण युक्तं चाऽऽलैपालुपामाविचार्चकाः ॥ १४३ ॥ पीतमुष्णाम्भसा वायुं तुलस्याऽऽलेपनाबहान् । . समूत्रं विस्मृतिं नस्येनाञ्जनेन हगामयान् ॥ १४४ ॥ स्पन्दाधिमन्थौ सस्तन्पमर्मकोपं सशोणितम् । सकासमदं कांचादीन्सभृङ्गोदं निशान्धताम् ।। १४५ ।। रम्भाकन्दाम्भसा पुष्पं पिल्लं ताम्रमधूकंटम् । संतूलमाति दन्तानां गण्डूपेण विलेपनात् ।। १४६ ।। सगोमूत्रं शीरःशूलं सक्षौद्राम्लं क्षतव्रणान् । भगन्दरापचीग्रन्थीन्सक्षौद्रं सगुडं व्रणान् ॥ १४७ ।। नारिकेलाम्भसा लिङ्गविकारान्सेवेनात्पुनः । प्रदरं भृङ्गसारेणें नागपुष्पस्य सपिा ।। १४८ ॥ रम्भाकन्दाम्बुसर्पिभ्यां पीतं लिप्तमहेविषम् । गोतकनरमूत्रीभ्यामथाऽऽखोवृश्चिकस्य तु ॥ १४९ ।। सार्कक्षीरं विलेपेन लूतानां तु जैलौदनम् । शतपत्ररसाज्याभ्यां विषं सर्वं च सर्वधा ।। १५० ॥ अथ जयगुलिका-भस्म तगुडक्षौद्रघृतैः सह निषेवितो । जरां जयेदतो नान्ना गुलिकेयं जयोदिता ।। १५१ ।। वचाश्वगन्धामरिचोपकुल्पातालीसमुस्तापिचुमन्दपाठाः। विपं च तेषां वटिका जयन्त्यः फैले प्रयोगे च जयाप्समानाः॥१५२ ॥ अथ द्वितीयजयवटिका। वाँसामृताखदिरॅनिम्वविडङ्गपथ्याकाथै विपत्रिकटुचित्रकलोहतिक्ताः । आवाप्य मापतुलिता वटिका प्रणीता क्षौद्रान्विता क्षपपति क्षपकुधजीतम्।।१५३|| कान्तानकशिलाँधातुविपस्तकमाक्षिकम् । शीलितं मधुसपिभ्यां व्याधिवार्धकमृत्युजित् ॥ १५४ ॥ १ घ. 'द्रणोदुः। २ घ. विस्मृतं । ३ ज, कासादी ४ च. दीन्सुभ्र भृगानिश । घ. 'दीसभ- भृहानिशा ५५. शान्ध्यता। ६ घ. 'कटः । ५ च. समूल'। ८ क. ले म'। क. वया पुनः। 10 झ. 'ग नग" क. 'प्रायां विष सर्वे च सर्वथा ॥१४९॥ १२ ज. समेजलम् । जलोदरम्। ज. विषमी सनियच्छति ॥ १५० ॥ १४ ज, सूत गु १५ अ. 'चितम् । १६ ज. पल 10 ज. यासामु १८ ज. रविश्वा'।१९ च. 'जातान् ॥ १५३ ॥ २० प. 'लायां तु विर सु २० ज. शीतलं । २२ घ, क्यों ·२९२ रसरतसमुच्चये [२९ अध्यायः। मष्टशुक्रः पयोद्राक्षाकपिकच्छमहाविपम् । शीलयेन्मधुसर्पिभ्यां सखजूरं सयष्टिकम् ॥ १५५ ॥ शत्रुमयुक्ताद्विपतो गराद्वा लूताभुजङ्गाखुविपाजरायाः । अकालमृत्युग्रहपाप्मनोऽपि विपाशिनो नास्ति भयं नरस्प॥१५६||३७३६।। इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चये विषकल्पो नामैकोननिंशोऽध्यायः ।। २९ ।। अथ त्रिंशत्तमोऽध्यायः । [ अथ रसकल्पः।] अथ मृतसूताध्यायः-पीतासाम्लखात्सत्वं कान्ताद्वा तीक्ष्णमेव वा । 'चतुःषष्टितमांशेन प्रमितं क्षिप्तमल्पशः ॥ १ ॥ तप्तखल्वेऽम्लयोगेने श्लणवत्तां विमर्दनात् । भूले क्षाराम्ललवेणस्नुपर्कक्षीरलेपिते ॥ २ ॥ पद्धं वसावृते स्विन्नमम्ले समरसे रसम् । धौतमुष्णारनालेन थुप्कमङ्गलिमर्दितम् ॥ ३ ॥ पचेत्कच्छपपत्रस्थमष्टमांशं पडावृतम् । स्वप्रमाणं रसं तिष्ठेजीर्णे ग्रासे त्वजीपति ॥ ४ ॥ पातयेदासवाम्लेन मर्दयत्स्थापयेच तम् । जारणे जारणे वह्नि ग्रासं च परिर्वधपेत् ।। ५ ।। द्विगुणं पोज सत्वमञ्चकसंभवम् । पूंतीलोह विषं मत्रं रस गन्धंकत्रपम् ॥ ६ ॥ न गुख्याज्जारणे सूनस्तेजीर्णः स्फोट जित् । गुजारेन्धक्योशृण देवदालीदलद्रवैः ॥७॥ टणं किंधुकरसैर्जग्वीराग्लेन लिकाम् । मलफसारगोमनप्रमादेन च गन्धकम् ॥ ८॥ स्वजिकामसगव्योपशिमलरमेन च । शतशो भावपत्वं विडोऽयं वडवाननः ॥९॥ घ. 'महरम'वान्त वा ३.दापनमा ४.fr ..ज्योगिन मस्तान्तं विजेन मुभमननवि ज.'न मश्वविदयेन् । ८ घ, मुजी प. वर्ष तु। १.ग. रमन ज.मा.मत्र १४ गर्ने मा१५. 'वेदोघ. हा । ७. ]ि १८८. १९. पून १.प.पत्रनयना१जातन्तगर्ग: । २१ प.प.४रिसान। २१.१ नापाः॥१६. न्याः॥८॥ २२ र कामम:८."या।

·३० ० अध्यायः1] रसकल्पनिरूपणम् । २९३ एवमग्निसहो' हंससंयुक्तः केवलोऽथ वा । नियामकौषसिताकोलमूलरसादिभिः ॥ १० ॥ वैकान्तममुखैाऽपि रसेन्द्रः सहमर्दितः । यत्रस्थः क्रमवृद्धेन वह्निनोक्न पाचितः ॥ ११ ॥ मृतोऽधराग्निना तप्तोऽप्यक्षीणो नोर्ध्वमाश्रयेत् । अथापामार्गतैलेन तथा पुषकरतन्दुलैः॥१२॥ अथवा मलेपूक्षीरभावितः श्वेतहिङ्गना। मर्दितः पुटपाकेन भस्मतां मतिपवते ॥ १३ ॥ गोमूत्रद्रोणपुष्पाभ्यां पाकाद्वा कान्तभाजने । कुकुणीकृष्णधत्तूरतैलाभ्यां वा विमर्दितः ॥ १४ ॥ मृणालतन्तुवर्तिस्थः पीतगन्धर्वतैलयुक् । ज्वलितो पाममात्रं वा मृतचक्रान्तसंयुतः ॥१५॥ रन्ध्यामृताकन्दगतः पचनाद्भूधरेऽथवर । चपलोपलनिर्गुण्डीरसाभ्यां रसकेन वा ।। १६ ।। वाराहीरसयुक्तेन चक्रमर्दरसेन वा । गन्धपापाणयुक्तेन वैद्धं वा वासँसा रसम् ॥ १७ ॥ पचेद्गन्धकतैलेन यावदाखोटवन्धनम् । गन्धाइमैपिष्टं द्विगुणगन्धं वा कान्तसंपुटे ॥ १८ ॥ गन्धकाद्वा तृतीयांशं कान्तपर्पटमिश्रितम् । मूलकान्मर्दितं लोहं पर्पटान्तर्गत धैमेत् ॥ १९ ॥ यद्वा गन्धकपादेन मर्दितं मूलिकारसैः । लोहसंपुटमध्यस्थमङ्गारधर्मात मुत्खनेत् ॥ २० ॥ रोगोक्तयोगयुक्तोऽपं" तत्तद्रोगहरो भवेत् । समस्तपर्पटवायो भस्मसूतो हरेज्ज्वरम् ।। २१ ॥ दशमूलकपायेण पिप्पल्पा च समुस्तजम् । माक्षिकाभयपा चौसापिप्पल्या चालपित्तनुत् ।। कण्टकारीकपायेण पिप्पल्या च स कासांजत् ।। २२॥ ख. हो हावा स ज 'हो रोह स। # 'हो रोदसं। २ . नियमेनीय।३ ग. तो धारा ४ घ. या पोको ५ ग. 'त्यक्षी। ६ ग. 'विते । ज. तिथेत्र टि। स. "वितश्चैव हि vज. पुष्पाभ्या ! ८ च, 'जन । १ . मूनारतन्तबहिस्थः। • ग. 'तिस्थप 10 घ.पीना। १२. *गत३. पचा । १४ अ. 'समार' १५ ज. मरिद्विगुगगन्धवान्तसमादितम् ॥१॥ १६. "गुण ग। १७ स. वा तानस १८. मलिरामाई।१९ ५. रोहपर्पटान्ते गता. रोहप' २०. नयतु । २१ य न तदो। २२. 'मुस्ताप । २३२. समस्त । २४. काममया २५मा वाप्सपि। २६ ग. 'ल्या पास।

·रसरत्नसमुच्चये [३० अध्यायः। अजायाः क्षीरसिद्धन कणायुक्तेन सर्पिषा । त्रिफलागन्धकव्योपगुटेर्वा क्षपयेत्क्षयम् ॥ २३ ।। अथ लोहमपी भूपामापामे द्वादशाङ्गुलाम् । मर्दितं हेमवाराहीरहकन्यारसै रसम् ॥ २४ ॥ रसोनपिण्डे देधती लोहमय्या सुरन्ध्रया । निर्गुण्डीपत्रनिर्यासपीतपादासुगन्धया ॥ २५ ॥ गर्भमूपिकया युक्तां सचक्रां सपिधोनकाम् । लम्बितां जलपात्रस्थखेपरे द्वारि पाचयेत् ॥ २६ ॥ ऊध्वं वनोत्पलैश्चिौरकारैः खादिरैरधः । एवमष्टगुणे जीर्णे गन्धके क्षयकुष्ठजित् ।। २७ ।। हिक्कां निहन्ति रुचकबीजपराम्लमाक्षिकैः। छाददाँही मधुसितालाजामुद्गसिताम्बुभिः ॥ २८ ॥ अशांसि तैलसिन्धृत्यपुटपाचितसूरणैः । त्वपल्लवैः केपायेण शृंतेनोदखिलाम्भसा ।। २९ ।। क्षीरिप्पा वाऽप्पतीसारं विषची कणदिङ्गना । अजीणं काञ्जिकरण्डवाथपथ्यावलेहतः ॥ ३०॥ कपायपल्लवैः पवं बालबिल्वं सनागरम् । सगुडं सरसं हन्ति विम्विी दारुणामपि ॥ ३१ ॥ विल्वकर्कटिकागर्भ मसूरक्कषिताम्बु वा । केचा मृतरसक्षीरगोक्षुरक्षीरमाक्षिकैः ।। ३२॥ पारदभस्मशिलाजतुकृष्णालोहमलत्रिफलाफुलबीजम् । ताप्पनिशारजकोपलकान्त पोपरजः सपुरश्च कपित्यात् ॥३३॥ सर्वमिदं परिचर्प समांश भावितभृगरम "दिवसादी । विशतिवारमिदं मधुलीदं विंशतिमेहदरं हरिदृष्टम् ॥ ३४ ॥ न्यग्रोधाद्यसनाद्यैर्वा काययुको मृतो रसः। पैश्चालशुनगोमुत्रैः प्लीहगुल्मनिबर्हणः ।। ३५ ।। फलापपूपशम्बूकक्षाराभ्यां पक्तिगृलनुत् । सत्यूपणतिलकायनाममूलस्य नाशनः ॥ ३६॥ १च. पनी । २ घ. लेहमध्या। ३.मरन्धया। ज.दीन पदांगी५५ बनिया) ६५. 'परद्वा । ७५. दाहो मा ८ ज. लगनमुद्रमृता : ९ ग. घ. या दिला. यामत १२ ज. स. यु १४ ज. दिवादी । १५. सध्या नगोमः सयो ."

·: अध्यायः] रसकल्पनिरूपणम् । २९५ नवनीतसुधाक्षारभाविता भययोदरे। रहितः सहितो यष्टीवारिणा कामलामये ॥ ३७॥ फलत्रिकादिक्वाथेन पाण्डशोफे सकामले । शोफे सविश्वभूनिम्बक्वाथगोमूत्रसंयुतः ॥ ३८ ॥ निम्बामलककष्टः प्रशस्तः सामृतारसः 1... रसोनराजिकावहिनीलिमार्कवपल्लवैः ॥ ३९ ॥' तुल्यं भल्लातकं क्षिप्वा क्षीरे तैलं विपाचितम् । भूशिरीपमुपर्णाक्षोः पञ्चाङ्गमाक्षिकं घृतम् ॥ ४० ॥ रसं च लीट्वा कुष्ठातों लिम्पत्रिकटुना तनुम् । । रसगन्धकपिष्टया वा कटुतैलाभियुक्तया ।। ४१ ।। कर्पूरमूलीसहनिम्वतैलपातालमूलीरसभावितेन । रसेन लिहात्सकलं हैंठं वा विचूर्णितं पुष्परसं स कुष्ठी ॥४२॥ फेनिलफलीहिदींकन्दरसं खादतोऽनुदिनम् । फेनिलमूलोद्वर्तनमाचरतोऽपि च कुतः कुष्ठम् ॥ ४३ ॥ चित्रकवानरिवायसितुण्डीवाकुचिका द्विगुणाः परिपीताः । मूत्रयुता मृतसूतसमेतास्तत्रभुजः शमयन्ति किलासम् ।। ४४ ।। द्रुतगगनमरीची वाकुचीतालपन्यौ सलिलरिपुनकुल्यौ कृष्णशृंगठ्या सभृङ्गम् । मरिचमसितसोमश्चित्रकाझोलबीजं वरतिलशशिलेखे त्वक्व शाखोटकस्य ॥४५॥ फैलत्रयं च तत्सर्व मृतसूतसमन्वितम् । क्षीरानवर्तनो जग्ध्वा श्चित्रमाश निवर्तयेत् ॥ ४६ ॥ सनिम्बपल्लवक्षौद्रः कृमीन्हन्ति हुतो रसः । पीतो लशुनसिद्धेन तैलेनानिलजान्गदान् ॥ ४७ ।। विश्वैरण्डैगृतक्षीरसहितो गृध्रसी जयेत् । गुडामयागुडूच्यम्बुयुक्तः पवनशोणितम् ॥ ४८॥ त्रिकटुत्रिफलावेल्लैः समांशो गुग्गुलुर्जयेत् । वातारितैलसंयुक्तः स्थौल्पं भस्मरसान्वितः ॥ ४२ ।। ज. सहितः २ ज. क्षारते । ३ ग. क्यच्या । ४ च. 'रालियु। ५ झ. ' रस'1.६ क. झ. तेरा पा ७ घ. 'रीसहमा ८ घ. हटे वा । म हत वा । ९ ग. रमेन कु. प. 'लादि- दी. 'लाहिदाक। "ज. इत। ११ ज. चीवायमीता। १३ घ. 'गपुराम'। १४ च. पल १५ न. मृतो । १६ घ. 'ण्डसन न. इतः।

·२९६ रसरनसमुच्चपे [३० भध्यायः। मधूदकाभ्यां पुत्तो वा काश्यं तु शर्करान्वितः । दिङ्गसौवर्चलव्योपमूत्रसिद्धन सपिंपा ॥ ५० ॥ रसो हन्पादपस्मारमुन्मादं च तथाञ्जनात् । मधूककुनटीतापपारापतमलेयुतः ।। ५१ ॥ धान्पाम्लपिष्टाप्टेमपिप्पलीकान्कापासवीजान्करमर्दनेन । आदाप तैलं घृतसूतयुक्तमक्षिण मयुञ्जीत विशीर्णरोम्णि ॥२२॥ परनिम्बकिसलाजपुरीपधूमः फांस्पेक्षुराश्मवनितास्तनजेन पृष्टम् । भल्हातधूपितरसाञ्जनमञपित्वा साम्पञ्जनसपनमक्षिण रुजं निहन्ति ।। ५३ ॥ महोभेरीमूले तुरग थुकाम्बोधिकँवलं रसो जम्बीराम्लं जयति तिमिरं काचपि च । उपात्तं जीमूतादविजधराम्बुमृदिता सस्तैलं लेपादिह विविधजाड्यं च गुदजान् ॥ ५४॥ वटमरोहपिण्डीतमूलत्वष्णसैर्यकैः । केतकीस्त भृङ्गापःशकलीत्रिफलार्जुनैः ॥ ५५ ।। पृथग्दशपलैः साधं चतुद्रोणेष्वपां पचेत् । अष्टभागावशिष्टेऽस्मिन्भृङ्गस्वरसपेपिते ॥ १६ ॥ त्रिफलानील्पयचूर्णैः पृथग्द्विपलिफैर्युतम् । तैला संमक्षीरं पक्त्वा मृतरसान्वितम् ॥ ५७ ॥ महानीलं समुद्रस्थं मण्डं धान्याम्लमध्यगम् । अभ्यङ्गविधियोगेन केशानां रञ्जनं परम् ॥ ५८ ॥ त्रिफलापटोलमूलव्योपगुडूचीविडङ्गबीजानि । समगुग्गुलानि मारितरसमिलितानि व्रणमानि ॥ १९ ॥ ग्रन्थीन्विलेपयेत्तेषां लेपान्मूलरसान्वितम् । नारिकेलोदकं तद्वत्पीतं हन्ति मसूरिकाः ॥ ६ ॥ १च. ' भारासवः ज. से भूशर्करासखः । २ ग. तपलहुँ। ३ च. 'एसपि । ४ घ. 'जान्कुरुम'। ५ ज. 'र्दकेन । ६ च. रोचिपा ॥ ५२ ॥ ७ क.प्रैः का। ज. धूपः का । ८ च.न. स्तप। ९ घ. हाभाराम.ज.ल तरगट। 1. पृथको १२ घ. 'कुचल । १३ झ. रस जम्बोराम्ले ज| १४ ज. पय॑म्बु १५ घ.'सतैलाले' ज. वैस्तै १६ च. 'रोह पि । १७ ज. कृष्टस 10 घ. 'ननिर्यासः ।।१९ ज. ढक्स। २० घ. सम क्षी। २१ घ. महानीलसमुद्रस्य मण्ड धान्यकमध्यनम् । ज. महामूल मुद्गस्थ मण्डल धान्यमध्यगम् । झ, महानीलं समुदरथमण्डधान्यस्य मध्यगम् । २२ झ. येलेपानन्तिमल।

·३० अध्यायः ।] रसकल्पनिरूपणम् । २९७ मञ्जिष्ठा शबरोद्भवं तुबरिका लाक्षा हरिद्राद्वयं नेपाली हरितालकुङ्कुमगांगोरोचनागरिकम् । पत्रं पाण्डु वटस्य चन्दनयुगं कौलेयक पारदं पत्तङ्गं कनकत्वचं कमलजं बीजं तथा केसरम् ॥ ६१ ॥ सिक्थं तुत्थं लोह किट्टे वसाज्यमा क्षीरं क्षीरवृक्षाम्चु चानौ । सिद्ध सिध्मव्पड़नील्यादिनाशे वक्त्रच्छायाँमैन्दवीमाश धत्ते ॥ ६२ ।। कार्यसपल्लवानन्तारसतैलयुतो हितः। अस्थिसावे मृतरसो विषे स्थावरजङ्गमे ॥ ६३ ॥ तन्दुलीयकमूलेन वीरामलेन वा युतः । तन्दुलोदकसंमिश्रः पाननावनलेपने ॥ ६४ ॥ मुरभिशकुद्रसभावितकर्पूरसमन्वितो मृतः सूतः । स्थावरजङ्गमकृत्रिमविपजिद्गुञ्जामितो देना ॥ ६५ ।। यक्षातफेनिलरसोनकटुनयोगीराजीवराप्रियकुलं लकुचाम्बुपिष्टम् । छायाविशोपितमिदं नरवारिपृष्टं सापहं सरसमानतत्रिवारान् ॥६६॥ सर्पिपा पञ्चवर्णस्य वीजं मूलं पुनर्नवात् । देवदाल्याः फलं मूलं मूलं च विषपर्णतः ।। ६७ ॥ पेपितं नरमूत्रेण सर्वथा हि विपापहम् । कपित्थपञ्चकर्णालीरसं चाविपापहम् ।। ६८॥ कांस्पे ताम्चूल्पा नागरं पिष्टमद्भिः पत्रं शैरीपं पिप्पली छागदुग्धैः । पत्रं कार्पासात्सर्पिषा व विलेपासूतेनोपेतं वृश्चिकानां विपन्नम् ॥६९।। भावितश्चणकाम्लेन वनमम्लेन मर्दयेत् । तेन बाविचक्राहकापसागस्तिपल्लवान् More एकस्पै कुँट्टितस्याम्ले स्वरसेन रसेन यः। मक्षालितःमयात्येव विपदिग्धव्रणः शमम् ।। ७१ ॥ रसायनोक्तविधिना शुद्धो लब्धवलः पुनः । मातः प्रातः कणापथ्याविश्वसैन्धवचित्रकम् ॥ ७२ ॥ घ. दान्गोरो'। २ घ. कालीयकं । ३ ५. सेव्य । च. 'सिक्य । ४ . रस हैं। ५५. "मिश्र पा ६ क. 'पनम् ॥ ६४॥ ७ अ. जग्धः। ८ च. 'प्रासाजी! ९. चारपि। रिपिट । ११ क. पिशाचाच. पिशाच प|१२ झ. 'पित्य पथक नीर १३ घ. पिप्पी। १४ ज. वाऽपिले । सवारिले । १५२. स रयस्या । १६ ग. कटिन10. पाय ·रसरत्नसमुच्चये [३० अध्यायः पीत्वा संरक्षणायाग्नेरीपदुष्णेन वारिणा । भृङ्गामलकानोंसे भावितं व्योमकान्तयोः ।। ७३ ।। भस्मायःसंपुटे धान्ये स्थापितं मधुसर्पिषा । खादेनिशि कणापथ्या मासमेकं तथा पुनः ॥ ७४॥ पातनामस्मै वा युक्तमय सूतस्य भस्मना । जीणाम्लहेम्नः पण्मासाच्छतावर्या रसेन च ॥ ७५ ।। "त्रिफलां मधुसर्पिभ्यों खादिरासनभाविताम् । मृतहेमरसोपेतां भक्षयेद्भशयेत्तराम् ।। ७६ ।। गन्धकेन हेतं सूतं कान्तं धानीरसेन च । त्रिफलासहित खादेज्जीवेदाचन्द्रतारकम् ॥ ७७ ॥ चित्रकं त्रिफला भृङ्गो हरिद्राञ्जनपत्रिका । रसत्रिमधुरश्चापि जरावैरूप्यनाशनः ।। ७८ ॥ अथ वज्रपञ्जररसः-सौपधीनां रसभावितानां सितायुतैः क्षीरमधदफाज्यैः। जरां रसो हन्ति च कान्तपात्रे क्षीरं शृंत काश्चनपादपिष्टया ।। ७९ ॥ क्षेत्रीकरणमित्युक्तं वनभस्मसमं रसम् । हंसपादीरसैमुष्टं "विपचेत पुटानले ॥ ८० ॥ तुल्पमेश्वरसं तेन पूर्ववन्मदितं पचेत् । यावच्छक्पं चतुर्थाशमानेनानेन भस्मना ।। ८१॥ अम्लपिष्टेन सौवर्ण पत्रमालिप्प मोरपेत् । राजिकार्धिमारभ्प पावन्मापं विवर्धितः ॥ ८२॥ चित्रकाकसिन्धत्यतीक्षणासौवर्चलैः सह । सेवितः पलपर्यन्तं रसोऽयं वज्रपनरः। शरपः परिभूतानां व्याधिवार्धकमृत्युभिः ।। ८३ ॥ अथ पञ्चामृतः-हेममाक्षिककान्तानवनभस्म प्रवेशयेत् । रसे सहेनि सप्ताह मलिकारसमर्दिताम् ।। ८४ ॥ १ ख. 'योः मा। अ. दामो मा। २ च. रमना । प. पह। ज. नं। ४. 'हेम ६५ घ. बिग घ.' सदिमामा'घ. "विनम् । ८. मान । हि । १. प. मृतं । च ।।.मिटेत १२१. मन्यं १ . नेन । १४ भम् । १५ प. माद १६ क. वि-म् ।।८२॥ १५ च. १८.. "Pr: गर्न। १९. सरन् । १ ॥ २०F. 'मेत है।

·३० अध्यायः!] रसकल्पनिरूपणम् । २२९ तां पिष्टिं यत्रयोगेन पचेत्पञ्चामृताह्वयः । रसोऽयं मधुसर्पिभ्यां युक्तः पूर्वाधिको गुणैः ।। ८५ ॥ इति पञ्चामृतः । घनसारचतुर्जातककोलं कटुकीफलम् । फलं ताम्बूलवल्लीनां रेसस्याक्रमणं परम् ॥ ८६ ॥ भुञ्जीत शालिगोधूमयवपष्टिकजाङ्गलम् । मुद्यूपं गवां क्षीरं मस्तु स्त्रायात्सुखाम्भसा ।। ८७॥ रूपयौवनसंपन्नाम रूपां मियां भजेत् । अभ्यङ्गं कटुतैलेन काञ्चीतैलं मुरां दधि ॥ ८ ॥ कालिङ्गकारवेल्लोम्ललथुनामुरिमूलकम् । "द्विदलं बिल्ववार्ताकं छत्राकं कोकमाचिकाम् ।। ८९ ॥ भेडसमर्दनं रात्री जागरं स्वपनं दिवा । अत्यम्लतिक्तलवणं स्वादूपणं शिशिरौषधम् ।। ९० ॥ 'शोकवातावपक्रोधचिन्तां च परिवर्जयेत् । साहसं रसलोहानां मारकं च विशेषतः ॥ ९१ ।। सेवया परिहार्याणां रसस्पोजरणा भवेत् । शूलो नाभितले जाड्यं निद्रालस्यं ज्वरस्तमः ।। ९२ ॥ अङ्गभङ्गोऽरुचिर्दादः पिबेत्तत्र दिनत्रयम् । सौवर्चलं सगोमूत्रं कर्णोदीमूलवारिणा ॥ २३ ॥ मातुलङ्गस्य वोऽस्लेन मौणिमन्थं सनागरम् । नागवङयुतः सूतः प्रमादागक्षितो यदि ॥ १४ ॥ सैन्धवं कारवेल्लस्य कन्दं मूत्रैः पिबेगवाम् । कोटीगरुडीपथ्याशरपुर्विपाचितः ॥ १५ ॥ अष्टभागावशिष्टं वा गोमुत्रं सैन्धवान्वितम् । यत्क्षेत्रीकरणं पूर्व वैधकं च रसं ततः ॥२६॥ सेवेत तस्य सिद्धिः स्यादन्यथा मरणं ध्रुवम् । कान्ताभ्रताप्यसत्त्वानां वजन्नो रसस्प च ।।.९७ ॥ .. ग. एित्रिययो। २ क. उक्तः । घ. मुक्तः । ३ ज. 'झोलाटुकं फ। स. कोल्लं '1४५, फगा। ज. पल। ५ घ. रमः स्यात्क्रम । झ. रसे स्थानमा ६ ज. सान्दुनो ॥८॥७६. 'नुर- ला नि ८ ज. भाजित। ९ श. 'हाभल। झ, 'राज'11. प. मिल । 1. पाहावी. पाचमा १२ क. "विका ॥४९॥ १३५. सम मा . स सनी १४ प. सादुन । १५. जावा : ६ ज. बोध चि. सहस । १०. सत्यम स्यानार । २० ग. भूले। 1. स चाम्ले । २१ २. मणिमन्यं । २३ ज. "चिनैः। २४ ग. गौम्यः। गोमूत्रः ।

·रसरनसमुच्चये [३० अध्यायः। सप्ताहमम्लपिष्टानां गोलके लेपितेऽज्वहम् । ऋगोजिह्वावापसीपथ्यानिर्गुण्डीमधुसैन्धवम् ।। ९८ ॥ स्विन्ने धरपत्रस्थे पक्षात्कठिनतां गते । पवचिश्चापलाशाक्षरांजिकार्पासतन्दुलैः ॥ १९ ॥ आवर्तितान्तर्लिप्तायां पायां खदिरामिना । टराणं श्वेतकाचं च दत्वा दत्वा विशोपिते ।। १००॥ मूषायां बिडयोगेन समांशं हेम जारयेत् । संवत्सरं मुखधृता मृतसंजीवनी मता ॥ १०१ ॥ गुटिका च शत्रस्तम्भं कुरुते हरते जरामरणम् ॥ १०२॥ समचीर्णजीर्णहेममाक्षिकपोगेन मारितो वृष्यः । घृतमधुशतावरीरसदुग्धयुतो मदनवर्धनः सूतः ॥ १०३ ।। लोहितागस्त्यसारेण कृष्णरम्भाफलद्रुतम् । रसं च घनसारं च पीत्वा स्त्रीप कृपायते ।। १०४ ।। युगस्वभावाद्यदि चौपधीनां क्रियासु शक्तिः परिकल्पतेऽल्पा । आयुर्वलादिष्वपि सा तथेति तरमानिपेव्यानि रसायनानि ॥ १०५ ॥ में चौपधीनामपि सर्वधैव प्रभावहानिः परिकल्पनीया । फलं प्रयात्मनिटेच प्रत्यक्षतः कस्य न सिद्धमेतत् ॥ १०६ ।। देशकालोपैहितानि सात्म्पान्पत्युष्णतीक्ष्णानि पधौपधानि । नाशं नयन्ते सहसैव देहं सम्यक्प्रवृत्तानि यथैव वृद्धिम् ॥ १०७ ॥ जित्वा तस्मादिन्द्रिपादिभदुष्टान्कालोपेतः श्रधानो यथावत् । भायामनातेजस पद्विवृद्धये वीयोपेतं शीलयेदीपधं तत् ।। १०८॥ शास्त्रानुसारिणी चैयाँ चित्तज्ञाः पावर्तिनः । वैतिरस्खलिताऽर्थेषु परिपूर्ण रसायनम् ॥ १०९ ।। दानं शीलं दपा सत्यं ब्रह्मचर्य कृतज्ञता। रसायनानि मैत्री च पुण्पायुवेदिदणः ॥ ११ ॥ *दरा मनिपुतो नारित्र । 1. अमर २१.सला समाग घ. मा ४ स. नित नु रिमा.. Tiन्न ५ घ. शाल ! ६ मुवामृ . कले। ८ घ. * मांग। ९९ याशिम ... १३. मी १४३. पो. ६. नामद.11 . ' yu ·21833 ३० अध्यायः रसकल्पनिरूपणम् । ३०१ एतदागमसिद्धत्वात्मत्यक्षफलदर्शनात् । मन्नवत्संप्रयोक्तव्यं न मीमांस्यं कथंचन ॥ १११ ॥ लोभयन्त्यातुरं मूर्खा विचित्रः कर्मकौशलैः। तेभ्यो रोत्सदाऽऽत्मानमात्मा यस्मात्मदुर्लभः॥११२॥ ते घुणाक्षरवत्कंचिदुत्थाप्य नियतायुपम् । मन्ति वैद्याभिमानेन शतान्यनियत्तायुपाम् ॥ ११३ ॥ अज्ञातशास्त्रसद्भावाशास्रमात्रपरायणान् । तान्वर्जयेद्विपक्पाशान्पाशान्वैवस्वतानिव ।। ११४ ।। प्रदीपभूतं शास्त्रं हि दर्शितं विपुला मतिः। ताभ्यां भिषक्सुयुक्ताम्यां चिकित्सनापराध्यति ॥ ११५ ॥ क्वचिदर्थः क्वचिन्मैत्री क्वचिद्धर्मः क्वचिद्यशः । क्वचिदभ्यासयोगश्च चिकित्सा नास्ति निष्फला ॥ ११६ ॥ ये क्रियां विक्रियां कुर्वन्त्युपेक्षन्ते स्खलन्ति वा। खादन्ति ते परमाणानिजानि मुक्तानि च ।। ११७ ।। यावदुच्छसिति प्राणी यावनेपजमत्ति च । तावचिकित्सा कर्तव्या देवस्य कुटिला गतिः ।। ११८॥ अनाथारोगिणो वैद्यः पुत्रवत्समुपाचरेत् । प्राणाचार्यश्च पितृवत्संपूज्यः शक्तिभक्तितः ॥ ११९ ।। न पाणिरहितो देशो न च प्राणी निरामयः। तस्मात्सर्वत्र भिषजां कल्पिता एव वृत्तयः ॥ १२०॥ यज्ञस्य च शिरश्छिन्नमश्विभ्यां संधित पुरा। पातिता दशनाः पूष्णो भगस्य च विलोचने ।। १२१ ॥ राजयक्ष्मादितश्चन्द्रस्ताभ्यामेव चिकित्सितः। भार्गवश्यवनः कामी वृद्धः सन्विकृतिं गतः ॥ १२२ ॥ वीर्यवर्णबलोपेतः कृतस्ताभ्यां पुनर्युवा । एभिश्चान्यैश्च बहुभिः कर्मभिर्भिपगुत्तमौ ।। १२३ ॥ बभूवतुर्भृशं पृज्याविन्द्रादीनां महात्मनाम् । सौत्रामण्यां च भगवान श्विभ्यां सह मोदते ॥ १२४ ॥ १ प. क्षोभ'। २ च. 'वक्तिनि ३ च. तद्वन। ४ १. दर्शन । ५ घ. वन्यपै । ६. पन्यमस्ति च । घ. मस्ति । ७ क. अन्यया । ८ क. चारे व पितृवत्पपूज्यथ सतित । चार च पितृवत्मपूज्य भत्तिशतित । ९ इ. एतथा 14. 'मन्यश्च मा . मन्यायमा 21833 ·रसरनसमुच्चये [३० अध्यायः। अश्विभ्यां सहितः सोमं मायः पिबति वासवः । अश्विभ्यां कल्पितो भागो यज्ञेषु च महर्षिभिः ॥ १२५ ॥ अधिनावग्निरिन्द्रश्च वेदेषु सुतरां स्तुताः । वैद्याविल्यश्विनौ देवौ पूज्येते विबुधैरपि ॥ १२६ ॥ अजरैरैमरैनित्यं मुखितैरेवमाहतैः । पाधिमृत्युजराग्रस्तैदुःखपायैः मुखाथिभिः । किं पुनर्भिपजो मत्य पूज्याः स्युनर्नाऽऽत्मशक्तितः ।। १२७ ।। *रसरत्नसमुच्चयो मयेत्थं रचितः साधु नितान्तमाद्रियन्ताम् । सुधियो यदि विद्यतेऽत्र दोषः कचिदर्हन्ति ममाप्यलं विसोढुम् ।। १२८ ।। ३८६४ ।। इति श्रीवैयपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्पस्य कृतौ रसरम- समुच्चये रसकल्पो नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३०॥ । समाप्तश्चापं ग्रन्थः॥ *सयो गरसदित पुस्तासारव । घ. रेवेषु। २ घ, रमृतनि। ३ प. 'माद्र । ग. स्युनास्ति । य. रसुति रविण . युग ·भ००५० .... भन्नो.. Gan .... .... .... .... .... .... .... .... ... 10 000 .... .... ... .... .... ... .... .... ... .... 8.. .... .... ... .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... कुपि... .... (२) रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । बलिना. | प्रकारान्तरेण गन्धकोत्पत्तिः। वलिना स्विन्नो कृति... ३ २४ कृति.... सर्वत्र प्रति सर्वत्रापति क्लिन्न... स्विन्न.. शनी.... शिनी.. शनी.. | शिनी.. त्वम्लेन मलेन.. तेलै.... ३ ३ ध्रुवम्.. धुवम्.. कुप्यां.. कूप्यां. पी... ३ त्रिफले. त्रिपले. ३ उत्तरोक्तगुणैः | उत्तरोत्तरतः... ३ निरहुणा नीरकणा.. ३११४ भावित भाविता | कायो... शनी.... |शिनी.. पातयेन्नात्र जापते नात्र.... गुरुत्व गुरुश्च... क्षिर.... तीर.... १ बन्धस्प फारकाः बन्धनकारकाः पछेष्ठ.... घरेष्ठ... १०२ इलादि ह्लादि विम्बी विम्ब... सूक्ष्म.. रुसं.... फपहरा फोटरा. शुल्प. .. १८ २० शुभम.. शुशम्.. २१ पाण्डु फणं च सायवम् पांडुकृष्णमलापवम्. पी श्याम पीतश्याम ४ गौरत्रा प्रासना ४ .... .... .... .... .. .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... छाध.... ... .... 000- .... .... ३ १३२/१ ३ १४४२ ३ १४२/२ .... .... .... .... .... .... .... .... .... ४ -- . ... .... .... .... .... ... .... .... ... .... .... ... .... .... .- ... ... .. .. 60- .... .... Ne .. .... .... .... २४१ 000 .... .... .... Poo. .. ....

·रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् ।। अ ००) पं० पर्जनीयम् । तमय वेष्टयेत् .... .... स्वीकरणीयम् । तैः परिवेष्टय च रुक्तं .. विधिः क्रमात .... 400 wd .... .-40 2030020000 .... .... .... .... . ३८ १ ४१/१ ४६ .... ..- .... .... .... ... .... .... .... - .... .... 0000 .... ... .... रुक्तः विधिक्रमः कात्य स्याले वर्तते भ्रमच्छुभ्रो स्पूलं त्यसो अशुद्धं न मृतं समाचरेत् पिष्टं मिव पागे भूमिकं लोहराते .... Grea DOOD .... .... .... .... .... स्याः वर्षपेट अशुनो स्थूल.. त्पलम् अशुद्धममृतं. च मारयेत् पत्रं पिष्टिं वा मवि... पोग.. भमिर्ज लोहाघाते सम. .... 4.00 ..- .... 40. .. .... .... .... ५ .... .... .... com .... .... .... ८२ .... .... ... ५ ५ .... .... .00 .... .... .... 0- .... कारता लोहमादी संमिश्र य .... ... .... PAN .... .00 कारक शुद्धलोहं संलिप्तं पे तच... द्रवपेपितः गन्धगुडत्रिफलया सह N. ५१०४/२ .... .... .... Gee .... .... .... .... .... 1000 .... 100 ५१२२ 004 पुटनि .... .... ल. .... .... 00 .00 द्रवणे स्थितः गन्धं गुडत्रिफलकांभसा पाँच पुची.. नि ली गोलकं. वापेन... सोतु कृतकलली. पुटी.... त्रि..... .... .... . .... ... ... 0. ५१२८१ .... .... गोजले तापेन खल्वेन कृतकजलम् ... Date - .40a ५१३४ १ ·(४) रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । अ० श्लो० पं० ५१३५२ ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... वर्जनीयम् । ता भवेत् ध्रुवम्.. मयानि शनम्.. तरम्.. जंबू. नि तत्क्षारं वापरकान्तं हति लोहास्तिष्ठन्ति .... ... .... .... .... .... .... ५१४१/२ ५१४१ ५१४२ १ ५१४२१ ५१४२१३ ५१४२३ ५१४४/२ ५१४७१ ५१४९२ .... .... .... .... स्वीकरणीयम् । तो व्रजेत् मृतम्.. मपांच शम्.... त्तमम्.. जंबु.. |त्रिः. तत्क्षारवापात्कान्तहति लोहं तिष्ठति मुसंतप्त गुणान् कट्फलाम्बु घोषो शस्यते पत्रं प्रलेपयेत् शिला कृष्णं.. सिन्दुरवारजटाकोन्ती .... .... .... सुतसं तु .... .... .... ... ... .... .... .... .... .... ५१५८ १ .... .... ... .... .... .... ५/१६२१ .... .... .... .... नृणाम् कट्टलाबु घोषा.. कीर्तितम् पत्राणि लेपयेत् सिला.. कृष्ण.. सिन्धुवारजटाकान्ती वारे ... विषय नि .... .... ५१७१ १ .... .... .... .... ..- .... .... .. मकै.. .... .... .... .00 .... शीतिका संतप्ता. .... .... .... .... ५१७३/ २ ५१७७ १ ५ १७७१ ५१९०२ ५१९२१ ५१९७१ ५/२२० १ ५२२२ ५/२२५/२ ५२३१) ५२३१ तप्ता धोतंभ .... . .... घर्षयित्वा मेकैकं शीतक संतवा तावा धौतभू. रवकाहरेत् . संभूति मिदं शाण पेशिका याकुची निरोधपेत् . .... .00 .... ... .... .... रवकांश्चरेत्. संभूत.. तमं. पाण... पेपिकां बाकूची विशोषपेत् .... .... .... ... .... .... .... ... ..04 ... ... .... ... ५२४१ ५२४२ १ 144 ....

·(५) रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । अ० श्लो०/६० पश्चादुद्धृतं.... पक्षादुद्धृत्य.... ५२४२/२ कार्य... चौर्याच्छन चौपच्छय ६ २ ६ ११/ २ यथा.... सं सा .... २ 9 सूत.. .... .... ... .... .... .... पदा.... .... .... ... .... .... .... .... .... .. .... ६. २२/१ .... खीगोहत्यायुतानि च लिंगे.... .... गोहत्या अयुतानि च लिंग राः .... .... .... २८ २९/१ ६ .... .... श्व .... .... .... .... .... .... ..... कालिनीशक्तिसंयुक्त कालिनी शक्तिसंयुक्ता यणा .... पणम् .... ..... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ७१। २ .... ... सतेन्द्रा ..../रोगिणा ... सर्वोपधि .... .... २ .... .... worru999 99999 २ स्पलाः ६। ५२ का शिला काः शिलाः. दिव्योषधादि ../दिव्योषधीनां रुको लंपट.... ....लंकालंपट | लंको लंपक ५९/१ राजेन्द्रा रोगिणां सर्वोषध ग्वि... ग्वि. यक्षपक्षां सहस्राक्षां दि यक्षत्यक्षसहस्राक्षदि साधीयः ७ पक्षराजसहस्राक्षदि रको... को. मालिके पंक कृतान्त कृतस्त कण्डणी कण्डनी कुण्डनी कुण्डली गोर्वर गोवरं शितोपला सितोपलाः समाचरेत् समर्वयेत् .... .... .... .... नलिके वंश 990 .... ..... .... .... .... .0- . 0000 .... ७ .... ... ७ -- .N. ७ .... .. १८.१ २२२ .... .... ७ .... ... 1.. ....

·(६७ रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । भ० श्लो०/५० .... २३, २ २४ १ ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... स्वीकरणीयम् । वार्तिकाः भाषाज्ञाः अदेशिका हस्तः स उच्यते भाषाज्ञा क्त्वा विमर्यात् कृष्टी.... संसिद्ध यूहमशेषतः मिति.... २८ १ ३२/ २ ३४] .... .... ... .... .... .... .... .... 8 |9 9 9 9 9 9 v v v v v v v v v v v ... .... १०२ dowd Nd Nowddd Ndddd d .... .... .... ... .... .... २२ २८ २८ .... ८ .... ... .... पयुत्तमं? नाशनम् ८ .... वर्जनीयम् । वार्तिकाः मापज्ञाः देटिका इस्तो विवर्जितः भापज्ञा का विमर्गा कृष्णी संशुद्धि व्यूई विशेषतः मपि... ती ण्युनमं साधनम् स्पृष्ट. प्राप्यै... निद्रवे वंग वरं नागं वार्तिक दले. लोहेतारत्व का कृतम् निर्वापणं मतिः गर्भद्रावणं वार्तिक ख्या परा संमुखा धपणं बहुवारं हति .... .... ८ सृष्ट ... .... ३४] .... .... .... .... .... .... दुद्रावे वंश वरनागं ३८ .... .... .... .... .... ... वार्तिक ८ .... .... .... .... द्रवे .. लोहे तारे च ८ .... .... ४८ .... .... .... .... हि पत् ८ ५८, १ .... .... .... .... .... .... .... ... निर्यातनं मितिः ८ ... an .... गर्भ द्रावणं .... .... .... ... ६५/२ .... .--वात्तिकैः .... .... ... .... .... .... - ख्याः पराः समुखा. क्षेपणं. विहिरवं हुती.... .... GG GMT ..- - .... .... .- ८ ७२१ 4. ८ ... ... ....

·(७) रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । म० श्लोपं० पेन.. ८ .... .... .... ८०)२ ८७२ .... ... ... .... ८ .... .... .... .... .... ९ .... ... .... .... ... .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... २३ २७ २८ २९ .... ... .... .... ..... ... वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । लेपनं... सदानियुत्तचूल्पतं मंदामियुतचुल्यंतः... यः अध्यायो. ऽयमध्यायो.... नाम.... भाण्डे मुखं भाण्डमुखं अधो. अशो.... लिप्तं स्था लिप्तस्था तस्मिनिपतितसूत:... यस्मिनिपतति सूतः.. तले कि तलकि. पूर्णतर. पूर्वोक्त.. सोमनाल सोमानल णम्.... कम्.... लोहस्य लोणस्य वालुकासु प्रतिष्ठितम्.. वालुका मुप्रतिष्ठिता.... भागस्प तगाण्डम पूर्ण भा लेपात्तान लेपताम्र मालिका नलिका पत्र.... [१९ अथ वलभीयंत्रम्] यत्र परिन्पस्तस्वल्प परि न्यस्य स्वल्प.. जलहार्य लभीय रसपा.. णम्.... [ १९ अथ जलहार्यत्रम् ] एत एत .... चातिकै. वार्त्तिकै वर्तुलां गतो.... वर्तुलं ग ... कृष्टि... कृष्ट गत्रोच्य ग्यंत्रोच रंभणार्थ रंधनार्थ स्थ स्तात. जलाधार गलाधारे पानाधो पत्राधो. पूर्णभा.. .... .... ४१ .... .... .... .... .... 4.. .... .... .... .... .... .... रसे पा. ... .... .... .... .... .... .... ९ .... .... 4... ut. ... .... . .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... ६९/ २ ७० २ .... .."

·(८) रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । अ० लोपं० पत्राणां .... .... .... .... .... .... .... .... .... ७९ .... .... .... पात्राणां नम्.... यंत्रे तृणो... मर्दने... स्थितवाऽगु.... पाल्या. निवेशितं .... .... .... .... २ ८४ ३ .... .... .... यंत्रं मुखो? कर्मणि स्तथैवांगु पाल्यां निवेश्य तं तदंतर्म हाटिका पापा अधणं .... .... .... .... .... रसेन म .... .... .... .... .... .... १ १० १० .... ... .... भादिका पेया. रंधाणं. सा खल्ल .... .... .... .... .... .... स्यात्खलु .... .... .... .... कृष्णमृत्ना. तया.... १० १० १०० .... .... .... .... .... .... .... ... .... .. .... मर्दिता ....कोचिता .... तया.... .... १०/१२/ ..../१०/१२/२ dd ~ .... .... .... .... .. .... .... १०] १३/१ १० १६/ .... .... ... .... .... .... च योग्यं च... तथा.... संयुता.. केरिता एषा... दग्ध. व्या कि सहिता म्बु .. दासाधिता यो मष्टगु... पक्षसूत्रं लिप्त्वा भूखे. मूस मूर्ध गर्वद्वाराणि प. दुग्ध... टकि रहिता नु या साधिता यु मृष्टश यन्त्रमाने .... .. .... ... १० १७ .... ... .... .... .000 .. .... .... .... .... .... .... ... .... ..../लिमा.. मुखे .... .... .... १० २० १ १०/२०/२ १०/ २२/१ १० ३२/२ १०) ३८२ .... १०/ ४१/ २ .... .... Don- .... .04. .... ...गाद्वरणिप ·रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । भ० लो० पं० स्वीकरणीयम् मिदं.. हर्ट AND ... .... .... .... ... .... मृष्ट १० ४८१ .... .... .... .... .... वर्जनीयम् । मिति दृढ सृष्ट शनी इति यन्त्राणि ज्वालिता निन्ने वि संधीभिः शिनी .... .... .... .... .... .... .. .... .... .... .04 .... ... .... .... *00. इति मूपाकोष्ठिकापन्त्राणि..... १०/ ४९ जारिता निम्नवि साठीभिः ले गोवरं ने व व मंत्र १०६७ १ .... .... .... .... .... .... .... .. .... .... गोवरं नम् । वं व 'मात्रै. क्तपू. .... .... ... .... .... .... ... .... .... ..... .... .... .... .... १० ९७ १० ९९/ १०/१०१/२ १०/१०२ १ .... .... .... ... .... ..." .... .... .... .... .... .... शस्तास्थिनीच व ग्धां तु सस्या पाणनिष्ककलाः णं न स्वादुत्थितिः संयोज्यो शशास्थीनि च पोगो ग्ध्यं.... स्यात् साक्षा शाणं निष्ककला णन... उत्थापन न पोज्यो समृद्धा .... ..4 .4. ... .... .... .... 0. .... .... .... .... .... ..... .... .... .... .... ..." ११/१३/२ ११ १६ २ ११] २० ११/ २२ ११ २२ २ १२ २३, .... .... स्क नापि रभेत् मलकम् नैव चरेत् मूलम् धीज.... नम् ... ... बीज.... .... .... .... " ... ... ....

·रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । भ० श्लो०/५० ११/३४/१ ११/ ४८/२ .... ... .... .... .... .... .... .... ... ... .... .... .... .... ११/ ५८/१ ११) ५९/१ .... 2000 .... .... .... ११ ६१ .... .... .... .... ... .... .... .... ११/ ११/ ८१ .... .... .... .... .... .... वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । कुमारि कुमारी रक्ता रक्ताम तदा... तथा भिघातश्च भिधश्चेति क्षते देही ज्यते देहे क्षेत्र.... क्षेत्री... धो यो यातो याति भूतो.. सूतो स्त्वतः स्ततः ११ बन्धो [ साधीयान् ]..... ११ वद्धो [ साधीयान् ] सोऽमिना नाग्निना बद्धवत् बंधवान् ? लोह.... योग.... स हि परो सहचरो निचितो निविडो घृष्टे.... वृष्टो. महाव इति रसवद्ध इति रसबन्ध कृलिः मूलकैः ? कुतुवकैः कुरंटकैः पात्रं.. पाने.... रससमजरितं समरसजारितं मु च च णम्. भुवं धृतं ११/ ८३ .... ... ११॥ .... .... ..40 .... ११/ ८४ .... ... .... मतो व .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... ११/ ८४ ११, ८५१ ११/८५/२ ११) ९१/१ ११/ ९६ २ ११] ९९ २ १११०० ११/१०० २ ११/१०७ २ १११२०२ १११२१/ २ ११/१२५/१ १२१ १४ १ १२ २३/१ .... .pes .... ... .00 .... .... - .... .... .... ..- .... .... ... .... .... .... कमठ... न्ध्य ध्य .... .... कमान - . .IN पुनः... ....

·(११) रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । अ० लो०० पा .... .... .00 .... .... ... .... .... ततः. पुस.... भी रोधवरायाः ... ... .... .... ... .... ... ... रोध वरायाः गत्ता.... धिक्यं पदा.. ... .... गता.... दिकं यथा .... .... .... .... ... .... .... .... ... .... ... .... १२/ ३२ ३ १२/ ३७ २ १२ ४६ २ १२ ४७ १ १२/४७/२ १२ ६१ १ १२०६७/ २ १२/ ७०१४ १२९७२ १२/१०९/१ १२११६ १ १२१२४२ १२/१२५ २ १३ २२ १३/४ । १ १३ १७ १ १३] २९/४ १२/ ३९/ २ १३, ४८१ १३.५८ १ १ .... .... .... .... न्यासं अथ उन्मत्तरस:-रसगंध- पत्रा... द्राक्तं द्राग्ज वर्गसंघृष्टं मेलयेत् .... ... .... D. न्यास अर्थ उन्मत्तरस::- मात्रा. द्वातं. माग्ज मृगसंसृष्टं रुपयेत् इति रक्तपित्तचिकित्सा । .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... तमः.. .040 .... .... करः.... .... .... पत्रं तु चूर्णितं .... पत्रस्य चूर्णन कय नीलकंठ:- सूतं शुरुवं .... .. .... अथ नीलकंठः-सूतं शुल्वं दने वान.... .... .... ... .... .. .... क्षीर... .... येद्वाऽथ .... .... .... .... .... .... .... १४/१० १४, १९/१ १४) २२ १४ ६३ २ ..." पो कम्यो ल्याः .... .... .... .... .... क्षार.... यित्वाऽथ ब शो के व्यो ल्पां. ने पुनपूर्ण पूर्ववाटिका म शुद्धसूतं ... M .... .... न्ये. १४॥ ८२ .... .... 4... .... .... पटचूर्ण पूर्वपर्पटिका. 3000 १४) ९३१ ... ... -- .... अधाशः कुठारः-शुद्धसूतं- .... ....

·रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । भ० श्लो०) पं० अथार्शः कुठार:- .... .... जये.... .... 10 .. .... .... .... .... .... ... ..." .... ... .... .... लपेत् जपेत् युटा... अथ मूलकुछारः सूरणं शकम् मूलस्थाने विनिवेश्यच वरनागं वडाल शृष्ठकृष्णानक कान्तं सरवं... सण्ये .... .... .... .... .... .... .... १५/ ९२ जये. १५, ११ घटा.... अधा नवठकः १५. २२/१ वटक १५/२२ शका मूलान्तस्थां तां निवेश्य च १५ ३४/२ अथ मूलकुगरः-चरनागं..., १५, ३१, १ विडाल १५. ६४ वज्रकृष्णान कान्तसत्त्वं सूर्य १५/ १दा ८३ कल्पते २ पको. २ शीतं..... पलक क्षीर.... पकस्प १६ १४. १ १६ १४ वत्सक रससम पुण्प १६ २० .... .... ... .... .... ..१ .... ...1 ... ठं... .... ... कल्पितो घृष्ट्वा पाको सीते.... पलिक ... .... .... ११० ... ...१ .... ... ...१ ..." ... पाकस्प .... .. .... .... .. .... .... .... १... .... 4.. .... १६/ १२२ १७२ .... .... 4.. .... ..." .... .. .... .... .... वत्सक सारसम पुष्प.. अथ सुधासाररस: अथ सुधारसः- पिष्टविश्वा चह .... .... १६/२०) १०० .... ... .00 अथ सुधासाररस:- अप रसोत्तमः पिष्टविश्वा- १६ २० चाह.... १६ २१ तिक .... .... .००० .... ... Des चित्र HA . .... -/चित्र .... ..

·.... .... .... .... 4... .... .... .... दीप.... स्वा.... .... .... .4. .... .04. .... .... .... -- .... .... .... ... .... .. .... ... .... ... 41. .... .... .... ... ... ... .... ... .... .... - .... .... रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । पर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । भलोपं० जैव जिवं... १६/२७१ तथा १६ २८ २ दिव्य स्वेचं धान्ययुग्मं ज युग्मधान्पज तकं. चूर्ण.... तीन पित्ते तीव्रपित्ते १६ ५४ लोस्थित लस्थित चूर्णितं चूर्णिते बधात्पपि ৰণি १६८८२ सर्वसमांशक-कदलीदले ततत्पंक्तित्रयं वर्जनीयम् १६७८७१२१२) वहिज्वालावटी- अथ पोटली... नष्टपिष्टा वहिज्वालावटी नपिष्टी- १६ ९६१ तस्याटमाषान्मधुना तस्पार्धमापं मधुना.... वपर्या.... वर्णा... १६१२२ १ निष्कला निष्फला १६१२४ १ मपेक्ष्य ताम् ... मवेक्ष्य व १६१२६ २ संचूर्य संशुष्क संशोध संपेप १६१४०२ वारकम् १६१४६१ नि शे. निःशे.. १६/१४७ व्योप.... व्योम.. १६१५३१ ता मुद्र सौख्ये सख्ये. १६१५५/२ ग्वी दीपनं च जीवन दीपनजीपन १६१५८२ क्षौद्रे.. सौद्रं... १६१६५ भवे: पिचे.... १६१६५२ प्रत्यर्फे शुक्पापिण्याकछिल्ली च चू. शुक्छपिण्याफपिछिल्लीतू में १७ १७ तेन टिकास्तेन १७ १९/२ .... .... ... .... .... .... .04 .... .... .... ... धारसं .... .... .... ... .... .... .... .... .... .. ... .... ... .06 .... ... .... .... .... .... .... ... .... मत्येक भ ... .... ... ... .... ...

·(१४) रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । अ०/श्लोक पं० वर्जनीयम् । तां रहस्यं हि .... ... .... .... १७ २०१ १७/ २६३ nod .... .... .... .... .... .... ... .ru .... .... .... १७ ४२ .... .... .... .... कल्पितं मांशी.. सिद्धं सगोमूत्रं रसमसौ स्थिते.... .... .... .... स्वीकरणीयम् । ता कर्षमात्रं लीनु... कलिकतं मांसी... शुद्धं च गोमूत्रे रससमो स्थितो द्वय.. तत्तन्मेह प्रकृष्टो ली सिद्ध नीयाः पलत सहित थे हि .... ..... त्रय.... .... .... .... .... .... ... ततः स्नेह प्रदिष्टो .... .... .... .... ... .00 .... .... .... नीपं... ... .... .... १७१०४) २ १७१०६२ १७११२/२ १७/११४/१ १७/१२२/१ १७१३७ २ १७/१३२/२ १८ १७ १८, २० १८ २४ .... पलं त सहितं धैर्हि. .... .... .... .... .... .... नाला .... .... 40. .... मुरमं स्थूलं घ .... .... .... सुरभिस्थूलघ पल. छाग भुवम् .... .... .... च्छाग परम्... १८ ३८ १८ ५१२ . .... ... .... .... .... (सदा... .... .... ... .... .... .... ... ....काव .... .... 4... .... .... तथा.... स्त्र कांच फाम्... सूतंच वः क्षार केण.... हिंगु ध्रुटी वचामरिचसंचूर्ण ... .... .... सूतेन वछिल्लि १८१०५ १०/१०५१ १८११२ १ १०११२/ २ ११११४ १८११८१ 46.4 .... ... .00 .... ... ... ..." .... हिंगुं मुंठी वचा मरीचं संचूण्यं ".. .... ।

·(१५) रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । म० श्लो० पं० .... .... .... ... .... वर्जनीयम् । संस्कृतं त्रिकुटा धि तु स. स्वीकरणीयम् । मारितं त्रिकटू दि तत्स .... ... .... .... .... .... ... .... .... .. .... .... वित्ख .... ... .... वारव. तां... .... .... .... .... .... .... .... ततः शीतं स्वतःशीतं. .... हेम .... मेघ.... .... .... .004 अथ क्षारवटी-अमृतं १८१२२ १ १८१२४ १ १०/१२६ १ १८१२६, २ १०१३३ १८१५२/ १८१५४ १ १८१६४/ २ १८१७४ १ १८१७० १ १८१७४ १ १८१८० २ १८१८५/१ १८१८६२ १८१९६१ १८/१९७३ १८/२००१ १०/२११|| १८२१४, १ १०/२१६| १९/१२ १ क्षौद्रं .... - .... ... .... .... अथ क्षारवटी- अमृतं.. .... क्षौद्र... अथाग्निकुमारः गन्धकेन नदिना. जति... नादाघ्रि क्षरिकं. पर्णानि तं सूतं. .... .... .... .... ..... अथाग्निकुमारः--गन्धकेन नन्दिना स्थौल्यं नादामि क्षीरक पत्राणि तां हति वासये .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... वा शये .... .... .... .... 0000 .... .... .... .... अथ मुत्युंजयः -द्विक्षारं द्विर्गों क्त्वावता शोपये क्षारमेवतदर्धं .... .... अथ मुत्युंजयः द्विक्षारं द्विगो.. क्त्वा च ता... भावये.. धारार्धमेतदध अथ वैश्वानरः- रसगंधक .... .... .... .... १९) १९/१ १९/ २०१ १९/ २६ २ १९/ २८/ २० १९. ३२१ १२/३४ १२/ ३९/१ १९ ४१/२ .... .... .... .... .... .... ब्रह्म.. .... ... अथ वैश्वानरः-रसगंधक ग्राही विमर्दपेत् क्षिप्त्वा विनिक्षिपेत् .. पिष्ट्रा १९४२ ·रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । वर्जनीयम् । अ० श्लो०प० १९/५०२ क्षिपत् .... .... स्थंक .... .... .... १९/६२/ २ .... .... .... .... .... १२/ ७० .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... स्वीकारणम् । पचेत् स्थक पटेत्ततः निर्मलेन गालितं चित्रज्व सूतो टकम् का ऽमृता छो लीम तरिक्षया समु पष्ठे मासे .... .... .... .... पुनः पुनः निर्दलेन गोलकं चित्रं ज्व सूतो. त्मकं तं .... मृता च्छो लमि .... .... .... .... .... .... .... .... .. .... १९१०३१ १९/१०९/१ १९/११०२ १९/११३/१ .... .... .... .... .... तं धृत्वा .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... २० .... .... २०.८ २ २०११/ २ २० १८१ २७ २ २० ३५/४ २० ४०१ २० ४२/२ २० ४२) .... .... .... ... .... .00 तमु पण्मासे च शा सप्तक सामुद्रगंध परमः संस्पः पर: ssपसि दि हन्ति मा सममृतगृङ्गी वहः निली पी ... .. ... .... .... ... .. .... सवि शमयेद्ध परम संस्थं परं पसि झीदा वन्दिमा ममृतमथापि पहः नीली प्ये .... ... ... .... .... .... .... .... 0- २०५२ २० ५५१ २० ६०२ २०० ७०२ .... ... 60 ... .... .... .... .... .... .... मासं परिवर्जपीत चर्णस्प नः .... मांसं च विवजनीयम् चूर्ण स्पात् निम्.... २०/ ९६१ २०१०३. १ २०१०२१ .../२०११०१ .. .... .... .... ....

·रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । अ० श्लो० पं० .... .... .... .... .... .... .... .... ....मण्डू. .... .... .... .... .... .... ... .... .... .000 .... .... .... .... ..- .... .... area .... .....वान्तिता २०११६ १ २०/१२२) २ २०१३ २०१३५ २०१३९) २०१४५/ १ २०१४६ १ २०/१५०१ २०१५२२ २०१५३, ३ २०/१५२/ २ २०१६०१ २०१६१ २०१६२ २ २०१६३/ २०१६४/१२ २०१६७ १ २०/१७६१ २०१७९/१ २०१८०१ २०१८३/ २ .... .... .... ". .... .... .... .... वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । पंक्षु भृग मिंग भण्डू टुंज शता शता मेकं तु मेतत्तु म्लैस्तु म्लेन इत्येवं प्रत्येक तु मधुरं देयं त्रिमधुरैर्दद्यात् हन्ति ता मूलं वल्लैक त्रस्यके पालिके चूर्णयेत् तत्क्षणात् कुष्ठ निह कुष्ठानि है सूत-शिलाजतु॥१६॥ क्षि क्ष पुटे पटे. णंबा णबा क्षीरिणं कंतु तदर्थ रसं-द्विमृद्य च वा दत्वाऽयं दशाक तद्वादशधार्क च अ... श्वाप्य.. श्व स्पशा सर्वा.... परिमर्दपीत. त्रिदिनं विमर्च सेवयेत. सवयेत्तत् पाचयेत पायपेत् .... .... .... .... .... .. .... .... .... .... .... .... ... ..." ... ...क्षीरिणी .... केन.. .000 ... .... .... ... .... तदा .... .... ... .... .... .... २०/२२९/ २ २१/ ९/१२) २१ ११/ २ २१] १९/१ २१] २८ २१/ ३० २१ ३३ २१ ३२/ .... .... .... ..- .... ....यास्पशा .... .... सर्व .... .. .... .... .... .... ... २१ ४३, १ २१॥ ४४ .... ... न्यां तु. ... ३ ·रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । भ ००० २१/ ५६ - ... .... बीजं.... .... .... .... चति.. Des .... .... .... २१/६९) .000 .... ....ख्यकः, .... सका लाक्षा- संघज्प. राखा.. संमचं २१॥ .. ... .... .... .... .... .... .... .. दीप्तानल अप चतुःमुधरस:- तावता. गंधकेनापि २१ ९८ २१.०० २११०५ २१/२०६१ २१/११०१ - .... .... .... .... 00.. २१/१८६१ उल्लयाध क्षिपेत् . श्रीमतिः ... .... .... .... .... .. .... .... .00 .... दीपानल अप गुणाः- या तथा गधकेऽपि च.. अप वातावपटी यहचाच सिते ... धीमतिः.... वा विदुर्म... पूर्ण, गदहरो.. निसाप... निःमा गानपेत् रमा.... पविधानरोग. तापुत्पा -- .... .... . ....वि.. पण. ....' निरः चकरो .... .... २०२१ ... - ... पागा गारद - .... . ... - गल तथा रोग .... .... मा 6000 .... २० २०४२ 4.. कृतं.. ... .. .... ..4 - .... २:४४ 00 .- - - ..- वघ्या. भूमिप्या: सीपुत्र पोरन.. मपन्दी तिविन्य श्रीपः नीरत्न पोरन.. अपेम्पो maa - .00 .. १५ -- नारने..

·रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । .... .... .000 .... .... .... .... .... .... .... .... .... .. .... .... .... .... ... . .... .... .... .... .... .... .... गीका .... .... ... .... .... .... .... .... वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । भ० श्लो०५० वा २२ ५२ १ २२ ५४ १ त्फलम् सलम.. पूर्ववत्कुरुते पुत्रवती तासां च पूर्वपुत्रवती तासां कर्म तद्वच २२ ५७२ पोगः प्रकर्तव्यो योग प्रकुर्वीत २२/ ६ शोभा.. शाखा न्तांना ताना २२/६५ १ तद्वत्म २२/ ७१] १ न्या.. २२ ८५ १ २२ ८५१ सिद्धानुचूर्णितः सिद्धेन चूर्णिता संयोज्य नित्यं कणां संयोज्य २२८५ पो णिका २२/ ९६ २२/११० १ ग्जरा गपरा न्वितः २२१२४ १ रसैयों रसो व्यो २२/१२४ २ भांगैस्तू र्भागेनो २२/१२६१ गर्भ निर्गत.. अप बालचिकित्सा-गर्भनि २२/१४१/ २ नान्वितम् ना सह २२१५० १ पश्चाग पञ्चाङ्ग सिदतलम सिद्ध तेलंम २०२५६ २ राजी अथ ग्रहमी गुठी-राजी भय ग्रहमी गुटी- सिद्धः पीतस्वनेकांशवाल- सिदं सर्पिस्तयाक्षीरं पाना- २२२६३ ग्रहनिवारणः। दालप्रहालयंत्। महेषु ग्रहेषु पिषु तिपु.... मलाबुद्दे मलाबुदे नादु २३/१३, शाए तथैव २३ २०२ २२१ नाशनम् ૧૨ ... .0- 400 44.. .... .... 04 .... .. .. .... .... 04 .. ... .... नमु. शाके तु .. अप पर्पटीरसः -तपैर - भप पर्पठीरसः २ ...ये ·(२०) रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । .... .... .... .... .... .... ... ... .... .... .... अ० श्लोक पं० २३/ २३, २ २३/३०१, २३/३१/१ २३/ ३१/१ २३/३२० २३ ४२ २३.५२ २३/ ६११ २३/६५/ १ २३ ६६ २३/ ७७ .... .... स्वीकरणीयम् । |न्वितम् पषितम् शि प्पन्द प्यन्दजे पिष्टवा अञ्जनं न तुथसिता सीव.... चिर.. भपामादीलेपनाज रसपि .... .... .... .... .... .... वर्जनीयम् । विता वेशितम् शि पन्द पन्दजे पिष्टा अञ्जयेन तुल्यं शिला सेच.... विर.... भं लेपारपामादिकाञ्ज रजःपि पंचू धुति... शाशित मिश्रितम् तस्प घु लेप. .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... २३ .... .... ... २३/ ७४/ २ .... .... .... .... .... २३.८० .... .... .... .... .... Add .... २३/८६ २४ ९ २४| १३ २४ १५ २४) १५/२ .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... द्रुति शांशित मर्दितम् स्तन्य लोल टा दीप्त. नस्पम् नस्य नात्कामलां जयेत् . हिंगुल द्रावयेत्तां लोहपात्रे.... रसैश्चापि कागदान् नजाः एवं वपेत् निम्ध्या .... .... दीप्ति नासाः नस्पे नेन च रञ्जयेत् द्विगुण द्रावितां लोहपात्रे तु रसैरपि कादान् .... .... .... .... .... .... .... ..- .00 २४ १७ २४ १९/ २४) १९/ २४/२१ १ २४/ २२/२ २४/ २४|४ २४॥ २७ २४ २९१ .... .... ... .... ..." ... .... नगाः.... ... .... .... ..." .... .... .. गपेतू निम्बा .... .... .... .... .00 घिस.... .... २४ ३६, १ ·(२१) रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । .... .... .... ... .... .... .... ... .... .... .000 .... .... .... .... .... .... .000 .... .... .... .... .... .... .... वठी.... .... C000 .... .... .... .... .... .... .... श्व पट् मोक्ता.. .... .... .... .... वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । म० श्लो०.६० पथ्या निशि कृष्णा कणा-पथ्यामिशीकृष्णान्विता न्विता कणा २४ ३६ २ भवेत् तिर्भवेत् २४ ४७ २ तथा ताप्यान २४. ५०१ लेपये पेपये २४ ५२१ १ २४ ५२ २ पाच्या दृश्या स्फोटलेपमिमं शृणुः स्फोटे लेपमिमं कुरु २४/ ५३ १ संवृष्टं मुण्डीमूलं प्र.... ..... संपिष्टमुण्डीमूलप २४ ५३ तहवं तद्भवं २४ ५४ १ श्यां.... २४ ५६, १ श्या: न्त्या त्या वटीम् २४ ५६ २४ ५७ कां का.. श्चतुर्थोक्ता २४६३१ २४ ६४] १ सजलं सदलं २४ ७४/ १ जातीपुष्पदलं जातिपुष्पं फलं वारेण रात्रेण २४ ७४/ २ २४ ७६ २ कीटभक्षितकेशान्तःस्था किटिभक्षतकेशान्तस्था २४ ७८ चाम्पा। चाचा चाप्प.. २४ ७९३ २४ ८४| अथ जात्याचं घृतम्- जातीपत्र अय जात्याचं घृतं-जातीपत्र। २४ ८४ २४९२१ तुल्पं.. २४ ९३ अथ भगन्दरः-गुदस्य गुदस्य. जलका जलमा सारः... पात्रेण. पत्रेण.. २४, ९८१ लेपनाकापाच्छीj.. लेपनं कापं शीमं २४/२०७१ अलै... न... २४/२११ १ तल.... फान... २४११५२ मेदोमदार मा. मेदोऽप्रदीपमा २४११० २५ १८ .... .... .००० .. .... .... ... ... .... .... .... युक्तं.... .... .... .... २४॥ - .... Co- सार.... . २४९६ .... .... .04 .000 0000 .... .. .... .... .... .... .00 -- .

·रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । भ०सी०पं० २६ ४९/१ २६ ४९/२ २६ ५० .... .... पवि.... .... .... .... ... मय पक्त्यै? मकगदं हन्याच भन्दा विलास:- भागा भूसूत... तत्काथ्य पो?. मकमहाशूलं समन्दा.. विलस:- भागाभूसूत. तत्कल्पषो शृ ससत. XNNNd :- २६ २६ ५५) 0000 .... .... .. .... ... ... काये... .04 २७६ .00 .... .... ... .... २७ १८ ... ... .... .... .000 .... ar .... २७ २३/१ २७ २५/१ २७/ २५ २७ २५१ २७ २८३ .... .... .... .... .... .... .... .... सततं. कायो.. न्वितम् स खलु स्विन्नः शा... फलहत्या लिङ्गः स्याद्रा. मासा... मदयन्मुह यन्मम. रुपन्.. त्रिमा रसं गन्धं च तरूपं. पात्रं.... चूणे लबसंमिते तमुखायिनः फलित के पिकाः अतो.... जिनीभास्क.... चैकपले हत्वा वृष्यः .04 विम्.. न खलु स्विनेशा फलं दत्वा .... लिलो वा द्रा. माषा... मदयेन्मद येत्प्रम.. लपेत्.. निवारं. रसगन्धकतः सब पात्रे.... चूर्णेन च समिते न्वतसखायमेकलित.. केपिफाः अमुं.. जिनी भास्क.. चैव पले कृत्वा पृष्प- .... .... .... २७ ३५ ... D0 .- २७ ४७/ .- .... २७४७३ २७ ४७ .... ... .... .... - .... .... ..- .- .... २७ ५५ .0- - - .... -- .... म्ब निक्षि म्वनि क्षि शाण पाण an .... ... २७६६२ ..../मित ·स्त्रीणां त्रियमेकां सुनन्दनम्-द्वयर्थ नारदेन प्रकीर्चितम् ॥ रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । मो०/६० 04 .... .. .... .... ..on .... .... .... .... .... ..- .... 0000 .... जगत्पती । तेन लक्ष्यं वर-वे जगत्पती । एतत्कामविन (२४) वर्जनीयम् । स्वीकरणीयम् । २७६६ जारितं मारितं मारितं जारितं २७६७ शुद्धमन्धन शुद्धं गन्धेन २७७२० महान्क महाक २७. ८७ समैः.... शनैः २७८५/ स्वर्ण का स्वर्णका तदा त्ततः २७८८ मण्डकं वा.... मण्डूकना प्रीति प्रीत.... २७, २२ त्तोत्य तोल तदेव सितया ग्राझं.... तावत्येव सिता ग्राह्या २७२६॥ यावदे यावन्त्ये यावदायाति यावत्यापाति परिमिश्रितम् परिकल्पयेत् ण्डेऽस्मिश्री ण्डे च श्री.... कान् विनाशनम् - निवारणम् मेहकुष्ठगलवणान् संग्रहग्रहणीहरम् नारदपमुखाः सर्वे वासुदेवे. ब्रह्मणः प्रमुखाच्छ्रुत्वा वासुदेन .... .... - 0. .... .... .000 .... .... .... २७ .... ... .... ९५/ २७९६१ २७९६२ २७ ९७२ २७ २०१ ९२/१ .... - .... .... ९७ ... .... .. .00 .... OIN .... .... २७ २७ .... .... .... Cass ॥ १०॥ तेन लक्ष वरखी- णां रेमे स यदुनन्दनः। - केसूरकम् २७१००/१२/ २७११६२ २७११७२ २७११६ ..- .. .. . त्पिपा पेयं क्षीरमा .... कोलरकम् सनावत्सकम् भूणाशा पेप रस सितानुवीर्य स्तम्भोऽप्पलं धियां ध्यानावसाने हद वे चाश्चन्धा कमाण्डे --स्तम्भेऽप्पयं गर्य, २७११८२ १९८२ वपोध्यानावधानेऽप्पलम् .... .... .... . । ।

·(२५) रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । LIS .... .... .... .... .... .... .00 .... .... .... .... .... .- .... सेवपेद्रोलयुक्तम् .... .8- .... .... .... .... स्वीकरणीयम् । म० श्लो०/५० २७/१२० १ अथ पूर्णचन्द्रः-सूतं गन्धं २०१२३ १ मौक्तिक लौह २७१२३ २ देकं... २७१२४ २ च निष्कम् .. २७१२४ २७१२५/ मात्रामानं कालदेशं २७१२६ १ विभज्य २७/१२६ १ अथ मदनजीवनः २७/१२८१ पुटेत. २७१३२/१ सर्वा. २७१४०) २ २७/१३८१ २७१४४ ३ योगित्वा दोषधेभ्यो २८ १ २ सूतं.... २८२ १ रूप्यं चो २८ ३ धमेत २८३ २८ ४ भिक्षु. २८.१० त्वक्स्फोगरुचिति २८ १२/ .... .... पर्जनीयम् । भय पूर्णचन्द्रः सूतं गन्धं मुक्तकं लोह.. देवं दिनकम् पित्तजे बोलयुक्तः योज्यं भोज्यं वासिता बा विपकम्.... अय मदनसंजीवन पुटैः.... वर्वा.... अप दिव्यामृतरस:- मृतैः.... पोज्यत्वा दोषधिभ्यो.... चूतं... कृप्यस्यो पचेत् सिश्चन्पु मिक्षु.... त्वं स्फोटकांश्च वि.... हितम् गृङ्गा.. .... .... .... .... मतः..... .... .. .... .... .... ...१ ... .... ... .... .... .. .... .... सिञ्चेत्पु .... .... .... हि तत् .... .... .... .... कस्थ. ..pa .... .000 ... .00- ... .... .... .... शुक्छ.. .... शुक्र. त्रपु सीसं वा नपुसं सीसं ... २८, १५ २८ २०१ २० २३/१ २०२४ १ २८ २६ १ २८ ४८ १ २८ ५१] १ २८५११ २८४९/१ .... .... .... .... .... ... .." तत्पीतं त च मधु छिन्नेन वाते.... .... .... तस्पिष्टीत मधुच छिन्नेन गर्भ. पित्ताम सप्त सप्ता .. .... .... .... - .... .... ...पित्ताम्ल सप्तसता २०७१/ २ ma ..

·(२६) रसरत्नसमुचयस्य शोधनपत्रम् । .... ... .... वर्जनीयम् । शातावर्या माधादन्त ताप्पान 14.. .... .... .... .... .... रि रसः ... .... BOUP DON .... ... .... पात्रं.... V .... ate .ote .... .. .... १.. .... .... सेधम. विनिक्षिपेत्.. शृतं.... विपतोऽरिभिः खादेत अप्सरोय संकाशः झुद्धः काल इवोत्कटः. ... खादन् .... .... .... .... .... .... . .... ... स्वीकरणीयम् । म ००० शतावः २८ ७३ १ माघन्ति २८ ८३ ४ ताप्याब्द २८ ८६ १ रिरसः २८ ९१ समुद्... ...२८, ९३१ १५.०२८९११ सेधं म पदापयेत् ध्रुवं... २८ ९५/२ विपवारिभिः २८ ९७२ २८१००१ गन्धर्चा य ...२९/ २ संकाशं झुद्धकाल इचोत्कटम् २९. ८ तद्दष्ट्वा २९/१८ २९/१३/१ स्याच्छु २९) १६२ २९/१७ १ वर्णानामन .... २९/१२/२ नभि.... २९/ २५/२ २९/ २६, १ चरेत् २९/ ३२१ एक देवि क्रोधिनि .... २९/ ४५१ ज्यवस्तु निवर्तयेत. २९) ४६२ दिवास्व २२/४६३ ता दि २९) ५४२ सिता रस २२/१५१ कान्विता लीदाछ २२/ ६५२ अथ चिपविद्रावणं वृत्ती- विजया पिप्पलीमूलं २९/५०१ .... .... .... .... ५ .... .... .... .... ... . ... .... .... ... ... .. .... .... .. .... .... .... .... तच्छु.. चिनीक वर्णनामानुपू... मामि.. पस्य... तथा.... एकादेवि कोधिने र्जनीयान्विवर्जयेत् दिवा स्व तावि सितारस नाऽन्विताः लीहाश्छ ... .... .... ... .... .... .... .... ... ... .१० .... .... ... .... .... .... .... . .... ....

·(२७) रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । स्वीकरणीयम् । भ०छो| पं० .... - .... .... .00 .... स्थि ग्र क्षार.. स्पारा .00 .... .... वर्जनीयम् । भष विषविद्रावणोघृतः- स्पिन क्षीर.... स्पारा यन्ती बा चीब लकजपाबिडक्षार व्हयैः Com ... २९/६०.२ २९/ ६२१ २९६६ १ २९/६६ १ २९/ ६६ २९/६७ ".. ....पन्तीवा ...चीब.... 60. .... डगजपोजिं भार ... 001 .... .... तकं २९) ७२३ .... .." .... .... .... 0000 "" .... वाप .....विषमल्ला कौष्ठिकैः ... .... .00 .000 .... .... .... . .... .... .... .... ....पिवन्ती .... .... .... .... .... .... ... .. .... वाप्य... २९/ विषं भल्ला २९ कौष्टिकैः २९ ८१ रितेलं- रितेलं- २९] पिप्पल्पो पिप्पल्यौ २९/८५/१ चिरनिष्कायला चीरनिष्क्वये ला २९ ८७ पिवेत २९ ८८ सा पुत्र सुपुत्रैः २९/ ८८ वारितम् भावितम् २९/ ९२ स्फ. शं मनः शमनः २९/ ९६ च*.... २९/ ९६ विषम् विषम् २९/ ९६ विषम् ॥ १६॥ विपम् ॥ रसक्रिपेयं.... मधुना शुलपिल्लामकाचनु त् ॥ २६ ॥ इति नेत्रवत्तिः ॥ २९/ ९६ ३ अथ सर्वनेत्रामपहरा पतिः- २२/ ९७१ अप नवनेत्रवतिः २९/१०३/१ २९/ ९८१ अप फुजिल्लेपः- २९) ९८१ विषं.... अप कुष्ठजिल्हेपः-वि २२, ९८ अप सूर्यप्रभा २९.०० .... .... .... ".0 .... om .... ... ... .... .... ..... ... .... 0000 .... 804 .... 0- विषं तु ". .00 .... ...- .... ... ... .

·रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम्। वर्जनीयम् । .... भपसा लो 104 .... ....रुपिका .... .... .... स्वीकरणीयम् । अ००० ...अप सूर्यप्रभा वर्चिः-रक्तच २९/१०७/ अभयालो २९/१०७३ २२/११/ २९/१२७ १ २९१२८ साधिवम् २२/१३२ शोफं २९/१४२/२ जो २९/१४३, १ शिरः २९/१४७१ २९/१५१ १ २९/१५१] १ ...भीरक्षौद्र .... .... .... .... .... .00 ... .... सूतं गुड .... षिका नैवत्व क्षीरक्षीर सानिलम् शोफे णोद्ध शीरः सतगुड निषेविता म्लखा कान्ताद्वा शंपडा णं रसं तिष्ठेज्जीणे स्थापये जित् व्योपशि .... ...निपेश्विम् म्लं वा ... .... .... .... ....कान्तं वा .... .... .... .... शबिडा ....गोरसस्तिष्ठेजीर्णो.... ... ....स्वेदये कृत्. .... 60- .... .... .... .... ...व्योम शिव "" .... ३०१० लोह .... .... .00 .... .... ....रसेंद्रसह .... .... .... .... .4 .... .... 4600 .... ३०/२२ ३० २६२ ३० २९/२ ३०/३२/२ .04 .... .... .... .... .... .... .... .... रसेंद्रः सह लोहं प समुस्त खपरे द्वारि. खिला.. गोक्षुरक्षीर ता भपयो सामृतारसः पञ्चाङ्गमा रसंस. हुतो घृत .... लोहप.. समस्त. सपरदारि विद?.. ....सीरिणीचर.. ताभययो स मृतो रसः पञ्चाङ्गं मा मृतो.. मृत कासे... ... .... st. .... .000 as. .... ३०३९/१ ३० ४०२ ३० ४२/२ ३०४७१ ३० ५२) २ .... -रसेन.. .... ... .... .... ....

·औABAYAL नवमाध्यायप्रतिपादिनयन्लचिलावलिः। खल्ययन्लम् ३१ घर्षणी, बर्नुलरवल्व. अर्थचन्द्रबल्व- SATARATI D तप्तखल्वः तप्तखल्वः तप्तखल्व हितीयं कोष्ठीयन्त्रम् APANE MAM SNon- Linr

·नवमाध्यायप्रतिपादितयन्त्रचित्रावलिः।
धूपयन्लम् २९
Tur...
कन्यन्लम् ३०

·रसरत्नसमुच्चयस्य शोधनपत्रम् । भोपं0 स्वीकरणीयम् । पिरोहं पि .... .... .... .... .... .... ..../निर्यास समुद्गस्थं .... .... वर्जनीपम् । प्ररोहपि मृङ्गापः समुद्रस्थं मण्डं... धान्याम्ल सर्पिषां. पञ्चकर्णालीरसं ३० ५० ...मण्डलं. .... .... .... .... .... धान्प.. पिशाचा पञ्चकं नीरं रसं वाऽपि ले लकुच.. जीर्णाल्प ३० ६९/ २ वा विले .... .... 0000 SOM .... .... ... विपचेत्तत्पु मन्यं रसं न रसम .... Add ३०/८१] १ .... .... .... कुट्टित. जीर्णाम्ल त्तराम्.. विपचेत पु मश्वरसं नानेन भ अथ वज्रपञ्जररस:- क्षेत्री असमर्दनं.... विपाचितः व शत्रस्तम्भ हरते 0000 .... अथ वज्रपलररस:-क्षेत्री सङ्गमं मर्दनं... विपाचितैः शुक्रस्तम्भ हरते व ३०८०१ ३० ९०१ ३० ९५२ ३०१०२/१ ३०१०२१ .... .... ....

·नवमाध्यायमतिपादितयन्त चित्रावलिः ।
स्वेदनीयन्लम् २
दोलायन्लम् १
पातनायन्लम् ३

·नवमाध्यायप्रतिपादितपन्न चित्रावलिः
अयपाननयन्लम् ४
दीपिकायलम्
देकायन्लम् ६

·नवमाध्यायप्रतिपादितयन्लचित्रावलिः)
जारणायन्लम् ७
Sainth
sas
कच्छपवन्लम्

·नवमाध्यायपतिपादितयन्त चित्रावलिः |
सोमानलयन्त्रम् १०
बियाधरयन्तम्
गर्भयन्लम् ११
[11 11

·नवमाध्यायप्रतिपादिनयन्त्रचिलावलिः |
हंसपाक्यन्लम् १२
लवणयन्त्रम् १४
Deli
वालकायन्लम् १३
नालिकायन्नम्

·नवमाध्यायप्रतिपादितयन्चचित्रावलिः
भूधरयन्लम् १६
पुरयन्तम् १७
कोपीयन्लम् १०

·७
नवमाध्यायप्रतिपादितयन्तचित्रावलिः।
बलभीयन्त्रम् १९
H
955)
निर्यपालनयन्लम् २०
पालिकायन्लम् २१
ka
J

·नवमाध्यायप्रतिपादितयलचिलावलिः ।
घटयन्लम् २२
इएकायन्लम् २३
C

·नवमाध्यायप्रतिपादितयन्लचित्रावलिः।
हिङ्गुलाफ़ष्टिविद्याधरयन्लम् २०
उमरुकारव्यंयन्लम् २५

·नवमाध्यायप्रतिपादितयन्त्रचिलावलिः ।
घश्यन्लम् २२
इटकायन्तम् २३