·LO We fi asuvreme. E COLE EHKATERRIE!! AL SRI VENKATESVARA ORIENTAL SERIES.No. 21 EDITOR : -PROF. P. V. RAMANUJASWAMI, M.A. BY JANASRAYA vo JANASRAYI No Dato 6.4. EDITED BY SRI M. RAMAKRISHNA PATIA READER IN SANSKRIT SRI VENKATESVARA ORIENTAL INSTITUTE TIRUPATI ORIENTAL ENVASILY VENK INSTITUTE .. आनन्दनिलया SRI 9 TIRUPATU PRINTED AT TIRUMAL.11-TIRUPATI DEVASTHANAMS PRESS TIRUPATI. 1950 Re. 1-0-0.

·INTRODUCTION. T. Janāśrayi or. Jānāśrayi was produced by the King iśraya otherwise called Madhava-Varman. He was assisted fuñasvāmin or to put it in another formi, Guiņasvāwin e it in the name of his Master Janāśraya. "It was written ūtra form (aphorisms) with explanations in prose and it is that the sūtras were composed by the King and the anations by the poet, Guụasvāmin. Janāśraya lived bet- 1 580 and 620 A. D. and seems to have been a Buddhist. The work exteuds over six chapters the first of which s with the nomenclature in the work. The next four pters treat of the inetres of different prosodical length and last chapter treats of the rules of prosody. The work is 11 and includes 197 quotations given as examples, from Budhist works, Bharata, Vararuci, Śūdraka, Kālidāsa, vāradāsa, Bhāravi, Vikațanita mbā aud Sundarapāudya. ong the Buddhist writers Ašvaghoṣa may be mentioned 1 his two works Buddhaouarita and Saundarananda froin ch quotations are giveu' aud Sūtrālankāra of Aśvaghoşil jentioned as a source of a vast number of quotations which author has not given. As to Vararuci and Śüdraka, a e from each of their Lanas is quoted. Froin Bhäravi a e citation of his verse is showui. Quotations are taken 1 Kālidāsā's Raghuvamsa, Meghasandeśa, Kumūrasambhava Śakuntala; and Aśvaghoșa, the Buddhist and Kumāra- 1 are found quoted. But Vikatauitambă is a character in rce and its author's name is not knowu but it may be rindasvamin. Auotlier quotation is from Sundarapāņdya's şaşți wich must have been composed not later than 500 D, Sundarapäņdya lias also written a commentary on anta Sutras of Vyāsa or upou its commentary. These two ters Vikațanitainbā and Sundarapāņdya are considered as f writers, but from the existence of their quotations in this ·ii work, both of them are to be considered as earlier writers. From the inode of quotations given under Kālidāsa and Bhāravi, it has to be considered that Kālidāsa inust have lived about the second or third century, while Bhāravi iu 500 A. D., inuch nearer to our author. The other quotations are from Buddhists and older Hindu writers. Twc verses are from Nāțyaśāstra of Bharata and the verse (Dhruvam asti kanduka), is oft quoted, but we do not know its real author. The other quotations are found in various works of the Buddhists aud the Hindus in Sanskrit. They will be about 175 verses, a large number from our point of view. Most of them innst have been froni the Buddhist works like Sūtrālankara. The poet Guñasvāmin must be the author of the Sūtras and their commentary. The king lived between 580-620 A. D. and was called Janāśraya Mādhava Varman. It connot be decided whether he was a Buddhist or a Hindu but he might be a Hindu. He is evidently a very good scholar in Sauskrit. The verse quoted under sūtra 114 of chapter IV on page 38 seems to be of Gupasvämin, upou the king, which shows that he had a peacock dhvaja. The first verse in the book belongs to the poet. The author adopts a peculiar method in chandas (prosody) and to furnish examples he gave quotations from various early works. His concept of the gana is entirely new and he asserts that changes were tråde by hiin to enlarge the dimensions of the metres but lie bas restricted himself to laukika-poetry. In the description of ganas which he has innovated, the last letter of the name must be taken as the sign of the gana and from the eighth sūtra to the end the vowels attached to the first cousonauts can also be taken as representatives of those gapas. For instance 75th acis must be represented Sa-gana, Ja-gana etc. while FETEIT and the ganas that follow can also be represented by 3. etc. It is this eccentricity that has delayed the publication of the work. The coucluding portion of the book is not very correct in the last chapter as it coutains much that is new. The author as ·has changed the names of several vrttas from Saithava (whom he calls Saivata) Pingala and Kāśyapa. In the treattrent of the subject in the fifth chapter, he entirely differs from older writers. Two copies of the work have been obtained for this work, one copy from British Malabar and auother from Trivandrum, and with the help of these copies Sri P. V. Ramanujaswami Garu M.A., Director of the Institute and the Prtacipal of the College has given me extremely valuable assistance in the publication of this work without which I could never have published it at all. M. RAMAKRISHNA KAVI. hr ·श्रीः- जानाश्रयी छन्दोविचितिः । प्रथमोऽध्यायः । स भूपतिरुदारधीर्जयति सम्पदेकाश्रयो जनाश्रय इति श्रिया वहति नाम सार्थ विभुः । मखैरुरुभिरद्धतर्भधवतो जयधीरपि जिता विजितशत्रुणा जगति येन रुद्वाचरत् ।। अथातः छन्दोवृत्तजातीनां तत्त्वजिज्ञासवे पौराणिकेषु पैङ्गलादिछन्दोविचितिषु यथासंभव न्यूनातिरेकं परीक्ष्य परिहत्य तद्दोषपरिहतामिमामाचामनाकुलां जानाश्रयीं छन्दोविचितिं गणस्वामिरचितव्याख्यां व्याख्यास्यामः । तत्र तावच्छन्दांसि पड्विंशतिः ॥१॥ अवद्यान्याश्चर्यतया छादयन्तीति छन्दांसि । तानि षड्विंशतिरिति ज्ञेयानि । तन्नामानि स्ववृत्तेषु ॥ २॥ तेषां छन्दसां नामानि तेषु वृत्तेषू तरल वक्ष्यमाणेष्वाद्यात्प्रभृत्यनुक्रमेण वक्ष्यन्ते । तद्यथा- १. उक्तम् । २. अत्युक्तम् । ३. मध्यमम् । ४. प्रतिष्ठा ५. सुप्रतिष्ठा । ६. गायत्री । ७. उष्णिक । ८. अनुष्टुप् । ९. बृहती। १०. पङ्क्तिः । ११. त्रिष्टुप् । १२. जगती। १३. अतिजगती। १४. शकरी । १५. अतिशकरी । १६. अष्टिः । १७. अत्यष्टिः । १८. धृतिः। १९. अतिधृतिः । २०, कृतिः । २१. प्रकृतिः। २२. आकृतिः। २३. विकृतिः । २४. सकृतिः। २५. अभिकृतिः । २६. उत्कृतिः।

·२ जानाश्रयी छन्दोविचितिः चत्वार्याद्याक्षराणि भवन्ति ॥ ३ ॥ भायस्म उक्ताव्यस्म छन्दसन्चत्वार्यक्षराणि भवन्ति । चतुश्चतुद्धिरन्येषाम् ।। ४ ॥ अन्येषामत्युक्तादीनां छन्दसां चतुर्भिश्चतुर्भिरक्षरैरनुक्रमेण वृद्धिर्भवति । नया--- अत्युक्तस्याष्टौ मध्यमस्य द्वादश प्रतिष्ठायाः षोडश इत्येवमादि । उत्कृतेः ॥ ५॥ तस्याश्चतुश्शतान्यक्षराणि भवन्ति । दूधेकरूने विराष्णिवृतौ ॥६॥ ढे एकच द्वयेकानि, तैः द्वयकैरिति विग्रहः । तैनियमिताक्षराणां छन्दसां द्वाभ्यामक्षराभ्यामूना विराट् नाम भवति एकेनोना निवृत् भवति । वैदिकार्थोऽयमारम्भः । लौकिकं विशेषितलक्षणमेव वृत्तं वा जातिवैवं भवति । लौकिकविराट् यथा--- शूरः सुमुखः सदयः शान्तो धीरस्त्यागी गुणवान् भक्तः । कुलजोऽस्माकं नित्यं मित्रं भवतु श्लाध्यम् ।। कौकिकनिवृद्यथा- भग्भोदानामसितानां श्रुत्ला शब्द सन्ततबर्हः । सम्भोभारान्मन्दगतीनामुग्रीवोऽयं रौति मयूरः ।। खराड्मुरिजावधिक ॥ ७॥ द्वयकरित्यनुवर्तते । नियमिताक्षराणां छन्दसां द्वाभ्यामक्षराभ्यामधिका स्वराट !!म भवति, एकेनाधिका भुरिक् नाम भवति । लौशिकस्वराट् यथा--- भथ तत्र शुचौ लतागृहे कुसुमोद्गारिणि तो निषीदतुः । मृदुभिर्भूदुमारुतेरितैरुपगूढाविव बालपल्लवैः ।। लौकिकभुरिग् यथा- मनोज्ञमपि सिन्दुवारतः कुन्दकुसुमगत्र्यं च षट्पदः । न सर्पति तुषारशङ्कितश्चन्द्रालोकविशेषशीतलम् ॥

·प्रथमोऽध्यायः चतुर्भागः पादः ।।८ यस्य छन्दसो यावत्यक्षराणि तेषां यश्चतुर्थो भागः स पादसनो भवति । तद्यथा-उक्तस्यैकमक्षरं पादः अत्युक्तस्य द्वे मध्यमस्य त्रीणि एवं सर्वेषामपि । उत्कृतेः ।। ९ ॥ उत्कृतेः पड्रिंशत्यक्षराणि पादः । स्वरोऽक्षरम् ॥ १० ॥ चत्वार्याद्याक्षराणि (अ. १ सू. ३) चतुश्चतुर्वृद्विरन्येषाम् (अ. १. सू. ४.) इति सर्वेषां छन्दसामक्षरप्रमाणमुक्तम् । अक्षरशब्दस्तु स्वरव्यञ्जनसामान्यवाची वर्णपर्यायत्वात् । अतो. व्यञ्जनवयुद्धासार्थमाह-स्वरोऽक्षरमिति । स्वरोऽक्षरमिति स्वर एवाक्षरं छन्दोविचितिषु न व्यञ्जनम् । व्यञ्जनस्याप्यक्षरत्वे सति, स्वयम्भूरुद्रसेनान्यो नारायणपुरन्दरौ । इत्येवमादीनामनुष्टुप्त्वं हीयेत, उक्तप्रमाणाधिकाक्षरत्वात् । स्वरो व्यञ्जनयुक्तो भवति न केवलः । उकालो लघुः ॥११॥ उ इत्येवंकालस्वरो लघुसंज्ञो भवति । कालो माला सत्वक्षिनिमेषः अङ्गुलिस्फोटों वा। संयोगायोगवाहपरो गुरुः ।। १२ ॥ संयोगाम्चायोगवाहाश्च संयोगायोगवाहाः ते परे यस्य उकालस्य स संयोगायोगवाहपरः स गुरुसंज्ञो भवति । का संयोगः व्यञ्जनान्यनन्तराणि भवन्ति । के अयोगवाह!ः विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्यानीयानुस्वाराः । तत्र संयोगपरस्तावत्- अक्षः कक्षः---इत्यकारः ऋक्षो वृक्षः इति ऋकारः । अयोगवाहपरोऽपि ----क: करोति कस्करोति कः पचति को पचति त्वं यासि । पादान्ते वा ॥ १३ ॥ पादान्ते वर्तमानन्ध उकालो वा गुरुसंझो भवति । तद्यथा--- ·जानाश्रयी छन्दोविचितिः स्वाधीनसुलभमेतन्निवा विद्यते ममैव खल । अतिथिजनप्रतिपूजनसमर्थरूपं शरीरधनम् ॥ अस्याश्चार्याया आवस्यार्धस्यान्त्यस्वरोऽनेन लक्षणेन गुरुर्भव आयेयं न स्यात् हीनमात्रात्वादिति । वाशब्दो विकल्पवाची । क्वचिन्न भवा अस्या एव प्रथमतृतीययोः पादयोः । यदि तत्रापि गुरुत्वं स्यादधिकमा ऊकालः ॥ १४ ॥ ऊकालश्च स्वरो गुरुसंज्ञो भवति । अत्राह- ऊकालो दी| द्विमानः त्रिमावस्तु प्लुतः किं लघवो तत्रोच्यते । ऊ इत्येवं संहिताकरणादीर्घप्लुतयोग्रहणं भवति । तो हभौ ॥१५॥ तौ लघुगुरू यथाक्रमेण 'ह', 'भ' इत्येवंसंज्ञौ भवतः । तच्छेदो रगवत् ॥१६॥ तयोर्लधुगुर्वोः छेदो र इव गकार इव च भवति । सोऽङ्गुलेऽङ्गुले ॥ १७॥ सः हभयोः छेदोऽजुलेऽङ्गुले कर्तव्यः । अङ्गुल्या सम्मितमङ्गुरु रम्भो धुत्तरार्थः । गङ्गास् ॥ १८॥ > 00 नदीज् ॥ १९॥ | चन्द्र ॥ २०॥ > ननुर ॥ २१॥ > || न चरतिद् ॥२२॥ कमलिनीय ॥२३॥ जय नरवरण ॥२४॥ 1110 ·प्रथमोऽध्यायः नूनं साग ॥ २५ ॥ -००० (मगण) कृशाङ्गीङ् ॥२६॥ > 100 (यगण) धीवराश ॥ २७॥ - 00 (रंगण) कुरुतेल ॥ २८॥ > ||0 (सगण) ते श्री कब् ॥२९॥ > ०७। (तगण) विभातिक ॥ ३०॥ 100 (जगण) सातवत् . ॥३१॥ > || (भगण) तरतिम् ॥ ३२॥ > ||| (नगण) लोलमाला ॥ ३३ ॥ > 0000 धैर्यमस्तु तेट् ॥ ३४ ॥ > 01010 रौति मयूरोञ् ॥ ३५ ॥ > 0 ।।०० ते द्विक-चतुष्क-क्ट्रक-त्रिक-पञ्चक-वर्णका वृत्तविधाने ग्रन्थल परिगृहीताः। अन्तेऽन्त उक्तानि व्यजनान्येषां संज्ञा ।। ३६ ॥ उक्तानां सूत्राणामन्तेऽन्ते परिगृहीलानि व्यअनानि एषामुक्तानां यथारचनानां संज्ञा भवन्ति । आदिस्वरैश्च गादिसंज्ञाः ॥ ३७ ।। गादयो नूनसाग् इत्येवमादयः । तेषां य आदौ वर्तमानाः आवयः तैश्चान्तेऽन्ते उक्तैर्व्यञ्जनैश्च संज्ञा भवति । गणाश्चतुर्हाः ॥ ३८॥ ये चतुर्लघवो वर्णसमूहाः ते गणसंज्ञा भवन्ति । पञ्चहाश्च ॥ ३९ ॥ पच लपवध गणसंज्ञा भवन्ति । पञ्च लघवस्त्वष्टविधाः । तद्यथा- ·६ नानाश्रयी छन्दोविचितिः रास्त्रय आदिमध्यान्तलघवः । चतुरक्षराश्चत्वार आदिद्वितीयतृतीयान्तगुरवः । पञ्चाक्ष एकस्सर्वलघुः । कृशाशी । ० ० धीव।। 0 1 0 ते श्रीः क ० ० । चन्द्र ननु ।। नदी ननु । ७ ।।, ननु चन्द्र ।। 01, कमलिनी । । । ७, ननु तरति ।।।। पृथगारम्भ एतेषां व्यवहारे प्राचुर्यज्ञापनार्थम् । चशब्दो यस्मिन्नादेशे स्वरूपेणै परिगृहीतास्तस्मिन्नेव तेषां प्रवेशो भवति नान्यत्रेति ज्ञापनार्थम् । " चत्वारो निध यिका यी वान्त्यः" इति वक्ष्यति । तत्रान्त्य एव स्थाने यकार ईकारो वा भवा नान्यत्र । नत्वन्येऽपि पश्चलघव इति । यतिः पदछेदः॥४०॥ यतिरवधिः छेद इति पर्यायाः । पदस्य छेदः पदछेदः । स तु यतिसंज्ञो भवति सा पादान्ते ॥४१॥ सा यतिः सर्वस्य पादस्यान्ते भवति । जातिषु युजोऽवश्यम् ॥ ४२ ॥ सा तु यतिर्जात्यादिष्वार्यादिषु युजः समस्यावश्यं भवति । अयुपादान्ते ॥४३॥ अयुपादान्ते नियमो नास्तीत्यर्थादापाद्यं भवति । तद्यथा-.. स्वाधीनसुलभमेतन्निरखधं वर्तते ममैव खलु । भतिथिजनप्रतिपूजनसमर्थरूपं शरीरधनम् ।। इयं पुनरार्या पङ्क्तौ छन्दसि । दशदशाक्षराण्यस्याः पादानाम् । तत्राय प्रथमस्य पादस्यान्ते यतिर्न जाता द्वितीयस्य युजः पादस्यान्ते यतिर्जाता । तर युपादान्त एव जातिषु नियमः । स्वरैः सनः ॥४४॥ सा तु यतिः स्वरैः सनकारैः ग्रन्थेषु विधास्यमानेषु वक्ष्यते । तद्यथा- मन्दाक्रान्ता सेरुशो नीन इति । तत्र चतुर्थस्वर ईकारो नकारेण सह ·द्वितीयोऽध्यायः इत्युक्तम्, षष्ठश्च ऊकारो नू इति । तल श्लोकोऽपि मन्दाक्रान्ताख्यः, चतुर्भे षष्ठे चाक्षरे च यतिर्भवति । उदाहरणम्-- कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः इत्यादि । द्विान्तः ॥४५॥ सा तु अतिः सनकारान्तैर्यत्रोच्यते तत्र द्विरुक्ता भवति । तद्यथा-नुन् इत्युक्ते पञ्चमेऽक्षरे पुनश्च पञ्चमेऽक्षरे यतिर्भवति । एवं शेषेवपि ज्ञेयम् । भाहौ ॥ ४६॥ एको भा गुरुद्वै लघू गणयितव्यौ । इति छन्दोविचित्यां जानाश्रय्यां प्रथमोऽध्यायः ॥ भथ द्वितीयोऽध्यायः। वृत्तानि ॥ १॥ अधिकारोऽयम् । आचतुर्थाध्यायपरिसमाप्तेर्यानि वक्ष्यमाणानि तानि प्रायशो वृत्तानीति ज्ञेयानि । विषमाधसमसमानि ॥२॥ तान्यधिकृतानि विषमवृत्तान्यर्धसमवृत्तानि समवृत्तानि चेति । तत्र विषम- वृत्तानि भवन्ति चतुर्णा पादानां माताक्षराणां विन्यासासाम्यात् । कचित्संख्या- वैषम्यादर्घसमवृत्तानि भवन्ति । (समवृत्तानि भवन्ति) चतुर्णां पादानां साम्यात् । एषामुदाहरणान्युत्तरत्र वक्ष्यामः । लक्षणं त्वेषां स्वसंज्ञयैव ज्ञायत इति न सूचितम् । भाहेति समानम् ॥३॥ (भाह ०।) यस्य छन्दसो यावन्त्यक्षराणि तानि सर्वाणि च भा इति च ह इति च एकान्तरितानि भवन्ति चेत्तस्य छन्दसस्तथाभूतं तवृत्तं समानसंज्ञ भवति । तद्यथा--- - ·८ जानाश्रयी छन्दोविचितिः मीनजापट्टितानि सूर्यरश्मिबोधितानि । मत्तषट्पदाकुलानि पश्य भीरु पङ्कजानि ॥ अथवायमन्योऽर्थः भाहेति समानमिति । भा इत्येव सर्वाण्यक्षराणि सर्व छन्दसः प्रवृत्तानि भवन्ति चेत्तद्वृत्तं समानसंज्ञं भवति । तथा ह इति च प्रवृत्ता चेत् । भा इति प्रवृत्तं यथा --- कादम्बाकीर्णानां कान्ते पक्ष्यातुल्याम् । अम्भोजैराढ्यानां त्वं तोयानां शोभाम् ॥ ह इति प्रवृत्तं यथा-- जिनमदनमथन जनदमनकुशल । मम शरणमजर भव सततममर ॥ हभेति प्रमाणम् ॥ ४ ॥ (हभा । ०) सर्वस्य छन्दसः सर्वाण्यक्षराणि ह इति भा इति लधुमादि कृत्वा एकान्तरितानि भवन्ति चेत्तद्वृत्तं प्रमाणसंज्ञं भवति । तद्यथा--- सरः सरोरुहाततं विराजते सपुष्पपादपैर्युतं वनं गायुतम् । विशुद्धधीवराङ्गनायुतं कुलं बहुश्रुतं नरश्च शान्तमानसः ॥

·द्वितीयोऽध्यायः . ।।" वितानमन्यत् ॥ ५॥ यत्समानप्रमाणाभ्यां भिन्नलक्षणं तदन्यत्तद्वितानं नाम वृत्तं भवति । बुद्ध्या करुणापेशलया .... पचिराज्जीवितमिष्टम् । बुद्धो भगवान् लोकहितार्थं शुद्धं ततवान् कीर्तिवितानम् ।। उद्गता रीरि-ने-तजु-लिरै-नेन् ॥ ६ ॥ अत्रोद्भताप्रकरणे पादविभागो नास्तीति केषाञ्चिद्दर्शनम् । तत्तु न सम्यक् । भगवता पिङ्गलेन उद्गतामेकतः (पिङ्गलच्छन्दस्सूत्रम् अ०. ५ सू०. २८) इति सूत्रकारेण सूचितम् । तस्मात्कर्तव्योऽत्र यत्न इत्यतोऽस्या उद्गतायाः पादविभागः । रीरि (ननुर् , धोवराश् , ननुर् , विभातिकू ।।, 01 °, II, I 01 ) इति प्रथमः पादः । गै (तरतिम् , ननुर् , धैर्यमस्तुते ।।।, ।।, 01010) इति द्वितीयः । तजु (सातवत् , तरतिम् , नरीज् , कुरुतेल् । । ।, । 0, 110) इति तृतीयः । लिरै (कुरुतेल् , विभातिक, ननुर्, धैर्यमस्तु तेट II, 01 01 0) इति चतुर्थः । ने इति नकारेण सह दशम- स्वर उक्तः । ततः श्लोकस्यापि दशमेऽक्षरे यतिः । तस्यैव स्वरस्य नकारान्त- निर्देशात्पुनश्च दशमेऽक्षरे यतिः । उदाहरणम् अथ वासवस्य वचनेन। इत्यादि । तजुस्थाने श्यु सौरभकं नेनेन् ॥ ७ ॥ तजुस्थान इति तृतीये पादे श्यु (धीवराश् , कमलिनीय , कुरुतेल् 010) :||10, 10) इत्यक्षरविन्यासो भवति चेत् सौरभकं नाम वृत्तं भवति। नेनेन् इति वचनात् दशमे पुनश्च दशमे पुनरपि दशमेऽक्षरे यतिर्भवति । तद्यथा--- असितामलायतविशाल रुचिरतरलोचनद्वयम् । चारुभाति तव वक्त्रमिदं परिपूर्णबिम्बमिव चन्द्रमण्डलम् ।। आल्ललितं नेन्नै ॥ ८॥ उद्गतैव तजुस्थाने आल्लित्यक्षरविन्यासो (तरलिम्, तरतिम् , कुरुतेल् , 1. किरातार्जुनीये स १२, श्लो १. [0, , 2 ·- - ०० . १० जानाश्रयी छन्दोविचितिः ।। , III, II 0, 110) भवति चेत्तल्ललितं नाम वृत्तं भवति । नेन्नै इ वचनात् दशमे पुनश्च दशमे पुनरपि द्वादशेऽक्षरे यतिर्भवति । तद्यथा- कमलाकरेषु रुचिरेषु तरुणरविबोधितेष्वमी । भ्रगरमधुकरगणा मुदिता विचरन्ति पङ्कजरजोविलोभिताः ।। उपस्थितप्रचुपितमाधः पादो गुकौ ॥ ९ ॥ उपस्थितप्रचुपितं नाम वृत्तं भवति, तस्याद्यपादे गुकौ (नूनसाग , कुरुतेर विभातिक्, रौतिमयूरोञ् ०००, ।। 0, 1 0 1, 01 J००) इत्यक्षरविन्यार भवति चेत् । लको द्वितीयः ॥१०॥ (कुरुतेल् , तरतिम् , विभातिक, लोलमालाए ।। 0, 111, 10 1, णु तृतीयः ॥ ११ ॥ तृतीयः पादो णु (जयनरवरण , कुरुतेल् । । । । । ।, ! | 0) इति भवति चतुर्थो मदौ ॥ १२ ॥ सस्यैव चतुर्थः पादः मदौ (तरतिम् , तरतिम् , नचरतिद्, रौतिमयूरौ I, Ii 11, 0 || ००) इति भवति । तद्यथा--- भातीदं गगनं विनष्टवारिदजालं शरदा विरचितशोभमद्य भद्रे । विततरुचिरतरभं विशदतरकिरणचयपूर्णशशाङ्कम् ।। द्विस्तृतीयो वर्धमानम् ॥ १३॥ तस्यैवोपचितप्रचुपितस्य तृतीये पादे णु इति न्यासो द्विर्भवति चेद्वर्धम नाम वृत्तं भवति । तद्यथा- उद्वेगादपुनर्भवे मनः प्रणिधाना- स ययौ शयिकवराङ्गनादनास्यः । निशि नृपतिविलयनाद्वनगमनकृतमनाः सरस इव मथितनलिनात् कलहंसः ।। 1, अश्वघोषस्य सौन्दरनन्दे (स. २.श्लो ६५) |1, - ·द्वितीयोऽध्यायः :: ११ स्नै शुद्धविराडपभम् ॥ १४ ॥ तस्यैव तृतीयपादे झै (गङ्गास् , ननुर्, धैर्यमस्तु तेट् 01 01 ) इत्यक्षरविन्यासो भवति चेत् शुद्धविरादृषभं नाम वृत्तं भवति । तद्यथा- अम्भोदैनिलोद्धतोरुपर्वतरूपैः स्थगितं गगनमशेषमद्य रम्यैः । नीलैजलभारमन्थरै- विततरुचिरविशदशचीपतिचापैः ॥ आपीड आद्यो मस् ॥ १५ ॥ 'आपीडो नाम वृत्तमुच्यते तस्याद्यः पादो मस् इत्यक्षरविन्यासो भवति चेत् । आदौ वृद्धिरन्येषाम् ॥१६॥ अन्येषां त्रयाणां पादानामादिप्रमाणेन न्यस्ताक्षराणामादौ क्रमेण दकारेण दकाराभ्यां दकारैर्वा वृद्धिभवति । एवं सत्यष्टौ द्वादश षोडश विंशत्यक्षराणि भवन्ति पादानाम् । तद्यथा- (तरतिम् , तरतिम् , गङ्गास् । । ।, ITI, 00, नचरतिद् तरतिम् , तरतिम् गङ्गास् । । । ।, || I, III, 00, नचरतिद् , नचरतिद् , तरतिम् , तरंतिम् , गङ्गास् ।।।1, IIII, III, III, 00, नचरतिद् , नचरतिद्, नचरतिद, तरतिम् , तरतिम् , गङ्गास् । । । 1, || li, || | I, III, II 1, 00.) प्रविशति च निदाघः सवकुलकुवलयकरवीरः । शुकमुखविलिखितफलगुरुसहकारः स्तनतटविमृदितमणिनिभसकमलमुखतोयः ॥ आद्यस्य विपर्यासे मञ्जरीलवल्यमृतधाराः ॥१७॥ अस्यैवापीडस्याद्यस्यान्यविपर्यासे सति यथाक्रम मञ्जरी, लवली, अमृतधारा इत्येव संज्ञितानि त्रीणि वृत्तानि भवन्ति । उदाहरणश्लोकाः पूर्वोक्ता एव क्रमेण पादव्यत्यासं कृत्वा द्रष्टव्याः । .

·१२ जानाश्रयी छन्दोविचितिः प्रत्यापीडोऽन्यथा ॥१८॥ आपीडस्यैव पादानामुक्तक्रमो यो विन्यासस्तेन विनान्यथा विषय प्रत्यापीडो नाम वृत्तं भवति । - अनुष्टुप् ॥१९॥ अनष्टुप् नाम छान्दोऽधिकृतम् इत । उत्तरं यद्वक्ष्यामोऽध्याय स्तदनुष्टपछन्दसि भवतीति वेदितव्यम् । तस्मिन्ननुष्टुप्छन्दसि वक्तं नाम वृत्तमिदानीं यद्वक्ष्यमाणं तत्तस्य मित्येवमवगन्तव्यम् । मुनाद्यात् ॥ २०॥ अस्य वक्तस्य सर्वेषु पादेषु आद्याक्षरात्परतो मकार (तरतिम् ।।। ) (कुरुतेल् । 1 0) न भवतः । आद्योऽनियमात् लघुर्वा गुरुर्वा भवति । हुपान्त्यम् ॥ २१॥ अन्त्यस्य समीपमुपान्त्यम् । अत्र सर्वत्र डकार (कृशाङ्गीङ् । । भवति। तद्यथा- वसन्ते पुष्पमालौघे द्विजानां भ्रमराणां च । अतिपातेन मत्तानामपि पानात्वयो न स्यात् ।। युजोः क् पथ्या ॥ २२ ॥ अस्मिन्नेव वक्तूनियमेऽन्त्याक्षरसमीपे युजोः ककारो (विभातिक् भवति चेत् पथ्या नाम वृत्तं भवति । तद्यथा- दक्षिणानिलनिश्वासो विनिद्रकमलेक्षणः । कोकिलाखिलवाग्घोषः कालो भाति प्रबुद्धयत् ।। .

·द्वितीयोऽध्यायः १३ विपरीतपथ्यायुजोः क् ॥ २३॥ अस्मिन्नेव वक्तनियमेऽयुजोः पादयोरन्त्यात्पूर्व ककारो (विभातिक । ०।) भवति चेत् विपरीतपथ्या नाम भवति । यथा----- चलत्किसलयांशुको भाति चूतद्रुमो रम्यः । मञ्जरीमण्डनोज्ज्वलो राजायते समुत्तुङ्गः ॥ चपला म् ॥ २४॥ अस्मिन्नेव वक्तूनियमेऽयुजोः पादयोरन्त्यात्पूर्वं मकारो (तिरतिम् । । ।) भवति चेत् चपला नाम भवति । यथा--- भात्यशोकः किसलयकुसुमस्तबकै रम्यैः ।। श्रियं हस्ताधरगतां लज्जयन्निव च स्त्रीणाम् ।। विपुला ह युजोः ॥ २५॥ अस्मिन्नेव वक्तनियमे युजोः पादयोरम्त्यात्पूर्व लघु(ह) भवति चेत् विपुला नाम वृत्तं भवति । यथा- पुष्पिताः किंशुकाशोकाः कोकिलाश्च वल्गुस्वनाः । वसन्तं कथयन्त्येते विबुद्धांश्च पद्माकरान् ।। सर्वत्र सैतवस्य ॥ २६ ॥ अस्मिन्नेव वक्तनियमे सर्वेषु पादेष्वन्त्यात्पूर्व लघुर्भवति विपुला नाम वृत्तं भवति । यथा--- बायते च पटुस्वनो मेघदुन्दुभिरम्बरे । वायुवेगवशाल्लताः ॥ तीमे च ॥ २७॥ अस्मिन्नेव वक्तनियमे सर्वपादेष्वन्त्यात्पूर्वं तकार (सातवत् ० ।।), ईकारश्च (धीवराश् 010), मकारश्च (तरतिम् । ।), एकारश्च (तेश्री क्व ००। भवति चेत् विपुलासंज्ञितानि चत्वारि वृत्तानि भवन्ति । तल तकारविपुला यथा--- 1) एकैकशो ·१४ जानाश्रयी छन्दोविचितिः नित्यं न भवेत्पुरुषो दुःस्त्रीषु सक्तो मतिमान् । दहनाच्छस्त्राच्च विषाद' धोरं खलु स्त्रीहृदयम् ॥ ईकारविपुला यथा- दुष्टात्मनां स्त्रीजनानां दुष्टं वाक्यं नित्यमिष्टम् । स्निग्धं वक्तुंमेषमिष्टं नैवातिशिक्षितत्वतः ।। मकारविपुला यथा- दुष्टाः खला न सदयाः प्रमदा दोषरहिताः । शीतोऽनलश्च मनुजैलों के कदाचिदपि वा ।। एकारविपुला यथा- बहश्रुतः शीलान्वितः प्रसूतो विख्याते कुले । लघुत्वं तु याच्यापरः प्रयाति लोके साम्प्रतम् ॥ इति जानाश्रय्यां छन्दोविचित्यां विषमवृत्ताध्यायो द्वितीयः ।। श्री: अथ तृतीयोऽध्यायः। द्वितीयेऽध्याये विविधानि वृत्तान्यधिकृतानि । तत्र बाहुल्येन विषर लक्षणमुक्तम् । इदानीं तावदर्धसममुच्यते । अर्धे ॥१॥ अधिकारोऽयम् । इत ऊर्ध्वं यद्वक्ष्यामस्तदर्धलक्षणमिति ज्ञेयम् । शेषम मनेन तुल्यलक्षणमिति पृथङ् नोच्यते । उपचित्र लुरीताञ् ॥२॥ उपचित्रकं नामासमवृत्तं भवति । तस्य लुरीत्येकः पादः (कुरुते ·तृतीयोऽध्यायः १५ कुरुतेल् , ननुर् , धीवराश् । । 0, 110, 11, 01 0) तामितीतरः (सातवत् , सातवत् , रौतिमयूरोञ् ।। ।।, || 00 )। द्वावेतावर्धे शेषमप्यर्धमनेन तुल्यलक्षणं भवति । तद्यथा--- हरिचन्दनमुत्पलयूथिकां कोकिलनेलनिभा मदिरा च । तपसों न कृशस्य फलं नृणां रूपगुणाम्यधिकाश्च युवत्यः ।। द्रुतमध्या तो ताञ् ॥ ३ ॥ तौ इत्येकः पादः तामिति द्वितीयः । द्रुतमध्या नाम वृत्तं भवति तस्य विति एकः पादः तामिति द्वितीयः । (ौं, ननुर्, सातवत्, रौति मयूरो , i, 0 11, 0 | | ००) (ता सातवत् , सातवत् , बे रौतिमयूरोञ ,II, 2 | I, 0 1 1 0 1, 2 II, ||, 0।। 00 यथा- - - सकलं सुललाटकपोलं दीर्घभुजं मधुपिगलनेत्रम् । सुविभक्तसमुन्नतनासं श्रीरपि वेगवती न जहाति ।। भद्रविराट् स्त्रीश्रीङ् ॥ ४ ॥ यथा- बाले तव भाति वक्तमेतच्चारुव्यायतलोलनीलनेत्रम् । श्रीमच्छुभगात्रि पुण्यगन्धं प्रातर्भास्करबोधितं यथाब्जम् ।। औपच्छन्दसिकजातिरियम् । लघुगुरुविन्यासविशेषापेक्षया भद्रविराडिति नामनिर्देशः कृतः । केतुमती रीपित ॥५॥ यथा- अतिलोमशा कुटिलकेशी वायसघिका कृशकपोला । अहिता नृणां भवति कन्या केतुमती च दस्युजनसेना ।। आख्यानिका बेजुकेज॥६॥ यथा- अन्योन्यमुत्पीडयदुत्पलाक्ष्याः स्तनद्वयं पाण्ड तथा प्रवृद्धम् । मध्ये यथा श्याममुखस्य तस्य मृणालसूत्रान्तरमप्यलभ्यम् ।। - ·१६ जानाश्रयी छन्दोविचितिः विपरीताख्यानिका बोजुवेतृ ॥ ७ ॥ यथा--- पदं तुषारसुतिधौतरक्तं यस्मिन्नदृष्ट्वापि हतद्विपानाम् । विदन्ति मार्ग नखरन्ध्रमुक्तैः मुक्ताफलैः केसरिणां किराताः ।। हरिणप्लुता लरीयुरी ॥ ८॥ यथा- गतिराकुलिता च्युतमुत्पलं प्रगति दृष्टिरसंयुतमंशुकम् । स्खलितं च वचो हसितोत्तरं मदगुणैरसि. चण्डि विभूषिता ।। अपरवक्ता पैदाट् ॥ ९॥ यथा-- मरतकहसितं च यामुनं शशिकरपाण्डुरमम्बु जाह्नवम् । तदुभयमिदमस्तु पावनं हरिहरयोरिव सङ्गतं वपुः ।। वैतालीयजातिरियम् । गुरुलघुविन्यासापेक्षयात्र प्रक्षेप इति । पुष्पिताना णीदाशू ॥१०॥ यथा- - -- मृदुसुखपवनेन वीज्यमाना शिथिलितबन्धनविप्रमुक्तबन्धा । प्रवितततिमिरं समीक्ष्य कालं कुलजवधूरिव मल्लिका जहास ॥ यमवती शिशिकीकीज् ॥ ११ ॥ यथा-- चञ्चलायताक्षमुन्नतासितभ्र जपानिभाधरं प्रियङ्गुसारगौरवम् । प्रियामुखं विचिन्त्य विक्लबस्य तथैव जाग्रतः प्रयान्ति रात्रयो हिं देवगीतिका शिशिश्कीकीङ् ॥ १२ ॥ यथा- भ्रातृमातृपुत्रमित्रसौहृदोप घातिकाः कुलापवादकारिका रजस्तमोविधा व्यः ।

·१७ चतुर्थोऽध्यायः शीलशौचधैर्यशत्रवो मनुष्यवागुरा स्त्रियो न वेत्सि येन तासु रज्यसि त्वम् ।। शिखा ण्णणरुण्णणदु ॥ १३ ॥ यथा- am विगतभयमयमनमथनमुभयहितवचनमुरुतर(वर)करणं विविधविपुलगुणगणनिलयनमतिशयरुचिरतरवपुषमखिलमिदम् । असुरसुरभुजगमनुजवरमहितगुणमहितनुदममरमजरं प्रणतमुनिवरमिह दशबलधरमिति विपुलविमलतरवरयशसम् ॥ खंजो युज्ययुजि ॥ १४ ॥ इयमेव शिखाखञ्जा नाम वृत्तं भवति युजिपादे अयुजि सति । एतदुक्तं भवति । द्वितीयचतुर्थपादौ प्रथमतृतीयौ भवतश्चेत् सैव शिखाखञ्जा नाम वृत्तं भवति । दण्डकेष्वस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् ॥ १५ ॥ पूर्वाधेन पश्चिमार्धस्य साम्यादलोपन्यासः कृतः । इति जानाश्रथ्यां छन्दोविचित्यामधंसमवृत्ताध्यायस्तृतीयः ।। श्री अथ चतुर्थोऽध्यायः। अतः परं समवृत्तावसरः । द्वितीयेऽध्याये त्रिविधानि वृत्तान्यधिकृतानि । तलान्यतन्त्रानुवृत्त्या विषमवृत्तलक्षणमुक्तं तृतीयेऽर्धसमानाम् । इदानीं समवृत्तानि वक्ष्यन्ते । समानि वृत्तानीत्यनुवर्तते । ततः समानि वृत्तानीति द्वयमप्यधिकृतं वेदितव्यम् । उक्तम् ॥१॥ उक्तं नाम चतुरक्षरमाद्यं छन्दो विज्ञेयम् । अनन्तरमेव वक्ष्यमाण समवृत्तमस्मिन् छन्दसि भवति । T 3 ·१८ जानाश्रयी छन्दोविचितिः मा श्रीः ॥ २॥ भा इत्येको गुरुः पादे भवति चेत् श्री नाम वृत्तं भवति । कथमेतदुपर भामहे । सूत्रानुक्तत्वात् । पादे पाद इति समरतार्धयोरसंभवात् । कथमसंभवः उक्तस्य चतुरक्षरत्वादेकमक्षरं समस्तमधु च न भवति । या श्रीः। सा गौः॥ अबैकस्य पादस्य लक्षणमुच्यते । शेषाणां त्रयाणां पादानां तत्तुल्यत्व पादग्रहणमिति योज्यमध्यायपरिसमाप्तेरिति । अत्युक्तम् ॥ ३॥ अनन्तरमेवोच्यमानं वृत्तमस्मिन् छन्दसि भवति । साशीः ॥ ४ ॥ तस्य पादे पादे सकारो भवति चेत् आशीर्नाम वृत्तं भवति । शान्तिः श्लाध्या । भूषा नृणाम् ।। मध्यमम् ॥ ५॥ मध्यमं नाम द्वादशाक्षरं छन्दः । चञ्चला श् ॥ ६॥ तस्य पोदे पादे शकारो भवति चेत् चञ्चला नाम वृत्तं भवति । यथा- कालहा शूलधृक् । शङ्करः पातु वः ।। प्रतिष्ठा ॥ ७॥ प्रतिष्ठा नाम षोडशाक्षरं छन्दोऽधिकृतम् । कुसुमिता य् ॥ ८॥ अस्याः पादे पादे यकारो भवति चेत् कुसुमिता नाम वृत्तं भवति यथा- उपवने वरतनोः । कुरवकाः कुसुमिताः ॥

·चतुर्थोऽध्यायः १९ सुप्रतिष्ठा ॥९॥ सुप्रतिष्ठा नाम विंशत्यक्षरं छन्दोऽधिकृतम् । भामिनी ॥१०॥ तस्य पादे पादे टकारो भवति चेत् भामिनी नाम वृत्तं भवति । यथा- मत्तकुञ्जरं दृप्तगोवृषम् । हृष्टनागरं राजते पुरम् ।। -- गायत्री ॥ ११ ॥ गायत्री नाम चतुर्विंशत्यक्षरं छन्दोऽधिकृतं वेदितव्यम् । - तनुमध्या बृ॥ १२ तस्य पादे पादे बृकोरो भवति चेतनुमध्या नाम वृत्तं भवति । यथा-- धन्या तव धीरा सूक्ष्माङ्गुलकेशी । श्रोणी स्तनगुर्वी कन्या तनुमध्या ।। उष्णिक ॥ १३ ॥ उष्णिक नामाष्टाविंशत्यक्षरं छन्दोऽधिकृतम् । कुमारललिता जस् ॥ १४ ॥ तस्य पादे पादे जकारश्चाकारश्च सकारश्च भवति चेत् कुमारललिता नाम वृत्तं भवति । यथा- मृदुर्मधुरवादी प्रदानमदयुक्तः । शुचिस्सुलभचित्तो नरो नरविशेषः ।। सोपानं पिज् ॥ १५ ॥ यथा- जन्म महाम्बुनिधेस्तारयिता तु नृणाम् । कारुणिको भगवानस्तु गतिर्जगतः ।।

·२० जानाश्रयी छन्दोविचितिः उधता पा ॥१६॥ यथा- ईश्वरः कुरुते चेत्पातकान्यखिलानि । तल भक्तिविशेषः कं गुणं नु समीक्ष्य ॥ अनुष्टुप् ॥ १७॥ अनुष्टुप् नाम द्वात्रिंशदक्षरं छन्दोऽधिकृतम् । माणवकक्रीडितं अ ॥१८॥ माणवकक्रीडितकं नाम वृत्तं भवति पादे पादे जुकारश्च भवति चेत् । यथा- यः सततं शान्तमनाः स्यात्स कथं पानरतः । पादरतिस्तस्य मतं माणवकक्रीडितकम् ॥ हंसरुतं तौ ॥ १९ ॥ तौ इत्यक्षरविन्यासो भवति चेत् हंसरुतं नाम वृत्तं भवति । यथा--- षट्पदवृन्दविकीर्णः कोकिलनादितशाखः । भामिनि भाति क्सन्ते चूततरुः कुसुमाढ्यः ।। पद्मिनी शीस् ॥ २०॥ यथा- शीतलैरम्बुभिः स्निग्धैः पङ्कजैरुत्पलैः फुल्लैः । षट्पदैराकुलैर्हृष्टैः पद्मिनी राजते मयाम् ।। 10 - : बालगर्भिणी ज्ज्ज्ज् ॥ २१ ॥ यथा-- -- पुरा शरीरमन्तको भिनत्तिरोगसायकैः । प्रसध जीवितक्षये शुभं महत्समाचरेत् ॥

·चतुर्थोऽभ्नाम: बृहती ॥ २२॥ बृहती नाम षट्त्रिंशदक्षरं छन्दोऽधिकृतम् । मुजङ्गशिशुसूता णू ॥ २३ ॥ यथा- मणिहरितफलाइचूताः ककुभसुरभयो वाताः ।. विकसितकमला बाप्यो द्रुतमभिपतितो ग्रीष्मः ॥ मणिमध्यं तूल ॥ २४ ॥ यथा- - व्यायतने संप्रेक्ष्य शिवं पूर्णशशाको प्रीतमनाः । चारुतरं ते वक्तमिदं भामिनि लीनस्तोगधरे ।। पङ्क्तिः ॥ २५ ॥ पक्तिर्नाम चत्वारिंशदक्षरं छन्दोऽधिकृतम् । शुद्धविराट साट् ।। २६ ॥ यथा--- मध्याहार्कयुगोपमेक्षणा दीप्तान्युज्वलशूलधारिणी । कुद्धा सुम्भनिसुम्भसूदिनी त्वच्छतूनभिहन्तु कौशिकी ।। पला ग् ॥ २७ ॥ यथा-- निश्शका भव बसका तेऽहं संबन्धे सति तु भवेत्कोपः । यस्याः स्याल्बयि स्खल सम्बन्धः तस्याः स्यात्प्रणयवशात्कोपः॥ उपस्थिता सुरी ॥ २८॥ यभा- -- ज्योत्साप्रसराधिकपाण्डरैरापीतकरः कुमुदाकरैः । आवेदयतीव गताम्बुदां चन्द्रः शरदं समुपस्थितः ।।

·२०२ जानाश्रीयी छन्दोविचितिः - रुक्मवती औ॥ २९॥ यथा- स्तोकधनानां सम्प्रति यूनां शोकनिदानो वाति च वायुः । पाटलगन्धी नित्यमनोज्ञः कोकिलसङ्घानां मदहेतुः ॥ - मयूरसारिणी शिष् ॥ ३० ॥ यथा-- सक्थिरोमदन्तकेशसूक्ष्मां पाणिपादतालुवक्तताम्राम् । तां मयूरसारिणी तु कन्यां यो लभेन्नरः स नन्दतीह ॥ विलासिता से; ॥ ३१ ॥ यथा- छनायर यदि तु वराज नेत्रे चोभे कमलदलाभे । वक्षः वपीन करचरणौ च श्रीमत्तेयं विलसति तस्मिन् । त्रिष्टुप् ॥ ३२॥ त्रिष्टुप् नाम चतुश्चत्वारिंशदक्षरं छन्दोऽधिकृतम् । इन्द्रवज्रा के ॥ ३३ ॥ यथा-- भूक्षेपमन्दैस्तनुभिस्तरङ्गैः कादम्बपक्षैरभिवाद्यमानाः । नद्यः शरसंभृतसौकुमार्याः कालेन विद्या इव संप्रसेदुः ।। उपेन्द्रवज्रा केजू ॥ ३४॥ यथा- नलाम्बु मांसी मलयोद्भवानां न वारणानां ............ । समांशयुक्तो मधुयोजितायं शुभाजि धूपो रतिकेशपाशः ॥ उभयमिश्रेन्द्रमाला ॥ ३५ ॥ इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्राभ्यां मिश्रा इन्द्रमाला नाम वृत्तं भवति । सा चतुर्दश ·२३ चतुर्थोऽध्यायः भेदा। आख्यानिकाविपरीताख्यानिकाभ्यां सहाधसमवृत्ते द्वे व्युदस्यान्येषां द्वादशवृत्तानामुदाहरणानि वक्ष्यन्ते । यथा--- चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङ्क्ते पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम् । उमामुखं तु प्रतिपद्या लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥ असंभृतं मण्डनमङ्गयष्टेरनासवाख्यं करणं मदस्य ।। कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रं बाल्यात्परं साथ वयः प्रपेदे ।। सा राजहंसैरिव सन्नताझी गतेषु लीलाञ्चितविक्रमेषु । व्यनीयत प्रत्युपदेशलुब्धैरादित्सुभिर्ने पुरशिञ्जितानि ।। कयासि कामिन् सरसापराद्धः पादानतः कोपनयोवधूतः । तस्यां करिष्यामि दृढानुतापं प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ।। पर्याप्तपुष्पस्तबकस्तनीभ्यो स्फुरत्प्रवालोष्ठमनोहराभ्यः । लतावधूभ्यस्तरबोप्यवापुः विनम्रशाखाभुजबन्धनानि ।। अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् । वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां यशोधनो धेनुमृषेर्मुमोच ।। अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ।। इत्यत्पृथुत्वं कृशदेहयष्टेनितम्बचक्रस्य परं प्रमाणम् । इतीव बध्वा रशनागुणेन श्रोणी पुनवृद्धिनिषेधतोऽस्याः ॥ विविक्षुरन्तस्सरसीमलङ्घयामासाद्य हंसः समुदीक्ष्य वप्रम् । सस्मार नूनं दृढ.. कञ्जभागच्छदो भार्गवमार्गणस्य ॥ प्राकाराम_लिहमभ्रकोटिमपारमुल्लचयितुं पुरस्तात् । यत्रारुणः संहृतवाहरश्मिः तिर्यग्विधत्ते रथमुष्णधाम्नः ।।

·२४ जानाश्रयी छन्दोधिचितिः आसीदयं चन्द्रमसो विशेषः त्वद्वक्तचन्द्रस्य च भासुरस्य । बभार पूर्वः सकलङ्कमङ्गं तस्यैव नेत्रद्वितयं द्वितीयः ॥ यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे । भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश्च पृथूपदिष्टां दुदुहुधरित्रीम् ।। सङ्ग्रहश्लोकः । अर्धेन मिश्राः षड्भेदाः पादेनाष्टौ द्वयोः क्रमात् । इन्द्रमालाविभागेन सर्वास्तास्तु चतुर्दश ॥ दोधकं ताञ् ॥ ३६॥ यथा- यानि वहन्त्यतिवर्षहतानि व्याकुलकेसरपर्णमधूनि । षट्चरणा अपि तानि विसृज्य स्फीतमधूनि न यानि विशन्ति ।। शालिनी गेस नी ।। ३७ ॥ यथा- - स्निग्धच्छाया सुप्रसन्नायताक्षी पीनश्रोणी दक्षिणावर्तनाभि । संक्षिप्तांसा नातिरीमा नताझी कन्या धन्या नन्दिनी बान्धवानाम् ।। वातोर्मिमाला गास नी ॥ ३८ ॥ यथा- हस्ते वक्तं परुषा भीरुकेशा वासः क्लिष्टं मलिनं तेऽद्य गात्रम् । नेत्रे शुक्ले त्वधरो रागहीनश्चिन्ताशून्यं हृदयं मां दहन्ति । भ्रमरविलसिता गार नी ॥ ३९ ॥ यथा--- मुक्ताः केशाः प्रविरलकुसुमाः कर्णासक्तं कुवलयमसितम् । वासश्चैकं शशरुधिरनिभं वेषस्तेऽयं मृगयति रमणम् ॥

·२५ चतुर्थोऽध्यायः रथोद्धता श्मै ॥ ४०॥ यथा-- व्योममध्यगतदीप्तमण्डलः प्रस्फुरत्करविकीर्णमण्डलः । गां दिधक्षुरिव चोप्रमण्डलः सांप्रतं रविरुदीर्णमण्डलः ॥ कि स्वागता श्मौ ॥ ४१ ॥ यथा-- स्निग्धदन्तमसितायतनेत्रं चारुपीनशुकतुण्डनिभोष्ठम् । वक्तमेतदसितं विनतर्घ प्रेक्षते हि मनुजः स्ववशः स्यात् ।। वृत्ताङ्गी णुस् ॥ ४२ ॥ यथा-- शयनमृदितवपुरुत्सूर्य चपलहृदय किमसि प्राप्तः । प्रसरलघुतरमयं जातस्तव च मम च न कथा युक्ता ।। श्येनी शिट् ॥ ४३ ॥ यथा- गम्यतां यथेष्टमेष तेऽञ्जलिस्त्वां चिकित्सितुं कुतो मनोरथः । तस्य ते गृहीतरोषया मया पादताडितस्य दौत्यमागतम् ।। सङ्गता कुजी ।। ४४॥ यथा- - मही हरितशाद्वलैरावृता घनैरुरुभिराकुलाः पर्वताः । जलौघहततीरजाः सिन्धवः प्रिये धनसमागमो वर्तते ।। जगती ॥ ४५ ॥ जगती नामाष्टचत्वारिंशदक्षरं छन्दोऽधिकृतम् ।

·२६ जानाश्रयी छन्दोविचितिः वंशस्थं केकी ॥ ४६॥ यथा-- तवास्य नीलोत्पलपत्रचक्षुषो मुखस्य तद्रेणुसमानगन्धिनः । प्रसन्नचन्द्रप्रियदर्शनस्य मामदर्शनं भामिनि कर्शयिष्यति ।। इन्द्रवंशा बेकी ॥ ४७॥ यथा-- लब्धाः शठा नैकृतिका गुणद्विषः कामातुराः स्वार्थपरा दुरासदाः । वा नराः सद्भिरुदीरिता हितैर्नापीन्द्रवंशप्रभवो गुणप्रियैः ।। तोटक लुल॥४८॥ यथा-- ध्रुवमस्ति हि कन्दुक ते हृदयं प्रमदास्तनसङ्गमलुब्धधियः । वनिताकरतामरसाभिहतः पतितः पतितः पुनरुत्पतसि ।। पुटो णूङ् न ॥ ४९ ॥ यथा--- उपवनसलिलानां बालपद्मभ्रमरमधुकराणां कण्ठनादैः । मदनमदविलासैश्चाङ्गनानां जनयति चतुरत्वं पुष्पमासः ।। जलोद्धतगतिः कुकु नू ॥ ५० ।। यथा-- भ्रमन्ति हरिणास्तृषा परिगता न भान्ति गिरयोऽपि शुष्कतरवः । दवान्युपगमैर्मपीकृततृणां पुनर्दहति गां पटुर्दिनकरः ।। कुसुमविचित्रा मृमृनू ॥ ५१ ॥ यथा--- खमिव सतारं कुसुमविकीर्णं सलिलमगाथं शशिनिभवक्तम् । वियति शशाङ्क विपुलतराक्षी जलपिहिताङ्गी जयति तरन्ती ॥

·चतुर्थोऽध्यायः २७ समान भुजङ्गप्रयातं पृङ्ग नू ॥ ५२ ॥ यथा--- प्रहृष्टो महेन्द्रः प्रणष्टो निदाघः प्रविष्टोऽन्यपुष्टः प्रहृष्टा भुजङ्गाः। जला गिरीन्द्रा मदाः गजेन्द्राः सदा वृवेन्द्राः विवैरा नरेन्द्राः ।। प्रमिताक्षरा लिलु ॥ ५३॥ यथा- मदमानमोहभुजगावलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं बहुदुःखंतीव्रनिलयं निलयम् ।। द्रुतविलम्बितं माती ॥ ५४ ॥ यथा----- उपगतापि करं परिवादिनी न वदति श्रवणीयमवादिता । पुरुष एव हि वादयते प्रियां परभृतामिव चूतनवाङ्कुरः ॥ वैधदेवी गूजो नु॥ ५५ ॥ यथा- वेगादायान्तीं वीक्ष्य कोशान्तलीनां पङ्क्तिर्मुक्तानां कूजतां षट्पदानाम् । आलम्बोदर्याः किञ्चिदाकेकराक्ष्याः त्रासान्निष्कृष्य त्यज्यते कर्णपूरः॥ नवमालिनी मित ॥५६॥ यथा- निपतितमास्यमाकुलितकेशं विरहितमत्तमण्डलकपोलम् । सखि विगतोष्ठरागमपनिद्रं कथयति ते वपुः खरविमर्दम् ॥ प्रमुदितवदना णीश् ॥ ५७ ॥ यथा- ROM अविदितविभवा ध्रुवा व्याधयः प्रतिदिनभयदा तथोग्रा जरा । अपरिमितजवो यमोप्यन्तरे शुभमिह किममुत्र मित्रं विना ।।

·जानाश्रयी छन्दोविचितिः सौदामिनी गालू नी ॥ ५८॥ यथा- - नागायन्ते मदजलधाराः शैलाः शैलाः शैलायन्ते दिशि दिशि नीला मेघायन्ते व्युपहतरूपास्तारास्तारायन्ते दिशि दिशि सौदामिन्यः ।। अतिजगती ॥ ५९ ॥ अतिजगती नाम द्विपञ्चाशदक्षरं छन्दः । प्रहर्षिणी गको नि ॥ ६०॥ यथा- तन्मित्रं त्यजति विपत्सु यन्नमित्रं तज्ज्ञानं प्रशमकरं यदिन्द्रिया यः पैत्री धुरमवलम्बते स पुत्रः सा भार्या पतिहृदयप्रहर्षिणी रुचिता क्तै नी ॥ ६१ ॥ यथा- ततः शिवं कुसुमितबालपादपं परिभ्रमत्प्रमुदितमत्तकोकिलम् । विमानवत्सकमलचारुदीर्घिकं ददर्श तद्वनमिव नन्दनं वनम् ।। मत्तमयूरो गेजौ ॥ ६२ ॥ ॥ यथा- - वातोद्भुतैः कोमलकैः पल्लवहस्तैः पौघानां संवरणं कर्तुमशक्ता गन्धद्रव्यैः षट्पदचो रैः ह्वियमाणैः कोकूयन्ते कोकिलनादैः सह नन्दिनी लिरै ॥ ६३ ॥ यथा- शयनोत्थितस्य शिवमादधातु ते मकरालये तिमिविवर्तिताम्भसि वपुरिन्द्रनीलमणिभङ्गसन्निभं पुरुषस्य शेषशयनाधिशायिनः ।।

·चतुर्थोऽध्यायः २ भद्रं गादू नी ॥ ६४ ॥ यथा- इत्येवं द्वौ द्विषि समवयुतौ कृत्वा पञ्चोपायैर्ग्रहणविधिरयं प्रोक्तः । अस्मादूर्ध्वं वशमुपनयितुं नागान् कर्मस्कन्धेष्वयमृषिविहितो मार्गः ॥ शकरी ॥६५॥ शकरी नाम षट्पञ्चाशदक्षरं छन्दः । असंबाधा सूणू नु ॥६६॥ यथा- हस्तावष्टब्धं मुखमिदमनलंकारं सारे संरक्ते भृकुटिविरहिते नेत्रे । स्वैरं चासीना प्रवदसि न च मा किञ्चिद्भावः कस्तेऽयं सुतनु मयि चिरप्राप्ते। अपराजिता णीरी नृ ॥ ६७ ॥ यथा- अनिभृतनयनं सविभ्रममाननं कृशदशनपदं स्तनद्वयमुन्नतम् । प्रशिथिलरशनं महज्जघनं च ते सुतनु किम नकरिष्यसि. मण्डनम् । प्रहरणगलिता दुदु नृ ॥ ६८ ॥ यथा- - अनियतरुदितं स्मितमिव हसवाक् जलगुरुनयनं शुभवशगतवत् । परिभवभवनं भवति च नियतं यदुपहतमतिस्तदिदमिह घटे ।। वसन्ततिलकं बाकिस् ॥ ६९ ॥ यथा- Too- पश्य ध्रुवोर्गतिमिहाप्यनुसतुमिच्छन्नेतद्विभाति नयनद्वयमायताक्ष्याः । श्रोणीपयोधरगतां गुरुतां च बिभ्रज्जिज्ञासया तुलयतीव हि मध्यमस्याः ·३० जानाश्रयी छन्दोविचितिः इन्दुमुखी सैतवस्य ॥ ७० ॥ इदमेव वसन्ततिलकमिन्दुमुखी नाम वृत्तं भवति सैतवस्याचार्यस मतेन । सिंहोन्नता काश्यपस्य ।। ७१ ॥ इदमेव वसन्ततिलक सिंहोन्नता नाम वृत्तं भवति काश्यपस्याचार्यस्य मतेन । विलासिनी तिलस् ॥ ७२ ॥ यथा- कुञ्जरकरोडपभुजाननमनूनं मन्दरशिलातलसमौरसमुदारम् । अञ्जननिभैकहकुञ्चितसुकेशं तं जिनमहं जितकलिं सुगतमीडे ॥ अतिशक्करी ॥ ७३ ॥ अतिशकरी नाम षष्टयक्षरं छन्दः । चन्द्रावर्ता ण्णु ॥ ७४ ॥ यथा- अतिरुचिररुचिरसममसितधनं विकसितकमलदलरुचिमदधरम् । तव सुमुखि मुखकमलमिदमसितं जनयति खलु सुतनु मदनमतुलम् ।। माला नू सैव ॥ ७५॥ सैव चन्द्रावर्ता षष्ठेऽक्षरे यतिश्चेन्माला नाम वृत्तं भवति । यथा- - शशिनिभमुखि तव भवतु सह मया कतकरुचिरतनु तनुरपि कलहः । तव च रमणि किमपरिचित इव मां समसितदति परुषयति परिजनः ।। Pain. मणिगुणनिकरो न ॥ ७६ ॥ सैव चन्द्रावर्ता अष्टमेऽक्षरे यतिर्भवति चेन्मणिगुणनिकरो नाम वृत्तं भवति ।

·चतुर्थोऽध्यायः ३१ यथा------ कमलरुचिरमुखि गणयसि सुभृशं त्वमसि रमणि मयि सुविमलहृदयम् । कमलरुचिरतनु किमिदमसदृशं विमलशिखरदति वद यदपकृतम् ।। मालिनी णू नृ न ॥ ७७ ॥ यथा--- परभृतकुलनीलाः पर्वतोत्तुङ्गशृङ्गाः स्फुरदुरुतरविद्युङ्गपिङ्गाङ्गरागाः । पटहमधुरमन्द्रध्वानिनः सेन्द्रचापा निखिलमनिलमार्ग नीरदाश्छादयन्ति ।। अष्टिः ॥ ७८ ॥ अष्टिर्नाम चतुःषष्टयक्षरं छन्दः । ऋषगजविलसिता तीदल नृ ॥ ७९ ॥ यथा- एष सरः प्रसन्नमनवरतखगरुतं पद्मकृतोत्तरीयमुभयतटरहवनम् । यूथपतिर्विहर्तुमभिपतति दिनकरोऽप्युद्धतपांसुरूक्षमपनयति गजकुलम् ।। ललना पाणु नृ ॥ ८० ॥ यथा---- चारु भीरु निशितशुभसितसमदशनं लोकलोचनहरमभिनवकमलनिभम् । भाति भामिनि तव कुवलयदलनयनं सूनसुध्रुवदनमतिशुभमिदममलम् ।। चन्द्रलेखा दीमीश् ।। ८१ ॥ यथा-- सरल वयं श्रिताद्य निलयं स्फुरत्पद्मकं जरयति यस्य च स्तुतिपरो विषं पद्मकम् । तमचलभेदनिःसृतमनःशिलाकुङ्कुमं नमत दधानमायतविषाणशंकुंकुमम् ।।

·३२ जानाश्रयी छन्दोबिचितिः अत्यष्टिः ॥ ८२॥ अत्यष्टिर्नामाष्टषष्टयक्षरं छन्दः । . हरिणी म्लूश्री नूनी ॥ ८३॥ यथा- स्मरदुरुवनं छलाभोगस्फुटश्वसनध्वनिः सविषविषमा दंष्ट्राटोपश्चलद्विपमेक्षणः । विवृतदशनश्चण्डाजिह्वो दिधक्षुरुपागतो भुजगपतिरव्यग्रक्रोधो मुने शमितस्त्वया ॥ शिखरिणी डूम्ल्पु नू ॥ ८४ ॥ यथा-- न वक्तं संरम्भादधरमणिसन्दंशकलुषं न बाहुनिष्कृष्टः स्फुरदसिमयूखैरनुसृतः । शरीरं नाकर्णस्थितवरधनुर्मण्डलगतं स भग्नश्चानगो जय विधिरपूर्वो भगवतः ॥ पृथ्वी क्लिी ॥ ८५ ॥ यथा- असंभृतपयोधराममलचन्द्रसौम्याननां श्रमेण महता गतो मदनबाणवेगातुरः । परिष्वजति पीडितं रहसि यः प्रसुप्तां प्रियां मृतोऽपि स न बन्धुभिः समनुशोचनीयो नरः ।। वंशपत्रपतितं तीमारु नू ॥ ८६॥ यथा- पुष्पसमुज्वलाः कुरवका नदति परभृतः कान्तमशोकपुष्पसहितं चलति किसलयः । - ·चतुर्थोऽध्यायः ३३ चूतसुगन्धयश्च पवना भ्रमररुतवहाः संप्रति काननेषु सधनुर्विचरति मदनः ॥ मन्दाक्रान्ता सेरुशो नीनु ॥ ८७ ।। यथा- -- बाला तन्वी मृदुरियमिति त्यज्यतामत्र शङ्का दृष्टा नैव भ्रमरभरतो मञ्जरी भज्यमाना । तस्मादेषा रहसि भवता निर्दयं पीडनीया मन्दाक्रान्ता विसृजति रसं नेक्षुयष्टिः समस्तम् ॥ धृतिः ॥ ८८॥ धृतिर्नाम द्विसप्तत्यक्षरं छन्दः । कुसुमितलता स्सायशो नु ॥ ८९ ॥ यथा- आमोदामत्तोमरनयना प्रस्फुरत्पल्लवोष्ठी पुष्पव्यापाण्डुः परभृतस्तव्यक्तरक्तप्रगीता । नृत्तोत्क्षिप्तांसा प्रचलिततरा भाति कान्तेव मत्ता वायुव्याघूर्णा कुसुमितलतावेल्लिता चूतयष्टिः ।। अतिधृतिः ॥ ९०॥ अतिधृतिर्नाम षट्सप्तत्यक्षरं छन्दः । शार्दूलविक्रीडितं गुकुसृज् नै । ९१ ।। यथा- यस्यां मत्तवरेभकुम्भदलनस्थूलप्रहारा रणे वीराः संहतिदन्तिदन्तकषणक्षुण्णोरुवक्षःस्थलाः । बद्धाच्छादसिधेनुसत्कटितटारम्योज्वलद्भषणा राजद्वारमुपागता विदधते शार्दूलविक्रीडितम् ॥ 5 ·जानाश्रयी छन्दोविचितिः वायुवेगा गुकुदु नै ।। ९२ ॥ यथा- नीलैर्विद्युदलंकृतोरुशिखरैर्विपुलजलधरै- व्योमच्छन्नमुदारधीरनिनदैः क्षरदमृतलवैः । केकारावमिदं विमुञ्चति मुदा भुजगरिपुकुलं संप्राप्ते जलदागमेऽतिशिशिरो विरचति पवनः ।। कृतिः ॥ ९३ ॥ कृति माशीत्यक्षरं छन्दः । सुवदना रशादूद् नृन् ॥ ९४ ।। यथा------ तत्पीतं हन्ति संज्ञां कलुषयति बचो बुद्धिं भ्रमयति हीधर्मी प्रच्छिनत्ति स्मृतिमपहरति द्वेषं जनयति । मुष्णाति प्रीतिमग्र्यां मलिनयति भतिं वृत्तं तुलयति तन्मोहात्पानसंज्ञं यदि पिबति नरो मृत्यु स पिबति ॥ वृत्तं शिशिशिप् ॥ ९५ ॥ यथा- पुष्पपल्लवोज्वलेषु पद्मषण्डमण्डितेषु मत्तकोकि- लालिकूजितेषु सार्धमेव माधवेन यो नरो जघान । मीनशत्रुमायतेन मायतेन सायकेन सन्नताङ्गि सज्यचापबाणपाणिरब्जचारुलोचने ससम्भ्रमीव ।। प्रकृतिः ॥ ९६॥ प्रकृति म चतुरशीत्यक्षरं छन्दः । स्रग्धरा गोदुशो नृत् ॥ ९७ ॥ दन्ताग्रप्रोतचञ्चुधुतिदनुतनयास्त्रग्वसादिग्धदेहो यो भात्याजौ प्रधावद्रजतगिरिरिवासक्तसन्ध्याभ्रलेखः । यथा--- ·चतुर्थोऽध्यायः my सोऽव्यादैरावतो वः स्वकटघटतटप्रक्षरदानधारा- स्वादोन्मत्तप्रहृष्टभ्रमरगुमुगुमारावकोलाहलाख्यः ॥ आकृतिः ॥९८॥ आकृति माष्टाशीत्यक्षरं छन्दः । मद्रकन्ती यिलुकनै ॥ ९९ ॥ यथा- मृत्युपरायणे परमदुर्बले जगति तोयबुद्बुदसमे व्याधिजरात्मके व्यसनभाजने रुदितशोकशल्यविहते । ऋन्दितमूलभोजवसि निन्नधीरिह च यत्र नोभयशतं तत्र गतव्यधो विषयगोचरो गमयसीन्द्रियाणि किल नः ॥ अस्यैव न्नू पिङ्गलस्य ॥ १० ॥ अस्यैव मद्रकस्य दशमेऽक्षरे यतिर्भवति पिङ्गलस्याचार्यस्य मतेन । निकृतिः॥ १०१॥ निकृति म द्विनवत्यक्षरं छन्दः । अश्वललितं दीमीयिल् कुने ॥ १०२ ॥ यथा- मरकतशैलभित्तिसदृशोर्मिपातचलितप्रवालविटप- प्रकुपितभीमनक्रमकरक्षुताभितवारिवारणझषः । विविधविकीर्णरत्नकिरणातपच्छुरितनिर्मलोदरजलं सजलपयोदगर्जितरवं स पालयतु वः कुलं जलनिधिः ॥ - मत्ताक्रीडा स्गूण्णु नृ ॥ ॥१०३॥ यथा - विद्युन्नद्धं खं नष्टार्क स सुरपतिधनुरुपनतजलधरं शष्पश्यामा रम्याः शैला द्रुतमुपलविवरनिपतितसलिलाः ।

·जानाश्रयी छन्दोविचितिः वृक्षाकम्पो वायुश्चण्डः परिपतनशिशिरजलवृषभयुतः फेनैः शुक्लः कीर्णा नद्यो नवसलिलविसरसमुपहृततटाः ॥ संकृतिः ॥ १०४ ॥ संकृति म षण्णवत्यक्षरं छन्दः ॥ तन्वी तेमुत्तङ् सु नृ नू ॥ १०५ ॥ यथा-- कामवशातस्तव सखि रमणः सम्प्रति शुष्यति निशि शशिपादैः विह्वलगालः प्रपतति शयने निःश्वसिताकुलविगलितधैर्यः । प्राञ्जलिनोक्तः प्रणमितशिरसा साध्ववधारय रमणवचस्त्वं मा तव कोपोज्वल वररिपुहा धक्ष्यति मामिति कथयति तन्व मेघमाला णीश्शीशी ॥ १०६ ॥ यथा--- चलकिसलयशोभिताशोकसालप्रियाताम्रपुन्नागनागादिभि- स्तरुभिरुरुभिरुज्वलैमत्तपुंस्कोकिलोन्नादितैर्भूषितं काननं । विकसितकमलोत्पलामोदगन्धोत्कटो वात्ययं दाक्षिणात्योऽनिल- स्तव सुतनु समाहितः कामसन्दीपनः काल एष प्रिये सुन्दरि अभिकृतिः ॥ १०७॥ अभिकृति म शताक्षरं छन्दः । क्रौञ्चीपादा औण्णु नुन्नू ॥ १०८ ।। यथा- प्रोल्बणदर्पोद्वत्तममन्त्रं भ्रमदुरुनिभकरि(कर)वरकलिलं प्रज्वलितासमेक्षितरौद्रुततरगतिपरभयकुलबहुलं । सिंहविगर्जद्वीपिविकीर्णं हरिरिख मृगगणमरिंगणमपभीः स त्वमनन्यो द्रावयसीति प्रचरति भुवमुरु तव नृवर यशः । -: ............... " ·चतुर्थोऽध्यायः -- उत्कृतिः ॥ १०९ ॥ उत्कृति म चतुश्शताक्षरं छन्दः । भुजङ्गविजृम्भितं स्गूणती नृने ॥ ११० ॥ यथा- कोऽसि त्वं मे का बाहं ते विसृज शठ मम निवसनं मुखं किमवे न व्यग्राहं जाने हीही तव सुभग दशनवसनं प्रियादशनाङ्कितम् या ते रुष्टा सा ते नाहं व्रज चपलहृदय निलयं प्रसादय कामिनी- मित्येवं वः कन्दर्पार्ताः प्रणयकृतकलहकुपिता वदन्तु वरस्त्रियः अपवाहकं ग्भण्णुस् निनू ॥ १११ ॥ यथा-- भ्राजन्ते भ्रमदलिकुलमुदितविहगमधुरविरतरुचिरा बाप्यः हंसैः संक्षुभितकमलकुवलयविलुलितविमलसुसलिलाः पूर्णाः । वात्येष प्रमदवनपवनजवरत तरुगण] कुसुमसुरभिरनिलो मन्दः प्राप्तोऽयं समदमदनमनुजहृदयदयितः कालः ? ।। दण्डकाः ॥ ११२॥ अधिकारोऽयं इत ऊर्च यद्वक्ष्यामः तद्दण्डकसंज्ञं भवति । स्गूण्णश्री जलदः ॥ ११३ ॥ जलदाख्यो दण्डको भवति प्रतिपादं स्मृण्णश्री इत्यक्षरविन्यासो भवति चेर मध्ये वृद्धया मेघपिपीलिकापणवकरभललितानि ॥ ११४ ॥ जलदाख्यस्य दण्डकस्य मध्ये दकारवृद्धया यथाक्रमं मेघः पिपीलिका पण करभः ललितमिति एते पञ्च दण्डकानि भवन्ति । एतदुक्तं भवति । जलदस्यै पादः त्रिंशदक्षरः, मेघस्य चतुस्त्रिंशत् , पिपीलिकाया अष्टत्रिंशत् , पणवस्य द्विचत्वारिंद करभस्य षट्चत्वा रिंशत् ललितस्य पञ्चाशदक्षरः, एवं षट् दण्डका भवन्ति तेषामन्त्यस्योदाहरणम्- - ·३८ जानाश्रयी छन्दोविचितिः येन प्रांशु कोञ्चस्याग्रं मणिकनकविमलनवरजतपटलहरवृषभसकला कुमुदसदृशं सिताम्बुजसन्निरं, भिन्नं शक्त्या लीलावत्यास्तटविटपकुटजसि निशधवखदिरतिलकतरुगहनललितशिखरं लतागृहसङ्कटं, क्रीडाभूमिर्गन्धर्वाणां यमहिषरुरुपृषतशरभमृगमिथुनपरमबहुविविधशकुनिचरितं विपद्दतकिन्नरं, । दोद्भिर्देवो रोषात्तृषित इव पिबतु दहन इव दहतु पवन इव वहतु त सदृशवदनो मयूरवरध्वजः ॥ तदधिको निचितः ॥ ११५ ॥ तेभ्योऽधिकस्तज्जातीयो निचिताख्यो दण्डको भवति । चण्डवृष्टिप्रयातो णीश्शीश्शी ॥ ११६ ॥ चण्डवृष्टिप्रयातो नाम दण्डको भवति प्रतिपादं णीश्शीश्शी इत्यक्षर भवति चेत् । यथा--- मुदितजनपदाकुला स्फीतसस्याकुला भूतधानी भवन्तं समभ्यर्चति, रविलुप्तहिन्तालतालीवनास्त्वां नमस्यन्ति विन्ध्यादयः पर्वताः, स्फुटितविर नीगीर्णमुक्ताफलैरूमिहस्तैर्नमस्यन्ति वः सागराः, मुदितजनपदाकीर्णकूल कीर्तयिष्यन्ति वर्ण महानिम्नगाः ॥ श्वृद्धयाणवार्णव्यालजीमूतलीलाकरोदामसिंहसमुद्रभुजङ्गाः ॥ ११ चण्डवृष्टिप्रयाताख्यस्य दण्डकस्य पादे पादे क्रमशः शकारवृद्धया अर्ण प्लवः व्यालः जीभूतः लीलाकरः उद्दामा सिंहः समुद्रः भुजङ्गः इत्येते दश भवन्ति । तत्रार्णवस्य पादे णकारात्परतः अष्टौ शकारा भवन्ति । अर्णस्य नद दश व्यालस्य एकादश जीमूतस्य द्वादश लीलाकरस्य त्रयोदश उद्दाम्नश्चतुर्दः पञ्चदश समुद्रस्य षोडश भुजङ्गस्य सप्तदश । एवमेते च दश दण्डका भवति शेषाः प्रचिताः ॥ ११८॥ उक्तेभ्यो दण्डकेभ्यः शकारवृद्ध्या येऽधिका दण्डकाः प्रचिता भवन्ति । येषां पादे पादे अष्टादश एकोनविंशतिः ततोऽधिका वा शक भवेयुश्चेत्त एव शेषाः प्रचिताख्या दण्डका भवन्तीति । तत्रार्णवो यथा- " ·पञ्चमोऽध्यायः वर इह न करिष्यति त्वन्निमित्तं नापि चान्यैः कृतं लभ्यते स्वस्व भुज्यते, न च भवति कृतस्य नाशो नचैवाकृतस्यागमो विद्यते बीजमुप्त्वा प्राप्यते, कृतमिति हृदयेन तुष्टेन मृत्युः सुखं दृश्यते नह्यकृत्वा भवेत्स्वस्ति तरि भवे, कुरु कुशलमलं प्रमादेन गृण्हीष्व दीपं प्रवेष्टव्यमेकेन दीर्घ ह्यनन्तं तमः ॥ अों यथा- शरणमनलसूर्यवायुप्रतीघातभष्टाजवं तर्षमाछेत्तुमन्नं क्षुधं शौचमौगं । वसनमपि शरीरकौपीनदोषप्रतिच्छादनार्थ गतिलेशनाशा च यानादयो विस्त शिशिरशमनमुष्णमुष्णप्रणाशाय शीतो विधिर्गात्रविश्रान्तिहेतोश्च शम्यासनापाश्रय पुरुषगुणमिमं परित्रातुमात्तैश्चिकित्सेयमारभ्यते यत्र भोगार्थसंज्ञा नृणां जायते ॥ प्लवो यथा--- जलनिधिवसनापि भूर्यस्य कस्यैक एकाधिवासः पुरं तत्र चैकं गृहं त चैक एवालयो, निवसन्युगमेकमेवात्मकौपीनशाट्यर्थमेकैव शालानिवर्ति वृत्तितत्सर्ट मुक्तभावः सुखः(१) ॥ शेषाणामुदाहरणानि ग्रन्थविस्तरभयान्नोदाहृतानि । तान्यपि का सूत्रालङ्कारादिषु द्रष्टव्यानि ॥ इति जानाश्रय्यां छन्दोविचित्यां समवृत्ताध्यायश्चतुर्थः ।। श्रीः अथ पञ्चमोऽध्यायः॥ वृत्तान्युक्तानि । इदानीं जातयो वक्ष्यन्ते । वक्ष्यति भवान् जातीति इदं तावदुच्यतां जातिवृत्तयोः किं नानात्वमिति । अत्रोच्यते----जातिरेकाप्यनेकसि छन्दसि भवति, वृत्तमेकमेकस्मिन्नेव, इदमनयो नात्वम् । सात्वनेकस्मिन् छन्द्र वर्तमानापि मात्रालक्षणतः तुल्यजातीयैव । तत एवोच्यते जातिरिति ।

·४० जानाश्रयी छन्दोविचितिः तत्र तावद्वैतालीयं चतुर्दशायुजि हाः ॥१॥ वैतालीय नाम जातिरुच्यते । तस्य वैतालीयस्यायुजि प्रथमतृतीययो पादयोश्चतुर्दश हकारो भवति । युजि पोडश ॥२॥ तस्यैव युजि द्वितीयचतुर्थयोः पादयोः अन्ते भकारोभवति । तद्यथा- अभिनादितमम्बराद्धनैः घननादैः प्रतिगर्जितो धनः । गजरावितकन्दरो गिरिगिरितुल्यैरभिषिच्यतेऽम्बुदैः ॥ भा चौपच्छन्दसिकम् ॥३॥ तस्यैव द्वयोरयुग्युजोः पादयोरन्ते गुरुश्वापरो भवति । तद्यथा- सलिलं विमलं तमालनीलं स्वनिलोद्धततरङ्गतुङ्गशृङ्गम् । विलसत्कलहंसलोलमालं विलसत्कोकनदं मनो दुनोति ॥ आपातलिका ॥४॥ तस्यैव वैतालीयस्यान्ते द्वयोरयुग्युजोः पादयोः अकारो भवति चेदापातलिक नाम भवति । यथा-- अम्भोदानामसितानां श्रुत्वा शब्दं सन्ततर्हः अम्भोभारान्मन्दगतीनामुद्ीवोऽयं रौति मयूरः । जाती औपछन्दसिकापातलिके ॥ ५ ॥ उपजाती इत्युच्यते। वैतालीयजातिमाश्रित्य. जातत्वाद्वैतालीयस्यान्तर्लक्षण- मुक्तम् । इदानीमादिलक्षणमुच्यते । नादौ परेण युग्लघवः सार्धम् ॥ ६॥ सोपजातेर्वैतालीयस्यादौ अयुक् पादे षड्लघवः युक्पादे अष्टौ लघवः तल परेण लघुना युगलधुर्न भवति । उभावपि मिश्रयित्या एका गुरुर्न प्रयोक्तव्य इत्यर्थः । ।

·पञ्चमोऽध्यायः ४१ . युक्पादे न णः ॥ ७॥ सोपजाते(तालीयस्यादौ युपादे नैव णकारो भवति अयुक्पादे न विधिन प्रतिषेधः तस्मात्तत्र भवति वा न वा । जलधरपटलान्तनिस्सृतः समये दीप्तमयूखमण्डलः । प्रवितततिमिरः प्रभेदकं नमसः क्रुद्ध इवोत्थितो रविः ।। अयुजि यस्मिन् पक्षे णकारो न भवति तस्योदाहरणम् -- मृदुतामुपयान्ति मास्ताः प्रलयं यान्ति शनैर्वलाहकाः । पुनरागतहंससारसा शरदाक्रामति वार्षिकी श्रियम् ।। युजि चतुर्थेनोत्तरः साकं प्राच्यवृत्तिः ॥ ८॥ तस्यैव सोपजातर्वैतालीयस्यादौ युपादे चतुर्थन लघुना सार्धमुत्तरा लघुमिश्रितो भवति चेत् प्राच्यवृत्तिनाम भवति । यथा-- पुलिनैः प्रतिभान्ति निम्नगाः सारसाग्रचरणाङ्ककर्दमैः । कलहंसविकीर्णमेखलाः कान्तभुक्तजधना इव स्त्रियः ।। अयुज्यपरान्तिका ॥९॥ तस्यैव वैतालीयस्यादौ अयुक्पादेऽपि चतुर्थन लघुना सार्धमुत्तरः पञ्चमो लघुमिश्रितो भवति चेदपरान्तिका नाम भवति । यथा- विघाटितपयोधरार्गलं निर्मलोज्वलशशाङ्कमण्डलम् । दिवाकरमरीचिसंक्षये धौतहय॑मिव लक्ष्यतेऽम्बरम् ।। सोपजातेर्वैतालीयस्योक्तत्वात् प्राच्यवृत्यपरान्तिकोदीच्यवृत्तिदक्षिणाान्तका- प्रसक्तानि औपच्छन्दसिकापातलिकयोरपि भवन्ति । तत्रौपच्छन्दसिकप्राच्यवृत्तिर्यथा- अभिवीक्ष्य नितान्तताम्रपद्मं संप्रदीप्तमिव केचिदभ्रखण्डम् । न भयादुपयान्ति वारणेन्द्रा दाववहिचकिताः समुन्नदन्तः ॥ 6 ·४० जानाश्रयी छन्दोविचितिः तत्र तावद्वैतालीयं चतुर्दशायुजि हाः ॥१॥ वैतालीयं नाम जातिरुच्यते । तस्य वैतालीयस्यायुजि प्रथमतृतीययो पादयोश्चतुर्दश हकारो भवति । युजि षोडश ॥२॥ तस्यैव युजि द्वितीयचतुर्थयोः पादयोः अन्ते भकारोभवति। तद्यथा- अभिनादितमम्बराद्धनैः घननादैः प्रतिगर्जितो धनः । गजरावितकन्दरो गिरिगिरितुल्यैरभिषिच्यतेऽम्बुदैः ।। भा चौपच्छन्दसिकम् ॥३॥ तस्यैव द्वयोरयुग्युजोः पादयोरन्ते गुरुश्चापरो भवति । तद्यथा- सलिलं विमलं तमालनीलं स्वनिलोद्धततरङ्गतुङ्गशृङ्गम् । विलसत्कलहंसलोलमालं विलसत्कोकनदं मनो दुनोति ॥ : आपातलिका ॥ ४॥ तस्यैव वैतालीयस्यान्ते द्वयोरयुग्युजोः पादयोः अकारो भवति चेदापातलिक नाम भवति । यथा-- अम्भोदानामसितानां श्रुत्त्वा शब्दं सन्ततवर्हः । अम्भोभारान्मन्दगतीनामुद्गीवोऽयं रौति मयूरः ।। जाती औपछन्दसिकापातलिके ॥ ५ ॥ उपजाती इत्युच्यते। वैतालीयजातिमाश्रित्य. जातत्वाद्वैतालीयस्यान्तर्लक्षण मुक्तम् । इदानीमादिलक्षणमुच्यते । नादौ परेण युग्लघवः सार्धम् ॥ ६ ॥ सोपजाते(तालीयस्यादौ अयुक् पादे घड्लघवः युक्पादे अष्टौ लघवः तर परेण लघुना युगलधुर्न भवति । उभावपि मिश्रयित्वा एका गुरुर्न प्रयोक्तव्य इत्यर्थः ·पञ्चमोऽध्यायः ४ युपादे न णः ॥ ७॥ सोपजातेर्वैतालीयस्यादौ युपादे नैव णकारो भवति अयुक्पादे न विधि प्रतिषेधः तस्मात्तल भवति वा न वा । जलधरपटलान्तनिस्सृतः समये दीप्तमयूखमण्डलः । प्रवितततिमिरः प्रभेदकं नमसः क्रुद्ध इवोत्थितो रविः ॥ अयुजि यस्मिन् पक्षे णकारो न भवति तस्योदाहरणम्---- मृदुतामुपयान्ति मारुताः प्रलयं यान्ति शनैर्वलाहकाः । पुनरागतहंससारसा शरदाक्रापति वार्षिकी श्रियम् ।। युजि चतुर्थेनोत्तरः साकं प्राच्यवृत्तिः ॥ ८ ॥ तस्यैव सोपजाते(तालीयस्यादौ युपादे चतुर्थन लघुना सार्धमुत्त लघुर्मिश्रितो भवति चेत् प्राच्यवृत्तिर्नाम भवति । यथा--- पुलिनैः प्रतिभान्ति निम्नगाः सारसाग्रचरणाङ्ककर्दमैः । कलहंसविकीर्णमेखलाः कान्तमुक्तजघना इव स्त्रियः ।। . . अयुज्यपरान्तिका ॥९॥ तस्यैव वैतालीयस्यादौ अयुक्पादेऽपि चतुर्थेन लघुना सार्धमुत्तरः पञ्चर लघुर्मिश्रितो भवति चेदपरान्तिका नाम भवति । यथा--- विघाटितपयोधरार्ग निर्मलोज्वलशशाङ्कमण्डलम् । दिवाकरमरीचिसंक्षये धौतहय॑मिव लक्ष्यतेऽम्बरम् ॥ सोपजातेःतालीयस्योक्तत्वात् प्राच्यवृत्यपरान्तिकोदीच्यवृत्तिदक्षिणाान्तक प्रसक्तानि औपच्छन्दसिकापातलिकयोरपि भवन्ति । तत्रौपच्छन्दसिकप्राच्यवृत्तिर्यथा अभिवीक्ष्य नितान्तताम्रपद्मं संप्रदीप्तमिव केचिदभ्रखण्डम् । न भयादुपयान्ति वारणेन्द्रा दाववह्निचकिताः समुन्नदन्तः ॥ 6 ·जानाश्रयी छन्दोबिचितिः औपच्छन्दसिकापरान्तिका यथा- द्यौर्विभाति पूर्णचन्द्रवक्ता प्रोन्मिषद्विविधतारकाकुलाक्षा । चन्द्रिकादुकूलसंवृताङ्गी कन्यकेव हि विवाहवेषयुक्ता ।। औपच्छन्दसिकोदीच्यवृत्तिर्यथा- नवाम्बुधरबृन्दचुम्बितालकाया भान्ति सांप्रतं जलाशया । हंसचक्रवाकांसकम्पितैः प्रदीप्तकाननोपमाः पङ्कजैविबुद्धैः समाकु द्वितीयेनोदीच्यवृत्तिः॥१०॥ अस्यैव सोपजातेर्वैतालीयस्यादावयुक्पादे द्वितीयेन लघुना उत्तर लघुमिश्रितो भवति चेत् उदीच्यवृत्तिर्नाम भवति । यथा मनोज्ञमपि सिन्दुवारकुसुमाग्र्यं च षट्पदः । न सेवति तुषारशङ्कितश्चन्द्रालोकविशेषशीतलम् ॥ युज्यपि दक्षिणान्तिका ॥ ११ ॥ तस्यैव सोपजाते(तालीयस्यादौ युक्पादेऽपि द्वितीयेनोप्तरस्तृतीयो ल चेत् दक्षिणान्तिका नाम भवति । यथा- कदम्बगन्धोल्बणावनिः प्रवान्ति केसरयूथिकानिलाः । सतोयभरलम्बिनो घनाः भ्रमन्ति मुदितरवा जलागमे ।। प्रवर्तकं प्राच्योदीच्यवृत्तिभ्याम् ॥ १२ ॥ प्रवर्तकं नाम भवति प्राच्योदीच्यवृत्तिभ्यां भवति चेत् । यथा- जलदोन्मत्तमयूरभूषिताग्रा बिन्द्वजितनीलविद्रुमाग्राः । गिरयस्सर्जकदम्बवासिताग्राः ।। औपच्छन्दसिकदक्षिणान्तिका यथा- गुणैरनुपमैर्वसन्तकालो मनो हरति नृणां मनोज्ञरूपः प्रपुष्टपरपुष्टबुन्दपोषः प्रबुद्धकमलामोदबोधितालिः ॥ - ·पञ्चमोऽध्यायः ४३ औपच्छन्दसिकप्रवर्तकं यथा-- दिवाकरमरीचिसंप्रतप्ता दाववह्निपरितप्तगुल्मधूम्रा । जलैर्भववलाहकाभिवृष्टैरुच्छ्रसन्त इव भान्ति पर्वतेन्द्राः ॥ आपातलिकायाश्चोदाहरणान्येवं ज्ञेयानि । वैतालीयजातिः सोपजातिरुक्ता । इदानी मातासमकजातिर्वक्ष्यते । गणाश्चत्वारो मात्रासमकम् ॥ १३ ॥ अयुक् पादे युक्पादे च गणाश्चत्वारो भवन्ति चेन्मात्रासमकं नाम भवति । सू वान्त्यम् ॥ १४ ॥ तस्यैव मात्रासमकस्यान्त्यो गणः सकार ऊकारो वा भवति । तृतीयो ल् ॥ १५ ॥ तस्यैव मात्रासमकस्यायुक् पादे युक्पादे च गणस्तृतीयो लकारो भवति । अश्मश्रुमुखैर्विषमैर्दन्तर्गम्भीराक्षैलिनासाग्रम् । निर्मासहनुस्फुटितैः केशैः मात्रासमकं लभते दुःखम् ॥ क वानवासिका ॥१६॥ तस्यैव मात्रासमकस्यायुक्पादे युक्पादे च तृतीयो गणो ककारो भवति चेत् वानवासिका नाम भवति । यथा- वद किं कमलासि भीरु लक्ष्मि मा चन्द्रप्रभारतिर्भूयाः । वामतनुरथापरासि साक्षात्प्रमदान्या वानवासिका त्वम् ॥ विश्लोको द्वितीयदिः ॥ १७॥ तस्यैव मात्रासमकस्यायुपादे युक्पादे च द्वितीयो दकार इकारो वा भवति चेद्विश्लोको नाम भवति । यथा-- नष्टेन्द्रचापविद्युत्पदान्धकारा विकीर्णहारं समये । निस्तोयधरगतरवं राजति विश्लोकवृत्तविमलं गगनम् । - ·जानाश्रयी छन्दोविचितिः तृतीयश्च ययोदिल वा चिना ॥ १८ ॥ तस्यैव मालासमकस्य तृतीयो द्वितीयश्च दकारो वा लकारो वा भवति चेत् चित्रा नाम भवति । यथा--- पद्मप्रियङ्गुनिभामलाङ्गी पीनस्तनी कृशचारुमध्या । विभ्राजतेऽवतलेन्द्रयूना चित्रा यथोपतिना विचित्रा ।। सा चोपचिना ॥ १७ ॥ तस्यैव मात्रासमकस्यायुरूपादे युपादे च तृतीयगणो द्वितीयश्च घा आकारो वा भवति चेदुपचित्रा नाम भवति । यथा- पल्लवशाटकसंपदङ्गीपदङ्गीभिर्मामरकुलकुसुमाढ्या शाखा । वाहलतानिललीलावेगा नृत्यति वै सहकारलतेयम् ॥ एभिः पादाकुलकम् ॥ १८॥ एभिर्वानवासिकाविश्लोकचित्रोपचित्रालक्षणैरेकस्मिन् रूपे सह पादाकुलकं नाम भवति । यथा- अम्भोभारप्रलम्बबिम्बा वृन्दं प्रयान्ति गगने जलदाः । नृत्यच्छिखण्डिकचिताः शैला संकीर्णाभिर्गोपकसंधैः ।। अभा गीत्यार्या ॥ १९ ॥ मात्रासमकस्यैव पादा गुरुविरहिता भवन्ति चेत् गीत्यार्या नाम यथा- - बकुलकुमुदकुवलयनयपटुमधुकरविरचितकमलमतिसुरभि- सलिलमिदमसितपटनिभमतितनुशिखरदति शरदिति कथयति । शिखा भाः ॥२०॥ गीत्याया एवार्धे गुरवो भवन्ति चेच्छिखा नाम । यथा- कादम्बानां पक्षोद्भूतः पझैः कीर्णैराक्रोशद्भिः । सलिलमिदमसितपटनिभमतितनुशिखरदतिशरदिति कथयति ।। aon ·पञ्चमोऽध्यायः चूलिका ण्णणय ॥ २१ ॥ चूलिका नाम भवति अर्धे एते गणा भवन्ति चेत् । यथा---- वरयुवतिहृतहृदय किमसितसुरतसुरभि भवसि मम च गृहम् । खल विरम पुरथ वरयुवतिजधनगतमसि भवति नय च शुभम् ॥ हाधिका तारा ॥ २२ ॥ इयमेव चूलिका अधैं एकेन लघुनाधिका भवति चेत्तारा नाम भर्वा यथा- - MEINDIA ... चलशिथिलधृतिषु बहुविकृतगतिषु दुर........गमतिषु शठकृतिषु । बहुविधमशुभमु........ हृदय किमिति विगणयसि करितयुवतिषु । मात्रांसमकजातिः सोपजातिरुक्ता । इदानीमार्याजातिः सोपजातिर्वक्ष्यते। सप्ताधं चाया गणाः ॥ २३ ॥ इति चार्ध इति चानुवर्तते। अतोऽर्धे सप्त गणाः गणस्यार्धम् । वति तस्य गणस्य यः पूर्वो गणः षष्ठः तस्यन्त्येिऽक्षरे यतिभवति । यथा- व्याकोशकुमुदतारकविलीनविमलेन्द्रनीलसमसलिला: हंसकदम्बकचन्द्राः शरन्नलिन्यो धुवद्भान्ति । परार्धे पञ्चमश्च ॥ २५ ॥ पराधै पञ्चमश्च गणो यदि दकारो भवति तस्य गणस्य यः पूर्वो गणश्चतु तस्यान्त्येऽक्षरे यतिर्भवति । यथा----- दिनकरदीधितिबोधितसरसिजमकरन्दसदशनः शरदि । नूपुररवमनुकुर्वन्कूजति मदमुदितकलहंसः ॥ षष्ठो हः ।। २६॥ आर्यायाः परार्धे षष्ठो गणो हकार एव केवलो भवति ।

·४६ जानाश्रयी छन्दोविचितिः पथ्योभयोस्त्रिः॥ २७॥ यतिरनुवर्तते मण्डूकप्लुत्या । आर्याया उभयोरप्यर्धयोस्तृतीये यतिर्भवति चेत् पथ्या नाम भवति । - यथा- चारित्रनिर्मलजलः सत्पुरुषनदो क्षयो भवतु नित्यम् । यस्य विभवारविन्दे मित्रभ्रमराः कृतविहाराः ॥ विपुलान्या ॥ २८॥ या पथ्यालक्षणाया आर्याया अन्या आर्या सा विपुला नाम भवति । ए भवति । तृतीये गणे उभयोरप्यर्धयोर्यस्या न यतिर्जाता सा विपुला 5 भवति । यथा-- आपाण्डुरेति शिथिलेति लम्बालकेति मलिनेति । मा कथय चन्द्र याचे परविषयगतस्य कान्तस्य । द्वितीयचतुर्थों भामध्ये चपलाक ॥ २९ ।। माया उभयोर्पयोद्वितीयश्चतुर्थश्च गणो गुरुमध्यो ककारो भवति चपला नाम भवति । यथा--- साधारणोष्णशीतः प्रचण्डवातावधूतवनविवरः । अवगाहते वसन्तः सकिंशुकाशोकशतपत्रः ।। - मुखचपलाये ॥३०॥ आर्याया आद्येऽधै भामध्ये द्वितीयश्चतुर्थश्च गणः ककारो भवति मुखचपला नाम भवति । यथा. चित्रोतशकचापोछितध्वजं जलधिनिनदपटुनिनदम् । दिनकरनृपतिभयङ्करजलधसैन्यं समुपयाति ॥

·पञ्चमोऽध्यायः - जघनचपलान्त्ये ॥३१॥ आर्याया अन्त्येऽर्धे द्वितीयश्चतुर्थश्च गणो भामध्यः ककारो भवति जघनचपला नाम भवति । यथा--- धारापातैर्वीताकृष्टैर्विप्रोषितेन्द्रनक्षत्रम् । आस्रावतीव दुःखेन तीव्रमुत्कण्ठितं व्योम ।। वामनिकाचे षष्ठो हः॥ ३२ ॥ आर्याया आद्येऽप्यधै षष्ठो गणो लघुरेव केवलो भवति चेत् वामनिक भवति । यथा- प्रवितततारककुमुदे गतमेघे शरदि सौम्य च । चन्द्रो विभाति सम्प्रति हंस इव नभःसरस्येषः ॥ गीतिरन्त्ये दि वा ॥३३॥ आर्याया अन्त्येऽप्यधै षष्ठो गणो दकार इकारो वा भवति चेद् गी भवति । यथा- भ्रमदलिकुलविरुतप्रविततकमला विभान्ति कमलिन्यः । भासुरमरकतमणिनिभकोमलमृदुचारुवर्णसञ्छन्नाः ॥ ध्रुवोभयोनी ॥ ३४॥ सैव गीतिश्चतुर्थे गणे यतिरुभयोरर्धयोर्भवति चेत् ध्रुवा नाम भन यथा- - More ललनावनानि नीलालकानि ललितानि राजति । बन्धुजीवाधराणि रतिभोगसारसहितानि ।। गीतिका सप्तमो यी वा ।। ३५ ॥ सैव गीतिर्गीतिका नाम भवति सप्तमो गणो यकार ईकारो वा भवति ·जानाश्रयी छन्दोविचितिः यथा- स्वामिह धन्यां मन्ये विचित्रधर्मार्थकामसंश्रयासु । यस्य चरितं तव मनो विद्वज्जनवल्लभासु गीतिकासु ॥ कचित्तृतीयश्च पञ्चमोऽपि ॥ ३६ ॥ क्वचित्प्रयोगान्तरे उभयोरप्यर्धयोः तृतीयश्च पञ्चमश्च गणो यकार ई भवति । अपिशब्दादेकस्मिन्नप्यधै भवति । प्रयोगयत्नः कार्यः । पूर्णार्यागीतिः ॥ ३७॥ सैव गीतिः पूर्णार्धा आर्यागीतिर्नाम भवति । यथा- एतत्तद्भुजयुगलं मन्दरगिरिभित्तिघट्टिताङ्गदवलयम् । अत्ति तुमुलसरपातितात्मरुधिररागसंभृतं चर्म ।। आर्यागीतिः सोपजातिरुक्ता । इदानीमन्याश्च काश्चिज्जातयो लोका वक्ष्यन्ते । प्रतिपादं पञ्चार्धं च गलितम् ।। ३८ ॥ पञ्च गणा गणस्यार्धं च पादे पादे भवन्ति चेद्गलितं नाम भवति । य न स्मरसि किं वदीरितशरभासुरतानाम् । अटवीषु चोग्रकेसरिशरभासुरतानाम् ।।. अथवा-----वसन्तस्य दिष्टया निगातदन्तस्य । प्रातर्बाधाय गरं निगातदन्तस्य ।। चत्वारो निर्धायिका ॥ ३९ ॥ चत्वारो गणाः प्रतिपादं भवन्ति चेत् निर्धायिका नाम भवति । यी वान्त्यः ॥ ४०॥ अन्त्यो गणश्चतुर्णा पादानां निर्धायिकाया. यकारो वा ईकारो वा भवा ·- पञ्चमोऽध्यायः -- क् तृतीयः॥४१॥ तस्मा निर्धायिकायाः प्रतिपादं तृतीयो गणः प्रायेण ककारो भवति । यथा- वाले बालेन्दुखण्डधारिणा क्रोधादग्धोऽपि मन्मथाधमः । सकलं लोकं हि चण्डमानं निशितैर्बाणैर्भिनत्ति मर्मसु ॥ पञ्च नकुकुटम् ॥ ४२ ॥ प्रतिपादं पञ्चगणा भवन्ति चेत् नकुक्कुटकं नाम भवति तस्यैव नकुक्कुटकस्य द्वितीयतृतीयगणौ यकार ईकारो वा भवति । तृतीयो ब्वा ॥ ४३॥ तस्यैव नकुक्कुटकस्य तृतीयो गणो बकारो वा भवति । यथा- उपरि विधूतभस्मनिकरप्रवरसुरभित- श्रवणभुजङ्गवक्तमरुता दहनकणमुचा । धवलितमिन्दुखण्डकिरणैः क्षरदमृतलवैः कपिशमयूखभिन्नतिमिरं नयनमवतु वः ।। इदं वरं एष विजृम्भमाणः कुमुदानन्दः स तु नवनीतपिण्डसशस्तिमिरविमथनः । रजनिकरोऽप्युपैति शनकैर्गगनं नील- सरस इव नीलं विपुलं हंसः ॥ पडधिकाक्षरा ॥४४॥ प्रतिपादं षट् गणा भवन्ति चेदधिकाक्षरा नाम भवति । युङ् न क् ॥४५॥ तस्या अधिकाक्षराया प्रतिपादं युग्गणः ककारो न भवति ।

·५० जानाश्रयी छन्दोविचितिः क्तृतीयः ॥ ४६॥ तस्या अधिकाक्षरायाः प्रतिपादं तृतीयो गणः ककार एव भवति । यी वान्त्यः॥४७॥ तस्या अधिकाक्षरायाः प्रतिपादमन्त्यो गणो यकार ईकारो वा भवति ty - क्वचिदाद्योऽपि ॥४८॥ तस्या अधिकाक्षरायाः कचित्प्रयोगान्तरे आद्योऽपि गणो यकार भवति । यथा- विकसितनीलोत्पलाचितमदनबाण- दीपनं ध्रुवं मधुचषकाद्यतिशायिनम् । दयितमुखसमर्पित सुतनुनिषेवितं युवतिरतिरहस्तनुतरङ्गविह्वलम् ॥ नववागधिकाक्षरा (न च वाधिकाक्षरा) ॥४९॥ यथा च श्रुतिमनोऽभिनन्दिनी । शीर्षकं गीतिकापरा ॥ ५० ॥ सैवाधिकाक्षरा गीतिकापरा भवति चेत् शीर्षकं नाम भवति । यह विचरन्ति महेन्द्रगोपिका नीलशाङ्कलश्रियः स्तोको ग्रहचन्द्रभास्करा छादयन्ति नीरदाः । मेघोदचारिणी च विलसति तटित्समन्ततः प्रणदन्ति वनस्थलीषु मुदितमनसश्चातकाः ॥ कुटजकुसुमाधिवासितशिलीन्ध्रकन्दलवनान्तसेविनश्च । वान्ति पवनाः प्रवासिनां कुर्वन्ति च सोत्सुकानि मानसानि ।।

·पञ्चमोऽध्यायः एकैकवृद्धथा ललितसुभद्ररविद्रुमवंशपत्रकुञ्जरवंशपुष्पदन्तमालाः ॥५१॥ इत्येवं नामकानि सप्तशीर्षकाणि भवन्ति । तत्र ललितस्य पादः सप्त गणा अन्ते गीतिका च ॥५२॥ एवं शीर्षकाणि एकैकवृद्धघा ज्ञेयानि । निर्धायिकामध्यं निकलयम् ॥ ५३ ॥ उक्तप्रकारं शीर्षकं निर्धायिकामध्यं भवति चेत् निकलयं नाम भवति । आदौ अधिकाक्षरा मध्ये निर्धायिका अन्ते गीतिका एवमेतास्त्रिस्त्रिकलयमिति । विकसितं कुसुमं निशागमे चन्द्रबोधितं सङ्कोचमुपैति पङ्कजं भ्रमर एव सोसुको विनदन्ति मनोहराणि केदारोदरसंस्थिताः कान्तासहिता विचिन्त्य किमपि कलहंसा ।। हिता सारसाः शालारूदैरिवेन्द्रगोपकैः पुष्पैर्विभान्ति च बन्धुजीवकाः शर्वर्य उपविकीर्णतारका विकसितकुसुमा विभान्ति शीर्षकाः ॥ सच्छदमकरन्दमविहाय कुसुमातिवातिलोलुपानि । मधुकरकुलानि सादरं श्रयन्ति कुमुदानि रेणुपाण्डराणि ।। गणास्त्रयो भङ्गद्विपदी ॥ ५४ ॥ त्रयो गणाः प्रतिपादं भवन्ति चेत् भङ्गद्विपदी नाम भवति । गणाधिकारे वर्तमाने पुनर्गणग्रहण चतुर्लधूनां पञ्चलघूनां च सर्वेषां गणानामभेदेन ग्रहणार्थम् । इतरथा हि चतुर्लधूनामेव ग्रहणं स्यात् । चत्वारः पञ्च षट् सप्त वा ॥ ५५ ॥ तस्या एव भङ्गद्विपद्या न केवलं त्रय एव गणा भवन्ति चत्वारो वा पञ्च वा षड्डा सप्त वा भवन्ति ।

·५२ जानाश्रयी छन्दोविचितिः भान्ते वा ॥५६॥ तस्या भङ्गद्विपद्या प्रतिपादं गुरुरन्ते भवति वा न वा । त्रिंशद्धा परमा॥.५७॥ त्रिशल्लघवो यस्या भङ्गद्विपद्याः सा भवति विशद्धा परमाधिका भङ्गद्विपन ततः सर्वाभ्यो भङ्गद्विपदीभ्यो या परमा सा त्रिंशद्धा भवति तदधिका नास्ति । द्विपदी गीतिका परा ॥ ५८॥ सैव भङ्गद्विपदी द्विपदीत्युच्यते गीतिका परा भवति चेत् । उदाहरणम्- क्षीणमम्बुवापीषु सरित्सु, च साम्प्रतं रक्ष्यमाणं बहुधनमिह भाग्यविष तप्तपांसुरेषा च विशुष्कवनद्रुमाबद्धचोरमत एव मही परितप्यते । अवसीदति श्रमासहं गावं महिषस्य धर्ममूर्छितस्य बहुपोष्यबालपरिजनंग(गृ?)हतन्त्रमिवातुरं निरुद्यमस्य जयमपरा ॥ द्विपदी करुणाकरनिष्करुणेन. वायुना रिपुवारणदानगन्धिना बहुवल्लभवल्लभविप्रयोजितो जनकान्तो जनश्वरताद्य दूयते । अधुना मधुकरबन्धुना बन्धूकेन सरजस्ककेसरेण भवतेव जगद्वन्धुना कुलमण्डनमण्डितानि भूस्थलानि ॥ कचिद्विदारीमध्ये कचित्प्रयोगान्तरे भङ्गद्विपदीगीतिकयोर्मध्ये विदारी भर विदारीलक्षणमुत्तरत्र, वक्ष्यति । यथा- अभिनवकन्दलीककुसुमे केसरलील....धरस्थलीमुखा । कुसुमितकुटचसुरभिपरागविराजितसानुकानु(न ?)ना । समदमयूरमधुकरकोकारावा पूरितकन्दरोदरा ससलिलमुखरजलदमलिनानिरयो रमयन्ति मानसं ॥

·पञ्चमोऽध्यायः प केतकसूचिभिदा मस्ता वकुलरजांसि समुद्रहता । अभिमुखदयितजनोऽपि जनः सोल्लुक एव बलाक्रियते ।। अवनुन्नातपरेणुना करेणुनाथ मलिनेन तोयदेन । उपगिरिमुदन्तविद्युता सकलं जगदय॑ते मनोभवाय ।। विदारी भान्ताश्चतुर्दश लघवः ॥ ५९ ॥ प्रतिपादं भवन्ति चेत् विदारी नाम भवति । मिश्रः पञ्चकः प्रायः ॥ ६०॥ तस्या विदार्याः प्रतिपादं पञ्चमो लघुः पूर्वण वा लघुना परेण वा मि गुरुर्भवति प्रायः । उपान्त्या ॥ ६१ ॥ प्राय इति वर्तते। तस्या विदार्याः प्रतिपादमन्त्यस्य समीपे प्रायः भक भवति। अत्रानियमः । सोयसुरभिरजधूसरया मृदुमलयानिलक्षपितया । कामिजनो नवमालिकया निगलितमानमनाः क्रियते ॥ त्रयोविंशति भङ्गुरासकम् ॥ ६२॥ भान्ता इति तु वर्तते । गुर्वन्तास्त्रयोविंशल्लघवो यथेष्टं मिश्रिता भव चेत् भङ्गुरासकं नाम भवति । द्वादशावलम्बनम् ।। ६३ ।। तस्याः प्रतिपादमन्ते प्रायो भकारो भवति । उभे रासकम् ॥ ६४॥ उभे भङ्गुरासकावलम्बने सहिते रासकमित्युच्यते । यथा-- 4 -- - ·जानाश्रयी छन्दोबिचितिः कया बाहुमूलत्रिकदेशनिवेशितानि गृहसेद्य वसनेन किमङ्ग नखक्षतानीति लक्ष(ण)मङ्गनालिङ्गनमनंगसाक्षिझषजन्म । तव भरति तृतीयमिवेदमक्षिदशनप्रचितेन क्षतजलवारुणितेन शोभितेन वाधरेण त्वमसि विलासधरे ॥ गाथा ॥ ६५॥ सा च गाथा आषीति ज्ञेया । ऋषेरेवेयमित्याषीं । पञ्चस्वनुष्टुबादिजात्यन् सा गाथा भवति । पादैश्चतुर्भिष्षड्भिर्वा ॥६६॥ सा गाथा चतुर्भिर्वा षड्भिर्वा पादैः स्वजातीयैर्वा भवति । यथा- पश्यति पश्यति परदोष- मात्मदोषं न पश्यति भर्तारमथ धनं च । कुलं च हित्वा किं किं हससि दश धर्म न जानाति धृतराष्ट्र निबोधतात् ॥ मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः । त्वरमाणश्च भीतश्च कामी चोरश्च ते दश ।। इति जानाश्रय्यां छन्दोबिचित्यां जात्यध्यायः पञ्चमः ।। श्रीः अथ षष्ठोऽध्यायः। प्रस्तारः॥१॥ प्रस्तार इत्यधिकारः । इत उत्तरं यद्वक्ष्यमाणं प्रस्तार इति ज्ञेयः ।

·षष्ठोऽध्यायः आधे भा ॥२॥ सर्वेषां छन्दसामाचे वृत्ते गुरव एव भवन्ति । एतदुक्तं भवति । सर्वेषां छन्दसामाचं वृत्तं सर्वगुर्विति । आदौ हा ॥३॥ सर्वगुरुवृत्तमाद्यं कृत्वा ततो द्वितीयस्य वृत्तस्य छेदने द्वितीयवृत्तादौ लघुरेकः कार्य इति । पूर्ववच्छेषम् ॥ ४॥ द्वितीयवृत्तादौ लघुमेकं कृत्वा ततोऽनन्तरमुपरि न्यस्तं पूर्ववृत्तमिव शेष कुर्यात् । शेषमिति क्रियमाणवृत्तशेषम् । इदं प्रस्तारनेत्रद्विसूत्रयुक् सर्वेषां छन्दसां युक् वृत्तप्रस्तारे योज्यम् । भाहतुल्याः ॥५॥ अथ तृतीयवृत्तस्य छेदने पूर्ववच्छेषं कृत्वा परिसमाप्ते द्वितीये वृत्तेऽथ तृतीयस्य छेदने तृतीयवृत्तादौ गुरु द्वितीयवृत्तादिवत् तुल्यसंख्यः कार्यः । इति ह ॥६॥ अथ तृतीयवृत्तादौ पूर्ववृत्तलघुसंख्यं गुरुं कृत्वा तेषां गुरूणामनन्तरं ह इति लघुरेकः कार्य इति । शेषं पूर्ववत् ।। ७॥ शेषमिति क्रियमाणवृत्तशेषमित्यर्थः । पूर्ववदिति अनन्तरमुपरिन्यस्तवृत्तसूत्र- वदित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । अनन्तरमतीतवृत्तलघुगुरुसंख्यं गुरुलघुविन्यासं कुर्या- दित्यर्थः । इदं तृतीयप्रास्तारनेत्रं त्रिसूक्तयुक्तं सर्वेषामयुग्वृत्तप्रस्तारे योज्यः । आभ्यां प्रस्तारनेत्राभ्यां क्रमशो विवर्तमानाभ्यां सर्वेषां छन्दसां चतुर्थादिषु युगयुग्वृत्तेषु प्रस्तारविधिः कार्यः । आसर्वलघुवृत्तदर्शनादेष सर्वेषां छन्दसां प्रस्तारविधिः । अयमन्यः क्रम । ।

·५६ जानाश्रयी छन्दोविचितिः भाही मिश्रावधोऽधः॥८॥ दिदृक्षितस्य छन्दसः वृत्तानां प्रमाणसंख्या लब्धा यावत्तावत्तौ गुरुलंघुमिष्टे एकान्तरितौ कार्यावधोऽधः । भौ भौ परे ॥९॥ तेषां तथा न्यस्तानां परतो द्वौ गुरुलघू चाधोऽधः कार्यो । पूर्वमेकान्तरितन्यस्त गुरुलघुसंख्याप्रमाणप्राप्तेरिति तद्विपरीत इत्यनुवर्तते । तथा न्यस्तानां तेषां पर द्विगुणं द्विगुणं गुरवो लघवश्चाधोऽधः कार्याः । आछन्दोक्षरप्रमाणपरिसमाप्तेरित्युक्त मेवार्थं निरूपयिष्यामः । आद्या द्विगुणक्रिया चत्वारो गुरवश्च लघवश्च ततोऽष्ठावे. द्विगुणद्विगुणवृद्धिं सर्वेषां छन्दसामाच्छन्दोक्षरपरिसमाप्तेरिति । नष्टम् ॥ १०॥ नष्टमिदानी वक्ष्यते । हृत्वा हो) यस्य कस्यचित् छन्दसः संभव दश शतं सहस्रतमं वा दर्शयेत्युक्ते तेनोक्ता या संख्या तावन्ति रूपाणि विन्यस तदर्धमपनीय लघुमेकं न्यस्य पुनः पुनरेवं कार्यः । । दत्त्वैकं समे भाः ॥ ११॥ अर्धे पुनर्हियमाणे यदि विषमता स्यात् तत एवैकं दत्त्वा समतां कृत्र ततोऽर्धमपनीय गुरुमेकं विन्यस्य पुनः पुनरेवं कार्यः । यावदिक्षितस्य छन्दसोऽक्षा परिपूर्णानि भवन्ति तावदेवं कृत्वा इदं तद्वृत्तमिति दर्शयेत् । उद्दिष्टम् ॥१२॥ उद्दिष्टमिदानीं वक्ष्यते । द्विगुणं द्विगुणं वर्धयेत्प्रतिलोमतः ॥१३॥ कस्यचिच्छन्दसो यत्किञ्चिद्वत्तं विन्यस्येदं वृत्तं कतमदित्युक्ते तस्य वृत्तस त्याक्षरादारभ्य द्वि चत्वार्यष्टौ षोडश इति प्रतिलोमतो द्विगुणं द्विगुणं वर्धयेत् ।

·षष्ठोऽध्यायः ५७ एकहानिर्भे ॥१४॥ एवं प्रतिलोमतो वर्धयतो गुरौ वर्धिते एकेन हानिः कार्या । एवं कृत्वा यथालब्धसंख्यावशाद्वक्तव्यमिति । अयमेकस्तूपदेशः ॥१५॥ तत्र सर्वेषां छन्दसां वृत्तेषु विधिवत् प्रस्तरितेषु तत्राद्यमधु गुर्वन्तं भवति । अपरम) लम्वन्तम् । तत्र लध्वन्ते उद्दिष्टे वृत्ते उत्तरार्धे वृत्तमिति ज्ञात्वा तस्योत्तराधि- वृत्तस्यान्त्याक्षरात् प्रभृति द्विगुणं वर्धयित्वा गुरौ वर्धिते पूर्ववदेकहानिं कृत्वा आछन्दोऽ- क्षरपरिसमाप्तेः पूर्वार्धवृत्तानि च वक्तव्यानीति । अयं तृतीयस्य क्रमः । लघुपरीक्षा ॥१६॥ लघुपरीक्षेदानीं वक्ष्यते । एकैकवृद्धमाच्छन्दसम् ॥ १७ ॥ यस्य कस्यचिच्छन्दस एकलघुवृत्तानामन्येषां च प्रमाणं जिज्ञासमाने एकैक- वृद्धान्यक्षरस्थानि दिक्षितं छन्दोऽक्षरप्रमाणानि क्रमात् न्यस्यानि । एवं विन्यस्य पूर्व पूर्वं परयुतमविनाश्यान्त्यमपास्य पूर्वमक्षरस्थानं परेणाक्षरस्थानेन युक्तं कर्तव्यम् । अविनाश्यान्त्यमक्षरस्थानं पूर्वमेवापास्यान्यत्र न्यस्येत् । ततः पुनः पुनः पूर्व परयुतं कृत्वान्यत्र न्यस्तस्य परतः परतो न्यसितव्यम् । अन्त्यमेकमवशिष्टं भवति । तच्च तेषां परतो न्यसितव्यम् । एवं विन्यस्य प्रथममक्षरस्थानमवेक्ष्य तदुपलब्धसंख्या- वशादेकलधुवृत्तानीयन्तीति वदेत् । एवं तृतीयादीनवेक्ष्य त्रिलघुवृत्तादीनि ब्रूयादित्ययमन्यः क्रमः । सबिन्द्वाद्यं ततो द्विद्विः सबिन्दुः ॥ १८ ॥ सबिन्दु आद्यमक्षरस्थानं कुर्यात् । पञ्च द्विगुणद्विगुणितानि दिदृक्षितं छन्दोक्षरप्रमाणानि कार्याणि । एवं कृत्वा एकलघुवृत्तादिदिक्षायां सत्यां तदधोरूपं नयेत् । 8 ·५८ जानाश्रयी छन्दोविचितिः क्रमाद् द्विर्नयेत् ॥ १९॥ तेषां तथा न्यस्तानामक्षरस्थानामधस्तादिक्षितलघुवृत्तप्रमाणानि विन्यस्य क्रमान्नयेत् । एकं द्वे त्रीणीति गणयन्नाद्यादारभ्यान्तादेवं नीत्वा यथ संख्यावशादेकादिलघुवृत्तादीनि वक्तव्यान्येतावन्तीत्यनेन स्वेषु रूपेषु विन्यसै यथा स्थितस्थानमेकैकमिति द्वे इत्युक्तमक्षरस्थानं नयेदिति । तानि पुन द्वे इति जिज्ञासायां सत्यां युक्तिरूपाणि विन्यस्य सरूपं बिन्दुना वदेत् । सह वर्तत इति सरूपं बिन्दुना सार्धं सरूपं विगणय्य यथालब्धसंख्यावशादिदं चेति वक्तव्यम् । ते ते लघवस्तेषु कस्मिन् कस्मिन् स्थाने स्थिता इति : स्थानानि तान्येव ॥ २०॥ तेषां लघूनां स्थानानि तान्येव भवन्ति । एतदुक्तं भवति-येषु येष्वक्ष रूपाण्यवस्थितानि तान्येव स्थानानि वृत्तेषु लघूनोमिति । इयमपरा लघुपरीक्षा एकादशस्य वृत्तस्य लघवः कियन्त इत्युक्ते पूर्ववदक्षरस्थानानि न्यस्य तावत् सबिन्दुभिः स्थानैरबिन्दुना सह यावद्भिरक्षरस्थानैरेकादशसंख्या परिपूर्णा तावन्तस्तस्यैकादशस्य वृत्तस्य लघवो भवन्ति । एवं विशेषाणामपि ज्ञेयम् तत्स्थानानि तान्येव भवन्ति ।। संख्या ॥ २१ ॥ संख्येदानीं वक्ष्यते । यस्य कस्यचिच्छन्दसः समवृत्तसंख्यादि सत्यां तस्य पादाक्षराणि विन्यस्य ततः- -- भाईहते ॥ २२ ॥ विन्यस्तानां पादाक्षराणामधू हृत्वा गुरुन्यासः पुनः पुनरेवकार्यः पुनयिमाणे यदि विषमता स्यात्- हो सममपास्यैकम् ॥ २३॥ एकमपास्य पूर्वन्यस्तस्याधो लघु न्यस्यैवं सर्वाण्यपनयेत् । एष संख्र ·षष्ठोऽध्यायः । . मे द्विः ॥ २४ ॥ लघौ लघौ द्विद्वि कुर्यात् । तावता मे गुणयेत् वर्धयेदित्यर्थः । उक्तमेवा निरूपयिष्यामः । तद्यथा- चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री तस्याः पादाक्षराणि षट् तानि विन्यस्य ततस्तद हृत्वा गुरुं न्यस्य ततस्त्रीण्यवशिष्टानि भवन्ति । तत्रासमतया अर्धं हर्तुं न शक्यते तत एकमपास्य लघु न्यस्येत् । अवशिष्टे द्वे भवतः । ततोऽर्धमपास्य गुरुं न्यस्येत् एवमवशिष्टं तदप्यपनीय लघु न्यस्येत् । अयं संख्यागर्भः । ततस्तु हे द्विरीि परमेव लघू द्वे कुर्यात् । ततस्ते तूपरि न गुरुमपनीय द्वाभ्यामेव गुणयेत् गुणिते चत्वार्यक्षराणि भवन्ति । तानि चत्वारि चोपरि लघुमुपनीय द्विः कुर्यात् अष्टौ भवन्ति । तानि चाष्टौ शेषगुरुमुपनीयाष्टाभिरेव गुणयेत् । गुणिते चतुष्षष्टिर्भवति । तदा गायत्र्याः समवृत्तसंख्यापरिमाणमयमेवं विधिः । सबै छन्दसामिह गायत्र्याः समवृत्तसंख्या ज्ञात्वा तत्परस्योष्णिक्छन्दसः समवृत्तसंख्याति गमे विधिर्वक्ष्यते । तद्धि परस्य तानि गतानि गायव्याः समवृत्तानि भवन्ति तानि द्विगुणीकृतान्युष्णिहः । तानि द्विगुणीकृतान्यनुष्टुबः । एवं सर्वेषार्माि वेदितव्यम् । गायन्याः समवृत्तसंख्यां ज्ञात्वा पुनरुक्तादीनां षण्णां छन्दसां समवृत्ता सर्वाणि सहैव ज्ञातुमिच्छतामुपायं ब्रूमः । यूनं तदन्तानाम् ॥ २५॥ तद्विरित्यनुवर्तते तद् गायत्री समवृत्तसंख्याप्रमाणं द्विगुणीकृतं च द्वाभ्र हीनं तदन्तानां गायन्यन्तानां षण्णां समवृत्तसंख्याप्रमाणं भवति । तत्तु षड्विंशत्यधि कशतमेवं विशेषाणामपि ज्ञेयम् । समवृत्ताधिगमे ब्रूमः-समवृत्तो वर्गमूलो गावध समः । समतुलेन गुणितो वर्ग इत्युच्यते । रागिणः समवर्गस्तस्य मूले गाश्चेदर्घ समवृत्ताधिकरणं भवति । समवर्गस्तु चत्वारि सहस्राणि षण्णवतिश्च स तु मूलो नश्चत्वारि सहस्राणि द्वात्रिंशदधिकानि । उभयवर्गो विषमः ॥२६॥ मूलोन इति वर्तते । उभयेषां समानां वृत्तानां वर्गः स तु मूलोनः विषम् वृत्तप्रमाणं भवति । उभयवर्गः कियानिति चेत् प्रतिलोम एकः षट् सप्ताथ स । ।

·६० जानाश्रयी छन्दोविचितिः द्वे चैकमेव षडर्गः समासमयोर्गायत्रीया कथयेद्बुधः मूलं तु चत्वारि सहस्राणि घण्णवतिश्च तेन हीन उभयवर्गः । एकं षट् सप्त सप्ताथ त्रीण्येकं द्वे च शून्यकम् । प्रमाणं विषमाणां तु गायत्र्या लक्षयेद्बुधः ।। एवमन्येषां छन्दसां ज्ञेयम् । अध्वा ॥ २७॥ अध्वा इदानीं वक्ष्यते । वृत्तं द्विरेकोनम् ॥२८॥ वृत्तानि द्विगुणीकृतानि एकेन हीनानि अध्वप्रमाणं भवति । सर्वेषां छन्दस तत्र गायत्र्या अध्वयोगं दर्शयिष्यामः । अस्याः सर्वाणि वृत्तानि द्विगुणीकृतानि- तानि त्रीण्यथ पञ्चापि पञ्च चत्वारि तत्त्वतः । चत्वारि त्रीणि चाप्येवं प्रमितान्यङ्गुलानि वै ॥ अङ्गुलमष्टौ यवा द्वादशांगुलानि वितस्तिहस्तो द्वौ हस्तौ किष्कुधनुः धनु सहस्र द्वे क्रोशश्चत्वारः क्रोशा योजनम् । तान्यङ्गुलानि हस्तस्य संख्यया त्रयोदशलक्षाणि मन्नुव(?)दशशतं चैकासप्तां गुलानि । धनुः संख्यया त्रीणि लक्षाणि चत्वार्ययुतानि नव सहस्राणि = पञ्चशतानि पञ्चविंशतिश्च । विंशतिश्च । हस्तश्चैकः योजनसंख्यया त्रयश्चत्वारिंशद्यो जनार्धयोजनश्च धनुषां सहस्राणि पञ्चविंशत्यधिकानि पञ्च शतानि च सप्ताङ्गुलाधिक हस्तश्चैक इति सभाहा च येनाक्षरेभ्योऽधिका स खलु गुरुर्भवति । गङ्गा कुरुते विभाति सातव नचरति इत्यादिचतुष्काभ्यां गणाभ्य षट्कसप्तकाष्टकैश्च मात्रासमूहैर्यथास्वमल्यभेदान्निष्पन्नानां वैतालीयादीनां जाति श्लोकानां लाघवे मात्रा येन प्रमाणेन यावताङ्गेनाक्षरेभ्योऽधिका भवतीति । इति जानाश्रय्यां छन्दोविचित्यां प्रक्रियाध्यायः षष्ठः । समाप्तेयं छन्दोविचितिः - ·उदाहृत श्लोक सूची पृ.अ. ३० .... १५ २ रघुवंशः २-१ २३ ہم اللہ कुमारसंभवम् १-३ .... १३ २९ ... २९ ०... कुमारसंभवम् ११ अ अतिरुचिररुचिरसम अतिलोमशा कुटिलकेशी अथ तत्तशुचौ लतागृहे अथ प्रजानामधिपः प्रभाते अथ वासवस्य वचनेन अनन्तरलप्रभवस्य यस्य अनिभृतनयनं सविभ्र अनियतरुदितं स्मित अन्योन्यमुत्पीडयदुत्पलाक्ष्या अभिनादितमम्बराद्धनै अभिभवकन्दलीककुसुमे अभिवीक्ष्य नितान्तताम्र अम्भोदानामसितानां अम्भोदैरनिलोद्धतै अम्भोभारप्रलम्बबिम्बाः अर्धन मिश्राः षट् भेदाः अवनुन्नातपरेणुना अवसीदति श्रमासहं अविदितविभवा ध्रुवा अश्मश्रुतमुखैर्विषमैः असंभृतं मण्डनमङ्गयष्टेः असंभृतपयोधरा असितामलायत ५२ ४१ २,४० ११ ४४ .... ..... .... २४ ५३ ५२ .... २७ .... my .... कुमारसंभवम् १-३० .... २३ ३२ -- ·2 आ पृ.अ ..44 आपाण्डुरेति शिथिलेति आमोदामत्तोद्धमरनयना आसीदयं चन्द्रमसो .... ३३ २४ जानकीहरणम् १-३७ her २९ .. इत्येवं द्वौ द्विषिसमवयुतौ इदं वरं एष विजृम्भमाणः इयत् पृथुत्वं कृशदेहयष्टेः ४९ जानकीहरणम् १-३० २३ ther ईश्वरः कुरुते चेत् २० सौन्दरनन्दः .... २-६५ २७ उद्वेगादपुनर्भवे उपगतापि करं परिवादि उपरि विधूतभस्म उपवनसलिलानो उपवने वरतनोः .... नाट्यशास्त्रम् १५-५३ .... २६ १८ .... एकं- षट्सप्त ६० ४८ D... एतत्तद्भुजयुगलं एष सर: प्रसन्नमनवर ३१ क कदम्बगन्धोल्बणा कमलरुचिरमुखि गणयसि कमलाकरेषु रुचिरेषु ४२ ३१ १० .

·है पृ.अ. कुमारसंभवम् ३-८ २३ ५२ मेघदूतम् १ ७ ८ कया बाहुमूलत्रिकदेश कयासिकामिन् सरसा करुणाकरनिष्करुणेन कश्चित्कान्ता विरहगुरुणा कादाम्बाकीर्णानां कादम्बानां पक्षोद्धतेः कामवशास्तिव सखि कालहा कुञ्जरकरोडपभुजानन कुटजकुसुमाधि केतकसूचीभिदाः कोऽसि त्वं मे का वाहं ते नाट्यशास्त्रम् ३२ ३० .... ५३ वररुचेरुभयाभिसारिका ३७ खमिव सतारं कुसुम २६ ग ४२ गणैरनुपमैर्वसन्तकालो गतिराकुलिताच्युत गम्यतां यथेष्टमेषः १६ २५ .... १६ कुमारसंभवम् १-४२ २४ चञ्चलायताक्षमुन्नतासित चन्द्र गता पद्मगुणा चलत्किसलयशोभिता चलत्किसलयांशुको चलशिथिलधृतिषु १३ .... ४२ Ba..

·पृ.अ ४१ सुन्दरपाण्डवस्य चारित्रनिर्मलजल: चास्भीरुनिशितशुभः चित्रोतशकचापो .... छलाकारं यदि तु वराङ्गं २. ज १९ .... .... जन्ममहाम्बुनिधेः जलदोन्मत्तमयूर जलधरपटलान्त जलनिधिवसनापि जिनमदनमथन ज्योत्स्नाप्रसाराधिक बुद्धचरितम् ११-४७ ३६ . २१ त २८ २८ ततः शिवं कुसुमित तत्पीतं हन्ति संज्ञा तन्मित्रं त्यजति विपत्सु तवास्यनीलोत्पल तानि त्रीण्यय स्वामिह धन्यां मन्ये २६ ६० ४८ द .... दक्षिणानिल निश्वासो दन्ताग्रप्रोतचञ्चद्युति दिनकरदीधितिबोधि १२ २४ .... ....

·दिवाकरमरीचिसंपतप्ता दुष्टाः खलाः न सदयाः दुष्टात्मनां स्त्रीजनानां १२ १४ यौविभाति पूर्णचन्द्रवक घ धन्या तव धोरा धारापातीताकृष्टैः १ धृवमस्ति हि कन्दुक न नताम्धुमांसीमल न बक्तं संम्भावधर नवाम्बुधरवृन्द नष्टेन्द्रचापविद्युत्पदा न स्मरसि किं त्वदीरित नागायन्ते मदजल नित्य न भवेत्पुरुषो निपतितमास्यमाकुलित निश्शङ्का भव बलका नीलविद्युदलतोरु प कुमारसंभवम् १-५ ११ पदं तुषारसुतिधौत पद्मप्रियानिमामला परभृतकुलनीला: पर्याप्तपुष्पस्तबक कुमारसंभवम् ३-३९. 10 ·6 पल्लवशाटकसंवृता पश्यति पश्यति परदोष पश्य ध्रुवोर्गतिमिहा पुरशरीरमन्तको पुलिनैः प्रतिभान्ति पुष्पपल्लवोज्ज्वलेषु पुष्पसमुज्ज्वला: कुरवकाः पुप्पिताः किंशुकाशो प्रविशति च निदाघ प्रवितततारकाकुसु प्रहृष्टो महेन्द्रः प्राकारमभ्रंलिह प्रोल्यणदर्पोद्वत्त शूद्रकस्य पद्मप्रामृतकम् .... .... .... ब विकटनितम्बा ... वकुलकुमुदकुवलय बहुश्रुतश्शीलान्वितः बाला तन्वी मृदुरिय बाले तव भाति वक्तुं बाले बालेन्दुखण्ड बुद्ध्या करुणापेशलया .... भ भातीदं गगनं विस्पष्ट भात्यशोकः किसलय भ्रमदलिकुलविरुत ....

·1 भ्रान्ति हरिणास्तृगा आजन्ते अगदलिपुल २३ भातृमातृ नमिल भोगमन्वैतमि २२ RSA २१ .... .... २७ २१ ४२ .... २ मणिहरितफलामधूताः मराः प्रसरगतः মাগীগুজ मध्याहायुगोष मनोज्ञमणि सिन्दुवारकुर मनोज्ञमपि सिन्दुवारतः परतसितंच मरलातकाभितिसह मही हरितगालैः मीनजापद्धितानि मुत्ताः केशाः अविरल बुदितजनपदाकुला मृत्युपरायणे परमदुर्बल दुतामुपयान्ति भारुताः दुःसुखपवनेन वीज्य दुर्मधुरवादि ३५ २५ .... ८ २४ ३५ १४ १६ १९ य सर्वशैलाः परिकल्प्य : सततं शान्तमनाः यां मत्तबरेभकुम्भ कुमारसंभवम् २४ २० ३३ ·पृ.अ. यानि वहन्त्यति वर्षहानि येन प्रांशुक्रौञ्चस्यान . २४ ३८ ... ल लब्धाश्शठा नैकृतिका ललनावनानि नीलालकानि २६ ३ .... ४४ .... ३९ .... ४५ .... ४८ .... : व वद किं कमलासि भीरु वकुलकुमुदकुवलय वर इह न करिष्यति वरयुवतिहृतहृदय वसन्तस्य दिष्ट्या वसन्ते पृष्पमालौघे वातोद्भूतैः कोमलकैः वाद्यते च पटुस्वनो विकसितनीलोत्पला विकसितं कुसुम विगतभयमथ न विघाटितपयोधरागलं विचरन्ति महेन्द्र विद्युन्नद्धं खं नष्टर्किं विविक्षुरन्तः सरसी वेगादायान्तीं वीक्ष्य १३ २८ १३ .... ५१ १७ .... ४१ .... .... ३५ २३ .... .... व्याकोशकुमुद ४५ २१ व्यायतने संप्रेक्ष्य व्योममध्यगतदीप्तमण्ड २५ ....

·9 झा पृ.अ. २५ २८ बुद्धचरितम् ११-३३ शयनमृदितवपुः शयनोत्थितस्य शिव शरणमनलसूर्य नाशिनिभमुखि तव शीतलैरम्बुभिः स्निग्धैः शूरः सुमुखः सदयः ३० ... २० २ ष षट्पदवृन्दविकीर्णः २० .... २२ ५१ १ 4... ३१ .... ८ ७ स सकलं सुललाटकपोलं , सक्थिरोमदन्तकेश सच्छदमकरन्दमविहाय सभूपतिरुदारधीर्जयति सरलं वयं श्रिताद्यनिलयं सरः सरोरुहाततं सलिलं विमलं तमाल सविरोधमदन्त साधारणोष्णशीतः सायं सुरभिजधूसस्या सा राजहंसैखि स्तोकधनानां संप्रति स्निग्धच्छायासुप्रसन्ना स्निग्धदन्तमसितायत स्मरदुरुवनं छलाभोग २२ ... ४६ .... .... कुमारसंभवम् १-३३ .... ५३ २३ २२ २४ २५ ३२ .... p..4

·पृ.
अयंगलसेनान्यो
बागलभमेतल
शाकुन्तलम्
.
१५
हरिचन्दनमुत्पलयूथिकां
हस्तावष्टब्धं भुखमिदं
हन्ते वक्तं पुरुषा भीर
हितासारसाशालरू?
२४
ग्रन्थसूची।
मानकीहरणन
जौन्दरनन्दन
बुद्धचरितम्
-
४१-११०
४१-१००/२१९
४१-१००/२९८-२९९