·॥ श्रीः ॥ आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता॥ सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना ॥ रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥२॥ स्तवकः-२३७ १ अस्या चौखम्बा- संस्कृतप्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरैः सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तवको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । एकस्मिन स्तवके एक एव ग्रन्थो मुद्यते । २ प्राचीना दुर्लभाश्चामुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शनव्याकरणधर्मशास्त्रसाहित्यपुराणादिग्रन्या एवाऽत्र सुपरिष्कृत्य मुद्रयन्ते । ६ काशिकराजकीयप्रधान संस्कृतपाठशालाऽध्यापकाः पण्डिता अन्ये च शाम दृष्टयो विद्वांस एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । १ भारतवर्षीयैः,ब्रह्मदीयः,सिंहलद्वीपवासिभिश्वेतग्राहकैयं वार्षिकमप्रिम मूल्यम्-मुद्राः आनका: ५ अन्यैर्देयं प्रतिस्तवक ६ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । " ... ... ... ... .१. .. साम्प्रतं मुद्रयमाणा ग्रन्था:- सूत्रस्य यतीन्द्रश्रीमद्विज्ञानभिक्षुकृतव्या- (२) संस्काररत्नमाला । गोपीनाथभट्टकृता ख्यानम् । सम्पूर्ण । (वेदान्तः) खण्डे २ | (९) स्याद्वादमञ्जरीमलिषेणानिर्मिता सम्पूर्णा (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः १२ | (१०) सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैतब्रह्मनिरूपणपरम् (३) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्री श्रीयामु- पार्थसारथिमिश्रकृतन्यायरत्नाकराख्यया नमुनिभिर्विरचितम् । सम्पूर्ण(वेदान्तः) व्याख्यया सहितम् । सम्पूर्णम् । १० (११) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दबोधभधार- (४) भाष्योपबृहितं तत्त्वत्रयम् । विशिष्टाद्वैत काचार्यसंगृहीतः । प्राचार्यचित्सुखमुनि- दर्शनप्रकरणम् । श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम्। विरचितम्याख्यापेतः (वेदान्तः) श्रीनारायण तीर्थविरचितभादृभाषाप्रकाश- (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयो न्यायानुसारिप्रथमादि- सहित सम्पूर्णम् (वेदान्तः) सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूप: म० म० (५) करणप्रकाशः। श्रीब्रह्मदेवविरचितः श्रीगिरिधरोपाध्यायविरचितः सम्पूर्ण: (६) भादृचिन्तामणिः । महामहोपाध्यायश्री- (न्याय:) गागाभट्टविरचिता तर्कपादः(मीमांसा) २ (१३) विधिरसायनम् । श्रीअप्पयदीक्षितकृतम्। '(0) न्यायरत्नमाला श्रीपार्थसारथिमिश्रविर. सम्पूर्णम् (मीमांसा) चिता सम्पूर्णः ( मीमांसा) २ (१५) न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका) भहसो- (6) मसूत्रभाष्यम्-बादरायणप्रणीतवेदान्त भेश्वरविरचिता । ( मीमांसा) २ ·तिर्थनिरूपणम् । क्रमभिव्यक्तं भवति । एवं सर्वत्र सत एवाभिव्यक्तिर्द्रष्टव्येति । न. न्वत्र सूक्ष्मत्वं स्फोटवादोक्तं चेत्स्थूलरूपस्यासतो जन्यत्वला. भेनासत्कार्यवाद एव सिद्धो ऽत आह *विषयति । बेदान्तिम- तमाह *केचित्त्विति । कारणं वासना । *ततः कारणात् । व्यव- स्थामविरोधायाह *तत्रेति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः।आदिना योगप्राची- नवेदान्तादि । पूर्वांरुचिं सूचयन् स्फोटवादोक्तसिद्धान्तमाह *व. स्तुत इति । *अत एव-उक्तरीत्या भाष्यप्रयोगोपपत्तेरेव । एतेनायं लट् कालसामान्ये सर्वलकारापवादोऽतोऽस्तीत्यादिना न विरोध इत्यपास्तम्। तत्र दीक्षितायुक्तदोषान्तरं न पूर्ववत् किन्तु साधारण- मिति सूचयन्नाह *अपि चेति । तादृशवाक्यस्य भाष्ये ऽश्रुत. त्वात्तत्तात्पर्यमाह *कर्मणेति । क्रिययेति वार्तिकप्रत्याख्यानाया *क्रियापीति *धावनेति । मृगीयेत्यादिः । मम तु तस्य सत्कर्मत्वा- न दोषः । सिद्धान्तविरोधस्तु न, प्रत्यासत्या आख्याताघटकप्र. त्ययार्थापेक्षया तस्यास्तत्त्वबोधनात् । ननु शब्दजोपस्थितेरे- व शाब्दबोधजनकत्वे कथमत्र कार्यत्वभानमत आह *कर्मत्व. स्येति । ननु तथासवे ऽप्यत्र मृगस्यैष दर्शनकर्मत्याशयेनैक- वाक्यत्वमस्त्वत आह *मृगस्थति। पररीत्यैवाह *नामार्थेति । ननु ततो द्वितीयाऽस्त्विति नायं दोषोऽत आह *मृगादिति । न तन्मात्रकृतैव तदसिद्धिः किं त्वन्यकृताऽपीत्याह *अप्रथमे- ति । तथा सतीत्यादिः । ननु वासरूपन्यायेन पक्षे तिको ऽपीत्यत आह *वासरूपेति । तदुक्तं प्रकारान्तरं खण्डयति *यो धावतीति। *एतेन-तदर्थे तदिष्टवाक्यासाधनेन । *विशिष्टेति । धावनानुकू- लकत्याश्रयमृगस्येत्यर्थः । *एवं च तस्य तत्र तत्त्वेच । अनेनाद्य- दोष उद्धृतः । दोषान्तरमुद्धरति *विशिष्टेति । वाक्यस्येत्य- थः । दोषान्तरमाह *नीलेति । परः शङ्कते *नचेति । *तस्य- मृगस्य । *सूत्रेति । तत्रहि गत्यादिसूत्रस्य नियमार्थत्वम् उ. (१) स्फोटवादे सिद्धान्तितमिदम् । तदेवमभिव्यक्तनित्यत्वप. क्षे सत्कार्यवाद उपपादितः । अथाभिव्यक्तजन्यत्वेऽपि न सत्कार्य- वादबाधः परसंमतजन्यत्वानङ्गीकारस्य स्फोटवादे प्रतिपादितत्वा. दाह *वस्तुतइति, इतिपाठः क०२ पु०।

·८०२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । कम् । नच वाचनिकी प्रथमैव तत्र द्वितीयार्थे इति वाच्यम् । ता. हुशवचनानुपलम्भात् । क्रियायाः कर्मत्वं तूक्तभाष्यरीत्या त. ण्डुलादिवत्स्वारसिकमेव । तयोस्तथाऽन्वये तथा नियमो ऽप्युक्त. भायादेव । न जानामि सीता जनकप्रसूतेत्यादावित्यबोधि स इत्यादिवनिर्वाहः । अधिकं भावप्रकाशे स्पष्टम् । अपाक्षीदेवदतो. ऽवेहीत्याद्यसिद्धिरपि तन्मते दोषो बोध्य इत्यन्यत्र स्पष्टम् । त. दाह *इत्यलमिति । तत्र दोषान्तरमाह *किश्चेति । सजाती- येत्यस्य व्यावयै स्पष्टतरम् । द्वितीयं प्रदर्शयन्नाह *घटो द्रव्यमि. ति । एवं घटः सुन्दरो राजपुरुषः सुन्दर इत्यादि भवत्येव । नी- लघटः सुन्दर इत्यादि तु नेति बोध्यम् । साजात्यं च भेदाभेदकृ. तं बोध्यम् । पचतिभवतीत्यादिवत्तत्र दोषान्तरमाह *कि- श्चेति । मन्मते तु तथाऽन्वयासम्भवान्न दोषः । ननु तदापत्तिरेव वाच्योति साधुत्वपर्यन्तधावनं व्यर्थमत आह *स्वस्वोति । त- था व्युत्पन्नानां तयोर्जायमानत्वादिति भावः। *तत्र-अर्थे । त- स्येति शेषः । साधुत्वस्यार्थघटितत्वात् । नन्वेवं तत्रापि साधु- स्वमिष्टमेवात आह *साधुत्वञ्चेति । *वैयाकरणेति । पतञ्जल्या- दीत्यर्थः । *स्पष्टमेवेति । प्रतिपादितमिदम् ॥ ११ ॥ "ते विभक्त्यन्ताः पदम्" (न्या० सू० अ० २ आ० २ सू० ६० ) इति गोतमसूत्रे न्यायवा- तिककारोऽप्याह "यी विभक्तिः स्वादयस्ति- बादयश्च । तत्र स्वाद्यन्तं नाम, तिबाद्यन्तमाख्या- तम् । अभिधेयस्य क्रियान्तरयोगाद्विशिष्यमाणरूपः शब्दो नाम । यथा ब्राह्मण इति क्रियाकारकसमुदाय: कारकसंख्याविशिष्टः । क्रियाकालयोगाभिधायि क्रियाप्रधानमाख्यातं यथा पचति" इति । अत्र वाचस्पतिमिश्राः । क्रियान्तरं क्रियाविशेष- स्तत्सम्बन्धादिशिष्यमाणरूपः पर्यवसितार्थः शब्दो नाम । यस्याभिधेयं नियमेन. क्रियाविशेषमाकाङ्क्षति ·तिङर्थनिरूपणम् । तन्नामेति फलितम् । यत्रापि क्रियापदं नास्ति तत्रा. प्यस्तीत्यस्त्येव । उदाहरणं ब्राह्मणः इति । रा- ज्ञः पुरुष इत्यादौ राज्ञ इत्यादेरपि पुरुषादिवा- रा तदाकासत्वं बोध्यम् । यद्वा तदभिधेयस्य राजेत्यादौ तदाकासत्वम् । अथ नामार्थमाह क्रियेत्यादि । क्रिया जात्यादि । कारकन्तदाश्रयः । सच व्यक्तिगतसंख्यायुतो नामा- र्थः । यद्वा कारकं कर्मादिशक्तिः। संख्याग्रहणं लि. ङ्गस्याप्युपलक्षणम् । अयमव्ययातिरिक्तनामार्थ इति बोध्यम् । एवं च सर्वत्र नामपदेनाव्ययातिरिक्तमेव । एवं च नामार्थादिव्युत्पत्तिषु अव्ययातिरिकत्व- विशेषोपादानामति प्रलाप एव । आख्यातलक्ष. णमाह क्रियाकालेति । क्रियाया यः कालयोगः पौ. वापर्यक्रमः कालयोगेन तस्य भावात् । तेन घटा. दिनामव्यवच्छेदः । नन्विदं भुक्त्वेत्यादावतिव्या. समतः क्रियाप्रधानमिति । क्त्वाऽन्तादौ क्रियान्तरे. णापर्यवस्यन्ती क्रिया गम्यते । पचतीत्यादौ तु न सर्वत्र तथा । कचित्तु तत्सम्बद्धाऽपि, यथा पचति भ- वतीति । एवं च यद्वाच्या क्रिया कचिक्रियान्तरानाका- सा स्वयमेव प्रधानन्तदाख्यातमिति फलितम् । एतत्प- क्षेऽपि कर्तव्यमित्यस्य नामलक्षणाक्रान्तत्वाभावात् क्रियान्तरानाकासत्वादाख्यातत्वमेवापतति। एवं पच. तिरूपमित्यादेरपि । अत्र क्रियाप्रधानमिति निरक्त- समानार्थमहाभाष्यसमानाकारशन्देन निरुक्तभा- ·८०४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । प्योक्तरीत्या प्रत्ययार्थकालकारकसंख्यापेक्षया धा. त्वर्थप्राधान्यं सूचितम् । पञ्चमे न्यायभाष्ये ऽपि "क्रियाकालयोगाभिधा. व्याख्यातं धात्वर्थमात्रं च कालाभिधानविशिष्टम्" इति । तत्र कालेनाभिधानेन कारकेण विशिष्टं धा- स्वर्थमात्रमाख्यातार्थ इति तदर्थः । तस्यैव व्याख्यानं क्रियाप्रधानमिति वार्तिककृतात्र कृतम् । तत्रैव सूत्रे प्रघट्टकान्तरे वात्तिककार आह विशे- षणविशेष्यभावस्यैकविषयत्वाद्यदि गोशब्दस्य ति. ष्ठतिशब्दस्य चैकमभिधेयं भवति ततो विशेषण- विशेष्यभावापन्नयोर्गोशब्दतिष्ठतिशब्दयोः सामा- नाधिकरण्यं युज्यते नान्यथेति । अनेन च स्पष्टमेव कारकस्य प्रत्ययार्थतोक्ता । विशेषणता चोक्ता । एवञ्च कृतिर्वाच्या प्रथमान्तविशेष्यको बोध इत्यवी- चां शुष्कलाघवतकैकशरणानां कुकल्पनाविलसि- तमिति स्पष्टमेव ॥ १२ ॥ (कुं०टी०)*अभिधेयस्येति । नामवाच्यस्य । क्रियाविशेषसं. बन्धाद्विशेषविषयार्थः शब्दो नामेत्यर्थः। *क्रियेति। क्रिया नाम जात्यादिः, कारकं कारकगता संख्या च तद्विशिष्टो नामार्थ इत्य- र्थः। तदाश्रयः-जात्याश्रयः। प्रलापोऽनर्थक वचः। *अपर्य- वस्यन्तीति । क्रियान्तरसाकासत्वानाख्यातत्वमित्यर्थः। *नसर्व- त्रेति । कचित्क्रियान्तरसाकासत्वे ऽपि न सर्वत्र साकासत्व- मित्यर्थः । *क्रियाकालेति । क्रियाया यः कालयोगस्तदभि- धायीत्यर्थः । अभिधानेनेत्यस्य विवरणम् *कारकेणेति ।

·तिर्यनिरूपणम् । कारकस्य-कादेः । *प्रत्ययार्थतेति । तां विना सामानाधि- करण्यासम्भवात् ॥ १२॥ ( क टी० ) प्राक् पराज्ञानप्रकाशनाय तन्मूलसंम- तिमप्याह *तेविभक्त्यन्ता इति । द्वितीयाध्यायशेषपरीक्षा- दिमसूत्रमिदम् । *वार्तिककार:-उद्योतकारः । अन्तरशब्दो ना- न्यार्थः किन्तु विशेषार्थ इत्याह क्रियाविशेषइति । *विशे- षेत्यादि । बहुव्रीहिद्वयम् । रूपमर्थ इत्याह *पर्यवसितार्थइति । तत्तात्पर्यमाह *यत्रापोति । व्यभिचारभ्रमं निराचष्टे *राज्ञ इति । तदाकाङ्गत्वम्-तदाकाङ्क्षार्थत्वम् । इदमुप- लक्षणम् न विशेषणम् । तत्वोपलक्षितस्वाद्यन्तत्वं लक्षणमित्या- शयेनाह *यवति । चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिरिति क्रियाग्रहण- मुपलक्षणमित्याह *जात्यादीति । तत एवाह *तदाश्रय इति । *स च-समुदायः । तत एवात्र तदर्थमाह *व्यक्तीति । शेषमाह *नामार्थ इति । अत्र मते कारकपदवैयर्थ्यांपत्तेन्यूनतापत्तेश्चा- ह *यद्वेति । न्यूनतानिरासायाह *संख्येति । प्रागुक्तमतैक- वाक्यत्वमाह *अयमिति । पक्षद्वयेऽपीति भावः। *एवं च-त- था तल्लक्षणेच । परेषामज्ञानमाह *एवञ्चेति । सर्वत्र तेन तदन्य. ग्रहणे चेत्यर्थः । प्रलापो ऽनर्थकं वचः । द्वन्द्वनिरासायाह *कि- याया इति । तज्जत्वात्ताच्छब्द्यमित्याह *कालयोगेनेति । *घ. टादीति । तत्प्रकृतिकनामेत्यर्थः । *अतिव्याप्तमिति । तत्रा- ऽपि पूर्वापरीभूतक्रियाप्रचयप्रतीतेः, अन्यथा कारकसम्बन्धो न स्यादिति भावः । तत्र तदभावमाह *क्त्वान्तति । आदिना तुमुन् । *क्रियान्तरेण-अन्याक्रियया । पर्यवस्यन्तीति पाठः । साकाजति तदर्थः । अपर्यवस्यन्तीति पाठे अन्तरशब्दो विना- ऽर्थः। क्रियामन्तरेणेति वा पाठः । नन्वेवमव्याप्त्यापत्तिरत आह *पचतीति । *सर्वत्र-आख्यातमात्रे । *तथा-क्रियान्तरसाकाङ्क्षा । *तदिति । अन्यक्रियेत्यर्थः । * एवं च-क्रियाप्रधानमित्युक्तौ च । नाकाङ्क्षत्यस्य व्याख्या *स्वयमेवति। भुक्त्वेत्यादौ नैवमिति भावः। स्वसिद्धान्ततो विशेषः क्त्वातुमुन्नादावेव अन्यत्र त्वेकवाक्यतैवे. त्याह *एतदिति । तद्वार्तिकोक्तलक्षणपक्षे । अपिना प्रागुक्तसिद्धा- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । न्तपक्षसमुच्चयः । आख्यातलक्षणाक्रान्तत्वमस्तीत्याह *क्रियान्त. रेति। क्वचिदित्यादिः। आदिना एधामित्यादि । *इतिर्मिश्रोक्तिसमा. तौ । सिद्धान्तैकवाक्यतामाह *अत्रेति । वार्तिके इत्यर्थः। निरुक्तस- मानार्थमहाभाष्यति पाठः । स्वसिद्धान्ततो विशेषमाह *अत्रेति । वार्तिके इत्यर्थः। तद्भाध्यादिसंमतिमप्याह पञ्चमे इति। तत्राध्याये द्वितीयान्हिके द्वितीयप्रकरणस्याये "प्रकृतादर्थादसंबद्धार्थमर्थान्तर- म्” इति सूत्रे इत्यर्थः । *भाष्येपि-भाष्यादावपि । तत्रहि निग्रहस्था- नप्रसने वादादिकथायां "हेतुतः साध्यसिद्धौ प्रकृतायां वादी साधनं ब्रूयान्नित्यः शब्दो ऽस्पर्शत्वादिति हेतुरिति । अत्रान्तरे सुखादिभिर्व्य- भिचारेण हेतोरसामर्थ्य पश्यन् तत्प्रच्छादनाय प्रसक्तानुप्रसत्या तम- र्थमुपन्यस्यन्नर्थान्तरेणायं निगृह्यते हेतुर्नाम हिनोतेर्धातोस्तुनि प्रत्यये कृदन्तं पदम् । पदम् च नामाख्यातोपसर्गनिपाता" इत्युक्त्वा तदने "अभिधेयस्य" इत्यादि विशिष्टेत्यन्तमुत्ता प्रागुक्तयदुक्तं तदने तदाह *क्रियेति । भुक्केत्यादावनतिप्रसङ्गाय *धात्वर्थेति । समाहारद्वन्द्वः। मात्रपदेन संख्या धात्वर्थः फलविशिष्टव्यापारः । अस्यार्थमाह *त- त्रेति । भाष्ये इत्यर्थः । शेषमाह *आख्यातार्थ इति । अनेन पञ्चक धात्वर्थ इति सूचितम् । तदर्थः-धात्वर्थत्यादेरर्थः। एवञ्च क्रि. याकालयोगाभिधायित्वे सति तत्पञ्चकाभिधायित्वमाख्यातत्वमिति फलितमिति भुकत्यादौ नातिव्याप्तिः। संख्याकालकारकानभिधा- नाता तेन तदपेक्ष क्रियाप्राधान्यमनेनापि सूचितं तदाह *तस्यैवेति। धात्वर्थत्वादेरेवेत्यर्थः । *अत्र-प्रागुपक्रान्ते । एतेन यत्पञ्चमे मिश्रोद- यनाभ्यामन्यथोक्तं तदपास्तम् । *तत्रैवेति । "ते विभक्त्यन्ताः पदम्" इति सूत्रविषये एवेत्यर्थः । समानाधिकरणस्थले आह *विशेषणे- इति । *अनेन-उक्तेन सर्वेण । द्वितीयलब्धमाह *प्रत्ययेति । आद्य- लब्धमाह विशेषणेति । उक्तत्यनुषङ्गः । पराज्ञानमाह एवंचेति । तन्मूलभूतैस्तथा प्रतिपादितत्वे चेत्यर्थः । *प्रथमान्तति । तदर्थे- त्यर्थः । आदिना ऽन्यलभ्यत्वम् । एकत्वम मुख्यत्वम् । तत्र शुष्कत्वं च मुन्याद्यनुभवविरुद्धत्वम् ॥ १२ ॥ पदसमयपरिपालनाय व्याकरणं प्रवृत्तमिति वदता वात्स्यायनेन स्पष्टमेव व्याकरणबोध्योऽर्थ ऐ- ·८०७ तिर्थनिरूपणम् । श्वरसमयविषय इत्युक्तम् । एवंचा चीननैयायिकमीमांसकानां व्याकरणा- तिरिक्तेऽर्थे पचतीत्यादि प्रयुञ्जानानां याज्ञे कर्मणि प्रत्यवायो यज्ञवैगुण्यं च दुर्वारम् , तदतिरिक्ते ऽर्थे ते- षामसाधुत्वात् । नच निर्मूलमेतद्नुशासनम् । "तस्माद्राह्मणेन निष्कारणः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च" इति श्रुते- मूलत्वात् । पाणिनीयं महाशास्त्रं पदसाधुत्वलक्षणम् । सर्वोपकारकं ग्राह्यं कृत्स्नं त्याज्यं न किञ्चन।। इति- पराशरोपपुराणाच्च । साधुत्वज्ञानविषया सैषा व्याकरणस्मृतिरित्य. भियुक्तोक्तश्च । उक्तवास्यायनोक्तेश्च । शक्तिग्रहं व्या- करणोपत्रानेत्यादिना वृद्धव्याकरणस्य शक्तिग्राह- कतोक्तेश्च । नचासाधुत्वे एषान्ततस्तदर्थबोधो न स्या- दिति वाच्यम् । साधुत्वज्ञानस्य बोधकारणत्वा- भावात् । असाधुत्वज्ञानस्य तत्प्रतिबन्धकत्वाभावा- च । क्रियायाः कर्तकर्मभावेनान्वये ऽपि तदितरका- रकत्वेन क्रियान्तरे ऽनन्वयात् । क्रियानाधारकारक- त्वेनानन्वयादा लिङ्गसङ्ख्यानन्वयादा असत्त्वरूपत्वं बोध्यम् । यद्वोपमानत्वाभावस्तस्या असत्त्वम् । अत एव रोदितीव पठतीत्यादौ नोपमा । कौस्तु न सा। क्रियां प्रति विशेषणत्वात् । तदुक्तं सन्सूत्रे भाष्ये "न वै तिङन्तेनोपमानमास्त" ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । इति। किं तु तत्र सम्भावनाऽर्थ इवशब्द इति कैयटः । तिङन्तेन शब्देन उपमानबोधो नास्तीति भाष्यार्थः । उपमेयत्वं त्वस्त्येव ब्राह्मणवद् अधीते इत्यादौ तथा प्रतीतेः। तथा "अनद्यतने लुड्"इतिसूत्रे भाष्ये "इयं नु कदा गन्ता येयं पादौ निदधाति'इत्यादावद्यतनभ- विष्यद्विषये लुट् कथमित्याशङ्ख्य गन्तेत्यर्थेनैव तिङन्ते- नोपमानमस्तीति दूषयित्वा अनद्यतन इवानद्यतन इति व्याख्यातम् । प्रयोगदर्शनवशागौणे ऽप्यनद्यतने प्रत्यय इति कैयटः । “यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते एवमयं द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपत्यादत्ते यमाभिचरति श्येनेन"इत्यादौ यथाशब्दस्य भेदकधर्मवाचकतायाः प्रकारवचने थालिति सूत्रस्थाकरसंमतत्वेन यत्प्र- कारवत्श्यनकर्तृकानपत्यादानं तत्प्रकारवद्देवदत्तक- तकं रिप्वादानमिति बोधोत्तरमेव धर्म तत्तयुक्ता. मादानक्रियां वा निमित्तीकृत्य उपमानश्येनाभिन्न उ. पमेयोऽयमिति बोधः । लक्षणामूलशाब्दव्यञ्जनास्थल इवात्रापि बोधव्यस्य शाब्दत्वम् । यथाशब्दसमभि- व्याहारे सर्वत्रैवमेव बोधद्वयम्बोध्यम् । आदावेवोप. मानत्वबोधे "न वै तिङन्तेन" इति भाष्यविरोधः । कौस्तु विशेषणत्वान्न प्राथामिकबोधे सा। थालः सा- दृश्यार्थकत्वे यत्सदृशो हरिस्तत्सदृशो हर इति बोधे ऽपि हरिसहशो हर इत्यर्थालाभ इति बोध्यम् । अत एवालङ्कारिका अपिलिम्पतीव तमोऽङ्गानी. त्यादावुत्प्रेक्षामेव वदन्ति । हरिरप्याह- ·तिङर्थनिरूपणम् । ८०९ साध्यस्यापरिनिष्पत्तेः सोऽयमित्यनुपग्रहः । तिङन्तैरन्तरेणेवमुपमानं ततो न तैः । तिङन्तार्थस्य साध्यत्वादपरिनिष्पत्तेः सिद्धत्वेना- भानात् तदर्थयोरिवमन्तरेण सिंहो माणवक इतिवत् ठिति रोदितीवेत्यादौ सोऽयमित्यभिसम्बन्धाभावा. तिङन्तार्थो नोपमानं साधरणधर्मान्वयाभावात् । यस्य उपमानस्य इवमन्तरेण उपमेयेन सह सोऽयमि- व्यभिसम्बन्धः तस्य इवसमभिव्याहारे उपमानत्वेन प्रतीतिरित्यङ्गीकारात् । ननु रोदितीव पठतीत्यादौ कर्तुरेव तत्वं स्यादत आह- साधनत्वं प्रसिद्धं च तिक्षु सम्बन्धिनां यतः । तेनाध्यारोप एव स्यादुपमा तु न कल्पते ॥ सम्बन्धिनाम्, गुणभूतानाम् । अध्यारोप उत्प्रे- क्षा । न्यूनत्वोत्कृष्टत्वाभावाच नोपमानत्वमित्याह- न्यूनेषु च समानार्थमुपमानं विधीयते । क्रिया चैवाश्रये सर्वा तत्र तत्र समाप्यते ॥ येनैव हेतुना हंसः पततीत्यभिधीयते । आतौ तस्य समाप्तत्वादुपमार्थो न विद्यते ॥ इति । समानार्थ साधारणधर्मवत् । येनैव हेतुना पक्षा- दिना । हंस इवानिः पततीत्यत्र तु साधनयोरुप. मानोपमेयभावो इति हेलाराजः । पचतिकल्पं दे- वदत्त इत्यादौ आख्यांतार्थे देवदत्तस्थ विशेषणतेति बोध्यम् । नन्वेवं पचति भवतीत्यादौ समानवाक्ये तिद्ध. - ·८१० टीकाद्वयोपेतार्या लघुमञ्जूषायाम् । - यलाभेन तद्यावृत्त्यर्थं "तिङतिङः" इति सूत्रे ऽति- अहणस्यावश्यकत्वेन तत्प्रत्याख्यानपरभाष्यविरोध इति चेन्न । लौकिकैकवाक्यत्वसत्त्वे ऽपि “एकतिङ् वाक्यम्" इति परिभाषितस्यासत्त्वादिति भाष्याशयात् । लोकवाक्यत्वं च- सुप्तिङन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकाविता ।- इत्यमरोक्तम् । अत्र वाशब्दश्चेदर्थे । बोध्यति शेषः। कारकावितक्रियाबोधकसुप्तिङन्तचय इत्यर्थः । सुप् च तिङ् च सुप्तिङ्, सुविशिष्टं तिङ् सुपतिङ् तयोरेकशेषे चयशब्देन समासः । तेन सुबन्तचय- तिङन्तचयसुप्तिङन्तचयानां त्रयाणामपि लामः । तत्र सुबन्तचयः चैत्रेण शयितव्यमिति । तिङन्त- चयः पचति भवतीत्यादि । अन्त्यः चैत्रः पचतीति । क्रियावत्यनेन निरर्थकपदसमुदायव्यावृत्तिः । सुप्- तिङन्तचयपदेन केवलस्य पचतीत्यायावृत्तिः । तस्यापि कादिविशिष्टक्रियायोधकत्वात् । एत- देव एकोद्देश्यकैकविधेयकत्वगर्भमेकवाक्यलक्षणम् । तदुक्तं हरिणा- साकाहावयवं भेदे परानाकाकशब्दकम् । कर्मप्रधानं गुणवदेकार्थ वाक्यमुच्यते ॥ इति । वाक्यमित्यस्यैकं वाक्यमित्यर्थः। "अर्थक्यादेकं वाक्यं साकाङ्क्ष चेद्विभागे स्था"इति जैमिनिसूत्रात् । गुणव- दित्यस्य साक्षात्परंपरया वा यविशेषणं तद्वदित्यर्थः। यत्वमरे क्रियावेति लक्षणान्तरमर्थनिष्ठवाक्यत्व.

·तिर्थनिरूपणम् । ८११ बोधकामिति । तन्न।"वचोऽशब्दसंज्ञयाम्" इति कुत्व- निषेधेनार्थे वाक्यशब्दाप्रयोगादिति समर्थ सूत्रस्थभा. व्यप्रदीपोद्योते विस्तरः ॥ १३ ॥ : ( कुं० टी०) *चोपमेति । रोदितीव गायतीत्यत्र तु उ- प्रेक्षा । अत उक्तम्-इवशब्दप्रयोगेऽपि अध्यारोपस्तु वि- द्यते इति । तिङन्तेनेति । तिङन्तार्थेनेत्यर्थः । अयं भावः सिद्धरूपतया प्रतीयमानस्यैव वस्तुन इदं तदिति परामर्शयो- ग्यत्वं भवतीति तदभावानोपमानत्वम् । क्रिया हि साध्यस्वभा- वानोक्तपरामर्शयोग्या । तिङन्तेनोपमानोपमेयभावो नास्तीति कैयटे उपमेयशब्दो न युक्त इत्याह *उपमेयत्वं त्वस्त्येवेति । * एवमिति । विलम्बेनेत्यर्थः । *अयम्-प्रयोगः पतनविषयः । *यथाश्येन इति । यद्धर्मवच्छथेनकर्तृकमादानं तद्धर्मवदेवदत्तकर्ट- कमादानमिति वाक्यार्थे ऽवगते यत्तयामुपमानधर्मेक्यं निमित्ती- कृत्य श्येनयागयोः सादृश्यं प्रतीयते इति न तत्र क्रिययोरुप- मानोपमेयभावः प्रतीयते इति । *लिम्पतीवेति । तमः, अङ्गानि लिम्पति इव अञ्जनमिव वर्षतीति रात्रिवर्णने उत्प्रेक्षैव नोपमा, उपमेयाभावादिति भावः । *साध्यस्येति । अयं भावः-साध्य- स्वभावोऽपरिनिष्पनार्थस्तिङन्तार्थः । स चोपमेयेन सह सोऽ. यमित्यभिन्नरूपतया निर्देष्टुं न शक्यते यथा सिंहो माणवक इ. त्यत्र सोऽयमित्यभेदेनाध्यवसीयते नैवमत्रेत्यन्तरेणेवशब्दमुपमा- नभावो नास्ति । रोदितीव नृत्यतीत्यादौ तु क्रियायाः साध्या- यास्तदसंभवाद् गुणीभूतस्य साधनस्य प्रत्यवमृश्य संबन्धः। यः पचति तस्यापत्यमिति । ननु क्रियायाः स्वतो मा भूदुपमानत्वं साधनद्वारा तु भविष्यतीत्याशङ्याह #साधनत्वमिति । तिङन्तवा- ·८१२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । क्यविषये ये संबन्धिन उपादीयन्ते तेषां साध्यार्थापेक्षया साधनत्वं निश्चितम् । तथा च पर्वतं भिनत्तीत्यादौ पर्वतं भिनत्तीवेत्यादि न गम्यते किन्तु संभावितसामर्थ्य साधनमेवाध्यारोप्य समन्वयो नतु कारकेण, नापि क्रियायामुपमानोपमेयभावोऽस्ति । इत्थमेव इयं नु कदा गन्तेत्यादावध्यारोपः । भविष्यत्सामान्ये भविष्यद- उद्यतनत्वेन दीर्घकालतया गमनस्य विवक्षेत्यत्र गन्त्तृत्वाध्यारो- पः । क्रियाया उपमानत्वाभावे युक्त्यन्तरमप्याह #न्यूनेषु चेति। चन्द्र इव मुखमित्यादावुपमानं पूर्णगुणमुपमेयं तु न्यूनगुणं प्रसिद्ध किया तु साधनसाध्या स्वाधारे परिसमाप्या सर्वाऽपि समैवेत्यर्थः । अत्रत्रोदाहरणमाह * येनैवेति । पक्षाभ्याङ्गमिक्रि- यांसाशमलो हंसाः पतन्तीत्युच्यन्ते । आतिरपि स्वपक्षाभ्यां त- थैव गमिक्रियां निष्पादयन्ती पततीत्यभिधीयते इति प्रत्याश्रयं क्रियायाः परिसमाप्तत्वेन न्यूनाधिकभावाभावः । आतिः पक्षि- विशेषः । *प्रत्याख्यानपरेति । तिङन्तद्वये समानवाक्यत्वे तदुक्ते । * परिभाषितेति । अनुदात्तङिद्विधावस्यैव वाक्यस्य ग्रहणात् । तदुक्तं हरिणा- निपातादिव्यवस्थार्थ शास्त्रे यत्परिभाषितम् । तस्यातिङ्ग्रहणेनार्थो वाक्यभेदान्न विद्यते ॥ इति । आख्यातं सविशेषणमिति लक्षणे ऽप्याख्यातमित्येकत्वस्य विवक्षितत्वम् । सूत्रकारमते तु साकासावयवं भेदे इति मीमांस- कमतमाश्रित्य प्राप्तिर्बोध्या । ननु भिन्नवाक्ये "समर्थः पदविधिः" इति परिभाषयैव नातिव्याप्तिरिति चेन्न । शालीनां ते ओदनं दास्यामीत्यत्र शालीनां ते इत्यनयोरसामर्थेऽप्यादेशस्येष्टत्वात् । *साकाङ्केति । भेदे विश्लेषे परस्परसाकाङ्क्ष चेदित्यर्थः । अविभागे तु परानाकाङ्क्षाः शब्दाः पदानि यस्मिन् । कर्मप्र- ·तिङर्थनिरूपणम् । धानम्-क्रियापदपधानम् । ॐगुणवत्-विशेषणविशिष्टम् । एकार्थम्-एकप्रयोजनकम् ॥ १३ ॥ (क० टी० ) विशेषं वक्तुमाह *पदेति । परिपालनायेत्यु. तिस्वारस्यात् । अन्यथा करणायेत्येवं वदेत् । आरम्भे ऽप्युक्तमि- दम् । तमेवाह *एवं चेति । तस्य तत्त्वे चेत्यर्थः । प्रागुक्तरीत्या आह *याशे इति । ब्राह्मणेनेत्यादिः श्रुतिपाठः । तस्मादित्यादा- वपाठः । भाष्ये आगमत्वेन तथैवोल्लेखात् । श्रुत्यर्थ उद्योतच्छाया- भ्यामवगन्तव्यः । जैमिन्यादेस्त्वत्रातात्पर्यान्न तदुक्तिः साधुत्वनिर्णा- यिका । तद् ध्वनयन्नाह *पाणिनीयामेति । *उक्तेति । अनुपद. मिति भावः । उक्तमेव दाायाह ॐनचेति । ननु पचतिभवती. त्यादौ क्रियायाः कर्तृत्वादिनाऽन्वये तस्या असत्त्वरूपता भज्ये. तात आह *क्रियाया इति । ततो लाघवादाह *क्रियानाधारेति । हरिं नमेञ्चत्सुखं यायादित्यादौ हेतुहेतुमद्भावेनान्वयो न क्रि. याकारकभावेनेति न दोषः । स्ववाचकधात्वर्थ प्रति तु कर्मत्वा- न्वयः करणत्वान्वयश्च नासत्वरूपताप्रतिबन्धकः । शोभनं पच. ति ज्योतिष्टोमेन यजेतेत्यादौ दर्शनात् । ततोऽपि लाघवादव्य- यसाधारणमाह *लिङ्गेति । इदमपि दीक्षितायुक्तरीत्या । सि. द्धान्तमाह *यद्वोपमानेति । *नोपमेति । अन्यथा तिङन्तोत्तरमिव- शब्दश्रवणेन तदर्थस्य साम्यात् । एतेन प्रत्ययोत्तरमिवश्रवणेन धात्वर्थस्य तत्त्वं दुर्लभमित्यपास्तम् । ननु कर्बोरेव सा अस्त्व. त आह *कर्कोस्त्विति । *सनिति । "धातोः कर्मणः" इति सूत्रे इ. त्यर्थः। तत्र हि "आशङ्कायाम्" इति वार्तिकप्रत्याख्यानायोक्तस्य "उ- पमानाद्वा सिद्धम्" इति पक्षान्तरस्य पूर्वाशयखण्डकं "नवै" इति । उपमानोपमेयभावो ऽपि न तद्भाध्याभिमत इत्याह *तिङन्तेने- ति । अत एव तथैव प्रतिज्ञातम् । तस्याः सम्प्रदानत्वाद्यभाववद् सा- दृश्यप्रतियोगित्वस्याप्यभाव इति तद्भावः । स्पष्टं चेदं प्रकाशादौ । उत्प्रेक्षा तत्रेत्याह किन्त्विति । *प्रतीतेरिति । एतेन साधारणध: मधिारत्वरूपं सत्त्वं "तेन तुल्यम्" इति सूत्रे कैयटोक्कमपास्तम् । उपमेये ऽधीत इत्यादी कारकान्वयानापत्तेः । एतेन रोदितीवेत्यादी तयोस्तत्सत्वात्ताशसत्त्वरूपतासत्वेन तत्त्वमङ्ग इत्यपास्तम् ।

·८१४ टीकाद्वयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम् । भाष्यान्तरमाह *तथेति । व्याख्यातमित्यत्रान्वयः। ननु “यथा वै" इत्याद्यर्थवादवाक्ये भिन्ननिष्ठयोरेकधातूपात्तयोरपि क्रिययोरुपमानो- पमेयभावदर्शनादिदमसङ्गतमत आह * यथावै श्येनइति । प्रकारश- ब्देन भेदो, न सादृश्यमित्याह *यथेति । विनिगमनाविरहादाह *वा- चकतायाइति । प्रागुक्तरीत्या आह *उपमानेति । अयं व्यञ्जनाजन्यः शाब्द एवेत्याह *लक्षणेति । साहेन्ती सहि सुहअमित्यादाविवे. त्यर्थः । *अत्रापि-अभिधामूलव्यञ्जनायामपि । न केवलमत्रवेत्थ. मित्याह *यथेति । अन्यथा भाष्यविरोध एवेत्याह *आदावेवे. ति । *सेति । उपमेत्यर्थः । अनन्तरं तु तत एव न दोषः । तन्निय- मस्याभिधाविषयत्वात् । इदमावश्यकमित्याह *थाल इति । *अत एव-तस्या उपमानत्वाभावादेव । अन्यथा साऽपि वाच्या स्यात् । अत्र हरिसंमतिमप्याह *हरिरिति । अग्रे ऽप्युभयत्रायमेव क- र्ता । अन्त्येतेः पूर्वमुभयत्रापि सम्बन्ध इति हेलाराज इत्यस्येव बहुवचनं प्रयोगभेदाभिप्रायमित्याह *तदर्थयोरिति । अनुपन. हार्थेऽभीति फलितमाह *तिङन्तार्थ इति । हेतुं विशदयति *सा. धारणेति । विशेषणत्वान्यहेतुमप्याह *न्यूनेष्विति । आतिर्बला- का । नन्वेवं हंस इवातिरित्यादौ का गतिरत आह *सइवेति । पदान्तरवाच्यत्वादिति भावः । ननु स्वसिद्धान्ते ऽपि पचति- कल्पं चैत्रा इत्यादावन्वयो दुरुपपादः । आख्यातस्य धर्मिवाचक- कत्वे ऽपि कल्पाद्यन्तेन क्रियाविशेष्यकबोधजननेनाभेदस्य बा- धात्, भेदेनान्वयस्तु नामार्थयोरव्युत्पन्नो ऽत आह *पचतीति । *आख्यातार्थे-प्रकारभूते कर्तरि । अभेदस्यासम्बन्धत्वादाह *विशे- षणतेतीति।तस्य विशेष्याकालायाः सत्त्वेन तदन्वयस्यैवौचित्यात् । पचति चैत्र इत्यादाविव नामार्थयोरित्यस्याश्च नामजप्रतीतिविशे- ग्ययोरभेदेनैवान्वय इत्यर्थो नतु तयोरेवाभेदान्वय इतीति न दोषः । सिद्धान्ते एव शङ्कते *नन्विति । * एवम्-क्रियायाः क- र्तृत्वादिनाऽन्वये । एवमपीति पाठे पचतिकल्पमित्यादावदोषेऽ पीत्यर्थः । तस्यासत्त्वमिति पाठः । प्रत्यासत्त्या एककर्तृक- त्वात्तत्र तस्यैव ग्रहणम् । अन्यथा तदानर्थक्यं चेति भावः । लौ. किकैकवाक्यत्वं वक्तुं तद्घटकलक्षणमाह *लौकिकति । नि. पातानामनेकार्थत्वादाह *अत्रेति । साकाङ्कत्वादाह *बोध्येतीति ।

·तिर्थनिरूपणम् । ८१२ समुदितार्थमाह *कारकेति । यथाश्रुते न्यूनतापरिहारमाह *सु- प्चेति । तत्र-तेषां मध्ये । *इति-इत्यादि। एवमग्रेऽपि । उभयग- तिमाह *क्रियेत्यादि । *निरर्थकेति । घटः कर्मत्वमित्यादरित्यर्थः । *एतदेव-अमरोक्तमेव । स्थोनन्ते इत्यस्य सदनप्रकाशकस्य विभा. गेन साकाङ्क्षत्वं तस्मिन्सीदेत्यस्य सादनप्रकाशकस्य विभागे साकाङ्गत्वेऽपि परानाकाङ्कशब्दकत्वेनति नैकवाक्यत्वमित्युभ- यमुपात्तम् । तत्र परेति स्पष्टार्थम् । तद्विनाऽपि अतिप्रसङ्गा- भावात् । अत एबोद्देश्यानेकत्वे विधेयानेकत्वे च वाक्यभेद इति मीमांसकोद्घोषः । *एकार्थम्-एकोद्देश्यकैकविधेयकम् । अत- एवाविरोधायाह *वाक्यमित्येति । समर्थसूत्रभाष्यैकवाक्यतया सर्वसंग्रहायाह *गुणवदिति । मुकुटायुक्तं खण्डयति *यत्त्विति वाशब्दस्वारस्यात् । एतेन सुप्तिङन्तचय इत्यनेन सुबन्ततिङ. न्तचययोर्ग्रहणम् । वाशब्दः समुच्चये । कारकान्वितक्रियाबोधकं घट. मानयेत्याद्यपि उभयात्मकं वाक्यमिति द्वितीयार्थ इति रामाश्रमो- कम्, भाष्यमतेन प्रथमपक्षः, “एकतिङ् वाक्यम्” इति वार्तिकमते. नापर इति केनचिदुक्तं चापास्तम् । आये ऽतिप्रसङ्गापत्तेरुक्त- त्वात् । द्वितीयस्य भाष्यार्थाज्ञानमूलकत्वात् । तत्रत्यकैयटादेस्तु प्रमाद इत्युद्योते स्पष्टम् । तदाह *समर्थेति ॥ १३ ॥ संख्या तु आख्यातार्थाश्रयविशेषणम् । “लः कर्म- णि" "तिप्तमाझि" "येकयोः" इकत्येवाक्यतया एकत्वादिविशिष्टकादौ तद्विधानादिति केचित् । परे तु"लः कर्मणि"इत्यादेर्वाक्यैकवाक्यता-लकाराः कर्मादौ भवन्ति तेषां च स्थाने एकत्वादौ तिबादय इत्येवंरूपा । नहि तत्र द्वितीयं कर्मणीत्याद्यस्ति यस्य संख्या विशेषणं स्यात् । आवृत्तौ च न मानम् । तस्मात् संख्याया धात्वर्थे ऽन्वयः । कस्यैकत्वा- दावित्याकाङ्क्षायामुपस्थितप्रकृत्यर्थस्यैवान्वयौचित्यात् प्रकृत्यर्थगतैकत्वादावित्येवार्थः । एवं च सुप्तिङ्- ·८१६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । विषये तेषामेकरूपता भवति । कर्मणीत्यादेर. पि विधेयं प्रति गुणत्वाद् गुणानां च परार्थत्वा. दिति न्यायेन संख्यया तदसंबन्धात् । कर्मणीत्या- देरपि कस्येत्याकासासत्त्वेन तत्र धात्वर्थान्वयस्य क्लप्तत्वाच । “कर्मणि द्वितीया" इत्यादौ प्रातिपदि. कार्थस्यैव कर्मत्वशक्तिमत्त्वेन कर्मण एकत्वे द्वितीया इत्यादिभाष्यादिग्रन्थानां नासङ्गतिः । स्वप्रकृति. कप्रत्ययवाच्यसाधनगतसङ्ख्यायास्तत्रारोपात् । न द्वित्वादिसयाबाधस्तत्र । ध्वनितञ्चेदं यग्विधायके कैयटेन अथैकपदवाच्या साधनगतसङ्ख्याश्रयं द्विवचनादीति पक्ष इति वदता। अत एव साधने न द्वित्वादिसंशयः । क्रियागत. सङ्ख्यारोपस्य साधनगतसङ्ख्याज्ञाननिमित्तत्वात् । शब्दशक्तिस्वभावाच न भिन्नपदवाच्यसाधनगतस. लव्यायास्तत्रारोपः । अतो न भावे द्विवचनादि । अ. नेकः पचतीत्यादौ साधने ऽप्यारोपितसङ्ख्याया एव तव प्रतीतेः । पञ्चकृत्वः पच्यते इत्यादौ पदान्तरसम- भिव्याहारेण सङ्ख्याऽवगमे ऽपि न बहुवचनं लक्ष्या- नुसारेणात्र पदसंस्कारपक्षस्यैवाश्रयणात् । धातुना च स्वतो निवृत्तभेदैव क्रियोच्यते । तदुक्तं हरिणा- एकत्वे ऽपि क्रियाख्याते साधनाश्रयसङ्ख्यया । भिद्यते न तु लिङ्गाख्यो भेदस्तत्र तदाश्रयः ।। इति । अत्र हेलाराजः एकपदोपात्तकर्तृकर्मलक्षणसाध- नाधारकरित्वबहुत्वाभ्यां पचतः पचन्ति पच्येते पच्य. - ·तिर्थनिरूपणम् । ८१७ न्ते इति क्रिया विशेष्यते।नहि द्विबहुसाधनसाध्यत्वं प्रतीयते क्रियायाः । एवं तद्गतलिङ्गयोगो न । शब्दा- र्थप्रतीतेः स्वाभाविकत्वेन युक्त्यगम्यत्वात् । अत एव 'देवदत्तः पचति' इत्यादौ द्रव्येण क्रि. यायाः सामानाधिकरण्यम् । अत एव द्रव्यवादिना आख्याताओं ऽपि द्रव्य- मिति स्वीकार इति । तथा 'सम्बन्धाजातभेदो ऽयम्' इति हरिकारि- काप्रतीकमुपादाय यथाऽऽख्याते प्रत्ययवाच्यकारक- भेदे तत्सम्बन्धाद्धात्वर्थक्रियाया अपि भेदः प्रतीयते यथा पचतः पचन्तीति इति पुञ्जराजः । अत एव 'घटपटौ न स्तः' इत्यादौ व्यास- ज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतीतिरिति सङ्गच्छते ॥ १४ ॥ ( कुं० टी०) *आख्यातार्थाश्रयेति । कर्मधार- यः । ननु क्रियाया एकत्वाद् द्विवचनाद्यनापत्तिरत आह *स्वप्रकृतिकेति । स्वं धातुः । कादिगतसंख्याया धात्वर्थे आरोप इत्यर्थः । *कैयटेनेति यदुक्तं तदनुवदति *अथैके. ति । अयं भावः-क्रियाया एकत्वाद् द्विवचनादि न प्रामोति साधनभेदात् क्रियाभेदमाश्रित्य द्विवचनाद्युपपादने तु भावार्थके- ऽपि तदापत्तिः। अथैकपदवाच्यसाधनसंख्याश्रयं द्विवचनादीति चेत् पाकौ इत्यादि न स्यात् । साधनस्य घाऽनभिधानादिति । ननु धात्वर्थे संख्यारोपे बीजाभाव इत्यत आह *साधनेपीति । (१) तेन हीति पाठः पुस्तकान्तरे ।

·८१८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । *आख्यातार्थोऽपि द्रव्यमिति । क्रियाविशिष्टः कादिरेवा. ख्यातार्थ इत्यर्थः । *संबन्धादिति । कर्तृभेदे सति क्रियाया अपि भेदः प्रतीयते । वस्तुतस्तु न भेदः । अत एव पक्त्वौदनं मुले इत्यत्र समानकर्तृकत्वमुपपन्नम् । *व्यासज्यवृत्तीति । उभयत्वावच्छिन्नेत्यर्थः ॥ १४ ॥ (क० टी०) *केचित्-दीक्षितभूषणकदादयः । सिद्धान्त- माह *परेविति । *वाक्यतेति । तयोर्धेकयोरित्यादीनाम् । ननु सुविषये न न प्रकृत्यर्थगतैकत्वादावित्यर्थः किन्तु सा. काङ्क्षतया सम्भवेन च कर्मगतैकत्वादावित्यर्थ इति कथमे- करूपताऽत आह *कर्मणीत्यादेरपीति । तथा च तत्र तथैवान्वय इत्येकरूपतैवेति भावः । प्रकृते तत्रान्वये साधकान्तरमाह *क- मणीत्यादेरपीति । तत्र-कर्मादौ । ननु सुब्विषये गुणानामिति न्यायेन तदसम्बन्धेन तथैवान्वये कर्मण एकत्वादी द्वितीयेत्या. दिभाध्यविरोधोऽत आह *कर्मणीति । कर्मादिशब्दस्तत्र शक्ति- मत्परो न तु शक्तिपरः । सच प्रकृत्यर्थ एवेति न दोष इति भावः । *एकत्वे-एकत्वादौ । ननु वक्ष्यमाणरीत्या द्वित्वादेस्तत्र बाधात्कथं तदन्वयस्तत्रात आह *स्वेति । स्वं धातुः।वाच्यान्तसाधनविशेषणे- नातिप्रसङ्गनिरासः । *तत्र-धात्वर्थे । *वदतेति । वदता कैय. टेनेत्याद्यन्वयः। कर्मणि सर्ववचनानि भावे त्वेकवचनमेव केनैतदेकं भवतीति भाग्यीयप्रश्नाशयः।पक्षान्तरं तुन सदोषमिदानीमुक्तं तेन। अत एवेत्यस्याथै सूचयन्नाह *क्रियागतेति। *साधनेति । बहुव्रीहिः। ननु तद्वत् भिन्नपदवाच्यसाधनगतसङ्ख्यारोपोऽपि कुतो नेति भावा- ख्याते दोषोऽत आह *शब्दति । *चस्त्वर्थे । ननु साधनगताना- रोपितसङ्ख्याप्रतीतिसम्भवे किमर्थमारोपिततत्प्रतीतिस्वीकारो ऽत आह *अनेकइति । आरोपे निमित्ताभावादेवाह *पञ्चकृत्व- इति । अन्तरङ्गत्वाजातसंस्कारस्य तेन बाधायोग इति भावः । ननु एवमपि वाक्यसंस्कारपक्षे दोष एवात आह *लक्ष्यति । एकत्वं तु क्रियायां स्वतो न त्वारोपितमित्याह *धातुनाचेति । *शब्दा- थेति । शब्दादर्थप्रतीतेरित्यर्थः । *अत एव-तत्र स्वभावतः तद्ग- ·तिर्थनिरूपणम् । ८९९ संख्याभानेन पारिभाषिकद्रव्यत्वसत्त्वादेव । अनेन तत्र स्वाभावि- कत्वं समार्थतम् । *द्रव्येति । द्रव्यमेवैकः सर्वत्र शब्दार्थ इत्येकश. ब्दपक्षवादिनामित्यर्थः । *आख्यातार्थ:-तिङन्तजन्यप्रतीतिविशे. ध्यभूतः। हर्यन्तराद्याह *तथेति । दृष्टान्तमाह *यथेति । तमेव विशिष्याह *यथेति । *अतएव-तत्र तदारोपेण तस्यास्तत्वेन भानादेव । अन्यथा प्रसज्यप्रतिषेधे क्रियान्वयनियमेनान्यथा दोषेण च तत्र तदभावे तदभावमात्रप्रतीत्या तदसङ्गतिः स्पष्टैव ॥१४॥ यत्र तु भावे लेऽपि संख्यावगमस्तत्र भवत्येवब. हुवचनम् यथा हतशायिकाः शय्यन्ते इत्यादौ। तत्र हि यादृशानि हतानां शयनानि तादृशानि शयना- नीत्यर्थः । तत्रोपमानबहुत्वेनोपमेयेऽपि तत्प्रतीतः । अन्यथोपमाने बहुत्वोपादानं व्यर्थ स्यात् । संख्यावान्सत्त्वभूतो ऽर्थः सर्व एवाभिधीयते। भेदाभेदविभागोऽपि लोके संख्यानिवन्धनःइति। संख्यासमुद्देशे हर्युक्तः कथमसत्त्वभूतक्रियायाः संख्यावत्त्वम् । इदं तदिति सर्वनामपरामर्शयोग्यो- ऽर्थः सत्वभूतः । तत्र बित्वादि भेव्यवहारकृत् । एकत्वं चाभेद्व्यवहारकृत् । नच राजपुरुषादिवृत्तावुपसर्जनार्थे संख्यानवग- मात् सर्व एवेत्यनुपपन्नम् , तस्याप्यर्थस्य वाक्ये पृथ- गुपस्थितौ तदवगमसत्त्वादिति वाच्यम् । यथा न्यायनये गुणत्वात् द्रव्यगतयैव संख्या यारोपेण गुणादौ द्वित्वादिव्यवहारस्तथा मम कि- यायामपि तत्सम्भवात् । क्रियायां तयोग्यत्वव्यव- हारश्चानारोपितसर्वसंख्यानाश्रयत्वेन बोध्यः ।

·८२० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । नच न्यायनये गुणादावपेक्षावुद्धिविशेषविषय- स्वरूपा गौणी संख्या नतु द्रव्यगताया आरोप इति वाच्यम् । अयमेकोऽयमेक इत्यादिबुद्धेरेव तवापेक्षाबुद्धि- स्वेन गुणादौ तस्या अभावात् । एकत्वस्यापि गुणरू. पत्वेन गुणादावसम्भवेन तथा वुद्धरसम्भवात् । किश्चैवं तेनैव द्रव्येऽपि तयवहारोपपत्तावतिरि- क्तसंख्यापदार्थविलयापत्तिः । एवं च तिर्थप्रकारक- बोधे धातुजं ज्ञानं कारणमित्येक एव कार्यकारणभाव इति लाघवम् । प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वा- र्थबोधकत्वव्युत्पत्तिभङ्गश्च । अत एव ज्याप्सूत्रे भाष्ये तत्सूत्राभावे पचति पश्येत्यादौ तिङन्तात् स्वाद्युत्पत्तिमाशय "एकत्वा. दीनामुक्तत्वान्न" इत्युक्तम् । तव तुतिका कर्तृगताया उक्तत्वेऽपि क्रियागताया अनुक्त्या तदापत्तिारा । सुपां प्रकृत्यर्थविशेष्यगतसंख्याभिधायित्वात् । तथा रूपप्सूत्रे तिङन्तप्रकृतिकरूपबाद्यन्ते पचति- रूपं पचतोरूपमित्यादौ संख्यालिङ्गाभावादमोऽनुपप- तमाशङ्या क्रियाप्रधानमाख्यातं क्रिया चैकान हित्वा- दिमती तिङन्ता दानवगतेः । क्लीवत्वञ्च स्वभावात्। यद्येका पचत इत्यादौ कथं विवचनादीत्याशय सा. धनापेक्षं तदित्युक्तम् । तत्रं साधनान्वयीति नार्थः । एकत्वं क्रियान्वयि द्वित्वादि साधनान्वयीति (१) तस्येतिपाठः कलानुरोधी।

·तिर्थनिरूपणम् । ८२१ वैरूप्यापत्तेः। तस्मात्साधनगतसंख्यारोपापेक्षमित्यर्थ उचितः। यत्त्वनभिहितसूत्रे भाष्ये प्रातिपदिकार्थसूत्रे ऽनु- वृत्तमनभिहित इति अन्यस्यासम्भवात्संख्याया एव विशेषणं स्यात् । एवं च पचत्योदनं चैत्र इत्यादावेक- त्वात्प्रथमा न स्यादित्युक्तम्। तस्यायं भावः-साधनग- तसंख्यारोपनिमित्तत्वेन वस्तुतःसाधननामार्थगताया उक्तत्वम् । एकवचनमपि साधने द्वित्वाद्यभावबुद्धिनि- मित्तके तदनारोप एव, वक्ष्यमाणयुक्तेः । एवं च तद- भाववुद्धौ द्रव्यस्य निस्संख्यत्वाभावेनैकत्वमप्यव. गतमेव साधने इतीति न तद्विरोधः।अन्यथा तिर्था- श्रयगताया उक्तत्वेऽपि चैत्रत्वविशिष्टनामार्थगताया अनुक्तत्वात्तवापि तदसङ्गतिरेव । पचतोरूपमित्यादी द्विवचनादितु न। द्वयोरेकस्य बहुषु त्रयाणामित्यादि. निर्देशैः प्रातिपदिकार्थसूत्रे प्रवृत्तिनिमित्तभूतसंख्या- बोधकवचनशब्देन च संख्याप्रवृत्तिनिमित्तकेषु "न केवला प्रकृतिः" इति समयस्यानुवादकविभक्त्यैव पालनेऽपि अन्यत्रौसर्गिकैकवचनेनैव तत्पालन लक्ष्यानुसारात् भाष्यप्रामाण्याचेति बोध्यम् एवं च भावे स्वगतैकत्वेनैवैकवचनम् । अन्यथा तव पचति भवति पचतो भवतीत्यादौ भवत्यर्थस- वयान्वयः क स्यात् । “भवतिः पुनर्वतमानकालत्वं चैकत्वं च" इति भाष्येण तस्य संख्यार्थकत्वबोधनात्। पचतो भवत इति तु न । आरोपितस्यान्यत्रारोपादर्श- ·८२२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । नात् । तादृशस्यारोपे मानाभावात् । अत्र चेमेव भाष्यं मानम् ॥ १५ ॥ ( कुं० टी०) *यथेति । शयनं शायिका क्रियाविशे- षणत्वात् शम् । *संख्यावानिति । इदं तदिति परामर्शयोग्यं द्रव्यम् । तत्सर्वं सङ्ख्याविशेषान्वयाईम् । द्वित्वेन भेदः, एकत्वेन चाभेद इति तदर्थः । अभिन्न प्रत्ययविषय- त्वरूपस्यैकत्वस्य गुणेऽपि सम्भवादाह *द्वित्वादीति । *तस्या अभावादिति । तादृशबुद्धिविशेषविषयत्वरूपसंख्याया अभावादित्यर्थः । अत्रैव हेतुमाह *एकत्वस्यापीति । एकत्व. स्याभावे एकोऽयमिति बुद्धेरप्यसम्भवादित्यर्थः । *ते- नैव-ताशबुद्धिविशेषविषयत्वेनैव । *तब्यवहारेति । स. वयाविशेषव्यवहारेत्यर्थः । *विलयापत्तिरिति । अभे- दप्रत्ययविषयत्वमेकत्वं भेदप्रत्ययविषयत्वं द्वित्वादीति वि- भागसम्भवात् । *एकएवेति । तार्किकाणां तु तिर्थ- कालस्य धात्वर्थे ऽन्वयः, संख्यायास्तु कर्नादाविति भेदः । अत एव तिर्थस्य कर्नादावन्वयाद् व्युत्पत्तेरपि भङ्गः। क्रियायां संख्याबोधार्थ स्वाद्युत्पत्तिः स्यादिति यदुक्तं तत्रैव बीजं दर्शय- ति *सुपामिति । क्रियाप्रधानामिति । पश्य मृगो धावतीत्यत्र दृशि प्रति धावनस्याप्रधानत्वे ऽपि समानपदोपात्तकारका- पेक्षया प्राधान्यं तदर्थः । *क्रियाचैकेति । एवं च द्वित्वाद्य. भावेन द्विवचनाद्यनुत्पत्तावौत्सर्गिकमेकवचनमिति भावः । न. द्वित्वादिमती इत्यत्र हेतुमाह अतिङन्तादिति । अक्लीबत्वं चेति। लिङ्गमशिष्यमिति न्यायात् । श्योकेति । क्रियेति शेषः । यद्य- पि साधनभेदात् क्रिया भिन्ना संख्याभावादेकत्वमपि चायुक्तं तथाऽपि भेदाभावरूपमेकत्वं बोध्यम् । · साधनापेक्ष. .

·तिर्थनिरूपणम् । मिति । साधनगतसंख्याऽऽरोपापेक्षमित्यर्थः । *अन्यस्या- सम्भवादिति । अनभिहिते प्रातिपदिकार्थे इत्यर्थासम्भवात् । *साधनगतेति । साधनगतसंख्यायाः क्रियायामारोपात् आ- रोपमूलभूतायाः साधनगतसंख्याया अपि उक्तत्वमेवेत्यर्थः । ननु पचतः पचन्तीत्यादावनारोपितक्रियाया एकत्वादेकवच. नापत्तिरत आह * एकवचनमपीति । *द्वित्वाद्यभावेति । आ. रोपितद्वित्वादिमतीतेरौत्तरकालिकत्वेन पूर्वप्रतीतस्यैकत्वस्य बा- ध इति भावः । *तदभावबुद्धौ-द्वित्वाद्यभावबुद्धौ । ननु दौ त्रय इत्यादाविव पचतोरूपमित्यादावप्यनुवादकत्वाद् द्विवचना- दि उचितमित्याशङ्याह *द्विवचनादि तु नेति । द्वावित्यादा. वनुवादकविभक्तिप्रयोगे ऽपि पचतोरूपमित्यादावेकवचनादि- लक्ष्यानुसारादेवेत्यर्थः । *क स्यादिति । साधने तदन्वये तु पचतो भवति न स्यात् । *करोति पुनरिति । यथा हि किं करो- पि पचामीत्येवं करोतिः पचादीनां सर्वान्पुरुषवचनादीनाचष्टे- नैवं पक्ष्यति भाविष्यति पचतो भवत इत्यादिप्रयोगो भवति किन्तु भवतिर्वर्तमानकालमेकत्वमेव चाहेति भाष्यार्थः । यौ पचतः तौ भवत इति तु नार्थः। आख्याते क्रियाया एव प्राधा. न्यात् । तस्मादत्र पच्यर्थ एव भवतेः कर्ता तत्र क्रियायामेव सं- ख्यान्वयः। *आरोपितस्येति। क्रियायामारोपितस्येत्यर्थः॥१५॥ (क० टी०) विशेषमाह *यत्रत्विति । *सङ्येति । एक- त्वान्यसंख्याविशेषेत्यर्थः । अत एवाह * बाहिति । दावित्यादिनाष्ट्रासिका आस्यन्त इति । तत्र हेतुमाह *तत्रो. पमानेति । *अन्यथा-तेन तत्राप्रतीतौ । यत इति शेषः । लिङ्गादिभेदे उपमाया दुष्टत्वात् । तां विना तत्र गत्यभावात्। साऽत्र लुप्ता बोध्या । तथाच लक्ष्यानुसारेण तत्र वाक्यसं- स्कारपक्षस्यैवाश्रयणेन पदान्तरवाच्यसाधनगतसंख्याया अप्यगत्या *इत्या- ·८२४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । तत्रारोपाङ्गीकार इति तत्साधुत्वम् । एतेन "सार्वधातुके यक्" इति सूत्रस्थोक्तभाष्यप्रयोगादेव तत्र तत् साध्विति भूषणायुक्तमपास्तम् । हरेहर्यन्तरविरोधं परिहरति *नचेति । यद्यपि प्रागुक्तयद्वतिसिद्धा- न्तमते ऽस्य सामञ्जस्यमेव तथापि प्राचीनमते ऽप्यविरोधायायमुप. क्षेपः । *सङ्ख्येति । सत्त्वभूतोऽर्थ एव सर्वः संख्यावानभिधीयते लोके इत्यर्थः । अन्यदप्याह *भेदेति। तन्निबन्धन एवेत्यर्थः। उद्देश्य- विधेययोर्भदायाह *इदमिति । अत्रेत्यादिः। ननु भेदस्य तत्वेऽपि कथमभेदस्य तत्वमत आह *तत्रेति । संख्यानां मध्ये इत्यर्थः । विभागपदार्थमाह *व्यवहारोति । तस्यातनिबन्धनत्वे ऽपि तद्वयव. हारस्य तन्निबन्धनत्वमिति भावः । सिद्धान्तरीत्येयमाशङ्केत्याह *संख । संख्यासामान्येत्यर्थःगमकाभावस्थले इति भावः। वि- शेषं वक्तुं सदृष्टान्तमाह *यथेति । गुणे द्रव्यस्य कारणत्वेन तन्मू. लकगुणनिष्ठगुणानङ्गीकारादाह *गुणत्वादिति । *गुणादावित्या. दिना कर्मादि । उपक्रमानुरोधेनाह *द्वित्वादीति । एकत्वसत्त्वादाह *सर्वेति । तमेव कथयन् दृष्टान्तासङ्गतिमाह *नचेति । तत्र तदभावे हेतुमाह *एकत्वेति । *अपिना बुद्धिसमुच्चयः । भेदमभ्युपेत्यैवेदम् । वस्तुतो न सा भिन्नेत्याह *किञ्चैवामिति । गुणादौ तादृशसंख्याङ्गी- कारे इत्यर्थः । *तेनैव-अपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वेनैव । *तदिति । द्वित्वादीत्यर्थः । फलान्तरमप्याह *एवं चेति-संख्याया धात्वर्थे ऽन्वये च । अस्योभयत्रान्वयः । *अत एव- तिर्थसंख्यायास्तत्रा. न्वयादेव । धातोर्लस्य बाधकस्य सत्वादाह *तिङन्तादिति । ननु राजपुरुषमानयेत्यादौ तदन्वयवारणाय स्वाव्यवहितार्था- न्वय्यभिधायित्वस्यावश्यकत्वेन सुपामपि युक्तमेव भाष्यमत आह *सुपामिति । अव्ययीभावादी दोषापत्त्या तथा दुर्वचत्वात इति भावः। भाध्यान्तरमपि गमकमत आह *तथेति । तत्र तस्यै. वेष्टत्वादाह *अमइति । तिङन्तादिति । स्वत इत्यादि । अत एव भावत्वे न द्विवचनादि । एवं संख्यांशे उक्का लिङ्गांशे आह * क्लीबत्वं चेति । *स्वभावादिति। समाधायेति पाठः । दीक्षितभूषणाद्यभिमतं खण्डयति तस्योत । भाष्योक्तस्येत्यर्थः। *साधनेति । साधनविशे- षेत्यर्थः । उक्तभाष्यान्तरैकवाक्यतालाघवादित आह *उचितइति । अत्र भाज्यान्तरविरोधं परिहरति *यत्त्विति । भाष्ये इत्यस्योक्तमि- ·तियनिरूपणम् । स्यत्रान्वयः । 'संख्या विभक्त्यर्थः' इति पक्षे कर्मादावभिहिते ऽप्य. नभिहितसंख्यायां द्वितीयादिवारणायानभिहितकर्मादिगतैकत्वादौ द्वितीयादय इत्यर्थलाभार्थमनभिहिताधिकार इत्यस्याग्रिममाह *प्रातिपदिकेति । *उक्तत्वादिति । तिति शेषः । इदं विरुद्धं तव तिङा नामार्थगतसंख्याया अनुक्तरिति भावः । *साधनेति । साधनगता या संख्या तस्या धात्वर्थे य आरोपस्तन्निमित्तकत्वस्य धात्वर्थसंख्याया उक्तौ सत्त्वेनैक्यात्साधनत्वेन साधनरूपतिङ- र्थगतसंख्यावत् वस्तुतः साधनं यो नामार्थश्चैत्रत्वादिविशिष्टस्त- द्रताया अप्युक्तत्वमित्यर्थः । अत एव साधने द्वित्वादिसंशयो नेति तात्पर्यम् । नन्वियं युक्तिरेकवचने दुर्वचा । तत्रारोपस्यैवाभा. वात्स्वगतैकत्वमादायैवैकवचनोत्पत्तेः । एवञ्च तदंशे भाष्यविरोध एवात आह *एकति । कर्मकाख्याते इत्यादिः । साधने या द्वित्वाद्यभावबुद्धिस्तन्निमित्तको यो धात्वर्थे द्वित्वादेरनारोपस्त. भैव भवतीत्यर्थः । अन्यथा धात्वर्थे सर्वत्रैकत्वस्याकाशादिवत्स्वतः सत्त्वेनैकवचनापत्त्यान द्विवचनादेविलयापत्तिस्तस्मात्तत्र सति स्वगतैकत्वमादायैकवचनं न तु तदभावे तन्मात्रमादायेत्येवेन सूचि- तम् । कुत एवमित्यत आह *वश्यति । गौणी मुख्या वेति भाष्यो. क्तयुक्तरित्यर्थः । नन्वतावताऽपिप्रकृतसिद्धिः कथमत आह *एवञ्चे- ति । तं विना तदभावे चेत्यर्थः । *तदभावेति । साधने द्वित्वाद्यभा. घेत्यर्थः । लोकसिद्धत्वादाह *द्रव्यस्येति । *साधनेइति । तस्या. स्तत्रावगमे वस्तुतः साधने नामार्थे ऽप्यवगतत्वमेव । यद्यप्यत्रैकत्व- योर्भेदस्तथापि तन्मात्रेण तदभावेनास्यावश्यकत्वेनोक्तरीत्या साध- नत्वेन साधनगतैकत्वस्यावगमावश्यकत्वेन तदभेदान्नामार्थगतमप्य. वगतमेव, अत एव पचतीत्युक्ते साधने एकत्वसंशयो ऽपि न, एकः पचतीतिवदनेकः पचतीत्यस्य दर्शनेन एकत्वस्यारोपानारोपविष. यसंशयसत्त्वे ऽपि तद्विषयत्वं तस्य न उभयत्र एकत्वेनैव भानादिति भावः । * आद्यतिर्भावसमाप्तौ । *अन्यथा-उक्तरीत्यनङ्गीकारे । दीक्षितादिमतेन आह तिर्थाश्रयति । नन्वेवं पचतिरूपमित्यत्र तिङोक्तत्वे ऽप्येकवचनवत्पचतोरूपमित्यादौ द्विवचनादि स्यादत आह * पचतइति । ननु "न केवला" इति समयस्य परिपालनं वक्ष्यमाणं यदि सार्वत्रिक तर्हि द्यादिशब्देभ्योऽपि तदापत्तिरत आह ।

·८२६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । । ननु *द्वयोरिति । यत इत्यादिः । “आदशतः संख्याः संख्येये” इत्याधुक्त- राह *प्रवृत्तीति । संख्येत्यनेनार्थान्तरव्युदासः। *निमित्तकेषु-स. वेष्विति बोध्यम् । * एवं च-क्रियायां स्वत एकत्वसत्त्वे च । एवेन औत्सर्गिकैकवचननिरासेन तथा प्राचीनग्रन्थानां चिन्त्यत्वं सू. चितमित्यनुपदमेव स्फुटीभविष्यति *अन्यथा-स्वगतै- कत्वानङ्गीकारे । तव-भूषणकारादेर्मते । आदिना पचन्ति भवतीत्यादि तत्र सा नैव तदर्थ औत्सर्गिकै. कवचनेन तद्वनिर्वाहादत आह *भवतिरिति । अनुवर्तते इत्यस्यानुषङ्गः । अथ तत्र तदारोप इति चेत् तत्रैव तदनवगमः, अथोक्तसत्त्वं चेत्तर्हि आवश्यकत्वात् द्वित्वादेरप्यारोपोऽस्तु कृ. तं तत्राश्रयान्वयकृतवैरूप्येणेति भावः । ननु सिद्धान्ते पचत इति- वत्पचतो भवत इति स्यात् वक्ष्यमाणरीत्या, नतु पचतो भवती- त्यत आह *पचतोभवत इति । *तादृशस्य-आरोपितस्य । नन्वत्रा. पि किं मानमत आह *अत्रचेति । *इदमेव-भवतिः पुनरित्युक्तम् भूवादिसूत्रस्थमेव । भाववचनो धातुरिति लक्षणे पचादेर्धातुत्वाप्रा- प्तिः पूर्वलक्षणे तेषां करोतिसामानाधिकरण्यनिर्देशवदत्र तेषां त- दनिर्देशादिति तत्रोपक्रमः॥ १५ ॥ किञ्च "करोतिः पचादीनां सर्वान् कालान्सर्वाणि वचनान्यनुवर्तते" इत्यत्र भाष्ये श्तिपा निर्देशादि. ना धात्वर्थे एव कालान्वयवत्संख्यान्वयः स्पष्टमुक्तः । वचनं संख्या। पचत इत्यादौ तु न स्वगतैकत्वप्रयुक्त- मेकवचनम् । गोणी मुख्या चोत्तरा संख्या पूर्वसंख्यां बाधते इत्यहउणसूत्रे भाष्योक्तेः। नच किञ्चिद्व्ययं विभक्त्यर्थप्रधानं किञ्चिक्रि- याप्रधानम् । उच्चैर्नीचैरित्याद्यम् । हिगित्यादि अन्त्यम् । तिबन्तमपि काण्डे इत्यादि विभक्त्यर्थप्रधा- नं रमते इत्यादि क्रियाप्रधानम् । “नचैतयोरर्थयोलि- संख्याभ्यां योगः" इति "तद्धितश्च" इति सूत्रस्थ.

·तिर्थनिरूपणम् । ८२७ भाष्यविरोध इति वाच्यम् । तत्राव्ययेषु काण्डे इ. त्यादौ चोभयायोगः, रमते इत्यादौ लिङ्गायोगः इत्यर्थात् । प्रायेणेति च शेषः । अन्यथा हतशा- यिकाः शय्यन्ते पचतिरूपमित्यादौ ताभ्यां योगेन तदसंगतेः । अनारोपितैकत्वातिरिक्तसंख्ययाऽयोग इति वा तदर्थः। नचैवं "न वै तिङन्तान्येकशेष प्रयोजयन्ति कि- याया एकत्वादु" इति सरूपसूत्रस्थभाष्यासङ्गति- रिति वाच्यम् । स्वतो ऽन्यसंख्याया असत्वात् । आरोपितसंख्यामादाय तु नानेकशब्दप्रवृत्तिः। अत एव जातिपक्षे सूत्रं प्रत्याख्यातम् । जात्या. अयगतसंख्याया आरोपे ऽप्यनेकशब्दाप्रवृत्तेः। अन्यथा तदसङ्गतिः स्पष्टैवेत्यदोषात् । अत एव "विधिनिमन्त्रण-"इति सूत्रे विध्यादिषु वाच्येषु “लिङि प्रवर्तनाया एकत्वाद् द्विवच- नाद्यनापत्तिः" इति दूषणमभिहितं भाष्ये। तेनहि तिर्थसंख्याया आख्यातजन्यबोधविशेष्येऽन्वय इति सूचितम् । यत्तु कैयटेन कीद्यर्थानां विधिरूपार्थेन बाधस्तन न कर्नादिगतसङ्ख्यानिवन्धनं द्विवचनादीति तदाशय उक्तः। विरोधाभावात् "लः कर्मणि"इतिसूत्रे ल इति बहुवचनाच तबाध इति सिद्धान्ताशय उक्तः, तन्न । "प्रवर्तनाया एकत्वाद"इति भाष्यासङ्गतेः । तिबादे- रप्यनापत्तेश्च । भावकर्मकर्बर्थकलस्यैवात्मनेपदपरस्मै पदविभागेन तबिधानात् । युष्मदस्मच्छेषसामाना- ·८२८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । धिकरण्याभावेन प्रथमपुरुषाद्यनापत्तेश्च । अर्थनि- यमे उपपदनियमेऽप्यानियमापत्तेश्च । सिद्धान्ताश. योऽप्ययुक्तः। अविरोधेऽपि तक्रेण दधिवाघदर्शनात् । "एतावांश्च ला, ल एतेषु साधनेषु यथा स्यात् । या- चन्द्र लग्रहणम्" इति "लः कर्मणिच"इतिसूत्रस्थभा- ध्येण ल इत्यस्य प्रथमैकवचनान्तताया एव बोधनाच । कादिगतसङ्ख्यायाः स्वनिष्ठधात्वर्थे आरोपवत् त. द्विषयप्रवर्तनायामारोपे न मानमित्याहुः ॥ १६ ॥ . (कुं० टी०) *करोतिरिति । कुधात्वर्थे इत्यर्थः। यजतिषु येयजामहं करोतीतिवत् धात्वर्थनिर्देशे श्तिप् । एवं च क्रि- यायामेव कालाधन्वयो दर्शितः। *सर्वान्कालानिति । यथा किं करोति पचति, किमकार्षीदपाक्षीदिति प्रयुज्यते, तथा किं करोषि पचामीति विपरीताऽपि पुरुषानुवृत्तिः सर्वग्रहणे. न विवक्षिता । भाष्यस्थवचनशब्दस्यार्थमाह *संख्ये- ति । ॐगौणीति । "एक एवाकारः" इति पक्षे घटेन तरति घटिक इत्यत्र आवृत्ति कृतेन वचत्वेन एकान्त्वस्य बाधात् यज्लक्षणः ष्ठन् भवति । बाहुक इत्यत्र तु मुख्यं यच्त्वम् । छनचेति । "तद्धितश्चासर्वविभक्तिः" इत्यपहाय "अविभक्तिरः व्ययम्" इत्येव सूत्रमस्तु शब्दस्वभावाचाव्ययमविभक्तिकं भवति। यथाहि उच्चैरित्यधिकरणप्रधानं सप्तम्यर्थे वर्तमानत्वात् । हिरुक् पृथगित्यादि तु क्रियामात्रविशेषणत्वात् क्रियाप्रधानम् । हिरुग्दे. वदत्त इत्यत्रापि तिष्ठतीत्यादिक्रियाऽऽक्षेपः । एवंचानयोरर्थयो- लिङ्गसंख्यायोगाभावाद् उक्तन्यासः मुस्थ इति भाष्यम्। *विरोध इति । क्रियायां संख्यायोगात् पचतिरूपमित्यादौ च लिङ्गस्या- ·तिर्थनिरूपणम् । ८२९ पि योगात् । *उभयायोगः-लिङ्गसंख्ययोरयोगः । *अना- रोपितेति । अनारोपिता या एकत्वातिरिक्ता संख्या तयेत्यर्थः। *नवैतिङन्तानीति । 'पृथक् सर्वेभ्यो विभक्तावेकशेषः' इति पक्षे द्वन्द्वः प्रामोति एकशेषस्तु तिङन्ते सावकाशः, साधनभेदेन क्रियाभेदसम्भवादित्याशा भाष्यकार आह *नवैतिङन्ता- नीति । आख्याते निवृत्तभेदायाः क्रियायाः प्रतिपादना- दिति भावः । *स्वतइति । अनारोपितद्वित्वादेरभावादित्यर्थः । आख्यातार्थसंख्यायाः क्रियायामन्वयः क्रियायां द्वित्वादि चारोपितमिति स्वमतानुसारेणाह *जात्याश्रयेति । * अप्रवृत्तेः- अप्राप्तेः । बाध इति स्यादिति शेषः । एवं द्विवचनादि इत्यत्रा- पि । *तदाशयः-दूषणाशयः । *भावेति । भावाद्यर्थकलका. रानुवादेनैवात्मनेपदपरस्मैपदयोर्विधानादित्यर्थः । *अर्थनियमे इति । भावकर्मणोरात्मनेपदमेवेत्याकारके । युष्मदि मध्यम एवेत्युपपदनियमः । *एतावांश्चेति । परस्मैपदमात्मनेपदं चेति । *लएतेषु इति । एतदर्थं सूत्रमित्यर्थः । *तद्विषयेति । प्रवर्त. नाविषयगतसंख्यायाः पर्वतानायामारोपाद् द्विवचनादीत्यर्थः । *नमानमिति । प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थेति न्यायविरोधादित्यपि . बोध्यम् ॥ १६ ॥ एतद्भाष्यप्रसङ्गात्केचिन्मते भाग्यविरोधं सुचयन् सिद्धान्ते साध- कान्तरमाह *किञ्चेति । तद्भाप्याव्यवहितप्राक्तनमाह *करोतिरिति। यद्यपि भाग्ये मध्ये सर्वान्पुरुषानित्यपि वर्तते तथापि प्रकृते ऽनु. पयोगानोक्तम् । तिङन्तत्वनिरासायाह *शितपेति । आदिना सुः । भवन्मते तु संख्यांशे तदसङ्गतिः स्पष्टैव । तत्रत्यवचनपदार्थमाह *वचनमिति । ननु भाववत्, पचति भवतीत्यादिवश्च पचत इत्या. दावपि कुतो नैकवचनमत आह *पचतइति । क्रियायां स्वत एकत्वमारोपितं द्वित्वादीति । सिद्धान्ते शङ्कते *नचेति । सु.

·८३० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । पः पकारेण प्रत्याहारादाह *तिबन्तमपीति । *तत्र-भाष्ये । इ. त्यर्थादित्यत्रान्वयः । लिङ्गांशे उभयत्र सर्वावश्यकशेषमाह *प्रा. येणेति, *चेति । यैः क्रियायां संख्यासामान्याभाव उच्यते तेषां केचिन्मतवादिनामपि शेषावश्यकत्वमित्याह *अन्यथेति । शेषानङ्गीकारे इत्यर्थः । *ताभ्याम्-लिङ्गसंख्याभ्याम् । संख्यांशे प्र. कारान्तरमाह *अनारोपितेति । *एवम्-आरोपितद्वित्वाद्यङ्गीकारे। *एकशेषमू-तदारम्भम् । अत्र हेतुमाह *स्वत इत्यादिनाऽऽदायेत्य- न्तेन । असत्त्वादित्यस्य नानेकशब्दप्रयोग इति शेषः । भाष्यतात्पर्य- वर्णनमिदम् । *प्रवृत्तिरिति । तावन्मात्रेण तत्कार्यसिया विना ऽप्येकशेषेण तन्मूलकल्पने मानाभावादित्यर्थः । अत्र भाष्य. समतिमाह *अत एवेति । अस्यार्थमाह *जात्येति । *अदो. षात्-तत्प्रयुक्तानेकशब्दप्रयोगापत्तिरूपदोषाभावात् । प्राचीनमते दोषान्तरं सूचयन् सिद्धान्ते साधकान्तरमप्याह *अत एवेति । *लिङि-लिडिति पक्षे । *अनापत्तिः-तदभावापत्तिः । अत एवेत्यस्याथै सूचयन्नाह *तेनहीति । तदाशयः-दूष- । *वचनाञ्चति । तस्य सर्वसंग्राहकत्वादिति भावः । दोषानुपपादकत्वादाह *प्रवर्त्तनाया इति । तेन तद्वाधे आह *तिबादेरिति । एकवचनस्येत्यर्थः । अत्र हेतुमाह *मावेति । तत्र दोषान्तरमाह *युष्मदिति । तिप्तमझीत्यादिक्र- मेणाह प्रथमेति । लविधावाह *अर्थेति । पुरुषविधावाह *उपप- देति । आधे दोषमाह * अविरोध इति । द्वितीये दोषमाह *एता. वानिति । *लग्रहणमिति । अन्यथा लग्रहणमित्युचितम् । नन्वेव- भारोपेण निर्वाहे दोषस्यैवासङ्गतिरत आह *क दीति । सि- द्धान्ताशयस्त्वन्यतोऽवगतव्यः ॥ १६ ।। कालान्वयस्तु धात्वर्थव्यापारे, न फले, नापि कारके । तेन व्यापारापगमे विक्लित्तिसत्त्वे पच्यत इति स्थादपाक्षीदिति च न स्यादतीतक्रिये कर्तरि च पचतीति स्यादित्यपास्तम् । सच द्योत्य एव । विशे- षणतया ऽन्वयानुभवात् । णाशयः ·तिर्थनिरूपणम् । ८३१ वर्तमानक्रियावाचकाद्धातोर्लडित्यादि "वर्तमाने लड्" इत्यादेरर्थः । एकधातुप्रकृतिकानेकलडादेशानां शक्तिकल्पने गौरवाच । आमवातजडीकृतकलेवरे उत्थानानुकूलयत्नसत्त्वे ऽपि नोत्तिष्ठतीति प्रयोगः । तस्योत्थानोद्देश्यकत्वे ऽपि तत्प्रयोजकत्वाभावात् । अत एव तत्रोत्थानाय यतते इत्येव प्रयोगः । यागपा- कायुद्देश्यककुण्डमण्डपतण्डुलक्रयणादिव्यापारमादा- य यागाद्यर्थ यतते इत्यादिवद्यजतीत्यादिवारणाय प्रयोजकताविशेषस्यैव सम्बन्धतया अभ्युपेयत्वात् । तत्राभिमतफलजनने सति तनिष्पादकसकल- व्यापारापगमे भूतत्वम् । फलावच्छिन्नतादृशसकल- व्यापारस्य भावित्वे भविष्यत्त्वम् । यावच्चाभिमत- फलप्रयोजकक्रियायाः समाप्तिन भवति तावद्वर्तमा. नत्वमित्यनुपदं वक्ष्यामः । एवश्च चैत्रः पचतीत्यादावेकचैत्रकर्तृकैका वर्तमा- ना पाकक्रियेति बोधः । ननु धात्वर्थविशेषणतयैव बोधविषये कर्नादौ कथं चैत्र इत्याद्यर्थस्य विशेषणतयाऽन्वय इति चेन्न । सामान्यरूपार्थस्य नियमेन विशेषाकासाबलादिशे- षणभूतेनापि तेन विशेषणतया तदन्वयात् । यथा नियताकासावशादेव चैत्रेण गतो ग्राम इत्यादौ वि. शेषणभूतक्रियायां कारकान्वयस्तद्वत् । नन्वेवं कर्तुः क्रियान्तरेणापि सम्बन्धः स्यात् । एवञ्च पचति पठतीत्याद्यपि स्यात् । एककर्तृकपाठ- क्रियाकर्तृकर्तृका पचिक्रियेति बोधसम्भवादिति चेन्न ।

·८३२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । तदाकाहाऽभावात्। अत एव क्रियायाः कारकनिरूपिता प्राधा. न्यता । प्राधान्यभावस्य न भङ्गः । यथा वनिता स्वाकाशितं स्नानादिसंस्कारं पत्युः सहते न वनिता- न्तरसम्बन्धं स्वानाकासितं तदत् । तण्डुलः पच्यते चैत्रेणेति कर्मलकारे तु एकचैत्रा. श्रयिका या वर्तमाना भावना तजन्यैकतण्डुलाश्रयि. कैका विक्लित्तिरिति फलविशेष्यको बोधः । पक्कस्त. ण्डुल इत्यादौ फलस्य विशेष्यताया आवश्यकत्वात्। अत एव प्रत्ययार्थे साक्षात्मकृत्यर्थविशेष्यान्व- यित्वस्य सर्वत्र क्लप्तस्य न त्यागः। अन्वयित्वं विशे. ष्यतया विशेषणतया वा। अत एव कर्तृलकारे न फलविशेष्यको बोधः । एतेन कर्मलकारे ऽपि भावनाविशेष्यको बोध इत्यपास्तम् । अत एव इष्यते पुत्र इत्यर्थे पुत्रीयतीति न प्रयोगो भिन्नार्थत्वात् । किन्तु पुत्रमिच्छतीत्यत्रार्थ एव । क्य. जन्तात्कर्माण प्रत्ययस्तु दुर्लभो ऽकर्मकत्वादिति स्पष्टं "सुप आत्मनः" इत्यत्र भाष्ये । अन्यथा उयत्रापि पुत्रकर्मकेच्छानुकूलो व्यापार इति बोधेन भिन्नार्थ- त्वासङ्गतिः । इच्छानुकूलो व्यापारश्चात्ममनःसंयो- गादिरेव । मम त्वेकत्र व्यापारो विशेष्योऽपरत्र फलमिति भिन्नार्थत्वं स्पष्टमेव । उक्तञ्च कैयटेन यदा क्रियाफलस्य प्राधान्यं तदा वाक्यमेव-इष्टः पुत्रः इष्यते पुत्र इति, न तु क्यजन्तस्तस्याकर्मकत्वात्क- ·तियानरूपणम् । ८२२ मणि प्रत्ययानुत्पादादितीति दिक् । भावलकारे तु भावनैव विशेष्या। तथैवानुभवा- त् । तिङ् स्वनुवादक एव । कालद्योतकश्च । क्रियाया एकत्वादेकवचनमेवेत्युक्तम् ॥ १७ ॥ (कुं० टी०) *तत्प्रयोजकत्वाभावादिति । तेन यत्नेनो-. स्थानस्याजननात् । कथमिति । गुणानां चेति न्यायात् । *सा- मान्येति । कर्वसामान्यस्य तद्विशेषचैत्राद्याकाङ्क्षाऽस्तीत्यर्थः । इषधातोरिच्छामात्रमर्थः, आख्यातस्याश्रयत्वे लक्षणेति तार्किकाः, तदयुक्तम् । फलव्यापारोभयवाचकत्वाभावे सकर्मकत्वानापत्तेरि- ति सूचयितुमाह इच्छानुकूलो व्यापारश्चेति । *एकत्र-कर्तृल- कारे। *स्पष्टमिति । इदं तु बोध्यम्-इष्यते पुत्र इत्यत्र क्यच् न भवति भिन्नार्थत्वात् “यश्चेहार्थो वाक्येन गम्यते, नासौ जातुचित्प्रत्ययान्तेन गम्यते" इति भाष्यमुपादाय गत्यया. न्तस्याकर्मकत्वेन कर्मणि प्रत्ययासम्भवादिति कैयटेन व्या- ख्याततया इष्यते पुत्र इत्यर्थे पुत्रीयते इति न प्रयोग इसस्यैत्र भाष्यार्थस्य न्याय्यत्वात् ॥ १७ ॥ (क० टी०) व्यापार इत्युक्तेयावर्त्यमाह *फलेइति । आ- धव्यावर्त्यमाह *कारके इति । आये आह *व्यापारोति । द्वितीये आह *अतीतेति । *सच-कालश्च । अत्र सूत्रविरोधं परिहरति *वर्तमानेति । ननु तत्त्वेऽपि वाच्यत्वमेवास्तु यथाश्रुतसूत्रानुरोधा- तू, औपगवादावुपग्वादिवदत आह *एकति । लस्य प्रयोगेऽश्रवणा- दाह *लादेशानामिति । नन्वेवं यत्नस्य वर्तमानत्वमादायातिप्रसङ्गो- ऽत आह *आमेति । *प्रयोजकत्वाभावादिति । तत्प्रयोजकयतः स्यैव धात्वर्थत्वादिति भावः। *अत एव-तत्प्रयोजकत्वाभावादेव । *तत्र-तादृशकलेवरे पुरुषे । एवेनोत्तिष्ठतीत्यस्य निरासः। ननु त- दनुकूलत्वं यथाकथंचिन्नतु विशेषरूपमिति तदुद्देश्यकत्वमादायाति- ·४३४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । । प्रसङ्ग इति तथैव प्रयोगे कि नियामकमत आह *यागेति । यथा- संख्यमन्वयः । एतेन धात्वर्थफले एव व्यापारान्वयो नाख्याता. र्थव्यापारे आमवातजडीकृतकलेवरस्य उत्थानानुकूलयत्नसत्त्वेनो- त्तिष्ठतीति प्रयोगापवेरिति सिद्धान्तलेशोक्तमपास्तम् । ननु वर्तमा- नत्वादि कालगतंन क्रियागतम् । किञ्च तत्राप्यनतिप्रसक्तं तद् दुर्वच. मिति तथा सूत्रार्थासङ्गतिरत आह *तति । यस्मिन् व्यापारे इत्य- र्थः। भूतभविष्यद्वर्तमानानामिति भाष्यप्रयोगीयक्रमेणाह *अभिम. तेति। ताशेति। अभिमतफलनिष्पादकेत्यर्थः।नन्धिदं यद्यप्यनति. प्रसक्तं तथापि कालनिष्ठभेदस्य तत्र कथं सस्वमत आह *इत्या. द्यनुपदमिति । कालनिरूपणावसरे इति भावः । *एवं च-काल. देस्तत्रान्वये च । “पदार्थः पदार्थेन" इति न्यायेनाशङ्कते *नन्वि. ति । नित्यसाकाङ्गभिन्नविषयः स न्याय इत्याशयेन समाधत्ते *सामान्येति । इदमन्यत्राप्यावश्यकमित्याह *यथेति । *एवम्-कर्तु विशेषणसम्बन्धस्वीकारे । *क्रियान्तरेणापि । विशेष्यभूतेन । कि. 'याकारकयोस्तत्वेन नित्यसाकाङ्गत्वात् । इष्टापत्तावाह एवं चति । *इत्याद्यपि-एकं वाक्यं स्यादिति भावः । स्वक्रियान्वयसत्त्वादाह *एकति । तदेति । क्रियान्तराकालाया अभावादित्यर्थः । तयोनि. त्यसाकाङ्गत्वेऽपि उपात्तक्रिययैव निराकाङ्कत्वादिति भावः । *अत एव-तदाकाहाया अभावेन तथा अन्वयासम्भवादेव । तस्यास्तनि. रूपितप्राधान्याभङ्गस्य तदानीमपि सत्वानद्वयनिवेशः । युक्ति- युक्तं भाज्यादिसंमतं भाज्योक्तमेवाह *तण्डलइति । कछत्स. मभिव्याहारे फलव्यापारयोग्यत्यासेन बोधावश्यकतया क. माख्याते ऽपि तथैवोचितमित्याह *पक्कइति । *अत एव-तत्र फ. लस्य विशेष्यत्वादेव । साक्षात्सम्बन्धेन तस्य सार्वत्रिकत्वायै- बाह *अन्वयित्वमिति । अत एव-क्लप्तोक्तनियमभङ्गापत्तरेव । दीक्षितभूषणायुक्ति खण्डयति *एतेनेति । उक्तनियमभङ्गप्रसङ्गे- नेत्यर्थः । *भावनेति । एकतण्डुलाभिन्नायिका या विक्लित्तिस्तद. नुकूला एकचैत्राथयिका वर्तमाना भावनेत्येवमित्यर्थः । अत्र भाग्यसंमतिमप्याह अत एवेति । उक्तोऽर्थः । ननु वाक्यवत् क्य.. जन्तादपि कर्मणि प्रत्ययोऽस्त्वत आह *क्यजन्तादिति । *अ. न्यथा-फलविशेष्यकोषस्व तत्रानीकारे । मित्रार्थस्वेति ।

·तिर्थनिरूपणम् । ८३५ तदुक्त्यसङ्गतिरित्यर्थः । ननु तदनुकूलो व्यापारोऽप्रसिद्धः क्षाने तदनुकूलत्वसत्त्वे ऽपि तदर्थकत्वमस्य नेष्टमत थाहाच्छेति । आदिना मनोविषयसंयोगः । *एकत्र-कर्नुप्रत्यये । *अपरत्र- कर्मप्रत्यये । कैयटसंमतमपीदमित्याह *उक्तं चेति । विग्रहे फल- स्य विशेष्यतया पुत्रीयतीत्यादौ व्यापारस्य विशेष्यतया भि. मार्थत्वान्न तदर्थे, किन्तु पुत्रमिच्छतीत्यत्रार्थे एव । कर्मणि च फलस्य विशेष्यत्वम् इष्टः पुत्रः, इष्यते पुत्र इत्यादी सामा- नाधिकरण्यानुरोधेनाप्यवश्यमङ्गीकार्यम् । एतेन कर्मकृदन्ते तथा- कोकारे ऽपि कर्माख्याते न तथेत्यपास्तम् । सामानाधिकरण्यान्वय. स्याविशिष्टत्वेन वैषम्ये बीजाभावाद् । अत एव भाष्ये इष्टः पुत्रः इज्यते पुत्र इति कृत्तिकोः साम्येनोपादानम् । अन्यथा त्वदुक्तरी. त्या वैषम्यात्तदसङ्गतिः। इन्यते पुत्र इत्यत्र समाधानानुक्त्या न्यू नताचेति स्पष्टमेवेति भावः । यद्यप्ययं कैयटः स्वशब्देनोक्तत्वादि. ति प्रतीके दृश्यते तथापि भिन्नार्थत्वोपपादके "इह भवन्तः" इति मतेऽपि बोध्यः । अत्रैव वा सोऽर्थ उचित इति बोध्यम् । एतेन तदनुयायिनो ऽन्येऽपि तत्र तथा बोधं वदन्तो निरस्ताः । फले प्रधानं व्यापार इति तु कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारपरम् । तन्त्रे. णाप्रधानमित्यपि छेदेनोभयपरं वेति न तद्विरोधस्तदाह *इति दिगिति । वैयर्य परिहरति *कालेति ॥ १७ ॥ अन्ये तु क्रिया सङ्ख्याऽयोग्येति मत्वा औत्स- गिकमेकवचनम् । समयाऽन्वयिकर्तृकर्मणोरप्रतीतेः। मध्यमोत्तमावपि न । तिङ्समानाधिकरणयुष्मदा- पभावादित्याहुः। तदयुक्तमित्युक्तम्। अत एवाव्ययेभ्यः संख्याधभावावचनानुत्पत्ति. माशझवौत्सर्गिकमेकवचनमुक्तं भाष्ये न तु भावार्थ: भ्यो ऽपि तदनुत्पत्तिमाशयति बोध्यम् । ननु भावे प्रथमोऽपि न स्यात् तस्यापि शेषे नि- ·८३६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । यतत्वादिति चेन्न । शेषे इति पदं त्यका प्रथमस्यो. त्सर्गताया भाष्ये उक्तत्वेनादोषात् । सूत्रे शेष इत्य- वयुत्यानुवाद इत्याहुः। यदा तु सकर्मकाणामपि सौकर्यातिशयविवक्ष. या कर्तृव्यापारत्यागे धातोः फलसमानाधिकरण. व्यापारपरत्वेन फलमात्रपरत्वेन वा कर्मणः कर्तृत्व. विवक्षा तदा कर्मस्थक्रियाणां पच्यादीनां लवाच्यकर्तुः कर्मवद्भावेन पच्यते ओदनः स्वयमेवेति प्रयोगः । अन्येषां तु पश्यति राजेति । विक्लिद्यते, ज्ञानविषयो भवतीति चार्थः । अत्र स्वयमेवेति कत्रन्तरनिवृत्तौ तात्पर्यग्राहकम् । 'नचैकस्य धातोरर्थत्यागपूर्वकमर्था- न्तरे वृत्ती शब्दार्थसम्बन्धनित्यताहानिरिति वा- च्यम् । धात्वन्तरत्वात् । डुपचए पाक इत्यादिस्तु त- न्त्रेण निर्देशः। तदुक्तम्- एकदेशे समूहे वा व्यापाराणां पचादयः । स्वभावतः प्रवर्तन्ते तुल्यरूपं समाश्रिताः ॥ इति । यत्र कर्मणि क्रियाकृतो विशेषः प्रत्यक्षगम्यस्तत्र कर्मस्था क्रिया। तत्रैव च कर्मवद्भावः यथा पकापकत- ण्डुलेषु छिन्नाच्छिन्नकाष्ठेषु । गमिदृश्यादिषु तु नैवम्। नहि गतागतग्रामे दृष्टादृष्टवस्तुनि वा कश्चित्प्रत्यक्ष- गम्यस्तत्कृताविशेषो ऽस्ति । कचित्कर्तरि तत्कृतः श्र- मादिरूपो दृश्यत इति कर्तृस्थैव सा । अत्र यवक्तव्यं तदुक्तं प्राक् । सदयमत्रानुगमः- नियविकार्यकर्मणि कर्मस्था ·तिर्थनिरूपणम् । ८३७ प्राप्ये तु नेति । तदुक्तम्- क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते । दर्शनादनुमानाद्वा तत् प्राप्यमिति कथ्यते॥ इति । निर्वत्यै स्वरूपलाभ एव क्रियाकृतो विशेषः । विकार्ये विकाररूप एव सः। आद्यं घटं करोति । अन्त्यं सुवर्ण कुण्डलं करोति,काष्ठं भस्म करोति । अ. नुमानाद्यथा-पुत्रः सुखं करोतीत्यादौ । सुखरूपलामो मुखप्रसादादनुमेयः । एतद्रहितं प्राप्यं यथा रविं प- श्यतीति । यद्यपि विषदृष्टिसर्पदृष्टे विषज्वालावलीढ- तारूपो विशेषो दृश्यते,तथाऽपिन सर्वत्रतत्सत्त्वमिति भावः । अत्र वस्तुनो दृश्यस्वभावता आलोको दर्शन- योग्यदेशावस्थितिदर्शनकारणं बोध्यमिति दिक्॥१८॥ (कुं० टी०) * औत्सर्गिकमिति । अयं भावः-प्रत्ययः परो भवत्येवेति नियमार्थ “परश्च"इति सूत्रम् । तेन मुप्तिहितो न शब्दः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः । तेन न पक्तव्यादिशब्दप्रयोगप्रसङ्गः । अत एव "अपदं न प्रयुञ्जीत" इत्युद्धोषः। "येकयोः" इत्यत्र- कशब्दस्य कैवल्यवाचकस्य ग्रहणादेकत्वाभावे ऽपि पचति- कल्पमित्यादौ तत्सिद्धिः । “न केवला" इसस्य च सुप्. विहितेत्यर्थान्न तिङन्तात्तदापत्तिः । नन्वत्रापि कर्ता- दिगतद्वित्वाधारोपण द्विवचनाद्यापत्तिरत आह संख्या- न्वयीति । तदनुत्पत्तिम्-एकवचनानुत्पत्तिम् । * अन्येषाम्- कर्तृस्थक्रियाणाम् । ननु स्वयमेवेत्यस्य कर्तृत्वात् शुद्ध कर्मण्येव लकारोऽस्त्वित्याशमाह * कर्वन्तरेति । *धात्वन्तरत्वादिति । धातूनामनेकार्थत्वामित्वस्याप्ययमेवाशयः । *मुवर्ण कुण्डलं ·८३८ टीकाद्वयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम् करोतीति । सुवर्ण विकार्य कुण्डलं निर्वय॑म् । दृश्यादावपि क्रिया. कृतो विशेषो ऽस्तीति शङ्कते *यद्यपीति । *विषदृष्टीति । केषां चित्सर्पाणां दृष्टौ विषम् । इदं तु चिन्त्यते ज्वालादर्शने ऽपि सर्पदर्शनजन्येयमिति कथं ज्ञातुं शक्यमिति । ननु घटादीनां दृश्यता परमाणूनामदृश्यतेति वैषम्ये दर्शनक्रियैव निया- मिकेत्याशङ्याह *वस्तुन इति । दृश्यत्वं वस्तुस्वभावादित्यर्थः । एवं च रूपमहत्त्वादिविशिष्टस्यैव दर्शनमिति भावः । नन्वे. वमन्धकारादावपि प्रत्यक्षापत्तिरत आह *आलोक इति । कारणान्तरमाह योग्यदेशावस्थितिरिति ॥ १८ ॥ (क० टी०) दीक्षितभूषणायुक्तिमाह *अन्येत्विति । अयो. ग्येतिच्छेदः । असत्त्वभूतत्वात् । *तदिति । भाष्यसंमत- स्वगतैकत्वेनैवोपपत्तेरित्यर्थः अत्र भाष्यान्तरमपि साध- कमित्याह *अत एवेति । तथैकवचनस्य सिद्धत्वादेवेत्यर्थः । आदिना कारकम् । एवव्यवच्छेद्यमेवाह नत्विति । *शेषे-युष्म- दादिभिन्ने तिसमानाधिकरणे । नन्वेवं केवलयुष्मदादिसत्त्वे म. ध्यमादेस्तदभावे प्रथमस्य च चारितार्थेन विशेषविहितत्वे ऽपि निरवकाशत्वाभावेनोत्सर्गापवादयोरपि तातङ्न्यायेन समबलत्वात त्वं च स च पचथ इत्यत्र परत्वात्प्रथमापत्तिरत आह *सूत्रे इति । एतेन पाणिनेरज्ञानमपि निरस्तम् । यदि तु स्वविषयत्वावच्छेदेन स्वेतरबाधस्तदा ऽदृष्टार्थमेव तदित्यरुचिराहुरित्यनेन सुचिता । कर्मकर्तृस्थले 'विशेषमाह *यदाविति । प्राचाम्मतेनाह *फले. ति । सिद्धान्तमतेनाह फलमिति । *अन्येषाम्-कर्मस्थक्रिय- मिन्नानाम् । क्रमेणार्थमाह *विक्लिद्यत इति । *चार्थ:-अर्थश्च । प्र- योगसमुचायकश्चः । ननु स्वयमेवेत्यस्यात्मनेत्यर्थकत्वे तस्यैव .. पान्तरेण कर्तृत्वमिति कर्मण्येव लः स्यादत आह अति । *धात्वन्तरेति । अथैक्येऽपि शब्दभेदे तत्त्ववदर्थभेदेन शब्दैः क्येऽपि तस्वादित्यर्थः । नन्वेवं तदनुत्या पाणिनेयूँनतापत्तिरत आह उपचषिति । तदुक्तम्-हरिणति शेषः। एवमऽपि । सिदा ।

·तिर्थनिरूपणम् । ८३९ म्तमतमेवाह *एकेति। उक्तमेव विशदयति *यत्रेति । तदन्येषु कर्तृस्थक्रियत्वं न वित्रिकं किन्तु काचित्कमित्याह *क्वचिदिति । गन्त्रादावित्यर्थः। नन्वेवं पच्यादावपि कर्त्तयपि श्रमादिरूपविशेष- सत्त्वात्तत्वस्याप्यापत्या कथं तन्मात्रप्रयुक्तकर्मवद्भावो ऽत आह *अत्रेति । तत्प्रयुक्तकर्मवद्भावविषये इत्यर्थः । *प्रागिति । धात्वर्थवादे ज्ञाधात्वर्थनिरूपणावसरे विशेषदर्शनं यत्रेत्यादिह. रिग्रन्थेनेत्यर्थः । तथा च नेदं तत्वनियामकं किन्तु तत्रोक्तमेवेति नात्र दोष इति भावः । तलब्धं निष्कृष्टमाह *तदयामति । *कर्मणीति । जातावेकवचनम् । इदमपि निर्वर्त्यमेवेत्याह *सुखरू- पेति । घटादिकं स्वपरप्रत्यक्षविषयः, सुखादिकं तु स्वस्यैव न परस्येत्याह *सुखेति । सिद्धान्ते शङ्कते *यद्यपीति । तादृश- तात्पर्यविशेषेत्यर्थः । करणल्युडन्तदर्शनादित्यस्यार्थमाह *अत्रेति । हरिकारिकायामित्यर्थः । तेन पदेनेति भावः । निर्वादिलक्षण- प्रपञ्चो ऽन्येषामत्रैवान्तर्भावश्च भूषणादौ स्पष्टः। एतेन तथा कर्मस्थ- क्रियत्वं वदन्तो दीक्षितभूषणादयो निरस्ताः । स्तदाह *इति दिगिति ॥ १८॥ ननु को ऽसौ कालो यस्य वर्तमानादिभेदेन त्रैवि- ध्यमिति चेत् । उच्यते। प्रकृतेः परिणामस्य विवर्तस्य वाऽतिभङ्गुरस्थ विभोःक्षणस्य धारायाः कालत्वात् । तस्यैव क्षणस्य प्र. चयविशेषैलेवपलघटीमुहूर्ताहोरात्रादिद्विपराधपर्यन्त- व्यवहारः। तेच क्रमिकानेकक्षणावयवका बौद्धाःक्षण- समाहाराःप्रवाहाविच्छेदरूपाः। तत्तत्पानीययन्त्रादि- परिच्छिन्नकिश्चित्क्षणसमूहपरिच्छिन्ना सूर्यादिक्रिया: च निमेषादिपराईपर्यन्तं तत्तद्भेदानुमापिका। क्षणानां स्वतीन्द्रियतयाऽननुमेयत्वेन चास्मदादीन्प्रत्यहरायु- पाधित्वासम्भवात् । अतीन्द्रियद्रष्दृभिर्योगिभिस्तत्त.

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । तक्षणसमूहपरिछिन्नसूर्यक्रियापरिच्छिन्नत्वमहरादीनां ज्ञात्वा तत्तत्कालनियामकत्वेन यन्त्रपानीयपलानां छायादीनां च निर्णयपूर्वकं नियमनात् । यदा शब्द्तन्मात्रपरिणाम एव दिग्वत् कालः । अत एव सांख्यशास्त्रे आकाशत्वेनैव तत्त्वेषु तयो- गणनं कृतम् । भूतादिव्यवहारासाधारणहेतुत्वम्, सकलपरि- णामहेतुत्वम्,चिरक्षिप्रव्यवहारहेतुत्वं च लक्षणम् । त- दुक्तं"क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम्" इति पा- तञ्जलसूत्रे भाष्ये इतरेतरव्यावृत्ततया सर्ववस्तूनाम: शेषविशेषैःसाक्षात्करणरूपं सत्त्वपुरुषान्यताख्याति- रूपाद् विवेकाजायमानं ज्ञानं क्षणतत्कमयोः संयमा. दपि भवति । प्रतिक्षणं सर्ववस्तुपरिणात् । तत्र क्षणो नाम कालस्य तद्धारारूपस्यापकर्षावधिभूतः पूर्वापरां- शशून्यः । क्रमस्तु तत्प्रवाहाविच्छे दरूपः। मुहूर्ताहोरा- त्रादयो बुद्धिसमाहारा एव ।क्षणिकत्वादेव वस्तुतस्त. मिलनासम्भवात् । क्षणस्तु वस्त्वेव प्रकृतेः शब्दत- न्मात्रद्वारा परिणामविशेषः। आनन्तर्यरूपक्रमस्य क्ष- जरूपप्रतियोग्यनुयोगिघटितत्वेन तस्य वस्तुत्वात् । स एवास्माकमस्थिरो नतु पदार्थमात्रमिति बौद्धमता. विशेष इत्यादि । स चायमुक्तः कालो भावमात्रस्योत्पत्तिस्थितिना- शहेतुः । शरदादिरूपेणाम्रादीनां पुष्पफलप्रसवशक्ती: प्रतिबन्नाति, धसन्तादिरूपेण च ता अनुजानातीति तत्रितयहेतुता तस्य ।

·तिर्थनिरूपणम् । ८४१ तत्र जन्महेतुता उक्ता । एवं स्थितिरपि नियत. काला तदधीनैव । एवं वृद्धिक्षयनाशाद्यपि तदधीनम् । घटीयन्त्रस. दृशीभिर्वसन्तादिप्रवृत्तिभिः सकला मूर्तीस्तत्तदव. स्थारूपेण प्रतिक्षणं परिणामैः कलयतीति काल इत्यु. च्यते । क्षणानां क्रमिकत्वात्तस्य क्रमवत्ता । क्रियाभे- दादौपाधिकी च तत्तत्क्षणसमूहस्य वसन्ताद्याख्या । किं चाक्रमब्रह्मविवर्तस्य विश्वस्य यदिदं क्रमेण भासनं तत् कालाख्याविद्याशक्तिकृतमेव । एवमेवा. धिकक्षणसमूहापेक्षं चिरम् , अपचितक्षणसन्तानोपा- धिकंक्षिप्रमिति चिरक्षिप्रव्यवहारोऽप्याञ्जस्येनोपपद्यते। अत एव रामायणे हिरण्यगर्भदूतत्वेनागतस्य कालस्य रामं प्रति वाक्यम्- तवाहं पूर्वसद्भावे पुत्रः परपुरञ्जय । मायासम्भावितो वीर काला सर्वसमाहरः॥ इति । पूर्वसद्भावे-सत्तारूपब्रह्मसद्भावे । करिष्यमाण- संसारस्थानुज्ञाप्रतिबन्धाभ्यां सृष्टिस्थितिसंहारनिग्र- हानुग्रहनिर्वाहकः कालाख्यो मायायाः परिणाम इति तदर्थ इति दिक् ॥ १९ ॥ - (कुं०टी) ननु कालसत्त्वे प्रयक्षं न मानम् । नीरूपत्वात् । नाप्यनुमानस्, हेत्वभावात् । न च परत्वापरत्वादि. कारणतया तसिद्धिः । परत्वापरत्वयोः कालगुणत्वास्वी- कारात् । नापि तदसमवायिकारणं कालः । संयोगस्यैवास- मवायिकारणत्वात्-इति शङ्कते *ननु को ऽसाविति । अख- १०६ ·८४२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । ण्डस्य कालस्य परिच्छेदकत्वासम्भवाद्यैरुपाधिभिः कालभेद- स्तेषामेवातीतादिव्यवहारनियामकत्वे किमतिरिक्तकालेनेति सां. ख्यमतं निराकरोति उच्यते इति । वस्तुमात्रस्य प्रकृतिपरि- णामत्वात् । *अतिभङ्गुरस्य-शीघ्रनश्वरस्य । विमोरित्यनेन कदाऽप्यविच्छेदः सूचितः। *क्षणधाराया इति । क्षणसमूह- स्यासम्भव इत्युक्तम् । अत्र तार्किकाः-तपनपरिस्पन्दविशेषेण दिवसमासादिव्य. वहारोदृश्यते।तथाहि बहुतरसूर्यक्रियाऽन्तरितजन्मत्वं ज्येष्ठत्वम् । तथा अल्पतरसूर्यक्रियान्तरितजन्मत्वं कनिष्ठत्वम् । तथा च सूर्य- क्रियायाः सूर्यसमवेतत्वेन सा पिण्डे न साक्षात्संबन्धेन सम्भवति इति परंपरासंबन्धार्थ तखटकतया कालः स्वीकार्यः । सूर्यक्रि- यायास्तु पिण्डे स्वीकारे 'पिण्डः चलति' इति प्रसयापत्तिः। नच विशेषणतासम्बन्धेन पिण्डे सूर्यक्रियावैशिष्टयं शक्यम् । स्वरू- पसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धे बाधकं विना द्रव्यस्य तदसमवा. पिनि विशेषणतायाः परम्परासम्बन्धव्याप्तत्वात् नचाकाश एव सम्बन्धघटको ऽस्त्विति वाच्यम् । घटनिष्ठयक्रिया- विशिष्टं ज्ञानं नाकाशात्मघटितसम्बन्धजन्यं घटनिष्ठक्रियाविशि- ष्टज्ञानत्वात् । घटः चलतीति विशिष्टज्ञानवद् इति बाधाद् इति । *अचयो धाराविशेषः । *द्विपरार्धेति । तदुत्तरं प्र- लयोत्पत्तेः । यदुक्तं गुणकिरणावल्ल्यां निमेषस्य चतुर्थो भागः क्षण इति । तन्न । प्रलयक्षणव्यवहारानापत्तेः । क्षणव्यवहारा- भावे च तद्धटितमलयपरिमाणस्याप्यसिद्धिः। एतेन सूर्यपरि- स्पन्दादेरप्युपाधित्वासम्भवो बोध्यः । किं पुनः क्षणसिद्धौ मानम् । न हि क्षणज्ञानं प्रत्यक्षात्मकमस्ति । नापि प्रत्यस्तमित- पूर्वापरभावं वस्तु । तादृशे वस्तुनि मानाभावात् । प्रत्यक्षे द्वी- ·तिर्थनिरूपणम् । न्द्रियसंयोगः कारणम्, नच तदुत्तरक्षणे तादृशविषयो ऽस्ति । नाप्यनुमानम् । व्याप्तिग्रहाभावात् । नानाक्षणवर्तिनो घटादय इति व्यवहार एव तत्र मानमिति चेत् । उक्तयुक्त्या क्षणिकस्य प्रत्यक्षाभावेन क्रमिकसंयोगविभागायुपाधिसम्बन्धादेव तत्म- तीतेः । क्षणशब्दप्रयोग एव तत्र मानमिति चेत् । विषये निरूपिते शब्दप्रयोगरूपव्यवहारः व्यवहाराच विषयसिद्धि- रित्यन्योन्याश्रयापत्तेः। अत एवान्यस्यासाधारणकारणस्याभावात् क्षणशब्दप्रयो- ग एव तदनुमापक इत्यपास्तम् । अत्र वदन्ति-क्षणव्यवहारे व्यवहर्तव्यज्ञानविशेषः कारण- म् । तत्र ज्ञानविशेषस्य विषयः कर्म तजनितविभागमागभावा- दिश्वोपाधिः । तदुक्तं वल्लभाचार्यैः- रवेः स्पन्दः क्षणस्तस्य नानाक्षणविशिष्टता । क्रमिनानाविधोपाधिसम्बन्धः परिकीयते ॥ इति । अस्यार्थ:-विभागपागभावाद्युपाधिविशिष्टो रवेः स्पन्दः क्षणः केवलस्पन्दस्यानेककालवृत्तित्वात् । नन्वेवं रविस्प- न्दे कथं क्षणचतुष्टयस्थायित्वव्यवहारः स्वस्मिन् स्वस्यावृत्ते- रत आह *तस्येति । क्रमवद्विभागपागभावाद्युपाधिचतुष्टयस- म्बन्धात् तत्र क्षणव्यवहार औपचारिक इत्यर्थः इति । एतच्चा- सङ्गतम् । प्रलये सूर्यक्रियायाः परिच्छेदकत्वासम्भवात् । *तेच. क्रमिकेति । क्षणेनाप्यनन्तरितः पूर्वापराभावः । ननु क्षणा- नामाशुविनाशित्वात्कथं क्रमः कथं वा समाहार इत्यत आ- ह बौद्धाइति । ननु बुद्धिरेका निर्विभागा न क्रमावगा- -हिनीति कथं तस्याः कालव्यवहारप्रयोजकत्वम् । तदुक्तं हरिणा- ·८४४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । तातेभ्यो या जायते बुद्धिरेका सा भागवर्जितेति । पदार्थमात्रा एव क्षण इत्यभिप्रेत्योक्तम् ताभ्यइतीति. चेत्सत्यम् । स्वशक्त्यैव बुद्धिः क्रमावगाहिनी भवति । सा हि स्व. शक्त्या भिन्नेव क्रमप्रत्यवमार्शिनीति हरिणोक्तेः । पानीययन्त्रा- दिना क्षणसमूहः परिच्छिद्यते तेन च सूर्यादिक्रिया तद्भेदाच कालभेदः स्वतस्तु सूर्यक्रियाया अप्रत्यक्षत्वान्न परिच्छेदकत्वम्। ननु प्रकृतेर्महान् महतोऽहङ्कारः तस्मात्पश्चतन्मात्राणि इति सृष्टि क्रमे कथं कालस्य प्रकृतिपरिणामत्वमत आह *यद्वेति । *आ- काशत्वेनैवेति । "दिकालावाकाशादिभ्यः" इति सांख्यसूत्रम् । आकाशादिभूततन्मात्रविशेषौ दिक्कालौ इति तदर्थः । त्रया- णामप्येकारब्धत्वात् स्पर्शादिशून्यत्वाञ्चेति भावः । *तदुक्तमि- ति । भाष्ये इत्यत्रान्वयः । *क्षणतक्रमयोरिति । अयं पूर्वः क्षणः अयमपर इति क्रमस्य पौर्वापर्यस्य संयमादतिसूक्ष्माणां भेदसाक्षात्कारो विवेको भवतीति तदर्थः । सूत्रमन्यथा व्या- चष्टे *इतरेतरेति । परस्परव्यात्तविशेषैः साक्षात्कारो वि. वेकजं ज्ञानं तद् भवतीत्यर्थः । सत्त्वं बुद्धिसत्त्वं पुरुष आत्मा, अनयोविवेकग्रहे सति कैवल्यं भवति । *स एवेति । क्षण एव । *वौद्धमतादिति । बौद्धा हि पदार्थमात्रस्य क्षणिकत्वं वदन्ति प्रतियोगिमात्रस्यैव नाशं प्रति हेतुत्वे लाघवात् । यथा- हि विरुद्धधर्माध्यासाद्धटपटादीनां भेदः, एवं कार्यसमर्थत्वका- सिमर्थत्वरूपविरुद्धधर्माध्यासाद्धटादीनामपि परस्परं भेद- सिद्धौ क्षणिकता । सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञा तु बाल्य यौवना- दिभिन्ने सोऽयमितिवत् । नच क्षणिकस्य पुरुषस्य कथं का- लान्तरभाविफलमिति वाच्यम् । पुत्रफलार्थ पिप्रवृत्ति- वत्तत्सम्भवात् । *भावमात्रस्येति । अस्मन्मते परमाण्वादीना- ·तिर्थनिरूपणम् । ८४५ मप्यनित्यत्वात् । ननु भावशब्देन पदार्थमात्रग्रहणे भागभावे जन्यत्वाभावाद् ध्वंसस्य च नाशाभावाद्यभिचार इति चेन्न । अवस्थाविशेषातिरिक्ताभावपदार्थे मानाभावात् ॥ १९ ॥ (क० टी०) प्रसङ्गाकालं निरूपयति * नन्वित्यादिना। *परिणामस्येति । विवर्तस्यवेत्यपाठस्तस्यहासम्भवात् । क्षणस्य धारायाः कालत्वमिति पाठः । नन्वतिभङ्गुरस्य कथं विभुत्वम. तो *धाराया इत्युक्तम् । एवं च विभुत्वस्यैव विवरणमिदमत एवम् । क्वचित्तत्पाठो ऽपि । कालत्वादित्यपाठः । पञ्चम्यनन्वयात् । प्रचयः-समूहः । *ते-लवादयश्च । अतिभङ्गुरत्वादेव ऋमिकत्वं बौ. द्धत्वं च । नन्वस्मदादेः कथं तज्ज्ञानमत आह *तत्तदिति । आदिना वालुकायन्त्रादि । किश्चित्पदं वैवक्षिकपरम् । नन्ववय- वक्षणानामेव कुतो न शापकत्वमत आह *क्षणानांत्विति । तत एवाह *नन्विति । नन्वस्माकं पानीययन्त्रादिपरिच्छेद एव तावत्कथं परिच्छेदकान्तरस्वीकारेऽनवस्थाप्रसङ्गो ऽत आह *अतीन्द्रियेति । * यन्त्रेति । द्वन्द्वः । त्रयाणामित्यर्थः । अत्र मते कालस्य तत्त्वान्तरत्वापत्तेराह *यद्वेति । तयोः-दिक्काल- योः । तथा च तत्सूत्रम्-"दिक्कालावाकाशादिभ्यः" इति-आकाशा- दिभूतं यत् शब्दतन्मात्रं तत्परिणामविशेषावित्यर्थः । त्रयाणा. मप्येकारब्धत्वेन स्पर्शादिराहित्येन चाकाशत्वेनैव तयोस्तत्त्वेषु गणनम् । बहुवचनं तु तन्मात्रव्यक्तिबहुत्वाभिप्रायमिति तद्भावः । नैयायिकोक्तलक्षणमाह *भूतेति । पातञ्जलसंमतलक्षणमाह स. कलेति । सम्भवात्तन्त्रोक्तमन्यदप्याह *चिरेति । अत्र मानमाह *तदुक्तमिति । इत्यादिनेत्यनेनान्वति । भगवता व्यालेनति शे- षः । शानस्वरूपमाह *इतरेतरेति । प्राक् सूत्रोक्तविवेकस्वरूप. माह *सत्त्वेति । अपिना सर्वशतासाधकप्रागुक्तसंयमान्तर- समुश्चयः । अनेनास्य सूत्रस्य तदन्यसंयमपरता सूचिता । *परिणा- मादिति । क्षणेषु तत्क्रमेषु च साक्षात्कृतेषु सर्ववस्तूनां परिणामत. क्रमयोः साक्षात्कारात्सर्ववस्तूनां विवेकज्ञानं भवतीति भावः । *तत्र-तयोमध्ये। भिद्यमानस्य लोष्टादेः परमापकर्षावधि: स. स्वादिगुणविशेषः परमाणुर्यथा तथा ऽऽह कालस्येति । तद्धा- ·तिर्थनिरूपणम् । ८४५ मप्यनित्यत्वात् । ननु भावशब्देन पदार्थमात्रग्रहणे प्रागभावे जन्यत्वाभावाद् ध्वंसस्य च नाशाभावाव्यभिचार इति चेन्न । अवस्थाविशेषातिरिक्ताभावपदार्थे मानाभावात् ॥ १९ ॥ (क० टी०) प्रसङ्गात्कालं निरूपयति * नन्वित्यादिना। *परिणामस्येति । विवर्तस्यवेत्यपाठस्तस्यहासम्भवात् । क्षणस्य धारायाः कालत्वमिति पाठः । नन्वतिभङ्गुरस्य कथं विभुत्वमा तो *धाराया इत्युक्तम् । एवं च विभुत्वस्यैव विवरणमिदमत एवम् । क्वचित्तत्पाठो ऽपि । कालत्वादित्यपाठः । पञ्चम्यनन्वयात् । प्रचयः-समूहः । *ते-लवादयश्च । अतिभङ्गुरत्वादेव क्रमिकत्वं बौ. द्धत्वं च । नन्वस्मदादेः कथं तज्ज्ञानमत आह *तत्तदिति । आदिना वालुकायन्त्रादि । किञ्चित्पदं वैवक्षिकपरम् । नन्ववय- वक्षणानामेव कुतो न शापकत्वमत आह *क्षणानांत्विति । तत एवाह *नन्विति । नन्वस्माकं पानीययन्त्रादिपरिच्छेद एव तावत्कथं परिच्छेदकान्तरस्वीकारेऽनवस्थाप्रसङ्गो ऽत आह *अतीन्द्रियेति । *यन्त्रेति । द्वन्द्वः । त्रयाणामित्यर्थः । अत्र मते कालस्य तत्त्वान्तरत्वापत्तेराह *यद्वेति । *तयोः-दिक्काल- योः । तथा च तत्सूत्रम्-"दिकालावाकाशादिभ्यः" इति-आकाशा- दिभूतं यत् शब्दतन्मात्रं तत्परिणामविशेषावित्यर्थः । त्रयाणा- मप्येकारब्धत्वेन स्पर्शादिराहित्येन चाकाशत्वेनैव तयोस्तत्त्वेषु गणनम् । बहुवचनं तु तन्मात्रव्यक्तिबहुत्वाभिप्रायमिति तद्भावः । नैयायिकोक्तलक्षणमाह *भूतेति । पातञ्जलसंमतलक्षणमाह *स. कलेति । सम्भवात्तन्त्रोक्तमन्यदप्याह *चिरेति । अत्र मानमाह *तदुक्तमिति । इत्यादिनेत्यनेनान्वति । भगवता व्यासेनेति शे- षः । शानस्वरूपमाह *इतरेतरेति । प्राक् सूत्रोक्तविवेकस्वरूप- माह *सत्त्वेति । अपिना सर्वशतासाधकप्रागुक्तसंयमान्तर- समुश्चयः । अनेनास्य सूत्रस्य तदन्यसंयमपरता सूचिता । *परिणा- मादिति । क्षणेषु तत्क्रमेषु च साक्षात्कृतेषु सर्ववस्तूनां परिणामत- क्रमयोः साक्षात्कारात्सर्ववस्तूनां विवेकज्ञानं भवतीति भावः । *तत्र तयोर्मध्ये। भिद्यमानस्य लोष्टादेः परमापकर्षावधिः स. स्वादिगुणविशेषः परमाणुर्यथा तथा ऽऽह *कालस्येति । तद्धा- ·तिनिरूपणम् । ८४७ इति तयाख्याकृत् । कलाकाष्ठादिरूपेण परिणामप्रदायिनीति मार्कण्डेयोऽपि । “यदकालयत्तत्कालस्य कालत्वम्” इति श्रुतिश्च । *तस्य-कालस्य । ननु केवलसन्तानादयो ऽत आह *क्रियति । अ- स्यात्यन्तावश्यकत्वमाह *किञ्चेति । *अविद्योति । प्रकृतेः शब्द- तन्मात्रद्वारा परिणामविशेषेत्यर्थः । तृतीयलक्षणमुपपादयति *एव- मेवेति । तद्वदेवेत्यर्थः । तत्तत्स्वभावादिना तनिर्वाहेऽपि क्लेश एवे. त्याह *आञ्जस्येनेति । *अत एव-जन्योक्तरूपकालसत्त्वादेव । सर्वे. त्यस्यार्थमाह *करिष्यति । उक्तरीत्येति भावः । *दिगिति । दिगर्थस्तु तदुक्तमित्यादिनोक्त एव ॥ १९ ॥. यत्तु प्रसिद्धपरिमाणा सूर्यक्रियैव क्रियान्तरपरि. च्छेदहेतुत्वात् · कालः, कालत्वेनैव रूपेण तस्याः कालिकसंबन्धावच्छिन्नाधारतावत्त्वेन 'एतक्रियायां घटः' इति न प्रयोग इति । तन्न । क्रियायास्त्रिक्षणावस्थायित्वेन क्षणव्यवहा- रानापत्तेः । नचोत्तरदेशसंयोगावच्छिन्नक्रिया क्षण इति वाच्यम् । विशिष्टक्रियाया विशेष्यविशेषणत. संबन्धरूपत्वे त्रयाणामपि स्थिरत्वेन क्षणव्यवहारा- सम्भवात् । यदि विशिष्टमतिरिक्तं तर्हि परिभाषा. मात्रमतिरिक्तो न काल इति । किञ्चैकक्षणेऽनेकासामुत्तरदेशसंयोगावच्छिन्न. क्रियाणां जायमानत्वेन विनिगमनाविरहात्तावत्तीनां क्षणत्वापत्तौ युगपदनेकक्षणव्यवहारापत्तिः । सूर्यकि- यापरिमाणत्वस्यापि क्रियान्तरादौ स्वीकारे ऽनव- स्थापत्तिश्च । (१) इयं श्रुतिः कुत्रत्या किमनुपूर्वी केति स्पष्टं न प्रतीयते ।

·८४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । एतेनाखण्डो महाकालस्तस्योपाधिभदानेकत्व- मित्यपास्तम्। नच "वर्तमाने लट्" इतिसूत्रभाष्ये “तस्थुः पर्वताः, स्थास्यन्ति पर्वताः। तिष्ठन्ति पर्वताः, अस्ति आत्मा । एको ह वै नारायण आसीदू" इत्युपपत्तये "भूतभविष्यद्वर्तमानानां राज्ञांयाः क्रियास्तास्तिष्ठतेर. धिकरणम्" इत्युक्तम् । यद्यपि पर्वतादेः स्थितिसत्तारू- पा व्यापाराःसदृशावयवत्वाद् दुरवधारभेदा इति तत्र कालभेदाभावस्तथापि राजक्रिया विसदृशसन्तानत. या ऽवधृतभेदा, यथा ऽधिश्रयणादिविसदृशस्वभावा- वयवक्रियाः पाकादयः प्रसिद्धकालभंदा इति सह- चरिताभिः ताभिः पर्वतादिस्थितिर्भिद्यते । राज- क्रियाः पर्वतादिस्थितिभेदकत्वेनाश्रीयन्ते इति तदा. शयः, तसङ्गतिरिति वाच्यम् । तत्र क्रियापदस्य तत्परिच्छेदककालपरत्वेन तदीयकालस्य पर्वतादि: स्थितावात्मसत्तायां चारोप इत्याशयात् । नित्यो विभुरखण्डः काल इति तुन युक्तम् । का- लस्याधिकरणत्वेनैव तत्तत्कार्य प्रति कारणतयोपा- ध्यनालिङ्गितस्येदानी घट इत्यादिव्यवहारोपयोग्य. धिकरणत्वासम्भवेनापरिच्छन्नसूर्याक्रयाया उपाधि- स्वासम्भवेन तत्परिच्छेदकान्तरस्वीकारे ऽनवस्थाप- या दोषात् । अद्वैतवादे तदसम्भवाच । अत एव "कालाः परिमाणिना"इति सूत्रे भाष्ये "येन मूर्तीनामुपचयांश्चापचयाश्च लक्ष्यन्ते तं काल. मित्याहुः । तस्यैव हि कया चित् क्रियया युक्तस्याह ·तिब्यनिरूपणम् । ८४९ रिति, रात्रिरिति च भवति कयाचित् क्रियया" इति। कया क्रियया आदित्यगत्या । तयैवासकृदावृत्तया मास इति संवत्सर इति च भवतीति । अत्रोपचया दिहेतुत्वेन लक्षितस्यौपाधिकभेदकथनात्स्पष्टमेवाषि- च्छिन्नक्षणधारारूपत्वमुक्तम् । अत एव देवीपुराणे- विभुर्नित्योऽस्थिरः कालो ऽवस्था तस्य तु हेतुता। इत्युक्तम् । तत्र नित्यत्वमविच्छिन्नधारारूप: त्वेन बोध्यम् । अस्थिरत्वेन तु स्पष्टं क्षणरूपतोक्ता । क्षणसमूहरूपश्च स षडिन्द्रियवेद्यः । इदानीं पश्यामि जिघ्रामीत्यादिव्यवहारादित्यलम् ॥ २० ।। - (कुं० टी०) *प्रसिद्धपरिमाणेति । सूर्यक्रिययैव दिवसादि- व्यवहारात् । रात्रौ तु लोकान्तरवर्तिसूर्यादिक्रियामादाय त- व्यवहारः । त्रिक्षणावस्थायित्वेनेत्युक्तं दोषं परिहरति *न- चोत्तरदेशेति । *विशिष्टक्रियायाः -उत्तरदेशसंयोगावच्छि- नायाः। *तीति । अतिरिक्तत्वे कालस्यैवातिरिक्तत्वं कुतो नेत्यर्थः । विशेष्यविशेषणयोः सम्बन्ध एव हि वैशिष्टयशब्द- नोच्यते स चात्र न सम्भवतीत्यर्थः । ननु वैशिष्टयं ज्ञानविशेष एव तज्ज्ञानं तत्सामग्यधीनं कदाचिदेव भवति । तथा च विजातीयज्ञानविशेषविषयकर्म तज्जन्यविभागप्रागभावौ क्ष- णशब्दप्रयोगविषयावित्यरुचेराह *विजेति। *अनेकासामिति । साधनभेदात् । *तस्येति । सूर्यक्रियाया अपि । परिच्छेद- कान्तरापेक्षणात् । क्रियाया एव कालत्वं भाष्याल्लभ्यत इत्या- शङ्कते *नचेति । वर्तमानराज्ञामिति । टजापश्चिन्त्यमेतत् ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । यद्यपीति । पर्वतादिस्थितीनामेकरूपतयाऽवयवभेदाभा- वेन साध्यरूपत्वासम्भवे ऽपि राजादिक्रियाणामवयवभेद. वृत्त्वात् साहचर्यात्पर्वतादिक्रियाणामपि वर्तमानत्वादीत्यर्थः । *सदृशावयवत्वात्-अवयववैलक्षण्याभावात् । *पाकादय इति । पाकादीनामवयवक्रिया विलक्षणा इत्यर्थः । *प्रसिद्धकालेति । भूतादिकालस्तत्र प्रसिद्ध इत्यर्थः । *सहचरिताभिरिति । सा- हचर्य कालकृतम् । वैशेषिकमतं निराकरोति नित्यइत्यनेन । अखण्डः काल इति मते तस्य परिच्छेदकत्वासम्भवात्। “कालाप- रिमाणिना" इति सूत्रमयुक्तमित्याशङ्ख्य भाष्यकार आह *येने- ति । तृणादीनां कदाचिदुपचयः कदाचिदपचयः कारणान्तरा- भावे ऽपि यत्कृतः स काल इत्यर्थः । ननु कालस्यैकत्वात्कथ- महरादिविभाग इत्यत आह *तस्यैवेति । कियाया एकत्वा- त्तस्या अपि भेदकत्वं नास्तीति पृच्छति *कयेति । *आदि- त्येति । आदित्यादिसाधनभेदात् क्रियाभेदत औपाधिकः काल- भेद इत्यर्थः । ॐ षडिन्द्रियवेद्य इति । अन्यथा चक्षुषा गृहीते ऽपि घटे वर्तमानत्वादिसन्देहः स्यात् । नच रूपाभावात्कालस्याप्र- त्यक्षत्वम् । नीरूपस्य रूपस्यापि प्रत्यक्षानापत्तेः । अथ द्रव्यप्र. त्यक्षे एव रूपं कारणमिति चेत् । कालभिन्नद्रव्यप्रयक्ष एव कारणमस्तु ॥ २०॥ (क.टी.) "वर्तमाने लट्” इतिसूत्रस्थकैयटभूष- णादिमतं दृषयति यत्त्विति *क्रियान्तरोति । एतेन कालस्य क्रियारूपत्वे क्रियाभेदाय कालस्त्विति वाक्यपदी- यविरोधः, स्वपरिच्छेदकत्वासम्भवादित्यपास्तम् । तादृशसूर्य क्रियारूपकालस्यान्यक्रियापरिच्छेदकत्वसम्भवात् । ननु क्रियाया एव कालत्वे इदानी घट इतिवदेतक्रियायां घट इत्यपि स्यादत आह *कालत्वेनैवेति । क्रिया सूयक्रियाअनतिरेके आह *वि. स्वस्य

·तिर्थनिरूपणम् ।
८५१
शिष्टेति । अभ्युपेत्येदम् । अत्र दोषान्तरमाह *किश्चेति । *एकक्षणे-
तादृशसूर्यक्रियारूपे। *क्रियाणाम्-अस्मदादिगमनानाम् । कैयटायु.
कै दोषान्तरमाह *सूर्येति । एवं सति सिद्धान्ते तन्मूलतत्रत्यभाष्य-
विरोधमाशडन्ते *नचेति । वर्तमानानां राज्ञामिति पाठः । अन्यथा
टजापत्तेः । तत्रादौ पूर्वपक्षाशयमाह *यद्यपीति। आदिना आत्मा ।
अत एवाह *सत्तेति । क्रियात्वायाह *सदृशावयवत्वादिति ।
सिद्धान्ताशयमाह *तथापीति । *राजक्रियेति। भिन्नम् । तत्र दृष्टा-
न्तमाह *यथेति । स्थितिः-स्थित्यादिः। एवमग्रेऽपि । तात्पर्यमाह
*राजक्रियाइति । शाब्दत्वायाह *आरोपइति । नैयायिकादिमतं
खण्डयति *नित्यइति । *कारणतयेति । अन्यथाऽनुपपत्या आव-
श्यिकयेत्यर्थः । नच तस्योपाध्यनालिङ्गितस्य जन्यं कंचित्प्रत्यप्य-
धिकरणता । इदानी घट इत्यादिरूपेणैव व्यवहारात् । इदानीमि
त्याद्यखिलव्यवहाराणां खण्डकालमात्रविषयत्वात्, काले इदमिति
सामान्यतो ऽव्यवहाराच, तदाह *उपाध्यनेति । परिछिन्नसूर्यक्रिया
खण्डकालस्यैवोपाधिः नतु तस्य । अपरिछिन्नायास्तु उपाधित्व-
मेव न संभवतीत्याह *अपरीति । *दोषादिति । असिद्धरित्यर्थः ।
*अत एव-उक्तमतद्वयातिरिक्तप्रागुक्तकालसत्त्वादेव । *असकदिति।
यावदभिमतमिति भावः । अत एवेत्यस्यार्थमाह *अत्रेति । भाष्ये
इत्यर्थः । *हेतुत्वेनेति । उपचयापचयहेतुत्वरूपलक्षणलक्षितस्य
पश्चादौपाधिकभेदकथनादित्यर्थः । नचैतावताऽस्य क्रियारूपका-
लपरत्वाभावे ऽपि वैशेषिकेष्टकालपरत्वाभावो न स्पष्टः, उपच.
यादिजनकतोपपत्तये एव "तस्यैव हि" इत्यादि भाष्यप्रवृत्तेरिति वा-
च्यम् । अपरिच्छिन्नाया आदित्यगतेस्तदुपाधित्वासम्भवेन तत्प.
रिच्छेदकान्तरस्वीकारे ऽनवस्थापत्तेः, मम तु न दोषः किञ्चित्क्षण.
समूहपरिच्छिन्नाया अहराधुपाधित्वस्वीकाराद्, अंग्रे प्रागुक्तमेव ।
तदेतद् ध्वनयन्नाह *स्पष्टमेवेति । अत्र संमत्यन्तरमाह *अत-
एवेति । तस्य तद्रूपत्वादेवेत्यर्थः । विरोधं परिहरन् तदर्थमा-
ह*तत्रेति । *धारेति । क्षणेत्यादिः। क्षणरूपस्य व्यवहाराविषय-
स्वादाह *क्षणेति । चस्त्वर्थः । *स:-कालः । परोक्तमतद्वये त्वे.
तदनुपपत्तिर्भाग्यविरोधश्चेत्यपि दोषो बोध्यस्तदाह इत्यल.
मिति ॥२०॥

·८५२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । तत्र वर्तमानत्वं प्रारब्धापरिसमाप्तक्रियाधिकरण. समयत्वम्। तदुक्तं भाष्ये-"न्याय्या त्वेषा वर्तमानकालता आरम्भानपवर्गात् । अवश्यं भुञ्जानो हसति जल्पति पिबति निमिषति च" इति । नान्तरीयकत्वात्तासां न भेदकत्वमिति भुङ्क्ते इत्युपपत्तिः। फलावसानः क्रि. यासमूहश्च क्रिया । यद्वा तासामपि तद्नुकूलत्वेन भुज्यादिधात्वर्थत्वविवक्षेति तद्भाव इति कैयटः । भूतत्वं विद्यमानध्वंसप्रतियोगिसमयत्वम् । भविष्यत्त्वं वर्तमानप्रागभावप्रतियोगिसमयत्व. म् । प्रागभावपद्व्यवहार्यतायाः कचित्स्वीकारा. वश्यकत्वेन स नास्तीत्यसंगतमेव । तदाश्रयस्य तत्तत्कालस्य धात्वर्थव्यापारे ऽन्वय इत्युक्तम् । कालघटितलक्षणादेव भूत इत्यस्यानद्यतन इत्यादि विशेषणम् । अद्यतनभिन्न इत्यादिः तदर्थः । अद्य- तनत्वं च तस्य व्यपदेशिवद्भावेन । अद्यत्ववर्तमा. नत्वादि कालगतमिति "लुङ्” “वर्तमाने लट्" इत्य- नयोर्भाष्ये स्पष्टम् । एतेन वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वं भूतत्वम्, प्रारब्धा- परिसमाप्तत्वं वर्तमानत्वम्, वर्तमानप्रागभावप्रतियो- गित्वं भविष्यत्त्वं सकलभावगतम् । कालस्य तु तत्सद्भावोपाधिकं तत्त्वम् । वर्तमानावस्थया गृहीतं घटादिस्वरूपं स्वाधारे काले आरोप्य तत्रर्वतमानत्व- भूतत्वग्रहः । समर्थहेतुसंनिधाने भावित्वे यदूपं बुद्धौ निश्चितं तत्प्रतिबिम्बस्य निर्मलादर्शरूपे काले सम्भ.

·तिर्थनिरूपणम् । ८५३ वाद्विम्बप्रतिबिम्बयोरेकत्वाध्यवसायात्तद्गतं भावित्वं काले आरोप्य तस्य भावित्वमध्यवसाय तदुपाधित. द्भावेषु व्यवह्रियते । तदुक्तम् नित्यो विभुरखण्डः काल इति वैशेषिकमतोपपादने हरिणा- वस्त्वभिन्नस्य कालस्य व्यवहारे क्रियाकृताः। भेदा इमे त्रयः सिद्धा यान्न लोको ऽतिवर्तते ॥ इतीत्यपास्तम् । तेषां कालमात्रधर्मत्वाच्च । वर्तमाना क्रियेत्यादि तु तत्कालवृत्तिक्रियेत्याद्यर्थकम् । आदिकर्मविषये प्रकृतः कटं देवदत्तःप्राकार्षीत्कटामित्यादिरवयवगतातीतत्व. स्य समुदाये आरोपेण प्रयोगः । अत एवानेकदिनप्रा. प्यग्रामं जिगमिषुः प्रथमे दिने किश्चिद्गत्वा ऽऽह 'इद- मद्य गतम् इति । तद्दिने तत्फलावच्छिन्नगतिक्रियाया असमाप्तावपि यत्किञ्चिद्गतिक्रियाया अतीतत्वेन स- मुदायेऽतीतत्वमादाय तथा प्रयोग इति स्पष्टं "निष्ठा" इति सूत्रे भाष्ये। एवं भूतानद्यतनपरोक्षार्थकाल्लिट् । पपाचेत्यादितो बोधे तत्तद्विषयसन्देहानुदयाद् भूतत्वादेरिवानद्यत. नत्वादेरपि बोधविषयत्वम् । साक्षात्करोमीत्येता. दृशविषयताशालिज्ञानत्वं ज्ञाननिष्ठमपरोक्षत्वम् । त- द्विषयत्वं चार्थनिष्ठम्। तद्भिन्नं च परोक्षत्वम् । तादृशवि. षयता च ज्ञानाकरणकज्ञाने एव । “दशमस्त्वमसि" इत्यादिशब्दजपरोक्षज्ञानसहकृतमनसा 'दशमो ऽह. मास्मि' इति साक्षात्कारो न तु ततः शब्दादेव सः। अत एव "तत्त्वमस्मि"इत्यादिशास्त्राचार्योपदेशः, ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । "शमदमादिसंस्कृतं मन आत्मदर्शने कारणम्" इति गीताभाष्ये उक्तम् । ननु साध्यत्वेनाभिधीयमानो गुणभूतावयवः क्र. मिकव्यापाराणामेकफलजनकत्वविषयकवुद्ध्या विष. यीकृतः समूहः क्रिया । तत्रावयवानां मेलनाभावेन समुदायो ऽप्रत्यक्ष एव । किश्च पचेर्यथोदकसेचनादयोऽवयवास्तथा तेषा- मप्यन्ये ऽवयवा इति ते ऽपि समूहरूपा एव । य. स्तु क्षणरूपो ऽवयवः स तु शुद्धो न धातुवाच्यः किं- त्ववयवसमूहात्मनैव आश्रितक्रमरूपत्वात्तद्वाच्यस्य । एवं च सदसद्रूपा क्रिया न सदस्तुविषयेन्द्रियग्राह्या। तदुक्तम्- क्रमात्सदसतां तेषामात्मानो न समूहिनाम् । सबस्तुविषयैर्याति सम्बन्धं चक्षुरादिभिः॥इति॥२१॥ (कुं० टी० ) आरम्भेति । कर्मणि घञ् । *आरब्धस्या- नपवर्गात्-आसमाप्तेर्वर्तमानत्वमित्यर्थः । यत्र तु स्वयं वर्तमा- नत्वं भवान्मन्यते मोदते इसादौ तत्रापि व्यवधानमस्तीत्याह *अवश्यमिति । *पठेति । पठतीत्यादौ भोजनादेरपि पाठानु- कूलत्वेन पठधात्वर्थत्वमेवेति न व्यवधायकत्वमित्यर्थः । *भ- विष्यत्त्वमिति । वर्तमानप्रागभावेति कर्मधारयः । ननु वर्त- मानकालोत्पत्तिकत्वमेव भविष्यत्वमस्तु किं प्रागभावस्वीका- रेण । नचोत्पन्नस्य पुनरुत्पादवारणाय तत्स्वीकार इति वाच्यम् । जन्यद्रव्यं प्रति बाध्यसमवायेन द्रव्यस्य प्रतिबन्ध- कत्वम् अनन्तमागभावकल्पनापेक्षया एकपतिबन्धकत्वस्यैव युक्तत्वादित्याशश्नाह स्वीकारावश्यकत्वेनेति । एतेनेति ।

·तिर्थनिरूपणम् । ८५५ कालगतत्वसाधनेनेत्यर्थः । ननु विद्यमाने घटे कथं श्याम आसीत् रक्तो भविष्यतीत्यादिप्रत्यय इति चेत् । रूपगतभविष्यत्त्वा- देघंटे आरोपात् भावकायर्गतमेव वर्तमानत्वादि काले आरो- प्यत इत्यर्थः । * तत्त्वम्-वर्तमानत्वादि । *आरोप्यत इति । आधाराधेययोः कालघटयोरैक्यारोपेण घटादिवर्तमानत्वादि का- ले आरोग्यत इत्यर्थः । *समर्थहेविति । एतच्च भावित्वे साधक- म् । यदूपं यद्वस्तुनि तत् प्रतिबिम्बस्येति बौद्धभाविप्रतिबिम्ब- त्वं घटे भविष्यत्वमित्यर्थः । *निर्मलादर्शेति । निर्मल आद. शः दर्पणं तत्सदृशकालेत्यर्थः । *अपास्तमिति । अत एव क्रियाभेदायकालस्तु संख्या सर्वस्य भेदिकति हरिणा कालस्यैव क्रियाभेदकत्वमुक्तम् । *अवयवगतेति । अवयवे क्रिया- त्वमारोप्य तदतीतत्वादेव तनिष्ठतेत्यर्थः । तदुक्तं हरिणा- समूहः स तथाभूतः प्रतिभेदं समूहिषु । समाप्यते ततस्तेन कालभेदस्य सम्भवः ।। इति । प्रतिभेदं प्रसवयवं समहिषु अवयवेषु समाप्यते आरोप्यते । *ज्ञानाकरणकेति । एतच्च प्रत्यक्षलक्षणम् । तथाहि-अनुमितौ ब्याप्तिज्ञानं करणमुपमितौ सादृश्यज्ञानं शाब्दबोधे पदज्ञान- मिति तद्भिनं प्रत्यक्षम् । *ज्ञाननिष्ठमिति । प्रत्यक्षत्वं ज्ञानगत- मेव, तद्विषयत्वादर्थोऽपि प्रत्यक्ष इत्यर्थः । विषयज्ञानयोरनुगतस्य प्रत्यक्षलक्षणस्याभावान्न घटादेः प्रत्यक्षत्वमिति भावः । *ता. दृशविषयता-साक्षात्करोमीत्येतादृशविशिष्टविषयता । ननु दशम- स्त्वमसि तत्वमसीत्यादिवाक्यार्थज्ञानजन्य दशमोऽहमिति सा- क्षात्कारे ज्ञानाकरणकप्रत्यक्षलक्षणाव्याप्तिः । नचेन्द्रियजन्यत्वा- भावादस्य प्रत्यक्षत्वाभावः शक्यः । असक्षे इन्द्रियजन्यतायाः - .

·८५६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । प्रयोजकत्वस्य अन्यत्र निराकृतत्वात् । नच निमीलिताक्षस्यापि त्वग्व्यापारदर्शनादन्तःकरणमेवापरोक्षज्ञानं जनयतीति वाच्य- म् । शब्दश्रवणात्मागपि तत्प्रसङ्गात् । नन्वत्र शब्दोऽपि सह- कारी । घटादिप्रत्यक्षे शब्दस्य सहकारित्वादर्शनात् । नच तज्ज्ञानं परोक्षं शक्याम् । अविद्यादेरनिवृत्तिप्रसङ्गादित्यः त आह #मनसेति । नन्वेवं "यन् मनसा न मनुते" इति श्रुतिविरोध इति चेत् । न । तस्य संस्कृतमनोविषयत्वात् । अत एव "दृश्यते त्वग्यया बुद्ध्या" इति स्मृतिः । *तेषामपि- अवयवानामपि । *क्रमादिति । तेषां समूहिनामात्मानश्चक्षुरा- दिभिः संबन्धं न यान्ति । अत्रैव हेतुगर्भ विशेषणम् *सद्वस्तु- विषयैरिति । क्षणरूपादपि मुख्यावयवत्वस्य क्षणरूपतायां वि. श्रान्तत्वादिति भावः ॥ २१ ॥ (क० टी०) एंव कालं निरूप्य सूत्रोपयोगितद्भेदत्रयमाह *तो. ति । काले इत्यर्थः। पूर्वत्र तु क्रियागतमुक्तमिति भेदः । कैयटमाह * नेति। तत्र हेतुतदनपवर्गमाह *फलेति । चो यत इत्यर्थे । अत एवा- रब्धाध्ययनस्य तदसमाप्तौ मध्ये भोजनादिकरणकाले ऽनध्ययनेऽ प्यधीमह इति प्रयोगोपपत्तिः । प्रागभावानङ्गीकारे शब्दप्रयोगाधि- करणकालध्वंसाधिकरणसमयत्वं भविष्यत्त्वमिति केवित्तन्नेत्याह *प्रागभावेति । तदङ्गीकार इत्यस्यातिरिक्ततदनगोकार इत्येवार्थ इति भावः । विशेषं वक्तुमनुवदति तदेति । वर्तमानत्वाश्रयस्ये. त्यर्थः । धात्वर्थेत्यनेन समूहरूपता सूचिता । वृत्तिसम्बन्धेनेति भावः । नन्वनद्यतनत्वमन्यत्रापि कुतो नात आह *अद्यतनेति । *हि-यतः । अद्यतनत्वं च कालगतमेवेति तदपि तनिष्ठमेवे. ति भावः । तत्स्वरूपं त्वग्रे स्फुटीभविष्यति । ननु तस्याद्य भव इति व्युत्पत्त्यसम्भवः स्वस्मिन्स्वभवत्वाभावादत आह *अ- घेति । सर्व चेदम् “अनद्यतने ल"इति सूत्रभाष्ये । नन्वद्यपदेनान्य- स्यैव ग्रहणं कुतो नात आह *अद्यत्वेति । परमतं खण्डयितुमा.

·तिर्थनिरूपणम् । ८५७ है *वर्तेति । यथासंख्यमन्वयः । तत्राद्ये ऽपवादनिमित्तेऽपवा- दस्तभावे नेति अद्य ह्यो ऽभुङ्महीति व्यामिश्रादौ लुङवेत्युक्तम् । द्वितीयभाष्यं त्वये मूले एव स्फुटम् । नैयायिकादिमतं खण्डय. ति *एतेनेति । नन्वेवं नित्याखण्डकालस्य तत्त्वं कथमत आह *कालस्यत्विति । तदेवोपपादयति कति । *तत्र. काले । आदिना भूतपरिग्रह इत्याह *भूतत्वेति । एवं भविष्यति दुर्वचं तत्स्वरूपासिद्धेः । तत्रान्यथा आह *समर्थेति । *तद्गतं-प्र. तिबिम्बगतम् । *तस्य-कालस्य । तदुपेति । कालोपाधिबाह्य- भावेष्वित्यर्थः। क्रियाग्रहणं भावमात्रोपलक्षणम् । कारिकायाम् इमे वर्तमानत्वादयः। एतेनेत्यस्यार्थमाह तेषामिति । वर्तमानत्वा. दीनामित्यर्थः । धर्मत्वादिति पाठः । नन्वेवं वर्तमाना क्रिये. स्यादेः का गतिरत आह *वर्तेति । अनेनेवाशयेन तत्राभिमते- न्यादिना तत्र भूतत्वादिकमुक्तम् । वर्तमानध्वंसेत्याद्यप्येवमेव । त- दर्थमेवात्रादिपदम् । क्वचिद्विशेषमाह *आदीति । नच प्रकृत इत्य- त्रादिकर्मणि निष्ठेति वचनेनादिकर्मणि भूते इत्यर्थकेन सिद्धिरि- ति वाच्यम् । तत्रैव विषये प्राकार्षीत्कटमिति प्रयोगस्यापीष्टत्वात् । तद् ध्वनयन्नाह *प्राकार्षीदिति । अत एवेत्यस्य स्पष्टमित्यत्रान्वयः । गतमिति सामान्योक्तौ हेतुमाह *तदिने इति । उभयत्राह तद्भिन्नत्व- मिति । तद्भिन्नत्वं च परोक्षत्वमित्यपि सूचितम् । नन्वेवं 'दशम- स्त्वमसि'इत्यादिशाब्दस्यापरोक्षत्वानापत्तिरत आह *दशम इति । लिडर्थमाह *एवमिति । यथा वर्तमानक्रियार्थकाद्धातोलेट् तद्वदि- त्यर्थः। तत्र बीजमाह *पपाचेति । *बोधे-सति । सर्वसंमत्या दृष्टा- न्ततया आह *भूतत्वादेरिवेति । ननु तत्र परोक्षत्वं किमत आह *साक्षादिति । प्रयोगवृत्तीत्यादि । अत्र मानमाह *अत एवेति । तथाऽर्थाङ्गीकारादेवेत्यर्थः । आदिना मनननिदिध्यासने । “यन्मनसो न मनुते” इति श्रुतिस्त्वसंस्कृतमनोविषयेति न तद्विरोधः । “दृश्य- ते त्वग्यया बुद्ध्या" इत्यादिशास्त्रान्तराञ्च । तत्राग्ज्यत्वं तत्संस्कृतत्व- मेव । तदेतद् ध्वनयन्नाह *संस्कृतमिति । पर्वताद्यंशे ऽप्यनुमितिः परोक्षैव । तत्रापरोक्ष्यभ्रमस्तु तदानीन्तनापरोक्षज्ञानाभेदाग्रहात् । शब्दज्ञानलिङ्गज्ञानयोरपरोक्षप्रमाहेतुत्वस्य क्लप्तत्वाञ्च । एवं प्र. त्यभिज्ञायामपि बोध्यम् । तद्विशषणांशे शङ्कतें *नन्वित्यादि- ·८५८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । चेनेत्यन्तेन । प्रागुक्तमनुवदति *साध्येति । *तयोर्मध्ये । नन्वेवमपि अधिश्रयणाद्यवयवस्य प्रत्यक्षत्वमस्त्येव अत आह *कि- श्चेति । पचेस्तदर्थक्रियायाः । अवयवः प्रत्यक्षभूतः । अत एव पश्य मृगो धावतीत्याद्युपपत्तिः । शुद्धः स्वरूपावच्छिन्न एव । *त. द्वाच्यस्य-धातुवाच्यस्य । एवञ्च तस्य तत्त्वेऽपि व्यवहाराविषयत्वेच अवयविनः सदूपत्वे समुदायतोऽसद्रूपत्वम् । *तदुक्तम्-हरिणा। क्रमादित्यस्य जायमानानामिति शेषः । इदमपि भूषणादि. मतेनोक्तम् ॥ २१ ॥ वस्तुतः क्षणरूपा अवयवा अप्यप्रत्यक्षा एव । श. तपत्रभेत्तुरतिनेदिष्ठस्यापि स्वाकुल्यादिगतशतक्रि- याभेदतस्कृतसंयोगभेदानवगमेन वस्तुसौक्ष्म्यवत् सूक्ष्मकालावच्छिन्नत्वस्यापि प्रत्यक्षप्रतिबन्धत्वाव- श्यकत्वेन त्रिक्षणावस्थायिन्या अपि क्रियायाः प्रत्य- क्षासम्भवात् । ये तूत्तरदेशसंयोगस्यैव पूर्वदेशसंयोगनाशात्म- कत्वेन क्षणस्थायित्वमेव क्रियाया मन्यन्ते तेषां सु. तरां तदसम्भवः। तदुक्तं भाष्ये-"क्रिया नामेयमत्यन्तापरदृष्टा न शक्या पिण्डीभूता निदर्शयितुम्, अतो ऽसावनुमानगम्या" इति । परेण प्रत्यक्षप्रमाणेनात्यन्तमदृष्टाऽवयवरूपेण समूहरूपेण चेत्यर्थः। अत्यन्तापरदृष्टेति प्रतीकमुपा- दाय "निष्ठा" इति सूत्रे कैयटेनैवमेव व्याख्यानात् । पिण्डीभूतेति । अवयवानां क्षणिकत्वेन पिण्डीभाव- स्यैवाभावादित्याशयः । तस्माद् उत्तरदेशसंयोगादि- रूपफलानुमेयैव सर्वा क्रिया।पश्य मृगो धावतीत्यादी दृशेानसामान्यपरता, धावतेः फलमात्रपरता वा।

·तिर्थनिरूपणम् । ८५९ अन्यथाऽवयवस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि तस्य धात्ववाच्यतया तत्प्रयोगानुपपत्तिरेव । तदुक्तं भूवादिसूत्रे 'यदा त्वेकस्मिन् क्षणे पचती- ति प्रयोगः तदापि तत्र समूहरूपारोपणम् । शब्द- शक्तिस्वभावाच्च नैकक्षणो धातुवाच्यः' इति कैयटेन । अत एव “वर्तमाने लट्' इति सूत्रे भाष्ये- नास्नि वर्तमानः कालः क्षणभङ्गुरेषु पदार्थेषु द्विती- यक्षणे नाशात्समवाधिकारणाभावेन क्रियाभावात्त- दाश्रयवर्तमानकालाप्रसिद्धेः । तदप्रसिद्धौ भूतभवि- व्यतोरप्यसिद्धिः । कदाचिर्तमानस्यैव तदव- स्थाप्रतीतेः । यद्यपि प्रत्याभिज्ञानुपपत्त्या आञ्जस्येन व्य. वहारोपपत्त्यभावाच क्षणवादो ऽयुक्त एव । न वर्तते चक्रमिषुर्न पात्यते न स्पन्दन्ते सरितः सागराय । कूटस्थो ऽयं लोको न विचेष्टिता ऽस्ति यो ह्येवं पश्यति सोऽप्यनन्धः ॥ इति भाष्यश्लोकेन क्षणभङ्ग उक्तः प्रयोक्तुः क्रियाश्रयस्य च क्षणद्वयमपि स्थैर्याभावात्परिवर्तते चक्रमित्यादि- व्यवहारःखपुष्पायमाणः। यतो ऽयं लोकः क्षणस्थायी कूटस्थः। स्वरूपस्थ एव न चेष्टाश्रयः। क्षणद्वयं स्थिती हि तत्कारणिका क्रिया उत्तरक्षणे भवेदपि । नच ता- बदपि स्थैर्यमस्तीति तदर्थ इति वाच्यम् । अत्यन्त- ·८६० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । संसारानित्यत्वबोधने तत्तात्पर्यात् । यो ह्ययं संसा. रानित्यत्वं कथंचिदपि पश्यति जानाति सोऽप्यनन्धो ज्ञानी किंपुनर्यो योगानुष्ठानेन सम्यगेव प्रत्यक्षीकृत- वान्स ज्ञानीति किं वक्तव्यमिति वाक्यशेषण तथा. बोधनात् । नहि क्षणभङ्गवादी अनन्ध इति शिष्ट- सम्मतम् । क्षणभङ्गवादिना आपातभासमानार्थमा. दायायं श्लोकः स्वमतसाधकत्वेनोक्त इति तदनुवादो भाष्येऽपि कृतः पूर्वपचे इति न दोषः, तथा ऽपि वर्तमानः कालो नास्त्येव अनुपलब्धिप्रमाणेन तदभावनिश्चयात् । तदप्युक्तं इलोके- मीमांसको मन्यमानो युवा मेधाविसंमतः । काकं स्मेहानुपृच्छति किं ते पतितलक्षणम् ।। अनागते न पतसि अतिक्रान्ते च काकत । यदि संप्रति पतास सर्वो लोकः पतत्ययम् । हिमवानपि गच्छति । अनागतमतिक्रान्तं वर्तमानमिति त्रयम् । सर्वत्र च गतिर्नास्ति गच्छतीति किमुच्यते॥इति। मीमांसको विचारकः । स्वयं चात्मानं तथा मन्य- मानः मेधावी, तेषां सम्मतश्च । अनेनास्यास्तिक- त्वमुक्तम् । पतितं पातः तस्य किं लक्षणम्, नास्त्येव स इत्यर्थः । कालत्रयेऽप्यनुपलब्धः। काकपर्यायका- कतशब्दस्य सम्बोधनं काकतेति । सम्प्रति वर्तमा- नकाले सूक्ष्मकालावच्छिन्नत्वेनानुपलब्ध्याऽभावनि- श्चये ऽपि क्षणस्य पूर्वापरीभूतावयवक्रियानाश्रयत्वे.

·तिर्थनिरूपणम् । ऽपि यदि पततीत्यादिव्यवहारस्तदा सर्वोऽयं लोकः पतति अपरिदृष्टसंयोगविभागो हिमवान् गच्छती. त्यपि व्यवहारापत्तिः । एवं च कालत्रये ऽप्युक्त- रीत्या गत्यभावाद्गच्छतीत्यादिव्यवहारोऽसङ्गतः । सूत्राणि चासङ्गतानीति पूर्वपक्षे एक समाधानमुक्तम् क्रियाप्रवृत्ती यो हेतुस्तदर्थ यद्विचेष्टितम् । तत्समीक्ष्य प्रयुञ्जीत गच्छतीत्यविचारयन् ॥ इति। क्षणभङ्गनिरासं मनसि निधाय उत्तरदेशसंयोग- पर्यन्तं क्रियास्थैर्याभिप्रायेणेदम्। क्रियाप्रवृत्ती यो हेतुः इच्छाविषयउत्तरदेशसंयोगादिरूपं फलं तस्य विना निमित्तमसम्भवात्तन्निमित्तं यद्विचेष्टितं क्रियासमूह- रूपं तसमीक्ष्य बहिरविद्यमानं बुद्ध्या विषयीकृत्य बुद्धिविषये तत्र बुद्ध्या वर्तमानत्वं विषयीकृत्या- विचारयन् तत्स्वरूपमविचारितरमणीयेनैव तेन गच्छतीत्यादिप्रयोगकर्यादित्यर्थः । तदुक्तं हरिणा- क्रियाप्रवन्धरूपं यद् बुद्ध्यात्मनि निगृह्यते । संक्रान्तबिम्बमेकत्र तामाहुवर्तमानताम् ॥ बुद्ध्यात्मनि बुद्धिस्वरूपे । क्रमेण भूतानामपि ए- कबुद्धौ संकलना भवत्येव । अनुभवपूर्वकं हि स्मरणं न तु क्रमोपलब्धम् युगपन्नस्भर्यत इति । ततोऽपरं समाधानमुक्तम्-"अपर आह आस्ति व. तमानः कालः आदित्यगतिवन्नोपलभ्यते इति । अनु- पलब्ध्या हि वर्तमानकालाभाव उक्तस्त्वया, अनुपल- ·८६२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । ब्धिश्चौपाधिकीति न सा तदभावसाधिका । यथा क्रियाप्रत्यक्षत्ववादिन आदित्यगतेर्दूरत्वदोषेणानुपल- म्भस्तथा सूक्ष्मकालावच्छिन्नत्वदोषेणास्यानुपलम्भः अनेन स्पष्टमेवाद्यसमाधानस्य वर्तमानकालसत्त्वाभा- वमङ्गीकृत्यैव प्रवृत्तिदर्शिता । अत्र न क्रियासमूहस्य वर्तमानकालो विषयः समूहस्य युगपदसन्निधा. नादसत्त्वेन प्रत्यक्षत्वाभावात्तदप्रत्यक्षस्य दोषाजन्य. त्वाचादित्यगतिवदिति दृष्टान्तोपादानवैयांपत्तेः तदप्युक्तम् हरिणा- कार्योत्पत्ती समर्थ वा स्वेन धर्मेण तत्तथा । आत्मतत्त्वेन गृह्येत सा चास्मिन्वर्तमानता ॥ इति। कार्योत्पत्ती समर्थ समूहरूपम् । फलजनकत्वादे- कक्षणोऽपि तदभेदेनाध्यवासितः क्रियात्वेन गृह्यते इति तत्र वर्तमानत्वं मुख्यमेव । स्वेन धर्मेण फलजन- कत्वेन । तत् क्षणरूपमापि । तथा फलजनकम् । अत आत्मतत्त्वेन क्रियात्वेनेत्यर्थः । सा तत्क्षणवृत्तितैव । नन्वेवं सत्त्वं कुतस्तत्रोक्तम्- बिसस्य बाला इव दह्यमानाः न लक्ष्यते विकृतिः सन्निपाते। अस्तीति तां वेदयन्ते त्रिभावाः। सूक्ष्मो हि भावो ऽनुमितेन गम्यः॥ इति । बिसे दह्यमाने तदन्तर्गता बाला दह्यमाना अपि तत्त्वेन प्रत्यक्षेण न गृह्यन्ते किन्तु बिसदाहेन तद- न्तर्गन्तत्वात्तहाहो ऽनुमीयते तथा फलानुपपत्या ·तिर्थनिरूपणम् । ८६३ कल्प्यमानसमूहे क्षणिकावयवसद्भावो ऽनुमीयते । ननु समूहस्य बौद्धत्वमेव वाच्यं युगपत्तस्याभावात्, एवञ्चावयवसत्ता न मानसिहाऽत आह अस्तीति । त्रिषु कालेषु भावो भावना येषां ते योगिनस्तामवय- वक्रियां वेदयन्ते पश्यन्तीत्यर्थः । अनेन योगिप्रत्यक्षं मानं दर्शितम् । अन्येषां त्वनुमानेन तज्ज्ञानमि- त्याह सूक्ष्मोहीति । स्वरूपेण सूक्ष्मकालावच्छिन्न- त्वेन वा सूक्ष्मः सर्वो ऽप्यनुमानगम्य एव फलानुप- पत्त्या कल्प्यमानोबुद्धिविषयः समूहः। “वर्तमाने लट्" इत्यादि शास्त्रं च तदनुमापकम् । एवं चावयवशः स. मूहशश्च क्रियाऽप्रत्यक्षवेति स्पष्टमेवोक्तम् । यदपि भूवा- दिसूत्रे कैयटेन समूहस्याप्रत्यक्षत्वेऽपि एकैकस्य क्ष- णस्य प्रत्यक्षत्वेन वुद्ध्या तान् क्षणान्सङ्कलय्य पच- तीति प्रयुज्यते इति । तदपि योगिप्रयोगविषयम् । अस्मदादिप्रयोगस्तुः व्यवहारपरम्परया विकल्पा- स्मकज्ञानविषय एव । अत एव तिष्ठतीत्यादेवि- कल्पोदाहरणत्वं पातञ्जलैरुक्तम्-यथा क्षणसमूहे बुद्ध्या सङ्कलिते योगिनां घटिकामुहूर्तादिव्यवहारो ऽस्माकं तु यन्त्रच्छायाद्यनुमिते तयवहारपरपरंया घटिकादिव्यवहारस्तद्वत् । योगिनां क्रमेणानुभव- विषयाणामपि एकवुद्धौ सङ्कलना भवत्येव । अनु- भवपूर्वकं हि स्मरणं नतु क्रमोपलब्धं युगपन्न स्म. यते इति । किश्चावयवस्य प्रत्यक्षत्वे प्रकृतः कट इत्यादाववयवातीतत्वेन समुदायातीतत्वमादाय क्ताद्युपपादनवदवयवप्रत्यक्षत्वेन समुदायप्रत्यक्ष ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । त्वमादाय परोक्ष इत्यस्य चारितार्थे भाष्यस्थपू. वैपक्षसिद्धान्तयोरसङ्गत्यापत्तेः । तस्मात्परोक्ष इत्यस- तमितिचेन्न। तदनुकूलशक्तिमतां व्यापाराविष्टानां साध- नानां पारोक्ष्यस्येह विवक्षितत्वात् । भूतानद्या तनी या क्रियाविष्टपरोक्षसाधनिका क्रिया तवृत्ते- लिडित्यर्थात् । तेन क्रियानाविष्टसाधनप्रत्यक्षे ऽपि लिड् भवत्येवायदा क्रियाफलस्य प्रत्यक्षत्वबुद्धिस्तत्पा- रोक्ष्येण च तस्याः पारोक्ष्यम् । स्पष्टं चेदं यमपि भाष्ये । एवं स्वव्यापारस्थ व्यासङ्गादिना मनसो ऽसन्निधाने स्वयमप्रतिसन्धाने पश्चात्सख्याधुत्त्या ज्ञाने तत्कार्येणानुमितौ वा लिड् भवत्येव । यथा बहु जगद पुरस्तात्तस्य मत्ता किलाहमित्यादौ ॥ २२॥ (कुं० टी०) *शतपन्त्रभेत्तुरिति । युगपत् । मया शतं श- तपत्रपत्राणि च्छिन्नानीत्यत्रातिक्षिप्रत्वात् यौगपद्यव्यवहार- वत् । नेदिष्ठमन्तिकतमम् । * अवयवरूपेणेति । क्षणरूपस्यावयव- स्याप्यप्रत्यक्षत्वात् । समूहस्य तु युगपदनुत्पादात्क्षणस्य क्षणि- कत्वेनानवस्थानाच | *ज्ञानसामान्येति । धावनज्ञानस्यानुमाना- त्मकत्वात् । *लमात्रेति । तथा च संयोगरूपप्रत्यक्षानुरोधेन तथा प्रयोगः । * नास्तीति । निष्पन्नस्यार्थस्य भूनत्वादनिष्प- नस्य च भावित्वात् निष्पन्नानिष्पन्नव्यतिरिक्तरूपस्य चाभा- वाद्वर्तमानक्रियाऽभावे "वर्तमाने लट्" इति सूत्रमनुपपन्नमिति भावः । *क्षणभङ्गुरेष्विति । प्रतिक्षणं नश्वरत्वाद्वर्तमानक्रिया- श्रयत्वं नास्तीत्यर्थः । *नाशादिति । क्रियां पति द्रव्यस्य का- ·तिर्थनिरूपणम् । ८६५ रणतया उत्तरक्षणे क्रिया वाच्या तदुत्तरक्षणे चान्यदेव द्रव्यमिति भावः । कदाचिदिति । कदाचिद्यो वर्तमानस्तस्यैव भूतभविष्यद्व्यवहारादित्यर्थः । *प्रत्यभिज्ञेति । सोऽयमिति प्रत्ययो व्यवहारश्च पितापुत्रादिन्यायेनारोपित एव वाच्य इत्य- र्थः । *नवर्तते इति । परिवर्तनक्रियाया वर्तमानाया अभावात् वर्तते चक्रमित्यादिवर्तमानप्रयोगो निरालम्ब इत्यर्थः । *कूटस्थ इति । स्वरूपस्थो न तु वर्तमानक्रियाविशिष्ट इत्यर्थः । अत एवाह *नविचेष्टितेति । व्यापारस्य न कर्तेत्यर्थः । अत्र विचेष्टिता लोको नास्तीत्यनेन दृश्यस्य क्षणभङ्गुरता सूचिता । एवं य- थाकथंचिदपि यो वेत्ति सोऽप्यनन्धः किं पुनर्योऽनुष्ठाता योगी- त्यर्थः। *तत्कारणिकेति । क्रियां प्रति द्रव्यस्य कारणत्वात् । *संसारानित्यत्वेति । क्रियाश्रयो नात्मा यतो ऽयं कूटस्थो ऽपरिणामी, नापि दृश्यपदार्थः, प्रतिक्षणपरिणामित्वेनास्थिर- वादित्यर्थ इति भावः । *आपातेति | आपाततः प्रतीयमानो ऽयमर्थो न वास्तविक इत्यर्थः । #अनुपलब्धिप्रमाणेनेति । यदि स्यादुपलभ्येतेत्येतदर्थकेनेत्यर्थः । *मीमांसकामिति । आ- स्मानं विचारकं मन्यमानः । *युवा इत्यनेन प्रज्ञापाटवं दर्श- यति । काकं पृच्छति स्म तव पतनस्य लक्षणं रूपं किम् । तथाहि अनागते पतने पतसीति व्यपदेशो न सम्भवति । अ. तिक्रान्ते ऽपि पतने क्रियाया असत्त्वान्न सम्भवति । क्रियाया अवर्तमानत्वे ऽपि पतसीति प्रयोगश्चेत् सर्वो लोकः पततीति व्यवहारविषयः स्यात्तथा च पर्वतादावपि पततीति स्यादिति तदर्थः । *अनागतमिति । एक एव हि क्षण उपलब्धियोग्यो भवितुमर्हति नातीतो नाप्यनागतः । एकक्षणवर्तिपदार्थस्य च गमनादिक्रियावेशज्ञानं न सम्भवतीति भावः । *सर्वत्र-सर्व- १०९ ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । स्मिन्काले । *गतिर्नास्तीति। उपलब्धियोग्या गतिनास्तीत्यर्थः । एवं चानुपलब्धिप्रमाणेन गत्यभावनिश्चयः । क्षणभङ्गवायेवात्र वक्तति न युक्तम्-मेधाविसमत इति विशेषणासामञ्जस्या- त् । मेधावी चासौ संमतश्चेति कर्मधारयः नतु षष्ठीसमासः, "क्तस्य च वर्तमाने' इति निषेधात् । तत्र संमतोऽपि मेधावि- नामेव । * सूत्राणि-"वर्तमाने लड्" इत्यादीनि । *क्रिया- प्रवृत्तौ इति । गम्यादिक्रियाप्रवृत्तौ यो हेतुर्निमित्तं सं. योगादिरूपं फलं तदर्थ यद्विचेष्टितं गमनादि तत् समी. क्ष्य बुद्ध्या विषयीकृत्य गच्छतीति प्रयुञ्जीत । * अवि. चारयन्निति । कुविकल्पकलङ्करहितमित्यर्थः । *गछतीत्यबा- धितप्रत्यय एव तत्सत्तायां मानमिति भावः । क्षणभङ्गवादे बुद्धे- रप्येकस्या अभावादाह *क्षणभङ्गनिरासमिति । सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञाविरोधात् । *विना निमित्तमिति । निर्हेतुकाप्राप्ति सम्भवतीति गमनक्रियैव तस्या निमित्तमित्यर्थः । * वुद्ध्यति । बौद्धसमूहस्य वौद्धं वर्तमानत्वमित्यर्थः। ततो ऽपरयिति । भाष्ये इति शेषः । पूर्व वास्तवं वर्तमानक्रियाऽभावमङ्गीकृत्य वौद्धक्रियां वर्तमानत्वं चाङ्गीकृत्य प्रयोग उपपादितः । इदानीं वास्तववर्त- मानकालमाश्रित्य समाधत्ते अस्ति वर्तमानः काल इति । क्रियाणां त्रिक्षणावस्थायित्वादिति भावः । * आदित्यगतिव- मोपलभ्यते इति । प्रत्यक्षेणेति शेषः । किन्त्वनुमेयैवेति भावः । * आद्यसमाधानस्येति । बौद्धसमूहस्य बौद्धं वर्तमानत्वमित्य- स्येत्यर्थः । *क्रियासमूहीयेति । समूहस्याप्रत्यक्षत्वे हि अस- स्वमेव हेतुः तत्र दोषस्य हेतुत्वाभिधानमसंगतं तस्मान्न वर्त- मानकालाभाव एवाभिप्रेत इति भावः । ननु परमाणौ स्वाव: रुद्धनभोदेशत्यागोपलक्षित काल: क्षणः, क्षणद्वयं च लव इति ·तिर्थनिरूपणम् । ८६७ व्यवहारोऽसङ्गतः, कालस्य नित्यत्वात् । तदुक्तं हरिणा- न नित्यः परमात्राभिः कालो भेदमिहार्हति । इति । नच पूर्वापरीभूताः पदार्थमात्रा एव भिन्नाः कालस्तदाश्रये. णव क्रमयोगपद्यव्यवहारोन त्वतिरिक्तः कालोऽस्तीति वाच्यम् । पदार्थमात्राणामप्याशुविनाशिनां क्रमासम्भवात् । तथाच हरि:- व्यावर्तिनीनां मात्राणामभावे कीदृशः क्रमः। इतीत्यतः समाधत्ते *कार्योत्पत्ताविति । *विसस्येति । कारकसंनिधाने विकृतिरवयवक्रिया न लक्ष्यते । * तत्त्वेन-दा- मानत्वेन । *विकल्पोदाहरणत्वमिति । "शब्दज्ञानानुपाती वस्तु- शुन्यो विकल्प"इति हि तत्सूत्रम् । शब्दश्रवणानन्तरं निर्विषया वृत्तिर्जायते स विकल्प इत्यर्थः । अवस्तुलोऽपि वर्तमानस्य विपयीकरणाद्वस्तुशून्यत्वम् । * क्रियाफलस्य-विल्लियादेः । *मनसइति । मनस्संनिधानस्यैव ज्ञानहेतुत्वात् । तत्कार्येण- प्रणयादिकार्येण || २२ ॥ (क० टी०) सिद्धान्तमाह *वस्तुतइति । नन्ववयवक्रियाया अपि क्षणत्रयावस्थायित्वेन कुतो न प्रत्यक्षमत आह *शतेति । पात्रादित्वादाह *त्रिक्षणति । उक्तमर्थ मानान्तरेण द्रढयति *यत्त्वि- ति । परशब्दस्योत्कृष्टवाचकत्वादाह *प्रधानेनेति । प्रकृतमाह *प्रमाणेनेति । आर्थिकमाह *प्रत्यक्षेणेति । अत्यन्तमित्यस्यार्थमाह *अवयवेति । नन्वत्यन्तापरिदृष्टेति पाठो भूषणादौ धृत इति कथमयमों ऽत आह अत्यन्तेति । एवं च तथा पाठ एव नेति तेषामज्ञानमेवेति भावः । नन्वेवं पिण्डीभूतेतिविशेषणा- सङ्गतिरत आह *पिण्डीभूतेति । अनेन झानाकरणकज्ञानत्वम- परोक्षत्वं तद्भिन्नत्वम् च परोक्षत्वम् । यद्वा अवयवानां सौम्या.

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । नज. दप्रत्यक्षत्वेऽपि तत्समूहस्य प्रत्यक्षत्वं स्यादिति शङ्कानिरासायो- तस्य तस्याशयमाह *पिण्डीभूतेति । साऽसावित्यस्यार्थमाह *तस्मादिति । अनेन तस्योपसंहारपरत्वं सूचितम् । नन्वेवं पश्य मृगो धावतीत्यादेः का गतिरत आह *पश्यति । लक्षणाया उभयत्र तौल्येऽपि 'न विधौ परः शब्दार्थ' इति न्यायेन समुदाय दृष्टा' इति न्यायेन चाह *धावतेरिति । भूषणादिमते ऽप्यस्यैवा. वश्यकत्वमित्याह *अन्यथेति । तदनङ्गीकारे इत्यर्थः । तस्य तवाच्यत्वे संमतिमाह *तदुक्तमिति । कैयटेनेत्यत्रान्वयः । च. स्त्वर्थे । वस्तुतइतिमते भाष्यान्तरसंमतिमाह *अत एवे. ति । *इत्यत्रेति । पूर्वपक्षे एकं समाधानमुक्त्वा द्वितीयं स माधानमुक्तमित्यन्वयः । क्रियाऽभावादित्यत्राकारप्रश्लेषः । एवं बौद्धमतेन पूर्वपक्षे शङ्कते *यद्यपीति । तथापीत्यत्रान्व यः । सर्वत्र विकल्पाकारत्वापत्त्या आह #आञ्जस्येनेति तत्र शङ्कते *नचेति । श्लोकार्थमाह *प्रयोक्तुरिति । र्थमाह *खपुष्पेति । तत्र हेतुत्वेनाह झ्यत इति । तदर्थमाह *क्षणेति । कूटस्थ इत्यस्य व्याख्या *स्वरूपति । तदाशय- माह *क्षणेति । अपिः सम्भावनायाम् । *नच-नहि । *तदिति । भाष्यश्लोकेत्यर्थः । तुर्यपादार्थकथनद्वारा तदेवाह *योह्येवमिति । *कथञ्चिदिति । परोक्षमपीत्यर्थः। तस्य दर्शनासम्भवादाह *जा- नातीति । अपिसूचितमाह *किंपुनरिति । *सम्यक्-पुनर्बाधकाबा. ध्यः। *एवम्-संसारानित्यत्वम् । झानीति वक्तव्यमिति पाठः । पुनः किमोऽनुपयोगात् । *शेषेण-तुर्यपादेन । तथा च क्रियाश्रयो नात्मा यतो ऽयं कूटस्थापरिणामी, नापि लोकदृश्यः पदार्थो यतोऽदृश्यश्चे. ष्टाश्रयः स्थिरो नास्ति प्रतिक्षणपरिणामित्वात्पदार्थानामिति तदर्थों बोध्यः । तदाह तथेति । तस्य तत्र तात्पर्येत्यर्थः। तथा च चक्रादेः क्रियाराहित्यज्ञानवानपि योगितुल्यः अत्यन्तास्थिरत्वस्य दृश्येषु ग्रहात् आत्मन्यपरिणामित्वस्थिरत्वग्रहाचेत्युक्तं भवति । इदमेव व्यतिरेकमुखेन द्रढयति *नहीति । भाष्यासङ्गतिं परिहरति *क्षणेति । *आपातेति । प्रागुक्तमित्यर्थः । तदा हि तुर्यपादस्य यो ह्येवं पदार्थानां क्षणिकत्वं वेत्ति सोऽप्यनन्ध इत्यर्थः। *तथा- पीतिः । तदयुक्तत्वेन पदार्थानां स्थिरत्वे ऽपीत्यर्थः । श्लोकार्थमाह ·तिर्थनिरूपणम् । *मीमांसेति । मन्येत्यस्यार्थमाह *स्वयश्चेति । *तथा-विचा. रकम् । मेधावीति कर्मधारय इत्याह *मेधावीति । त्यासत्त्या आह *तेषामिति । अस्यास्य फलमुक्तम् । वै. लक्षण्यमाह *अनेनेति । विशेषणकदम्बेनेत्यर्थः । *पृछति स्म- पृच्छेः “लट् स्मे" इति लट् । भावे क्तेनाह पात इति । 'न पतसि' इत्युभयान्वयि । *सम्प्रतीति । प्रयोगकाले इत्यर्थः। तमाह *वर्तेति। यदि पतसीत्यादीति पाठः । भाष्ये पृथगुक्तेः स्वारस्यमाह *अ- परीत । अयं भाव:-क्षणत्रयस्थायिन्या अपि क्रियाया अति- सूक्ष्मकालावच्छिन्नत्वरूपदोषवशात् ज्ञानासम्भवेनाशातेन च व्यव- हारस्यासम्भवो शातेन च व्यवहारे ऽतिमसङ्ग इति । उक्तस्यैव दा. ायोक्तमनागतमिति । सर्वत्रेत्यस्य काले इति शेषः । गतिर्नास्ती- त्यस्योपलब्धियोग्या नास्तीत्यर्थः । अनुपलब्धिप्रमाणाश्च तद. भावनिश्चय इति भावः । क्षणभङ्गवाद्यवान वक्तेति । तन्न युक्तम् । त- स्योक्तविशेषणानुपपत्तेः । यदिसम्प्रतीत्यादेस्तन्मते उक्तिसम्भवा- भावाच । एवं चानागतमिति पूर्वपक्षोपसंहारपरमिति बोध्यम् । तदेतद् ध्वनयन्पूर्वपक्षमुपसंहरति *एवं चेति । अति- प्रसङ्गेचेत्यर्थः । गतिरुपलक्षणमित्याह *गच्छतीत्यादीति । परमततात्पर्यमाह *सूत्राणि चेति । क्षणभङ्गवादे बुद्धेरप्येकस्या अ- भावादाह *क्षणेति । प्रत्यभिज्ञानुपपत्त्यादिनेति भावः । तदर्थमाह *क्रियति । क्रियाऽऽरम्भे इत्यर्थः। *हेतुः-प्रयोजकः । तत्स्वरूपमाह *इच्छेति । अनेनातिप्रसनो निरस्तः। विषय उत्तरदेशति पाठः। तस्या जहल्लिङ्गत्वात् । तदर्थमित्यस्य व्याख्या *तन्निमित्तमिति । विविधं चेष्टितं यस्मिन्निति व्युत्पत्तेराह *क्रियेति । बुद्ध्येत्यस्य तदनु- कूलत्वेनेत्यादिः । *तत्र-ताशतत्समूहे । *अविचारीति । अन्यथा पूर्व सर्वथा वर्तमानकालाभावस्योक्तत्वेन तमसाध्यैवेडशोरसाङ्ग- त्यापत्तेः। तथाच वैकल्पिक एवायं समूहस्तस्य वर्तमानत्वं तु प्रार-. ब्धापरिसमाप्तत्वमुक्तमेव । तदपि बौद्धमेव तस्येति भावः । *प्रयोग- मिति कदाप्यवर्तमानस्य शशविषाणादितुल्यस्यभूतभविष्यत्ते अपि त्वत्संमते न सम्भवत इति गच्छतीत्यबाधितप्रत्ययस्तत्र मानमिति भावः। *क्रियाप्रेति।तत्त्वेन प्रसिद्धमविचारितरमणीयमेव यत् बुद्धौ गृह्यते तत्रैकत्रैकबुद्धिविषये संक्रान्तबिम्बं प्रतिबिम्बितं बौद्धमेव ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमपायाम् । सत्तावर्त्तमानतेत्यादीत्यर्थः । ततोऽपरमिति । वास्तववर्तमानक्रि- याऽभावमङ्गीकृत्य बौद्धसमूहरूपक्रियां तद्वर्त्तमानत्वं च बौद्धमाश्रित्य प्रयोगोपपादनानन्तरं तत्तत्क्षणवतियोगिप्रत्यक्षप्रमाणकवास्तववर्त: मानक्रियाऽऽशयकमित्यर्थः । *अस्तीति । क्रियाणां क्षण त्रयस्थायि. त्वमिति भावः । ॐनोपेति । प्रत्यक्षणेति शेषः । तदाशयमाह *अ- नुपेति । उपाधिमेवाह * यथेति । *अस्याः-एकैकक्षणावच्छिन्नक्रि यायाः । *अनेन-अस्तीत्यादिकथनेन । *अत्र-द्वितीयसमाधान । तत एवाह तदप्रेति । तदर्थमाह *कार्योत्पत्ति । *यद्यवेति । पक्षा- न्तरे । तस्यैव ग्रहणे हेतुमाह *फलेति । नन्वंवमेकक्षणे प्रयोगो न स्यादत आह *एकेति । एवेन गौणत्वव्यवच्छेदः । *स्वेन-स्वीयेन समूहीयेन। शेषेणान्वयमाह *अतइति । *एवं सत्त्वमिनिाएकेकक्षगव- य॑तिसूक्ष्मवर्तमानक्रियात्वे सत्त्वं किंग्रमाणकमित्यर्थः । *विसस्येति । यथेत्यादिः । * तथेति । यद्यपि कारकमंनिपाते विकृतिरंकैका क्रिया न लक्ष्यते तथाऽपीति शेषः । वेदयन्त इति स्वार्थणिजन्तमित्याह *पश्यन्तीति । समूहाशयेनाह * सूक्ष्मकालेति । तस्यानुमापकद्व- यमाह *फलेति । अतएवेति प्रागुकार्थमाह *एवञ्चेति । अ. स्माकं सर्वथाऽनुमानगम्यत्वे चेत्यर्थः । अत्र पक्षे ऽनुमितैकैकक्षण- वृत्तिक्रियायां धात्वर्थसमूहरूपारोपेण वर्तमानप्रयोग इति भावः । उक्तार्थे कैयटविरोधं परिहरन्नाह *यदेति । उक्तमिति शेषः । *अतएव-तस्य तद्विषयत्वादेव । दृष्टान्तेनोक्तभेदमुपपादयति *यथेति। ननुक्रमेणानुभूतानां क्रमेणैव स्मरणं न तु युगपदिति कथं तेषामेकबुद्धौ सङ्कलनमत आह *योगिनामिति । *हि-यतः। भूषणादिमते दोषान्तरदानेन स्वमतं पोषयति *किञ्चेति । *भाष्य- स्येति । “परोक्षे लिड्” इति सूत्रस्थेत्यर्थः । पूर्वपक्षस्याज्ञानेनासम्भ- वादाह *सिद्धान्तेति । वहिर्भूतसाधनादिप्रत्यक्षत्वेन तत्प्रत्यक्ष- त्वरूपेत्यर्थः । नन्विति पूर्वपक्षमुपसंहरति *तस्मादिति । *त. दिति । क्रियेत्यर्थः । यथा सूत्राल्लाभस्तथाऽऽह *भूतेति । क्रियाविष्टे ऽन्यस्य फलमाह *तेनेति । यथा 'अयं पपाच'इत्यादौ भूषणादौ पक्षा- न्तराकथनमज्ञानविलसितमिति सूचयन् ततोऽन्तरङ्गमाह *यद्वति। *स्पष्टमिति। तत्रैव सूत्रे "एवं तर्हि साधनेषु परोक्षेषु"इत्यनेनाधम् , "अथ य एते क्रियाकृता विशेषाश्चीत्काराः फूत्काराश्च तेषु परोक्षेषु" ·तिर्थनिरूपणम् । ८७१ इत्यनेन द्वितीयमित्यर्थः । एतेन पारोक्ष्यं क्रियान्वय्येव लाघवात् अधिकृतधातोस्तदर्थलक्षणायां स्ववाच्यत्वसम्बन्ध:, साधन- लक्षणायां स्ववाच्यसाधनत्वं सम्बन्ध इति गौरवम् । वैयर्थ्य तु न, समूहस्य तत्वेऽपि प्रत्येक प्रत्यक्षत्वात् । अत एव पिण्डीभूतेति भाष्ये उक्तम् । अत एव च पश्य मृगो धावतीत्याशुपपत्तिः। प्रत्येक न क्रियात्वमिति न । तावताऽपि धात्वर्थत्वाक्षतेः, परोक्षत्वमपि भाष्योक्तं क्रियायां सङ्गच्छत इति भूषणायुक्तमपास्तम् । *एव. मिति । उक्तवदित्यर्थः ॥ २३ ॥ मनश्चान्तःकरणस्य परिणामविशेषो मध्यमप- रिमाणं सङ्कोचविकासशालि । अन्यत्रमना अभूवं नाऔषमिति सिद्धम् । अत एव सदा न ज्ञानद्वय योगपद्यङ्कदाचित्तद्योगपद्यश्च । वस्तुतोऽज्वेव मनः। लक्षणं मनसो ज्ञानस्याभावो भाव एव च । वैधृत्यान्मनसो ऽज्ञानं सांनिध्यात्तच्च वर्तते ।। अणुत्वमथ चैकत्वं द्वौ गुणौ मनसः स्मृतौ । इति- घरके पतञ्जलयुक्तः। विकासस्तु योगिमनल एव । अस्मदादीनां तु क्षणविलम्बे ऽपि योगपद्यभ्रमः शतपत्त्रभेद इव । अन्यथा दूर देशस्थमपि ज्ञायेत । किश्च विकासे नियतनियामकाभावः । अदृष्ट- विशेषादपि तस्य विकास इति केचित् । अन्तःकरणं विभु । अत एव तस्यानन्तवासनाss- धारतया सर्ववृत्तिनिरोधेन योगिनां सर्ववस्तुज्ञानं अन्यथा सन्निकर्षाभावान्न गृह्येत । योगजधर्मस्य प्र. त्यासत्तित्वकल्पने. गौरवम् । तेन च तमआ.

·८७२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । ख्यप्रतिबन्धनिवृत्तौ संयोगादिप्रत्यासत्त्यैव तेषां प्र. त्यक्षम् । भूतभाविनोरपि तदीयसूक्ष्मावस्थासं- निकर्षेणैव "इदमेवं भावि भूतं च" इति ज्ञानं भग्न- घटीकपालचक्षुस्सयोगेनापि “घट आसीद्" इत्यस्म- दादिज्ञानवत् । नचान्तःकरणानां विभुत्वे ऽदृष्ट- वासनादेः साधारणत्वापत्त्या दोषः । एवं ज्ञानेच्छा. द्याश्रयात्मनां नानात्वविभुत्वे स्वीकुर्वतामपि दोषः । तदवच्छेदेन तत्तदन्तःकरणारेव स्वीकारे विभुत्वभङ्ग इति वाच्यम् । सर्वस्य मायिकत्वेन जलनलिनीपत्र. बददोषात् । “कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसा- धारणत्वात्" इति योगसूत्रेण तथाबोधनात् । कथ- मेकमनष्टं च नष्टं चेत्युपपद्यते,यदि काकोलूकनिशा. समत्वमिह नेष्यत इत्यभियुक्तोक्तः, अविवेककृत- बन्धस्य विवेकापगमं वदतां मायावादपर्यवसानाच । गौतमो ऽपि "स्वप्नविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्र. मेयाभिमानः, "मायागन्धर्वनगरमृगतृष्णावदा" "हे- त्थभावादसिद्धिः" इत्याह । प्रत्यवतिष्ठते विज्ञानवादीत्येवं वाचस्पतिनाऽव. तारितेनाद्यसूत्रद्वयन स्वमे यथा विषया न सन्ति अथ चाभिमानो भवति एवं प्रमाणप्रमेयानि न सन्ति अथ च तदभिमानः । एवं च विज्ञानधारारूपचित्ताव्यतिरेकि- जो विषयाः,जाग्रत्प्रत्यया अपि निर्विषया दृष्टाःमायाग- न्धर्वनगरादिप्रत्यया इति पूर्वपक्षं कृत्वायद्यपि स्वामा- दिविषयाणामसत्वं प्रतिबोधादावनुपलम्भात, त. १ यो० सा० सू० २२, २ न्या० अ०४ आ०२० सू० ३१-३३ ·तिर्थनिरूपणम् । ८७३ थापि जाग्रदवस्थायां समीप एवोपलभ्यमानानां याव- यवहारमवाध्यमानजातीयानां चित्तव्यतिरेकेणोपल. भ्यमानानां तत्त्वेन हेतुरिति भाष्यवार्तिकादौ तृतीयं सिद्धान्तत्वेन व्याख्यातम् । एवं चानिर्वचनीयतावा. दस्य सूत्रसंमतत्वमर्थादुक्तप्रायम् । तस्य श्रुतिमूलक- स्वेन"हेत्वभावादसिद्धिः" इत्यनेन खण्डनासम्भवाच । तहदेवानिर्वचनीयस्य व्यावहारिकसत्यत्वाङ्गीका- राददोषः । अग्रे च चित्तातिरिक्तबाह्यसविषयसा. धनोत्तरमेवं तापवर्गे ऽपि बाह्यविषयसत्त्वान्मुक्त स्यापि तद्बुद्धिप्रसङ्ग इति सूत्रेण पूर्वपक्षं कृत्वा चे. ष्टेन्द्रियार्थाश्रये शरीरे सति तदिन्द्रियसंयुक्तस्यैव बा- यविषयस्य ज्ञानोत्पत्तिकारणत्वमपवर्गे च धर्माधर्म- योनाशेन स्थूलसूक्ष्मसकलशरीराभावान्न तदुत्पत्तिरि- त्युत्तरितम् । एवं च तुल्यन्यायाच्छरीराभाववत् तद्ध माधर्मसाध्यविषयाभावोऽप्युक्तप्रायः, तदुक्तं "कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टम्" इति । तदुत्तरं चापवर्गः कथ. मित्याशङ्म "तदर्थ यमानयमाभ्यामात्मसंस्कारो यो. गाचात्मविध्युपायैः"(न्या० सू०अ०४आ०२सू०सं०४६) इत्युक्तम् । तस्यापवर्गस्याधिगमाय यमनियमाभ्या. मधर्मनाशधर्मोपचयरूप आत्मसंस्कारः कार्यः । ततो योगात्पातचलाख्ययोगशास्त्राचित्तैकाग्रतासम्पादकै- रध्यात्मविध्युपायैस्ततः प्राणायामप्रत्याहारादिरूपोऽ ध्यात्मविधिः प्रत्येतव्यः । अनेन तदुक्तार्थे सर्वस्मि- नन्स्वस्याप्यभ्यनुज्ञा सूचिता। योगपदं वेदान्तानामप्यु- पलक्षणम् । नन्वेवं तेनैव सिडे इदं शास्त्रं व्यर्थमत उक्तं , ·८७४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । "तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीजप्ररो हसंरक्षणार्थं कण्टकशाखावरणवद्" (न्या० सू० अ०४ आ० २ स०५०) इति । "अनुत्पन्नतत्त्वज्ञाना- नामप्रहीणदोषाणां तदर्थ घटमानानामुपाय एतद्” इति तद्भाष्यम् । तस्यामवस्थायां सौगतादिकृततकैः प्राप्त- स्य तन्मतविश्वासस्य नाशाय जल्पवितण्डाभ्यां तन्मतखण्डनतात्पर्यकमिदं शास्त्रं स्थूलसूक्ष्मशरी- रातिरिक्तात्मसाधनद्वारा ऽध्यात्मशास्त्राङ्गामिदामति तदाशयः । गुर्वादिभिर्वादेन तत्त्वनिर्णयार्थ चैतदि. त्यपि तत्रैवोक्तम् । अनेनाद्वैतशास्त्रातिरिकशास्त्रा. णामेवंविधत्वं सूचितम् । किञ्च"प्रमाणप्रमेय-" इति सूत्रे न्यायभाष्यकृता संशयादीनामपि प्रमेयत्वात्पृथर ग्रहणं व्यर्थमित्याश- झ्या तेषां पृथग् ग्रहणे उपनिषददिदमप्यध्यात्मविद्या. मात्रं स्यादित्युक्तम् । प्रमेयं मुख्यं ब्रह्मैवेति तस्यैव ग्रहणं स्यादिति तदाशयः । एतेन उपनिषदेवमुख्या अध्यात्मविद्यति सूचितम् । अत एवास्य तन्त्रस्य- प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिताः॥ इति- प्रयोजनं भाष्ये एवोक्तम् । विद्योद्देशे आन्वी- क्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चतुर्थिकीत्यत्र । तथा तदिदं तत्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमश्च यथा- विधं वेदितव्यमिति च भाष्यकारः । चतुष्ट्वं व्यावहारिकविद्यानाम् । अध्यात्मविद्या तुन व्याव. - ·८७४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । "तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीजारो- हसंरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवद्" (न्या० सू० अ० ४ आ० २ स०५०) इति । "अनुत्पन्नतत्त्वज्ञाना- नामप्रहीणदोषाणां तदर्थ घटमानानामुपाय एतद्" इति तद्भाष्यम् । तस्यामवस्थायां सौगतादिकृततः प्राप्त- स्य तन्मतविश्वासस्य नाशाय जल्पवितण्डाभ्यां तन्मतखण्डनतात्पर्यकमिदं शास्त्रं स्थूलसूक्ष्मशरी- रातिरिक्तात्मसाधनद्वारा ऽध्यात्मशास्त्राङ्गामिदामति तदाशयः । गुर्वादिभिवादेन तत्त्वनिर्णयार्थ चैतदि. त्यपि तत्रैवोक्तम् । अनेनाद्वैतशास्त्रातिरिकशास्त्रा. णामेवंविधत्वं सूचितम् । किञ्च"प्रमाणप्रमेय-" इति सूत्रे न्यायभाष्यकृता संशयादीनामपि प्रमेयत्वात्पृथर ग्रहणं व्यर्थमित्याश. झ्य तेषां पृथग् ग्रहणे उपनिषददिदमप्यध्यात्मविद्या. मात्रं स्यादित्युक्तम् । प्रमेयं मुख्यं ब्रह्मैवेति तस्यैव ग्रहणं स्यादिति तदाशयः। एतेन उपनिषदेवमुख्या अध्यात्मविद्येति सूचितम् । अत एवास्य तन्त्रस्य- प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिताः॥ इति- प्रयोजनं भाष्ये एवोक्तम् । विद्योद्देशे आन्वी- क्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चतुर्थिकीत्यत्र । तथा तदिदं तत्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमश्च यथा- विधं वेदितव्यमिति च भाष्यकारः । चतुष्वं व्यावहारिकविद्यानाम् । अध्यात्मविद्या तु न व्याव.

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । बहिनिस्सृत्य वृत्तिर्भवतीत्यत आह *सर्ववृत्तिनिरोधेनेति *अन्यथा-अन्तःकरणस्य निरुद्धत्वाभावे । ननु योगजधर्म एव प्रत्यासत्तिरत आह *गौरवादिति । कस्तर्हि योगजधर्म स्योपयोगः तदाह *तेन चेति । ननु भूतभाविनो रिन्द्रियसभिकर्षाभावात्कथं प्रत्यक्षमन आह भूतेति । सूक्ष्म रूपदर्शनेन स्थूलरूपज्ञाने दृष्टान्तमाह * भग्नघटीति । *नचेति युगपत्सर्वानुभवप्रसङ्गवारणाय मध्यमपरिमाणत्वमेव न्याय्यः मिति भावः । तदवच्छेदेनेति । चैत्रशरीरावच्छेदेनैव चैत्रीय मन्तःकरणमित्यर्थः । नच अन्तःकरणस्य विभुत्वे निष्क्रिय स्वापत्तिः, तथाचोक्रान्त्यादिश्रुतिविरोध इति चेन्न । श्रुतेरन्त:- करणविशेषमनोऽभिप्रायकत्वात् । *मायिकत्वेनेति । 'अहं मुखी' इत्यादिप्रतीतेरविद्याकृतत्वेन भ्रान्तत्वात् । चैत्रादिसुखभ्रमे च चैत्रादिशरीरमवच्छेदकम् । ननु दृढप्रयोजने सिद्ध सति कर्तव्याभावाद् अदृश्यं प्रधानं स्यात् तथाचेदानी संसारो नोपलभ्येतेत्यत आह *कृतार्थं प्रति नष्टमिति । तत्र यं पुरुष प्रति नष्टमदर्शनं गतमपि ततोऽन्यं प्रति अनष्टं पुरुषान्तरसाधा. रणत्वादित्यर्थः । *काकोलूकेति । या काकस्य निशा सोलूकस्य दिवस इत्यत्यन्तानिर्वचनीयत्वमेव । #मायावादे इति । “नेह नाना"इत्यादिश्रुत्या ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यैव मिथ्यात्वात् । नच प्रपञ्चमिथ्यात्वस्यासत्यत्वेऽद्वैतहानिः मिथ्यात्वस्यासत्यत्वे च सत्यत्वापत्तिरिति चेन्न । संयोगतदभावयाोरव सत्यत्वमिथ्या: त्वयोः समुच्चयात् । “स्वमविषयाभिमानवद्" इति परमतमाश- इक्य गोतमः समाधचे "हेत्वभावादसिद्धिः" इति । असतां प्रमा- प्रमेयाणामभिमान इत्यत्र हेतुर्नास्ति जाग्रहशायामनुपलम्भात् । स्वमविषयाणामसत्त्वमिति वदतो मते हि उपलम्भानुपलम्भावेच ।

·तिर्थनिरूपणम् । ८७७ सत्यासत्यत्वनियामकौ । तथाच जाग्रहशायामुपलभ्यमानानां स- त्यत्वं दुपरहवमिति । *विज्ञानवादीति। स हि बौद्धो योगाचार इत्थं मन्यते-सर्वो हि प्रमाणप्रमेयव्यवहारो बुद्ध्यारूढेन रूपेणा- न्तस्थ एव,बाह्यार्थस्वीकारे ऽपिबुद्ध्यारोहमन्तरेण प्रमाणादिव्य- वहारानवतारात् । घटज्ञानं पटज्ञानमिति ज्ञानं हि ज्ञानगतविशेष- मन्तरेण नोपपद्यते इत्यवश्यं विषयसारूप्यं ज्ञानस्याभ्युपेयम्।स्वी- कृते च तस्मिन् ज्ञानेनैव विषयाकारस्यावरुद्धत्वादनथिका वाद्यार्थ- कल्पना । सहोपलम्भनियमाञ्च ज्ञानविषययोरभेदो न्यायः । न. घन्यतरस्यानुपलम्भे इतरस्योपलम्भो भवति । यथाहि स्वममा- यामरीच्युदकगन्धर्वनगरादिप्रत्यया विनैव बाह्यार्थेन भवन्ति, एवं जागरितगोचरा अपि घटादिप्रत्यया भवितुमर्हन्ति । यद्धि प्रत्य- यवैचित्र्यं तद् वासनावैचित्र्यात् । स्वमादिष्वपि हि अन्तरेणापि बाबाथै वासनावैचित्र्येणैव ज्ञानवैचित्र्यं भवद्भिरप्यभ्युपेयते। वि- मानस्य च क्षणिकत्वे ऽपि पूर्वपूर्ववासनाया उत्तरोत्तरविज्ञाने उ. पसंक्रान्तत्वात्स्मरणादेर्नानुपपत्तिरिति । एवमिति । विज्ञानव्य. तिरिक्ता विषया न सन्तीत्यर्थः। *जाग्रदिति । जाग्रहशायामपि गन्धर्वनगरादिप्रत्ययानां निर्विषयत्वदर्शनादित्यर्थः । यथेति । स्वमविषयाणां जाग्रहशायां बाधितत्वप्रत्ययादस्तु निर्विषयत्वं जाग्रत्प्रत्ययानां तु न कस्यामपि दशायां निर्विषयत्वमस्ति । प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानस्य घटादेरपलापतुमशक्यत्वाच्च । घटज्ञानं पटज्ञानमिति तु विशेषणयोरेव भेदो न विशेष्यस्य । *इतिमू- त्रेणेति । इत्येतदर्थकेन "अपवर्गेज्वेवं प्रसङ्ग" इति सूत्रेणेत्यर्थः। *एवं प्रसङ्गः । अर्थरूपविशेषणवत्त्वाद्विषयावभासप्रसङ्गः । *- त्युत्तरितमिति । “तदभावश्चापवर्ग:"इति तत्र सूत्रम् । तस्य शरी- रादेरारम्भकधर्माधर्मविरहादिति तदर्थः। धर्मनाशस्तु "उभे सुकु- ·८७८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । दुष्कृते " इति श्रुतिसिद्धः । पञ्चभूतसर्वेन्द्रियमनोबुद्ध्युपेतं सूक्ष्म- शरीरम् । *विषयाभावः-मुक्तं प्रति विषयाभावः । ननु एकस्य मुक्तावविद्यानाशे सर्वस्य मुक्तत्वापत्तिरिति चेन्न । एकस्या ए- वाविद्याया जीवभेदेनावरणशक्तिनानात्वात् । *तदर्थमिति । अपवर्गार्थमिति तद्भाष्यादौ । समाध्यर्थमित्यन्ये । यमाः पात- अले उक्ताः-अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यपरिग्रहा यमाः (यो. पा० २ सू० ३०) । शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरमणिधा. नानि नियमाः ( यो० पा० २ सू० ३२ ) । स्वाध्यायः स्वाभिमतजपः *आत्मसंस्कारः-आत्मनो ऽपवर्गा. धिगमक्षमता । साधनान्तरमाह *योगादिति । पति- पाद्यत्वं पञ्चम्यर्थः । *अपवर्गइति । अपवृज्यन्ते जन्मान्त. राण्यनेन इत्यपवर्गः । आत्मविधिः-आत्मसाक्षात्कारविधाय- कं वाक्यम्-"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यादि । तथाच योगशास्त्रोक्तात्मतत्त्वाधिगमसाधनैश्चात्मसंस्कारः कर्तव्य इत्य- थः । यद्यपि "युज समाधौ"इत्यस्मानिष्पन्नो योगशब्द:समा- धिवाची तथाऽपि “योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" । एष समाधिस्तु योगाङ्गम् । अङ्गाङ्गिनोरभेदविवक्षया तु धात्वर्थलाभः । तत्वा- ध्यवसायेति । तत्त्वनिर्णयस्य संरक्षणं परोक्तदूषणनिराकरणेना- मामाण्यशङ्काविघटनं तदर्थ जल्पवितण्डे कथयेत् । जिगीषुकथा जल्पः स्वपक्षस्थापनाहीनकथा वितण्डा । वस्तुतस्तु मुमुक्षोर्न तादृशैः संवादो वीतरागत्वात् । तत्वबुभुत्सोः कथा वादः। *अस्व तन्त्रस्यति । प्रयोजनमित्यत्रान्वयः। *भाष्ये-वात्स्यायनभाष्ये। *आन्वीक्षिकीति।श्रुतस्यान्वीक्षणं तर्कविद्या आन्वीक्षिकी। सा च मुख्या आत्मविद्या। त्रयीऋग्यजुःसामरूपा। आथर्वणस्त्वत्रैवे- ति। तत्कर्मणां यजुःसाध्यत्वात् । कृषिगोरक्षवाणिज्य कुसीदं चेति वार्ता । अध्यात्मेति । आत्मविषयिणी या विद्या उपनिषत् त.

·८७९ साक्षात्परम्परयावा तिङयनिरूपणम् । दुक्तमेवेयर्थः । कथं पुनर्वेदान्तवाक्यानामक्रियार्थानामर्थवत्त्वं यावता "आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्" इति जै- मिनिना मूत्रितम् । आम्नायस्य विध्यर्थवादादिरूपस्य सर्वस्य कार्यार्थत्वादक्रियार्थानामानर्थक्यं फलवद. र्थशून्यत्वमिति हि तदर्थः । वेदान्तवाक्यानां च परिनिष्ठितवस्तु- प्रतिपादकतया हेयोपादेयशून्यत्वेन पुरुषार्थत्वाभावात् । न ह्यनु- वादकवाक्यानां फलवत्त्वरूपं प्रामाण्यमस्ति । नचाज्ञातब्रह्मज्ञाप. कत्वादेव विधित्वं शवाम् । विधीनां क्रियाविषयत्वेन परिनिष्ठिते वस्तुस्वरूपे तदसम्भवात् । अत्रोच्यते । “सदेव सोम्येदमग्र आ- सीद्" "एकमेवाद्वितीयम्" इत्यादिवाक्यानां ब्रह्मस्वरूपविषयत्वं निश्चितम् । तत्र च परिनिष्ठितवस्तुविषयत्वे ऽपि नानुवाद- दोषः । शास्त्रमन्तरेण "तत्त्वमसि" इति ब्रह्मभावस्यानवगमा- त् । एवं हेयोपादेयशून्यब्रह्मात्मावगमादेव सर्वक्लेशप्रहाणे सति पुरुषार्थस्यापि सिद्धिः । किञ्च "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोत- व्य" "आत्मेत्येवोपासीत" "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इति श्रुतिषु विधौ बोधिते कोऽसावात्मा ब्रह्मेत्याकालायां तत्स्व- रूपसमर्पणाय सर्वेषां वेदान्तानामुपयोगात् । तदुपासनाच्च शास्त्रदृष्टं मोक्षरूपं फलं भविष्यति । यद्यप्यन्यत्र भेदवाक्यानां विधिस्पर्श विना प्रामाण्यं न दृष्टं तथाऽप्यात्मविज्ञानस्य फल. पर्यन्तत्वान्नाप्रामाण्यं शङ्कनीयम् । इदन्तु बोध्यम्-"आत्मे- त्येवोपासीत" इत्येतावन्मात्रस्य स्ववाक्यगतोपासनार्थत्वेऽपि न सर्वेषां वेदान्तानामुपासनापरत्वं निरस्तसमस्तभेदप्रपञ्चस्य ब्रह्मणो वेदान्तप्रतिपाद्यस्याद्वितीयत्वेनोपास्योपासकभावासम्भ- वात् इति ॥ २३ ॥ (क० टी०) ननु व्यासादिना ऽप्रतिसन्धानं कुतः मन:- ·८८० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । पदवाच्यस्यान्तःकरणस्य पातञ्जलनये व्यापकत्वादत आह *मनश्चेति । *शालीति । ज्ञानकारणमिति शेषः । अत्र मानमाह *अन्यत्रेति । इदं तैरपि स्वीकृतमिति भावः । सङ्कोचेत्यादिफल- माह *अत एवति । तच्छालित्वादेवेत्यर्थः । इदमपि प्राची. नमतेन । सिद्धान्तमाह वस्तुतइति । ज्ञानस्य भावो ऽभावश्चे. त्युभयं मनसो लक्षणं ज्ञापकम् । तत्त्वमेवाह *वैधृत्यादिति। वि- धृतस्य भावो वैधृत्यं तत्त्वं चान्यसम्बन्धित्वम् । अज्ञानमिति च्छेदः। *तश्च-ज्ञानं च । सङ्कोचविकासशालित्वमपि तद्वन्नेत्याह *विकास. स्त्विति । *अन्यथा-अस्मन्मनसोऽपि विकासाङ्गीकारे । दोषान्तर. माह *किश्चेति । मतान्तरमाह *अदृष्टेति । अपिर्योगसमुच्चये । केचिदित्यरुचिबीजं तु अदृष्टविशेषस्य नियतविकासनियामक स्वस्वीकारे गौरवं सङ्कोचशालित्वभङ्गापत्त्योक्तदोषापत्तिश्चेति तथैवोचितमिति । नन्वेवमन्तःकरणस्यापि ऐक्यात् तरवा- पत्तिरतः पातञ्जलसिद्धान्तमाह *अन्तःकरणश्चेति । तस्य तत्त्वे हेतुद्वयमाह *अत एवेति । तस्य विभुत्वादेवेत्यर्थः । अ. स्योभयत्रान्वयः । एवं च तदुभयोपपत्तये तस्य तत्वमिति भावः। तत्र द्वितीयमुपपादयति *अन्यथेति । तस्याविभुत्वे इत्यर्थः । ननु योगजधर्मवशात्तत्त्वाभावो ऽपि भविष्यत्यत आह योगजति । नन्वेवं क्कोपयोगो योगजधर्मस्यात आह *तेनचेति । योगजध. मेंण चेत्यर्थः । नन्वेवमपि योगिनां भूतभाविप्रत्यक्षानुपपत्तिस्तत्र सन्निकर्षाभावादत आह *भूतेति । भने ये घटीकपाले तयोः कि- श्चित्संयोगेन तदभावादाह *कपालेति । स्पष्टीकृतञ्चैतद् गुरुचरणैः पातञ्जलवृत्तौ । मनस एकत्वे ऽपि स्वतो जीवोपाध्यन्तःकरणानां नानात्वादाह *नचान्तःकरणानामिति । प्रसङ्गान्नैयायिकमते ऽपि दो- षमाह *एवमिति । उभयत्र दोषमुद्धरति *तदेवेति । आदिना तदात्मा सर्वस्येति । एवञ्च विभुत्वे ऽपि तस्य साधारण्यं नेति नातिप्रसङ्ग इति भावः । अत्र मानमाह *कृतार्थमिति । कृतार्थ बुद्धा समापितार्थम् । एकं कश्चिन्मुक्तपुरुषं प्रति दृश्यं गुणादिकं प्रयोजनकरणाद्राशो राज्यवनष्टमपि सामान्यतो न नष्टं तस्मि- कृतार्थेऽन्यस्मिनकृतार्थे साधारणत्वादित्यर्थः । कुशलं पुरुष प्रति नाशं प्राप्तमप्यकुशलानमुक्तान् पुरुषान्प्रति न ·तिर्थनिरूपणम् । ८८१ कृतार्थमिति सेषां वृशिरूपक्रियां प्रति विषयतामापन्नं परस्य पुरुषस्य रूपेण दर्शनेन लभत एवात्मसत्त्वमित्येवं दृक्दर्शन- शक्त्योः पुरुषबुधोर्नित्यत्वाच्छास्त्रेषूक्तस्तयोरनादिः संयोगो ऽप्युपपन्नः । विनाशित्वे हि गुणानामनादित्वं न घटेत, ततश्च तत्कार्यबुद्धस्ततश्च बुद्धिपुरुषसंयोगस्येति भावः । इदमेवाविरो. धबीजप्रदर्शनेनोपपादयति *कथमिति । एवं वस्तु निरूप्य भेद- माह *यदीति । वेदान्त्यादिसंमतमपीदमित्याह अविवेकेति । अन्यथा तदपगमनासङ्गतिः स्पष्टैव । एवं सति तथा नैयायि. कोक्तमपि सङ्गतमेव । तत्र तन्मूलसङ्गतिमप्याह *गोतमो- ऽपीति । क्रमेण सूत्रत्रयमाह *स्वप्नति । तुर्याध्यायशेषे बाह्यार्थभ. ङ्गनिरासप्रकरणे ऽव्यवहितसूत्रत्रयमिदम् । *विज्ञानेति । विज्ञा- नमेवात्मेति वादीत्यर्थः । वयेनेत्यस्य कृत्वेत्यत्रान्वयः । तत्राद्य. सूत्रार्थमाह *यथेति । तत्तात्पर्य्यमाह *एवञ्चेति । तदभावे ऽपि तदर्थभावे चेत्यर्थः । विज्ञानपदार्थमाह *चित्तेति । द्विती- यसूत्राभिप्रायमाह *जाग्रदिति । वार्थमाह *अपोति । तथाच न केवलं स एव दृष्टान्तः किन्त्वयमपीति भावः । अनूय दूषयति *यद्यपीति । आदिना ते जाग्रद्विषयाः । आदिना सविधगमनम् । दूरत्वरूपप्रतिबन्धक नेत्याह *समीपे एवेति । *उपेति । कर्मधा- रयः । शुक्तिरजतार्दिवनेत्याह *यावदिति । किञ्चिद्यक्तिनाशेऽपि तत्सजातीयसत्त्वादाह *जातीयानामिति । उक्ततात्पर्यनिरासा- याह चित्तेति । *तत्त्वे-असत्त्वे । नन्वतावताऽपि प्रकृते क उप- योगो ऽत आह *एवञ्चेति । तद्भेदेन तादृशसत्त्वप्रतिपादने चेत्यर्थः। उक्तरीत्या सत्त्वेऽपि न परमार्थत इत्याह *अनिर्वचेति । ननु सा. मान्यसूत्रत्वात् तस्यापि खण्डनं तृतीयसूत्रेण कुतो नात आह *तस्येति । अनिर्वचनीयतावादस्येत्यर्थः। ननु वेदान्तिमते चनीयेन व्यावहारिकसत्यत्वमिति तथा भाष्यवार्तिकोच्या तत्त्व- प्रतिपादनेन कथं तस्य तत्त्वमुक्तप्रायमत आह *तद्वादेचेति । अनि- चनीयत्ववादे चेत्यर्थः। वेदान्तिमतं तु प्राग् दूषितमिति भावः । ते. (१) अनादित्वं न घटेतेति संबन्धः, एवमुत्तरत्रापि । (२) अयं ग्रन्थः एकस्मिन् एव कलापुस्तके उपलभ्यमानोऽ- प्युपयुक्तत्वादत्र सनिवेशितः।

·८८२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । खवुभुत्लोः कथा वादः । *अदोषः-व्यवहारोच्छेदरूपदोषो न । एतेन तथा नैयायिकोक्तमपास्तम् । अत्राहुर्मूलकाराः- यत्तु प्रमाणादिपदार्थजातस्य सत्वानभ्युपगमे यो दिनोः कथोच्छेद इति नैयायिकादयः। तन्न । द्वयोर्वादिनोर्वाग्व्यवहारस्य तत्सत्ताभ्युपगमनयत्याभावात् । चार्वाकादीनां वाग्व्यवहारस्य दर्शनात् । अन्यथा परेषां तत्खण्ड. नकथोच्छेदः स्यात् । नच तद्वाख्यवहारस्य स्वपक्षसाधनपर- पक्षबाधनक्षमत्वाभावेन तादृशवाग्व्यवहारस्य प्रमाणादिसत्ता. भ्युपगमपूर्वकत्वनियमः । एवञ्च चार्वाकादिवाग्व्यवहारः साधन- बाधनाक्षमः प्रमाणादिसत्तानभ्युपगमेन प्रवर्तितत्वादुन्मतवाग्व्य. वहारवदिति वाच्यम् । सद्वचनाभासत्वस्यात्रोपाधेः सत्त्वात् । अत एव प्रमाणादिसत्तामभ्युपगम्य प्रवृत्तकथयोनयायिकमीमांसक- योरन्यतरेणान्यतरवाग्व्यवहारस्य साधनवाधनाक्षमत्वव्यवहारो- पपत्तिः। किञ्च यद्यनभ्युपगतप्रमाणसत्तावाद्युक्तत्वेन तद्वचनानामामा- सत्वं ब्रूषे तदाऽभ्युपगतप्रमाणसत्तावाद्युक्तत्वेन त्वद्वाग्व्यवहारोऽपि पचनाभासः किं न भवेत् । नच तत्सत्तानभ्युपगमे धर्मिणो व्यवहारस्यैवासिद्धिर्दूषणाद्य- नुपपत्तिश्च सर्वविधिनिषेधानां प्रमाणाधीनत्वादिति वाच्यम् । सत्त्वोसत्त्वोदासीनैः प्रसिद्धिसिद्धप्रमाणादिना व्यवहारसिद्धः। किञ्च प्रवृत्तकथं प्रति हि इदं दूषणं परेण वाच्यम् । तत्र प्राक्तन. कथारम्भवत् अग्रे ऽपि अभ्युपगतप्रमाणादिसत्वेन नैयायिकादिना. ऽनभ्युपगततत्सत्त्वस्यापि प्रसिद्धिसिद्धनाग्रिमवाग्व्यवहारोपपत्तेः । किञ्च त्वया प्रमाणादिसत्तामनभ्युपगम्य विचारः कर्त्तव्य इत्यु. भयोः संमतौ कथारम्भो निर्विघ्नः । उभयाभ्युपगममपि कथार- म्भानियामकं स्वीकृत्य प्रमाणादिसत्त्वाभ्युपगमस्यापि तन्नियाम- कत्वाङ्गीकारे गौरवम् । किञ्च चार्वाकादेर्दुवैतण्डिकस्य कथाप्रवेशाङ्गीकारे तं प्रमाणा- दिसत्वानभ्युपगमप्रयुक्तैतहोषदानमयुक्तम्, तदनङ्गीकारे उक्तदोषदा- नाहत्वाभावः । कथायामेव निग्रहस्य प्रसिद्धत्वात् ।

·तिङयनिरूपणम् । नच वादिप्रवर्तनीयवाग्व्यवहारं प्रति तत्सत्ताभ्युपगमो हेतुः । चार्वाकादिवाग्व्यवहारस्वरूपापलापस्याशक्यत्वात् । नच तद्वय. वहारं प्रति प्रमाणादीनां हेतुत्वं यो हेतुः स सन्नित्यन्वयवलाश्चैतेषां सत्त्वं यत्सत् तद् अभ्युपगम्यते इति तत्सत्ताभ्युपगमः। कथारम्भोत्तरं तत्सत्वसाधनम्, सिद्धे च सत्वे तत्कथारम्भ इत्यन्योन्याश्रया- पत्तेः । अन्या कथा चेदनवस्थापत्तिः । तस्या आप सत्त्वसाधनपूर्व कत्वात् । तस्मात्कातः पूर्व तत्त्वबुभुत्सुभ्यां विजिगीषुभ्यां वादि- प्रतिवादिभ्यां व्यवहारनियम एव कार्यः । सच-प्रमाणेन तर्केण च व्यवहर्तव्यं वादिना । प्रतिवादिना च कथाङ्गप्रमाणादिस्वरूपनि- श्चयाभावज्ञापकं वक्तव्यम् । प्रतिज्ञाहान्याद्यन्यतमनिग्रहस्थानं च प्रदर्शनीयम्, तत्प्रदर्शने इतरस्य भङ्गः, अन्यथा स्वस्येत्यादिरूपः । नच व्यवहारनियमे ऽपि हेतुर्वाच्यः । सच कथायामारब्धाया. मेव वक्तुं शक्यः प्रमाणादिसत्त्वाभ्युपगमहेत्वभिधानवत् । एवं व पूर्व समयबन्धो ऽपि न सिध्यतीति वाच्यम् । वादिभ्यां तत्त्वबोधजयमूलकतया व्यवहारनियमस्य स्वेच्छयैव परिग्रहात् । नच प्रमाणामूलकस्येच्छामात्रमूलकसमयबन्धस्य मूलाशुद्धाऽ शुद्धिसम्भावनया विचारस्य विचार्यस्य जयादेश्व. विप्लवः । अना. दिपारंपर्यायातस्य लोकव्युत्पत्तिगृहीतसंवादस्य समयबन्धस्य ना. शुद्धिसम्भावना, स्वत एव शुद्धत्वात् । नचोक्तरीत्यैव प्रमाणादिसत्ता ऽप्यङ्गीकर्तुमुचिता । अन्वय- व्यतिरेकाभ्यां तादृशव्यवहारनियमस्यैव कथाऽङ्गत्वाङ्गीकारात, नतु प्रमाणादिसत्त्वाभ्युपगमो व्यतिरेकाभावात् । नच लोकसिद्धत्वात्प्रमाणादीनामपि तद्वाध्यत्वेऽनभ्युपगमाफ- त्तिः। अन्यथा सन्तु सन्ति न तूक्तानुपपत्त्या । नच तत्सत्ताऽनभ्युपगमे तत्वबोधविजयरूपकथाफलस्यातिप्रसङ्गः । समयबन्धाङ्गीकारेण त. त्परिहारात् तस्य च सत्त्वमभ्युपेतम् । असतःसत्त्वप्रापणस्यैव निष्पा- दनत्वात् । एवं प्रमाणैर्व्यवहर्तव्यामिति समयबन्धेन प्रमाणानां कार. णविशेषत्वरूपं करणत्वमुक्तम् । कारणत्वं च नियतपूर्वसत्त्वमिति ते. षामपि सत्त्वमभ्युपेतम् । तथा दूषणानामसत्त्वे भावधारणासमा मयबन्धौ न स्यातामिति तत्सत्त्वमिष्टम् । हेतोयाप्त्यादीनां च सत्वे तद्विषयस्य सत्त्वरूपता सिध्यतीति तेषामपि सत्त्वमिष्टं ·८८४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् । भवत इति ज्ञायत इति चेन्न । उक्तभ्यवहाराणां सत्ताज्ञानमात्रेण चरितार्थतया वास्तवस. त्तानाक्षेपकत्वात् । किञ्च सत्तावगममात्रात्तत्सत्ताऽभ्युपगमे मरुमरीचिकादौ जलरू. पतासत्ताया अप्यभ्युपगमापत्तिः । नच वादिप्रतिवादिमध्यस्था- नामबाधितसत्तावगम एव तदभ्युपगमहेतुरिति वाच्यम् । पुरुष. प्रयावगतस्य गन्धर्वनगरादेरन्यैस्तदैव बाधदर्शनेन तैरपि दो- पावगमे कालान्तरे बाध्यतादर्शनेन तावन्मात्रेण सत्त्वसिद्धाव. तिप्रसङ्गात् । एवमपि सत्त्वाभ्युपगमे भ्रमबाधप्रसिद्ध्योर्विलयापत्तिः। नच सर्वकाले सर्वेषां बाधग्रहाविषयत्वात तत्सदिति वाच्यम् । प्रमाणादौ सार्वकालिकसर्वपुरुषीयबाधग्रहाविषयत्वस्यासर्वक्षेन ज्ञातुमशक्यत्वात् । नच सम्यक्त्वावगमे ऽप्यभिमतसम्यक्त्वनिर्वाहायात्यन्ताबा- ध्यत्वमेष्टव्यम् । 'ब्राह्मणोऽहम्' 'कृष्णकेशोऽहम्' इत्यादिप्रतीतेः प्रागात्मनिश्चयादबाधितत्वावगत्यैव सम्यक्त्वाभिमतविधिविधेया. दिव्यवहारदर्शनेन त्वदुक्तव्याप्तेरभावात् । तादृश एवायं प्रमाणादि- सत्तावगमः। तदुक्तम्-'व्यावहारिकी प्रमाणादिसत्तामादाय विचारा. रम्भ'इति । तस्माद्यद्वाग्व्यवहारे कृतसमयादौ उल्लङ्घनव्यवहारोन म- ध्यस्थस्य, तस्य जयः इतरस्य पराजयः । 'अनेन नियमेन वक्तव्यम् इत्यस्य हि 'अनेन नियमेनानेनोक्तम्' इति मध्यस्थाव- गमस्य विषयीभवितव्यामित्यर्थ इति न नियमसत्त्वाप- त्तिः नचैवमप्यवगमसत्ताऽवश्यमङ्गीकार्या तेनैव सर्वव्यवहारनिर्वाहादिति वाच्यम् । तत्सत्तावगमान्तरस्यैव तत्सत्तायां शरणत्वात्। न चावगमसत्तावीक्षाया अप्यवगमोऽस्ती- त्यवगमान्तरस्थ शरणत्वे ऽनवस्था तत्र यत्रैव ज्ञाने तद्वि- षयज्ञानान्तरानुत्पत्तिस्तस्यासत्त्वे पूर्वपूर्वस्याप्यसत्त्वापत्तिरिति वा च्यम् । त्रिचतुरबानपर्यालोचनमात्रविश्रान्तेन ततः परमपरी- क्षणरमणीयेनैव विचारेण समयबन्धपूर्वकं कथाप्रवृत्त्या दोषात् । यथा स्वर्णमुद्रापरीक्षणे त्रिचतुरवाक्यात्सम्यनिर्णये न पुन - नान्तरमपेक्ष्यते तद्वत् । अन्यथा प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमज्ञानानवस्था दुष्परिहरैव । शानसत्तायास्तत्रमाणशानान्तराननुसरणे सिनi तव ·। तिर्थनिरूपणम् । ८८५ भावात् । नच चक्षुर्वदज्ञातमेव ज्ञानं स्वरूपसत्तामात्रेण स्वका- र्यकरमिति नानवस्था । एवमपि ज्ञाने जाते 'जानामि न वा' इति- सन्देहाधनुदयेनानुव्यवसायावश्यकत्वे ऽनवस्थाया दुष्परिहर- त्वात् । नच तवासत एव ज्ञानस्य व्यवहारोपपादकत्वे शशविषाणादिकमपि तथा स्यादिति वाच्यम् । यथा तव स्वरूपसत्ताऽविशेषे ऽपि ज्ञानस्वरूपसत्तैव व्यवहारोपपादिका न घटादिसत्ता तथा मया ऽसत्त्वाविशेषे ऽपि ज्ञानमेव व्यव- हारोपपादकं न शशशृङ्गादीत्यभ्युपगमात् । नचासदुपपादकं चेति व्याहतम् । सद् उपपादकमित्यस्यापि व्याहतत्वापत्तेः। नहि यदुपपादकं नासदिति कचिदावयोः सिद्ध- मस्ति । नचैवमसत एव कारणत्वे बीजवापानन्तरमिवान्यदा ऽप्यकुरोत्पत्त्यापत्तिः । तवापि कार्योत्पत्तिक्षणे ऽसत्यैव सामग्य यथा कार्य जायते तथा ऽन्यदप्यापत्तेः । नच मम प्राक् सामग्री- सत्त्वमेव कार्यजन्मनियामकमिति न दोषः । ममापि प्राक्कालाव. च्छिन्नं कारणासत्त्वमेव कार्यजनकमित्यदोषात् । नच मम कारणाव्यवहितोत्तरत्वं कालगतं कार्यजन्मनिया- मकं त्वया तु नैतच्छक्यमसत्त्वाविशेषादिति वाच्यम् । अव्य. वहितोत्तरत्वस्यापि कार्येण समकालत्वादागन्तुकत्वानियामक त्वानुपपत्तेः । तस्मादन्यकालिकसामग्यास्तदा कार्यजन्मानियम- स्तथा दर्शनादेव वाच्यः तर्हि ममापि तुल्यम् । ननु कः कार्यजन्मकाल इति चेत् यत्र कार्यजन्म सः। न च कार्यकालस्यानुगतं रूपं वक्तव्यमन्यथा यत्र कार्यजन्मेति यच्छब्देन परामर्शायोग इति वाच्यम् । अनुगतं रूपं वक्तव्यमिति नियमाभा- वात् । अन्यथा कार्यसत्तावैशिष्टयं कस्यति प्रश्नपरम्परायामन- घस्थापातः। किञ्च सद्वादिना सत्ताविशिष्टं बीजमङ्करकारणमुच्यते तदा स. साविशिष्टे सत्तान्वयाभावादसत्त्वमेव कारणस्यायातम् । तथा हि विशिष्टंकिं तयैव सत्तयोत सत्तान्तरेण । नाद्यःविशि- स्य विशेष्यविशेषणानतिरेकेण विशेषणांशे तस्यावृत्तावात्माश्र- यापत्तिः । तस्यातिरिक्तत्वे ऽपि दण्डविशिष्टदण्डस्य वृत्यभावनि- यमदर्शनेन तस्याः स्वविशिष्टे वृत्त्यसम्भवः । एवञ्च सत्ताविशिष्टे ·८८६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । सध्यवहारं शुक्तिरूप्यवहारवत्स्यात्।नान्त्यः। अनवस्थापत्तेः । यस्या. मेव सत्तायां सत्ताभेदादर्शनं तस्या असत्त्वे मूले क्षतिरित्यनवस्था दुष्टिबीजम् । नच सदी कारणं सन्तस्तन्तव इत्यादेः स्वरूपसत्वविषय. कत्वम् । अनुगतबुद्धेरपि भिन्नस्वरूपालम्बनत्वे सर्वजात्यपह्नवापत्तेः अनुगतबुद्धिव्यवहारावेव हि तत्कल्पकौ। किञ्च स्वरूपसत्तायाः कारणतावच्छेदकत्वादनुगतकारण- ताग्रहो दुरुपपादः। किञ्च घटादेः पृथुबुनोदराकारत्वादि स्वरूपं न ततो ऽधिकं किञ्चित्स्वरूपसत्त्वं नामास्ति । असतो ऽपि चेत्तद्रूपं स्वरूपं तदयो- गानिषेधानुपपत्तिः । असन् घट इति व्यवहारश्च भज्येत । अस- स्वाश्रयाभावात् अथ सदपि बीजादि सत्तामनन्तर्भाव्य बीजत्वेनैव कारणमुच्य- ते। तयसतो ऽपि असत्त्वमनन्तर्भाव्य कारणत्वमस्तु । नचासतः कार्याव्यवहितसत्त्वरूपं कारणत्वमनुपपन्नम् । असत्यैव सत्तया तदुपपत्तेः । यदि सा स्वरूपेणैव नेष्यते तर्हि असती सत्तेति व्यवहारोऽपि न स्यात् । किञ्च तवापि सत्ता स्वरूपसत्येवोत सत्तान्तरवैशिष्ट्येन । आद्ये इष्टमेव नः । अन्त्ये ऽनवस्था । नचासतः कारणत्वे शालिबीजमेव शाल्यड्डुरस्य कारणमिति नियमः कथम् । सदादिनस्तु शालिबीज- स्थ तज्जातीयस्य वा सत्त्वे शालिसत्त्वं तदभावे तदभाव इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तज्ज्ञानम् । असद्वादिनः केवलो व्यतिरेकः स्यात् । सो ऽप्यनियतः कारणाभावे कार्याभावावश्यंभावाभावात् । असतः कारणस्यासत्त्वे एव कदाचित्कार्योत्पत्तरिति वाच्यम् । तवापि बीजसत्त्वे सति अङ्कुरसत्त्वमित्यन्वयस्य दुर्घटत्वात् । विशेषणीभूतसत्तानङ्गीकारात् । यदि स्वरूपसत्त्वमादाय तवा- न्वयग्रहणम्, तंदा ऽसद्वादेऽपि तुल्यम्, स्वरूपस्यानपलापात् । न चासतः कारणत्वे- - आशामोदकतृप्ता ये ये चोपार्जितमोदकाः । रसवीर्यविपाकादि तुल्यं तेषां प्रसज्यते ॥ इति- - ·तिर्थनिरूपणम् । ८८७ दोषः, तवापि तुल्यत्वादिति गृहाण । तस्मात्- पूर्वसम्बन्धनियमो हेतुत्वे तुल्य एव नौ ॥ धस्तुतत्त्वबहिर्भूत्तसत्त्वासत्त्वकथा वृथा ॥ इति ध्येयम् । वस्तुतो ऽसतः कारणत्वम् इमदस्मानियमेन पूर्व सदिति बुधो. पपादनीयम् । नच रासभादरपि तादृशभ्रान्तबुद्ध्या कारण स्वापत्तिः । यादृश्या हि त्रिचतुरादिकश्यास्वबाधितया बुद्ध्या तव सत्त्वनिश्चयस्तादृश्यैव बुद्ध्या विषयीकृतस्यासतो मम कारणता. निश्चयात् तदने बाधाचासत्त्वावधारणमस्माकम् । नच त्रिचतु- रकक्षासु यत्र बाध्यते तस्याऽने बाधोऽ सम्भवी । बहीष्वपि भूमिष्वनुपलब्धबाधस्य परसिद्धान्तस्यान्यप्रयुक्तयुक्तिबाध्यत्वदर्श- नात् । तस्य तयाऽपि बाधानङ्गीकारे दर्शनानां परस्परं वि. प्रतिपत्त्यभावादेकदर्शनपरिशेषापत्तिः । नच सत्त्ववादिना परपक्षोऽ सन्निति दूष्यते स्वपक्षो ऽप्यसन्नेवेति कथमेतदुपपद्यते इति चेन्न । व्यवहाराविसंवादकृतो ऽसत्वे विशेष इत्युक्तत्वात् । नच गिरिगुहागतबीजादौ इदमस्मानियतं प्राक् सदिति बुद्धिविषयत्वाभावेन कथं कारणत्वमिति वाच्यम् । तजातीये कादाचित्कताहशबुद्धिविषयत्वस्यैव कारणतानियामकत्वात् । अन्य- थोत्तरकालिकसत्त्वबुद्धिविषयतया पूर्वकालिकं सत्त्वं तवापि कथं सिध्येत् । नच पूर्वकालिकमज्ञातं सत्त्वम् उत्तरकालिकेन प्रमाणेन गृह्यत इति अन्यकालिकं सत्त्वग्रहणमेव कारणत्वव्यवहारोपयो. गीति प्रत्यक्षे युक्तम् । असद्वादे तु सत्तानङ्गीकारात्कालान्तरे बुद्धिरेव कथमिति वाच्यम् । ममाप्यसतः प्राक् सत्त्वग्रहस्यैव तयवहारोपपादकत्वेनादोषात् । तदेतत्संवृतिसत्त्वमिति गीयते बौद्धैः । संवृतिलौकिकबुद्धिर- विद्या । तया सत्त्वं सर्वस्यति तदर्थः। नच ज्ञानं सद् आये उपसिद्धान्तः । असतस्तु कथं विशिष्टव्यवहारप्रवर्तकत्वमिति वाच्यम् । त्रिचतुरादिकक्षासु व्यवहाराविसम्वादमात्रेण वस्तुतो ऽसता- पि तेन व्यवहारोपपत्तेः । तावता च न परमार्थ: सत्तासिद्धिरित्यावेदितम् । भ्रमविषयेण शुक्तीदमंशसंसृष्टरूप्येणा- असद्वा ।

·८८८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । सतैव भ्रमस्य विशिष्टताव्यवहारदर्शनात । अतीतानागतादिवि. षयविज्ञाने विशिष्टव्यवहारकाले ऽसतो ऽपि विषयस्य विशि- ष्टमानव्यवहारकारणतायाः त्वया स्वीकाराच्च । कारणताग्रहकाले ऽसत एव कार्यस्थ विशेषकत्वाङ्गीकाराच्च । अन्यदा तस्य सत्वं तु चौरलुण्ठिते यामिकजागरणवृत्तान्तसदृशामिति दिक् । तञ्च ज्ञानं स्वप्रकाशम् । स्वप्रकाशत्वं च स्वत एव प्रमितस्व. रूपत्वम् । तथाहि विचारकस्यापि ज्ञाने सति “जानामि न वा" इति संशयो न जानामि" इतिविपर्ययज्ञानं ज्ञानाभावप्रमा च न दृश्यते । तेनैतदर्शनाभावव्यापकं च प्रमितत्वम् । यथा प्रमितघटे । अतस्त- दर्शनाभावो ज्ञानस्य प्रमितत्वं ग्राहयति । अन्यथा जिज्ञासोत्तरं निद्रादिप्रतिबन्धाभावे प्रमितत्वाव्यतिरेकस्य व्यापकं तदभावा- वगाहिज्ञानं स्यात् । अतः सतो ज्ञानस्य प्रमितत्वमवश्यं वाच्यम् । तश्चान्यासम्भवात्स्वत एव । एवं च श्वात्मकज्ञानज्ञेयमेव ज्ञानस्वरू- पम् । नच “घटो ऽयम्" इत्यादिविषयज्ञानरूपव्यवसायोत्तरं "घटं जानामि" इत्यादिज्ञानरूपानुव्यवसायस्य नियतत्वात् न संशयादीति वाच्यम् । यत्रैवानुव्यवसाये व्यासङ्गान्तरापलापभिया शेयत्वं न स्वी- क्रियते तत्र, जिज्ञासायामप्यनुव्यवसायो ऽस्ति नवेति प्रमात्राश्रित- संशये तदारभ्य व्यवसायविषयपर्यन्तं संशयस्य दुष्परिहरत्वात् । यथा “धूमो ऽयं धूलिर्वा"इति ज्ञापकसन्देहज्ञाप्यवहिसन्देहस्तथेहा नुव्यवसायसन्देहे तज्ज्ञाप्यव्यवसायसन्देहेन विषयनिश्चयासम्भ- पात् त्रिचतुरानुव्यवसाय कक्षाभिरग्रे ऽविचारितरमणीयज्ञानसत्त्वा- वगमेऽपि तत्संशयमारभ्य कदाचिद्विषयपर्यन्तं सन्देहो दुर्वार एव । नच स्वप्रकाशत्वे ऽपि यत प्रमाणं तेषु तस्य प्रामाणान्तरण सत्त्वानिश्चये तवापि संशयः स्यादिति वाच्यम् । तत्पक्षे मानमेय. व्यवस्थाया अभावात । मेयत्वे तस्यापि घटादिवदबोधत्वप्रा सङ्गः, 'घटं जानामि' इति प्रत्यक्षवत् 'बोधं पश्यामि' इत्य- नुभवाभावाचा नच बोधः स्वातिरिक्तवेद्यो वस्तुत्वात् घटवदित्यनुमानन्त- था । स्वतोगृहीतस्य धर्मित्वे व्याघातात्, असिद्धस्य धर्मित्वे आश्रयासिद्धः। तस्मादोधान्तरानुपलम्भादोधः स्वप्रकाशः । परा- वीचप्रकाशत्वेऽनवस्था।

·तिर्थनिरूपणम् । ८८९ वित्त वश्यं वेद्यत्वम् । व्यवहारस्तु स्वरूप. सत्तयेति वाच्यम् । तस्यां प्रमाणानुपन्यासे स्वरूपसत्ताया अप्यभावेन तया व्यवहारासम्भवात् । नच प्रमाणानुपन्याले ऽप्यस्तु तत्सत्ता सत्त्वविचाराविषयैव । तयाऽर्थनिश्चये व्यव. हारोपपत्तेः। पश्चात्तु व्यवहारसत्त्वेनैव तत्सत्तानिश्चय इति वाच्यम् । सामान्यतो ज्ञान विना तजिज्ञासाया एवासम्भवात् । किञ्च व्यवहारस्यापि कथं सत्त्वमित्यनवस्थापत्त्याऽसिद्धे- रप्यापत्तेः। तदुक्तम्-अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिध्यति । इति । शाने अपरोक्षत्वमनङ्गीकुर्वत इत्यर्थः। तत्र तत्र सत्ताप्रमा. णप्रश्ने यत्रैव प्रमाणे प्रमाणाभावमूलिका सत्तानिवृत्तिस्ततः क्रमे- ण सर्ववस्तुसत्तानिवृत्त्यापत्तिरित्यनवस्थाऽस्वप्रकाशवादिनः। नच नैरन्तर्येण ज्ञानतज्ज्ञानतज्ज्ञानधारा स्वीक्रियतेऽनवस्था स्यात् । किन्तु व्यवहारदर्शनादेका काचिद्वित्तिः कदाचित्प्रमीयते ततो वित्तित्वसामान्यात्सर्ववित्तिषु प्रमाणसिद्धत्वं प्रतीयत इति पाच्यम् । निर्विषयघटादिवित्तीनामुपलम्भासम्भवात् । तावद्विष- यशतयुक्ताया वित्तेरस्मदादिमिरननुभवात् । नच सर्वज्ञस्य योगिनः सर्वविषया वित्तिः प्रत्यक्षा । तस्या अप्यन्यवित्त्यवभास्यत्वे ऽनवस्थापत्तेः। नच सर्वज्ञवित्तिः सर्ववित्तिसन्ततिग्राहिणी स्वस्यापि संवि- तेर्भावात्स्वात्मानमपि प्रकाशयतीति वाच्यम् । तावता स्वप्र. काशत्वसिद्धः । नच सर्ववित्तिप्रवाहग्राहिणी सर्वज्ञवित्तिन- स्वात्मानं प्रकाशयति किन्तु ग्राह्यकोटिनिविष्टवित्त्यन्तरेणेति पाच्यम् । सर्वविषयाया एव वित्तर्ग्रहणेन स्वस्यापि तद्विषयत्वेन स्वग्रहणे स्वप्रकाशतासिद्धः। नचैवं घटादेरपि स्वतः सिद्धतापत्तिः अन्यथा तत्रापि तत्साम- ग्याः सामग्न्यन्तरजन्यत्वेनानवस्थापत्तिरिति वाच्यम् । तत्सा- मग्रीपरम्परायाः कुत्रचिद्विच्छेदे घटस्य सदातनत्वापत्या प्रमाण- सिद्धा सा ऽनवस्था ज्ञानपरा तु प्रमाणशून्येति अन्धपरम्परेति वैषम्यात् । यदि ज्ञानसत्त्वसिद्ध्यनुपपत्त्या सर्वानमाविच्छिन्नपरम्परं प्रमी. ११२ ·टीकादयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । तेषां जड- यते इत्युच्यते तर्हि किं तत्स्वात्मनो ऽपि प्रमापकमिष्यते उता. न्यत्तत्प्रमापकम् नास्त्येव वा तत्प्रमापकम् । सर्वथा ऽप्युक्तदोषा- निस्तारः । स्वात्मप्रमापकत्वे स्वप्रकाशता सिद्धव । द्वितीये ऽनवस्था। तृतीये शेषासिध्या सर्वासिद्धिरिति । किश्च प्रमाणसिद्धं ज्ञानसत्त्वं पदता प्रमाणप्रमेयप्रमालक्ष. णानि घाच्यानि तानि च वक्तुमशक्यानि । घश्यमाणदोषग्रासात् । नचैवं ज्ञानलक्षणस्यापि असम्भवो ज्ञानमपि नास्त्येवेति वा. व्यम् । स्वतःप्रकाशमानस्य दुरपह्नवत्वात् । स्वप्रकाशत्वा- श्रीकारादेव च तस्य जन्मनाशादिसर्वदोषाभाववत्त्वम् । तथा हि जन्मादयो हि स्वप्रकाशा संविद्रपाप- स्या जन्मादित्वस्यैव हान्यापत्तेः । एवं त्वेन न संविधर्मत्वम् । एवं वक्ष्यमाणभेदभंगन्यायेन द्रष्टव्यम् न चाभावाङ्गीकारादेवाद्वैतव्याघातः सौगतप्रा- भाकरवोर्भावा देनाभावानङ्गीकारे तयवहारवन्नैयायिकानाम- भावाभावस्य स्वरूपानतिरेकवदस्माकमपि तदतिरेकानङ्गीकाराद्- विकल्पमात्रत्वाच तत्प्रतीतेन तेनाद्वैतव्याघातः । नच सत एव प्र. तियोगित्वात्सर्वथा अद्वैतानङ्गीकारे 'न विद्यते द्वैतमत्र' इति संवेदने सर्वप्रकारभेदनिषेधायोग इति वाच्यम् । भ्रमविषयस्येवासतोऽपि प्रतियोगिनो निषेधसंभवात् । यद् रजतमभात्सा शुक्तिः' इति यथा मिथ्याभूतेनापि शुक्तिरूपं लक्ष्यते तथा व्यवहारसिद्धया वस्तु- तो मिथ्ययैव श्रुत्या तात्पर्यवृत्याऽद्वैतं प्रतिपाद्यते । अविधादशायां च तस्यां प्रमाणत्वव्यवहारः । स्वात्मसिद्धमेव चिद्रूपम् । इत्यन्य. त्र विस्तरः। ननु शानस्य स्वप्रकाशत्वे स्वस्य प्रकाश इत्यर्थकस्वप्रकाशश- ब्दानुपपत्तिः क्रियाकर्मभावानुपपत्तेः । क्रिया हि कर्मणो जन्या कर्म च जनकम् । नचैकस्यैव जनकत्वं जन्यत्वं च सम्भवति जन- कजन्ययोः पूर्वपरकालनियतत्वात् । कार्यानवच्छिन्नकारणसत्ता- कालस्य पूर्वकालत्वादिति चेद् क्रियायां कर्मजन्यत्वानङ्गीकारा. त् । नचैवं कर्मकारकत्वानुपपत्तिः । क्रियाजनकत्वस्यैव कारक- पदार्थत्वादिति वाच्यम् । प्रत्यक्षे विषयस्य जनकत्वदर्शनमात्रे- ण तत्र कारकत्वव्यवहारात । अन्यथेश्वरमानस्य नित्यत्वनये तस्य ·तिनिरूपणम् । ८९१ कर्मजन्यवाभावेन तत्कर्मणः कारकत्वानापस्या 'ईश्वरः सर्वे जानाति'इत्याद्यनापत्तिः । किश्चाध्यात्मविदो निरुपाधिमात्मानं जा. मत 'आत्मानं जानामि'इत्यनापत्तिः स्वस्य कर्तृत्वविरोधात् । त- स्मात्कर्मकारकमिति संज्ञामात्रं वैयाकरणानामर्थविशेषभिष्ठं नदी. वृष्यादिवत् । एवं च यत्रापि सोऽर्थों नास्ति तत्रापि तदारोपेण तदाश्रयकार्यनिर्वाहो नैतावता तद्विरोधो वस्तुनि दूषणम् । नचैवमप्यभेदे विषयविषयिभावासम्भवः । विषयसम्बन्धित्वं हि विषयित्वम् । सम्बन्धिनोः स्वरूपभेदाज्ञाने सम्बन्धाभावावगमात् इति चेन्न । विषयविषयिभावस्य तत्स्वरूपातिरेकाभावात् । अतिरेके ऽपि ज्ञानशेययोर्विषयविषयिभावः सम्बन्ध इत्यादौ तत्सम्बन्धस्य षष्ठया प्रतीयमानस्य स्वाश्रयात्मकत्वमेवैष्टव्यमन्यथाऽनवस्था स्यात् । तथा च तत्रैव या सम्बन्धमितिः सा सम्बन्धस्वरूपा सम्बन्धिनो- भैद एव भवतीति नियमत्यागो यथा, तथा विनाऽपि सम्बन्धिभेदं विषयविषयिभावेन बाधाविषयत्वात्पारमार्थिकत्वे ऽप्यक्षतेः। किश्च यथा तवान्येषु सत्तासम्बन्धात्सद्यवहारः सत्ता तु स्वय. मेव सद्रूपा, न चात्माश्रयः, तथा ज्ञानं क्रियाकर्मविषयविषयिभावयो. रभावेऽपि स्वत एव सिद्धरूपत्वात्स्वप्रकाशमिति व्यवहियते । किञ्च कुटादीत्यादौ तद्गुणसंविज्ञाने बहुव्रीहौ गुणभूतसहिः तस्यैवान्यपदार्थस्य तत्पदप्रतिपाद्यता तथा ज्ञानस्याविषयमपि स्वा- स्मानमादाय स्वविषयव्यवहारप्रवर्तनसमर्थनम्। प्रधानैकदेशस्य वि. शेषणतया संविज्ञानं यत्र स तद्गुणसंविज्ञानः । सोऽयं गुरूणां सवि. षयकविज्ञानस्वप्रकाशतापक्षः नतु ब्रह्मस्वप्रकाशतापक्षः। तस्य वि. षयाभावात् । किंतु यथा स्वाविषये कुटादौ बहुव्रीहिवाक्यं व्यवहारप्रवर्तकं तथा ज्ञानमविषयेऽप्यात्मन्यविद्यादशायां “जाना- मि" इत्यादिव्यवहारप्रवर्तकमिति तत्र स्वप्रकाशत्वं बोध्यम् । तदेवमविषयेऽपि व्यवहारप्रवर्तकत्वादिरूपमन्यदृष्टविपरीतं यद् यत् स्वप्रकाशत्वे आपतति तत् सर्वमन्यथाऽनुपपत्तिरूपतया स्वप्र- काशतासाधकम्। तद्यथा-अन्यो शाता न्यो क्षेय इति अन्यत्र दृष्टम् "अहम्" इति व्यवहारानुपपत्त्या त्याज्यं तथाऽन्यत् शानमन्यत् श्रेयमिति "जाना- ·८९२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । मि"इति व्यवहारानुपपत्त्या त्याज्यम् । सर्वतो बलवती अन्यथानुपप- त्तिईष्टतामात्रमवलम्ब्य प्रवृत्तं संवेदनं स्वातिरिक्तवेद्यं वस्तुत्वात् घटादिवद्' इत्यादितर्कशतमपि बाधते । तदुक्तम्- प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि सुबहून्यपि ॥ इति । तथा, अन्यथाऽनुपपत्तिश्चेदस्ति वस्तुप्रसाधिका । पिनष्टि दृष्टवैमत्यं सैव सर्वबलाधिका ॥ वाच्यान्यथोपपत्तिर्वा त्याज्यो वा दृष्टतामहः । नोकत्र समावेशश्छायातपवदेतयोः ॥ इति । एवं च वस्तुत्वं नातिरिक्तवेद्यत्वे प्रयोजकं किं त्वबोधत्वमेवेति पृष्टताभिनिवेशो व्यर्थः । यद्यपि स्वप्रकाशे मानमेयभावो नेष्यते तथापि परानुसारेणार्थापत्तिप्रमाणमुपन्यस्तम्, वस्तुतः स्वसंवेदन बलादेव स्वप्रकाशरूपं विज्ञानं द्रष्टव्यम् । नन्वेवं बौद्धवदेव स्वन- काशज्ञानं ब्रह्मवादिनोऽपि, नेत्याह बौद्धस्य ज्ञानं क्षेयं च सर्वमेवानि. बैचनीयम् । तथाहि- आदावन्ते च यन्नास्ति तन्मध्येऽपि नास्त्येव-यथा,शुक्तिरजतम्। यञ्च यतो भेदेनास्ति तत्तद्यतिरेकेणाप्युपलभ्यते । शानशेययोः परस्परेण निरूपणानकमपि परमार्थमिति मतं तस्य । तदुक्तं भगवताऽलङ्कारावतारे- बुया विविच्यमानानां स्वभावो नावधार्यते । अतो निरभिलप्यास्ते निःस्वभावाश्च देशिताः॥ इति । ब्रह्मवादिनस्तु विज्ञानातिरिकं विश्वं सदसत्वाभ्यामनिर्वच नीयं मन्यन्ते। तथाहि नेदं सत् । वक्ष्यमाणदुषणगणप्रसङ्गात् । नाप्यसदेव । लोके सर्वव्यवहारविलयापत्तेः। नच भेदस्य संबन्धत्वात्ते दोषा असदुसररूपजातयः स्युरित पाच्यम् । स्वयमनिर्वाच्यैरेव दोषैः पदार्थेषु निर्वचनीयत्वबाधेना- दोषात् । यथा स्वातैरेव न्याथैः स्वमे जयपराजयव्यवहारस्तथा अनिर्वचनीयैरेष तैर्व्यवहार इत्यदोषः। - ·तिर्थनिरूपणम् । । किश्चासदुत्तरं जातिरिति तव परिभाषा युक्ता । जाति- पदस्यान्यत्र लौकिकसङ्केतेन जात्यमणिवजात्युत्तरस्य साधु- त्वमेध कुतो न । किश्च स्वव्याघातकमुत्तरं जातिरित्यत्र लक्षणे स्वव्याधा- तकामित्येव सिद्ध उत्तरपदं व्यर्थम् । किञ्च व्याघातकारणधर्म- धर्मिभावखण्डनेन व्याघातकत्वं खण्डितमेव भविष्यति । ननु अनिर्वचनीयत्ववादे किं सदसत्त्वसंशय उत उभ. यबहिर्भावः आधे एकपक्षदोषस्थाभासत्वमङ्गीकृत्यैकस्या- ङ्गीकार आवश्यकः तश्च सत्त्वपक्षीयदोषस्यैवोचितम् । सत्त्वाङ्गीकारे तत्पक्षदोषोक्तेरसम्भवात् । असत्त्वाङ्गीकारे तु लसत्त्वे तत्पक्षदोषस्य कथं सत्त्वम् न द्वितीयः । परस्परविरोधे प्रकारान्तरस्थितेरभावात् इति चेन्न । द्वितीयसंवेदनातिरिक्तं सर्वमनिर्वचनीयमित्युक्त्या निर्वचनीय. स्वस्याप्यनिर्वचनीयत्वोक्त्या दोषात् । पररीत्या तु निर्वचनी. यत्वानिर्वचनीयत्वयोर्वक्ष्यमाणरीत्या निर्वचनीयत्वप्रतिषेधे ऽनि- पंचनीयत्वपर्यवसानमुच्यते । ननु पररीत्या तत्पर्यवसानेऽपि स्वया स्वपक्षे निश्चयाय तत्र प्रमाणं वाच्यमिति वाच्यं निर्वचनाईत्वात्य- न्ताभावरूपत्वस्य तस्यावस्तुतया साध्याभावेन तत्र प्रमाणो- पन्यासानवसरात् । किन्तु वयं सर्वप्रपञ्चसत्त्वासत्वव्यवस्था- पनविनिवृत्ताः स्वतःसिद्ध चिदात्मनि ब्रह्मतत्त्वे भारमवलम्ब्य चरितार्थाः सुखमास्महे । कथं तर्हि वादे प्रवृत्तिरिति चेत् । त्वत्परिकल्पितसाधकदूषकयुक्तिभिर्मया ऽसतीत्वेन निर्णीता- भिरेव कथाप्रवृत्तिसम्भवात् । भवत्कल्पितदूषणव्यवस्थयैव तासां व्याघातान्ममासतीत्वमभिमतम् । एवञ्च परसिद्धरेष दूषणैः परव्यवस्थाभनाय तस्य कथारम्भः पराजयाभावश्च ।स्वक- ल्पितजात्युत्तरादिदूषणोद्भावनेन हि परेण निर्वचनीयवादी प. राजेतव्यस्तदेव खण्डयतः पराजयकारणाभावात् । नच त. साधनादिव्यवस्थाया असत्त्वाभिमाने तदुपन्यास एवं कथमिति पाच्यम् । सस्वासत्वौदासीन्येन प्रसिद्धयुपासढतामात्रेणोपन्या स इत्यसकृदुक्तत्वात् । यदि तु नैयायिकादिप्रयुक्तहतोस्तद्रीत्यैवा- खिभ्यादिदूषणे ऽभिहिते 'दूषणमेव नत्र' इत्यसोते सदा स्वपक्ष- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । बाधकारित्वाजात्युत्तरवादी स्यात् । नचानिर्वचनीयवादिना स्वो. क्तदूषणासमर्थने तस्य पराजयः, समर्थनेन च खण्डनयुक्त्यैव परः खण्डयिष्यतीति वाच्यम् । अस्माभिर्निर्वाह्यमाणस्य त्वया बाधे ऽस्माकमेव जयात् । खण्डनयुक्तयो बाधिका निर्वाह्यपक्षश्च बाध्य इत्यस्यैवास्मत्पक्षत्वात् । तस्मात्त्वया निर्वाह्यमस्माभिः खण्डनीयमितीहश्यां कथायामेव त्वनिर्वाह्यनिर्वाहे तव जयो नान्यथा । परस्तु परकल्पितसाधकदूषणादि पररीत्यैव दूषयित्वा ब्रह्मभूतः सन् कृतकृत्यतां मन्यते नान्यत्किञ्चित्पश्यति । तदेवं भेदप्रपञ्चो ऽनिर्वचनीयः ब्रह्मैव तु परमार्थसद् अद्वितीयामिति स्थितम् । नन्वद्वैते किं प्रमाणमिति चेत् न । विशिष्टप्रश्नस्य विशेष. णानभ्युपगमे ऽनुपपत्त्या तयाऽपि तत्संमत्या ऽस्य प्रश्नस्यैवास- म्भवात् । व्यवहारत्वेन व्यवहारस्य स्वजनकज्ञानविषये एव प्रवृत्त्या प्रश्नविषयस्य प्रतीतत्वावश्यकत्वात् । अन्यथाऽन्यजा. नात्यन्यद्वदतीति व्यवहारविषयस्याव्यवस्थितत्वं स्यात् । व्यव. हारीयविषयनियमे प्रयोजकान्तरासम्भवात् । नचाद्वैतं प्रश्नवि- षयः प्रतीतमेव प्रमयति वाच्यम् । तस्याः प्रतीतेः प्रमात्वे यदेव तस्याः प्रमायाः करणं तदेवाद्वैते प्रमाणं त्वयाऽपि प्रतिपन्न- मेवेति प्रश्नायोगात् । नच सामान्यतः सिद्धावपि विशेषतः प्रश्नः। निर्विशेषसामान्याभावेन सामान्यप्रतीतेर्विशेषबोधं विना पर्य- घसानाभावेन सामान्यसिञ्चैव विशेषस्यापि सिध्या प्रश्नायोग- तावस्थ्यात् । त्वत्परिगणितेषु प्रमाणेषु यत्रैव दोषाभावप्र- मा तत्रैव विशेषसामान्यस्य विश्रान्तेः। यदि सर्वेष्वेव तेषु दोषप्रमा, नच तदा प्रकारान्तरमाक्षिप्यापि सा विशेषे पर्यवस्येत् । नन्वस्ति को ऽपि प्रमाणविशेष इति सामान्यज्ञानमेव तत्र, का ऽसौ प्रमाणव्यक्तिः प्रत्यक्षरूपा ऽनुमानरूपा वेति प्रश्नार्थ इति चेन्न । यथा पर्वतोऽग्निमानित्युक्ते काऽसावग्निव्यक्तिः काष्ठजा करीषजा वेति निर्देष्टुमशक्यत्वे ऽपि न प्रमेयासिद्धिस्तथाऽत्रापि प्रमाणव्यच्चनभिधाने हान्यभावात् । अस्त्यद्वैतं वस्तु, प्रमाणविशेषो ऽपि तत्रास्तीत्यस्य परेणाप्यङ्गीकारात् । मच सा मदीया प्रतीतिरप्रमैवेति वाच्यम् । अप्रमाविषये ·तिर्थनिरूपणम् । ८९५ शुक्तिरुप्यसमे प्रमाणप्रश्नानौचित्यात् । तवाद्वैतज्ञानस्य करणं मया प्रमाणरूपं वाच्यमित्यत्र ममानियमाश्च । नच त्वया स्व. प्रमाकरणं प्रमाणं वक्तव्यमिति वाच्यम् । धह्निमत्यपि पर्वते वा- पं धूमत्वेन प्रतीत्य ततो वह्निमनुमाय तत्र वह्नि लब्धवानिति साऽनुमितिःप्रमेति बाष्पविषयधूमशानस्य प्रमाणत्वाभावे ऽप्यक्षतेः। किञ्च श्रुतिरेवाद्वैते प्रमाणम् । सा च "एकमेवाद्वितीयम् । नेह नाना- ऽस्ति किश्वन" इत्यादिका । नच श्रुतेन प्रामाण्यम् । तत् किं शब्दस्यावाचकत्वाद्, अनाप्त- प्रतीतत्वाद्वा । नाद्यः । व्यवहारोच्छेदापत्तेः। नान्त्यः । पुरुषधौरेयप- रिगृहीते आप्तवाक्यवत् पुरुषार्थानुबन्धावाधितवस्तुबोधके वेदे तत्प्र- णीतत्वशङ्काया अप्यभावात् । तद्यथाद्वैतबोधात्प्राक् खण्डनयुक्त्या- घातासहिष्णोरपि प्रत्यक्षादेःप्रामाण्यं परेनेष्ठम् तथा वेदप्रामाण्यम- प्येष्टव्यम्। किञ्च यथा कार्येऽर्थेऽ बाधितप्रतीतिजनकतया वेदस्य प्रा. माण्यं प्राभाकरो मनुते, तथा सिद्धार्थबोधके ऽप्यभ्युपैतु तेनैव सि- द्धार्थानां श्रुतीनां ज्ञानविधिपरत्वं युक्तम् । स्वार्थत्यागेनान्यपरत्वे मानाभावात् । तत्त्वेऽपि वा पदसमन्वयबलेन प्रतोयमानमबाधितमर्थ- मादायैवान्यपरत्वकल्पनाया औचित्यम् । धियां स्वतः प्रामाण्यस्य बाधैकापोद्यत्वात् । नचाद्वैतश्रुतीनां न यथाश्रुते ऽर्थे प्रामाण्यं घटः पटाद्भिन्न इत्यादिप्रत्यक्षादिबाधादिति चेन्न । कतिपयपटभेदग्राहि- त्वेऽपि तेषां सर्वाद्वैतबोधकश्रुतिबाधकत्वासस्भवात् । सकलव्यक्ति- भेदग्राहिप्रत्यक्षस्यासंप्रतिपन्नत्वात् । सत्त्वे वा सार्वझ्यापत्तिः । तथा सति मञ्चितस्थमपि भवान् जानीयात् । तस्माद् यत्किञ्चिद्विषये मे. दग्रहसत्त्वे ऽपि तस्य स्वविषयादन्यत्र प्रवर्त्तमानाद्वैतश्रुतिबाधकत्वा. सम्भवः । प्रमया स्वविषयमात्रे विपरीतविषयज्ञानवाधात् । अन्यथा अग्नीषोमीयपश्वालंभनश्रुत्या तप्रमया वा सर्वभूताहिंसाश्रुतेः सर्वथा बाधोत्पत्तिप्रसङ्गात् । नचैवमपि निरंकुशं सर्वाद्वैतं न सिध्यति इति वाच्यम् । बाधकस्य प्रत्यक्षादेर्बाध्याया अद्वैतश्रुतिजप्रतीते- वैक्यबोधने बाधकाभावेन तयोरैक्ये तत्प्रत्यक्षस्य स्वबाधकत्वा- योगात् । नचैवं मिथ्याभेदविषयप्रत्यक्षादेर्बाध्यत्वेन तदभिन्नायाः श्रौतबुद्धर्बाध्यत्वमपि स्यात् । इष्टापत्तेः । बुद्धर्बाध्यत्वेऽपि तद्विषयद्वै- तस्य बाध्यत्वेनाक्षतेः । किन भेदबुद्धिः स्वविषयतास्वस्य भेदं न ·९३ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । बोधयतीति तयारद्वैतश्रुत्या ऐक्यबोधने बाधाभावेन तदभिन्नाभिन्न- स्य तदभिन्नत्वेन घटपटभेदानामप्यैक्यसिद्धौ विषयबाधेन भेदबुद्ध श्रुतिबाधकत्वायोगात् । किश्च तबुद्धौ स्वात्मना सह तस्यास्तद्विषयस्य पाभे- दाग्रहेण तेष्वात्मैक्यबोधने बाधकाभावेनोक्तरीत्यैव भेदबुद्ध- विषयबाधः । घटपटौ भिन्नावित्येव सा बुद्धिः, नत्वहं घटा- त्पटाच भिन्ना, मत्सो वा तौ भिन्नाविति । नच प्राभाकरादिनये बुद्धः स्वप्रकाशत्वात्स्वभेदग्राहकत्वमिति वाच्यम् । प्रकाशस्वरूपे व्यवहारप्रवर्तिकाया अपि स्वप्रकाशताया यतो यतः प्रकाशो भिद्यते सतस्ततः प्रकाशस्य भेदे ऽपि व्याप्तौ सर्ववस्त्ववच्छिन्नभेदस्य प्रका. शस्वरूपत्वे सर्व वस्तु प्रकाशस्वरूपे निक्षिपन्त्याः प्रकाशाद्वैत एव पर्यवसानात् । नव बुद्धिः स्वात्मानं स्वविषयं च गृह्णातीत्युभयस्वरूप- ग्रहणमेव तयोर्भेदग्रह इति वाच्यम् । पुरोवर्तिनि इदं रजतमिति पुरोवात्मनो रजतात्मनः प्रकाशे भेदग्रहापत्तेः । नच पुरोवर्तिनः शुक्तित्वादिधर्मविशिष्टं स्वरूपमेव रजताद्भेदस्वरूपमिति तदग्रहाद् भ्रान्त्युपपत्तिरिति वाच्यम् । बुद्धरपि प्रमितत्वादिधर्मविशिष्टं स्व- रूपमेव रजताद्भेदस्वरूपमिति घटपटौ भिन्नाविति धियः स्वविष- यात्स्वस्य भेदप्रकाशत्वाभावात् । धर्मग्रहणे मनःसंनिकर्षाद्यपे- क्षायां धियः प्राक् तदसम्भवेन तस्याः स्वरूपलाभकाले भेदग्रहा- सम्भवः । नच स्वरूपप्रकाशने यथा बुद्धेः संनिकर्षाद्यनपेक्षा त- था भेदग्नहोपयोगिस्वधर्मप्रकाशने ऽपि तदनपेक्षेति वाच्यम् । ग्रह- णत्वस्मृतित्वादीनामपि तदनपक्षयैव ग्रहणापत्तौ शुक्तिरजतादि- शानानां प्रहणत्वस्मरणत्वयोर्वादिविप्रतिपत्त्यनुपपत्तेः । एवं च घटपटौ भिन्नाविति धीः स्वप्रकाशत्वेऽपि स्वविषया. स्वस्य भेदं न बोधयतीति तस्या बुद्धः श्रुत्या घटपटात्मत्वव्यव- स्थितौ घटपटयोर्भेदे तस्याः प्रमाणत्वे स्वस्मादेव स्वस्य भेदे प्रमाणत्वानुपपत्या तस्या बुद्धेर्घटपटभेदांशे प्रमात्वाभावलाभेन घटपटयोरप्यभेदं बोधयन्ती श्रुतिन तेन प्रत्यक्षेण बाधितुं शक्या यतः सा प्रत्यक्षविषयातिरिक्तस्थले विरोधिराहित्येनासंकुचत अत्स्वतःप्रामाण्यन्तललब्धं यत्तस्यास्तस्या बुद्धेरथैक्यं सद.

·तिङर्थनिरूपणम् । म्यथानुपपत्तिरूपसहायसम्पदाऽन्येन जेतुमशक्या । अतः सर्वात. प्रमापकत्वं तस्या द्रष्टव्यम् । नच प्रत्यक्षादेर्भेदे प्रमात्वानुपपत्त्या श्रुतेरेव बाध्यत्वम- स्त्विति वाच्यम् । अद्वैतश्रुत्या सन्दिह्यमानतया भेदे प्रमात्व- स्यैवासिद्धेः । भेदधीमात्रस्य च द्विचन्द्रादिबोधवदन्यथाऽप्युप- पत्तेः । नच सदूपेण विश्वस्यैकाद्वैतश्रुतिर्घटते, घटपटरूपेण भेदात्प्रत्यक्षादिप्रामाण्यं चेति वाच्यम् । श्रुतौ "एकमेव" इत्येवका. रेणैकान्तिकैक्यबोधनात् । 'नेह नाना"इति निषेधाश्च । नन्वेवं तव मतं प्रत्यक्षविषयं परिहत्य प्रथममभेदं बोधयति ततः प्रत्यक्षविषयमपीति । तदयुक्तम् । शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावादिति चेन्न । श्रुतितो द्रागेव जातायां सर्ववि. षयाद्वैतबुद्धौ तद्विषये ऽस्मबुद्धय एवंविधविचारसोपानपरम्परा- मारोहन्त्यो नानाविषयेषु तत्प्रामाण्यविषयाः क्रमेण परिनिष्ठिता भवन्तीत्युच्यमानत्वात् । ननु यद्यपि घटपटौ भिन्नाविति प्रत्यक्षं न स्वात्मना घट- पटयोर्भेवं विषयीकरोति तथाऽपि बुद्ध्यन्तरेण तद्भेदग्रहादद्वै- तश्रुतेर्बाध एवेति चेन्न । द्वितीयबुद्धेः स्वविषयेण ज्ञानशेयभेदेन सहाभेदं बोधयन्त्याः श्रुतेर्विरोधाभावात्प्रामाण्यमघलम्ब्य लब्ध- प्रतिष्ठायाः सर्वाभेदे पर्यवसानात् । एवं च यत्रैव गत्वा विषयान्तर- संचारोच्छेदभयादनवस्थाभयाश्च भेदबुद्धिपरम्पराविच्छेदोऽङ्गीका- कार्यस्तस्यामेव बुद्धौ पदं दत्त्वाद्वैतश्रुतिः सर्व विषयविषयिप्रवा- हमभेदे स्थापयन्ती न केनापि बाधितुं शक्या । तस्मात्- सुदुरधावनश्रान्ता बाधबुद्धिपरम्परा । निवृत्तावद्वयानायैः पाणिग्राहैर्विजीयते ॥ नचैकस्य बुद्धिधारानिवृत्तावपि अन्यस्य भेदबुद्धिस्तनास्तीति वाच्यम् । एकपुरुषीयान्त्या बुद्धिः स्वविषयाद्भिनतयाऽन्येन प्रतीयते इति तव प्रत्यक्षासम्भवात् । परबुद्धेरप्रत्यक्षत्वात् । नाप्यनुमानादि । वक्तुशक्यत्वात्। तदीयज्ञानस्य तद्विषयभेदे प्रमाणान्तरापेक्षायामन- वस्थापत्तश्च । नच कतिपयपरम्परया बाधिताद्वैतश्रुतिरन्त्यबुद्धरपि भेदबुद्धित्वात्तयाऽपि बाध्येति वाच्यम् । या बुद्धिः सा स्वविषयाद्भि- अति बुद्धित्वस्वविषयभेदरूपी व्याप्यव्यापकावालम्ब्योकव्याप्तिग्रह- ·८९८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । रूपायाः समान्येन व्याप्यव्यापकसम्बन्धावलम्बिन्याः श्रुतिबाधक.. स्वे योधूमवान्सोऽग्निमानिति व्याप्तिबुद्धिबलादेव पर्वतेऽप्यग्निसिद्धा- वनुमित्युच्छेदापत्तेः । अन्त्यबुद्धिः स्वविषयाद्भिन्नेत्यनुमित्यङ्गीका- रेऽपि तस्या आत्मन्यप्रवृत्त्या तदंशेऽद्वैतश्रुतेर्बाधायोगात् । नच सर्वा बुद्धयः स्वविषयेभ्यो भिन्ना बुद्धित्वात् घटपटबुद्धिवद् इति सामा- न्याकारेणात्मानमपि धर्मीकृत्य स्वविषयाद्भेदं साधयिष्यत्यनुमति वाच्यम् । बुद्धीनां विषयेभ्यो भेदानुमितावपि बुद्धः सकाशाद्विष- यस्थाभेदबोधने श्रुतेर्वाधकाभावात् । एवं च विषयस्य बुद्ध्यात्मत्वे श्रुत्याऽऽवेदिते त्वदुक्तानुमानस्यैवासम्भवः । नच विषयविषयिणौ परस्परभित्रौ विषयविषयित्वात्सम्प्रति- पन्नवदित्यनुमितिः । आत्मानं जानामीत्यादावभेदे ऽपि विषयवि. षयित्वदर्शनात् । किञ्च सर्वासां बुद्धीनां स्वस्वविषयाद्भेदानुमितावपि अ- भ्यबुधन्यबुद्धिविषययोरभेदबोधने वाधहीनायाः श्रुतेः सर्वाद्वै- ते एव पर्यवसानात् । घटपटबुद्ध्योः पटघटबुध्योश्चाभेदवोधने घटे पटबुद्धिमात्रं स्थापयति । वुयोश्च मिथो विषयविषयि. भावाभावात् तयोरभेदं बोधयन्ती सर्वाभेदे पर्यवस्थति । नच सर्व बुद्धिविषयात्सर्वा बुद्धिर्भिन्नेत्यनुमातव्यम् । बुद्ध्यन्तरविषयादात्म- नो ऽपि भेदापत्तेः । नच सर्वा बुद्धिः स्वव्यतिरिक्ताद बुध्यन्तरविष. याद्भिन्नेत्यनुमीयते। सर्वाभेदमिच्छतामद्वैतिनां क्वचिदपि तदसिद्ध्या विशेषणाप्रसिद्धः । नच सर्व भिन्नमिति वाक्येन विना वाधं स्वतः- प्रमाणेन विरुद्धाद्वैतश्रुतिरिति वाच्यम् । यतः कुतश्चिद्भेदोपगमे मिथ्यातः सत्यभेदोपगमेन सिद्धसाधनात् । सर्वस्मात्तदुपगमे स्वतोऽप्यापत्तिः। किञ्च सर्व भिन्नमिति वाक्यमनुमानमूलं प्रत्यक्षमूलं था । नाद्यः । सर्वस्य पक्षत्वे हेतुदृष्टान्तयोरभावेनानुमानास. म्भवात् । नान्त्यः । सार्वत्यप्रसङ्गात् । यदि सर्वमध्ये कि- ञ्चित् त्यज्यते तर्हि तेनैवाभेदबोधने श्रुतिर्लब्धपदा । अन्ततो हेतुसाध्ययोरभेदबोधने तयोस्तद् न स्याद् अभेदबोधने च ल. ग्धपदा सा वेधषेदकभावानुपपत्त्या ज्ञानयो दासिद्धिः । तस्या अनुपपत्तेर्मानापेक्षणेन तज्ज्ञानत: घटत. - ·तिर्थनिरूपणम् । ८९९ द्विषययोर्भेदस्य तया ऽनवगाहनेन तत्रैवाभेदबोधने श्रुतेः सावका- शत्वात् । तयोर्वेद्यवेदकभावस्येव घटतज्ज्ञानयोरपि भेदाभावे त. सिद्धिः, अन्यथा ऽनवस्था । नचात्र वाक्यार्थबोधाभावः । अस्याय. मर्थो भवत्यस्य नेति एवंरूपौ अन्वयव्यतिरेको संस्कारारूढौ ढी यस्य पुंसस्तस्य तदन्वयव्यतिरेकाभ्यामन्वयबोधप्रतिबन्धासम्भ. पात् । लोकगृहीतशक्तिकपदानां संसर्गबोधजनने सामर्थ्याभावा- तू । किञ्च यत्र विशेष्यविशेषणभावादिरूपान्वयस्य स्मृत्युपारूढो भावस्तत्रापि 'शशशृङ्गम्' 'अमुल्यग्रे करिशतम्' इत्यादी बोधस्तर्हि किं वक्तव्यं यत्र तत्सत्ता तत्र बोधो जायते इति । तदुक्तम्- अत्यन्तासत्यपि ज्ञानम) शब्दः करोति हि । इति । इयांस्तु विशेषः-तत्र बाधात्तज्ज्ञानमप्रमा । अत्र तु शब्दस्य स्वतःप्रामाण्येन निश्चला प्रमा उत्पद्यते विषयस्याबाधादिति । ननु शशविषाणादिभ्योन संसर्गज्ञानं किन्त्वसंसर्गाग्रहमात्रमिति गुरुनये “एकमेवाद्वितीयम्" इत्यादावसंसर्गाग्रहमात्रमिति वाच्यम् । तन्नयेऽपि अबाधिते 'शुक्तौ घटः' इत्यादिवाक्ये ऽत्यन्तमसतोऽसंसर्ग: स्याग्रहः संसर्गलग्नकमिति। नच भिन्नार्थसंसर्गबोधकत्वं श्रुतेरौचि- त्यं सर्वत्र दृष्टत्वात् । इयं चाद्वैतश्रुतिरभिन्नवस्तुबोधकत्वेन तद्विना । विमता श्रुतिर्नाद्वैते प्रमाणं श्रुतित्वात्कर्मश्रुतिवदित्यनुमानेन बाध्यते इति वाच्यम् । अपौरुषेयत्वेन भ्रममूलत्वशङ्काराहित्येन श्रुतेर्बलवत्त्वा. दू, अनुमाने च तच्छंकासत्त्वेन पक्षे एव व्यभिचारशङ्कासम्भवात् । ननु “अन्धो मणिमविन्दद्" इति श्रुतेरयोग्यार्थत्वाद्यथा स्वार्थे तात्पर्य नेष्यते तथाऽद्वयश्रुतेरपीति वाच्यम् । तेन वाक्येनायोग्या- र्थत्वमूलभूतविपरीतप्रमाणानिरासेनानौचित्यानपगमेन तदस्तु इह तु व्याप्तेर्निरूपयितुमशक्यत्वेन स्वार्थतात्पर्यकत्वे बाधकामावा- त् । नहि सर्वाद्वयमते व्याप्तिनिरूपयितुं शक्या भेददर्शनभ्रमचा- द्वैतश्रुतिजबोधेन निवद्यते इति दिक् । नच यद्यत्त्वयोदाहियतेऽस्माद्विषयादस्य संवेदनस्यभेदोन गृहीतः सान्तिमबुद्धिस्तस्या अद्वैतश्रुतिजबुद्धर्भेदप्रहस्य तवासम्भवात् । तथा हि अन्तिमबुद्वैतवाक्यजबुद्ध्यार्युगपदवस्थानाभावेन तद्भेदग्राहिप्रत्यक्षासम्भवः वर्तमाननिष्ठभेदस्य प्रत्यक्षग्राह्यत्वा- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । त् । नच प्रत्यक्षासम्भवे ऽपि केनचिद्धेतुना कयाऽप्यनुपपत्त्या तज्ज्ञानमिति वाच्यम् । अद्वैतवादिनः साध्याविशिष्टत्वात् हे- तोमैदासिया प्रमापकत्वासम्भवात् । अनुपपत्तेरपि येन विना सा तदभिन्नत्वेन प्रमापकत्वालम्भवात् । नच ताभ्यां मया स भेदो ज्ञायते नतु परं प्रति प्रयुज्यते इति नासिद्ध्यादीति वाच्यम् । ज्ञात्वा मौनावलम्बने तवाप्रतिभादोषापत्तेः । नच स्वयं प्रमितो भेदः परं प्रति केवलं वचसा बोधते इति वाच्यम् । त्वच- सि परस्याप्रत्ययात् । कस्तहिं कथकवचनस्योपयोग इति चेत् । शृणु । विजिगी- धुं परं प्रति विजिगीष्वन्तरवचनं हि तत्रार्थे स्वतस्तदर्थप्र. तिपत्त्युपपादनपर्यवसायि, नचाद्वैतिनं प्रति तथा, दोषजिज्ञासायां दोषानुपलम्भेन प्रमाणमिति कर्तुं शक्यम् । तस्य प्रत्ययान्तरासिद्धः। नच मद्वचनात्सन्देहे श्रुतेरप्रमाण्यम् । स्थाणुनिश्चयवतः 'पुरुषं प. श्यामि' इति भ्रान्तवचनात्सन्देहाभाववत् सर्वत्राभेदनिश्चयवतः परवचनेन सन्देहस्यैवानुदयात् । तस्माद्- एकं ब्रह्मास्त्रमादाय नान्यं गणयतः कचित् । आस्ते न धीरवीरस्य भङ्गः सङ्गरकेलिषु ॥ नच भेदानङ्गीकारे घटः पटाद्भिन्न इति व्यवहारव्याघातः । अ. विद्याकल्पितभेदस्यानिषेधात् वास्तवभेदस्यैव श्रुत्या निषेधात् । किचापादकव्यवहारस्यापाद्यव्याघातस्य भेदासियाऽनिष्टापादन स्य स्वरूपालाभात्। तस्मातू- नानात्वमवलम्ब्यापि वदत्यद्वैतवादिनि । असिद्धभेदाद् व्याघातः पतेदापादकात्कुतः ॥ किं च यः पदार्थानां प्रत्यक्षेण भेदः स किं स्वरूपात्मको ऽन्यो- न्याभावो वा वैधय॑ वा अन्य एव वा । नाद्यः । यदू घटपटयोः स्वरूपं परस्परस्मानेदस्तत्र पर- स्परप्रतियोगिरूपमन्तर्भवतीति घटपटयोः परस्परस्वरूपे प्रवि. टत्वात् घटपटयोरैक्यस्यैव प्रत्यक्षेण प्रहणमापनम् । न च भेद- प्रतीतेरुच्छेदः । आविद्यकभेदविषयत्वात् । भेदविशेषणस्य घटपटा.

·३ १ (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदवविरचिता । अमेयरत्नार्णवत्र श्रीक्षेमराजविरचितवृत्निसमेता(वेदान्तः)२ (२९) अनुमानचिन्तामणिन्याख्यायाः शिरोम. (१३) मीमांसाबालप्रकाशः जैमिनीयद्वादशाs णिकृतदीधित्या जागदीशी टीका। १९ ध्यायार्थसंग्रहः श्रीभट्टनारायणात्मजभट्ट- (३०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायधीमित्र- शङ्करविरचितः। ( मीमांसा) २ मिश्रविरचितः परिभाषा-संस्कारप्रका- (१०) प्रकरणपञ्चिका प्रभाकरमतानुसारि-मी- शात्मकः । सापिण्यदीपकश्च मांसादर्शनम् । महामहोपाध्यायधीशालि- (३१) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमि- कनाथामिविरचितम् श्रीशङ्करभट्टकृता घमिश्रविरचितः आह्निकप्रकाशः मीमांसासारसंग्रहच सम्पूर्णः (मीमांसा)३ (३२) स्मृतिसारोद्धारः विद्वद्वरविश्वम्भरात्रिपाठि- संकलितः (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवर- (३३) वेदान्तरत्नमञ्जूषा । श्रीभगवत्पुरुषोत्त- श्रीसदानन्दव्यासप्रणांतस्तत्कृतव्याख्यास- माचार्यकृता। मलकृतः। (वेदान्तः) (१९) कात्यायनश्रौतसूत्रम् । महामहोपाध्याय- (३४) प्रस्थानरत्नाकरः । गोस्वामित्रीपुरुषोत्त- मजीमहाराजविरचितः श्रीकर्काचार्यविरचितभाष्यसहितम् । १३ (३५) वेदान्तपारिजातसौरभं नाम ब्रह्ममीमांसा- (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविर- भाष्यं श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम् । चितं सम्पूर्णम् (वेदान्तः) (३६) योगदर्शनम् । परमहंसपरिव्राजकाचार्य- (२१) श्रीहर्षप्रणीतं खण्डनखण्डखाद्यम् । आ नारायणतीर्थविरचित-योगसिद्धान्तचन्द्रि नन्दपूर्णविरचितया खण्डनफक्किकावि- कासमाख्यया व्याख्यया संवलितम् । २ भजनाख्यया व्याख्यया विद्यासागरीतिप्र- (३७) वेदान्तदर्शनम् । परमहंसपरिबाजका सिद्धया समेतम् । (वेदान्तः) चार्यश्रीरामानन्दसरस्वतीस्वामिकृत प्रमा- (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभमल्लविरचितार मृतवर्षिणीसमाख्यन्याख्यासंवलितम् ।। (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-बालबोधिनीव्याख्य- (१८) विश्वप्रकाशः । कोशः । विद्वद्वरश्रीम- याश्वतरणिकया च साहितम् हेश्वरमूरिविरचितः। (२४) ब्रह्मसूत्रवृत्तिः मरीचिका श्रीब्रजनाथभ- | (३९) श्रीसुबोधिनी । श्रीवनभाचार्यविनिर्मिता ट्टकृता (वेदान्तः) २ श्रीमद्भागवतव्याख्या गोस्वामीश्रीविठ्ठलना- (२५) क्रोडपत्रसंग्रहः । अत्र श्रीकालीशङ्करसि थदीक्षितविरचितटिप्पणीसहिता । श्रीम- द्धान्तवागीशविरचितानि अनुमानजागदी दागवतदशमस्केन्धजन्मप्रकर्ण श्रीसुबो- श्या: प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्यक्षानु धिनीटिप्पण्यो:-प्रकाश: गोस्वामि श्रीश्री मानमाथुर्या व्युत्पत्निवादस्य शक्तिवादस्य पुरुषोत्तमजीमहाराज विरचित मुक्तिवादस्य शब्दशक्तिप्रकाशिकायाः कु-1 (४०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमि- सुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्राणि २ अमिश्रविरचितः पूजाप्रकाः। (२६) बह्मसूत्रम् , द्वैताद्वैतदर्शनम् । श्रीसुन्दरभ- | (१२) वेदान्तसिद्धान्तसंग्रहः । श्रुतिसिद्धान्ताप- ट्टरचितसिद्धान्तसेतुकाभिधटीकासहि रनामकः । श्रीब्रह्मचारिवनमालिमिअविर- तश्रीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजाह्नवीयुतम्र चितः। वेदान्तकारिकावली श्रीपुरुषोत्तम- (२०) षड्दर्शनसमुच्चयः । बौद्धनैयायिकका प्रसाद शर्मकृता अध्यात्मसुधातरद्रि-- पिलजैनवैशेषिकजमिनीयदर्शनसंक्षेपः । ण्याख्यटीकयासहिता मणिभद्रकृतटीकया सहितः । हरिभद्रम- (१२) स्वानुभवादर्शः। श्रीमत्परमहंसपरिणाम रिकृतः। १ काचार्यनारायणाश्रमाशयमाधवाश्रमापर. (१८) शुद्धाद्वैतमार्तण्डः प्रकाशन्याख्यासहितः । चितः । स्वकृतटीकाविभूषितम् । ... ... .. -

·No text on this page.

·... ... (४३) माज्ञवल्कस्मृतिः। बालम्मट्टीसमाश्यया- (१८) विरमिघोदयः । लक्षणप्रकाशः। महामहो- ख्यासमलङ्कृतमिताक्षरासहिता । व्य पाध्यायश्रीमित्रमिविरचितः। वहाराध्यायः ११ (१९) बृहदारण्यकवार्निकसार श्रीमद्विचारण्यस्वा- (४४) गादाधरौ । श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रव- मिविरचितः। महेश्वरतीर्थकृतयालघुसं- तिकृता । श्रीगङ्गे शौपाध्यायविरचित- प्रहाख्यया टीकयासमलंकृतः। तत्त्वचिन्तामण्या श्रीरघुनाथतार्किकशिरो- (५०) विरमित्रोदयः । राजनीतिप्रकाशः । महा- माणिविरचितदीधिन्या च गर्भिता। महोपाध्यायश्रीमित्रमिअविरचितः। (५५) शानदीपिका । श्रीपार्थसारथिमिश्र प्रणि- (५१)पूर्वमीमांसा अधिकरणकौमुदी। श्रीमम्म ता। रामकृष्णविरचितयुक्तिस्नेहप्रपुरण्या हामहोपाध्याय पं. रामकृष्णभट्टाचार्य ख्यव्याख्यया सहिता तर्कपादः । विरचिता परिशिष्टाधिकरणनिरूपणपूर्व- (५६) वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जूषा महामहो- के टिप्पण्या परिष्कृत पाध्याय--श्रीनागेशभट्टविरचिता। (५२) प्रसस्तपादभाष्यटीकासंग्रहः । तत्र क- श्रीमदुर्बलाचार्य-बालम्भट्टाभ्यो विर णादरहस्यम् । श्रीशंकरमिश्रविरचितम् । चितकुञ्जिकाकलाहटीकाद्वयसंवलिता । ९ (५३) क्रमदीपिका । श्रीमन्महामहोपाध्याय (१०) व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधीः। काश्मीरिककेशवभकृविरचिता । विद्या- पर्वतीय विश्वेश्वरसरिविरचितः । विनोदश्रीगोविन्दभट्टाचार्यकृतविवणोपेत र -1 पत्रादिप्रेषणस्थानम् हरिदासगुप्ता, चौखम्बा बनारस सिटी