·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ८०
विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता
श्रीमच्छंकराचार्यकता
वाक्यवृत्तिः ।
वे. शा. रा. वैद्योपाढे रंगनाथशास्तिभिः संशोधिता ।
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशिता ।
शालिवाहनशकाब्धाः १८३७
ख्रिस्ताब्दाः १९१५
( अस्याः सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )
मूल्यमाणकाष्टकम् (आ००८)

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ।
अस्या विश्वेश्वरविरचितटीकासमेतश्रीमच्छंकराचार्यकृतवाक्यवृत्तेः
पुस्तकं यैः परहितैकपरतया दत्तं तेषां नाम लिख्यते-
पुण्यपत्तननिवासिनां रा०रा० रामचन्द्रगोविन्द केळकर इत्येतेषाम् ।
-

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता श्रीमच्छंकराचार्यकता वाक्यवृत्तिः। ब्रह्माहमेतन्मयि माति विश्वं श्रीमाधवप्राज्ञगुरोः प्रसादात् । अन्वर्थविश्वेश्वरपण्डिताख्यस्तस्याट्रिपमं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणानामालयं करुणालयम् । नमामि भगवत्पादं शंकरं लोकशंकरम् ॥२॥ परमकृपानिधिः श्रीमच्छंकराचार्यमगवत्पादस्तापत्रयार्कसंतप्तानामप- रिमितजननादिसंसाराध्वश्रमपरिपीडितानामात्मज्ञानशिशिरमधुरजला. काजिणां विदूरशारीरकमीमांसाजलाशयगमनासमर्थानां वाक्यवृत्ति- संज्ञकोपदेशप्रकरणप्रपापरिकल्पनेनान्तःशीतलतां विगतक्केशतां [च च] संपादयंस्तत्राऽऽदौ प्रकरणश्रवणे प्रवृत्तानामधिकारिणामविघ्नेन ब्रह्मा- तिपत्तितादात्म्यसिद्धये प्रकरणपरिपाट्याऽद्वितीयबोधस्मरणपूर्वकं तन्न- मस्कारस्यावश्यकर्तव्यतां द्योतयन्स्वयं नमस्कुरुते- सर्गस्थितिप्रलयहेतुमचिन्त्यशक्ति विश्वेश्वरं विदितविश्वमनन्तमूर्तिम् । निर्मुक्तबन्धनमपारसुखाम्बुराशि श्रीवल्लभं विमलबोधघनं नमामि ॥१॥ विमलबोधघनं नमामीत्यन्वयः । विगतो मलो यस्मादसौ विमलो विमलश्चासौ बोधश्च विमलबोधः स एव धनं मूर्तिः स्वरूपमिति यावत् । परमात्मनोऽविद्यारहिततया तदविद्याकल्पितस्य घटादिदृश्यस्यामावेन तदालम्बनरूपो मलो न विद्यतेऽतो विमलो निर्विषयो निर्विकल्पोऽद्वि- तीयज्ञानमिति यावत् । नन्वद्वितीयबोधस्य मनसोऽप्यविषयत्वात्कथं नमस्कारविषयतेत्यत आह-विश्वेश्वरमिति।अद्वितीयबोधस्य विश्वस्वा:

·२ विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- मित्वसंपादनाय शरीरस्वीकरणमेव नोपपद्यत इत्यत आह-अचि. न्त्यशक्तिमिति । शक्तिशब्देनात्र मायाऽभिधीयते । सा च बोधात्मनो बह्मणो भिन्नाभिन्नत्वादिरूपेण चिन्तितुं नाहतीत्यचिन्त्या । अचि- न्त्यत्वं मायायाः कथमिति चेदुच्यते । इयं तु स्वप्रबोधवाध्यत्वात्स्वप्नसदृशी भवति । युक्तिमिहींनप्रकाशत्वादस्या मायेति संज्ञा। इयमसती न भवति दृश्यमानत्वात् । न हि शशविषाणादिकमसदृश्यते। सती च न भवति कुतो बाध्यमानत्वात् । न हि सन्नात्मा कदाचिद्वाध्यते । आत्मनो न हि भिन्ना भवत्यधिका न सत्ताव्यतिरेकेण तस्या मायायाः पृथक्सत्तामा- वात् । न हि रज्ज्वामारोपितस्य सर्पस्य तद्भिन्नत्वं रज्ज्वाद्यभावे तददर्श- नात् । न तदभिन्ना च भवति कुतो जडत्वात् । न हि जडाजडयोरेक- रूपत्वं वस्तुनो द्वैरूप्यासंभवात् । तन्नोमयात्मिका विरुद्धत्वात् । नेयं सावयवाऽनादित्वेन स्वकारणावयवाभावात् । न स्वकारणं ब्रह्म सावयवं भवति । नापि निरवयवा स्वकार्येषु सावयवत्वदर्शनात् । न ह्यकुरादिकारणं बीजं निरवयवं भवति । तस्मादविचाररमणीया विला. सिनीतुल्याऽसत्यभूतैः स्वकार्यविभ्रमर्जीवं मोहयतीवातो मायाया अचिन्त्यत्वमिदं तु तस्या मायाया दूषणाय न भवति किं तु भूपणमेव । एवंभूताचिन्त्य शक्तिवशाद्विमलबोधस्य शरीरस्वीकारोऽभ्युपपद्यत इति मावः । अद्वितीयबोधस्याचिन्त्यशक्तिवशाच्छरीरस्वीकरणे किं प्रयो- जनमित्याकाङ्क्षायां सार्वभौमस्येव विश्वस्वामित्वेन लीलाप्रयोजन सूचितमपि लक्ष्मीकान्तत्वेन क्रीडाप्रयोजनं ज्ञापयंस्तस्य विष्णुरू- पेणावस्थानमाह-श्रीवल्लभमिति । लोके तस्याः सकलमुन्दरीज- नस्य दृष्टान्तभूतसौन्दर्यवत्या इन्दिरायाः प्रसादादेव सुकृतिनां योगि- नामाकाशगमनपरकायप्रवेशनबहुरूपस्वीकारादिक्रीडा संभवति तथाच सति तस्या भर्तृबहुशरीरस्वीकारादिक्रीडा संभवतीत्यत्र किमु वक्तव्यमिति । शरीरस्वीकरणे क्रीडेव प्रयोजनमिति श्रीवल्लभश- ब्देनावगम्यते । ततो विमलबोधस्य श्रीवल्लभरूपेणावस्थानादपि नमस्कारविषयत्वमुपपद्यत एवेत्यर्थालभ्यते । ननु विश्वसद्भावे विश्व. स्वामित्व क्रीडा च संभवतः । अतो विश्वं कुत उत्पन्नमित्याका- इक्षायां विभलबोधादेव विश्वोत्पत्तिरिति वक्तुमचिन्त्यशक्तिवशात्तस्य निमित्तकारणब्रह्मरूपेणावस्थानमाह-विदितविश्वमिति । विदितं विश्वं सर्वं येन स तोक्तः सर्वविदित्यर्थः । सर्वविदो जगन्निमित्तकारणत्वे

·श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः ।
३
श्रुतिः- यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपस्तस्मादेतद्ब्रह्म
नाम रूपमन्नं च जायते"
[मु० १ ख. १ म० ९] इति ।
अनुमानमपि, इदं विश्वं विशिष्टविज्ञानवत्पूर्वकं कुतो विचित्रकार्य-
वाञ्चित्रादिवदिति । यदा विमलबोध एवाचिन्त्वशक्तिवशात्स्वयंभूर्भूत्वा
विविधाकाराकारितमायासाक्षी मवेत्तदा विश्वमुत्पन्नं स्यादिति वेदि-
तव्यम् । ननूपादानव्यतिरेकेण केवलं निमित्तं कार्योत्पादकं न भवत्यत्र
किमुपादानमित्यपेक्षायां विमलबोधस्यैवाचिन्त्यशक्तिवशाद्विश्वोपादा-
नत्वमाह-सर्गस्थितीति । यथा लोके कुडचादिकार्यस्य मृदाद्युपादाना-
दुत्पत्तिस्तत्रैव स्थितिस्तत्रैव प्रलयश्च दृश्यते । तथा-"जन्माद्यस्य
यतः"[ब० सू०१।१।२] इति सूत्रे " यतो वा इमानि भूतानि
जायन्ते [ तैत्ति० ३।१।१] इति तद्विषयवाक्ये च बह्मण एव
सर्वभूतानामुत्पत्तिस्तत्रैव स्थितिस्तत्रैव लयश्च श्रूयते । अतो विमलबोध-
स्यैव विश्वोपादानत्वं सिद्धमित्येवमर्थोऽवगम्यते । अत्र यथोर्णनाभि-
जन्तुविशेषस्तन्तूत्पादने स्वयमेव निमित्तमुपादानं च मवति तथा विम-
लबोधश्चेति कृत्वैकस्यैव निमित्तत्वमुपादानत्वं च नोपपद्यत इति शङ्का
न करणीया। यतो विश्वोपादानं विमलबोधस्ततस्तस्य तत्कार्यविश्वरू-
पेणावस्थानमाह-अनन्तमूर्तिमिति । अनता मूर्तयो देहा यस्य स
तथोक्तः, विमलबोधस्य प्राणिरूपेणावस्थाने बन्धनप्रसक्तौ तां परिहर-
नाह-निर्मुक्तबन्धनमिति । " ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सना-
तनः "[ गी० १५। ७] इति स्मृतरात्मांशस्य मायामूढस्य जीवस्यै-
वाविद्यातो बन्धो मवति न तु मायिकस्याद्वितीयस्य विमलबोधस्या-
विद्यारहितस्य स्वमायया प्राणिरूपेणावस्थितस्य वन्धोऽस्तीत्यर्थः ।
एवं विमल बोधोऽचिन्त्यशक्तिवशाद्विश्वेश्वराद्यनेकरूपेण क्रीडमानोऽपि
निर्मुक्तबन्धनश्चेत्तर्हि तस्यैवानेकरूपावस्थानमेव वरं तत्तत्सुखसमुद्भवा-
नतु केवलस्वरूपेणावस्थानमित्याशङ्कय तत्तत्सुखसद्भावस्य खण्डि-
तत्वान्न तथेत्याह-अपारसुखाम्बुराशिमिति । अम्बुराशिरिवाम्बु-
राशिः मुखमेवाम्बुराशिः सुखाम्बुराशिरपारश्चासौ सुखाम्बुराशि-
श्चेति स तथोक्तः। " आनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते"
[ तैत्ति. ३-६-१] इत्यादिश्रुतिभ्यः आत्मन आनन्दरूपत्वावगमाद्वि-
मलबोधस्यापरिमितानन्दरूपेणावस्थानमेव वरं तथाऽप्यनिर्वचनीयमाया-
शक्तिवशात्स्वेच्छयैवानेकरूपेणावस्थानलक्षणा क्रीडा संमवत्येव ॥१॥

·४ विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- एवं सर्वैर्वेदान्तै यत्वेनोपास्यत्वेन च निर्दिष्टं गुरूपदिष्टं सोपाधिक निरुपाधि च ब्रह्मरूपमभिधाय नमस्कृत्य प्रतिपत्तिसिद्धये स्वगुरुनम- स्कारं कुरुते- यस्य प्रसादादहमेव विष्णु- मय्येव सर्व परिकल्पितं च । इत्थं विजानामि सदाऽऽत्मरूपं तस्याधिपमं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ २॥ यस्य प्रसादादिति । आचार्यप्रसादादविद्यानिवृत्तौ तदविद्याप- रिकल्पितदेहेन्द्रियायुपाध्यवच्छेदापगमादुपाधिनिर्मुक्तघटाकाशवत्परिपू- र्णतां प्रतिपद्य ज्ञात्वा स्वयमेव विष्णुत्वं विदित्वाऽऽह-अहमेवेति । तहि विश्वभ्रमाधिष्ठानत्वं तवास्ति किमस्त्येवेत्याह-मय्येवेति । ननु जीवस्य विष्णुत्वमनुपपन्नं प्रत्यक्षविरोधादतो मावनामानं तदित्याश- क्य नहि जीवो नाम कश्चित्परमार्थतो ब्रह्मव्यतिरेकेणास्त्यतो ब्रह्मैव स्वस्मिन्परिकल्पितमायया जीवरूपेण विवर्तते । तथाच सति तस्य जीवस्य वेदान्तवाक्यश्रवणादिना ब्रह्मापरोक्षज्ञाने सत्यज्ञाननिवृत्त्या तत्कार्य मूताब्रह्मत्वनिवृत्तौ सत्यां ब्रह्मत्वमुपपन्नं स्यादितीममथं मनसि निधायाऽऽह-इत्थं विजानामीति । आत्मस्वरूपमहमित्थमहं ब्रह्मेत्य- परोक्षतया जानामीत्यर्थः । नच ब्रह्मणोऽप्यवाङ्मनसगोचरत्वात्कथं ज्ञानविषयत्वमिति वाच्यं फलव्याप्तित्वेन विषयत्वाभावेऽज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तेरपेक्षितत्वेनाखण्डाकारान्तःकरणवृत्तिविषयत्वात् । जीवस्य ब्रह्मत्वे प्रत्यक्षविरोधः " अज्ञानेनाऽऽवृतं ज्ञानं-प्रकाशयति तत्परम् " [गी० ५-१५-१६ ] इत्यन्तेन भगवद्गीतायामज्ञानावृताद- यानन्दादिरूपस्यात एव जीवत्वदुःखित्वादियुक्तस्य ब्रह्मत्वानुपपत्तिः स्यात् । यस्य जीवस्य पुनर्ज्ञानेनाज्ञानं निवृत्तं भवति तस्याद्वयानन्दा- दिब्रह्मरूपप्रकाशसद्भावेन ब्रह्मत्वोपपत्तिः स्यादिति कर्तृमेदेन ब्रह्मत्वानु- पपत्त्युपपत्त्योः प्रतिपादितत्वात् । न ह्येकस्याज्ञानिनो ब्रह्मत्वानुपपत्त्याऽ- न्यस्यापि तदनुपपत्त्या भवितव्यमिति नियमोऽस्ति । तथा चोक्तं वाशिष्ठे- अज्ञस्य दुःखौघमयं ज्ञस्याऽऽनन्दमयं जगत् । अन्धं भुवनमन्धस्य प्रकाशं तु सुचक्षुषः न च - ॥ इति ।

·५ श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः। अस्यार्थः-यथैकमेव जगदन्धापेक्षया तमोरूपेणावभासते । अन- धापेक्षया प्रकाशरूपेणावमासते । एवमज्ञस्य दुःखराशिरूपेण जग- द्भासते, ज्ञस्य तु तदेव जगत्सच्चिदानन्दमयं प्रकाशत इत्यतोऽज्ञस्य दृष्ट्या ब्रह्मत्वमनुपपन्नमपि तत्त्वदृध्या ब्रह्मत्वमुपपन्नमिति भावः। तद्वि- ज्ञानस्य कादाचित्कत्वशङ्कां परिहरति-सदेति । मायिकदेहपातपर्यन्तं स्वरूपमनुमवामीत्यर्थः । अथ वा देहेन्द्रियादिपरिच्छिन्नत्वामिमानयु- तस्य जीवस्यापरिच्छिन्नब्रह्माकारत्वमनुपपन्नं स चामिमानो ब्रह्मापरो- झज्ञानदाढ्यदिव निवर्तते । तच्च ज्ञानदाय “ आवृत्तिरसकृदुपदेशात्" ब० सू० ४ । १ । १] इत्यधिकरणन्यायेन चिरकालकृतवेदान्तश्रवणम. नननिदिध्यासनाभ्यासादेव मवत्यतो देहादिपरिच्छिन्नत्वाभिमाननि- वर्तकब्रह्मापरोक्षज्ञानदायि सर्वदाऽऽत्मस्वरूपमनुभवामीत्याह-इत्थं विजानामि सदाऽऽत्मरूपमिति । सदा यावदज्ज्ञानदाढयमित्थमहं ब्रह्मैवे- त्यात्मरूपं स्वस्वरूपं विजानाम्यपरोक्षतयाऽनुभवामि। एतेन यस्य कस्य. चिदपरोक्षज्ञाने जातेऽप्यपरिच्छिन्नस्य परिच्छिन्नत्वविषयासंभावनावि. परीतमावनानिरासकतया ज्ञानदाढयाय शमादियुक्तः सन्विजातीय- प्रत्ययनिराकरणपुरःसरमहं ब्रह्मैवेति सर्वदाऽऽत्मचिन्तनं कुर्यादित्युक्तं मवति । अहमेव विष्णुर्मय्येव सर्वं परिकल्पितमित्यनेनापरोक्षज्ञानसद्भावः सूचितः । इत्थं विजानामि सदाऽऽत्मरूपमित्यनेनासंभावनानिवर्तका- परोक्षज्ञानदाढचं चास्तीति सूचितमतोऽस्य श्लोकस्यायमर्थः -यस्य गुरोः प्रसादादपरोक्षज्ञानं निःशेषदेहादिपरिच्छिन्नत्वाभिमाननिवर्त- कज्ञानदाढयं च निरन्तरानुमवेन सिद्धं तस्याङ्घ्रिपद्मं प्रणतोऽस्मि नित्य- मिति । स्वस्य विष्णुत्वकथनं स्वकीयग्रन्थस्यानायासेन ब्रह्मापरोक्ष- ज्ञानजनकत्वप्रदर्शनार्थं गुरुत्कर्षार्थं च । नच स्तुत्यर्थं देहव्यतिरिक्तात्म- निष्ठस्य देहामिमानासंभवाद्देहनिबन्धनमूलकस्तुत्याद्यपेक्षानुपपत्तेः॥२॥ आचार्यवान्पुरुषो घेद [छा० ६-१४-२] इत्यादिश्रुतिभ्य आचा- पच्छिष्यस्य विद्यालामदर्शनाच्छिष्याचार्य प्रश्नोत्तररूपेणैव तत्त्वं निरू- पयितुं प्रथमं तावच्छिष्यस्य लक्षणमाह- तापत्रयार्कसंतप्तः कश्चिदुद्विग्नमानसः । शमादिसाधनैर्युक्तः सद्गुरुं परिपृच्छति ॥ ३ ॥ तापत्रयेति । तापत्रयशब्देनाऽऽध्यात्मिकाधिमौतिकाधिदेषिकस्ताप ·६ विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- । उच्यते । आत्मानं देहमधिकृत्य प्रवर्तत इत्यध्यात्मम् । अध्यात्मशब्देन श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियपञ्चकं वागादिकर्मेन्द्रियपश्चकं प्राणादिवायुपञ्चक मनआद्यन्तःकरणचतुष्टयं चोच्यते । तत्संबन्धी ताप आध्यात्मिको व्याध्यादिः कामादयश्च । मूतानि पृथिव्यादीन्यधिकृत्य भवतीत्यधि- मूतमधिमूतशब्देनेन्द्रियगोचर उच्यते । प्राणिहिंसकाचोरव्याघ्रनका- दयोऽभिप्रेतास्तत्संबन्धी ताप उपप्पक आधिभौतिकः । अधिदेव- शब्देन- दिग्वातार्कप्रचेतोश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः। चन्द्रो विष्णुश्चतुर्वक्त्रः शंभुश्च करणाधिपाः " इति निर्दिष्टा इन्द्रियाधिदेवता उच्यन्ते । तत्संबन्धी ताप उप- तव आधिदैविकोऽतिशीतोष्णवातवर्षादिः । अत्युग्रतापहेतुभूतग्रीष्मम- ध्यंदिनार्कवदसात्वात्तापत्रयमेवार्कस्तेन संतप्तः । उद्विग्नमानस इति । ध्याकुलितमना इहामुत्रार्थफल मोगाद्विरक्त इत्यर्थः । ननु विषयज- नितमुखस्यैव सर्वैः प्रार्थ्यमानत्वात्कथं तत्त्यागो घटत इतिचेन्न कर्म- साध्यस्य कुट्यादेरिवानित्यत्वेन विषयसुखानामपि साधनपारतन्त्र्यक्ष यिष्णुत्वदर्शनादल्पसुखापेक्षया बहुतरदुःखसंमवाञ्च विषयसुखामासेभ्यो युक्तिमतां विरक्तिरेव स्यात् । नच मिक्षुमिया पचनकरणाभाववन्मृगमि. या शाल्यादिकृष्यनारम्मकरणवन्मत्स्यग्रहे केशकण्टकादिसहितमत्स्या- दिकं गृहीत्वा हेयांशत्यागेनोपादेयांशग्रहणवद्विषयसुखस्य दुःखभूय. स्त्वेऽपि दुःखांशपरिहारेण च सुखपरिग्रहणमिति वाच्यम्। विषमिश्रितम- ध्वादिवदुःखपरिहारेण सुखग्रहणासंमवात्तत्याग एव युक्तः । तत्र विषयसुखस्यानित्यत्वेन दुःखमिश्रत्वेन च त्याज्यत्वेऽपि “ अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति" " अपाम सोमममृता अमूम [अथर्व०शि०३] इत्यादिश्रुत्या स्वर्गादिमोगस्य नित्यत्वप्रतिपादनात् , यत्कृतकं तदनित्यमितियुक्त्यनुगृहीतदुःखमिश्रितत्वामावाच्च तत्त्यागः कथमितिचेन्न । " तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्य- जितो लोकःक्षीयते "(छायाश६) इत्याद्युक्त्यनुगृहीतश्रुत्या स्वर्गादि. मोगस्यानित्यत्वप्रतिपादनाक्षयिष्णुत्वानित्यत्वसातिशयत्वादिजनितदुः- खस्याप्यनिवार्यत्वात्तत्त्यागोऽपि युक्त एव । नित्यत्वप्रतिपादिकायाः श्रुतेः का गतिरिति चेत् "आमूतसंप्लवस्थानममृतत्वं हि माव्यते” इत्यापेक्षिक- ..

·श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । नित्यत्वप्रतिपादनपरत्वात्तस्मादुमयविधमुखाद्विराग एव श्रेयान् । शमा- दिसाधनैर्युक्त इति । शमादिशब्देन शमदमक्षान्त्यार्जवसमचित्तत्वादयोऽ. भिप्रेताः । शमोऽन्तःकरणोपरमः । दमो बाह्यकरणस्याऽऽत्मज्ञानविरो- धिबहिर्यापारोपरमः।क्षान्तिः परापराधेऽप्यविक्रिया। आर्जवमृजुमाव: कायवाङानसामेकरूपता । समचित्तत्वं प्रियाप्रियप्राप्तिषु हर्षविषादरा- हित्यम् । सद्गुरुं सम्यग्दर्शनरूपसंपन्नं वेदान्तशास्त्रपरिज्ञानिनं मोक्षकामः सन्वेदान्तमहावाक्यतो विशेषतः स्वरूपजिज्ञासया परिपृच्छति । पृच्छ- तीति पदं प्रणिपातसेवयोरुपलक्षणम्। तद्विद्धि प्रणिपातेन [गी०४।३४] इति मगवद्वचनेन गुरुशिष्यलक्षणयोर्दर्शितत्वात् । ननु मोक्षसिद्धयर्थ- मात्मविचाराय गुरुमुपसृत्य प्रष्टुं शिष्यः प्रवर्तत इत्युक्तमिदमनुपपन्नम् । अविप्रतिपन्ने निश्चिते वा न्यायोविचारो न प्रवर्तते किंतु विप्रतिपन्ने संदि- ग्धे । अत्राऽऽत्मनि विप्रतिपत्ति स्त्यवाहं कर्ताऽहं मोक्ताऽहं गच्छाम्यहं तिष्ठामीति कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्याकारणानवरतमनुभूयमानत्वात् । प्रयोजना- भावादपि न विचारमर्हति । न च तज्ज्ञानासंसारनिवृत्तिः प्रयोजनमिति वाच्यम् । कर्तृत्वादिरूपात्मज्ञानेन सह संसारावस्थानस्य दृष्टत्वेनोमयो- विरोधामावात् । न चानध्यस्तात्मविज्ञानात्तत्राध्यस्तस्य संसारस्य निवृत्तिः स्यादिति वाच्यम् । अध्यास एव दुनिरूपत्वेन तदसंभवात् । नहि कज्जलमुकुरयोरिव जडाजडयोरत्यन्तविलक्षणयोरात्मानात्मनोः परस्परं तादात्म्यं संभवति । तस्मादध्यासनिरूपणादात्मनि संदेहामावा- संसारनिवृत्तिरूपप्रयोजनामावाच्चाऽऽत्मविचाराय गुरूपसदनं न कर्तव्य- मिति चेन्न । वस्तुतस्त्वात्मानात्मनोः परस्परतादात्म्यामावेऽत्यन्तविल- क्षणयोर्दुर्घटकारिण्यचिन्त्यशक्त्यावृतत्वेन विवेकामावे सत्यन्यस्मिन्न- न्यारोपं कृत्वाऽहं मनुष्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो ममायं पुत्रः पशुरित्याद्यना- दिमिथ्याव्यवहारः संभवतीदमेव प्रपञ्चस्याध्यस्तत्वम् ।[अध्यस्तत्वं] नाम यदुतान्यस्मिन्नन्यबुद्धिता। "अध्यासो नामातस्मिंस्तबुद्धिरित्यवो- चाम" इति भाष्यकारैरुक्तत्वादध्यासकारणभूतमायाया अनिर्वचनीयत्वेन तत्कार्यभूताहंकाराद्यध्यासस्याप्यनिर्वचनीयत्वं विस्तरमयादादीनामध्या- सान्तरचतुष्टयमत्रानूद्य न निरस्तमिति द्रष्टव्यम् । सर्वेषां मतेऽप्यन्य. स्यान्यधर्मावभासता न व्यभिचरति। नचान्यत्र सतः सादेरन्यत्राऽऽरोपो दृष्टोऽत्र कात्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यासत्त्वेनान्यत्र सत्त्वाभावात्कथमध्यास इति वाच्यम् । पूर्वदृष्टावभासमात्रस्यैवाध्यारोपोपयोगित्वं न तत्सत्य.

·विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- १ तायाः पूर्वदृष्टस्य सत्त्वाभावापराधेन भ्रमानुदयादर्शनात्स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावमास इत्यध्यासलक्षणं पूर्वदृष्टत्वमात्रस्यैवाध्यासोपयोगित्वे. नाङ्गीकारात्तस्मात्पूर्वभ्रमजनितसंस्कारस्योत्तरोत्तरभ्रमजनकत्वं स्यात् । पूर्वभ्रमस्यापि ततः पूर्वभ्रमसंस्कारजनिरित्यन्धपरम्परयाऽनाद्यनिर्वाच्या हंकाराद्यध्यासः संमवत्येव । मायिकस्याध्यासस्य दुर्निरूपत्वमलंकारा- यैव । किंच " सत्यं ज्ञाननमन्तं ब्रह्म"[तै० २।१।२]" आनन्दो ब्रह्म [ तै० ३।६।१]" एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्व- भूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ [श्वे०६।११] "निष्कलो निरञ्जनो निर्विकल्पो निराख्यः "" असङ्गो ह्ययं पुरुषः [बृह० ४ । ३ । १५ ] इत्यादिश्रुतयः कर्तृत्वमोक्तृत्वविवर्जितमद्वितीयजातिगुणक्रियाषडूमिष- ड्मावादिदोषानुषङ्गरहितं सत्यज्ञानानन्दस्वरूपं सर्वव्यापिनं सर्व. साक्षिणमात्मानं लक्षयन्त्यतस्ताहग्भूतात्मनः संदिग्धत्वात् । ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति [मु. ३।२।९]" तरति शोकमात्मवित् ।" [छा० ७१। ३] "भिद्यते हृदयग्रन्थिः" [मु०२।२।८]" इत्याद्यनेकरूपश्रुत्या तदप- रोक्षज्ञानाद्विधिना कल्पितस्य मिथ्याभूतस्य संसारस्य निवृत्तिसंभवात्सा- धनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरं वेदान्तवाक्यतः स्वात्मविचाराय गुरुमुपसृत्य तं परिपृच्छतीत्येतदुपपन्नमेव । संसारिणां विषयलुब्धानां विषयानरक्षण- नाशेषु तापत्रयं संमवति । तेन तेन तापेन संतप्तानां तेषां मध्ये कश्चि- देतज्जन्मनि जन्मान्तरे वा काम्पनिपद्धवर्जनपुरःसरमीश्वरार्पणबुद्धयाऽ- नुष्ठितनित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तसगुणोपासनादिकर्मभिः प्रक्षालितान्त:- करणो विषयाणां सुखाधिकतरदुःखहेतुत्वदर्शनादनित्यत्वाच्चोद्विग्नमा- नसो मवति । ततः शमादिसाधनैर्युक्तः सन्बन्धनिवृत्त्यर्थमात्मविचाराय गुरुं पृच्छतीति मावः। तापत्रयोद्वेगशमादीनां पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रति हेतुहेतुमद्भावो द्रष्टव्यः । तापत्रयार्कसंतप्तः कश्चिदुद्विग्नमानस इत्यनेन विरक्तिहेतुप्रतिपादकोऽतःशब्दार्थों निर्णीतः । शमादिसाधनैर्युक्त इत्यनेनाऽऽनन्तर्यार्थस्याथशब्दस्यार्थों निर्णीतः । सद्गुरुं स्वरूपविचाराय परिपृच्छतीत्यनेन ब्रह्मज्ञानाय वेदान्तमहावाक्यार्थविचारकर्तव्यता दर्शि- ·- श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । तातो ब्रह्मजिज्ञासाशब्दार्थो निर्णीतः । एवमनेन श्लोकेन " अथातो ब्रह्मजिज्ञासा"[० सू०१।१।१] इति प्राथमिकाधिकरणन्यायो निरूपित इति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ सद्गुरुं परिपृच्छतीत्युक्तं किं परिपृच्छतीत्याकाङ्क्षायां बन्धनिवृत्ति- साधनं परिपृच्छतीत्याह- अनायासेन येनास्मान्मुच्येयं भवबन्धनात् । तन्मे संक्षिप्य भगवन्केवलं कृपया वद ॥ ४ ॥ अनायासेनेति । न विद्यत आयासो यस्मिंस्तत्तथोक्तं येन मुक्तिसा- धनेन । अस्मादितिपदेन भवबन्धनस्य प्रत्यक्षसिद्धं दुःखभूयस्त्वमुच्यते । भवबन्धनाद्भवः संसारः स एव बन्धनमिव बन्धनं तस्मान्मुच्येयं मुक्तः स्यां तन्मुक्तिसाधनं संक्षिप्याविस्तीर्येदमिदमिति वदेत्यर्थः । येन संसा- रान्मुक्तः स्यां तद्वदेत्युक्तं तत्र वक्तव्यं किं शुद्धात्मनः संसार आहोस्वि- दहंकारात्मनः । नाऽऽद्यो द्वितीयाभावात्। न द्वितीयो लिङ्गभूताहंकारस्य कुड्यादिवदचेतनत्वेन प्रवृत्त्यसंभवाच्च । तर्हि न कस्यापि संसार इति न वाच्यं प्रत्यक्षापलापासंभवात् । तस्मात्प्रतीयमानः संसारः किंनिष्ठ इति चेदुच्यते । वस्तुतस्त्वहंकारात्मनस्त्वदुक्तरीत्या संसारासंभवेऽपि निर्विकारायस्कान्तसंनिधिवशादचेतनलोहप्रवृत्तिवत्केवलचैतन्यसांनि- ध्यवशादेव देहेन्द्रियादियुक्ताहकारस्य चिदाभासानुप्रवेशबलात्प्रवृत्ति- रूपः संसार: संभवति। स च साभासाहंकारगतसंसारो मिथ्याज्ञानेनाss- त्माहंकारयोर्भेदस्याऽऽवृतत्वेन तदविवेकात्साक्षिचैतन्ये रोप्यते । याव- त्स्वरूपसाक्षात्कारादज्ञाननिवृत्त्या तदावरणापायो न स्यात्तांवन्मिथ्या. भूतोऽपि संसारोऽज्ञानिनां सत्य इव भातः सत्पुत्रभार्यादिषु नष्टेषु पुष्टे- वहमेव नष्टः पुष्ट इति स्वस्मिन्बाह्यधर्माध्यासद्वारा सुखदुःखशोकमोहा- दिकं प्रयच्छत्येव । यथा मिथ्याभूतोऽपि रज्ज्वामारोपितः सर्पो धावनपादभञ्जनभय कम्पादिहेतुर्भवत्येवं मिथ्यासंसारस्याप्यनर्थकारि- त्वात्तन्निवृत्तिसाधनमन्वेषणीयमेवातः संसारस्यैवाभावाद्येन संसारान्मु. क्तः स्यां तद्वदेति प्रश्नाऽनुपपन्न इति शङ्का प्रत्युक्ता। एतत्सर्वं देहेन्द्रियायो मावा इत्यादिश्लोकत्रयेणाऽऽचार्यास्तु तत्पव्यक्ती करिष्यन्ति । बोधामासो बुद्धिगतः कर्ता स्यात्पुण्यपापयोः । स एव संसरेत्कर्मवशाल्लोकद्वये सदा ॥

·१० विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- साक्षिणः पुरतो मातो लिङ्गं देहेन संयुतम् । चितिच्छायासमावेत्ता जीवः स्याद्यावहारिकः ॥ अस्य जीवत्वमारोपात्साक्षिण्यप्यवमासते । अवृत्तौ तु विनष्टायां भेदे माति प्रयाति तत् ॥ व्यापृतेष्विन्द्रियेष्वात्मा व्यापारीवाविवेकिनाम् । दृश्यतेऽभ्रेष्ठ धावत्सु धावन्निव यथा शशी ॥ आत्मचैतन्यमाश्रित्य देहेन्द्रियमनोधियः। स्वकीयार्थेषु वर्तन्ते सूर्यालोकं यथा जनाः ।। सुप्तेऽहमि प्रदृश्यन्ते दुःखदोषप्रवृत्तयः । अतस्तस्यैव संसारो न मे संसृतिसाक्षिणः ॥ इत्यादिपूर्वाचार्यैः प्रतिपादितबहुग्रन्थस्तस्मिन्नर्थे प्रमाणमतः कल्पि- तसंसारनिवृत्त्यर्थं साधनप्रश्न उपपन्न एवेति सिद्धम् । अनेनापि जिज्ञा. साक्षेपसमाधानं द्रष्टव्यम् । मुक्तिसाधनस्याप्यनायासविशेषणेन यज्ञदान. तपआदि ज्ञानोत्पत्तिसाधनं समस्तं निरस्तं स्यात् । “सर्वापेक्षा च यज्ञा- दिश्रुतेरश्ववत् "[ब० सू० ३।४ । २६ ] इत्यधिकरणन्यायेन यज्ञा- दीनामन्तःकरणशुद्धिद्वारा विविदिधोत्पादकत्वमन्तरेण साक्षान्मुक्ति- हेतुत्वासंभवाज्ज्ञानं त्वज्ञानविरोधित्वेन स्वतो मुक्तिसाधनमिति भावः । भगवच्छब्दप्रयोगेण "वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् [म०गी०१५ । १५] इति वेदान्तार्थवित्पुरुषोऽहमेवेति भगवतोक्तत्वादाचार्यस्य भगवत्त्वं तात्विकमेवेति विदित्वाऽऽचार्यमुद्दिश्य हे भगवन्हे स्वामिन्हे महादेवेति परमेश्वरवाचकानि वचनानि शिष्येण वक्तव्यानीति ज्ञापयति । केवलं कृपया वदेत्यस्य गुरोः स्वरूपनिष्ठतया निरपेक्षत्वेन दृष्टप्रयोजनापेक्षा. भावादुपदेशकारणं कृपैवेति मत्वा शिष्येणाऽऽचार्यकृपोत्पादकानि वचनानि वक्तव्यानीति ज्ञापयति ॥ ४ ॥ तुच्छसुखतत्साधनप्रश्नानपेक्षया संसारतापतप्तानां मुमुक्षूणां सर्वेषां परमानन्दप्राप्तिसाधनस्य पृष्टत्वात्तं प्रश्नमभिनन्दति- साध्वी ते वचनव्यक्तिः प्रतिभाति बदामि ते । इदं तदिति विस्पष्टं सावधानमनाः शृणु ॥ ५॥ स्वाध्वीति । विस्पष्टं वदामीत्यनेन स्पष्टत्वादित्थमाचार्य धर्म इत्यु- क्त । " सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ” [ ब्रह्मसू०] इति - ·श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । ११ - तृतीयाध्यायचतुर्थपादस्थं पविंशं परमार्थ सूत्रम् । तदर्थ श्चैवं यथाs- श्वस्य मङ्गलादावयोग्यत्वेऽपि रथादा विनियोगो योग्यत्वात्तथा ब्रह्मवि- धाऽप्ययोग्यत्वात्स्वजन्य फले कर्मानपेक्षाऽपि स्वोत्पत्तौ तदपेक्षव पापक्ष. यादिद्वारा तदपेक्षया योग्यत्वात् । " तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन [ बृह० ४ । ४ । २२] इति विविदिषां विद्यां चोदिश्य यज्ञाद्याश्रमधर्ममात्रविधानाच्च । कथं विधिरिति चेद्यज्ञादिनिष्ठविविदिधादिसाधनत्वस्यापूर्वत्वाद्विविदिषन्ती. त्यस्य लेडन्तत्वाच्च । वेदाध्ययनं वर्णिनो धर्मः । यज्ञदाने गृहस्थस्य । तपो वानप्रस्थस्य । यतिनोऽनाशकं कर्तव्य तयोत्तराविरोधि । यद्वाऽनाश- कमित्यत्रानुदरा कन्येतिवदल्पार्थको नत्र । तथाच हितमितमेध्याशन- मिति भिक्षुधर्मोऽयमित्येवं पूर्वैः क्षुण्णोऽयं पन्थाः । सावधानमनाः शृण्वित्यनेनै काग्रचित्तत्वं शिष्यधर्म इति सूचितम् । इदं तदिति । इदमेव मुक्तिसाधनमिति ॥५॥ तत्किमितिबुभुत्साभिमुखीभूताय शिष्याय तदेवाऽऽह- तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थं यजीवपरमात्मनोः । तादात्म्यविषयं ज्ञानं तदिदं मुक्तिसाधनम् ॥६॥ तत्त्वमस्पादिवाक्योत्थं वाक्यश्रवणजन्य जीवबह्मतादात्म्यविषयमुन. योरपि स एवाऽऽत्मा जीवस्य य आत्मा स्वरूपं स एव परमात्मनः परमात्मनो य आत्मा स्वरूपं स एव जीवस्येति तदात्मा तस्य मावस्ता- दाम्यमेकत्वमित्यर्थः । तदेव विषयो यस्य ज्ञानस्य तत्तथोक्तम् । तत्त्वम- स्यादिवक्येन जीवब्रह्मतादात्म्ये प्रतिपादिते सति तत्प्रतिपादकवाक्य श्रव- णजन्यं जीवब्रह्मतादात्म्यविषयं यज्ञानमस्ति तदिदं मुक्तिसाधनमिति भावः । तदिदमिति तस्यैव वाक्यज्ञानस्यैकत्वकरणजन्यत्वमुक्तम् । तत्त्व- मस्यादिवाक्यस्यैव व्याख्यातत्वादस्य ग्रन्थस्य तयोरेकार्थत्वोपपत्तेः पूर्व- मुक्तं मवबन्धनादित्यनेन बन्धनिवृत्तिकामोऽधिकारी सूचितः । इदानी प्रकरणस्य जीवपरमात्मतादात्म्पविषयः । तादात्म्यप्रकरणयोः प्रतिपाद्य. प्रतिपादकमावः संबन्धः । मुक्तिः प्रयोजनमिति । अतो विषयप्रयो- जनसंबन्धाधिकारिसद्भावात्प्रकरणानारम्मशङ्काऽपास्ता ॥ ६ ॥ एवं शिष्येण पृष्टमायासरहितमुक्तिसाधनं जीवपरमात्मनोस्तादात्म्य- ·- : १२ विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- विषयं ज्ञानमित्युक्तमिदानीं तत्रानुपपत्तिं शिष्यश्चोदयति- को जीवः कः परश्चाऽऽत्मा तादात्म्यं वा कथं तयोः । तत्त्वमस्यादिवाक्यं वा कथं तत्पतिपादयेत् ॥ ७ जीवं परमात्मानं च न जानाम्यज्ञानतस्तयोस्तादात्म्यं कथं ज्ञायते परस्परविलक्षणयोर्जीवेश्वरयोः कथमैक्यं घटते । तत्त्वमस्यादिवाक्यं वा तदज्ञातपदार्थतादात्म्यं कथं प्रतिपादोदित्यर्थः ॥७॥ एतानाक्षेपान्क्रमेण समाधातुमाचार्य आह- अत्र ब्रूमः समाधानं कोऽन्यो जीवस्त्वमेव हि । यस्त्वं पृच्छसि कोऽहं मां ब्रह्मैवासि न संशयः ॥ ८ ॥ अत्र व्याक्षेपेषु प्राथमिकस्योत्तरत्वेन चैतन्यस्य जीवत्वं मत्वाऽऽह- अन्यो जीवः क इति चेञ्चेतनादन्यो जीवो नास्तीत्यर्थः। ननु तथाऽपि चेतनस्य ज्ञेयस्यामावादज्ञातत्वं तथैवावतिष्ठत इत्यत आह-त्वमेवेति।चेत- नस्य जीवत्वामावेऽपि स्वव्यतिरिक्तान्तःकरणादिसाक्षित्वेन स्वस्यैवानु. भवसिद्धत्वाज्ज्ञातत्वमस्तीति भावः । हिशब्दो हेत्वर्थे । वाच्ययोस्ता- दात्म्यं न संभवतीति यतस्ततः कारणाल्लक्ष्ययोस्तादात्म्यं संभवतीति कृत्वा नानुपपत्तिरित्यर्थः । तृतीयाक्षेपसमाधानेन चतुर्थाक्षेपस्यापि समा- धानं जातमिति द्रष्टव्यम् । चेतनो जीव इत्युक्तं चेतनस्य जीवत्व उपपत्ति- माह-यस्त्वं पृच्छसीति । अचेतनस्य पृष्टत्वानुपपत्ते वस्य चेतनत्वमुप. पन्नमित्यर्थः । देहेन्द्रियादीनामपि चेतनसांनिध्याच्चेतनवदवमासमान- त्वमेव नतु चेतनत्वमपि तु तत्साक्षिणः । “तत्त्वमसि'[छान्दो०६।८ ७] " अहं ब्रह्मास्मि ” [ बृह० १ । ४ । १० ]" अयमात्मा ब्रह्म [ माण्डु० ११२] इत्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मत्वाभ्युपगमाञ्चेतनत्वं सिद्धमि. त्येतदर्थं हृदि निधायाऽऽचार्य आह-ब्रह्मैवासीति । प्रथमप्रश्ने जीव. परयोर्लक्षणस्य पृष्टत्वात्समाधानावसरे जीवस्यैव लक्षणमुक्तं न परस्येति न शङ्कनीयं ब्रह्मैवासीत्यनेन देहेन्द्रियादिसाक्षिणश्चेतनस्य जीवस्य ब्रह्म त्वामिधानात्सर्वसाक्षी चेतनः परमात्मेत्युक्तमेव ॥ ८॥ शिष्यो गुरुवाक्य श्रवणानन्तरं पदार्थद्वयं सामान्येन विदित्वा स्फुट विविदिषुराचार्यमाह-- - ·। श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । १३ पदार्थमेव जानामि नायापि भगवन्स्फुटम् । अहं ब्रह्मेतिवाक्यार्थ प्रतिपये कथं वद ॥ ९ ॥ अद्यापि भगवत्येवमुक्तवत्यपि स्फुटं पदार्थमेव न जानाम्यतो वाक्याथ कथं प्रतिपद्येऽतस्तदर्थं पदार्थं स्फुटं वदेत्यन्वयः । अहं ब्रह्मैवेतिवाक्याथं कथं प्रतिपद्येऽतः पदार्थ वदेत्यनेन पदार्थज्ञानादा- चीनकाले वाक्यार्थज्ञानस्यासंभवात्पदार्थज्ञानमेव दृढी क्रियतामित्यय- मर्थोऽवगम्यते ॥ ९ ॥ मनुष्याणां सहस्रेषु' [भ०गी० ७।३] इति भगवद्वचनान्मुमुक्षोः पुरुषस्य दुर्ल मत्वात्प्रश्नानामात्मविषयत्वाञ्च पुनः पुनः शिष्यप्रश्नैर्गुरोर्नो- द्वेगः स्यात्किं त्वनुमोदनमेवातः शिष्यमात्मावगत्यर्थिनं बोधयितुं प्रथम तावच्छिष्यस्य प्रश्नमनुमोदते- सत्यमाह भवान। विगानं नैव विद्यते । हेतुः पदार्थबोधो हि वाक्यार्थावगतेरिह॥१०॥ अत्रास्मिन्नर्थेऽविप्रतिपत्तिमाह । इह तत्त्वमस्यादिवाक्ये पदार्थ.. वाक्यार्थावगतिसाधनत्वभन्वयव्यतिरेकसिद्धमित्याह-हेतुः पदार्थेति । यत एवमतो विगानं नैव विद्यत इति योजना ॥ १० ॥ तस्मात्तत्त्वंपदार्थों निरूपयितुं प्रसिद्धानुवादेनाप्रसिद्धं निरूपणीय- मिति न्यायेन प्रसिद्धं त्वमर्थं तावनिरूपयति- अन्तःकरणतवृत्तिसाक्षी चैतन्यविग्रहः । आनन्दरूपः सत्यः सन्कि नाऽऽत्मानं प्रपद्यते ॥ ११ ॥ अन्तःकरणेति । अन्तःकरणं बुद्धिस्तवृत्तिर्मनः । 'अगमन्मे मनोऽ. न्यत्र' इति तत्र मनसो धीवृत्तित्वप्रतिपादनादाचार्येण तवृत्तिग्रहणे- नान्तःकरणस्यैव स्ववृत्तिसाक्षित्वं परिहृतम् । निरालम्बनज्ञानमेव तस्याविद्याकल्पितसाक्ष्यवलम्बनेनैव साक्षित्वं तथा सत्यादावेव निर्विक- ल्पकज्ञानरूपेणाऽऽत्मनि प्रतिपाद्यमाने न कस्यापि प्रतिपत्तिः स्यादतः स्थूलारुन्धतीदर्शनद्वारा मुख्यारुन्धतीदर्शनवदन्तःकरणसाक्षित्वेनाss- त्मानं प्रतिपाद्य तत्प्रतिपत्त्यनन्तरं साक्षित्वेनैव सिद्धमात्मानं निराल- म्बनतया दर्शयति-चैतन्यविग्रह इति । अथ वा देहेन्द्रियादिसाक्षीति १ ख. °द्यसे। ज्ञानस्य - ·विश्वेश्वरविरचितटीकासभेता- वक्तव्ये किमन्तःकरणतवृत्तिसाक्षीत्युक्तशङ्कायां बुद्ध्या सहैव देहेन्द्रि- यसाक्षी प्रत्यगात्मा बुद्धितवृत्तिसाक्षी तु स्वयमेवेत्यभिप्रेत्य शुद्धा- स्मानं दर्शयति-चैतन्यविग्रह इति । चैतन्यं ज्ञानं विग्रहः स्वरूपं यस्य स तथोक्तः स्वयंप्रकाश इत्यर्थः । इदानी ज्ञानरूपत्वेनाऽऽत्मनो भोगसा. धनावयवाभावात्सुखाभावशङ्कायामाह-आनन्दरूप इति । "को ह्येवा- न्यात्कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्थादेष ह्येवाऽऽनन्दयाति" [ तैत्ति० २।७।२] “ सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमसाऽऽवृतः । स्वस्वरूपं महानन्दं भुने विश्वविवर्जितः [ कैवल्यो० १३] इति । आनन्दो ब्रह्म"[तैत्ति० ३।६।१] इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । सुषुप्तः पुरुषः प्रबोधकं द्वेष्टि । प्रबुद्धश्च सुखमहमस्वाप्समिति कथयति । अतो युक्त्यनुमवाभ्यां चाऽऽत्मन आनन्दरूपत्वं सिद्धमित्यर्थः । तर्हि लोके ज्ञानानन्दयोः क्षणिकत्वदर्शनादात्मनो ज्ञानानन्दरूपत्वे क्षणिक- त्वेनानित्यशङ्कायामाह-सत्य इति । अन्तःकरणवृत्तिप्रतिविम्बितज्ञाना- नन्दयोरेव क्षणिकत्वं न स्वरूपानन्दज्ञानस्य तस्यावस्थात्रयेऽपि सत्यत्वदर्शनात् । निरवयवत्वेन रूपरसादिरहितत्वाक्रियाश्रयत्वाभावात्ष- इभावविकाररहितत्वाञ्च तस्य सत्यत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥१ उक्तस्वरूपे निःसंशयज्ञानोपायमुपदिशति- सत्यानन्दस्वरूपं धीसाक्षिणं ज्ञानविग्रहम् । चिन्तयाऽऽत्मतया नित्यं त्यक्त्वा देहादिगां धियम् ॥१२॥ सत्येति । विज्ञानरूपस्यैवाऽऽत्मनः सत्यत्वमानन्दत्वं साक्षित्वं चेत्ये- तत्प्रदर्शनार्थ पूर्वोक्तश्लोकोक्तान्येव पदान्यनयाऽपि रीत्या पुनरुच्यन्ते विशेषणविशेष्यरूपेणैव । यः साक्षिलक्षणो बोधस्त्वंपदार्थः स उच्यते । साक्षित्वमपि बोद्धव्यमविकारितयाऽऽत्मनः" इंति ज्ञानस्यैव त्वंपदार्थत्वं वक्ष्यते । एवंभूतमात्मानमात्मतया चिन्तया- हमिति चिन्तयेत्यर्थः । नित्यं चिरम् । 'नित्यं चिदनुसंधिनः शोको न बाध्यते ' इति वशिष्ठवचनाच्चिन्तनीयमिति भावः । त्यक्त्वा देहादिगां ॥

·- श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । १५ धियमिति । देहादावात्म बुद्धिं त्यक्त्वेत्यर्थः । धीसाक्षिणमित्यत्र धीश- ब्देन "कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिर्विधृतिह्रीं( रि- त्येतत्सर्वं मन एव " बृ० १। ५। ३] इति श्रुतेः कामादि सर्वमपि गृह्यते ॥ १२॥ आत्मचिन्तनस्य देहाद्यात्मबुद्धित्यागपूर्वकत्वमुक्तं देहादावात्मबुद्धे- श्चिरं निरूढत्वात्तत्त्यागो न घटत इति शिष्यस्याऽऽशयमाशङ्कय देहादे- रनात्मत्वदर्शनेन तदात्मत्वबुद्धित्यागो घटत इति मत्वा तत्त्यागाय देहादेरनात्मत्वं शिष्यस्य दर्शयति- रूपादिमान्यतः पिण्डस्ततोऽनात्मा घटादिवत् । वियदादिमहाभूतविकारित्वाच्च कुम्भवत् ॥ १३ ॥ रूपेति । पिण्डो देहोऽनात्मा रूपरसादिमत्त्वात् । रूपादिमत्त्वं सर्वेषां वस्तूनां प्रत्यक्षसिद्धमिति घटादिष्टान्तः। महाभूतविकारत्वं कुम्मस्यैव प्रत्यक्षसिद्धमिति कुम्म दृष्टान्तः ॥ १३ ॥ केवलपिण्डस्यानात्मत्वदर्शनमात्रेणाऽऽत्मचिन्तनं न घटते किं त्वात्मनः स्फुटपरिज्ञानेनापि भवितव्यमिति मत्वाऽऽत्मानं स्फुटं परिज्ञातुं तत्स्वरूपं वदेत्याचार्यमाह- अनात्मा यदि पिण्डोऽयमुक्तहेतुबलान्मतः । करामलकवत्साक्षादात्मानं प्रतिपादय ॥ १४ ॥ अनात्मेति । अयमितीदंशब्देन पिण्डस्य दृश्यत्वेनाप्यनात्मत्वमुच्यते। अयं देहः पूर्वोक्तहेतुनाऽनात्मेति संमतश्चेद्भवतु नामानात्मत्वं देहस्य नैतावताऽऽत्मचिन्ता सिध्येत् । अतः करस्थामल कस्तु यथा प्रत्यक्षदृष्ट एवं साक्षाव्यवधानेनैवंभूतस्वरूपोऽहमित्य परोक्षतया ज्ञातुमात्मानं प्रति- पादयेत्यर्थः ॥ १४ ॥ एवमन्तःकरणतवृत्तिसाक्षीत्यादिश्लोकोक्तमेवेदानी स्फुटं प्रतिपि. पादयिषुरादौ साक्षित्वेनाऽऽत्मानं प्रतिपादयति- घटद्रष्टा घटाद्भिन्नः सर्वथा न घटो यथा । देहदष्टा तथा देहो नाहमित्यवधारय ॥ १५॥ घटदष्टेति । घटष्टा घटाद्भिन्नः सन्सर्वप्रकारेण यथा घटो न भवति १ ख. पृथिव्यादि। - ·१६ विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- तथा घटद्रष्टवदेहद्रष्टाऽपि नाहं देहः किं तु स्वदृश्यादेहाद्भिन्न इत्यर्थः । अवार्य प्रयोगः-देहद्रष्टा स्वदृश्यदेहाद्भिन्नो द्रष्टुत्वाद्घटद्रष्टुवदिति । श्रुतिरपि " स होवाचैतद्वै तदक्षरं गार्गि बाह्मणा अभिवदन्ति" [६० ३।८।८] “ अदृष्टं द्रष्टुश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ"[६० ३।८।११] इति ॥ १५ ॥ एवं घटद्रष्टवद्देहद्रष्टुत्वेनाऽऽत्मानं दर्शयित्वेदानीमिन्द्रियस्य देहष्कृत्वद- र्शनात्तस्यैवाऽऽत्मत्वशङ्कायामिन्द्रियस्य साक्षिण एवेन्द्रियद्वारा देहदृष्ट्टत्वं न साक्ष्यस्येन्द्रियस्येत्यमित्य देहोक्तानुमानेन क्रमादिन्द्रियद्रष्टुत्वेनाप्या- त्मानं दर्शयति- एवमिन्द्रियङ्नाहमिन्द्रियाणीति निश्चिनु । मनो बुद्धिस्तथा प्राणो नाहमित्यवधारय ॥ १६ ॥ एवमिति । इन्द्रियहगह नेन्द्रियं किंतु स्वदृश्यादिन्द्रियाद्भिन्नः कुतो द्रष्टुत्वाद्देहद्रष्टवत् । एवं मनआदिघु व्याख्येयम् । स्वस्वार्थग्रहणस्फु- टाग्रहणादिरूपधर्माणामान्ध्यमान्द्यपटुत्वादीन्द्रियधर्माणां दृश्यत्वस्या- नुभवसिद्धत्वाद्धर्मिणोऽपि दृश्यत्वं सिद्धमिति भावः । तथाऽपि मनस एवेन्द्रियद्रष्टुत्वदर्शनात्तस्यैवाऽऽत्मत्वप्राप्तौ पूर्वाभिप्रायेण मनसो द्रष्टत्वमा- त्मनो दर्शयति-मन इति । तस्य संकल्पविकल्पसंशयात्मत्वेन दृश्यत्व- मनुभवसिद्धमित्यर्थः । एवं चेन्निश्चयात्मकबुद्धरात्मत्वं स्यादित्याश- क्याऽऽह-बुद्धिरिति । यथैक एव पुरुषः क्रियादिभेदेन पाचकादिसं- ज्ञक एवमन्तःकरणं संशयनिश्चयादिवृत्तिभेदान्मनोबुद्धिसंज्ञकं भवति । अतो बुद्धिसंज्ञकस्थान्तःकरणस्य निश्चयात्मकत्वेन क्षणिकत्वेन च दृश्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । अन चेष्टायामित्यस्माद्धातोः प्राणशब्द उत्पन्नः। अतश्चेष्टायाश्चेतनधर्मत्वात्तस्यैव साक्षित्वोपपत्तौ स एवाऽऽत्मा स्यादि. त्यत आह-तथा प्राण इति । तथा देहेन्द्रियादिवदनात्मोच्छासात्म- कस्य दृश्यत्वेनानुभवसिद्धत्वात् । सुषुप्तौ प्राणे सत्यपि विज्ञानस्या मावादचेतनत्वमनुभवसिद्धमित्यर्थः ॥ १६ ॥ ननु देहेन्द्रियादिसंघात एवैकैकस्य साक्षीत्यत आह- संघातोऽपि तथा नाहमिति दृश्यविलक्षणम् । दृष्टारमनुमानेन निपुणं संप्रधारय ॥ १७ ॥ संघात इति । तथा देहेन्द्रियादिवत्संघातोऽपि साक्षी न मवति । - ·- श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । १७ इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतयो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः [भ० गी. १२१ इति स्मृतेः संघातसाक्षित्वेन क्षेत्रज्ञस्य प्रतिपादितत्वात्संघातस्य दृश्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । इत्थमुक्तमर्थं दृढीकुर्वन्सप्रमाणमुपसंहरति- इतीति । अत्रेदमनुमानं देहादिसंघातः स्वव्यतिरिक्तद्रष्ट्टको भवितुमर्हति कुतो दृश्यत्वात् । यो यो दृश्योऽसावसौ स्वव्यतिरिक्तद्रष्टको दृष्टः । यथा घटस्तथा चायं संघातो दृश्यस्तस्मात्स्वव्यतिरिक्तद्रक एवेति । एवं देहेन्द्रियादिसाक्षित्वेनाऽऽत्मा दर्शितः। देहेन्द्रियादीनामपि दृश्यत्वेनाना- स्मत्वमर्थादुक्तम् ॥ १७ ॥ इदानीं दृश्यत्वेनैवाचेतनत्वे सिद्धे सत्यपि देहेन्द्रियादीनां प्रकारा- न्तरत्वेनाचेतनत्वं ज्ञापयंस्तद्विलक्षणतया चैतन्यविग्रहत्वेनाऽऽत्मानं प्रति- पादयति- देहेन्द्रियादयो भावा हानादिव्यावृतिक्षमाः। यस्य संनिधिमात्रेण सोऽहमित्यवधारय ॥ १८ ॥ देहेति । अत्र मात्रशब्दोऽवधारणे । यस्य चैतन्यस्य संनिधिनैव देहादयो हानोपादानव्यापारक्षमाः समर्थाः स्युः सोऽहमित्यन्वयः। देहे- न्द्रियादीनां चैतन्य सांनिध्यादेव हानादिसंसारव्यापार इत्यनेन तेषां शकटादिबदचेतनत्वं दर्शितम् ॥ १८ ॥ नन्वविकृतिचेतनसंनिधिमात्रेण बुद्धयादिप्रत्यनुपपत्तेरचेतनबुध्या- दिप्रवृत्त्यनुकूलोविकारो वक्तव्यः। तथा सति “अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽय- मविकार्योऽयमुच्यते"[म० गी०५-२५] इति स्मृतिविरोधः स्यादित्या- शक्याऽऽह- अनापन्नविकारः सन्नयस्कान्तवदेव यः । बुध्यादींचालयत्येव सोऽहमित्यवधारय ॥ १९ ॥ अनापन्नेति । प्रवृत्त्यनुकूलविकारान्तरशुन्योऽपि यथाऽयस्कान्तोपल: स्वसंनिधिवशाल्लोहव्यापारहेतुस्तथा प्रत्यगास्माऽपि संनिधिवशाद- व्यापार एव सन्ध्यादिचलन हे चरित्यर्थः ।। १९ ।। TMain - .

·१८ विश्वेश्वरविरचित टीकासमेता- - ननु शकटादेरचेतनत्वं चेतनस्य तद्भिन्नत्वं च दृष्टम् । कुतो देहादेरचे- तनत्वं चैतन्यस्य तद्भिनत्वं च दृष्टमित्याशयाऽऽह- अजडात्मवदाभान्ति यत्सांनिध्याज्जडा अपि । देहेन्द्रियमनःमाणाः सोऽहमित्यवधारय ॥ २० ॥ सुषुप्तिसूमिरणावसरे देहादौ चैतन्यस्य व्यभिचारित्वादृश्यत्वे. नाचेतनत्वानुमानाचाचेतनत्वं दृष्टमेव । तथाऽपि देहादयश्चेतनस्य मिथ्यातादात्म्यापत्त्या चेतनवदाभान्ति । आस्तयोश्चेतनाचेतनत्वं दृष्ट- मिति भावः ॥ २०॥ स्वप्ने देहेन्द्रियादेहत्वाभावाच्च दृश्यत्वेनाचेतनत्वं युक्तम् । कुतो मनसोऽचेतनत्वमित्याह- अगमन्मे मनोऽन्यत्र सांप्रतं च स्थिरीकृतम् । एवं यो वेद धीवृत्तिं सोऽहमित्यवधारय ।। २१ ।। अगमदिति । एतावन्तं कालं मे मनोऽन्यत्र गङ्गादौ गतं तत्स्मरणं त्यक्तम् । इदानीं स्थिरीकृतम् । संनिहितवस्तु विषयी करोतीति गमना- गमनादिधर्मिणो मनसो दृष्टत्वस्यानुभवसिद्धत्वान्मनसोऽचेतनत्वं सिद्ध- - मित्यर्थः ॥२१॥ मनसो धीवृत्तित्वादेव दृश्यत्वे सिद्धे सत्यपि वृत्तिमत्या धियो दृश्यत्वं नोपपद्यत इत्यत आह- स्वमजागरिते सुप्तिं भावाभावी धियां तथा । यो वेत्त्यबिक्रियः साक्षात्सोऽहमित्यवधारय ।। २२ ॥ स्वप्न इति । बुद्धिः स्वप्नजागरिते पेत्ति सुषुप्तिं तु न पत्ति तत्र बुद्धे. रभावात् । आत्मा तु त्रयं च वेत्ति तथा स्वप्नजागरितयोधियां भावं मुघप्तावमा च वेत्ति। अतो बुद्धिदृक्सद्भावाबुद्धेदृश्यत्वं सिद्ध- मित्यर्थः । धियामिति बहुवचनेन बहुत्वात्तु बुद्धीनां साक्षिकत्ववि- कारित्वादिदमुच्यते (?) । नचाऽऽत्मनः सुघुप्तावभाव एव तदा स्वसत्तापरि- ज्ञानाभावादित्याशय संकल्प विचिकित्साद्यनेकविकारित्वादनित्याया बुद्धेस्तत्रामावो युक्तस्तत्साक्षिणो निर्विकारत्वेन नित्यत्वादात्मनः सुषु.

·श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । १९ प्त्यादावपि सत्त्वं सिद्धमित्यभिप्रेत्याऽऽह-अविक्रिोति । अविक्रियपदे. नैव सुषुप्तावात्मनः सत्व प्रतिपादनात्साक्षात्पदं किमर्थमिति नाऽऽशक- नीयम् । एतेनाविक्रियपदेनाऽऽत्मनोऽवस्थात्रये सत्त्वे प्रतिपादितेऽपि सु- घुप्तौ स्वसत्तापरिज्ञानाभावप्रयुक्तासाथमनिराकृतमितिकृत्वा तन्निवारणा- य साक्षात्पदम् । साक्षात्मकाशते स्वयमेव प्रकाशत इत्यर्थः । अयमाशयः- सुषुप्ती धीवृत्तेरभावेऽप्यात्मनः स्वयंप्रकाशकत्वेन वृत्त्यन्तरनिरपेक्षतया तस्य प्रकाशसद्भावात्सुषुप्तौ स्वसत्ताभावः सिद्ध इति । अथवा तत्र धीवृत्तेरभावेऽपि सुखमहमस्वाप्सं न किंचिदथेदिषमित्युत्थितस्य सुषुप्ति- गतसुखादिस्मरणदर्शनादननुभूते स्मरणाभावात् । कैवल्योपनिषदि मं. १३-सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूतः सुखरूपमेति, इति । वेदान्तसारे "एतावीश्वरप्राज्ञी चैतन्यदीक्षामिरतिसूक्ष्मामिरज्ञानवृत्तिमि- रानन्दमनुभवतः" इति च । विवरणम्-सुषुप्तावज्ञानं तु स्वसत्ता- कारेण सुखाकारेण साक्षात्कारेण च परिणमत इति च स्वानुभवा. स्तित्वप्रतिपादनास्पताव ज्ञानं सुखसाक्षात्कारेण परिणताज्ञानवृत्ति- प्रतिबिम्बितचैतन्यविषयत्वेनाऽऽत्मनः स्वसत्तासाक्षात्कारस्य विद्यमान- त्वात्तत्र स्वसत्तापरिज्ञानाभावोऽसिद्ध इति वा साक्षात्कारपदार्थः। अथवा साक्षादित्यस्यायमर्थः । आत्मा वयं च वेत्तीत्युक्तमिदमनुपपन्नं जाग्रत्स्व- प्रयोबाह्याभ्यन्तस्करणवेद्यत्वादित्याशक्याऽऽह-साक्षादिति । इन्द्रिया- णां जडत्वेन स्वतःप्रकाशकत्वासंभवादात्मैव बाह्येन्द्रियान्तरिन्द्रियसा- पेक्षः सजाग्रवस्थां वेत्ति । स्वप्नमन्त करणवृत्तिद्वारा वेत्ति । सुघुप्तिमन्य- निरपेक्षतया साक्षाद्वोत्ति । तस्मादात्मैवावस्थात्रयेऽपि साक्षीति ॥ २२ ॥ एवं देहादेरचेतनत्वेनानात्मत्वमर्थादुक्तम् । तद्विलक्षणत्वेनार्थाच्चैत- न्यविग्रहमात्मानं प्रतिपद्य देहादेविलक्षणत्वेन सिद्धं चेतनत्वं सदृष्टान्त- मुदाहरति- घटावभासको दीपो घटादन्यो यथेष्यते । देहावभासको देही तथाऽहं बोधविग्रहः ॥२३ ॥ घटेति।अयमाशयः-यथादीप: स्वप्रकाशरूपत्वात्स्वावमास्याघटाद्वि- लक्षणत्वेन प्रकाशरूपो भवति एवं स्वावमास्यादचेतना हाद्विलक्षणत्वे. नाऽऽत्मा बोधविग्रहश्चैतन्य स्वरूप इति यावत्। एतेनानुमानद्वयं सूचितम् । विमतो देही स्वावभास्या देहाद्विलक्षण रतदवभास करवादीपरत् । आत्मा - T ·२० विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- । - - चैतन्यविग्रहो देहादिविलक्षणत्वाद्घटद्रष्टवदिति । आत्मनश्चतन्यवि- ग्रहत्वे श्रुतिरप्यस्ति । " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" [ तैत्ति० २।१।१] विज्ञानमानन्दं ब्रह्म [बृह० ३ । १।२८] एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च [ श्वेता० ६ । ११] इत्याद्याः श्रुतयः । एतेन देहादेरचेतनत्वं चेतनस्य तद्भिन्नत्वं च कुतो दृष्टमित्येतदपि निरस्तम् । आत्मनो देहादिविलक्षणत्व प्रतिपादनात् ।।२३॥ इदानीं क्रमप्राप्तानन्दरूपत्वेनाऽऽत्मा प्रतिपाद्यते- पुत्रमित्रादयो भावा यस्य शेषतया प्रियाः । दृष्टा सर्वप्रियतमः सोऽहमित्यवधारय ॥ २४ ॥ पुत्रेति । आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति"[बृह० २।४५] इतिश्रुतिन्यायेन पुत्रवित्तादयो भावाः पदार्था यस्य द्रष्टुः शेषतया संबन्धितयाऽनुकूलत्वेन प्रियाः स द्रष्टा सर्वप्रियतमः । सर्वेभ्यः पुत्रादिभ्य उत्कृष्ट प्रेमास्पदः। अत आत्मनो निरुपाधिकतयाऽऽनन्दस्वरूपत्वमनुम- वसिद्धमित्यर्थः । द्रष्टा सर्वप्रियतम इति द्रष्टुः परप्रेमास्पदत्वेनाऽऽनन्दरूप- त्वमुक्तम् ॥ २४ ॥ इदानीं तस्यैव कालत्रयेऽपि परप्रेमास्पदत्येनैव हेतुनाऽऽत्मनः क्रमप्राप्त सत्यत्वं दर्शयति- परप्रेमास्पदतया मा न भूवमहं सदा । भयासमिति यो दृष्टा सोऽहमित्यवधारय ॥ २५ ॥ परेति । अहं भूतकाले मा भूवमिति न किंववश्यमभूवम् । कथं मम मृतेऽवस्थानं नास्त्यनादित्वादात्मनस्तत्राण्यवस्थानमस्तीत्यर्थः । न केवलं भूतकाल एव परप्रेमास्पदत्वं किंतु सदा भूयासमिति । सदेति कालत्रये विवक्षितमपि भूतकालावस्थानस्य प्रतिपादितत्वात्सदेत्यनेन वर्तमानमविष्यत्कालयोग्रहणम् । वर्तमानमविष्यत्काल योरहं स्यां काल- द्वयेऽपि ममावस्थानेन भवितव्यमित्यर्थः । देहादेरनित्यत्वेन सर्वदाव- स्थानाभावेऽप्यात्मनो नित्यत्वेन कदाचिदपि नाशासंमवादाद्यन्तशून्यस्य मम सर्वदावस्थानं भवतीत्यर्थः । एवं कालत्रयेऽपि परप्रेमास्पदतया ·श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्य वृत्तिः । २१ - प्रसिद्धो यो द्रष्टा सोऽहमित्यवधारयेत्यर्थः । असतः प्रपञ्चस्य परप्रेमा- स्पदत्वामावात्तस्य कादाचित्कप्रतिभानमन्तरेण कालत्रयेऽप्यवस्थाना• संभवादात्मनः परप्रेमास्पदत्वात्कालत्रयेऽप्यवस्थानसंभवात्सत्यत्वं सिद्ध- मित्यर्थः । आत्मसत्तानुप्रवेशेन तत्कल्पितानां सर्वेषां सत्ताप्रतीतिश्च मवति न स्वत इत्यभिप्रायः । मा न भूवमित्यत्र मायोगादडागमप्रति- षेधः ॥ २५॥ एवमन्तःकरणतवृत्तिसाक्षीतिश्लोकोक्तमेवैतदनोः श्लोकैः क्रमा- साक्षित्वेन चैतन्यविग्रहत्वेनाऽऽनन्दत्वेन सत्यत्वेन च करामलकवत्स्फुटं प्रतिपाद्येदानी फलितार्थस्य साक्षिणो बोधस्य तत्त्वमस्यादिवाक्ये स्वमर्थमाह- यः साक्षिलक्षणो बोधस्त्वंपदार्थः स उच्यते । साक्षित्वमपि बोद्धृत्वमविकारितयाऽऽत्मनः ॥ २६ ॥ य इति । साक्षितया लक्ष्यत इति साक्षिलक्षणः। उच्यत इति । तत्त्व- मस्यादिवाक्य इति शेषः । नन्व विकारिण आत्मनः साक्षित्वामावाद्वि- कारं प्राप्तस्यैव तस्य साक्षित्वमित्याशझ्याऽऽह-साक्षित्वमपीति । स्वाध्यस्तं सर्व साक्षादन्यानपेक्षयेक्षते प्रकाशयतीति साक्षी । अधिष्ठान- भूतस्याऽऽत्मनः स्वयंप्रकाशत्वेन तत्र कल्पिताना तत्काशेनैव प्रकाशः सिद्धः। तदर्थमीक्षणक्रियाश्रयत्वप्रयासाभावाद्दीपवन्निर्विकारित्वेनैवाऽऽ- त्मनः साक्षित्वं ज्ञानरूपत्वाद्वोद्धृत्वं च घटत इत्यर्थः ॥ २६ ॥ उक्तमर्थमुपसंहरति- देहेन्द्रियमनःप्राणाहंकृतिभ्यो विलक्षणः । प्रोज्झिताशेषपडभावविकाररत्वं पदाभिधः ॥ २७ ॥ देहेति । त्वंपदेनाभिधीयत इति त्वंपदाभिधो यः साक्षिलक्षणो बोधः सोऽनृतजडदुःखात्मकेभ्यो देहेन्द्रियादिभ्यो विलक्षणो विसदृशोऽत एव प्रोज्झिताशेषषड्भावविकारः परित्यक्तो जायतेऽस्तीत्यादिषड्भाववि. कारः। अन्तःकरणद्वयविवक्षायां बुद्धिरेवाहंकारो मन एव चित्तम् । अ- तोऽत्राहंकृतिशब्देन बुद्धिरुच्यते । मनःशब्देन चित्तमुच्यते ॥ २७ ॥ यद्यपि सत्यानन्दस्वप्रकाशत्वं पदार्थप्रतिपायव पुरुषार्थसिद्धिस्तथाऽ- प्युमयपदार्थज्ञानस्य परमपुरु पार्थसाधनवाक्यार्थावगति हेतुत्वात्क्रमप्राप्त तत्पदार्थ प्रतिपादयति- ·. २२ विश्वेश्वविरचितटीकासमेता- - त्वमर्थमेवं निश्चित्य तदर्थ चिन्तयेत्युनः । अतव्द्यावृत्तिरूपेण साक्षाद्विधिमुखेन च ॥ २८ ॥ त्वमिति । एवं निश्चित्येत्यन्तःकरण तद्वत्तीत्यादिपूर्वोक्तत्वंपदार्थप्रति- पादकवाक्यश्रवणमननाभ्यासवशात्वमथं निःसंशयं ज्ञात्वेत्यर्थः। तदर्थ चिन्तयेदित्युक्त्वा पुनश्चिन्तयेदित्यत्रापि नि:संशयज्ञानपर्यन्तं पुनः पुन- स्तत्पदार्थप्रतिपादकवाक्य श्रवणमननाभ्यासं कुर्यादित्युक्तं भवति । ननु " यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" [ तैत्ति० २ । ४ । १ ] इति श्रुत्या वाङ्मनसयोरप्यविषयत्वश्रवणात्कथं चिन्तयेदित्यत आह-अतद्यावृत्तीति। तन्न भवतीत्यतदततो व्यावृत्तिरतद्वयावृत्तिस्तदू- पेण । अयमाशयः-इदं ब्रह्मेति शृङ्गग्राहिकया विषयीकृत्य चिन्तितुम. शक्यत्वेऽपि “अथात आदेशो नेति नेति' [बृह० २ । ३ । ९] इति श्रुत्या ब्रह्मणः कार्यकारणत्वादेः प्रतिषिद्धत्वात्कार्यकारणोपाधिप्रयुक्तं जीवत्वमीश्वरत्वं सर्वज्ञत्वादिकं पारमार्थिकं न भवति किंतु मायिकमेवेति विदित्वा कार्यत्वकारणत्वाहीह्रस्वादिपरित्यागेन निषेधावधिभूतं स्वरूपं चिन्तयेदिति । केवल मतद्यावृत्त्या स्वरूपपरिज्ञानासंभवात्तदर्थचिन्ता न घटत इत्यत आह-साक्षाद्विधिमुखेनेति । " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म [ तैत्ति० २। १ । १] इत्यादिब्रह्मस्वरूपप्रतिपादकवाक्य नेत्यर्थः अयमभिप्राय:-" सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म [ तैत्ति० २।१।१] आनन्दो ब्रह्म [ तेत्ति० ३।६।१]" इत्युक्ते ज्ञानानन्दादीनां गुणत्वेन साक्षिकत्वेन प्रसिद्धत्वाद्ब्रह्मण एकरूपत्वात्कथं तेषां बहूनां गुणानां निर्गुणस्वरूपब्रह्मत्वमित्यनुपपत्तौ सत्यां लोके धृत्तिज्ञानानन्दा- दीनां गुणत्वेन क्षणिकत्वेन च ब्रह्मत्वानुपपत्तावपि निविकल्पकज्ञान- कस्वरूपब्रह्मणोऽनृतजडदुःखात्मकशङ्काव्यावर्तकत्वेन सत्यत्वानन्दत्वयो- रपि ब्रह्मस्वरूपेणैकीभूतत्वात्सत्य ज्ञानानन्दस्वरूपं वरतु ब्रह्मेति जहद्- जहल्लक्षणया वाऽनृतजडदुःखत्वादिविलक्षणं ब्रह्मेति वा । सत्यादिपद- वाच्यत्वामावेऽपि लक्ष्यत्वोपपत्तेः “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म [ते. २। १ । १ ) इत्यादि ब्रह्मस्वरूपलक्षणवाक्यविधिमुखेनेतरविषय त्वम- स्तरेणापि तदर्थं चिन्तयेदिति ॥ २८ ॥ एवं तदर्थचिन्तायामुपाय द्वय मुक्तमिदानीमत्तर द्यावृत्त्या चिन्तनार्थम- ततो व्यावर्तयरतदर्थ निरूपयति- " १ १ ·श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । २३ निरस्ताशेषसंसारदोषोऽस्थूलादिलक्षणः । अदृश्यत्वादिगुणकः पराकततमोमलः ॥ २९ ॥ निरस्तेति । अविद्यमान भूततमोमल इति यावत् । तम इव तमोऽ. ज्ञानं प्रकाशविरोधित्वात्तदपनोद्यत्वाञ्च गुण तस्तमस्त्वमज्ञानस्य तदेव मल आदर्शादिगतमलबदाश्रय मलिनीकरणात्तद्घर्षणापनोद्यत्वाच्च गुण- तो मलः पराकृतस्तमोमलो यस्मिन्स तथोक्तः। अत एव निरस्ताशेषसंसा- रदोषः । संसारः प्रवृत्तिः । दोषशब्देन रागादय उच्यन्ते 'दोषा रागादयः स्मृताः' इति वचनानिरस्तोऽशेषः संसारो दोषश्च यस्मिन्स तथोक्तः । एतेन जीवाश्रयमिथ्याज्ञान तत्कार्यदोषप्रवृत्तिजन्मदुःखानि च ब्रह्मणो न सन्तीत्युक्तम् । किंचैतेन जीवस्यापि तदेकत्वज्ञाना. मिथ्याज्ञानापाये “ दुःख जन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः इति गौतमवचनाद्रागाद्यपायस्तस्मिन्सति प्रवृत्त्यपायस्तस्मिन्सति जन्मापायस्तस्मिन्सति दुःखापायः स्यादित्यर्था- त्सूचितं भवति । इदानीं प्रपञ्चान्तर्गतसर्ववस्तुवैलक्षण्येन निरूपयति- अस्थूलादिलक्षण इति । स्थूलसूक्ष्मत्व लक्षणहस्वत्वदीर्घत्वादिलक्षणानि लोके सर्ववस्तून्ययं तु न तथा अस्थूलमनण्वस्वमदीर्घम् "[ बृह. ३।८।८] इत्यादिश्रुतेः । पुनस्तमेव प्रपञ्च वैलक्षण्यन निरूपयति- अदृश्यत्वादिगुणक इति । दृश्यत्वपरिच्छिन्नत्वादिगुणकः कार्यप्रपञ्चोऽयं तु तद्रहित इत्यर्थः । “ अदृष्टं द्रष्ट" [बृह० ३।८।११] इत्यादि- श्रुतेः ॥ २९॥ एवमततो व्यावृत्त्या तदर्थ निरूप्येदानी विधिमुखेन चिन्तनाय श्रुति- निर्दिष्टं विधिस्वरूपं निरूपयति- निरस्तातिशयानन्दः सत्यः प्रज्ञानविग्रहः । सत्तास्वलक्षणः पूर्णः परमात्मेति गीयते ॥ ३० ॥ निरस्तेति । निरस्ता मनुष्याद्युत्तरोत्तरशतगुणातिशया आनन्दा यस्मिन्स तथोक्तोऽपरिमितानन्द इत्यर्थः । लोक आनन्दस्यानित्यत्वदर्श- नादात्मन आनन्दरूपत्वेनानित्यत्वशङ्कायामन्तःकरणवृत्त्यभिव्यक्तानन्द- स्यैवानित्यत्वं न स्वरूपानन्दस्यत्याह-सत्य इति नन्वानन्दस्य वेद्यत्वा. कथं सत्यतेत्यत आह-प्रज्ञानविग्रह इति । स्वरूपानन्दस्य ज्ञानरूप- वाज्ज्ञेयत्वानुपपत्तेः सत्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । लोके ज्ञानस्यानित्यत्वद- .

·२४
विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता-
र्शनादात्मनो ज्ञानरूपत्वेऽनित्यत्वं स्थादित्याशङ्कायामाह-सत्तास्वलक्षण
इति । सत्तास्वलक्षणः सन्मात्रस्वरूपः । आत्मसत्ताया अपि घटादिव.
स्तुसत्तावत्परिच्छिन्नतेत्यत आह-पूर्ण इति । घटादीनां स्वतः सत्त्व
नास्ति किंवात्मसत्तासमवायात्सत्त्वमतः सर्वाधिष्ठानभूतायाः सत्ताया
अपरिच्छिन्नत्वान्न तस्मिन्मायाकल्पितघटादिसमतेत्यर्थः । ननु सत्या-
नन्दस्वरूपिणं धीसाक्षिणं ज्ञानविग्रहमित्यत्र सत्यानन्दस्वरूपस्य
प्रतिपादितत्वात्किमर्थं निरस्तातिशयानन्दः सत्यः प्रज्ञानविग्रह इत्यनेनापि
पुनः पुनः प्रतिपाद्यत इति न पौनरुक्त्यं शङ्कनीयं ममोभयत्र कथनस्य
प्रयोजनत्वात् । जीवपरयोरैक्यं तूमयोरेकरूपत्वे संभवत्यतस्तयोरेकरूप-
प्रतिपत्त्यर्थं पूर्व त्वंपदलक्ष्यत्वेन प्रतिपादितमिदानी तत्पवलक्ष्यखेनेति
न दोषः ॥ ३० ॥
एवं क्रमाच्लोकद्वयेनातद्यावृत्त्या विधिमुखत्वेन च चिन्त्यत्वेन निरु-
पाधिकं ब्रह्म निरूप्य तन्निःसंशयज्ञानाय मायोपाधिकमेव षभिः
श्लोकदर्शयति । तत्रोपादानात्सर्वज्ञस्य विचित्रकार्यजगन्निमित्तकारण-
त्वानुपपत्तेः सर्वज्ञत्वादिलक्षणकथनेन तस्यव जगन्निमित्तकारणत्वमर्था-
ज्ज्ञापयति-
सर्वज्ञत्वं परेशत्वं तथा संपूर्णशक्तिता।
वैदैः समीते यस्य तद्ब्रह्मेत्यवधारय ।। ३१ ।।
सर्वज्ञत्वमिति। यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेत.
ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते' [ मु. १ । १।९] इत्यादिभिः
पराऽस्य शक्तिबिविधव श्रूयते” [ श्वेता०६ । ८] इत्यादिभिर्वे-
दैश्च यस्य सर्वज्ञत्वं परेशत्वं पूर्णशक्तित्वं च समर्थ्यते तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत्य.
न्वयः ॥ ३१ ॥
बह्मणो निमित्तकारणत्व उपादानकारणं किमित्यपेक्षायां सर्वकार्या-
नुगतस्यैवोपादानत्वमिति दर्शयितुमात्मविज्ञानात्सर्वविज्ञानप्रतिपादने
नाऽऽत्मनः सर्वकार्यानुगममर्थादाह-
यज्ज्ञानात्सर्वविज्ञानं श्रुतिषु प्रतिपादितम् ।
मृदाद्यनेकदृष्टान्तैस्तद्ब्रह्मेत्यवधारय ॥ ३२ ॥

·श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । २५ यदिति । उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमवि. ज्ञातं विज्ञातमिति" [छा०६।१।३] इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञाने प्रतिज्ञाते "कथं नु भगवः स आदेशो भवति".[छा०६।१।३] इत्याक्षेपमवतार्य " यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्थावाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" | छा० ६।११४] "मैत्रेय्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विदितम्" (बृह० ४।५।६) इत्यादिश्रुतौ । यद्विज्ञानात्सर्वविज्ञानं मृदाद्यनेकदृष्टान्तैः प्रतिपादितं तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत्यन्वयः । अयमभिप्रायः-श्रुत्युक्तमात्मज्ञा. नात्सर्वविज्ञानमात्मनः सर्वानुस्यूतत्वमावेन संभवति । अतः सर्वविज्ञा- नान्यथानुपपत्त्याऽऽत्मनः सर्वानुस्यूतत्वं सिद्धम् । तच्चानुस्यूतत्वमुपादा- नत्वमन्तरेण न संभवतीत्युपादानत्वं ब्रह्मण आक्षिपतीति । तथा सत्येवं प्रयोगो विमतं कार्य स्वानुगतोपादानजन्यं भवितुमर्हति कुतः कार्य- त्वाद्घटवदित्यनुमानेन प्रपञ्चस्य ब्रह्मोपादानत्वमुक्तं भवति । “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते (तैत्ति० ३।१।१) इत्यादिश्रुतिरपि प्रपञ्चस्य ब्रह्मोपादानत्वे प्रमाणम् ॥ ३२ ॥ एवं प्रपञ्चब्रह्मणोः श्रुत्या कार्यकारणभाव उक्तः। किमर्थं तदुक्तमि- त्याकाङ्क्षायां तावत्मपश्चस्य ब्रह्मकार्यत्वोक्तौ प्रयोजनमाह- यदानन्त्यं प्रतिज्ञाय श्रुतिस्तत्सिद्धये जगौ। तत्कार्यत्वं प्रपञ्चस्य तद्ब्रह्मेत्यवधारय ॥ ३३ ॥ यदिति । परमार्थतो देशकालाधमावे विकल्पितदेशकालवस्तुपरि- च्छेदान्न ब्रह्मण आनन्त्यम्। ब्रह्मण आनन्त्यं नाम सर्वत्र सर्वदा सर्ववस्तु- ध्वधिष्ठानरूपेणानुस्यूतत्वमथवा ब्रह्मण आनन्त्यं नाम सजातीयविजा- तीयस्वगतनानात्वशून्य त्वम् । इदं जगत्प्रतीतिकालेऽपि विमुक्ताविव संभवति । जगतां मायामयत्वेन परमार्थतः कदाचिदप्यमावात् । एक- मेवाद्वितीयमित्यानन्त्यं प्रतिज्ञाय तस्याद्वितीयत्वसिद्धये प्रपश्चस्य ब्रह्म- कार्यत्वं श्रुतिर्जगौ तद्द्वानं कृतवती । प्रपञ्चस्य ब्रह्मकार्यत्वे श्रुतिसिद्धे सत्युपादानकारणकार्ययोर्भेदाभावाद्ब्रह्मण आनन्त्यं सिद्धमित्यर्थः । एतेन प्रपञ्चस्य ब्रह्मकार्यत्वकथनं ब्रह्मण आनन्त्यसिद्धयर्थमितिप्रयोजन. मुक्तं नतु ब्रह्मज्ञानात्प्रपञ्चे नष्टे सति स्वयमेव ब्रह्मण आनन्त्यं सिद्धं भवति । तथाच सति प्रपञ्चस्य ब्रह्मकार्यत्वोक्त्या किं क्रियत इति न ...

·२६ विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता-: शङ्कनीयम् । यद्यस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मणि कल्पितत्वेन रज्जुसर्पवदधिष्ठान- ज्ञानापनोद्यत्वात्प्रपञ्चामावे ब्रह्मण आनन्त्यं सिद्धमेव तथाऽपि प्रप- श्वाधिष्ठानब्रह्मविचारासमर्थान्मुमुक्षून्सेददृष्टीनुदिश्य भेदसूचके प्रपञ्चे प्रत्यक्षसिद्धे सत्यपि ब्रह्मण आनन्त्यं सिद्धं भवति । श्रुत्या तयोः कार्य- कारणभावस्य प्रतिपादितत्वात् । कार्यस्य कारणनित्यत्वादिति ब्रह्मा- नन्त्यस्य श्रुतिसिद्धस्य सिद्धत्वज्ञापनार्थत्वात्कार्यकारणत्वोक्तः । एवं ज्ञापिते प्रपञ्चे सत्यपि ब्रह्मण आनन्त्यसिद्धौ सत्यां ब्रह्मणः सर्वाकार- स्वान्मुमुक्षूणां ब्रह्मानन्यत्वेन स्वेषामेव सर्वाकारब्रह्मत्वं ज्ञातं स्यात् । ततस्तेषां प्रपञ्चाधिष्ठानब्रह्मविचारसामयं भवेत् । ततो विचारोत्पन्ना- परोक्षज्ञानेनाज्ञाततत्वार्थभूते देहादिप्रपञ्चे नष्टे सति मुमुक्षूणामपरि- च्छिन्नब्रह्माकारत्वसिद्धिः प्रयोजनमित्यर्थाज्ज्ञायते ॥ ३३ ॥ इदानी प्रपञ्चाधिष्ठान ब्रह्माविचारासमर्थान्मुमुक्षूनुद्दिश्य प्रपञ्चोपादा- नस्य ब्रह्मणो विचार्यत्वं श्रुतिमूलं दर्शयति- विजिज्ञास्यतया यत्र वेदान्तेषु मुमुक्षुभिः । समर्थ्यतेऽतियत्नेन तद्ब्रह्मेत्यवधारय ॥ ३४ ॥ विजिज्ञेति।“यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते "[तै०३।१।१] इत्यादिवेदान्तवाक्येषु मुमुक्षुभिरतियलेन विचार्यत्वेन समर्थ्यते ब्रह्म विचारयितव्यमिति तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत्यन्वयः । अथ जगत्कारणं ब्रह्म तद्विचारयितव्यमिति तटस्थलक्षणकथनार्थत्वेनापि कार्यकारणत्वोक्तेः प्रयोजनमुक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ ३४ ॥ यद्यपि कार्यत्वदृश्यत्वादिहेतुना वाऽधिष्ठानज्ञानापनोद्यत्वेन वा प्रप- चस्यासत्वे सति विजातीयभेदो ब्रह्मणि निरस्तः । तथाऽपि जीवानां प्रपञ्चविलक्षणत्वेन सजातीयत्वे सति तद्भेदनिरासः कथमित्यत आह- जीवात्मना प्रवेशश्च नियन्तृत्वं च तान्प्रति । श्रूयते यस्य वेदेषु तद्ब्रह्मेत्यवधारय ॥ ३५ ॥ जीवति । " तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविशत् , " [तै० २।६ । १ ] इत्यादिवेदान्तवाक्येषु ब्रह्मग एव जीवरूपेण कार्यकारणानुप्रवेशः श्रयते । तत्तदुपाधिभेदात्कल्पितभेदमन्तरेण स्वाभाविकभेदामावास:

·. श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । जातीयभेदो नास्तीति भावः । आत्मनः स्वामाविक भेदोऽस्तीति वद- न्वादी देवानांप्रियः प्रष्टव्य आत्मभेदः किं दृश्यो वाऽदृश्यो वा । आये किमात्मना दृश्योऽन्येन वाऽन्यस्याचेतनत्वेन द्रष्टुत्वानुपपत्तेरा त्मनेति वक्तव्यं तथाच सत्यात्मदृश्यस्य श्वेतपीतत्वादेरात्मधर्मत्वमा न्तरेण तदृश्यभूतपटादिधर्मवदात्मदृश्यस्य भेदस्याप्यात्मदृश्यभूतदेहादि- धर्मत्वं वक्तव्यम् । नादृश्यात्मधर्मत्वमदृश्याश्रय धर्मस्तु द्रष्टबोधवदृश्य एव स्यात् । द्रबोधस्यापि दृश्यत्वाङ्गीकारे द्रष्टुष्टत्वमेव न स्यात् । इदं तु स्मर्तुमपि न शक्यम् । नोकस्य द्रष्टुत्वं दृश्यत्वं च संभवति । वस्तुनो द्वैरूप्यासंभवात्तस्मान्नाद्यः। तत्मिभेदस्त्वदृश्य इति चेद्बषे, अस्मत्सखो भवसि । आत्म भेदस्यादृश्यत्वे स एव नास्तीत्युक्तं भवति । ननु परं द्रष्टुर्भेदो दृश्यते तथाऽपि न प्रतीयत इति चेन्न । तत्सद्भावे प्रमाणामावादात्मभेद एषासत्यः स्यात् । तस्मान्न द्वितीयः किं चाऽऽत्म. भेदः किमात्मनोऽभिन्नो भिन्नो वा। अभिन्नश्चेदात्मव्यतिरेकेण पृथनि- रूपणासंभवादात्मन एकत्वमेष स्थान्नानेकत्वं भेदस्याऽऽत्मस्वरूपत्वात् । भिन्न इति चेत्तर्हि तद्भिन्नस्तत्त्वादिवदन्यधर्म एव स्यात् । न तद्रष्टभूता- त्मधर्मत्वं तस्मादात्मनि भेदगन्धो नास्त्येव । तथाऽपि निरवयवस्य निावै- कारस्य निर्मूलस्याऽऽकाशस्थैकत्वेऽपि घटमठाद्युपाधिभेदेन यथा घटा- काशो मठाकाश इत्यादिभेदभ्रान्तिः स्यादेवमुपाधिभेदाजीव ईश्वर इत्यादिभेदव्यवहारो भवतीत्यलं विस्तरेण । नच तस्याऽऽत्मन एकत्वे दाडिमादिफलवत्स्वान्तर्गतभेदः स्यादिति वाच्यम् । “स यथा सैन्धवः- नोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्तः प्रज्ञानघन एव । बृह० ४।५।१३ ]" एकमेवाद्वितीय ब्रह्म" [छा ० ६ । २।१)" नेह नानाऽस्ति किंचन" [बृह० ४ । ४ । १९] इत्यादिश्रुत्या सैन्धव घनशार्करखण्डादिवदेकरसत्वप्रतिपाद- नान्निरवयवत्वाञ्च स्वगतनानात्वमात्मनो नास्तीत्यर्थः । ननु तर्हि ब्रह्मण एव कार्यकारणानुप्रवेशाजीवरूपेणावस्थानेन तादात्म्याहुत्वं स्यादि- त्याशङ्कय कार्यकारणोपाधिसंहतस्यांशवत्प्रतीयमानस्य जीवस्यैवाऽऽवि- द्यको 'बन्धो भवति नासंहतस्येश्वरस्य " भीषाऽस्माद्वातः पवते" [ तैत्ति० २।८।१] इत्यादिना जीवनियन्तृत्वश्रवणादित्यभिप्रे- त्याऽऽह-नियन्तृत्वं चेति । अयमाशयः-यथा शरावादिप्रतिविम्बितस्य ·२८ विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- सूर्यस्य व्योमस्थस्य च भेदामावेऽपि प्रतिबिम्बगतचलनादिकं बिम्बे नाऽऽयाति एवं बुद्धिस्थचिदामासरूपजीवगतरागद्वेषसुखदुःखात्मकं बन्धनं बिम्बभूते ब्रह्माणि नाऽऽरोहति। एवंशरावादिषु प्रतिबिम्बितेषु सूर्येषु मध्य एकस्य चलनमन्यस्य यथा न संमवति तद्वज्जीवानामप्येकस्य बन्धनमन्यस्य नाऽऽयातीति । किं च बुद्धिस्थचिदामासस्य रागद्वेषसुख- दुःखात्मकबन्धनं स्वाभाविकं न भवतिः किंतु तप्तायःपिण्डे दग्धृत्वारो- पवबुद्धिगतमेव रागद्वेषादिकमविवेकाच्चिदामासे त्वारोप्यते। तथा सति केवलात्मनो नास्तीत्यत्र किमु वक्तव्यम् । न च नीरूपस्याऽऽत्मनः कथं प्रतिबिम्बमिति वाच्यम् । नीरूपस्याऽऽकाशस्य सनक्षत्रस्य जले प्रतिबि- म्बमावदर्शनादिति । अथवा ब्रह्मण एव जीवत्वे स्वस्यैव स्वयं नियन्तृ- त्वमनुपपन्नमतः को नियन्तेत्याकाङ्क्षायां सर्वज्ञत्वपरमेश्वरत्वादिलक्षण- रहितस्य जीवस्य नियन्तृत्वानुपपत्तेब्रह्मण एवोपाधिभेदान्नियन्तृत्वमुप- पद्यत इत्याह-नियन्तृत्वं चेति ॥ ३५॥ यत एवमतो जीवकृतपुण्यापुण्य मिश्रकर्मणां फलदातृत्वमपि तस्यै- वेति श्रुतिषु श्रूयत इत्याह- कर्मणां फलदातृत्वं यस्यैव श्रूयते श्रुतौ । जीवानां हेतुकर्तृत्वं तद्ब्रह्मेत्यवधारय ॥ ३६ ॥ कर्मणामिति । फलमत उपपत्तेः । [ब० सू० ३।२ । ३८] इत्य- स्मिन्नधिकरणे कर्मण एव फलदातृत्वं कर्मणा पूजितस्य परमेश्वरस्य वेति संशयेऽपूर्वावान्तरद्वारा कर्मणः फलदातृत्वमिति पूर्वपक्षं कृत्वाऽचे- तनत्वादपूर्वस्य फलदातृत्वानुपपत्तेः कर्मणा पूजितस्य परमेश्वरस्य कालान्तरदेशान्तरदेहान्तरमाविफलदातृत्वोपपत्तेरपूर्वकल्पनं मुधेति रा- द्धान्तितम् । एवमेतदधिकरणे तद्विषयवाक्ये च तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । मवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ [म० मी०१२।७] 'नानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुमानासुरीष्वेव योनिषु ॥” [म०गी०१६६१९] इत्यादिस्मृती चाद्वयस्य परमेश्वरस्य कर्मफलदातृत्वं श्रूयते तद्ब्रह्मेत्य- पधारयेत्यर्थः । न केवलं जीवानां कर्मफलदातृत्वं ब्रह्मणः किंतु कारयि- .

·श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः। २९ तृत्वं च तस्यैवेत्याह-जीवानां हेतुकर्तृत्वमिति । हेतुकर्तृत्वं कारयितृत्वं तत्र श्रुतिः-"एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनी. पत एष एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते" [ कौषी० ३८] इति । उन्निनीषत ऊवं नेतुमिच्छति अधो निनीषतेऽधो नेतुमिच्छ- तीत्यादिश्रुत्या कारयितृत्वं श्रूयते तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत्यर्थः । ननूपाधिभेदा- कारयितृत्वे सत्यपि ब्रह्मणः स्वांशजीवविषयोन्निनीषाऽधोनिनीषा च कथमुपपद्यत इत्याशङ्कय यथा पितुः स्वाज्ञामनुवर्तमाने तामुल्लध्य- वर्तमाने पुत्रे पुत्रत्वे समाने सत्यपि तयोर्व्यवहारतः प्रीतिर्दृषश्च संभवति 'तथाऽत्रापि परमेश्वरस्य स्वाज्ञारूपश्रुतिस्मृत्युक्तमार्गे श्रद्धावति द्वेषवति च जीवे व्यावहारिकी प्रीतिषश्च संभवति। ततस्तत्पीतिद्वेषमूला जीव- विषयोन्निनीषाऽधोनिनीषा च ब्रह्मण्युपपद्यत इति वेदितव्यम् । एवं मायोपाधिकब्रह्मणः सर्वज्ञत्वपरमेश्वरत्वादिलक्षणकथनेन निर्विकल्प- ब्रह्मणः परमेश्वरस्यैवौपाधिको भेदो विद्यत इति गम्यते । किंचैतच्छ्र- वणलक्षणब्रह्मतादात्म्यज्ञानाजीवस्यापि ब्रह्मत्वे सर्वज्ञत्वादिलक्षणं स्यादिति सूचितम् ॥ ३६ ॥ इदानीमुभयपदार्थप्रतिपादकवाक्यबलात्तत्त्वंपदार्थो चिन्तयित्वा तत्र संशयादिराहित्यमवाप्य ततो वाक्यार्थं चिन्तयेदितीममर्थ ज्ञापय- नाह- तत्त्वंपदार्थो निर्णीतौ वाक्यार्थश्चिन्त्यतेऽधुना। तादात्म्यमत्र वाक्यार्थस्तयोरेव पदार्थयोः ॥ ३७ ॥ तत्त्वमिति । संसृष्टविशिष्टतादात्म्यवाक्यार्थेषु मध्ये निश्चितमर्थमाह- तादात्म्यमत्रेति ॥ ३७॥ अत्र वाक्ये तादात्म्यमेवेति निश्चितत्वं कुत इत्यत आह- संसर्गो वा विशिष्टो वा वाक्यार्थो नात्र संमतः । अखण्डकरसत्वेन वाक्यार्थो विदुषां मतः ॥ ३८ ॥ संसर्ग इति । अत्रास्मिन्वाक्यवृत्तिग्रन्थे तत्वमसिवाक्ये च नीलोत्प- लमिति वाक्य इव मुख्यार्थस्वीकारेण विशेषणविशेष्यरूपसंसर्गवाक्या- र्थोऽन्यतररूपविशिष्टवाक्यार्थो वा न संमत इष्टो भवति तत्र तु नील- गुणस्योत्पल पदार्थोत्पलद्रव्यस्य शुक्लपटादिव्यावर्तकतयाऽन्योन्यविशे- - - ·. ३० विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- पणविशेष्यमावसंसर्गार्थस्य वाऽन्यतरस्वरूपविशिष्टार्थस्य वाक्यार्थत्वा- ङ्गीकारे प्रमाणान्तराविरोधान्मुख्यार्थयोरेव वाक्यार्थत्वं संगच्छत एक वस्तुनिष्ठत्वादुभयोरत्र तु तदर्थपरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य त्वमर्था- परोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य वाऽन्योन्यभेदव्यावर्तकतया विशेषणवि- शेष्यमावसंसर्गस्य वा विशिष्टैक्यस्य वाक्यार्थत्वाङ्गीकारे प्रत्य- क्षादिप्रमाणविरोधाद्वाच्यार्थयोरैक्यं न संगच्छत इति तदुमयं न संमतमित्यर्थः । एतेनैव हेतुनाऽहं ब्रह्मास्मीति प्रतिपत्ति- वाक्येऽपि वाच्ययोरहं ब्रह्मास्मीत्यर्थयोरन्योन्यभेदव्यावर्तकतया विशे- षणविशेष्यमावसंसर्गवाक्यार्थो न संमतो विरुद्धत्वात् । किंच ब्रह्मणः सर्वगतत्वात्तदंशस्य जीवस्य तदन्तर्भूतत्वादपरोक्षत्वकिंचिज्ज्ञ- त्वादियुक्तोऽहं परोक्षत्वसर्वज्ञत्वादियुक्तं ब्रह्मास्मीति बह्मान्तःपातित्वेन भावनायां ब्रह्मविशिष्टो जीव इति विशिष्टैक्यब्रह्मस्वरूपत्व मिदमपि "त्वं सर्वत्र स्थितो यस्मादहं पूर्णे त्वयि स्थितः" इतिवदौपचारिकमेव स्यात् । अतो विशिष्टलक्षणवाक्याङ्गिीकारेऽपि तत्त्वंपदार्थयोर्भेद एव प्रतीयते नैकत्वं कथं यथा तटाकस्थमहाजलपातितघटस्थाल्पजलस्य तटाकजलान्तर्भूतत्वेन तद्विशिष्टत्वेऽपि तटाकस्थत्वाद्याकारेण भेद एव प्रतीयते नैकत्वं तद्वदित्यर्थः । संसर्गविशिष्टयोः को भेद इति चेद्यदा नीलमुत्पलमित्युक्त उत्पलद्रव्यं श्वेतपीतादिभ्यो व्यावर्तयन्नीलपदव्या- वर्तकत्वाद्विशेषणत्वेन संसृज्यते विशेष्येणोत्पलेन सह तद्वन्नीलगुणमपि वस्त्रादिभ्यो व्यावर्त यदुत्पलपदं विशेष्यं नीलपदेन विशेषणेन सह संसृ. ज्यते तदा विशेषणविशेष्यमावः संसर्गः। यदाऽन्योन्यव्यावृत्तिमनपेक्ष्यैव संसृष्टपदार्थः प्राधान्येन नीलविशिष्टमुत्पलं दण्डविशिष्टो देवदत्त इत्यन्य- तरविशिष्टोऽन्यतरार्थस्वीकारस्तदा विशिष्ट इति विशिष्टानुगुण्येन संसृष्टविशिष्टवाक्यार्थयोर्मेंदः । तदुभयमत्र विरुद्धत्वान्न संमतमित्यु- क्तम् । किं च तदर्थस्वीकारे-- " भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे"[मुण्ड० २।२।८] इति । स वा अयमात्मा ब्रह्म" [बृह० ४।४।५]" ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति " [मुण्ड० ३।२।९]" तरति शोकमात्मवित् [छा०७ ।

·- श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । ३] इत्यादिश्रुतयो नोपपद्येरन् । तस्माद्द्वौ विदुषां न संमती किंतु विरुद्धांशत्यागपुरःसरमविरुद्धवस्तुतादात्म्यरूपवाक्यार्थः संमत इत्याह- अखण्डैकरसत्वेनेति । अखण्डैकरसत्वं नामाहं ब्रह्मास्मि ब्रह्मैवाहमस्मीति व्यतिहारेणाखण्डैकरसवस्तुत्वप्रतिपत्तिः । अत्र श्रुतिः ॥ त्वं वाऽहमस्मि भगवो देवते, अहं वा त्वमसि ” इति वाशब्दद्वयमेवकारार्थे । कैवल्योपनिषदि "सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्यं तत्त्वमेव त्वमेव तत्" [कै० १६] इति श्रुतिः। अहं त्वं त्वमहं देव दिष्ट्या भेदोऽस्ति नाऽऽवयोः। दिष्ट्या मत्तामसि प्राप्तो दिष्टया त्वत्तामहं गतः ।। तुभ्यं मह्यमनन्ताय मह्यं तुभ्यं शिवात्मने । नमो देवादिदेवाय पराय परमात्मने । इति वाशिष्ठे प्रह्लादवचनम् । पदयोः सामानाधिकरण्यं पदार्थयो- विशेषणविशेष्य भावः प्रत्यगात्मलक्षणयोर्लक्ष्यलक्षणभाव इति संबन्ध- त्रयेणाखण्डाथै बोधनीये किमिति विशेषणविशेष्यभावो निषिध्यत इति न शङ्कनीयम् । परम्परयाऽखण्डार्थोपकारत्वेनाङ्गीकारात् । कथं समाना• धिकरणविशेषणविशेष्याम्यामेकत्वे प्रतिपादिते सति तस्मिन्नर्थेऽनुपपत्तिं दृष्ट्वा पश्चाद्विरुद्धांशत्यागेनोभयानुगताविरुद्धचैतन्यमानांशस्वीकारे- णाखण्डैकरसवाक्यार्थस्वीकारात्संसर्गस्योपकारकत्वम् । नच तमुह ब्रह्मास्मि ब्रह्मैवाहमस्मीत्यखण्डार्थेऽङ्गीकृतेऽप्यहंशब्दार्थत्वेन च युष्मत्प-: क्षेऽपि भेदः प्रतीयत इति मन्तव्यम् । शिरोव्यतिरेकेण राहोरभावेऽपि राहोः शिर इत्यत्र षष्ठया स्वस्वामिभावप्रतीतिद्वारा यथा भेदः प्रतीयते घटः कलशः कुम्भ इत्यतो भेदाभावेऽपि शब्दमात्रेण भेदभ्रम इति संतोष्टव्यम् । विद्वच्छब्देनोपक्रमोपसंहारादिभिः षविधतात्पर्यलिङ्गः । उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्य निर्णये वेदान्तानां सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितस्वमानपरत्वं ज्ञात्वे- दशावलोकमन्तरेण स्वानुभवमात्रनिष्ठा न संभवत्यत एवोच्यते तेषाम- खण्डार्थ एव संमतो नान्य इत्यर्थः। अथवा संसों वेति श्लोकस्यैवमर्थ:- वर्णानां समूहः पदमिति हि पदलक्षणमाकाक्षासंनिधियोग्यतावतां ॥

·00 १ ३२ विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- समूहो वा वाक्यमिति हि वाक्यलक्षणम् । तथा च सत्यभिहितान्वय- वादिनां वेदान्तिनां मते देवदत्त गामानय शुक्लदण्डेने पुत्रस्ते जात इति वाक्यात् "तत्त्वमसि' (छा०६।८।७)" अहं ब्रह्मास्मि "[बृ०१।- ४।१०]"अयमात्मा ब्रह्म" (बृह०२।५।१०) इत्यादिमहावाक्येष्वपि स्वस्ववाचकपदैरभिहितार्थानां पदार्थानामन्योन्याकाङ्क्षापूरणयोगत्वेन संसर्गोवाक्यार्थो वर्णनीयः। अतः कथं तादात्म्यमत्र वाक्यार्थ इत्युक्तमि- त्याशङ्कय तत्त्वमस्यादिपदानामखण्डैकरसचैतन्यपर्यवसायित्वेन पदार्थ- भेदाभावात्संसर्गो वाक्यार्थो न संभवति । संसर्गस्य पदार्थद्वयनिष्ठत्वात् । अतोऽन्यत्र वाक्यान्तरे पदार्थबाहुल्यसंभवात्संसर्गः संभवति । अत्र त्वे- कार्थपर्यवसानात्तादात्म्यमेव वाक्यार्थः संमतो विदुषां नान्यदित्यर्थाभि- प्रायेणोत्तरमाह-संसर्गो वेति श्लोकस्यावतारिकाव्याजेन श्लोकार्थः स्पष्टीकृतः । नच पदार्थानां संसर्गस्य वाक्यार्थत्वात्पदार्थभेदाभावे वाक्यार्थो न स्यादिति शङ्कनीयम् । किंचिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिलक्षणवा. क्यार्थापेक्षया कल्पितभेदोपपत्तेः । तस्माद्धान्त्या संसर्गे प्रतीयमानेऽपि विरुद्धांशपरित्यागेनोमयानुगतचैतन्यमात्रपर्यवसानात्परमार्थतस्तादा- म्यमेव वाक्यार्थस्तथैव विशिष्टार्थोऽपि न संभवति पदार्थभेदाभावात् । दण्डी देवदत्तः शुक्लः पट इत्यादौ दण्डिदेवदत्तादिपदार्थभेदस्य विद्य- मानत्वादन्यतरविशिष्टान्यतरार्थस्वरूपविशिष्टवाक्यार्थः संभवति अत्र तु न तथेत्याह-विशिष्टो वेति । अतः संसर्गविशिष्टवाक्यार्थयोर- न्यतरन्न संमवति । किंतु तादात्म्यमेव वाक्यार्थ इत्यभिप्रायः । " एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" [छा०६।२ । १]" मृत्योः स मृत्युमाप्नोति इह नानेव पश्यति" (बृह० ४ । ४ । १९)"यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुद- रमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति" [तैत्ति०२।७।३]" शिवमद्वैत चतुर्थ मन्यन्ते " [माण्डू० १ । ७] "द्वितीयाद्वै मयं भवति" [६० १।४।२]" तत्र को मोहः कः शोकः "[ईशा०७ ]" एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः " [ ब्रह्मबिन्दू० १२] " एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च" [श्वेता०६।११] इत्याद्यनन्तश्रुतयः सत्याखण्डैकरसवाक्यार्थ एवोपपद्येरन् । अत इदमेव विदुषां मतम्॥३८॥ इदानीं विद्वत्संमतत्वेनोक्तमेव स्पष्टी करोति- N

·श्रीमच्छ कराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः ।
३३.
प्रत्यग्बोधो य आभाति सोऽद्वयानन्दलक्षणः ।
अद्वयानन्दरूपश्च प्रत्यग्बोधैकलक्षणः ॥ ३९ ॥
प्रत्यगिति। अन्तःकरणावच्छिन्नत्वेन प्रत्यक्त्वं प्राप्तो यो बोधस्त्वंपदल-
श्यत्वेनाऽऽभाति स्वयं प्रकाशते सोऽद्वयानन्दलक्षणोऽद्वयानन्दरूपस्तथाऽ.
द्वयानन्दरूपश्च तत्पदलक्ष्यत्वेन स्वयंप्रकाशमानोऽद्वयानन्दरूपः परमात्मा
च प्रत्यग्बोधैकलक्षणः । प्रत्यग्बोधेनैकमभिन्नं लक्षणं स्वरूपं यस्य स
तथोक्तः । नन्वानन्दबोधयोः कथं तादात्म्यमुपपद्यत इति चेन्न विरोधः ।
आत्मनो बोधानन्दस्वरूपत्वात् । अस्तु तद्वयानन्दबोधः प्रत्यगानन्दबोध
इति किमिति नोच्यत इति। तत्रायमभिप्राय:-बोधनरूप आत्माऽन्तःक.
रणावच्छिन्न आत्माद्वितीयत्वेन दुःखभयाद्यभावाद्वृत्त्यन्तराभावेन बोध-
स्फुरणामावे सत्यानन्दरूपेणावतिष्ठत इत्यत उभयोरेकरूपत्वादयं-
तैक्ये न कदाचिदनुपपत्तिः(?)। संसर्गविशिष्टपक्षे प्रत्यक्षविरोधाद्वाच्ययो-
रैक्यमौपचारिकमेव स्यात्तच श्रुतिविरुद्धमित्युक्तम् ॥ ३९ ॥
एवं लक्ष्यार्थयोरत्यन्तैक्यज्ञाने सति किं स्यादित्यत आह-
इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् ।
अबह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावर्तेत तदैव हि ॥ ४० ॥
इत्थमिति । अन्योन्यतादात्म्यं परस्परतादात्म्यं द्वयोरपि स आत्मा
तदात्मा तत्पदार्थस्य चाऽऽत्मा स्वरूपं स एव त्वंपदार्थस्य । एवं त्वंप.
दार्थस्य य आत्मा स्वरूपं स एव तत्पदार्थस्य तस्य भावस्तादात्म्य
तस्य प्रतिपत्तिानं तद्यदा भवेत्तदैवाब्रह्मत्वमहं मनुष्य इति सद्विती-
यत्वेन कर्तृत्वमोक्तृत्वादिलक्षणं संसारित्वं त्वमर्थस्य प्रत्यगात्मनो
व्यावर्तेत । हिशब्दो हेत्वर्थे ॥ ४० ॥
ब्रह्म तु स्वस्य स्वयं परोक्षं न भवति किंत्वब्रह्मत्वविशिष्टप्रत्यगात्मन
एवेति यतोऽतस्तस्याब्रह्मत्वव्यावृत्ती ब्रह्म परोक्षमपि व्यावर्तेतेत्याह-
तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यद्येवं किं ततः शृणु ।
पूर्णानन्दैकरूपेण प्रत्यग्बोधोऽवतिष्ठते ॥४१॥

·३४ विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- तदर्थस्येति । तत्त्वमर्थयोरेकत्वज्ञानात्तदज्ञानसंभूतपारोक्ष्याबह्मत्वयो- व्यावृत्तिः स्यादित्यर्थः । किं तत इति । ततः परं किंरूपेणावतिष्ठत इति शिष्यप्रश्नः । पारोक्ष्याब्रह्मत्वव्यावृत्त्यनन्तरं पूर्णत्वं प्रत्यक्त्वं चोभयमपि व्यावर्तेत वा नो वेति प्रश्नाभिप्रायः । आचार्यस्तु शिष्या- मिप्रायं ज्ञात्वोत्तरं वक्तुमाह-गृण्विति । स्वभावत एव पूर्णस्याऽऽत्मनः स्वाविद्ययैव प्रत्यक्तमतः स्वविद्यया प्रत्यक्त्वस्यैव व्यावृत्तिर्न पूर्णत्व- स्येत्याह-पूर्णानन्देक रूपेणेति । पूर्णानन्देनै कमभिन्नं रूपं यस्य तथोक्तः प्रत्यग्बोध एव प्रत्यग्ज्यावृत्ती पूर्णानन्देनावतिष्ठत इत्यर्थः ॥४१॥ एवं स्वकीयग्रन्थस्य तस्वमर्थयोरेकत्वलक्षणो पाक्यार्थी निर्णीतः। इदानीं तत्वमस्यादिवाक्यं कथं प्रवर्तत इत्याशक्यैवमस्मदुक्तप्रका- रेण वर्तत इत्याह- तत्त्वमस्यादिवाक्यं च तादात्म्यप्रतिपादने । लक्ष्यौ तत्त्वंपदार्थों द्वायुपादाय प्रवर्तते ॥ ४२ ॥ तस्वमस्येति । तस्वमस्यादिवाक्यमपि तदर्थप्रतिपादने तादात्म्यप्र- तिपादनार्थ लक्ष्यो लक्षणविषयौ द्वौ तत्त्वंपदार्थावद्वयानन्दप्रत्यग्बो- धावुपादायैक्ययोगस्वेन स्वीकृत्य प्रवर्तते । उभयोरेकत्वलक्षणवाक्यार्थ प्रतिपादयति लक्ष्यावुपादायोति । अनेन परोक्षत्वप्रत्यक्त्वविशिष्टवाक्या- र्थानी वाच्यार्थी त्यक्त्वेत्यर्थालभ्यते ॥ ४२ ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यं वाच्यार्थपरित्यागेन प्रवर्तमान प्रत्यग्बोधो य आभातीत्यादिश्लोकेन स्फुटीकृतमित्याह- हित्वा दो शबली वाच्यौ वाक्यं वाक्यार्थबोधने । यथा प्रवर्ततेऽस्माभिस्तथा व्याख्यातमादरात् ॥ ४३ ॥ हित्वेति । वाक्यं तत्त्वमस्यादिवाक्यं शबलो विशिष्टावत एव वाच्यौ वाग्विषयी हित्वा परित्यज्य वाक्यार्थबोधने यथा प्रवर्तते तथाऽस्माभिः प्रत्यग्बोध इत्यनेन व्याख्यातमित्यर्थः । शबलौ हित्वेत्यनेन लक्ष्यावुप'. दायेत्याल्लभ्यते । वाक्यं यथा प्रवर्तते तथाऽस्माभिर्व्याख्यातमित्यनेन व्याख्यानव्याख्येययोरेकस्वरूपत्वेनान्योन्यविरोधामावादस्मत्मणीतो ग्र- ·: श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । न्थो विद्वद्भिोंपेक्षणीय इत्यर्थादुक्तं भवति । आदरादेव व्याकृत एतच्छ्रोतूणां मुमुक्षूणां नि:संशयस्वरूपसाक्षात्कारो भविष्यतीति तात्पर्य नतु विजिगीषुत्वेन ॥ ४३॥ एवं वाच्यार्थं परित्यज्य लक्ष्योपादानेन वाक्यं प्रवर्तत इत्युक्तमि- दमनुपपन्नं शब्दस्य वाच्यार्थ एव मुख्यार्थः । वाक्यस्य पदयोमुख्यार्थपरि- ग्रहे विरोधे सति लक्ष्यार्थोपादानं युक्तं तत्र को विरोध इत्याकाङ्क्षायां विरोध दर्शयित्वा लक्षणावृत्तिं वक्तुं तत्त्वंपदयोर्मुख्यार्थं संक्षेपतो दर्शयति- आलम्बनतया भाति योऽस्मत्प्रत्ययशब्दयोः । अन्तःकरणसंभिन्नबोधः स त्वंपदाभिधः ॥ ४४ ॥ आलम्बनतयेति । योऽन्तःकरणसंभिन्नो बोधोऽस्मत्प्रत्ययशब्दयोराल- म्बनतया भाति स त्वंपदाभिध इत्यन्वयः । आलम्बनतया विषयतयाऽ- न्तःकरणसंमिन्नबोधोऽन्तःकरणेनावच्छिन्नबोधस्त्वंपदेनाभिधीयते वंप. दाभिधः । त्वंपदबाच्यो जीव इत्यर्थः॥४४ ॥ एतेनान्तःकरणावच्छिन्नत्वेन त्वंपदवाच्यत्वेन च प्रयुक्तं सद्वितीयत्वं चोक्तं परोक्षत्वपूर्णत्वप्रदर्शनार्थ तत्पदवाच्यार्थमाह- मायोपाधिगयोनिः सर्वज्ञत्वादिलक्षणः । पारोक्ष्यशबलः सत्यायात्मकस्तत्पदाभिधः ॥ ४५ ॥ मायोपाधिरिति । मायोपाधिर्यत्नाश्रयादर्पणवत्समष्टयज्ञानाश्रयत्वेन मायोपहिताविद्याकल्पितजीवागोचरखेनाऽऽवृताहत्यानन्द इति या वत् । अतो जगद्योनिर्जगविक्षेपाधिष्ठानं विशेषांशावृतियुक्तस्य रज्ज्वादेः सादिभ्रमाधिष्ठानत्वदर्शनात् । सर्वज्ञत्वादिलक्षण इति । अत एव निमित्तकारणं स एवेतीत्युक्तं " यः सर्वज्ञः सर्ववित् यः सर्वज्ञः सर्ववित्" (मुण्ड०१। १।९) इति श्रुतेः । पारोक्ष्यशबल आवृतत्वाज्जीवापेक्षया परोक्षवि- शिष्टः सत्याद्यात्मकोऽपरिच्छिन्नज्ञानानन्दस्वरूप एवमुक्तलक्षणो यः स तत्पदाभिधस्तत्पदवाच्य ईश्वर इत्यर्थः । मायोपहितत्वादस्य परोक्षता सर्वजगदधिष्ठानत्वेन पूर्णता ॥ ४५ ॥ एवं वाच्यार्थाव भिधाय तयोरभेदप्रतिपादने विरोधं दर्शयन्लक्षणा-: वृत्तिमाह- ·विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- प्रत्यारोक्षतैकस्य सद्वितीयत्वपूर्णता । विरुध्यते यतस्तस्माल्लक्षणा संप्रवर्तते ॥ ४६॥ प्रत्यगिति । वाच्ययोरेवाभेदे प्रतिपाद्यमान एकस्यैव प्रत्यक्त्वं परो- क्षत्वं द्वितीयत्वं पूर्णत्वं च विरुध्यत इति यतोऽतो लक्षणा प्रवर्तत इत्यन्वयः । विरुध्यत इत्यत्र मायोपाधिकत्वकार्योपाधिकत्वकिंचि- ज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिविरोधो द्रष्टव्यः ॥ ४६ ।। अस्मिन्वाक्य इयं लक्षणा संभवतीति वक्तुं लक्षणासामान्यल- क्षणमाह- मानान्तरविरोधे तु मुख्यार्थस्यापरिग्रहे । मुख्यार्थेनाविनाभूते प्रतीतिर्लक्षणोच्यते ॥ ४७ ॥ मानान्तरेति । मुख्यार्थस्य वाच्यार्थस्यापरिग्रहे प्रत्यक्षादिप्रमाणवि. रोधे सति मुख्यार्थेनाविनामूतेऽर्थान्तरे प्रतीतिर्लक्षणोच्यते । अब प्रतीतिहेतु मूतशब्दप्रवृत्तिरल्लभ्यते । सा च त्रिविधा । जहल्लक्षणाऽज- लक्षणा जहदजहल्लक्षणा चेति । तासु गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीत्यस्मि- न्वाक्ये 'गङ्गायां घोषवासानुपपत्तेर्गङ्गाशब्दस्य मुख्यार्थं प्रवाहं परि- त्यज्य तद्विनाभूतेऽर्थान्तरे तीरे वर्तमानता जहल्लक्षणा । एवं मनो ब्रह्मेत्यस्मिन्वाक्ये दृश्यत्वेनाचेतनस्य मनसश्चैतन्यैकरस ब्रह्मत्वानुपपत्ते- मनःशब्दस्य मुख्यार्थं धीवृत्तिमात्रं परित्यज्य तत्साक्षिचैतन्येऽर्थान्तरे वर्तमानता जहल्लक्षणा । श्वेतो धावतीत्यत्र श्वेतगुणमात्रस्य धावनानु- पपत्तेः श्वेतशब्दमुख्या) श्वेतगुणमपरित्यज्य तदाश्रयभूतेऽर्थान्तर श्वेतोऽश्वो धावतीति श्वेतशब्दस्य वर्तमानताऽजहल्लक्षणा । एवं " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' [ तैत्ति० २।१।१] इति । " आनन्दो ब्रह्म [ तै० ३।६।१] इत्युक्ते लोके ज्ञानानन्दादीनां धर्मत्वेन प्रसिद्धत्वा- तेषां ब्रह्मत्वानुपपत्तौ सविषयज्ञानादीनां गुणत्वेन ब्रह्मत्वानुपपत्ता- वपि निर्विषयज्ञानानन्दादेरात्मरूपत्वेन गुणत्वाभावात्सत्यज्ञानानन्दादि- शब्दस्य मुख्यार्थमपरित्यज्य तत्स्वरूपत्वेऽपि तदाश्रयवत्प्रतीयमाने ब्रह्मव. स्तुनि सत्यज्ञानानन्दस्वरूपं वस्तु ब्रह्मेति। तत्र सत्यज्ञानानन्दादिशब्दस्य वर्तमानताऽजहल्लक्षणा । सोऽयं देवदत्त इत्युक्ते तत्कालतद्देशविशिष्टस्य . १ ·श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्य वृत्तिः । ३७ देवदत्तस्यैतत्कालैतद्देशविशिष्टस्य देवदत्तस्य चोमयोरेकत्वानुपपत्ती तद्देशतत्कालैतद्देशतत्काल विशिष्टमेकमंशं त्यक्त्वोमयत्रानुगतदेवदत्तमा- त्रांशे शब्दस्य वर्तमानता भागलक्षणा सैव जहदजहल्लक्षणोच्यते ॥४७॥ एवं सति तत्त्वमस्यादिवाक्येषु का लक्षणेत्यत आह- तत्त्वमस्यादिवाक्येषु लक्षणा भागलक्षणा । सोऽयमित्यादिवाक्यस्थपदयोरिव नापरा ॥ ४८ ।। तत्त्वमस्येति । सोऽयं देवदत्त इत्यस्मिन्वाक्ये सोऽयंशब्दयोर्मुख्यार्थ- परिग्रहे तद्देशतत्कालविशिष्टस्यैतद्देशैतत्कालविशिष्टत्वाभावामुख्यार्थ- योरेकत्वासमवेऽपि सोऽयंपदे उमयत्र वैशिष्ट्यांशं त्यक्त्वा यथा देवदत्त- मात्रे प्रवर्तेते । तथा तस्वमस्यादिवाक्येऽपि तत्त्वंपदयोर्मुख्यार्थपरिग्रहे परोक्षस्य प्रत्यक्त्वामावादपरिच्छिन्नत्वेन पूर्णस्य द्वितीयत्वाभावाच्च वाक्यार्थयोरेकत्वासंभवे सति तत्त्वंपदे उभयत्र परोक्षत्वादिसद्वितीयत्वा. दिवशिष्ट्यांशं त्यक्त्वा क्रमात्पूर्णानन्दे प्रत्यक्बोधे च प्रवर्तेते। ननु तथाऽपि पूर्णानन्दप्रत्यग्बोधयोः कथं तादात्म्यमितिचेदसीतिपदेन प्रत्यग्बोधस्यैव ब्रह्मरूपत्वेन पूर्णानन्देकरवे कथिते सति वक्ष्यमाणोपायेन पूर्णानन्दत्वे प्राप्ते प्रत्यग्व्यावृत्तिः स्यात् । बोधस्यैवाऽऽनन्दरूपत्वं पूर्वमेवोक्तं प्रत्य- ग्बोधो य आमातीत्यस्य व्याख्यानावसरे । एवं तत्त्वं पदयो गलक्षणयैव तादात्म्यं स्वीकर्तव्यं न लक्षणान्तरेण तयोरत्रासंभवात् । केचिन्माया- मोहितधियः प्रकारान्तरेण वाक्यार्थ कल्पयन्ति । कथमितिचेत्त्वं तदसि तदंशोऽसि तद्विकारोऽसीति वा तत्स्मर्तुमपि न योग्यम् । कथमितिचेत्त- त्त्वमसिवाक्ये परस्यांशो जीव इति विकार इति वा नोच्यते तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् "[ तैत्ति० २ । ६।१] इत्यादि " अनेन जीवेन" [छा०६।३।२] इत्यादिश्रुत्या स्वमायासृष्ट. जगति परमात्मन एव जीवरूपेणावस्थितत्वात् । यथा घटाकाशो महा- काशस्यांशो वा विकारो वान भवत्येवमात्मनो निरवयवत्वेन निरंशत्वा- नोभयम् “ आदित्यो यूपो यजमानः प्रस्तर इतिवत्प्रशंसापरं न मवति यूपादेरादित्यस्वरूपासंभवात्प्रशंसापरत्वमत्र तु लक्ष्यार्थयोरत्य- न्तैक्ये विरोधाभावान्नार्थवादता । अग्निर्माणवक इत्यादिवन्न गौणार्थ- प्रतिपादकमात्मनो निर्गुणत्वात् । नापि तत्त्वतोऽस्य परमात्मनः कार्यत्व- ·विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- प्रतिपादकं वाक्यं मृद्घटः, बीजं वृक्ष इतिवदात्मनोऽनादित्वेन जन्मा. द्यभावात्तत्कार्यत्वानुपपत्तेः । नापि वाक्यं जातिव्यक्तिप्रतिपादकं दी?s. श्वो ह्रस्वोऽश्वः स्थूलो मनुष्यः कृशो मनुष्य इतिवदात्मन एकत्वेन व्यक्तिभेदाभावात् । नच नीलोत्पलं शुक्लः पट इत्यादिवाक्यवद्गुणगुण्या. त्मकत्वप्रतिपादकं निर्गुणत्वादात्मनः । नापि वैशिष्ट्यप्रतिपादकमात्मस्व- रूपनिर्विकल्पकज्ञानकरसत्वाद्वैशिष्टयानुपपत्तेः । नाप्युपासनापरं वाक्यं "वाचं धेनुमुपासीत [ बृह० ५। ८।१" आदित्यो ब्रह्मेत्युपा- सीत" [मैञ्यु०६।१५] इत्यादिवाक्यवदत्यन्तैक्यज्ञानार्थमेव तत्त्व- मसीति नवकृत्व उपदिष्टत्वात् । एतज्ज्ञानशेषत्वात्सर्वोपासनाया एतत्सर्व वैशिष्ट्यनिराकरणेनैव निराकृतप्रायं तथाऽपि स्पष्टार्थमनूद्य निरस्तम् । एवमात्मभेदाभावात्तदैक्यमेव वाश्यार्थ इति सिद्धम् । अतः सर्वेषां वेदान्तानां यथासंभवं लक्षणावृत्त्यैव ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादकत्वम् । केषां. चिद्यावृत्त्या स्वरूपपर्यवसानम् । न गुणवृत्त्याऽऽत्मनो निर्गुणत्वात् । नापि मुख्यवृत्त्या स्वरूपप्रतिपादकत्वम् " यतो वाचो निवर्तन्ते" [ तै० २। ४।१] इति वाच्यत्वनिषेधात् । ननु तर्हि " ब्रह्मैक्यविषयां वाचं वदेत्संततमास्तिकः" अन्या वाचो विमुञ्चथ" [मुण्ड० २।२। ५] इत्यत्र ब्रह्मणो वाग्विषयत्वं कथं श्रूयत इति चेन्न । मुख्यवृत्तिगुण- वृत्तिविषयत्वाभावेऽपि लक्षणावृत्तिविषयत्वमानपरत्वात् । अतो "मनो ब्रह्म" [छा० ३।१८।१] इत्यादि सशानां वाक्यानां जहल्लक्ष णया वृत्तिः । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म [ तै० २।१।१ इत्यादि सह- शानां वाक्यानामजहल्लक्षणया वृत्तिः । " तत्त्वमसि " [छा०६।८७] इत्यादिवाक्यानां जहदजहल्लक्षणा वृत्तिः । अस्थूलमनण्वतस्वम् [बृह०३।८।८]इत्यादिसदृशानामतन्निरसनद्वारा प्रवृत्तिः। कर्मकाण्डोपा- सनाकाण्डयोर्ब्रह्मज्ञानार्थमन्तःकरणशुद्धिहेतुभूतशुद्धयाऽनुष्ठानप्रतिपा- दकत्वेन ब्रह्मपरत्वं " सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते "[ मः गी०४।३३] इति स्मृतेः। एवं यथासंमवं योजनीयम् । न यत्र कुत्रापि मुख्यतो गुणतो वा वृत्तिब्रह्मणः सर्वविषयत्वादिति सर्वमवदातं शोधि. तमित्यर्थः ।। ४८॥ पूर्व पूर्णानन्दैक रूपेणेत्यनेन जीवस्यैव ब्रह्मरूपत्वं वाक्या प्रतिपाद्य तं प्रतिपादितमर्थ " तत्त्वमस्या दिवाक्यं च तादात्म्यप्रतिपादने" इत्या.

·१ श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । दिभिस्त्रिभिन्थैस्तत्त्वमस्यादिवाक्यस्याप्ययमेवार्थ इति स्पष्टीकृत्य तदा परोक्षदायि चोपायमाह- अहं ब्रह्मेति वाक्यार्थबोधो यावदृढी भवेत् । शमादिसहितस्तावदायसेच्छ्रवणादिकम् ॥ १९ ॥ अहमिति । अहं प्रश्लेति स्वस्य ब्रह्मापरोक्षज्ञानं यावद्यस्मिन्काले- निःशेषासंभावनाविपरीतमावनाराहित्यं यथा भवति तथा दृढी भवेत्त- हायस्य दुर्लभत्वसूचनार्थं प्रयोगः । तावत्कालपर्यन्तं शमादिसाधनयुक्तः सन् “ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् " [बसू०४।२१] इत्यधिकरणन्यायेन पुनःपुनर्भनननिदिध्यासनाभ्यासं कुर्यादित्यर्थः । बझापरोक्षज्ञानदायाय शमादिसाधनानुष्ठानेन सहासकृच्छ्रवणान्यासस्य विधानादुक्तसाधना- नुष्ठानपुरःसरं द्वित्रिबाएं श्रवणादिकरणस्य ब्रह्मापरोक्षज्ञानहेतुत्वमर्था- दुक्तं भवति । एवं द्वित्रिधारं अषणाविनाऽपरोक्षज्ञाने समुत्पन्नेऽप्यति- दायाभावादहुकालकषितसंसारवासनालेशेन पुनःपुनश्चित्तविक्षेपसंम- वादष्टाङ्गयोगसद्वासनाभ्यासाभाषाद्धेतोमनोवासनाया निःशेषनाशा- भावाच्च ज्ञानदायाय मनोवासनाया निःशेषनाशाय च बहुकृत्वः श्रवणाद्यभ्यासमष्टाङ्गन्योगसद्वासनाम्यासं च कुर्यादित्युक्तं भवति । एवं कृते विदेहमुक्तता स्यात् । अन्यथा शमादियुक्तस्य द्वित्रिवारं श्रवणा• दिजनितापरोक्षज्ञानमात्रेण जीवन्मुक्तता न स्यात् । " इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् । अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावतेत तदैव हि ॥ तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यधेपमित्यवापरोक्षज्ञानेनाब्रह्मत्वानिवृत्तेः प्रति- पादितत्वात् । इदमेव शङ्कोत्तरत्वेन समय॑ते । ननु ब्रह्मापरोक्षज्ञा- नार्थं शमादिसाधनयुक्तस्य श्रवणादिकरणं युक्तं ततः परं किं प्रयोजन- मितिचेन्न " अहं ब्रह्म इत्यपरोक्षज्ञाने समुत्पन्नेऽपि संसारवासनाया निःशेषं नाशो न स्यादपरोक्षज्ञानिनोऽपि संसारवासनानिवृत्तेः क्वचि. दष्टत्वात् । " संसारवासनादाब्य बन्ध इत्यभिधीयते। वासनातानवं राम मोक्ष इत्यभिधीयते" इति वाशिष्ठे निर्वासनस्यैव विदेहमुक्त्यभिधानात् । तस्माज्ज्ञानदा.

·विश्वेश्वरविरचित टीकासमेता-.: -- ढर्याय निर्वासनत्वसिद्धये चासकृच्छ्रवणाभ्यासः कर्तव्यः । ननु एतावता वासनालेशन ब्रह्मापरोक्षज्ञानिनो जीवन्मुक्तस्य रागद्वेषात्मकः संसारवा- सनासद्भावो नोपपद्यत इतिचेन्न । अतिदाढयहीनस्य कोमलकण्ट- कस्य दाढयात्पूर्वं यथा सम्यकचोदनकार्यक्षमता नास्ति ब्रह्मापरो- क्षज्ञानदाढदिर्वाचीनकाले निरस्ताशेषसंसारनिदानत्वासंमवाज्जीव- न्मुक्तस्यापि दशामेदेन संसारवासनासंमवोपपत्तेः । रागद्वेषमयादीनामनुरूपं चरन्नपि । योऽन्तव्योमवदच्छः स्यारत जीवन्मुक्त उच्यते । वाशिष्ठे जीवन्मु- क्तस्य संसारवासनासद्भावदर्शनाश्च । किंच विदेहमुक्तिसमये जीवन्मु- क्तस्य वीतिहव्यस्य वचनम्- राग नीरागतां गच्छ द्वेष निःशेषतां ब्रज। भवद्भयां सुचिरं कालमिह प्रक्रीडितं मया इत्यतो ज्ञानदाढर्याय निःशेषसंसारवासनानिवृत्त्यर्थं च वेदान्तमहा- वाक्यश्रवणमनननिदिध्यासनाभ्यासमष्टाङ्ग योगसद्वासनाभ्यासं च बोध- दाढर्यपर्यन्तं पुनः पुनः कुर्यादित्यर्थः ॥ ४९ ।। इदानी ब्रह्मापरोक्षज्ञानदाढायोपायान्तरमाह- श्रुत्याऽऽचार्यप्रसादेन दृढो बोधो यदा भवेत् । निरस्ताशेषसंसारनिदानः पुरुषस्तदा ॥ ५० ॥ श्रुत्येति । श्रुत्या गुरूपदिष्टवाक्यश्रवणादिनाऽऽचार्यप्रसादेन प्रणि- पातादिसंपादिताचार्यप्रसादेन च यदा बोधो दृढो मवेत्तत्कालपर्यन्तं गुरुक्तमहावाक्यश्रवणादिकं गुरुप्रसादं च संपादयेदित्यर्थः । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्यु श्रुतिपरायणाः। [म० गी० १३ । २५ ] इति स्मृतेर्वेदान्तमहावाक्यश्रवणादिनैव मृत्योरतिक्रमणश्रवणादयमर्थोऽवग- म्यते । तार्ह वेदान्तवाक्यश्रवणाद्यभ्यासाद्वा गुरूपदिष्टमहावाक्य श्रवणा- भ्यासाद्वाऽपरोक्षज्ञानदाढर्ये सति तदा पुरुषः कथंभूतः स्यादित्या- काङ्क्षायामतिहढकण्टकन्यायेन दृढापरोक्षज्ञानस्य संसारवासनया सह निःशेषमज्ञानतत्कार्यनिवर्तकसामर्थे सति तदा पुरुषो निरस्ताखिलो- पाधिर्मवतीत्याह-निरस्ताशेषेति । कर्मणोऽपि संसारकारणत्वात् । तत्किं निदानशब्देनोच्यते तथाऽसति अज्ञाननिरासमन्तरेण कथं तत्कार्यस्य कर्मणो निरासः स्यादिति निदानशब्देनानादिकारणमवि- N ·श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । ४१ धोच्यते । तस्याः संसारनिदानत्वं संसारादिकारणत्वं संसारकारणक- मणः कारणत्वमात्रमिति वाच्यम् । संसारस्य निदानं संसारनिदानमशेष च तत्संसारनिदानं चाशेषसंसारनिदानं निरस्तमशेषसंसारनिदानं सपरि- करमज्ञानं येन स तथोक्तः ॥ ५० ॥ इदानीं निरस्ताशेषसंसारनिदानवे सति किं स्यादित्याकाङ्क्षायां तस्य विदेहमुक्तिरित्युच्यते- विशीर्णकार्यकरणो भूतसूक्ष्मैरनावृतः । विमुक्तकर्मनिगडः सद्य एव विमुच्यते ॥ ५१ ॥ विशीर्णेति । विशीर्णकार्यकरणः कार्य शरीरं करणानीन्द्रियाणि विशीर्णानि शिथिलीभूतानि कार्यकरणानि यस्य स तथोक्तः । ननु देहेन्द्रियादौ विद्यमाने तस्य विशीर्णत्वं कथमितिचेत्तस्यापरिच्छिन्नब-. ह्माकारभावनया देहेन्द्रियादिपरिच्छिन्नत्वामावान्मुक्तदृष्ट्या विशी- र्णत्वमत एव भूतसूक्ष्मैरनावृतः शब्दादिभिरनावृत इन्द्रियाविशीर्णत्वा- द्विषयसंनिधावप्यविकृतचित्त इत्यर्थः । अत एव विमुक्तकर्मनिगड इति विशेषणम् । संचितप्रारब्धागामिरूपं निगडं यस्य स तथोक्तः । अतः सद्य एव विमुच्यते तदेव निरस्ताशेसंसारनिदानत्वसमय एव विदेहमुक्तो भवतीत्यर्थः । कथं देहे स्थिते विदेहमुक्तिः स्यादिति न शङ्कनीयं लोकदृष्ट्या देहे सत्यपि निरस्ताशेषाज्ञानस्याज्ञानपरिकल्पि- तदेहाभावाद्विमुक्तिरेव भवति । अत्र श्रुतिः-" अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः " [ छा०८ । १२ । १ ] इति । नन्वेवं सति प्रवर्तकाभावाच्छरीरं कथं प्रवर्तत इति चेद्यत्र क्वापि चिन्तायुक्तस्य हस्तादिकं स्वतो यथा स्वकार्ये प्रवर्तते तथा वासनाधीनं चक्षुरादीन्द्रियं स्वतः प्रवर्तत एवं पथिगततृणादौ चक्षुरादिर्न रागतः पतति । मुक्तदेह- श्चापि पूर्ववद्भोजनादौ प्रवर्तते । यथाऽध्वगन पथा प्राप्तगिरिनदीविपि- नादिकं विलोक्यते तद्वन्मुक्तदेहनापि भोजनादिकमनुभूयतेऽतः पूर्व- संस्कारवशात्कुलालचक्रन्यायेन ऋषभजडमरतादिदेहवत्पुरावत्प्रवर्तत एवेति वेदितव्यम् । तस्य लोकदृष्ट्यैव शरीरपतनं तत्समये । श्रुति:- " तद्यथाऽहिनिलयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेतेऽथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव" [वृ० ४।४।७] ६ ·४२ विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता-- इति । एवं ब्रह्मापरोक्षज्ञानदायान्निरस्ताशेषाज्ञानस्य पुरुषस्य वासना. लेशेन सहाज्ञानतत्कार्य सर्वकर्मक्षये विदेहमुक्तिरुक्ता । एवंभूतस्यापि लोकदृष्ट्या देहावस्थानमात्रेण जीवन्मुक्तत्वाङ्गीकारे ब्रह्मादीनामप्यन्य- दृष्ट्या देहसंमवाज्जीवन्मुक्तत्वमेव स्यात् । तच्चानिष्टं तेषामप्यपरिच्छिन्न- ब्रह्मस्वरूपत्वेन प्रसिद्धत्वात् ॥ ५१ ॥ एवं विदेहमुक्तिनिष्ठामुक्त्वेदानी ब्रह्मापरोक्षज्ञानमात्रात्पुरुषस्य निर- स्ताशेषाज्ञानत्वासंभवात्संचितकर्मण एव क्षये जीवन्मुक्तिमाह- प्रारब्धकर्मवेगेण जीवन्मुक्तो यदा भवेत् । कंचित्कालमनारब्धकर्मबन्धस्य संक्षये ॥ ५२ ॥ प्रारब्धेति । पुरुषो यदाऽनारब्धकर्मबन्धस्य संक्षये जीवन्मुक्तो मवे. त्तदाप्रभृति प्रारब्धकर्मवेगेण सह प्रारब्धकर्मफलहेतुभोगहेतुभूतरांगादि- संसारवासनालेशेन सह कंचित्कालमवतिष्ठत इत्यन्वयः । एतदुक्तं भवति ब्रह्मापरोक्षज्ञानादनारब्धकर्मबन्धस्य संचितकर्मणः क्षये सति जीवन्मुक्तस्य पुनः शमादिसाधनानुष्ठानेन सह वेदान्तश्रवणमनननिदि- ध्यासनाभ्यासस्य पौनःपुन्येन कृतत्वाद्बोधदाये सति निरस्ताशेषाज्ञान- त्वात्प्रारब्धकर्मवासनालेशानुवृत्तेरपि क्षये देहाद्यभिमानाभावात्स तु विदेहमुक्तो भवति । यस्य त्वज्ञानमात्रमेव स्यात्तस्यापरोक्षज्ञानमात्राद- नारब्धस्य संक्षये सति बोधदायहेतुभूतश्रवणाद्यभ्यासाकरणाद्बोधदा- यामावे प्रारब्धकर्मवासनालेशानुवृत्त्या सह कंचित्कालं स तु जीवन्मु- क्तरूपेणावतिष्ठते । तस्यापि कालान्तरे शमाद्यनुष्ठानेन सह श्रवणाद्य- भ्यासकारणज्ञानदाढ्यं संभवति चेत्प्रारब्धकर्मवासनानिवृत्तिद्वारा देहा- द्यभिमानाभावाद्विदेहमुक्तिः संभवति । यदि ज्ञानदाय न स्यात्तार्ह प्रा- रब्धकर्मवासनाभ्यासनिवृत्त्यमावादेहपातपर्यन्तं जीवन्मुक्तरूपेणावतिष्ठते प्रारब्धं नामेदानी प्रतीयमानदेहोत्पत्तिनाशादिहेतुभूतं कर्म । अनारब्धं नाम विष्वग्देहान्तरोत्पादकं संचितं कर्म । ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं देहावसान- समये कर्तृत्वमोक्तृत्वाद्यभिमानमन्तरेण क्रियमाणमागामि कर्म । तत्र -प्रारब्धं विविधम् । ऐच्छिकमनैच्छिकं परैच्छिकं चेति । तत्रानैच्छिक- परैच्छिकयोः स्वकीयप्रयत्नो नास्ति । ऐच्छिके स्वप्रयत्नं कृत्वा स्वाभी- ·श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । ४३ टाननुभुङ्क्ते । किं चाऽऽकाशगमनादिसिद्धिजालानि वाञ्छन्ति चेतान्यपि क्रमात्साधयन्ति । तदुक्तम्- यस्तु वा बालिशोऽल्पोऽपि सिद्धिजालानि वाञ्छति । स तु तत्साधनैव्यैस्तानि साधयति कमात् ।। इति वाशिष्ठवचनम् ॥ ५२॥ इदानी संसारवासनानुवृत्तिवशात्कर्तृत्वभोक्तृत्वाभिमानमन्तरेण प्रार- ब्धकर्मफलभोगानुभवसमये हि क्रियमाणानामागामिकर्मणां बन्धहेतु- त्वशङ्कामवता(पसा )रयन्मारब्धकर्मान्ते विदेहमुक्तिमाह- निरस्तातिशयानन्दं वैष्णवं परमं पदम् । पुनरावृत्तिरहितं तकैवल्यं प्रतिपद्यते ॥ ५३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यशंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः समाप्ता। । निरस्तेति । वैष्णवं परमं पदं प्रतिपद्यत इत्यन्वयः। विष्ल व्याप्तावि- त्यस्माद्धातोविष्णुशब्द उत्पन्नो विष्णोस्तदिदं वैष्णवम् । अतः सर्वदेश- कालवस्तुव्यापकत्वादेव परममुत्कृष्टं पद्यत इति पदं स्वरूपमित्यर्थः । वैष्णवमित्यनेनाङ्गाङ्गिमावो नाङ्गीकृतः शिलायाः पुत्रिका राहोः शिर इतिवत् । विष्णोरेव वैष्णवं पदं सर्वव्याप्तं पदं स्वरूपं प्रतिपद्यते प्राप्त इव मवति । कण्ठामरणस्येव नित्यं प्राप्तस्य स्वरूपस्याविद्ययाऽप्राप्ति- रिव विद्यया प्राप्तिरिवेत्यर्थः । तत्याप्तौ परमपुरुषार्थ ज्ञापयंस्तत्स्वरूप- मेवाऽऽह-निरस्तातिशयानन्द इति । एतत्पदं पूर्व व्याख्यातमपरिमिता- नन्दमित्यर्थः । लोके संयोगानां वियोगाना(2) तत्त्वदर्शनात्तत्प्राप्तौ कालान्तरे तद्वियोगेन पुनरावृत्तिशङ्कायाम् । ". अनावृत्तिः शब्दादना- वृत्तिः शब्दात् "[ब्रह्मसू० ४।४। २२] इत्यधिकरणन्यायेन पुन- जीवत्वप्राप्तिं वारयति-पुनरावृत्तिरहितमिति । अन्यस्यान्यप्राप्तावेव वियोगः तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् २।६।१] इति । अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः [भ० गी० १०।२०] परमात्माऽद्वयानन्दः पूर्णः पूर्व स्वमायया। स्वयमेव जगभूत्वा प्राविशजीवरूपतः ।। अत्र तु [ तै० ·४४ विश्वेश्वरविरचितटीकासमेता- तत्त्वमसि [छा०६।८1७] इत्यादिवचनाजीवपरयोर्वस्तुतो मेदा. मावाद्वियोगो नास्तीत्यर्थः। तथा चोक्तम् “ यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम"[मगी०१५।६] इति। ननु ताकाशवत्सर्वगतेन परमेश्वरेण तद्भिन्नस्य जीवस्य तत्माप्तिरयुक्तेत्याशक्य साक्षात्प्राप्त्यमावेऽप्युपाधि- निवृत्त्या तद्भावापत्तिरेव तत्प्राप्तिरित्याह-कैवल्यमिति । उपाधिवि. निर्मुक्तौ स्वयमखण्डः सच्चिदानन्दरूपेणावतिष्ठत इत्यर्थः । अयमाशय:- अपरोक्षज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तिद्वारा संचितकर्मनाशे सति रागादिसंसार- घासनालेशानुवृत्या कर्तृत्वाधभिमानमन्तरेण प्रारब्धकर्मफलानुमवस- मय आमासरूपेण क्रियमाणेनाऽऽगामिकर्मणा सह जीवन्मुक्तस्य तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ तद्यपदेशात् । [ब्रह्मसू०४ । १।१३] इत्यधिकरणन्यायन कर्तृत्वाद्यमिमानामावाद्वस्तुगत्या कर्तृ- खाद्यमावाच । यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवं. विदि पापं कर्म न श्लिष्यते "[ छा० ४।१४ । ३ ] इत्यादिश्रुत्या च संश्लेषो न स्यात् । प्रारब्धकर्मवेगस्यापि मुक्तेषोरिव वेगक्षया- 'निवृत्तिरतः संचितकर्मणो ज्ञानेन नष्टत्वादागामिकर्मणा संबन्धामावा- पारब्धकर्मणो मोगेन नष्टत्वात्कारणामावाकार्यामाव इति न्यायेन देहान्तरप्राप्स्यमावात्मारब्धकर्ममोगान्ते " न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्य- त्रैव समवलीयन्ते" [ नृसिं० उ० ख० ५] इत्यादिश्रुत्या तप्ता यस्थ- जलवन्मुक्तदेहे प्राणानां विलयः स्यात् । अत्र प्राणशब्देन ज्ञानेन्द्रिय- पञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकं प्राणादिपञ्चकं मनआद्यन्तःकरणचतुष्टयं लिङ्गश- रीरात्मकं सवं गृह्यते । प्राणादेरुत्क्रमणामावादेहान्तरसंमवोऽपि न स्यात् । अत्र देहे प्राणोऽस्य लीनः स्यात् । जीवस्य शरीरत्वमपि न स्यात् । यदा मुक्तस्य शरीरं मृतं सत्सद्यः पतति तदोपाधिविनिर्मुक्तघ- टाकाशमहाकाशवत्परिपूर्णचिदानन्दस्वरूपो भवतीति । अत्र श्रुतिः- तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये" इति [छा०- ६।१४।२]" भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे" [मु०२ । २८ । ]" ज्ञा- नानिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा [गी० ४ । ३७ ] " ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति" [गी०४। ३९] " तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः।" [ ईशा० ७] ne ·श्रीमच्छंकराचार्यकृता वाक्यवृत्तिः । ४५ "तरति शोकमात्मवित् । [छा० ७।१।३ ] बह्म वेद ब्रह्मैव भवति" [ मु०३-२-९]" ब्रह्मविदाप्नोति परम् " [ ते. त्ति०२।१ । ५] इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेभ्योऽयमर्थोऽध्यक सीयते ॥ ५३॥ नमो ब्रह्मविद्भयो नमो ब्रह्मविद्यः । इति श्रीविश्वेश्वरपण्डितविरचिता वाक्यवृत्तिः समाप्ता ।