·शास्त्रमुक्तावळी-२०
॥ पदवाक्यरत्नाकरः॥
महामहोपाध्याय श्रीगोकुलनाथ भट्टाचार्य विरचितः,
श्रीकांची प्रतिवादिभयंकरं अनन्ताचार्येण परिशोधितः,
श्रीसुदर्शनमुद्राक्षरशालायाम
अमुद्रयत ।
॥ श्रीकाञ्ची ॥
१९०४
अस्य पुनर्मुद्रणादिविषये मुद्राशालाधिपस्येवाधिकारः।
इदानी मेतन्मूल्यं रूप्याणि १ . ० . .

·No text on this page.

·भूमिका। यः किल पदवाक्यरत्नाकरनामायं ग्रन्थो व्युत्पत्तिवादशब्दश शक्तिप्रकार शिक्रादिभ्योपि बहुळतमगम्भीरविचारपूर्णो व्युरिपत्सूना मथ च व्युत्प ग्रानां बहूपकारक इति स्पष्ट मामूलाग्र मेतद्वन्यदर्शिनां विदुषाम् । ग्रन्थस्या स्थ प्रणेता श्रीमान् महामहोपाध्यायः श्रीगोकुलनाथ शर्मा मिथिलादेशे “ मंगरौनी" नाम्नि ग्रामे सकलविद्यानिधः पीता म्बरशर्मणः फणदहवंशावतंसस्य उमादेवीनाम्न्यां पत्नया मजनि ! अमु मर्थ ममृतोदयनाम्नि नाटके स्वय मेव ग्रन्थकर्ता विस्तरेणाह ! तत्र सुभाषितेाकलुषसुलोचनविषानलैः । फणं दहन्दि शेषस्य ततः फणदहामताः ॥ इति फणदहनाम्नो वंशस्थ महिमा प्रपंचितः । तत्र बंशे विद्यत एवं विद्यानिधिः पीताम्बरो नाम , प्रकृतिगहने तन्त्रे वैशेषिके विवृति व्यधा दकुरुत चतुर्वर्गव्याख्यामृतानि च भारते । भरतवचसा तत्वख्यात्य निबन्ध मभाषत व्यतनुत तथा तिनो घाणीविलासकविः कथाः ॥" इति पीताम्बरनामा स्वपिता प्रशंसितः। भगवति! अस्ति तस्य परापरब्रह्ममीमांसनमांसलविज्ञान वासनस्य सकलसारस्वतसंसारसरणिविभागविदो विद्या- निधेः पीताम्बरस्य चतुर्णा पुत्राणा मेकतमो गोकुलनाथी नाम । इति गोकुलनाथनाम्न स्वस्य पीताम्बरपुत्रत्वं व्यक्तीकृतम् । पीताम्बरपुत्रेषु त्रिलोचन धनंजय गोकुलनाथजगहरसंज्ञके प्वयं गोकुलनाथ खिलोचनकविधनंजययो रतुजा, जगद्वरस्थाग्रज इति च- " यो जन्मत श्च गुणत श्च मतः कनिष्ठः श्रीमत्रिलोचनकवे च धनंजया च । ख श्रीजगद्धरधरा तिलकाग्रजन्मा निर्मास्यति प्रगुणतत्वरसम्प्रबन्धम् ॥" इत्यमृतोदयनाटकश्लोकेन व्यक्तीकृतम् ।

·अनेन च स्वपितुः पीताम्बरा देव सर्वाण्यधीतानि शास्त्राणीति-
" अधिगत मुपाध्याया द्विद्यानिधे रनुचिन्तितं
विरळविषयग्राहिण्यापि स्वया जडया धिया ।
बहुळ मथवा स्तोकं यद्यन्मया श्रुत मर्जितं
परिणति रियं तस्य प्रीत स्तयास्तु प. पुमान् ॥"
इति ग्रन्थकवा मृतोदयान्ते प्रोक्तम् ।
अयं च कविः पंचदशाधिकषोडशशततमविक्रमशकाब्दे ( 15.57
A.D.) मिथिलाया मभूव । फत्तेसाहाभिध श्रीनगराधिपते बहुमानभाजन
मय मभूदिति चावगम्यते । तत्र तत्र चामृतोदयादिग्रन्थेषु फत्तसाहाय
ग्रन्थकृता प्रशसितो दृश्यते ।
अनेन च (१) चक्ररश्मिः - तत्वचिन्तामणिटीका, (२) दिकाल
निरूपणं, (३) मिथ्यात्वनिर्वचनं, (४) कुसुमांजलिटिप्पणं, (५) काव्य
प्रकाशटीका, (६) कुण्डकादम्बरी, (७) द्वैतनिर्णयर्टीका, (८) कादम्बरी
प्रश्नोत्तराणि, (९) एकावळी, (१०) कादम्बरीकार्तिश्लोकाः, (११) शिव
स्तुतिः, (१२) अमृतोदयनाटक, (१३) पदवाक्यरत्नाकरः, (१४) ला-
घवगौरवरहस्यं, इत्यादयो प्राथा निर्मिताः । तत्राद्यावधि अमृतोदय
नाटकं शिवस्तुतिरिति ग्रन्थद्वयं काव्यमालायां मुद्रितं वर्तते ।
अस्य च शिष्येषु विभक्त्यर्थनिर्णयकर्ता गिरिधरोपाध्यायो प्यन्त
र्भवतीति विभत्त्यर्थनिर्णया देवावगम्यते ।
अस्य च
-
अस्मदीय श्रीहयवदनलीलासदनस्थ मकं पत्र
लिखितं प्राय श्शुद्धं,
विदर्याणां श्रीमतां ति- अ- कु- श्रीनिवासाचार्याणां तादृशं
पुस्तकद्वयं, चेति पुस्तकत्रयाधारणेव शोधन मकारीति सर्वसुस्थम् ।
इति ।
प्रतिवादिभयंकरम् अनन्ताचार्यः । ( सम्पादकः )

·श्रीरस्तु। श्री हयग्रीवाय नमः। शास्त्रमुक्तावळी। पदवाक्यरत्नाकरः। नान्यसाधारणो बिश्वविषयो यो विभो र्गुणः । तस्यैषा शक्ति रखिलप्रपञ्चस्य प्रकाशने ॥ १ ॥ - विभोः संयोगेन मूर्तद्रव्य सामान्यं अनादि निधनेन चैतन्येन सकलमपि वस्तु व्यावतो भगवतो भवस्य । यो गुणो नित्यसर्वविषयत्वादिना जीवादिगुण व्यावृत्तेन धर्मेण लोकोत्तरः, विषयतया विश्वमभिव्यावर्तते । तस्य दैताप्रतिहतस्य इदं कृनजन्य जातजननानुकूल सामर्थ्यम् । अथच - यश्शब्दत्वेनानुगतीकृतस्तन्नेक इव व्यवद्रियमाणो गगनेतरत्र समवायेना वर्तमानो जगतिविषये विवर्तमानव्यापारो ऽनवच्छिन्नपरिमाणस्याकाशस्य वर्णलक्षणो गुणस्तस्य सर्वधर्मिबोधाय प्रभवत्य भिधानाम वृत्तिरिति । विश्वेश्वरस्य कृति रिवा काशस्य शब्दोपि तत्वतो ज्ञात स्तंसारा मोचयतीति प्रयो- जनसम्बन्धध्वनिः । ननु -घटादिवर्णानां प्रपश्चप्रकाशनसामर्थ्य नप्रत्येकपरिसमाप्तम्, घश्रवणमावण कलशावगमप्रसङ्गात् । नापि समुदायव्यासतं, क्षण- द्वयमावप्राणनस्य तेन पुरुषेणो चरितस्य धकारस्य तत्पुरुषोच्चारयि- ध्यमाणेन टकारेण योगपद्यनो त्पत्ते रसम्भवात् । विभिन्न पुरु- षोच्चारित घकार व्यतिकरेणा र्थ प्रत्यायना भावाच । एकपुरुषोच्चरितयो रेव टकारयोः स्थित्यु- त्पत्ति योगपद्य मव्यवधानेन पौर्वापर्य वा समुदितत्वमित्यपि सन्भ, वति । तथाहि - प्रथम स्वतः पुरुषार्थतावच्छेदक सुखदुःखाभावत्वा- टकार - घकार ·२ शास्त्रमुक्तावळी । दिविशेषितसुखादिज्ञानात् स्वस्य लुखे दुःखाभादेवा इच्छायांतल्खाधनप्र- तितन्धाना परस्य वाक्यार्थबुद्धौ तत्कारणत्वाकलना च्छन्दे तदुपा- यत्वप्रत्यया रकण्ठतालुसंयोगे वस्तु रिच्छा, अथ चेष्टाया स्तन्नि मित्तत्वभसिखन्धानं स्वकीयेदानीन्तन कृतिखाध्यता प्रतिजन्धानलम- वहितम् , ततश्चेष्टा कण्टसालुसंयोगसाधनं मदीयेदानीन्तन कृतिसा- ध्याचेति प्रतिवन्धान , अथमदीपदानीन्तन कृतिसाध्यायाः कण्ठतालु- संयोगसाधनस्य चेष्टायाः समवायीकण्ठइति कण्ठांशे लौकिक मुपनीवचेष्टायंशे पुनरलौकिकं त्वाचप्रत्यक्षंचत्पिद्यते; अन्तर्भागाव- च्छिन्नत्वच एवा तश्शरीरावयव ग्राहकत्वात् । अतएवान्तर्नाडी मवल म्ब्य मनो नोदनादि गोचराः प्रयत्ना उत्पद्यन्ते । तेनेष्टसाधनत्व- कृतिसाध्यत्वे चेष्टाया मवगाहमानेनो पादानस्य कण्ठस्य त्वाच प्रत्यक्षेण चेष्टाचिकीर्षा जनयित्वा कण्ठोपादानिका चेष्टासाध्यिका प्र- वृत्तिर्जन्यते । इष्टखाधनसमवायेतयो पादानप्रत्यक्षस्य तदुपादानक प्रवृत्तौ जनकत्वात् । शरीरावयव वृत्त्यवच्छेदकतासम्बन्धेन चेष्टा- साध्यकप्रवृत्ती वेटोपादानावयवत्वाचस्य चेष्टाविशेषणतानिरूपित নিয়ন্ত্রনাধীন বিহা জাগৰাৰ। বহাৰীৰ মিছমাখন चेष्टावदित्येवं बाह्यत्वाच सत्येपि न परशरीरावच्छेदेन प्रवृत्तिः । अवच्छेदकतया तदात्मीय विशेषगुणे तदात्मीयादृष्टस्या वच्छेदकता संसर्गेण कारणत्वात् । उत्पद्यते च परशरीरोपादानिका चेष्टासध्यिका प्रवृत्ति निजमहाशरीरे, न त्ववच्छेदकतया शरीरावयवे । भवतु वोपादानत्वविशिष्टावच्छेदकतैव निरुक्तत्वाचजन्यतावच्छेदकः सम्ब- न्धः, तेन महाशरीरावच्छेदेन उत्पतनादिचेष्टालाध्यक प्रयत्नोत्पत्त्य- भ्युपगमेपि नक्षतिः । यत्तु कण्ठायन्तरावयवावगाहिना मन्धकारे 'वक्रांगुलिः प्रविरळांगुळि रेष हस्त' इत्यादि बायावयवावगाहिनांच प्रत्य- क्षाणां नत्वाचत्वं, तगतपरिमाणमार्दवादे रपि ग्रहणप्रसंगात । अपि त्वात्मत्वेन कण्ठहस्ताधवगाहि मानसमेव, योग्यधर्मपुरस्कारेणा यो- - ·पदवाक्यरत्नाकरः । ३ ग्याना मपीन्द्रिययोग्यत्वाभ्युपगमात् । अत एव दधिधवळ माकाश मिति नायनो निश्चय इति । - तन्न, मम कण्ठ इति प्रतीत्याऽत्मत्वेन कण्ठो गृह्यत इत्यस्यानुभवबाधितत्वात । वक्रांगुळि हस्त इत्यादौच- बक्रत्वांगुळित्वादी नामग्रहप्रसंगाच तया कण्ठोपादानिकया कण्ठावच्छिन्नया प्रवृत्त्या कण्ठसमवेता चा जन्यते। उपादानविषयत्वावच्छेदकत्वोभयसंलगेण प्रवृत्तेः समवायेन देशांप्रति कारणत्वात् परशरीरचेष्टासाध्यकप्रवृत्त्या उपादानतया विषये परशारीरे स्वावच्छेदके महति शरीरेच चेष्टाया अजननात् । कण्ठचेष्टयाच विभाग पूर्वसंयोगनाशी जनयित्वा तालुना कण्ठस्य संयोगो जन्यते । तेन स्वाश्रयावच्छिन्नत्वसंसर्गेणा काशे प्रत्यासीदता कारादिशब्दो निजाश्र- यावच्छेदेनो त्पाद्यते । ताल्वादिप्रेरितो वायुश्च यथायथं कदम्बगोळ- कन्यायेन वीचीतरंगन्यायेन वा शब्दान्तरं बाह्मदेशावच्छेदेनो त्पादयन् प्रसारयतीति शब्दोत्पत्तिप्रक्रिया । प्रयोजकचेष्टागोचरप्रयत्नकाले पूर्वेषां सर्वेषामेव ज्ञानानां विनष्टत्वाव तदनंतरं सुखादिज्ञानतदिच्छाक्रमेण टकार- प्रयोजक चेष्टागोचर प्रयत्नोत्पत्तिं यावधावन्तः क्षणाः तावत्क्षणान्तरेणैव धकारोत्पत्ते रनन्तरं टकारोत्पत्तिरिति क तयो यौगपद्यमव्यवधानश्चेति । तथान्च चतुर्भिः पंचभि ऽपि प्रायेणान्तरितः क्षणैः । पूर्ववर्णा त्परो वर्णः पदत्वं प्रतिपद्यते ॥ २ ॥ सुखेच्छानन्तरं सुखसाधनं शिष्यवाक्यार्थ बुद्धिरिति स्मरणेन जनिता बुबोधयिषा सुखमपि विषयीकरोति, उपायेच्छायाः फलविषय कत्व नियमात् । सुखसाधनं बुद्धिरिति ज्ञानस्य सुखेच्छायाश्च सुखनिष्टफल- त्वाख्य विषयतानिरूपित बुद्धिनिष्ठोद्देश्यताकेच्छात्वावच्छिन्नं प्रत्येवजनक त्वात् । अन्यथा दुःखध्वंस जनकताज्ञान दुःखध्वंसेच्छाभ्यां जनितायां बुद्धी- च्छायां व्यभिचारप्रसंगात । फलत्वाख्य विषयता सुखायधनभिच्छामीत्य- नुभवसिद्धा । भवतुवा सुखसाधनता ज्ञानस्यापि सुखज्ञानत्वात्तज्जनि.

·४ शास्त्रमुक्तावळी । तेच्छा सुख्तदुपायोभय सनूहालम्बन स्वरूपा । एवं वर्णगोचरमिष्ट- साधनता स्मरणमपि पूर्वगृहीलयावदिष्टसाधनता समूहालम्बन स्व. रूपमिति तजनितापीच्छा सुखं बुद्धिं वर्णश्चावगाहते । वर्णात्तु या. वन्तएव यत्वघोत्तरटत्वादिना तदिच्छाविपयाः । ततो निरुक्तयावदिष्ट- साधनसमूहालम्बन स्वरूपं प्रत्येकं तावदर्णखाधनतया तत्तस्थान चे. ष्टाजातमवगाहमानं स्वकीयकृतिसभ्य प्रथमवर्णजनक चेष्टाविषयं स्मरणम् । अथपूर्वगृहीतयावर्णविषयिणी चेष्टास्विच्छा । ततः प्रथम- वर्णानुकूलं चेष्टाया मिदानीतनस्वकीय कृतिसाध्यत्वे टसाधनत्वयो मानसंजायमानमनुभूत चरा ण्यखिला नीष्टतत्साधनानि सुखबुद्धि वर्णचेष्टान्तराणि गोचरीकरोति, उपनायकसत्वात् । इदानीं काल स्तुमनोयोग्यज्ञानादिस्वरूपो लौकिकादपि सन्निकर्षान्मनसागृहीतु श- क्यः । कृत्यधिकरणकालानवगाहिनोपि स्वाधिकरणकाल गोचरस्य कर्तव्यता ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वोपगमात् । भवतुवा पूर्वोक्तमिष्ट- साधनता स्वकीयकृतिसाध्यतयो स्मरणमेव कालत्वेन ताद्रूप्येणवे दानीकालविषयक, तदुपनीतएव कृत्यधिकरणकालः कर्तव्यताप टक कृतिविशेषणतया मनसा गृह्यते । अतएव वर्तमानस्य ज्ञानस्य मन स्सन्निकृष्टस्यापि पूर्वागृहीतत्वेन कृतिविशेषणतया मानसम्मान मनु- पपन्नमिति समाहितं । सम्भवतिच कृत्यधिकरणकालस्य तद्रूपेण स्मरणम् , अनवच्छिन्न प्रकारताकत्वेना नुभवस्य स्मरणं प्रति कारणत्वा भावात् । कालिकाधिकरणतावच्छेदक धर्मवानित्यनुभवेन विषयी- कृतानां कालेदन्तानां उद्बोधकविशेषवला दनवच्छिन्नयापि प्रकारत. या स्मरणेन ग्रहणे बाधकाभावात् । तेनच प्रथमवर्णानुकूल चष्टायां. इष्टसाधनत्व स्वकीयदानींतनकृतिसाध्यत्वे .वर्णान्तर तदनुकूलचेष्टादौ चेष्टसाधनतामात्र मवगाहमानेन मानसेन प्रथमव- चेष्टायां चिकीर्षा, अन्यत्र चेच्छामात्रं । जन्यतांवा संस्कारोबोधक विशेषनभवेन कालिकाधिकरणतावच्छेदक धर्मवत्कालिक स्वकीय कृतिसाध्यत्वानुभव समुत्थेन प्रमुषित कालिकाधिकरणतावच्छेदकत्व- स्वरूप तत्तोपलक्षणधर्मेण प्रथमवर्णानुकूलचष्टाया मिदानीन्तन ·पदवाक्यरत्नाकरः । कृतिसाध्यत्व मन्यत्रचेष्टसाधनतामात्रमवगाहमानेन स्मरणेनैव निरुक्ता चिकीर्षा । जनितायां तु निरुक्तमानसेन कथितस्मरणेन वा सकलेष्टप. रम्परावगाहिन्यां प्रथमवर्णचेष्टाचिकीर्षायां तादृशकृतिसाध्यत्वेष्टसा धनत्वविशिष्ट प्रथमवर्णानुकूल चेष्टावान्कण्ठ इत्युपादान प्रत्यक्षत्वा चम् । अवच द्वितीयादिवर्णचेष्टानिष्ठेष्टसाधनस्वादिक मप्युपनीतं विष यः । इष्टसाधन द्वितीयवर्ण जनक चेष्टादीनां पूर्वकालीनत्वादिसंसर्गेण प्रथमचेष्टायां विशेषणतया भानसम्भवात् । उपादानीभूत कण्ठावच्छेदेन प्रथमवर्णानुकूल चेष्टासाध्यकःप्रयत्नः।तजनितचेष्टोत्पत्तिकालेतु द्वितीया दिवर्णानुकूल चेष्टादिविच्छा, प्रथमचिकीर्षास्वरूपफलेच्छासमानकाली नस्योपादानप्रत्यक्षात्मकस्येष्टसाधनताज्ञानस्य पूर्व सत्वात् । अतएव फले च्छा नस्वत उपायेच्छाजनिका, किन्विष्टसाधनता ज्ञानोपलक्षणीभूय जन- कवावच्छेदिकेति सम्प्रदायः । ततः प्रथमचेष्टाजनित विभागकाले मदीयेदानींतनकृतिलाध्या द्वितीयवर्णचेष्टा मदिष्टलाधन मित्याका. रक मखिलानां फलपरम्पराणां अग्रिमवर्णचेष्टानां चेष्टसाधनत्वावगा. हिस्मरणं, अथ प्रथमचेष्टाजनित पूर्वदेशसंयोगनाशकाले द्वितीयवर्ण चेष्टाचिकीर्षा सकलेष्टावगाहिनी, ततःप्रथमचेष्टाजनितोत्तरसंयोगदशायां द्वितीयवर्णचेष्टोपादानस्य स्थानस्य त्वाचप्रत्यक्षम् उपनीतप्रथमवर्ण तदनु- कूलचेष्टेतर यावदिष्टतत्साधनत्वविषयकं, अथ प्रथमशब्दोत्पत्तिकाले द्वितीयवर्णानुकूलचेष्टालायक स्तदुपादानस्थानान्तरावच्छेदेन प्रयत्नः, तत स्तुत्स्थानचेष्टाविभाग पूर्वदेशसंयोगनाशोत्तर देशसंयोगोत्पत्ति क्षणचतुष्क मन्तरा व्यतिक्रम्य द्वितीयशब्दोत्पत्तिः। एव मुत्तरोत्तरेषा मपि वर्णानां । यदिच स्मरणं न चिकीर्षाजनक, अथतु तन्मूलकं मा- नसं तदा पंच क्षणाः शब्दयो रन्तराकाले पतिताः । प्रायिकंचेदम् । अतः क्वचिदधिकविळम्बसम्भवेपि न क्षतिः । द्रुतं विळम्बितं वा वदतीत्यनुभवस्य विश्वजनीनत्वात् । श्रोतातु घकारोत्पत्ते रनन्तरं जातिव्यक्ती साक्षात्कृत्य घत्वेन धकारविकल्पानन्तरं घविशेषितं ध्वंसं साक्षात्कुरुते, स्मरतिच टकारोत्पत्तिकाले, तत्स्मरणोपनीत घकारध्वंसविशेषितं टकारं साक्षात्कुरुते, प्रत्येतिच घध्वंसवट्टत्वाव- ·६ १ घकारजनक शास्त्रमुक्तावळी । च्छेदेन कलशादि शक्तिमिति भवति सुशकापदप्रवृत्तिरिति । घरटादि पदप्रत्यक्षेणतु धध्वंसवत्त्वं रेफएव प्रतीयते, नतु टकारे । यदितु पूर्वोपनय वशा प्रतीयते, तदा घटपदप्रत्यक्षकार्याणि जायन्त एव । अतएव - चित्रकाव्यादौ व्यवहिता न्यक्षराणि योजयित्वा तदर्थ स्मरतीतिकेचित् ॥ नव्यास्तु - ज्ञानयोरेव योगपy सिद्धान्तविरुद्धं, नतु योग्या- त्मविशेषगुणसामान्यस्य , तथाच चेष्टाचिकीर्षा- काले टकारजनकचेष्टाया मिष्टसाधनत्व मदीयेदानीन्तन कृ. तिसाध्यत्वे - मूर्धादिस्थानेतु ताशचेष्टासमवायित्व मवगाहमानं त्याच मुपादानप्रत्यक्षं, पूर्व तेषा मुपस्थितत्वात । अथ प्रथमकृत्युत्पत्ति काले द्वितीय चिकीर्षा , तदनन्तरं द्वितीयाकृतिरिति कृत्यो रव्यवधानव- शा सम्भवत्येक कर्णावच्छेदेना व्यवधानेन धकारटकारयो उत्प - तिः । प्रतिसन्धीयतेच घविकल्पविषये टकारे ऽव्यवहितोत्तरवरूपं . वैशिष्टयम् । तच्च स्वकालीन प्रागभाव प्रतियोगित्वं स्वावच्छेदका- वच्छेद्यत्वं कालिक विशेषणता चेत्येत स्त्रितय स्वरूपम् । कालमुद्रया स्वस्वध्वंसोभयाधिकरणत्वेसति स्वावच्छेदका- वच्छिन्नत्वंवा । तेन धकाराचिरान्तरितस्य धकाराव्यवहितपूर्वका. ले अनुत्पत्तिकालेवोत्पन्नस्य धकारानवच्छेदककर्णावच्छिन्नस्य च ट- कारस्य व्युदासः । यदिच चैत्रीय काराव्यवधानेनै कस्मिन्नेव श्र. वस्युत्पन्नो मैत्रीयटकारोव्यावर्तनीयः, तदैकपुरुष प्रयोज्यतावच्छेदि- का घत्वटत्वव्याप्याजातय एव घत्वटत्वस्थाने प्रवेशनीयाः । श्च निरुक्ताव्यवहितोत्तरत्व संसर्गेण घविशिष्टटत्वमेव घटपदत्वम् । व्यवहितोचरिते तद्भमादेव पदार्थप्रतिसन्धानम्, नतु तदनुरोधेन बहु क्षण साधारण मव्यवधानं प्रकृते प्रवेशनीयं, गौरवादिति प्राहुः । गनु प्रतिपद्यतामुपनीत पूर्ववर्णेन तद्धसेन वा विशिष्ट उत्तरी वर्णः पदत्वं, तथापि पदस्वरूपमेवार्थस्य नस्मारकम् , अतिप्र. संगात , • अतः पदज्ञानमेव सथति वक्तव्यम् , तच्चानुपपन्नम् , भिन्न. विषयकज्ञानेन स्मरणाजननादिविचेत् ? उच्यते - ·पदवाक्यरत्नाकरः । ७ पूर्वानुभूत्या संस्कार शेषया स्वार्थगोचरा । जन्यमाना स्मृति शब्द मुद्बोधक मपेक्षते ॥ ३ ॥ आसीत्पूर्व विषयेगवादी गौरयमित्येवमाकारको अनुभवो गवि. ध्यवहारादिना गोपदसंबन्ध ग्रहश्च । तस्य चेदानीमविद्यमानस्यापि गवानु- भवस्य व्यापारो भावनानामस्मरणोपधाने प्रभवति । तत्सहकारितयातु पदज्ञानमुद्धोधकं स्मृत्याजनकत्वेना पेक्ष्यते । यद्धर्मावच्छिन्नसम्बन्धोयद्धर्म विशिष्टे पूर्वगृहीतःतद्धर्मावच्छिन्न गोचरसंस्कारे तद्धर्मावच्छिन्नदर्शनस्य- नियतो दोधकत्वात । दृष्टाहि गजे हस्तिपकसम्बन्धनहाहित संस्कारसह- कृतेन हस्तिपकदर्शनेन गजस्मृतिः। यद्यपि स्मरणसामान्ये संस्कारोद्धोध- कानि नानुगतानि , तथापि गोपदज्ञानविशिष्ट गोस्मरणत्वावच्छिन्नं प्रति गोपदज्ञानत्वेन भवत्येव याव सम्भविन्याया दनुगता का. रणता । अगृहीतपदपदार्थसंगतिकानां पदज्ञानादर्थस्मरणानुदयात् गौ र्गोपदसंगते त्यनुभवजनित संस्कारोपि पदज्ञानसहकारित्वेना पेक्ष्यते । सस्यच शुद्धगोत्वप्रकारकस्मरणोपधायकत्वं नक्लप्तकारणतानिर्वा- ह्यमिति गोपदसंगति संस्काराव्यवहितो तरोत्पन्न शुद्धगोस्मरणम्प्रति तादृशसंस्कारत्वेन पृथगेव कार्यकारणभावः कल्प्यते । तेनो दोध. कान्तरजनित गोस्मरणे नव्यभिचारः । शाब्दिकास्तु-गोपदज्ञानस्य गोपदसंगत गोस्मरणत्वमेव ज- न्यतावच्छेदकं, तदवच्छिन्नेच गो गोपदसंगतेति संस्कारस्य क्लप्त एव कार्यकारणभावः । अत एव पदपदार्थोभयविषयकमेव प्रतिस- न्धानं वाक्यार्थबोध श्वोपपद्यते । इति प्राहुः । स्यादेतत् , यदि पदस्यार्थेन सह संगतिस्स्यात् , नत्वेवम् निहिं पद मर्थेन सह संयोगसमवाय तद्घटित सामानाधिकरण्यव्याप्तया- दिभि स्संगतम् , अन्नाग्निवाशीशब्दै र्मुखस्य पूरणप्रदाहपाटनापत्तेः । नचाभिधा नामार्थेन शब्दस्य संगति सप्तभ्यः पदार्थेभ्यो ऽतिरिच्यत इति वाच्यं, मानाभावात । पारिभाषिक धुनादिशब्दाना मंगुल्याद्य भिनयाना मप्यर्थन सहातिरिक्त संगतिसिद्धिप्रसंगात ।

·i - शास्त्रमुक्तावळी । यत्त - गोबुद्धिजनकतैव गोपदस्य गविसंगतिः , सैव शक्तिः । गोज्ञानस्य शक्यत्वमेव गोपदार्थे प्युपचर्यते । तद्बुद्धिजनकतया शु- हीतं पदं तमर्थ स्मारयति, धूमइव वह्नि तथाविधम् । संगतेरेव संस्कारेण पदज्ञानसहकृतेन जनितं पदार्थस्मरण मनुभवम्प्रति हेतुः। पदाहु रभियुक्ताः- इन्द्रियाणां स्वविषये प्वनादिर्योग्यता यथा । अनादिर] शब्दानां सम्बन्धो योग्यता तथा ॥” इति । साचतद्बुद्धिजनन योग्यता भाषाया मसत्यप्याधुनिकै रारोपिता गाव्यादिशब्दभ्यो बोधंजनयति । व्युत्पन्नास्तु गाव्यादिशब्दै गवादिशब्द मढमाय स्मृत्वावा तत एव गवादिकं प्रतियन्ति ! यदाह हरिः- तेसाधुष्वनुमानेन प्रत्ययोत्पत्तिहेतवः ॥ तादात्य मुपगम्यैव शब्दार्थस्य प्रकाशकाः नशिष्टै रनुमन्यन्ते पर्याया इव साधवः । नयतः स्मृतिशास्त्रेण तस्मा साक्षा दवाचकाः ॥ अम्माम्मेति यदाबाल शिक्ष्यमाणः प्रभाषते । अव्यक्तं तद्विदां तत्र व्यक्ते भवति निर्णयः ।। एवं साधौ प्रयोक्तव्ये योपभ्रंशः प्रयुज्यते । तेन साधुव्यवहितः कश्चिदर्थोभिधीयते ॥” इति । भवतु वा पभ्रंशेष्वपि ज्ञापकत्वलक्षणं वाचकत्वम्, व्याकर- णेनतु दैवीनां वाचां क्रतूपकारकत्व लक्षणं साधुत्वमेव व्याक्रियते । नाप [ भ्रंशि] भाषि तवै " इति श्रुत्या उपभ्रंशानां परिसंख्यानात । यदाहु:- प्रतिपादकतामात्रं म्लेच्छेष्वप्य वगम्यते । वाचकत्वा विशेषेपि नियमः पुण्यपापयोः ॥” इति । तन्त्र, परिभाषा शब्दे तदर्थबुद्धिजनकतामगृहीत्वापि संकेत मा. त्रज्ञानादन्वयमते रुपपत्तेः शक्तिसंकेत ज्ञानयो वैकल्पिकजनक- वे गौरवादिति ।

·पदवाक्यरनाकरः। ताच उच्यते तादृशार्थावगाहित्व तत्पदप्रभवत्वयोः । एकत्र बुद्धौ संकेत शब्दस्या थेन संगतिः ॥४॥ गवादिपदजन्यत्व गोत्वादिविशिष्टविषयकावोभय मकस्यां बुद्धा वैकत्रद्वयन्यायेन विशिष्टवशिष्टयरीत्यावा वगाहमालो गोपदा- होत्वविशिष्टविषयिका बुद्धिर्जायतामित्याकारक गोपदस्य गोत्वविशिष्टेन सह लंगतिः । गोत्वविशिष्टविषय. गोवाटकारतानिरूपित विशेप्यतारूपा बुद्धिविशेषणत्वेन संकेतविषयः । अतएव गोत्वोपलक्षित गोविषयक बुद्धित्वावच्छेदेन द्रव्यपदजन्यत्वावगाह्याधुनिकसंकेतो न गोत्वेन गोबुद्धाबुपयोगी, नवा पारमार्थिक द्रव्यपदस्य गोत्वविशिष्टेशक्यत्वं, किन्तु द्रव्यत्व विशिष्टे, तद्धर्मविशिष्ट विषयकबुद्धित्वावच्छेदेन तत्पदजन्यत्वावगा- हिनः संकेतस्य तद्धर्मविशिष्टतत्पदयोस्संसगत्वस्वरूपं शक्तित्वमितिव्यु त्पत्तेः । अतएव वाहीकादौ सन्नपि गोपदबाध्यत्वगोचरो भगवत्संकतो न शक्तिः, आजानिकप्रयोगस्य कोशव्याकरणादेश्च शक्तिग्राहकस्याभावेन वाहीकत्वविशिष्टे गोसदृशत्वविशिष्टेवा ताशसंकेतो गोपदसंकेत इत्यवधारणात् । भगवदिच्छायाः सर्वविषयकत्वस्य विशृंखलविष- यताभि रेवोपपत्तौ वाहीकविषयक बुद्धित्वावच्छेदेन बाधितस्यापि गोपदजन्यत्वस्यावगाहित्ये प्रमाणाभावात् । वाहीकस्मरण गोपदस्य तज्ज्ञानस्यवा जनकत्वेपि वाहीकानुभवशाब्दत्वावच्छेदेन तजन्यत्वं बाधितमेव, लाक्षणिकस्या ननुभावकत्वात् । तदनुभवत्वावच्छेदेन तत्पदजन्यत्वावगाहिसंकेत एव तत्र तत्पदशक्तिरित्यपि वदन्ति । नन्वेवमपि जातिविषयकबुद्धौ गोपदजन्यत्वावगाही संकेतोपि गवि गोपदस्य संगति स्यात , ? नचानवच्छिन्नप्रकारता निरूपित ताशधर्मविशिष्ट वृत्तिविशेष्यताक बद्ध्यवगाही संकेतएव पदसंगति रिति वाच्यम् , लोमविशिष्टलांगूलत्वावच्छिन्नप्रकारताक पशुनिष्ठ विशेष्यताकबुद्धयवगाहिनः संकेतस्य पशुपदसंगतित्वविरह्मसंगाद ।

·१० शास्त्रमुक्तावळी । किंच शब्दाश्रयत्वबुद्धिविषयत्वाद्युपलक्षित धर्मविषयकबुद्धयवगाही संकेतः कथ मनवच्छिन्ने गगने पर्वतत्वादिविशिष्टेवा व्योमादिपदस्य तदादेर्वा संगतिः ? कथं वैकत्वगोत्वोभयविशिष्टबुद्धौ गोपदजन्यत्व- संकेतः शुद्धगोत्वावच्छिन्ने गोपदस्य नसंगतिः ? गौरित्यत्रैकवचन सहकृतेन गोपदेन तदुभयप्रकारकबुद्धिजननात् । तदितरप्रकार- त्वानिरूपक तत्प्रकारतानिरूपक तद्विशिष्टविषयताक बुद्धयुद्देश्यक एव संकेतः शुद्धतद्विशिष्टे पदसंगतिरिति चेव ? शुद्धपद्मत्वाव- च्छिन्ने पंकजपदसंगते रनुपपत्तेः , पंकजपदजन्यशाब्दबोधीयपद्मविशे प्यतायाश्च पनत्वेतरपंकजनिकर्तुत्व प्रकारतानिरूपकत्व नियमात् । शुद्धपद्मत्वावच्छिन्न स्मरणावगाही संकेतएव पंकजपदसंगतिरिति चेत् ? एवमपि वाहीकत्वेन वाहीकं गोत्वेन गांच स्मारयतु गोपदमिति संकेतो गोपदसंगति स्स्यात् । बुद्धिवृत्तिसंकेतोद्देश्यतायां तदितरप्रकारक बुद्धित्वानवंच्छिन्नत्वमपि प्रवेशनीय मिति चेत् ? सूर्यवेन सूर्य चन्द्रवेन चन्द्र बोधयतु पुष्पवन्तपदमिति संकेतस्य कुत्रापि कस्याप्यसंगतित्वप्रसंगादिति । मैवम्-प्रवृत्तिनिमित्तवैचित्रयेण संकेतानां संगतित्ववैचित्रयात् । तथाहि - संकेतविषयीभूत प्रकारत्नविशेषणम् । शुद्धं धर्मान्तरेणोपलक्षितं तद्विशेषितम् ॥ ५॥ एक नानैकत्र नानाव्यक्तीवा बुद्धिगोचरे । परिच्छेदक मेतेन विचित्रा पदसंगतिः ॥६॥ संकेतोद्देश्यायां बुद्धौ प्रतियोगित्वेन तादृशबुद्धिविशेष्यतायांवा निरूपकत्वेन विशेषणं या प्रकारता तस्या माधेयतया प्रकारीभूय संकेतविषयो धर्मः प्रवृत्तिनिमित्तम् । तनिष्ठासंकेतप्रकारता काचि दनवछिन्नैव, यथा गोपदसंकेतस्प गोत्वनिष्ठा प्रकारता । आधेय ·पदवाक्यरत्नाकरः । ११ स्वसंसर्गावच्छिन्ना प्रकारतानिष्ठविशेष्यतानिरूपिताच नधर्मान्तरेणा- वच्छिद्यते, समवायेतरसंसर्गावच्छिन्नाया जातिप्रकारताया धर्मा- वच्छिन्नत्व नियमे मानाभावात् । अतएव गौरिति बुद्धे रतुव्यवसा. येन प्रकारताविशेषणतया शुद्धस्य गोत्वादे ग्रहणं, नतु गोत्वत्ववि शिष्टस्य , तथोपनायकस्य व्यवसायस्याभावात् । अतएवच जाति शक्तिवादिनोपि शुद्धगोत्वमेव शक्तिविशेषणतया वगाहमानं गोत्वशक्तं पदमिति प्रतियन्ति । अपरा प्रवृत्तिनिमित्तपरिचायकधर्मावच्छिन्ना, यथा - बुद्धिविषयधर्मप्रकारतानिरूपित बुद्धिविषयवद्धृत्तिविशेष्यताक बुद्धिस्तत्पदजन्येति सर्वनामपदसंकेतस्य या गोत्वादेः प्रका- रत्वांशे प्रकारता साहिस्वरूप सद्बुद्धिविषयत्वावच्छिन्ना । नहि तत्र संकेतेन प्रकारतायां बुद्धि विषयत्वावच्छिन्नत्वमपि विष- यीक्रियते । इतरा संकेतप्रकारतायां यद्धर्मावच्छिन्नत्वमवगाहते तद्धर्मावच्छिन्ना यथा - धन्यपदात् पुण्यत्वावच्छिन्नया प्रकार- तया निरूपितायाः पुण्यवद्विशेष्यतायाः प्रतियोगिनीबुद्धिर्जायतामिति संकेतस्य पुण्यवृत्तिः प्रकारता । यथावा लोमत्व.वच्छिन्न लोम प्रकारतानिरूपितलांगूलत्वावच्छिन्न विशेष्यत्वेना ऽभिन्नावच्छिन्नावा- लोमलांगूलत्वोभयावच्छिन्ना लोमवल्लांगूलवृत्तिः तनिरूपकपशुवृत्ति विशेष्यताक बुद्धिः पशुपदजन्येति संकेतस्य लांगूलादिवृत्तिः प्रकारत्वविशेषणता प्रकारतावच्छेदकतया- भासमानेन लांगूलत्वलोमादिना अवच्छिन्ना । एषा त्रिविधापि प्रवृ तिनिमित्ते संकेतोद्देश्यबुद्धिविशेषण प्रकारत्वविशेषणता क्वचिदेकैव, तदितरप्रकारकत्वानवच्छिन्ना तत्प्रकारताक बुद्धित्वावच्छिन्ना संकेतो देश्यतेतियावत् । तथाच . कश्चित्संकेत एकमात्र धर्मप्रकारक बु यद्देश्यका यथा गोपदस्य तत्पर्याय तदादिपदस्य धन्यादिप- दस्य च । अपरो नानाधर्मप्रकारक बुद्धयुद्देश्यकः वळ्यपनत्वोभयं विशिष्टवाचिनः पुण्डरीकादिशब्दस्य , धानकर्मत्व R या प्रकारता- , यथा धा- १ ·शास्त्रमुक्तावळी । गोत्वोभय विशिष्टव्यक्तिवाचिनो धेन्वादिशब्दस्य । सद्विविधः एकत्र विशेप्ये नानाधर्मप्रकारकत्वावगाही, नानाधर्मिणि नानाम- कारकत्वावगाहीच । आद्य उदाहतः । अन्त्यो यथा - स्ववैद्यशरी रदयवृत्ति यजातियं तत्प्रत्येकप्रकारतानिरूपित प्रत्येक विशे ध्यताफ बुद्धिगोचरो नासत्यपदसंकेतः, यथावा सूर्यत्वेन सूर्य इन्दु- विनेन्दु भवगाहमाना बुद्धिजार्यतामिति पुष्पवन्तपदसंकेतः । यत्तु पुष्पवन्तपदा चन्द्रसूर्यवृत्तिद्वित्ववत्तैव बुद्धयते । तथाच सामानाधिकरण्येन चन्द्रसूर्यत्वाभ्या मवच्छिन्नया द्वित्ववृत्तिप्रकार- तया निरूपिताया श्चन्द्रसूर्योभय वृत्तिविशेप्यतायाः प्रतियोगिनी बु. धिमयगाहमान एव संकेतः । तजनित स्मरणशाब्दबोधादिकन्तु सामानाधिकरण्येन चन्द्रत्वसूर्यत्वाभ्या भवच्छिवं द्वित्वमिव चन्द्रत्व सूयंत्वोभयमपि धर्मिणि विशेषणतया गृहाति , सामानाधिकरण्येन तभावशिष्टस्य वैशिष्टय मवगाहमानाया बुद्धे स्सविषयकस्यवा सामानाधिकरण्यघटक संसर्गण धर्मिणि विशेषणतावच्छेदकीभूत त- धर्मवशिष्ट्यावगाहित्वनियमात् । गुणकर्मान्यत्वविशिष्ट ससाया द्रव्ये वशिष्टय मवगाहमाना बुद्धि द्रव्ये गुणान्यत्वादेरपि वशिष्ट्य मवगाहते, तेन गुणादी नताशी प्रतीतिः, पिवा नप्रमाणमिति । अतएव जायमाना १ तत्र, पुष्पवन्तपदात् द्वित्वबुद्धे रनुभवविरुदत्वात् । दो पुष्यवन्तौ जगति द्वौ दस्तो दे पुन वसू इत्यादावन्वयानुपपत्तेः। अतएव भिन्नया भिन्नया शतया तत्तदुपस्थापका नानार्थशब्दा त्पुप्प. चन्तादिनदस्य वैलक्षण्यद्योतनाय एकयोक्त्या पुष्पवन्तौ दिवाकर निशाकरी" इत्यत्र शल्यैक्य मेकयोक्त्ये त्यनेमोक्तम् । संकेतविषयस्य भेदेपि बोधवृत्तेः संकेतोद्देश्यताया ऐक्येन शत्येक्यव्यवहारः । ना. नाथपदराकेतीयन्तु बुद्धे रुद्देश्यताद्वयं तत्तद्धर्मप्रकारक बुद्धिवाव- च्छिन्नन् । इहनु यदेवोदेश्यत्व ममत्वमकारकत्वावच्छिन्नं तदेवेन्दु- ·पदवान्त्यरत्नाकरः । १३ " माणम्" स्वप्रकारकत्वावच्छिन्न मिति विवेकः । अतएव जात्या कृति व्यक्तयः पदार्थ ” इति सूत्रे पदशस्यत्वस्वरूपस्य जात्या कृति व्यक्तिषु पदार्थत्वस्यैकत्व द्योतनाय ' पथार्थ ' इत्येकवचनम् । प्रातिपदिकार्थयो रभेदान्वये तत्रैव तुल्यवचनान्त प्रातिपदिको- पस्थाप्यत्वं तन्त्रम्, यत्रो देश्यान्वित संख्या विरुद्ध- संख्याया विधेये तद्भिशेषणेवान्वयो न विवक्षितः । वेदाः प्र. जात्याकृतिव्यक्तयः पदार्थः ” “ शक्तिव्युत्पत्त्यभ्याखाः काव्यं प्रतिहेतुः " "शक्यमोषधिपते विलासिभि श्छेत्तमग्र नखको- रकैः कराः ' इत्यादिषु च वेदत्वनप्रमाणे नवर्तत इति, जातिमा व्यक्ति मात्रंवा न पदशक्यमिति , शत्यादिप्रत्येकमात्र न काव्यो- पधायकमिति , विरहिणामिव विलासिनामपि न चन्द्रकरस्पर्श खे. दइति , ध्वनयितुं प्रमाणतावच्छेदकनिर्दोषवाक्यत्वादिस्वरूपे प्रामाण्ये, गवादिपदार्थत्वे , काव्योपधायकतावच्छेदक समुदायत्वे, विलासि- कतकशक्तौच , सुबाथकत्वान्वयो विवक्षित एव । तं शक्य " मित्यव “ शक्यश्चानेन श्वांसादिभिरपि क्षुत्प्रतिहंतुम्" इति महाभाष्य निर्देशसिद्धं सामान्येक्लीवत्वम् । पदार्थैकदेशे- सुबर्थसंख्यान्वयोपि"जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्वाम् इति सूत्रसिद्धम् । एवं प्रवृत्तिनिमित्तवैचित्र्येण संकेतवैचित्र्यमुपपादितम् । इदानी मन्यथापि तद्वैचित्र्यमुपपाद्यते संकेतो द्विविधो नित्यो जन्यइत्यादिमाऽभिधा । अपरः परिभाषा ता वविशेषेण बोधको ॥७॥ नित्यो भगवत्तमेवतोभिधेति व्यवह्रियते, जन्योजीव समवेतःप- रिभाषेत्युच्यते। तयोस्संकेतत्वेनैव स्मारकत्व मनुमापकत्वंचेतियुज्यते नि- त्यसंकेतितात् गवादिपदादिव पाणिन्यादिनापित्रावासंकेतितागुणवृद्ध्या- दिपदा चैत्रादिपदाददेङामादैचां मनुष्यविशेषस्यच स्मरणमन्वय बोधश्च । ननु - पितृसंकेतितस्य पदविशेषस्याप्यभिधैव, अतएव “पि- कुर्या ” दितिश्रयते । तदभिधायकत्वमेवहितनामत्वं, कराः छे तानाम ·शास्त्रमुक्तावळी अतएव " यक्षरं चतुरक्षरंवा घोषवदाद्यमन्तस्थं दीर्धाभिनिष्ठानं- कृतं कुर्यान्नतद्धित” मित्यादिगृह्येन वर्गादिद्वयभिन्नैः स्पर्शेर्हकारेण च घोषवद्भिरादी यरलवैरन्तस्थै मध्ये दीर्वणोपान्त्येन घटितं कृदन्तं देवराजादि पदमेवाभिधायकमिति नियम्यते , तदितरत् - पित्रादि- संकेतितमपि तद्धितान्तादिपर्युदस्यते । अन्यथा स्मृतिवैषर्थ्यादितिवेन • परिभाषयैवोपपत्तावभिधाकल्पनायां मानाभावाद । आजानिकप्रयोग विरहस्याभिधा बाधकत्वाञ्च । नामपदन्तु संकेतितशब्दमात्र शक्तं, नतु नित्यसंकेतितशब्दे । अदेङगुणोनामेति शास्त्रकारीय परिभाषामादायापि नामपदप्रवृत्तिः। घोषवदादिविधिनातु सुतसंस्कारकत्वं ऋतूपकारकत्वंवा पदविशेषस्य नियम्यते, नत्वभिधेति बहवः । मणिकृतस्तु आधुनिकनाना मशक्तत्वे शक्यसम्बन्धस्वरूपलक्ष- गाया अप्ययोगाद्वृत्तिमत्वस्वरूपमर्थवस्त्वमपि नस्यात्, तथाच प्रातिपदिक संज्ञा अनुपपन्नवस्यात् , अपभ्रंशवत् , तथाच सुपामप्यनुत्पत्त्या पत्तिः, अतस्तत्राप्यभिधाभ्युपेतव्या । “द्वादशेहनिप्तिानामकुर्या" दित्यत्र नाम- पदस्य प्रातिपदिकपर्यायतया तदर्थपर्यालोचनेनार्थवत्त्वाक्षेपात्तवश- क्ति सिद्धेः । व्याकरणव्युत्पाद्यत्व लक्षणलाधुत्वमपि तत्र नानुपपन्नम् , " उणादयोबहुळ मित्यादिना तेषां व्युत्पादनादित्याहुः । इत्थमपि टिशब्दादीनांप्रातिपदिकसंज्ञानुत्पत्त्या "अव्ययसर्वना म्तामकच्याक्टे" रित्यादौ विभक्त्यनुत्पत्त्यापत्तितादवस्थ्यात् , टिसंके. तग्राहकवाक्यस्य पश्चम्यप्रकृतितया तदुपस्थिते पञ्चमीप्रत्ययार्थान्व- यानुपपत्तेः । अन्यथा लाक्षणिकशब्दस्य लक्ष्यार्थोपस्थापकत्वाभि- निवेशोमणिकृतामेवानुपपन्नस्स्यात् । गंगायां घोषइत्यादौ पूरस्मा रिते तीरे सप्तम्यर्थान्वयसम्भवात् । यदिच टेरित्यादिपाणिनि प्रयो- गान्यथानुपपत्त्या निरर्थक वपि संज्ञाशब्देषु प्रातिपदिकसंज्ञाविधिरा- क्षिप्यते , तदा “पितानामकुर्या दितिनामपदप्रयोगान्यधानुपपत्त्या निरर्थकेपि तदाक्षेपसम्भवादिदमनुपपन्नमिव प्रतिभाति । " " . -- ·पदवाक्याताकरः। १५ यदपि " स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा " इति व्याकरण- बलेन सर्वशब्दानां स्वरूपे शक्तिरिति प्रतीयते । तथाच देवराजा. दिसंज्ञाशब्दानां मनुष्यविशेषे निरूढलज्ञणैव गृह्यसूत्रेण ग्राह्यते । शब्दार्थस्वरूपेण सह पितृसंकेतस्यैव लक्ष्यार्थे सम्बन्धत्वादिति न प्रातिपदिकसंज्ञाद्यनुपपत्तिरिति । तन्त्र, 'अशब्दसंज्ञे' त्यनेन पर्युदस्तानां टिषुभारीनामेव वृत्तिमत्त्वानुपपत्तितावस्थ्यात् । ‘गवित्याहे ' त्यादी गोशब्दस्य स्वरूपपरतायां प्रातिपदिकसंज्ञापत्तेश्चत्यधिक मुपरिष्टात । ननु - भवतु संकेतो नाम पदार्थेन संगतिः, ता किं संके तत्वेन, उत गोत्वविशिष्टविषयकबुद्धौ गोपदजन्यत्वावगाहि संकेत- स्वेन, ज्ञाता गवानुभवस्मरणहेतुः ? आये ऽतिप्रसंगः । द्वितीये ता- द्रूप्येणोपमानादिना ग्रहणासम्भवः । तथाहि - प्रथमतोतिदेशवाक्या द्वयशो गोपदवाच्य इत्याकारका द्वयमादृश्य मुपलक्षणीकृत्य गोपदवाच्यत्वं प्रतीयते । तच्च वाच्यावं नगोत्वादिविशिष्ट विषय. ताक बुद्धित्वावच्छिन्नो देश्यतांकसंकेतस्वरूपं, गोत्वादेः पूर्वमप्र- तीवेः । अपितु गोपदजन्यबुद्धित्वावच्छिन्नोद्देश्यताक संकेतविषय- त्वमात्रम् । अन्यथा विदेशवाक्यादेव गोत्वविशिष्टशक्तिसिद्ध रुपमानवैयर्थ्यात् । ततो गोत्वावच्छेदन गवयसादृश्यप्रत्यक्षेण ज. नितातिदेशवाक्यार्थस्मृति गोत्वावच्छेदेन स्वविषयीभूतसंकेतविषयत्व मेवोपमापयति । संकेतेतु गोत्वविशिष्टविषयक बुद्धित्वावच्छिन्नोद्देश्य ताकत्वं कथं गमयेत् , अलामात् । एवं-पिकः कोकिल: इत्यादिकोशोपि कोकिलत्वावच्छिन्न पिकपदजन्य बुद्धाद्देश्यकसंकेत विषयत्वमा ग्राहयति । नतु तादृशबुद्धौ कोकिलत्वविशिष्टविषय- कत्वमपि । तादृशविशिष्टसंकेतस्य पूर्व मग्रहे तद्विशिष्टे पिकपद लक्षणाया अप्यग्रहात । एवं " शीतं गुणे " मत्सरोन्यशुभ द्वेष " इत्यादिकः कोशोपि शीवपदत्वाद्यवच्छेदेनगुणविशेषत्व वि शिष्टविषयक बुद्धयुद्देश्यक संकेवविषयत्व मात्र गुणविशेषार्थक गुणपं.

·अन्य शास्त्रमुक्तावळी दसमभिव्याहत सप्तम्याप्रत्याययति । नतुशीतपदजन्यत्वावच्छिन्न संके. तोद्देश्यत्वमपि तादृशबुद्धौ बोधयितुमीष्टे । विशिष्टस्यकोशप्रवृत्तः पूर्वमनुपस्थित्या सप्तम्या स्मरणाभावात् । एतेन “ कतरि कृाद त्यादिव्याकरणमपि व्याख्यातम् । आप्तवाक्य मप्पतिदेशवाक्यवन्न विशिष्टशक्ति बोधयितु मर्हति । नहि कलशो घटपदवाच्य इत्य- व वाच्यपदेन घटत्वविशिष्टविषयक घटपदजन्यबुद्धयुद्देश्यक संकेत विषयः पदार्थविधया बोधयितुं शक्यते , प्रागनुपास्थतेः । थोपदेशवयात् । व्यवहारवाक्यशेषविवरणशब्दान्तरसामानाधिक रण्यानि त्वनुमानविधयेव संकेतग्राहकाणीति व्युत्पादयिष्यते । तथा च - यवपदं दीर्घशूकवाचकं, वृत्त्यन्तरं विना आतै स्तब प्रयुज्यमान त्वादित्याद्यनुमानेनापि यवत्वविशिष्टविषयक यवपदजन्यबुद्धयुद्देश्यक संकेतघटितं साध्यं यवपदेन नसाधयितुं शक्यते, प्रागनुपस्थितेः । उपस्थितौ वा किमनुमानेनेति चेत् ? उच्यते - गोशब्दजन्यबुद्धौ या संकेतोद्देश्यता तया । निरूपिता विशेष्यत्वे वर्तते या प्रकारता ॥८॥ तदवच्छेदकत्वं य द्विपयीभावलक्षणम् । तदोपदेन वाच्यत्वं गवादा वुपमीयते ॥ ९ ॥ विशिष्ट वैशिष्टयबुद्धि मर्यादा वशतस्तु सा । अवच्छेदकता गोत्वगोसंसर्गेषु गृह्यते ॥१०॥ विद्यतेहि विशेष्यत्वोपरि संसर्गभेदतः । व्यक्तिसंसर्गजातीनां संकेतो गोचरीक्रिया ॥ ११ ॥ गौ !पदवाच्या इत्युपमित्या गोत्वविशिष्ट मुद्दिश्य गोपद जन्यबुद्धयद्देश्यतया निरूपिता या विशेष्यत्ववृत्ति विशेषणता तनि- रूपितं य द्विषयीभावलक्षणं विशेष्यत्वीयस्वरूपसंसर्गावच्छिन्न मव. च्छेदकत्वं तेन संसर्गेण संकेतः संकेतीयः तादृशसंसर्गो वा विधीयते । तादृश मवच्छेदकत्व मेवहि गोपटसहकृत वाच्य ·पदवाक्यरत्नाकरः । पद प्रवृत्तिनिमित्त मतिदेशवाक्येनोपनीत मुपमितेः पूर्व सादृश्य विशिष्ट पिण्ड प्रत्यक्षेण स्मार्यते । विद्यते च गोत्वविशिष्टायां गवि गोविशेष्यिका गोपदजन्या बुद्धिरिति संकेतस्य निरुक्त संसर्गेण वृत्तिः । चेन्न ननु-एतादृश संसर्गेण गवि संकेतस्य संकेत प्रतियोगिक तादृश. संसर्गस्य वा सत्यामप्युपमिती गोत्वावच्छिन्न विशेष्यताकबुद्धि न गोपद संकेतोद्देश्येति बुद्धरुत्पत्तौ बाधक विरहात् तदा गोत्वेन गोस्मरणशाब्दबोधादे रनुत्पत्त्या नेय मुपमिति रन्वय बोधांगमिति गोत्वविशिष्टे तादृशसंकेत प्रकारतावच्छेदकत्वोपमिति जर्जाबमाना विशिष्ट वैशिष्टयावगाहिन्या बुद्धेः स्वभाव वैचित्र्येण परस्पर विशृंखलित विषयतापन्नेषु गोत्वगोलमवायेषु विधेयधर्म गृह्णाति , रक्तदण्डोज्ञायत इति प्रतीतिरिव रकदण्डत्व समवायेषु ज्ञान विषयता, धमि पारतन्त्रयेण धर्मितावच्छेदकादेरपि विशेष्यत्वा भ्युप गमात् । अत एव लम्बकर्ण नीयतां, यष्टयः प्रविशन्ति , स पुत्र आगतः, कुटादिर्मणः, भूवादिर्धातु, रित्यादौ मि विशेषणता पन्नेषु कर्णष्टि पुत्रकुटभुवादि प्रभृतिषु आनयनकर्मत्व प्रवेशकर्तृत्वे आगत गण धातु वादात्म्यानि च प्रति विशेष्यत्व मनुभवसिद्धम् । स्यादेतत् , यदि गोपदादोविशेष्यिकाबुद्धिर्जायतामिति संकेतस्य विशेष्यवावृत्तिप्रकारताया अवच्छेदकावं मवेतरत्र वर्तते ; नचैवं, शाब्दबोध विशेष्यत्वांशे गोरिव गोत्वस्या प्याधाराधेय भावेन संकेव विषयत्वे बाधात; नहि शाब्दी प्रमितिरपि गोत्वादि विशेष्यिकेति संकेतो हि शाब्दबुद्धि विशेष्यताया माधाराधेय भावेन गां स्ववृत्ति प्रकारता निरूपकत्वेन - स्वावच्छिन्न प्रकारता निरूप. कत्वेन च गोत्व समवायावपि विशेषणीकृत्या वगाहते। अवच्छेद. कता जैव विशेषणता तनियता तदन्या वेत्यन्यदेतत् । न्वेन m ·१८ शास्त्रमुक्तावळी। भथवा गौ र्गोपदजन्य बुद्धिवावच्छिन्नसंकेतोद्देश्यत्वेन निरू- पिताया विशेष्यत्वप्रकारताया अवच्छेदक मित्युपमितौ धर्मितावच्छे. दकतया भाखमान गोत्वं स्वप्रकारतावच्छिन्नावच्छिन्नव संसर्गेण विशेष्यत्वप्रकारताया मवच्छिन्नत्वसंसर्गेणा वच्छेदकतायां च विशेष. णीभूय भासते । गोत्वप्रकारतावच्छिन्न गोविशेष्यताकबुद्धि गोपदा दित्याकारक श्चोपमितिविषयीभूत: संकेतः । दृश्यतेहि विशिष्ट वैशिष्टयबुद्धा उद्देश्यतावच्छेदकधर्मेण विधेयस्येव तद्विशेषणस्यापि वैशिष्टयावगमः । अत एव गन्धप्रागभावकालीनो घटो गन्धवि- शिष्ट पृथिवीत्ववानिति बुद्धे रमामाण्यं, मन्धगन्धमागभावयो रव- च्छेद्यावच्छेदकभावस्य भासमानस्य बाधात् । एतेन-गो गोपदवाच्या, वृत्त्यन्तराजन्य गोपदजन्यप्रतीनिविशेष विषयत्वा, दित्यनुमान मप्युपमानतुल्यतया व्याख्यातम् । व्याख्याता श्योपदेशकोशविशेषाः । अनुमानोपमानयो रुद्देश्यविधेयभावेन वाच्यत्वं, कोकिलः पिक इत्यादौ तादात्म्येन वाच्यं भासते, इति विवेकः। एव मर्थविशेष्यकबोधजनकानि वाच्यता ग्राहकाणि प्रमाणानि व्युत्पाद्य पदेधर्मिणिवाचकताग्राहकाणि व्याकरणादिप्रमाणानिमस्तूयन्ते- भूसत्तायां कर्तरिक च्छेषे षष्टी धने वसु । इत्यादौ वाचकत्वार्था सप्तमी वाद्यपेक्षते ॥ १२ ॥ विशेष्यतावद्भुद्धित्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपित जनकत्व प्रकारता वच्छेदकत्वरूपा संकेतविषयता वाचकता। सैव भूसत्ताया मित्यादी सप्तम्यर्थः । तदेकदेशे विशेष्यतायां सत्तात्वादिविशिष्टस्य विशेषण तयान्वयः । सप्तम्यर्थविषयताया स्तु भ्वादौ । नतु भूशब्दस्य निर्विभक्तिकत्वेना साधुत्वा पदवृत्त्यनुपस्थित- त्वाञ्च कथं तत्र पदार्थान्वयः । यत्तु - भूशब्देन वाच्यवाचकत्व ·पदवाक्यरत्नाकरः । १९ स्वाद । अन्यथा भुवो बुक् बुवो वचिः " लक्षणया स्वं रूपं शब्दस्ये" ति सूत्रेण ग्राहितसंकेतेन वा स्मा रिते भूधाती सत्तावाचकत्वान्वयो नानुपपन्नः वृत्त्या अर्थप्रतिपाद कत्व रूपार्थवत्त्वेपि भुवो न प्रातिपदिकसंज्ञा, " अर्थव दधातु रप्र. त्ययः प्रातिपदिक " मित्यत्र धातोः पर्युदासादि वि । तन्न, “भू सत्ताया " मित्यत्र भूपदस्वरूपे वृत्तिमत्त्वे क्रियावाचित्वाभावेन धातुसंज्ञामवृत्यभावा दधातु रिति पर्युदाखाप्रसक्तेः सुबुत्पत्ते र्दुवार भाषायां सद वसश्रुव इत्यादा वपि तदनुत्पत्त्या पत्तेः । " इश्तिपो धातु निर्देश" इत्यनेन भुवि भवति प्रयोगापत्तेः । भूशब्दस्यागृहीत शक्तिकत्वेन तद्धाच्यवाचके लक्षणानुपपत्तेः । भूशब्दः सप्रवृत्तिनिमित्तक', साधुशब्दत्वा, नेन सामान्यतः शक्ति र्गृहीतेति वाच्यं शक्तिपदार्थस्य शक्य च्छेदक विशेषघटितत्वेन तदग्रहणे ग्रहासम्भवात् । यदिच सर्वनामशब्दाना मिव वस्तुत्व भुपलक्षणीकृत्य वस्तु विशिष्टविशेष्यक भूशब्दजन्य बुद्धयुद्देश्यकः संकेतो विशिष्य प्रवृ. तिनिमिताग्रहेपि सुग्रह इत्युच्यते, तदापि एतादृशसामान्यशक्य सम्बन्धस्वरूपा लक्षणा नानुभवोपयिकस्मरणोपयोगिनी । सर्वनाम्नि न लक्षणेति वदन्ति । एतेन -भूधातोः स्वरूपे परिभाषा " स्वं रूप" मित्यादिसूत्र प्राहिता, तया स्मारित भूधातौ सत्ताधर्थकत्वान्वय इत्यपि न स- म्भवतिः प्रातिपदिकसंज्ञापत्तेः । नच स्वरूपार्थकस्यापि भुवो कि- यावाचित्वा नपाया दधातु रिति पर्युदासा न प्रातिपदिकसंज्ञा प्रसक्तिः, 'बुवो वचि' रित्यादौ तु सौत्रीयभातिपदिकसंज्ञा वैकल्पिकी, इश्तिपा वपि वैकल्पिकावेव । यद्वा - भूशब्दो द्विविधः, एको गणपठितत्वे सति क्रियावाची धातु रिति संज्ञायते, स स्वरूप अत एव ·३० शास्त्रमुक्त विळा। वो वचिः परी प्यधातु रिति 'पर्युदासा न प्रातिपदिकसंज्ञकः । द्वितीयस्तु गणापठितत्वा दधातुः, तस्य विकल्पेन प्रातिपदिकसंज्ञा इश्तिप्च स्यादिति वाच्यम् । भुवो वुक् ” इत्यादी बुवी भुवश्च धातुत्वाभावन अचिरनुधातुभुवां रजौरियकुवडा " वित्ये- ते नोवको विरहप्रसंगात् । यत्त श्रोत्रोपस्थिते भुशब्दादौ सत्त्व वाचकत्वादे रन्धयः , पदार्थोपस्थितीनां विषयभेदेन शाब्दबुद्धिप्रति कारणता भेदात् , पदो- पस्थितौ पदजन्यत्वाप्रवेशा दन्यथा प्युपस्थिते पदे पदार्थान्तरान्वय सम्भवात् । तथा च भूसत्ताया मित्यत्र भुवोवृत्त्यापदार्थानुपस्थाप- कत्वेनार्थवत्त्वाभावानप्रातिपदिकसंज्ञा । यत्रतु भुवोनुकार्यानुकरण भावेन भेदोविवक्षितः, तत्रानुकार्यस्य श्रोत्रेणानुपस्थितत्वा तदुपस्थि- तत्वाय श्रयमाणस्य लक्षणा परिभाषा वा वृत्ति रभ्युपेयेति तयार्थवत्त्वा छवोभुव इत्यपि प्रयोग स्सूपपादः । अत एव 'गवित्याहे' त्यादा वितिनिपातोपस्थितायां कर्मतायां श्रोत्रीपस्थितस्य गोशब्दस्यान्वयः । अन्यथा निपाताभिहिते कर्मणि प्रथमा श्रवणापत्तेः । " आप्रगृह्य स्मृती वाक्ये प्यास्तुस्यानोधपीडयोः " " चान्वाचय समाहारेतरेतर समुच्चये " इत्यत्र कोशे श्रोकोपस्थितेषु निपातेषु प्रगृह्य संज्ञकता- दात्म्यस्य तदर्थकत्वस्य चान्वयः । खलु वाक्यालंकार " इति प्रत्यक्षालोके श्रोत्रोपस्थितस्य खलु शब्दस्य वाक्यज सुख चमत्कारा स्मकालंकार मोतकत्वान्वयः । अत एव श्रोत्रोपस्थिते वित्रियमाण वाक्ये पचतीत्यादौ पाकंकरोतीत्यादि विवरणवाक्यं तथाविध समा- नार्थकत्वेन धदुपस्थापितः पाककर्तृत्वाद्याँका प्रतिपादकत्वेन्न संसर्ग- णान्वेति । पाकंकरोतीति वाक्यप्रतिपादितकर्तृत्वस्या ख्यातार्थस्यापि प्रतिपादकता संसर्गेण प्रथमान्तार्थभिन्नेपि पचत्यादा वन्वयोनानुपपन्नः; आख्यातार्थकर्तृत्वस्या श्रयत्वसम्बन्धेना न्वय एव प्रथमान्तपदापेक्षा।

·पदवाक्यरत्नाकरः । २१ पराबभूवु " अत एव निर्विभक्तिक नपदोपस्थाप्ये त्यन्ताभावे नपचतीत्यादी प्रतियोगितया पाकभावनान्वयः । एतादृश निर्विभक्तिक शब्दानां साधुत्वमपि ज्ञापकसिद्धम् । अनुकरणशब्दा स्वाधव इति सामान्यत एव भूसत्ताया मित्यनेन ज्ञापनात् । अत एव " गवित्याह" "प्रतिजानीते प्रत्यक्षविती त्यादि ष्वनुकरण निरर्थक शब्दान्तर्गत स्यौतो वादेशः । वादेशः । “हे लयो हे ऽ लय इति वदन्तो 5 सुराः रितिश्रुता पभ्रंशानुकरणालय शब्दान्तर्गत स्याकारस्य पूर्वरूपवत्वं, कुमारीलुतक इति व्रत इत्यादी लतकानुकरण प्रथमावयवस्वरस्य पूर्वाया देशनिमित्तत्वं संगच्छते । अन्यथा अवादि विधीनां साधुमात्र विषयतया - 'गो' आलो' 'अलन्ति' 'अपि' 'अशता' इत्यादी भाषायामिव तदप्रसक्तं स्यादिति । एवं सति लतिष्ठति शब्दो गो इत्यादेरापि साधुत्व प्रसंगात् । आ. प्रगृह्य इत्यादौ विभक्ति विनापि तादात्म्यान्वयस्य पचति पाकंकरोति इत्यादि विवरण वाक्ये प्रतिपादकतया शन्दे आख्यातान्वयस्य च स्वयैव स्वहस्तितत्वात् । तस्मा दनुपपत्रमेव भूसत्ताया मित्यादि वाक्यमिति । अत्रीच्यते - यदर्थ शक्त्या धतुत्वं निपातत्वं च वादिषु । तदर्थ सम्बन्धभक्त्या बोधकत्वेपि तत्तथा ॥ १३ ॥ वाकारस्यैव गतिविशेष शक्ति निबन्धनं धातुत्वं विकल्प शक्ति निबन्धनं च निपातत्व मित्यन्येषामपि भूकार प्रभृतीनां धातुत्व निपातत्व प्रयोजिका भवत्यर्थ विशेषशक्विरिव तदाश्रय सबन्ध स्वरूप लक्षणया बोधकतापि । अत एव स्थितिशक्तस्य तत्सम्ब- न्धेन गतिलक्षकस्यस्थाधातोः प्रतिष्ठत इत्यादौ धातुत्वं, अभाव शक्तस्य तदधिकरण लक्षकस्य नबो घटं भूत समित्यादी निपातत्वं ·शास्त्रमुक्तावळी । च संगच्छते । तथा च स्व शक्य सत्ता वाचकत्वेन स्व लक्षकस्य भूशब्दस्य धातुत्वेन पर्युदस्तत्वात्र प्रातिपदिक संज्ञा । चकारस्य च स्वार्थवाचके स्वरूपे लाक्षणिकत्वेपि निपातत्वानपापात् 'सुपो लुकि चा न्वाचये" इत्याचमरो प्युपपद्यते । परिभाषास्वरूपेण संकेतेन तु वृत्तिमत् । भवद्भ्वादिपदं प्रातिपदिकत्वं प्रपद्यते ॥ १४ ॥ " स्वं रूपं शब्दस्या शब्दखने" ति सूत्रेण प्रतिपादितेन पाणिनिसंकेतेन वृत्तिमान् भ्वादिः शब्दः प्राविपदिकसंज्ञा मपि लभते, चकारादि रव्ययसंज्ञां त्यजति, टियप्रभृतिषु परिभाषाया अप्यर्थवत्वसम्पादकत्वस्य दृष्टत्वादिवि भुवो चुक्चस्वर्थ इत्यादयः प्रयोगाः सूपपादाः। गवित्याहे त्यादिवाक्ये श्रोत्रेणोपस्थिते गवि । इतिशब्दपरामृष्टे ज्ञेया वचनकर्मता ॥ १५ ॥ इतिशब्दः सर्वनामप्रकृतिकतया बुद्धिस्थप्रकारेण परामशति । बुद्धिश्च क्वचिच्छब्दजन्या तदिदमादि सर्वनामपरामर्शबीजम् । यथा यो धूमवान् स चह्निमानिति । कचित्पूर्ववाक्यरूप प्रक्रमजन्या, अभून्नृपो दशरथः- खोध्यैष्टवेदानिति । क्वचिद्विद्यमानानुभ- घात्मक प्रसिद्धिरूपा, यथा - घटं दृष्ट्वा गोपदं श्रुत्वा वा वदति इम मानय शृणु वेति । कचित् स्मरणरूपा, यथा ते लोचने क्षिपतः स्मेति । वित्याहेत्यादौ वितिशब्दपरामर्शवीज मनुभवं सम्पादयितुं प्रयुक्ती गोशब्दो न वृत्तिमानिति न प्रातिपदिक संज्ञकः । इतिशब्दानन्तरं तु लुप्तापि प्रतिसंहिता द्वितीयाकर्मतांवयात् । अव्ययानां नित्यप्रथमान्तत्वे निर्विभक्तिकत्वे वा इत्यर्थस्य क्रियायां कर्मभाषसंसर्गेण साक्षादन्वयोपि सम्भवति । दृष्टोहि नारद इति यथा - ·पदवाक्यरत्नाकरः । २ पश्यती' त्यत्र निपातोपात्तायाः कर्मतायाः कर्मणो वा, स्तोक मेव पचतीत्यत्रैवकारेण बोधितस्य स्तोकान्यतादात्म्यव्यवच्छेदस्य, कु- टिलं न गच्छतीत्यत्र नत्रा प्रतिसंहितस्य कुटिलान्योन्याभावस्य च, दर्शनपाकगमनेषु धात्वर्थेषु भेदान्वयः । ननु - तथापि पचति पाकं करोतीत्यादिविवरणे पचतिपदध- मिकः प्रतिपादकतया विवियमाणवाक्यान्वयः कथं स्यात्, पचति पदस्य पदानुपस्थितत्वात् । पचतीत्यस्य वाक्यतया लक्षणाया अ प्ययोगात् । लकार एव पचति पदलक्षक इति चेन्न धात्वर्थस्या नन्वयप्रसंगात । पचे स्तापर्यमावग्राहकत्वे प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वित स्वार्थबोधकत्व व्युत्पत्तिभंगप्रखंगात् । पचधातुः पच तिलक्षको, लकारो भावतिङिसाधुत्वप्रयोजनक इति चेन्न:- निर र्थकतिकात्मनेपदत्व यक्समभिव्याहतत्वादि नियमभंगापत्ते रिति । मेवं, वित्रियमाणवाक्याख्यातस्य प्रतिपाद्यत्व लाक्षणिकत्वात् । वाहि एचतीतिपदं ब्रते पचि लैड्विषयत्ववाक् । पच्यर्थेनान्वितो लार्थो व्याख्या वाक्यार्थ अन्वितः ॥१६॥ सप्तम्यन्तोद्भवपदा र्थकोद्भवपदात्परा । सप्तमी बोध्यता माह व्याख्यावाक्य व्यपेक्षया ॥ १७ ॥ पचति पाकं करोतीत्यत्र पचेः पचतीति पदे लक्षणा । लट स्तु बोध्यत्वे लक्षणा । तदाक्यार्थः पचतिपदबोध्यत्वं पाकं करोतीति विवरणवाक्याथै पाककर्तृत्वेन्वितं प्रभवत्यर्थी दया ख्यानन्याख्येययो रेकार्थकत्वं गमयितुम् । एवं - " तस्य काव्य- स्योद्भवे निर्माणे समुल्लासेच हेतु" रित्यत्रोद्भवपदं सप्तम्यन्तोद्भवपदे लाक्षणिकं, खप्तमीच प्रतिपाद्यत्वे लाक्षणिकी, तदाक्यार्थों

·शामुक्तावळी ।
'निर्माणे समुल्लासेचे' ति व्याख्या वाक्याथै निर्माणप्रतियोगिकत्व
समुल्लासप्रतियोगिकत्वादा वन्वेति । वाक्यैकवाक्यतया पदार्थयो
रन्वये विलक्षणव्युत्पत्तिस्वीकारेण विभक्त्यर्थयोरपि परस्परमन्वयो
न विरुद्धः । अत एव यजेते त्यत्राख्यातार्थे भावनायां तरति.
मृत्यु मित्याद्यार्थवादिकाख्यातेन लक्षणया अन्यथावोपस्थापितप्राश-
स्त्यं सर्वच सुवर्थकारकमन्वेतीति मीमांसकाः । चैत्रः पचति
पाककृति जन्यचेष्टाश्रयत्वा दित्यादिन्याये हेतुपंचम्यर्थ आख्यातार्थे
अन्वेतीति नैयायिकाः ।
इति संवलितं यत्र व्याख्येयस्य वपुः स्थितम् ।
तत्र श्रोत्रोपस्थितं तदितिना परिमृश्यते ॥ १८ ॥
यत्र
" पचतीति-पाकं करोतीत्यर्थः। एवं व्याख्यानग्रन्थः,
तो विद्धयं श्रोत्रोपस्थितस्य पचतिपदस्य पाकं करोतीति वाक्य-
स्य च परामर्शकम् । तदर्थस्तु प्रतिपाधप्रतिपादकभाव सम्बन्धेनार्थ
पदार्थेन्वेतीत्यर्था व्याख्यानव्याख्येययो रेकार्थकत्वं लभ्यते ।
नन्वेवमपि विवरणेन पदसंकेतग्रह इति कथ मुपपद्यता मिति
चेत् ? इत्थं -
पचतेः पाककर्तृत्वबोधकत्वे व्यवस्थिते ।
सुग्रहा पचिना पाकलाभा त्कृत्यर्थता तिङः ॥ १९ ॥
विवरणेन पाककर्तृत्वबोधकत्वे पचतिपदस्य प्रमापिते - तिङ्-
कर्तृत्वबोधिका, पाकार्थक पचिभिवत्वेसति पाककर्तृत्व बोधकपचति
पदान्तर्गत साधुपदत्वा दित्यनुमानेना वापोदापाभ्यां तिङः कृती
शक्ति ह्येति व्युत्पादयिष्यते ।
एवं व्याकरणा त्कोशा दुपमानाच्च वस्तुनि ।
गृह्यते पदसंकेतः पदे वा वस्तुवाचिता ॥२०॥

·पदवाक्यरत्नाकरः । कर्तरि कृत व्यवहारे विवरणे प्रसिद्धपदसन्निधौ । वाक्यशेषे चानुमानद्वारा तदुभयग्रहः ।। २१ ॥ तद्ग्रहाहितसंस्कारसचिवातु पदश्रुतिः । स्मारयत्यर्थ मेषैव स्मृति रर्थानुभाविकी ॥ २२ ॥ "" शेषे षष्ठी" त्यादिव्याकरणेन " शीतं गुणे तद्वदर्था स्सुषिम शिशिरो जड". इत्यादिकोशेन च पदे वस्तु वाचकता, अविदेशवाक्यार्थस्मरणसहकृत सादृश्यविशिष्ट पिण्डप्रत्य- क्षेण वस्तुनि पदवाच्यता, व्यवहारस्थलीयानुमानेन पुनरनियमेन क्वचिद्रस्तुनि पदवाव्यता कचित्पदे वस्तुवाचकताच, गृह्यते । तादृशग्रहणाहितसंस्कारस्तु पदज्ञान मुद्धोधक मासाद्य वस्तु स्मा. रयति । तस्याश्च स्मृतेः गोपदज्ञानत्वविशिष्टजन्यत्वे सति गौ रौपदशक्येति संस्कारत्वावच्छिन्न कारणतानिरूपित कार्यताधिक- रण गोस्मरणत्वेन गोशब्दबुद्धौ जनकत्वं, न सम्वन्धान्तरज्ञानेन गोपदज्ञानेनैव वा पुरुषान्तरखमवेतेन कालविधया पदेन वह तुल्य कालीनत्वादिसंसर्ग गोचरसंस्कारेण गवि गोपदशक्यत्वसंस्कारेणैव वा पुरुषान्तरसमवेतेन समयविधयोत्पादितायाः गौरिति स्मृते न शाब्दबोधांगत्वम् । वस्तुतस्तु पदज्ञानशक्तिसंस्कारयोः पदार्थ स्मरणप्रति साक्षा दनुभवं प्रतिच स्वजन्यपदार्थातुसन्धानद्वारा कारणत्वं, पदार्थस्मरणस्य चानुभवत्वादिजात्यतत्त्वे शाब्दस्मरणो भयवृत्तिजात्या तत्सत्वत्वे तदन्यतरत्वेन ज्ञानत्वेन वा शाब्द बुद्ध जनकत्वम् । शाब्दवोधोत्पादकसामग्रीप्रवेश स्तु गोपदज्ञा वद्वृत्तिमद्गोचरसंस्कारो भयजज्ञानत्वेन, नातः प्रत्यक्षायुपस्थितस्य गो रन्वयबोधः । दृश्यतेच चिरान्तरितकरणव्यापाराणां जनकताव च्छेदकेनापि करणविशेषजन्यत्वादिना सामग्री घटकत्वम् । एवानुभवव्यापाराणां निर्विषयत्वमते पटानुभवजनित संस्कारत्वेन - अत ·२६ शास्त्रमुक्तावळी । पटस्मरणसामग्रयां, यागव्यापारस्या पूर्वस्य च दानजन्या पूर्वादि वैलक्षण्यन यागजन्यापूर्वत्वेन स्वर्गविशेषसामग्रयां च घठकत्वम् । अन्यथा • घटानुभवजनित संस्कारदानजनिता पूर्वसत्वे पटस्मरणस्वर्ग विशेषयो रुत्पादापत्तेः । यदिचा तएव संस्कारस्य लविषयकत्व मपूर्वस्यच वेजात्य मभ्युपेयरो, तदवच्छिन्नमेव सामग्रीमध्ये प्रविशतीति मतम् । तदा प्रकृतेपि यदवच्छेदेन पदज्ञान वृत्तिसंस्कारजन्यत्वं सधर्मएव तदुभ. या व्यवहितोत्तरस्मरणत्वादि रन्वयबुद्धिं प्रति जनकतावच्छेदका, नतु तत्र जन्यताप्रवेशः, गौरवात् । शब्दबुद्धिवादिना पृथगेव शा ब्दबुद्धौ जनकत्वम् । अतएव यत्र पटपदाम्पदादीनां प्रतिसन्धानं, अथ कर्मवादीनां स्मरणम् , अथ पदाना माकांक्षा प्रतिसन्धानम् , ततो विशेष्यविशेषण न्यायेन शाब्दबुद्धिः, अथ विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धिः, तत्र पदेन साक्षाजनिताया उपस्थिते रसत्वेपि न विशिष्टवैशिष्टय- बुद्धे रनुपपत्तिः। . - - शानिकातु- - संकेतसंसर्गेण पदपदार्थ वैशिष्टयावगाही गौ गौ- पदवान् गोपदं वा गोमदित्याकारकः संगतिग्रहएव पदार्थ स्मा रकः । संकेतस्तु भगवत्समवेत एकोपि यत्पदजन्यत्वेन य धर्मवि- शिष्टविशेष्यिको बुद्धिमुदिशति, तद्धर्मावळीढ़ स्तत्पदस्यैव संसर्गोभवति, नत्वन्यस्य । संसर्गतातु तस्य संकेत्तत्वेनैव । समवायोपिहि यदनु थोगिक्रत्वावच्छेदन यत्प्रतियोगिक स्तयोरेव विशिष्टबुद्धिजनयति, नतु वायुरूपयोः । संसर्गतातु तस्य समवायत्वेन नकेनापिवा वच्छिन्ना। कोशव्याकरणादिरपि पद तदर्थयोः संकेतेन वैशिष्टयमात्रं ग्राहयति । अतएवागृहीतेपि प्रवृत्तिनिमित्ते दशरथपदवानिति निर्धर्मितांवच्छंदक शक्तिग्रहेण तादृशी स्मृति मुत्पाद्य तादृशएव शाब्दबोधो जन्यते । दशरथत्वादिजातीना माधुनिकायोग्यत्वा तद्विशिष्टे शक्तिग्रहासम्भवात् । दशरयत्वसर्गिका बुद्धिरपि न दशरथत्व विशिष्टमुपनेतुं प्रभवति ।

·पदवाक्यरत्नाकरः । अन्यथा शक्ति ज्ञान सांसर्गिकविषयता भिन्नविषयताया एवोपनीत भानप्रयोजगतावच्छेद- कत्वात । अन्यथा संयोगसंसर्गक बुद्धे रनन्तरं संयोगं जानानीत्य नुव्यवसाय सम्भवेन सांसर्गिकविषयत्वा योग्यत्वप्रवादस्य नियुक्तिक स्वापत्तेः । जातिमानिति विशिष्टबुद्धिरपि नानवच्छिन्न दशरथत्वप्र- कारकस्मरणं जनयितुमर्हति, समानप्रकारता कानुभवस्यैव स्मरणोप धायकत्वात जातिमानिति निखिलजात्यवगाहिन्या बुद्धयामुण्डितसर्वजाति प्रकारकस्मरणे सार्वज्ञय प्रसंगात् । नच दशरथपदवाच्ये दशरथपदस्य लक्षणा, स्येव तदाश्रय सम्बन्धज्ञानस्यापि शक्यतावच्छेदकविषयत्व नियमेन तदयहे लक्षणाया भपि ग्रहणायोगाव । संकेतत्वे मेव संकेतस्य लक्षणाज्ञान विषयत्वेतु शक्ति ज्ञानेपि तथैव विषयत्वौचित्यात् । ताशस्य संकेत संसर्गकस्य निर्मितावच्छेदकस्य पदप्रकारकग्रहस्य तथैव स्मरणंप्रति संस्कारद्धारा क्लप्त कार्यकारण भावेनैव निर्वाहः । दर्शितमतेतु दशरथपदवाच्यत्वा वच्छेदेन दशरथपदलक्षणा गोचरस्य संस्कारस्य कार्यकारण भावान्तरं कल्प्यमिति गौरवम । एवं गौ गोपद वाच्येति समितावच्छेदकस्य शक्ति प्रहस्य तदाहित संस्कारस्यवा तादृशस्मरणे क्लप्तकारणभावः, नतु शुद्धायां गौ रिति स्मृता वतिरिक्त कारणता कल्पनं युज्यते । संकेत संवर्गेण या दशरथपदत्वावच्छिन्न प्रकारता तदतिरिक्त प्रकारत्वा निरूपित विशेष्यताकपदार्थ प्रतिसन्धानस्य तादृशान्वयानुभवे तादृश गोपदत्वा वच्छिन्न प्रकारता निरूपित गोस्वावच्छिन्न विशेष्यताक निश्चयस्य च तादृशान्वन बुद्धौ तद्रूपेण कारणत्वं, नतु गोपद : प्रतिसन्धान जन्या गवि गोपदसंस्कारजन्याच या गोत्वावच्छिन्नस्मृतिः, तस्या स्तत्वेन मोत्वावच्छिन्ना न्वयानुभवे कारणतावच्छेदक गौरवात् । शान्दपदार्थज्ञानस्य तादृशविशिष्ट बुद्धयजनकत्व प्रसंगात् । शान्द बोधे संस्कार कारणताकल्पने गौरवात । सुरभिपदजन्ये गवानुभवे ·शास्त्रमुक्तावळी । . लाघवेतरबाधा ग्रुपनीत गोविशिष्टत्वानुभवे च व्यभिचार प्रसंगात् । गोपदजन्य गोस्मरण नाशकानुभवत्वस्या व्यवहितोत्तरत्व सामानाधि करण्योभय संसर्गेण तादृश स्मरण विशिष्टानुभवत्वस्य वा विनश्यद वस्थ तादृश स्मरणजन्य गवानुभव व्यापकत्वात् । विभिन्न क्षणिकयो वैशिष्टय विरहात् । विनश्यदवस्थ स्मृतीनां तल व्यक्तित्वेन तत्त व्यक्तिप्रति हेतुत्वेचा दिगौरवात् । तस्मा गोत्वावच्छेदेन संकेत संसर्गेण गोपदवत्वयहस्य विशेषण विशेष्यतावच्छेदक प्रकारताक निर्णय विधया गोमानयं गौरस्तीत्यादि पदजन्यानुभवे क्लोन कार्यकारणभावेन निर्वाहा दतिरिक्त कार्यकारण भावकल्पने गौरवात् वृत्तिमहतुल्यविषयताकएव शाब्दबोधायुक्तः । कोशव्याकरण व्यवहारादिजनित शाब्दानुमित्यादि रूप इव संकेत ग्रहः प्रात्यक्षिकोपि भवत्यन्वयबोधांगम् , यदि विद्यते पदयो राकांक्षादिग्रहः सहकारी । अत एव शान्दबोधानन्तर मपि शाब्द बोधान्तरं नानुपपन्नं, प्रथमशाब्दबोधस्यापि पदवृत्तिमत्पदार्थविषयकत्वात ननु दशरथपदवानिति निर्धर्मितावच्छेदकक प्रतिस- न्धानस्य यदि संकेतसंखीवच्छिन्न दशरथपदप्रकारकत्वेन कार- णता, सहसौ दशरथपदवा नवा वस्तु संकेतसंसर्गेण दशरथपदव ब्रवेत्यादि संशयादपि शाब्दबोधप्रसंयः । यदिच संकेतसंसर्गाव च्छिन्न दशरथप्रकारताभिन्न प्रकारताऽनिरूपित विशेष्यताकत्वेन, तदा दशरथो दशरथपदवानिति तथाविधान्वयबोधे व्यभिचार यदि च जन्यतावच्छेदक कुक्षावपि दशरथपदवृत्ति तादृशावच्छेदक वाभिन्ना वच्छेदकत्वानिरूपकस्य तादृशदशरथपदावच्छिन्न विषय स्वस्य प्रवेश स्तदा दशरथपदवानिति निमिताक्च्छेदककग्रहा दनन्तर मितरवाधाद्यपनीत पुरुषत्व राजत्व दशरथत्वायवगाहिनी ज्वयबोधस्या नुपग्रह इति चेन्न; - इतरबाधाद्यपनीत धर्मस्य तत्र प्रकारवेपि तनिष्टविषयतानवच्छेदकतया दशरथपदमात्रावच्छिन्न विषयत्वस्या भिहिताम्वयबोधेपि सत्त्वात् ।

·पदवाक्यरत्नाकरः। एतेन - गोपदस्य विशिप्य संकेताग्रहणकाले निर्धर्मितावच्छे दकक गोपदप्रकारकज्ञानेन जनितो गोपदवाच्ये लाघवेतरवाधाधु- पनीतं गोत्वमप्यवगाहमानो न्वयबोधोपि व्याख्यातः, तत्र गोत्वस्य प्रकारत्वेपि गोपदवाच्यत्वावच्छिन्न विषयतानवच्छेदकत्वात । अन्याहि गोत्वगोपदवाच्यत्वोमयप्रकारता निरूपित विषयतातो गोत्वगोपदवाच्यत्वोभयावच्छिन्ना विषयता । अत एव तादृशस्थले गोत्वावच्छेदेन गोपदवाच्यत्व ग्रहकारणतायां न व्यभिचारः । नापि सुरभिपदेन गोशब्दबुद्धौ जन्यमानायां, इतरवाधाद्युपनीते गोपदवाच्यत्वे इतरबाधोपनीतस्य विषयतानवच्छेदकत्वात् । अत एवानुमितावपि विधेयांशे लाघवाद्युपनीतो महानसीयत्वादि न विधे यतावच्छेदक इति शुद्धवनिमत्तासिद्विकालेपि तथाविधानुमितिः । नच तथाविधानुमितिस्थले भिन्नविषयक प्रत्यक्षादिप्रतिबन्धाय ला- घवादिज्ञानघटिता पृथक्सामग्री, अवश्यं च दार्शनिकै रपि ताशस्थले विशेषणविशेष्यतावच्छेदक प्रकारनिर्णयकारणता व्यभिचार परिहाराय कोपि प्रकार आदरणीयः । नहि मया विशेषणविशेष्यतावच्छदक प्रका- रक निर्णयकारणत्वा दन्य पदवृत्तिम पदार्थोपस्थितेः कारणत्व मुररी क्रियते । एवं कोशानुमानादिजनितपद धर्मिक पदार्थवाचकताग्रहस्य न साक्षा पदार्थशाब्दबोधोपयोगः । किन्तु पदार्थे पदवाच्यताग्राहक मानान्तर मुत्थाप्यते । यदि विशेषण विशेष्यतावच्छेदक विशेषणाद्युभय वैशिष्ट्यावगाहि निश्चयत्वेन विशिष्टवैशिष्यबुद्धो नकारणत्वसम्भवः, तदा वाचकताग्रहस्तु पदशब्दबुद्धावेव साक्षा दुपयुज्यते । गामुच्चा रयेत्यादौ गोपदार्थवाचकं किञ्चिद्वाचकंवा गोपदं तत्कर्मकं त्वत्कर्तृक माशंखाविषयउच्चारणमिति वाक्यार्थबोधे संकेतनिरूपक- त्वसंसर्गावच्छिन्नया गोत्वेनवा केनाप्यवलीढ़या प्रकारतया नि- रूपितगोपदत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वस्य निरूपकं ज्ञान मपेक्षिणीयमि. तिन्यायादेव सिद्धं । एवं विलोमानुलोमवाच्यवाचकभावग्रहेणैव ·३ घट- शास्त्र मुक्तावळी । पदार्थविशेष्यकस्येव कति पदविशेष्यकस्यापि अन्वयबोधस्योपपत्ती स्वरूपे शब्दानां न लक्षणा, नषा स्वरूपवाच्यत्वावच्छिन्ने, शक्त्यै वोभयबोध सम्भवात् । अतएव विनवलक्षणां वाजपेय पदादा जपेयपदवाच्य [ याग ] स्वादिना यागादे बोधति विधौ व्युत्पा. दयिष्यते । अतएव घटपदाम्पदयो रेकपदव्यतिरेक प्रयुक्तान्व. या ननुभवप्रयोजकव्यतिरेक प्रतियोगिद्वितीयपदत्वरूपायाः पदान्तरा व्यवहित घटपदोत्तरत्व विशिष्टाम्पद स्वरूपायावा आकांक्षायाज्ञान- स्य घटपद वाच्यघटत्वावच्छिन्नप्रकारता निरूपिताम्पदवाच्यकर्म- त्वावच्छिन्न विशेष्यताकान्वयबुद्धि प्रति जनकत्वं सुवचम् । भन्य- था कलशइति जानामीत्यादाविति लोपात्ते कर्मणि कलशान्वयबोधे व्यभिचारणवारणाय प्रयासापसेः । घटद्वितीययो राकांक्षाज्ञानसत्त्वे- पि कर्मनामपदवाच्यमिति विपरीतबुद्धिसत्त्वे कर्मपदोपस्थिवे कर्मणि घटतादात्म्यान्वयापत्तेः, अम्पदर्मिक घटपदांकाक्षाज्ञानस्य पदजन्य घटोपस्थित्य म्पदजन्यकर्मोपस्थित्योः सहकारित्वकल्पनेप्य पदविषयक कर्मपदज्ञानजनितेन कर्मस्मरणेन तथाविधस्थले घटः कर्मत्यन्वयबुद्धे दुर्वारस्वात् । अम्पदज्ञानस्वावच्छिन्न कारणतानि- रूपित कार्यतावच्छेदकीभूतेना म्पदज्ञानाव्यवहिवोत्तर कर्मस्मरणत्वे नावलीढ़तया कथमपि वाहशस्मरणवारणासम्भवात् । सम्भवति च तादृशस्थले बाधग्रहकाले प्यनुबुद्धः कर्माम्पद वाच्यमित्याका रक स्संस्कारइति तज्जन्यत्वादिप्रवेशेनापि ताशसंस्काराव्यवहि- तोत्तरस्य ज्ञानस्य वारयितु मशक्यत्वात । एतेन यत्रपदे आकां- क्षा ग्रहस्तजनिता पदार्थोपस्थितिः कारणमिति व्यक्तिभेदेनापि कार्यकरणभाधो निरस्तः । नचाम्पदधर्मिकेण घटपदमिकेणचा कांक्षाज्ञानेन शाब्दिकमते प्येकविधान्वय बोधजनने परस्परं व्यभि तत्तदाकांक्षाविशिष्टपदवाच्यत्वेन पदार्थानामन्वयबोधप्रवे शेचा त्यन्तिकानुभव विरोधादिति वाच्यम् । घटपदस्य बहु- वर्णघटिततया तद्घटिता कांक्षायां देधा प्रवेशेन घटाकांक्षा निर्णयत्व स्य गुरुतया लघुना घटपद धर्मिका म्पदाकांक्षा निर्णयत्वेनैव जन चारः ·पदवाक्यरत्नाकरः । ३१ कत्वा सद्यतिरेकेण फला नुत्पत्तेः । गोभ्य इत्यादौतु प्रत्ययस्य बहुवर्ण घटिततया तद्धर्मिक एवं प्रकृत्याकांक्षानिर्णयः कारणम् । गवा मित्यादी विनिगमना विरहा दुभयसंत्व एव शाब्दबोधो ना न्यथा, क्लप्तकारण बाधे कार्यबाधस्य न्याय्यत्वात । ननु तथापि विपरीत व्युत्पन्नानां अम् घट इत्यादि वाक्यादम्पदोत्तरं घट पद मित्याकांक्षा ज्ञानेन जनिते घटपदवाच्य घटा भिन्नमम्पदवाच्य कमें त्यन्वय बांधे व्यभिचार इति चेत् १ नह्य वहितोत्तरत्व पूर्णत्वादि. कमाकांक्षा, किं त्वाकांक्षा ग्राहकम् । आकांक्षात्वं यद्यतिरेक प्रयु- क्तोन्वय बोधाभाव स्तत्प्रयोजक व्यतिरेक प्रतियोगि घटपदत्वम् । प्रयुज्यतेहि कारणाभावेन कार्याभावः । अन्व यबोधश्च घटपदवा- च्यत्वावच्छिन्न विषयता निरूपिताम्पद वाच्यत्वावच्छिन्न विषयताको ग्राह्यः , तेन घटरूपं पश्येत्यादौ विशिष्ट शाब्दबोध प्रतियोगिका भाव विशेष प्रति घटपदाम्पद व्यतिरेकयोः प्रयोजकत्वेपि न पट: कर्मेति शाब्दबोधः । आकांक्षा शरीरेच न प्रवृत्तिनिमित्तानां बटत्व कर्मत्वादीना मन्वयबोध विषयतया प्रवेशः, प्रयोजनविरहात् ; सकल पदार्थ साधारण्या आकांक्षाया अभ्युपगमाव । वृत्ति झाने मैव पदार्थाना मन्वयबुद्धौ प्रति नियमना सम्भवाञ्च । आकांक्षा ज्ञान जन्यतावच्छेदकमपि तद्वाच्यत्वावच्छिन्न प्रकारता निरूपितापर पद वाच्यत्वावच्छिन्न विशेष्यताकान्वय बुद्धित्वम्। भिद्यते पुनराकांक्षा अन्वयभेदन । अन्यथा लत्या पदार्थोपस्थिती सर्वत्र सर्व संसर्गेणा न्वय बुद्धि प्रसंगात । सेयमाकांक्षा प्रत्ययः परश्च" बहुच पुरस्ता" दित्यादिभि राप्तवाक्यै रुपमीयते अनुमीयते वा । पर: प्रत्ययः प्रकृतिव्यतिरेक प्रयुक्तान्वयं बोधाभाव प्रयोजक व्यतिरेक प्रतियोगीत्यति 'देशवाक्यार्थ स्मारयता घटादुत्तरोम शब्द इति प्रत्यक्षणा म्शब्दे घटपद लाकक्षित्वोपमिति जननस्यापि सम्भवात् । एव मेव "कर्तरिकृ" दिति व्याकरणेन कृत्वोपलक्षिते कर्तृवा- चकताग्रहानन्तरं ण्वुलादी कृत्त्वग्रहा दतिदेशवाक्याथ स्मृन्वाण्यु लिकर्तृवाचकत्व मुपमित्यापरिच्छिद्यते । विपरीतव्युत्पन्नस्तु वैप " ·शास्त्रमुक्त विळा रीत्येन वाकांक्षापरिच्छिद्यइति कव्यभिचारः । स्यादा तादृशाकांक्षा ज्ञानस्यानायत्या तत्तदव्यवहितोत्तरत्वादिजन्यतावच्छेदकं । अतएवशक्य लक्ष्यार्थलहरभेदे नाकांक्षाज्ञानकार्यकारणभावभेदः । इत्थंच तल्लक्षणा ज्ञानस्यापि तत्तलक्ष्यत्वन तत्तदर्थविषयीणी स्मृति रेव तत्तलक्ष्या र्थानुभवे हेतुः, शक्तिज्ञानतुल्ययोगक्षेमत्वात । प्रतिपाद्यत्वमेव वा शक्य लक्ष्यसाधारण मविशेषेण जनकजन्यज्ञानयो विषयः । यदाहु रभियुक्ताः - ॥ * ॥ “ग्राह्यत्वं ग्राहकावंच द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्वशब्दाना मेते पृथगवस्थिते ॥ न खोस्ति प्रत्ययो लोके य शब्दानुगमा हुते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन दृश्यते ॥ * ॥ " इति । तस्मात्-" ॥ * ॥ स्मरणं पदेन जनितं पदवृत्ति मतः पदार्थस्य । अन्वयबुद्धा वर्थः कथं न तादृक् परि स्फुरतु ॥*॥ -इति व्याकुर्वते । आलंकारिकास्तु- व्यंजनया वृत्त्योपस्थितानां पदानामन्वयबुद्धौ कचित्तादात्म्येन क्वचिद्वाच्यवाचकभावेन पदार्थानुप्रवेशः । तथाहि-"दया तितिक्षा सत्यंच युक्तं त्यक्तं ननु त्वया । अपवर्गव्यंजनानि कथं स्यु भीमभूमिपे ॥" इत्यत्र भीमाभिधान राजनिप्रकृते-भीमभूमिपपदस्य व्यंजनालभ्यस्य तादात्म्य मारोप्य, तस्मिन्नपवर्गव्यंजनाना मासन्नखिद्धिसूचकानांदयातितिक्षादीनां प्रस्तुतानां ध्वनिप्रतीत पवर्गेतरस्वरान्यवर्णाभेदेनाध्यवसिताना मसम्भवः कथं स्यु रित्यनेन प्रतिपाद्यते, तेन प्राकरणिकयो रर्थयोः कोपि स्वारसिको विरोध इति तदुपपादकतया गुणीभूतमत्रव्यंन्यम् । उदेति सविता ताम्र स्तान एवास्तमेति च । सम्पत्तौ च विपत्तौ च महता मेकरूपता ॥ " इत्यत्र विशेषस्य प्रक्रान्तस्य सामान्येन समर्थनस्वरूपे ऽर्थान्तरन्याले उदयस्य सम्पत्तित्वेनास्त मयस्य विपत्तित्वेन ताम्रस्वरूपस्य चैकरूपताभावेन समर्थनस्यो पपादनाय ताम्रपदवाच्य स्ताम्र इति ताम्रपदयजन्यो बोधोंगी कार्यः । रक्तपदोपादानेतु रक्तपदबोध्यत्व ताम्रपदबोध्यत्वयो तथा ·पदवाक्यरत्नाकरः । धर्मयो कप्या देकरूपतोपन्यालाय तु प्रतीतिस्थगनं स्यात् । अत एव एतादृशस्थले कथितपदं न दोषः । प्रत्युत पदान्तरोपादान मेव । “वाहगेवास्तमेति चे" ति खर्धनामशब्दोपादानन्तु न प्रतीविं स्थगयति । सपनाम्ना ताम्रपदबाध्यतानत्वेनापि परामर्शसम्भवात् । एव मेव “सकळकलं पुर मेत ज्जासं सम्प्रति सुधांशुविम्ब मिध" इत्यादी सकलकलपदबोध्यत्वं विथुपुरयोः साधारणो धर्मः स्व. म्भवती त्याहुः । तदुभय मपि दर्शनविरोधा दुपेक्षणीयम् । नन्वेकपदजनितया पदार्थस्कृत्या सह द्वितीयपदजनिताया स्तस्या मेळकासम्भवात् कथ मुभाभ्यां पदार्थान्वयधी रिति चेत् ? उच्यते समूहालम्बनस्मृत्या रूढयोः सव्यपेक्षयोः । पदयो यॊगपधेन स्मृतार्थो न्वय मर्हति ॥२३॥ प्रत्येकानुभवजनित संस्कार जनिता द्वयो बहूनां वा स्मृतिः पर स्परव्यपेक्षा मप्यवगाहमाना अव्यवधानेन तावतः पदार्थान् स्मारयति, सा च स्मृतिः पदार्थान्वयविषयां बुद्धि जनयतीति किमतुरपनम् । इति पदवृत्तिग्रहविवरणम् ॥ अन्वयबुद्धिविषयाणा मन्वाना विभागः प्रस्तूयते अभेदो भेद इत्येव मन्वयो द्विविधोऽर्थयोः । आद्य स्तत्रान्वयो नेष्टो निपातार्थेन कस्य चित् ॥ २४ ॥ पदार्थयो रन्क्यो द्विविधो । भेदोभेदश्च । अभेदश्च प्रायेण निपालार्थन सार्धमिसरस्य संसर्गतया नभासते । " यल्लक्ष्मी रिव तेन विश्व मखिलं मत्तीकरोत्युन्मदा यल्लोकोत्तरचेष्टितैव रमणीवर्गा तदुत्व ध्यते । यत्रोपप्लुत मति तेग शिधिले त्याख्यायते तदति यजाम- ति नवा सरोरुहमुखी तन्नाभिलतु क्षमे" | यदभिन्नं लक्ष्मीलायं ५ ·१ शास्त्र मुक्तावली । बस्था खिलविश्वमतीकरणस्था श्रयः, यदभित्रो लोकोत्तरचेष्टिः तान्यतादात्म्यव्यवच्छेद स्तोतुकस्य रमणीवर्मावधिकस्यो स्कर्ष स्याधिकरणं, सरोरुहमुखी, यदभिनेनो पालुतभेदेन विशिष्टगमन की तत्यचिनिमित्तकशिधिलाभिन्नाख्यानकर्म सद्गतिः यद भिन्नस्य जागरणसदभावकोटिकसन्देहस्य विषयः साच - तरप्रयु. काभिसरणक्षमस्वाभावदा नह, मित्याकारकेशाब्दवोधे यत्पदार्थाभेद इववत हाकाराणां भिपाताना मयें भारत इति प्रायिक मेवैतत् । पल्लक्ष्मी रियेत्यादौ सरोरुहाखी त्यनुषङ्गेणा स्वीत्यध्याहारण व सरोमहमुखीकर्टके लक्ष्मीसदृशास्तिरखे अस्तेरर्थे अस्तेरथें यदितिद्वितीयां तक्रियाविशेषणार्थस्या न्वयो नतु निपातार्थ इति नित्यसक्रियवाक्य वादिनो देयाकरणाः । यदाह कात्यान:-" अस्तिर्भवन्सिपरः प्रथम पुरुषे अप्रयुज्यमानो प्यस्ती " ति । भन्तिरिति " भुवोझिजि' त्यौणादिकन सूत्रेण सिद्धो वर्तमानकालार्थकोपि तमाचकत्वलक्ष. पया लट्परः, तेन प्रथमपुरुषे लडन्तास्तिधातु रप्रयुज्यमानक्रिो स्यि मध्याहियते इति कात्यायनवाल्यार्थः । सूत्रे भुषइति वदे रखते बोपलक्षणन् , तेन वदन्ति रवन्ति श्वेत्यपि सिद्धम् । झिप्रत्ययान्ताः सखियों द्वयोर्या, * किंवदन्ती जनश्रुतिरि" ति दर्शनात् । . नाम्नो नम्ना धातुना च विभक्त्या तद्धिलेन च । सामानाधिकरण्यं स्यात् किंबा नाम्नैव केवलम् ॥२५॥ तादात्म्यसंसर्गावच्छिन्नतत्पदार्थविषयतानिरूपित स्वार्थविष यहाकबुद्धिजनकपदत्वं तेन तस्य सामानाधिकरण्यम् । प्रथम प्रातिपदिकेन सह प्रातिपदिकस्य । तदपि समानविभक्तिकयोः समाखान्तर्गतयो रभेदापत्रयोश्च नाम्नोरिति त्रिविधम् । तत्राचं यथा- "पुण्यजन प्रीतिकरी कुवलयदळकोमला कान्तिः। कथ मन्धकार भवतः सर्वेषां नयनहारिणी नस्यादि" त्यत्र सम्बोध्यस्यान्धकारस्या रोपितनीलि मस्वरूगयां कान्तो सर्वेषां प्रथमान्तार्थानां तदात्म्येनान्वया सामानाधि ·पदवाक्परताकरः । . करण्यं प्रातिपदिकानाम् । एवं नीलो घट इत्यत्र नील घटयोरपि सामाना धिकरण्य मवखे। नीलघटपदयोः सामानाधिकरण्ये द्विविधा भाकांक्षा, एका मील प्रकारवाक घटविशेष्यताकयोधव्यतिरेकप्रयोजक व्यतिरेक प्रतियोगितावच्छेदकप्रथमान्वघटनीलोभयपदत्वस्वरूपा द्वितीया घटप्रकारतानिरूपित नीलविशेष्यताकशोधाभावघटिता । याशोधा सावधरिता या आकांक्षा खा तादृशमेव बोध प्रयोजति । व्यज्यते च विशेष्यपदस्य विशेषणप्राथम्येन तदर्थविशेप्यकबुद्धिप्रयोजका कांक्षा । अत एव वहिमान् पर्वत इत्यादौ पर्वतविशेष्यक बद्धिजन काकांक्षाव्यंजकाभावा त्तदनभिव्यक्त्या न पर्वतविशेष्यका बुद्धिः । विपरीखव्युत्पन्नानां तु व्यंजकान्तराभिव्यक्ताकांक्षाज्ञाना द्भवत्येव । परन्तु ताशाबोधतात्पर्येण प्रयुक्त मिदं वाक्य मखाधु यज्ञकर्मणि प्रयोगानहम् । अतो न्याये काव्ये च तत्प्रयोगानम् । तादात्म्य संसर्गकस्थले विशेष्यत्व मेघोद्देश्यत्वं विशेषणव मेव विधेयत्वम् । यदुद्देश्यका न्यबुद्धि स्तस्मिन् बिद्धत्वं विधेयेचा गन्तुकत्व मेयो लगती व्यंजयति । एव जातिगुणवाचिनो जोसिवाचिनः प्राधान्य मिति कर्मधारयघटकनामपौर्वापयनियामकः प्राचीनानां प्रवादः । अत एव “न्यकारो ह्यय मेष मे यदरय" इति वाक्ये न्यकारस्य पूर्वखित्वध्वनने गर्वभावापकर्षसक्ति रित्यविष्टविधयांशकरवं दोष इति रसविद्याविदः । अब विशेष्यनिनपदस्य प्रातिपदिकान्तरला मानाधिकरण्ये एकलिंगबोधकतुबन्तत्वं प्रायेण तन्त्रं । नीलं घट इत्यादि नै प्रयोगः प्रयोग श्च पृथिवी घट इत्यादिः। याब लिंगानन्धविपदार्थद्वारा पदार्थतादात्म्ब निवरपदाथै न्वेति न साक्षा सत्रामलिंगपदसामानाधिकरण्येपि विशेष्यनिने नियतं नपुं- खकरवं, सामान्यविधिप्राप्तत्वात् , यथा - क्षुदुपहन्तुं शक्य मित्यत्रो पहननकर्मणि क्षुधि उपहननतदर्थशक्तिकर्मण स्तादात्म्येन साक्षा इन्वयो बाधित इत्युपहन्ते रथ द्वारीकृत्यान्वयात् सविशेषणहि विधि अत अत एव ·शास्त्रमुक्कावळी । निषेधौ लाख विशेष्यस्य बाधे विशेषण मुपसंक्रामत इति न्यायाद शक्य शिलि नपुंसकनिर्देशः । अत्रोत्पत्त्यनुकूलो व्यापार उत्पाद मा शके, स्तत्कर्मोत्पाधं कृत्यमयस्य, ध्वंसानुकूलो व्यापार उपहन्तेः, शक्यर्थान्वयीभाव स्वादर्थ्य वा तुमुलोर्थः । प्रधानधात्वर्थकर्मण्य भिहिते गौणधात्वर्थकर्मत्व अपहननफलीभूतध्वंसात्वयि प्रतियोगित्व स्वरूपं क्षुदनन्तरप्रथमार्थः । भवतु वा एतादृशस्थले उपहन्तिना फलविधयोक्तस्य ध्वंसस्य प्रथमान्तप्रातिपदिकार्थे प्रतियोगितयान्वयः, पदभेदेन चाकांक्षावैचित्रयात् । दृश्यते च घटो नीलो भवतीत्या प्रथमान्तार्थस्य भवत्यथैन्वयः । हरि रप्याह "प्रधानतरयो यंत्र द्रव्यस्य क्रिययोः पृथक् । शक्ति र्गुणाश्रया तत्र प्रधान मनुरू- ध्यते ॥ प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते । यदा तदा गुणे तद्ध दतुक्तापि प्रतीयते ॥” इति । - थो कस्य द्रव्यस्य गुणप्रधानभावापत्रक्रियाद्धयनिरूपित शक्तिद्वयं कारकद्धयं पृथक् तत्र गुणशक्त रभिधानेपि प्रधानानुरोधि प्रधानकारकानभिधानप्रयुक्तं कार्य भवत्येव, तेन पक्कमोदनं भुते पाचकेनोदनो भुज्यते इत्यादौ च पच्यर्थ कर्मकों रभिधानपि भुज्यर्थ कर्मकों रनभिधानात् द्वितीया तृतीये सूपपादे। यदितु प्रधानका- रकं प्रत्ययेनाभिहितं, तदा तत्प्रत्ययार्थान्वितद्रव्ये गुणक्रियाकारक मनुक्तमपि प्रथमादिप्रत्ययलक्षणया संसर्गतयावा प्रतीयते । यथा पचता पक्तवावा भुज्यते ओदन इत्यत्र पाके ओदनकर्मकत्वं, पक्ष मोदन भुङ्क्ते चैत्र इत्यादौ चैत्रे पाककर्तृत्व, सन्धाय शरेण हन्तीत्यादी सन्धाने शरकर्मकत्वं, आहूय ब्राह्मणायददातीत्यादी आहाने ब्राह्मण कर्मकत्वं, मारुह्मवृक्षात् पतीत्यादा वारोहणे वृक्षकर्मत्वं, ग्रामस्य स्थातौं गत्वा ग्रामे तिष्ठति इत्यादी ग्रामकर्मकत्वं गमने, स्वीकारयितुं ब्राह्मणाय ददातीत्यादौ प्रतिदातुं ब्राह्मणादादत्ते इत्यादी व स्वीकारे प्रतिदाने च ब्राह्मणकर्तृकत्वं तत्सम्प्रदानकरवं ग्ध, ·पदवाक्यरत्नाकरः । ३७ अत एव पतित्वा वृक्ष मवलम्बत इत्यादौ पतने वृक्षापादानकरवं, स्थित्वा ग्राम मीक्षत इत्यादौ स्थिती प्रामाधिकरणकत्वं च, तत्त बाचक विभक्त्यभावेपि पदा दन्वयविधया का प्रतीयते । यत्रतु अध्यभेद स्तत्र प्रधानक्रियाकारकस्या भिधानेपि गुणक्रियाकारकाभिधायकान्तर मपेक्षते । अत एव सूपं पकत्वादनो भुज्यत इत्यादयो व्यवहारा इति सम्प्रदाय विदः । क्षुदुपहन्तुं शक्यं , पक्त्वौदनो भुज्यत इत्यादौ प्रथमान्तपदाना मुपहननशुत्पाककर्मोदनादौ लक्षणा, नतु प्रथमायाः कर्मविमर्थः, अनानुशासनिकत्वात् । नापि धात्वर्थप्रथमान्तार्थयो भैदेनान्वयः, अव्युत्पन्नत्वात् । क्षुध मित्यो दनमिति पदमेव कथितस्थलयो रध्याहर णीयमिति वस्तुगतिः । श्रुत्वा प्यर्थ नातुमतः कंसेनार्थः कुबुद्धिने " त्यादौ प्रधानक्रियाकर्मणः कृदभिहितत्वेपि श्रवणकर्मणि द्वितीयाश्रवण मप्युपपद्यत इति नव्याः। तञ्चिन्त्यम् , तवाप्रत्ययस्य समानकर्तृकत्वार्थकत्वे कर्तु रभिधानात् चैत्रः पक्त्वा चैत्रेण भुज्यत इति प्रयोगस्य , भावमात्राभिधायित्वे चैत्रेण पत्तवा चैत्रो भुङ्ग इति प्रयोगस्यापत्तेः । प्रथमया गुणकारकाभिधानस्या वश्यकत्वात् श्रत्या प्यर्थमित्यादौ श्रवणकर्मणो पदेशवाक्यार्थेन सहानुमितिकर्मणो धर्मस्य पुमर्थस्य भेदएव विवक्षितः यद्रूपावच्छिन्नान्वयिप्रधानक्रिया- कारक मभिहितं तद्रूपावच्छिन्नान्वयि गुणक्रियाकारकमपि तद्रूपा- पच्छिन्नवाचकतत्पदसव्यपेक्षया विभक्त्या भिधीयत इति सामान्य व्युत्पत्तिः । अत एव चैत्रत्वावच्छेदेन भोजनकर्तृत्वस्य स्वरूपत्वा वच्छेदेन पाककतत्वस्य विवक्षाया मात्मना पक्वा चैत्रोभुङ्क इत्यादिकः प्रयोगः सूपपादः, अत्रकरणे तृतीयेति वदन्ति । एवं बहुव्रीहेरपि भिन्नलिङ्गपदसमानाधिकरणस्य कचि नपुंसक त्वं साधु । अत एव " तमः शातिरेव यदर्थं तदाहे" ति प्रकाशः । यद र्थमिति क्तितशम्यर्थविशेषणत्वात् नपुंसक द्वितीयान्तमिति वस्तुगतिः।

·३८ शास्त्रमुक्तावळी । तस्मा सामानाधिकरण्येपि भिन्नलिङ्गपदे नियतविशेष्यनिन्ने क्लीवत्वं तद न्यान्वयमूलकम् । - एवं प्रातिपदिकयोः सामानाधिकरण्ये वचनैक्यमपि प्रायेण तन्त्रं, अतो नीलाघटः सुन्दरोदाराः शीतप्रकृतिराप इत्यादिर. प्रमाणं । येन प्रातिपदिकेन समभिव्याहताया विभक्त र दन्या संख्या समानाधिकरणप्रातिपदिकार्थे विवक्षिता तब समानाधिकरण प्रातिपदिकयो विभिन्नवचनमपि साधु । सा च संख्या कचित्पदार्थे कचि तदेकदेशे न्वेतीति द्वधा । उभयं यथा “अमानि तलेन निजायशोयुगं दिफालचहा श्चिकुराः शिरस्थितमि त्यत्र चिकुरा. न्वयि, “वचन मुख्याःच्छेत्तुं शक्य" मित्यत्र शक्यर्थ व्यापारान्वयि चैकत्वं । बहूना मुलयाना मकव्यापारच्छेद्यत्वेन सौकर्यविवक्षायां हि तथा प्रयोगः । एवं व्युत्पत्तिः शक्ति रभ्यास इति त्रयो हेतुरि त्यत्र फलोपधानार्थकहेतुपदार्थैकदेशे फले एकत्व विवक्षया हेतु रि त्येकवचनं । ततो दण्डचक्रादिन्यायेन परस्पर सहकारितालाभः । एवं चैत्रोमैत्रश्च सुन्दरावित्यादौ चैत्र एकत्वस्य द्वित्वविशिष्ट सुन्दराभेद स्य चोभयो रेकत्र यन्यायनान्वयबुद्धौ तात्पर्येण प्रामाण्यम् । एक त्वद्विव. यो रेकविशिष्टपरवैशिष्टयबुद्धिरेव प्रतिषिद्धयते, नत्वेकत्रद्वयन्यायेन, एको द्वित्ववान् इति प्रसीतेः सार्वजनीनत्वात् । यत्रैकवचनार्यों न विवक्षिकतः तत्र चैत्रमैत्री मुन्दराविति वंदपत्र साधुः । अधिक मुपरिष्टात् । तस्मात् अर्थे तदेकदेशेवा संख्याभेदे विवक्षिते । सामानाधिकरण्येपि साधु वचनयो भिदा ॥६॥ एवं विभक्त्यैक्यविशिष्योः प्रातिपदिकयोः पौर्वापर्येणेव निर्विभक्तिकयो रज्यवधानेना प्याकांक्षा भिव्यज्यते । यथा नीलो- ·- पदवाक्यरताकरः । ३१ स्पलादिकर्मधारयान्तर्गतयोः सामानाधिकरण्यं , तथा पंकजपदादौ तेनैव वाक्यार्थमर्यादयो पस्थापितस्य पंकजनिकर्तुः समुदायकढ़यो पस्थापिते पने तादात्म्येनान्वया तेनैव सह तस्य सामानाधिकरण्यं । तथाहि पंकजचरमवर्णप्रत्यक्ष स्मृताः पंकजनिडप्रत्ययाः सं स्मृत पंकजलमुदायश्व भासन्ते, द्वितीयक्षणे पंकजनिकर्ट पन्नानि चरकारि रमार्यन्ते, तृतीयक्षणे खलेकपोतन्यायेन चतुर्थ वैशिष्टय मवगाहमानः पंकजनिक पनमित्यन्वयबोधः, तापदान्तरोत्पत्ति तस्प्रत्यक्षपदार्थस्मरणादिक्रमेण पूर्वानुभवाविषयपंकजनिकर्तृत्वप्रकारण रस्कृतस्व पद्मस्यान्वयबोधः, केबलस्य पंकजनिकर्तुः पत्रस्य वा विशिष्ट पदार्थोपस्थितेः पनान्वयबोधं प्रत्यखमर्थत्वात । अत एव केवलस्य विशिष्टार्थस्य रूढयर्थस्य वोपस्थितये लक्षणा मेव पंकजपदे स्वीकुर्वन्ति । यत्रतु कुमुदपदादिविषयिण्येव पंकज पदस्य - कुमदविषधिणी वा पंकजनिक: स्थलाधिकरणत्यविष- यिणी दा पस्योस्थितिः, तत्र विनापि लक्षणां केवले योगा रूढ़यर्थे वा कुमुदवादात्म्यस्य स्थल वृत्तित्वस्या न्वय इति मणिक मतसारः । एवं धातुप्रातिपदिकयोरपि ৰামাৰাকৰ स्तोकं पचति सुख मास्ते इत्यादौ । अत्र द्वितीयान्तस्तोकपदार्थस्य मुख पदलक्षित सुखसाधनस्य तादात्म्येन पच्याद्यन्वयात् । अत्र धा- स्वर्षफलाम्वविकर्मेत्येव “ कर्तु रीप्सिततमं करें" ति सूत्रस्या क्षर तात्पर्याभ्या मर्यः । अन्वय श्वाश्रयत्वमिव तादात्म्यमपि । च विक्लत्यनुकूलव्यापारार्थकपच्यर्थफले विक्लती स्तोकस्य स्फि- भूसंयोगानुकूलव्यापारार्थकासधारवर्थफले स्फिग्भूसंयोगे सुखपद तथा ·शास्त्रमुक्ताबळी । लक्षितसुखसाधनस्य तादात्म्येनान्वयविवक्षायां युज्यत एव कर्म खंज्ञा कममिद्वितीया चेति जरद्वैयाकरणाः । तन्न, तथा अति द्वितीयाया इष कर्मणि लकारस्यापि प्रसंगात् । आस्थते मास इतिषत् सुप्यते सुख मित्यादिप्रयोगापत्तेः । स्फिग्भुवोः कर्मणो धीत्वर्थान्तर्भूतत्वेपि सुखादिकर्मणैवास्तेः सकर्मकत्वे सुख मास्यत इति भावे लकारदौळभ्यापत्तेः । नव्यास्तु धात्वर्थफलाश्रयत्वमेव कर्मत्वं, फलत्वं च व्यापार भिन्नत्वं, व्यापारत्वं चाग्रे निर्वक्ष्यते, पच्यर्थश्च विक्लतेरुत्पत्ता धनु कूलो व्यापारः । धात्वर्थत्वन्तु धातुजन्यप्रतीतिविषयत्वं उत्पादक स्वस्य संतर्गत्वेप्युत्पत्ते रव्याहतम् । धात्वर्थोत्पत्तिस्वरूपफलाधिक- रणतया विक्लतिरपि पाककर्म । लब्धोहि पचिधातुनैव विक्लतिकर्मकः पाकः । तथा च फलांश मादाय धातुना समानाधिकरणे प्राप्ति पदिकपि कर्मत्वानुपादिका द्वितीया हेयमोदनं पच- तीत्यादौ ब्रेहेयपदसमभिव्याहृताया इव द्वितीयाया स्तत्तद्विभक्त्यन्त पदत्वव्यंजनीयाकांक्षाद्योतकतया तादात्म्यसंसर्गकबुद्धा दुपयोगात् । अत एवाग्निहोत्रं जुहोतीयादौ कर्मत्वेन भावनाया मन्वितस्य जुहो त्यर्थस्य नामधय मग्निहोत्रपदं कर्मत्वानुवादकद्वितीयान्वं, उद्भिदा य- जेत पशुकाम इत्यादौ करणतया भावनाया मन्वितस्य यज्यर्थस्य नामधेय मुद्भिदादिपदं करणातानुवादकतृतीयान्त मिति, भाट्टदर्शन सिद्धान्तः । यदि च त्रैहेयमोदनं पचत्य ग्निहोत्रं जुहोतीत्यादौ विशे षणपदद्वितीयामा स्तादात्म्य मर्थः तदा प्रकृतेपि तथा । यत्र स्तोकादे ापारान्वयो विवक्षित स्तत्र प्रथमैव न पजेते त्यादिवत तृतीया करणानुवादिका । नचैव. मपि स्तोकः पच्यत इति कर्मणि ·पदवाक्यरत्नाकरः । ४१ लकारो दुरुधर इति वाच्यम् , अस्तीत्युत्पन्नस्या स्मधारण मुच्यत इति निरुक्तस्मृत्या अस्ते रप्यात्मधारणानुकूळव्यापारार्थकवयात्मनि धात्वर्थधारणफलवत्तया कर्मणि लकारेणा त्मा भूयत इति सर्वमतेपि प्रयोगापत्तेः । भथात्मनः कर्मत्वेपि धात्वर्थान्तर्भूतत्वात धातो व फलसमाना धिकरणव्यापारवाचित्वा दकर्मक एवास्तिः, तथाच " लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य" इत्यत्राकर्मकेभ्यो भावविधिना कर्मणि लकारो बाध्यते, सकर्मकेभ्य एव कर्मणि लकारविधि रित्याक्षिप्यते, सकर्म कत्वं च फलाधिकरणावाचकत्वे सति स्वार्थफलव्यधिकरणव्यापार वाचकत्वं, तेन शब्दोत्पत्त्यनुकूलव्यापारवाचिनः शब्दायते रथे शब्दस्य, स्फिग्भूसंयोगानुकूलव्यापारवाचिन उपविशते रथै स्फिग्भुवो, रस्सं- योगफलकक्रियावाचिनः पतते रर्थे ऽध: पदार्थस्य, सर्वावयवाधः संयो- गानुकूलव्यापारवाचिनः शयते रथैधः सर्वागयो, रुदयगिरिखंयोगानु कूलव्यापारवाचिन उदेते रर्थे उदयगिरे, मिद्धामनसोः संयोगस्य विभागस्य चानुकूलव्यापारवाचिनो जागते रर्थे निदाते श्वार्थे मिद्धा मनसो, रवयवाना मपचयस्यान्वयस्य चानुकूले व्यापारे शक्तस्य क्षीयते वृद्ध श्वार्थे ऽवयवानां, प्राणे स्सह शरीरस्य संयोगविशेष तदत्यन्तध्वंसं प्रति चानुकूलव्यापारे शक्तस्य जीवते म्रियते श्वार्थे प्राणशरीरयो श्व, तत्तद्धातूनां भवते रथें व्यापार तदर्थफलस्यात्म धारणस्य, लज्जतेः स्वगोपनस्य, रम्तेः सुखस्य, सामानाधिकर- ण्यात - तेषां गतिनिवृत्तिं प्रवृत्ति मिच्छां ध्वंसं रूपविशेष चाभिद- धतां तिष्ठति यतति रोचति नश्यति दीव्यतीनां स्वार्थफलाभावाञ्च न सकर्मकत्वमसंगः । फलत्वं मुख्यधात्वर्थव्यापारे येन केनापि संसर्गेणा वितधात्वर्थत्वम् , तेन विषयताविशिष्टज्ञाने जानाते रुहे. श्यताविशिष्टरागे इच्छते रुत्पत्त्यनुकूलयने करोते बाध्यत्वविशिष्टे देषे द्विषे लौकिकविषयताविशिष्टेषु प्रत्यक्षघाणजरासनचाक्षुषत्वाच ·o शास्त्रमुक्तावळी । श्रावणसाक्षात्कारेषु जिघ्रति रसयति पश्यति स्पृशति शृणोति साक्षा करोतीनां विधेयताविशिष्टयो रनुमितितर्कयो रनुमात्यापाययोः ल कर्मकत्वं निरावाधम् । अत एव सुखत्व मिच्छति घटत्वं करोति दुःखत्वं देष्टि ज्ञानोपनीतं गगनं साक्षात्करोति जिघ्रति रसयति पश्यति शृणोति वद्वित्व मनुमिनुते वयभावत्व मापादयति इति न प्रयोगः । यस्तु मुखवन्त मात्मान मिच्छतीति प्रयोगः स चरुस्थाली पचतीति प्रयोगेण तुल्ययोगक्षेमः । कर्मणि लकारोप्येवम् । तेन दधानो निध्वान मयत पांचजन्य" इति माघ उपपद्यते । येन च व्यापारेण व्यधिकरणफलवता धात्वनभिहितेन कर्मणा सकर्मको धातु स्तत्रैव कर्मणिलकारो अन्यथा वियोगफलक व्यापारार्थक हन्ते वियोगस्य द्विनिरूपयत्वेनैकस्मि नधिकरणे धात्वभिहितेपि अधिकरणान्तराकांक्षाया विच्छेदात् चैत्रोहन्यतइतिव त्प्राणाहन्यन्तइति प्रयोग स्यात् । प्रकृते भूप्रभृति देशकालभावगन्तव्याध्वभिःसकर्मकोपि फलाधिकरणेनात्मना नसकर्मक इति कथं तत्र कर्मणिलकारः प्रसज्यते, येनारमाभ्यतइति प्रयोगा पादनं सम्भवतीति चेत् ? सत्यं, एवं फलस्य कर्मत्वेपि धातु नाभिधानात् तेन सकर्मकत्वाभावात् तत्र लकारः कथं प्रसज्यते ? येन स्तोकः पच्यत इत्यादि प्रसज्यते । द्वितीयातु न तेन कर्मणा सकर्मकत्वमपेक्षते, अतएव तारंशब्दायते दीर्घमस्तीत्यादी द्वितीया धात्वन्तर्भूतकर्मणः शब्दात्मादे विशेषणेकर्मानुवादिका दृश्यते । विधीयते , प्राण - ला चेयं द्वितीया विशेष्यनिन्न प्रातिपदिक समभिव्याहताचे नियतनपुंसक लिंगाभिव्यंजिका, सामान्येनपुंसकस्यैव साधुत्वात् । नियतलिंग समभिव्याहताचेत् लिंगत्यागानुशासनाभावात् तल्लिंगाभिव्यक्षि कैव; अतएवादि पचतिद्रुतिहेतुं पचतीत्यादयः प्रयोगाः, आद्यभिन्नां द्रुति होवभिन्नां विश्लति बोधयन्तो दृश्यन्त ति क्रियान्वयि फलविशेषणानां ·पदपाक्यरत्नाकरः । कर्मानुवादिका विक्लतिव्यापारयोः संसर्गीभूतस्य कर्मत्वस्य प्रापिकावा द्वितीया; इति शान्दिकाः प्राहुः । तच्चिन्त्य, विशेषणसुपा विशेष्यान्वया कांक्षाव्यंजकत्वेन विशेषणविशेष्येण' बहुळ मिति सविभक्तिकस्य विशेषणस्य कर्मधारयानुशासनसिद्धत्वेन साधुत्वात् , विनानुशासन झियाविशेषणद्वितीयाया असम्भवात । नहि द्वितीया व्यजितेय किया विशेणस्यैव धातुना सहाकांक्षा, ज्योतिष्टामेन यजेत बल्गितं गच्छति इत्यादौ तृतीयाप्रथमयोरपि दर्शनात् । विना विशेषविधि प्राति पदिकार्थमाने प्रथमाझगात् , फलव्यापारयोः कर्मनिभावस्य संसर्ग मर्यादयैव भानला द्वितीयया तदनुषादस्या नपेक्षणा च तस्मात् फठविशेषणाना मनुशासनसिद्धैवोपपदद्वितीया न कारकाथिकेति न स्तोकः पच्यत इति कर्मणि लकारः । अनुशासनं च “ उभ सन्त लोः कार्या धि गुपर्यादिषु क्रिया । द्वितीयाडिता तेषु ततोन्यापि दृश्यत " इति , उभयतो ग्राम सर्वतोग्रामम् धिक् पिशुनं उपर्युपरि पयोधरानधोधीगगनं मेघा इति उभयादा वन्यत्रापि क्वचित् द्वितीया स्या दित्यर्थकम् - फले व्यापारे वा धात्वर्थे तादा म्येनान्वितार्थकस्य प्रातिपदिकस्य द्वितीयां वित्ते, नतु व्यापार विशेषणस्य प्रथमान्तत्वं युक्तम् , फलहेतुः पचति चैत्र इति प्रयो भापत्ते रिति वस्तुगतिः । तस्मातू- प्रायेण क्लीबॉलंगं यद्धात्वर्थस्य विशेषणम् । आनुशासनिकी तत्र द्वितीयान्यत्र दर्शनात् ॥ २६ ॥ एवं विभक्त्या सह प्रातिपदिकस्य सामानाधिकरण्यं । द्रोणो व्रीहि रेकं ब्रह्म दे चक्षुषी अयोग्नय इत्यादौ प्रादेशः कुशो रतिः कुण्ड मित्यादौ च गुरुत्वत्वेन संख्यात्वन परिमाणत्वेन चावच्छिन्न मभिदधत्याः प्रथमाया भर्थे द्रोणादे गुणविशेष मभिदधो ऽर्थस्तादा ·शास्त्रमुक्तावळी । म्येनान्वेति । प्रथमार्थस्तु सौत्रपरिमाणपदस्य तंत्रण गुरुत्वस्थाप्युप स्थापकत्वात् गुरुत्वादिभेदेन ब्रीह्यादौ नहि द्रोणादे रर्थः तथान्वेतु मईति, प्रातिपदिकयो भैदान्वयस्या व्युत्पन्नत्वात् । एवमाख्यातेन कर्तृकर्माभिधायिना प्रथमान्त चैत्रोदनादेः सामा. नाधिकरण्यं । अत एव युष्मद्यसमानाधिकरणे स्थानिन्यपिमध्यम" इति सोत्रीव्यवहारइति शब्दिकाः। तदुभयं चिन्त्यं । एवं स्वरूपार्थकतलः कनश्च तद्धितस्या देवस्ययावस्यचान्वयात् देवतायावक इत्यादी तद्धितेनापि प्रातिपदिकस्य सामानाधिकरण्यं । स्वरूपत्वं नाम गगनाभावादिरखण्डो धर्म एतादृश प्रत्ययाना प्रवृत्तिनिमित्तं, न पुनरनर्थकएवतलादिः, आगम व्यावृत्तस्य प्रत्ययत्वस्य सार्थकत्व घटितत्वादिति वदन्ति । अन्येतु प्रातिपदिकयोरव्यवधानमेव सामानाधिकरण्येतन्वं । यथा नीलोत्पल द्विगाग्र्यादौ । विभत्तया व्यवहितयोस्तु प्रातिपदि- कयो विभक्त्यर्थद्वारकएवान्वयः । नीलो घट इत्यादौ नीलपद खाभि व्याहतविभक्तेरथें घटान्वय्यभेदे नीलादेरन्वयः । नचाभेदाथै विभक्ते रतुशासन दौर्बभ्यं शंक्यं, “प्रातिपदिकार्थ लिंगपरिमाणवचनमात्रे प्रथमे" ति सूत्रस्य प्रथमायांकण्ठत्तो विभक्त्यन्तरे मात्रग्रहणखामर्थ्याव प्रातिपदिकार्थ वाचकत्व व्यवस्थापकत्वात् । प्रातिपदिकार्थश्च येन रूपेण प्रातिपदिका नोपस्थित स्तद्रूपावच्छिन्नमेव विभक्तिर्बोधयेत, अन्यथैकधर्मावच्छिन्नयोरन्वये निराकांक्षत्व प्रसंगात । तच रूपं स्वरूपभेदाभावत्वं । प्रातिपदिकार्थ व्यक्ति स्वरूपभेदोहि निरवच्छिन्न तत्त व्यक्तिवृत्ति प्रतियोगिताकः, तदभावश्च प्रतियोगिस्वरूप एव । तत्रैवान्योन्याभावस्या भावः प्रतिगिविशेषणधर्मस्वरूपो यत्र प्रति योग्यननुगतोनुगतश्च प्रतियोगितावच्छेदको धर्मइति धर्मइति निपुणतर मुपपादित बौद्धाधिकारविवरणे, वक्ष्यते चोपरिष्टात् । घटाभावे घटाभाव ·पदवाक्यरताकरः । - व स्वरूप स्वरूपभेदाभावस्याधाराधेयभावा भ्युपगमे भात्माश्रयो यथा नदोष स्तथा तत्रैवानुसन्धेयं । अन्यथा प्रतियोगितावच्छेदक स्वरूप न्योन्याभावस्याभावेन्योन्याभावभेदो धिकरणस्वरूपः कथमाधाराधेय भावेन वर्तते । अन्योन्याभावस्याभावभेदे धिकरण भेदाभ्युपगमे भनवस्था प्रसंगाव । ननु तथापि विशेषणविभक्ते भेंदत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताका भावत्वं भेदप्रतियागिकाभावत्वं नीलभेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताका भावावं वा शक्यतावच्छेदकम् ? आये अप्रसिद्धिः। द्वितीये पीते नीलो घटइति प्रयोगप्रखंगः, नीलभेदगगनोभयाभावादेः पीतेपि सत्वात् । तृतीये शक्त्यानन्त्य, नीलपटव्यक्तितात्पर्येण नीलोघटइति वाक्यस्य प्रामाण्यप्रसंगश्च, इति चेन्न - भेदे ऽ त्यन्ताभावे च विभक्तेः पृथक् शक्ति स्वीकाराव । नीलो घट इत्यत्र नीलत्वोपलक्षिता नीलव्याक्तिभेदे, भेदस्तु तत्त व्यक्तिस्वरूपावच्छिन्नया प्रतियोगितया अभावेन्वेती त्यनुपपत्ति विरहात् । प्रतियोगितावच्छेदक विशेषणतया भासमानो धर्मः प्रतियोगितावच्छेदकत्वा वच्छेदकतयापि संसर्गतया नियमतो गृह्यतइवि पुनरप्रामाणिकम् । भवतु वा उभयावृत्तित्वोपलक्षित धर्मा वच्छिन्न प्रतियोगिताकान्योन्याभावे ऽत्यन्ताभावेच खण्डशः शक्तिः, स्मरणन्तु सर्वनामन्यायेनो पलक्षण मुभयावृत्तित्वांश मपहाय याव्यक्तिः प्रातिपदिकेनोपस्थापिता स्वरूपत स्तव्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिता कत्वेनान्योन्याभाव मवगाहते, अत्यन्ताभाव विशेषणतयानुभावयति चेति नीलपटस्य प्रातिपदिकेन स्मरणे नीलो घदति बुद्ध रप्रामाण्य मुपपद्यते । तादृशे ऽ भेदविशेषणतया नीलाधन्विते घटस्य विशेग्यतया अन्वयस्वीकारात् । प्रकारतया च प्रतियोगितावच्छेदकभाने नप्रति. योगितावच्छेदक विशेषणावच्छिन्नत्व भाननियमः, शुद्धवाहित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्य साध्यवावच्छेदकावच्छिन्न व्यापकतावच्छेदक धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वोल्लेख दर्शनाव । अतोनोभयावृत्तित्वोप- १ ·तत्वात ४१ शास्त्र मुक्तावळी । लक्षिते तव्यक्तित्वे स्वरूपे भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व ग्रहणासम्भ- वात् विभक्ति शक्तिग्रहानुपपत्तिः । नन्वेव मभेदे विभक्ते वृत्त्यादिकल्पनापेक्षया लाघवात् निरु. क्ताभेद संसर्गकान्वयबुद्धि रभ्युपेतु सुचिता, “प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमे ति सुत्रे मात्रपदा प्रातिपदि कार्यातिरिक्तानर्थकत्व मात्र विवक्षितं, नतु प्रातिपदिकाद्यीर्थकत्वमपि, अन्यलभ्ये शक्तेर कल्पनादिति चेन्न; - अभेदसंसर्गेण प्रातिपदिकार्थयो रन्वयांगीकारे हि स्वन्तनीलपदेन सह स्वन्तघटपदस्य पौर्वापर्यस्वरूपाया स्तद्वयं ग्याया वा आकांक्षायाः प्रयोजकत्वस्वीकारे गौरवम् , अधिकवर्ण अभेदस्य पदार्थतावादेतु नीलपदस्य मुनालह नीलप्रकारका भेदविशेष्यकबद्धौ, तेन सुनासह स्वन्तघटपद स्थाभेदप्रकारक घटविशेष्यकबुद्धा वाकांक्षादयस्य प्रयोजकत्वस्वीकारे लाधवम् , नीलघटपदयो रेकत्राकांक्षाया मप्रवेशेन तयो विशेषण विशेष्यभावव्यत्यासप्रयुक्ताकांक्षाधीकारणताभेदाभावात् । नचैवं घटो नील इति वाक्यादिव नीलो घट इति वाक्यादपि घट मुद्दिश्य नीलाभेद विधेयकस्य वाक्य र्थबोधस्य प्रसंगेन प्रथमान्तघटपदोत्तरत्वविशिष्ट तथा विधनीलपदत्वव्यंग्याया आकांक्षायास्तथाविधवुद्धौ प्रयोजकधीव्ये बालाघ धावकाश इति देश्य; नीलप्रकारकाभेदविशेष्यकबुद्धौ नीलोत्तरसुत्वाभि ज्यंग्याकांक्षाया अभेदविधेयक घटविशेष्यबुद्धौ सुपूर्वस्वन्त घटपदत्व व्यंग्याकांक्षायाश्च प्रयोजकत्वद्रयस्वीकारेणैव चारितार्थ्याउ । यदि च नीलो घटः पटः शुक्ल इत्यत्राप्यभेदे नीलान्वयस्य घटे चाभेदान्वयस्य प्रयोजिका नीलोत्तरसुत्वेन सुपूर्वस्वन्तघटपदत्वेन चाभिव्यंग्याकांक्षा वर्तत एवेति घट मुद्दिश्य नीलाभेदविधि दुर्धारइति सर्वमतेपि प्रथमान्त विशे षणविशेष्यया रेव पौर्वापर्याभिव्यंग्याकांक्षेति विभाव्यते, तदाप्यभेदस्य पदार्थतया प्रकारत्व मेव युज्यते; न तत्संसर्गत्वं, तथा सतिहि क्षुदुपहन्तुं शक्यं शिखी विनष्टः शरीरी दृष्टः सुरभिचन्दन मानातं निव ·पदवाक्यरत्नाकरः ! नत् पांचजन्यः श्रुतो पहिमपर्वतो नुमित इत्यादौ उपहननतदर्थशक्ति भाव्यस्य नाशप्रतियोगिनो दर्शनस्या घ्राणनस्य श्रावणस्य लौकिक विषयस्यानुमितिविधेयस्य च क्षुधि शिखिनि शरीरिणि जीवे चन्दने पर्वते च तादात्म्यबाधा दनन्वयापत्तेः । स्वंतादात्म्योपहननकर्मत्वा दिसंसर्गेणा वयस्वीकारे सामानाधिकरण्याभावा देकविभक्ति त्वा नुविधानानुपपत्तेः । पदार्थभूतस्तु शक्यविनष्टदृष्टाघ्रातश्रुतानुमिताना मभेदः स्वाश्रोपहननशिखाशरीरसौरभनिध्वानवद्विद्धारा क्षुदादाद न्वय मुपलभमानो न योग्यतां नवा सामानाधिकरण्यं व्यावहति । येन केनापि संसर्गेणेकतरपदार्थाभेदविशिष्टस्या परपदार्थस्य बोध कयो रेव पदयोः समानाधिकरणत्वात् कर्मधारयावयवयोः सामा नाधिकरण्यव्यवहारो गौणः, अत एव आप्रगृह्य इत्यत्र प्रथमो पातः प्रगृह्याभेदो निपातार्थे स्वरूपे प्यन्वेति । अभेदेन तयो रन्वया बोधोपगमे कर्मधारयस्यापि प्रसंगात् । चाव्ययीभावविधिनापवादः, समीपसमृद्धादिपरिगणितातिरिक्ते स्वरूपार्थे वर्तमानस्य आ इति निपातस्या व्ययीभावविध्यविषयत्वात् । "भाङ मर्यादाभिविष्यो" रव्ययीभावविधानात् । एवं स्तोकं पचतीत्यादौ द्वितीयार्थों भेदः, मात्रपदखामर्थ्येन प्रातिपदिकार्थे द्वितीयाया अपि साधुत्वात् । अन्यथा क्रियाविशे. पद्वितीयाया अकारकविभक्तित्वे स्तोकं नन्नेति विग्रहे स्तोक ननेति तत्पुरुषानुपपत्तेः । विशेषविधिं विना s कारकद्वितीयया समासस्यालाधुत्वात् । नचायं कर्मधारयः, विरुद्धयोः कर्मधारयायोगात् । एवं द्रोणो व्रीहि रित्यादौ द्रोणादिपदं द्रोणपरिमिते बा. चकं लाक्षणिकंवा । प्रथमातु प्रातिपदिकार्य मभेद मभिधत्ते, नतु परिमाणं, प्रमाणाभावात; अन्यलभ्यर्थे सूत्रस्य प्रत्याख्येयवाद । अन्यथा द्रोणेन कीणातीत्यादौ करणत्वस्या नन्वयापत्तेः । प्रातिप दिकार्थे परिमाणे तस्यवाधात् । द्रव्यस्यचा पदार्थत्वात् ।

·अत शाखमुक्तावळी । एतेन सुपां वचनवाचकतापि प्रत्युक्ता । एकवचनत्वादिना वत्प्रतिपाद्या संख्याभेदेनैव प्रातिपदिकार्थेन्वेति । तद्धितप्रत्ययोदेवते सादावनर्थकपवेति कथं तस्य प्रकृतिसामानाधिकरण्यम् । यथाचानर्थ कानामपि सार्थकजातीयत्वेन प्रत्ययावं, तथा स्पष्टमुपरिष्टात । एव देवपर्यायदेवतागणन मप्युपपद्यतइति । समासांतर्भूतस्य प्रातिपदिकस्यैव प्रातिपदिकेन सामाना धिकरण्यं, नतु शब्दान्तरस्य। प्रातिपदिकार्थे वर्तमानविभ क्तिरपि भेदाभावत्वविशिष्ट स्वार्थ प्रकृत्यर्थस्या धाराधेय भाव मेवावगाहते, नाभेदम् , अभित्रयो रप्यभावत्वेनात्माश्रयस्याकरे सुहस्तितत्वादिति प्राहुः तदने चिन्तयिष्यामः । इति श्री महामहोपाध्याय गोकुलनाथ शर्म प्रणीते श्री पदवाक्यरत्नाकरे ॥ अभेदान्वयप्रकरणम् ॥ - श्रीरस्तु । नाम्नासुप स्तद्धितानि निपाता:क्यक्यजादयः । भेदान्वये व्यपेक्ष्यन्ते तिङ्नाम्नेति तु केचन ॥ १ ॥ भेदेन नामार्थप्रकारकान्वरबुद्धा बुपयोगिनी सुपामाकांक्षा, सुपोहि स्वार्थसम्बोध्यत्व कर्मत्व करणव सम्प्रदानत्वा पादानत्व सम्बन्धा धिकरणत्वादिषु प्रातिपदिकार्थसम्बन्धं बोधयन्तो नामभि रव्यवहितो त्तरत्वेनापेक्ष्यन्ते । तथा तद्धितान्याबहुजादीनि स्वार्थे पत्यकल्यादी प्रातिपदिकार्थस्य भेदेनान्वयबुद्धिमादधानानि प्रातिपादिकैः क्वचित्पूर्वत्वेन क्वचिदुत्तरत्वेनाकांक्ष्यन्ते । एवं निपाता नभिवादयः स्वार्थेऽभावसाह श्यादी प्रातिपदिकार्थस्य भेदान्वयं बोधयन्ति । तथा क्यङ्ग्यजादयो धात्वंशप्रत्ययास्वार्थे प्रातिपदिकार्थस्य भेदान्वयं बोधयन्तः प्रातिपदि कैर्यपेक्ष्यन्ते।

·पदवाक्यरत्नाकरः । ": ফ র #mi4 * * * * ক. "' * * ক ১ থা-gয বনু তন্ম লাভ ভিতে হয় ছন্নতা লরিয়া জয় । সহয়ত তখন কী হয়? নিলাম্মা লাব। গুন: জং-এর ভাইস বা ফাক ভাই ? হা হই নি। লাল কালো কানে ব্যস্ত হতে হয় তা কত মিনাল হার, বড় ও শতঃ - মা । স্বৰাৰ ন গখাঃ " “ শপ ওগেল: ” [ঃ ---- কত ঘন ঔাাংহেল ঃ হলভি আহতু : ছে কে লাঃ সুভাষ জায়গার : মাহ = হা এই স্লোভা দুই প্রবাল বা বন্ধু মহীয়া ভুনৰ কলিঃ। বুধ ২ মাদানলি কৰি বৃহঃস্ব হজ , খ দলছি ভালল নাংলা ও ইং ত্ব মহানারি শুকরি অব দু হাতে কাকা ত্ব অনার ২ ভ; ৭ শ ‘স্থা খাদ্য জস্ব ব্যবস্থায় [ও. ইতলিবল ত্ব বিললি নষ্ট না কন? তাদের জন্য দিতে ও ৭ হওয়া। ব; গুলা জোক ও কার হালখাৰ দুখানি ল গব । জীফাতি আজ ২ শত ফুল ফুই হরিশ ল সgথলি , ও লাইট জয়ই সন্তু নি ফস্ব অঞ্জ তিশা হাহা: ক খ । প্রান্তি অজ্ঞা আরে কি এই ছয় রাজস্ব : মুকি:, মন রেখ ১ ভাগ মুখ লং: কন্তু ফললাভা না অবিল এলাকার ক্ষয় হৰিনাভাষান্তাদ। স্বল্য নমুনাজ্ঞিাবাহ संसर्गस्वात् , मैधुनेऽश्वकर्तृकत्वस्योपरंजकत्वाभावात् । হয় এক **: ফায় -- ·- शास्त्रमुक्तावळी । यनु मैथुनप्रकारकेच्छायां कर्मतया अश्वस्यान्वयइति । तन्त्र, तथाखति धात्वर्थान्तर्भूतकर्मकरवेनशब्दायतेरिवा श्वस्यतेर प्यकर्मकारका पत्तेः । तथाच " रविरथहयानश्वस्यन्ति ध्रुवं बडवा बलप्रतिबल बला वस्थायिन्य स्लमीक्ष्यसमीपगान् । निजपरिबृढू गादप्रेमारथांगविह गमी स्मरशरपराभूतस्वान्तावृषस्यति सम्पति (१९-१७)" इति नैषध चरितप्रयोगोपि व्याहन्येत । यदि कर्तृतमा मधुनेश्वस्य मधुनस्था च कर्मतया इच्छायामन्वयः, तदाकर्मणोनभिधानात युज्यतएक हयेभ्योद्वितीयाविभक्तिः। स्वकर्तव्यत्वेन पाकमिच्छति स्वेनपाकं चि कीपति इतिवत् । अश्वस्यति वृषस्यतिधातू कामेरूढौ । अतएव वृषस्यन्तीतु कामुकी " इत्यमरः कामुकीपर्याये वृषस्यन्ती ममणयत् । जारंवृषस्यति बन्धकीतिच प्रांचः प्रयुञ्जत इत्यपि वदन्ति । एतेन क्यच्पर्यायो यशस्काम्यति सर्पिष्काम्यति किकाम्यति स्व:काम्यतीत्यादौ काम्पच्प्रत्ययोपि व्याख्यातः । मातादव्ययाच्च क्यचो निषधेषि काम्यच स्तदभावात , Ale स्वगतिवद किं काम्पति स्वः काम्यतीति प्रयोगे प्यखाधुवायोगात् । तथा पुत्रीयत्ति पर निशान्तीयति रणे इत्यादावाचारसदृशाचार स्थ क्यजर्थस्यै देशे प्रथमाचारे पुत्रादेः कमतया निशान्तादे रधिक रणतयान्वयः । प्रथमाचारस्य कर्मण्यधिकरणे चाभिहितेपि द्वितीयाचा रकर्मणोधिकरणस्य चानभिधानात् पौरे रणेच द्वितीया सप्तम्यौ । आचारश्चात्र संवर्धनविहारादिः सर्वनामन्यायेनशक्यः, लेन पुत्रकर्मकसं धर्धनसदृश पौरकर्मकसंवर्धनातुडूलाया निशान्ताधिकरणक विहार सशरणाधिकरणकविहारानुकूलाया नरपतिकर्तृकभावनाया लाभः । रसिकास्तु -"क्यच आचारः संवर्धनत्वविहारस्वादिप्रातिस्विक धर्मावच्छिन्न एव सर्वनामन्यायेन शक्यः । तस्य च व्युत्पत्तिवैचित्र्यात साश्यसंसर्गेण तद्धर्मावच्छिन्न एवान्वयः । भत एव पुत्रीयति शनु ·पदवाक्यरत्नाकरः । मित्यादौ शतुकर्मकेताडने पुत्रकर्मस्यसंवर्धनस्य च नसादृश्येनान्वयः, विभिन्नरूपावलीढ़यो रन्वये क्यचोसामर्थ्यात् । तद्धर्भस्वरूपमेवचार सादृश्यम् । अत एव " वादे लौपे समाले सा कर्माधारक्यचि क्यलि। कर्मकर्ण मुल्येत दिलोपेक्विय् समासगा " इति कारिकया निर्दि. हा सादृश्यवाचकलुप्तोपमा पार नुतीयत्ति मुहु स्लमरांगणे सा. वन्तःपुरीयती " त्यत्र उदाहता । अन्यथा क्यचः सादृश्यवाचकत्वे बल्लोपोदाहरण मसंगतं भवे।" इत्याहु: वस्तुतस्तु-पुत्रपदं पुत्रकर्मके निशान्तपदं निशान्ताधिकरजेचा चारे निरूढलाक्षणिक, सर्थ उपमानोपमेयभावसंसर्गेण क्यजर्थआ. चारेन्वेति । अत एव ("समानादाचार" ३-१-१०)"अधिकरणाच्चेति वक्त इय" मित्यनुशासने पच्चकृत रुपमानपदत्वं निरूदक्षणालण्याचार विशेषणकर्माधिकार्थकत्वं क्यचश्वाचारमात्रबोधकरद मुक्तं संग- चलते 1 सम्भवतिच क्यङ्ग्यचो रैकरूपयेण यत्वे नवाचारे शक्तिः । क्यप्रकृते राचारस्य तत्कर्मक तदधिकरणकान्यतरस्यैव प्रतिपादने सामर्थ्य, अनुशासनस्य नियमार्थत्वात् । एतेन वहिकर्तृकाचारसदृशाचारकर्तृत्व परिघकरणकाचार सदृशबाहुकरणकाचार कर्तृत्वादितात्पर्येण प्रयुक्ताः मार्तण्डकर निस्पिष्टं रजो वतिकणीयति । असौसमरदुर्धर्षों बाहुनापरिधीयति " "देवतीयति विप्रेभ्यः ऋतुकर्मणिदीक्षितः । प्रहर्तुमुद्यतः शर्तुगिरिरेष क्षुपीयती" ति नसाधवः, किन्तु रजोवह्निकण इवतपति-परिघेणेववाहुना प्रहरति, दैवतेभ्यइव ब्राह्मणेभ्योददाति, क्षुपादिवगिरेः पातीत्यादि वाक्यान्येव प्रयोक्तुं युज्यन्ते । हंलीयति कीर्ति रित्यादौ सकर्मकाचारएवहसंपदार्थः, क्यजर्थाचारकर्मबोधकस्यात्मानमिति पदस्याध्याहारेण हंसमिवात्मान माचरतीति वाक्यार्थीलभ्यते । अत एव " क्यचिवाद्युपमेयासा ·शान्त्रमुक्तावनी . New इति कारिकोपस्ताया वाचकोपमेयलुप्तोपमायाः " पुरतोहरिणा- क्षीणामेशपाधीयती"ति काव्यप्रकाशोक्त सुदाहरणं संगच्छते । बासु- पारणं अवतरर्थः विमानाचारइति व्यवहियते, ताश च भावान्तर्भुत आरावर्भ, सदिशेषणस्थापि हि कर्मानुयादि- का वितीया " शिदिशातित नस्पन्दः” इत्यादौ, तथा पुष्पा शुभाभाधारण गुमायः कमातेर थी, पचोषि भावान्त सन् , यो साहस, यसमा खुश्वामित्राधार शाम शमशान राजापुमायुधावतच न्हन को चान्दे शामिति पई सापको, धानास्पाइव प्रयोगाईबात, याच धारवान्तभूत बजनियामलापता शातारकर्मकत्वात् तथा प्रतिपादित मला दिति । हा भवत्यर्थस्य कतरि कर्मसंज्ञाया अमवृत्तः । " समक्षामकरणाचारकर्मणां कर्तुश्चोभय लम्प्राप्तो परमधिीप" इति स्यामाल ! अन्यथा पुष्मायुधम्भवति इति प्रयो गमसंगाल । तारं शहायलाइभत्र ताशदल्या कर्मसंज्ञाअवति, अप बादकाभावात्। अत्तमद श्मन इव भवतीत्यर्थ अवरपर्थस्वरूप अचारे क्यङ् प्रत्ययएन साधुः, नाहिश्नावर इयत्र जर्मकः कश्चिदाचारः अन्यथा श्वेनर सदाति पतमिण इत्यर्थे श्वनायत प तत्रिण इत्यापतेः ओजायते अजरायते विज्ञायते विद्रस्यतेवे त्यादौ क्यङर्थे कार्याचा जोजोमानी पतरोभावो विनावश्च सादृश्येन प्रती यते, "चतुःशङ्खलापश्च” [३-३-११ इति सुत्रे तत्कर्टकाचारलक्षका ধনৰ জৰি : বানু অই: মানবধি लोपो व्यवस्थितविल्पिकाइति व्याख्यानवशेन बलोपादेः साधुतोप- गमात् । यदाहुः - " सकारे व्यवनियोगशिष्टोलोपीव्यवस्थितः ओजलोसरसों नित्यमन्येषान्तु विभाषया” इति । हरिणीवाचरति -- ·पदवाक्यरत्नाकरः । हरितायते, एनीवाचरति एतायते, रोहिणीवावरति रोहितायते, इत्यादी क्यङ्मानिनोःपरयोः स्त्रियाः पुंवद्भावे, सीपयसन्नियोगेन "वर्णा दनुदात्ता तोपधात्तो न" इति शिनादि सायात व्यवस्थि. ताएव हरित. रोहिशब्दादयः शयते । हरितः पहाशः, Sri वेतः, य एता: श्वेताभागावस्या लामा हाललावाविल्लोनेति व. क्तव्ये "वेण्याशललल्यालिनीय. याती" ति गृह स्वदर्शनात् । “रोहितोलोहितो रक्स" इति..शार वर्णवाधिनाहरित तोहितशब्दानामनुदासराव बताना " निति फिट्वेण लिमि त्यालोपोनापि लिस्य रोहिणी शब्दस्य गुणवृत्त्यायोगरूड्याचा नामविशोदाममा रोहिनायते इत्येछ । यदित हज मानणीव रहे कनिन् पनगादिकेन हरिण इवरोहिणोपि प्रकृस्यनकर,तदातरजानपदय इत्येव प्रमाण! साली शब्द वविधः, शाहाबाणिजित शनी कढ़ान सपत्नशब्दादुनानेन डीना निष्पन्न एकोभाषितपुरकः, तस्मात क्यङितन्नि मित्तके पुंवद्भावे सपत्नीवाचरति सपनायते । द्वितीयस्तु समानःपतिर्यस्या इतिविग्रहे निष्पन्नस्य बहुव्रीहेः सपति शब्दस्य "नित्य सपत्नयादिषु" इायने मानुशासनेननादेही भागाडीपिकृत निरस्त्रीलिंगा पतिशय वांढना चकतया स्त्रीभितवाट हुनौहेरप्रसारात । एताशस्थले नै कसंदृष्टः समानपदार्थः । गम्तु पासायस्थितएर समानपदेनोपस्थाप्यते । समानीयमावशः अधिकरणं मालावायादौ समानपदेनानेकरूपिताना निवासत्वाधिकारणाव भात्यादीनां प्रतिपादनात् । समानः पतिरित्य वा प्यनेकवादापतिः प्रतीत हत्परिणीताचबहुब्रीहेः, स्त्रीत्वंडीपोर्थ इत्यनेकस्त्रीवादभिन्नवोपरिणीता स्त्री सपनीसमुदायार्थः । रुक्मिणी सत्यभामायाःसपत्नीत्यत्र पतिपदाथै उत्यभामापरिणेतृत्व रूपषष्ठयन्तार्थ स्यान्वयइति रुक्मिणी विमण्याः सपत्नीति नप्रयोगः । बहुव्रीहिणे वोक्वार्थत्वात् सीतायान्तु न प्रखज्यतएव समन्त्रीपदप्रयोगः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । सपनीवाचरतीति सपनीयते, भाषितपुंस्कानामेव पुवद्भाव विधि प्रसरात् । तृतीयस्तु स्वामिपर्यायेण पतिशब्देन घटितबहुव्रीही " विभा पासपूर्वस्य" इत्यनेन गृहपतिगृहपत्नीत्यादाविव सोपपदस्य पत्यु देशेस ति सिद्धोभाषितपुंस्कः, सपतिसिइति प्रयोगाद । ततः क्यहि सप लीयतइति प्रयोगः, नादेशस्य रूपधिकारिविषयत्वेन पुंवद्भावे तदप्रवृत्तेः । चतुर्थः सस्यसनामकस्य पनीति विग्रहे निष्पन्नः तत्पुरुषो नि त्य स्त्रीलिंगः, तत्पुरुषस्योत्तरडिंगत्वनियमात् । पत्नीशब्दस्तु पविश बदलक्ष्यार्थे पतिकर्तृयागजन्यफलवति स्त्रीत्वं स्त्रीप्रत्ययार्थ बोधयत् नियतलिंगएव, पुमादौ तदर्थासम्भवात् । " परयुयज्ञसंयोग "इति सूत्रस्य यस्ताहित्यन यज्ञाधिकार स्तम्या स्त्रियां पतिपदाथै नियमतो नविधायकत्वाव , अत्रापि सपनीयत इत्येवप्रयोगः । कुमारविक्रमवीक्ष्य सेयंचकितदारका । सेनादानवसिंहाना शार्वरीतुन्दरायते ॥ " इत्यादौ शर्वरीसुन्दर्या विधाचरति इति वि ग्रहे शरीशब्दस्य नपुंवद्भावः, क्यपरत्वाभावात् ; किन्तु सुन्दरी शब्दस्यैव । पाचिकायतइत्यादावपि कॉपधस्य पुंवद्भावनिषेधोवाचनिकः। एवं कष्टायतइत्यादी उत्कटचिकीर्षीया मुस्खाहे क्यर्थे कष्टपदार्थस्य पापस्यान्वयः । सनकक्षकष्ट कृछगहनशब्दानां पापं लक्ष्यार्थः, क्यङर्थे कमणे निरुक्तोत्साह स्वरूपे विशेषणं, तेन सत्रायतइत्यतः पापायो स्खहतइति पूर्वसहशोबोधः । रोमन्थं वर्तयतीत्यर्थे रोमन्थायतइति प्रयोगे निगीणोद्गीर्णद्रव्यं रोमन्थः, तस्यकर्मतया क्यङर्थे हनुक्रियारूपचवर्णन्वयः । हनुचलन भिन्न वर्त्यर्थे ऽपाननिस्तद्रव्ये च रोमन्थपदार्थ कीटो रोमन्थंवर्तयतीति वाक्यमेव प्रमाणं, " हनुचलन इति वक्तव्य " मिति वातिकात् । अपाननिस्सृतद्रव्यस्यान्तर्षतनं निगरणं संचारोवा वर्तयायर्थः ।

·'पदवाक्यरत्नाकरः। तपस्यतीत्यादौ रागप्राप्तस्यभोजनादेः परिहारस्तपः, तत्संकल्प क्यङन्वेति, संकल्पः तत्प्रत्यवाय साधनव्यतिरेक प्रतियोगिविषयिणी चिकीर्षा । अत एव परस्मैपद मानुशासनिकम् । बाप्पायते ऊष्मायते फेनायते इत्यत्रीदभने, शब्दायते वैरायते क लहायते अभ्रायते कण्वायते मेघायते सुदिनायते दुर्दिनायते नीहारायते इत्यत्र करणेच क्यङथें कर्मतया प्रातिपदिकस्यान्वयः । कण्वं पापम् । सुखायते दुःखायते इत्यादौ वेदनेक्यङथें सुखादे विषयतासामानाधि करण्योभय संसर्गेणान्वयः । तेन परस्य सुखायतइति न प्रयोगः । भृशायते सुमनायते दुर्मनायते इत्यादी प्रकृत्यर्थैकदेशा उप चयसौमनस्य वैमनस्यादयः क्यङर्थे ऽभूततद्भावस्वरूपाया मुत्पत्ता वाधेय तया, प्रकृत्यर्थ स्ववच्छेदकतयान्वेति । एवं लोहितायति लोहितायते पटपटायति पटष्टायते इत्यादी लोहितादिगुणस्य पटपटानुकार्य शब्दादेः क्यषर्थे उत्पत्तावन्वयः । यत्तु लोहितादि डाभ्यः क्यष "[३.१.१३] इति सूत्र आदिपद- श्रवणाद." लोहितश्यामदुःखानि हर्षगर्वसुखानि च । मूछनिद्रा कृपा धूमाः करुणा नित्यचर्मणी " इति परिगणनं, तत् लोहितादि डाभ्यः क्यवचनं भृशादि वितराणी" ति वार्तिकविरुद्धम् । तेन हि वार्तिकेन लोहितशब्दस्य डाउप्रत्ययान्तस्य क्य, श्यामादेस्तु भृशादिमध्यपाठेन क्यवसाधुरिति बोध्यते । तेन श्यामायतीति न प्रमाणम् । धाक्यष इत्यनेन विभाषा परस्मैपदविधानात् । उत्पुच्छयते विपुच्छयते परिपुच्छयत इत्यादौ णिङर्थेउरक्षेप विविधक्षेपपरितःक्षेपेषु पुच्छस्य, सम्भाण्डयते संचीवरयते इत्यत्र राशी करणेभाण्डस्या र्जनपरिधानेचचोवरस्य, अनुलोमयतीत्यत्र णिज) भनुमार्जनेलोम्नः, विपाशयतीत्यत्र विमोचनेपाशस्य, संवस्त्रपतीत्यत्र ·शास्त्रमुक्तावळी । दर्शनात् । इदमिव राजेव पन्था इव भवतीति विग्रहे इदामति राजानति पशीनतीति प्रयोगे नुनालिकान्तस्योपधादीर्घ आनुशासनिकः । अन्येतु राजपुरुषादिखमाले राजपदार्थः स्वस्वामिभावन पुरुषेन्वेतीति प्रातिपदिकयो रपि स्वार्थभेदान्वयोपयोगिन्याकांक्षा । एवं ज्येष्ठा मध्यमत्यादौ स्त्रीप्रत्ययार्थे परिणीत स्त्रियां पुंसो ज्येष्ठ मध्यमादे रन्वय इति स्त्रीप्रत्ययेपि प्रातिपदिकेन सह तथाविधा कांक्षा भवतीत्याहुः । तञ्चिन्त्यम् । नाम व्यपेक्ष्यते लिंगप्रत्ययेन तिङा सुपा । तद्धितेन निपातेन कृतधातुलयेन च ॥२॥ अजा एडका अश्वा चटकेत्यादौ पशुविशेषेषु प्रातिपदिका थेषु योन्यवयवकावस्वरूपस्य स्त्रीत्वस्य शक्यस्य, खट्दैत्यादौ शब्दधर्मेण वक्ष्यमाणेने स्त्रीत्वेनावलीढ़ खट्वापदवाच्यत्वस्य लक्ष्य- स्य, पाण्डवभार्यातु मध्यमा सुभद्रेत्यत्र मध्यमपदार्थे मध्यमपुरुष परिणीते ब्रीत्वस्यान्वये टाप् प्रत्ययः । बहुश्शाकामन्दकीत्यत्र बहुदर्शिन्यां शक्यस्य स्त्रीत्वस्य , सीमाग्रामस्येत्यादौ सीम्नि स्त्रीशब्दस्वरूपवाच्यत्वस्यान्वये डाप्प्रत्ययः टिलोपप्रयोजनकतया टाए पृथनिर्दिष्ट आवेनैवशक्तः । पचन्ती भार्या दण्डिनी पलिता पत्नी मित्रा इत्यादौ शक्य- स्य स्त्रीत्वस्य, प्राची उदीची इत्यादौ स्त्रीशब्दप्रतिपाद्यत्वस्य लक्ष्यस्यान्वये डीपप्रत्ययो अन्तोदात्तत्वप्रयोजनः । घटोधी गौ रित्यादौ घटपरिमितोधासम्बन्धियां गवि श क्यस्य स्त्रीत्वस्य, इन्द्राणीवरुणानीत्यादा विन्द्राधभिनेन पुंसा सं- युक्तादौ प्रातिपदिकार्थे प्रकृतिविशेषसमभिव्याहतस्य स्वस्यार्थे सं- युक्त वा स्त्रीत्वस्य, हिमानीत्यादौ हिमे संहतत्वस्य, अरण्यानीत्यादी ·पदवाक्यरत्ताकरः । त्यत्र अरण्ये महत्त्वस्य, यवानीत्यत्र यवे दोषस्य, यवनानीत्यत्र यवनकर्तृके प्रातिपदिकलश्ये लिपित्वस्य, आचार्याणीत्यत्राचार्यसंयुक्ते अर्याणी वैश्यजातीय स्त्रीत्वस्य, अभ्रलिप्ती धौ रित्यत्र लेपेल्पत्वस्य, पाणिगृहीतीत्यत्र पाणिग्रहणकर्मणि भार्यात्वस्य, उलू- कपक्षीशाला उलूकपुच्छीसेना इत्यादौ उलूकपक्षशपार्श्वभागे त सदृशपश्चाद्भागे च स्त्रीशब्दप्रतिपाद्यत्वस्यान्वये ङीष्प्रत्यय आद्य दात्तस्वरप्रयोजनकतया पृथगुद्दिष्ट ईत्वेनैव वाचकः । । भद्रबाहू रित्यत्र प्रकृति रूढ्यर्थ व्यक्ती, श्वश्र रित्यत्र भार्या जनकेश्वशुरपदार्थे, करभोरू रित्यत्र करभखहशोर्ववयविनि, संहतोड़ रित्यत्राति व्यतिषक्तोरुद्धयसम्बन्धिनि, करित्यत्र नागमातरि खीत्वस्या न्वये ऊमत्ययः । शार्ङ्गरवी इत्यत्र शार्डरवत्वजातिमति, नारीत्यत्र नृत्व जातिमति स्त्रीत्वस्यान्वये ङीन्प्रत्ययोनित्स्वरलाभप्रयोजनः । आव ट्येत्यादौ अवटजातेः स्त्रीत्वस्यान्वये चाप प्रत्ययः स्वरभेदप्रयोजनः । इत्येवं प्रातिपदिकस्याथै स्वार्थस्यान्वये समर्थाः स्त्रीप्रत्ययाः प्राति पदिकं व्यपेक्षन्ते । युवति रित्यादौ तितद्धितोपि यूनि स्त्रीत्वस्या न्वये योग्यः । एवं प्रथमादिविभक्तिरपि प्रातिपदिकार्यान्वितं लिंगमभिधत्ते, "प्रातिपदिकार्थ.लिंगपरिमाणवचनमात्रे प्रथमे"ति सूत्रेणप्रथमायाकण्ठतो द्वितीयादी मात्रग्रहणसामर्थ्येन लिंगवाचकतावगमात् । तञ्च लिंगंत्रिविधं सत्वरजस्वमतां गुणानामुपचयः पुत्स्वं, तेषामपचयः स्त्रीत्वं, साम्यं चक्लीवत्वं, सुपांवाच्यम् । अत एवोपचयापचययो रविवक्षायां सामान्ये नपुंसक मिति प्रवादो घटते । तत्रितयमपि केवलान्वय्येव, अर्थोव्य- क्तिर्वस्त्विति सर्वत्र प्रयोगदर्शनादिति पतंजलिः । “तिनोजादय एवैताः केषांचित् समवस्थिताः । अविरुद्धा विरुद्धाभि !महिष्यादि जाति भिरि" ति वाक्यपदीये भर्तृहरिः । शेफावयव समवेतप्राणित्वं पुंस्त्वं, ·शास्त्रमुक्तावळी। केशसमवेतमाणित्वं स्त्रीत्वं, तदुभयोरेकत्राप्य समवेतमाणित्वं नपुंसक यथा यथं सुपां स्त्रीप्रत्ययानां शक्यम् । यत्र तद्धाधः तत्र शब्दवृत्ति परिभाषा विशेषविषयत्वस्वरूपं स्त्रीपुंस्त्वादिकं शब्दखंस्कारप्रयोजन- शब्दवृत्तितया तादृशशब्दवाच्यत्वं वार्थवृत्तितयाभाखत इति युक्तम् । पशुना रुद्रंयजेतेत्यादौ पशो पुंस्त्वादिकं निरुक्तमवाधित मेव सुपामर्थः। यत्रतु तद्धाधः तत्र दाराइत्यादी बहुवचनवरखा- धुत्वमावार्था स्तल्लिंगाभिधायिप्रयोगा नतु शब्दधर्मः शाब्दचोधगोचर इति वस्तुगतिः । स्वरविशेषइव स्त्रीत्वपुंस्त्वादिकं शब्दधर्मः, सच सुपा भिव्यक्तीविशेषस्य निणायक इत्यपि वदन्ति । एवं चैत्रः पचतिपच्यते तण्डु इत्यादौ तिङर्थः कर्तृत्वकर्मत्वादिः प्रथमान्तार्थेन्वेति, तथा सुपाप्युशतासंख्या अंगकानीत्यादौ तद्धितेनोपात्त मल्पत्वं घटः पटश्चेत्यौ निपातेनोपातं समुच्चितत्वं भोक्तुं कालइत्यादी तुमन् कृदुपात्तं भोजनाईत्वं प्रातिपदिकार्थेन्वेतीति, तदाकांक्षाः स्वयं परिकल्पनीयाः। . इति श्री महामहोपाध्याय गोकुलनाथ शर्म प्रणीते श्रीपदवाक्यरत्नाकरे ॥ परिभाषाप्रकरणम् ॥ अथ स्फोटनिरास प्रकरणम् । ननु पाकविशेषासादितरसविशेषै दुग्धावयवे रारब्धे व्यणुकादो हव्ये वर्तमानस्य दधित्वसामान्यस्य तद्वतोवा वाचकत्वं किमिकारान्ते किं यकारान्ते किमन्नते किं नकारान्ते दधिशब्दवर्तते ? दधिपश्य दध्यानय दना क्रीड दधनिरमस्वेति सर्वविध प्रयोगदर्शनेन सर्वत्रैव बालाना मायव्युत्पत्ति सम्भवातू । नच यकारान्तादि प्रयो- ·उपाया: पदवाक्यरत्नाकरः। ११ गाणा मिकारान्तस्मरण द्वारकपदार्थबोधकत्वसम्भवा दधीत्येववाचकं, नतु दध्यदनादीति सांप्रतं ; वैपरीत्यस्यापि सम्भवात् । नापि.द. धीति प्रकृतिमंगीकृत्य व्याकरणे नानाविधविकारप्रतिपादना दिनिग. मनाशक्या, व्याकरणस्य प्रवृत्तिलाघवोत्प्रेक्षितप्रकृतिप्रत्ययादशा दे शिभावसहस्त्रव्युत्पादित निष्पन्नसाधुपदस्य पारमार्थिकपदपदार्थसम्ब- न्धा प्रतिपादकत्वात् । अन्यथा नानाविधाना मनुबन्धानामागमानां नित्यमश्रयमाणानां विवादिप्रत्ययाना मौणादिकानां च प्रकृतिप्रत्यय विभागानां तत्तदर्थशक्ति कल्पनाप्रसंगात । यदाह हरि:- शिक्ष्यमाणानां बालानामुपलालनाः । असत्ये वमनिस्थित्वा ततः सत्यं समीहते ॥” इति । यज्ञकर्मप्रयोगाई निष्पनशब्द व्युत्पादना र्थमाम्नायस्य च रक्षोहागमलध्वसंदेहप्रयोजनाय प्रवृत्तं व्याकरणं दध्यं प्रकृति कल्पयित्वा अनचिपरे सम्प्रसारणविधिना दधीत्यादिखाधयितुं च क्षमते । नच फले विसंवदति । एवं देवोवनं पितानदी त्यादौ विसर्गमकाराकारलोपानामेकत्ववाचकत्वम् , उततैः स्मारितस्य सोः ? विपरीतंचाव विनिगमकं, कुवापि साधुशन्दे अप्रयुज्यमानस्य सकारभ्य वाचकताया व्यवहारेण गृहीतु मशक्यत्वात् । नचा देशानां नानात्वादेकस्यादेशिनो वाचकरवमिति युज्यते, व्याकरणभेदेन सुसि रिक प्रभृतीनामादेशिना मप्यनेकत्वात् । " उपेयप्रतिपत्त्यर्था उपाया अव्यवस्थिता " इति न्यायात् । किंच- विसर्गेण सुकारः तेन चैकत्वं स्मरणीयमिति परम्पराकल्पने गौरवात् विसर्गस्यस्मा- रकतया तदनुभावकत्व मुचितम् । तस्मात् साधुनि पदे प्रयुज्यमाना विकाराएववाचकाः । उदाहुरभियुक्ताः साधुशब्देन्तर्गता हि बोधका नतु तत्स्मृताः । व्यवस्थिते र्व्यवहते स्तद्धेतुन्यायत स्तथा इति । आदेशा विसर्गादयस्तावत् अयमाणत्वेनान्यथाकर्तु मशक्यत या व्यवस्थिता व्यवहारवलेन बालगृहीतसंगतिकाः परैरपि पदार्थबो- धकस्यादेशिनः क्लप्तपदार्थबोध प्रयोजकभावाश्च । आदेशिनस्तु ·शास्त्रमुक्तावली व्याकरणभेदेन नानाविधा अव्यवहार्याः पदार्थावगम पूर्वमखिलैरन भ्युपगत प्रतिबन्धयश्चेति वर्णस्फोटवादिनः । अत्रीच्यते- पाणिन्यादिभिरु प्रेक्ष्य आदेशीति विकल्पितः । तस्य वाजिविषाणस्य लकिबादेः कशक्तता ॥१॥ येकचि द्वोधकाः साक्षा क्वचिच्च विकृति गताः त एव वाचका नैतदादेशाः शाब्दिकस्मृतेः ॥२॥ . व्यवहारलाघवार्थ पाणिन्यादिभि रुत्प्रेक्ष्य प्रकृत्या धातुना समा. रोपित समभिव्याहाराः वस्तुतः प्रकृतिसमभिव्याहारेण साधुशन्देषु अप्रयुज्यमानतया तुरंगशृंगसदृशा लकारक्विवादयो नकस्या प्यर्थस्य चाचकाः । परिनिष्ठिततिवाद्यादेशनिष्ठां शक्ति मादेशि न्युपचर्य वैयाकरणा व्यवहरन्ति । अत एव परिनिष्ठितराजपुरुषादि समासस्यार्थ वत्ता मलौकिकेराजन् ङस् पुरुष तु इत्याकारकविग्रहवाक्ये आरोग्य प्रातिपदिकसंज्ञां प्राचीन निवृत्तिपरतदुत्पत्त्यादिकार्य निर्वर्तयन्ति:एका थ भाव सामर्थ्यवादिनः । अत एव लकारस्यावाचकतया तदादेशत्वा विशेष प्याख्यातस्य कर्तृत्वे शतुः करिशक्तिरिति वैषम्य मुपपद्यते । यथाहि वाचकतानवच्छेदकेन कृत्परिभाषागोचरत्वेनोपलक्षिते शतृत्वा दिना वाचकेप्रत्यये कर्तरिकृदिति वाचकता ग्राहकातिदेशवाक्यप्रवृत्तिः तथाविवाद्यादेशित्वविशिष्टे तकारे कर्तृवाचकताविधि विशेषणमेवोप संक्रमति, विशेषणमुपलक्षणीकृत्य विशेष्यइव विशेष्यमुपलक्षणीकृत्य विशेषणेप्यात वाक्यप्रवृत्ते रित्यवाचकाएवो प्रेक्षिकलकारादयः । विवादिषु प्रकृतिसमभिव्याहारज्ञानं लकारजनिता पदार्थोपस्थितिः परस्परं सहकृत्यफलं जनयतीति पक्षस्यासम्भव दुक्तित्वात् । दृशपदत्व खामानाधिकरण्येन समभिव्याहारबुद्धि स्वद्धमावलीढ़ज- निताया एव पदार्थोपस्थितेः शाब्दबोधोगत्वात् । अन्यथा पचविल इति या- ·पदवाक्यरत्नाकरः । चाक्यात् लकारोनपचतिसमभिव्याहतस्तिप्च न वाचक इति ज्ञानकालोपि तथा शाब्दबोधप्रसंगात । यदादेशत्वावच्छेदेन समभिव्याहारबुद्धिस्तज्जनि तापदार्थोपस्थितिः शाब्दबोधांगमित्यपिन, आदेशत्वाद्यनुपस्थितावपि शाब्दबोधोदयात् । नच-तिपो वाचकत्वपि यत्र तिपि समभिव्याहारबुद्धिः वत्रा वाचकत्वनिर्णये तिबन्तरजनितायांपदार्थोपस्थितौ तथाविधान्वयवोध प्रसंगतादवस्थम् , नहि शब्दव्यक्तिभेदेन पदार्थोपस्थितेः कारण ताभेदः, आनन्त्यप्रसंगादिति वाच्यम् ;-तित्वसामानाधिकरण्येन पचि समभिव्याहारग्रहस्य तिप्वावच्छेदेन वाचकताग्रहजनितायाः कर्तृत्वा घुपस्थितेश्च परस्परसहकारित्वोपगमात् । विश्वसामानाधिकरण्येन वाचकताग्रहेण तरसंस्कारेण वा जनितायाः पदार्थोपस्थिते रप्यंगत्वे पचिसमभिव्याहतं विपदमिति विशिष्टज्ञानस्वरूपोदोधकजनितत्व मेव तत्र प्रवेशनीयम् । येच टाङसिङसाचा मनसा मनस इत्यादी श्रयमाणा अपि बोधकाः, तेषां घटेन वटा घटस्येत्यादा विना स्यस्वरूपो विकारो न वाचकः, अनेकशक्तिकल्पनाय पत्तेः, विनिगमि का शाब्दिकस्मृतिरेव । दधिशब्देपि कोशादिः, दध्यशब्दादे वी चकत्वेपि दधिशब्दस्य वाचकत्वावश्यंभावेन विकृतानां स्मारकतये वोपयोगकल्पनाया न्याय्यत्वात । प्रथमैकवचनन्तु सकारएव, देव स्वत्र गत स्स . इत्यादौ श्रयमाणस्य सकारस्यवाचकताध्रौव्ये तदुपस्थापक तयैव विसर्गादेरुपयोगसम्भवात् । पाणिनिप्रणीत स्मृतेरेवविनिगमक त्वात् । अनुबन्धास्तु सर्वत्रकाल्पनिका एवेति न तेषां वाचक कुक्षिप्रवेशइति दिक् । एवं केषांचि च्छ्यमाणानामादेशिनां वाचकत्वे धुये तदादेशानां तस्मरणद्वारैवोपयोगसम्भवे केषांचि च्छक्तिभ्रमेणापभ्रंशादिवत वर्ण विकारादप्यन्वय बोधोपपत्तो पदस्फोटवादिनोप निरस्ताः । तथाहि तेषां मतं- सुबन्ता तिङन्ताच प्रकृतिः पदं, तच्च विशिष्टार्थवाचक ·शास्त्रमुक्तावळी । घटेनेत्यादिकं पदं करणताविशिष्टैकघटे एकघटकरणतायां तत्कार्यताया वा शक्तं, नतु प्रकृतिप्रत्ययोः पृथक्शक्तिः, पदे कियती प्रकृतिः कि- यान् प्रत्यय इत्यविभागेन घटइति प्रकृतिरिनेति प्रत्ययोवा घटिति प्रकृति रेनेति प्रत्ययोवेत्य निश्चयात् । नहि घटटाप्रभृतयः स्मृताःप्रकृतान्वयबुद्धौ प्रभवन्ति, तेषामश्रवणात् ! तदज्ञानेपि समुदायशक्तिज्ञानेन शाब्दबोधो दयात, तस्यप्रमात्वे बाधकाभावात् । घटटाइत्यतः शान्दबोधानुदयेन घोत्तरटोत्तर नकारज्ञानत्वेन कारणत्वावश्यकत्वे तजनितपदार्थोपस्थिते रेव सहकारित्वौचित्यात् । अन्यथा इनादौ टादेशत्व मजानतः टा जनितपदार्थोपस्थितिसहकारेण घटेनेत्यतः कलशकरणताशाब्दप्रसं गात् । घटेनेत्यानुपूर्वी विशिष्टपदत्वावच्छेदेन घटकरणताशाब्द जनकताज्ञानस्य कारणत्वे तत एव उपपत्तौ किमादेशि टाप्रभृति जनितया पदार्थोपस्थित्या । का चेतः पर मितरा शक्ति विशिष्टज्ञान कारणत्वात् । वस्नसादौ प्रकृतिप्रत्ययविभागस्य शास्त्रीयस्याप्य भावेन तबोक्ताया एव गते रवश्याभ्युपेयत्वे सर्वत्र पदे तथैव स्वी कर्तु मुचितत्वा च । तदाहु रभियुक्ताः अथादेशा वाचका वे स्पदस्फोट स्वतः स्फुटः । घटेनेत्यादिषु नहि प्रकृत्यादिभिदा स्फुटा ॥ वस्नसादाविवेहापि सम्प्रमोहोहि दृश्यते ।" इति । अत्रेदं तत्वं, घटेनेत्यानुपूर्वी विशेषविशिष्टे घटकरणत्वान्वय बुद्धिव्यतिरेकप्रयोजक ध्यतिरेकप्रतियोगित्वस्वरूपाकांक्षा ज्ञानस्य घटपदजनिता घटस्मृति रिनपदस्मारित टापदजनिता करणवास्मृति श्वेत्युभयं सहकारि । नचानया कांक्षया स्वार्थ स्मारयित्वा वा- क्याओं नुभाव्यते, अपितु साक्षादिति नास्यां शक्तिव्यपदेशो युज्यते । नचास्या माकांक्षायां वाक्यार्थस्यानुप्रवेशः, अपितु घट स्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित करणत्वविशेष्यताशालिन्या बुद्धेः प्रमा भ्रमसाधारण्याः । नापि तद्बुद्धिजनकतामात्रं तव शक्तिः, असं- सर्गाग्रहादावपि वाचकत्वव्यवहारप्रसंगात् । भपितु संकेतविशेष इति प्रतिपादितं प्राक् ।

·तविद भुच्यते- आनुपूर्वी विशेषेण सुतिङन्त.त्मके पदे । आकांक्षा गृह्यते तत्तत्पदार्थान्वययोग्यता !!!! शक्तिस्तु तस्याभिन्नैव प्रकृतिप्रत्ययादिषु । यया वृत्त्या स्मारिताना मर्थाना मन्बयो मिधः । ५०० वाक्यस्कोटवादिनस्तु काशदादासिन्दामा लेख वाचकर मुक्तयुक्त्या प्रतिपाना हरेव विमावत्यादिवामानावरजस्ती ध्यत्वकर्तृकाशंलाविषयावननिष्पादिके प्रति बारमधल्या तथाहि - हरेवेत्यादौ न हरिशब्द नवा सम्शेषगमयमा शावधि धातु नविप् अयमाण इविन वाचकः प्रकृतिसरे शत: । नाति प्रत्येकपदपतोटा,अवपदस्थाकुटरमादिति वाक्यस्यैव निशिधार्थ शाय মাথ; যা ব্রহ্মা অবাকবি করি तयत एव परास्तमिति समुचीयते । वर्णस्फोटः पदस्फोटो वाक्यस्फोट इति विधा । शाब्दिकानां मतं तत्राकांक्षा शक्ति रिति श्रमः ॥६॥ १ HODA १ बटेनेत्यानुपूर्वीज्ञानस्य वारयावाटकमासानिमित जतारवावच्छिन्नविशेष्यताकबुद्धि लाइवान समर्मचिनेको मान्यता बच्छेदकः तत्यामपि घटाइजनिकलशकरजरनु घटेत्यादितो व्यस्तापूर्वीक. सपटेल्यादिलश स्थानिधशाब्दबहे रनुदयात् । नचैवं विपरीतव्युत्पन्नामा साफि नजद इत्यादितः शाब्द बुद्धे घंटेनेत्यादितचापतिपत्ते रनुपपत्ति रिलिचेत् ? अत एव घटनेत्या नुपूर्वी विशेषावच्छेदेनाकांक्षाज्ञानमपि कारण, तदेव उत्पत्ति रित्यु च्यते । आकांक्षातु घटपदज्ञानत्वावच्छिन्न कारणला निरूपित समाज वृत्तिकार्यतायाः प्रकारितयावच्छेदको यो धर्न स्तर्वाच्छिन ·६६ शास्त्र मुक्तावळी रतानिरूपिता या पदज्ञानस्वावच्छिन्न कारणतानिरूपितकार्यतावली स्मरणप्रकाभूितधर्मावच्छिन्ना विशेष्यता तनिष्ठा नवच्छिन्नप्रतियोगित तावच्छेदकताकाभावत्वावच्छिन्नप्रयोजकस्याभावस्य प्रतियोगित्वम् । यादृशानुपूर्वीविशिष्टशब्दत्वावच्छेदेन तत्तज्ज्ञानत्वावच्छेदेन वा गृह्यते, तादृशानुपूर्वी विशिष्टपदज्ञानात् घटीया करणतेति शा ब्दबुद्धि रूत्पद्यते । भवति च घटो घटपदवाच्य इति संस्कार सहकृतस्य घटपदज्ञानस्य तादूप्येण जनकतायां घट इति स्मरण स्वस्थ जन्यतावच्छेदकस्य घटकतया घटत्वमपि प्रकारितया जन्य तावच्छेदकम् , एवं टापदस्य करणतात्वं, घटत्वावच्छिन्नप्रकारता निरूपितकरणतात्वावच्छिन्न विशेष्यता व्यक्तिः स्वरूपेण यस्या भावस्य प्रतियोगितावच्छेदिका सतद्विशेष्यताविशिष्टानुभवत्वावच्छि- वाभावो घटेनेत्यानुपूर्वीज्ञानत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावेन प्रयोज्यते, कारणतावच्छेदक धर्मावच्छिन्नाभावस्य कार्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाव प्रयोजकत्वात् । घटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित करणतावावच्छिन्न विशेष्यताविशेषः पुनरखण्डः, ज्ञानविषयभेदेन तद्भेदेप्रमाणाभावाद । अखण्डधर्मः स्वरूपतएवावच्छेदको न विषय निरूपकायतर्भावण, गौरवात् । करणता यदि च सा विशेष्यता विशेष्यादिभेदेन भिद्यते, कथ. अन्यथाकरणतात्वेन जगदवगाहिनो भ्रमात सामान्य धगाहिन्याः प्रमिता यत्किचित्करणतावगाहिनि घटीयाक- रणतेति ग्रहणे वैचित्र्य, सर्वत्रैव ज्ञाने ताशविशेष्यताया जगन्निरूपि. स्वात. घटीयस्वाभाववनिरूपित घटीयत्वप्रकारित्वावच्छिन्न विश. ध्यताकत्वेन सर्वत्र भ्रमप्रसंगादिति-घटेनेत्यानुपूर्वीज्ञानस्य घटप्रकारता निरूपित करणताविशेष्यतात्वेनैव सा जन्यतावच्छेदिका, आनुपूर्वीज्ञाना भाव प्रयोज्याभावप्रतियोगितावच्छेदिकावा; अतोघटत्वाद विशिष्याप्रवेशे अयोग्याभाव प्रतियोगितावच्छेदको धर्मादुर्वत्रः, घटपदजन्य स्मृति ·परवाक्यरत्नाकरः । . अकारत्वादेरण्यावर्तकत्वात् , जन्यताप्रतियोगितयो रवच्छेदककुक्षाव प्रवेशात; नच घटपदजन्य स्मरणप्रकारावलीढ़ प्रकारतानिरूपित यापदजन्यस्मरण प्रकारावलीढ विशेष्यताकान्वयबुद्धित्वेन समसामाना- धिकरण्यमेव प्रयोज्याभावप्रतियोगितायां निवेशनीयं, नतु तदवच्छि. व्रत्वमिति वाच्यं, घटेनेति घटकर्मता घटटाइति घटकरणतां बोध' धयतीति व्युत्पत्रस्य पुंसोपटेन घटटेति पदद्रयजनितस्य घटीयाक. मताकरणताचेति बोधस्याभावं प्रति घटेनेत्यानुपूर्वी ज्ञानाभावस्य प्र योजकत्वोपगमे व्यस्तटाघटादिपदजनित पदार्थोपस्थिति सहकारेण बटकरणता शाब्दप्रसंगादिति विभाव्यते- तदापटपदजन्योपस्थिति प्रकारत्वोपलक्षिते धर्मे । वच्छेदकतां प्रकारविधयावगाहमान मुप लक्षणधर्मेषु च तदनवगाहमान माकांक्षाज्ञानं हेतुरिति वक्तव्यं, धकारीकृत्यावच्छेदकतायां गृह्यमाणाया भुदासीन धर्मसामानाधिकर- ज्यग्रहणे बाधकाभावात् । घटपदजन्य स्मरणप्रकारवृत्त्यवच्छेदकता- निरूपकावच्छिन्नत्व वृत्त्यवच्छेदकतानिरूपक प्रकारतावृत्त्यवच्छे. दकत्व प्रतियोगिनी या टापदजन्योपस्थिति प्रकारवृत्त्यवच्छेदक . ला निरूपकावच्छिन्नत्व वृत्त्यवच्छेदकता प्रतियोगिनी विशेष्यत्ववृत्य बच्छेदकता तन्निरूपकानुभवत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकोभावो रटेने त्यानुपूर्वीज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव प्रयोज्यइति व्युत्पत्तिः । घटपदजनिता कलशोगस्थि रादेशस्मारिताप्रभृतिजनिता करणता पदार्थोपस्थितिश्च घटीयाकरणता इत्यन्वयबुद्धौ कारणं । सर्वनामशब्दानां बुद्धिप्रकारत्वोमलक्षिते धर्मे प्रवृत्तिनिमित्तत्वमिव पदजन्यस्मरण प्रका. रत्वोपलक्षिते ज्वाकांक्षानिरूपकत्वमपि सुग्रहम् । भवतु वा घटपद ज्ञानत्वावच्छिन्न कारणतानिरूपित कार्यतावच्छेदकविषयता निरूपि. ता या टापदज्ञानत्वावच्छिन्न कारणतानिरूपित कार्यतावच्छेदिकावि- षयता तद्विशिष्टानुभवत्वावच्छिन्नाभावप्रयोजकीभूताभाव प्रतिया गत्वमाकांक्षा । तथा ·१ सानुक्तावली T जानुभवावच्छिन्न कार्यतानिरूपित गाजेष अवेश्यता, अलमभावयोः प्रयोज्यप्रयोजक भावान्तर्भावणेति चेत? सावं, दिबसनेस्यापूर्वीज्ञानस्य घटकरणता गोचरान्व- साजुभपर অত্যন্ত तथा, व्यभिचारात, किन्तु अटेवस्यापूर्वी ज्ञान साहितोत्तोत्पत्तिक ज्ञानत्वम् । गतान्वय बुद्धित्वावच्छिन्नाभावस्तु घटनेत्यानुपूर्वीज्ञानाभावेन प्रयो- ज्यते, यद्धावलीटोत्पत्ति प्रयोजकसामग्रीकुक्षौ यद्धर्मावलीढस्य कारणस्थाजुप्रवेश स्तब्वच्छिन्नाभावयोः प्रयोज्यप्रयोजकमावा भ्यु: पणमाल। अटीयाकरणतत्यन्वय युद्धे रुत्पत्तौ घटेनेत्यानुपूर्वीज्ञानं घट पदेन अपदेन च अनिता कलशकरणत्वयो रुपस्थितिः घटेनेत्यानुपूर्वी विशिष्टे निरुक्ताकांक्षाज्ञानं चेति सम्भूयप्रयोजकम् । अतोभवत्या सं. सर्मा सादिजायलावच्छेदका घटकरणता गोचरान्वयबुद्धित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकामादि घटनेत्यानुपूर्वीज्ञानाभावः प्रयोजः । भवति वघटपरज्ञानावेन सापदज्ञानवेनच पदार्थोपस्थितिद्धारा जनकतायां क. लशयाचच्छिन्न विषयताकानुभवत्वं जन्यतावच्छेदकम् । अथवा तत्रापि पष्टपदज्ञानाभावशयुक्ताभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव विषयतायां প্রবল। इस् च वटपदज्ञान व्यतिरेकप्रयोज्याभाव प्रति- योगितावच्छेदकविषयतानिरूपितेन टापदज्ञानव्यतिरेकप्रयोज्याभाव प्रतियोगितावच्छेद केन विषयत्वेनावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्यान्वयबुद्ध्य- प्रयोजको यटेनेत्यानुपूर्व ज्ञानाभाव इत्येव माकांक्षाबुद्धेः शारण गवर। १ भावस् सायाकांक्षा यदि सुबन्ततिङन्तानांवृत्तिरिति शाब्दिका मित्रासदायक । बहि अस्या माकांक्षायां ताप्येण पदार्थाना इभिनिवेशः, ६ हनीशादी शपलक्ष्यार्थसहस्रभेदेन कारणता आहुण्यप्रसंगात ·५दवायरताकर स्था देतात, पंटेनेत्यालुपूर्वीविशिष्ट घटपदार्थटापदार्थान्वयबोध जनकज्ञानविषयत्वस्वरूपाया माकांक्षायां गृहीताथामपि न विशेषण विशेष्यभावं प्रति नियमः सम्भवति । तथाहि - यजेत इत्यादा बाख्यातेन प्रकृत्यर्थविशेषणतया विधे स्तद्विशेष्यतया भावनाया इव घटेनेत्यादौ तृतीययापि प्रकृत्यर्थ प्रतिविशेषणतया संख्याया विशेष्य तया च करणत्वस्य बोधो जन्यते । तत्र करणत्वविशेषणकघट विशेष्यकान्वयबोधं को वास्येत । नहिघटेनेत्यानुपूर्व्या स्तृतीयार्थ विशेषणकबुद्धौ न सामर्थ्य, संख्याया अप्यविशेषणत्वप्रसंगात् । नचार्थभेदेनाकांक्षाभेद मनुमन्यते भवान् । नचासंसर्गाग्रहजन्यताव च्छेदक घटकारककरणत्वविशेष्यकानुभवत्वावच्छिन्नोत्पत्तिप्रयोजक सामग्रयामेव घटनेत्यानुपूर्वीज्ञानस्यानुप्रवेशो न तथाविधकरणत्व प्रकारकघटविशेष्यकान्वयानुभवत्वावच्छिन्नोत्पत्ति प्रयोजिकाया मिति वाच्यं, कस्यचि दन्यथा व्युत्पन्नस्य घटेनेत्यतोपि करणं घटइति बोधोत्पत्त्या घटेनेत्यानुपूर्वीज्ञानस्य तत्सामग्रया मनुप्रवेशावश्यकत्वात । एवं घटएकइति घटीयमेकत्वमिति बुद्धिद्धयेपि घटेनेत्यानुपूर्वीज्ञानस्य प्रयोजकत्वमावश्यकमिति पदार्थविशेषान्तर्भावेन घटेनेत्यानुपूर्वी विशिष्टे वटविशोषितकरणताबोध सामर्थ्यमेवशक्तिः, सैवच ज्ञाता घटीयाकरण ते त्यन्वयबुद्धा दुपयुज्यते । इति पदस्फोटवादिनिगर्व इति चेत ? उच्यते, सामान्येन प्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थो विशेषतः । आकांक्षायां निविशते न तद्रूपतया द्वयम् ॥ ६ ॥ घटेने त्यानुपूर्वीज्ञानत्वावच्छेदेन घटपदज्ञानजन्यतावच्छेदका वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितकरणतात्वावच्छिन्न विशेष्यताशालिवुद्धिजन कताग्रहएव स्वाव्यवहितोत्तरोत्पत्तिक ज्ञानत्वावच्छेदेन कारणम्, एव मपि घटपदार्थसहस्रभेदेन कारणताबाहळ्याभावप्रयुक्त लाघवसम्भवात् ।

·- शास्त्रमुक्तावळी । एतादृशाकांक्षाग्रहेण शान्दवोधे जननीये टापदजन्या कचिदिनपदश- क्तिभ्रमजन्या करणतोपस्थिति स्सहकारिणी, न तयोराकांक्षाभेदः । बतादृशाकाक्षाबुद्धिसहकृत मानुपूर्वीविशेषज्ञानं घटप्रकारकां करण नाविशेष्यिकां, विलोमाकांक्षाज्ञानसहकृतं तु करणताप्रकारिको घट विशेष्यिको बुद्धिं जनयति । यस्तु - द्विविधा मप्याकांक्षा प्रतिस- धत्ते व घटीया करणतेति करणं घट इति देधापि बुद्धयत एव । यत्त तृतीयार्थकर्तृकरणत्वादिभेदेन नाकांक्षाभेदो गौरवात ; किन्तु - वाचकतावच्छेदकभेदेन ; टापदस्यहि संख्याया मेकवचनत्वेन वाचकता करणत्वादौ तृतीयात्वेन वाचकता; तथाच घटनेत्यानुपूर्वी विशेषावच्छेदेन घटपदत्वविशिष्टज्ञानप्रयोज्यप्रकारतावच्छिन्न तृतीयात्व विशिष्टज्ञानप्रयोज्यविशेष्यताकानुभवजननसामर्थ्य स्वरूपाकांक्षा गृह्य माणा सती तृतीयात्वविशिष्टस्मारितकरणत्व कर्तृत्वादिविशेष्यकमनु भवं जनयति; यस्तु - विलोमाकांक्षा प्रतिसन्धत्ते सकर्तृत्व करणत्वादिविशेषणतयैव प्रतिपद्यते; एवं घटपदार्थविशेष्यतानिरू पिकवचनत्वविशिष्टार्थप्रकारताकवुद्धिसामर्थ्य घटेनेत्यत्र गृहीतं घट विशेषणतयैकत्वं भासयति ; तथा यजेतेत्यादौ लिटुन विधी लत्वेन भावनायां शक्तिरिति शक्ततावच्छेदकभेदादेव व्युत्पत्तिभेदो न तदभेदे कुवापीति मतम् । तच्चिन्त्यम् । ननु - घटपदार्थान्वितटापदार्थबोधकं घटेनेति पद मित्याका- क्षायां गृहीतायामपि घटान्वितकरणताबोधकत्वाभाववद्धटेनेति पद मित्यसामर्थ्यविशेषनिर्णयसम्भवात् तदा घटीया करणतेत्यन्वय बुद्धिप्रसंग इति घटेनेत्यानुपूर्वीविशेषावच्छेदेन घटान्वितकरणता बोधकत्वज्ञानमेव कारणं वाच्यं, विशिष्टबोधकत्व मेव च विशिष्ट शक्तिः । नच भवतु विशिष्टबोधकत्वज्ञानं करणं, नचेयं वृत्तिः, एत ज्ज्ञानस्य पदार्थस्मरणद्वारा कारणत्वाभावादिति वाच्यम्..

·शास्त्र मुक्तायली । न प्रथमान्तवटपदस्य तृतीयान्त पटयदस्य च विषय सामान्यतोव्युत्पन्नस्य पुंसेविटेनेतिपदं श्रुत्वा घटकरणतप्रितीति रनुभव सिद्धा । नच तत्र घटेनेत्यानुपूर्वीज्ञानत्वावच्छेदेन घटपदार्थान्धित द्वापदार्थबोधकत्वं प्रतीतचरगिति तुल्योनुयोगः । अथादन्तात प्रातिपदि. कात टाकारस्येनमादिशता शब्दानुशासनेनादन्तप्रातिपदिकानन्तरिते नत्वावच्छेदनादन्न प्रातिपदिकार्यान्वित टापदार्थबोधकत्वं बुद्धयते, सच पादृशानुपूर्वी कादनसमातिपदिकोत्तरमिनारदं ताशानुपूर्वीक पदार्थाव- च्छेदक धर्मविशिटान्विब टापदार्थतावच्छेदक धर्मविशिष्ट बोधकमि. स्थाकारोबोध श्शाब्दस्वाभाज्याददंतप्रातिपदिकवृत्ति निखिलानु पूर्वी विशेषानखिलांश्च पदार्थतावच्छेदकान् धर्मान् बुद्धिविषयत्वावच्छे. दकत्वादिक मुपलक्षणीकृत्य विषयीकरोति, तजनितस्मृति सहकृता विशिष्यपदार्थोपस्थितिः घटेनेत्यानुपूर्वी विशेषानच्छेदेन घटान्वितवारगता बोधकत्वमपि बोधयति , एव मेव तदादिशब्दानां प्रयोगजनक बुद्धिविषये लटो वर्तमानत्वे च स्मारकशक्तिः सुग्रहा, तत्तत्पदप्रयोगकारण बुद्धिविषयतोपलक्षित धर्मवति तत्तच्छब्दस्य तल्लट्प्रयोगाधिकरणता वच्छेदक लवत्वावान्तर तत्तच्छब्दत्वादिधर्मवति तल्लटः शक्तिः, अत एव घटं बुद्धाप्रयुक्तोपि तच्छब्दो न पटस्य नचैकस्मिन् काले प्रयुक्तं लट्पदं कालान्तरस्यवाचकं, नवा तत्कालीनोबोधः शक्तिभ्रमाजन्यः। शक्तिग्रहस्तु सामान्योपलक्षित विशेषावगाही सर्वोपसंहारेण । तथाहि- तत्पदत्व लट्वाद्यवान्तरतत्तत्वोपलक्षिता स्तत्पदत्वव्यक्ती. धर्मि- तावच्छेदकीकृत्य तत्पदप्रयोगोपधायक बुद्धिविषय लडधिकरण लवत्वावान्तर तत्तत्वोपलक्षित धर्मविशिष्टबोधकत्वावगाही वृत्तिग्रहः फलत स्तत्तत्पदत्वावच्छेदेन तत्त धर्मवाचकता मेवावगाहते । सं. केत शक्तिपक्षेप्ययमेवप्रकारः शरणीकरणीयः। एव मवगते सामान्यो- पलक्षित विशेषेषुवाचकभावे प्रत्यक्षादिनावोपस्थिते तत्पदस्य वयक्ति स्वादिनावाच्येवाचकेचोपलक्षणधर्मापहारेण तत्पदव्यक्तौ मनसा तत्पदार्थ ·पदवाक्यरत्नाकरः । ७ बोधकत्वं प्रतिसन्धीयते, वाचकत्वोपनायिकायाः स्मृतःसत्वाव।सामान्य संकेतग्रहस्य पाचकभावसन्देहापनायकतयैवोपयोगः । बुद्धिविषयत्वाव च्छेदेन तत्तत्पदप्रवृत्ति निमित्सत्वे घटस्वत्वावच्छेदेन बुद्धिविषयावेच गृहीते घटत्वं तत्पड़ावृत्तिनिमित्तं नवेत्यादि शंकापनयात् । यदित्र सस्पद व्यक्ति घंटत्वविशिष्टबुद्धिजनिकति शक्तियहोभिमतः, तत्रच विरोधिनी तड्यक्ति र्घटत्वविशिष्ट घोधिका नवा घट-वंतव्यक्तिजन्यमतिपत्तिप्रकारोनवेत्या दिशंका न सामान्यसंकेतग्रहापनेया, सामान्यधभनवगाहिनि विशेष विषयके खन्देहे सथाविधनिर्णयस्यैव विरोधित्वादि त्युच्यते; तदाभवतु बुद्धिविषयत्वाधुपलक्षणधर्ममोषण तत्पदव्यक्तित्व घटत्वाथवगाहिती सामान्यशक्तिमहप्रभवा शक्तिस्मृतिरेवान्वयबोधांग। तच्छब्दस्वावान्तर तत्वस्य तच्छन्दस्योगजनकबुद्धिविषयत्वस्य वाचकतावाच्यतावच्छेदक यो रुद्धोधकामावादस्मरणेना नवच्छिन्नतत्पदव्यक्तित्वघटत्वयोरदगाहनेन मनसापदव्यक्ति घटबोधिकेति स्मरण सम्भवादिति चेत् ? हंत घटनेत्या नुपूर्वी विशेषावच्छेदेन घटकारणताबोधकत्वमपि मनसासुग्रह मित्यानुभा विकीशक्तिः स्मारकलमुहाय वृत्ति रन्वयवोधांगं स्मारकशक्ति रानुभाव कशतयुपक्षीणेति पक्ष एव साधीयानिति चेत? अबाहुः- अनुभवस्मरणयो स्तुल्यप्रकारताकत्वेन कार्यकारणभावा दवच्छिन्नप्रकारताकालुभवा दानव च्छिन्न प्रकारताकस्मरण अनुपपन्नम् । नयानुपूर्वीप्रभृतिविशिष्ट वस्तु सामान्येन प्रतीयते प्रतीतं वा विशिष्टत्वेन स्मयते । मनससति विशेषदर्शने प्रायेण बाह्यार्थसंशायक भवति सामान्येनादन्त प्रातिपदिकार्थान्वित टापदार्थबोधकत्वमेवाकांक्षा। साच प्रथमतो शासनेनादन्तमातिपदिकप्रकृति केनत्वावच्छेदेन प्रतिपद्यते । यदातु घटे नेत्यत्राभुतं च इनसमभिव्याहारं शृणोति तदा तबादन्तप्रातिपदिकसम भिव्याहतेनपदत्वं प्रतीत्यानुशासनातिदेशवाक्याथै स्मरति, घटनेत्यादि पदत्वावच्छेदेन निरुक्ता माकांक्षा मुपमिमीते, मनसा वा निश्चिनुते, विशेषदर्शनसत्वात् । अदन्तमातिपदिकार्थत्वन्तु अत्वावच्छिन्न मुख्यविशे ·शास्त्रमुक्ताव নাহাথিললল সাল্লা, ভূইজঃ চুম্বী অন্তুর্থজাযী । ঘৰ সাহিত্ৰ নিমি पदमह एवार्थबारकः । मिदा १ गन्वेवं इंटेलेसिपद मदन्तातिपदिकार्यान्वित क्षपदार्थको धकमिति बुहावणि वटपई ना दन्तमालिपदिकमिति निर्णये घो. तिपदं न घटपदार्थाविस्टापदार्थबोधक मित्यवधारणेचा लत्या बार- टापदजनितायां घाटकरणत्वको रुपस्थित पाटीया करणले त्यन्वय. द्विमसंग इतिचेन्न:- घटपद मदन्तप्रातिपदिकमिति झुद्धेषि तम खाइ कारित्वोपणमात । अन्यथा घटपदोत्तरे गत्वावच्छेदना दन्तप्रातिप- दिकानन्तरितेनस्वादिस्वरुपारच्छेदकधर्मदर्शनाभावा दाकांक्षा- या एव दुष्प्रधारणत्वापत्तेः । एतादृशाकांक्षया प्रातिपदिकत्वेनो पस्थितेन घटपदेन जनितां घटपदार्थोपस्थिति टापदजनितां कर. णतोपस्थितिं चा लाथ जननीय शाब्दबोध घटेनेतिपदस्य घटपदार्था न्वितटापदार्थबोधकरवादिबाधबुद्धि नविरुणद्धि, इदं पद नीं मदीयशाब्दबुद्ध रस्या विघटनात् । परंतु प्रातिपदिकरयाशनुपाधि विशाया थापिर घटेनेत्यानुपूर्वीविशिष्टज्ञान्दार शाहबोधादर्शनाव মংলা ও ग्रीद्धयम् । यत्र घटपदार्शन्दितापदार्थकोषकत्वस्वरूपा घटान्वित करणताबोधकावादिरूपांन्या कांक्षा यथायथ सवगाहमानाभ्यां ज्ञानाभ्यां घटितं, तयोरेव क्रमात् निरुक्तबाधद्धयं परिपन्धि; एकविध एव .लिंगे धय व्यतिरोकिणि नानाविधव्याप्तीनामिव तुल्यानुपूर्वोकेपि पदे ऽनेक विधाकांक्षाणामपि ज्ञानं हेतुः । व्यतिरेकव्याप्तिहविरोधित्वना नुपखंहार्य इवा कांक्षाविशेषपरिपन्थितया विशेषबोधकता वाधा प्यामाल तया व्यवहीयते। स्यादेतत, भवतु खामग्रीत्रयं प्रयोजक, तथापि पदजनिसपदार्थों पस्थितीनां घटकरणताबोधकत्वस्वरूपाकांक्षाज्ञानघटितायां सामग्रयां ·प्रदवाक्यरमाकरः । ७६ . जानुप्रवेशः। नहि विशिष्टबोधकत्वज्ञाने पदार्थस्मरण विलंबेन शाब्द विलंबः, मानाभावात् । अतएव वसनखादावविदितप्रकृतिप्रत्ययविभागोपि युष्मत्वंबंधबोधकत्व मनुसंधाय तथा प्रमिति, इति चेत? अभिनवो यांशिकम्फोटवादः । घटनेत्यानुपूर्वीविशेषावच्छेदन घटत्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित करणतात्वावच्छिन्नविशेष्यताक बुद्धिजनकत्वग्रहे पदजन्यपदार्थोपस्थिते रभाव घटकरणक्षायाः पूर्वानुभूतत्वे स्मरणमेव, लानुभवः, पूर्वमननुभवेतु पदस्य एकीभाव एक, नतु तादृशखामर्थ्य ज्ञानघटिता मिना लामग्री, पन्ध गौरवादिति वस्तुगतिः । १ अखण्डस्फोटवादिनस्तु कारवगरवादिनोपलभ्यमानावयवा ध्वनयो वाचकाः, तदभिव्यत्तस्फोरस्तुवाचक्षः । स्थाववशब्दै रारब्धोद्रव्य विशेषः शब्दस्वरूप एकमिदंपद मेक पाल्यको अन्ध एकोवेद इत्याद्यनुभवसाक्षिको वश्यमभ्युपेत व्यः । लनिष्टा जातयः पदाव वाश्यत्व अन्यत्व वेदत्वादयः। वर्णमुदयेनैव पदादिव्यवहारो पद र्शने तन्तुमालातिरिक्लपटत्या स्वीकारप्रसंगः। सवस्फोटो वर्णानां नित्यत्वादाश्रयविनाशाभावाद नित्यएव, समवेतद्रव्याणां विनाशित्वनियमे मानाभावात् । कादिशब्दानां वायुविशेषः स्फोटस्य चरमवर्णप्रत्यक्ष मभिव्यंजक मपेक्षत पदस्फोटाभिव्यंजन घटादिवर्णमालाया म- थसंगते वाक्यस्फोटाभिव्यंजने पदानामाकांक्षाया ग्रन्थस्फोटाभिव्यंजनादी वाक्याना मेकवाक्यतापनत्वस्य व ग्रहः ग्रहः । पदस्फोटस्तु पर्याय पदेन नभिद्यते, समवापिभेदेपि द्रव्याभेददर्शनात् । यथाच षट्भीरूपै रारब्धस्य चित्रस्यावयवस्य लीलपीताभ्यां रस्तश्वेताभ्या मन्यत रत्वेनाभिव्यंजनम् । स्थाच एकस्य स्फोटस्य क्वचित घटवर्णमालया क्य चित् कलशवर्णमालयाभिव्यजनं भविस्खयो। तदुक्तं वास्वपदीये- "यथा मणिकृपाणादी अपमेक मेकपा । संवैध ध्वनिए स्फोट एकएच हि विद्यते ॥ ॥ इति !

·शास्त्रमुक्तावली
"
-
यद्धा प्रतिपर्यायं भिन्न एव स्फोटः ।
अतएव घटकलशयो रेक
पद निति न व्यवहारः । अस्तुवा प्रत्येकपर्यायाभिव्यंजनायो वर्णमा
लाया मसमवेत एव स्फोटः, तेनवर्णाना मस्थिरवपक्षे यायपद्यासम्भ
बात स्फाटारम्भस्य ना नुपपत्तिः । भवतुषा बोपदेवोक्तानुगत व्यव
हारयुक्त्या पदत्ववाश्यत्वादयो जातथएव घटत्वादिजाते चिकाः,
यतायामिव वाचकलाया मप्येकत्वादिसम्भवात् ।
शक्यत्व इव शक्तत्वे जाते लाधव मीक्ष्यता
मिलि । वर्णव्यक्तयस्तु वाचकजाते रभिव्यंजकतयैव वाक्यार्थ
बुद्धा वुपयुज्यन्ते, न साक्षात् । अवाचक शब्दावे च ध्वनय इति
व्यवद्वियन्त । तदुक्त मभियुक्तः । अनेकव्यक्त्यभियंग्या जातिः
स्फोट इति स्मृता ।
कैश्चि व्यक्तय एका ध्वनित्वेन
प्रकल्पिता इति । नवं स्फोटस्य जातिरूपावे तस्य ब्रह्मत्व
वादविरोधः, जाले ब्रह्मातिरेकानन्धुपगमात् । तदुक्तं . "सत्या
सत्यात यौभाषौ प्रतिभावं व्यवस्थितौ । सायं यत्तत्र सानाति
रखत्या व्यक्तयो मता!" इति । वाक्य पदीयेच “सम्बन्धि
भेदा खनैव विद्यमाना गवादिषु । जाति रित्युच्यते तस्यां सर्वेशब्दा
व्यवस्थिताः॥ तांप्रातिपदिकार्थच धात्वर्थच प्रचक्षते । सानिया सा
महानात्मा लामाहुस्त्वतलादयः । इति वदन्ति । दन व्यवहारदशाया
सुपेक्षणीयम् ।
स्या
इति गोकुलनाथ महामहोपाध्याय विरचिते पदवाक्यरत्नाकर
জ্ঞান
समाप्तम्
पत्र वाचकशब्देषु प्रकृतिः प्रत्य इहि पाणिः परिभाषा ।
प्रकृति दिधा प्रातिपदिक धातुश्च । सुपः स्त्रीप्रत्य स्तद्धित मिति त्रिविधाः

·पवाक्यरत्नाकरः । ७७ प्रातिपदिकप्रकृतिकाः प्रत्ययाः । तिङ्कदिति द्विविधाधातुप्रकृतिकाः । तत्र सुपः किं लक्षणाः कतिविधाः किमर्था श्चेति प्रस्तूयते । स्वौजस्सूत्रेण विहिताः प्रत्ययाः सप्तधासुपः । त्रिभि स्त्रिभि लवै स्तेषामन्वर्थाः प्रथमादयः ॥ १ ॥ स्वौजसमौदलि"त्यादिखत्रेण प्रातिपदिका परे विहिता एकविंशति प्रत्यया आद्यन्तवर्षग्रहणेन सुप इति संज्ञायन्ते । तेषां समुदायापन्नान विभक्तवः प्रथमाद्वितीयादिखण्डत्वयोगात प्रथमाविभक्ति रिति क्रमेण खप्तधा व्यवतियन्ते । एकैकस्यच लव स्था बयवा स्त्रिशोभवन्ति । ऐक्यद्वित्वबहुत्वानां क्रमेण प्रतिपादकाः । विभक्तीना मघयवाः प्रत्येकं स्यु स्त्रयस्त्रयः ॥२॥ एकैकस्या विभक्त स्त्रीणि त्रीणि वचनानि । तत्राद्य मेकरवं द्वितीयं द्वित्वं तृतीयं बहुत्व मभिधत्ते । सप्तकानुगताधर्मा नलम्वन्ते यतस्त्रयः । अतःसुत्वादिनैतेषां संख्यावाचकतेष्यते ॥ ३ ॥ 'बेषां वचनाना मेकत्वादिविशेषवाचकत्वं सुत्वादिना, नतु स्वम्टाप्रभूतिसप्तकानुगतधर्मेण तस्यातुगतस्या नतिप्रसक्तस्य वो नियमतो ज्ञायमानस्य दुर्लभस्वात् । एकवचनादि परिभाषाविशेष विषयत्वाज्ञानेपि स्वादिश्रवणमात्रा देकत्वावगमात् । अन्यधर्म पुरस्कृल्य वाचकत्वग्रहं प्रति । अन्यधर्मावलीढस्य नाकांक्षा सहकारिणी ॥ ४ ॥ प्रकृतिस्वादिसप्तक तिवादिषट्कसाधारणक छिन्नस्य कत्ववाचकत्वग्रहजनितेन पदार्थस्मरणेन जन्यमानामन्वय वचनत्वाव ·शमुलावळी । घट तत्सा- .. P बुद्धिं नसुत्कालच्छेदेन प्रातिपदिकलाकक्षित्वबुद्धि र्जनयितुमर्हति । यद्धर्मलानानाधिकरण्येनाकांक्षाप्रतिसन्धानं तद्धर्मावच्छिन्न वृत्तिज्ञान जनितपदार्थोपस्थितेरेव शाब्दबोधांगत्वात् । अन्यथा सुत्वावच्छेदेने कत्ववाचकत्वाभावग्रहदशायां सुबन्तरजनित एकत्वस्मरणे एक इति शान्जन नरसंगात । सुस्वावच्छेदनैकवचनत्वादे ग्रहस्यापि कारणत्वाभ्युपगमे गौरवात् । ननु व्याकरणेन सुत्वाद्यवच्छे नैकवचनत्वं ग्राहितमिति श्रोत्रीपस्थितेन सुखेन वेकवचनत्वं गृह्यते मानाधिकरण्येन घटपदाकांक्षा तदवच्छिन्नवृत्ति ज्ञानेन चैकत्वं स्मार्यइति सूपपादो घटएक इत्यन्वयबोध इतिचेव; - एवं सत्यमरमारभ्य देवतापर्यंत कोशपठिताना नानां तद्गणपठितत्वस्वरूपा नुगतपुरस्कारेणेव देवतावाचकत्वसंभवाइ पर्यायाणां प्रत्येक वाच कत्वानुपपत्तिः । कोशकारपुरुषपठितत्वादि ननित्यखंकेतविषयो भवितु मईतीतिचेत? पाणिनिपरिभाषितत्वादिपि न तथास्यात् । नन्धमरादौ संकेतग्राहकेण कोशेन षड्विंशतिवृत्तिधर्मों नोप स्थापितः, यदवान्च्छेदेन देवतावाचकत्वं प्रतीयेत, "येकयोर्दिवचनकव. चने"इतिसूत्रंतु एकवचनपरिभाषाप्रवृत्तिनिमित्तानुगतधर्मावच्छेदेनएकत्वं बोधयतीतिचेत्? स्यादेवं, यदिपाणिनीयपरिभाषाया अनुगतेन निमि तेनप्रवृतिः स्यात, नत्वेवम् । तथाहि - प्रत्याहारा स्तावश्रयमाणाः प्रत्येकवर्णवृत्तिभि रत्वादिभिरेव धर्मैरकारादिषु तावदन्यतमत्वादिभिः । अत एव अक् इक् प्रभृतिभिः शब्द रुपस्थापिता अको दीर्घप्लुतावपि बोधयति । तेन कुमारी आस्ते इत्यादौ अचिपरे इको यकारोयुज्यते । तथाहि - इक्शन्देन इत्वेन हस्वमात्नवृत्तिधर्मेणोपस्थितः, तेनचाष्टादशभेदभिन्न स्वर साधारणजात्यवच्छिन्नवाचकेन दीर्घादयोपि स्मार्यते, द्विरेफपदस्मारितेन प्रवर्तते । नतु ·पदवाक्यरत्नाकरः । प्रत्याय्यत्व १ । . भ्रमरपदेनेव षट्चरणः ! इक्पदनववा स्वारवाच्यत्वरूपाजहणया ऽष्टादशभेदा उपस्थाप्यन्त , इपदस्थाशभिने परिभाषितत्वात् । “आ- दिरन्त्येन चहेते"त्यनेन माहेश्वरसूत्रपरिषठिन इस्वानाज प्रत्याहार व्युत्पादनात अनुक्षिलवर्णस्यचा प्रत्यय इत्यनेनापि अत्वाद्यखाधारणधमैं रणां सवर्ण ग्राहकत्व सुच्यते । अन्यथा हस्वशब्दोपात्ताना मणामपि तथाप्रसंगाद् ! नच श्रोत्रोप स्थिताना मणामेव सवर्णग्राहकत्वं, नलु शब्दातरस्तानामिति वाच्यं, इपदोपात्ताना मप्यतथात्वप्रखंगात इ. रोपस्थिति कालेष्टादशसाधारणजाते रघुपस्थितत्वाव सामान्यलक्ष णया ऽष्टादशाना मप्युपस्थितिः, नतु हस्वाना मष्टादशतु शाक्तिरित्य- बाणुदिसूत्रस्य तात्पर्यमितिवाच्च, एवं सति वृत्त्या पदानुस्थितेषु तेषु षष्ठयर्थानन्वयप्रसंगात् । इक प्रभृतिना प्रत्याहारेण इस्वमात्रवृति धर्मावच्छिन्नोपस्थित्य सम्भवात् । ननु माहेश्वरसूत्रपाठतेषु स्वेषु दीर्घादिसाधारण्या अपि जातेः श्रोत्रोपस्थितत्वा तस्याएव प्रत्येकव. ना मणादिप्रत्याहाराणांच प्रवृत्तिनिमित्तसाबोधकं अणुदिल्लवर्ण स्यचेति सूत्रं नियमार्थ, नानाजातीनां श्रोत्रोपस्थिततया तदेकत्तर परिच्छेदकत्वादिति चेत् ? एवमपि श्रोत्राजुपस्थितानि तावदन्यतमः न्वादीन्यादाय परिभाषाप्रवृत्ते रसम्भवान् । एवं सुष्प्रत्याहारोपि लुत्वादि नेवबोधकः, नतु निमित्तान्तरेण । नितरां श्रोत्रोपस्थितान् वर्णान् त- च्छब्देन परामृष्य तात्येकवचन द्विवचन बहुवचनान्येकश ' इत्य धिकृत्य "सुप इतिसूत्रं प्रत्येक वर्मावच्छिन्नाना मकवचनादिपद वाच्यतां ग्राहयति । येन रूपेणैकवचनपरिभाषाविषयत्वग्रह स्त द्रूपेण एकवचनशब्दा दुपस्थिते सावकत्ववाचकत्वग्राहक देकयो द्विवचनकवचने इति सूत्रं कदाचि दकवचनपरिभाषाप्रवृत्तिनि मितत्वेन स्वरूपसतोपलक्षणेना नुगतीकृतेषु सुत्वादिषु युगपदेव वाचकतावच्छेदकत्वं ग्राहयेदिति न वाक्यभेदः । वस्तुतो दयेक .

·८०
शा'नमुक्तावळी ।
यो रिस्पतिदेशवाक्य मेकवचनपरिभाषितस्वोपळक्षिते धर्मिण्येकरव
वाचकता बोधयत् एकवचनपरिभाषा विषयः सुरिति सुत्वावच्छेदे
नोपलक्षणधर्मवत्ताग्रहसहकारण सुत्वावच्छेदेनैकत्ववाचकता मुपमाप
यति । नतु साक्षात् शक्तता बच्छेदकधर्मपरिच्छेदकम् । अत एक
वचनपरिभाषाणा मननुगतप्रवृत्ति निमितकावेपि नक्षतिः ।
एकल मेकवचनैः सदृशान्तरवर्जितम् ।
आख्यायते नहि द्वाभ्यां पशुभ्या मिज्यते शिवः ॥ ५ ॥
पशुना रुद्रं यजत इत्यादौ कर्मार्थतृतीयकवचनेन स
जातीयनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदक मेकाव मुच्यते, खा.
जात्यं च यागव्यक्तिकर्मपशुवेन । तथा च यस्यां यागव्यक्तौ यत्
पशुकर्मत्वस्वान्वयः तत्र पशौ तद्यागव्यक्ति कर्मपशुनिष्ठान्योन्याभाव
प्रतियोगितानवच्छेदकैकत्व मेकवचनार्थः । तेन न द्विपशुकर्मको
रुद्रसम्प्रदानको यागः । यागव्यक्तिकर्मपशुत्वव्यापकैकत्वव्यक्ति
निरूपितसमवायसंसर्गेणेकत्वं पशी प्रकार इति तत्वम् ।
एवं द्वित्वं सजातीयान्तरशून्यं विभक्तितः ।
प्रतीयते सरस्वत्या न मेरै र्यजनं त्रिभिः ॥ ६ ॥
द्विवचनै रपि सजातीयनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदक
मेव द्वित्वं प्रत्यायते । अन्यथा " सारस्वती मेषौ " भवत इत्यत्र
विभि मषैः सरस्वतीदेवताकयागस्य विध्यर्थावाधे ऋतु वैगुण्याना
पत्तः । सिद्धान्तु मेषकर्तृकभावनाक्षिप्तायां यस्यां भावनायां सर
स्वतीदेवताकयो भैषयोः कर्मतयान्वयः तद्भावनाकर्मपशुनिष्ठान्योन्या
भावप्रतियोगितानवच्छेदकं द्वित्वं द्विवचनविधेयं बहुपशुकर्मकयाग
भावनायां विरुध्यत इति द्वाभ्यां ऋतुषाद्गुण्यं, नतु विभिः ।
जसादिभिस्तु त्रित्व दि बहुत्वत्वेन बोध्यते ।
गच्छन्ति वाहा इत्युक्त कतीति प्रश्नदर्शनात ॥ ७ ॥

·पदवाक्यरत्नाकरः। ११ बहुवचनानां तु बहुम्वत्वजात्या प्रवृत्तिनिमित्तेन त्रित्वादी शक्तिः, नतु त्रित्वत्वादिना, नानार्थतापत्तेः । बित्वादीनां ताद्रूप्येण बहुवचना दोधोपगमे वाहा गच्छन्तीत्युक्ते कतीति प्रश्नानुपपत्तेः । ज्ञाते संख्या स्वा वान्तरत्रित्वत्वादिधर्म संख्यात्वावान्तरधर्मजिज्ञासाविच्छेदात् प्रयोक्तपुरुषजिज्ञासाविषयसंख्यात्वावान्तरधर्मव द्विशिष्टशक्तस्य कति शब्दस्य निर्विषयकत्वेनावोधकत्वात । . प्रायेण प्रकृते रथे सुबर्थवचनान्वयः । कचि त्तदेकदेशेपि तात्पर्या दनुशासन त् ॥ ८ ॥ द्रव्याणिगुणा: कर्माणीत्यादौ बहुत्वस्य, सौमित्रीवासुदेवावित्यादा द्वित्वस्य, गगनं भगवा निस्यादौ एकत्वस्थ, सुपास्मारितस्य वचनार्थ संख्यायाः प्रकृतिमुख्यार्थ एवान्वयः; नतु तदेकदेशे, द्रव्याचाही बहुत्वस्य सुभिवापुत्रत्वादौ द्वित्वस्य शब्दस्वरूपे गगनवे समग्रेश्वर्यादिस्वरूपे भगवस्वे चैकत्वस्यान्वयायोग्यत्वात् । प्रायिकं चेदं, तेन यदादिशति पुज्यपादा इत्यादौ पूजायामनिर्धारित विशेषस्य वामेवहुकुशान् कृत्वादक्षि जेतु कुशवय"मित्यादौ बहुपदार्थंकदेशे बहुत्वत्वावच्छिन्नभि बहुत्वत्वेन त्रित्वपर्यवखितस्थ बहुत्वस्य, “स्वरज्ययं स्वर्गनाक त्रिदिवबिदशालया" इत्यादी तत्पद लाक्षणिकस्वर्गादि पदाथैदेश स्वर्गपदादौ चतुष्टवादि परिणतस्य बहुत्वस्यान्वयेपि नक्षतिः अतएव वामकरण नब- हुकुशधारणम् । कोशेच स्वर्गादिपदं न स्वर्गादि पदस्वरूपपरम् , वाच्य वाचकभावस्य लेशतोप्य प्राप्तः कोशत्वासंभवात् , स्वःपदवाच्यं स्वर्गादिपदवाच्यैरभिन्न मिति वोधस्यैवा भ्युपेयत्वात् । अतएव शब्दानां पर्यायवम प्यर्थतः, स्वर्गनाकादीनांतु भेदाभेदौदासीन्येनद्वंदः समासः। अतएव " भेदाख्यानायनद्वंद्र " इति प्राथमिकी प्रतिज्ञाप्येता दृशस्थल उपयुज्यते । स्वरूपपरतातु तत्रैव, यत्र वाचकतावाचिशब्दांतरं यते " मृगे कुरंगवातायुहरिणाजिनयोनयः । " " विनायके विघ्नराजदैमासु ·- শামুক शास्त्रमुक्तावळी । रगणाधिपाः ऐरावतेभ्रमासंगै रावणाभ्रमुखल्लभाः ।” इत्यादौ। "उधे श्यप्सरल वीतारामदारा" इत्यादी अनन्वितमेव बहुत्वं, पदानुपस्थितेषु गणेषु तदन्वयइति मतदारयन्तासम्भवदुक्तिकत्वात् । पुष्पवन्तौ লাংঘাত্মিা सात्पशा व्यत्योजात्यो द्वित्वान्ययः । वैधीभ्यां तत्वज्ञान मिस्थत्र साधयंवैधयंत्वयोः, नीलघटयोरभेद इत्यादौ नीलरक्वटरवयोः । मोदीनामः इत्यादौ त्व नन्वितएष द्विवचनार्थः, निस्पं द्विवचनान्तस्येनानुशिष्ट गोदपदार्थ तदेकदेशेच द्वित्वविशिष्टे द्वित्वेच द्वित्वस्यान्वयायोगात् । "पशुना रुई यजेत, वायव्यं श्वेतमालभेते" त्यादौ पवादो, बेदाः प्रमाण मित्यादी पदापैकदेशे प्रमाणत्वएन तात्पर्यवशा देक बचनार्थस्यान्वयः । लम्पन्नोत्रीहिः सम्पन्नानीय इत्यादौ " जात्याख्याया मेकस्मिन् बहुवचन मन्यतरस्या" मिति सूत्रेणानु शिष्टक वचनस्या बहुवचनस्य चार्थ एकत्वं जातादेव, " विंशत्याद्याः सर्दकत्वे संख्या: संख्येय संख्ययो "रिति कोशेनानुशिष्टस्य विंशतिक्षिणा इत्यादा वेक वचनस्यार्थः संख्यायामेव पदाथैकदेशेऽन्वति । यत्रतु विश तिव संख्यायामेव बहुत्यान्वयो विवक्षित स्तत्र बहुवचनमपि प्रमाणं । "असंख्याताः सहस्राणि""येरुद्राअधिभूम्या" मित्यानाये, “तिनः को- स्योधकोटीच तीर्धानां चायुरनधी" दितिपुराणे, "किमेकयैव विंशत्या बाहुभिस्त्वविकत्थर । पश्रावणबारानित्ति कतिविंशती" रिति लोकेच, प्रयोगदर्शनात् । “लेशलानिवयंचे" त्यत्र शतशब्दोऽनेकपर्यायः । तदर्थैकदेशे नेकत्वेदशवादी बहुत्वान्वयः । अविवक्षानन्वयो वा संख्याया यत्र तादृशे । वाक्यपि प्रातिपदिका द्धातोर्वेकवचः स्मृतम् ॥९॥ धन आणेन हः पतति, गृहं खम्मा:त्यादा वुद्देश्यगता संख्यान विवक्षिता, यत्रवा चैत्रेणस्थीयते इत्यादा वाख्यातोपात्त ·पदवाक्यरत्नाकरः । १ -- संख्यान्वय सोग्य प्रथमान्त पदार्थो भावनान्वयी नदृश्यते, तत्रापि জাঙ্কা এছাত্বালাকু খালী গুন : : নাথাতুর ৰসাদৰ লাজুয়াখা দু ভাষা হলঃ সোনাখালা ছু तृतीया द्वितीयालिका प्रयोगस्थावश्यकत्व प्रथम पात्तस्य एकवचन प्रथम पुरुषादे स्त्यागायोगात् । उष्ट्रालिका आस्यन्ते हा शायकाः शय्यन्त इत्यादापि भाष्यकार प्रयोग ज्ञापितमेव बहुआयनानां साधुत्वम् उष्ट्रासन खदृशमाखन मुष्ट्रासिका, हतशयन सदृशं शयनं हतशायिका, तयो स्तादात्म्येन धात्वर्थान्वितयोः कई कर्मणो भीवनावयिनः प्रथमांतार्थस्यवाऽभावेन तिकुपात्तस्यच बहुत्वस्थानन्वितत्वात् । एक वचन मित्येवसूत्रं, नत्वेकश्मि नेकवचनमिति । तेनैकत्वाद्य विवक्षा यामपि सामान्यतः प्राप्तमेकवचनं ये कयो विचनेकवचन इति विशेष सूत्रेण दिव विवक्षायां बाध्यत इत्यपि कल्पयन्ति ! ननु गमनपदार्थैकदेशस्य शब्दस्य बहुत्वविवक्षायां गगना. नीति प्रयोग प्रखंगः, यदिच सुबुपातं बहुत्वं न पदार्थे . देशान्व योति मतं तदा कथं वामे बहून् कृत्वेत्यत्र बहुत्वे बहुत्वान्वयः ? अन्य था नवकुशधारणानुपपत्तेः ; धर्मिणिच बहुत्व विशिष्टे नबहुत्वान्वयः, घटी घट इतिवनिराकांक्षत्वात् , कथंवा सहस्त्राणि इत्यादा बह- सत्वे, , पूज्यपादा इत्यत्र पूजायांवा बहुत्वान्वयः? कथं वा द्वंदपदार्थक देशेषु स्वर्गादिवितिचे दुच्यते- उपसर्जनतां दैवात् पदार्थों यत्र गच्छति । तस्मि नर्थैकदेशेपि बहुत्वस्यान्वय स्सुपाम् ॥ १० ॥ गगनपदस्य शब्दोन मुख्यार्थः, बहुशब्दस्यतु संख्यैव मुख्यार्थः संख्येये भक्तिः । अतएच 'बहुषु बहुवचन " मिति संख्पायामेव सत्प्रयोगः । बहुवचनस्य संख्येय वाचकतायाः खर्य लंत्र विरुद्धत्वात् । एवं विंशत्यादि शन्दा अपि संख्यामेव प्राधान्येना भिदधचे । द्रध्य ७ ·शास्त्र मुक्तावळी । वाचि शब्द समानाधिकरणास्तु बहादयो लक्ष्यार्थोपसर्जनीभूतपि स्वशश्यार्थे सुवर्थबहुत्वान्वयं बोधयितुमीशते । एवं कृदर्थोपसर्जनीनूले स्वं रूपं शब्दस्या शब्दसंज्ञ त्यादि अाहित संगति के स्वर्ग शब्द स्वरूपादौ च बहुवचनान्वयः । गुरुत्वगुणयो रैक्यं तादात्म्यं द्रव्य तेजसोः । गुणसौरभगन्धाना मभेद इति दर्शनात् ॥ ११ ॥ द्वन्द्व गर्भपदार्थैकदेशे द्वित्वबहुत्वयोः । अन्वयोयुज्यते किंवा साधुत्वाय विभवतयः ॥ १२ ॥ गुणसौरभगन्धाना मभेद इत्यत्र नित्य मेवोपसर्जनीभूतासु जातिषु यदि बहुत्वान्वय स्तदा बंद्ध भिन्नैव व्युत्पतिः । नचेदापोगृहाः सिकतावःसुमनसोप्सरखोलाजा इत्यादाविध साधुत्वार्थकमनन्वित स्वार्थमेवेशस्थले वहुवचनम् । एकत्वं द्वित्वमप्यर्थो जसादेरनुशासनात् । आहैकवचनं द्वित्व माह द्वि वचनं बहु ।। १३ ।। जात्यन्वितं एकत्वं विवक्षितं तत्र बहुवचन मप्यानुशा सनिकं । लालम्पन्नो दाहिः खम्पन्ना ब्रीहय इत्युभयप्रयोगदर्शनात् । सम्पन्नपदादीनान्तु बहुवचन विशेष्यपारतन्त्रयमयुक्तं । एवं अहं बधी म्यावां अव इत्यर्थे अन्यतरस्यां धयं ब्रमइति प्रयोगात् अस्मदान्वित मेकत्वं द्वित्वंच, यूयं गुरवइत्यत्र युष्मदान्वित मेकत्वं बहुवचनार्थः । पुनर्वसु पुनर्वसूवा विशाखा विशाखेचा नक्षत्रमिति छन्दसिद्वित्व मेक वचनार्थः । लोकेतु पुनर्वतु विशाखा शब्दौ नित्य द्विवचनान्तो पुष्पवन्त नासत्यपदवत् । तिष्यश्च पुनर्वसू चेत्यादिविग्रहे विष्य पुनर्वसू सिद्धया पुनर्वसू इत्यादि द्वंदस्य द्विवचनं बहुत्व मभिधत्ते, "तिथ्य पुनर्वस्वो नक्षत्रद्धंद्रे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्य" मित्यवशा.

·पदवाक्यरखाकरः । सनात् । अत्र बहुवचनस्य विशिष्यो पादानान् एतादृश स्थले तिष्य पुनर्वस्विति क्लीबैकवचनांत प्रयोगो प्वस्तीत्यवगम्यते । तेनज्ञायते सर्वो इन्द्रो विभाकव भवतीति, तत्र तिष्य पुनर्वस्विति एकवचन मेव, नतु तिष्य पुनर्वसुनी इति द्विवचन मिति काशिका । नन्वेकत्व विशिष्ट घटादौ प्रातिपदिकानामेव शक्तिरस्तु, बन्तु व्यंजकान्ये कवचनादीनीति चेत् ? उच्यते- गुरुत्वा विनिगम्यत्व शक्तिग्राहकविप्लवैः । अप्रसिद्धयाच शक्यस्य नसंख्याव्यंजकाः सुपः ॥ १४ ॥ सुप्रत्ययांत घट पदत्वादिना वाचकताया मेकत्व विशिष्ट घटत्वादिना वाच्यतायांच गौरवं शरीरतः । घट पदोत्तर सुत्वा- दिना वाचकत्व सम्भवेन एकतर परिच्छेदक विनिगमकालाभ: "येकयो द्विवचनैकवचने" इति व्याकरणस्य वाक्यार्थ बुद्धेः पूर्व मेकत्वादि विशिष्ट घटाप्रसिद्ध्या तत्र प्रमाणांतरस्यच शक्ति ग्राह- कस्य व्याकोपः । सुतरांच गगनानि ब्रह्माणीत्यादौ बहुत्व विशिष्ट गगनादे बहुवचनांत गगनादि पद शक्यस्या प्रसिद्धिरिति विभ क्तीना मेकत्वाद्यर्थ इत्येवोचितम् , नतु सुपो व्यंजकत्वम् । इति वचनार्थ विवरणम् । विभक्तिः प्रथमा तेषु स्वौजसः प्रत्यया स्त्रयः । आभिमुख्यं तदर्थ स्तदभीष्ट प्रत्ययात्मकम् ॥ १ ॥ सुपा मध्ये सु औ जस् इति त्रयः प्रत्ययाः प्रथमाविभक्ति रित्यन्वर्था प्राचीनानां तदनुसारिणां पाणिनीयानां च संज्ञा । शक्ति- स्तु खत्वादिनैव, उकारजकारयोरनुबन्धयोः प्रयोगे नित्यमश्रयमाणयो ·. - ८६ शास्त्रमुक्तावळी । चिकानन्तर्भावात् । तस्याः प्रथमायाः ब्रह्मन्पालय चण्डमुण्डौगच्छत देवाः प्रसीदत इत्यादा वाभिमुख्यमर्थः । तच्चाभीष्टज्ञानस्वरूपं । तत्र समवेत समवायिभावेन प्रातिपदिकार्थस्याभीष्टेज्ञाने, तस्य च विषय तया एकत्वकर्तृकाशंखाविषयपालनक्रियाया माशंसाविषयपालनकर्त कत्र वा ख्यातोपात्ते कतरिकृतौ वा तादात्म्येनाधाराधेयभावेनाध्या- हतस्वंपदार्थस्यविशेषणतथा विशेष्यतयावान्वयः, युष्मदिसमानाधि करणे मध्यमपुरुषविधानात् , सम्बोधनप्रथमान्तार्थेन कर्तुरन्वयासंभ वात् । तथा च ब्रह्मसमवेताभीष्टज्ञानविषयः एकत्व कर्तृकाशंलाविषय पालनक्रियति आशंसाविषयपालनकर्तेकरत्वमिति वा ब्रह्मन्पालयेत्यत्र वाक्यार्थबोधः। सम्बोधनप्रथमायास्तु ज्ञानमिच्छाचखण्डशोर्थः । ज्ञानं विशिष्टवाक्यार्थत्वावच्छिन्नविषतयाक्रियाया, मिच्छा च प्रातिपदिकार्थ समवेत वाक्यार्थज्ञानावावच्छिन्नविषयतया ज्ञानेन्वेति । तेन वाक्यार्थ विषयक ज्ञानसमवायितयोद्देश्यत्वस्वरूपं सम्बोध्यत्वमर्थतः प्रतिपाद्य पुरुषेप्रतीयते । सम्बोध्यत्वंचैकवचन सहकृत प्रातिपदिकेन एकरव विशिष्टस्वप्रवृत्तिनिमित्तधर्मावच्छेदेन बोध्यते । यद्रूपावच्छेदेनच सम्बोध्यत्वं प्रथमाप्रत्याय्यं तद्रूपविशिष्टभेव युष्मदा परामृष्यते सम्बोध्यतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मविशिष्ट युष्मत्पदशक्तेः । अत एव ब्राह्मणा स्वं प्रसीद त्वां प्रणमामि त्वया भुज्यता मित्यादयो न प्रयोगाः । बहुब्राह्मणत्वावच्छिन्नाया एष सम्बोध्यतायाः प्रथमयो पात्तत्वेन तद्रूपावच्छिन्नस्यैव युष्मदापरामर्श तत्रैकवचनस्यानन्वितार्थ करवा दसाधुत्वा च । एवं यत्पदगर्भवाक्येन यद्रूपविशिष्टस्योप स्थिति स्तद्रूपविशिष्टपरामशिनि तच्छब्देपि वचनैक्यव्यवस्था द्रष्टव्या, ये पचन्ति तमानयेत्यप्रयोगात् । यच्छब्दगर्भवाक्येन बहुत्वविशिष्ट पाककर्तृमनुष्यस्वविशिष्टस्योपस्थिततया तपविशिष्टपरामर्शितच्छब्दार्थे एकवचनस्यार्थानन्वयात् । हे चण्ड हे मुण्ड बलै बहुळेः परिवारिती तत्र गच्छन्तं, गत्वाच लालमानीयतां लघु, इत्यादा धेकत्वविशिष्ट एव ·पदवाक्यरत्नाकारः १ चण्डत्वाद्यवच्छेदेन प्रथमया सम्बोध्यत्वबोधनेपि ताशरूपदयावच्छिन्न परामर्शिनोपि बुमच्छन्दा द्विवचन्न नानुपपन्न, एकघटैकपटावित्यादि द्वन्द्वसमास इव प्रकृत्यर्थतावच्छेदकनानात्ये तावत्समानाधिकरण संख्याया एव वचनप्रतिपाद्यत्वात् । यश्च मूढ़तमो लोके यश्च बुद्धः परं गतः । ता वुभौ सुख मेधते सीदत्यन्तरितो जनः" इत्यादौ यच्छन्दगर्भवाक्येनैकत्वविशिष्टमूहसमादे रुपस्थापित तत्वे तदुभयपरामशिन स्तच्छन्दा द्विवचन मयुपपन्नम् । " हे खौमित्रे सखा य स्ते निर्विशेष म्वया गुहः । युवांगरवा नदी मेनां शीतमान यतं पयः ॥” इत्यत्र यच्छन्दाकांक्षापरिपूरणक्षमेन तच्छब्देनयुष्मद एक शेष स्मृत तच्छब्दार्थ युष्मल्लक्ष्यं वादाय द्विवचनोपपत्तिः । "जानीहि नाथ हीनोस्मी" त्यादौ अप्रामाण्यशंकाशून्यनिश्चयोपि ज्ञाधातो रर्थः अन्यथा मदीयदीनभावस्वरूपवाक्यार्थे प्रथमार्थनाथखमवेताभीष्टज्ञानस्य विषयतयान्वयेन विवक्षितार्थनिष्पत्तौ जानीहीत्यस्य पौनरुत्यप्रलंगात् । यत्त - नाथपालयेत्यादौ सम्बोधन प्रथमान्तपदार्थ एव पालन कृत्यन्वयइति । तदपिन, आभिमुख्य गुणीभूते प्रथमान्तार्थे आख्याता र्थान्वयायोगात् । अन्यथा नारायणइव नरोगच्छतीत्यादौ नारायणेपि गमन कर्तृत्वान्वयप्रखंगात् । युष्मदाख्यातयो राकांक्षारूपजामानाधि करण्यं विना मध्यमपुरुषस्या साधुस्वाच्च । नच युष्मदः स्थानिन्यपि मध्यमपुरुषोनुशिष्यते, युष्मदः स्थानित्वं युष्म पर्याय सम्बोधन पदप्रयोगे प्युपपद्यत इतिवाच्यं; भवच्छन्द सामानाधिकरण्येपि तथात्व प्रसंगात । स्यादेतत् , यदि सम्बोध्यः पुरुषो ज्ञाने समवेतत्वेन विशेषणं, विषयतयाचेच्छा, तच्च ज्ञानं वाक्ये प्रधानतया प्रतिपाद्यमानभावना यां क्रियायां प्रथमान्तार्थवान्वेतिः तदा सम्बोध्यवृत्तिवाक्यार्थज्ञानस्य सिद्धत्वनिश्चयदशायां सम्बोध्यवृत्तिवाक्यार्थज्ञानस्य वाक्याजन्यत्वनिश्चय दशायांच चैत्रत्वं गच्छेत्यादिवाक्य प्रयोगापत्तिः, भाविभुतपुरुषान्त ·८८ शास्त्रमुक्तावली । रीयेच्छाविषयत्वस्य चैत्रीयवाक्यार्थज्ञाने 5 बाधितत्वात् । अगृहीतपद संकेतं म्लेच्छमुद्दिश्यायः प्रयुज्यमानस्य शृंगापसरेत्यादिवाक्यस्य श तिकमाजन्यत्वेनोपहास्यत्वाभाव प्रसंगाच्च । तत्कालीन तत्पुरुषाये च्छाविषयत्वस्य तद्वाक्यजन्यत्वस्थच ज्ञानेप्रवेशे संबुद्धिपद शत्यानन्त्य दुर्घहत्वंचस्यादितिचेत ? उच्यते- यथायुष्मत्पदादीनां कालपुंवाक्यभेदतः । प्रवृत्तयो नभिद्यन्ते प्रथमायान्तथैवताः ॥ १ ॥ कालपुरुषान्तरीयेच्छाविषय प्रमाणान्तरजन्यवाक्यार्थबुद्धि सम पायितावच्छेदक धर्मवति म्लेच्छे युष्मच्छब्दस्यायः शक्तिभ्रम विना ऽपयोगाद्यथाविशिष्य तत्तत्पदानां तत्तत्पदप्रयोगजनकेच्छाविषय तत्त त्पदजन्य वाक्यार्थबुद्धिसमवायित्वं तदवच्छेदकत्वं वा प्रवृत्ति निमित्तं, सदनुगमकं वा साधारणधर्मपुरस्कारेण वक्ष्यमाणरीत्या गृह्यतइति ना ननुगमः, तथा सम्बुद्धिप्रथमाया अपिशक्तिः कालपुरुष वाक्यविशेषापलक्षिताभीष्टज्ञाने नाननुगममावहतीति व्युत्पादयिष्यते । ननु तथापि " अखण्डशक्तिनिर्मिने वरखे जहतिचेतनाम् । हताश राम कस्यार्थे दग्धजीवितमिच्छसी " त्यादौ वक्तरिसम्बोध्यत्वम नुपपन्नं, तदाहि तस्य पुंसो वाक्यार्थज्ञानस्यासत्त्वे वाक्यप्रयोगोनुपपन्नः, सत्त्वेतु तत्रेच्छासिद्धेविषये वाक्यजन्योवाक्यार्थबोधश्च न सम्भवतीति प्रथमार्थबाध इति चेत ? उच्यते, प्रमाणान्तरनिष्पन्न वाक्यार्थज्ञानजन्मना । वाक्येन जन्याभीष्टाधी वक्तर्यपि न बाधिता ॥३॥ प्रमाणान्तरजन्यायां वाक्यार्थबुद्धो सत्यामपि वाक्यजन्यवाक्यार्थ बुद्धिवावच्छेदेनेच्छा नानुपपन्नाः, श्रवणसिद्धावपि मननेच्छावत् । सिद्धिस्तु शाब्दबुद्धिम्प्रति न प्रतिबन्धिका । प्रतिवन्धिका चेत् भस ·पदवाक्यरत्नाकरः । स्यामेव शाब्दबोधेच्छायामिति वक्तुरपि स्ववाक्यजनिताभीष्ट वाक्पार्थ बुद्धिसमथायितया सम्बोध्यत्व मबांधिवमिति । अचेलनेए सम्बुद्धिप्रथमा या प्रयुज्यते । तस्या स्तुल्या गति स्तेषु निर्दिष्टै युष्मदादिभिः ॥ ४ ॥ "जहिहितरकां लक्ष्मप्रमेतान् त्यजामरपादपाद हृदय हतया किं ते चिन्तामणेरपि चिन्तया । जठरदहनज्वालाशान्ये यदि स्युरमीत दास्वपितुरुदधेरोथै निर्वापयेयुरुषर्बुध इत्यादाय चेतनस्य हृदयस्य सम्बोध्यात्ववापि प्रथमाप्रयोगो युभमच्छब्द मध्यमपुरुषादिप्रयोगेन तुल्य योगक्षेम श्चेतनक्षेत्रज्ञतादात्म्यारोपेण सम्बोध्यत्वचमननकतया गौण. त्या अर्थान्तरप्रतिपादकतया वा उगमनीयः । अत एव तुल्येप्रस्तुते नुल्यार्थस्याभिधान मप्रस्तुतप्रशंसाविशेषस्य लक्षण मुदाहरता काव्यप्रकाशकारेण कस्त्वम्भोः कथयामि दैवहतकं शाखोटकं विद्धि मा" मित्यादा वकिंचनस्य किंचि दनुपकुर्वतो मनस्विनः प्रस्तुतस्य तादात्म्यारोपेण युष्मच्छब्दसम्बुद्धिमच्छब्दोत्तमपुरुषाणा मर्थे शाखोटकाभेदेना ध्यवखितः प्रस्तुतीर्थः सम्बध्यत इत्युक्तम् । प्रस्तुतार्थस्य व्यंजनका लक्षणया वोपस्थिति रित्यन्यदेतत् । यत्र च व्यंजनया लभ्योर्थः प्रकृतवाक्यार्थे तादात्म्येना ध्यवसितः सन्न न्वयबोधे निविक्षते तत्र गुणीभूतव्यंग्य मेव, नरवप्रस्तुसप्रशंसा । यथा आगत्य सम्प्रति वियोगविसंष्टुलांगी ममोजिनी क्वचिदपि क्षपितत्रियामः । एनां प्रसादयति पश्य शनैः प्रभाते तन्वंगि पादपत नेम सहस्ररश्मिः ॥” । अत्र व्यंजनया वृत्त्या प्रतीतिपाय मवडर नायकयो वृत्तान्तो रविकमलिनीवृत्तान्त तादात्म्येन गुणीभूय भासरो । नतु प्राधान्यैन, हशि कमत्वानुपपतेः । नापि ध्यानविश्वयादीच्या वाक्यार्थबोधे पश्यत्यंश मपहाय, तथा सति खण्डिामान पनि पत्र: लागसः प्रियस्याशंखां प्रतिपादयतो लोटोनुपपन्नत्वमसंवाद भरि तस तस्य मानापनोदभोपाया बन्य दास्यम् । नच विकमालनी - - ·शास्त्रमक्तावळी । নাহাল থাকা, যবিগিনঅলিগলিনাকীহ নাহীন জবি নিখকা বিষাখা মালিহাত্মা আনহু নান। নাগৰিজনিষলানিনীগন্ধাামলায় হুলন্তু দিবসলামাল আন নি নিস্বাৰা মাৰি নং: মযুক্তত্ব মাধি নিৰী বৰাগৰ অঃ। एकतिवाक्य मित्युक्तं कात्यायनमहर्षिणा । सम्बोध्यत्वं क्रियाशेष स्तदर्थ इति शाब्दिकाः ॥५॥ সুম “বিজুখানুষ ” মিমি জানাব। মঙ্গ মাত্রাই ছি লাথি । লায় সামান্য, অলি জিয়া সুস্থ স্বাৱাথ, জারাখনাৰথী ভাল শ্বা, লালিমাবাদ ছান্ত হযঃ স্বত্ব আঃমকি নয়ন, গ্রামল্লিশ প ত্তি হল। সলিলগন্যালী অবকাল নিঘারাঘানার। বীন্তু অৰণাস ৰিৰ অনুৰা না সিন্ধু: খ অনুষিখানাবনার। ঘৰ । লৰাজৰ নিৰ যুলাবাল। অবান্ত্র ন্যা নাঘ মম্বনাসুমাৰ শিয়ালৰ অথবণ। নানা অযু কলা অনলানাথ হাল অালথার্থত্ব মা মায়াখিমালালা, হাৰৰ আঁৰালিলিাম; মাল সুনিধিত্ব কানাঘাবাবা। ফুল লালাখাৰাৰোবাৰ জনশ্রী শ্রান্ত্র । অদ্ভুত হাগা - “ সুন্নাঘৰণ অস্ত্র মাহাথি। আল কান্তি নিনা মারি। ” মুক্তি। অংসাযাহ মালিথাল মলি নিহ, দিবাকাল্পৰিহাল; ক্ষিকা বিনামূৰে 'জষ্টাৰ লাৱাৰি কাব্য অনানুযামিনী খায়। एकतिवाक्यविद्वेषि महाभाष्यानुसारिभिः । वाक्यबोध्ये प्रधानार्थे सम्वोध्यत्वान्वयो मतः ॥६ ·पदवाक्यरत्नाकरः। ९१ महायाकुल स्लादेशतिशाक्यमिति कात्यायनवाक्यं नानु मन्यन्ते । तेहि पश्यमोक्षायति जानीहि जगजगन्नाथाज्जायते इत्या दो धावनदर्शनयो जनिज्ञानयोः कर्यकर्मिभावेन, अस्तिसाधवः सीद न्ति अवलिदुर्जनामोदन्तो इत्यादी साधुखीदनतत्त्वयो मोदभवनयोश्च कर्तक्रियामादेन, अनुभवसिरमरिष्यसि यजले स्वर्ग भोक्ष्यस इत्यादी सिद्धशाध्यसमभिव्याहारस्थले स्वरका कर्टकयो रनुभवस्मरणयो योगस्वर्ग भोगयोश्च कार्यकारणभावेनान्वय मभ्युपगच्छन्तो बहुतिङन्तमप्येक আখাদি । स्मरान्तिच सुबन्वं हि यथानेक सुबन्तस्य विशेषणम् । तथा तिङन्तमप्याहु स्तिङन्तस्य विशेषणं ॥” इति । अत एव तिङन्तभिन्नाव परं तिङन्तं निहन्यतइत्यर्थके तिङतिङ" इति सूत्रे अग्निमीळ इत्यादा वाख्यातांतलेशब्दस्थ निघातस्वरं विदधति पचति पश्येति वाक्ये पश्येत्यस्य तदारणार्थ पूर्व पदे तिपयुदालाया तिइति प्रयुक्तम् । अन्यथा ख्यातयोः साम- याभावादेव पदविधे रप्रसक्ती तदानर्थक्यं स्यात् । नच सुप्साहित तिङ् वाक्यमिति युज्यते, “ शशीदिवसधूसरो विगतयौवनाकामिनी सरोविगतवारिज मुखमनक्षरं स्वाकृतेः । प्रभुधनपरायणः सततदुर्गत: सजनो नृपांगणगतः खलो मनखि सप्तशल्यानिमे ||" इत्यादौ सुबन्तच पश्यपचलीत्यत्र तिङन्तययस्य केवलस्यापि वाक्यत्वदर्शनात् । आख्यातपदंविना पदान्तरसहिवसकलपरिकरमपि मूकतयावतिष्ठत इति कात्यायनप्रलापस्वाज्ञामात्रम् । व्युत्पत्तिभेदेन कस्यचि दाख्यातार्थः कस्यचित प्रथमान्तार्थएव वाक्येन प्रधानतया बोध्यते । तत्र तत्रैव सम्बोधनपदार्थस्या भीष्टज्ञानस्य वावद्विशिष्टविषयता संसर्गेणान्वयइति व्यर्थः क्रियान्वयाभि निवेशः । अत एव देवदत्त को यज्ञदत्तइत्यादौ जिज्ञा खाविषय जातिगोत्रादिगुणविशिष्ट यज्ञदत्तस्थावच्छिन्नविषयतया देवदत्त समवेतत्वेनाभीष्टज्ञान मन्वतीत्युपपद्यत इति सर्वदर्शनसमासः पन्थाः। यस्य, ·९२ शास्त्रमुक्ताची । एतेन क्रियामात्रसाकांक्षपदगणने सम्बोधनान्तस्योल्लेखः प्रमाद मूलकएवेति ध्येवम् । अन्यत्रामन्त्रणा टिंगवचने प्राह केबलम् । विभक्तिः प्रथमा कर्माद्याधिक्ये न्या विभक्तयः ॥ ७ ॥ आमन्त्रण प्रथमाभिन्ना प्रथमा बरइत्यादौ पुंस्त्वं, लक्ष्मीरित्यादी स्त्रीत्वं, वृहन्नळमित्यादौ नपुसंकत्वं, एकत्वादिसंख्यास्वरूपं वचनंचा भिधत्ते । द्वितीयादवस्तु विभक्तयः कर्माद्यधिक मभिदधाना एव लिंगवचने प्रबिपादयन्ति । नतु कैवल्पेन । ननु “प्रातिपदिकार्थ लिंगपरिमाणवचनमाने प्रथमे" त्यनुशासनात जातिवाचिनो गवादि पदाव व्यक्तिलाभार्थं प्रथमाया व्यक्ती, द्रोणो व्रीहि रित्यादौ द्रोणादि परिमाणस्य ब्रीही भेदान्वयाद्गुरुत्वस्वरूप, वथैवारलि कुण्ड मित्यादी परिमाणस्वकपेपि शक्ति रावश्यकी; अन्यथा व्यक्ते रलाभात प्राति पदिकार्थयो भैदेनान्धयायोगादिति चेद? उच्यते - अन्यलभ्यतया जातिमतो गुणवत स्तथा । निरर्थः प्रातिपदिकाद्यर्थेषु प्रथमाविधिः ॥८॥ गवादिप्रातिपदिकादेव आक्षेपा लक्षणया शक्त्यावा व्यक्त गुरुत्व परिमाणपतो लाभखम्भवे व्यर्थः प्रातिपदिकार्थादौ प्रथमावाच्यत्व विधिरिति । सूत्रेण प्रातिपदिकार्थः सत्ता व्यक्ति ख सा । जाकृतिः परिमाणं सद् [वृत्ति) व्यक्तिधर्मोपलक्षणम् ॥९॥ प्रसिद्ध लिंगवचने तावन्मात्रे विवक्षिते। प्रथमान्तप्रयोगस्य साधुत्व मनुशिष्यते ॥ १० ॥ प्रातिपदिकार्थः सत्ता, वृत्या तथैव व्याख्यानात् ; वचना न्येकत्वाद्वित्वबहुत्वसंख्याः, परिमाण माकृति रवयवसंस्थानस्वरूपा, तया प्रवृत्तिनिमित्तसामान्य मुपलक्ष्यते, तावरसु परस्परविशृंखलित ·पक्ष्याक्बरवाकरः। ९३ विषयताकेषु विवक्षिषु कर्मादौ वा विवक्षिते प्रथमान्तप्रयोगो नप भ्रष्टतया नादित्वनाभ्युदयविशेषसाधनत्वेन जातिविशेषेण वा साधु रित्येव प्रातिपदिकेत्यादिसूत्रार्थः । नतु प्रातिपदिकार्थवाचिका प्रथमे त्यनुशासन मिदम् । "अनपभ्रष्टता नादि यदाभ्युदयसाधनम् । व्याक्रिया व्यंजनीया वा जातिः कापीह साधुता ॥” इत्यनेन लक्षि तस्य साधुत्वस्यानुशासनाय व्याकरणप्रवृत्ति रित्याकरेषु, " साधुत्व ज्ञानविषया सैषा व्याकरणस्मृतिः" इति वाक्यपदीये च व्यक्तत्वात् । अशिष्य " "प्रधानप्रत्ययार्थवचन मर्थस्यान्यप्रमाणकत्वादि" ति सूत्रे ऽर्थस्य पदार्थयो वाच्यषायकभावस्य प्रधानोपसर्जनभावस्यच प्रमाणान्तर सिद्धत्वेन व्याकरणाप्रतिपायत्वमिति पाणिनिनवाभिहितत्वात् । “सिद्ध शब्दार्थसम्बन्धे समानायामर्थावगती साधुभिधा साधुभिश्च गम्याच गम्येतिवनियमः क्रियत" इति भाष्यस्वरसाच्च । व्याकरणस्यशक्ति माहवामध्ये परिमणभन्तु- प्रातिपदिकार्थेत्यादिसूत्रेण व्यक्तिलिंगप्रवृत्ति निमित्तसंख्याबोधकं प्रथमान्यसाध्विति कण्ठत उक्त बोधकरवान्यथा नुपपत्त्यावृत्ती करप्यमानायां प्रातिपदिकाप्राप्ययो लिंगसंख्ययोः सुपा सुबप्राप्ययो व्यक्तिप्रवृत्तिनिमित्तयोश्च प्रातिपदिकानां शक्तिः कल्पत इति प्रमाणान्तरोत्थापकतया, नतु साक्षात् । अभेदत्वेन नामार्थे सुपां वृत्ति रितिभमः । व्याक्रियातः प्रतीयन्ते साधुत्वार्थाः सुपो यतः ॥ ११ ॥ - यन्त्र प्राग्व्युत्पादितं स्वरूपभेदाभावत्वेन प्रातिपदिकार्थव्यक्तयो विशेषणविभक्तीनामर्थ इति । तदपि न, विशेषणविभक्तीनां साधुत्व मात्रार्थकस्वस्य व्याकरणसिद्धत्वात् । तथाहि लुपियुक्तवद्धयक्ति वचने " इत्वेकं, लुप् शब्देन लुप्ते प्रत्यये प्रकृतिलिंगवचनेएव प्रयो क्तव्ये, नतु लघणादिपद वदिष्यनिघ्नतया लिंगवचनान्तरप्रयोगः, यथा पश्चालानाम क्षत्रिया नियन बहुवचनपुल्लिंगविषया स्तेषां निवासे ·शाख मत्तावनी जनपदे तद्धित लुपि कृते पांचालाजनपद इति, तथा विदेहाः कुरवोम তমালা বাজা: জঙিক্কা: মুন্না ত্যাযিলু। ত্ব विशेषणानां चा जाते" रिति, तद्विशेषाणानां च तद्व्यक्तिवचने स्यातां, जातिवाचिपवर्जयित्वा, या पांचालारमणीयाः, जातो तु पांचालाजनपदः, एवं गोदी बहुक्षीरघृती, जालौतु गोदौ ग्रामइत्यर्थकम् । দুরন্ন মানজানা মনু “কন্তু দ্বিা জামানার इति पाणिनि रसूत्रयत् । पांचालादीनां जियतलिंगवचनत्वं तद्विशेष णानां वा तुल्ययोगक्षेमं न शिष्य, यतः संज्ञानियतो व्यवहार स्वस्मा देव प्रमाणा दनकानों पंचालादिषु विशेषणपदेषु तत्तल्लिंगवचनवाचि खुल्यानुपूर्वीकानां तुपां प्रति नियमनस्य सिद्धत्वात् ; आपोदारा इतिव दित्यर्थः। सुबर्था एव नामार्थाः सुपा मल्पत्वलाघवात् । व्यंजकं प्रातिपदिकं मत मित्यप्यसंगतम् ॥ १२ ॥ येतु घटादीनपि प्रातिपदिकार्थान् वाचकसंख्यालाघवेन सुपा मेव वाच्या नाहः, तेषां मते यदि घटाधुत्तरसुत्वेन वाचकतायां प्रविष्टत्वमेव प्रातिपदिकस्य व्यंजकत्वं तदा के लाघवावकाशः । अथ सुत्वेनैव वाचकत्वं, तत्र च प्रातिपदिकसमभिव्याहारे विकरणादे रवाचकस्योपधान मिवोपयुज्यते इति मतं, तदापि समासे सुम्विनाकृता दन्वयबोधो न स्यात् , न स्या चार्थवत्त्वाभावे प्रातिपदिकसंवेति दिक् । कालापास्तु चैत्रः पचति ओदनः पच्यते, छेत्तुं सांप्रतं वृक्ष इत्यादौ तिङ् निपातादिभि रभिहितं कारकं प्रथमार्थः । तथा च चैत्रः पचतीत्यादौ चैत्राभिन्ने कर्तरि पाककर्ता चैत्रीयकर्तृत्वे वा पाक कर्तृत्वं तादात्म्येनान्वेति । प्रतिपाद्यतां वा सुबाख्याताभ्यां कर्तृ तात्वेनैकव्यक्तिः एकत्वत्वेनैव एका संख्या, अन्यथा ब्राह्मणस्य पाक कर्तृत्वसम्प्रदानत्वोभयविवक्षायां पचति ब्राह्मणाय देहीति प्रयोगप्रखं.

·पदवाक्यरत्नाकरः ।
Pape
गात् । सिद्धान्तेतु लिक्षात्तकारकाणां प्रथमोपात्तकारक एव तादाम्येना
न्वया चतुर्थ्याश्च सम्प्रदानाभिधायित्वात् पदर्थे कवितादात्म्यबाधा
देव न तथा प्रयोगः । पचति चत्रेणेन्यादौ वृतीयोपात्ते कारक न
तादात्म्येनान्वयः, तृतीयाया स्तिदिभि बनभिहिले कारक
साधुत्वात् । धात्वान्वितकर्तृत्वं तृतीयार्थो नतु तिर्थान्वयटदारया
नभिहितसूत्रार्थः । अथवा तिडा स्वार्थस्य प्रालिपदिकार्थान्जयबुद्धा
जननीयां तदर्थबोधकसुपीपि सहकारित्वम् । अल एवं चनः पन्वत
इति न प्रयोगः। आख्यातोपात्तद्विगन्वये स्तुपजनिद्वित्वास्थि तर्शप सह
कारित्वाद , उभाभ्यां प्रत्ययाभ्या झुपस्थितम्येकद्वित्वस्यान्वयबोधोपग
मात् । तथाच कर्तृत्वमपि यदि सुपानुपस्थितं स्यात नाख्यारोन बोधयितुं
शक्यतेति तस्य प्रथमान्तार्थतासिद्धिः । एतना प्रथमा लमानाधिक
रणे लटि शत्राधादेशनियमात् पचते देवत्तायेति प्रमाणं, नतु पचति
देवदत्ताय देहीतिवाक्यं, असो व्यर्थ स्तदुपपादनाय प्रथमाया अभि
हितकारकाभिधायित्वकथनप्रयास इत्यपास्तं; संख्यांशइव कारकांशेपि
सुपतिको स्तुल्यार्थत्वावश्यकत्वाद । अपाक्षीदेवदत्तायदेहीनि प्रयोगस्य
तथाप्यप्रत्याख्यानाच, तत्रशतुरप्रवृत्तेः । यत्रच कृत्तद्धितखमातेकार
काभिधानं पाचकश्वेत्रइत्यादी बत्रा प्वध्याहतास्ति क्रियाकर्तृत्वमेवप्रथ
मार्थः । अतएव “अस्तिर्भवन्धिपः प्रथमपुरुषप्य प्रयुज्यमानोप्यस्ती
लिकामापनः ! प्रथमपुरुपइत्युपलक्षणं, देवदत्तत्वं शूरोहं ब्राह्मणइत्या
दावस्यस्मिा इत्याद रप्यध्याहारोध्येयः । द्वितीयादि विभक्तरस्तु तिङ्
कृत्तद्धितलमा जभिहिते कारके भवन्तीति सर्वदर्शनतमानमिति
बदन्ति । तान् प्रत्युच्यते
-
उत्तार्थानाम प्रयोगा द्विभक्त्यन्तरबाधतः ।
अर्धतः प्रथमोपात्ता प्रथमैव प्रयुज्यते ॥ १३ ॥
पार्थएव घटोनास्ति हंसीवविमलंजलं ।
कल्की म्लेच्छान्तकः कालान्त्रय इत्यादिदर्शनात् ॥ १४ ॥

·१ . शास्त्रमुक्तावळी । चैत्रः पचतीस्यादावाख्यातेन कर्तृत्वेभिहित ऽनभिहिताधिकारी या कृतीया नसम्भवत्येव । अनभिहिताधिकारश्च उक्तानामप्रयोगइति न्यायस्यैव ज्ञापकः । अतएव बहुपटुरित्यादौ बहुचा उतार्थवादग्रकल्प बायनुत्पत्त्या बहुपटुकल्पा इत्याद्याः प्रयोगा नभवन्ति । नच केवलाप्रकृ तिः प्रयोक्तव्या इति चैत्रपदानन्तरं सुपः प्रयोगावश्यकत्वाद प्रथमोपात्तस्य त्यागे बीजाभावाञ्च प्रथमेव साधुः, पचति चैत्रायेलि प्रयोग प्रसंगस्तवापिदुरुद्वरः । आख्यातार्थकर्तृत्वादेःप्रातिपदिकार्थेन सह न कुत्राप्यन्वयो येन. तथाविधः प्रयोग प्रसंगः, अपितु प्रथम्रार्थनेति वेद ? सम्बुद्धि प्रथमार्थे तथा प्यन्वयसम्भवेन चैत्र पचप्तीति प्रयो गप्रसंगात् , सम्बोधनप्रथमाया अपि प्रथमारवेनकर्तृत्ववाचकतासंभवात् । अथ प्रकृत्यर्थविशेषितस्वार्थ बोधकभिन्नया प्रथमयासहवाख्या तस्य तादात्मेनान्वयबोधौपयिकाकांक्षा भ्युपलव्या, अत एव धृतिः स्वाहेत्यादौ छन्दसिव्यत्ययानुशासनबलेन संप्रदानत्वार्थिकापि प्रथ मा नाख्यातसव्यपक्षेतिवेत ? तर्हि प्रकृत्यर्थ विशेषित कर्तृत्वादि बोधिका प्रथमापिकथं तथास्यात् चैत्रकर्तृत्वं पाककर्तृत्वाभिन्नमिति बोधेचैत्रस्य कर्तृत्वविशेषणत्वात् । यदिचपाककर्तृत्वाभिन्न कर्तृत्ववां चैत्र इति बोधाभ्युपेयते, तदा शुद्धकतत्वत्वावच्छेदेन पाककर्ट स्वान्वयबोधजनने कृतिः पाककृतिरिति वाक्यस्येवा सामाथ्र्य दुरुद्धरम् । तादात्म्यसंसर्गावच्छिन्न सद्धर्मविशिष्ट निष्ठप्रकारता निरूपित विशे ध्यताया निरवच्छिन्नावच्छेदकतासंसर्गेण वाक्यार्थबुद्ध स्तद्धर्मभेदप्रयो ज्यत्वात् । चैत्रकृतिः पाककृतिरित्यादौतु कृतित्वनिष्ठविशेष्यता वच्छे दकता सामानाधिकरण्यन चैत्रीयत्वावच्छितेव, तद्विशेष्येविशेषणतया भासमानस्यापि तनिष्ठावच्छेदकतायां सामाथिकरण्येना वच्छेदकत्वात् । विशेष्यतायामेघवा विच्छेदकतादयानिरूपितत्त्वं, अवच्छेदकतायां वा. स्वनिरूयक विशेष्यताभिरूपकत्व संबन्धेनावच्छेदकता विशिष्टभिन्नत्वं । नच स्वस्वविशिष्ट मन्यत्रात्माश्रय सहनशील विशेषणत्वादि संबन्धेभ्यः ।

·पदवाक्यरताकरः । अथ १ प्रथमाया निरर्थकत्वे वचनादिमाववाचकत्वेवा आख्यातो पातं कारकं न प्रथमांतमातिपदिकेन्वियात, खुबाख्यातोभयोपस्थित व्यक्तरेव प्रातिपदिकार्थविशेषणतया भानव्युत्पत्तेः, वचनवदितिचे ? एवं सत्येकवचनति तथाविध प्रथमांतयो राकांक्षाभ्युपगमस्या वश्यकत्वे किमत्रप्रथमायाः कर्तृत्वार्थकारोनोपकर्तव्यं, अकारकाभिधायित्वेपि प्रथमो पात्तत्यागायोगेनैव प्रथमा प्रयोगसंभवात् । अन्यथा पार्थएव धनुर्धर इत्यत्रा न्यत्रविशेषणलापन्ने पार्थे, घटोनास्तीत्वात्यन्ताभाव विशेषणतापने ऽस्तित्वाभाव विशेष्येवा घंटे, हंसीव धवळा कीर्ति रित्यत्र लाश्य विशेषणे हंस्यांग्स, कर्तृत्ववाधन प्रथमाप्रयोगोनुपपन्नः स्यात् । ननु पार्थ रवेत्यादौ अस्तिभवंतिपरो ध्याहर्तव्यः, तत्कर्तृत्वंच विशेषणविशेध्ययो रव्याहतमिति पार्थव धनुर्धरेच प्रथमा ; घटोनास्ती त्यत्र कर्तृत्वाभावएका ख्यालप्रथमयोरर्थः, नञ्पद व्यञ्जकमेव, अन्यथा तिबन्तयो निर्धपेक्षाव घटी घटादा नास्तीतिप्रयोगप्रामाण्यावं गाव ; हंसीव धवळाकीतिरित्यत्र की वस्तिना प्रथमया हस्यामिव निपातेन प्रथमया च भवनकतृत्व सुच्यते ; याहशशुपा यद्यत्कारक लिंगवचनादि बॉयले तादृशमेवोपमेय इवनिपातेन प्रत्शय्यते; अत एव मुक्तामालेवनक्षत्र भूषिता चैत्रशर्वरी । हंसीव धवळ श्चन्द्रः सरांती वामलं नमः ॥” इत्यादा वुपमानोपमेययोः कारक लिंगवचनरूप्य मुपमादोषहति चेन्न; রাহাত লুই रिष्यन जानिव " इत्यादा विवनिपारोलाभिहिते करणत्वकर्मवादावुन रलयोः प्रथमाप्रलगतादवस्थ्यात् । तृतीयानुपपत्तेश्च । दृश्यतेच विमलं जलं नद्या इति क्रियानिरपेक्ष वाक्यम् । अस्त्ववास्ति भवन्तिपर इति चेत् ? कल्की . म्लेच्छान्तक इत्यादी भविष्यति सद्योगासम्भवात् । भवन्तिपर इत्युपलक्षणं भविष्यतीत्यस्वापीति चेत् ? काळास्त्रयः अतीतं तदात्वमायतिरित्यादि विभाजकवाक्य माखीदस्ति भविष्यतीत्येकत मस्यापि प्रयोगालम्भवादिति दिक् । इति प्रथमाविवरणम् ॥ Mhmade ·९८ शास्त्रमुक्तावळी । द्वितीया मौट्शस स्तत्रा नुबन्धावक्षरे टशौ । तस्मा दौ वदति द्वित्वं बहुत्वं ब्रुवतेत्वसः ॥ १ ॥ अम् औट् शसिति द्वितीया । सम्पदं, उशनसी, उल्लाव इत्यादौ श्रयमाणा स्तदीया भागा अम् औ अस् इत्येव वाचकाः । टशावनुबन्धौ वाचकानन्तर्भूतौ । अत एव प्रथमा द्वितीया साधारणे नौ त्वेन द्वित्ववाचकत्व मस्त्वेन बहुत्ववाचकत्व मित्मनुगमोपि सम्भवति । शस् जस् ङसि ला लिंगाभिधानौपयिकैकरूप मभ्युपेयम् । फलव्यापारयोः सर्वधातूनां वृत्तिरिष्यते । द्वितीयार्थो धिकरणं फलगामीति शाब्दिकाः ॥ २ ॥ सर्वधातूनां फलव्यापारयोः पुष्पधन्तादिपदवन्नानार्थवद्वा शक्तिः। एकपदोपात्तयो रपि परस्पर मन्वयो न विरुद्धः, परेषा मायाख्याता) कृतौ वर्तमानत्वस्य वैयाकरणानां कर्तरि संख्याया शान्वयबोधदर्श नात् । फलन्तु संयोगविक्लत्यादिताद्रूप्पेणैव गमिपच्यादिवाच्यम् । व्यापारास्तु रथो गच्छतीत्यत्र स्पन्दविशेषत्वेन, तुरगो गच्छतीत्यत्र प्रयाणत्वेन, वह्निः पचतीत्यत्रोप्रज्वलनत्वेन, शरीरं पचतीत्यत्राधिश्रय णावतारणफूत्कारत्वादिना, पुरुषः पचतीत्यत्र प्रयत्नत्वेन, अवगम्य भान सकलव्यापारानुगतधर्मविरहात् अननुगतानां प्रवृत्तिनिमित्तानां स्वरूपसता मनुगमकेन बुद्धिविशेषविषयत्वेन सर्वनाम्ना मिव धातूनां शक्याः । भवतु वा फलजनकतावच्छेदकत्व मेव प्रयत्नत्वादीनां स्वरूपसदनुगमकम् । अत एव यद्धविच्छेदेन विक्लत्यादिजनकता ग्रह स्तधर्मावच्छिन्न मेव पच्यादिनो पस्थाप्यते । धात्वर्थव्यापार एव भावनोत्पादिता क्रियेति व्यपदिश्यते । तत्रैव प्रधानतया भात माने अनुकूलत्वसंसर्गेण फलस्य, आश्रयत्वेन वर्तमानत्वादे राधेय स्वेन विभक्त्युपस्थाप्य कर्नु रन्वयः । कर्तरि चाख्यातोपात्ते तदर्थ झंख्याया आधारत्वेन, प्रथमार्थस्य तादात्म्येन, प्रथमार्थे प्रथमोपात्त - ·पदवाक्यरत्नाकरः । " अत एव संख्यादे रितिसम्बन्धः । फले च कर्मविभक्तयुपस्थाप्यस्याधिकरणस्या धेयत्वेन, अधिकरणेच द्वितीयान्तार्थादे रभेदेन, द्वितीयान्तार्थे द्विती यार्थे वा द्वितीयोपात्तखंख्याया विशेषणत्वम् । तेन चैत्र ओदनं पचती त्यत्र एकचैत्राभिन्नैकाधिकरणवृत्ति रेकौदनाधिकरणवृत्तिविक्लतिजनि का वर्तमाना क्रियेत्यन्वयबोधः । युज्यते च क्रियायाः प्राधान्यं, तब गुणीभावः. कारकाणां। भावप्रधान माख्यात " मिति निरुक्दस्मृतिः आख्यातान्त पदाना मर्थेषु भावस्य क्रियाया एव प्राधान्य मभिधत्त, धात्वर्थः कंवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते” इति परिभाषणात । अत एव पचन्ति कल्पं चैत्रदेवदत्ता इत्यादी साधुत्वार्थ नियतं नपुंसकैकवचनं, क्रियायाः लिंगसंख्यान्वयायोग्यत्वेन बहुवचनाद रसमवेतार्थकत्वात् । कर्तुः प्राधान्येतु तत्र लिंगसंख्यान्वययोग्ये तिकुपात्तं च सुबुपात्तापि संख्यान्वियादिति बहुवचनप्रयोगप्रसंगः, आचार्यकल्पा द्विजा इतिवत् । किंच पश्यमृगोधावति इत्यादावेकवाक्यत्वं “तिङतिङ” इति सूत्रस्वरससिद्धम् । तब यदि धावनकर्तामृगोदर्शनक्रियायां कर्मतया न्वेति तदामृगात् कर्मणि द्वितीयाप्रसंगः ।अप्रथमासमानाधिकरणस्य कटः स्थाने शतु नित्यत्वेन तादृशमयोगएव न साधुः स्यात् । सिद्धा न्तेतु मृगकर्तृकधावनक्रियाया दृशिक्रियायामन्वयइति धातोः प्रातिपदि कसंज्ञाविरहा ब्रद्वितीयाप्रसंग इति सर्वधा भाष्याभ्युपेतक्रियामाधा- न्यमेव श्रेयः । तथा चौदनं पचति चैत्र इत्यत्र एकोदनाधिकरणके विक्लत्यतु कूले व्यापार एकचैत्राभिन्नकर्तृके प्रतीयमाने भोदनादेरन्यलभ्यत्वा दधिकरणमात्रं द्वितीयार्थः । आधिकरणत्वंचा खण्डोपाधि र्गगता भावादिस्वरूपो तिरिक्तो वा स्वरूपेणैव जातिवत् द्वितीयापदप्रवृत्ति निमित्तम् । अत एवाधिकरणत्व माधेयत्वं वा द्वितीयार्थों नत्वधिकरण ·१०० शास्त्रमुक्तावळी । अत एव मिति दार्शनिकमत मपास्तम, अधिकरणतात्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वे गौरवात् । कालं पचतीति प्रयोगमलमा , विक्टनो कालवृत्त्यधि करणता निरूपकत्वस्याबाधात । सत्तर लवच्छिन्नाधिकरणताना तत्त द्धातु सव्यपेक्षद्वितीयाशक्यत्वे नानाशक्तिकल्पन प्रसंगः । अधि करणस्य द्वितीयार्थतावादतु तत्तद्धावर्षे फळे संसर्गविशेषेण द्वितीया र्थाधिकरणान्वयइति व्युत्पत्तिरेव विचित्रा, नतु शक्तिः । कर्म लकारपर्यायत्वमपि द्वितीयाया उपपद्यते, चैत्रेणादनः पच्यते इत्यादौ हि एकौदनाधिकरणक विक्लतिजनिका एकचैत्राभिनकर्टका पचिक्रिया प्रतीयते । तत्रौदनादे रन्यलभ्यत्वादाश्रयमानं लकारार्थः, नत्वाश्रयत्वं, प्रातिपदिकसामानाधिकरण्या नुपपत्तेः । ननु तथापि यत्र कर्तृकर्मोभयगामि संयोगादिफलं तवं चैत्र श्चैत्रं गच्छत्तीति प्रयोगप्रसंगः, चैत्राधिकरणक संयोगजनकस्य गम- नस्यावाधिवत्वादिति चेन्न:- परया कर्तृसंज्ञया बाधितत्वेन द्वितीयाप्रवृत्त रभावात् , कर्मसंत्र हि द्वितीयानिमित्तम् । अत एव अपादान सम्प्रदान करणाधारकर्मणां कर्तुश्चोभयसम्प्राप्तौ परमेव प्रवर्तत ” इति पठन्ति । १ तच द्वितीयोपासमधिकरणं फगामि धात्वर्थफलेन्वेति । तथाहि- पच्यर्थविक्लता ववयवघटितपरम्परया, गम्यर्थसंयोगे त्यज्यर्थ विभागेच समवेतत्वेन द्वितीयार्थाधिकरणस्यान्वयः । जानाते रावरण भङ्गः प्राकट्यंवा फलम् । आवरणं त्वविद्याज्ञानमिति व्यपदिश्यमानो भावविशेष औपनिषदानांप्रसिद्धः । अतीतानामपि सूक्ष्मरूपेणावस्थि ताना मिदानीतनेन ज्ञानेन फलं जन्यते, तेनातील मनांगतं वा जाना तीति नानुपपन्न । यदाह हरिः- “ तिरोभावाभ्युपगमे भावानां सैव ना स्तिता । लध्वक्रमतिरोभावे नश्यतीति प्रतीयते ॥” इति । जानातीच्छति द्वेष्टि करोति पश्यतीत्यादी ज्ञानेच्छा द्वेषप्रयत्न दर्शनादीनि फलानि, तदनुकूलामनोयोगादयो व्यापाराएव क्रियाः ।

·पदवाक्यरत्नाकरः । १०१ अतएवचक्षुः पश्यतीति क्वाचित्कप्रयोगः । तत्रच विषयत्वोद्देश्यत्वबाध्य स्व साध्यत्व साक्षात्कारित्वेः सम्बन्धै द्वितीयार्थाधिकरणस्य ज्ञानादौ फलेन्वय इत्यपि केचिद । . वस्तुतस्तु धातुना प्राधान्येन बोध्यमानो धात्वर्थः क्रिया, बत्र विशेषणतया भासमानो धात्वर्थः फलमिति परिभाष्यते । क्रियायाः साक्षादधिकरणं कर्ता, फलस्याधिकरण कर्म । अतएव स्यैव प्राधान्यविवक्षायां तण्डुलः पच्यते स्वयमेवेत्यादी विक्लति रेवक्रिया, तदधिकरणे कर्तरिलकारः । तथाच जानातेविषताज्ञप्ति इच्छते रुद्देश्यताकामश्च, करोतेः साध्यतायनश्च, द्विषेर्दिष्ट तादेषश्च, शेलौकिकीविषयता साक्षात्कारश्च, अनुमितेविधेयतानु मिसिश्चे त्येवं फलव्यापारी क्रमाव प्रतिपाद्यौ । तत्र फलेविषयता दावाधाराधेयभावेन द्वितीयायाधिकरणान्वय इति वैयाकरणाः । ननु- तन्मते करणाधिकरणादि निष्ठव्यापाराणामपि धातुना प्राधान्येनाभिधानसम्भवा धातूपात्तव्यापाराश्रयत्वेन स्वतन्त्रतया कर्तृत्वं स्यादितिचेव ? स्यादेव, अतिरिक्तनत्ति पचविस्थाल्य पसरति धराधरो ददातिद्धिज इत्यादी कर्तृताकारकान्तरे। साध्वसिश्छिनत्तीत्यत्रा वयववृत्त्यारंभकलंयोगप्रतिद्वंद्विविभागश्छिनत्तेरर्थः फलं, तच्चावयविना द्वितीयार्थाधिकरणेन समानाधिकरणतया व्यपेक्ष्यते , नरवाधाराधेय भावेन । अतएव तृणंछिनत्तीति प्रयोगो नतु दळद्धयमिति । तत्फला नुकूलव्यापारः करणनिष्ठो यदा विवक्षित स्तदाकरणस्यापि कर्तृत्वम विरुद्धं । अतएव "विवक्षातः कारकाणिभवंती"तिप्रवादः । एवं स्था लीपचतीत्यत्राधिकरणस्य विक्लत्यनुकूलोव्यापारः संतापनादिः, गिरि रपसरतीत्यत्रा पादानस्या पसरतिफलविभागानुकूलकर्माभि मुख्यादिः, दिजो ददातीत्यत्र ददातिफलस्य स्वत्वध्वंसस्य स्वत्वा न्तरस्य वा नुकूलोनुमत्यादिः सम्भवतीति विवक्षावशात् सर्वस्य कार- कान्तरस्य कर्तृत्व मवसेयम् ।

·0 १०२ शास्त्र मुकावी । ननु तथापि कर्मवृत्तिव्यापारे प्रतिपाथे कर्मणामपि कर्तुत्वं स्यादिति चेत् ? कुतो न स्याव , अधिगच्छति शास्त्रार्थः स्मरति श्रद्दधाति च । इत्यादि दर्शनात् कर्मण्यपि कर्तृत्व मिष्यते ॥ ३ ॥ अधिगमविषयत्वं स्मरणविषयत्वं श्रद्धाविषयत्वं च धातुना फळव्यापारयो विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासेन प्रत्याय्यते । प्राधान्यवशात् क्रियाभावप्राप्तस्य फलस्याधिकरणं शास्त्रार्थों भवत्यधिगम्यादिकर्ता । यत्त एकदेशे समूहे वा व्यापाराणां पचादयः । स्वभा. वतः प्रवर्तन्ते तुल्यं रूपं समास्थिताः ॥” इति वाक्यपदीयवाक्यस्य- एकदेशे फलमात्र व्यापारमात्र समूहवा धातवः प्रवर्तते, तेनव्या- पारा विश्वक्षायां फलमात्र फळाविवक्षायां व्यापारमात्र च धातुप्रयोगः, यथा पच्यते आदनः स्वयमेव पचति चैत्रइत्यादा' वित्यर्थ व्याकुर्वाणा अधिगच्छति शास्त्रार्थ इत्यादौ विषयता स्वरूप फलमात्रं गमिर्वदति भतएवा यमकर्मको धातुरिति वदन्ति । तन्न, तथासति अधिगच्छति स्मरति श्रद्दधाति धातूनां पर्यायता प्रसंगात् । तस्मा दधिगमन्या- पार विशेषिता विषयवा धात्वर्थ इति सारम् । नन्वेव मधिगमादेः फळत्व प्रवक्त्या तदधिकरणानां कर्मत्वं स्या दिति शिष्य मधिगच्छति शास्त्रार्थ इति प्रयोगप्रसंगः ; नच "बुभुक्षितं न प्रतिभाति किंचि" दिति दर्शनादिष्टापत्तिः, तत्र कर्मप्रवच- नीयेन प्रतिनायोगात् द्वितीयाया अकर्मण्येव साधुत्वा दिति बेत ? उच्यते- विशिष्ट वृत्तिस्वीकारा देकदेशे ध्वनन्वयात् । कर्मस्थभावको धातु द्वितीयां व्यपेक्षते ॥ ४ ॥ स्मरति शास्त्रार्थ इत्यत्र स्मृतिधातोः स्मरण विषयतायां विशिष्टायां लक्षणास्वरूपा वृत्तिः, नतु विशेषण विशेष्यभाव व्यत्यास ·पदवाक्यरत्नाकरः । मात्रेण कल्पिताभ्यां खण्डशक्तिभ्यां निर्वाहः, खण्डशक्ति जनित पदार्थोपस्थितेः फल विशेषणक व्यापार विशेष्यक शाब्दबुद्धि प्रयो. जिकायां स्मृधानत्वा वच्छेदेन वारा शाब्दबुद्धयभाव प्रयोजकी भूताभाव प्रतियोगित्व बुद्धावव सहकारित्वा भ्युपगमात् । व्यापार प्रकारक फल विशेष्यक बुद्धयुपयोगि व्युत्पत्त्यन्तरं तत्र खण्ड शक्तिग्रहजनित खण्डापस्थितेः सहकारिकल्पनंचा पेक्ष्य विशिष्टाप स्थितेः जनिका विशिष्ट वृत्तिरेव कल्पयितुमुचिता । तथाच विशिष्टप दार्थैकदेशे नद्वितीयार्थान्वयो युज्यत इतिकर्मस्थभावकानां प्रायेणाक मत्वमन्यत्र भावदेशकालाध्वभ्यः । स्मरति शास्रार्थ इत्यादी विषय ताफळं, उद्बोधकादिः स्मरणीयमात्रवृत्तिव्यापार इति फलव्यापारयो बैं: यधिकरण्याभावाद कर्मकः कर्मस्थभावको धातुरित्यपिवदंति । नन्वेवं पचति मोदन इत्यपिस्यात , कर्मव्यापारविवक्षायां मोद नादेः कर्तृत्वसंभवादितिचेव? उच्यते निर्वाच विकार्येच कर्मबद्भाव इष्यते । तस्मात्कर्तृलकारेपि धातोः स्युर्यविचणादयः ॥ ५ ॥ यन्नाम निवर्यं विकार्यचकर्म, तनिष्ठभादविवक्षायां सकर्म काद्धातोः कर्तृलकारोपि कर्मवद्भावानुशासनसिद्धः । तथाच सूत्रं - 'कर्मवत्कर्मणातुल्यक्रिय' इति । कर्मवृत्तिक्रियाश्रयः कर्ता कर्मवद्भवतीति तदर्थः । वदप्यनुशासनं कर्माविदेशत्वा धचिणात्मनेपदादीनि क- मकार्याणिविधत्ते, तेनच पच्यते अपाचि मोदनइत्येवप्रमाणम् । नतु पचत्यपाक्षीदिति । नन्वेवं यत्र भावेलकारः तत्र कर्मकार्य द्वितीयास्यादिति तण्डुलं पच्यत इति प्रयोगप्रसंग इति चेत् ? उच्यते- कर्मव कर्मणा तुल्यक्रिय इत्यनुशासने । द्विलकारकनिर्देशात् सूत्रालित्यनुवर्तते ॥ ६ ॥ - ·१०४ शास्त्रमुक्तावली । ल्लिङाशिषीतिसूत्रे दिलकारौ संयुक्तो निर्दिष्टी, तयो रार्थ लकारमनुवर्त्य लकाराभिहितकर्ता कर्मवत स्याद्यदिकर्मवृत्तिक्रियोभव. तीति कर्मवत्सूत्रशरीरं पर्यवस्यति । अतो लकारेण कर्तुरनभिधाने कर्म कार्य न प्रसज्यते । अत एव कृत्यक्तखलर्थ प्रत्यया अपि कर्मकर्तरि न भवन्ति, कर्तुर्लकारेणा नभिधानात् कर्मत्वादि देशाप्रवृत्तेः । एव स्वयमेवभेत्तव्यं भिन्नं सुभिन्नंवा कुसूलेनेत्यादौ भावार्थानान्त व्यक्तखलानां योगे कर्तरितृतीयैव प्रमाणम् । ननु कोलो निर्वयविकार्यप्राप्याणां कर्मणां विशेष इति प्राप्ते, कथ्यते - अत यदुत्पत्तिस्वरूपेण फलेन व्यतिषज्यते । तन्निव] विकार्यविकारैः प्राप्य मतोन्यथा ॥ ७ ॥ सत्कर्मोत्पत्तिस्वरूपेण क्रियाजन्यफलेन संसृज्यते तन्निवर्य यथा कटं करोतीत्यत्र उत्पादनार्थककरोत्यर्थफलीभूतात्पत्ति संसृष्टः । यत्त विकारर्धात्वर्थफलैः संसृज्यते तद्विकार्यम् । विकार स्तु क्वचिन्नाशस्वरूपः, यथा - शवें हिनस्तीत्यत्र शतुः । क्वचि वाशानुकूलो ऽवयवविघटनादिः, यथा-तृणंछिनत्ति कुलूलं भिन्नत्तीत्यादौ तणकुसूलादिः । उत्पत्ति विकारभिन्नेन फलेन संसृष्टं कर्मप्राप्यं, यथा ग्राम गछति रूपं पश्यतीत्यादी संयोग विषयत्वाधिकरणं ग्रामरूपादिः । हरिस्तु-"खतीवा विद्यमानावा प्रकृतिः परिणामिनी । यस्य नाश्री. यते तस्य निर्वय॑त्वं प्रचक्षते । प्रकृतेस्तु विवक्षायां विकार्य" मित्ये कंपक्षमुदाजहार । यस्य कर्मणः प्रकृतिः समवायिकारणं परिणामित योपादानतया नोपादीयते तक्रियाफलोत्पत्तिम निर्वयकर्म । यथाकटं करोतीत्यत्र कटः । नात्र सदपि कटोपादानं वीरणं तथात्वेन विवक्ष्यते । यत्रच प्रकृतिरुपादीयते तद्विकार्य । यथा कनकं कुण्डलं करोतीत्यत्र कुण्डलं । कनकपदं कनकोपादाने लाक्षणिक, कुण्डलपदसमानाधि करणं । अथवा उपादानत्वं साध्यताच कृवर्थः, तत्रोपादानत्वेन कनकस्य ·पदवाक्यरत्नाकरः । खाध्यत्वेन कुण्डलस्यान्वयः । तथाच कनकोपादानका कुण्डललाध्यक: प्रयत्नोवाक्यार्थः । विकार्ये कर्मणि प्रकृति द्विविधा, क्वचित् सती- उपादेय कालिकी, यथा वीरणं कटं करोति कनकं कुण्डलं करी ति देणुदळं चक्रं करोतीत्यादौ । क्वचि दविद्यमाना कार्या सहवृत्तिः, यथा काष्ठं भस्म करोति लण्डुलानोदनं पचतीत्याही । अवध्वंस उत्पत्तिश्च फळविधयाकृतार्थः, काठध्वंसस्य भस्मोत्पत्ते श्वानुकूलोव्यापारी वाक्यार्थः । पचेरपि विकृतिरुत्पत्तिश्च पदार्थः, तण्डलविल्लेदिका ओदनो त्पादिका क्रियावाक्यार्थः । प्रकृतिवन्तु काष्ठस्य परम्परया व्यावहारिक मिति तदर्थः । पक्षान्तर मायाह हरिरेव कैश्चि दन्यथा निक्ष्यानं " निर्व य॑श्च विकार्यश्च कर्म शास्त्रे प्रदर्शितं । यदसजायते यद्वा जन्मनायरम काशते । तन्नित्यं धिकार्यन्तु द्वेधाकर्मव्यवस्थितं । प्रकृत्युच्छदसंभूतं किंचित्काष्ठादिभस्मवद । किश्चिद्गणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत् ।। इति । पूर्वमसतएव सत्त्वमध्वस्त समयसम्बन्धस्य समयसम्बन्ध उत्पत्ति रिति वैशेषिकादयः । कालिकविशेषणता सामान्येन नकोपि कुत्रापि समये संसृष्टः, दैशिकसंसर्गभेदेन कालिकविशेषणतानां भेदावश्यकत्वात् । अत एष गवावयवावच्छेदेन संयोगसंसर्गावच्छिन्नकालिक संसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावो गोमत्यपि काले वर्तते नतु समवाय संसर्गावच्छिन्न कालिकविशेषणतासंसर्गेण ; इदानीमवयवेषु समवायेन गौतु संयोगेनेति प्रतीत्या काले ऽवयवावच्छेदेन गवाभावस्य विषयी करणात् अवयवेसंयोगेन गवाभावस्य व्याप्यवृत्तिराया, कालावच्छि- चत्वासम्भवाद । अतएव चिरान्तरितस्याप्यनुभवयागादेः भवता सुकृतादि संसर्गावच्छिन्नकालि कविशेषणतया स्वर्गस्मरणा व्यवहित पूर्वक्षण वृत्तित्वेन तत्करणत्वं सूपपादम् । तथाच ध्वंसत्रागभावादि स्वरूप दैशिकसंसर्गावच्छिन्न कालिकेनसर्वस्मिन्नपि काले प्रत्यासीद स्येव सर्वोभाव इति नाभावाविद्यते सतः । आत्मप्रकाशश्व । प्रका- . १४ ·शास्त्रमुक्तावळी । शस्तु समवायतादात्म्याध वच्छिन्नकालिक विशेषणतया प्रथमसमय सम्बन्ध इति कापिलाः । यदाहहरिरेव- "उत्पत्तेः प्रागसद्भावो बुद्धय. वस्थानिबन्धनः। अविशिष्टः सतान्येन काभवति जन्मनः ॥ का. रणं कार्यभावेन यदावाव्यवतिष्ठते । कार्यशब्दं तदा लब्ध्वा कार्य त्वेनोपजायते ॥ यथाहेः कुण्डलीभावो व्यग्राणांवासमग्रता । तथैक जन्मरूपत्वं सतामेके प्रचक्षते" | इति । एवंचासतः सत्वंसतः प्रकाशोवा भवत्युत्पत्तिः । धात्वर्थफलोत्पत्तिम निर्वत्यै कर्म, यथाक. टंकरोति ओदनं पचतीत्यादौ कटौदनादिः। धात्वर्थ फलीभूत विकार संसृष्टं विकार्य, यथाश हिनस्ति काष्ठं भिनत्तीत्यादौ शतकाष्टादिः यथावा कनकंकुण्डलं करोतीत्यादौ कनक कुण्डलादि । “प्रकृत्युच्छेदे" त्यादिकारिका ‘यदुच्छेदेन सम्भूतं निर्वयं कम साप्रकृति विकार्यकर्म, यथा-काष्ठाच्छेदसम्भूतं भस्म निर्वर्त्यमिति काष्ठंविकार्यम्, सत्यामेक यस्यांप्रकृतौ गुणोत्पत्तिर्धातुना प्रत्याय्यते तदपिद्वितीयं विकार्य कर्म, यथा सदेवशलाकास्वरूपं कनकं अवयवानाम नारम्भक संयोगमात्र विरोधिना कर्मणा भुश्नत्वगुणोत्पत्त्या विकार्य, कुण्डलपदस्य भुग्नंद्रव्य मर्थः, धात्वर्थों- त्पत्तिस्तु भुग्नत्व एवा तोन्वेति, इयर्थिका । प्राप्यलक्षणमाह हरिरेव- “क्रियाकृत विशेषाणां सिद्धियंत्र नगम्यते । दर्शनादनुमानादा तत्प्राप्य मितिकथ्यते" ॥ इति । तऋ क्रियाकृता विशेषा उत्पत्तिक्षयोपचयादयो भावविकास एवागणनीयाः । तदेवं वैयाकरणस्य मतं निरूप्य नैय्यायिकानां मतमुत्थाप्यते। कर्मत्वघटकाभागा लभ्यतेपरतोयतः ! द्वितीयार्थ स्ततो भेदसंबन्धाविति तार्किकाः ॥९॥ परसमवेतक्रियाविशेषणधात्वर्थ फलसमवायित्वं कर्मत्वं । भवति च ग्रामंगच्छतीत्यत्र ग्रामभिन्न सवेतायां क्रियायां विशेषणीभूतेन संयोगावच्छिन्न स्पन्दवाचकस्य गमे रथेन संयोगेन खस्रष्टो ग्रामः ।

·पदवाक्यरत्नाकरः । १०७ कर्मवघटक पदार्थास्तु ग्रामक्रियाफलानि नामधातुभ्यामेवलभ्यते, प्रतियोग्यनुयोगिभावादयस्तु संवर्गमर्यादयाभासन्तइति न वाचकं पदमपेक्षते । कर्मफलयोः सम्बन्धः परत्वस्वरूपो भेदश्वानन्यलभ्य स्वाव द्वितीयार्थः । प्रातिपदिकार्थ विशेषितः संबंधः फले भेदश्च सामानाधिकरण्येन क्रियायामन्वेति । प्रातिपदिकार्थस्तु भेदे लत्तव्य क्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगितयान्वेति । नपदान्यप्रतिपाघे भेदे प्रतियोग्य विशेषणधर्मावच्छिन्नस्यापि प्रतियोगित्वस्य संसर्गत्वेविरोधाभावात् । भव तुवा प्रातिपदिकार्थ आधाराधेयभावेन भेदे भेदस्तु प्रतियोगितावच्छेद कतासंसर्गेण क्रियायां विशेषणम् । विद्यतेच गमनवद्भेदो ग्रामे । ननु भेदांशशक्तिरनथिका, तदनुभवस्य विवादग्रस्तत्वात् । चैत्रश्चैत्रं गच्छतीति प्रयोगप्रसंगश्च परया कर्तृसंज्ञया बाधादेव प्रतिहतः। खंव द्वितीया प्रयोजिका, नतु वस्तु, अधिशीङोधिकरणादपि द्विती शादर्शनादितिचेतः उच्यते- भूमि प्रयाति विहगो विजहातिमहीरुहम् । नतु स्व मितिनिर्देशे भेदएव निषिध्यते ॥ १० ॥ भवतिताव सार्वजनीनः खगोभुवंगच्छति नतुस्वमिति प्रयोगः । तत्र खगे भूकमक गमनकर्तृत्वं स्वकर्मकगमनकर्तृत्वाभावश्चोभयं, अथवा खगकर्तृकेगमने भूकर्मकत्वं स्वकर्मकत्वाभावश्चेति द्वयं तुकारेण तत्त दर्थएवानूद्यते । ननु मैत्रोभुङ्क्ते चैत्रस्तु पचतीत्यत्रेव पूर्ववाक्य विधेय व्यावृत्त्यर्थस्तुकारः, पौनरुक्त्यप्रखंगात । स्वपदसमभिव्याहता द्वितीया यदिवृत्तित्वमात्रमभिधत्ते तदागम्यर्थफले द्वितीयांतार्थस्यस्ववृत्तित्वस्य, ग. मनेवा स्वसमवेतसंयोगजनकत्वस्य कथं नजानिषेधोयुज्यते । भेदस्य द्वितीयार्थतावादेतु विहंगवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव गमने निषिध्यते । एवं रूपं न गच्छतीत्यत्र गम्यर्थसंयोगे रूप वृत्तित्वाभाव एव नञा प्रतिपाद्यते।

·शास्त्रमुक्तावळी । ननु तथापि चैत्रो ग्रामं गच्छति न मनुष्य मित्यादिप्रयोगों ऽनुपपन्नः, गमिफले मनुष्यसमवेतत्वस्य गमने मनुष्यान्तरनिष्ठान्यो न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य च निषेधायोगादः कथं वा चैत्रो मनुष्यं गच्छत्तीमारिको न प्रयोग इति चेदुच्यते - फलान्वयिनि वृत्तित्वे भेदे व्यापारगामिनि । अन्वेति व्यक्ति रेकैव तत्सामान्यं निषिच्यते ॥ १५ ॥ या प्रातिपदिकार्थव्यक्ति दियार्थ वृत्तिवेऽन्वेति सैव भेदे, वृत्तित्वन्तु फलान्वयिभेदप्रतियोगितावच्छेदकतया व्यापारान्वगति चैत्रो मनुष्यं गच्छतीति न प्रयोगः, वृत्तित्वान्वितमनुष्य व्यक्ते अंदा बयावश्यत्वात् । चैत्रो न मनुष्यं गच्छत्तीत्यत्र तु तत्तन्मनुष्यवृत्ति संयोगजनकत्वविशिष्ट यावत्तत्तन्मनुष्यनिष्ठान्योन्याभावातियोगिताव च्छेद करवं ताव दभावकूट एव नत्रा प्रतिपाद्यते । भवतु वा स्व समवेतसंयोगजनकत्व स्ववृत्त्यन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वोभय संसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताको मनुध्यसामान्याभाव एवं गमने नत्रा बोध्यः । द्वितीयासु संयोगेन घटो नास्तीत्यत्र संयोगादिपद मिव प्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गानुवादकतया साधुः । एव मेव चैत्रस्यै वायं भ्राता इत्यादौ चैत्रान्यनिरूपितानि यावन्ति भ्रातृत्वानि तेषां भ्रातृत्वसंसर्गेण चैत्रान्यसामान्यस्य वा व्यवच्छेद एवकार प्रति पायः । भ्रातृत्वन्तु स्ववृत्त्यन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदिका स्व जनकपुरुषप्रयोज्यतावच्छेदिका च या शरीरत्वावान्तरजातिः तद्वत्त्व मिति बौद्धाधिकारविवरणे प्रपंचित मस्माभिः । स्या देतव, अधिकरणत्वं निरूपकतयाधेयावं वा स्वरूपेण फलान्वयि नद्वितीयार्थः, कालं पचतीति प्रयोगप्रसंगात, पचि फलस्य कालनिष्ठाधिकरणतानिरूपकत्वात् । तत्तद्धातुसमभिव्याहतद्वितीयाया स्तत्तसंसर्गावच्छिन्नाधिकरणत्ववाचकत्वे शक्त्यानन्त्यप्रसंगात् । त ·पदवाक्यरत्नाकरः । दर मधिकरणं द्वितीयार्थः, तस्य तद्धातूपात फले तेन सलणान्वय इति व्युत्पत्तिवैचित्रयमिति चेत् ? निमित्त मन्तरा शब्दाप्रवृत्ते सर्वकर्मसु । निमित्तैक्यासम्भवा च न द्वितीयाश्रयार्थिका ॥ १२ ॥ द्वितीयादित्ययानां विश्वस्मिन्नेवानच्छिन्ना शक्तिः, तया स्वरूपेण स्मारिते वस्तुनि तादात्म्येन प्रातिपदिकार्थान्वय इति कल्पो न सम्भवति, स्वरूपत्तः तत्तत्पदार्थविषयकबुद्धित्वावच्छेदेन द्वितीया पदजन्यत्वावगाहिलो नित्यसंकेतस्य सम्भवपि लौकिकैः तद्हणाल- म्भवात स्वरूपेण विश्वस्यानुपस्थितेः । नापि विश्वत्व मुपलक्षणी कृत्य संकेलग्रहः, तादृशेन ग्रहण स्वरूपतो विश्वस्य स्मरणासम्भ वात् । एवं न कोपि शब्दः प्रवृत्तिनिमित्तविरहितशक्तिमान् । अथ सर्वकर्मसाधारणं किमपि निमित्त माश्रयणीयम् ? तत्राधिकरणत्वं नाम तत्तत्संसर्गावच्छिन्नानुयोगित्वस्वरूपं संसर्गभेदा द्भिद्यत एव । नतु सकलसंवर्गानुगतम् । सम्भवदीप गगनाभावादितुल्यशरीरात्मा द्यभावादिभि रविनिगम्यतया शक्त्यानन्त्यापादकम् । रूपेण भासितु मर्हति, अजातिवाद । तस्मा गोत्वजाति रिवा खण्डाश्रयत्व ममानकम् । स्या द्वा भावादिवत् । तच्च न स्वरू पेण भासते । तस्मा संसर्गभेदभिन्न मधिकरणत्व माधेयत्वं वा द्वितीयार्थः । यत्त अधिकरणयादेः शक्यत्वे तद्वृत्तिधर्मान्तरं शक्य तावच्छेदक मावश्यक मित्यनुशालनग्राहिता मधिकरणत्वस्वरूपविशिष्टे वृनि मेव किमिति न रोचये दिति । तत्त तदर्शनसिद्धान्तानभिज्ञत्व द्योतनमात्रम् । ननु तथापि भावप्रधान माख्यातमिति निरुक्तस्मृत्या क्रियाया एव प्राधान्य मुपगम्यते, तत्कथं नैय्यायिकाद्यभिमतः प्रथमान्ताद्यर्थ विशेष्यको वाक्यार्थबोधो न विरुध्यत इति चेत् ? नच तत्व ·११० शास्त्रमुक्तावळी । भावप्रधान माख्यात मिति निर्वचनस्मृतेः । आख्यातार्थेषु भावस्य प्राधान्य मनुशिष्यते ॥ १३ ॥ भावप्रधान माख्यातमिति निरुक्तस्मृते राख्यावार्थेषु संख्या वर्वमानत्वादिकेषु भावनाया एव धात्वर्थ प्रति प्राधान्य मर्थः, भाव पदेन भावनाया अभिधानात । अथाचार्यकल्पा इतिवत् पचन्ति कल्पाः पुरुषा इति प्रयोगप्रसंगः, प्रधानप्रकृत्यर्थस्य ईषदपरिसमाप्तपाककर्नुः संख्यान्वययोग्यतया तिकुपात्ताया इव सुबुपाताया अपि बहुत्वखंख्याया अन्वयसम्भवादिति चेव ? स्था दयं कर्तु राख्यातार्थतावादिनां दोषः, भावनातु धातूपात्तेव तिकुपात्तापि न संख्यान्वय महतीति साधु स्वार्थक मेकवचनम् । पन्ति कल्पं पुरुषा यान्तिरूपं जना इति । शाब्दिकाना मिवास्माक मप्येकवचनं ध्रवम् ॥ १४ ॥ नतु पश्य मृगो धावतीत्यत्र मृगस्य धावनक्रियां प्रति प्राधा न्येन तस्यैव कर्मतया दर्शनेन्वय स्वीकर्तव्यः, अन्यथा वाक्यभेद प्रसंगात् । तथा च मृगा द्वितीया दुर्वारा स्यात् , धातो रिव पर्यु दासाभावेन प्रातिपदिकत्वादिति चेत? सत्यं, वाक्यैकवाक्यतयै वात्र वाक्यार्थः कर्मत्वेन विवक्षितो नतुवाक्यं प्रातिपदिकमितिकथं द्वितीयाप्रसज्येत । वाक्यं वृत्त्यार्थवत्त्वाभावात् कृत्तद्धितसमासाश्चेति नियमविधेर्वा न प्रातिपदिकम् । अतएव- देवाकर्णयसंग्रामे चापेनासादिताःशराः । मलिनन्ते वपुस्स्नाया दिल्यादावेकवाक्यता ॥ १५ ॥ संग्रामाधिकरणक चापकर्तृकासादनकर्मणां विशिष्टविषयता स्वरूपकर्मत्वसंसर्गेण देवसम्बोध्यकाकनक्रियायां, मलिनस्य वपुषो विशेषण भागोपसंक्रान्तविशिष्टहेतुतासंसर्गेण स्नानेचान्वयेपि न कर्मणि ·पदवाक्यरत्नाकरः । १११ द्वितीया, नवाहेतौ पंचमी, वाक्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञाविरहात् । एवं धावतोमृगस्यापि विशिष्टकर्मतया दर्शनेनान्वयेनततोद्वितीया । कालय परिप्लुवन्ते गाव इत्यादौ परिप्लवनकर्तृगवां कालने कर्मतयान्वया देकवाक्यत्वम् । ननु तथापि केनविनिगमकेनेदं परिच्छिद्यते, यत्प्रथमान्तार्थ एव प्रधानमिति चेत् ; उच्यते- अन्यथा प्रयातिपुरुष स्तस्य पादयो रभिवादय । इत्यादौ प्रथमान्तार्थः प्राधान्यान्मृश्यतेतदा ॥ १६ ॥ यदि तिप्रथमान्तयोः प्रथमान्तार्थस्य प्राधान्यं न स्यात् तदा प्रयाति पुरुष इत्यत्र पुरुषस्तच्छब्देन न परामृश्येत, गुणीभूतार्थस्य तच्छन्देन परामर्शासम्भवात् । दशैतेराजमातंगा स्तस्यै वामी तुरंगमा" इत्यत्र राज्ञस्तच्छन्देन परामर्शमसंगात् । अतएवानु मानं निरूप्यतइत्युपक्रम्य तत्रानुमितिरिति तदानिरूपणपरामर्शासम्भ वात् तत्र निरूपणीये ऽनुमानइति प्रभाया मुपाध्यायाः । अत्र तत्तद्धातु समभिव्याहतद्वितीयायाः संयोगविभागादिरर्थः, द्वितीया साकांक्षधातुत्वमेव सकर्मकस्वमिति शुद्धव्यापारस्य धात्वर्थता वादिनः । परेतु धात्वर्थफलावच्छिन्नव्यापारे द्वितीयार्थस्य फलान्वय मभ्युपगच्छन्ति । तदुभयमपि चिन्त्यम् । शाब्दिकतार्किकयो मतं प्रदर्य भादर्शनसिद्धान्तः प्रस्तूयते । आख्यातार्थे भावनायां वदन्तःकारकान्वयम् । भाट्टाः कर्तृत्वकमत्वा द्यखण्डमिति शासति ॥ १७ ॥ आख्यातार्थे भावनायां प्रधानभूतायां कारकाणामन्वयः । नतु धात्वर्थे, तस्यापि भावनायामन्वयात् कारकतया पदार्थानां कारकाणां परस्परमन्वयायोगात । कारकन्तुकर्मकर्तृत्वादिक मखण्डएवपदार्थः ।

·११२ शास्त्रमुक्तावळी अतएवाध्वर्यु यजमानयो क्संयमनभावनाकर्मत्वं दम्पत्योः कर्तृत्वं व्यालक्तपित्युपपद्यत इति भट्टाः । नन्वारयातस्य फलव्यापारोभयवाविवाभावात . सकर्मकत्व माख्यातार्थभावनाया मनुपपन्नमिति । मैवं, करोति रुत्पादयति स्साधि र्भावयति निः । विवृण्वते तिङन्तेनोत्पत्तिव्यापारयो रसौ ॥ १८ ॥ तिङ्मत्यय स्ताव दुत्पत्ति वृत्त्यनुकूलव्यापारे उत्पत्तिव्यापारयो वी वर्तते । एकपदार्थयो रन्वयबुद्धा वनुकूलत्वस्य संसर्गत्वेनैव लाभ सम्भवात् । अत एवोत्पत्तिपरिच्छन्नव्यापारवाचिनः करोत्यादयः आख्यातं विवृण्वते । भावनावयवोत्पत्ता वाधारत्वेन संगतं । कर्म तद्भवते क्वापि धातवः कुत्रचित्रपिापः ।। १२ ॥ पचतीत्यत्र पाकं करोत्युत्पादयति साधयति भावयति जनयतीत्यादि विव्रियमाणस्या ख्यातस्या थें उत्पादनाया मेकदेशीभू- ताया मुत्पत्तौवा धाराधेयभावेनान्वितः पाकोधात्वर्थ एवकर्म । अत एव विवरणवाक्ये पाकपदात कर्मानुवादिका द्वितीया । यत्रचौदनं पचति इत्यत्रा ख्याता भूताया मुत्पत्तौ अन्वय योग्य मोदनादि वृत्तित्वं द्वितीयोपस्थापितं, तत्रफिषां प्रातिपदिकानामर्थ एवकर्म । धात्वर्थस्य तत्रकरणत्वे नौदनोत्पत्तावन्वयः । अतएव पाकनोदनं भावयतीत्येव ताशवाक्यस्यविवरणं । अतएव भावनाकर्मभूतस्य धात्वर्थस्य विशेषणे । अग्निहोत्रं जुहोतीति द्वितीया प्रतिपद्यते ॥२०॥ यत्र नित्यस्थले न फलान्तरं भावनान्वययोग्यं, तत्र नित्यतया प्राप्तकर्तव्यताको जुहोतिधात्वर्थएव भाव्यतया कर्म । अतएवजु ·पदवाक्यस्ताकरः । होति. समानाधिकरणे कर्मनामधेयाग्निहोत्रपदे द्वितीया, कर्मविशेषण पदत्वाद, नीलंघटमानयेत्यत्र नीलपद इवेत्युपपद्यते । विनाभाव्यान्तरं यत्र नोपपन्ना प्रवर्तना। श्रुतंवा कर्मकरणीभूय तत्रक्रियान्वयः ॥ २१ ॥ यस्यां भावनायां स्वर्गादिभाव्यविना निष्फलस्वेन नलिनुपात्तम वर्तनाया अन्वयसम्भवः, तत्र क्रियाया न कर्मत्वेनान्वयः; एककर्माव रुद्धकर्मान्तरस्यानाकांक्षितत्वात् । किन्तुकरणत्वेन । अतएव खोमेनयजेते त्यत्र स्वर्गस्वरूपेण स्वर्गकामपदोपात्तनाक्षिप्तनवा भाव्यन सकर्मिकायां भावनायां करणतया यागादेरन्वयः । तथाच स्वर्गवृत्ते यांगकरणिका या उत्पत्तेरनुकूलो व्यापारः प्रवर्तनागोचर इति यजतेत्यत्रवाक्यार्थः । अतएव यजेतेत्यस्य यागेन स्वर्ग भावयेदितिविवरणम् । यजत्यर्थसमानाधिकरणेहि विशेषणे । . तृतीया दृश्यते यागकरणत्वा नुवादिका ॥ १२ ॥ ज्योतिष्टोमेन यजेतेत्यत्र कर्मनामधेय ज्योतिष्टोमपदा तृतीया श्रूयते । साच यागभावनायाः संसर्गतया लब्धस्य करणत्वस्यानुवाद कत्वएव संघटते, करणपदसमानाधिकरणे नानि तृतीयायाः कुटिल्लेन दण्डेन गामानयेत्यादी दर्शनाव । नन्वेवं गोदोहेन पशुकामस्य प्रणयेव " "दनेन्द्रिय कामस्य जुहुयादि " त्यादौ प्रणयनहवना देः धात्वर्थस्य न करणतया भावनान्वयः, दधिगोदोहना दिना करणेता धरुद्धायां करणान्त राकांक्षानुदयात् । नापिकर्मतया, पश्विन्द्रियभाव्या वरुद्धायां भाव्यान्तरनिराकक्षित्वादितिचे ? कधि प्रकरणोपात्तक्रियाया अनुवादकः । धातु रन्वयवैधुर्या दाख्यातं न व्यपेक्षते ॥ २३ ॥ १५.

·११४ शास्त्रमुक्तावळा यत्र प्रकरणवशा दुपस्थितो धात्वर्थः शब्दोपात्ते भावना জুমলা বৰ বত্ব সঅঅ স্বা কাতানামা प्रयोजनको धातु रनुबादकः, नतु सदों याथै निविशते । आवनायां कर्मस्वकरणत्वान्यसंलगेण क्रियाया अनन्वयात वयोश्चा कांक्षाविरहात् । हन्तव मप्राप्तधात्वर्धक पदोपातकरणकर्मके सोमेन यजेते स्यादौ क्रियाया भावनान्वयो दुर्घट इति वेत् ? सोमादिशब्दे मत्वर्थलक्षणा मवलम्ब्य यः । विशिष्टविधि रत्रापि भावनाकरणं क्रिया |॥ २४ ॥ सोमेन यजतेति वाक्यं लोमगुणविशिष्टं यागमेव भावनाक- रणतयाभिधत्ते । तदुपपादनाय सोमपदस्य सोमवति लक्षणा स्वी कार्या । तेन सोमवता यागेन स्वर्ग भावयेदिति वाक्यार्थः । नन्वेव मुत्पत्त्यवच्छिन्नव्यापारे भावनाया मुत्पत्ता वधिकरण तयान्वितं कर्म, करणतयान्वितं करणं, व्यापाराशेधिकरणत्वेना न्वितः कर्तेत्यधिकरणव माधेयत्वं वा करणत्वं कार्यत्वं वा तृतीया दीना मोंस्तु ; कृत मखण्डकर्तृत्वकरणत्वकर्मवादिस्वीकारेणेति चे दुच्यते भावनाकर्मणि स्वर्गे व्रीहौ धात्वर्थकर्माण । कर्मानुगतबुद्ध्यैवाखण्डं कर्मत्व मिष्यते ॥ २५ ॥ स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र स्वर्गों भावनाया वीहीनवहन्तीत्यत्र बीहि र्धात्वर्थावहननस्य कामेत्यनुगत्या प्रतीयते व्यवह्रियते च । तत्र धात्वर्थतावच्छेदोन सिर्थ तापलेन जम्बन्धो नानुगमन निर्वक्तुं शक्यत इति पदामाणकं कर्म अखण्ड मनुगत मभ्युपे. तव्यम् । एवं कर्मत्वकर्तृत्वादे रखण्डत्वादेव ·पदवाक्यरत्नाकरः । - विधिवाक्येषु कर्मत्व मध्वर्युयजमानयोः । दम्पत्यो रपि कर्तुत्वं व्यासक्त मिति युज्यते ॥ २६ ॥ अध्वर्युयजमानो वाच्यं यच्छत इत्यत्राध्वर्युयजमानयोः कर्मत्वं, सौमे क्सानावनीनादधीरा मित्या इम्पत्योः कर्तृत्व मेक मेव द्वयोः पर्याप्यत इत्यधिक विधी बोधयिष्यते । स्या देतत्, मनत्रयेषि घट जानातीत्यादा वावरणभंगः प्रा- कट्यं विषयतास्वरूपं वा धात्वर्थफलं, अजन्येपि व्यापारविशेषणे धात्वर्थान्तरे फलपरिभाषा मादाय कर्मसंज्ञाप्रवृत्तः । अखण्डकर्मत्व पक्षेपि दर्शनान्तराभिमतकर्मवव्यंग्यस्यैव तस्याभ्युपगमात् । एवमपि भगवान् भगवन्तं जानात्यात्मनात्मानं वेत्सीत्यादौ भगवतः क्षेत्रज्ञस्य बा भेदा व्यापारफलयो स्तुल्याधिकरणत्वाव परया कर्मसंज्ञायाः कुतो न बाधः? कथं वा तत्र क्रियायाः परसमवेतत्वं? यत्त्ववच्छेदक भेदादेकस्यापि कर्तृत्वकर्मरत्वोभयं न विरुद्धमिति; तन्त्र, भेदाभेद वादोपगमे चैत्र श्चैत्रं गच्छवीति प्रयोगापत्ते स्तथापि दुर्वारत्वादिति चेत ? सत्यमू। आधयत्वंच भेदंच युगपद्रवतोप्यमः । जानासित्वांत्व मित्यादौ भेदहानेनलक्षणा ॥ २७ ॥ यद्यपि स्वमेवत्वां जानासीत्यादी विषयतास्वरूप फलगाम्या धेयत्वमात्र मभिधयाप्रतिपादयितुममानशक्यते, तस्य पुष्पवन्तादिपद वदेकयोक्याफलगाम्याधेयत्वं कादिगामिभेदं चाभिधातुमेव सा मर्थ्यात् । तथापि भेदांशापहारेणा धेयत्वमा द्वितीयाया लक्षणा सं भवत्येव, बलवदनिष्टाननुबन्धित्त्वांशापहारेण विधेरिवश्येनादौ । तथा चात्र भेदहानेनवाक्यार्थबुद्धिरिति तार्किकसरणिरेव श्रेयसी । ननु लोके विभक्तौ न लक्षणा , तथाहिवार्तिकं, "सुपांकर्माद योप्यर्थाः संख्याचैव तथातिका । प्रसिद्धोनियम- स्तत्र नियमः प्रकृति .

·शास्त्रमुक्तावळी । वा॥” इति । सुपातिङ च यथानुशासनं कर्मादिकारकमेकत्वा दिसंख्याचार्थः। तत्रानुशासनानि नियमपर्यवसायीनि । सच नियम एकवचनमेवैकत्वं द्विवचनमेव द्वित्वं द्वितीयवकर्मत्वं प्रतिपादयती स्याकारः । तेनद्वितीयाभिने कर्मत्वबोधकत्वाभावः फलति । नन्धेवं द्वीतीयाक्वचिश् कर्मापहाय गमनमपि बोधये दुक्तनियमभंगप्रसंगविर हादित्यतः पक्षांतरमाह (नियमः प्रकृतेषुवेति ) तथाच द्वितीया क- मण्येवेति नियमशरीरम् । तथाच यावन्तोनुशासनसिद्धा द्वितीयास्ति स्मात प्रकृतादन्यमर्थ द्वितीया नप्रतिपादयतीत्यर्थतः फलितमिति त- स्यवार्तिकस्य विवरणम् । अतः कथमननुशिष्टे कमैकदेशे द्वितीया सा. थुरितिचेन्न; - विभक्तिः प्रकृतेष्वेवेत्येवं नियमवादिनि । चतुर्थे चरणेऽनास्था याकारणाह वार्तिकम् ॥ २८ ॥ कथितवार्तिकचतुर्थचरणे अनास्था वाकारः । विभक्तिःप्र. कृतेष्वेवेतिनियमशरीरस्या संभवदुक्तिकत्वात् । तहि विभक्तित्वावच्छे देन प्रकृतभिन्न प्रतिपादकत्वाभावः प्रकृतप्रतिपादकत्वं च प्रतीयते । नतु विभक्तित्वसामानाधिकरण्येन, विभक्तिः कर्मण्येव शब्दोवाचक एवेत्यप्रयोगात; उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेनो भयभागयोग्यत्व एवेव कारस्य साधुत्वात् । दृश्यन्ते च निरर्थका अपि निपातसमभिव्याहताः सुपः। अव्ययार्था नामसत्वस्वरूपत्वन संख्यान्वयेप्ययोग्यत्वात । प्रा तिपदिकार्थः सत्ताच सुपामर्थ इति प्रागेव निराकृतम् । ननु • भवतुर्हि प्रकृतेषु विभक्तिरिति परिसंख्या,विभक्तिः प्रकृते तरत्रप्रतिपादयतीतितस्या एव छेदखि प्रतिप्रसवः क्रियते सुपस्विति । तेन स्वर्गकामोयजेतेत्यत्र प्रथमैव स्वर्गस्य यागकरणकभावनाकर्मत्वं लक्षणया प्रतिपादयन्त्यपि नाननुशिष्टविषया । अक्षीणिमे दर्शनीयानि सुंदराः पादा संत्रानीयइत्यादी जातिगतैकत्वाभिधायकंबहुवचनमपि ·पदवाक्यरत्नाकरः । ११७ "जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्या" .मित्यनुशालनप्रति प्र सूतमिति नास्त्यननुशिष्टे विभतीनां लक्षणेतिचेत? ताई - भेदाधेयत्वयोः शक्ति रमोनेकार्थमुद्रया । द्वयो रबाधे भेदस्य बाधेन्यस्य समन्वयः ॥ २९ ।। - कर्मणि द्वितीयेत्यनेन सूत्रेण कर्मघटकेषु क्रियाफल तदधिकर णाना मन्यलभ्यतया भेद आधाराधेयभाव अमौटासां शक्य इति प्रतिपा धते । शक्ति योगपोन, पुष्पवन्तपदवद्वाहकाभावात् । किन्तु नानाथरीत्या । आकांक्षाकिश चैकपदोपात्तयोरपि भेदाधेयत्वयोर्योग पधेनान्वय बुद्ध्यनुप्रवेश औत्सर्गिकः । यत्रकर्तरि कर्तृमावेवा फलं. तदधिकरणान्धययोग्यः कर्ता, यत्रतु फलस्य व्यापाराधिकरणमात्रगत त्वेन भेदान्वयवाध स्तराधेयत्वमात्रं द्वितीययाशक्त्यैव प्रतिपाद्यते नचानुशासनव्यत्ययइति बाधसापेक्षवृत्तित्वेनाभिधाया मेव लक्षणाव्यप देशः । बाधश्चात्र फलाधिकरणभिन्ने व्यापारोनप्रवर्ततइति सामा. न्याकारणोपतिष्ठते । तेन दयनियत वृत्तिक संयोगादिफलकेधातौ निय मेनोभयान्वयएव । तेन चैत्रश्चैत्रंगच्छतीति न प्रयोगः । मात्रवृत्ति विक्लत्यादिफलं तत्र कर्मगतव्यापाराभिधायिनि धातो " कर्म वत्कर्मणातुल्य क्रिय" इत्यनेन फलतो द्वितीया प्रतिषिद्धयते । कर्मवदितिसूत्रन्तु निर्वयविकार्यकर्ममावविषयकमित्यतः प्राप्यकर्मगत व्यापाराभिधायिनि धातौ जानातीत्यादौ आधेयत्वमात्रार्थिका द्वितीया- नानुपपनेत्यधिक सकर्मकत्वलक्षणे 5 नुसन्धेयम् । ज्ञाधातोर्बुद्धिः फलं, तदनुकूलोज्यापारः क्रिया, बुद्धयन्वयिनिविषयत्वे द्वितीया लाक्ष णिकी नकर्मसंज्ञा मपेक्षते । स्वंजानातीत्यादौ कर्तृसंज्ञावरुद्धपि वि. षये द्वितीया नानुपपन्ना। नियमः प्रकृतेषु वे" ति वार्तिकं तु निरू- ढलक्षणास्वरूपां वृत्तिमेव प्रकृतेषु नियमं प्रापयति । इयन्तु स्वारसिकी विभक्त विषयत्वादी लक्षणा । एव मेव स्वं हिनस्तीत्यत्र ध्वंसं तदुन यत्र चैक .

·- शान्तमुक्तावळी । कूलव्यापार चाभिदधताहिसेरथे ध्वंसे फळे द्वितीयालक्ष्यं प्रतियोगित्व मप्यन्वेति । नचापेक्षते प्रतियोगिनि कर्मसंज्ञाम्, आकडारादेवासं- क्षेति कर्तरि तदसम्भवात् । अभिधेयमाधाराधेयभावमात्रन्तु द्वितीया प्रभवति प्रतिपादयितुं, भेद मादायैव तस्याः स्वाभिधेयप्रतिपादक. स्वात् । अतो न चैत्र श्चै गच्छत्तीति प्रयोगः । नचैवं स्वारसि. कलक्षणाया अनियाम्यत्वे द्वितीयया प्रतिपाद्यतेति वाच्यं, स्वारसिक लक्षणायामपि भट्टपाद रप्रयोगस्य बाधकत्वोपल्यासात् । यदाहुः । "क्रियन्ते सांप्रत काश्चित काश्चि वाप्रयोगत" इत्युदाहरन्ति । रक्तं वस्त्रमिति प्रयोगतः क्रियते, रूपं वस्त्र मित्यप्रयोगतो न क्रियत इति कारिकाया आवयः । नयार्थतापीयमेव पदप्रयोगप्रतिहता । लक्षणाप्रयोजनराहित्य मंत्र नेयार्थताप्रयोजकमिति प्रयोजना.त्यय जननयोग्यतावच्छेदक सल्लक्षणत्वविरहपरमिति तत्र द्रष्टव्य मित्यपि वदन्ति । अकथितंचेति सूत्रेण विषये कर्मसंज्ञाज्ञाप्यते । यतेस्तु प्राधान्येन यत्नवाचिनो धात्वर्थ फलाभावाद कर्मकत्वान्न विषये कर्मसंज्ञेत्यपरे । धातोरुत्सर्गतो वृत्तिः फलव्यापारयो योः । विद्यन्ते केचनव्यर्थी दुह्याचपृच्छिरुधादयः ॥ ३० ॥ उत्सर्गतो धातूनां फलव्यापारावी द्वाति प्रपंचितप्रायम् । दुहादयस्वयर्थाः। तथाहि विभागः स्यन्दनंव्यापरश्चदुहेरर्थः । स्पन्दन त्वं द्रवद्रव्यजन्यतावच्छेदिका क्षीरादिक्रियावृत्तिर्जातिः। गांदोधि दुग्धं गोपाल इत्यत्र गोविभागोजनकतया क्षीरस्यन्दने, तञ्च तथैव गोपाल व्यापारवेति । दानं प्रतिश्रवः व्यापारश्चयाचेरर्थः । देय- स्वनाभ्युपगमः प्रतिश्रवः । राजानं कनकं याचत इत्यत्र राजलम घेतं दानमनुकूलतया कनकविषयके प्रतिश्रवे, सच स्वलिप्साप्रका. शके देहातिवाक्यादौ भिक्षुव्यापार संसृज्यते । कनक विषयतैव ·पदवाक्यरत्नाकरः । । .* द्वितीयार्थः । एतज्ज्ञापक सिद्धव विषयस्य कर्मसंज्ञा । समायन दानप्रतिश्रवयोः सामानाधिकरण्येषि समवाय विषयत्वाभ्यां वयधि करण्यमस्तीतिभवति प्रतिश्रवांशे धातोः सकर्मकत्वं । प्रतिश्रवोव्या पारश्चेत्युभयमंध धातोरर्थः । प्रतिश्रवश्च समवायिना विषयेणकर्मणा साकांक्षइतिभवति द्विकर्मको याचिरित्यपिवदति । उत्तरमनुशास्यत्व मनुयोगश्चपृच्छेः । सामान्यवति विशेषबोधकं वचन सुत्तरम् । जिज्ञा. लितत्वेन प्रतिपत्तिरनुशास्यता । किमादि शब्दघटिन वाक्यादिरन योगः । जानपदं पन्थानं पृच्छतिपथिक इत्यत्रपरम्परया जानपदानित मुत्तरं पथविषयक जिज्ञाखितत्व प्रतिपत्ती, वाचकः पन्था इत्यादिवाको जनकतयान्वेति । अत्राप्युत्तरमात्रम्फलम् । तच्च कृतिद्वारारिकरणे। ज्ञानद्धाराविषयन कर्मणान्वित मित्यपरे । विभानुत्पादः कर्मानुत्पादो व्यापारश्च रुधेः। व्रजंगां रुणद्धीस्यत्र ब्रजविशषितो विभागानुत्पादोगोः कर्मानुत्प दे, खच पुरुषव्यापारे योगक्षेम लाचारमा जनकत न्वेिति । ब्रजपदादि समभिव्याहता द्वितीया भइ भ.धेयस्य चाभिवते, तेग गांगां रुणद्धीति नप्रयोगः । अतएव द्वितीयायाः केवल माधेयर शक्त्या न निर्वाहः, कर्मसंज्ञाया स्तां प्रत्यवादकत्वेन निरुक्त प्रयोगा पत्तेः। संयोग ध्वंस आकर्षण कर्म व्यापारश्च चिनोतरर्थः । तरूं पुष्पं चिनोतीत्यत्र तरुसंयोग ध्वंस स्तदाकर्षणरूपे पुष्पकमणि, तच्च पुरुषव्यापारे जनकतयाविशेषणं । शाब्दबोधः स्मरणशब्दश्चबुवः, नृपंहितं ब्रवीति इत्यत्र नृपसमवेतशाब्दबोधो हितविषयस्मरणे, 'तञ्च धचने जनक तयान्वेति । शाब्दबोध एव ब्रवीति फलम् । खच खमवायिविषयो भयगामीत्यन्ये । स्वामित्वध्वंखस्त्यागो व्यापार श्च दण्डेः । गर्ग शतं दण्डयतीत्यत्र गर्गविशेषितः स्वामित्वध्वंसः शतविषयके त्यागे, सच प्राइविवाकव्यापारेन्वेति । कृति रुपदेशो व्यापारश्च शास्तेः । कृतिः प्रवृत्ति निवृत्ति श्च । उपदेशः कर्तव्यत्वेना कर्तव्यावेन वा व्यव खायः । शिष्यं धर्ममधर्म वा शास्तीत्यत्र यथायथं शिष्यसमवेतापवू ·- शास्त्रमुक्तावळी । त्तिनिवृत्तिरुपदेशयो धमाधर्म विषयकयो स्तौच गुरुव्यापार विशेषणं । दण्डयतेः प्रभुव्यापारो जयते स्तुद्यतादि प्रधानमिति मुख्यार्थ कृतार्थ भेदोनगुणकृतः । यथा आक्षिकं शतं जयतीति । मजनारख्यसंयोग ध्वंस उद्गमनानं कर्म व्यापार श्च मन्थेः । क्षीरसागरं कौस्तुभं मनातीत्यत्र क्षीरसागरादिसंयोगध्वंसः कौस्तुभादिकमणि, तच्च विलो- डनव्यशपारेन्वेति । स्वामित्वे सति यथेष्टाविनियोगः स्वत्वाभावे यथेष्टविनियोगो व्यापार श्च मुष्णातः । वणिजं हिरण्यं मुष्णातीत्यत्र स्वामिनो वणिजो यथेष्टविनियोगाक्षमत्व हिरण्यस्य स्वस्य विनियोग योग्यावे, तच्च तस्करव्यापारे प्रयोजकत्वेन । शिथिलावयवरूपा वि. क्लति रुत्पत्ति ापारश्च पचंः । तण्डुला नोदनं पचतीत्यत्र ओदनों त्पत्ती तण्डुलविक्लतिः सा व्यापार विशेषणत्वेनान्वेति । एते द्वादश धातवो दुखादयः । सयोगः कर्मव्यापार श्च नयतेः । ग्राम मजां नयतीत्यत्र ग्रामाधतरसंयोगे जाकर्मणि, तच्च पुरुषव्यापारे प्रेरणाया मन्वेति । नयतिनारेरणादि वहतिनाउन राधेयकर्मानुकूलमाधार कर्म प्रत्याय्यत इति विवेकः । नौकादिस्वकर्मणा पुरुष कर्म जन यित्वा देशान्तरं नयति । नाश्यसंयोगसनिकृष्टसंयोगादित्रिकं नयति षत् कृषे रर्थः, वहतिषच्च हरते रिति चत्वारो न्यादयो धातवः । एवं षोडश यर्थाः । दण्डजयत्यादिवत् अहिरपि यर्थ इति केचित् । तनिर्मूल मित्यन्ये । तेषां त्रयाणा मर्थानां द्विक्रिये मध्यमान्तिमे । आदिमध्ये फले तत्र कृतार्थ मनुशासनम् ॥ ३१ ॥ कर्तृप्रत्ययान्तेन धातुना स्वार्थविशेष्यतया प्रतिपाद्यमानी व्यापारः, स्वार्थविशेषणतया प्रतिपाद्यमानं फलं । स्वजन्यस्मरणमुख्य विशेष्यतया भासमानः स्वार्थः । सत्र विशेषणविशेष्यते आकांक्षा नियम्ये, नतु प्राकृते, तेन कर्मप्रत्ययान्तेन धातुना फलस्य प्राधान्येन - ·पदवाक्यरत्नाकरः । १२१ प्रतिपादनेपि न व्यापारत्वम्, नवा तत्र गुणतया भासमानस्य व्यापारस्य फलत्वम् । नवा फलतावच्छेदकविशेष्ये फले व्यापार न व्यापार विशेषणे व्यापारतावच्छेदके फलत्वम् । तथाच गां दोन्धि दुग्धं गोपाल इत्यत्र स्यन्दनं पुरुषव्यापारश्च क्रिये, स्यन्दनं विभागश्च फळे । तथा च मुख्यव्यापारशालितया गोपालस्येव गुणीभूतव्यापारवतया दुग्धस्यापिकर्तृत्वप्रसरत्या तदपवादाया कथितं चेति सूत्रम् । एनेन्ड धात्वर्थफलशालितया गोदुग्धयो यो रपिकर्मत्वं “ कर्तुरीप्तिता " तथा युक्तमनीप्सितं चे" ति सूत्राभ्यामेव सिद्धमित्यकथितसूत्रः रम्भोनिरर्थकइति समाहितम् , कर्तृकर्मोभयसंज्ञाप्रसक्ती परत्वात कसंज्ञाया एव विनापवादं दुरत्वात् । विभागेन परिच्छिन्नं स्यन्दनं अवतोदुहेः । एकदेशान्विते कर्म संज्ञार्थं वा नुशासनम् ॥ ३२ ॥ भवतु तर्हि विभागजनकस्यन्दनं फलविधयाबोधयन् द्रवर्थ एव दुह्या दि र्धात्वन्तरवत् । तदर्थैकदेशान्वयं तत्प्रयुक्तागोणकर्मणि गवादौ कर्मसंज्ञांचा पूर्व प्रतिपादयितु मकथितं चत्यनुशासनम् । शाब्दिकास्तु “गान्दोन्धिदुग्धमित्यत्र गोः सम्बन्धमा विवक्षायां शेषेषष्ठीप्रसक्ता रजकस्यवाददातीत्यादिवत् , तदपवादायाकथित चति सूत्रारम्भः । तथा च गोसम्बन्धिपयः कर्मकन्दोहनं वाक्यार्थः । यदि च गौविभागाधिकरणत्व विवक्षा तदाप्राकृतीकर्मसंज्ञा । धिकरणकविभागानुकूलं पयोधिकरणकं स्यन्दनं, तदनुकूलो गोपा धिकरणको व्यापारइविबोधः । यदि च गोरवधित्वविवक्षा तदा गौपयोदोग्धीति पंचमी । गोः सम्बन्धविवक्षायां षष्ठयपि प्रामाणि कीति प्राहुः । दुह्यादयोन्यादयश्च द्विविधास्ते द्विकर्मकाः । प्रथमोसी गौणकर्मप्रत्ययप्रकृतिगणः ॥२३, ·यदिदं प्राक्प्रतिपादितं दुहादिरिति न्यादिरिति द्विकर्मकधा- तूनां द्वैराश्यम् । प्रथमोदुहादिर्गणो गौणे फलविशेषण फळाधिकरणे कर्मण्या ख्यातकृत्यक्त खलर्थानां प्रकृतिः, नतु मुख्ये ; · न्यादिस्त्व- र्थान्मुख्य मुख्यव्यापारविशेषणफलाधिकरणे प्रतिपाये कर्मप्रत्ययान् लभते, ननु गौणे । तत एव तयो गणयो रितराशेकानभिधाना द्वितीयैव प्रयोज्या । तथाहि - दुहते दोग्धव्या दुग्धा दुर्दोहा गोः क्षीरमित्यादी कर्मप्रत्ययाः गोः कर्मत्व मभिदधते, नतु पयसः । अत एव राजाशतं याचितः अहमिदमत्रोधं चौधे इति पृच्छिपर्यायेण चु दिनाभाष्यम् । गामवरुध्यते व्रजः पुष्पमपचीयते लता हित मुक्ततो भ्यसूयति गर्गाः शतं दण्ड्यन्ते जीयन्तेवा, धर्ममनुशास्यते शिष्यः देवासुरै रमृतमम्बुनिधि ममन्धे, रत्नानिमुषितोवणिक् , मोदनाःपच्यन्ते तण्डुलानित्यादिप्रयोगाश्च दुहादिभ्योगोणे; नीयते ग्राममजा, द्वीपमुहन्ते नावासांयात्रिकाः, निकटंकृष्यते कन्दुक इत्यादयश्च प्रधानेकर्मणि प्रत्ययं प्रयुञ्जते । गतिबुद्धयशनार्थेषु शब्दकर्मण्यकर्मके । अणौ कर्तासणौ कर्म नियमा दथवा विधेः ॥ ३४ ॥ गत्यर्थागमिवज्यादयः बुद्धयर्था ज्ञानत्व विशिष्टवाचकाक्षा बुद्धयत्यादयः। नतु ज्ञानविशेषार्थाजिघ्रत्यादयः । भशनार्थाः गलसं योगफल व्यापारवाधिनो भुज्यायाः । शब्दकर्माणः शब्दवाचकाइति कचित् । कर्मपदं कारकपरं, तेनशन्दा भिन्नकारको पळक्षितक्रिया वाचिनइत्यपरे । भकर्मका देशकालभाव गन्तव्यावभिन्नः कर्मभिरव्य पेक्षाः, नतु कर्मव्यपेक्षायोग्याः । अविवक्षितकर्मिणोपिगम्यादयः कुरुन् स्वापयति पथिकमासमाखयति गुरु गोदोहं स्थापयतिमाणवकं क्रोशं रमयति यात्रिकानिति प्रयोगवत् पाचयति चैत्रेणेत्येवप्रमाणं । एषां धातूनां णिजभावे यत्र कर्तृसंज्ञा तत्रणिसमभिन्याहारे सति कमवं ·पदवाक्यरत्नाकरः। १२३ संज्ञायते । गमयति दिगन्तर मरी नित्यनारीणां कृतिः,वोधयति धर्म माण वकानिस्यत्र माणवकानामाधारत्वं, सदाधेयत्वं वा, भोजयति मि ष्टमतिथीन् इत्यत्रातिथीनां प्रपन्नः, एनं ब्रह्मव्यवहारयति इत्यत्रैतस्मिन् कर्तृत्व, आखयत्यतिथिमित्यादा वतिथी यत्नश्च द्वितीयार्थः । रुच णिच् प्रकृतिधात्वर्थान्वयीति दार्शनिकाः । णिच्प्रकृतिधात्वान्वित आश्रयो द्वितीयार्थइति वैयाकरणाः । नन्वेवं गमयति दिगन्तरमरीनित्यत्र णिजन्तधात्वर्थव्यापार विशेषणीभूत गमनादिफलवति कर्मसंज्ञायाः कर्तुरीप्सिततम- कर्म " इत्येवसिद्धः गतिबुद्धि प्रत्यवसानार्थ शब्दकर्माकर्म काणामणि कर्ताखणी इतिसूत्रं व्यर्थमितिचेत ? सत्यं, नियमार्थ मिदंसूत्रम् । णिजन्तप्रधानकर्मसंज्ञा ण्यन्तगत्यर्थादि वेव, अन्यत्रतु णिच् प्रकृतिधात्वर्थाधिकरणतया कर्तृखवावतिष्ठते, तेन चैत्रेण पाचयस्यन्त्र मितिप्रयोगः सुपपादः । तदाहुः- “ गुणक्रियायां स्वातन्त्र्या प्रेरणे कर्मतांगतः । नियमारकर्मसंज्ञायाः स्वधर्मेणाभिधीयते ॥ " इति । गुणक्रियायां णिप्रकृत्यर्थ व्यापारस्वातव्यं साक्षादाश्रयत्वं पंचम्यर्थः स्वधर्मेण तृतीययाभिधाने ऽन्वेति प्रेरणे णिजथै कर्मतांगतोपीति शेष इतिप्राश्वः । नवीनास्तु विधायकमेव गत्यादिसूत्रं । अन्यथा परया कर्ट संज्ञया कर्मसंज्ञाया बाधप्रसंगात् । प्रयोज्ये कर्तृसंज्ञां विना.णिचएवानु स्पत्त्या तत्सापेक्षकर्मसंज्ञाया मुपजीव्यतयाकर्तृसंज्ञायाएव बलवत्त्वात हेतु मति णिज्विधीयते । कर्तृप्रयोजकश्चहेतुः स्वकारकविशिष्टाच क्रिया णिजथेन्वेति । गुणक्रियाकारकसंज्ञा न्तरंगतयाबलवती । अर्थतः प्रधानंच गुणक्रिया भवति । गमयति चैत्रइत्यत्रहि चैत्रकर्तृकव्यापार जन्यंगमनमित्येवान्वयवोधइति अन्वयानुरोधादेव संज्ञावलवत्त्वं युज्यते । तदुक्तमभियुक्तः परत्वादन्तरंगत्वादुपजीव्यतया तथा । प्रयोज्य स्यास्तु कर्तृत्वं गत्यादे विधितोचित " ति । इति व्याकुर्वते ।

·मन्येवं गमयति दिगन्तरमरीन् इत्यत्रारीणां कर्तृसंज्ञापवादे सतुरीजितमत्वाभावादिगन्तस्य कर्मसंज्ञानप्रवर्तत इति चेत? उच्यते- संज्ञान्तरासमाविष्टे स्वतन्त्रे परिभाषितः । वार्तृशब्दःस्वतन्त्रेर्थे गौणो वाचकएववा ॥ ३५ ॥ पञ्चपि कशब्दः संज्ञान्तरानवरुद्धे स्वतन्त्रे धातपात्तव्यापार शिपाणिनिना परिभाषितः, आकडार मेकखंज्ञामतिपादनात । तथापि कर्तुरीप्सिततमंकम" त्यव कर्तृपदं स्वातन्वयमावे लाक्षणिकम् , समुदायशक्तस्यैकदेशे लक्षणाभ्युपगमाव । अतएव प्रधानकर्म- व्याख्येये लादीनार्दिकर्मणाम् । अपधानेदुहादीनांण्यन्ते कर्तुश्चकर्मण' इति भाग्ये कर्मसंज्ञावरुद्धपि चतुर्थचरणे कर्तृशब्दप्रयोगः । वस्तुतस्तु कर्तृशब्दस्स्वतन्त्रमात्रस्य वाचकः, संज्ञान्तरानवरो- धादेः परिभाष्यतावच्छेदकत्वे गौरवात् । अपवादकैस्तु कर्तृसंज्ञा प्रयुक्तानि कार्याण्यपोधन्ते । आकडारप्रतिज्ञापि कार्य प्रतिनियमार्थि कैवेति दिक । यथानुशासनं न्यन्त धातुयोगेन कर्तरि । कर्मसंज्ञाविधिक्षेपविकल्पानां व्यवस्थितिः ॥ ३६ ॥ ण्यन्तधात्वर्थकर्तरि कर्मसंज्ञाविधिजल्पश्रग्रहदृशां, पुत्रमक्ष साणे जल्पयति श्रावयति ग्राहयति दर्शयति वेतिप्रयोगात् । यत्त शृणोतेः शब्दकर्मतया कर्तरिकर्मसिद्धेः न पुनर्विधानचितमिति ; तन्त्र, श्रुधातोः श्रावणममिव शाब्दत्वमपि प्रवृत्तिनिमित्तं, आत्मा श्री. तव्यइति श्रीतव्यवहारात । तथा च धर्म श्रावयति सुतमित्यादिप्रयोगोप- पत्तये विध्यन्तरावश्यकत्वात् । नच शाब्दबोधवाचकस्यापि श्रुवेर्बुद्धय थकतया गतिबुद्धयादिसूत्रनोपग्रहइति देयं, बुद्धिसामान्यवाचिना मेवहि बुद्धयर्थकतया निर्देशो नतुतद्विशेषार्थानां, दृशेश्चेति पृथगनु .

·पदवाक्यरत्नाकरः । १२५ शासनात् । स्मारयत्येनंगुल्मं स्वयमेवेत्यादौ भाष्यप्रयोगोत्रीतविधि धितं स्मरणकर्तरिकर्मत्वम् । परेतु शब्दकमत्यत्र कर्मपदं कारकवाचि, तथाच यद्रूपावच्छे इन शब्दः कारकं तद्रूपविशिष्टवाचकधातुरेव शब्दकर्म इत्युच्यते । पावणत्वावच्छेदेन शब्दःकर्म शाब्दबोधत्वावच्छेदेन करणमित्युभया- स्यि शृणोतेरुपग्रहइति शृणोती न पृथग्विधिरिति । एवं अहिरीप द्विकर्मकः । अत एव जाययाप्रतिग्राहिते गन्धमाल्ये ययेतिविग्रहे नायाप्रतिग्राहित गन्धमाल्यामिति बहुव्रीहिणा जायाकर्तृकव्यापारजन्यस्य Trधमाल्यकर्मकप्रतिग्रहस्य कर्णमित्यन्वयबोधः । नायं जाययाप्रतिग्रा हेते गन्धमाल्येयामिति कर्मणि बहुव्रीहिः, ण्यन्तेकर्तुश्च कर्मण इत्यनुशास जनात् प्रयोज्यकर्मण्येवक्तप्रत्ययसाधुत्वात् गोणेकर्मणि तदसम्भवाव । नच गन्धमाल्ये जायया प्रतिग्राहितामिति विग्रहा दर्ध पिप्पल्यादिवदखा- विति देश्यम् , तत्पुरुषस्योत्तरपद लिंग्रग्राहकतयाटापो दौलभ्यमसंगा दित्याहुः । गत्यादिसूत्रेण प्राप्त कर्मवद्भावे क्षेपो निषेधा, यथा गतिविशेषित व्यापारवाचकतया गत्यर्थयो नविह्योरदिखायो रहिंसाथस्यभक्षे रकर्मक स्य शब्दायतश्च । तन नाययति वाहयति भारंभृत्येन आदयति खादयति वा नं वटुना शब्दापयति सैनिकरित्यादयः सूपपादाः । भक्षयति वली वर्दान सस्यमित्यादौ भक्षिहिलार्थः, क्षेत्रवृत्तिसस्यानां प्राणित्वात् । नियंत कर्मकस्य वहेरप्रतिषेधः, नियन्ता पशुप्रेरकः, तेन वाहयति रथिनं वाहान् सूतः वाहयति गोणी पळीवदान्वणिक् इत्याद्यपपन्नं । क्वचित्प्रयोज्ये कई कर्मसंज्ञयोर्विकल्पः । यथाहारयति कारयति दर्शयत्यभिवादयते पिता पुत्रेणपुत्रंवा इत्यादिप्रयोगात् । कारिहार्यो स्तिङन्तयो चाभिवादिदृश्योः । आधारोधिशयत्यादेः कर्म तत्र द्वितीयया । कर्तृसान्तर आधाराधेयभावो नुभाव्यते ॥ ३७ ॥ । १ ·१२६ शास्त्रमुक्तावळी । अधिशेते अधितिष्ठति अध्यास्ते अभिनिविशते उपवसत्यनुव सत्यधिवसत्यावसति वाजनपदमित्यादौ द्वितीया सप्तमीपत् कर्तद्वारक देशिकविशेषणता संसर्गावच्छिन्नं वाधिकरणत्वमाधेयत्वं वाभिधत्ते । तत्रानुशासनिक माधारस्य कर्मत्वम् । यत्रपुन जनार्थ उपवति स्तत्र वने धूपवखतीत्येव प्रमाणं । 'एकादशी मुपवले द्वादशी मथवा पुन' रित्यादी नाभोजनमुपवसे रर्थः, किन्तु दोषादुपावृत्तस्य गुणैस्सहवासः, उपावृत्तस्य दोषेभ्यो यस्तुवासोगुणै स्सह । उपवासः सविज्ञेय इत्यार्षपरिभाषणात् ॥ ३८॥ कर्माणि देशकालावभावा स्स्युर्गतिकर्मणां । आधाराधेयतां धातु द्वितीयावात्र भाषते ॥ ३९॥ अकर्मकधातूनां योगे देशादीनां कर्मेतिसंज्ञा, देशो जनपद: कुरुपांचालादिः । कालकालावयवत्वेन परिभाषितःप्रहराहोरात्र मासा दिः । अध्वाकोशगव्यूति योजनादिर्गन्तव्यः । भावः क्रिया । तत्र कुरुन् स्वपितिक्रोशमास्ते इत्यत्र दैशिकसंसर्गावच्छिन्नः, मासमास्ते गोदाहं तिष्ठतीत्यत्र कालिकसंसर्गावच्छिन्न भाधाराधेयभावी धातोरत्र फल विधयार्थः तत्र कुर्वादि देशादिनिरूपितत्वं द्वितीयार्थ इति केचित । आधाराधेयभावेधात्वर्थान्वयिनि द्वितीयानुशिष्यते । एव प्रथगनुशासनमर्थवत् , इतरथा कर्तुरोप्सिततम मित्यनेनैव कर्म खंज्ञाखिद्धस्तद्वैयर्थ्यात् । कर्मसंज्ञातु मासमास्ते मास आस्यते इति कर्म णि सुप्तिको रुपपादन येत्यपरे । तत्पचिक्रियाजन्यविक्लत्यधिकरण त्वसति तत्पचिक्रियानधिकरणत्वं तत्पचिक्रियाकर्मत्वम् । तदेवच क मैपदप्रवृत्तिनिमित्तं । तादृशकर्मत्व मुपलक्षणीकृत्य द्वितीयाप्रतिपाद्यत्वं कर्मणिद्वितीयेति सूत्रेण प्रतिपाद्यते । तत्रचान्नं पचतीत्यत्र पचेापार मात्रं द्वितीयायाः फलं विकृति रर्थः । तत्र चाधाराधेयभावेनावस्या न्वय इत्यनन्यलभ्यफलं कर्मप्रत्ययप्रवृत्ते विषयः । भिद्यन्ते च तुल्या र्थाना मपि शन्दाना मन्वयविशेषबोधानुकूलाकांक्षाः । तथाहि द्विती. अत ·पदवाक्यरत्नाकरः । १२७ कारणत्व %3 यैव धातु माकांक्षति न कर्मपदं, समुचिनोतिधातु रेवपासून समुच्चिनोतीत्यादी द्वितीया माकांक्षति न समुच्चयार्थोपि चकारादिः । यत्नार्थकः करोति रेष नयतति ज्ञानार्थको जानात्यादि रेव न वेत्तिः, इच्छार्थको वश्यादिरेव नरंजि द्वितीया माकांक्षति। द्वितीयार्थप्रका- रकपच्यर्थविशेष्यकबुद्धौ अम्पदसमभिव्याहतपचिज्ञानस्य मित्यनया रीत्या यो धातु राकांक्षाप्रविष्टः स एव सकर्मक इत्युच्यते, ननु व्यापारव्यधिकरणफलवाचकधातुत्वं सकर्मकत्वप्रयोजक मित्ये- के । नव्यापारमात्रं धात्वर्थः, त्यजिगम्योः पर्यायस्वप्रसंगाव ; किन्तु फलमपि, तथाच धात्वर्थफलान्वयि आधेयत्वं द्वितीयार्थ इत्यपरे । फलमात्रं धात्वर्थः, तदन्वय्याधेयत्व मधिकरणत्वं वा द्वितीयार्थ इति मण्डनः। सर्वमतेपि याव दप्राप्तं फल माधेयत्वं वा तावदेव दिती. याओं नत्वाधारः, तस्य प्रकृत्यैव लाभात् । एवं चानभिहित इत्यधि कारस्याय मर्थः यत्पदसमंभिव्याहतद्वितीयां विनापि तक्रिया कर्मत्वं तत्पदार्थे प्रतिपाद्यते तत्पदाव द्वितीया न प्रयोक्तव्या निराकांक्ष स्वात् । एवं चोकार्थाना मप्रयोग इति न्यायस्यैवानुवादः। तत्र- कर्माभिधान माल्यातसमासाव्ययतद्धितः । कृता च तदभावेतु द्वितीया वक्ति कर्मताम् ॥१०॥ पच्यते ओदन इत्यत्र पाककर्मत्वं माख्यातेन, प्राप्तोदको ग्राम इत्यत्र उदककर्तृकप्राप्तिकर्मबहुव्रीहिणा, नारद इत्यबोधीत्यत्र बुद्धी नारदकर्मकत्वं निपातेन, शत्य इत्यत्र शतकरणक्रयकर्म तद्धि तेन, पक्क ओदन इत्यत्र पाककर्मकृता, पदान्तरसहकृतेन प्रत्याय्य तत्र न द्वितीया । किन्त्योदनं पचतीत्यादी। नन्वेवं कृवपूर्वीकटमित्यत्र क्तप्रत्ययेन कर्माभिधानात् कट मित्यत्र द्वितीयानुपपत्तिः, अन्यथा कटः कृतः पूर्व इत्यतोपि द्वितीयाप्रसंगात् । नच कृतपर्वात्यत्र कृतमिति भावक्तान्तं, कर्मयोगे भावे प्रत्ययानुपपत्तेः ।

·१२९ शास्त्रमुक्तावळी। एच मिष्टी सुरा नधीती वेदा नित्यादौ निष्ठाभिहिते कर्मणि द्वितीयानु पपत्तिः, "पूर्वादिनिः"सपूर्वाञ्च" "इष्टादिभ्यश्चे" ति सूत्रैश्च कर्तरिविहित इनिः,"श्रामनेन भुक्तमिनिठना"वित्यतोऽनेनेत्यनुषंगादितिशत उच्यते- कटादेः कर्मतादात्म्यान्वयायोगात् कटादितः । द्वितीयोत्पद्यते धातुव्यपेक्षाकृतपूर्विणि ॥ ४१ ॥ कृतपूर्वीकट मित्यत्र क्तप्रत्ययेन कर्मणोभिधानेपि कटे कर्मतादात्म्यं न प्रतिपादयितुं शक्यते, कृतकटपदार्थयो स्तादा म्यान्वये तन्त्रस्य समानविभक्तिकत्वस्याभावाव; सविशेषणस्य कृतशब्दस्य वृत्त्यनुप्रवेशानुपपत्तेश्च, सविशेषणानां वृत्तिनैति कात्यायनस्मरणाद । अतः कटत्वावच्छेदेन कृततादाम्यान्वयबोधस्य कर्मार्थकेनापि कृतपदेना नुपपादनात् कटपद समभिव्याहारेण द्विती योत्पत्ति कोवारयिता । कृतपूर्वीकट मित्यत्राश्रय इनितद्धितार्थः । तत्र कृन्धात्वर्थस्य प्रयत्नस्य भावनायावान्वयः, भावनायां च निष्ठो पातं कर्म द्वितीयोपात्तं कमंत्वंच. विशेषणत्वेनान्वेति । वृत्त्यनुपविष्टस्य कृतो धात्वर्थविशेषणस्वार्थबोधकत्वस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । अत एव प्राप्तोदकोग्राम इत्यत्रोदकं तादात्म्येन कर्तरि कर्ताच प्राप्ती साच बहुव्रीहिसमुदायवाच्ये चरमावयलक्ष्येवा कर्मण्यन्वेति इत्युदककर्टक प्राप्तिकर्मग्राम इत्यन्वयबोधः । भट्टास्तु कारकाणां प्रत्ययार्थभावनायामेवान्वयो.न धात्वर्थे, "गुणा नांच परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात्स्या"दितियायात । कृतपूर्वी त्यत्रभावना तद्धितार्थः, सच कृतिरेव । तस्यां द्वितीयोपात्तकर्मत्वान्वयः। अतएवकर्तृक मणोःकृतीत्यत्र तद्धितार्थ कर्मत्वे षष्ठीप्रसंगवारणाय कृतिग्रहणमन्युपपद्यते इत्याहुः-सञ्चिन्त्य,एवंलति कृतमित्यत्रापि प्रत्ययार्थभावनाकमैयाभिधीयेख। अन्यथान्तनकृतमित्यत्रः कर्मत्वान्वयस्यानुपपत्तेः। नच तद्धितार्थस्य कृतार्थ स्थलाकृतभेदा, नाभिपदभेदारकर्मभेदः, किन्तु क्रियाभेदाव नच कृति ·पदवाक्यरत्नाकरः । १२२ जन्योत्पत्त्याश्रयः कमानभिहितइति किमुपकृतं कृते द्वितीयार्थतावादेन । किंचैवं तद्धितार्थभावनायामपि कारकान्वयस्वीकारे कृतपूर्वोत्यादा विव पूर्वीत्यत्रापि कर्मान्वयप्रसंगः, पूर्वादिति सूत्रेण कतरिइनिविधानात; एवं श्राद्धमनेन भुक्तमित्यर्थे श्राद्धीत्यत्र भुजिक्रियायां तद्भावनायांवा इनिप्रत्ययोपात्तायां पाणिकरणकत्वादे रन्वयसम्भवात् पाणिना श्राद्धीसि प्रयोगमहंगा, तथाच कृतपूर्वीकटमित्यादोधात्वर्थएव कट कर्मकरवान्वयः. तदाश्रयमावं तद्धितार्थः। एवमधीतीवेदा नित्यादावपि क्तप्रत्ययार्थ आश्रय उत्पत्तिस्वरूपफले तच्च प्रयोजकतयाध्ययन व्यापारे सच तद्धितार्थकतरि संबध्यते, उत्पत्तिस्वरूपेफले वेदाधिकरणकत्वस्य द्वितीयार्थत्यादयः, साश्रयोत्पत्ति वेदाश्रिखत्यन्वय पोधसम्भवः, प्रकारान्तरेण वेदवृत्तित्वस्यो स्पत्तावन्धयस्या सम्भावित्वेनानभिधानलत्याचद्वितीयोत्पत्तिः । कतकर्मणाः कृतीत्यत्रकृत्पदं कृदर्थविशेषणक्रियापदं, प्रकृतेच क्रियानकृदर्थेविशेषण मपितु तद्धितार्थइत्यतो न षष्ठी। अतएव चाख्यातार्थप्रति धात्वर्थस्य प्राधान्य मितिवैयाकरणमते तिङन्ते प्रत्ययार्थविशेषणत्वाभावात क्रियाया नकृ योगेषष्ठीप्रसंगः, शव शानजादौ लादेशे नलोकाव्ययनिष्ठेत्यादि सूत्रणका रकषष्ठीप्रतिषेधात् नौदनस्यपचन्नित्यादि प्रसंगइति कृद्भहणमनर्थक मितिनिरस्तम् । यत्तु- कर्तृकर्मणोःकृतीतिसूत्रे छद्रहणेन ज्ञाप्यते कृतपूर्वी कटमित्यादा चभिहितेपि कर्मणिद्वितीयेति । तच्चिन्त्यम् , उक्तयुक्त्या षष्ठीनियमने सिद्ध ज्ञापकतायां बीजाभावात् । इतिपदवाक्यरत्नाकरे कारकद्वितीयाविवरणम् । अकारद्वितोयार्थो नामार्थेनापि संगतः। यथानुशासनं तस्य व्यवस्थापन मिष्यते ॥ १ ॥ सुभद्रा संकर्षणवासुदेवा वित्यत्रोभा वित्यत्रोभयशब्दस्य पार्श्वद्रयं तसिलोवृत्तित्वं सुभद्रापदसमभिव्याहत द्विसीयायाः उभयतः ·तथाच . १३० शास्त्रमुक्तावली पाचीन्वयिसंबंधित्व मर्थः सुभद्रामाद्वयवृत्तिवासुदेव संकर्षणा विस्यन्वयबांधः । "नाम्रोद्विधैव संबन्धः सर्पवाक्यव्यवस्थितः । सामानाधिकरण्येन षष्ठयावापि क्वचि द्भवेदि" त्यत्र षष्ठीपदं षष्ठय पवादकविभक्तीना मप्युपलक्षणम् । पार्श्वपदेनात्रच पाश्र्वानां पञ्ज रास्थ्नांवा समूहोनाभिधीयते, किंतु - तत्वनिहितोदेशः । एकपा वधिक द्वितीपार्वनिरूपित परत्वाधिकरणं देश इतियावत् । तेनान पृष्ठयोः पादयतुल्यान्तरयो युदासः। दक्षिणपार्श्वदेशस्तु वामपाश्चा वधिक दक्षिणपार्श्वसमवेतापरत्व निरूपकदैशिकपरत्ववान् वाम पार्था दक्षिणपार्श्वमपेक्ष्यापरोयं देशइतिप्रतीतेः । सर्वतः कृष्णं गोपाइत्यत्र सर्वपदं सर्वदिकपर, वृत्तित्वंतसः, दिगन्वयिसम्बन्धित्वं द्वितीयार्थः । कृष्णस्य सर्वदिक्षुगोपाइत्यन्वययोधः । धिक्शाक्या नित्यत्र धिक्शब्द स्य नरकानुबन्ध्याचारो जुगुप्तानाम द्वेषविशेोवा गहरे द्वितीयाया वृत्ति विषयत्वंवार्थः । तथाच शाक्यवृत्ति नरकानुबन्ध्याचारः शाक्यविषयिणी जुगुप्सावावाक्यार्थः । धिगस्तु तृष्णातरळं भवन्मनइत्यत्र मनइति द्विती यान्तमस्तिक्रियाकर्तृ, धिगितिच मनसानसम्बन्ध्यते, किन्तु क्रियया, तथाच जुगुप्सित सत्तावद्भवन्मनइत्यन्वयबोधः। धिङ्मृर्खेत्यत्र मूर्खसम्बो ध्यकाजुगुप्सा इत्यन्वयबोधः । सम्बोध्यत्वस्याक्षिप्तभवसिपदार्थेनान्वयो भवनएव धिगितिसम्बध्यते इति केचित । उपर्युपरि भूलोकमधोधश्चंद्रम स मध्यधिगगनं रविरित्यत्र उपरिपदस्य ध्रुवावधिकंवा नक्षत्राधिकरण वायुगोलावधिकंवा परत्वं तदधिकरणदेशीवार्थः, तदन्वयि स्वनिष्ठपरत्व निरूप्यत्वं द्वितीयायाः; एवमधःपदस्य भूगर्भावधिकपरत्वं तदधि कारणोदेशोवार्थः, तदन्वयिस्कनिष्ठपरत्व निरूपकत्वं द्वितीयायाः, एवमधिशब्दस्याधेयत्वं वायुगोलार्थक गगनपदसमभिव्याहृत द्वितीयाया निरूपकत्वमर्थः, तथाचधुवाद्यवधिकस्य भूगोलसमवेतपरत्व निरूपितस्या परत्वस्याधिकरणं तदधिकरण देशवृत्तिर्ण भूगर्भावधिकस्य चन्द्रनिष्ठ परत्व निरूपकस्याधिकरणं तदधिकरण देशवृत्तिर्वा गगननिरूपिताधे ·पदवाक्यरत्नाकरः । ६३१ कम् । बतानान् रविरित्यन्वयबोधः।" उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वर बुद्धय" इत्य वोपरिबुद्धीना मुपरीत्यन्वयात उपरिशब्दस्याना वेडितत्वा न द्वितीया । उपर्यध्यधसः सामीप्यइत्यनेनविहित सामीप्याभिव्यंजके दिर्धचनेनु षष्टये विति पुनरभियुत्ताः। एतासामुपपद द्वितीयाना मोंनामार्थेन सहसंगतः, अनुशासनबलाव । तथाहि स्मयते-"उभलर्वतसोः कार्याधिगुपर्यादिषुत्रिषु। द्वितीया ने डेतातेषु ततोन्यत्रापि दृश्यते ॥” इति । धिगितिलुप्तसप्तमी अन्यत्र स्तोकं पचतीत्यादौ क्रियाविशेषणे । एवंसर्वतः पर्याययो रभितः परितः पदयोः, सामीप्यार्थकयोः समया निकषाशब्दयोोंगे द्वितीया । शोकार्थकहाशब्दयोगे शोच्या द्वितीया । शोकोविषयगोचरो द्वेषविशेषः । तत्रालंबनत्वेन विषयत्वं द्वितीयार्थः । हासाधू नित्यत्र साधु विषयको विषयद्वेष इत्यन्वयबोधः । हाराम हादेवर तातमात रित्यादी हापदार्थे शोके नरामदेवर तातादेविषय त्वेनान्वयः, किन्तु सीतायाः स्वषियद्वेषे हापदार्थे राम सम्बोध्यकत्वस्य । प्रत्युपसर्ग पूर्वकस्य धातो योगे द्वितीया । माणवकं प्रतिभान्तिवेदा इत्यत्र ज्ञानविषयत्वं धात्वर्थः, विशिष्टशक्तस्य धातोः खण्डशः फलाबाचकत्वादकर्मकत्वं । तत्र ज्ञाने पदार्थैकदेशे माणवकजमवेत्तत्वान्वया माणवकसमवेतज्ञानविषया वेदा इस्यन्वयवोधः । ज्ञानमा प्रतिभालेरर्थः, फलावाचकत्वादयमकर्मकः । विषयत्वमाख्यातार्थ इत्यपि वदन्ति । परत्व निरूपिता परत्वयं सदधिकरण देशोचा भवत्यन्तरापदार्थः द्वितीयाया स्समवेतत्व मवधित्वं वार्थः । मगधान् विदेहानन्तरा गंगेत्यत्र मगधावधिकेन घिदेहसमवेतेन विदेहावधिकेन मगधसमवेतन परत्वेन प्रत्येकनिक पितं यत्परत्वयं तद्भती तद्देशवृत्तिर्वा गंगेत्यन्वयचोधः । कचिदमा प्तिरन्तरापदार्थः, तद्योगेपि द्वितीयैवप्रमाणम् । प्राप्तिरपि ज्ञापनंगमनंचेति द्वेधा । "अनुरागमयेन भूयसा मधुरेणापि रसेन कोगुणः। प्रियखङ्गमभूमिम वरा यदिविच्छिन्नपदा सरस्वती'त्यत्र भारत्या अनुरागप्रकृतिकेनापि भू यसाश्रृंगाररसेन कोगुणो यदि मिययोः संगनपर्यंत मज्ञापयित्वा मध्ये विच्छिन्नप्रबन्धा चित्रांगदचरितकथा सरस्वतीति प्रकृतम् , अथ सरस्वत्या ·१३२ शास्त्रमुक्तावळी । नदीविशेषस्य लौहित्यवाहुळ्येन भूयसामिष्टेन जलेन को गुणो यदि प्रियस्य जमुदत्य संगाही मप्राप्यैव विलीन गति रखावित्याकरणिक मित्यनयोरुपमावनेः प्रतीयते। एवमंतरेणपदस्याभावार्थः, तदन्वयिप्रतियो ग्यनुयोगिभावोद्वितीयायाः। धन मन्तरेण न सुख मित्यादौ धनसामान्या भावप्रयुक्तः सुखाभाव इत्यन्वयबोधः। द्वितीयार्थप्रतियोगितायां धन स्थधियतया धनत्वस्यावच्छिन्नत्वे नान्वयात् धनसामान्याभावलाभः । अभावयोः प्रयोज्यप्रयोजकभाव स्तु संसर्गः। कर्मप्रवचनीयार्थं हेतुत्वादिभि रन्धितः । नामार्थ स्तत्र चाकाक्षा द्वितीया द्योतयत्यसौ ॥ २॥ - येषां प्रादीना मुपसर्गव्यपदेशबाधेन कर्मप्रवचनीयसंज्ञा तदर्थ एव हेतुत्वादिः । जप मनुप्रावर्ष दित्यत्र जपपदाद्वितीया जपीया हेतुतेत्यन्वयबोधीपयिकी जपानुपदयो राकांक्षामभिव्यनक्ति, विशेषण विभक्तिवनिरर्थकैव । जपहेतुकं वर्षणं च वाक्यार्थः । भवन्तु कर्मप्रवचनीया एव द्योतकाः, द्वितीयाया एव हेतुत्वे हेतुपस्वेवा शक्तिः । अतएव जपेन प्रावर्षदिति तृतीयावाधक "अनु लक्षणे कर्मप्रवचनीय स्त योगे द्वितीये"त्यनुशासन मित्यभियुक्ताः । एव मनोरर्थः सममिव्याहत द्वितीयाया वा साहित्यस्वरूप स्तृतीयायोर्यः। नदी मन्ववलि शाखेनेत्यत्र ना सहावलिता सम्बद्धा लेनेत्यन्वयबोधः । अनुहरि मुपहरि चातुराइन्यवानूपयो हीनत्व मर्थः, लेन हरे हीनाःसुरा इत्यन्वयवोधः । वृक्षं प्रति अभि परि अनुवा द्योतते विद्युत् इत्यत्र चतुर्णा प्रत्यादीनां लक्षणं वाच्यं धोत्यं वा । लक्षमन्तु द्योत्ययोतकभावादिः । वृक्षवृत्ति द्योतकतानिरूपक द्योतनाश्रयो विधदित्यन्वयबोधः । आलोकान्तर संयोगानपेक्षद्रव्यचाक्षुषविषयावं ते रर्थः, तत्र चक्षुापाराणा माभिमुख्यादिद्वारा कथंचिद्धृक्षादेद्योतकत्वं । मुनि मभि विकास मुपेयुषी विलोचने इयत्र विकास: पुटविभागः । सब मुने विकासकरवं ·पदवाक्यरत्नाकरः । द्वितीयार्थः । एवं तत्तक्रियालमभिव्याहारेण नानार्थ कल्पने गौरवा जनकतव लक्षणं । वृक्षवृत्तिजनकताकं धोतनं मुनिवृत्तिजनकताक श्च विकासो वाक्यार्थ इत्यपरे । तञ्चिन्त्य, तथालत्यनुर्लक्षण इति सूत्रप्रणयनवैयात् । एव मित्थम्भावाख्यानपि । ते चत्वारः । तद्युक्ते द्वितीयायाः क्वचिद्विषयीभावार्थः । भक्तो विष्णुं प्रतीत्यत्र नि विषयक भक्तिमानित्यन्वयबाधः । क्वचिदुद्देश्यत्वं, तञ्च क्रियाजनकेच्छाविषयत्वं, शत्रून् प्रतिधावतीत्यत्र शत्रगोचरनाशादीच्छाप्रयोज्या धावनक्रियेत्यन्वय बोधः । भागेवाच्ये द्योत्येवाप्रतिपर्यनवाकर्मप्रवचनीया नत्वभिः। लक्ष्मीहारें प्रतीत्यत्र हरेः स्वामित्वमर्थः । वृक्षं वृक्षमभिसिंचतीत्यत्र वीप्साया द्विवचने कर्मत्वस्य द्वितीययाभिधानादीप्तायां प्रतिपर्यन्वभीनां कर्मप्रवचनीय संज्ञा गत्युपसर्गसंज्ञापवादाय, तेनोपसर्गपरत्व प्रयुक्तषत्वाभावस्वरूप फलमुपपद्यते । मासमधीते इत्यादावधिकरणत्वं द्वितीयार्थः, मासत्वा वच्छेदेनाधिकरणत्वस्यान्वयः क्रोशंकुटिलानदीत्यत्र क्रोशत्वा दिक मध्वपरिमाणविशेषः, तदवच्छेदेन कौटिल्यस्याप्यन्वयो व्युत्पत्तिवैचिच्यात् । क्रोशरव व्यापक कौटिल्याती नदीत्यन्वयबोधः । देश विधया कालविधयाचावच्छेदकत्वं द्वितीयार्थः, तथाच मासमधीत इत्यत्र मासावच्छेदनाध्ययनवत्ता, क्रोशंकुटिलेत्यत्र क्रोशावच्छिन्ना कुटि लताच प्रतीयते । विचतुरादिदिनमात्राध्ययनादरधिकरणतातुमालेन नावच्छिद्यते, किन्तु तदेकदेशेनेत्यपि वदन्ति । - इत्युपपद द्वितीयाविवरणम् ॥ 2 टाभ्यांभिसस्तृतीया त्रानुबंधष्ट स्तयापुनः । तिङादिनानभिहितः कःकरण मुच्यते ॥ १ ॥ टाभ्यांभिसिति तृतीया। तत्र टकारोनुबंधः । आत्वेनैववाचकता। तस्या स्तृतीयायाः, काकरणं कर्तृत्वकरणत्वं, अर्थः । तत्रापि पचतीत्यो

·१
शास्त्रमुक्तावळी ।
दावाख्यातेन पाच कइत्यादौ कृता पक्वपूर्वीत्यादौ तद्धितेन पयोदन
इत्यादौ समासेनाभिहिते कतरि न तृतीया, उक्तार्थत्वेन प्रयोगानहत्वात् ।
एव मक्षादीव्यंत इत्यत्राख्यातेन साधकतमे कर्मसंज्ञया फलत: करणस्यैवा
भिधानात्, पचनकाष्ठमित्यत्र कृता पक्वोदनं काष्ठमित्यत्र बहुव्रीहिणा,
स्नानीयं चूर्णमित्यादी कृत्येन, शत्यागौरित्यादौ च तद्धितेनाभिहिते क-
रणे तृतीयापि व्याख्याता चैत्रेणसूपः पच्यत इत्यत्रविक्लत्यनुकूलःप्रयत्नः
पचेरः; आश्रयस्तृतीयायाः, आश्रयेतादात्म्यनचैत्रः, आश्रयः समवेत
त्वेन प्रयत्नेचान्वति । प्रयत्नएवच प्रधानम् । तत्रैव सूपाभिन्नाश्रयकं फलम
न्वेति । "स्वतन्त्रः कर्ता" "कर्तृकरणयोस्तृतीये" ति सूत्राभ्यां तृतीयाया
आश्रयवाचकत्वानुशालनात् । स्वतंन्त्रोहि धातूपात्तव्यापाराश्रयः । तथाच
तद्धातूपात्तव्यापाराश्रय बोधिका तद्धातुखाकांक्षा तृतीयेति सूत्रयो रे.
कवाक्यतयाऽर्थः ।
तत्रधातोरुपादानस्य शान्दबोधाविषयत्वात् व्यापारस्यच धातुनै
व लाभा दनन्यलभ्ये आश्रये तृतीयायावृत्तिः पर्यवस्यतीति वैयाकरणाः ।
आश्रयांशस्यापि तृतीयाप्रकृतिलभ्यत्वा दनन्यलभ्यतरमाश्रयत्वमाधे
यत्वंवा । प्रयत्नस्य च धात्वर्थवाभावे सएव तृतीयार्थः। अतएव पाकं
करोतीत्यादौ धात्वर्थवहिर्भावेन कृतेनिवेशः। शेषमाख्याते व्याख्यास्यत
इतितार्किकाः।
पच्यतइत्यत्रापि पाकः क्रियतइति कृञा विवरणात कर्मलका
रस्थापि कृत्यादिस्वरूपा भावनैवार्थः । तदन्वयिकर्तृत्वमखण्डं नृतीयार्थः,
अन्यथा दंपत्योखिज्यवृत्तिकर्तृत्व मनुपपन्नं स्यादिति मीमांसाकाः ।
तत्र तार्किकमतमनुसृत्य तृतीया विवियते ।
प्रयत्नवृत्ति विषयि प्रकार प्रतियोगिताः ।
तत्तद्धातु व्यक्षिण्या प्रतीयन्ते तृतीयया ॥ २॥

·१३४ पदवाक्यरत्नाकरः । चैत्रेण गम्यत उच्यत इत्यादी प्रयत्न स्तृतीयार्थः । समवायेन चैत्र विशेषतः लाभ्यतया गमने वचनेच विशेषणम् ! रथेन गम्यत इत्यादौ वृत्तिराधेयत्वम् । तेन स्वद्यते रुच्यते प्रतिभायते प्रकाश्यते इत्यादी विषय विषयिभाव इच्छामावार्थकयोः स्वदतिरोचत्योः ज्ञान मात्रार्थकयोः प्रतिभातिप्रकाशत्योः, विषयित्वार्थकप्रत्ययेनैव सह सा. कांक्षत्वात् । तेन प्रतिबिम्बते इत्यत्र प्रकारप्रकारिभावः प्रतिहतच क्षुर्जनितभ्रमार्थन प्रतिविम्वती, प्रकारित्वार्थक कर्तृप्रत्ययस्यैव सव्य पेक्षावात । नहि मुखप्रतिविम्बतइतिवदादर्शः प्रतिबिम्बतइति प्रयोगः। तेन नश्यत इत्यत्र प्रतियोग्यनुयोगिभावः । अब प्रयत्नत्वंजातिस्तृतीया प्रवृत्तिनिमित्तं लाधवात । अन्यत्र लक्षणा । व्यापारश्चाधिश्रयणादिः क्रियाजनकतावच्छेदकधर्मत्वे नोपलक्षणेना नुगतप्रवृत्तिनिमित्तेन करणप्रत्ययेन प्रतिस्व मुपस्थाप्यः । यदिचाधेयतात्वादिकमखण्डं तदा तद्विशिष्टेपि शक्तिरेवेति न तेन धातुना तत्तदर्थबोधौपयिकी तृतीया कांक्षाभिद्यते । - . व्यापारसान्तरोहेतुः फलेनोपहितोश्वा । करणं तत्रसुब्वाच्यो व्यापार उपधेयता ॥ ३ ॥ सव्यापारकंकरणं । तथा च यदाधिश्रयणादिस्वरूपो व्या. पारो धातुनोपस्थाप्यते, तदाधिश्रितस्यकर्तृत्वं, यदि च नधातु नाभिधीयते विवक्ष्यते च धात्वर्थजनकतया स्थालपादि, तदासर्वोपिकारणगणः करणमेव । तदाहुः- “क्रियायाः परिनिष्पत्ति र्यद्वयापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदातत्र करणन्तत्तदास्मृतम् ॥ वस्तुतस्तदनिर्देश्यं नहिवस्तु व्यवस्थितम् । स्थाल्यापच्यत इत्येषा विवक्षा दृश्यतेयतः ॥” इति । तथा च काष्ठेनपच्यत इत्यत्र काष्ठनिष्ठव्यापारजन्य एकाधिकरण वि क्लतिजनकापाक इत्यन्वयबोधः । तदाश्रय व्यापारोभयं व्यापारमात्र वा तृतीयार्थः । काष्ठव्यापारयो राधाराधेयभावी व्यापारपाकयोश्च जन्यजनकभावश्च संसर्गः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । वस्तुतो व्यापारेण तृतीयार्थेन प्रकृत्यर्थस्य क्वचित्कार्यकारण भावात्मकः संसर्गः, यथा अनुभवेन स्मरति यागेन स्वर्ग गच्छति चक्षुषा पश्यति श्रोत्रेण शृणोति इत्यादौ तृतीयार्थेषु संस्कारा पूर्व सत्रिकर्षशब्दे ध्वनुभव याग चक्षुःश्रोत्राणां जन्यत्वं संसर्गः । कचिदाधाराधेषभावः । चिकीर्षया प्रवर्तते परामर्शेना तुमीयते शब्देन शृणोतीत्यादौ प्रत्यासत्तीभूत श्चिकीर्षा परामर्श शब्दानां समवाय स्तृतीयोपात आधाराधेय भावेन प्रकृत्यर्थ विशेषितः प्रवृ- त्यनुमिति श्रवणेषु जन्यजनकभावे नान्वेति । सर्वत्रवा करण तृतीयार्थे प्रकृत्यर्थस्य जन्य जाकभावसंसर्गे गैवान्वयः । चिकीर्ष या प्रवर्तत इत्यादौ हेतौ तृतीया, नतु करणे, दण्डेन घट इति वत् । इति वैयाकरणाः । अनुमानीयः परामर्श इत्यत्र करणेछप्रत्ययात परामर्शनानुमीयत इत्यत्र करणएव तृतीया, करणत्वन्तु फलोपधायकत्वं । सएव तृतीयार्थः । उपहितत्वंया । हेतुतृतीयाया स्तु स्वरूपयोग्यत्व मर्थ इत्यन्ये । , दिवोर्थकरणे कर्मप्रत्यया अपि साधवः । अक्षादौ कर्मकरणोभयसंज्ञासमुच्चयः ॥ ४ ॥ स्मरतिताव पाणिनिः- " दिवः कर्मचे " ति सूत्रम् । दिवः साधकतमं करणं कर्म च संज्ञायते इति तदर्थः । संज्ञादयसमा वेशार्थक श्वकारः । अत एव मनसा देव इत्यत्र मनसः करण संज्ञा प्रयुक्ता तृतीया, कर्मसंज्ञया च कर्मोपपदप्रयुक्तो ऽणप्रत्ययः, मनसः संज्ञायामिति तृतीयाया अलुक् । एवं स्थिते दीव्यतेः कर. णत्व मभिदधती द्वितीया तृतीया च साधुः । अझै रक्षान् वा दीव्यती त्यत्र दीव्यतेः क्रीडासुखसाधनव्यापारोर्थः । तत्र चाक्षाः करणत्वना स्वयन्ति । तेन अक्षकरणक सुखसाधन क्रीडनव्यापारी वाक्यार्थः।

·. यत्त दिवसाधकसमे करणखंज्ञाप्रयुक्र कार्य देवना अक्षा इत्यत्र ल्युट् , कर्मसंज्ञाप्रयुक्तन्तु अक्षा दीव्यन्त इत्यत्र लः । अझै र्दीव्यत इत्यत्र उभयसंज्ञापमुक्तकार्यप्रवक्तौ परया करणसंज्ञया कर्मसंज्ञातत्मयुक्त कार्य वा प्रतिषिध्यते । तस्मा दक्षान् दीव्यतीति न प्रमाणमिति । तत्र, एवं दिवः कर्मचेति सूत्रे चशब्दवैयर्थ्यप्रसंगाव, ऐच्छिकविकल्पेन कार्यद्वयोपपादकतयैव चकारसार्थकता । व्यवस्थितविकल्पस्य संज्ञा दयविधानबलादेव सिद्धेः। अक्षा दीव्यन्त इत्यत्र देवनसाधकतमत्व माख्यातेनाभिहितमिति न करणतृतीया, नवा देवनाअक्षा इत्यत्र कर्मणि द्वितीया प्रसज्यते, ल्युटा उक्तार्थत्वात् । अधर्मसाधने दाने दाणोथै सम्प्रदानताम् । तृतीया कथयत्येवं संज्ञः कर्मणि कर्मताम् ॥ ५ ॥ पत्र दाण प्रकृतिकेन्न यच्छतिना धर्मसाधनं. दान मुपस्था- पितं, तब चतुर्थ्यथै सम्प्रदानत्वे तृतीया । तेन दास्या धनं संय च्छत इत्यादी दाखीसम्प्रदानकं दानं वाक्यार्थः । न पुनरिहाधर्म खाधनात्वमपि शाब्दबुद्धिविषयः, आक्षेपलभ्यत्वात् । संयच्छत इति तु दाणश्च खाचे चातुर्थार्थे " इत्यनुशाजनेन पूर्वका हाण आत्मने पदं प्रयोज्यं यदि सा हतीया चतुर्थ इन खिम् । एवं सम्पूर्वकस्य ज्ञाधातो रक्षणार्धक्षस्य कर्मणि विषयतास्वरूपं कर्मत्व मपि तृतीयाया द्वितीयाया श्वार्थः । पिया पितरं वा संजानीत इत्यत्र पितृविषयक मवेक्षणं पाश्चार्थः । संजानीत इति " सम्प्रतिभ्या मनाध्यान " इत्यनुशासनेन बम्पूर्वकार प्रतिपूर्वका च आत्मनेपदं भवति यद्याध्यानं रूपरणं न संज्ञार्थ इत्यर्थन सिद्धम् । आध्याने तु मातरं मात्रा वा संजानातीत्येव प्रमाणन्छ । केचित्तु आध्याने दातरं मातु ी जंजानातीरीक साधुः, नतु मात्रेति, तृतीयायाः परमा षष्ठया वाधाव, स एव पितुः खंज्ञान मित्यादौ कृयोगयष्ट्या तृतीयाया बाध इत्याहुः ! सचिन्त्यम् । इति कारकतृतीयाविवरणम् ॥ ।

·शास्त्रमुक्तावळी । प्रकृल्लादिगणा जाता तृतीया तु तदात्मताम् । अबछेदकता वृत्तिप्रकारत्वादि शंसति ॥१॥ प्रकृत्यादिभ्यो विहिता तृतीया काचि तादात्म्य मभिधत्ते । यथा महरयाचारू इत्यत्र । सुखजनक साक्षात्कार विषयधर्मवान् चा रुपदार्थः । चापागा एवा निरामय सुन्दरमजुळादयः । मन भिरामो नयनाभिराम इत्यादी पदार्थ कदेशे सुखजनकलाक्षात्कारे न यनमनोजन्य तादाम्यान्वयः । यावदाश्रयभावी स्वाधिकरणनिष्ठात्यन्ता भावाप्रतियोगी स्थलकालावच्छेदेन स्वाश्रये वर्तमानस्यात्यन्ताभावस्या प्रतियोगी या धर्मः प्रकृतिरित्युच्यते , सतो जाति रीश्वरस्यसार्वज्ञ जलस्य शैत्यं पृथिव्या गन्धो गुणस्य व्यसमवेतत्वं प्रकृतिरिति प्रयो गात् । उत्पत्तिक्षणे शैत्याभायो जले, पाकक्षणे गाधाभावः पृथिव्यां, समायिनाशक्षणे द्रव्यसमवेतत्याभावो गुणे, विद्यमानापि न स्कूल कालावच्छेदेन । विचाबामणस्य मत्सरःख लस्य लंयोगोद्रव्यस्थ कर्म गूस्य प्रतिक्रियादी जात्यादिप्रकृतिजाहयादभीक्षणानुवृत्तेः प्रकृति पई गौणम्। बापदाथै देशधर्मान्वयि तादात्म्यं प्रकृतिपदप्रकृति ककृतीमार्थः । प्रकृपाभित्र चारुत्ववा नित्यर्थः । नाम्ना सुतीक्ष्णच. रितेन हान्त इत्यत्र तुतीमगर सुतीक्षापदबोध्ये लाक्षणिकम् , नाम- वाचक, चारिताबारस्य प्रयनस्य विषयः, तथा च वाचकाभिन्न हु तीक्ष्णपदबोध्या प्रयत्नाविषयाभिन्न दमवानित्यन्वयवोधः । सुतीक्षणपद योगाथै दमत्य निरोधस्तु ध्वननीयो न श्रीतः। सुरथानाप्न राजाभू दित्यत्र नात्यव्ययं, तो लुला गया, नामाभिन्न सुरथपदबोध्यो राजाभूदि- त्यन्वयबोधः । नामेति सम्भावना कमव्ययंवा । गौण गाइत्यत्र पुरुषारम्भक शुभावपचारकावं गोत्रपदार्थः । पत्नयाः सगोत्रव्यपदेशो गौणः । गाभावार्थ माशे गर्गापत्यरवे गारम्भक शुक्रावयव परमाण्वारभ्यावे गोषपदार्थाभेदान्वयः । तथा च पुरुषारम्भक शुक्रावयवारज्यस्माभित्रं यद्गरम्भक शुक्रावयवारब्धत्वं तद्रा - ·पदवाक्यरत्ताकरः। १३६ । निति वाक्यार्थः । धान्येनधनीत्यत्र धान्यानिश बनबोधः जास्या ब्राह्मण इत्यादौ स्वरूपेणोपन्धिते ब्राह्मगत्वे जातिवादाम्यान्वयो नानुपपन्नः । ब्राह्मणपदं वा पुण्यप्रयोज्यजतिस्पनर । पृथिवीजलयो द्रव्यत्वेन साधर्म्यमित्यत्र प्राधान्येनोपस्थापिलेपि पहा यान्तिरता- दात्म्यं बोधयन्तीकृतीया दृश्यते । नपर पाकशाप । एवम घोदिकया सपर्यया सपर्यपूजयत् , बावन पोवादी क्रिया प्रातिपदिकार्थ तादात्म्यमपि तृतीयाबोधयति । विशेष विशेषि तसपर्यायाः पूजातादात्म्यान्वये न निराशाक्षाय , मानुभव इति उह प्रयोगदर्शनात् । यथार्यानुभव वाच कोहि भन्नाः । अत्र " जगादमधुरांवाचं विशदाशरशालिनी" भिरपत्र पाचमिति क्रिया विशेषणमुपादेयम् , मधुरत्वादि विशेषणाच्छिः ८. सामान्यस्या गदधात्वर्थफलेन्वये वाकांक्षवाद , बादशहा खिया विशेषणत्वे क्लीवत्वालम्भवात् इति वामनः पारोपित पुष्टार्थत्वमेवोदाजहार । नत्वभवन्मतायो । दुरंजगादे त्येतावतैव वाचि धात्वर्थपले मधुरसादारल्यायो मयुरक्षा बादाम्यस्या र्था प्राप्ती आक्षेप लय पढेना विधामाद धोष मर्थः । आकांक्षा घिरहेत्व भवन्मतयोग एव स्यात् । एव मी. दिना पर्यपूजय दित्यतावच सामञ्जस्ये पार पुष्टार्थः त्याच मतु निराकांक्षमिति । वपर्ययेति करणाहबादी मुलीसा, धात्वस्य भावनायां करणत्वेना न्वयादिति भाटाः । क्वचि ततीयाया अवच्छिन्नरक मरच्छेनकत्वं वार्थः । वद्वित्वेन बढेः कारणत्वं कार्यत्वं प्रतियोगित्वं महारर विशेष्यत्व मित्यादी कारणावादिषु वह्नित्व वृत्य वच्छेदकार निरुपमा वदित्व निरूपका वच्छिन्नत्व वत्वंवा वाक्यार्थः । खमबाल रुपवा नित्यत्रतु मत्वथैकदेशे ऽधिकरणतायां समवाया वच्छिन्नारद, साग ध्वंलो नास्तीत्यत्र नार्थे समवायावच्छिन्नरचं प्रभारी पनि भित्रयाच ·शानमुक्तावळो । यथैव प्रति योगियया ध्वंलोना विशेषणं सद घटित संस्गजैव तृतीयापि इत्याद जनवाया बच्छिा दल प्रतियोमिकः संवर्गा भावो लभ्यते ! संसर्गीभूत प्रतियोगितामा सपदार्थति व्युत्पत्ति वैचित्रया समवामा वच्छिन्न प्रकार इलि स्वलन्त्राः । एतेन घटत्वेन घटोनास्ति शशीयत्वन अंग मारित इत्यादि प्रयोगा प्रा. লালিত স্বণি থাভাাঃ । तच्चेदमवच्छेदकत्वं क्वचिघटकतास्वरूपमपि । यथाधूमत्वेना वहिव्याप्तिः वहावयः पिण्डेन धूमव्यभिचारः, वह्रिथुमयोः पर्वतेन वह भावहत्यादौ धूमव्यापकवद्विभत्तिधूमत्वव्याप्तौ धूगत्वस्य धूमाभाववठ्ठ त्तिवद्वित्वादो व्यभिचारे धूमाभाववदयः पिण्डस्य, वह्नि धूमलामानाधि करण्येसहभावे पर्वतस्य च, घटकत्वात् । खगेनैशि विपरोणगच्छती लादो कर्तद्वारकमधिकरणत्वम्, दैशिकाविशेषणला संसर्गावच्छिन्ना वृत्तिर्वातृतीयार्थः । भूगर्भावधिक तुल्यान्वरा यस्य वर्षे वयवाः सदेशः सम इत्युच्यते । तदितरोविषमः । अत्रसप्तम्यर्थे तृतीया, नतुगमनस्य स मविषमदेशत्ति व्यापारजन्यत्वविवक्षयाकरणे; तथातति "समस्तृती यायुक्ता" दित्यत्र खकरणकादित्येव मुनिरवक्ष्यत, नतुवृतीयायुक्तादिति । रजतत्वेन पुरोवर्तिनं जानातीच्छति करोतिबेष्टीत्यादौ प्रकारत्वे तृतीया । विशेष्यत्वंधातोः फलविधया द्वितीयायावाअर्थः। तत्रैव निरूपकत्वेन तृतीयार्थस्यान्वयः । लक्षणप्रामाण्यादिभि रतुमाने निरूपणीय इत्यत्र शाब्दबोधानुकू लव्यापारो निरूपेरर्थः, तत्समभिव्याहत तत्कर्मकृत्य प्रत्ययस्य निरूपण जन्यशाब्दबोधविशेष्यतावदर्थः, कृत्यार्थंकदेशे विशेष्यतायां निरूपक तया तृतीयार्थस्य प्रकारत्वस्यान्वयः । तेन लक्षणादिप्रकारतानिरूपिताया निरूपणजन्यशाब्दबोधविशेष्यता तद्वत्यनुमान इति वाक्यार्थबुद्धिः । .

·पदेवाक्यरत्नाकरः । तबविशेष्यतामा कृत्यप्रत्ययार्यः, शाब्दबोधस्य धातुनैध लाभात, कर्मप्रत्ययोपसंदाने धातुनाव्यापारविशषितस्य फलस्याभि धानादिति व्यापारफलयोः पृथक्शक्तिवादिनः । अन्येतु धातुना फलविधयो पात्तं कर्म प्रत्ययाः तादूप्येणाभि दधते, तेन शाब्दजनक व्यापारजन्य शाब्दबोध विशेष्यो निरूप णीय पदार्थ इति मन्यन्ते । परिच्छिन्नत्व मपि कचित् तृतीयार्थः। द्विद्रोणेन धान्यं क्रीणाती त्यादौ द्रोणो गुरुत्व विशेषः, क्रय कर्मत्वान्वयी तृतीयार्थः । तच्च द्विद्रोण समवायि द्रव्य दयारम्भक परमाणुरव समनियता या संख्या तत्सजातीय संख्याध्यापकत्वम् । व्यापकत्वन्तु आधारतया स्वाधार द्रव्यारम्भकत्वेन वा संसर्गेणा वच्छिन्नं प्रवेशनीयम् । तथाच ऋय कर्मत्वं नाम क्रय जनितं स्वत्वम् । तच्चैकमेव सकलेषु धान्यतदारस्भकेषु धान्ये के. ववा। भवतिच परमाणुष्वपि स्वत्व स्वीकारे साक्षा देव तादृश संख्यायाः कोटित्वादे पिकत्वं । इतरधा तद्धान्यमात्र वृत्त्यपि स्वत्वं परम्परया तथेति द्विद्रोणसमवायिद्रव्यारम्भक परमाणुत्व समनिय तासंख्या तत्सजातीय संख्याव्यक्तिं प्रति साक्षा परम्परयावा व्याप. कस्य धान्यवृत्तेः स्वत्वस्य जनिका क्रियेत्यन्वय बोधः । एकदेशि नस्तु द्वाभ्यां द्रोणाभ्या मारब्धं गुरुत्वान्तरं द्विद्रोणम् । तत्समवायित्वं धान्यान्वयि तृतीयार्थः, एकोधान्यराशिरिति प्रतीत्या तिरिक्तस्य राशे स्वस्यधान्ये सत्त्वस्यच स्वीकारात् । अन्यथा वयविमात्रा सिद्धि प्रसंगादित्याहुः । तच्चिन्त्य, राशी धान्यत्वादीनां स्वीकारे धान्ययवा शुभयादि घटितराशौ तुल्ययुक्त्या धान्यस्व यवत्वाद्य भ्युपगमेन यव. स्वादिना साड्दर्य प्रसंगात् । पत्त- एकजातीय मवनमनं प्रति विद्रोण स्वरूपस्या वयवि गुरुत्वस्य तावतांच परमाणु गुरुत्यानां वैकल्पिकी कारणता, द्विद्रोण ·अन्यथा शास्त्रमुक्तावळी । प्रयोज्य जातीयावनमनप्रयोजकानि यावन्ति गुरुत्वानि तावद्भि राश्रय घटित परम्परया संस्कृष्टत्वं धान्येषु तद्वृतिस्वत्वेवा प्रतीयत इति । तत्र अवयविगुरुत्वस्य साक्षात्पतनं प्रत्येवा समवायिकारणत्व मव नमनेतु परमाणु गुरुत्वानामेव परम्परया तथात्वम् । सर्षपराशि जनितावनमनापेक्षया लोहपिण्ड जनितावनमनस्य प्रकर्ष प्रसंगात् । कारणोत्कर्षेण कार्यो की वश्यभावादिति न्याया द्वितीयाध्याये विवृतत्वादिति दिक । सामानाधिकरण्यादिः सहार्थःस्यादनेकया। तृतीयार्थ स्तदीयत्व मभेदः कारकं तथा ॥ २ ॥ खयोगि संयुक्तत्व समवायिसमवेत्तत्व देशदैशिकत्वकालकालिक स्वादिरनेकविधः सहार्थः । सच यत्र नामार्थविशेपित्तो नामानान्वेति तत्रप्रतियोगित्वं तृतीयार्थः । संकर्षगेन लहवासुदेव इत्यत्र संकर्षणप्रतियो गिक संयोगवदधिकरणसंयुक्तो वासुदेवइति, सहरूपेण रस इत्यत्र रूपप्र. तियोगिकसमवायवदधिकरण समवेतो रसइति, सहैवदशभिः पुत्रै भीर वहतिगर्दभी त्यत्र दशपुत्रप्रतियोगिक दैशिकसंवर्गवत्ति देशे दशि केन संसर्गेण विद्यमानागर्दभीति, सहपल्या पतिरित्यत्र पत्नी प्रति योगिकाधिकरणे कालिकेन संवर्गणविद्यमानः पतिरिस्यन्वयः । सहदिवसै दीर्घाः श्वासदण्डा इत्यत्र दीर्घपदस्य चिरस्थिरः आयतश्चार्थ स्तृतीयायाश्चाभेदः, खच चिरस्थिरे दीर्घपदार्थे, सच समानकालीनस्वे सहाथै, सचायते दीर्घपदार्थेन्वेति । व्युत्पत्तिवैचि च्यात् । एवं च दिवलाभिन्न चिरस्थिरसमानकालीन दीर्घाभिन्नाः श्वा-- सदण्डा इत्यन्वयबोधः । तृतीयार्थेभेदान्वये च समानलिंगवचनादि नतन्त्रं, सीतयादारवानित्यादिप्रयोगात । तेन कन्यया सहरमणीयो घर इति नानुपपन्नम् । एममेव पुत्रेण सहागतः पितेत्यादौ पुत्राभिन्नो यआगत स्तत्तमानकालीनागताभिन्न:: पितेत्यन्वयवोधः, गमनविशिष्ट ·पदवाक्यरत्नाकरः । योः समान कालीनत्वे भालमाने गमनयोरपि सद्भासते, विशिष्टान्वयबोध सामग्रीस्वभावात । पुत्रेण सहागच्छति पुत्रेण लहागत्यष्ठितीत्यादी कर्तुतीमा, वदन्वितमागमनं खहार्थे समानकालीनस्वे, तच्च द्वितीयागमने, तचा ख्यातार्थकतत्वे घेति धनेन सहगां लभतइत्यादौ तृतीयार्थः कर्मवं, तल्लामे खसहाथै सगोकर्मकलाभे व कर्तृत्वादावन्वेति । धनकर्मफलाम समानकालीन गोकर्मकलाभकरों त्यन्वयः । दण्डेन सहचरणोपाद्यते अध्वर्युणासह लदस्याय ददाति शक्रपदेन सह स्वर्गास्पतति पित्रा सहमातुः स्मरति नाचा सहनद्यान्ति ष्ठति इत्यादौ सम्प्रदानापादानविषया धिकरणत्वानि यथायथं तृती यार्थः । सहयुक्तधातु ना भिहितयोः क्रिययोः पदान्तरनिर्दिष्टः सर्वोषि कारकगणो यौगपद्येनान्वेति, अन्यत्र तृतीयानिर्दिशत् । तेन मा गच्छति पुत्रे नगरं गच्छति पितरि पुत्रेणबह नगरं गच्छति पितेति न प्रयोगः, योरपि क्रिययो नगरकर्मवान्वयौव्ये नगरकर्मक पुत्रकर्टक गमनस्यबाधात । गवा सहधनं लभत इत्यत्र गोकर्म लाभे धनकर्मकला. भेचाख्यातोपातो गुणविधयाप्रथमानिर्दिष्टो वा प्रधानविधयाभाषते । सहार्थ एव घा समानत्यम, तेन गोश्णा गवा सहधनं लभते मैत्र इति न प्रमाणम् । पन्या सह यजत इत्यत्र पन्या गौणं कर्तृवं तृतीयया निर्दिश्यते। यदि दम्पत्यो नयालक्तं किमप्य खण्डं कर्तृत्वं, सहमुक्तेन।क्रिये एकाबहार्थ प्रवि विशेषण मपराप्रधानं । यस्यच कारकरय प्रधानक्रियायां नान्वयः तजातीय गुण क्रियापि तृतीयया न प्रतिपायने । “सहयुक्त प्रधान " इति सूत्रस्याय मर्थः, सहयुक्तक्रियान्वयिनो स्तुल्मजातीययोः कारकयो मध्ये यदप्रधानम प्रधान क्रियाकारकं तस्मिन्नभिधेये तृतीयेति । तेन ग्रामेण सह चैत्रो गच्छतीति न प्रमाणम् । प्रमाणेच ग्रामेण सह गृह गच्छति चैत्र इति । एकक्रियाकारकत्वं साहित्य मिति प्रवादेतु एकपदोपात त्वेन क्रिययो क्यव्यपदेशः ।

·४ - तथाच . १४४ साबमुक्तावको यत्त पुत्रेण सहा गच्छतत्यादौ यत्कारकान्वयिनी या तत्कारक विशिष्ट तक्रियासमानकालीनत्वं सहशब्दार्थः, तदेकदेशेकारकन्वितं वृत्तिमत्वं तृतीला भिधत्ते पुत्रकर्तृताविशिष्टा गमनसमानकालीना गमनकतत्यन्वय धोधः । नच तत्कारका न्वयिनी खाक्रिया पदान्तरेण न प्रतिपादिता, सथा सति सह पदं तत्र मूकम् । अखएपात्र पुत्रकर्तृकागमनकालीन मागमनं पुत्रकर्तृक गमन समानकालीनमागमनं च न प्रतीयत इति । तन्न, तथा सति यशसालहमूर्छति तव शतुरित्यादौ श्लेषभित्तिकसहोत्यलंकारे यशः कर्तृकवृद्धिसमानकालीन मोहकर्ता शतुरित्यन्वयबोधानुपपत्तेः । मूर्छ सीत्यनेन कर्तृवान्विताया मोहक्रियाया एवाभिधानात् सहशब्देन यशः कर्तृकवृद्धिसमानकालीनस्वाभिधानासम्भवात् । सम्भवेवा यशला सह मुह्यति तवशनु रित्यत्रापि तथा प्रतीयेत तस्मा मूर्छति नाश्लिष्टार्थेन वृद्धिाहश्वोपस्थितः, तत्रवृद्धी तृतीयार्थयशाकर्तृत्व स्य, वृद्धः सहशब्दार्थसमानकालीनत्वे तस्य च मोहेन्वयः । सहार्थ खमानकालीनत्वे विशेषणतया विशेष्यतयाचान्वये सद्धातुजन्यक्रिया पस्थितिस्तन्त्रमिति मुह्यतिनावृद्धे रनुपस्थापनात् यशक्षा सहमुह्यति शतुरिति न प्रयोगः । नया सहपदस्य क्रियाकारकभेदेनार्थभेदः, रूपप्रागभावेन सह गन्धमागभाव इत्यादौ क्लुप्तया समानकालीनत्व शक्त्यैव निर्वाहाव। तृतीयायाः करणकर्तृत्वयोः क्लप्तशक्तिकायाः कारकचतुष्टये शक्तिचतुष्टयं कल्प्यत इत्यतिलाववम् । ननु गां पुत्रे धनं पितर लभमाने पुत्रेण सहधनं लभत इत्यपि प्रसज्यते । नच तृतीयानिर्दिष्टभिन्नस्य कारकस्यैकम्पावच्छिन्नत्वेन गुणप्रधानक्रिययो रप्यन्वयबोधसामग्रयपेक्षणीया, अत्र च नधनकर्म ताया गुणक्रियायामन्वयसम्भव इति न तथा प्रयोगइति वाच्यम् । एवं सति शिशुः पयोधास्यति सागरे सहेत्यत्र श्लेषभित्तिक सहोक्तौ धास्य वीत्यनेन धारणपानक्रिये उपस्थिते सयो र्धारणेसागरकर्तृत्वस्य सहार्थ ·पदवाक्यरत्नाकरः । १४५ यत्र पय समानकालीनत्वे धारणस्य पाने सहार्थस्य पयःपदार्थक्षीरकर्मत्वस्यचा न्वयः, गुणक्रियायां सागरकर्तृकधारण नतदन्बयो बाधात् , किन्तु पयः पदार्थ सलिलकर्मत्वस्येति नैकरूपावच्छिन्नस्य कारकस्य द्वयो रन्वयस म्भव इत्यनुपपत्तितादवस्थ्यात् । तेनैककर्मवाद्यपि कर्तृत्वार्थक तृती यासमभिव्याहतस्य सहपदस्यार्थ इत्यपि निरस्तमिति चेन्न: -गुणप्रधान क्रिययो रेकपदार्थकर्मकत्वाधन्वयस्यैव व्युत्पत्तः । इदमत्रा कूतं-शिशुः सागरः सह पयोधास्यतीत्यादौ शिशुपदेन शिशोः सागरपदेन समुद्रस्य सहपढेन समानाजीनत्वस्य धाम्यति पदेन खण्डशोभाविधारणत्व पानकर्तृत्वानांच प्रयापदेन नीरक्षीरयो द्वितीयया कर्मत्वस्योपस्थितिः, सागरकर्मक धारणे नीरकर्मतायाः शिशुकर्मकपाने क्षीरकर्मत्वस्य योग्यताज्ञानं, परस्परं पदानामाकांक्षा ज्ञानचेति शान्दसामग्री तया सागरकर्तृक नारकर्मधारणसमानका- लीन शिशुकर्तृका क्षीरमिका भावपानक्रियेत्यन्वयबोधः । शब्देन क्षीरमावस्योपस्थितिः समानफलोपधायक पयःपदजनितनीर स्मृतिः [न] तद्योग्यता ज्ञानादिविरहाद , यत्र च प्रधानक्रियायामपि न कमत्वान्वयः, तत्र तदघटिताभिन्नैव सामग्रीति दिक् । श्लेषस्थले एकपदोपात्तयोरभेदोव्यंजनया प्रतीयते, वैयंजनिक बोधे बाधोनविरोधी । श्लेषमूलका भेदाध्यवसायाञ्च क्रिययोरेककमत्व सहपदेन ध्वननवृत्त्याप्रत्याप्यते । एवमेव सकलकलं पुरं.चंद्रमण्डलभिवे त्यादौ [स]कलकल सहितस्य सकलकलायुक्तस्यच श्लेषभित्तिकाभेदात स एवसाधारणधर्मतया परिस्फुरतीति तु रखविद्याविदः । श्लेषस्थ ले पयःपदस्य पयःपदवाचित्वावच्छिन्ने लक्षणा, तत्कर्मत्वं च धारण पानयो रुभयो रग्य बाधितमेव । एवं पुरचन्द्रयोः सकलकल पद प्रतिपाद्यत्व मेव साधारणो धर्मइति व्यंजना विदेषिणः । पुमान् स्त्रिये" ति सूबे स्त्रिया सहोक्तौ पुमान् शिष्यत इत्यादि ब्याख्यान मनुपपन्न, मुख्य क्रिया कर्मण्य नमिः १९ नन्वेवं ॥

·पदवाक्यरत्नाकरः । स्यासह व्यक्तिमवगाहते बुद्धिरित्यत्र तृतीया द्वितीययोः विषयतारूपं कर्मत्वं, अवगाहते निरूपकत्वफलकोविषयितारूपो व्यापारः, आख्या- तोपात्तं गोणमगौणं वा कर्तृत्वं प्रकृत्यर्थ विशेषितं तद्विशेषणंवा, गौण प्रधान क्रिययो विशेषणतया विशेष्यतयावा, प्रथमान्त विशेष्यक शाब्द बुद्धिपक्षे गुणक्रियाया देधान्वयः । तथाच जातिकर्मकावगाहन कर्तृ बुद्धि जतिकर्मकावगाहन समान कालीन व्यत्नयवगाहन कीत्यन्वय बोधः । सहपद तुल्याश्चि साकसार्ध समं शब्दाः । महाशरीरे वैजात्यविशेषो यासमग्रता । तदभावो यद्विकारात् तृतीया तत इष्यते ॥ ३ ॥ सन्तितावच्छरीरेषु समग्रत्वलक्षणा मनुष्यत्वव्याप्या ब्राह्मण स्व व्याप्या वा जातपः, पदवच्छिन्ने विजातीयानां त्वगसृगस्थिपादा- दीनां समवाधिकारणता । अस्थिवृत्तिलमवायेन महाशरीरोत्पत्तो तादात्म्येना स्थिकारणं, अतो नमाख व्यभिचारः । काणखा शरी रादौ च न साजातिः, तदवच्छिन्नसमवायिकारणस्था विकृतचक्षुर्गोल कपादादरमावात् । एव मधिकावयवेपि त्रिलोचनादौ न साजातिः, अधि कस्य तृतीयलांचनस्य तस्सामग्रथा मनुप्रवेशात् । तथा च " येनाङ्ग. विकार " इति सूत्रे 'येनांगनांगिनो विकारस्ततस्तृतीयेति वृत्तेरयमर्थ:- यत्समवेतत्वप्रयुक्तो महाशरीरत्वजारभावः खण्डशरीरे ततःप्राणि प्रतीकात् तृतीयति । अवयवस्य विकारस्तु फलतः सिद्धयति, विकृतावयवसमवेतत्वस्य महाशरीरत्वाभाव प्रयोजकत्वाद । अक्षणाकाण इत्यत्राक्षिपदं गोलकपरं, समवेतत्वप्रयुक्तखामग्रयाभाव स्तुतीयार्थः, काणपदस्य चक्षुरधिष्ठित गोळकारब्धत्वे सति चक्षुरनधिष्ठित गोल कलमवेत शरीरमर्थः । तथा च मोल कसमवेतत्व प्रयुक्तसमग्रत्वा भाववान् चक्षुरधिष्ठितानाधिष्ठित गोलकसमदेतः पुरुष इत्यन्व यबोधः । गोलकस्यविकारः कनीनिकोपघातादिप्रयुक्तो बजात्य विशेषाभाव आक्षेपलभ्यः, अविकृतचक्षुरारभ्यत्वस्य महाशरी ·कचि १४८ शास्त्रमुक्तावळी । रस्वाभाव प्रयोजकत्वाभावाद प्रयोज्यप्रयोजकमावस्तु व्याप्य- व्यापकभावस्स्वरूपसम्बन्धविशेषोवा । एवं पादेन खजइत्यत्र पाद वृत्ते स्तसंस्थान वृत्तेवा जातिविशेषल्याभाववति पाने समवेतः खञ्जपदार्थः । तथाच पादसमवेतत्वप्रयुक्तसामग्रयाभाववान् यथा स्थितपादसमवेत इत्यन्वयबोधः । यदि चामूलमुत्खातैकगोलको लून पादको वा काणः खजश्च भवति, तदा चक्षुरधिष्ठितगोळकद्धया समवेतत्वे सति चक्षुष्मद्गोलसमवेतः काणः; समग्रपाददयासमवेतः पादसमवेतः खंजः; तादृशस्थले चाक्ष्णा पादेनेति सम्बध्यते । वस्तुतस्तु तृतीयाया विकारोर्थः, सच क्वचिन्नाशः, दुपधातः, काच च्छापादिः । तथा चाक्षणा काण इत्यत्राक्षिविकार प्रयुक्तचक्षुःशून्यत्ववदोळकवान् तत्प्रयुक्तचक्षुष्मद्गोळकद्धयासमवेतत्व क.न् वेत्याकारको बोधः । काकगोलकस्य तु शाप एव विकारः । अत एवं एत मक्षणा काणी चकार च रामो रघुराजपुत्र मुरारिः। मुखेन त्रिलोचन इत्यत्र मुखे लोचनत्रयवत्ताप्रयुक्तो विकारः सामग्रयविशेषस्याभावः तत्प्रयुक्तो महाशरीरत्वाभावः, गोळफाभ्यां मुख मुखेन शरीरं प्रारभ्यत इत्यभिप्रायेण मुखेन त्रिलोचन इति माधः । वपुषा चतुर्भुज इत्यत्र वपुःपदं शरीरपूर्वार्धपरमिति दिक् । हेती तृतीया हेतुस्तु कारको ज्ञापको द्विधा । जन्यत्वं ज्ञाप्यता बस्या अर्थ इत्येकदेशिनः ॥ ४ ॥ इति हेतो तृतीये ' त्यनुशासनेन हेतोः प्रकृतिलभ्यतया हेतुत्वे तृतीयावाच्यत्व मनुशिष्यते । हेतुश्च द्विविधो जनको ज्ञापकश्च । दण्डन घटा धूमेन वहिरित्यादा वाधाराधेयभावन दण्डहेतुत्वयो धूम ज्ञापकत्वयोश्च निरूपकतयाच कारणताघटयो आपकतावद्वयोश्चान्वयः । मणिकृतस्तु न ज्ञापकत्वं तृतीयार्थः, चक्षुषा रूप मिति प्रयोगप्रसंगात; धूमस्याज्ञापकतया धूमेन वहिरित्यप्रयोगप्रसंगात;

·पदवाक्यरत्नाकरः । १४९ अननुशासना च । किन्तु धूमेन वद्विरित्यत्र धूमपदं धूमज्ञाने वाह पदं वह्विज्ञाने ज्ञायमानवद्वौ वा लाक्षणिकम् । हेतुताच तृतीयार्थः । तथा च धूमज्ञानवृत्तिहेतुतानिरूपकज्ञानविषयो वहिरित्यन्वयबोधः । चेष्टया पचतीत्यादौ चेष्टाज्ञाननिष्ठहेतुतानिरूपकज्ञानविषयभावनेत्य न्वयाधः । भावनावाचन आख्यातस्य ज्ञायमानभावनायां लाक्षणि कत्वात आख्याताथै कदेशे ज्ञाने निरूपकतया तृतीया हेतुत्वस्यान्वयः। विभन्यर्थयो न परम्पर मन्वय इति पुन रप्रामाणिकम् । एवं प्रत्यक्षो पजीवकत्वेन निरूप्यत इत्यादौत्वप्रत्ययः प्रत्यक्षोपजीवकत्वज्ञाने लाक्ष- णिकः । तनिष्ठजनकनानिरूपकावं निरूपणे भासते । प्रत्यक्षोष जीवकत्वसंगते ज्ञानं च तजिज्ञाशाया जिज्ञापयिषाया वा प्रयोजक त्वेन निरूपणजनकम् । यजेतेति वेदेन याग इष्टसाधन मित्यादा वपि वदज्ञानजन्यज्ञानविषयेष्टसाधनत्ववान् याग इत्यन्वयचोध इत्याहुः । एकदेशिनस्तु जनकत्वं ज्ञापकत्वंवा न तृतीयाः, तथासति घटो नरासभनातेवत घटो नदण्डेनेति प्रयोग प्रसंगात; दण्ड निष्ठ हेतुताया अभावस्य घटे सुतरांसत्वात् । नच निरूपकता संसर्गों वृत्तिनियामको येन तसंलगांवच्छिन्न प्रतियोगिताको हेतुत्वाभाव स्तु तीया समभिव्याहतेन ना बोध्यते । नापि वृत्त्यनियामक सम्बन्धः प्रतियोगिता वच्छेदक इति जन्यत्वं ज्ञाप्यत्वंच तृतीयार्थ इत्याहुः । तञ्चिन्त्यं, वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितानच्छेदकत्वे घ. टो न पारिमाण्डिल्येनेत्यादौ घटे पारिमाण्डिल्य जन्यस्वाभावी प्रसिद्ध प्रतियोगितयां नबोधयितुं शक्यः, तृतीयार्थे च निरूपकता संसर्गा वच्छिन्न प्रतियोगिताकः पारिमाण्डिल्याभाव श्वा प्रसिद्ध इत्यनन्वय प्रसंगादित्याधिक मुपरिष्टाव । हेताविति सूत्र फलमपि हेतुः। अध्ययनेन वसतीत्यत्राध्य- यन फररको वासो वाक्यार्थः । तत्फलकत्वं च तदिच्छाप्रयोज्या ·१५० शास्त्रमुक्तावळी । चारविश्यत्वं, नतु तजनकत्वं, निर्वाणेन मुगत मुपास्ते -जालम इत्यादौ सुगतोपासने निर्वाणजनकताया बाधात् । तुलोपमान्यशब्दार्थ सादृश्यप्रतियोगिताम् । तृतीयाप्याह षष्ठयेव स्या तुलोपमयो ईयोः ॥ ६ ॥ सादृश्यवाचकपदसव्यपेक्षा तृतीया षष्ठी च सादृश्यान्वित प्रतियोगित्व मभिधत्ते । चन्द्रेण चन्द्रस्य वा सदृशं तुल्यं समं वा मुख मित्यादौ चन्द्रप्रतियोगिकसादृश्यवन्मुख मित्यन्धयबोधः । यदि सादृश्य मतिरिच्यते, तदा तत्प्रतियोगित्वमपि तथा । यदिच वृत्तितद्धर्मवानेव सदृशपदार्थः, तदा वृत्त्यन्वयिनिरूपकत्वमेव प्रति योगित्व तृतीयार्थः । तथा च चन्द्रनिरूपकवृत्तिमद्धर्मवन्मुख मित्य न्वयबोधः । सादृश्यघटकभेदे च तृतीयार्थः प्रतियोग्यनुयोगिभाव स्वरूप एवान्वेति, घरेन रहित शून्यं वा भूतल मिन्यादौ प्रति योगित्वार्थतृतीयादर्शनात् । भेदाविशेषितसाधार्थकसदृशशब्दादि योगेपि वृत्त्यांन्वतनिरूपकत्वार्थिका तृतीया , रामरावणयो युद्धं रामरावणयो युद्धेन सदृश मित्यपि प्रयोगात् । एतादृशानन्वयालंकारे प्रथमता रामरावणयुद्धनिरूपितवृत्तिकधर्मवद्रामरावणयुद्धमितिबोधः । ततो भेदांश मपहाय साधर्म्यमात्र लाक्षणिकपदप्रयोगफलविधया निरुपम रामरावण युमिति वैयंजनिकोबोधः । समानसः शान्दो घेत्यन्यदेतद । सदृशपदं निरुपमे, युद्धपदं रामरावणयुद्धतरत्र लाक्षणिकं. रामरावणयो रिति पदं लक्षणातात्पर्यग्राहकमिति काव्यमार्गविरुद्धम् ; [अ] निरूढ़लक्ष णायाः प्रयोजनशून्यत्वेनेयार्थत्वोपगमात् । सादृश्यवाचिनोरपि तुलोपमयो योगे चन्द्रस्त्र तुलामुपमा वा मुखं धत्त इत्येवप्रमाणम् । नतु चन्द्रे 'णेति । कथं तर्हि " तुला यदारोहांत दन्तवाससे" ति, "स्फुटो पमम्भूति सितेन शम्भुने " ति प्रयोगइति चेत? सहपदस्याध्याहारेण तदर्थस्य संसर्गविधया वा भाने सहयुक्ते तृतीयाप्रयोगात । तथा च दन्तवास: कक तुलाकर्मकारोहण समानकालीन तुलारोहणकर्तेति, भूतिसित , ·पदवाक्यरत्ताकरः । शम्भवभिन्नस्फुटोपम समानकालीन स्फुटोपमाभिन्न नारदं, इति चान्वय बोधः । परेतु चैत्रणसंयुज्यते समवैतीत्यादौ निरूपकत्वं, निरेण वैरा यते निमत्सरेण सहस्पर्धते इत्यादौ विषयविषयिभावः, तेन सहोपमी यते तुल्यते इत्यादौ तदीयत्वादि सहार्थः । अत एव तदुत्तमांग समश्चमयैव तुलाभिलाषिण" इति श्रीहर्षः । सहयुक्ते तृतीयातु साधुत्वार्थे त्याहुः । प्रकारोद्विविधः विशेषणमुपलक्षणं च । तत्र तद्बुद्धिसमान कालीनत्वे सति तद्बुद्धिप्रकारोविशेषणम् । प्रमेयोद्रव्यं गौरिति प्रती तौ गोत्वादि । तद्बुद्धयसमानकालीनत्वे सति तद्बुद्धिप्रकारउपलक्षणं । यथा गुरुणाटीका, कुरुणाक्षेत्रमित्यत्र कुरुगुरू । अत्र हि तत्कालनि- ठस्य ध्वंसस्य कादाचित्काभावस्य प्रतियोगित्वं सम्बन्धश्च तृतीयार्थः ! तथाचा विद्यमानस्य गुरोष्टीका कुरोः क्षेत्रमित्यन्वयबोधइति केचित् । "इत्थम्भूतलक्षणे तृतीये" ति सूत्रे अतीतार्थकोपि निष्ठाप्रत्ययोपि साधुः । इत्थं भूतस्य अतीतस्य लक्षणेसम्बन्धे बोध्ये तृतीया साधुरिति सूत्रार्थः । इत्येतन्मतोत्तम्भनावसरे मिश्राः - विशेषणत्वं प्रकारत्वं च पर्यायशब्दो। योयस्यां बुद्धौ यत्रप्रकार स्सतबविशेषणं । विशेषणोपस्थापक मविशेषण मुपलक्षणम् , यथा काकेनोपस्थितः संस्थानविशेषादिः देवदत्त गृहविशेषणीभूय भासतइति तत्प्रतीतापल क्षणं काकः । एव मनुमितो लिंगस्य शाब्दबोधेपदस्य उपलक्षणत्व मिष्टमेव । काकेन देवदत्तगृहाइत्यत्र च काकज्ञानजन्य बुद्धिविषया देवदत्तगृहा इत्यन्वयबोध इत्यपरे । विशेष्ये साक्षात्संसृष्टं विशेषणं, परम्परयोपलक्षम् । यथाह शिवादित्यः- “व्यावर्तनीयमधितिष्ठति यद्धिसाक्षादेत द्विशेषणमतो विपरीतमन्यता दण्डीपुमानिति विशेषणमत्रदण्डः पुंसोनजातिरतुदण्डमसौ ·शास्त्रमुक्तावली । च तस्ये " ति । अनुदण्डं दण्डमनुगतादण्डत्व जातिः पुंसो नविशेषणम् , किं स्वसौदण्डस्येत्यर्थ इत्यपरे । मणिकृन्मतानुयायिनस्तु विशेषण मुलक्षणमिति . परिभाषा- नानार्था । यत्र दण्डीपुरुष इति ज्ञानं, तत्र ततो निर्दण्डि पुरुषव्यावृत्तो दण्डी पुरुष इति निश्चयः तत्र दण्डो विशेषण मित्युच्यते । यत्रैकैकस्या एव व्यावृत्तं रतुयोगिता प्रतियोगितावैक धर्मावच्छिन्ना तत्र तदनुधोगिता वच्छेदकत्वेन तत्प्रतियोगिता वच्छे दकाभाव प्रतियोगित्वेनच प्रतीयमानत्वं विशेषण पद प्रवृत्तिनिमित्तं : अतएव श्वतेतरकरवीरस्य कुवलयस्य व्यावृत्तौ पुण्डरीकत्वा वच्छेदेन गृह्यमानायां श्वेतत्वं न कमळविशेषणम् । अतएव चेदं विशेषणत्वं न व्यावृत्ति बुद्धे विषयः, किन्तु तदनुव्यवसायादेः । काकतो गृहा देवदत्तस्ये त्यादौ देवत्त स्वत्व रहित गृहव्यावृत्तिः संस्थान विशेषावच्छेदेन गृह्यतइति काको न विशेषणम् । अपितु विशेषणान्यत्वेसति व्यावृत्ति बुद्धि प्रकारतया तदुपस्थापकतया व्या वर्तकतयावोपलक्षणम् । अतएव प्रमेयत्वादे विशेषणोपलक्षण बहि र्भावात् प्रक्रारो द्विविध इति प्रतीकं गृहीत्वा व्यावर्तक इति शेषो. मित्रैः पूरितः । इयांस्तु विशेषः मिश्रमते विशेषणत्वं वस्तुखदेव व्यावृत्त्यधिकरणता वच्छेदकत्वम् । तच्च संयोगाद्य वच्छेदकत्वात् स्वरूप सम्बन्धविशेषः। तस्य प्रामाणिकत्व द्योतनाय मणौ प्रत्याय्य ध्यावृत्तीत्यादि निर्देशइति । तत्र "व्यावृत्त्युल्लेखानन्तरमेवहि विशे षण प्रत्यय" इति मणिवाक्यं दुरुपपादम्। उपलक्षण तृतीयायास्तु नोपलक्षणत्वं शक्यं, किन्तु वस्तु सत्युपलक्षणे प्रतिपादकेनोपस्थापिते सम्बन्धमात्रम् । काकेन देवदत्तगृहा इत्यत्र काकसम्बन्धिनो देव दत्तगृहा इत्यन्वय बोधः । प्रमेयत्वादिच न स्वरूप सद्यावर्तक मिति नप्रमेयत्वेन घटइति प्रयोगः । यस्तु पशुना यजेतेत्यादौ पशु गतमकत्वं विशेषणं, गृहं समाष्टीत्यत्र गृहगत मुपलक्षणमिति छान्दसानां ·पदवाक्यरत्नाकरः । . - - व्यवहारः, सच विशिष्टान्वय तदनन्धय निबन्धनः । विशिष्टान्व पस्तुत्रिविधः- पशुना यजेतेत्यादौ तृतीयोपात्त कर्मताशं यांगभाव- नायांचा पशोरन्वये एकत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकः संसर्गोभासत इत्य कः । पशौ तद्विशेषगतापन्नैकत्वेच प्रकारता पर्याप्ततिद्वितीयः । एकरके प्रकाररवद्रयम् अन्योन्यापच्छिन्न मेकं पशुविशेष्यतया द्वितीय भावनादिविशेष्यतया निरूपितम् , एक मेवधा भिन्न विशेष्यता द्वय निरूपक संसर्गता युगळा वच्छिन्न मिति तृतीयः कल्पः । तथा च यदि दण्डावच्छिन्नः पुरुषसम्बन्धो विव- क्षितः, तदा दण्डस्य विशेषणत्व मितरधातूपलक्षमत्वम् । उपलक्षणतायां दण्डन पुरुष मानयेत्यादि प्रमाणम् । प्रमेयः प्रमेयपदवाच्य इत्यादी विशष्यान्वयिवाच्यतादात्म्यान्वयितया प्रमेयत्व मपि विशेषण मित्याहुः । तत्र तृतीयायाः सम्बन्धमानार्थकतया प्रमेयत्वेन द्रव्यत्वेन वा पुरुष मानयेत्यादिकः कुतो न प्रयोग इत्युच्यते अभावप्रतियोगित्वं वैशिष्टयं च तृतीयया । कथ्यते तत्र लक्ष्यस्य पुरुषादे द्विधान्वयः ॥ ६ ॥ दण्डेन पुरुष इत्यादौ अभावप्रतियोगित्वं वैशिष्टयं च तृतीयार्थः । तत्राभावे पुरुषः, तत्प्रतियोगित्वं च दण्डवावच्छेदेन दण्डे, सच वैशिष्टये, तत्पुरुष 5 न्वेतीत्युपलक्ष्यस्य विशेषण तया. विशेष्यतयाच देधा वाक्यार्थानु प्रवेशः । पुरुष निष्ठात्यन्ता भाव प्रतियोगि दण्ड विशिष्ट पुरुष इत्यन्वय बोधः । प्रत्येकं गु- णानां द्रव्य निष्ठात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वपिन गुणत्वावच्छेदेन तथेति गुणेन द्रव्यमिति नप्रयोगः, उपलक्षणता वच्छेदक धर्मावच्छेदेक तृतीयार्थान्दय व्युत्पत्तेः । कलकणित गर्भग कण्ठेना पूर्णितेस- पारावतः परिभ्रम्य रिरंसु श्चुम्बति प्रिया " मिन्यत्र कलकाणित गर्भकण्ठत्व मेवोपलक्षणतावच्छेदकं, तत्र न पारावत निष्ठात्यन्ता ·१५४ शास्त्रमुक्तावळी । भाव प्रतियोगिता बच्छेदकत्व वाधः । अत्यन्ताभावो वैशिष्टयं च तृतीयार्थः,अत्यन्ताभावे न्वयितावच्छेदका वच्छिन्न प्रतियोगितया वैशिष्टयेच निरूपकतया दण्डस्यान्वयः, पुरुषत्व सामानाधिकरण्येन दण्डाभावो दण्डवैशिष्टयं चान्वति इत्यपि वदन्ति । अवच्छिन्ना प्रतियोगिता तृतीयार्थः, तत्रावच्छिन्नत्वे दण्डस्य पुरुषत्वविशिष्टे च प्रतियोगित्वस्यान्वयः, तथा च दण्डावच्छिन्न प्रति योगितावान् पुरुषइत्यन्वयबोधः । पुरुषत्वव्यापकं प्रमेयत्वादिकं त. याप्यं चैत्रत्वादिच न पुरुषत्वावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकं, व्या प्यव्यापकभावापन्नयो रेक प्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति प्रमेयत्वेन चैत्रवेनवा पुरुषइति न प्रयोग इत्यपरे । यजतेपशुनारुद्र मित्यादौ दानवाचके । यजतौ कर्मता माह तृतीयाधारतां कचित् ॥ ७ ॥ पशुनारुद्यजतइत्यादौ पशुंरुद्राय ददातीत्यन्वयबोधः । कर्मणि तृतीयासम्प्रदाने द्वितीया । पुष्येण नायादित्यत्र कालिकमाधारत्वं तृतीयार्थः, पुष्यपदं पुष्यचन्द्र संयोगावच्छिन्नकालपरम् । भोगेन प्र- खित उत्सुकइत्यत्र तृतीयाविषयावलक्षणं गौमाधारत्वमभिधत्ते । कालाध्वात्यन्तसंयोगक्रियाचे दपवर्गिणी । तृतीया युज्यते तर्हि द्वितीयैवान्यथा भवेत् ॥ ८ ॥ अहाको शेन वानुवाको ऽधीत" इत्यादाव हस्त्व क्रोशत्वादि व्यापिकी काझिकी दैशिकी माधारतां तृतीया व्रते, यदि फलवती क्रिया धातूपात्ता । फलस्वन्तु यदिच्छा प्रयोज्याचारविषयः क्रिया तत्त्वम् । तदुपहिताक्रिया तथा | अध्ययनाचारश्च दृढ़ संस्का. रेच्छा प्रयोज्य इति दृढ़संस्कारोपहिताध्ययने धातुर्लाक्षणिकः यत्रत क्रियायां न फलोपधानं 'मासमधीतोषि नाभ्यस्त' इति, तत्र ।

·पदवाक्यरत्नाकरः । द्वितीयेव प्रमाणम् । अत्यन्त संयोगमात्रं तृतीयार्थः अन्यस्तु व्य. जनागम्यः । दिवसेन भवान् युद्धयेतेत्यत्र दिवसाभिव्यापकंभव- स्कर्तृकं युद्धमिति प्रथमः, विजय फलेनोपहितं युद्धमिति द्वितीयश्च बोध इति प्रकाश कारा: ; तत्र तवशतु दिवस मयुद्धयत नतु दिवसेनेत्यत्र गति श्चिन्त्या । फलोप हितत्वस्य पदार्थतावादेतु दि. घसाभिव्यापक युद्धका दिवसाभि व्यापक फलोपहित युद्ध कर्तृ- स्वाभावांश्च तव शनुरित्यन्वयबोधः । इति तृतीयाविबरणम् ॥ डेभ्यांभ्यसश्चतुर्थी सा सम्प्रदानत्व वाचिका । सम्प्रदानन्तु दानस्य क्रियायावा फलोपयुक् ॥ १ ॥ उभ्यांभ्यसितिचतुर्थी । तत्र कारोनुबन्धो नवाचककोटिम विष्टः । चतुर्थ्यर्थस्तु सम्प्रदानत्वम् । तत्र ददातेः स्वत्वध्वंस जनको व्यापारोर्थः । अतएव स्वत्वध्वंसवत्तया हिरण्यादेः कर्मत्वं । उत्सर्गेपि ददाति मुख्यएव । विक्रयादावपि ददातिप्रयोगो दृश्यते गोमि धुनमादायकन्यां ददाति इत्यादी । यद्धा उपेक्षायां ददातिव्यवहाराभावात् स्वत्वानुकूलत्यागो द दात्यर्थः । त्यागस्तुर नमम किं त्वस्येत्याकारो नममेत्यनेनोपेक्षा साधा रणेन स्वत्वध्वंसम्प्रतिजनकः । स्वावध्वंसप्रकारतानिरूपित विशेष्य तासंसर्गेण तत्पुरुषाय त्यागस्य विशेषणतया तत्पुरुषीय स्वत्वध्वंसं प्रति जनकत्वात । किन्त्वस्येत्यनेन परस्वत्वं प्रतित्यागस्य जनकता। स्वत्वध्वंसोव्यापारः । अतएव चिरान्तरितेपि त्यागे सम्प्रदानानुमत्या तदीयं स्वत्वं जन्यते, नजन्यतेच चोरकर्नुकत्यागेन परस्वत्वं । पूर्वस्वा मि स्वत्वस्य स्वत्वान्तरप्रतिबन्धकत्वात् ।

·शास्त्रमुक्तावळी । यत्त त्यागस्योपेशालाधारणेन रूपेण स्वत्वनाशं प्रत्येव जनकत्वं नतु स्वत्वे, प्रमाणाभावात् ; "सप्तविलागमाधा लाभदायः ऋयोजयः । प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतिग्रहएवचे त्यत्र, "याजनाध्यापनप्रतिग्रहै ब्राह्म णोधनमाज "इत्यत्रच, प्रतिग्रहस्यैव स्वत्वोपायवाभिधानात् । प्रतिग्र हस्यापीदं ममैत्याकारानुमतिस्वरूपस्य समित्कुशाद्यपादान लाधारणेन रूपेण स्वत्व जनकत्वम् । तत्पुरुषनिरूपितस्वत्वंशति तत्पुरुषसमवे तस्वीकारस्य विशेष्यतयाकारणत्वात् । तथा च स्वत्वमात्रं चतुर्थ्यर्थः । तत्र प्रकृत्यर्थस्य निरूपकतयान्वयः । जनकतया च स्वत्वस्य ददात्यर्थफले स्वत्वध्वंसे ऽन्वयात ब्राह्मणाय गान्ददातीत्यादी ब्राह्मणनिरूपितस्वत्व जनकगोनिष्ठ स्वरव वंलजनकत्यागवा नित्यन्वयबोधः । व्यधिकरण स्वत्वं प्रतिगविस्वत्वध्वंसस्यजनकतया स्वत्वे गोवृत्तित्वमर्थाल्लभ्यते । तेन पुत्रस्वाराज्यकामनया दीयमानायां गविपुत्राय गान्ददातीति न प्रयोग इति ।- तत्र स्वत्व ध्वंसजनकत्यागमात्रस्य ददात्यर्थत्व उपेक्षायामपि दहातिप्रयोगापतिः । दानस्य स्वत्वं प्रत्यकारणरवे अन्यमुद्दिश्यत्यक्ते न्यस्योपादाने स्वत्वोत्पत्तिप्रसंगात् । उपादानमावस्य स्वत्वकारणत्वे समित्कुशादाविध प्राप्तनाष्टिक हिरण्यादावपि उपादानमात्रेण स्वत्यो त्पत्तिप्रसंगात् । उपादानेन स्वत्वेजननीये समित्कुशादीनां तादात्म्येन सहकारिवाभ्युपममे तु दानस्यापि विशेषसामग्रीषटकत्वमावश्यकम् । तत्पुरुषाय स्वत्वप्रकारलानिरूपित विशेष्यतासंसर्गेणत्यागस्य तत्पुरुष स्वत्वं प्रतिकारणत्वम् । स्वत्वध्वंस्तुव्यापारः । ब्राह्मणाय गान्ददाती त्यादौ निरूपकत्वं स्वामित्वंवा चतुर्थ्यर्थः । तथा च ब्राह्मणनिलपि तस्य ब्राह्मणसमवेत स्वामित्व निरूपितस्य वा स्वत्वस्य स्वत्वध्वंसव्या- पारेण जनकत्यागोवाक्यार्थः। भवतु वा स्वत्वस्योद्देश्यत्वाख्य विष यतासंसर्गेण त्यागान्वया स्वत्वोद्देश्यकत्वरूप स्त्यागएव ददात्यर्थः । अतएव स्वत्यापहिते प्युत्सर्गे ब्राह्मणस्य सम्प्रदानत्वं ददातेश्च मुख्यत्व अपपद्यते ।

·पदवाक्यरत्नाकरः । १५७ यन्तु - उत्खर्गेणापि समनन्तरमेव सम्प्रदानस्यत्वं जन्यते । अतएव त दुधेश्येन त्यक्तेधने तस्मिन्न प्रतिगृह्मैव निधनमुपगते त स्पुत्राणां स्वत्वोत्पत्तिरुपपद्यते, तव्यक्तिमरणजन्यस्वत्वध्वंलस्य स्व स्वध्वंसव्यापारेण तद्यक्तिमरणस्य वा तत्पुत्र स्वत्वं प्रति जनकत्वात् । अपुत्र व्यक्तिमरणजनित म्वत्वध्वंसस्य तत्पत्तीस्वत्वं प्रत्येवजनकत्वन् , अपुत्रस्य धनं पल्यभिगामी' ति स्मरणात । ऋतुमपेक्ष्यनिधनमुप गते पितरिजातमपि स्त्रीस्वत्वं पुत्रोत्पत्त्या नाश्यते, पितमरणजनित त स्वत्वनाशेनच मातृस्वत्वनाशानन्तरं पुत्रस्वत्वं जन्यते, ताशस्थलेच मात्रा विक्रीते न पुचस्वावोत्पत्तिः, क्रेट पुरुषस्वत्वस्य प्रतिबन्धकस्य नाशकाभावाद-इत्यवश्यमुत्सगै व्यवहितस्थापि पुंसः स्वत्वं जन्यतइति । एवमपि मृतं प्रोषितमुद्दिश्यत्यक्ते तत्पुत्रस्य स्वत्वानुत्पादमसंगाद उत्सर्गेव्यबस्थान्तरस्यावश्य माश्रयणीयत्वात । ब्राह्मणमात्र मुद्दिश्यत्यस्त तुलापुरुषादौ ब्राह्मणसामान्य स्वत्वोत्पादप्रसंगात परस्वे दातु विभज्यवि तरणेप्यनधिकार प्रसंगात । इत्थंच लम्प्रदानमित्यन्वर्थ संज्ञाचलात् दान फलस्वत्वनिरूपकत्वमेव सम्प्रदानत्वं चतुा मुख्यार्थ इतिहाश निकाः । शाब्दिकास्तु - ददातेः स्वस्वध्वंसः स्वत्वंच फलविधयार्थः, त्यागक्रियाफलद्धयमपोकेनैव साकांक्षं । द्वितीयोपात्तमधिकरणं स्वत्वे स्वत्वं ध्वंसेच योगपद्येनान्वेति । गां ददातीत्यत्र गोवृत्तेः स्वरवस्य स्वत्वध्वंसस्य चानुकूल स्त्यागो वाक्यार्थः । तेन प्रामलाभकामनया नीयमानायां गवि गां ग्रामं ददातीति न प्रयोगः । चतुर्थीतु धात्वर्थ फलान्वयिप्रीत्यादिफलान्तर मभिधत्ते । तेन गां ददाति ब्राह्मणाये त्यत्र ब्राह्मणप्रीतिजनक मोवृत्तिस्वत्वस्य गोवृत्ति स्वत्वध्वंसस्य चानु कूल सत्यागो वाक्यार्थः । प्रीति मजनयत्यपि स्वत्वे यदि ददाति प्रयोगः, तदा तोष्यमाणं भीतिजनकत्वमेव चतुर्थ्यर्थः । इच्छायां -- .

·१५८ शास्त्रमुक्तावळी । चतुर्थ्यन्त प्रकृत्यर्थस्य विषयतयान्वयः। ब्राह्मणविषयतानिरूपित प्रीतिविष यतानिरूपित जनकत्वविषयतानिरूपित विषतयाभिप्रायः स्वत्वेऽन्वति । अत एव " कर्मणा य मभिप्रेति स सम्प्रदान" मिति (१.४३२) सूत्रे फलगोचर मभिप्रायविशेषमेव चतुर्थ्यर्थतया पाणिनिरुदाजहार । तत्र सम्प्रदानपदं नान्वर्थसंज्ञकं, येन दानजन्यफलभागेव सम्प्रदान संज्ञस्स्याव : किन्तु क्रियान्तरजन्यफलवदपि सम्प्रदानमिति सज्ञा- बते, "क्रियाग्रहणं कर्तव्य " मिति वार्तिकात् । चतुर्युपात्तं च फलं क्वचि दनुकूललया धात्वर्थफले इन्वेति, यथा " ब्राह्मणाय ददाती', त्यत्र दानफलस्वत्वे ब्राह्मण प्रीतिः, " वृक्षायोदकं सिञ्चती क्रियाफले जलसंयोगे वृक्षपुष्टिः, यद नये च प्रजापतये च जुहोती" त्यत्र च वह्नि संयोगफलप्रक्षेपात्मक होमफले वह्नि संयोगे ग्निप्रजापति स्वाम्यं तत्पीति वा, विप्रायानं निर्वपती' त्यत्र निर्वाप फले विक्लतो विप्रभाजनं, " खण्डिकोपाध्याय शिष्याय चपेटां ददाती" त्यत्राभिघात फलकक्रियाफले अभिघाते शिष्यव्यथा, 'अजां ग्रामाय नयती' त्यत्र कर्मानुकूलव्यापारात्मक नयनफले कर्मणि ग्राम संयोगः । त्यत्र - यत्र च नयतिना संयोगोप्युपासः, तत्र परया कर्मसंज्ञया संम- दानताबाधात् 'अजांनयति ग्राम ' मित्येव प्रमाणम् । एवं गमनजन्य फलस्य चैत्रपि सम्भवेन. ' चैत्र श्चैत्राय गच्छती ' ति प्रयोगापादन मपि परास्तम् । परया कर्तृसंज्ञया सम्प्रदानसंज्ञाबाधात. । क्वचि चतुर्यर्थः प्रधानक्रियाया मन्वेति, यथा, 'आत्मने पुत्रः प्रियोभवती ' त्यत्र पुत्रप्रियभावे आत्मनः प्रीतिः, पत्येशेते प्रौढावधू रित्यत्र प्रौढ़वधकर्तृकशयने पतिः, ग्रामाय गच्छती " त्यत्र शुद्ध स्पन्दार्थक गमि धात्वर्थे ग्रामसंयोगः । अतएव गत्यर्थ कर्मणि विभाषाचतुर्थी विधिः प्रत्याख्येयः, गमि फलस्य धातुन्से १ ·पदवाक्यरत्नाकरः। १५९ . , पादाने चतुर्थीति न्याय सिद्धतया 'ग्रामाय चलति' 'वृक्षाय स्पन्दते' इत्यादाविध ग्रामाय गच्छतीति प्रयोगस्या प्युपपन्नत्वात् । पाक मावस्य धातुनोपादाने 'ओदनाय तण्डुलायवा पचती' त्यादि प्रयो गोपीष्ट एवेत्याहुः । रुच्यर्थधातुसाकांक्षा चतुर्थी प्राह धर्मताम् स्पृहिणा यतिना सव्यपेक्षातु विषयत्व वाक् ॥ २ ॥ 'चैत्राय मोदते रोचते स्वदते मोदक, इत्यत्र रुच्यादे रभिलाषार्थः , तत्समभि व्याहत माख्यातन्तु विषयत्वं चतुर्थी सम- घेतत्व मभिधत्ते । तेन चैत्र समवेता भिलाष विषयो मोदक इत्यन्वय बोधः । स्पृहयति समभिव्याहत माख्यातन्तु समवायित्व मभिधत्ते चतुर्थीतु विषयतां । तेन 'पुष्पेभ्यः स्पृहयति' 'पटा ययतंत' इत्यत्र पुष्प विषयाभिलाषवान् पटविषयक यत्नवा नित्यन्वय बोधः । पट मुद्दिश्य तन्तुं साधयत्यपि प्रयत्ने तदुद्देश्यत्वेन विषय इति ‘पटाय यतत' इति निराबाधः । 'स्वाषु प्रवीर जननी जननीतवैव देवी स्वयं भगवती गिरिजापि यस्यै । त्वदो वशीकृत विशाख मुखावलोक बीडाविदीर्ण हृदया स्पृहयाम्बभूव इत्यत्र रेणुका सदृशीभवेय मित्यभिलाष एव स्पृहा, तस्यांच रेणुकाविषय. । यदिग्व विषयतामात्रस्य चतुर्थ्यर्थत्वे 'पुष्पत्वाय स्पृहयति' इति प्रयोगापस्या स्वनिष्ठविषयतानिरूपित मुद्देश्यत्वमेव स्पृहिसमभि ध्याहतचतुर्थ्यर्थः पुष्पं मेस्यात् पुष्पवानहंस्या' मित्यभिलाषविषयत्व मुद्देश्यत्वस्वरूपमिष्टसाधनं, पुष्पमिष्टसाधनं पुप्पं ममेति ज्ञानद्वयन इष्टसाधनं पुष्पं ममेति विशिष्टज्ञानेनवा तादृशेच्छा जननाद , इतिरेणुकासशीभवेयमित्यभिलाषो न रेणुकां किन्तु तत्सा दृश्यमुद्दिशतीति ' रेणुकाय भगवतीस्पृहयती ' ति प्रयोगोनुपपन्नइति विभाव्यते । तदा स्वीक्रियतां तादात्म्येनो द्देश्यप्रकारकोभिलाषा, - रंवाबाधः भवति च १ ·शास्त्रमुक्तावळी । ' ब्राह्मणोईच्या मितीच्छाकारोल्लेखदर्शनात । तत्रच ब्राह्मण इष्ट साधनं । ब्राह्मणोह मित्यादिज्ञानदय मेकंवा कारणमित्यन्यदेसव । तथा रेणुकाहं भवेयमित्यभिलाषएव स्पृहा । तत्रच रेणुकाया निरु कमुद्देश्यत्वं निरावामितिदिक् । नन्वेवं स्पृहणीयगुणैर्महात्मभि' रित्यत्र कर्मणि कृत्व प्रत्ययोदुरुप पादः, निरवकाशया सम्प्रदानसंज्ञया कर्मसंज्ञाया धात्वन्तरलब्धपदाया बाधादितिचेव; उच्यते। दानीयोब्राह्मण' इति प्रयोगाद सम्प्रदानतानी यरोपि प्रवृत्ते निमित्तमिति मम्यते, सम्प्रदानत्वप्रवृत्तिनिमित्तको नीयर प्रत्यय इति दानीयो ब्राह्मण इति प्रयोगदर्शना दवगम्यते । तेन स्पृहणीयो गुण इत्यत्र सम्प्रदान एव कृत्यप्रत्ययो न कर्मणि । एतेन “परस्परेण स्पृहणीयशोभनं नचे दिदं इन्द्र मयोजयिष्य” दित्यपि व्याख्यातम् । हरदत्तस्तु स्पृहे रीप्सित इति सूत्रं स्पृहाकर्मणि न सम्प्रदान संज्ञा विधत्ते, तथा सति तुल्यविषयतया निरवकाशया विशेषसंज्ञया धात्वन्तरवावकाशायाः कर्मसंज्ञाया वाधः स्यात् , किन्तु यत्र स्पृहि रिच्छामानवाचितया फलावाचकत्वादकर्मकस्तब विषयतात्वेनोद्देश्यत्व भावेन वा विषयताभिधायिचतुर्थीसम्पत्तये तत्र संज्ञाविधीयते । यत्र विषयता स्वरूपफलावच्छिन्नाभिलाषवाचिस्पृहिः यत्र वा विषयतैव सम्वन्धत्वेनाभिधानीया तत्र कर्मणि द्वितीया शेषषष्ठी च प्रमाणम् । अत एव " स्पृहयन्ति गुणान् मनीषिणः परिवादन्तु परस्य दुर्जन इति, “ कुमार्य इवकान्तस्य त्रस्यन्ति स्पृहयन्ति चे" ति प्रयोग उप पद्यत इत्याह । श्लाघह्नङस्थाशपां कर्म राधे विप्रश्नगोचरः । उत्तमर्णोधारयते भेजते सम्प्रदानताम् ॥ ३ ॥ उत्कर्षप्रकारक प्रतिपत्ते रनुकूलव्यापारः शब्दोवा श्लाघः, अदर्शनस्यानुकूला व्यापारो हुतेः, प्रकाशस्यानुकूलोव्यापारः सम्मुखाव ·घदवास्यरत्नाकरः । १६१ स्थानादिः तिष्ठते, सकर्षप्रकारकप्रतिपत्ते रसुकूलः शपे रर्थः । नर पतये लावत हायनोस्कर्षनकारकमतिपत्तिस्वरूपफलान्वयिनि विशध्ये नरपति सीतातिव कर्मसंज्ञाप्रलया तदपवादाय चतुधी विधीयते । जारायहुते बन्धकीत्यत्र जारेमच्छादयत्ति इत्यादाविधा दर्शनस्वरूपाप्र. काश समवायितया जारादेः, शिये शरत इत्यत्र शिशु निन्दती त्यादा विवापकृष्टज्ञान विशेष्यतया शिशोः, प्रललं कर्मत्व मपवदन्त । सम्प्रदानसंज्ञा विधीयते । यत्र रथेयत्वेन निणीयकरन पाश्रय तिङन्तस्य तिष्ठतेरर्थः तत्र न चम्प्रदानता । अतएप दिषु तिष्ठतेय " इति भारविः । संशयानन्तरितस्य कादो निर्णा यकत्वेनाश्रयणस्य कीय इति तदर्थः । यत्र च नोपालम्भः शपेरर्थः, किन्तु शपथः शुद्धाशुद्धिविवेचकः पुत्रदारशिरः सादिरः, तत्रपुत्रेण शपतीत्येवप्रमाणम् , नतु पुत्रायेति । अतएव " आचम्यच बुषितः करकौशपेयं भावानुरक्तललनासुरतैः शपेयम् । जीयेय येन कविना यमकैः परेण तम्मै बहेयमुदकं घटकरण " इति कारः। वासुदेवमपराध्यति गर्गइत्यत्र देवपालोचनं राधेरर्थः, चतुर्थास्तु समवेतत्वं, तथा च वासुदेवलमवेतं देव गर्गः पर्यालोच यतीति वा- क्यार्थः । राधिरीक्षते रघुपलक्षणं, तेन कृष्णायेक्षते गा इत्यत्र निद- तैवगतिः ! मम्ड पुत्रम्म कोहम शुभ माशुभंवेति शिविच्यानगोच रतानु दासुदेवपदेन र प्रवियते, किन्नु व्यंजनेश । प्रश्नानन्तरितं হামযান : অহ অহা বল =ল নিজ पित मधमर्गवं धारयतर्थः, पायातया मतस्य कार्मर, उत्तमर्णवं चयर्थः । यच गर्ग वृत्तमत्व निरूपितशतवृत्त त्व प्रतियागिकाधनमाय इत्यन्वयायः उत्तम स्वामित्व विशेषः । ऋगत्वाधमत्व स्वत्वस्वामियबदनिरिक्तावेष पदायी वनु गतमतातिव्यवहारयो रविशेषात् । स्वत्वाभाव ऋगत्वमिति चेपत्ता भावएक स्वत्वमित्यपिस्पात देवाधारसार यापविशेषस्य लाध. .

·१६२ शास्त्रमुक्तावळी । नं विनियोगएव ऋणत्वं ददा पापाखाधनविनियोगएव स्वत्वमिति- स्यात् । अधिनियोगकालेपि स्वव्यवहारो ऋणव्यवहारेण तुल्ययोग क्षेमः । शास्त्रमपि ऋण वे स्वत्वंच तुल्यम् । शास्त्रे ननुगतप्रवृत्ति निमित्तकर्णपदघटितत्वमिव तादृशस्वपदघटितत्वमपि सिद्धान्ततत्वे विस्त रतो व्यवस्थापितमिति नेहतन्यते । क्रुधदुहेासूयार्थ धातुभिः सव्यपेक्षया । चतुर्थ्या विषयीभावः समवायो ऽभिधीयते ॥ ४ ॥ कुधिषिरुषादयो धातवः केवल द्वेषगुणवाचका अकर्मकाः । शत्रवे कुध्यति कुप्यतीत्यादौ द्वितालक्षणविषयता विशेषोर्थः । द्विषि- स्तु दिष्टतोपलक्षितं द्वेष मभिधत्त इति न कुधिपर्यायइति शर्नुढेष्टीत्येव प्रमाणम् । दुहेर्दिष्टाचरणमर्थः, शत्रवेद्रुह्यतीत्यत्र चतुर्थ्याद्वेषान्वयी समवायोर्थः, शतुसमवेत द्वेषविषयकाचारवा नित्यन्वयबोधः । पर क्रियागोचरी देष ईर्ष्याः सपत्नीभ्य ईर्ण्यतीत्यत्र क्रियान्वयिसमवेतत्वं चतुर्थ्यर्थः । सपत्नी समवेतक्रियां न सहतइत्यन्वयबोधः । परसमवेत क्रियाया मीर्यविना फलविधया निर्दिष्टायां तद्विषये कर्मणि द्वितीयव प्रमाणम् । भार्यामीयति मैनामन्योद्राक्षीदित्यत्र भार्याविषयकमन्य समवेतदर्शनं न सहत इत्यन्वयः । परगुणेषु दोषावारोपणमसूया । वादिने सूयतीत्यादौ वादिसमवेतं ज्ञानं भ्रमत्वेनाख्यापयतीत्यर्थः। यत्त प्रकाशकारचरणैः “ भ्रातस्तावदहं शठेनविधिना निद्रा दरिद्री कृत इत्यत्र विधि प्रत्यसूया व्यज्यत इत्युक्तम् । तत्रेद मा कूतम् - विधेर्नैसर्गिकोगुणो निद्रादरिद्रीकरणं, तच्च शाव्यहेतुकत्व स्वरूपेन दोषत्वेन कामिना स्वप्नसमागमविच्छेदविहले नारोपित मिति गुणे दोषारोपरूपासूयाभावो भिव्यज्यते । शनुमभिकुध्यति दुह्यति वेत्यादौ कर्मसंज्ञातु "कुधदुहो रुपसृष्टयोः कर्मे "त्यनुशासन सिद्धा । " ·पदवाक्यरत्नाकरः । १६३ प्रतिश्रवाश्रवौ याच्या पूर्वस्वीकार वाचिनौ याचनान्वित कर्तृत्वं चतुर्थी तत्र भाषते ॥५॥ प्रतिशृणोते राशृणोतेश्च याचना पूर्वको देयत्वेना भ्युप गोर्यः । यत्त “संविदागूः प्रतिज्ञानं नियमाश्रव संश्रवाः । अंगी काराभ्युपगम प्रतिश्रव समाधय" इति नामलिंगानुशासने आश्रव प्रतिश्रवावपि संश्रव पर्यायवन पपाठ त दर्थैकदेशाभिप्रायेण । द्विजाय गां प्रतिशृणातीत्यादौ चतुर्थ्याः कर्तृत्वमर्थः, सचयाचनान्वयी, द्वितीयोपात्त कर्मत्वं याचनागीकारयो रुभयोस्सम्बध्यते, तथाच द्विज कर्तृक गोकर्मक याचनापूर्वको देयत्वेना भ्युपगमो वाक्यार्थः । एव मनुशृणोतेः प्रतिशृणोतेश्च शंसनपूर्वकं प्रोत्साहनमर्थः । शंसनं कथनं, प्रोत्साहनं हर्षानुकूलो व्यापारः । हो। प्रतिशृणोत्य ध्वयुरतुशृणोति वेत्यत्र चतुर्थाः शंसने हर्षे चान्विता वृत्तिरथः । तथाच होत वृत्ति शंसन पूर्वकस्य होत हर्षानुकूळस्य व्यापारस्य कर्ताध्वयुरि- त्यन्वयबोधः । एरिक्रयस्य करणे सम्प्रदानत्व भिष्यते नियम्यकाले भृत्या यः स्वीकार सपरिक्रयः ॥६॥ भृतिवेतनादि, तहानपूर्वकोयः स्वत्वानुकूठो व्यापारम्सक्रया, सनियत कालावच्छेदेन एकत्र विद्यमानस्य स्वत्वस्य जनको यदि तदापरिक्रय इत्युच्यते । परिक्रयजन्यं स्वत्वं तत्रैव वस्तुनि मा समात्र मवस्थाय नश्यति, मासा नन्तरंतु स्वत्वांतर मु पद्यते । व्यवस्थावशा देकमेव वा स्वत्वं । य द्यत्कालावच्छिन्न वस्तुविषयकं तदा तदा धर्मव्यवहारप्रयोजक मित्यपि लीलावतीप्रकाशे वर्धमानोपा ध्याय रुद्भावितम् । परिक्रयकरणंच भृति स्सम्प्रदानवंद्व विभा षया । शतेन शतायवा परिक्रीतो वृष इत्यत्र तृतीया चतुर्योः करणत्वमर्थः, सच स्वत्वेऽन्वेति, शतस्य स्वत्व जनकदान व्यापार वत्तया स्वत्व करणत्वस्याबाधात् । तथाच शतकरणक स्वत्वज. नकः परिक्रय इत्यन्वय बोधः ।

·शास्तमुक्तावधी । परत ऋतिदानजनित नियतकालक स्वस्थजनक परिग्रहः परिक्रय इत्युच्यते । तब भृती सादात्म्येन शलस्यान्वयः । संसर्ग तया लवकरणत्वस्मानवादिका तृतीया चतुर्थी वा, ज्योतिष्टोमेन एजेतेयादिवदित्याहुः । ग्रामाय गच्छतीत्यत्र कर्मत्वमपि चयर्थः, “गत्यर्थ कर्मणि द्वितीया चतुथ्यों चेष्टाया मनध्वनी" त्यनुशासनात् । चेष्टायामिति ज्ञानार्थ कगमेधुंदासः । अनध्वनीत्यध्वन गच्छतीति प्रयोगवारणाय तेन मनला ब्रजति हरि मित्य प्रमा, नतु हरय इति । वेशापदं क्रिमाला मान्यपर, ग्रामार गच्छति रथ इति प्रयोगात् । अत्र चेष्टाभिने गत्यर्थे ऽ ध्वनि च चतुर्थीनिशेधमाने तात्पर्यग, स्पन्दमानवाचिनि गौ तज्जन्यमति सम्प्रदानचतुव प्रामाय गच्छतीति प्रयोगस्यो पपन्नतया पृथग्विधे रनवकाशार्मित महाभाध्यकृतः। इति पदवाक्यरत्नाकरे कारकचतुर्थीविवरणम् ॥ सादृश्य मपकर्षों वा यतो मन्यति कर्मणि । अनाहते नत्राबोध्य श्चतुर्थी तत इष्यते ॥१॥ नत्यातणाय तृणं वा मन्य इत्यव सादृश्य मपकर्षों वा नत्रर्थः, द्रौणिमयादा हीनो ब्राह्मणो नैष दुपति ” रित्यादी. व्यस्तनापि निकर्षयोपनात् । वृणपदसमभिव्याहतया द्वितीयया चतुर्थ्या वानजान्द विप्रतियोगित्व मुध्यतेसाधावमात्रार्थावातथाच वण प्रतियोगिन लादृश्ये नापकर्षणवाबांज्यानातीति शाब्दोन्ययोलतो नाहतस्वमिति वयंजनिको मन्यतेः कर्मण्यनादरबोधो ननु शाब्दः । यातु नानादरो व्यंजनया प्रती यते तत्र वृष न द्विज मन्ये इयादौ न च दुर्बलाः । हस्तेच ·पदवाक्यरत्नाकरः । वैयंजनिकबांध मपेक्ष्य साधुता पदानाम् । अल एवं रूपं बस्त्र मित्यादौ वैयजनिक प्रयोजनप्रतिपत्त्यभाये रूपपदम्य सत्यसाधुतया नेयार्थता नामदोषः । अन एब व इवजितः स शतु नहतो जल्पं स्तव तवामी" त्यादौ हर्षभयादों धात्य पुन रुक्तं साधु , नेतरधा । नचात्रशब्देन हर्षादिः प्रतीयते । सुन्दर सुन्दर सुथाते सौन्दर्य, अर्जुन अर्जुन सात्विक सात्विके सव माल दिशां बलि करोमि इत्यादौ आमन्त्रितस्य वाक्यादे द्विभायो । स्थानोधादौ द्योत्ये साधु, पिरधा। भवतु वा गहशतदपकृष्टादी वृणपदस्य लक्षणा हस्य त्वत्पदार्थतादात्म्येनान्वयः । नगद मनास्त वाचि । तृणवद नातं त्वां मन्य इत्यन्वयबोधः । यदिच “ मन्यतेः कर्मणो यस्मा दनुक्तस्या पकृष्टता । न बोध्या स्था द्वितीयाच च्चतुर्थी प्राणि वर्जिता " दिति शाब्दिकस्मृतिविरोषा भयम् । मन्यते रिति श्यन् विकरणकधातुनिर्देशा त्तनादे न्युदासः, तेन त्वां तृणं मनुतइत्येव प्रमाणम् , नतु तृणायेति । अनुक्तस्य कर्मण इति तु नत्वंकीटो मम मतइत्यत्र कीटायेति प्रयोगनिवारणाय, तत्र कर्मणः कृत्प्रत्ययाभिहितत्वात् । अपरेतु अयुक्तवापकृष्टतेति पठित्वा वृषलं न द्विजंमन्यइत्यादी युक्तापकर्षवाचिनो ऽनेन व्युदासइति व्याकुर्वते । नञ् पदोपा दानात् तृणादपकृष्टत्वां मन्यन्त्यादिव्युदासः । अब च चतुर्थीसादृश्य वचना नजपद विनिर्मुक्तापिप्रमाणम् , बहशत्वं तृणादीनामनुक्ते मन्युकर्मणि । द्वितीयाव चतुर्यापियोध्यते बाधितं यदि " इत्यापिशलि स्मरणात् । अतएव "तृणायमत्वा रघुनन्दनस्तद्रशः प्रधानं प्रधना निरास्थ " दिति भट्टिः । तृणाभ्याम्मन्यते कामक्रोधायःपंचका रयन्नि" ति श्रीहर्षः । तत्र भेदबोवनइच निकषसाक्षादि वोधनोप प्रति योग्यनुयोगिपदयो स्तुल्यवचनत्वं तन्वं, तेन दृगाययुवां मन्यइत्यादिको न प्रसंगः । त्वां ननाव मन्नं काकं सुगालं वा मन्य इत्यत्र चतुर्थी ·२७ शास्त्रमुक्तावळी । निषेधाय प्राणिवर्जितादिति । प्राणिनम्नु " नो काकानसगालानां प्रा. णित्वं पारिभाषिक " मिति स्मृत्या परिभाषिताः, तेन त्वां शुने कीटाय वा मन्य इत्याचपपन्न मनुपपन्नं च न वामनाय मन्य इति । अन्येतु न त्वां तृणाय मन्य इत्यादौ तृणपदस्य तृणसदृशोर्थः, तस्य च त्वत्पदार्थे 5 भेदान्वयोपपादकतया कर्मानुवादिका द्वितीया प्रसक्ता दाण्डनं पुरुषं जानातीतिवत्, तत्र मन्युकर्मविशेषणे सदृश लाक्षणिके पदे द्वितीयेव चतुर्थी अनुशिष्यते, मन्यते मुख्यकर्मणि नु न चतुर्थी, " मन्यकर्मण्यनादरे विभाषा प्राणिवि" स्यनुशासने नादर इत्य स्थानादरनिमित्तकलादृश्यप्रतियोगिवाचकपदार्थ इत्यर्थकस्य कर्मविशेषण स्वावः नञ्पदस्य चानादरोर्थः, आदरो नामेष्टानिष्टसाधनत्वेन प्रति सन्धानं तदभेदश्च त्वत्कर्मकमननावावच्छेदेनान्वेतीति तस्यापि हितासाधनत्व मर्थतः पर्यवस्यतीत्याहुः । नमः स्वस्ति स्वधा स्वाहा ऽलं वषड्भि र्व्यपेक्षिता । चतुर्थी सम्प्रदानत्वविषयत्वादि शंसति ॥२॥ पुष्पं शिवाय नम इत्यव दानकर्म नमःपदार्थः, चतुर्थीसंप्रदा नत्वार्था । तथाच शिवसम्प्रदानकदानकर्म पुष्प मित्यन्वयबोधः । ब्राह्मणायगानमइति वाक्यमपि प्रमाणभेव, परन्तु नेदं त्यागवाक्यं धर्म्य, "नामगोत्रे समुच्चार्य सम्यक् श्रद्धान्वितोवदेव । संकीर्त्य देशकालादि तुभ्यं सम्पददे इती" ति दानवाक्यस्य प्रतिनियमनात् । भवतु वा मन्त्र करणकत्यागकर्मनमःपदार्थः, मन्त्रस्य करणत्वंतु त्यागजन्यं पूर्व प्रधानापूर्व वा प्रतिकरणत्व मंगापूर्वद्वाराजनकत्वम् । श्रयतेहि मन्त्रागां करणत्वार्थिका तृतीया। तथा च मन्त्रकरणकोपकारजनक त्यागकर्मणि नम:पदार्थ त्यागेन्वयि तदुद्देश्यकत्वं चतुर्थ्यर्थः। तथाच शि. वोद्देश्यकस्य मन्त्रकरणकस्य त्यागस्य कर्म पुष्प मित्यन्वयबोधः । भवति च शिवाय नम इति वाक्यं मन्त्रः, चतुर्थ्यन्तनमोन्तवाक्यस्य परमा ·अत पदवाक्यरत्नाकरः । १६७ मन्त्रपरिभाषणात् । तादृशमन्त्रस्तु दैवतोद्देश्यकत्यागस्यैवोपकारको नतु ब्राह्मणसम्प्रदान कस्यति ब्राह्मणाय गौ नम इति वाक्यं न प्रमाणम् । ब्राह्मणस्यापि देवतास्वविवक्षायान्तु ब्राह्मणाय नमः इति वाक्यं दानांगब्राह्मणपूजादौ दृश्यते । मन्त्रवाक्ये शिवादीनां देवतास्वं पुन रर्थगम्यं, ननु श्रीतम् । ऐन्द्रं दधीत्यादितद्धितन हि इन्द्र शब्दस्य स्वरूपपरतायां चतुर्थ्यतिकरणकत्यागकर्माभिधीयते, तदक देशे चतुर्थ्यन्ते तादात्म्येनेन्द्रस्यान्वयः । यदि पुन रिन्द्रो नाम स चेतना देवता प्रामाणिकी, तदेन्द्रपदार्थ इन्द्रः प्रतिपाद्यप्रतिपादक भावात्मकेनैव संसर्गेण चतुर्थ्यन्ते पदे 5 न्वेति । भवतु वेन्द्रप्रति पाटक मिन्द्रपदार्थः, तादात्म्य मेव चतुर्थ्यन्ते पदे भासते । एव शनाय स्वाहेत्यादिप्रक्षेपवाक्य मौतम् । यदग्नये च प्रजा पतये च जुहोती" त्यादौ तु अग्निवृत्त्युद्देश्यताक एवं होमः श्रोतः, तत्र चतुर्थ्यन्ताग्निपदकरणकत्वं न्यायगम्यमिति तद्धितापेक्षया दुर्बला चतुर्थी, साक्षा देवताश्रुत्यभावात् । यदाहुः तद्धितेन चतुर्था वा मन्त्रलिंगेन वा पुनः। देवतात्वश्रुति स्तत्र दुर्बलन्तु पर म्पर" मिति । तथाच शिवाय नम इति वाक्येपि नमःपदार्थैक देश त्यागान्वित मुद्देश्यत्वाभिधं सम्प्रदानस्व मेव चतुर्थी प्रतिपादयति । उद्देश्यत्वन्तु तनिष्ठा प्रीति रेव । तेन शिवप्रीतिजनकत्यागकर्म वाक्यार्थः । परमात्मनि शिवे प्रीते स्तज्जनकत्वस्य बाधितत्वे प्रीत्यु द्देश्यतैव चतुर्थ्यर्थः । तत्रालम्बनत्वेन शिवस्यान्वयः । शिवः प्री- यतामिति बाधितविषयकेच्छासम्भवात् । तादृशेच्छाप्रयोज्यावं त्यागे प्रजीयते, फलेच्छाया उपायेच्छाप्रयोजकत्वात् । एवं शिवाय नम इत्यत्र नतिरपि नमसोर्थः, तदन्वयिविषयत्वं च चतुर्थ्यर्थः, शिवविष यिणी नतिरित्यन्वयः। प्रजाभ्यःस्वस्तीत्यत्र सम्बन्ध एव चतुर्थः, प्रजा सम्बन्धिकुशलमित्यन्वयबोधः। आशंसायांतु प्रजाभ्यः प्रजानां वास्वस्ति स्यादित्युभयमाप प्रमाणम् , " चतुर्थीचा शिष्यायुष्य मद्र भद्रकुशलसुखार्थ ·१६८ शास्त्रमुक्तावकी। हिंद" रित्यनुशासने पदियो मंद्रभद्रयो ग्रहणादायुष्यकुशलादीना मपि पर्यायग्रहणाममात् । अतएव " आशास्यहितकुशलाद्यर्थे योगे चर्घावे" ति भासुरः । अनुशासने व आयुष्य चिरञ्जीवितं, मद्रं भद्र व मंगलं, साक्षारसुखसाधनं पुत्रजन्मादिकुशलं, अनामयं दुःख साधनाभावः, सुखमात्मविशेषगुणः स्वतः कामनीयः, अर्थः प्रयोजनं इच्छाविषयः, हितं कालान्तरभावीष्टसाधनं यागभैषज्यादि । आशिषीति मार्कण्डेयस्पायुष्यमस्तीत्यादी चतुर्थीव्युदालाय । अनाशिष्यपि स्वस्ति. यागे चतुर्थीप्राप्तये षष्ठीनिषेधायच नमः स्वस्ति स्वाहा स्वधालंव षट् योगाच्चे " ति सूत्रेकुशल पर्यायस्य स्वस्तेः पृथग्रहणम् । स्वाहा पदस्यापि होमकर्माथः, तत्र होमान्वय्युद्देश्यत्वं चतुथ्यर्थः । हविरग्नये स्वाहेत्यत्राग्न्युद्देश्यक होमकमहवि रित्यन्वय बोधः । वति संयोगजनक प्रक्षेपोतरांगक स्त्यागो जुहाते मुख्याथः ब्राह्मणपाण्या द्यधिकरणक प्रक्षेपांगकत्यागे हामादौ तु जुहोतिर्मोगः । तत्राग्नये कव्यवाहनायस्वाहा इत्यत्र स्वाहापदमाप । तथा पितृभ्यः स्वधेत्यत्र पिनुद्देश्यकल्यागः स्वधापदार्थः, तत्र पितृत्वं त्रैवर्णिक सपिण्डितत्वम् । पाराशरस्य पिता न चैवर्णिक सपिण्डितः किन्तु देवतामात्रमिति तत्र न स्वधाशब्दप्रयोगः । वर्णि- कनासपिण्डितस्य पाराशरेण क्रियमाणे प्रत्याब्दिकादौ न स्वधा शब्दप्रयोगः, तस्य स्वधाशब्द प्रयोगनिषेधात् । प्रत्यवायावहस्तेन पाराशरेण प्रयुक्तस्तथाविधशब्दः शाब्दबुद्धिजनयत्येव बाधकामा- वाद । भवतु वा स्वपाकरणक त्यागकर्मैव स्वधापदार्थः, शूद्रकर्तृ- कत्यागस्तु न स्वधाकरणकः । अलनिति पर्याप्तयर्थकानां ग्रहणम् । पर्याप्तिरपिस्वान्यं, निग्राहकत्वं च । अलं जगते प्रभुः समर्थः शक्तो भगवानित्यादौ जगन्निरूपितस्य स्वाम्यस्य निग्राहकत्वस्यवाधिकरणं भगवानित्यन्वयबोधः । प्रभ्वादि योगेषष्ठयपिसाधुः, " प्रभुर्घभूर्भुवन ·पदवाक्यरत्नाकरः । १६९ त्रयस्य.” इति माघः । देवतासम्प्रदानकदानकर्म वषट्पदार्थः । वषडिन्द्रायेत्यादा विन्द्रोद्देश्यकस्य देवतासम्प्रदानकस्य दानस्य कर्मे त्यन्वयः । उपलक्षणमिदं , सनकादिमनुष्येभ्यो हन्त इत्यत्र हन्तयोगे चतुर्थीदर्शनात् । मनुष्येभ्योदानं तत्कर्मवा हन्तपदार्थः । ननु नमस्यति नमस्करोतिबा देवानित्यत्र नमस्यते नमस्करो तेश्च नत्यनुकूलोव्यापारोर्थः, “ नमोवरिवश्चित्रः क्यजि" ति सूत्रेण क्यज् विधानात् । शब्दवैरकलहा भ्रकण्वमेघेभ्यः करण" इति सूत्रस्यानुवृत्तः । तथा च शब्दारतिवन्नमस्यति रकमकएवस्थात् धात्वर्थान्तर्भूत कर्मकत्वात । एवं नमस्करोतिरपि। यदि च नमस्यति नमस्करोतिधातू नतावेवरूढी, नतु यौगिको, व्याकरणव्युत्पादनं पुन रुणादिव्युत्पादनवत बालापलालनं, तथा च देवानमतीविव देवान्नम स्करोतीत्यपि विषयवस्वरूप गौणकर्मत्वार्थकद्वितीयायोगा दुपपद्यत इत्युच्यते, यदि सकर्मकलक्षणोक्तरीत्या मुण्डयते रिवं नमस्यतेरपि सकर्मकत्व मित्यभिधीयते, तदा स्वयम्भुवे नमस्कृत्येत्यादिप्रयोगानुप पन्नः, “ उपपदविभक्तः कारकविभक्ति बलीयसी" ति न्यायात् । उच्यते- - . अध्याहृततुमन्तस्य धातोः कर्मानुशंसति । फलेभ्यो गच्छतत्यिादौ चतुर्थी व्याक्रियोदिता ॥ ३॥ विद्यते तावत् " क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिन " इति क्रियान्तरगुणीभूतक्रियावाचकधातुप्रकृनिकस्य तुमुनः स्थानिनो नित्य मप्रयुज्यमानस्य कर्मणि चतुर्थी स्यात् इत्यर्थिका व्याक्रिया। फलेभ्यो गच्छतीत्यत्र आहर्तु मित्यध्याहृतम् ताकर्माभिधायिनी चतुर्थी , तथा च फलकर्मकाहरणार्थकं गमनं वाक्यार्थः । एवं स्वयम्भुधे नमस्कृत्येत्यादेरपि प्रीणयितु मित्यध्याहारेण स्वयम्भुवं प्रीणयितुं नम स्कृत्येत्यन्वयबोधः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । सम्बन्धः । उपकारकतानाम तादयं तस्य भूयसी । विधा तादर्थ्यविहितचतुर्थ्या प्रतिपाद्यते ॥४॥ तादर्से अनुशिष्टा चतुर्थी, तादर्थ चोपकारकत्वं, सोर्थों यस्येति बहुव्रीहे: अनन्तरो भावप्रत्ययो ऽर्थार्थवतोः सम्बन्ध मभिधत्ते, कृत्तद्धितसमालेभ्यः सम्पन्धाभिधानं भावप्रत्ययेने" ति हरे रनु शासनात् । अर्थार्थवतो श्चोपकार्योपकारकभाव एव उपकारकताच बहुविधा । क्वचिद कार्यकारणभावः, पटाय तन्तवो घटाय दण्ड इत्यादौ । कचि तनिष्ठोपकारजनकत्वं, यथा घासो ब्राह्मणाय दधीत्यादौ । क्वचि तदपकारकत्वं, यथा मशकेभ्यो धूमो हरिणेभ्यो वागुरेत्यादौ । तादर्थ्यप्रकाराः सर्वे कारणत्वोप कारकत्वापकारकत्वानि यथा यथं चतुर्थ्याः । तु मर्था भाववचना " दिति सूत्रेण साधिता । चतुर्थी तुल्यकर्तृत्व मुद्देश्यत्वं च शंसति ॥१॥ श्वाय . तु मर्थाञ्च भाववचना " दिति सूत्रेणविहिता चतुर्थी तुमर्था वभिधत्ते । तुमर्थस्तु तुल्यकर्तृकत्वं तदुद्देश्यत्वंच । पक्तुं गच्छतीत्यत्र पाक नुल्यकर्तृका पाकोद्देश्यकागमनक्रिया वाक्यार्थः शान्दिकास्तु "भाववचना श्वे"ति सूत्रेणभावे विहिताघनादयः क्रियार्थायां क्रियायां विधीयन्ते, ततश्च तादर्थ्यस्य घञाप्राप्तत्वात प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमाप्रसक्ता, तदपवादाय तु मर्थाच्च भाववचनादि " त्यनेन चतुर्थ्यनुशिष्यते । एतेन भावधजन्तात् पाकादिशब्दा तादर्थ्यचतुर्थापाकाय गच्छत्तीत्यादि प्रयोगोपपत्ता विद न्तुमर्थादित्यनुशासन मनर्थकमिति न समर्थम् । नन्वेवमापि भाववचनानां तादार्थकत्व विधायकमनुशासनमेव व्यर्थ, भावघनन्तात तादर्थ्यचतुर्थेय पाकायनजतीत्यादि प्रयोगोपपत्तरिति चेन्न- क्रियायाः क्रियान्तरतादर्थ्यविवक्षायां विशेषविहितेन तुमुना ·पवाक्यरताकरः । १७१ घञोपवादात पाकायेत्यस्यानुपपन्या पत्रोविशेषविष्यन्तरावश्यकत्वा दित्याहुः । चतुर्थ्यर्थो ज्ञापकत्व मुत्पातत्वोपलक्षिते । गुणीभूतं भाति यथा वातायकपिलातडित् ॥६॥ वातायकापिलातडिदित्यत्र वस्तुत उत्पातभूतायां कपिलायां तडि ति वातविशेषितं ज्ञापकत्वं चतुर्थ्याप्रतिपाद्यते । उत्पातास्तु ज्योतिः संहिताया मुपलक्षिता दिव्यभीमान्तरिक्षा बहुविधाः । उत्पातत्वमपि वाक्यार्थबुद्धौ विषयइति पुनरप्रमाणिकम्, धातुयोगे कारकविभक्ती नामिव उत्पातवाचिपदयोगे ज्ञापकत्वार्थालाधुरिति सूचयिनु मुत्पातेन ज्ञापिनचेत्यनुशासने उत्पातग्रहणात् इति पदवाक्यरत्नाकरे चतयों विवरणम् । - ङसिभ्यां भ्यस इत्येषा विभक्तिः पंचमी तया । अपायत्वं ध्रुवत्वंचे त्यपादानत्वमच्यते ॥ १ ॥ अखिभ्यां भ्यसि" नि पंचमी । तत्र कारोनुबन्धः ! तरोः पवं पतति इत्यत्रापादानत्वं पंचयर्थः । तच्च ध्रुवत्वे सति त क्रियाजन्यविभागानयत्वं, धरमपाय पादान " मिन्यनुशासनात् । ध्रुवत्वं सस्क्रियानाविष्टत्वम् । तथा च वजियानधिकरणवसति त क्रियाजन्यविभागाश्रयत्वम् । अत एव न पत्रस्य स्वनिष्ठक्रिया पादानत्वं, नवा कुड्यात् पततो ऽश्वाद पतति इत्यादी पतनान्तरवत्यश्वे तदितर कर्तृक पतनापादानवहानिः । हरिण यदुदासीन चलं वा यदि वा चलम् । धूवमेवा तदावेशा तदपादान मुच्यते । यत्त " अणाये ·ܪܦܕ शास्त्रमुक्तावळो। पततो धुएवाश्वा यस्मादश्वात्पतत्यसो । तस्याप्यश्वस्य पतने कुड्यादि ध्रुवमुच्यते । उभावप्य ध्रुवौ मेपो यद्यप्युभमकर्मजे । विभागे विमान तु क्रिये तत्र विवक्षिते । मेघान्त क्रियापक्षमवधित्व पृथक पृषक । मेषयोः स्वक्रियापेक्षं कर्तृवं च पृथक् पृथक" इत्यक्तम् : तत्रापाये विभागलतीतिशेषः । उदासीनं विभागजनकाक्रया अधिक रणन् । अतदावेशा- विभागजनकक्रिया नाधिकरणबात । ननु परस्परगन्मे- पावपसरलइत्यादा वुभयकर्मजन्य विभागे विभागजनकक्रियाधिक रणत्वं न कस्यापि मारूत्याशंकले उभावपी" त्यादिना । न विभागजनकत्वेन क्रियानकृते प्रवेशनीया, किन्तु ताद्रूप्येणेति,- ना नुपपत्तिरिति समाधत्ते प्रविभक्त" इत्यादिना । तु स्तथापि पर्यायः । नन्दपादनसंज्ञावरुद्ध कथं कर्तृ सज्ञामेषयोः, आकडारादेकलंज्ञा प्रति ज्ञानादित्याशंक्य, भिन्न भिन्न क्रियानिरूपितकारकान्तर समावशो न विरुद्ध इत्यभिप्रायेजाह " मेषान्तरे ” त्यादि । विवरणव शात् कथित एवार्य पर्यवसानन् । - रन्यलभ्यत्वा क्रियादे द्विभागजनकत्वं भेद प्रतियोगितावच्छेदकत्वं च पंचम्यर्थः । तथा च तरोः पत्रं पततीत्यत्र तरुसमवेतविभागजनिका तरुनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदिका च पतन क्रिया वाक्यार्थः। पंचम्यर्थे विभागे तदर्थैकदेशे भेदे च तरुत्वादिना एकएव प्रकृत्यर्थों योगपद्येनान्वेति । तेन पत्रान्तरनिष्ठान्योन्याभाव प्रतियोगितावच्छेदिका मेतत्पत्रस्य तर्वादिविभागजनिका मेतक्रिया मादाय पत्रात्पत्रं पततीति न प्रयोगः । यत्त विभाग एव पंचम्यर्थः; नचैवं पत्रात् पत्र पततीति प्रयोगप्रसंगः, पत्रस्य परया कर्तृसंज्ञया उपादानसंज्ञायावाधात् , संज्ञाया एव विभक्ति निष्पादकत्वादिति । तत्र एवमपि तरोः पत्रं पतति न पत्रादित्यत्र पत्रसमवेतविभागजनकत्वाभावबोधने बाधप्रसंगः ।

·पदवाक्यरत्नाकरः । पन्नः, अत्र हि न गुणात्पततीतिव विभागे न प्रकृत्यर्थलमदेतत्वस्य नवापतने तत्समवेत विभागजनकत्वस्याभावः प्रत्येतुंशश्यते , अयोग्यत्वात् । ननु लिद्धान्लेपि पत्रलमतक्रियायां पत्रनिष्ठविभागजनकत्व प बान्तरनिष्ठान्योन्याभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभयसत्वात् निषेधोनुप नच तनपत्रापादाननत्व लनुदायो निषिध्यतइति पूर्वोक्तप्रायं साम्प्रतं, युगसहस्रेणापि गृहीतुमशक्यत्वाव; नच म्ववृत्तिविना जन कत्व स्वकृति भेदप्रतियोगितावच्छदकत्व भय संसर्गावच्छिन्नमतियोगि ताकः पत्रसामान्याभाव एव क्रियायां भालते, पंचमीतु प्रतियोगिता संसर्गानुवादिका इत्यपि युज्यते, वृत्त्य नियामकसंखो प्रतियोगितावच्छे दकत्वस्याभावात, भाववाविभागप्रतियोगिकत्व विशिष्टजनकत्वस्वरूप साक्षात्लंजविच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्य पत्रापादान कियायामपि निराबाधतया पत्रात पततिपतंगे नपत्रात् पततीति प्रयोगप्रसंगात ; नच परम्पशद्रया तादृशसंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावएव पंच म्यन्त पत्रपदसमभिव्याहतना बोध्यते, परम्पराहि विभागनिरूपकत्व जनकत्वान्येव परस्परविशृंखलितानि संसर्गः, तत्र पत्रत्वा वच्छिन्नप्रति योगिता निरूपिता विभाग संसर्गता, तया निरूपिता निरूपकत्वे, तया जनकत्वे संसर्गता, तन्निरूपिता चा नुयोगिता नअर्थाभावे भासते, विभार्गायत्व विशिष्टजनकता स्वरूपसाक्षा संसर्गे विशिष्टधर्मा वच्छि संसर्गता प्रतियोगितानु यो गिताभ्यां निरूप्यत इति विवेकइति वाच्यं, परंपरा संसर्गतासु प्रथमा प्रतियोगितया पुन रनुयोगितया प्रथमेवा तुयोगितया चरमैव प्रतियोगितयानिरूप्यत इत्यत्र विनिगमकाभावादः दृश्यन्ते च प्राचां निबन्धेषु प्रलियोगि विश्रान्ता स्वंसर्ग रचनाः; नचोभय प्रतियोगितानुयोगिताभ्यां प्रथमचरमसंसर्गतयो निरूपणेपि विशिष्ट संसर्गतातो विवेक उपपद्यत इति वाच्यं, विलोमानुलोम परम्परासंस विच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावयो रविशेषप्रसंगात् ; विस्तरतोव्युत्पा जनकता ·१७४ शास्त्रमुक्तावळी । दितं च सिद्धान्तत्वे परम्परायाः संसर्गस्वस्यैव नितरां प्रतियोगिताव च्छेदकत्वस्य कत्वस्य निराकरणनिति वेद उच्यते निष्पुष्पवन्तभितिव दुभयप्रतियोगिकः । पंचम्यर्थस्याप्यभायो विविधाः प्रतियोगिताः ।। २ ॥ - पुष्पवन्तौनेत्यादौ द्वित्वोपस्थापकस्म द्विवचनस्य लत्त्वेपि निष्पुष्पवन्तमित्यव्ययीभावे सूर्याचन्द्रमसो रत्यन्ताभावो न्यूनवृत्तिभ्यामपि सूर्यत्वचन्द्रत्वाभ्या मवच्छिन्नव्यासक्तप्रतियोगिताकः प्रतीयत इति न पग दित्यादौ विभागजनकत्वभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्त प्रतियोगिताको प्यभावाभालत इत्यभ्युपेयम् । यदिच पुष्पवन्तपदादेः सूर्यचन्द्रोभयाद्यर्थः, तदाभवतु पंचम्या आप निरुक्तोभयं तथा । साचोभयत्वावच्छिन्ना प्रतियोगिताजनकतास्वनिष्ठया ऽवच्छेदकतात्वनिष्ठ या चावच्छेदकतया निरूप्यते । उभयावनिष्ठावच्छेदकतववा सामानाधिकरण्येन जनकतात्वा वच्छेदकतात्वाभ्या मवच्छिद्यते ! जनकतात्वनिष्ठावच्छेदकता निरू पकत्ववृत्त्या, साच विभागवृत्त्या, अवच्छेदकतात्व मिष्ठातु प्रतियोगि तावृत्त्या , साच भेदनिष्ठया 5 वच्छेदकतया निरूप्यते। स्रोतो द्वय मुखभूतन्तु भेदविभागयो रवच्छेदकताद्धय मेकयैव पत्रत्वावच्छि नया वच्छेदकतया निरूपितम् । एतमेवाभावं, यत्र पत्रे विभा गजनकत्वं तत्र भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं क्रियायां नास्तीति वाक्येन प्रामाणिका व्यवहरन्ति । नाम्मा द्वाक्या दनुगतार्था विशिष्ट बद्धि न जायत इत्यानुभाविकम् । एतादृशाभावावगाहिनः पत्रत्वा वच्छिन्नेकप्रकारतानिरूपितविभागभेदोभयविशेष्यताकस्य द्वयनिरूपितकविशष्यताकस्य संशयादे रिव विशेष्यता दयनिरूपितक प्रकारताकस्यापि बोधस्याभ्युपेयत्वात् । संश- याव्यवहितोत्तरं प्रत्यक्षमिति वाक्येन मानान्तरेण वा यस्मा संशया दव्यवहितं तस्मा दुत्तरं प्रत्यक्षं प्रत्याय्यते, संशयत्वावच्छिन्नप्रकार प्रकारता ·पदवाक्यरत्नाकरः । तादृश तया व्यवधानोत्तरविषयतयो स्ताभ्यां च प्रत्यक्षविशेष्यताया निरू पणे फलत एकतमसंशयाव्यवहित पूर्वस्य चिरालोतसंशयानन्तरस्य प्रत्यक्षस्यानवगाहनात । येय व्यवधानोत्तरत्वाभ्यां संलग:भ्यां सशय वत्प्रत्यक्षमेव प्रकृतवाक्यादिना प्रतिपाद्यत इति गौडा व्यपदिशन्ति, ते किल संसर्गताद्वयनिरूपिता पूर्वप्रकारताभ्युपगमेन किमपि फल मुपलभन्त इति त एव जानन्ति । संशयीयं नाव्यवधान मव्यव धानघटकाश्च न परस्परसंसृष्टा इत्यादि विपरीतदर्शने बुद्धयनुदयेना व्यवधानघटकपदार्थोपस्थित्यपेक्षाया वा व्यवधानादौ विशेष्यत्वाभ्युपगमावश्यकत्वे संसर्गत्वे प्रमाणाभावः पर मधिकः । एव मेव धूमत्वादिसामान्यधर्म मन्तर्भाव्यवद्यादेः कारणत्वमपि सु ग्रहम् । तद्भूमाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन तद्धमाधिकरणे विद्यमान स्याभावस्य प्रतियोगितासामान्याभावो वह्नौ धूमकारणता । सचैक एव, ननु धूमव्यक्तिघटित कूटात्मकः, युगसहस्त्रेणापि दुर्घहत्वात् । सम्भवति चैकयैव धूमत्वावच्छिन्ना बच्छेदकतया निरूपित मव्यव हितपूर्वक्षणावच्छिन्नत्वे विकरणत्वे चावच्छेदकताद्वयं, ताभ्यां निरू पितं विद्यमानत्वे, तेन चाभावे एकैक मवच्छेदकत्वं, तन्निरूपिता प्रतियोगितात्वावच्छिन्ना प्रतियोगितेति तनिरूपकोनुगतः सामान्या भावः । तद्भुद्धिं प्रति च धूमत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताव्यवहित पूर्वक्षणावच्छिन्नत्वा धिकरणवृत्तिविशेष्यताद्वयनिरूपित विद्यमानत्वा धेकविषयताको व्यभिचारग्रह एव विरोधी । नतु धमान्तराव्यव हितप्राक्क्षणीवच्छेदेन धूमान्तराधिकरणविद्यमानवयभावावगाहीत्य धिकं बौद्धाधिकारविवरणे विवृत मासीत । नन्वेवमपि वृक्षाद्धपते कंपत इत्यादि प्रयोगो दुर्वारः, आस नाचलित इत्यादरिव तस्येष्टत्वेपि तरोस्त्यजतीति स्यादिति चेत् ?

·१७६ शान्त्रमुक्तावळी । ब्रतेत्यजिजहीत्यादि विभागफलिका क्रियाम् । उक्तार्थाना मप्रयोगा नचापादानपंचमी ॥३॥ १ स्पजत्यादिना विभागजनक क्रियावाचिना पंचम्य र्थस्य क्रोडीकृतत्वा दुक्तार्थाना मप्रयोग इति तर्वादिशब्दान पंचमी, किन्तु विभागन्विताधेयतार्थिका द्वितीयैव । परया कर्मसंज्ञया 5 पा दानं बाध्यत इति वैयाकरणाः । व्यपेक्षते ॥४॥ नन्वेव मपसरत्यादे भागफल कक्रियावाचितया सभातोप सरतीत्यादौ पंचम्यनुपपत्तिः, नहि स्पन्दत्यपसरत्यो रेकार्थकत्वम् , अनुभवविरोधादिति चेदुच्यते - येदेशान्तरसंयोगफलक स्पन्दवाचिनः । अकर्मका निरेत्याद्याः पंचमी तान् निर्गम्यपसरत्यादि र्धात बहिरादिसंयोगफलकक्रियावाची धात्वर्थान्तर्भूत कर्मकत्वा दकर्मकः, तेन विभागस्य फलविधयानु पादानात् पूर्वदेशस्यापादानत्वं निराबाध मित्यनभिहितविभागाभिधा नाय गृहा निर्गच्छते सदसोपसरतीत्यादौ निरेत्यादि पंचम्या पेक्षते । एव मूर्ध्वसंयोगफलकक्रियावाचिनः उद्धरते योगेपि स्था- ल्याः पुलाक मुद्धरतीत्यादी पंचम्यवसया । कुतो भवान् प्रतिष्ठा नाव, घना द्विद्योतते विधु रित्यादी कुत इति प्रश्ने प्रतिष्ठानादित्यु तरे चागत इति, घना द्विद्योतते विधु रित्यत्र निस्कृत्यत्यध्याहत्य पंचमी चोपपादनीया । तरो विभजते पत्र मस्थ्नो विभजते त्वचम् । इत्यादावधित्वार्थो उति धातु मपेक्षते ॥५॥ विभजि द्विधा - केवलविभागवाची फलावाचकत्वा दकर्मकः, विभागजनकविभागव्यधिकरण विदळनादिक्रियावाची सकर्मकः । १ ·पदवाक्यरत्नाकरः । १७७ तत्रोभयवं पंचम्या विभागान्वित मवधित्व मवधिमत्त्वं वार्थः । स्वरूपसम्बन्धो तिरिक्तो वा पदार्थ इत्यन्य देवत् । तथाच तरोः पत्रं विभजत इत्यत्र तर्ववधिकविभागाश्रयत्वं पत्रे, अस्थ्नो मांसं विभजते कोणप इत्यवास्थ्यवधिकमांससमवेत विभागानुकूलोत्कर्त नादिक्रियासमवायित्वं कोणपे वाक्यार्थः । ध्रुव मपाये उपादान " मिति सूत्र मपाये विभागे ध्रुव मवधिभूत मपादानसंज्ञमिति ध्या ख्येयं; योगविभागादिति वाक्यपदीये हरिचरणः । पापा द्विरमतीत्यादौ विपयत्वाभिधायिनी । व्याघ्रा द्विभेतीत्यादौ तु हेतुता माह पंचमी ॥६॥ पापा द्विरमति जुगुप्सति धर्मात प्रमाद्यति इत्यत्र विरमे निवृत्तिः, गुपे गहानाम द्वेषविशेषः, प्रमाद्यते रतुद्बुद्धसंस्कारोर्थः, पंच म्यर्थों विषयत्वं, तथाच पापविषयकनिवृत्तिमानित्यादि वाक्यार्थबोधः । परेतु करणानन्तर मकरणं विरमतेः , गहाप्रयुक्त प्रवृत्त्यभावो गुपेः, कर्तव्यतास्मरणाभाव प्रयुक्तप्रवृत्त्यभावः प्रमाद्यतेरर्थः, पंचम्य थविषयत्वं च व्युत्पत्तिवैचित्रयात् करणगईयो रभावप्रतियोगिषुचा न्वेति । तेन पापविषयक करणान्तरितस्तदभावः, पापविषयकगीं प्रयुक्तः पापविषयकप्रवृत्त्यभावः, धर्मविषयकर्तव्यता स्मरणाभाव प्रयुक्तो धर्मविषयकमवृत्त्यभावश्च वाक्यार्थइत्याहुः । चोरादिभेति बायत इत्यादी अनिष्टस्यभावित्वेन चिन्तनभयं, अनिष्टानुत्पत्त्यनुकूलो व्यापारस्त्राणम् । पंचम्यर्थों हेतुता हेतुमत्तावा निष्टेन्वति । तथा च चोरहेतुक मनिष्टम्भावित्वेन चिन्तयति चौर हेतुकानिष्टानुत्पत्त्यनुकूल व्यापारवानिति बोधः । यत्रच भयापादानस्यापि न हेतुत्वविवक्षा, तब सम्बन्धसामान्या थिका शेषेषष्ठयेवप्रमाणम् । अत एव " कस्यबिभ्यतिदेवाश्च जातरोष. स्यसंयुगे” इति रामायणम् । कस्य संयुगइति सम्बन्धइति प्रा २३ ·१७८ शास्त्रमुक्तावळी । तच्चिन्त्यं, नरकादिभेति नरकात्त्रायत इत्यादौ नरकजन्या निष्टान्तराभावात् । वस्तुतोभयत्वं द्वेषत्वावान्तरजातिः, सैवविभेतेः प्रवृत्तिनिमित्तम् । फलानाचकत्वादेवचासो यतिवदकर्मक तत्र दुःखगोचरे भये स्वस्मिन् भाषित्व प्रतिसन्धानमेवकारणम् तेन रागान्धानांनास्तिकानान्तरकात यक्ष्यमाणानां यागश्रमान्मुमुक्षूणां कुतोपि लशाद्वानभयम् । उपायविषयेभये च भयापादनसाधन स्व माखन्नत्वं च ज्ञायमानं जनकम् । चोरेभ्यो हि भयोत्पत्त्यासन्न तया प्रतिसंहितेभ्य एव भयं । आसत्तिप्रकर्षाच्च भयप्रकर्षः । आस तिरपि कालिकीदेशिकी वा यथानुभव मृहनीया । एवं च विषय विषयिभावलक्षणा हेतुतैव पंचम्यर्थः । तथा च चोरादिभे तीत्यत्र चोरगोचरभयवानिति वाक्यार्थः । त्राणमपि भयाभावानुकूलो व्यापारः । तस्य च भयाभावरूप धात्वर्थतावच्छेदक फलवान् बातव्यः कर्म । भयाभावश्च भयकारणविघटनद्वारा बातृव्यारप्रयोज्यः । “स्व. ल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतोभयात् " इत्यत्रापि भयहेतुकानिष्टा नुत्पत्तेः प्रयोजको व्यापारो न प्रतीयते, परन्तु भाविनोभयादपि दुःख विशेषसाधना द्भयान्तरसम्भबा द्रयगोचरभयाभावस्यैव । अत एव द्धि तीयाद्भयं भवतीति श्रुत्यास्वस्मानभयमिति परिसंख्यायते, द्वेषविषयस्था भाव्येन स्वभिन्नज्ञानस्यापि द्वेषकारणतया स्वगोचरभयोत्पत्त्यसंभवात् । भयस्य स्वहेतुकानिष्ट चिन्तनस्वरूपतातु श्रुतिशतेनापि नापळपितुं शक्यत इति दिक् । एवं रणात्पराजयत इत्यत्र देषाधीनानिवृत्तिः पराजेरर्थः। पंचम्यर्थविषयता तु द्वेषनिवृत्त्यो रुभयो रन्वेति । तथा चं रणद्वेषायत्त रणनिवृत्तिमा नित्यन्वयबोधः । अत एव 'पराजेरसोढ़' इत्यनुशासने पराजेयोंगे ऽसहनस्य द्वेषस्य विषयोपादानत्वेन संज्ञायते । शवन् पराजयतइत्यत्रा भिभवानुकूलोव्यापारोर्थः पराजेरिति शनुरभाव्यतया कमैव ।

·पदवाक्यरत्नाकरः ।
१७१
क्रियानिवृत्तिजनक व्यापारान्तरवाचिनः ।
धातवोवारयत्याद्याः प्रत्याकांक्षन्ति पंचमीम ॥७॥
वारंयत्यादिधातुः धातु प्रवृत्तिनिमित्तत्वोपलक्षित पतनस्वाधव
च्छिन्न प्रतियोगिताकमभावं फलविधयाभिधत्ते तत्प्रयोजकमिति माप
तेति वाक्यादिव्यापार प्रधानतया तजनितपदार्थोपस्थिति रुपलक्षण
धर्ममोषेण पतना भावत्वादिना फळमवगाहते । तत्राभावस्वरूप
फलाधिकरणतया विवक्षिते कर्मसंज्ञापलीयसीति ततो द्वितीया, फल
भूताभावप्रतियोगि क्रियाकारकाणि पुनरपादान संज्ञकानीति तत्रत्या
पंचमी तानि कारकाण्यभिधत्ते । कूपादन्धं वारयतीत्यत्र कूपाधिक
रणक पतनप्रतियोगिकस्यांधवृत्तः, यवेभ्योगां वारयतीत्यत्र यवकर्मक
भक्षणप्रतियोगिकस्य मोवृत्तेः, परस्वेभ्यः पाणिवारयति इत्यत्र पर-
स्वकर्मकोपादान प्रतियोगिकस्य पाणिवृत्तेः, शरेभ्यः शरीरंवारयतीत्यत्र
शरकरणक व्याधप्रतियोगिकस्य शरीरवृत्तेः, पुष्पेभ्य आतपंवारयती
त्यत्र पुष्पकमकशोषण प्रतियोगिकस्यातपवृत्तेः, श्वपचेभ्योदातारंवार
यतीत्यत्र श्वपचसम्प्रदानकप्रतियोगिकस्य दावृत्ते, रभावस्यानुकूलो.
व्यापारी वाक्यार्थः ।
तथा
यत्त क्रियाविषयक निवृत्त्यनुकूलो व्यापारोवारयतेरर्थः, तत्र
निवृत्त्यन्वितमाधेयत्वं द्वितीयायाः प्रकारित्वं पंचम्याः शक्यम्
च कूपप्रकारिकाया अन्धवृत्तेः पतननिवृत्ते रनुकूलोव्यापारोभवति
कूपाद, वारयतीति वाक्यार्थः, कूपेमापतेयमिति निवृत्ती. कूपेप्रकार
ताया निरावांधत्वादिति । तत्र तथा सति अचेतनकर्मके पुष्पेभ्य
आतपंवारयतीत्यादौ कूपादेवं वारयति न. पुनरन्धो निवर्तते इत्यादौ च
गतिश्चिन्तनीया ।
लीयति दर्शनाभारजनिकां वदति क्रियाम् ।
मातुर्यलीयतेत्यादौ पंचमीचेष्यमाणताम् ॥६॥

·शास्त्रमुक्तावळी ।
मातुनिलीयतेबालइत्यादौ । स्वकर्मकदर्शनाभावानुकूलो व्यापा-
रोलीयतरर्थः, पंचमीतु वृत्तिमत्त्वेनेच्छाविषयत्व मभिधत्ते । तेन मात
वृत्तित्वेनेष्यमाणः स्वकर्मकदर्शनाभावो वाक्यार्थः। अत एव बालो मातुनि-
लीयते, मातापुनरेनं पश्यत्येवेत्यादयः प्रयोगाः सूपपादाः । तदर्थमेव
"अन्तधौं येनादर्शनमिच्छती"त्यत्र इच्छति ग्रहणमिति व्यक्तं तद्विदाम् ।
प्रका
प्रकाशनाधिकरणे धीयमानस्यवक्तार ।
प्रकृतौ च जनेः कर्तु रपादानत्व मिष्यते ॥९॥
हिमवतो गंगा प्रभवतीत्यत्र प्रभवतिः प्रकाशपर्यायः ।
शस्तु दर्शनयोग्यत्वाभावावच्छेदक देशाव्यवहित देशावच्छेदेन दर्श
नयोग्यत्वम् । द्वितीयदेशान्वयितादात्म्यं पंचम्यर्थः । तथा च हिमव
दभित्रोयो दर्शनयोग्यत्वाभावावच्छेदक देशाव्यवहितदेशः तदर्शन
योग्यतावती गंगेतिवाक्यार्थः। उच्चारणानन्तरित मुच्चारपमधीङोर्थः ।
प्रथमोच्चारणान्वितं कर्तृत्वं पंचम्याः । तथाचो पाध्यायकर्तृकोच्चारणान-
न्तरितोच्चारणकदृत्वमर्थः । ब्रह्मणः प्रजाः प्रजायन्तइत्यत्र जनेरुत्पत्तेः
कीणां प्रजानां प्रकृतित्व मुपादानत्वं वा ब्रह्मणः प्रतीयते । धात्वं
तरोपात्ताया मप्युत्पत्तावेवम् । अत एव " अंगादंगालम्भवति हृद-
यादभिजायसे । आत्मावैपुत्रनामासि त्वं जीव शरदः शत" मिति
अतिः । हेतुपचम्या गतार्थ मेतदिति केचित ।
-
अध्याहृतल्यबन्तस्य कर्माधिकरणंतथा ।
प्रासादात्पश्यतीत्यादौ विभक्तिर्वक्तिपंचमी ॥१०॥
प्रासादात्पश्यति आसनात्प्रेक्षते इत्यादा वारुह्योपविश्येत्यध्या--
हार्यम् । कर्मण्यधिकरणे च पंचमी । प्रासादमारुह्यासने उपविश्य
इति पर्यवसित वाक्यशरीरम् ।
इति पदवाक्यरत्नाकरे कारकपंचमी विवरणम् ॥५॥

·पदवाक्यरत्नाकरः । यतोवकालनिर्माणं ततोभवति पंचमी । सप्तमी केवलंकाला दध्वनः प्रथमापिच ॥२॥ योजनादिशब्दा मुख्यया वृत्त्या परत्वविशेष मभिदधति । गोण्या तु तदभिव्यंजक संयुक्तसंयोघटकान् परत्वप्रतियोगिकापरत्वाधिकरण देशान् । मासादिपदमपि तावदादित्यपरिस्पन्दान्तरितजन्मनो वस्तुनोः सामयिकमपरत्व विशेष मभिदधत् संसर्गगुणेन तदन्तरालकालावय- वानभिधत्ते । स्वीक्रियते संख्यायाइव परत्वादेरपि समवायान्यन केनापि संसर्गेण गुणकर्मणोरपि व्यवहारवशाद्वैशिष्टयम् । द्योजनंयोजनेवावनमित्यादौ पंचम्या अवधिमत्त्वं प्रथमायाः सप्तम्यावा अधिकरणत्वमर्थ इति ग्रामावधिकयोजनात्मक परत्वाधिकरणं वनमि त्यन्वयबोधः । कार्तिक्या आग्रहायणीमासइत्यत्र कार्तिक्यादिपदं त दुत्पन्नस्थिरद्रव्येलाक्षणिकम्, तथा च कार्तिक्युत्पन्ना वधिकमालस्वरूपा परत्वाधिकरणमानहाय ण्युत्पन्नवस्त्विस्यन्वयबोधः । तथा च ग्रामा दिक्शब्दांचूतरपदा जाह्यन्यैरितरेण च । आराहतेभ्यां च योगे नाम्नो भवति पंचमी ॥२॥ उदयाचलावधिकमपरत्वं तद्विशिष्टं च दशमभिदधतः पूर्वा दयो दिक्शब्दा, स्तथाविधाः प्रागादयोचूत्तरपदा, आजन्तादक्षिणा प्रभृतयः आह्यन्तादक्षिणाहि प्रभृतयः । अन्येतरशब्दो पृथक्त्व विशि टवाचिनौ । प्रपंचार्थमितरग्रहणं, तेन पृथक्त्वार्थकानामितरेषामपि लाभाच्चैत्राद्भिन्नः पृथगित्यादिकमुपपद्यते । इतरस्त्वन्यनीचयोरिति कोशसिद्धनीचवाचकताक स्त्वितरशब्दोनेहगृह्यते, अयमस्मात्तारोमन्द्रो हस्व इत्यादाविवाय मस्मात्रीच इतरइत्यादावपि विभक्तपंचम्यैवार्थ सिद्धेः । ऋतयोगे द्वितीयापि" ततोन्यत्रापि दृश्यते" इत्यनुशासने न "ऋतेहि द्वितीयाचे" ति चान्द्रसूत्रेण चानुशिष्यते, तेन पुरू पाराधनमृते इति प्रयोगोपि प्रमाणम् । आरादिति दुरसमीपयोर्वर्तते ।

·१८२
शास्त्रमुक्तावळी ।
पूर्वोग्रामात्तडागइत्यादौ पंचम्याः परावनिरूपकत्वमर्थः । तथा छ
ग्रामवृत्तिपरत्य निरूपक मुदयाचलावधिक यदपरत्वं तदाश्रयस्तडा.
गइति, माधवात्पूर्वो मधुरित्यत्र पूर्वपदेन प्रागभावाधिकरणस्य पंच
म्याप्रतियोगित्वस्याभिधानात माधवप्रतियोगिक प्रागभावस्याधिकरणं
मधुरित्यन्वयबोधः । प्रागादिशब्दानां दिक् शब्दावेपि ग्रामस्य दक्षिण
इत्यादाविव प्राप्तामतसर्थषष्ठों बाधितुं पृथग्ग्रहणं, अतो ग्रामात् प्राक्
तडागइत्यादी ग्रामवृत्तिपरत्व निरूपकोदया चलावधिकापरत्ववति
देशे तडागइत्यवगम्यते । एवं ग्रामाद्दक्षिणा दक्षिणाहि वेत्यादी बाड
बानलावधिकापरत्ववत् देशोदक्षिणापदस्य पंचम्याः परत्वनिरूपकत्वं,
आजादे दैशिकमधिकरणत्वमर्थः । तेन ग्रामवृत्तिपरत्व निरूपकपद्ध-
वानलावधिकापरत्ववति देशेतडाग इति वाक्यार्थः । अपयववाचि
पूर्वादिपदयोगे षष्ठयेवप्रमाणं, तेन पूर्वः कायस्य नतु कायात शरीर
स्य दक्षिणाहीसिलः नतु शरीरादिति । चैत्रादन्यइतरइत्यादी. चैत्रा
वधिक पृथक्त्ववानित्यन्वबोधः । अत्रान्योन्याभाववा नेवान्यादिप
दार्थः, अर्थपरमन्यपदं नतु स्वरूपार्थमिति प्रपंचनाय पृथगितरपदो
पादानम् । नच घटानेति प्रसज्येत, नोभाव सामान्यार्थकत्वात् ।
संसर्गमर्यादया तादात्म्यसंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगितामानेन घटोनेत्यादी
घटान्योन्याभावस्यार्थतो लाभादन्योन्याभावत्वस्य. प्रवृत्तिनिमित्तत्वाभा-
वाद । भवतु वा न्योन्याभावो नर्थ: निपातानामभेदान्वयं प्रती.
वविभक्तिविशेषार्थान्वयं प्रत्ययोग्यत्वमेवकल्प्यत इत्येकदेशिनः । विना
दारादित्यत्र वनावधिकंपरत्व मपरत्वंवार्थ: ऋते शब्दस्यान्योन्या
भाव स्तद्धानत्यन्ताभावः तदाश्चार्थः । स्तोकादृतेपचति जलाहते
गन्धः, गन्धाहते पाषाणाधूमाहते पहिरिति चतुर्णा निदर्शनम् ।
१
अपाङ्परिप्रतिप्राप्तं कर्मप्रवचनीयताम् ।
बहिश्चस्वस्खयोगेन पंचम्या यान्ति हेतुताम् ॥३॥

·पदवाक्यरत्नाकरः। अपपरीवर्जनार्थी, मर्यादाया मभिविधौचाङ्, प्रतिनिधि प्रति दानयोः प्रतिश्च, कर्मप्रवचनीयसंज्ञां भजमानोव्यपेक्षमाणस्य प्रातिप दिकस्य पंचम्यानिमित्तम् । बहिः शब्दोपितथा । अपहरेः परिहरेर्वा संसारइत्यादी अत्यन्ताभावः कर्मप्रवचनीययोः, पंचम्या आधयत्वमर्थः, हरिवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगी संसारइतिवाक्यार्थः । मर्यादायां वर्तमान स्याङो व्यवधानस्य संसर्गस्याभावार्थः, अव्यवधानं क्वचित्कालिक कचिद्देशिकं कचित्पाठिकं कचिदन्यथापि, संसर्गस्य तादात्म्यसंयोग सादृश्यसमानकालीनस्वादेरभावोपि यथायथं तात्पर्यवशादुपतिष्ठते । आ मुक्तेः संसारइत्यत्र संसारमुक्तिनिरूपितं कालिकमव्यवधानं मुक्ति- समानकालिकत्वाभावः, आसमुद्रान्मृद इत्यत्र मृदा समुद्रनिरूपितं देशिकमव्यवधानं वादास्यस्य सादृश्यस्यसंयोगस्य वा भावश्च भासते। " आकडारादेका संज्ञे " त्यत्र एकसंज्ञाक शब्दविधीनां कडारसूच निरूपितं पाठिकमन्यवधानं पठितत्वाभावश्चावगम्यत इति । अभि विधी वर्तमानस्याङो व्यापकत्वमितरसम्बन्धश्वार्थः, तत्र व्यापकता घटक इतरनिरूपितश्चैकएव संसर्गः प्रतीयते । आपरमाणोः पृथिवी स्यादौ पृथिवीत्वसामानाधिकरण्येन वादात्म्यसंसर्गावच्छिन्ना परमाणु व्यापकता तदितरतादाम्यं च भावते । भासमुद्राधशइत्यादौ यशति समुद्राभिव्यापकत्वं समुद्रेवरसम्बन्धश्च भासते, इत्येषादिक । तत्सम्बन्ध बदितरसम्बन्धावेवाभिविधिः नतु व्यापकतापि, आपरमाणोरिति यथाश्रुतदर्शनादित्यपि । प्रतिनिधौ वर्तमानस्य प्रतेर्भेद स्तत्कार्यका- रित्वं . चार्थः, प्रयम्नः कृष्णात् प्रतीत्यादौ कृष्णभिन्नः कृष्णकार्यकारी प्रद्यम्नइति बोधः । प्रदिदाने वर्तमानस्यप्रतेः ऋणत्व ध्वंसजनकत्व मर्थः, पंचम्यास्तु ऋणत्वान्वयि आदानजन्यत्वं, ऋणत्वन्तु स्वत्वमिव पदार्थान्तरं पापविशेषोवा । तिलेभ्यः प्रतियच्छति माषान् इत्यत्र तिलादानजन्यर्णत्व ध्वंसजनकमाषदानकतत्यन्वयबोधः । बहिर्गामा- दिस्यत्र तदनधिकरणोदेशो बहिः पदार्थः, प्रामानधिकरणं च परिसरा दिरेव देशोनान्तर्यामीणः ।

·१८४ शास्त्रमुक्तावळी। अकर्तरिऋणेहेतौ पंचमीचास्त्रियांगुणे । प्रायेणज्ञापकहेतौ स्त्रियामप्यगुणेष्वपि ॥४॥ शताबद्धइत्यादौ ऋणत्वं ऋणंवा हेतुता हेतुमत्तावा खण्डशः पंचम्यर्थः । ऋणाभिन्नशत हेतुकबन्धनकर्मेत्यादि रन्वय बोधः । ऋणकर्तृकबन्धनविवक्षायां ऋणेनबद्धइत्येव प्रमाणम् । जाड्येन जाड्या द्वा बद्धइत्यादौ गुणस्यहेतुतायां पंचमी तृतीया च युज्यते । बुद्धया मुक्तइत्यादौ तु तृतीयेव नतु पंचमी, बुद्धिशब्दस्य स्त्रीत्वात् । स्त्रियामपि गुणे ऽगुणे च ज्ञापकेहेतौ पंचमीसाधुः । नास्तिघटोनुपलब्धेरित्यत्रा नुपलब्धिज्ञाप्यत्वस्य घटनास्तिताया मन्बयस्यानुभवाद । अत्राज्ञात ज्ञापकमनुलध्यायेव पंचम्यासम्बद्धयते, नतु चक्षुरादि, तेनेन्द्रियात घट इति न प्रयोगः । ज्ञातज्ञापके सर्वत्र पंचमी, धूमादग्निमान् पर्वतइति, जीवः काबुद्धरिति चप्रयोगात् । धूमादग्निमानित्यादौ धूमपदं धूमज्ञाने ग्नि पदं अग्निज्ञाने ज्ञायमानानौ वा लाक्षणिकं हेतुता हेतुमत्तावा पंचम्यों धूमज्ञानविशेषितो परज्ञानेन्वेतीति प्रांचः । ज्ञानजन्यत्वं पंचम्यर्थः, अखौ धूमविशेषिताग्निपदार्थे तदेकदेशेवा ऽग्निज्ञानेन्वेति इत्यपरे । बहिरेवजि ज्ञाखितोनतु वहिज्ञानं ज्ञायमानोवह्निति पर्वतोवाहिमानिति प्रतिज्ञा वाक्य घटकानिपदानि मुख्यवृत्त्यैव प्रवर्तते हेताव पिधूमादिपर्दतथा, धूममधिकृत्यैवो दाहरणादिवाक्येन व्याप्त्यावीपकता प्रयोजकः धर्म स्योपपादनाव । धूमपदेन धूमज्ञानलक्षणे तु धूमज्ञानस्यैव वहिज्ञान जनकता प्रयोजक रूपमुदाहृतं स्यात् । अतो ज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वं पंचम्यों धूमादिविशेषितैकदेशो वहावन्वेतीति तु नवीनाः । धूमवद्विपदाभ्यां भक्त्याज्ञानमुपस्थाप्यते,शक्त्याच स्वार्थः, पंचमी तु जाड्या वृद्धइत्यादाविव जनकतां जन्यतां वाभिधत्ते । स्वीक्रियते ·१८५ पदवाक्यरत्ताकरः । भत्र चैकप्रातिपदिक शक्यलक्ष्यार्थयो भैदेनान्वयः । तथाच धूमोहाने, त द्धतुतायां, साक्षाने सद्भावन्तीति धुमविषयक ज्ञानहेतुक ज्ञानवि षय वह्निमानयं पर्वत इति बोधः प्रतिज्ञाहतुभ्यां संभूय जन्यते । केघलया प्रतिज्ञया पर्वतो बतिमानित्येवबोध्यते, नतुज्ञेयवह्निमानिति, हेतु समभिन्याहार ज्ञानान्तरितो हि वयादिपदस्य ज्ञाने लक्षणाग्रहो हेतु पञ्चम्यर्थान्बय बाधादितितु वस्तुगतिः । ननु घटः पृथीवीगंधा वरूपानपटत्वान्नापि स्नेहादित्यादौ घटे रूपादिज्ञानज्ञाप्य पृथिवरिवस्या त्यंताभाव स्तद्वदन्योन्याभावो था पृथि वीत्वे, पृथिव्यां रूपादिज्ञानज्ञाप्यत्वस्य, पृथिवीज्ञान सामान्ये रूपादि ज्ञानजन्यत्वस्य पृथिवीज्ञान हेतुतामात्रे रूपादिज्ञानसंबन्धस्य, पृथिवी ज्ञान जनकेषु ज्ञानेषु रूपादिविषयकत्वस्य वा भावीनबोधयितुंशक्यते, बाधान, पृथिवीत्व व्याप्यरूपवान् घट इत्यादिना भ्रांसपरामर्शन घटी गंधवानित्यायनुमिति जननादितिचेत् ? प्रतिज्ञासमनिव्या हत हेतुपंचम्या हेतौ पक्षसंबंधोपि प्रतिपाद्यते, अतएव हेत्ववयवेन गतार्थत्वात् उपनयादि प्रयोगाभावात् उदाहरणान्त एवन्यायः, एवंच घटः पृथिवीगंधान पटत्वादित्यादौ पटत्वे घट संबंधाभाव एव प्रती यत इति गुरुमतानुसारिणः । वस्तुतो भ्रम सामान्य भिन्नत्व विशिष्ट केवल विषयता संबंधेन लिंगबोधक पद वाच्यस्य तल्लल्यार्थे ज्ञाने, पंचम्यर्थ हेतु तावास्तु प्रकृतपक्षक प्रकृतसाध्य कानु मिनिव वच्छिन्न निरूपकता संसर्गण साध्यवाचि पदलक्ष्यार्थ साधा ज्ञानन्वय इति व्युत्पत्त्या घटः पृथिवी गंधान पटवादित्यादौ केवल गंधविषयक ब्रमसामान्य भिन्नज्ञानवृत्ति हेतुतापां घटपृथिवीतादात्म्प साध्यशानु बितित्वा वच्छिन्ननिरूपकता स्वरूपसंसर्गः पृथिवीज्ञाने तत्तंगविच्छिन्न प्रति योगिताकः पटत्वविषयक भ्रम सामान्यभिन्न ज्ञान हेतुत्वाभावश्च भासते । विषयतायां कैवल्यंतु विशेष्यवादया संवलनं, तेनपटो गंध ·१८६ शास्त्रमुक्तावळी । व्याप्य पटत्वान् घटो गंधव्याप्य घटत्वान् इति समूहालंबन हेतु कत्वस्य घटो गंधवानित्यतु मिती सत्त्वेपि न प्रकृतवाक्यार्थ बाधः समूहालंबने विशष्यवाय सत्वेन तद्विषयतायां कैवल्यानावादिति संक्षेपः । , नानापृथ ग्विनायुक्ता द्विदूरांतिक वाचकात् । पंचमीचतृतीयाच द्वितीयावापिसप्तमी ॥ ५ ॥ नानादिशब्दयोगे पंचमीतृतीया द्वितीयाः, दूरार्थकात पंचमी द्वितीयात्तीया सप्तम्य इति व्यवस्थितो विधिः। विनादिशब्दाना मत्यन्ता भाव स्तद्वानन्योन्याभाव नद्रा यथायथमर्थः । गंधविनावायु —मं विना वद्विर्जलंविनाशिनही गंधो वेत्यादिव नानापृथक् पदयो रप्युदाहरणानि | ग्रामस्य दूरंदूराव दूरेणांतिक मंतिकादंतिकेनेत्यादौ दूरार्थकपदाना मितरा समानाधि करणत्वे प्रातिपदिकार्थ मात्रे प्रथ मावचस्रो विभक्तयः : समानाधिकरणवत दूरः पेथाइत्यादी विशेष्य पर तन्व विभक्तिः । दूपदावलयामा पत्यादावधिकरणे पंचम्यादयो दृश्यन्ते। को कतिपयस्तोका बद्रव्यगाइमे । । ५ चींच तृतीयां करणार्थिकाम् ॥६॥ अल्पादयभन्दाः सानाधिकरण्येन द्रव्यमविशेषयंतः करण वांनी पंचमी तृतीयांच उम्रपेक्षते । यथाले नाल्पा दामुक्त इत्यादि । द्रव्यसमानाधिकरणे स्ताकेन विषेण हत इत्यादौ तृतीयेव । क्रिया समानाधिकरणे स्तोकंपचतीत्यादौ कर्मणि द्वितीयेव । वाजपेयेन यजे वेत्यादौ करणानुवादे तृतीयैव प्रमाणं । इति पदवाक्यरत्नाकरे उपपद पंचमी विवरणम् ।।

·विभक्त्यंतरबोध्येभ्यो भिन्नः शेषोभिधीयते । संबंधत्वनिमित्तेन पष्ठी तत्र प्रवर्तते ॥१॥ . -- प्रथमादीनां यानि प्रवृत्ति निमित्तानि संदुद्धिवादीनि तदितर धर्मविशेषः शेषः, तंच षष्ठा बंधत्वा प्रवृत्तिानामनाभिधत अस्तिहि संयोगसमवाय स्वस्वामिभाववैशिष्ट्यकरणकर्मत्वादिष्वनुयुलर प्रतिप्यु क्तत्वादि। यतः समवाये वाय्वाचनुयागिकत्वाच्छिम रूम तिर गिकत्व विरहा नवायौरूपमिति प्रतीतिव्यवास। सरवचारतत्व धर्मः संबंधत्वम् । एकशतं षष्ठयी इति महान परिभाषण मपि नप्रवृत्तिनिमित्ताना मपरिमिनत्वं ग्राहयति, किनgiin-उयक्तीनाम् । राज्ञः पुरुषो घटस्य रूपमित्यादी राजप्रतियोगिक घटानु योगिक त्वादिना स्वत्वसमवायादिः पुरुष नादौ भासते। स्वत्वत्वसमवायत्वादिना तथात्वोपगमे मातु: स्मीत्यादौ कनतायां तद्रूप्येण षष्ठी न विर्तेत, द्वितीया प्रवृत्तिनिमित्तत्वविशिष्टस्य तस्य शेषत्वामा गत् । नचेयं “ अधी गर्थदयेशांकर्मणि" इत्यनुशाजनांसद्धा, स्मरते रधिपूर्वधातुतुल्यार्थकस्य योगे कारकषष्ठी, तत्रापि सूत्रे शेषइत्यनुवृत्तेः । अतएव शेषषष्ठय वसिद्धर्थ “ज्ञोविदर्थस्य करण" इत्याधष्टसूत्रीविधानं सर्पिपोजानं मातुः स्मरणमित्यादी शेषषष्ठी प्रयोगनियम प्रतिपत्तिद्वारा लुक्मयो जक समासनिषेध प्रतिपत्त्यर्थ मित्यभियुक्ताः । यदाह हरिः - "कारके व्यपदिष्टेच श्रयमाणक्रियेपुनः प्रोक्ता प्रतिपदंषष्टी समावस्य निवृत्तये " ॥ इति । झोविदर्थस्येत्यादि सूत्राष्टके पदभुप लक्ष्यविहिता षष्ठीसमाजनिषेधार्थेति तदर्थः । हरिस्मरणमित्यादौ कृद्योगलक्षण कारकषष्ठयाः समासः । शेषषष्ठी समासस्वष्टसूत्रीज्ञाप्यस्य निषेधस्यविषयः । हरिसम्बन्धिस्मरण हरिकर्मकस्मरणयोः समानार्थ योश्चरमे प्रतिपाद्येसमासः साधुः न प्रधइति, उत्तरपदप्रकृति स्वर- एवास्यसमासस्य नान्तोदात्तइति वा नियम्यते ! कारकपूर्वके समाले भवतूत्तरप्रकृतिस्वरः, शेषषष्टीसमासत्वन्तोदात्तः ।

·१८४
शास्त्रमुक्तावळी ।
हरिस्तु. अष्टसूत्रयामातुः स्मृतमित्यादौ समासनिषेधएव प्रयोजनं,
नहि कृद्योगषष्ठीसम्भवति, कृत्सुनिष्ठायाः पर्युदासात् , इत्यभिप्रायेण
निष्ठायांकर्मविषया षष्ठीच प्रतिषिध्यते । शेषलक्षणयाषष्ठया समा
सस्तत्र नेष्यते" इत्यनुशशाल ।
-
यत्त
"ज्ञोविदर्थस्यकरण" इति सूत्रे प्रवृत्यर्थके जानातौ सर्पिषोज्ञान
करणत्व विवक्षायां सर्पिषोमानीत इति, अधीगर्थदयेशांकर्मणी" ति
सूत्र मातुः स्मरति दीजस्यदयते जनस्य ईष्टइति , “रुजार्थानां भा
वमनानामज्वरः" इति सूत्रेवरसंतापिवर्जिताना रोगार्थानां भावकर्तृ
काणां धातनां कर्मणि षष्ठीस्यादित्यर्थके रोगश्चौरस्य रुजति , ज्व
रिसन्ताप्योः रोगश्चोरं ज्वरयति वा, भावान्यकर्तृ के नदीकूलं रु-
जतीति , “आशिषिनाथ'' इतिसूत्रे सर्पिषोनाथते • आशीभिन्नार्थकंतु
माणवकनाथतीति , " जासिनिप्रहण नाटकाथाषा हिंसाया" मितिसूत्रे
चोरस्याजासयति निहंति उन्नाटयति काथयति पिनष्टीति, अहिंसा
यांधानाः पिनष्टीति, "व्यवहपणोस्तमर्थयोः दिवस्तदर्थस्ये" ति
सूत्रयोः क्रयव्यवहारार्थकानां व्यवहपणिदिवां कर्मणि षष्ठीत्यर्थकयोः
शतस्यव्यहरति पणति दीव्यतीति, गणनार्थकव्यवहलो शलाकाव्य
वहरति, स्तुत्यर्थ केपणो दीव्यतीच ब्राह्मणं पणायति दीव्यतीति, “कृतः
प्रतियो" इति सूत्रे प्रतियत्रो गुणाधानं तत्र वर्तमानस्य
कर्मणि षष्ठी स्यादित्यर्थक एधोदकस्योप स्कुरुते इति वृत्ता
वाख्यातां रुदाहरणं प्रत्युदाहरणंच तत्सर्व कृदंतोपलक्षणतया नेयमिति
हरदत्तः । एवं “कृत्वोर्थप्रयोगे कालेधिकरणे' इति सूत्रेण घिहिता दिर
हाभूते दिरह्रो भोजनमित्यादौ शेषष्ठयपि समासप्रतिषेधार्थैव, तादू
प्येणाधिकरणता विवक्षायांतु द्विरहनिभोजनमित्येव विग्रहोधिरहभो
जनमिति समासश्चोत्तरप्रकृतिस्वरोपेतः प्रमाणम् ।
सर्वनाम समानाधिकरणे प्रथमादयः ।
अन्यत्रहतार्याये तृतीयाद्याविभक्तयः ॥२॥

·पदवाक्यरत्नाकर: । १८९ हेतुकारणनिमित्त प्रयोजनार्थादिशब्दो यदि सर्वनामसमाना. धिकरण स्तवको हेतु वसतिकं हेतुवसतीत्यादिक्रमेण सवा- विभक्तयः । अनेन निमित्तेन वसतीत्यादौ तृतीयाद्याएव साधवी न प्रथमाद्वितीये । अतएव यथायथं हेत्वादिशब्दोजनकं प्रयोजनंचाभि धत्ते इत्यभिहितं प्राक् । विभक्तीनां तद्धे तुकत्वमर्थः शेषोवा । अतसर्थयुतात् षष्ठी द्वितीयाप्येनपायुतान् । दृरान्तिकार्थयुक्तातु पष्ठीपक्षेतु पंचमी ग्रामस्यदक्षिणतः पुरापुरस्तात उपयुपरिष्टादित्यादी षष्ठयेव । विध्या दक्षिणतइत्यादी विन्ध्यमारभ्यदक्षिणतइति ल्यबन्ताध्याहारेकर्मणि पंचमी । एवं दक्षिणेनग्राम ग्रामस्यवेत्यनेन एनबन्तेनयोगेषष्ठी द्विती याच प्रमाणं, ननु पंचमी, प्रकृतायाः पंचम्याः षष्ठीद्वितीयेचाधिके भविष्यतइति महाभाष्यात् । तथा धनप्रतिगृहादुत्तरेण तोरणेना स्मदीयमित्यादावुत्तरेणेतिपदं दृतीयान्वं, तदपि तोरणेनेत्यस्य समाना. धिकरणं, अतोदिक् शब्दयोगपंचमी । ततः पश्चात् स्रस्यन्त इति भाष्यप्रयोगादतसर्थ प्रत्ययान्तोपि पश्चाच्छन्दः पंचम्यां निमित्तम् । लुप्तोप्यतसर्थप्रत्ययः षष्ठीनिमित्तमिति प्राक् प्रामादित्यादौ प्राप्तांषष्ठी अपवदति । अञ्चूतरपदयोगे पंचम्याः प्रतिप्रसवइत्यभिहित मधस्ताद । दूरमन्तिकं ग्रामस्यग्रामादित्युभयमपि प्रमाणम् । कृदन्तधातुयोगेन भवेत्कर्तरिकणि । प्रधानेनियंताषष्ठी गुणेतूभयथामता ॥ ४ ॥ ओदनस्यपाकः कृष्णस्य कृतिरित्यादौ द्वितीयावत् कर्मवं कर्तृत्वं च षष्ठयर्थः । द्विकर्मकधातुयोगे प्रधानकर्मणि षष्ठयेव, गुण कर्मणि द्वितीयाप्रमाणम् । नेताश्वस्य ग्रामस्य ग्रामंवा । एतेन “क. कर्मणाः कृती" त्यानुशासनव्याख्पतिम् । नन्वत्र सूत्रकृतीति व्यर्थ, ·१९० शास्त्रमुक्तावळी । नलोकाव्ययनिष्ठाखलढणा" मित्यनेन लादेश पर्युदासे ऽर्थादेव कृदन्तधातु योगे कर्तृकर्मणो भादिति चेन्नः कृतपूर्वीकटमित्यादौ त. द्धितयोगे कर्मषष्ठयपवादाय तदुपादानात् ! अथ पूर्व कृतमनेनेति विग्रहे सपूर्वाञ्चति सूत्रेणलोपपदात् पूर्वपदादिनिः कर्तरिविधीयते, तब कृतपदस्य कटसमानाधिकरणत्वे वृत्तिरेवानुपपन्ना, ऋद्धस्यराज्ञः पुरुषइत्यादाविव सविशेषणानां वृत्तिर्नेति वार्तिकेन तनिषेधात् । सूत्रे कृतीत्यस्यापि वैयर्थ्य, निष्ठाभिहितेकर्मणि अनभिहिताधिकारीय षष्ठय प्रसक्तेः,कटमिति तदपवादेन द्वितीयानुपपन्ना, तस्याअप्यनभिहिताधिका. यित्वाव,अवकृतमितिभावक्तान्तमविवक्षितकर्भकमेवपूर्वेणसमासमासाद्य कतरि तद्धितं जनयित्वा कृतपूर्वाति शब्दं साधयति, सच प्राकालिककरण कतबोधसमर्थो वतिष्ठते, भावतान्तकृत्रथैच कटकर्मवान्वयं भाषमाणो भट्टोजि बभ्राम, कर्मान्वयिनः कृत्रो भावप्रत्ययदौर्लभ्यात् । अन्यथा भावप्रत्ययान्तगम्यर्थ ग्रामकर्मत्वस्यान्वयसम्भवेन गतं ग्रामं गम्यते वा ग्राममिति प्रयोगापत्तेः, अविवक्षितकर्मकत्वे कदापि कर्मान्वयस्य विवक्षितकर्मके भावप्रत्ययस्य चानुपपत्ते रवश्याभ्युपेयत्वात् । कर्म प्रत्ययान्तकृतपदस्य वृत्त्यभ्युपगमेनु कर्मणि षष्ठीप्रसक्तेः द्वितीयोत्पत्ते रप्यसम्भव एव वर्तते । किंच कृतार्थे कर्मान्वयोपगमे कथं च कृतीत्यनेन तदारणं, निष्ठापयुदासानुसरणकशरण्यत्वे तु किं कृती त्युपादानेन । यदपि कारकाणां सर्वत्र प्रत्ययार्थभावनाया में वान्वयो नतु धात्वर्थे, “गुणानां च परार्थत्वा दसम्बन्धः समत्वा त्स्या" दिति न्यायात, कर्मभावप्रत्ययाव्ययकृत श्च भावना मभिदधति, कारकान्वयानुपपत्तेः; कर्मकर्तृकृतां तु शक्त्या भक्त्या वा भावना बोधकत्वमिति ग्रामे गतवा नित्यादौ कृदर्थभावनायां ग्रामकर्मकत्व स्येव कृतपूर्वोकर्तृवाचकतद्धितोपात्तभावनायां कटकर्मत्वस्यान्वयः; कृदर्थभावनाकर्मणो निष्ठयाभिधानपि तद्धितार्थकर्मणा मनभिधाना व अन्यथा ·पदवाक्यरत्नाकरः । " . द्वितीयानुपपत्तिः, तथा च कृदुपात्ताया भावनायाः कर्मण्येव षष्ठो, नतु तद्धितोपात्ताया इत्यावदयितुं कृतीतिसूत्रे निर्दिष्टमिति । यदाह हरिः ततः क्रियावता का योगो भवति कर्मणाम् । अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः । क्रिया सम्बध्यते तद्वत् कृतपूादिसंस्थिता इति । क्रिया - भावना, का योगः कत्रैकदेशे क्रियाया मन्वयः, अविग्रहा प्रधानमिति तदर्थ इति भाट्टै रुक्तम् । तञ्चिन्यम्, भाव कृतां भावनाबोधकत्वस्यानुभवविरुद्धत्वात् । भवतु तदौदनस्य पाक इत्यादौ शेषे षष्ठयेव, कृद्योगषष्ठीतु कर्तृकर्मकृत्तु एवोपपत्स्यत इति चेन्न,- उभयमाप्तौ कर्मणीत्यस्य निर्विषयकवापत्तेः । ननु करणादिवत् तद्विषयः , वस्तुतो गुणानां चेति न्यायेन भावनायां कारकत्वेनान्विते धात्वर्थे कारकानन्वयो निर्णीयते, नतु घान्तेन प्रधानवदुपस्थापिते तस्मिन्निति चेन्न,- तथापि कृतपूर्वीकटमित्यादी कृतपदार्थस्य तद्धितार्थभावनायामनन्वये ऽसामर्थ्यमन्वयेतु तेनैवाकांक्षा विच्छिते नकटादेःकर्मत्वेनतत्रान्वयःसम्भवति।अन्यथा धात्वर्थान्तर्भूतकर्म कपतत्यर्थभावनायामपि कर्मान्वयप्रसंगाद । अथ कृतादिपदार्थपरित्यागेन कृत पूर्वीत्यस्य प्राकालीन भावनावानर्थः, तदापक्व पूर्वीसुपानधीत पूर्वी वेदानित्यादेः पर्यायताप्रसंगः । पक्वादिपद समभिव्याहतेन तद्धितेन पाकादि भावनैव प्रतिपाद्यत इति नतद्धितानांपर्यायत्वमिति चेत् ? एवंसति विग्रहावस्थायां समासावस्थायां च विवक्षितस्यापि निष्ठार्थस्य केवलं निरर्थकत्वं युज्यते, नतु धातोः। अतो धानोरथै धात्वर्थोपहित तद्धि वार्थभावनायां वा कर्मान्धयः सम्भवतीति किन्तद्धितानां पाकादि भावनावाचकतया नानार्थताभ्युपगमेनेति चेत् ? उच्यते. क्रियाक्तायां भावनाया मिनिः क्तान्तो निरर्थकः । सूत्रे कृतीत्युपादानसामर्थ्या दवसीयते ॥५॥ पक्कपूर्वीसूपानित्यादी पाकाद्यनुकूलभावनावानिनि प्रत्ययस्यै. वार्थो नतु पाककर्मपाकोवा तान्तस्य, पच्यादिपदजन्य पाकायुप- ·स्थितेः पाकानुकूलभावनावति तद्धितवृत्ति ग्राहकतयैवोपयोगात् । त. द्धितान्तजन्यवाक्यार्थबोधे साक्षादजनकत्वादि दमादिपदजन्यबोधे प्रत्य. क्षोपस्थितवत् । यदि च तत्र पच्यर्थेकारकान्वयः स्यात्तदास्यपचेः कृदन्तत्वेन शेषषष्ठयेव प्रवतेत । निष्ठापर्युदासेन षष्ठीवारणेकृतीत्यु पादान मनर्थकमापद्यते । तदुपादानसामर्थ्यमेव पक्कपूर्वीत्यादौ पूर्व- पदोपपद वैयर्थ्यमर्थापयतीति दिक् । कृयोगषष्ठीविधिरनित्यः, अध येरामोदमुत्तममिति भट्टिप्रयोगात् तदहमिति निर्देशात । कर्मण्येवोभयप्राप्तौ तृतीयाकर्तरीदृशी । व्यवस्थाप्रायिकी तेन क्वचितषष्ठयपि कर्तरि १६|| आश्चर्यगवान्दोदोगोपनेत्यादी कर्तरितृतीयावत षष्ठयपिप्रमाणम् । शब्दानामनुशासनमाचार्यस्येति दर्शनात् । यत्र पुनरकाकारकस्य भाववाची स्त्रीप्रत्ययान्तः तत्र कर्तृकर्मणोरुभयोः षष्ठयवसाधुः । भेदिकारुद्रस्य जगतोविभत्सावत्यत्र रुद्रकर्तृको जगत्कर्मको भेदाभेदाभि लाषश्च वाक्यार्थः । उकारान्तालडादेशा उकाव्ययखलर्थकाः । षष्ठीविधीपर्युदस्ताः कृत्सुनिष्ठातृणौ तथा ॥७॥ हार दिक्षु रलंकरिष्णु रित्यादा बुकारान्ताः, सृष्टिं कुर्वन् कुर्वाणइत्यादौ लादेशाः, शवन्यातुक इत्यादावुकः, पाकंकर्तुमित्यादा. वव्ययाः ईषत्करो दुष्करोवा प्रयासो लोकेनेत्यादौ खलाः, ग्रामंगतो घटंकृतवान् इत्यादौक्तक्तवतु स्वरूपानिष्ठा, वेदमधीयन् सोमपवमानः भात्मानमण्डयमानः कर्तालोका नित्यादौ शतृशानन्चानश्तृन्प्रत्ययाः वन्प्रत्याहारवाच्याः, एतेषा मन्योन्याभावः षष्ठीप्रयोजककृतिविशेषण सयोपतिष्ठते । कामुक इत्यादौकमिप्रकृतिकस्योकस्य ।

·पदवाक्यरत्नाकरः । १९३ नित्यं. मुरं मुरस्य वा द्विषन् इत्यादौ द्विपि प्रकृतिकस्य शतु विभाषा षष्ठीनिमित्तता प्रतिप्रसूयते । "इक्ष्वाकूणां दुरापेथे त्वदधीनाहि सिद्धय " इत्यत्र इक्ष्वाकूणां विद्धय इति, “अपि वागधिपस्य दुर्वचं वचने तद्विदधीत विस्मय" मित्पत्र वागधिपत्य विस्मयमितिच योजना; तेनैक्ष्वाकुभि र्दुरापे वागाधिपेन दुर्वच मित्यादिप्रयोगापादनं समाहितम् । भविष्यत्याधमर्येच नेनः षष्ठीनिमित्तता । भविष्यति नचाकस्य कृत्यानां वा तु कर्तरि ॥८॥ सज्जन पालको वतरिष्यती त्यात पालनपि भविष्यत्वाच गमा दक प्रत्ययस्य न षष्ठीनिमितत्वम् । ब्रज गामीत्य भवि ध्यबजगमनकर्तरि शतदायीत्यत्र शताधमण्यंयुक्तदानपरि व विवक्षिते नन्प्रत्ययस्य तथात्वम् । कृपयानो तव्यादीनां प्रायवानां योगे द्विकर्मकधातावनभिहिते कतार गौणकमणि च यथायथं तृतीया द्वितीये, नतु षष्ठी, गोविन्दन नेतव्या अजं चाय नहु गोभिदाय ब्रजस्येति । "गेयो माणवक स्साम्ना" मित्यादी कतरि कृत्प्रत्यये कणि षष्ठयवसेया । मम मया वा सेन्यो हरि रिस्थन कर पष्ठी तृतीया च प्रमाणम् । लिट्कार्यकारिणोः षष्ठी किकिनाः प्रतिषिध्यते । प्रतिप्रसूयते तोसून् कसुनो स्तन्निमित्तता ॥९॥ " ओहगमहनजनः किकिनो लिट् चे", स्थनुशासनेनादन्ता हदैन्ता द्रमिहनिजनिभ्य श्च लिडथै किकिनौ विधीयते, तत्रापि पाठी निषेधः । वज्रस्य परोक्षातीतभरणकर्तेत्यर्थे वनं बारिति, जलं पपिः, दण्डं दधिः, ग्रामं जग्मिा. शहूँ जति रित्यादिप्रयोगात ! वसानपाकर्तुः मित्यर्थे पुरा वत्तानों सपाक्से का हो ·शास्त्रमुक्तावळी । विसर्पितु मित्यर्थे पुरा करस्य दिसृप इत्यत्र कसुन्. एव मव्ययावपि तोसुन् सुनौ षष्ठ्यपवादकाविति तयोः कृत्त्वेन प्रसक्ताया अव्यय वेन प्रतिषिद्धायाः षष्ठयाः प्रतिप्रसोयम् । शब्दै स्तुलोपमाभिन्नै योगे सादृश्यवाचिभिः ! प्रतियोगिनि पठी च तृतीया चानुशिष्यते ॥१०॥ सादृश्यवाचिभि स्तुल्यसदृशादिशब्दै योगे चन्द्रेण चन्द्रस्य वा सदृश इत्यादौ तृतीया पष्ठी च प्रतियोगित्व मभिधत्ते । चन्द्रस्य सुलो चन्द्रस्योपमे त्यत्र षष्ठ्येव प्रमाणम् । न तृतीया। “तुल्यां यदा रोहति वाससा" इत्यत्र "स्फुटोपमं भूतिसितेन शंभुना" इत्यत्रच सहार्थे तृतीया, समंचमर्येवतुलाभिलाषिणइतिवत् । चन्द्रवन्मुखमित्यादौ इवादि शब्दयोगे न तृतीया षष्ठीवा, "तुल्यार्थे रतुलोपमा तृतीयान्यतरस्या" मिति सूत्रे बहुवचनेनैव कडारा इत्यादाविव तुल्यप्रभृतिलाभे प्यर्थग्रहण सामर्थेन यथेवादिशब्दानां पर्युदाससिद्धेः । वस्तुतो ऽन्योन्याभावार्थ कस्य नजः प्रतियोगित्वविशेषादावर्थे पंचमीषष्ठयादेरिव इवादिनिपा. तानामपि विभक्तिविशेषनियंपेक्षत्व स्वाभाव्यात् । यत्त निपातानां सर्वत्रदर्शने विताभिधानमेव व्याप्यं, नाश्च प्रतियोगित्व सांसर्गिकविषयताका न्योन्याभावादिविषयक बुद्धाविवस्व प्रतियोगित्व सांसर्गिकविषयतानिरूपित सादृश्यविषयताविशिष्ट बुद्धी संकेतस्ययुक्तत्वात ; अतएव केवळा दिवादिपदा दनन्तरेण मुखादिपदेन तुल्यं मुखमित्यादाविव सादृश्यविशिष्टं मुखं नप्रत्याय्यते, निष्प्रतियोगिक सादृश्योधने इवादीना मसामति । अतएवेवादिपदेन प्रतियोगिस्वा. नुयोगित्व स्वरूपोमानत्वोपमेयत्वयोः श्रुतिमात्रेणावगमा दिवादिशब्द- योगे श्रौतीमुपमा मुदाहरन्त्यालंकारिकाः । प्रतियोगित्वादि संसृष्टला. दृश्यानुभवं प्रती वादिपदसामर्थ्यावधारणेपि सादृश्यत्वमात्रेण स्मरणं ना लुपपन्न, एवं च चन्द्रइव चन्द्रोनेत्यादी संसर्गतयालभ्यर्थे न षष्ठयादि.

·सदवाक्यरत्नाकरः । १९६ उक्ता नामप्रयोगात, पक्वाभुङ्गेइत्यादी भावेक्वाप्रत्ययेन संसर्गीभूनल. मानकर्तृकत्वलामा चैत्रेण परत्वा चैत्रो भुक्तइत्यादयो न प्रयोगाहात ! तच्चिन्त्यं, समानकर्तृकत्व सांसर्गिकविषयिता निरूपित धातुप्रयोज्य विषयता विशिष्टानुभवे क्त्वासङ्केतोपगमे चैत्रः पक्त्वा चेत्रेणभुज्यतेइति प्रयोगापत्तेः, अन्यलभ्ये संसर्गे घटो न चन्द्रइवे त्यादौ प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमापत्ते रिति दिक् । आयुष्यमद्रकुशल सुखप्रभृतिभि हितः । योगेचतुर्थीषष्ठीवा तत्राशिष्यनुशिष्यते ॥ ११॥ . आयुष्यं चिरजीवितं, मद्रममंगलनिवृत्तिः, कुशलमनामपं, सुखं, एतदर्थे हितशब्देन च योगे तस्मै तस्पवायुष्यवाभूयादित्यादा वाशी रथंक लकारयोगे षष्ठी चतुर्थी च साधुः -- इति पदवाक्यरत्नाकरे षष्ठी विवरणम् ॥६॥ ङ्योस्सुपस्सप्तमीतत्रानुबन्धौ ङिमुपोङयौ ! अथाधिकरणंसप्तम्यर्थो धात्वर्थसंगतम् ॥१॥ अधिकरण मधिकरणत्व माधेयत्वंवा सप्तम्यर्थः । तच्चाधेयत्वं स्थाल्या मोदनंपचतीत्यादौ कर्मघटित सामानाधिकरण्येनफले , गेहेचेत्रः पचतीत्यादौ कर्ट घटित सामानाधिकरण्येन व्यापारेऽन्वेति । “यस्मि वनौपचेदन्नं तत्र होमोविधीयते " इत्यादावग्निपदं स्थालीपरं, तदाधे यत्वं सामानाधिकरण्येन पच्यर्थफलेन्वेति । भवतुवा परंपरयावद्या धेयत्वमेव सप्तम्यर्थः , अतएव तच्छन्देन वः परामर्शोपि संघटते । मिथिलास्थो राजा पाटलीपुत्रे ब्राह्मणेभ्यो ददातीत्यादौ सप्तम्यर्थोनसं प्रदान घटित सामानाधिकरण्येन धार्थन्वति , किंतु साक्षादेव ब्रा