·PREFACE The object of the presont undertahing is to edit the purs tort of Shri Shankaracharya , Bhuhr from a compirison of tho provious editions, in a foria moro ory of access and on a principle more helpful to the onderstanding of the reader than has been, heretofors, attenpted, in the hope that an acquaintance at once real and deep with that stsadard specimen of the Adwaits Philosophy may thereby be secured and extended Certun special forturas distinguish this edition from others-the extant edition, ars vorg faulty-certain words left out altogethor, wrong words substituted for right ones, misdivision of words, absence of junctuntion, mispunctuation, quotations not markod or mited to other-those defects, I hive tried to remove Special attention has been paid to punctuation whicla 19 an indisponsablo aid to quick ronding and intolligibility All quotations orcopting two have been traced, plainly marhod and their sources indicated, otkrustua cross references also are given Wherever the Bhashya entors into len thy argi monts it has boon suitably divided into paragraph, and the paine and the J7T997 have been distinctly indicatod One list give the Gita passages that form the qubjolt-nıttor of the art, another gutes sone parallel pas 54, us from thio Gita and the Upanishards An indox alss of the Gita verses is addod The reader will find all those improve ments of muralaahlo help in understanding the bhashyn and following tho lipo of argoment through the several stages Tho Llagvat-Gitz 19 tho most original and profound work. extint in iny linguage on the Philosoplıy of religion and morals Its principio depends upon its complete harmony with the Shruti, talon as a rchole with vastnos of application and thus 13 tho open sosimo suppliod in the Bhashy to the Rajaguhya of the Divino Eron lar and Teacher The Bhashya sets forth the tockun,s of the Gita with a povor, a fullness, and an eloquonce rarole equalled, nover gurpassed It is impossible to read it without feeling that tho luminous order and logical sequence of

·Print-rs-Pages 1-136 at the Hind Soral Prous. Shansar
Poth Poona No 2 the rest at Voorn.bura Kesarı Prees,
632 Shukranar Peth, Poona 2
Pullwhers-Dr AG Sırdo43), L M L :icr the Oriental
Fool Agency, 15 Shubravar Fotl, Toona No ?
All rughts reseryed by the publishes.

·PREFACE Tlin object of tho prozent undertaking is to edit the pure tort of Shri Shankarachuya's Bhuiya from a comparison of the prouous editions, in a form moro ozsy of arcase and on a principle more helpful to the undorstanding of the reader than 1125 been ligretofore, attempted, in the hope that an acquaintance at once real and deep with that standard specimen of the Anwanta Philosophy may thoroby be secured and ottended Certain special features distinguish this edition from others—the extant editions are very frulty-certain words left out altogethor, wrong words substituted for right ones, musclivision of words, absence of punctuation, mispunctuation, quotations not marked or mixed together-those defects, I havo triel to romove Spocial attention has been paid to panen tuation wluch 19 an indispensablo aid to quick reading and intelligibility All quotations exceptın; two havo beon tracod, plainly markod and their sources indicated, orbrustave cross reforencoz also are given Wherever tho Bhashya ontors into longthy arguments it has been suitably divided into paragraphs, and the game and the 3777927 lave boon distinctly indicator One 11 gives the Gita passage that form the subfort-wattor of the us, anotlier giros somo rrallel pas $2,0$ frona tle Gitz and the Upanishads An index alsa of the Gita Forsos is added Tho rorder will find all these improve inents of invaluablo help in gaderstanding the bhushyn and follorvid; thio lino of argument through the several stages Tho Llavut-Gita is the most original and profound work extint in any language on the Philo oplıy of religion and morale Ito priac iplo doponds upon its coinpleto harmony with the Shruti, talen as a rohole with vastnoss of application--ind tue 13 the open ses imo supplied in the Dhashız. tthe Rajaguhya of the Divino Exomplar and Tozchor The Bhashya sets forth the terclun,s of the Gita withi a ponor, a fullness, and an oloquoncs rarols equallod, nover surpagod It 15 in?possible to read, te without fooling that the luminous order and logical sequence ·the parts are surprssed only by the infty finity and coherence of }} erhole ( 4*4A). It is a classic of tluylit in the granteet of its domains--the domain of moral and religious plulosophy The storin that hu lattork roared around the stately tree las not succeeded beyond raising columns of dust blinding the Fes of the anwary and the credulous, gans of heavy calibro that tool forty years to manuf i inte haro ftiled to offect a single breaclı in the adamantino walls of the fortrorg Those virulont literary assaults provoke the ropetition of the old dictum that what is true in them is not now, and what now not true Those militant critics rorel in presenting the other sido in fautastic costumes and airy ciricatura, hr the storation of minnires nd tho całgelling of dummy oprononte This not the place to unravel all the Slate mustifications, refulto all the veilnd calumnios, correct all the deliberato distortions with A nanifost porsevering determination to prove n orso at all cost Blinds thou h highls iftol when plus prostitulod rapidl roduro truth to a minus quantity They are congonitall in capihlo of comprolonding tho sparitum? morning of the FTTTUJEF-the very first, incescary condition of AHAT, they cannot slonilily keep boforo their mio the 1950 distan tion between the व्यावहारिक nnd पारमार्थिर on os of the wordजान and an on. They are morbids forong to muscouconyo lan gunun Too muels of shat quasecs *s antic (f fagfimi 19 the an proseod chatter of a ru 1911. gwrtentosusly ignorant of 1114 subject. These critica join them eles as Adn zatiwadins and of course as Mayanadine and vet elona. rulgir abuses on Shri Skanharacharya for recognising limits 10 PETAR ! Redors should be thoroughly on their guard as unet the common orror of confounding togotkor a sido aquaruta Looks on a giren subject, and - clear insuplit into the subject Iteolf The s modern knights rrint of p sullo lulosophy shed but lightly touched Is the Dlm-hya) ara with his logical spear of celestial temper mus', perforco, relurn to thvir natural incongruods shapes and hoes with muly ·६ य एन पेति. ब्रह्मसूत्रविषयवारयत्नाभिमनानि भगवहीतावचनानि- ब्रह्ममूत्राणि गीतावचना स्मृतेश्च । १२६ इधर सर्वभूताना, १८६१ अपि च स्मयत ।१३२३ न तदासयत सूर्य उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च । नरूपमापद तथापलभ्यते श्रपिच स्मर्यत ।२३४५ ममैवाशो जीवरोके जावभूत १५७ दर्शयति चाथो अपि स्मयते।३ २ १७ नेय यत्तत् प्रवक्ष्यामि २१ अनियम सवामामनिराध शब्दानु शुकृष्णे गती ह्येते . ०३ मानाभ्याम् ३३ ३१ स्मन्नि । शुची देशे ६ ११ यागिन प्रति च स्मयते।। २ २१ यत्र कार वनावत्ति गीताशायार्थस्य श्रुतिमूलकत्ये साक्षिभृतानि कतिवित् गीता श्रुतिवाक्यानि- श्रुति २१९ हन्ता चेन्मन्यते हन्तु हतश्चतम्मन्यते हतम्-इत्यादि (वठ उ २ १९) न जायते म्रियते. न जायत म्रियते वा कदाचित्-इत्यादि (कठ उ . २८) आश्चर्यवत्पश्यति. आश्चर्यच पश्यति निदेनम्-इत्यादि (कठ उ २ २९) ३४२ इद्रियाणि पराण्याहु इन्दियेभ्य परा ह्यथा-इत्यादि (कठ यदक्षर वेदविदो सर्व यदा य पदमामनन्ति-इयादि (घर उ - १५) १३ १३ सर्वत पाणिपाद सवंत पाणिपाद तत्-इत्यादि (4 उ ३१) १३ १५ बहिरतश्च भूनाना युटर हिम्पमचिन्यरूपम् इत्यादि ( ४३ १.) न सदासयते सूया. म त मया भनि-ई यादि (मउ "१० यदादिम्यगत सना. ९० २०, अहमात्मा १८ १७ 7न निहित गहाया इत्यादि (मु ३ ३ १७, झय १५.६१ ईश्वर सर्व १५१५ कर 3 १०, ११) १५६ सर्वस्य चाह, ·वेदाह समनीतानि। सवास वद्य न च भ्यास्ति यत्ता- ७२८ या त्वतगत पाप सवभूतस्थमा मान सर्वभूतस्थित परित्राणाय साधूना २३१ २४९ स्मधर्ममपि चावश्य दूरेण वर कृपणा नैन पाप्मा नरति ? उ ८१.२३ यस्मिन् माणि भूनानि आस्मनाभूत पितानन -३ र ७ यस्तु सवाणि भूतानि आमन्यानुपश्यति । उ ६ से मनुविधरणमेश गानामपभदाय छा उ १४१ उ ५४ २२ क्षप्रस्थ क्षत्र यद्धग यउ१४१४ १५ यो वा एतदक्षरमधिटिया प्रति म कृपण-वृउ ३. नैन कृताकृत तपन - उ १५० एवमेव प्रनातिनो प्रवनन्ति-13 ४ ४ २२ क्वोरह रणागि इ उ २ मन्द्रियगुगाभाग महाविधानत २५० बुद्धियुक्तो नहाताह न कर्मणामनारभात् १३ १४ सर्वेटियगुणाभाम. ४ १९३७ पानाग्निदग्ध मानान धीय चाम्ग पमाणसन रट पग सम्माणि वरे-मु उ २ २० नवद्वार पुरे. नवद्वारे पुरे दहा- उ ३१८ ६ ११,१३ शुचीद सम काय. निरसस्थाप्य समगसर व उ२८ द्वौ भूतमगी. द्वया ह प्रााप या यमुराश्च- १७२८ जश्रद्धया हुन. श्रद्धया देयम् । अद्वयादयम्- १११ श्रद्धयाऽग्नि समिध्यसन घा २ । । मत्स्तर दुस्तरान्-(१) दानेनादानम् (२) असाधेन प्राधम् (३)प्रद्धया अश्रन्दाम् (१) सत्यनानृतम् सामवाचिक ६ १९ क्षमा सत्य दम नम पपा देदा वागनुवदति रतनपिनुददद इति दाम्पत दत्त, चमिति- उ ५२३ इयातीनि शनाऽधता घा सवादा गुप्तवाक्यानि तश उपलभ्यन्ते । दया भूतेषु ·ॐ ॥ नमो भगवते वासुदेवाय ॥ श्रीमद्भगवद्गीता श्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादविरचितेन भाष्येण सहिता उपोद्धातः नारायणः परोऽयक्तात अण्डमव्यक्तसम्भवम् । अण्डस्यान्तस्विम लोकाः मनदीपा च मेदिनी ।। " म भगवान् राष्ट्वेदं जगत्, तम्य च स्थिनि चिकीर्षुः, मरांच्यादीन् अमे सृष्ट्वा, प्रजापतीन् प्रवृनिलक्षण धर्म प्राहयामास वेदोकम् । ततः अन्यान् च मनक्सनन्दनादीन् उत्पाय, निवृत्तिलक्षण धर्म ज्ञानवैराग्यलक्षणं ग्राह- यामाम । द्विविधा हि वेदोनों धर्म -प्रवृत्तिलक्षणो, निवृत्तिलक्षणश्च, जगतःस्थितिकारणम् । प्राणिनां माक्षात् अभ्युदयनि.प्रेयसहत यः स धर्मा ब्राह्मणायः वणिभिः आश्रमिभिः श्रेयोथिभिः अनुष्टीयमान दणि कालेन अनुष्टातृणां कामोद्भवान् होयमानविकविज्ञानहनुफेन अधर्मेण अभिभूष- ·२ सभाष्यभगवद्गीता [उपोद्धातः माने धर्मे, प्रवर्धमाने च अधर्मे, जगतः स्थिति परिपिपालयिपुः सः आदिकर्ता नारायणाख्यो विष्णुः भौमम्य ब्रह्मगो ब्राह्मणवस्य रक्षणार्थ देवक्यां वसु- देवात् अंशेन कृष्णः क्लि सम्बभूव। ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणे रक्षितः स्यात् वैदिको धर्मः, तदधीनत्वात् वर्णाश्रमभेदानाम् ॥ स च भगवान् ज्ञानेश्वर्यशक्तिबलबीर्यतेनोभिः सदा सम्पन्नः त्रिगुणात्मियां वैष्णवी स्वां मापां मूलप्रकृति वशीकृष्य, अजः अव्ययो भूतानां ईश्वरों नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावोऽपि सन्, स्वमायया देहवानिव जात इव च लोका. नुग्रहं कुर्वन लक्ष्यते । स्वभयोजनाभावेऽपि भुनानुजिक्षया वैदिक धर्मद्वयं अर्जुनाय शोक्माहमहोदधौ निमग्नाय उपदिदेश, गुणाधिकहिं गृहीतः अनुष्टीयमानश्च धर्मः प्रचयं गमिष्यतीति । तं धर्म भगवता यथोपदिष्टं वेदव्यासः मर्वज्ञो भगवान गीतास्यः सप्तभिः श्लोकशतः उपनिबबन्ध ।। तत् इदं गीताशानं समस्तवदार्थमारसङ्ग्रहभृतं दुर्विज्ञयार्थे, नदा- विष्करणाय अनेकः विवृतपदपदार्थवाक्यार्थन्यायमपि अत्यन्नविरुद्धा- नेकान्वेन लांकिकः गृह्यमाणं उपलभ्य अहं विबेक्तः अर्थनिर्धारणार्थ सक्षेपतो विवरणं करिष्यामि। तस्य अस्य गीताशास्त्रस्य संक्षेपतः प्रयोजनं पर निःश्रेयसं सह- तुकस्य संसारस्य अत्यन्तापरमलक्षणम् । तच्च सर्वकर्मसंन्यासपूर्व- कात् आत्मज्ञाननिमारूपात धर्मात भवति । तथा इममेव गीतार्थ धर्म उद्दिश्य भगवंतव उक्तम्, "म हि धर्मः सुपर्यामो ब्रह्मणः पदवेदने" ॥ [म.भा.अश्व १६.१२., इति अनुगीनास । तत्रैव च उक्तम् - “नव धर्मी र चाधर्मी न चैव हि शुभाशुभी।" [म.भा.अश्व.१९.७]. "यः स्यादकामनं लीन' तूणी पिश्चिदचिन्तयन् । [म. भा. अश्व. १९.१.], "ज्ञानं मन्यामलक्षणम्" [ म. भा. अश्व. ४३ २५.] इति च । इहापि च अन्ने उक अर्जुनाय--- " ·उपोद्धातः " मर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।"[१८.६६.] इति । अभ्युदयार्थोऽपि यः प्रवृत्तिलक्षणी धर्मों वर्णान् आश्रमांश्च उद्दिश्य विहितः स देवादिस्थानमामिहेतुरपि सन्, ईश्वरार्पणबुद्धचा अनु- धीयमानः सत्त्वशुद्धये भवति फलाभिसन्धिवर्जितः। शुध्दसत्त्वस्य च ज्ञाननिष्ठायोग्यताप्राप्तिद्वारेण ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेन च निःश्रेयस- हेतुत्वमपि प्रतिपद्यते। तथा चेमवार्थमभिसंधाय वक्ष्यति-'ब्रह्मण्या- धाय कर्माणि' [५.१०.], योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्म- शुद्धये '[५.११. ] इति ॥ . इमं द्विप्रकारं धर्म निःश्रेयसप्रयोजनं, परमार्थतत्त्वं च वासुदेवास्यं परब्रह्माभिधेयभूतं विशेषतः अभिव्यञ्जयत् विशिष्टप्रयोजनसम्बन्धा- भिधेयवत् गीताशाखम् । यतः तदर्थविज्ञाने समस्तपुरुषार्थसिद्धिः, अतः नदिवरणे यत्नः कियते मया । अत्र च धृतराष्ट्र उवाच-"धर्मक्षेत्रे " इत्यादि।

·अथ प्रथमोऽध्यायः॥
(अर्जुनविषादयोगः)
धृतराष्ट्र उवाच-
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥१॥
सञ्जय उवाच-
.
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥२॥
पर्दयतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य ! महती चमूम् ।
प्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥३॥
अत्र शूरा महेप्वांसा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथाः ॥ ४ ॥
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशीराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैम्यश्च नरपुङ्गयः॥५॥
युधामन्युध विक्रान्त उत्तमीजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥६॥
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थ तान् ब्रवीमि ते ॥७॥
भवान भीप्मश्च कर्णश्व कृपश्च समितिअयः।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिम्तथैव च ॥ ८॥

·१. श्लो. २०]
अर्जुनविषादयोगः
अन्ये च बहवः शूग मदर्थे त्यक्तजीविताः।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥९॥
अपर्यात तदस्माकं यलं भीमाभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेपां यलं भीमाभिरक्षितम् ॥१०॥
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः।
भीममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्य एच हि ॥ ११ ॥
तस्य संजनयन् हर्ष कुरवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योश्चैः शङ्ख दध्मौ प्रतापवान् ॥१२॥
ततः शहाश्च भेयश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥
ततः श्वेतैययुक्ने महति स्यन्दने स्थिती।
माधयः पाण्डवश्चय दिव्यौ शङ्खी प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥
पाञ्चजन्यं हृषीकेशी देवदत्तं धनञ्जयः ।
पौण्ड्र दध्मी महाशमीमकर्मा वृकोदरः ॥१५॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
नकुलः सहदेवश्च सुघोपमाणिपुप्पको ॥ १६ ॥
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्याकचापराजितः ॥१७॥
दुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महायाहुः शतान् दध्मुंः पृथक पृथक ॥ १८॥
स घोपी धार्तराप्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥
अथ व्यवस्थितान् वा धार्तराष्ट्रान कपिध्वजः।
प्रवृत्त शस्त्रसंपति धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥२०॥

·६
समाप्यभगवद्गीता
[अ. १. श्लो. २१.
.
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते!।
मर्जुन उवाच-
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थाश्य मेऽच्युत ! ॥२१॥
यावदेतानिरीक्षेऽहं योदुफामानवस्थितान् ।
कैमया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ २२॥
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य पतेऽत्र समागताः।
धार्तरापूस्य दुवुद्धः युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३ ॥
सञ्जय उवाच-
एवमुक्तो हरीकशी गुडाकर्शन भारत ! ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २६ ॥
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ ! पश्यैतान समतान् कुरूनिति ॥२५॥
तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन पुत्रान पीवान सींस्तथा ॥२६॥
श्वशुरान सुहदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् धन्धूनवस्थितान् ॥२७॥
कृपया परयाऽऽविटो विषीदनिदमनचीन् ।
अर्जुन उवाच-
दृष्ट्येमान स्वजनान, कृष्ण ! युयुत्सून समुपस्थितान् ॥२८॥
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीर मे रोमहर्षच जायते ॥ २१ ॥

·अ. १. श्लो.४१.]
अर्जुनविपादयोगः
७
गाण्डीवं संसते हस्तात् त्वक्वैव परिदह्यते ।
न च शाम्यवस्थातुं भ्रमतीय च मे मनः ॥ २० ॥
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव !।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥
नफाडक्षे विजयं कृष्ण ! न च राज्यं सुखानि च ।
कि नो राज्येन गोविन्द ! किं भौगजीवितेन वा ॥ ३२॥
येपामर्थ फाक्षित नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽस्थिता युद्धं प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥३३॥
आचार्याः पितरः पुत्राः तथैव च पितामहाः।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संवन्धिनस्तथा ।
एतान हन्तुमिच्छामि नतोऽपि मधुसूदन!।
आप प्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ ३५ ॥
निहत्य धार्तरामानः का प्रीतिः स्याजनार्दन ।
पापमेवाथयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः ॥३६॥
तस्मानार्हा घयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान सबान्धवान ।
स्वजनं हि कथं हत्या सुखिनः स्याम माधव ! ॥३७॥
यद्यप्यते न पश्यन्ति लामोपहतचेतसः।
कुलक्षयरतं दोपं मिप्रदोहे च पातकम् ॥ ३८॥
कथं न भेयमस्माभिः पापादस्मिन्निवर्तितुम्।
कुलक्षयकृतं दोपं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ? ॥ ३९ ॥
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः।
धर्म नऐ कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत ॥ ४० ॥
अधर्माभिभवात्कृष्ण! प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्णय! जायते वर्णसङ्करः॥४१॥

·८ सभाष्यभगवद्गीता [अ.१. श्लो.४२. सङ्करो नरकायैव कुलमानां कुलस्य च। पतन्ति पितरा होपां लुप्तपिण्डादकक्रियाः ॥४२॥ दोपरेतैः कुलमानो वर्णसङ्करकारकैः। उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३॥ उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन!। नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥ अहो यत महत्पापं कतु व्यवासिता ययम् । यदाज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुपताः ॥४५॥ यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शत्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥१६॥ सत्रय उवाच- एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ये रथोपस्थ उपाविशत् । चिसृज्य सरचापं शोकसंविनमानसः॥४७॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहरूपां संहितायां वयामिक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्वीतामुपानेपाह ब्रह्म- वियायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनमंवादे अर्जुनविषादयोगी नाम प्रथमोऽध्यायः॥१

·अथ द्वितीयोऽध्यायः॥
( मांख्ययोगः)
सञ्जय उवाच-
तं तथा कृपयाऽऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ १।
श्रीभगवानुवाच-
कुतस्त्वा करमलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजएमस्वर्यमकीर्तिकरमर्जुन ! ॥२॥
कैथ्यं मा स्म गमः पार्थ ! नैतत्त्वय्युपपद्यते।
क्षुद्रं हदयदौर्बल्यं त्यक्त्योसिष्ठ परंतप !॥३॥
अर्जुन उवाच-
कयं मीममहं ससथे द्रोणं च मधुसूदन ।
इपुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजाहायरिसूदन ॥ ४ ॥
गुरुनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहव
भुनीय भागान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ ५॥
न चैतद्विद्मः कतरनो गरीयो
यदा जयेम यदि वा नो अयेयुः ।
यानव हत्या न जिजीविषाम-
स्तेऽवस्थिताः प्रमुख्ने धार्तराष्ट्राः॥६॥

·१० सभाप्यभगवद्गीता [अ ..सो ७. कापण्यदोपोपहतस्थमाघ. पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेता । यच्ट्रय स्यानिश्चित हि तन्मे शिस्तेऽह शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ ७ ॥ न हि प्रपश्यामि ममापनुद्यात् यच्छोकमुच्छोपणमिन्द्रियाणाम् । अचाप्य भूमायसपत्नमृद्ध राज्य सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ८॥ सञ्जय उधाच- एवमुक्त्या हपाश गुडायैश परन्तप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तृष्णी यभूव ह ॥९॥ तमुवाच हपोकेश प्रहसनिय भारत।। सेनयोरभयामध्ये विपीदन्तमिद यच ॥१०॥ अत्र 'दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकम् ' [१.२ इति आरम्य यावत् 'न योत्स्य इति गोविन्द उक्त्वा तूणीं वभूम। [२९.] इत्येतदन्त प्राणिना शोषमाहादिमसारबीजभूतदोषावकारणप्रदर्शनार्थवेन प्यारयेयो प्रन्थ । तथा हि-अजुनेन राग्यगुस्पत्रमित्रसहत्त्वजनसबन्धिबान्धवेषु 'अह पतेषा' 'मम एते' इत्येव भ्रान्तिप्रत्ययनिमित्तमहविच्छेदादिनिमित्ती आमन शोक्मोही प्रदर्शिती 'कथ भीष्ममह सब ये' [२४] इत्या- टिना । शोपमोहाम्पा हि अभिभुनावकाविज्ञान' स्वत एव क्षत्रधर्म युद्ध प्रवृत्तोऽपि नस्मात् युद्धात् उपरराम, परधर्म च भिक्षाजीवनादिक पर्नु प्रववृन । तथा च मर्वप्राणना शाक्माहादिदोपाविष्टचेनमा म्वभावत एव म्वधर्मपरि पाग' प्रतिपिद्धमदा च स्यात् । बमें प्रवृत्तानामा नेपा वाङ्कनकायादाना प्रवृत्ति फलाभिसन्धिविवेव साहवारा च भवति । नत्र पवमान धर्माधर्मोपचयात् इटानिष्टन मसुखदुःखमामिलक्षण मसार.

·अ. २. श्लो. ११.] सांत्ययोगः अनुपरतो भवति । इत्यतःसंसारबीजभूती भोकमोही । तयोश्च सर्वकर्म- संन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञानात नान्यतो निवृत्तिः इति तत् उपदिदिक्षः मर्वलोकानुग्रहार्थं अर्जुनं निमिनीकृत्य आह भगवान् वासुदधः-अशो- च्यान् [२११.] इत्यादि। अत्र केचित् आहुः-मर्वधर्मसंन्यामपूर्वकात् आत्मज्ञाननिष्ठा. मात्रादेव फेवलात कैवल्यं न पाप्यत पवाकिं तर्हि अग्निहोत्रादिश्रीतस्मा- तर्ममहितात् ज्ञानात् कैवल्यप्रातिरिति सम गीतास निश्चितः अर्थः इति । ज्ञापकं च आहुरस्य अर्थस्य-'अथ चैत्त्वमिमं धर्म्य संग्रामं न करिष्यार्सि' [२.३३.], 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' [२.४७.], 'कुरु कर्मव तस्मात्वम्' [४.१५.] इत्यादि । हिमादियुक्तत्वात वैदिकं कर्म अधर्माय इति इयमपि आशङ्का न कार्या । कथम् ?(क्षात्रं कर्म युद्धलक्षणं गुरुभ्रातृपुत्रादिहिंसा- लक्षणं अत्यन्तरमपि स्वधर्म इति कृत्वा न अधर्मायः) तदकरणे च ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि । २.३३.] इति बुबना यावज्जीवादिश्रुतिचोदिनानां पश्वादिहिंसालक्षणानां च फर्मणां मागेव न अधर्मत्वामति सुनिश्चितं उक्तं भवति इति । । तदमत् ज्ञानकर्मनिष्टयोः विभागवचनात बुद्धियाश्रययोः। अशो- च्यान' २११] इत्यादिना भगवता यावत् 'स्वधर्ममापि चावेक्ष्य [२.३१.] इत्येनइन्तेन ग्रन्थेन यत्परमार्थान्मतत्त्वनिरूपणं कृतम्, तत् माख्यम् । तद्विषया बुद्धिः आत्मनो जन्मादिषड्विक्रियाभावात् अकर्ता आमेति प्रफरणार्थनिरूपणात या जायते, सा सायबुद्धिः । सा येषां ज्ञानिना उचिता भवति, ते साड्याः । एतस्याः बुद्धेः जन्मनः प्राक आत्मनो देहादित्यनिरिक्तत्वकर्तृत्वभोक्तन्वायपेक्षी धर्माधर्मविवेकपूर्वका मोक्षसाधनानुटानलक्षणो योगः। तद्विषया बुद्धिः योगबुद्धिः। सा येषां कर्मिणां उचिता भवति ते योगिनः। तथा च भगवता विभक्त दे बुद्धी निदिष्टे 'एपा तेऽभिहिता साड्ये बुद्धिोंगे विमां शृणु।' [२ ३९.)

·१२ सभाप्यभगवद्गीता [अ.२. श्लो. ११. इति । नयाँश्च सापबुद्ध्याश्रयां ज्ञानयोगेन निष्टां साड्यानां विभक्तां वक्ष्यति पुरावेदात्मनामयाप्रोक्ता [३.३.] इति । तथा च योगबुद्धयाश्रयां कर्मयोगन निष्टां विभक्तां वक्ष्यति-'कर्मयोगेन योगिनाम्' [३.३.] इति । एवं मायबुद्धिं योगबुद्धि च आश्रिय दे निष्टे विभक्त भगवतंब उक्तं ज्ञानकर्मणोः कर्तृवास्तवकल्यानेकत्वबुद्धचाश्रययोः पुगपत् एफपुरुषा- श्रयत्वासंभवं पश्यता । यथा पतत् विभागवचनं तथव दार्शन शातपीये ब्राह्मण-"एतमेव प्रवाजिनी लोकमिश्छन्नो ब्राह्मणाः प्रवजन्ति" इति सर्वकर्मसंन्यासं विधाय तरषेण “किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोकः [वृ. उ. ४.४.२२.] इति । तत्रैव च प्रार दारपरिग्रहात् 'पुरुषः' आत्मा' प्राकृती धर्मजिज्ञासोत्तरकालं लोक्यसाधनं-पुत्र, द्विप्रकारं च वित्तं- 'मानुपं, "देव' च तत्र मानुषं कर्मरूपं पितृलोकप्राप्तिमाधनं, वियां च देवं वित्त देवलोक्प्राप्तिसाधनं “साऽकामयत' इति अवियाकामवत एव सर्वाणि कर्माणि श्रीतादीनि दर्शितानि । नेम्यो [व्युत्याय, प्रव्रजन्ति इति ] व्युत्थानं आत्मानमेव लोक इच्चनः अकामस्य विहितम् । तदेतत् विभागवचन अनुपपन्नं स्यात्, यदि ीतकर्मज्ञानयोः भमुञ्चयः अभिमतः स्यात् भगवतः॥ न च अर्जुनस्य प्रश्नः उपपनो भवति 'ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते' [३.१.] इत्यादिः । एक्पुस्पानुष्ठेयत्वासंभवं बुद्धिर्मणोः भगवता पूर्व अनुक्तं क्थं अर्जुनः अश्रुनं बुद्धन्न कर्मणो ज्यायस्त्वं भगवति अभ्यारोप. येत् मपेव 'ज्यायसी चकर्मणस्ते मता बुद्धिः' [३१.] इति ॥ विच-यदि बुद्धिर्मणोः सर्वेषां समुञ्चयः उक्तः स्यात, अर्जुनस्यापि स उक्त एवति, 'यच्छ्रेय एतयोरेक तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् [५१.] इति क्थमुभयोरुपदेशे सनि अन्यतरविषय एव मनः स्यात ? न हि पिनमशमनार्थिनी वैयन मधुरं शीत च भोक्तव्यामन्युपदिष्टं तयोरन्यतर- पित्तप्रशमनकारणं महि' इति प्रभः संभवति । अथार्जुनम्य भगवदुतवचनार्थविवेकानबधारणनिमित्तः प्रम कल्प्यते, तयाऽपि भगवता प्रभानुरूपं प्रतिवचनं देय, 'मया बुद्धिकर्मणाः ·अ. २. श्लो. ११.] सांग्ययोगः समुशयः उक्तः, किमर्थमित्थं व भ्रान्तोऽमि' इति। न तु पुनः प्रतिवचनमननु- रूपं पृटादन्यदेव 'दे निष्ट मया पुग प्रोक्ने' [३.३] इति वक्तु युक्तम् । नापि स्मानव कर्मणा बुद्धेः समुच्चयेऽभिमेते विभागवचनादि मांमुपपन्नम् । पिंच क्षत्रियस्य युद्धं स्मानं कर्म स्वधर्म इति जानतः 'तरिकं फर्माण घोरे मां नियोजयसि' ३. १.] इत्युपालम्भोऽनुपपन्नः। तस्माद्गीतागास्त्रे ईपन्मात्रेणापिटौतेन स्मार्तेन चा कर्मणाऽऽत्म- झानस्य समुच्चयो न केनचिद्दर्शयितुं शक्यः । - यथा यस्य स्वज्ञानाद्रागादिदोपतो वा कर्मणि प्रवृत्तस्य यज्ञेन, दानेन, तपमा वा विशुद्धमत्त्वस्य ज्ञानमुत्पन्नं परमार्थतत्त्वविषयं 'एक्मेबेटं गवं ब्रह्म अर्तृच' इति, तम्य मणि कर्मप्रयोजने च निवृत्तेऽपि लोकसंग्रहार्थे यत्नपूर्व यथा प्रवत्तस्तथैव कर्मणि प्रवृत्तस्य यत्प्रवृत्तिरूपं दृश्यते न तत्कर्म येन बुद्धेः समुययः स्यात् यथा भगवतो वासुदेवस्य क्षात्रधर्मष्टित न ज्ञानेन समुच्चीयते पुरुषार्थसिद्धये, तद्वत्तत्फलाभिमध्यहंकाराभावस्य तुल्य- स्वाद्विदुपः । तत्त्ववितु न 'अहं करोमि'इति मन्यते, न च तत्फलमभिसंधत्ते। च स्वर्गादिकामार्थिनोऽग्निहोत्रादिकामसाधनानुष्ठानायाऽऽहिताग्नेः काम्य पवाग्निहोनादी प्रवृत्तस्य सामिमृते बिमष्टेऽपि कामे तदेवामिहोना- यनुतिष्ठनोअप न तत्काम्यमग्निहोनाटि भवति । तथा च दर्शयत्ति भगवान 'कुन्निपि न लिप्यते' [५ ७.], 'न करोति न लिप्यते' [१३. ३१.] इति नत्र तत्र । पच 'पूर्वः पूर्वतरं कृतम्'[४ १५.], 'कर्मणय हि समिद्धिमास्थिता जनकाटयः [३.२०. ] इति, तत्तु प्रविभज्य विज्ञेयम्। तन्क्थम् । यदि तावत्पूर्व जनकाटयस्तत्वविदोऽपि प्रवृत्तबर्माण. स्युः, ते लोक्मंग्रहार्थं 'गुणा गुणेषु वतन्ने' [३.२८.] इति ज्ञानेनव मंमिद्धिमास्थिताः कर्ममन्याम प्रामेऽपि कर्मणा महब मंमिद्धिमास्थिताः न कर्मसंन्याम कृत- वन्त इत्यर्थः। अथ न ते तवविदः-ईश्वरममपिनेन कर्मणा साधनभूतेन ·१४ सभाप्यमगवद्गीता [अ..ला. ११. मसिद्धि मत्त्व शुद्धि, ज्ञानोत्पत्तिलक्षणां वा समिद्धिमास्थिना जनकादप हाते व्याख्येयम्। एतमेवार्थ वक्ष्यति भगवान् ‘मत्त्वशुद्धय कर्म कुर्वन्ति [५.११.] इति । 'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य मिद्धिं विन्दति मानवः' [१८.४६.] इत्युक्त्वा मिद्धि प्राप्तस्य च पुनज्ञाननिष्ठां वक्ष्यात 'सिद्धि प्राप्ती यथा ब्रह्म' [१८. ५०.] इत्यादिना । तस्मात् गीताशास्त्र केवलादेव तत्त्वज्ञानात् मोक्षमाप्तिः, न कर्म- समुचितात्-इति निश्चितः अर्थः । यथा च अयं अर्थः तथा प्रकरणशो विभग्य तत्र तत्र दर्शयिष्यामः ॥ तत्र एवं धर्मसम्मुढचतमी मिश्याज्ञानवतः महति शोकमागरे निम- ग्नस्य अर्जुनम्प अन्यत्र आत्मज्ञानात् उद्धरणं अपश्यन भगवान् वासुदेवः ततः कृपया अर्जुनं उद्दिधारयिपुः आत्मज्ञानाय अवतारयन् आह- श्रीभगवनुवाच- अशोच्यानन्यशोचस्वं प्रशावादांश्च भापस । गतासूनगतार॑श्च मानुशोचन्ति पण्डिताः॥११॥ अशोच्यान इत्यादि । म शांच्या अशीच्या भीष्मद्रोणादया, सट्ट- नत्वात्, परमार्थस्वरूपेण च नित्यत्वात् । तान् अशोच्यान् अन्वशोचः अनुशाचितवान् असि न म्रियन्ते मनिमित्न, अहं ने विनाभृतः किं करि प्यामि राज्यमुखाटिना?' इति। त्व प्रज्ञावादान् प्रज्ञावतां बुद्धिमतां वादान् च वचनानि च भापसे । तदतन् माढ्यं पाण्डित्यं च विरुद्धं आत्मान दर्श- यति उन्मत्त इव इति अभिमायः। यस्मात् गतासून् गतप्राणान् मृतान् , अगतासून् अगतप्राणान् जीवतः च न अनुगोचन्ति पण्डिताः आत्म. ज्ञाः। पण्डL आत्मविषया बुद्धिः येषां ते हि पण्डिताः, 'पाण्डित्य निविय' [वृ. उ. ३.५१.] इनि श्रुनेः । परमार्थतत्तु तान् नित्यान् अशोच्यान अनुशोचसि, अतो मूदोऽमि इति अभिप्रायः ॥११॥ कुनः ते अशाच्याः यतो नित्याः । कथम् !- ·अ २ श्लो १४.] सांस्ययांग न स्वेचाह जातु नास न स्य नेमे जनाधिया। न चव न भविष्याम सर्वे चयमतः परम् ॥ १२॥ नविति।नतु एव जातु कदाचितू अहं नासम्,किन्तु आममेव॥अतीतेषु देहोत्पत्तिविनाशेषु घटादिषु वियदिव नित्य एव अह आसं इति आभिप्रायः। तथा-न त्वं न आमी', किंतु आमारेव । तथा-न इमे जनाधिपा न आसन्, किंतु आसन्नेव । तथा-न च एव न भविष्याम , कि तु भविष्याम एव सर्व वय अतः अस्मात देहविनाशात् परं उत्तरकालेऽपि । विष्वपि कालेषु नित्या आत्मम्वरूपेण इत्यर्थ. देहभेदानुवृत्त्या बहुवचनम् , न आत्मभेदाभिप्रायेण ॥ १२ ॥ तत्र क्थमित्र नित्य आल्मा इति । दृष्टान्त आह- देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं योयन जरा। तथा देहान्तरप्राप्ति धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ १३॥ - देहिन इति ॥ दह अस्य अम्तीति देही तस्य देहिनो देहवत आगमन अस्मिन् वर्तमाने देहे यया येन प्रकारेण कौमार कुमारभावी बाल्यावस्था, यौवनं यूनो भावामध्यमावस्था, जरा वयोहानि जीणांवस्था, इत्येता तिस्रः अवस्था अन्योन्यविलक्षणा । तासा प्रथमावस्थानाशे न नाश , द्वितीयावस्थोपजने न उपजन आत्मन । किं तर्हि ? अविक्रियस्थव एक्स्य द्वितीयतृतीयावस्थामाप्ति आग्मनो दृष्टा । तथा तद्वदेव देहात अन्यो देहो देहान्तर, तस्य प्राप्ति देहान्तरप्राप्ति अवित्रियस्यव आत्मन इत्यर्थ । धीरी धीमान तत्र एष सति, न मुह्यति न माह आपद्यते ॥ १३ ॥ ययापि आत्मविनाशनिमित्ता मोही न सभवति नित्य. आत्मा इति विजानत', तथापि शीतोष्णमुखदुःखप्राप्ति निमित्ती मोहा लोरिको दृश्यते, मुखवियोगनिमित्तोमोह. दुखसयोगनिमित्तश्च शोर । इत्येतत अर्जुनस्य वचन आशङ्कच भगवान् आह--- ·सभाष्यभगवडीता [अ.२.श्लो.१४. न D मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय ! शीतोष्णमुखदाखदाः। आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ।। १४ ॥ मात्रास्पर्शा इति ॥ मात्राः आभिः मीयन्त शब्दादय इति श्रीवा- दीनि इन्द्रियाणि । मात्राणां स्पर्शाः शब्दादिभिः संयोगाः। ते शीतोष्ण- मुखदुःखदाः शीतं उष्णं मुखं दुःखं च प्रयच्छन्तीति । अथवा-स्पृश्यन्ते इनिस्पर्शाःविषयाः शब्दादयः।मात्राश्च स्पर्शाशशीतोष्णसुखदुःरवदाः- शीतं कदाचित् मुखं, कदाचित् दुःखम् । तथा उष्णमपि अनियतम्वरूपम् । मुखदुःखे पुनः नियतरूपता न व्यभिचरतः । अतः नाम्यां पृथक् शीतो- प्णयोः ग्रहणम् । यम्मान ते मानास्पर्शादयः आगमापायिनः आगमा- पायशीलाः तस्मात् अनित्याः । अतः तान् शीतोष्णादीन तितिक्षस्य प्रसहस्व । तेषु हर्ष विपादं वा मा कापी: इत्यर्थः ॥ १४ ॥ शीतोष्णादीन सहत: किं स्यात् इति ? शृणु- यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुपं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥१५॥ यं हि इति । ये हि पुरुपं समदुःखसुखं समे दुःखमुखे यस्य तं समदुःखसुखं मुखदुःखमानी हर्पविषादहिनं धीरे धीमन्तं न व्यथयन्ति न चालयन्ति नित्यात्मदर्शनात एते यथोक्ताः शीतोष्णादयः, सः निन्या- त्मस्वरूपदर्शननिष्टो इन्द्रसहिष्णुः अमृतत्वाय अमृतभावाय मोक्षाय कल्पते ममर्थो भवति ॥ १६ ॥ इतश्च शोकमोही अकृत्वा शीतोष्णादिमहनं युझ, यस्मा- 'नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्मिभिः॥ १६॥ नामत इति ॥ न असतः आवेयमानस्य शीतोष्णादेः सकारणास्प न घिद्यते नास्ति भावो भवनं अस्मिता ॥

·अ. २. श्लो. १६] सांख्ययोगः न हि शीतोष्णादि सकारणं प्रमाणः निरूप्यमार्ण वस्तुसत् भवति । विकारो हि सः, विकारश्च व्यभिचरति । यथा घटादिसंस्थानं चक्षुषा निरूप्यमाणं मृदयनिरकण अनुपलब्धेः असत्, तथा सर्वो विकार : कारणव्यतिरेकेण अनुपलब्धेः असन् । जन्मप्रचंसाभ्यां प्राक् ऊर्य च अनुपलब्धेः कार्यरय घटादेः मृदादिकारणस्य च तकारणव्यतिरेकेण अनुपलब्धेः असत्यम् ॥ तदसचे सर्वाभावप्रसङ्ग इति चेत्न; मर्वत्र बुद्धिद्वयोपलब्धे , सदुद्धिः असद्बुद्धिरिति। यद्विषया बुद्धिः न व्यभिचरति, तत् सन्, यद्विषया ध्यभिचरति, तत् असत्-इति मदसद्विभाग युद्धितन्त्रे स्थिते, सर्वत्र द्वे बुद्धी मईः उपलभ्यते समानाधिकरणे- नीलोत्पलबत्,-सन घटः, सन् पटः, सन् हस्ती, इति । एवं सर्वत्र । तयोः बुद्धयोः घटादिबुद्धिः व्यभिचरति । तथा च दर्शितम् । न तु सदुद्धिः। तस्माद् घटादिबुद्धिविषयः असन्, व्यभि- चारात्, न नु सद्भुद्धिविषयः; अव्यभिचारान् ।। घटे विनष्टे घटबुद्धी व्यभिचरन्त्यां गगुद्धिरपि व्यभिचरतीति चेत्-- न, पटादावपि सदुद्धिदर्शनात । विशेषणविषयैव सा सद्बुद्धिः । सदुद्धिवर घटबुद्धिरपि घटान्तरे दृश्यते इति चेत्न, पटादी अदर्शनात् ।। सदुद्धिरपि नटे घटे न दृश्यते इति चेत्-न; विशेष्याभावात् । मदुद्धिः विशेषणविषया सती विशेष्याभाये विशेषणानुपपत्ती किंविषया स्यात् । न तु पुनः सद्बुद्धः विषयाभावात् । पफाधिकरणत्वं घटादिविशेष्याभाव न युक्तमिति चेत्-न ; 'इदं उदकम् ' इति मरीच्यादी अन्यतराभावेऽपि सामानाधिकरण्यदर्शनात् । तस्मात देहादेद्वन्दस्य च सकारणस्य असतो न विद्यते भाव इति । नथा सतः च आत्मनः अभावः अविद्यमानता न विद्यते, सर्वत्र अव्यमि- चारात् इति अबोचाम । एवं आरमानात्मनोः सदमताः उमयोरपि दृष्टः उपलब्धः अन्तो निर्णयः, सत् सदैव असत् अमदेवोत तु अनयोः यथो. क्तयोः तत्त्वदर्शिभिः । तदिति सर्वनाम ; सर्व च ब्रह्म । तस्य नाम तदिति , ·१८ ममाप्यभगवद्गीता [अ. २. श्लो. १६ तद्भावः तत्वं, ब्रह्मणो याथात्म्यम् । तत् द्रष्टुं शीलं येषां ते तत्वदर्शिनः, तेः तवदार्शभिः । त्वमपि तत्त्वदर्शिनां दृष्टिं आश्रित्य शोक मोहं च हित्वा शीतोष्णादीनि नियतानियतरूपाणि इन्दानि, विकारोऽयमसन्नेव मगचि- जलवन्मिथ्यायभामते-इनि मनाम निश्चित्य तितिक्षस्व इति अभि- प्रायः ॥ २६॥ किं पुनः तत् यत् मदेव मर्षदा इति ? उच्यते- अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमन्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ १७ ॥ अविनाशि इति ॥ अविनाशि न विनटुं शीलं अस्येनि । तु शब्दः असतो विशेषणार्थः । तत् विद्धि विजानीहि । किम् ? येन सर्व इदं जगत् ततं व्यानं सदारयेन ब्राह्मणा माकाशं, आशेनेत्र घटादयः । विना अर्शनं, अभावम् । अव्ययस्य न व्येति उपचयापचयों न याति इति अव्ययं, नस्य अध्ययस्य । न एतत् भदाख्यं ब्रह्म स्वेन रूपेण व्येति, व्यभि- चरति निरवयवत्वान, देहादिवत् । नापि आत्मीयेन, आत्मीयाभावात्। यथा देवदत्तो धनहान्या व्योते, न तु एवं ब्रह्म व्येति । अतः अव्ययस्य अस्य ब्रह्मणः विनाशं न कश्चित् कर्तु अर्हति, न कश्चित् आत्मानं विनाशयितुं शक्रांति ईश्वरोऽपि । आरमा हि ब्रह्म; स्वात्मनि च क्रियाविरोधात् ॥१७॥ पुनः तत् असत् यत् स्वात्ममत्ता व्यभिचरतीति । उच्यते-- अन्तयन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः। अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माशुध्यस्व भारत । ॥ १८ ॥ अन्तवन्त इति ।। अन्तः विनाशः वियते येपां ते अन्तवन्तः। यथा मृगतृप्णिकादो मद्धिः अनुवृत्ता प्रमाणनिरूपणान्ने विच्छियते, स तस्य भन्तः । तथा इमे देहाः स्वप्नमायादेहादिवय अन्तवन्तः नित्यस्य शरी- रिणः शरीरवतः अनाशिनः अप्रमेयस्य आत्मनः अन्तवन्त इनि उक्ताः विदेविभिरित्यर्थः । नित्यस्य' 'अनाशिनः' इति न पुनरुक्तम् नित्य- वस्य द्विविधत्वात् लोके, नाशस्य च । यथा देहो भस्मीभूनः अदर्शन गतो नह उच्यते । चियमानोऽपि यथा अन्यथा परिणतो व्याध्यादियुको ·अ २. श्लो १९] सांख्ययोग जातो नष्ट उच्यत । तर 'नित्यम्य''अनाशिन' इति द्विविभेनापि नाशेन असब द्वस्येत्यर्थः । अन्यथा पृथिव्याटिबदपि नित्यत्र स्यात आत्मन , तत् मा भूदिति 'नित्यस्य"अनाशिन.' इत्गाह। अप्रमेयरयन प्रमेयस्य प्रत्य- क्षादिप्रमाणेः अपरिच्छेद्यस्येत्यर्थ.॥ ननु आगमेन आत्मा परिच्छियते, प्रत्यक्षादिशा च पूर्वम् ।न, आत्मन स्वत सिद्धत्वात् । सिद्धेहि आत्मनि प्रमातरि प्रमित्सो प्रमाणान्वेषणा भगति । न हि पूर्व 'इत्थ अह' इति आत्मा अमगाय पश्चात् प्रमेयपरि- च्छेदाय प्रयतते । न हि आत्मा नाम कस्यचित् अप्रसिद्धो भवति । शास्र तु अन्त्यं प्रमाण अतद्धर्माध्यारोपणमाननिवर्तकत्येन प्रामाण्य आत्मनः प्रतिपद्यते, न तु अज्ञातार्थज्ञापकत्येन। तथा च श्रुति यत् गाक्षा- दपगेक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सन्तिर '[उ ३ ] इति ॥ यस्मात् एन नित्य अविक्रियश्च आत्मा तरमात् युध्यस्व, युद्धात उपरम मा काी इत्यर्थ.॥ नहि अत्र युद्दकर्तव्यता विधीयते, युद्धे प्रवृत्त एव हि असो शोक. मोहप्रतिबद्ध तूप्णी आस्ते । अत तस्य तन्यप्रतिसन्धापनयनमान भगवता क्रियते । तस्मात् 'युध्यन्त्र' इति अनुवादमात्र, न विधिः॥१८॥ शोकमाहादिससारकारणनिवृत्त्यथ गीताशास्त्र, न प्रवर्तक, इत्येतस्य अर्धस्य साक्षिभूते मचो [ कठ. उ २ १८, १९] आनिनाय भगवान् । यतु मन्यसे 'युद्धे भीष्मादयो मया हन्यन्ते, अहमेव तेपा हन्ता इत्येपा युद्धि मपद ते । कथम् :- य एन वेत्ति हन्तार यश्चन मन्यते एतम् ।। उभो तो न विजानीतो नाय हन्ति न हन्यते ॥१९॥ य एन इति ॥ एन प्रकृत देहिन वेति विजानाति हन्तारं हनन- क्रियाया कर्तार, यश्च न अन्यो मन्यते हत देहहननेन 'हत अहम्' इति हननक्रियाया कर्मभून, तो उभोग विजानीत न ज्ञातान्ती अश्विन आत्मानम् । 'हन्ता अहम् ' 'हत आस्म अहम्' इति देहहननेन आत्मान .

·. २० समाप्यमगवद्गीता [अ.२.श्लो.१९ अहंप्रत्ययविषयं यो विजानीत: तो आत्मस्वरूपानभिज्ञी इत्यर्थः । यस्मात् न अयं आत्मा हन्ति न हननक्रियायाः कर्ता भवति , न हन्यते न च कर्म भवतीत्यर्थः, अविक्रियत्वात् ॥ १९॥ कथं अविक्रियः आत्मेति द्वितीयो मन्त्रः- , न जायते म्रियते वा कदाचित् नायं भूत्वा माविता या न भूयः। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२०॥ न जायते न उत्पयते, ननिलक्षणा वस्तुविक्रिया न आत्मनो विद्यते इत्यर्थः । तथा न म्रियते या। वाशब्दः चार्थे। न म्रियते च इति अन्त्या विनाशलक्षणा बिक्रिया प्रतिपिद्धयते । कदाचित्शन्दः मर्वविक्रियापति- पधैः संबध्यते-न कदाचित् जायते, न कदाचित् नियते, इत्येवम् । यस्मात् अयं आत्मा भूत्वा भवनक्रिया अनुभृय पश्चात् अमविता अभावं गन्ता न भूयः पुनः, तस्मात् न म्रियते । यो हि भूत्वा न भयिता स म्रियते इति उच्यते लोके । वाशब्दात् नशब्दाच अय आत्मा अभूत्वा वा भविता देहवत् न भूयः पुनः । तस्मात् न जायते । यो हि अभूत्वा भविता म जायते इति उच्यते । नेवं आत्मा। अतो न जायते । यस्मात् एवं तस्मात् अजः। यस्मात् न म्रियते तस्मात् नित्यः च । यद्यपि आयन्तयोः विक्रिययाः प्रनिपेधे सर्वा विक्रियाः प्रतिपिद्धाः भवन्ति, तथापि मध्य- भाविनीनां विक्रियाणां स्वशब्दरेव तदर्थैः प्रतिषेधः क्तव्यः इति अनुक्तानां अपि यौवनादिसमस्तबिक्रियाणां प्रतिषेधो यथा स्यात् इत्याह-शाश्वतः इत्यादिना। शाश्वत इति अपक्षयलक्षणा विक्रिया प्रतिपिझ्यते । शश्वद्भवः शाश्वतः । न अपक्षीयते स्वरूपेण, निरवयवत्वात् । निर्गुणत्वाच नापि गुण- क्षयेण अपक्षयः । अपक्षयविपरीतापि वृद्धिलक्षणा विक्रिया प्रतिषिद्धचते पुराणः इति । यो हि अवयवांगमेन उपचीयते स वर्धते, अभिनव इति च उच्यते । अयं तु आत्मा निरवयवत्वात् पुरापि नव एवेति पुराणः; न वर्धते इत्यर्थः । तथान हन्यते । हन्तिः अत्र विपरिणामार्थे दृष्टव्यः ·. अ.२. श्लो. २१] सांख्ययोगः अपुनरुक्तताये । न विपरिणम्यते इत्यर्थः । हन्यमाने विपरिणम्यमानेऽपि शरीरे । अस्मिन् मन्ने पद् भावविकाराः लौकिक्वस्तुविक्रिया आत्मनि प्रतिपिद्धयन्ते । मर्वप्रकारविक्रियारहितः आत्मा इति वाक्यार्थः । यस्मादेवं तस्मात् 'उभी तो न विजानीतः '[२. १९] इति पूण मन्त्रेण अस्य संबन्धः ॥२०॥ य एनं वेत्ति हन्तारम् ' [२. १९] इत्यनेन मन्त्रेण हनन- क्रियायाः कर्ता कर्म च न भवति इति प्रतिज्ञाय, “न आयते' इत्यनेन अविक्रियत्वे हेतु उक्त्वा प्रतिज्ञाताथै उपसंहरति- ० दाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ! कं घातयति हन्ति कम् ॥ २१ ॥ Pri वेदाविनाशिनं इति ॥ वेद विजानाति अविनाशिनं अन्यभाव- विकाररहितं नित्यं विपरिणामरहितं .यो चेद इति सम्बन्धः । एनं पूर्वण मन्त्रेण उक्तलक्षणं अजं जन्मरहितं अध्ययं अपक्षयरहितं कथं कैन प्रका- रेण म विद्वान् पुरुपः अधिकृतः हन्ति हननकियां करोति ! कथं वा घातयति हन्तारं प्रयोजयति ? न कथंचित् कंचित् हन्ति, न क्थंचित् कंचित् घातयति इति उभयत्र आक्षेपः एव अर्थ, प्रश्नार्थासंभवात् । हेब- र्थस्य च अप्रिक्रियत्वस्य तुल्यत्वात् बिगुपः मर्वकर्ममतिपेध एवं प्रकरणार्थः अभिप्रेतो भगवतः । हन्तेस्तु आक्षेपः उदाहरणार्थत्नेन कथितः ॥ बिदुपः कं कर्मासंभवे हेतुविशेषं पश्यन् कर्माण्याक्षिपति भगवान् 'कथं स पुरुपः' इति । ननु उक्त एव आत्मनः अविक्रियलं सर्वकर्मासंभव- कारणविशेषः । सत्यं उक्तः । न तु सः कारणविशेषः, अन्यत्वात् विदुषः अविकियात् आत्मनः इति । न हि अविकिय स्थाशुं विदिनयतः कर्म न सम्भवति इति चेन्न, विदुपः आन्मत्यात् । न देहादिसंघातस्य विद्वत्ता । अत: पारिशेष्यात् असंहतः आत्मा विद्वान् आविकियः इति तस्य विदुपः कामभवात् आक्षेपो युक्तः 'कथं स पुरुषः' इति । यथा बुद्ध्याया- हृतस्य शब्दायर्थस्य अविक्रिय एव सन् शुद्धिवृत्त्यविवेकविज्ञानेन अविद्यया - , ·२२ सभाष्यभगवद्गीता [अ २ भो २१ उपलब्या आत्मा क्रयते, एबमा आमानात्मवि ज्ञानेन बुद्धिवृरया वियया-असत्यरूपयर परमाथन' अविनिय एष आमा विद्वान् उच्यते । विदुप कर्मासभवचनात् यानि कर्माणि शास्त्रेण विधीयन्ते तानि अविदुपो चिहितानि इति भगरतो निश्चयाऽपगम्यते ।। ननु वियापि अविदुष एव विधीयते, विदिनविद्यस्य पिटपपणदत् विद्या- विधानानर्थक्यान । तर अविदुप कर्माणि विधीयते न विटुप इति निशेपो न उपपयते इति चन--7। अनुष्टयस्य भानाभावविशेषोपपत्ते । अग्नि- हात्रादिविष्यथज्ञानोत्तरफाल पग्निहोत्रादिपर्म अनफसाधनापसहारपूर्वर अनुप्रय ‘क्ता अह, मम क्त यम्' इपरप्रचारकविज्ञानवत' अविटुप यथा अनुदय भरति न तु तथा न जायते' इयायामस्नपविध्यर्थ ज्ञानोत्तरकारभारि किश्चित् अनुष्टय भवति, फिन्न ‘नाह फां, नाह भोक्ता' दयाद्यात्मात्यापर्तृत्वादिविषयनाना अ यत् न उत्पयत इति एप विशेष उपपद्यत । य पुन 'कना अई' इति पत्ति आन्मान, तस्य 'मम इद त यम्' हात अवश्यभाविनी बुद्धि स्यात तदपेक्षया स अधिभियत इति त प्रति कमाणि राभवति । म च अविद्वान, 'उभौती न विजानीत '[२ १९] इति वचनात्, विशेषितस्य च गिदुष कर्माक्षप- वचनात् च 'कथ स पुरुप । इति । तस्मात् विशपितस्य अविक्यिा- त्मदर्शिन विटुपो मुमुक्षोश्च सर्वकर्मसन्यास एर जधिकार । अत एव भगवान् नारायण सारयान् विदुप, अविदुपश्च कमिण प्रविभज्य द्वे निठे ग्रात्यति-'ज्ञानयोगेन सारयाना कर्मचागेन योगिनाम्' [३ ३] इति । तथा च पुत्राय आह भगवान् व्यास --- दावि मावथ पन्थानी' [म मा दानि २४२६] इत्यादि । तथाच 'किया पथश्चैत्र पुरस्तात् पश्चात् मयासश्च' [तै मा १० १२ १२ तात्पर्या नुवाद । तुलय-ई उ २ भाष्य तथा वे उ १ भाष्यम् ] इति । एतमव विभाग पुन पुन दशयिष्यति भगवाए-अत्ताचविन् ‘अकारग्मूिढात्मा कर्ताहमिति मन्यते' 'तत्त्वरित तु 7 अह करामि' [३०-२८] इति । तथा च सर्वकर्माणि मनसा सन्यन्यास्ते' [५ १३] इत्यादि ।

·अ. २. श्लो. २१] सारययोगः तत्र केचित् पण्डितमन्या वदन्ति-'जन्मादिषड्भावविक्रिया- रहित. आविक्रियः अकर्ता एक. अह आत्मा' इति न कस्यचित् ज्ञान उत्पयते, यम्मिन् सति सर्वकर्मसन्याम. उपदिश्यते इति । तत् न, 'न जायते' इत्यादिशाम्रोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गात । यथा च शास्रोपदंश- सामर्थ्यात् धर्माधर्मास्तित्वविज्ञान कर्तुश्च देहान्तरसंबन्धविज्ञानं उत्पात, तथा शास्त्रात् तस्य एवं आत्मनः अविस्यित्वाकर्तृत्वकत्वादिविज्ञान फम्मात् न उत्पद्यते इति प्रष्टव्याः ने। करणागोचरतात् इति चेत्न 'मनसबानुद्रष्टव्यम्' [वृ.उ.४ ४ १९] इति श्रुतः । शाखाचार्योपदेशशम- दमादिसस्कृत मन आत्मदर्शने करणम् । तथाच तदधिगमाय अनुमाने आगमे च सति ज्ञान न उत्पयते इति साहसमात्र एतत् ॥ ज्ञानं च उत्पद्यमान तद्विपरीतं अज्ञान अवश्य बाधते इति अभ्युप- गन्तव्यम् । तत् च अज्ञान दर्शित 'हन्ता अह, हतः अस्मि' इति, ..उभौ तौ न विजानीतः' [२ १९ J इति । अत्र च आत्मन. हनन- कियाया. कर्तृत्व, कर्मत्व, हेतुकर्तृत्व च अज्ञानत दर्शितम् । तत् च सर्व- कियासु अपि समानं कर्तृवादे : अविद्याकृतन्वं, अविक्रियवात् आत्मन । विक्रियापान हि कर्ता आत्मन: कर्मभूतं अन्य प्रयोजयति 'कुरु' इति- तदेतत् अविशेषेण निदुप. सर्वक्रिया कर्तृत्व हेतुकर्तृत च प्रतिपेपति भगवान् वासुदेव विटुप कर्माधिकाराभावप्रदर्शनार्थ 'वेदाविनाशिन.... कयं स पुरुप ' इत्यादिना । क पुनः चिटुप. अधिकार इति ? एतत्.उक्तं पूर्वमेव 'ज्ञानयोगेन सांख्यानाम् ' [३३] इति । तथा च सनक्म- संन्यास वक्ष्यति 'सर्वकर्माणि मनसा' [५ १३] इत्यादिना । ननु मनसा इति वचनात् न वाचिकानां कायिकाना च संन्यास. इति चेत्-न, सर्वकर्माणि इनि विशेपितत्वात् । मानसानां पर सर्वकर्मणा इति चेत् न, मनोव्यापारपूर्वकत्वात् धाकायव्यापाराणां, मनोव्यापाराभावे तदनु- पपत्तेः । शास्त्रीयाणा वाकायकर्मणां कारणानि मानसानि कर्माणि वयित्वा अन्यानि सर्वकर्माणि मनसा सन्यस्य इति चेत्न, नैव कुर्चन्न कार- यन् '[५.१३ ] इति विशेषणात् । सनरर्मसन्यास. अय भगवता उत्त. . .

·. २४ सभाप्यभगवद्गीता [अ.२. श्लो. २१ मरिष्यतः, न जीवतः इति चेत् न, 'नवद्वारे पुरे दही...आस्ते' [५१३] इति विशेषणानुपपत्तेः। न हि सर्वकर्मसंन्यासेन मृतस्य तद्देहे आसनं संभवति। अकुर्वतः अकारयतश्च देहे संन्यस्य इति मंबन्धः, न देहे आस्ते इति चेत्-- न, सर्वत्र आत्मनः अविक्रियदावधारणात्, आसनक्रियायाः च आधिकर- णापेक्षत्वात्, तदनपेक्षवात् च संन्यासस्या संपूर्वन्तु न्यासशः अत्र त्यागा- धः, न निक्षेपार्थः । तस्मात् गीताशास्त्रे आत्मनानवतः संन्यास एव अधिकारः, न कर्मणि इति तत्र तत्र उपरिष्टात् आत्मज्ञानप्रकरणे दर्श- यिष्यामः ॥२१॥ प्रकृतं तु वक्ष्यामः । तत्र आत्मनः अविनाशिवं प्रतिज्ञातम् । तत् किमिव इति उच्यते- ८ वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णा- न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२२॥ यासांसि इति॥वासांसि वस्राणि जीर्णानि दुर्बलतां गतानि यथा लोके विहाय परित्यज्य नवानि अभिनवानि गृह्णाति उपादत्ते नरः पुरुषः अपराणि अन्यानि, तथा तदेव शरीराणि विहाय जीर्णानि अन्यानि संयाति संगच्छति नवानि देही आत्मा पुरपबत् अविरिय एवेन्यर्थः ॥२२॥ *क्स्मात् अविकिय एंवति । आह- नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नेनं दहति पावकः। न चैनं केदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २३ ॥ नैनं छिन्दन्ति इति । एनं प्रकृतं दहिनं न छिन्दन्ति शस्त्राणि, निरवयवत्वान् न अब्रयदविभागं कुर्वन्ति । शम्माणि अस्यादीनि । तथा न- पनं दहति पावकः, अग्निरपि न भस्मीकरोति । तथा-न च एनं क्लेद- यन्ति आपः । अपां हि मावयवस्य वस्तुनः आभारणेन अवयव विश्लेषापादने मामर्थ्यम्। तन न निरवयवे आत्मनि संभवति । तथा मेहवत् ·अ. २. श्लो. २५] सांख्ययोगः २५ दव्यं मेहशोपणेन नाशयति वायुः । एनं तु आत्मानं न शोपयति मारतः अपि ॥२३॥ यतः एवं तस्मात्- , अच्छेद्योऽयमदाद्योऽयमक्लेद्योऽशोप्य एव च। नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः॥ २४ ॥ अच्छेद्योऽयं इति ॥ यस्मात् अन्योन्यनाशहतूनि भूतानि एनं आत्मानं नाशयितुं न उत्सहन्ते तस्मात् नित्यः । नित्यत्वात् सर्वगतः। सर्वगतत्वात् स्थाणः इव स्थिर इत्येतत् । स्थिरत्वात् अचलः अयं आत्मा, अतः सनातनः चिरन्तनः, न फारणात् कुतश्चित् निष्पसः, अभिनवः इत्यर्थः । न एतेषां श्लोकानां पौनरुक्त्यं चोदनीयम्, यतः एकेनैव श्लोकेन आत्मनः नित्यत्वं अविक्रियत्वं चोक्तम् 'न जायते म्रियते वा' इत्या- दिना। तत्र यदेव आत्मविषयं किंचित् उच्यते तत् एतस्मात् श्लोकार्थाद न अतिरिच्यते, किंचित् शब्दतः पुनरुक्तं किंचित् अर्थतः इति ।[दुर्बोध- त्वात् आत्मवस्तुनः पुनः पुनः प्रसङ्गं आपाय शब्दान्तरेण तदेव वस्तु निरू- पयति भगवान् वासुदेवः कथं गु नाम अव्यक्तं तत्त्वं संसारिणां [असंसा- रिय-] बुद्धिगोचरतां आपन्नं सत् संसारनिवृत्तये स्यात् इति ॥२४॥ किश्च- अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते। तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥२५॥ अव्यक्तोऽयं इति ॥ सर्वकरणाविषयत्वात् न व्यज्यते इति अव्यक्तः अयं आत्मा । अत एव अचिन्त्यः अयम् । यत् हि इन्दियगोचरः तत् चिन्ताविषयत्वं आपयते । अयं तु आत्मा अनिन्द्रियगोचरत्वात् अचिन्त्यः अविकार्यः अयम्, यथा क्षीरं दध्यातश्चनादिना विकारि, न तथा अर्य आन्मा । निरनयवत्वात् च अविक्रियः। न हि निरवयवं किश्चित् विकि- यात्मक दृष्टम् । अविक्रियत्वाद अविकाय: अयं आत्मा उच्यते । तस्मात् ·सभाष्यभगवद्गीता [अ. २. श्लो. २५ एवं यथोकप्रकारेण एनं आत्मानं विदित्वा स्वं न अनुशोचितुं अर्हसि 'हन्ता अहं पपा, मया एते हन्यन्त ' इति ॥२५॥ आत्मनः अनित्यत्वं अभ्युपगम्य इदं उच्यते- अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महावाहा नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥ अथ चैनं इति ॥ अथ च इति अभ्युपगमार्थः। एनं प्रकृतं आत्मानं नित्यजातं लोकप्रसिद्धचा प्रत्यनेकशरीरोत्पत्ति जातो जातः इति वा मन्यसे, तथा प्रति तत्तदिनाशं निन्यं वा मन्यसे मृतं मृतो मृतः इति । तथापि तथाभावेऽपि आत्मान त्वं महाबाहो न एवं शोचितुं अर्हसि, जन्मवतो नाशः नाशवतो जन्म चेति एतो अवश्यंभाविनी इति यस्मात् ॥२६॥ तथा च सति- जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्यऽथै न त्वं शोचितुमईसि ॥ २७ ॥ जातस्य इति ॥जातस्य हि लन्धजन्मनः ध्रुवः अव्यभिचारी मृत्युः मरणं ध्रुये जन्म मृतस्य च । तस्मात् अपरिहार्योऽयं जन्ममरणलक्षणः अर्थः [यस्मात्-तस्मात् अपरिहार्य अर्थ न त्वं शोचिनु अर्हसि । जन्म- वतो नाशः नाशवतो जन्म इनि च स्वाभाविकश्चन् अपरिहार्यः सःअर्थः।] तस्मिन अपरिहार्य अर्थे न त्वं शोचितुं अर्हसि ॥ २७ ॥ कार्यकरणसङ्घातात्मकान्यपि भृतानि उद्दिश्य शोकः न युक्तः फतु, यता- अन्यकादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत! । अव्यक्तनिधनान्येव तन का परिदेवना ॥२८॥ अव्यक्तादीनि इति ॥ अव्यक्तादीनि अत्यनं अदर्शनं, अनुपलब्धिः आदिः येषां भूतानां पुत्रमित्रादिकार्यकरणसंघातात्मकानां तानि अव्यक्ता-

·---
अ.२ श्लो. ३०] सारययोग
२७
दीनि भूतानि पाक उत्सत्ते । उत्पन्नाी च प्राक् मरणात् व्यक्तम
ध्यानि अयक्तनिधनानि एप पुन अव्यक्त अदशन, निधन,मरग येषा
तानि अव्यकनिधनानि । मरणात् ऊध्व अव्यक्ततामव प्रतिपय ते इत्यर्थः ।
तथा चोक्तम्- 'अदशनादापतित पुनश्चादर्शन गत । नासो तब न
तस्य त्व वृथा का परिदेवना" ॥ [स्त्रीपर्व २ १३] इति । तत्र का
परिदेवना को वा प्रलाप अदृष्टदृष्टप्रनष्टभ्रातिभूतेषु इयर्थ ॥२८॥
दुविज्ञय अय प्रकृा आत्मा , किंवामेव एक उपालभे साधारणे
भ्रातिनिमित्त ? क्थ दुपिज्ञय अय आत्मा इति ! अत आह---
।
(आश्चर्थवत्पश्यति कश्चिनम्
आश्चर्यवद्वदति तयेव चान्य ।
आश्चर्यवञ्चैनमन्य शृणोति
श्रुत्वाप्येन चेद न चैव कश्चित् ॥२९॥
आश्चर्यवत् इति ॥ आश्चर्यवत् आश्चय अदृष्ट पूर्व अद्भुत
अकस्मात दृश्यमान तेन तु य आश्चर्यरत् आश्चर्यमिव एन आत्मान
पश्यति कश्चित् । आश्चर्यवत् एन बदति तयेव च अन्य , आश्चर्यवत्
च एन अन्य शृणोति । श्रुत्वा दृष्ट्वा उक्ता अपि पन आत्मान वेद
न चे कश्चित् । अथवा- अय आत्मान पश्यति स आश्चयतुल्य' ।
यो वदति यश्च शृणाति, रा अनकसहस्रेषु कश्चिदेव भवति । अत' दुर्बोध
आत्मा इत्यभिप्राय ॥२९॥
अथ इदानी प्रकरणाथ उपसहरति-
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत!।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्व शाचितुमर्हसि ॥३०॥
देही इति ॥ देही शरीरी नित्य सपदा समावस्थासु अवघ्य निरव-
यव वानित्यत्वाच तत्र अवध्योऽय दृहे शरीरे सर्वस्य सरगतमान स्थावरा-
दिपु स्थिताऽपि । सर्वस्य प्राणिजातस्य दह वध्यमानेऽपि अय देही न
वध्य यस्मात् तस्मात् भीष्मादीनि सर्वाणि भूतानि उद्दिश्य न व
शाचितु अर्हसि ॥ ३० ॥

·सभाष्यभगवद्गीता [अ. २. लो. ३१ इह [२.३०] परमार्थतत्त्वापेक्षायां शोको वा मोहो वा नसभवति इत्युक्तम् । न केवलं परमार्थतत्यापेक्षायामेव किंतु- स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि। धाद्धि युद्धाच्छूयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते ॥३१॥ स्वधर्म इति ॥ स्वधर्म अपि स्वो धर्मः क्षत्रियस्य धर्मः युद्धं तमपि अवेक्ष्य त्वं न विझम्पितुं प्रचलितुं अर्हसि धात् क्षत्रियस्य स्वाभाविकात् धर्मान् आत्मस्वाभाव्यादित्यभिप्रायः । तत्र युद्धं पृथिवी- जयद्वारेण धर्मार्थे प्रजारक्षणार्थे चेति परमं धर्म्यम् । धर्मात् अनपेतं धर्म्यम्। तस्मात् धात् युद्धात् श्रेयः अन्यत् क्षनियस्य न विद्यते हि यस्मात् ॥३१॥ कुतश्च तत् युद्धं कर्तव्यं इति ? उच्यते- यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ! लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ३२ ॥ यहच्छया इति । यदृच्छया च अप्रार्थित [-र्थिततया] उपपन्नं आगतं स्वर्गद्वारं अपावृतं उद्घाटितं ये एतत् ईदृशं युद्धं लमन्ते क्षत्रियाः हे पार्थ! मि सुखिनः ते । ॥ ३२ ॥ एवं कर्तव्यताप्राप्तमपि-- अथ चेत्त्वमिमं धय संग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ ३३॥ अथ इति ॥ अथ चेत् त्वं इमं धयं धर्मादनपेतं विहितं संग्राम युद्धं न करिष्यसि चेत्, ततः तदरणात् स्वधर्म कीर्ति च महादेवा- दिसमागमनिमित्तां हित्वा फेवलं पापं अवाप्स्यासि ॥३३॥ न केवलं स्वधर्मकीर्तिपरित्याग:- अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्। संभावितस्य चाकीर्तिः मरणादतिरिच्यते ॥३४॥ - ·अ. २. श्लो. ३७] सांख्ययोग अकीति इति ॥ अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यन्ति ते तर अव्ययां दीर्घकालाम् । धर्मात्मा शूरः इत्येवमादिभिः गुणेः संभावितस्य च अकीर्तिः मरणात् अतिरिच्यते, संभावितस्थ च अकीर्तः वरं मरणं इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ भयाद्रणादुपरतं मस्यन्ते त्यां महारथाः। येपां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ३५ ॥ भयात् इति ॥ भयात् कर्णादिभ्यो रणात् युद्धात् उपरतं निवृत्त मंस्यन्ते चिन्तयिष्यन्ति न कृपया इति त्यां महारथाः दुर्योधनप्रभृतयः। [ के मंस्यन्ते इति ? आह-] येषां च त्वं दुर्योधनादीनां वहुमतो बहुभिः गुणेः युक्तः इत्येवं मतः, बहुमतो भूत्वा पुनः त्वं यास्यास लाघवं लघुभावम् ॥ ३५॥ किंच- अवाच्यवादांश्च बहुन् वदिष्यन्ति तवाहिताः। निन्दन्तस्तथ सामर्थ्य ततो दुःपतरं नु किम् ॥ ३६ ।। अवाच्यवादान् इति ।। अवाच्यवादान् अवक्तच्यान वादान् च वहन अनेकप्रकारान् वदिष्यन्ति तव अहिताः शत्रवः निन्दन्तः कुत्सयन्तः तव त्वदीयं सामर्थ्यम् निवातकवचादियुद्धनिमित्तम्। ततः तस्मात् निन्दा. माः दुःखाव दुग्यतरं नु किं ! ततः कटतरं दुःखं नास्ति इत्यर्थः ॥३६॥ युद्धे पुनः क्रियमाणे कर्णादिमिः- हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय ! युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ३७॥ हतो वा इति ॥ हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग, हतः सन् स्वर्ग प्राप्स्यसि । जित्वा या कर्णादीन् शूरान् भोक्ष्यसे महीम् । उभयथापि तब लाभ एव इत्पभिमायः । यत एवं तस्मात् उतिष्ठ कौन्तेय ! M ·. ३० समाप्यभगवद्गीता [अ. २.सो.३७ युद्धाय कृतनिश्चयः 'जेष्यामेि शत्रून् , मरिष्यामि वा' इति निश्चयं कृत्वा इत्यर्थः॥ ३७॥ तत्र युद्ध स्वधर्मः इत्येवं युद्धयमानस्य उपदेशमिमं अणु- | सुखदुःस्वे समे कृत्वा लाभालाभी जयाजयो । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यासि ॥ ३८॥ मुखदुरसे इति ।। सुखदुःखे समे तुत्ये कृत्वा, रागद्वेपी [ अपि]. अकृत्वा इत्येतत् । तथा लाभालाभौ जयाजयौ च गमी कृत्वा ततो युद्धाय युज्यस्व घटस्व । न एवं युद्धं कुर्वन् पापं अवाप्स्यसि। [इति ] एप उपेदशः प्रासङ्गिरः॥ ३८ ॥ शोक्मोहापनये [-नयनाय]लाकिको न्याय: स्वधर्ममपि चावेश्य' इत्यायैः श्लोकः उक्तः, न तु तात्पर्येण । परमार्थदर्शनं तु इह प्रकृतम् । नच्च उक्तं उपमंद्रियते-एपा ते अभिहिता इति शासविषयविभागप्रदर्श- नाय । इह हि प्रदर्शित पुन शाम्रविषयविभागे उपरिटान 'ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम [३३] इति निटायबिपप शास्र मुखं प्रवतिष्यते, श्रोतारश्च विपरिभागेन मुखं ग्रहिष्यन्ति इति-अतः आह- एषा ते ऽभिहिता सारये बुद्वियोग विमां शृणु। बुद्धया युक्तो यया पार्थ । कर्मबन्ध महास्यसि ॥ ३९॥ एपा ते अभिहिता इति ॥ एषा ते नुम्यं अभिहिता उक्ता मांख्ये परमार्थवस्तुविवेक विषये बुद्धिःज्ञानं माक्षात् शांव मोहादिसंमारहेतुदोषनि- वृत्तिकारणम्, योगे तु तत्प्राप्त्युपाये नि:मननया द्वन्दमहाणपूर्वक ईश्वरारा- धना) कर्मयोगे कर्मानुष्टान ममाधियोगे च इमां अनन्तरमेव उच्यमानों बुद्धिं शृणु। तां च बुद्धिं स्तानि प्ररोधनार्थम्-या यया योगविषयया युक्तो हे पार्थ ! कर्मवन्धं वर्म एव धर्माधर्मारयः बन्धः कर्मबन्धः नं प्रहास्थसि ईश्वरप्रसादनिमित्तज्ञानप्राप्त्या एव इत्पमिप्रापः ॥ ३९ ॥ विंच अन्यत्-

·अ. २. श्लो.४२] सांख्ययोगः
नेहाभिकमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ ४०॥
नेह इति ॥ न इह मोक्षगार्गे कर्मयोगे अभिकमनाशः अभिक्रमणं
अभिक्रमः प्रारम्भः तस्य नाशो नास्ति यथा कृप्यादेः। योगविपये प्रारम्भस्य
न अनेकान्तिरुफललं इत्यर्थः । किं च-नअपि चिकित्सावत् प्रत्यवायः
विद्यते । किंतु स्वल्पमपि अस्य धर्मस्य योगधर्मस्य अनुष्टितं त्रायते
रक्षति महतः भयात संसारभयात् जन्ममरणादिलक्षणात् ॥४०॥
येयं सांख्ये बुद्धिरुक्ता योगे च वक्ष्यमाणलक्षणा सा-
व्यवमायात्मिका बुद्धिरकेह कुरुनन्दन!।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ ४१mg
व्यवसान इति ॥ व्यवसायात्मिका निश्चयस्वभावा एका एव
बुद्धिः इतरविपरीतबुद्धिशाखाभेदस्य वाधिका, सम्यक् प्रमाणजनित-
स्यात्, इह श्रेयोमागे हे कुरुनन्दन । याः पुनः इतरा विपरीतबुद्धयः
पासां शाखाभेदप्रचारवशात् अनन्तः अपारः अनुपरतः मंमारो नित्य-
प्रततः विस्तीर्णः भवति, प्रमाणजनितविवेकबुद्धिनिमित्नवशाच उपरतासु
अनन्तभेदबुद्धिषु संमारोऽपि उपरमते ता बुद्धयः बहुशारराः बह्वयः
शाखाः यासां ताः बहुशाखाः, बहुभेदा इत्येतत् । प्रतिशाखाभेदेन हि
अनन्ताश्च बुद्धयः। केषाम् ! अव्यवसायिनां, प्रमाणननितविवेक-
बुद्धिरहितानां इत्यर्थः ॥ ४१ ।।
येपो व्यवसायात्मिका बुद्धिः नास्ति ते-
। यामिमां पुष्पिता वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ मान्यदस्तीति वादिनः ॥ ४२ ॥
यामिमां इति ॥ यां इमां वक्ष्यमाणां पुष्पिता पुष्पितवृक्षः इव
शोभमानां श्रूयमाणरमणीयां वाचं वाक्यलक्षणां प्रवदन्ति । के ? अवि.
पश्चितः अल्पमेधसः, अविवेक्निः इत्यर्थः । वेवादरताः बड्वर्थवाद-
फलसाधनप्रकाशकेपु वेदवाक्येषु रताः हे पार्थ! न अन्यत् स्वर्गपश्वादि.
फरसाधनेभ्यः कर्मभ्यः अस्तीत्येवंवादिनः बदनशीलाः ॥ ४२ ॥

·सभाष्यभगवद्गीता [अ. २. श्लो. ४३ ते 1. कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलपदाम् । क्रियाविशेषबहुला भौगश्वर्यगति प्रति ॥ ४३ ।। कामात्मान इति ॥ कामात्मानः कामस्वभावाः, कामपरा इत्यर्थः। स्वर्गपराः, स्वर्गः परः पुरुषार्थः येषां ते स्वर्गपराः स्वर्गप्रधानाः । जन्म- कर्मफलपदां, कर्मणः फलं कर्मफलं, जन्मैव कर्मणः फलं जन्मकर्मफलं तत् प्रददातीति जन्मकर्मफलप्रदा, तो वाचम्-प्रवदन्ति इति अनु- पज्यते। क्रियाविगेपबहुलां, कियाणां विशेषाः क्रियाविशेषाः, ते बहुला यस्यां वाचि तां, स्वर्गपशुपुत्रायाः यया वाचा बाहुल्येन प्रकाश्यन्ते । भोगैश्वर्यगति प्रति, भोगश्च ऐश्वर्यं च भगिश्वयं, तोगतिः प्राप्तिः भागेश्वर्यगतिः, तां प्रति साधनभूताः ये क्रियाविशेषाः, तद्गुलांना वाचं प्रवदन्तः मूढाः संसारे परिवर्तन्ते इत्यभिप्रायः ॥४३॥ , तेषां च- भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहतचेतसाम । व्यवसायात्मिका धुद्धिः समाधी न विधीयते ॥४४॥ भोग इति ॥ भोगेश्वर्यप्रसक्तानां, भोगः कर्तव्यं, ऐश्वर्य च इनि भोगैश्वर्ययोरेच प्रणयवतां तदात्मभूतानां । तया क्रियाविशेपबहुलया वाचा अपहतचेतसां आच्छादितविवेकप्रज्ञानां व्यवमायामिका सांख्ये योगे वा या बुद्धिः, सा समाधी समाधीयते अस्मिन् पुरपोप- भोगाय सर्व इति समाधिः अन्तःकरणं - बुद्धिः, तस्मिन् समाधान विधीयते न भवति इत्यर्थः ॥४४॥ ये एवं विवेकबुद्धिरहिताः तपां कामात्मनां यत् फलं तत् आह- वैगुण्यविपया वेदा निस्त्रगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसवस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ४५ ॥ वैगुण्य इति ॥ गुण्यदिपया गुण्यं संसारः विषयः प्रकाशयि- तव्यः येषां ते वेदाः 'गुग्यविपयाः । त्वं नु निस्वैगुण्यो भव अर्जुन, ·अ २. श्लो. सांख्ययोगः निष्कामो भव इत्यर्थः । निर्दन्द्वः, सुखदुःखहेतू सत्प्रतिपक्षी पदार्थी इन्दशब्दवाच्यो, ततः निर्गतः निईन्दः भव | नित्यसत्त्वस्थः सदा सत्त्वगुणाश्रितः भव । तथा निर्योगक्षेमा-अनुपात्तस्य उपादानं योगः, उपात्तस्य रक्षण क्षेमः । योगक्षेमप्रधानस्य श्रेयमि प्रवृत्तिः दुप्फरा इति अतः निर्योगक्षेमः भव । आत्मवान् अप्रमत्तश्च भव। एप तब उपदेशः स्वधर्म अनुतिष्ठतः॥४५॥ सर्वेषु वदोकेषु कर्मस यानि उक्तानि अनन्तानि फलानि तानि न अपेक्ष्यन्ते चेत्, किमर्थं तानि ईश्वराय इति अनुष्ठीयन्ते इति ? उच्यते, शृणु- यावानर्थ उदयाने सर्वतः संप्लुतोदके। तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६॥ यावान् इति ।।, यथा लोके कूपतडागायनेकस्मिन् उदपाने परि- च्छिन्नोदके यावान् यावत्परिमाणः मानपानादिः अर्थः फलं प्रयोजन सः सर्वः अर्थः सर्वतः संप्लुतोदके तावान् एव संपयते, तत्र अन्तर्भवति इत्यर्थः । पर्व तावान् तावत्परिमाणः एव सपद्यते सर्वेषु चेदेपु वेदोकेषु कर्मसु यः अर्थः यत् कर्मफलं सः अर्थः ब्राह्मणस्य संन्यासिनः परमार्थ- तत्त्वं विजानतः यः अर्थः यत् विज्ञानफलं सर्वतः संप्लुतोदकस्थानीयं तस्मिन् तावान् एव संपद्यते-तत्रैवान्तर्भवतीत्यर्थः । 'सर्व तत् अभिसमेति यत् किञ्चित् प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत् स वेद' [छt. उ. ४. १.४ ] इति अतेः । ' सर्व कर्माखिलम् ' [४. ३३ ] इति च वक्ष्यति । तस्मात् प्राक् ज्ञाननिष्टाधिकारप्राप्तः कर्मणि अधिकृतेन कूपतडागायर्थ- स्थानीय अपि कर्म कर्तव्यम् ॥ ४६॥ तंव च- कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूमा ते समोऽस्त्वकर्मणि ॥ ७॥ कर्मणि इति ।। कर्मणि एव अधिकारः, न ज्ञाननिष्टायां ते तव । तत्र च कर्म कुर्वत: मा फलेषु अधिकारः अस्तु, फर्मफलतृष्णा मा भूत कदाचन कस्यांचिदपि अवस्थायां इत्यर्थः। यदा कर्मफलं तृष्णा ते स्थाव तदा कर्मफलप्रामः हेतुः स्याः, एवं मा कर्मफलहेतुः भूः । यदा ३

·सभाष्यभगवद्गीता
२. लो.४७
हि फसफलतृष्णाप्रयुक्तः कर्मणि प्रवर्तते तदा कर्मफलस्यैव जन्मनः
हनुः भवेत् । यदि कर्मफलं न इष्यते, कि वर्मणा दुःसस्पेण ? इति मा
ते तव सदर अस्तु अकर्मणि अकरणे प्रीतिः मा भूम् ॥ ४७ ॥
यदि कर्मफलमयुक्तेन न कर्तव्य कर्म, क्थं तहिं कर्तव्यं इति !
उच्यते-
योगस्थः कुरु कर्माणि सवं त्यक्त्वा धनभय ।
सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥४॥
योगस्थः इति ।। योगस्थः सन् फुरु कर्माणि येवलं ईश्वरार्थे;
तत्रापि ईश्वरो मे तुष्यतु' इति सझं त्यक्त्वा धनञ्जय । फलतृष्णाशून्येन
क्रियमापो कर्मणि सत्त्वशुद्धिजा ज्ञानप्राप्तिक्षणा सिद्धिः, सद्विपर्यय-
जा असिन्दिः, तयोः सिद्धचसियोः अपि समः तुल्यः भृत्या कुरु
कमणि । कोऽसो योगः पत्रस्थः कुरु इति उक्तम् । इदं एव तत्--
सिद्धयसिद्धचो: समत्वं योगः उच्यते ॥४८॥
पत् पुनः समत्वबुद्धियुक्तं ईश्वराराधनाथै फर्म [उक्तं ] एतस्मात्
कर्मण:-
दूरेण ह्यचरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥४९॥
दूरेण इति ॥ दूरेण अतिविप्रकण हि अवरं अधर्म निकृष्टं कर्म
फलार्थिना क्रियमाणं वृद्धियोगात् समन्वशुद्धियुकात् कर्मणः, जन्म-
मरणादिहेतुल्दात् । हे धनअय, यत एव ततः योगविषमायां बुद्धौ
तत्परिपाकजायां वा सांख्यबुद्धौ शरणं आश्रयं अभयप्राप्तिकारणं
अन्विच्छ प्रार्थयस्व, परमार्थज्ञानशरणो भव इत्यर्थः । यतः अन्नरं कर्म
कुर्वाणा कृपणः दीनाः फलहेतवः फलतृष्णाप्रयुक्ताः मन्तः 'यो वा
पनदक्षरं गायविदित्वाऽस्माहोराप्रति म कृपणः [इ.उ. ३.८.१०]
इति श्रुतेः ।। ४९ ॥
समन्वबुद्धियुक्तः सन् स्वधर्म अनुतिष्ठन् यत् फलं प्राप्नोति
वत् गृणु-
बुद्धियुको जहातीह उभे सुकृतदुकृते।
तस्मायागाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५० ॥

·अ.२. श्लो. ५२] सांख्ययोगः बुद्धि इति ॥ घुद्धियुक्तः समत्वविषयया बुद्ध्या युक्तः बुद्धियुक्तः स जहाति परित्यजति इह अस्मिन् लोके उभे मुक्तदुष्कृते पुण्यपापे सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिद्वारेण यतः, तस्मात् ममत्वबुद्धियोगाय युज्यस्व घटस्व । योगो हि कर्मसु कोगलं स्वधर्मास्येषु कर्मस वर्त- मानस्य या सिद्धयसियोः समत्वबुद्धिः ईश्वरापित्तचेतस्लया तत् काशलं कुशलभावः । तद्धि कौशलं यत् बन्धस्वभावानि अपि कर्माणि समत्वबद्धया स्वभावात् निवर्तन्ते । तस्मात् समत्वभुद्धियुक्तः भव त्वम् ॥५०॥ यस्मात्- कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥५१॥ कर्मजं इति ॥ कर्मज'फल त्यक्त्वा' इति म्यवाहतेन संबन्ध इष्टानिष्टदेहमातिः कर्म फलं धर्मभ्यो जातं बुद्धियुक्ताः समत्वबुद्धि- युक्ताः सन्तः हि यस्मात् फलं त्यक्त्वा परित्यज्य मनीषिणः शानिमः भूत्वा, जन्मवन्धविनिमुक्ताः जन्म एव बन्धः जन्मबन्धः, तेन विनि- मुक्ताः जीवन्त एव जन्मबन्धाद विनिर्मुक्ताः सन्तः, पदं परमं विष्णोः मोक्षायं गच्छन्ति अनामयम्, सर्वोपद्रवरहितं इत्यर्थः। अथवा-- 'बुद्वियोगाद्धनअय' इत्यारभ्य परमार्थदर्शनलक्षणेव सर्वतः संप्लतोदक- स्थानीया कर्मयोगजसत्त्वशुद्धिजनिता बुद्धिः दर्शिना, माक्षात् सुकृत- दुष्कृतमहापादिहेतुत्वश्रवणात् ॥५१॥ योगानुदानमनितसत्त्वशुद्धिना बुद्धिः कदा प्राप्यते इति उच्यते- यदा ते मोहकलिलं बुद्धिय॑तितरिष्यति । तमा गन्तासि निर्वेद श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ५ ॥ यदा इति ॥ यदा यस्मिन् काले ते तव मोहंकलिल मोहात्मक अविवेकरूप कालप्यं, येन आत्मानात्मविवेकबाँधे कलुपीकृत्य विषयं प्रत्यन्तःकरण प्रवर्तते, तत् तव बुद्धिः व्यतितरिष्यति व्यतिक्रमिप्यति, अतिशुद्धभावं आपत्स्यते इत्यर्थः । तदा तस्मिन् काले गन्तासि प्राप्स्यसि निर्वदं घरायं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च, तदा श्रोतव्यं श्रुतं च से निष्फलं प्रतिभाति [प्रतिपयते ] इत्यभिप्रायः ॥५२॥ .

·३७ . अ.२. श्लो. ५७] सांख्ययोगः श्रीभगवानुवाच- प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितमतरतदोच्यते ॥ ५५ ॥ प्रजहाति इति ।। प्रजहाति प्रकर्षण जहाति परित्यजति यदा यस्मिन् काले सर्वान समस्तान् कामान इच्छाभेदार हे पार्थ, मनोगतान मनसि प्रविधान हप्रियिष्ठान् । सर्वकामपरित्याग तुष्टिकारणाभागात शरीरधारणनिमित्तशेषे च सति उन्मत्तममत्तस्येव प्रवृत्तिः प्राता, इत्यतः उच्यते-आत्मनि एव प्रत्यगात्मस्वरूप एवं आत्मना वनव बाह्यलाभ- निरपेक्षा तमः परगार्थदर्शनामृतरमलाभेन अन्यस्मात् अलंप्रत्ययवान् 'स्थितप्रज्ञः स्थिता प्रतिष्टिता आत्मानात्मविवेकजा प्रज्ञा यस्य स स्थितप्रज्ञः विद्वान तदा उच्यते । त्यक्तपुत्रवित्तलोकपणः सन्यासी आत्मारामः-आत्मक्रीडःस्थितप्रज्ञ इत्यर्थः॥ ५५ ॥ किञ्च- दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागगयोधः स्थितधीनिरुच्यते ॥ ५६ ॥ दु.खेषु इति ॥ दुःखे आध्यात्मिकादिगु [मागेपु] अनुदिनं न प्रक्षुभितं दुःखप्राप्ती मनो यस्य सोऽयं अनुनिग्नमनाः । तथा सुखेषु प्रामेषु विगता स्पृहा तृष्णा यस्य, न अग्निरिव इन्धनायाधाने, सुखानि अनुविवर्धते स गितस्पृट । वीतरागभयकीयः रागश्च भयं च क्रोधश्च वीताः विगताः यस्मात् मा वीतरागभयोधः स्थितधीः स्थितप्रज्ञो मुनि. संन्यासी तदा उच्यते ॥५६॥ किन- यः सर्वत्रानभिलेहन्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्मिता ॥ ५७ ।। य सर्वन इति ॥ यः मुनिः सर्वत्र देहजीवनादिषु अपि अनभि. स्नेहः अभिनेहवर्जितः तत्तत् प्राप्य शुभाशुभं तत्तत् शुभं अशुभ वा लब्ध्वा न अभिनन्दति न द्वेष्टि, शुभ माप्य न तुष्यति न हप्यति, अशुभं च प्राप्य न दृष्टि इत्यर्थः। तल्ल एवं हविषादवर्जितस्य विवेकजा प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ ॥ , ·सभाप्यभगवद्गीता {अ.२. श्लो. ५८ . किञ्च- यदा मंहरते चायं कुर्मोऽङ्गानीव सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रनिमिता ॥ ५८ ॥ यदा संहरते इति ॥ यदा सहरते सम्या उपसहरतं च अयं ज्ञाननिष्ठायां प्रवृत्तो यतिः, कूर्मः अङ्गानि इव-यथा कूर्मों भयात् स्वानि अनानि उपमहरति सर्वशः सर्वतः, एवं ज्ञाननिष्टः इन्द्रियाणि इन्द्रिया- अन्यः सर्वविषयेभ्यः उपसंहरते । तस्य प्रज्ञा प्रतिहिता इति उतार्थ चाफ्यम् ॥५॥ तत्र विषयार अनाहरतः आतुरस्यापि इंद्रियाणि [निवर्तन्ते कृर्मा- आणीव ] सहियन्ते, न तु तद्विपयो रागः । स क्थं मंद्रियते इति । संरचते- विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जे रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ५९॥ विषया इति ॥ ययपि विपयाः विषयोपलक्षितानि विषयशब्द- नाच्यानि इन्द्रियाणि [अथवा विषया एव निराहारस्य अनाद्रियमाण- विषयस्य फटाकाष्ठ-तपसि स्थितस्य मूर्खस्थापि विनिवर्तन्ते देहिना देह. वतःरसवर्जे रमो रागा विषयेषु यः तं वर्जयित्वा । रसशब्दो रोग प्रमिद्धः "घरसेन महत्तः,"रसिकः, "रसज्ञः' इत्यादिदर्शनात । मोऽपि रसी अन पः हमः अस्य यतः परं परमार्थतत्व बझ दृष्टा उपलाय 'अहमेव त' इति वर्तमानस्य निवर्तते निर्बीजं विषयविज्ञानं मपयते इत्यर्थः। न असति मम्यग्दर्शने रसस्य उरछेदः। तस्मात् सम्यादर्शनारिमाए सम्यग्दर्शनलक्षणप्रज्ञास्थैर्य चिकीर्षता आदौ इन्द्रियाणि स्ववशे स्थापयितथ्यानि, यस्मानदनवस्थापने दोपमाह- ( यततो पि फौन्तेय पुरुषस्य विपथितः । इन्द्रियाणि प्रमाधीनि हान्ति प्रसमं मनः ॥३०॥ यतत इनि । यततः प्रयत्नं कुर्वतः हि यस्मात् कौन्नेय पुरुपस्य विपश्चित: मेधादिनः 'अपि' इति व्यवहितेन मंबन्धः। इन्द्रियाणि प्रमाथीनि प्रमथनशीलाने 'विषयाभिमुखं हि पुरुष विक्षोभयन्ति ·अ.२. श्लो. सांख्ययोगः ४१ आकुलीकुर्वन्ति, आकुलीकृद्धः नास्तेि इति ? उच्यते- पदयतो विवेकविज्ञानयुक्तं मनोगं यन्मनोऽनुविधीयते । यतः तस्मात्- गावमिवाम्भासि ॥ ६७ ।। तानि सर्याणि संयम्य युक्त आरात चरतां स्वस्वविषयेष नpिor वो हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिनित ह९ि१॥ तानि इति ॥ तानि सर्वाणि संयम्य संयमनं वशीकरणं कृत्वा युक्तः ममाहितः सन् आसीत सत्परः अहं वासुदेवः सर्वप्रत्यगात्मा परी यस्य स मत्परः, 'न अन्योऽहं तस्मात् ' इति आसीत इत्यर्थः । एवं आसीनस्य यतः वशे हि यस्य इन्द्रियाणि वर्तन्ते अभ्यासवशाद [बलात् ] तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥११॥ अथेदानी पराभविष्यतः सर्वानर्थमूलं इदं उच्यते-- ध्यायतो विषयान् पुंसः सद्गस्तेपूपजायते । सगात्सआयते कामः कामाकोधोऽभिजायते ॥ ६ ॥ ध्यायत इति ॥ ध्यायतः चिन्तयतः विषयान् शब्दादीन् विषय- विश्य बतानाचयतः पंसः पुरुषस्य सः आसक्तिः प्रीतिः ते विषये- इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः शब्दादिभ्यः तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठित नया । योऽयं लौकिको वैदिक्श्च व्यवहारः स उत्पन्न विवेकज्ञानस्य स्थितप्रज्ञम्प अवियाकार्यत्वात् अविद्यानिवृत्ती निवर्तते, अविद्यायाश्च विद्याविरोधात निवृत्तिः, इत्येतं अर्थ स्कुटीकुर्वन् आह- या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ६९ ॥mp या निशा इति ॥ या निशा रात्रिः सर्वपदार्थानां अविवेककरी तमःस्वभावत्वात् सर्वभूतानां सर्वेशं भूतानाम् । किं तत् ? परमार्थतत्वं स्थितप्रज्ञस्य विषयः। यथा नक्तंचराणां अहरेव सत् अन्येषां निशा भवति, तद्वत् नक्तंचरस्थानीयानां अज्ञा[-नि-] मां सर्वभूतानां निशा इव निशा परमार्थतत्त्वं, अगोचरत्वात् अतदुद्धीनाम् । तस्यां परमार्थतन्व- लक्षणायों अज्ञाननिद्रायाः पदो जागर्ति मंयमी संयमबान, जिते. न्द्रियों योगीत्यर्थः यस्या ग्रााग्राहक [ भेद ] लक्षणायां अविवानिद्रा. ।

·. ४२ सभाष्यभगवद्गीता [अ.२. श्लो. ६९ [-शा ] यो प्रसुमानि एव भूतानि जाग्रति इति उच्यन्ते [-], यस्यां निशायां प्रसुप्ता इव स्वमहशा, सा निशा अविद्यारूपत्ताद परमार्थ- तत्त्वं पश्यतः मुनेः इति ॥ अतः कर्माणि अवियावस्थायां एव चोयन्ने, न विद्यारस्थायाम् । विद्यायां हिमत्या उदिते सवितरि शार्वरं इव तमः प्रणाशं उपगच्छ- स्यविया । प्राग्विद्योत्पत्तेरविद्या प्रमाणबुद्धचा गृह्यमाणा मियाकारक- फलभेदरूपा च सती सर्वकर्महेतुत्वं प्रतिपद्यते । नाप्रमाणबुद्ध्या गृह्य- माणायाः कर्महेनुत्वोपपत्तिः। 'प्रमाणभूतेन देन मम चोदितं कर्तव्यं फर्म' इति हि कर्मणि कर्ता प्रवर्नते, न 'अविधामात्रमिदं मवं निशेव' इति । यस्य तु पुनः निशेवाविणमात्रमिदं सर्वे भेदजातम् । इति ज्ञानं तस्याऽऽत्मज्ञस्य सर्वकर्मसंन्यास एवाधिकारो न प्रवृत्ती । तथा च दर्शयिष्यति तदुद्धयस्तदात्मानः [५.१७] इन्यादिना ज्ञाननिष्ठाया- मेव तस्याधिकारम् । तत्रापि प्रवर्तकप्रमाणाभावे प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति चेत्न, स्वात्मविषयत्वादात्माविज्ञानस्य । न ह्यात्मनः स्वात्मनि प्रवर्तकप्रमाणापेक्षा, आत्मस्वादेव तदन्तस्याश सर्वप्रमाणानां प्रमाण- त्वस्य । न ह्यात्मस्वरूपाधिगमे सत्ति पुनः प्रमाणममेयव्यवहार संभवति । प्रमातृत्वं धात्मनो निवर्तयन्मन्पं प्रमाणम् । निवर्तयदेव चाप्रमाणीभवति स्वप्रकालप्रमाणमिव प्रचोधे । लोके च वस्त्वधिगमे प्रवृनिहेतुन्वादर्शनाप्रमाणस्य । तस्मान्नाऽऽत्मविदः कर्मण्यधिकार इति सिद्धम् ॥१९॥ विदुषस्त्यतैयणस्पस्थितप्रज्ञस्य पतेरेव मोक्षप्राप्तिर्न त्वतन्यासिनः कामकामिन इत्यनमर्थ दृष्टान्तेन प्रतिपादयिष्यवाह- आपूर्यमाणमचलपति समुद्रमा प्रविशन्ति यत् ॥ सस्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमानौति न कामकामी ॥७॥ आपूति।आपूर्यमाण अभिः अचलमति अचलतया प्रतिष्ठाऽव. स्थिनिर्यस्य तमवलप्रतिष्ठं समुदमाप मतो गताः प्रविशन्ति स्वात्मस्थं अविक्रियमेव मन्तं यद्वत् तद्वरकामा विषयसंनिधादपि गर्वत इच्छावि- झोपाः यं पुरुष मान ], समुद्रमिधाऽऽपा, अधिकुर्वन्तः प्रविशन्ति सर्वे आग्मन्येव प्रलीयन्ते न स्वात्मवशं कुर्वन्ति स शान्ति मोक्षं आमोति, ·अ.२. श्लो.७२] सांख्ययोगः ४३ न इतर कामकामी-फाम्यन्त इति कामा विषयान्तान्कामयितुं शीलं यस्य म कामकामी, स नैव प्रामोतीत्यर्थः ॥ ७० ॥ यस्मादेवं तस्मात्- विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निस्पृहः । निर्ममा निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥७१॥ विहायेति ॥ विहाय परित्यज्य कामान् यः संन्यासी पुमान्सर्वान् अशेषतः कास्न्न चरात जीवनमानचंटाशेषः पर्यटतीत्यर्थः। निःस्पृहः शरीरजीवनमांनऽपि निर्गता स्पृहा यस्य स नि:स्पृहः सन् निर्ममा शरीर- जीवनमानाक्षिमपरिग्रहेऽपि 'मग इदं' इति अभिनिवेशवर्जितः, निरहं. कारः विद्यावत्वादिनिमित्तात्ममंभावनारहितः इत्येतत् । स एवंभूतः स्थितप्रज्ञाः ब्रह्मवित्. शान्ति मर्वसंशारदुःखोपरमलक्षणां निर्वाणाम्यां अधिगच्छति प्राप्नोति- ब्रह्मभूतः भवति इत्यर्थः ॥ ७ ॥ सैपा ज्ञाननिष्टा स्तूयते- • एपा वाली स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य बिमुहाति । स्थिरया ऽस्यामन्तकाले ऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥७२॥ दात श्रीमहाभारते शतसाहरव्यां सहितायां चैयासिम्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतामूपनिपन्सु ब्रह्मवियायां योगशाचे श्रीकृष्णार्जुन यादे मांख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ।। पपा ब्राह्मी इनि| एपा यथोक्ता ब्राह्मी ब्रह्माणि भवा इयं स्थितिः सर्वे कर्म संन्यस्य ब्रह्मस्वरूपेणव अवस्थानं इत्येतत् । हे पार्थ! न एनां । स्थिति प्राप्य लम्या न विमुद्यति न मोहं प्रामाति । स्थित्या अस्यां स्थिती ब्राह्मयो यथोक्तायां अन्तकालेऽपि अन्त्ये अपि वयास ब्रह्म- निर्वाणं मह्मनितिं मोक्षं ऋच्छति गच्छति । किमु वक्तव्यं ब्रह्मचर्या- देव संन्यस्य यावज्जीव यो मह्मण्येत अवत्तिष्ठते स ब्रह्मनिर्वाणं ऋच्छति इति ॥७२॥ इति श्रीमत्परमहंमपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमच्छंकरभगवतः कृती श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये सांख्पयोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ .

·- अथ तृतीयोऽध्यायः। (कर्मयोगः) शासस्य प्रवृत्तिनिवृनिविषयभूते । बुद्धी भागवता निर्दिष्ट, मौल्ये धुद्धिः योगे बुद्धिः इति च। तत्र 'प्रजहाति यदा कामान् [२. ५५] इति आरम्य आ अध्यायपरिसमामे सांख्ययुद्धशाश्रितानां मंन्यासं कर्तव्यं उपत्या ननियतयव च कृतार्थता उक्ता-'एपा धामी स्थितिः' [२.७२ ] इति । अर्जुनाय च 'कर्मण्येवाधिकारस्ते...मा ते सगोऽस्त्वकर्मणि' [२.४७] इति कर्मैव वर्तव्यं उक्तवान् योग- बुद्धिं आत्रिस्य, म तत एव श्रेय.पानि उक्तवान् । तदेतत् आलक्ष्य पर्याजुलीकृ[भ] तयुद्धिा अर्जुनः उवाच । कथं भक्ताय श्रेयार्थिने यन् साक्षान् श्रेयःमामिगाधनं सांख्यबुद्धिनिष्टां. श्रावयित्वा मां कर्मणि दृष्टानमानर्थयुक्त पारम्पर्येणापि अनेकान्तिश्श्रेयःप्राप्तिफले नि- पुञ्जधान् इति युनः पर्याकुलीभावः अर्जुनस्प, नदनुरूपश्च मशः 'ज्यायसी चेत् ।।३.१] इत्यादिः । प्रश्नापारणवाक्यं च भगवत' यु-उ-]क याक्तविभागविपये भावे ।। केचिनु-अर्जुनस्य प्रश्नाथं अन्यथा कल्पयित्वा नन्प्रतिकूल भगवनः प्रतिवचनं वर्ण यन्ति, पथा च आस्मना संबन्धग्रन्थे गीतार्थः निपिन तत्प्रतिकूलं य इह पुनः प्रभप्रतिवचनयाः अर्थ निग्नपयन्ति। क) ! तन्त्र मंयन्धप्रन्थं तावत्-मर्वेषां आमिणां ज्ञानकर्मणोः भमुच्चय: मीनाशाये निश्चितः [निरूपिन.] अर्थ इत्युक्तम् । पुनः विशेपित च यावविश्रुतियोदितानि कर्माणि परिन्यग्य केवलात् एव ज्ञानाव मोक्षः मापन यनन् एकान्तनव प्रतिषिद्ध इति। इह तु आभर विकरपं दर्शयना यावजीपश्रुतिपादिताना एव पर्मणां परित्याग उक्तः तत् कथं ईदृश विरुद्ध अर्धे अर्जुनाप बूयात् भगवान्, श्रोता दा पर्थ विरुद्धं अधे अवधारयंत्। नत्र पतत् स्पान्-पृहस्थानांगर श्रीतस्मातरमपरित्यागेन केव- छान् एव झानात् मोक्षः प्रतिपिम्यते, न तु आश्रमान्तराणां ति पतदपि पूर्वोत्तरविरुद्धमेव । मधं! मर्या श्रमिणां ज्ञानकर्मी माति, ·अ. ३. श्लो. १] कर्मयोगः गीताशाये निश्चितः अर्थः इति मतिज्ञाय इह कथं तद्विरुद्धं केवलादेव नानात् मोक्षं बृयात् आश्रमान्तराणाम् । अथ मतं-श्रोतकमर्पिक्षया पतद्वचनं-'फेवलादेव ज्ञानात् श्रीत- कर्मरहितात् गृहस्थानां मोक्षः प्रतिपिध्यते । इति; नत्र गृहस्थानां विद्य- मानमपि स्मान कर्म अवियमानवत् उ [अन-] पेक्ष्य ' ज्ञानादेव केव- लात्' इति उच्यते इति । पतदपि विरुद्धम् । कथं । गृहस्थस्यैव स्मार्त- कर्मणा ममभितार ज्ञानात् मोक्षः प्रतिषिभ्यते, न तु आश्रमान्तराणां इति कथं विवेकिभिः शक्यं अबधारयितुम् ! किञ्च-पदि मोक्ष- साधनायेन स्मार्तानि कर्माणि ऊर्ध्वरेतसां समुन्चीयन्ते, तथा गृहस्थ- स्यापि इप्पता स्गतिरेव सगुचयो, न श्रीतः ॥ अथ श्रोतः म्मानश्च गृहस्थस्यैव समुचपः मोक्षाय, ऊर्ध्वरेतसां तु स्मार्तकर्ममात्रममुधितात् ज्ञानात् मोक्ष इति । तत्र एवं सति गृहस्थ- म्य आयाराबाहुल्यं-श्रीतं स्मार्त च बहुद्वाग्वरूपं कर्म शिरसि आरोपितं स्यात् ॥ अथ गृहस्थस्यैव आयासबाटुल्पकरणात् मोक्षः स्यात्, न आ- श्रमान्तराणां श्रीतानित्यकर्मरहितत्वाद इति । तदपि असत्, सर्वोपनिपास इतिहासपुराणयांगशाखेषु च ज्ञानाङ्गत्वेन मुमुक्षाः सर्वकर्मसंन्यास- विधानात्, आश्रमविकल्पसमुशयविधानाच श्रुतिस्मृत्योः॥ सिद्धः तर्हि सर्वाश्रमिणां ज्ञानकर्मणोः ममुच्चयः-न, मुमुक्षोः सर्वक्सन्यागविधानात् । 'पुत्रपणाया वित्तेपणायाश्च लोकपणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्ति' [वृ. ३. ५.१.], 'तस्मात् न्यासं पपां तपसां आतरिक्तं आहुः' [महाना. उ. २४.१] 'न्यास एवात्यरेच- यत् । [महाना. उ. २१.२] इति । 'न कर्मणा न मनया धनेन त्यागे- इनके अमृतत्वमानशुः' [महाना. उ. १०.५, के. उ.२] इति ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत् ' (जाबा. उ. ४) इत्यायाः श्रुतयः॥ स्यज धर्ममधर्म च उभे मत्यानृते यज । उभे मरयानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तत् स्पन । शांतिपर्व ३२९, ४०, ३३१. ४४] miese ON ·. ४६ समाष्यभगवद्गीता [अ. ३. श्लो.१ संसारमेव निःसारं दृष्ट्वा सारदिक्षया । प्रव्रजन्यकृतोद्वाहाः परं वैराग्यमाश्रिताः॥ इति बृहस्पतिः [१ नारदपरि. उ. ३.१५], कर्मणा बध्यते जन्नुः विय या च विमुच्यते । तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ।। इति शुकानुशासनम् । [शान्तिपर्व २४३,७] इहाएं च 'सर्वकर्माणि मनमा संन्यस्य' [५. १३] इत्यादि । मोक्षस्य चाकायत्यान्मुमुक्षोः कर्मानर्थक्यम् । नित्यानि प्रत्य- वायपरिहारार्थमनुष्ठेयानीति चत्-म, असंन्यासिविपयत्वात्मत्यवाय. प्राः। न ह्यग्निकार्यायकरणात्संन्यामिनः प्रत्यवायः कल्पयितुं गया, यथा ब्रह्मचारिणामसंन्यामिनामपि [कर्मिणाम् ] । न तावनित्यानां अकरणात् अभावादेव भावरूपस्य प्रत्यवायस्योत्पत्तिः कल्पयितुं शक्या, क्थममतः सज्जायेत्' [छां. उ. ६.२.२] इत्यसता मजन्मामभव- श्रुतेः। यदि विहिताकरणादसंभाव्यमपि प्रत्यवायं बूपादेवः तदाऽन- करो वेदोऽप्रमाणमिन्युक्त स्थाव, विहितम्य परणाकरणयोः दुःखमात्र- फलत्वात्। तथा च कारक शायं न ज्ञापकामत्यनुपपना) कल्पितं स्यात् । म चैतदिटम् । तस्मान संन्यासिनां कर्माणि । अतो ज्ञानकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः । ..'ज्यायसी चेकमणस्ते मता बुद्धिः' [३. १] इत्यर्जुनस्य प्रश्नानुपपत्तेश्च । यदि हि भगवता द्विनीयेऽध्याये ज्ञानं मं च समाञ्चित्य स्वया एकेन अनुष्ठेयमित्युक्तं स्यात्, ततोऽर्जुनस्य प्रश्नोऽनुपपसः ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिः' इति । अर्जुनाय चेटुद्धिकर्मणी स्वयाऽनुठेये इस्युक्ते, या च कर्मणो ज्यायसी बुद्धिः साऽप्युनेवेति 'तकि कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव' [३.१] इति उपालंभो वा प्रश्नो वा न कथंचनोपपयते । न चार्जुनस्यैव ज्यायसी बुद्धिर्नानुष्टे यति भगवतोक्तं पूर्वमिति कल्पयितुं युक्तं, येन 'स्यायसी चेत् । इति प्रश्नः स्यात् । यदि पुनररस्य पुरुषस्य ज्ञानकर्मणोर्विरोधायुगपदनुष्टानं न सं- भवतीनि भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्वं भगवता पूर्वमुर स्यात्, ततोऽयं प्रश्न उपपलो 'ज्यायसी चेत्' इत्यादिः । विवकतः प्रभकल्पनायामाप भिन्न- ·सभाष्यभगवद्गीता [अ. ३. श्लो. २ चुदि मोह्यास इथ, मम मन्दसुद्धेः व्यामोहापनयाय हि प्रवृत्तः त्वं तु कथं मोहयसि । अतः प्रवीमि बुद्धि मोहयसि इव मे मम इति । ग्नं तु भिवक्र्तृकयोः ज्ञानकर्मणोः एकपुरुषानुष्टानांसंभव यदि मन्यते, तंत्रव सति तत् नयोः एक बुद्धिं र्म वा इदमेव अर्जुनस्य योग्य बुद्धिशतन्य- वस्थानुरूपमिति निश्चित्य यह यूहि, येन ज्ञानेन स्मंणा या अन्यतरण श्रेय' अहं आमयां मामयाम् इति [ पदुक्तं तदपि नोपपयते ॥ यदि हि कर्मनिष्ठायां गुणभृतमपि नान भगक्षता उक्त स्यात्, तत् कथं तयो. "एकं वद" इति एकविपयैव अर्जुनस्य शुश्रूपा स्यात्' न हि भगवता पूर्व उक्तं "अन्यतरदेव ज्ञानकर्मणो वक्ष्यामि, नैव द्वयं" इति, येन उभयप्राप्त्यसंभवं आत्मनो मन्यमान एकमेव प्रार्थ- येत् ॥२॥ प्रशानुरूपमेव प्रतिवचन श्रीभगवान् उवाच- श्रीभगवानुवाच- लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ । ज्ञानयोगेन सारयानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३ ॥ लोक अस्मिन् इति ॥ लोके अस्मिन् शायाांनुदानाधिकृनाना वर्णिकानां द्विविधा दिपारा निष्ठा स्थिति अनुष्टयतात्पर्य पुरा पूर्व सर्गादी प्रजाः मृष्ट्वा तामां अभ्युटयान श्रेयममानिमाधन वेदार्थमंप्रदाय आविमुर्वता प्रोक्ता मया मर्वजेन ईश्वरेण हे अनघ अपाप । तत्र का सा द्विविधा निशा इति? आह-तर ज्ञानयोगेन ज्ञानमेय योगानेन सांख्यानां आगमानात्मविषयविवेकविज्ञानवतां ब्रह्मचर्याश्रमादेव कृन- संन्यासानां वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थानां परमहंमपरिव्राजकानां ब्रह्मण्येव अवस्थितानां निटा प्रोमा । कर्मयोगेन कर्म योग: पर्मयोगः सेन धर्मयोगेन योगिनां कर्मिणां निष्टा ग्रोक्ता इत्यर्थः । यदि च एपेन पुरु- घेण एक पुरुषार्थाय ज्ञान र्म च भमुचित्य अनुष्ठेय भगवना इष्टं उन वक्ष्यमाणं या गीतास वेदेषु चौतम, क्य इह अर्जुनाय उप- मनाय प्रियाय विशिवभिनपुरुष र ज्ञानकर्मनिटे भूयात् ? यदि पुन 'अर्जुन ज्ञान यमं च द्वय श्रुन्खा स्वयमेव अनुष्टायनि, अन्येषा त भिन्नपुरुषानुष्टेयतां वक्ष्यामि' इति मत भगवत. कल्यत, तदा रामदेप- ·अ. ३. म्ली. ४] कर्मयोगः वान् अप्रमाणभूतो भगवान् कल्पितः स्यात् । तच अयुक्तम् । तस्मात् कयापि युक्त्या न समुच्चयो ज्ञानकर्मणोः ॥३॥ यत् अर्जुनेन उक्तं कर्मणो ज्यायस्त्वं युद्धेः, तरच स्थितं, अनिरा- करणात्। तस्याश्च ज्ञाननिष्ट्रायाः संन्यासिनामेवानुष्ठेयत्वं,भिन्नपुरुषानुष्ठेय- त्ववचनात् । भगवतः एवमेव अनुगतमिति गम्यते । 'मां च बन्धकारणे कर्मण्येव नियोजयसि' इति विपण्णमनसं अ जुनं 'कर्म नारभे' इत्येवं मन्यानं आलक्ष्य आह भगवान्न कर्मणां अनारम्भात् इति । अथवा-ज्ञानकर्मनिष्टयोः परस्परविरोधात् एकेन पुरुषेण युगपत् अनुष्टातु अशक्यत्वे सति इतरेतरानपेक्षयोः एव पुरुषार्थ- हेतुल्वे माने फर्मनिटाया ज्ञाननिष्ठाप्राप्तिहेतुत्वेन पुरुषार्थहेतुत्वं, न स्वात- न्येण; ज्ञाननिष्ठा तु फर्मनिष्ठोपायलब्धात्मिका मती स्वातन्त्रण पुरुषार्थहेतुः अन्यानपेक्षा, इत्येतं अर्थे प्रदर्शयिष्यन् आह भगवान्- न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुषोऽश्नुते । साना न च संन्यसनादेव सिद्धि समधिगच्छति ॥ ४॥ न कर्मणां इति ॥ न कर्मणां कर्मणां कियाणां यज्ञादीनां इह जन्मनि जन्मान्तरे वा अनुष्ठितानां उपात्तदुरितक्षयहेतुत्वेन सत्त्वशुद्धि- पारणानां तन्कारणत्वेन च ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण ज्ञाननिष्ठाहेतूनां, 'ज्ञानमुत्पयते पुंमा क्षयात् पापस्य कर्मणः। यथादर्शतलप्रख्य पश्यत्यात्मानमात्मान' ॥ [शां. ५,२०४.८] इत्यादिस्मरणात्, अनारम्भात् अननुष्टानात् नैफयं निष्कर्मभावं कर्म- शून्यतां ज्ञानयोगेन निष्टा निष्क्रियात्मस्वरूपेणैव अवस्थानं इति यावत्, पुरुषः न अश्नुते न प्राप्नोति इत्यर्थः। 'न कर्मणां अनारम्भात् नेप्कय पुरुपोऽस्तुते' इति वचनात् तद्वि- पर्ययात् तैपां आरम्भान् नष्कर्म्य अश्नुते इति गम्यते । कस्मात् पुनः कार- णात् कर्मणां अनारम्भात् ष्कम्य न अश्नुते इति ? उच्यते-कम्योपा- यत्वात् कारम्भस्यान हि उपायमन्तरेण उपग्रामिः अस्ति।कर्मयोगी- पायत्वं च नैष्कम्बलक्षणस्य ज्ञानयोगस्य, श्रुतौ इह च प्रतिपादनात् । अतो तावत प्रकतस्य आन्मलोकस्य वेद्रस्य वेदनोपायत्वेन 'तमेतं ५

·.
सभाध्यभगवद्गीता [अ. ३.श्लो..
वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन [बृ. उ. ४.४.२२ ] इत्या-
दिना कर्मयोगस्य ज्ञानयोगोपायत्वं प्रतिपादितम् । इहापि च-
सन्यासस्तु महाशहो दुःसमाप्तुमयोगतः ५.६]
योगिनः कर्म कुर्वन्ति संगं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये [५.११]
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम [१८.५]
इरयादि प्रतिपादयिष्यति । ननु च-
'अभयं मर्यभूतेभ्यो दत्वा नष्कर्यमाचरेत् । आश्चमे. ५. ४६.१८
इत्यादी कर्तव्यकर्मसंन्यामादपि नष्कर्पग्रामि दर्शयति । लोके च कर्मणा
अनारम्भाविष्कम्य इति प्रमिद्धतरम् । अतश्च नष्कार्थिनः किं कमा-
राम्भेण! इति प्राप्तम् । अत आह-नच संन्यसनादेव इति । नापि
संन्यसनादेव केवलान क्मपरित्यागमात्रादेव ज्ञानरहितात् सिद्धि नैवयं-
लक्षणां-ज्ञानयोगेन निष्ठां-समधिगच्छति न प्राप्नोति ॥४॥
कस्मात् पुन कारणात् कर्मसन्यासमात्रादेव केवलाद ज्ञानरहिताद
सिद्धिं नष्कर्यलक्षणां पुरुषो न अधिगरफनि ? इति हेन्याकाडायां आहे-
नहि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते हायशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणः ॥ ५ ॥
न हि इति ॥ न हि यम्मात् क्षणमपि कालं जातु कदाचित् कश्चित्
तिठति अकर्मकृत् सन् । कामाव! कार्यते प्रवय॑ते हि यस्मात् अवश एव
अम्वतन्त्र एवं कर्म मर्वः प्राणी प्रकृति प्रकृतिलो जाति सवरजस्तमोभिः
गुणः । अज इति वाक्यशेषः, यतः वक्ष्यति 'गणेयों न विचाल्यते'
[२४ २३] इति । सांख्यानां पृथकरणात् [ ३.३ ] अज्ञानामेव हि कर्म-
योगः, न ज्ञानिनाम् ज्ञानिनां तु गुणैरचाल्यमानानां स्वतः चलनाभावातू
'कर्मयोगो न उपर धनेनथाय व्याख्याने 'येदापिनाशिनं'[२.२९]इत्यत्र ।।
यस्तु अनारमनः चोदितं कर्म नारभन इति तत् असद इति आह-
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
दन्द्रियार्यान् विद्वात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६॥
कर्मेन्द्रियाणि इति ।। कर्मोन्द्रयाणि हस्तादीनि संयम्य संदृत्य यः
आरत तिपति मनमा स्मरन् चिंतपन् इन्द्रियानि विषयान चिमूढात्मा
विमूढान्तःकरणः मिथ्याचारी मृषाचार पापाचार सः उच्यते ॥ ६ ॥

·अ. ३. ग्लो. १०] कर्मयोगः ५१ यस्त्यिन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन। कर्मेन्द्रियः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥ यस्तु इति ॥ यस्तु पुनः कर्मणि अधिकृतः अज्ञः बुद्धीन्द्रियाणि मनसा नियम्य आरभते अर्जुन कर्मेन्द्रियैः वाक्पाण्यादिभिः । कि आरभते ! इत्याह-कर्मयोगं असतः सन् फलाभिसन्धिवर्जितः स विशिष्यते इतरस्मात् मिथ्याचारात् ॥७॥ यत एवं अत:--- नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो हाकर्मणः । शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धदकर्मणः ॥८॥ नियतं इति ॥ नियतं नित्यं [ शास्रोपदिष्टं ], यो यस्मिन् कणि कतः फलाय च अश्रुतं तत् नियतं कर्म, तत् कुरु त्वं हे अर्जुन, ज्यायः अधिकतरं फलतः, हि यस्मात् अकर्मणः अमरणात् -थं शरीरयात्रा शरीरस्थितिः अपि च ते तव न प्रसि- गच्छेत् अकर्मणः अकरणात् । अतः दृष्टः कर्मा- डोके ॥८॥ मे बन्धार्थत्वात् कर्म न कर्तव्यं इति तदपि अमत् । कथम् ! यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः। / तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥९॥ ज्ञार्थात् इति ॥ यज्ञो वै विष्णुः' [ते. सं. १.७.४] इति श्रुतेः यज्ञः H, तदर्थं यत् क्रियते तत् यज्ञार्थं कर्म । तस्मात् कर्मणः अन्यत्र न्येन फर्मणा लोकः अयं अधिकृतः कर्मकृत कर्मबन्धनः कर्म बन्धन यस्य सः अयं लोका, न तु यज्ञार्थात् । अतः तदर्थ यज्ञार्थं फर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः कर्मफलसङ्गवर्जितः सन् समाचर निर्वतय ॥ ९॥ इतश्च अधिकृतेन कर्म कर्तव्यम्- सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः। गथः अनेन प्रसविष्यध्वमैप वोऽस्त्विष्टकामधुक ॥ मयोगानु- सह इति ॥ सहयज्ञाः यज्ञसहिताः प्रजाः -न कर्मणामनार- उत्पाय पुरा पूर्व सर्गादी उवाच उक्तवान् प्रजच ते न प्रसिद्धघेद- यहेन. पमतिपय प्रसत्या वृद्धि उलय 'मायल कर्मयोन्युट' ·- " समाप्यभगवद्गीता [अ.३.श्लो.१६ । [३.९] इत्यादिना 'मोघं पार्थ स जीवति' [३.१६ ] इत्येवमन्ते- नापि अन्धेन प्रासंगिकं अधिकृतस्य अनात्मविदः कर्मानुष्टाने बहु कारणं उक्तम्, तदकरणे च दोषसंकीर्तन कृतम् ॥ १६ ॥ एव स्थिते किं एवं प्रवर्तितं चक्रं सर्वेण अनुवर्तनीयं ? आहोस्वित् पूर्वोक्तकर्मयोगानुपानोपायाप्यां अनात्मविदा [-] ज्ञानयोगेनैव निष्ठा आत्मविद्भिः सांस्यैः अनुष्टेयां अप्राप्तेनैव !--इत्येवमर्थ अर्जुनस्य प्रभं आशङ्कय स्वयमेव शास्त्रार्थस्य विवेकप्रतिपयर्थं 'एतं वै समात्मानं विदित्वा निवृत्तमिश्याज्ञानाः सन्तो बाह्मणा मिथ्याज्ञानवद्भिरवश्यं कर्तव्येभ्यः पुत्रै. पणादिभ्यो व्यस्थापाथ भिक्षाचर्य शरीरास्थितिमात्रप्रयुक्त चरन्ति न तेषां आत्मज्ञाननिष्ठाव्यतिरेफेगान्यत् कार्य आरित '[. उ. ३.५.१ अर्थानुवाद- मात्रम्] इत्येवं श्रुत्य) इह गीताशाग्रे प्रतिपिपादापितं आविधुर्वन् आह भगवान्- यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृतश्च मानवः । आत्मन्येव च संतुस्तिस्य कार्य न विद्यते ॥ १७ ॥ यस्तु इनि। यस्तु मांस्या आत्मज्ञाननिष्ठः आत्मरतिः आत्मनि प्रब रतिःन विषयेषु यस्य स आत्मरतिरेव स्यात् भवेत् आरमतृप्तः च आत्म- मेव तृप्तो न अन्नरमादिना स मानवः मनुष्यः मन्यामी आत्मन्येव च सन्तुष्टः। संतोपो दि बाघार्थलाभे सर्वस्य भवति, ते अनपेक्ष्य आत्मन्येच च मनुष्ठः सर्वतो यातनृष्ण इत्येतत् । य ईदृश आत्मवित् तस्य कार्य करणीपं न विद्यते नास्ति इत्यर्थः॥१७॥ नैव तस्य कृतेनार्थों नाकृतेनह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥१८॥ नैव इति ।। न एव तस्य परमात्मरतेः कृतेन कर्मणा अर्थ: प्रयोजन अस्ति । तर्हि अकृतेन अकरणेन प्रत्यवायास्यः अनः। म अकृतेन बह लोके कश्चन पश्चिदपि प्रत्यवायमाप्तिरूपः आरमहानि- लक्षणी घा नैव अस्ति । न च अस्य सर्वभूतपु ब्रह्मादिस्थावरान्नेषु भूत कबित् अर्थव्यपाश्रयः प्रयोजनानिमित्तक्रियासाभ्यो व्यपाश्रयः व्यपा.

·अ. ३. श्लो. २१] कर्मयोगः अयणं [आलंबनं ] कंचित् भूतविशेष आश्रित्य न साध्यः कश्चिद अर्थः आस्ति येन तदर्था क्रिया अनुष्टेया स्यात् ॥१८॥ न त्वं पतास्मन् सर्वतः संप्लुनोदकस्थानीये [२. ४६. ] सम्यादर्शने वर्तसे । यत एवं- तस्मादसतः सततं कार्य कर्म समाचर। असक्तो ह्याचरन् कर्म परमानोति पूरुषः ॥ १९ ॥ तस्मात् इति । तस्मात् असक्तः सङ्गवर्जितः सततं सर्वदा कार्य कर्तव्यं नित्यं कर्म समाचर निवर्तय । असक्तो हि यम्मान समाचरन् ईश्वरार्थे कर्म कुर्वन् परं माझं आमोति पूरुषः सत्वशुद्धिद्वारेण इत्यर्थः॥ यस्माच- कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः । लोकसंग्रहगयापि संपश्यन् कर्तुमर्हसि ॥२०॥ कर्मणेय इति ॥ कर्मणैव हि पूर्व क्षत्रियाः विद्वांसः संसिद्धि मोक्षं गन्तुं आस्थिताः प्रवृत्ताः । के १ जनकादयः जनकाश्वपत्तिप्रभृतपः। यदि ते प्राप्तसम्यग्दर्शनाः, तनः लोकसंग्रहार्थ प्रारब्धकर्मत्वात् कर्मणा संध्य अमंन्यस्यैव कर्म मंसिद्धिं आस्थिता इत्यर्थः । अथ अमानसम्य- ग्दर्शनाः जनकादपः, तदा कर्मणा सत्वशुद्धिनाधनभूतेन क्रमेण संसिद्धि- मास्थिता इति व्याख्येयः श्लोकः।। अथ मन्यस-पूर्वरपि [जनकादिभिः ] अजानद्भिः एव कर्तव्य कर्म कृतं, तावता नावश्यं अन्धेन कर्तव्यं सम्यग्दर्शनवता कृतार्थेन इति ? तथापि प्रारब्धकर्मायत्तः त्यं लोकसंग्रहं पव अपि लोकस्य उन्मार्गप्रवृत्ति- निवारणं लोकसंग्रहः, तमेवापि प्रयोजनं संपश्यन् कर्तु अर्हसि ॥२०॥ लोकसंग्रहः किमर्थं कर्तव्यः इति ! उच्यत--- यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥२१॥ यद्यत् इति ॥ यद्यत् कर्म आचरति करोनि श्रेष्ठः प्रधानः तत्तदेव कर्म आचरति इतरः जनः तदनुगतः । किं च सः श्रेष्ठः यत् प्रमाण कुरुते लौकिकं वैदिकं वा लोकः तत् अनुवर्तते तदेय प्रमाणीकरोति इत्यर्थः ।। २१॥ ।

·सभाप्यभगवद्गीता [अ... सो. २२
यदि अत्रापि लोकसंग्रहकर्तव्यतायां ते विप्रतिपत्तिः, तर्हि मां कि
न पश्यसि!-
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन ।
नानवासमवासव्यं वर्त एव च कर्मणि ।। २२ ।।
न इति ॥ मे मम पार्थ न अस्ति न विद्यते कर्तव्यं त्रिषु आप
लोकेषु किंचन किंचिदपि । कस्मात ?न अनवाप्तं अमाप्त अवाप्तव्यं
मापणीय, तथापि घर्त एव च कर्मणि अहम् ।। २२ ।।
यदि ह्यहं न वर्तेय जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम धानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥
यदि इति ॥ यदि हि पुनः अहं न धर्तेय जातु पदाचित् कर्माण
अतन्द्रितः अनलसः सन् मम श्रेष्टस्य मनः वत्म मार्ग अनुवर्तन्ते
मनुप्याः हे पार्थ, सर्वशः मर्वप्रकारः ।।
तथा च को दोष इति । आह--
उसीदेयुरिमे लोका न कुयों कर्म चेदहम् ।
सहरस्य च र्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ २४ ॥
उस्मीदेयुः इनि । उत्मीदेयः विनश्येपुः इम मवें लोकाः लोकास्थिति-
निमितस्य कर्मणः अभावात् न कुर्या कर्म चेत् अहम् । निचे सङ्कर
स्य च की स्याम् । तेन कारणन उपहन्यां इमाः प्रजाः । प्रजानाम•
नुग्रहाय प्रवृत्तः नदुपहर्ति [ उपहननं ] कुपों इति मम ईश्वरस्य अननुरूप
आपयेत ॥२४॥
यदि पुनः अहमिव वं कृतार्धबुद्धिः, आत्मवित् अन्यो वा,
तस्यापि आत्मनः कर्तव्याभावेऽपि परानुग्रह एव कतन्यः हरयाह--
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत!।
कुयाद्विद्वांस्तथाऽसत्ताधिकीपुलांकसंग्रहम् ॥ २५॥
मक्काः इति ॥ सक्ताः कर्मणि "अस्य कर्मणः फलं मम भविष्यति"
इति कंचित् अविद्वांसः यथा कुर्वन्ति भारत, कुर्यात विद्वान् आल.
वित् तथा असक्त गन् । नन किमर्थं करोति । नत् श्रुणु-
-चिका
कहः लोकसंग्रहम् ॥ २५॥

·अ. ३.श्लो. २९] कर्मयोगः पवं लोकमंग्रहं चिकीर्पोः न मम आत्मविदः कर्तग्यं आस्ति, अन्यस्य बा, लोकमंग्रहं मुक्का। [ततः] तस्य आत्मविद इदं उपदिश्यते- न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसट्विनाम् । जोपयंत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥ न इति ॥ बुद्धेः भेदः बुद्धिभेदः "मया इदं कर्तव्यं भोक्तव्यं पाप कर्मणः फलं" इति निश्चयरूपाया बुद्धेः भेदनं चालनं बुद्धिभेदः तं न जनयेत् न उत्पादयेत् अज्ञानां अविवेफिनां कर्मसदिनां कर्मणि आस- तानां आसङ्गवताम् । किन्नु कुर्यात् ! जोषयेत् कारयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् स्वय तदेव अबिदुपां कर्म युक्तः अभियुक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥ अविद्वान् अज्ञः कथं कर्मसु सजते इति । आह- प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणः कर्माणि सर्वशः। अहवारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥२७॥ प्रकृतेः इति ॥ प्रकृतेः प्रकृतिः प्रधानं सत्त्वरजस्तमसां गुणानां साम्यावस्था तस्याः प्रकृतेः गुणैः विकारः कार्यकरणरूपैः क्रियमाणानि कर्माणि लौकिकान शास्त्रीयाणि च सर्वशः सर्वप्रकारः अहङ्कारविमूढा. त्मा कार्यकरणसघातात्मप्रत्ययः अहवास तेन विविधं नानाविध मुदः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयं कार्यकरणधर्मा कार्यकरणाभिमानी अवियाया कमाणि आत्मनि मन्यमानः ततत्कमणां अहं कर्ता इति मन्यते ।। २७ ॥ यः पुनः विद्वान्- तत्त्ववित्त महाबाहो गुणकर्मविभागया। गुणा गुणेषु वर्तन्ते इति मत्या न सज्जते ॥२८॥ तत्त्ववित् इति ॥ तत्त्वचित् तु महाबाहो । कस्य तत्वविद ! गुण- कर्मविभागयो'-गुणविभागस्य कमविभागस्य च तत्वविद इत्यर्थः । गुणाः करणात्मकाः गुणेषु विपयात्मकेषु वर्तन्ते, न आत्मा, इति मत्वा न मजते सक्तिं न कराति ॥२८॥ ये प्रकृतर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु । तानकृत्स्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन विचालयेत् ॥२९॥ पुन:- ६ ·४४ [अ. ३. श्लो. २९ सभाप्यभगवद्गीता . प्रकृतः इति ॥ प्रकृतेः गुणैः मम्यक् मूढाः ममोहिताः सन्तः सज्जन्ते गुणानां कर्मम गुणकर्मसु “ वयं कर्म कुर्मः फलाय " इति तान् कमसड्निः अकृत्स्नविदः कर्मफलमात्रदर्शिनः मन्दान् मन्दप्रज्ञान कृत्ववित् आत्मविन स्वयं न विचालयेत्-बुद्धिभेदकरणं एव चालनं, तत् न कुर्यात् इत्यर्थः ॥ २९॥ कथं पुनः कर्मणि अधिकृनेन अज्ञेन मुमुक्षुणा कर्म कर्तव्यं इति ! उच्यते- मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीनिर्ममो भूत्या युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३० ॥ माय इति ।। मयि वासुदेवे परमेश्वरे मर्वज्ञे सर्वात्मनि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य निक्षिप्य अध्यात्मचेतसा विवेकबुद्ध्या " अहं कर्ता ईश्वराय मृत्यवत् करोमि" इत्यनया बुद्धया । किन-निराशी: स्यक्ताशीः, निर्ममः ममभावश्च निर्गतः यस्य तव स त्वं निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतञ्चरः विगतसन्तापः, विगतशोकः सन् इत्यर्थः ॥ ३० ।। यत् एतत् मम मतं “कर्म कर्तव्य" इति सममाण उनं तत् तथा- ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः। श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्त तेऽपि कर्मभिः ॥३१॥ ये मे इति ॥ ये मे मदीयं इई मतं नित्यं अनुतिष्ठन्ति अनुवर्तन्ते मानवाः मनुष्याः श्रद्धायन्तः श्रद्दधानाः अनसूयन्तः असूयर्या च माये परमगुरी वासुदेवे अकुर्वन्तः, मुच्यन्ते तेऽपि एवंभूताः कर्मभिः धर्माधर्माख्यैः ॥१॥ ये त्वेतदम्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२ ॥ ये तु इति ॥ य तु तदिपरीताः एतत् मे मम मतं अभ्यसूयन्तः निन्दन्तः न अनुतिष्ठन्ति नानुवर्तन्ते [मे मतं] मर्वेषु ज्ञानेषु विविध मूढाः ते सर्वज्ञानविमूढा तान् विद्धि जानीहि नष्टान् नाशं गतान् अचेतसः अविवेक्निः॥३२॥ कस्मात् पुनः कारणात् वदीयं मतं नानुतिष्ठन्तः [•न्ति ] पर- ·५९, in अ. ३. श्लो.३५] कर्मयोगः धर्मान अनुतिष्ठन्ति, स्वधर्म च न अनुवर्तन्ते, स्वत्प्रतिकूलाः कथं ने बिभ्यत्ति स्वच्छासनातिकमदोषात् !- सदृशं चेटते स्वस्याः प्रकृतेः ज्ञानवानपि। प्रकृति यान्तिं भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३॥ सदृशं इति ॥ सदृशं अनुरूपं चेष्टते चेष्टा करोति । कस्य ? स्वस्याः स्वकीयायाः प्रकृतेः।प्रकृतिः नाम पुर्वकृतधर्माधर्मादिसंस्काराः वर्तमानजन्मादौ अभिव्यक्ताः, सा प्रकृतिः। तस्याः महशमेव सर्वः जन्तुः ज्ञानवानपि चेटते, किं पुनः मुर्खः । तस्मात् प्रकृति यान्ति अनुगच्छन्ति भूतानि प्राणिनः । निग्रहः निषेधरूपः किं करिष्यति मम वा अन्यस्य वा? [ दुनिग्रहा प्रकृतिः इति वाक्यशेषः ॥ ३३ ॥ यदि सर्वो जन्तुः आत्मनः प्रकृतिसदृशमेव चेटते-नच प्रकृतिशून्यः कश्चित् अस्ति-ततः पुरुपकारस्य विषयानुपपत्तेः शास्त्रानर्थक्यप्राप्ती इदं उच्यते- इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेपो व्यवस्थिती। तयोर्न वशमागच्छेत्ती ह्यस्य परिपन्थिनी ॥ ३४॥ इन्द्रियस्य इति ।। इन्द्रियस्येन्द्रियस्य अर्थे सर्वेन्द्रियाणां अर्थे शब्दादिविषये-इटे रागः, अनिष्टे देषः इत्येवं प्रतीन्द्रियार्थं रागद्वेषौ । अवश्यं भाविनी । तत्र अयं पुरुपकारस्य शाम्रार्थस्य च विषय उच्यते । शास्रार्थे प्रवृत्तः पूर्वमेव रागद्देषयोः वशं नागच्छेत् ।.या हि पुरुषस्य प्रकृतिः मा रागद्देपपुर.सरैव स्वकार्ये पुरुपं प्रवर्तयति, सदा स्वधर्मपरि- रयागः परधर्मानुष्ठानं च भवति । यदा पुनः रागद्वेषी तत्प्रतिपक्षेण नियम- यति तदा शाम्रदृष्टिः एव पुरुपः भवति, न प्रकृतिवंशः। तस्मात् तयोः रागद्वेषयोः यशंनआगच्छेत् , यतः तौ हि अस्य पुरुषस्य परिपन्थिनौ श्रेयोमार्गस्य विकतारी तस्करी इब पीत्यर्थः ।। ३४ ॥ सत्र रागद्वेषप्रयुक्तो मन्यते शाम्रार्थमपि अन्यथा 'परधर्मः अपि धर्मत्वात् अनुष्ठेय एव' इति, तत् असतं-- श्रेयान स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुप्रितात् । स्वधर्म निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ।। ३५ ।। शेयान इति । शेयान मशस्यतरः स्वो धर्मः स्वधर्मः विगणः . -- , ·६० सभाष्यभगवद्गीता अ. ३. श्लो. ३५ अपि विगतगुणोऽपि अनुष्टीयमानः परधर्मात स्वनुष्ठितात् साढण्येन संपादितादापे । स्वधर्म स्थितस्य निधनं मरणं अपि यः परधर्म स्थितस्य जीवितात् । कस्मात् ! परधर्मः भयावहः नरकादिलक्षणं भयं आवहति इति । यतः] ॥ ३५ ॥ ययपि अनर्थमूलं 'ध्यायतो विषयान् पुंसः' [२.६२] इति. 'राग- देपो घस्य परिपन्थिनौ' [३.३४] इति च उत्त, विक्षिप्न अनबधारितं च तत् उक्तं; नत् संक्षितं निश्चितं च इदमेव इति ज्ञातुं इच्छन् अर्जुनः उवाच, झाते हि तस्मिन् तदुछदाय यन्नं कुयाँ' इति-- अर्जुन उवाच- अथ कन प्रयुकोऽयं पापं चरति पूरपः । अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय वलादिव नियोजितः ॥ ३६ कि अय इति ॥ अथ केन हेतुभूतेन प्रयुक्तः गन राज्ञा इव भृत्यः अग्नं पापं कर्म चरति आचरति पूरुषः पुरुषः स्वय अनिच्छन् अपि हे वार्ष्णेय वृश्णिकुलप्रमूत, वलात् इव नियोजितो राज्ञा इव इति उक्त समान्तः॥ ३६॥ शृणु त्वं ते घेरिणं सर्वानर्थधरं यं त्वं पृच्छसि इति भगवान श्रीभगवान् उवाच- काम एप क्रोध एप रजोगुणसमुनयः । महाशनो महापाप्मा विद्धयनमिह पैरिणम् ॥ ३७॥ ऐश्वर्यस्य समग्रस्प वीर्यस्य यशसः धियः। 'राम्पस्या मोक्षस्य पण्णां भग इतीरणा ॥ [विष्णपु. ६.५.७४] ऐभयांदिपष्ट पस्मिन् वासुदेवे नित्यं अप्रतिबन्धेन मामरत्यन च वर्तते- उत्पत्ति प्रलयं च भूतानामागति गतिम् । देति पियामवियां च स धाच्यो भगशामिति ॥ विष्णुपु.६.५.७८) उपयादिविषयं च विज्ञानं यस्य म वासुदेवः वाच्यः भग- कामः इति । काम एषः सर्वदोषशः यक्षिमिला सर्वानर्थमाप्तिः उवाद- ·तृष्णया हि V म. ३. ग्ला. ४०] कर्मयोगः ६१ प्राणिनाम् । स एप कामः प्रतिहतः केनचित् क्रोधवन परिणमते । अतः क्रोधः अपि एप एवं रजोगुणसमुद्भवः रजश्च तत् गुणश्च रजोगुणः ममुद्भवः यस्य सः कामः रजोगुणसमुद्भवः, रजोगुणस्य वा समुद्भवः । कामः हि उद्धृतः रजः प्रवर्तयन् पुरुषं प्रवर्तयति; अहंकारितः । इति दुःखिना रजःकार्ये मेवादी प्रवृत्तानों प्रलाप: श्रूयते । महागनः महत् अशनं यस्य इति महाशनः; अत एव महा- पाप्मा, कामेन हि प्रेरितः जन्नुः पायं करोति । अतः विद्धि एने काम इह संसारे वैरिणम् ।। ३७ ॥ कथं वैरी ? इति दृष्टान्तः प्रत्याययति- धूमेनावियते पहिर्यथाऽऽदर्शो मलेन च । यथोल्वेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥ धूमेन इति ॥ धूमन सहजेन आप्रियते वह्निः प्रकाशात्मकः अ. प्रकाशामकेन, यया वा आदर्शो मलेन च, यथा उल्बेन च जरायुणा गर्भवेटनेन आवृतः आच्छादितः गर्भः तथा तेन इदं आवृतम् ॥ ३८ ॥ किं पुनः तत् इदंशब्दवाच्यं यत् कामेन आवृतं इति । उच्यते-- आवृतं ज्ञानमेतेन शानिनो नित्यवरिणा। कामरूपेण कौन्तेय दुप्पूरणानलेन च ॥ ३९ ॥ आवृतं इति ।। आवृतं एतन ज्ञानं ज्ञानिनः नित्यवैरिणा, ज्ञानी हि पूर्वमेव जानाति 'अनेन अहं अनर्थे प्रयुक्तः' इति । अतः दुःखी न भवति नित्यमेव । तेन असौ ज्ञानिनः नित्यवैरी, न नु मूर्खस्य । स हि काम तृष्णाकाले मित्रं इव पश्यन तत्काय दुःखे प्राप्त जानाति तृष्णया अहं दुःपित्यं आपादितः' इति, न पूर्वमेव । अतः ज्ञानिन एव नित्यवरी। फिरूपेण । कामरूपेण काम इच्छंच रूपं अस्य इति फामरूपा लेन, दुप्पूरेण दुःखेन पूरणं अस्य इति दुप्पूरः तेन,अनलेन न अस्य अलं पति विद्यते इति अनलातेन च ॥ ३९ ॥ किमधिष्ठानः च पुनः कामः ज्ञानस्य आवरणत्वेन वैरी सर्वस्य लोकस्य । इति अपेक्षायां आह, ज्ञात हि शत्रोः अधिष्टाने सुखेन नि- बहणं कर्तुं शक्यते इति- .

·. . ६२ सभाध्यमगवद्वीता [अ. १. लो.५० इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिधानमुच्यते। एतधिमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ १० ॥ इन्द्रियाणि इति ॥ इन्द्रियाणि मन' वृद्धिः च अस्य कामस्य अधिष्ठान आश्रयः उच्यते । एतैः इन्द्रियादिभिः आभयः विमोह- यति विविध मोहयति पपा घामः ज्ञानं आवृत्य आचाय वहिनं शरीरिणम् ॥ ४०॥ पनः एवम्- तस्मात्त्यामिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजाहिहीनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ।। तस्मात् इति ॥ तस्मात् त्वं इन्द्रियाणि आदौ पूर्वमेव नियम्य वशीकृत्य भरतर्षभ पाप्मानं पापागां कामं प्रजाहिहि परिस्पन एनं मकृतं वेरिणं नानविज्ञाननाशनं, ज्ञान शासता आचार्यतच आस्मादीनां अवोधः, विज्ञान विशेषतः तदर्थानुभवा, तपः ज्ञानाविज्ञानयोः श्रेय:- प्राप्तिहेको नाशनं नाशपर आत्मनः परिपन इत्यर्थः ॥४१॥ इन्द्रियाणि आदी नियग्य कामं शउँ जहिदि इति उत्तम् । तत्र किमाश्रयः कामं जह्यात् इति : उच्यते- इन्द्रियाणि पराण्यातुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा युद्धिर्या युद्धः परतस्तु मः ॥ ४२ ॥ इन्द्रियाणि इति न्द्रियाणि भोवादीनि पक्ष देहं स्थूलं बाहों परिनि च अपेक्ष्य सोम्यान्नास्यत्वस्यापिण्यायपेक्षया पराणि प्रकृ- धानि आबु पण्टिनाः। नथा-इन्द्रियेभ्यः परं मनः सदृल्पविकल्पाग्म- कम् । तथा-मनसस्तु परा बुद्धिः निश्चयामिका नया-या सर्वदृश्येया बुद्धयन्तैम्प आम्पन्नर, यं देहिनं इन्द्रियादिभिः आश्रयः युक्ता कामः मनावरणदारेण मोहपति हरयुक, मयुरेशा पर आग्मा ॥४२॥ मतः किम् :- एवं बुद्धेः परं पुष्टा संस्तम्यात्मानमान्मना । जदिमाटुं महादशाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३॥ इति श्रीमहाभारते शतमाहमयां महिलायों वैयारियां भीमणि श्रीमद्भगवदीनामूपनिपात ब्रह्मविद्यायो योगदान भीमार्जुनसंवादे कमेपोमो नाम तृतीयोऽध्यायः॥३॥ 4 ·अ.४, श्लो.२] ज्ञान-कर्मसंन्यासयोगः एवं इति ॥ एवं बुद्धेःपरं आत्मानं बुद्धा ज्ञात्वा संस्तभ्य सम्यक स्तम्भनं कृत्वा आत्मानं स्वेनैव आत्मना संस्कृतेन मनसा सम्यक् समा. धाय इत्यर्थः। जहि एनं शव हे महाबाहो काममपं दुरासदं दुःखेन आसदः आसादनं प्राभिः यस्य तं दुरासदं दुर्विज्ञेयानेकविशेपं इति॥४३॥ "इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमच्छंकरभगवतः कृती श्रीभगवद्गीताभाष्ये कर्म- प्रशंसायोगो नाम तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।। . अथ चतुर्थोऽध्यायः (ज्ञान-कर्मसंन्यासयोगः) योऽयं योगः अध्याययेन उक्तः ज्ञाननिष्टलक्षणः, ससंन्यासः कर्मयोगोपायः, यस्मिन् वेदार्थः परिसमाप्तः, प्रवृत्तिलक्षणः निहात्तिलक्षण- श्व, गीतासु च सर्वासु अयं पब योगी विवक्षितः भगवता । अतः परि- समाप्तं वेदार्थ मन्वानः तं वंशकथनेन स्तौति श्रीभगवान् - श्रीभगवानुवाच- इमं विवस्वते योग प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्षवाकयेऽब्रवीत् ॥१॥ इम इति ॥ इमं अध्यायन उक्तं योगं विवस्वते आदित्याय सर्गादौ प्रोक्तवान् अहं जगत्परिपालपितॄणां क्षत्रियाणां बलाधानाय । तेन हि योगबलेन युकाः समर्था भवन्ति ब्रह्म परिरक्षितुम् । ब्रह्मक्षन्ने परि- पालयितुं अलम् । अव्ययं अव्ययंफलत्वात् । न हि अस्प योगस्य सम्य- ग्दर्शननिष्टालक्षणस्य मोक्षाख्यं फलं व्येति । स च विवस्वान् मनवे पाह । मनुः इक्ष्वाकये स्वपुत्राय आदिराजाय अब्रवीत् ॥१॥ एवं परम्पराप्राप्तामिमं राजपयो विदुः । स कालेनह महता योगो नष्टः परंतप॥२॥ एवं इति । एवं क्षत्रियपरम्परामाप्तं इमं राजर्षयः राजानश्च ते ऋषयश्चेति ते राजपयो विदुः इमं योगम् । स योगः कालन इह महता दार्पण नष्टः विच्छिन्नसंप्रदायः संवृत्तः। हे परंतप, आत्मनः विपक्षभूताः ·६५ ममाध्यभगवद्गीता [अ. ४. श्लो. परा इति उध्यन्त, तान् शौर्यतेजोगभस्तिभिः भानुरिब तापयति इति परंतपः शत्रुतापन इत्यर्थः ॥ २॥ दुर्बलान् आर्जिनेन्द्रियान् माय नदं योग इमं उपलभ्य लोकं च अपुरुषार्थ संबन्धिनम्- स पवाय मया तेऽध योगप्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽमि मे समा चेति रहस्यं तदुत्तमम् ॥३॥ स इति ॥ स पर अयं मया ते नुभ्यं अय इदानी योगः प्रोक्त. पुरातनः, भकः असि मे सखा च असि इति । रहस्यं हि यस्मात एतत् उनम योगज्ञान इत्यर्थः ॥३॥ भगवना विपतिपिई उक्त इति मा भूव कस्यचित् बुद्धिः इति परिहारार्थे चोयं इव कुर्वन् अर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच- अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतविजानीयां स्वमानौ प्रोक्तवानिति ॥४॥ अपरं इति ॥ अपरं अवाम् धसुदेवगृहे भवत्तो जन्मा पर पूर्व मादी जन्म उत्पत्तिः विवस्वतः आदित्यस्य । तत् कयं एतत् विजानी. यां आविरुद्धार्थनया, या त्वमेव आदी प्रोक्तावान् इमं योग स पर इदानी मा नोनवान् आम इति ॥४॥ या मासदेवे अनीश्वरामर्वज्ञाशा मीणा, ता परिहरन् श्रीभगवानु- वाच, , यदर्थो हि अर्जुनस्य प्रश्न:- श्रीमगवानुवाच- पनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्या येद सर्वाणि न त्वं धेरथ परंतप ॥५॥ पहनि इति ॥ वदनि मे मम त्यतीतानि अनिकान्तानि जन्मानि तव च हे अर्जुन । तानि अह वेद जाने सर्वाणि न त्वं वेत्य न जानीये, धर्माधर्मादिप्रतिबद्धधानमनिन्दान् । रह पुनःनित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव- स्वात् अनावरपाज्ञानशनिः इति देद अहं परंतप ॥५॥ पथं नाहिं तव नित्यश्वरस्य धर्माधर्माभावे आप जन्म इनि !

·अ.४. भलो १०] ज्ञान-कर्मसंन्यासयोग अजोऽपि सन्न ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाय सभवाम्यात्ममायया ॥६॥ अजोऽपि इति । अजोऽपिज मराहितोऽपि सन्, तथा अध्यात्मा अक्षीणज्ञानशक्तियभावाऽपि मन् तथा भूतानां ब्रह्मादि स्तम्बपर्यन्ताना ईश्वर ईशनमोल अपिरान्प्रति वा मम वैष्णवीं माया त्रिगुणामिका, यस्या वशे सर्वे [इद] जगत् वर्तते, पया मोहित जगत मत् स आत्मान वासुदेव ननाति, ता प्रकृति स्वा अधिष्ठाय वशीकृत्य सभवामि देहवान् इत्र भवामि जात इस आत्ममायया आरमन मायया, न परमा र्थतो लापवत ॥६॥ तद च जन्म कदा किमर्थं च इति ? उच्यते--- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मान सृजाम्यहम् ॥ ७ ॥ यदा इति ॥ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानि हानि वर्णाश्रमादि- लक्षणस्य प्राणिना अभ्युदयनि श्रेयससाधनस्य भवति भारत, अम्युत्थान उद्भव अधर्मस्य, तदा तदा आस्मान सृजामि अह मापया ॥ ७ ॥ किमर्थम् :- परित्राणाय साधूना विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसस्थापनार्याय समवामि युगे युग ॥८॥ परित्राणाय इति ॥ परित्राणाय परिरक्षणाय साधूना ममार्ग- स्थानो, विनाशाय च दुष्कृता पापकारिणाम, किच, धर्मसस्थापना. र्थाय धर्मस्य सम्य स्थापन धर्मसस्थापन तदर्थ सभवामि युगे युगे प्रतियुगम् ॥ ८॥ जन्म कर्म च मे दिव्यमेव यो येत्ति तत्त्यत । त्यका देह पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ९॥ जम इति । तत् जन्म मायारूप, कर्म च माधूना परित्राणादि मे मग दिव्य अप्राकृत पश्वर-एर यथाक्त य वेत्ति तत्त्वत तत्त्वन यथा- वन् त्यक्ता देह इम पुन जम पुनरुत्पनि न पति न प्राप्नोति।मा पति आगच्छति-समुच्यते हे अर्जुन ॥९॥ न पप मोक्षमाग इदानी प्रवृत्न , कि तर्हि ? पूधमपि-~ ७

·समाप्यभगवद्गीता. [अ.४.सो. १०
वीतरागमयकोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बयो ज्ञानतपसा पूता मदायमागताः॥१०॥
वीतराग इति । वीतरागभयोधाः रागच भयं च कांधश्न वीता
विगता येभ्यः ते मन्मयाः ब्रह्मविदा ईश्वराभेददर्शिनः मां एव च परमे-
श्वरं उपाश्रिता केवलज्ञाननिष्ठा इत्यर्थः । बहयः अनके नानतपसा
शान एव च परमात्मविषयं तपः नेन ज्ञानतपमा पूताः परां शुद्धिं गताः
सन्नः मन्नावं ईश्वरगावं मोक्षं आगताः समनुप्रामाः । इतरतपोनिरपेक्ष-
ज्ञाननिष्ठा इत्यस्य लिङ्गम् 'ज्ञानतपमा' इति विज्ञपणम् ॥१०॥
तव तर्हि रागद्देषी स्ना, ग्रेन के पश्चिदेव आत्मभावं प्रयच्छसि
न सर्वेभ्यः इति उच्यते-
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥११॥
गे यथेति ।ये यथा येन प्रकारेण येन प्रयोजनेन यत्फलार्थितया
म प्रपद्यन्ते तान तयैव तत्फलदानेन भजामि अनुगृहामि अहम्, तपा
मोक्षं प्रति अनधित्वात् । न हि एक्स्य मुमुक्षुन्य फलार्थित्वं च युगपत
सम्भवति । अतः ये यत्कार्थिनः तान् नत्कलदानेन, ये यथोक्ताधिका-
रिणा तु अफलार्थिनः मुमुक्षवश्च तान् ज्ञानप्रदानेन, ये ज्ञानिनः संन्या.
सिनः मुमुक्षवश्व तान् मोक्षपदानेन, तथा आान् आतिहरणेन इत्येवं
यथा पपयन्ते ये तान् तंधव भजामि इत्यर्थः । न पुन: रागद्वेषनिमिनं
माहानिमित्तं वा पंचित् भजामि । सर्वधा अपि सर्वावस्थस्य मा. ईश्व-
रस्य वम मार्ग अनुवर्तन्ते मनुष्याःयकलातिया यस्मिन् कर्मणि
अधिकृताः ये प्रवर्तन्ते ते मनुष्या अत्र उच्यन्ते-है पार्थ सर्वशः
सर्वप्रकारः॥११॥
यदि तब ईश्वररय रागादिदापाभावात् मर्दप्राणियु अनुजिघृक्षायां
हल्या सर्वफळभदानसमर्थं च न्याय सति "यासुदेवः सर्वम्। ७ि.१९]
इति ज्ञानेनैव मुमुक्षकः सन्तः कस्मात् वामय सर्वे न प्रतिपयन्त हात ! -
गणतन्त्र कारणम्-
झांक्षन्तः कर्मणां सिद्धि यजन्त दह देवताः ।
क्षिमे हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ १२॥

·अ४ श्लो. १३
ज्ञान-कर्मसन्यासयोग
.
काक्षात इति ॥ काक्षात प्रार्थयन्त [अभीप्सन्त ) कर्मणा
मिद्धि फर निष्पत्ति यजन्त इह अस्मिन लार दपता इमानचाद्या ,
'अथ य अन्या देवता उपास्त अन्य अभी, अन्य अह अस्मि इति न
स घेद, यथा पशु , पर स देवाना' [बृ उ १४१०] इति श्रुते ।
नेपा हि भिवदवतायाजिना फडाकाक्षिणा शिम शीघ्र हि यस्मान
मानुपे लोक-मनुष्यराति शास्त्राधिकार । 'क्षिम हि मानुष लोके'
इति विशेषणाद अन्येप्पपि कमफरसिद्धिं दर्शयति भगवान् । भानुपे
लोके वर्णाश्रमादिकाधिकार इति विशेष --तेपा च वर्णाश्रमाधि
कारिणा पर्मणा कर गिद्धि भपति कर्मजा कर्मणा जाता ॥ १२ ॥
मानुप पर लो यणाश्रमादिस्माधिकार , न अन्येपुटाका इति
नियम किंनिमित्त इति ? अथवा-वर्णाश्रमादिप्रविभागापेता मनुष्या
मम वर्ग अनुवर्तते सर्वश इत्युक्तम् । करमापुन कारणात् नियमेन
नव वर्म अनुवर्तत न यस्य शी! उच्यते-
चातुर्यं मया सृष्ट गुणकर्मविभागा ।
तस्य कर्तारमाप मा विद्धयक्रमव्ययम ॥१३॥
चातुर्वण्र्य इति । चार पव वर्णा चातुर्वर्ण्य मया इश्वरेण सृष्ट
उत्पादित " चाह्मणोऽस्य मुसमागीत् " [म म १०९०१२, ते आ
३ १२ १३ इत्यादिश्रुते ] गुणकर्मविभागश' गुणविभागश कर्मविभा.
गशश्च । गुणा' सत्वरजस्तमासि । तर माधिस्य मच्चप्रधानस्य बाह्म-
णस्य शमो दमस्तप ' [१८४२] यादीनि क्मीणि, सत्त्वोपसर्जनरज'
प्रधानस्य क्षत्रियस्य शौर्यतज' मभृतीनि रमाणि (१८ ४३], तमउप
राजनरज मधानस्य वैश्यस्य 'कृष्पादीनि कर्माणि [१८४४], रजउप
सर्जनतम प्रधानस्य शूदस्य शुश्रूषा एव कर्म (२८ ४४] इत्यय गुणधर्म
विभागश' चातुर्वण्यं मया सुट इत्यर्थ । तत् च इद् चातुर्वण्यं न अन्य
लोकेषु, अत मानुष टोये [४ १२] इति विशेषणम् । हन्त ! तार्ह
चातुण्यस्य मर्गाद क्मण पन वात् तत्फलन युज्यस, अत नरव
नित्यमुक्त नित्येश्वरश्च इति । उच्यते-ययपि मायामव्यवहारण तस्य
कर्मण' कारमपि सन्त मा परमार्थत विद्धि अकर्तारम् । अत एव
अव्यय असमारिणं च मा शिद्धि ॥ १३॥

·सभाष्यभगवद्गीता - [अ.४.मलो.१८ बदराणि इव । नापि अक्माधिकरणं क्म, कर्माभावत्वा अकर्मणः । अतः विपरीतगृहीते एव कर्माकर्मणी लौकिक, यथा मृगतृष्णिकार्या उदवं, शुक्तिकाया वा रजतम् । ननु कर्म क्मैव मर्वेपा न क्वचिद व्यभिचरति-नद न, नौस्थस्य नाविगच्छन्त्या तटस्थेषु अगतिनगेषु पति- मूलपतिदर्शनाद, दृरेषु चक्षुपाऽमसिकृष्टेषु गच्छन्तु गत्यभावदर्शनात, एवं इहापि अर्मणि कर्मदर्शनं कमणि च अकर्मदर्शन, येन तन्निरा. वरणार्थ उच्यते 'कर्मण्यकर्म यः पश्येत्' इत्यादि। तदेतत् उक्तमतिवचनमाप असकृत अन्यन्तविपरीतदर्शनभावित- तया मोमुह्यमानो लोपः श्रुतमपि असकृत् तत्वं विस्मृत्य विस्मृत्य मिश्याप्रसङ्ग अवतार्यावतार्य चादयति इति पुन पुनः उत्तरं आह भग- वान्, दुर्विज्ञेयत्वं च आलक्ष्य वस्तुनः । अव्यक्तोऽयमाचिस्योऽयम्, 'न जायते म्रियते । [२.२०, २५] इत्यादिना आत्मनि वर्माभावः श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धः उक्तः वक्ष्यमाणश्च । तम्मिन् आत्मनि कर्मा- भावे अकर्मणि कर्मविपरीतदर्शनं अत्यन्तनिरूढम्, यत:-- " किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः" (१६) । देहाथाश्रय कर्म आमि- लि अभ्यारोप्य " अह कर्ता, मम एतत् वर्म, मया अस्य कर्मणा फलं भोगव्यं" इति च, तथा “अह तूष्णीं भवामि, येन अहं निरायासः अवर्मा सुखी क्याम्" इति कार्यकरणाभयं व्यापारोपरम तत्कृतं घ साखत्यं आत्माने आध्यागेप्य- "म मरामि किभित, तूष्णीं सुखं भासे, इति अभिमन्यते लोकः । तत्र इदं लोकस्य विपरीतदर्शनाप- नयनाथ आई भगवान् -'कर्मण्यकर्म या पश्येत् 'अन्यादि ।। अत्र च कर्म कर्मव सत् कार्यकरणाश्रय मिरहिते अविकिये आत्मनि गर्व. अभ्यरतं, यत. पण्डितोऽपि " अहं करोमि " इति मन्यते। अतः आत्मसमवेततया मर्चटमासिद्धं कमणि नदीयलस्थेष्विव वृक्षेषु गतिभातिलोम्येन अकर्म कमांभावं ( यथाभूत) सत्यभावमिव वृक्षेषु यः पश्येत्, अकर्मणि च कार्यक्रमल्यापारोपरमे वर्मवन् आत्मनि अध्यारोपित-~-" तृष्णी अकुर्वन सुख आसे " इत्यहवाराभिसन्धिहेतु- स्वात्तस्मिन् अर्मणि र कम यः पश्येत, या एवं मारमविभागज्ञा म सिमान् पण्डित. मनुष्ये', स युक्तः योगी कृतलकर्मकृत् च, स.

·अ. ४. श्लो. १८] ज्ञान-कर्मसंन्यासयोगः ७१ अशुभात् मोक्षितः कृतकृत्यो भवाते इत्यर्थः॥ 'अयं श्लोकः अन्यथा व्याख्यातः कश्चित् । कथम् ! नित्यानां किल कर्मणां ईश्वरार्थत्वेन अनुष्टीयमानानां फलाभावात् अफर्माणि तानि उच्यन्ते गाण्या वृत्त्या । तेषां च अकरणं अफर्म; तच प्रत्यवायफलवार कम उच्यते गाण्यव वृत्त्या । तत्र नित्ये कर्मणि अकर्म यः पश्येत् फला- भावात्। यथा धेनुरपि गौः अगौः इत्युच्यते क्षीराण्यं फलं न प्रयच्छति इति, तद्वत् । तथा निन्याकरण तु अकर्माण च कर्म यः पश्येत् नरका. दिप्रत्यवायफलं प्रयच्छति इति- न एतत् युक्तं व्याख्यानम् । एवं ज्ञानात अशुभात् मोक्षानुपपत्तः 'यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ' (१६ ) इति भगवता उक्तं वचनं चाध्येत । कथं नित्यानां अनुष्ठानात् अशुभात् स्यात् नाम मोक्षणं, न तु तेषां फलाभावज्ञानात् ! न हि नित्यानां फलाभावज्ञानं अशुभमुक्ति- फलत्वेन चोदितम्, नित्यकर्मज्ञानं था । न च भगवता पव इह उक्तम् । एतेन अकर्मणि कमंदर्शनं प्रत्युक्तम् । न हि अकर्मणि " कर्म " इति दर्शनं कर्तव्यतया इह चोयते, निस्यस्य तु कर्तव्यतामात्रम् । न च 'अ. करणात् नित्यस्य प्रत्यवायो भवति' इति विज्ञानात् किश्चित् फलं स्यात् । नापि नित्याकरणं ज्ञेयत्वेन चोदितम् । नापि ." कर्म अकर्म " इति मिथ्यादर्शनात् अशुभात् मोक्षणं, धुद्धिमत्वं, युक्तता, कृत्स्नकर्मकृत्त्वादि च फलं उपपद्यते, स्तुतिर्वा । मिथ्याज्ञानमेव हि साक्षात् अशुभम्वरूपम् ! कुतः अन्यस्मात् अशुभात् मोक्षणम् ! न हि तमः तमसो निवर्तक भवति । ननु फर्माण यत् अकर्मदर्शनं, अकर्माण वा कर्मदर्शनं, न तत् मिथ्यांज्ञानं, किं तहि । गौणं फलभावाभावानिमित्तल, कर्माकर्मविज्ञा- नादपि गौणात् फलस्य अश्रवणात् । नापि श्रुतहान्यश्रुतपरिकल्पनायां कश्चित् विशेष उपलभ्यते । स्वशदनापि शक्यं वक्तुं "नित्यकर्मणां फलं नास्ति, अकरणात् च तेषां नरकपातः स्यात् " इति तत्र व्याजेन पर- व्यामोहरूपेण 'कर्मण्यकर्म यः पश्येत' इत्यादिना किम् ? तब एवं व्या- चक्षाणेन भगवतो वाक्य लोकन्यामोहार्थं इति व्यक्त कल्पितं स्यात् । न च एतत् छद्मरूपेण वाक्येन रक्षणीयं वस्तु; नापि शब्दान्तरेण पुनःपुनः उच्य- ·७२ सभाध्यभागवद्गीता [अ.४सो १४ मान मुबोध स्यादिपेवं वन्तुं पुकवाकर्मण्ये साधिकारा२४७]स्पति सस्फुरन्तर उक्त अथ' न पुन वक:य भवति । सर्वत्र र प्रशस्त बोद्धन्य । कतव्यमेव । न च निष्प्रयोजन बाध्य इति उच्यत । न च मिथ्याज्ञान बोद्धव्य भवति, मत्युपस्थापित बावस्याभाराम् । नापि नियाना अक रणार अभावात् प्रत्यवायभावोत्पाना, नासतो विद्यत भाव १६) इॉन, कथ असत मनायेत 31 उ ६२२] इति च दर्शित अमत' सगन्मप्रतिषेधान । ससत सदुष्पत्ति बुक्ता अराध सद्भवेत, मचापि असद भवेव-इत्युक्त स्पात् । तद च अयुक्तम्, सर्वप्रमाणावराधातान च निष्फल विम्याच कर्म शानादुपस्वरूपावात् दुपस्य पधुनिपूर्वक- तथा कार्यवानुपपने । तदकरणे च नरकपातायुपगमात् अनर्थायव उभयथा अपि करणे च अकरणे मात्र निष्फर पल्पित स्यार स्वाग्युपगमविरोधश्च ॥ नित्य निष्फल मम " इति अभ्युपगम्य 'मोक्षफ्लाय' इति बुदत 1 तस्मात् यथाश्रुत पवार्य 'कर्मण्यकर्म' इत्यादः । तथा च व्यारयात अस्मानि लोक ॥१८॥ तदेतत् कर्मादा अस्मादिदशन स्तृयत- यस्य सर्वे समारम्भा कामसकल्पवर्जिता। सानातिदग्धकर्माण तमाहु पण्डित बुधा ॥१९॥ यस्य इति ॥ यस्य यांनादर्शिन सर्व यावन्त समारम्मा सर्वाणि कमाणि, समारम्यान इति समारम्भा, कामसकल्पवभिता पनि नाकारणश्च मङ्कल्प इजिता मुधैव नेष्टामात्रा अनुष्टीयन्ते प्रवृत्तिन चेत् शोषसग्रहार्थ, नियतेन चैव जीवनमानार्थम् ।। जानामिदग्धकर्माण मादी अरमादिदर्शन ज्ञान तदेव अग्नि तेन शा- नामिना दाश न शुभाशुभटक्षणानि राणि पश्य त आहु परमार्थन पण्डित दुधा ब्रह्मविद ॥ १९॥ यस्तु कर्माची अक्मादिदी स अकर्मादिदर्शनादर निष्कर्मा सन्पामी जीवनमानाचा सन् फर्मणि न भवततः यद्यपि माक् शिवकत प्रवृत्त । यस्तु प्रारम्घामा सन् उत्तरवाल उत्पन्नात्मसाय रर्दशन स्थान , म सवधर्मणि प्रयोजनमपश्यन् संसाधन कम परि त्यति एक्सपुतधित् कर्मपरित्यागासम्भवे सति कणि तत्फले ·अ.४, श्लो. २१] ज्ञान-कर्मसंन्यासयोगः ७३ च संगरहिततया स्वप्रयोजनाभावात् लोकसंग्रहार्थ पूर्ववत् कर्मणि प्रवृत्तोऽपि नैव किंचित् करोति, ज्ञानाग्निदग्धकर्मत्वात् तदीयं कर्म अकर्मव संपद्यते इत्येतमर्थ दर्शयिष्यन् आह- त्यक्त्वा कर्मफलासनं नित्यतृतो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोति सः॥२०॥ स्यक्त्या इति ॥ त्यक्त्वा कर्मसु अभिमानं फलासमं च यथो- केन ज्ञानेन नित्यतृप्ता मिराकांक्षो विषयेषु इत्यर्थः । निराश्रयः आश्रय- रहितः, आश्रयो नाम यत् आश्रित्य पुरुषार्थ सिसाधयिपति, दृष्टादृष्टंट- फल साधनाश्रयरहित इत्यर्थः । विदुपा क्रियमाणं फर्म परथितोऽकर्म प्रव, तस्य निष्क्रियात्मदर्शनसंपन्नत्वात् । तेन एवंमृतन स्वमयोजना- भावात् ममाधनं कर्म परित्यक्तध्यमेव इति प्राप्ने, ततः निर्गमामम्भवात् लोकसंग्रहचिकीर्षया शिटविगर्हणापरिजिहीर्षया वा पूर्ववत् कर्मणि अभिप्रवृत्तोऽपि निष्क्रियात्मदर्शनसंपन्नत्वात् नेव किंचित करोति सः॥२०॥ यः पुनः पूर्वोक्तविपरीतः प्रागेव कारभार ब्रह्मणि सर्वान्तरे प्रत्यगात्मनि निष्क्रिये सात्तात्मदर्शनः स दृष्टादृष्टेटविषयाशीविवर्जित- तया दृष्टादृष्टार्थ कर्मणि प्रयोजनमपश्यन् ससाधनं कर्म संन्यस्य शरीर- यात्रामात्रचेष्टः यतिः ज्ञाननिष्ठो मुच्यते इश्यतमर्थे दर्शयितुं आह-- निराशार्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वनामोति किल्विपम् ॥ २१॥१. निराशीः इति ॥ निरागीः निर्गताः आशिपः यस्मात् सः निराशीः, यतचित्तात्मा चित्तं अन्तःकरणं आत्मा बाह्यः कार्यकरणसंघातः तो उभावपि यतौ संयती येन सा, त्यक्तसर्वपरिग्रहः त्यक्तः सर्वः परिग्रहः येन सः, शारीरं शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं, केवलं तत्रापि अभिमान. वनितं, कर्म कुर्वन् न आमोति न प्राप्नोति किल्विषं पापं अनिष्टरूपं धर्म च । धर्मोऽपि मुमुक्षाः किल्बिषमेव धन्धापादकत्वात् । तस्माद ताभ्यां मुक्तः भवति, मंमारात मुक्तो भवनि इत्यर्थः ।। विच 'शारीरं केवलं कम' इत्यत्र पि शरीरनित्ये शारीरं कर्म अभिप्रेत ? आहोस्वित् शरीरास्थितिमात्रप्रयोजनं शारीरं कर्म इति ? किं 1 ·सभाष्यभगवद्गीता [अ. ४. श्लो.२१ च अतः यदि शरीरानेर्वत्यै शारीरं कर्म, यदि वा शरीरस्थितिमात्र- प्रयोजन शारीरं इति ? उच्यते यदा शरीरनिवत्ये कर्म शारीर अभिप्रेतं स्यात, तदा दृष्टादृष्टप्रयोजनं कर्म प्रतिपिद्धमपि शरीरेण कुर्वन् नामोति किल्विषं इति ध्रुवता विरुद्धाभिधानं प्रसज्येत । शास्त्रीय च कर्म हटादृष्टप्रयोजनं शरीरेण कुर्वन् नाप्नोति किल्बिषं इत्यपि मुवतः अप्राप्तप्रतिषेधप्रसङ्गः । 'शारीरं कर्म कुर्वन्' इति विशेषणात् केवलशब्दप्रयोगात् च वाङ्मनसाभ्यां निवर्य कर्भ विधि- प्रतिपेविषयं धर्माधर्मशग्द्वाच्यं कुर्वन् माप्नोति किल्विषं इत्युक्तं स्यात् । तत्रापि वाड्मनसाम्यां विहितानुष्टानपक्षे किल्बिषप्राचिन विरुद्ध आपत। प्रतिषिद्धसेवापक्षेऽपि भूतार्धानुवादमा अनर्थक स्थात् । यदा तु शरीरास्थितिमात्रप्रयोजनं शारीरं फर्म अभिप्रेतं भवेत, तदा हटादृष्टप्रयोजन कर्म विधिप्रतिषेधगम्यं शरीरवाइमनोनियन्यै अन्यत् अकुर्वन् नरेव शरीरादिभिः शरीरास्थतिमात्र प्रयोजन केवलशब्दप्रयो- मात् 'अहं करोमि । इत्यभिमानवर्जितः शरीरादिचेष्टामात्रं लोक्दृष्ट्या कुर्वन् नामोति किल्बिषम् । एवभूतस्य पापशब्दवाच्यविल्लिपमामय- सम्भबार किल्विषं संसारं न प्राप्नोति । ज्ञानामिदग्धममत्वात् अप्रति- बन्धेन मुच्यत एच इति पूर्वोत्तमम्यग्दर्शनफलानुवाद एघ पृपः। एवं 'शारीरं फेवलं कर्म' इत्यस्य अर्थस्य परिग्रहे निरवयं भवति ॥ २१ ॥ स्थतसर्वपरिग्रहस्य यतेः अनादेः शरीरस्थितिहेतोः परिग्रहस्य अभावात् याचनादिना शरीस्थितिकर्तव्यतायां प्रातायाम्- 'अपाचितमसंङ्कममुपपर्ने यदृच्छया' [ बोधा. ५. २. १८. ११, अनुगीता ४५ १९ ] इत्यादिना वचनेन अनुज्ञातं यतेः शरीरस्थितिहेतोः अनादेः प्रानिद्वार आविष्कुर्वन् आह- यदृच्छालामसन्तुष्टो दवातीतो विमत्सर । समः सिद्धावसिद्धी च कृत्वाऽपि न निबद्धयते ॥ २९ ॥ यहच्छाइति ॥ यदृच्छालाभसन्तु अप्राधितोपत्तो लाभो यदृच्छा. लाभः तेन मन्तुष्टः सभानालंमत्ययः द्वन्द्वातीन द्वन्द्वैः शीतोष्णादिभिः हन्यमानोऽपि अविषण्णचित्तः इन्दातीतः उच्यने । विमत्सर विगत- ·७५ ॥ अ४. श्लो.२४] शान-कर्मसंन्यासयोगः मंसिरः निरघुद्धिः समः तुल्या यदृच्छालाभस्य सिद्धौ असिद्धीचाप पर्वभुत्तो यतिः अन्नादेः शरीरस्थितिहेतोः लाभालाभयोः समः हर्पविषादः वर्जितः कर्मादा अकर्मादिदर्शी यथाभुतात्मदर्शननिष्ठः सन् शरीरस्थिनि- मात्रप्रयोजने भिक्षाटनादिकर्मणि शरीरादिनिवत्यै नैव किश्चित् कराम्यहम्"[५.८ ], "गुणा गुणेषु वर्तन्ते"[ ३.२८ ] इत्येवं सदा [यदा परिसञ्चक्षाणः आत्मनः कर्तृत्वाभावं पश्यसब किश्चित् भिक्षाटनादिक कर्म करोति, लोकव्यवहारमामान्यदर्शनेन तु लांकिकैः आरोपितकर्तृत्वात् मिक्षाटनादा कर्मणि कर्ता भवति । स्वानुभवेन तु शास्त्रममाणजानतेने अकतैव । स एवं पराभ्यारोपितफ्र्तृत्वः शरीरस्थितिमात्रमयोजनं भिक्षा- टनादिकं कर्म कृत्वापि न निवद्धन्यते बन्धहेतोः कर्मणः सहेतुकस्य ज्ञानाानना दग्धत्वात इति उक्तानुवाद एव एषः [ ४.१९,२१] ॥ २२ ॥ 'त्यक्त्या कर्मफलासंगं'[४.२०]इत्यनेन श्लोफेन यः प्रारब्धकर्मा सन् यदा निष्क्रियब्रह्मात्मदर्शनमंपन्नः स्यात् तदा तस्य आत्मनः कर्तृकर्मप्र- योजनाभावदर्शिनः कर्मपरित्यागे प्राप्ते कुतश्चिन्निमित्तात् तदसम्भवे सति पूर्ववत् तस्मिन् कर्मणि अभिप्रवृत्तस्य आप 'नैव किंचित् करोति सः'[४.२०] इति कर्माभावः प्रदर्शितः । यस्य एवं कर्माभावो दर्शितः तस्यैव- गतसद्स्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः। यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥ गतसदस्य इति ॥ गतसङ्गस्य सर्वतो निवृत्तासक्तेः, मुक्तस्य नि. वृत्तधर्माधर्मादिबन्धनस्य, ज्ञानावस्थितचेतसः ज्ञाने एव अवस्थितं चेतः यस्य सोऽयं ज्ञानावस्थितचेताः तस्य, यज्ञाय यज्ञनिवृत्त्यर्थं आचरतः नि- बर्तयतः कम समयं सह अग्रेण फलेन वर्तते इति समयं कर्म तत् समग्रं भविलीयते-विनश्यति इत्यर्थः ।। २३ ॥ कस्मात् पुनः कारणात् क्रियमाणं कर्म स्वकार्यारंभं अकुर्वत् समयं मविलीयते इति उच्यते । यतः- ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हपिब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ २४ ॥LM ब्रह्म इति । ब्रह्मार्पणं येन करणेन ब्रह्मवित् हविः अग्नौ अर्पयति ·समाप्यभगवद्गीता अ.४.चो. २१ तत् ब्रह्मद इति पश्यति, लस्य आत्मव्यतिरक्ण अभावं पश्यत्ति, यथा शुनिकाया रजताभाव पश्यति, तदुच्यते ब्राव अर्पणमिति, पथा पदजन तत् शुक्तिकैवेति । ब्रह्म अर्पण ' इति अममस्ते पदे । यत् अर्पणबुद्धया गृहले लोपे तत् अस्य ब्रह्मविदः ब्रह्मव इत्यर्थः । ब्रह्म हविः तथा यत् हविर्घया गृह्यमाण तत् ब्राँव अन्य । तथा ब्रह्मानी इति ममम्न पदम् । अग्निरपि ब्रह्मैव, यत्र यते ब्रह्मणा कर्जा, ब्रह्मैव कत्यर्थः । यत् तेन हुतं हवनक्रिया नर ब्रह्मैव । यत् तेन गन्तव्य फल तदपि नहीव ब्रह्मकमसमाधिना-ग्रीव पर्म बनकम तस्मिन् समाधिः यस्य स ब्रह्ममममाधि.-तेन ब्रह्मकर्मसमाधिना मझैव गन्तव्यम् । एव लोक मनहचिकीर्षुणापि फ्यिमाणं कर्म परमार्धतः अम. बह्मबुद्धधुपमृदिनत्वात् । नित्तममणोऽपि समर्मसंन्यासिनः मम्पन् दर्शनस्तुत्य यज्ञत्वसम्पादनं ज्ञानस्य सुतरां उपपयते, यत् अर्पणादि अधियज्ञ पसिद्धं तत् अस्य अध्यात्म ब्रह्मय परगार्थदर्शिन इति । अन्यथा सर्वस्य ब्रह्मत्वे अर्पणादीनामेव विशेषतो ब्रह्मत्वाभिधान अनर्थक स्पात् । तस्मात् बोव इदं समिति जानत. विदुष, काभावः, कारपबुद्धयभा- वाश । न हि कारक द्विहितं यदास्यं कर्म दृष्टम् । मर्वमेव आमिहोत्रा- दिक कर्म शन्दममर्पितदेवताविशेषसम्प्रदानादिकारक्युद्धिमत् पत्रंभि- मानफलाभिसन्धिमत् च दृष्ट, न उपमृदितकियाकारवफलभेदबुद्धिमत् पर्तृत्वाभिमानफलाभिसन्धिरहिन वा। इदं नु बामुद्धथुपमृदितार्पणा- दिकारपक्रियाफलभेदबुद्धि कर्म । अनः अपर तत् 1 Rथा च दर्शितं 'कर्मण्यफर्म यः पश्येत्' [४. १८], कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किश्चि. करोति स [४.२० ], 'गुणा गुणेषु वर्तन्ते' [६ २८], नैव कि. शिकरोमीति युक्तो मन्येत तत्त्वचित' [५८] इत्यादिभिः । तथा च दर्शयन् तत्र तत्र क्रियावारकफलभेदबुद्धापगईन करोति । दृक्षा च काम्यामिहोत्रादी कागोपमर्दैन पाग्याग्निहोत्रादिहानिः । तथा मतिपृश्का- मतिपूर्वकादीनां कर्मणां शार्पविशेषस्य आरम्भस्त्वं दृष्टम् । तथा इहापि बमबुद्ध्यपमृदितार्पणादिकारपनियाफटभेदबुद्धावायचष्टामात्रेण धर्मा- व विदुपाअधर्म मपयते । अनः उन समप्रक्लिीयते' [३३]इति । अत्र पंचित् भाहुल्यत् ब्रह्म तद् अर्पणादीनि, मौव किछ अर्पणा- .

·७७ म. ४. श्लो. २५] ज्ञान-कर्मसंन्यासयोगः दिना पश्चविधेन कारकात्मना व्यवस्थितं मत् तदेव कर्म करोति । तत्र अर्पणादिबुद्धिः निवर्त्यते; किं तु अर्पणादिपु बमबुद्धिः आधीयते, यथा प्रतिमादी विष्ण्वादिबुद्धि, यथा वा नामादौ ब्रह्मनुद्धिः-एवमिति [छां. उ. ७.१.५] सत्यं, एवमपि स्यात् यदि ज्ञानयज्ञस्तुरयर्थ भकरणं न स्यात् । अत्र तु सम्यग्दर्शनं ज्ञानयज्ञशब्दितं अनेकान् यज्ञशब्दितान् क्रियावि- शेपान उपन्यस्य 'श्रेयान इव्यमयाद्यज्ञात् ज्ञानयज्ञा' [४. ३३ ] इति ज्ञानं स्तीति । अत्र च समर्थ इदं वचनं 'ब्रह्मार्पणम् ' इत्यादि ज्ञानस्य यज्ञबसम्पादने इत्युक्तम् [ पृ. ७६ ]। ये तु अर्पणादिषु प्रतिमायां विष्णु- दृष्टिवत् ब्रह्मदृष्टिः क्षिप्यते नामादिष्विव चति बुधते न तेषां ब्रह्मविद्या उक्ता इह विवक्षिता स्याउ, अर्पणादिविषयत्वाद ज्ञानस्य । न च दृष्टिसं. पादनज्ञानेन मोक्षफलं माप्यते । 'ब्रह्मैव तेनगन्तव्यम्' इति चोच्यते । विरुद्धं च सम्यग्दर्शनं अन्तरेण मंरक्षफल माम्यते इति । प्रकृतविरोधश्चा सम्यग्दर्शनं च प्रकृतं 'कर्मण्यम यः पश्येत् । [१८] इत्यत्र, अन्ते च सम्यग्दर्शनस्यैव उपसंहारात् । श्रेयान् द्रव्यमयाद्यशात् ज्ञानयज्ञः परं- तप'[३३.], ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम् '[३९ ] इत्यादिना सम्य- ग्दर्शनस्तुतिमेव कुर्वन् उपक्षीणः अध्यायः । तत्र अकस्मात् अर्पणादौ ब्रह्मदृष्टिः अप्रकरणे, प्रतिमायामिव विष्णुदृष्टिः, उच्यते इति अनुपपन्नम् । तस्मात् यथाव्याख्यातार्थ एवं अयं श्लोकः ॥२४॥ तत्र अधुना सम्यग्दर्शनस्य यज्ञत्वं सम्पाय तत्स्तुरयर्थं अन्येऽपि यज्ञा उपक्षिप्यन्ते दैवमेव इत्यादिना- देवमेवापरे यज्ञ योगिनः पर्युपासते। ब्रह्मानावपरे यज्ञ यक्षेनेवोपजुव्हति ॥ २५ ॥ देवमेव इति ॥ देवा इज्यन्ते येन यज्ञन असौ देवो यज्ञः तमेव अपरे यज्ञ योगिनः कर्मिणः पर्युपासते कुर्वन्तीत्यर्थः । ब्रह्माग्नौ 'सत्यं ज्ञानमनन्तं बक्ष [ते. उ.२.१], 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म ' [कृ. उ. ३. ९.२८] यत् साक्षादपराक्षात् बझ य आत्मा सर्वान्तर' [बृ. उ. ३.४.१] इत्यादिवचनोक्तं अशनायापिपासादिसर्वसंसारधर्मवर्जितं [बृ. उ. ३.५.१] 'नेति नेति । [बृ. उ.१.४.२२ ] इति निरस्ताशेषविशेपं ब्राशब्देन ·समाप्यमगवद्गीता [अ.४.लो.२५ उच्यते । ब्रह्म च तत् अग्निश्च सः । होमाधिकरणत्वविक्षया ब्रह्म आणि तस्मिन् ब्रह्मानौ अपरे अन्ये ब्रह्मविदः यमम्-यज्ञशन्दवाच्य आत्मा आत्मनामम् यज्ञाम्दस्य पाठात--तं आत्मानं यज्ञ परमार्थतः परमेव ब्रह्म सन्नं बुद्ध्यायुपाधिसंयुक्त अध्यस्नसोपाधिधर्मकं आहुतिरूपं यो. नैव आत्मनैव उक्तलक्षणेन उपजुल्हति प्रक्षिपन्ति, सोपाधिक्स्य आत्मनः निरुपाधिकेन परब्रह्मस्वरूपेणैव यद्दर्शनं स तस्मिन् होमः तं कुर्वन्ति ब्रह्मात्मैफत्वदर्शननिटाः संन्यासिनः इत्यर्थः ॥ २५ ।। सोऽयं सम्यग्दर्शनलक्षणः यज्ञः [४. २४ । देवयज्ञादिपु यज्ञेषु उप- क्षिप्यते 'ब्रह्माणम्' इत्यादिश्लोक प्रस्तुतः 'श्रेयान् देव्यमयात् यज्ञात ज्ञानयज्ञः परतप' [४.३३] इत्यादिना स्तुत्यर्थम्- श्रोमादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निपु जहति । शब्दादीन्विपयानन्ये इन्द्रियाग्निषु जुलति ।। २६ ।। श्रोत्रादीन इति ॥ नादीनि इन्द्रियाणि अन्ये योगिनः संय- माग्निपु-प्रतीन्द्रियं संयमी भियते इति बहुवचनम्-मयमा एब अग्नयः तेषु जुह्वति इन्द्रियसंयममेर फुर्वन्ति इत्यर्थः । गदादीन् विषयान् अन्ये इन्द्रियाग्निषु इन्द्रियाण्येव अग्नयः तेषु इन्द्रियाग्निपु जुह्वति- श्रोत्रादिभिरविरुद्धविषयग्रहणं होमं मन्यन्ते ॥२६॥ सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे। आत्मसंयमयोगामी जुदति शानदीपिते ॥२७॥ सर्वाणि इति ॥ सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि इन्द्रियाणां कर्माणि, इन्द्रियकर्माणि, तथा प्राणकर्माणि माणो धायुः आध्यात्मिकः तत्राणि आकुशनपसारणादीने तानि च अपरे आत्मसंयमयोगामी आन्मानि संयमः आत्ममंयमः स एव योगाग्निः तस्मिन् आत्मसंयमयोगाग्नी जुदति प्रक्षिपन्ति ज्ञानदीपिते मेहेनेव प्रदीपे विवेकर्विज्ञानेन उज्वलभावं आपदिने जुदति प्रविलापयन्ति इत्यर्थः ॥ २७ ॥ दव्ययज्ञास्तपोयक्षा योगयज्ञास्तथाऽपरे। स्वाध्यायशानयशाश्च यतयः संशितव्रताः ॥२८॥ द्रव्येति ॥ द्रव्ययक्षः तीर्थेषु प्रध्यविनियोग यज्ञ या कुन्ति ये ·अ. ४. श्लो. ३१] शान-कर्मसंन्यासयोगः ते द्रन्ययज्ञाः । तपोयज्ञाः तपः यज्ञः येषां तपस्विनां ते तपोयज्ञाः । योग- यज्ञाः प्राणायामप्रत्याहारादिलक्षणो योगो यज्ञो येषां ते योगयज्ञाः। तथा अपरे स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च स्वाध्यायः यथाविधि मायभ्यासः यज्ञः येषां ते स्वाध्याययज्ञाः । ज्ञानयज्ञाः ज्ञानं शास्त्रार्थपरिज्ञानं यज्ञः येषां ते ज्ञानयज्ञाः । स्वाध्याययज्ञा यतयः यतनशीलाः संशितव्रताः सम्यक शितानि तनूकृतानि तीक्ष्णीकृतानि व्रतानि ये ित संशितव्रताः ॥ २८॥ अपाने जुह्वति प्राणं माणेऽपानं तथाऽपरे । प्राणापानगती रुद्या प्राणायामपरायणाः॥ २९ ॥ •अपाने इति ॥ अपान अपानवृत्तौ जुह्नति प्रक्षिपन्ति प्राणं माण- वृत्ति, पूरकाख्यं प्राणायामं कुर्वन्तीत्यर्थः । प्राण अपानं तथा अपरे जुह्वति, रेचकास्यं च प्राणायाम कुर्चन्तीत्यर्थः। प्राणापानगती रक्षा, मुखनासिकाभ्यां वायोः निर्गमनं माणस्य गतिः, तद्विपर्ययेण अधोगमनं अपानस्य गतिः, ते प्राणापानगतो रुवा निरुद्धय प्रणायामपरायणाः प्राणायामतरपराः कुम्भकाख्यं प्राणायाम कुर्वन्तरियर्थः ॥ २९ ॥ किञ्च- अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जबति । सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मपाः ॥ ३०॥ अपरे इति ॥ अपरे नियताहाराः नियतः,परिमितः आहारः येषां ते नियताहाराः सन्तः प्राणान वायुभेदान् प्राणेषु एव जुह्वति, यस्य यस्य चायोः जयः क्रियते इतरान् वायुभेदानं तस्मिन् तस्मिन् जुह्वति, ते तत्र प्रविष्टा इव भवन्ति । सर्वऽपि एते यज्ञाविदः यज्ञक्षपितकल्मपाः यज्ञैः यथोक्तैः क्षपितः नाशितः फल्मपो येषां ते यज्ञक्षपितफल्मपाः ॥ ३०॥ एवं यथोक्तान् यज्ञान् निर्वयं- यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१॥ यश इति ॥ यशशिष्टामृतभुजः यज्ञानां शिष्टं यज्ञाशर्ट, यज्ञशिष्टं च तत् अमृतं च यज्ञशिष्टामृतं, तत् मुभते इति यज्ञशिष्टामृतभुजः । यथोक्तान यज्ञान कृत्वा तच्छिष्टेन कालेन यथाविधिचोदितं अन्नं अमृतास्यं

·समाप्यभगवद्गीता [अ. ४. श्लो. ३१
भुञ्जते ये ते यज्ञशिष्टामृतमुजो यान्ति गच्छन्ति ब्रह्म सनातन
चिरन्तनं मुमुक्षवश्वेत; कालानिक्रमापेक्षया इनि मामात् गम्यते । न अर्थ
लोका सर्वप्राणिसाधारणोऽपि आस्ति यथोक्तानां यज्ञानां एकोपि यज्ञः
यस्य नास्तिः मः अयन: तस्य । कुतः अन्यो विशिष्टमाधनसाध्यः
कुरुसत्तम। ॥११॥
एव बहुविधा यक्षा वितता ब्रह्मणो मुखं ।
कर्मजान्विद्धि तान् सर्वानवं ज्ञात्या विमोक्ष्यसे ।। ३२ ।।
एवमिति । एवं पयोना बहुविधा बहुमकारा यशा वितता
बिस्तीब्रह्मणो वेदस्य मुखे द्वारे । विद्दारेण अवगम्पमाना: बह्मणो
मुखे वितता उच्यन्ते; तयथा 'वाचि हि प्राणान् जुहमा पि.आ. ३.२.६)
इत्यादयः । कर्मजान कार्पिकवाचिकमानमकमोद्भवान् विद्धि तान्
सर्वान् अनात्मजान् , निर्यापागे हि आत्मा । अतएवं ज्ञात्वा विमोत्य-
से अशुभाद। न मव्यापारा एने, निर्यापारोऽहं उदासीन इरपेवं ज्ञात्वा
अम्मात् मन्यादर्शनाद मोक्ष्यसे अशुमात् संसारबन्धनात् इत्यर्थः ।। ३२ ॥
'ब्रह्मार्पणम्' इत्यादिश्लोफेन सम्यादर्शनस्य यज्ञावं संपादितम् ।
यज्ञाच अनेके उपदिष्टाः । तः सिद्धपुरुषार्थप्रयोजनः ज्ञाने स्तूयते ।
श्रेयान् द्रव्यमयायज्ञात् शानयज्ञा परंतप ।
सर्व काखिलं पार्थ ज्ञान परिसमाप्यते ॥३३he
श्रेयान इति । श्रेयान् द्रव्यमयात् द्रव्यसाधनमाध्यात् यक्षात
भानयज्ञः हे परंतप । द्रव्यमया हि यज्ञः फलायाम्भकः, न ज्ञानयज्ञा
फलस्य आरंभकः, अतः श्रेयान् मशस्यतरः । कथं यतः सर्व कर्म
समतं अखिलं अपातेबद्धं पार्थ ज्ञाने मोक्षसाधने मर्वतः मंटुनोदक-
स्थानीपे २.४६] परिममाप्यते अन्तर्भवति इत्यर्थः। 'यथा कृताय
विजितायाधरेयाः संपन्येवमनं सर्वं तदभिसमेति यत् किश्च प्रजाः
साधु पुर्वन्ति यस्तद्वेद यत् स वेद [उ.४१] इति श्रुतेः ॥ ३३ ॥
तदना विशिष्टं ज्ञान तहि फेन माप्यते इति । उच्यते-
तद्विद्धि प्रणिपातन परिषभन सेवया।
उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ३४ ॥

·" .४, सो. ३७० ज्ञान-कर्मसंन्यासयोगः तद्विद्धीति ॥ तव विद्धि विजानीहि येन विधिना प्राप्यते इनि। आचा यान अगिताम्य, प्रणिपातेन मग नोचै. पननं प्रणिपान दीननमस्कार: नेन, “ कथं बन्धः ? कथं मोक्षः? का विद्या ? का वाबिया ? ॥ इति परिप्रश्नेन, सेवयागुमशुश्रूयया पत्रमादिनामध्येग आयर्जिता आचार्या उपदेश्यन्ति कथयिष्यन्ति ते ज्ञानं यथाकविशेषणं ज्ञानिनः । ज्ञान- वन्तोऽपि फेचित यथावर तत्वदर्शनशीला:, अपर न; अता विशिनष्टि तत्त्वदर्शिनः इति । ये सम्यग्दर्शिनः तः उपदिष्ट ज्ञानं कार्यक्षमं भवति, मेतरत् इति भगवतो मतम् ।। ३४ ॥ तथा च मति इदमपि समर्थ वचनम्-~ यत् शात्वा न पुनमाहिमेवे यास्यसि पाण्डव । येन भृतान्योपेण द्रश्यत्यात्मन्यथा मयि ॥ ३५ ॥ यत् दनि ॥ यत् मात्वा यत् ज्ञान तः उपदिष्टं अधिगम्य पुनः भूयः माहं एवं यथा इदानीं मोहं गतः अमि पुनः एवं नयास्यसि हे पाण्डन । किंच- येन ज्ञानेन भूतानि अशेपेण ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि प्रक्ष्यमि साक्षात् आत्मनि प्रत्यगात्मनि 'गत्संस्थानि' इति; अथो अपि मयि वासुदधे " परमेश्वर च इमानि " इति क्षेत्रज्ञेश्वरैक्त्वं मर्वोपनियमिद्धं द्रक्ष्यामि इत्यर्थः ॥ ३५॥ किंच-एतस्य वानरय माहात्म्यम्- अपि चदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः। सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिप्यसि ॥ ३६ ।। अपीति ।। अपि चत् असि पापेभ्यः पापकृन्नयः सर्वभ्यः अति- शयेन पापकृत् पापकृत्तमः सर्व ज्ञानप्टवेनैव ज्ञानमेव प्लवं कृत्वा वृजिनं वृनिमार्णवं पापं सन्तरिप्यासि । धर्मोऽपि इह मुमुक्षोः पार्ष उच्यते॥ ३६॥ ज्ञानं कथं नाशयति पापमिति ? महान्तं उच्यते- ययधांसि समिद्धोऽगिर्भस्मसात्युरुतेऽर्जुन । सामाग्निः मर्वकर्माणि भस्मसारकुरते तथा ॥ ३७॥ यथेति । यथा एधानि याटानि समिद्धः मम्ग इछः दीमः अग्निः भस्मसात् भस्मीभावं कुरुते हे अर्जुन, ज्ञानमेव आमशानाग्निः ·सभाप्यभगवद्गीता [अ.१. ग्लो. ३७ सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा निजीकरोनीत्यर्थः । न हि माक्षादेव ज्ञानाग्निः कर्माणि इन्धनवद भस्मीकतुं शक्नोति । तस्मात सम्पग्दर्शनं सर्वकर्मणां निर्बीजवकारणं इत्यामप्रायः। सामन्यांत येन कर्मणा शरीरं आरब्धं तत् प्रवृत्तफलावार उपभोगेनैव क्षीपते, 'तस्य तावदेव चिरं यावत विमोक्ष्येऽथ संपत्त्ये [छा. उ. ६. १४.२] इति अतः । अतो यानि अप्रवृत्तफलानि ज्ञानोत्पतेः पाक कृतानि ज्ञानसह- भावीनि च अर्मातानेकजन्मकृतानि च तान्येव सर्वाणि भस्मसात् कुरुते ॥ ३७॥ यतः पवं अत:- न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालनात्मनि विन्दति ॥ ३८॥ न होति ।। न हि ज्ञानेन सदृशं तुल्यं पवित्रं पावनं शुद्धिकरं इह विद्यते । सत् ज्ञानं स्वयमय योगसंसिद्ध योगेन कर्मयोगेन समाधि. योगेन च संसिद्धः संस्कृतः पोग्यतां आपनः मन् मुमुक्षा कालेन महता आरमनि विन्दति लभते इत्यर्थः ॥ ३८॥ येन एकान्तेन ज्ञानप्राप्तिः भवति स उपापा उपदिश्यते- श्रद्धापालभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञानं लग्ध्वा पराकान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥ प्रद्धावानिति ॥श्रद्धावान् श्रद्धालु लमते ज्ञानम् । श्रद्धालुत्वेऽपि भवति कश्चित् मन्दप्रस्थानः, अत आह-तत्परः गुरूपसदनादी [-पासनादौ ] अभियुक्त ज्ञानलायुपाये श्रद्धावान् । ताप अपि अ. मितन्द्रियः स्याद इत्यता आह-संयतेन्द्रियः संयतानि विपये यो नि- यतिनानि यस्य इन्द्रिपाण स संयतीन्द्रयः। य एवंभूतः श्रद्धावान् नत्परः संयतन्दियश्च सा अवश्यं ज्ञाने समते । प्रणिपातादिस्त[३४] बाह्यो। इनकान्तिकोऽपि भवति,मायाविस्वादिसम्भवादा न तु सत प्रद्धाववादी इत्येकान्ततः ज्ञानलगायुपाया कि एमः ज्ञानछामाद स्यात् इति । उपयते-झानं लक्ष्वा परांमोक्षास्यां शान्ति उपरति अचिरेण क्षिप्रमेव अधिगच्छति। सम्पग्दर्शनात् क्षिप्रमेव मोक्षो भवतीति सर्वज्ञान- न्यायमसिद्धः सुनिश्चितः अर्थः ।। ३९ ॥

·. अ.8. लो. ४२] शान-कर्मसंन्यासयोगः अत्र संशयः न कर्तव्यः, पापिष्ठो हि संशयः । कथं इति । उच्यते- अज्ञश्चाश्रद्दधानध संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ४० ॥ अज्ञधेति ॥ अज्ञश्च अनान्मज्ञश्च अश्रद्दधानश्च गुरुवाक्यशास्त्रेषु अविश्वासवान् च संशयास्मा च संशयविनश्च विनश्यति। अज्ञा. श्रद्दधानी यद्यपि विनश्यतः न तथा, यथा संशयात्मा । स तु पापिष्ठः सर्वेषाम् । कथं ? नायं साधारणोऽपि लोकोऽस्ति । तथा न पर लोकः अस्तिान सुखं, तत्रापि संशयोत्पत्तेः संशयात्मनः मंशयचित्तस्य । तस्मात् संशयो न कर्तव्यः ।।४।। कस्मात् । [यस्मात् - योगसंन्यस्तकर्माण शानसछिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥ ११ ॥ योगति॥ योगसंन्यस्तकर्माणं परमार्थदर्शनलक्षणेन योगेन सं. न्यस्तानि कर्माणि येन परमार्थदर्शिना धमाधर्मास्यानि तं योगसंन्यस्त- कर्माणम् । कथं योगसंन्यस्तकमैति । आह-ज्ञानसंछिन्नसंशयं ज्ञानेन आस्मेश्वरैकत्वदर्शनलक्षणेन संछितः संशयो यस्य सः ज्ञानसंछिन्नसंशयः। य एवं योगसंन्यस्तकर्मा त आत्मवन्तं अप्रमत्तं गुणचेष्टारूपेण दृष्टानि कर्माणि न निवघ्नन्ति अनिष्टादिरूपं फलं नारभन्ते है धनञ्जय ॥४१॥ यस्मात् कर्मयोगानुष्ठानात् अशुद्धिक्षयहेतुकज्ञानसंछिन्नसंशयः न निवध्यते कर्मभिः ज्ञानाग्निदग्धकर्मस्वादेव, यस्मात्र ज्ञानकर्मानुष्ठानविषये संशयवान् विनश्यति- तस्मादज्ञानसम्भूतं द्वत्स्थं शानासिनाऽत्मनः। छित्वैन संशयं योगमातिधोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहमयां संहितायां यासिक्यों भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासुपनिषत्स ब्रह्मवियायां योगशाने श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञान-कर्मसंन्यास. योगो नाम चतुर्थोऽध्यायः॥

·८४ सभाष्यभगवद्गीता * [१४ ला ४२ तस्मादिति । तस्मात पापिष्ट पानसम्मत भवानात् अग्वेि पात् जात हम्य हदि बुद्धा स्थित झानासिना शाकमाहादिदापर मम्पशन ज्ञाा तन्व अगि र तन ज्ञानामिना लामन म्वत्स्य आविषयत्वान् मायस्य । न राह परस्य मशय पिरणछायता मान' यन सम्यात विशष्यत । अत नामविषयाप स्वस्व भवात । छित्त्वा एन समय स्वपिनागहनुभन योग मम्या शनापाय कर्मानष्टान आतिकाव यर्थ' । उत्तिाप इदा युद्धाय ह नारत इति ।। ४२॥ शा नीम परमहमप रेबाजवाचायगाय भगव' ग्यपा-शिष्य बामपरमावत' पृता श्राभगबढ़ाताभाष्य इान-कम स यासयागा[ब्रह्मथनप्रशा] नाम चतुथाऽध्याय ॥४॥ पञ्चमोऽध्यायः (सन्यासयाग ) कमण्यकम य पग्य [४ १८] इयारण्य स युक्त इराकमात [४ २८] शानानिदग्धवर्माणम [४ १९), शारीर करल कर्म कुरन् [४२१] पद डागभसन्तु [४ २२] ब्रह्मापण ब्रह्म हदि [४ २४] क्मगन वद्धि तान् सर्वान [४३०] सर्व कमाखिल पाथ [४ ३३] ज्ञानानि सयकमा गि [४ ३७] चागसन्यस्तकमाण [४ ४१]-- यत वचन गरफ्मणा सयास अपाचात् भगान् । उित्पन सत्य यागमातिष्ठ [४ ४२] इयान पचनन याम र यौनधारण अनुतिष्ट इयुन चान् । नयो -भयाश्च वगानुदानामसामया धितिमनिवत् परस्पर मिरापात् परत राह दनु अशक्य वाद कारभदन 7 अनुष्ठान विधामा भवात् मा एनया जयतरफ्त यताप्रामो माया या प्रशस्पतर पतया कमाधानपनम पानयो तन् पतं य न इतराइयेव मय मा प्रगस्यतरभुमया अजुन उगान-सन्यास रमणा कृष्ण [५१] इत्यादि। मच गमावर मयागम निष्ठा प्रतिपिपादयिष्यन पादाढत वचन भगवार गवर मरायाम पवारत न तु जनात्मज्ञेस्य । अतश्च ·अ. लो.१] सन्यासयोग ८५ राष्टानक्ममन्यामयो भिनपुरुषविपयत्वात् अन्यतरस्य प्रशस्यतर- विभुत्सया अय प्रश्न अनुपपन्न । सत्यमा त्वदभिप्रायेण प्रश्नान उप- पद्यत, प्रदु म्वाभिप्रायेण पुन प्रश्न युज्यते एवेति बदाम । पथम् ? पूर्वो. पाहत बचन भगबता कर्ममन्यासस्य क्तव्यतया विवक्षितत्वात् प्राधा- न्यम्, अतरण च कर्तार तस्य क्तम्पावासम्भनात् अनात्मविदाप कर्ता पत्र प्राप्त आयत एब, न पुरा आत्मविकर्तृव त्वमेव मन्यासस्य विवक्षित, इत्यव मन्वानम्य अजुनस्य कर्मानुष्ठानकर्ममन्यासयो अविद्वत्पुरुपकर्तृक विमपि अस्तीति वाकेन प्रकारेण नया परस्परविरोधात् अन्यतरस्य कर्तव्यत्वे माप्त प्रशम्यसर च कर्म यम्, न इतरत् इति प्रशस्यतरधिविदिप- या प्रश्न न अनुपपन्न। प्रतिवचनवाश्यार्थनिरूपणेनापि प्रष्टु अभिप्राय एवमेवेति गम्यते । पथम् ! "सत्यासर्मयोगी नि श्रेयसपरो तयोस्तु कर्मयागो विशिष्यते" [५ २] इति प्रतिवचनम् । एतत् निरूप्यम्--फि अनेन आत्मवियत क्या सन्यामर्मयोगयो' नि श्रेयसकरव प्रयोजन उक्ता तयोरेव कुतश्चित् विशपात् र्मसन्यामात् पर्मयोगस्य विशिष्टत्व उच्यते । आहोस्वित् अनात्माविस्तृग्यो सन्यामकर्मयोगयो तदुभय उच्यत ? इति । किश्चात -यदि आत्मविकर्तृय यो कर्मसन्यास- कमयागयो नि श्रयमपरत्वम्, तयास्तु धर्मसन्यासात् कर्म- यागस्य विशिष्ट व उच्यते, यदि वा अनात्मविपर्तृक्यो संन्यास- फर्मयोगयो तदुभय उच्यते १-इति । अत्र उच्यते-आत्मविपक्यो सन्यासर्मयागयो असम्भवात् तयो नि श्रेयसफररववचन, तदीयाज्ञ फर्म सन्यामा क्मयोगस्य विशिष्टत्राभिधान इत्यतत् उभय अनुपपतम्। यदि आत्मविट कर्ममन्याम , तत्प्रतिकुलश्च फ्मानुष्टानलक्षण कर्म- योग सभोता, तदा तयो निश्रेयसकरत्योक्ति कर्मयोगस्य धर्म- सन्यासात् विशिष्टत्वाभिधान इत्येतत् उभय उपपद्येत । आत्मविदस्तु गन्यासकर्मयोगयो असम्भवात् तयो नि श्रेयसक्रत्वाभिधान, सन्या- साच कर्मयोग विशिष्यते इति च अनुपपन्नम् ॥ अत्र आह-आत्मविद सन्यासकर्मयोगयो उमयोरपि अ. सम्भव: आहोस्चित् अन्यतरस्य असम्भव. 1 यदा च ·+ . समाष्यभगवद्गीता [अ.५, लो.. सम्भवः तदा किं कर्मसंन्यासस्य। उत कर्मयोगस्य । इति, असम्भवे कारणं च वक्तव्यम् इति । अब उच्यते-आरमविदः निवृत्तमिथ्याज्ञान- त्वात् विपर्ययज्ञानमूलस्य कर्मयोगस्य असम्भवः स्यात् । जन्मादिसर्व. विक्रियारहितत्वंन निष्क्रियं आत्मानं आमन्वेन यो वेति तस्य आत्मविदः सम्यग्दर्शनेन अपास्तमिश्याज्ञानस्य निष्क्रियात्मस्वरूपा- वस्थानलक्षणं मर्वकर्मसन्यास उक्ता तद्विपरीतस्य मिथ्याज्ञानमूलकर्तृत्वा- भिमानपुरासरस्य सक्रियात्मस्वरूपावस्थानरूपस्य कर्मयोगस्य इह गीता- शाचे तत्र तत्र आत्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु सम्यग्ज्ञानमियाज्ञानतत्कार्य- विराधात् अभावः प्रतिपायते यस्मान्, तस्मात् आत्मविदः निवृत्तमिश्या- ज्ञानस्य विपर्ययज्ञानमूल कर्मयोगो न मम्भवति इति युक्तं उक्तं स्यात् । केषु केषु पुनः आत्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु आत्मविदः वर्माभावः प्रतिपाद्यते इति । अत्र उच्यते-'अविनाशि तु तत्' [२.१७ ] इति प्रकृत्य ‘य एनं वेत्ति हन्तारं'[२.१९], 'वेदाविनाशिन नित्यं' [२.२१] इत्यादौ तत्र तत्र आत्मविदा काभावः उच्यते ।। ननु च कर्मयोगोऽपि आत्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु तत्र तत्र प्रति- पायते एव तत् यथा तस्मात् युद्धचस्व भारत'[२.१०] 'स्व- धर्ममपि चावेक्ष्य ' [२. ३१, 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' (२. ४७] इत्यादी, अतश्च क्थं आत्मविदः कर्मयोगस्य असभवः स्यादिति । अत्र उच्यते- मम्यग्ज्ञानामध्याज्ञानतत्वार्यविरोधाद, 'शानयोगेन सांख्याना' [३.३] इत्यनेन साख्यानां आरमतवाददां अनामधिकर्तृककर्मयोग- निष्ठातः निष्क्रियात्मस्वरूपावस्थानलक्षणायाः ज्ञानयोगनिष्टाया पृथ- करणात्, कृतकृत्यत्वेन आत्मविदः प्रयोजनान्तराभावात्, 'तस्य कार्य न विद्यते । (३.१७] इति कर्तव्यान्तरामाववचनाच, 'न कर्मणामना- रम्भात् । [३४.}, 'संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमामुमयोगता'- [५.६ दरयादिना च आत्मज्ञानाइत्वेन फर्मयोगस्य विधानाव, योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते' [६.३] इत्यनेन र उत्पमसम्पादर्शनस्य कर्मयोगाभाववचनात्, 'शारीरं केवलं कर्म कुर्वना- मोति किल्बिषम्' [४. २१] इति च शरीरस्थितिकारणातिरिक्तस्य कर्मणो निवारणाद, नव किश्चित्करोमांति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्' - .

·अ.५.श्लो..] संन्यासयोगः [५.८] इत्यनेन च शरीरस्थितिमात्रप्रयुक्तध्वपि दर्शनश्रवणादिकर्मसु आरमयाथास्यविदः "न अहं करोमि" इति मत्ययस्य ममाहितचेतस्तया , मदा कर्तव्यत्वोपदेशात् आत्मतत्त्वविदः सम्यादर्शनविरुद्धो मिथ्याज्ञान- हेनुका कर्मयोगः स्वप्नेऽपि न सम्भावयितुं शक्यते यस्मान, तस्मात् अनारमविकर्तृकयोरेवं संन्यासकर्मयोगयोः निःश्रेयसकरत्ववचनं, तदी- याश कर्मसंन्यासात् पूर्वोक्तारमाविकर्तृकसर्वकर्मसंन्यासाबलक्षणात मत्येव कर्तृत्वविज्ञाने कमैकदेशविषयाद यमनियमादिमाहितत्वेन च दुर' नुष्ठेयात सकरत्वेन च कर्मयोगस्य विशिटवाभिधानं इत्येवं प्रतिवचन- वाक्यार्थनिरूपणेनापि पूर्वोक्तः प्रदः अभिप्रायः निश्चीयते इति स्थितम् ॥ 'ज्यायसी चेत् कर्मणस्तै' [३. Jइत्यत्र ज्ञानकर्मणोः सह असं- भवात् यत् श्रेय एतयोः तन मे बहि" इत्येवं पृटोऽर्जुनन भावान् सांख्यानां संन्यामिनां ज्ञानयोगेन निटा, पुनः कर्मयोगेन योगिनां निष्ठा प्रोक्तति निर्णयं चकार। “नच संन्यमनादेव केवलात् सिद्धि समधि- गच्छति"[३.४ ] इति वचनात् ज्ञानसहितस्य तस्य मिद्धिसाधनवं इट, फर्मयोगस्य च विधानात् (४. ४२)। ज्ञानरहितस्य मंन्यासः श्रेयान् ? किंवा कर्मयोगः श्रेयान् । इति पतयोः प्रशस्यतरं बुभुत्सः- अर्जुन उवाच- संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे यूहि मुनिश्चितम् ॥१॥ संन्यास इति ॥ संन्यासं परित्यागं कर्मणां शास्त्रीयाणां अनुष्ठेय- विशेषाणां शंससि मशंसास, कथयसि इत्येतत् । पुनः योगं च तपा- मेव अनुष्ठानं अवश्यं कर्तव्यं शंससि। अतः मे कतरत् श्रेयः इतेि मंशया-कि कर्मानुष्टानं श्रेयः ! किंवा तद्धानं इति ! प्रशस्यतरं च अनुदेयम् । अतश्च यत् श्रेयः प्रशस्यतरं एतयोः कर्मसंन्यासकर्मयोग- योः, पदनुष्टानाद श्रेयोऽवामिः मम स्पादिति मन्यसे, तत् एकं अन्य- तरत, सह एकपुरुषानुष्ठेयत्वासम्भवात् मे हि सुनिश्चितं अभिमेत तवेति ॥१॥ स्वाभिप्राय आचक्षाणो निर्णयाय श्रीभगवानुवाच- श्रीभगवानुवाच- ·- समाप्यभगवद्गीता [अ.५.लो २ संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्त कर्मसंन्यासात्कर्मयांगो विशिष्यते ॥२॥ संन्यास इति सन्यामार्मणां परित्यागःफर्मयोगच तेषा अनुष्टान नौ उभी अपि निःश्रेयसकरौ मांसं कुर्वात ज्ञानावत्तिहेतुत्वेन । उभौ यद्यपि निःश्रेयसकरी, तथापि तयास्तु निःयराहेन्वोः कर्मसंन्यासात बलात् कर्मयोगों विशिष्यते इति कर्मयोग स्तौति ।। २॥ कस्मात् इति ? आह- क्षेयः स नित्यसंन्यासी यो न टेमि न कांक्षति । निन्द्रो हि महाबाहो सुग्व वन्धात्प्रमुच्यते ॥३॥ भय इनि ॥ यः ज्ञातत्य. म कर्मयोगी नित्यसंन्यासीइति यो नवष्टि विचित् न कांक्षति दुःसं सुरक् वा नत्सापन च । पवविधो यः, पर्मणि धर्तमानोऽपि, म नित्यसंन्यासी इति ज्ञातव्यः इत्यर्थः । निन्दः इन्द घर्जितः हि यस्मात् महामाहो मुखं बन्धात अमायामन प्रमुच्यते ॥३॥ मन्यासपर्मयोगयोः भिन्नपुरपानुष्टे य योः विपद्धयोः फलेऽपि विरोधो गुन, न तु उभयोः निःश्रेयमारत्वमेव इति प्राने इदं उच्यते- नांख्ययोगी पृथग्वालाः प्रवदन्तिन पण्डिताः। एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोधिन्दत फलम ॥४॥ सांख्ययोगौ इति । सांख्ययोगी पृथक विरुद्धभिन्नफला बाला प्रवन्दति,न पंडिताः । पहिताग्नु ज्ञानिनः एवं फल अबिरुद्धं इच्छन्नि ! कथ? एकमपि सारययोगयोः सम्यक आस्थितः मम्यगनधितवान् इत्यर्थः। उमयोः विन्दते फलम् । उपयोः तदेय हि निःश्रेयम फल अतः न फटे विगंध: आस्ति। ननु मन्याममयागशन प्रस्तुत्य मांरूपयोगया: फलकत्व क्य इह अपकृतं अयोनि: न पुष दोषः- “ययपि अर्जुनन मन्यामं कर्मयोग च पंवर अभिप्रेत्य प्रश्नः कृतः, भगवास्तु तदपरित्यागेर्नव स्वाभिमतं चविशेष मयोज्य शान्तरवाच्यतया भतिवचन ढढा 'मास्ययोगा' इति । ती एव गंन्यामकर्मयोगी ज्ञानतदुपायममबुद्धित्वादिर्मयुनो मारय. योगशन्दबाच्यौ इति भगवतो मत्तम् । अतः न अप्रकृतप्रक्रियति ॥ ४॥ पकस्यापि सम्यगनुष्टानाद फथ उभययोः फलं विन्दत इति उच्यत-

·अ ५ श्लो ७]
सन्यासयोग
यत्सारय माप्यते स्थान तद्योगैरपि गम्यते ।
एक सारय च याग च य पश्यति स पश्यति ॥५॥
यत् इति ।। यत् साग्य ज्ञाननिष्टै मायासिभ प्राप्यते स्थान
मोक्षात्य, तत् योगेरपि ज्ञानप्राप्त्युपायत्चन ईश्वर समय फर्माणि
आत्मन फल अनभिमधाय अनुतिधति य ते यागा -यागिन
तैरपि परमार्थज्ञानमन्यासमातिद्वारेण गम्यते इत्यभिप्राय' । अत एक
साख्य च योग च य पश्यति कलेकत्वात् स पश्यति मम्यक
पश्यतीरयर्थ ॥५॥
पव तहिं योगात् मयास एवं रिशिष्यत फथ नर्हि छदमुक्त
'तस्तु कर्मसन्यासात् कर्मयाग विशिष्यत'[२] इति । शृणु
तर कारणम्-बिया पृट-वेचल कमसयात कमयाग च अभिप्रेत्य
तयो अन्यतर क श्रेयान् इति । तदनुरूप प्रतिवचन मया उक्त
कर्मस-गासात् कर्मयोग विशिष्यत इति ज्ञान अनपश्य । ज्ञानापेक्षस्तु
सन्यास साख्यमिति मया अभिप्रत । परमार्थयागश्च स एव । यस्तु
कर्मयोग वैदिक सच तादात याग'-सन्यास-इति च उप-
चर्यते । फथ तादय इति । उच्यते-
संन्यासस्तु महाबाहो दुखमाप्तुमयोगत ।
योगयुक्तो मुनिब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६ ॥
सन्यास इति ॥ सन्यासस्तु पारमार्थिक हे महाबाहो दुख
आनु भानु अयागत' यागेन विना। योगयुन वैदिकेन क्मयोगन
ईश्वरसमर्पितरूपेण फलनिरपेक्षेण युक्त मुनि-मननात् ईश्वरस्वरूपस्य
--मुनि , ब्रह्म--परमात्मज्ञाननिहालक्षण वात् प्रकृत मयाम ब्रह्म
उच्यते, 'न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि पर[महाना 3 २१ २] इति श्रुत
ब्रह्म परमार्थसन्याम परमाथज्ञाननिष्ठालक्षण नचिरेण क्षिप्रमेव अधि
गच्छति प्राप्नोति । अत' मया उक्त 'कर्मयोगो विशिष्यते । इति
[५२] ॥६॥
यदर पुन अय सम्यग्ज्ञानप्राप्युपायत्वेन-
योगयुक्तो विशुद्धामा विजितामा जितेन्द्रिय ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥७॥

·९० समाप्यभगवद्गीता अ.५. श्लो.७ योगयुक्त इति । योगेन युक्तः योगयुक्ता, विशुद्धात्मा विशुद्ध- मरा, विजिनामा विनितदेह, जितेन्द्रियः च, सर्वभूतात्मभूतात्मा मर्वेषां वसाटोना स्तम्बपर्यन्नाना भूनानां आत्मभूतः आत्मा प्रत्यक- चेतनो यस्य मः सर्वभूतात्मभूतात्मा सम्यग्दरिया, स तवं वर्त. मानः लोकमग्रहाय कर्म कुर्वनपि न लिप्यते-न कर्मभिः धचते इत्यर्थः ॥७॥ न च असी परमार्थतः करोतीत्यतः- नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यम्भुमनशक्षिघनश्ननगच्छन्स्वपश्वसन ॥८॥ मलपन विसृजन गृहन्मिपनिमिपसपि । इन्द्रियाणीन्दियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥ नैव इनि ॥ नैव किंचित् करोमीति युक्तः ममाहितः सन् मन्येत चिन्नपेत्, तत्वविन् आत्मनो याथाम्य तत्त्व वेतीति तस्ववित् परमार्थ- दशैत्यर्थः । कदा स्थ वा तत्व अवधारयन् मन्येत इति । उच्यते-पक्ष्य- मिति। मन्येत इति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ तस्य एव तत्वविदः सर्वकार्यकरणचेटासु कर्मस अकमैव, पश्यतः मम्यग्दर्शिनः तस्य सर्वकर्मसन्यासे पव अधिकारः, सर्मपाः अभावदर्श- नात् । न हि मृगतृष्णिकायां उदयुद्धया पानाय प्रवृत्तः उदकाभाव. ज्ञानेऽपि तत्रेव पानप्रयोजनाय प्रवर्तते ॥८॥९॥ यस्तु पुनः अतत्त्ववित् प्रवृत्तश्च कर्मयोगे- ब्रह्मण्याधाय कर्माणि मंगं त्यक्त्या करोति यः । लिप्यते न म पापेन पद्मपत्रमितम्भसा ॥१०॥ ब्रह्मणि इति ॥ ब्रह्मणि ईश्वरे आधाय निक्षिप्य " तदर्थ कर्म करोमि ॥ इति भृत्य इव स्वाम्यर्थे मर्वाणि कर्माणि मोक्षेऽपि फले संग त्यक्त्या करोति यः सर्वकर्माणि, लिप्यते न म पापेन न सम्बध्यते, पनपत्रमित्र आभमा उदकेन । केवल सबद्धिमात्रमर फल तस्य तत्कर्मणः स्यात् ॥ १०॥ यस्मात्- ·. म.५. श्लो. १३] संन्यासयोगः ९१ कायेन मनसा बुद्धया केयलैरिन्द्रियराम । योगिनः कर्म कुर्वन्ति संगं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये ॥ ११ ॥ कायेन इति ॥ कायेन देहेन मनसा बुद्ध्या च केवलैः इन्द्रिय- रवि ममरववर्जितेः “ईश्वरायेद कर्म करोमि, न मम फलाय " इति ममत्वबुद्धिशून्यैः इन्द्रियैरपि-केवळशब्दः कायादिभिरपि प्रत्येकं संब- ध्यते--सर्वव्यापारेषु ममतावर्जनाय । योगिनः कर्मिणः कर्म कुर्वन्ति संगं त्यक्त्या फलविषय आत्मशुद्धये सत्वशुद्धये इत्यर्थः । तस्मार सत्रैव तव अधिकारः इति कुरु कर्मव ॥ ११ ॥ यस्माञ्च- युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमानोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निवध्यते ॥ १२ ॥ युक्त इति ॥ युक्तः " ईश्वराय कर्माणि क्रोमि न मम फलाय इत्येवं समाहितः सन् कर्मफलं त्यक्त्वा परित्यज्य शान्ति मोक्षाख्यां आमोति नैतिकी निष्ठायां भवा-सत्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिराबकर्मसंन्यास- ज्ञाननियाकमेणेति वाक्यशेषः। यस्तु पुनः अयुक्तः असमाहितः कामकारेण-करणं कारः, कामस्य कारः कामकारः, तेन कामकारण कामप्रेरिततयेत्यर्थः, "मम फलाय इदं करोमि कर्म" इत्येवं फले सक्तः नियायते । अतः त्वं युकः भव इत्यर्थः॥१२॥ यस्तु परमार्थदर्शी सः- सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते मुखं वशी। नवद्वारे पुरे देही नैव मुर्वन्न कारयन् ॥ १३ ॥ सर्वकर्माणि इति ॥ सर्वाणि कर्माणि सर्वकर्माणि संन्यस्य परि- स्यज्य नित्यं नैमिनिकं काम्यं प्रतिषिद्ध च तानि सर्वाणि कर्माणि मनसा विवेकबुद्धया, कादी अकर्मदर्शनेन संन्यज्यत्यधः, आस्ते तिष्ठति सुखं त्यतयाइनाकायचेष्टः निरायासः प्रसन्नचित्तः आत्मनः अन्यत्र निवृत्तसर्वबाह्यमयोजनः इति 'सुखं आस्ते' इत्युच्यते । वशी जितेन्द्रिय- इत्यर्थः । कथं आस्ते इति ! आह-नवद्वारे पुरे । सप्त शीर्षण्यानि आग्मन उपलन्धिद्वाराणि, अकि ई मूत्रपुरविरागार्थ, नः वारस नव. शरं पुरं उच्यते शरीरं, पुरमिव पुरं, आमिर स्वामि, . - ·सभाप्यभगवदगीता [अ. ५. श्लो.१३ इन्द्रियमनोबुद्धिविषयः अनेफ्फलविज्ञानस्य उत्पादकः पोरैरिद अधि- टितम् । तस्मिन् नवदारे पुरे देही सर्वे कर्म संन्यस्य आस्ते ।। किं विशेषणेन !--सवा हि देही संन्यासी असंन्यासी वा देहे एव आस्त। तत्र अनर्थकं विशेषणमिति १ उध्यते-यस्तु अज्ञः देही देहेन्द्रिय- संघातमात्रात्मदशी स सर्वोऽपि “गेहे, भूमी, आसने वा आसे " इति मन्यते । न हि दहमात्रात्मदर्शिनः गेहे इव देहे आस इति प्रत्ययः मंभवति। देहादिमंधातम्यतिरिक्तात्मदार्शनस्तु "देहे आसे" इति प्रत्ययः उपपयते । पाकर्मणां च परस्मिन् आत्मनि अवियया अध्यारोपिताना विषया विधज्ञानेन मनसा संन्यास उपपद्यते । उत्पनविवेकविज्ञानस्य सर्वकर्मसंन्यासिनोऽपि गहे इव देहे पर नवद्वारे पुरे आसनं, मारब्धफल- कर्मसंस्कारशंषानुवया देहे एव विशेषविज्ञानोत्पत्तेः । देहे पव आस्ते इति अस्त्येव विशेषणफलं, विदविद्वत्प्रत्ययभेदापेक्षत्वात् ।। पयपि कार्यकरणफर्माणि अविर्यया आत्मनि अभ्यारोपितानि 'संन्यस्यास्ते । इत्युक्तम्, नथापि कृतसंन्यासस्य आत्मसमवापि तु कर्तृत्वं कारयितृत्वं च स्यात् इति आशष्वय आह-नैव दुर्वन् स्वयं, न च कार्यकरणानि कारयन् किया प्रवर्तयन् । किं यत् तत् कर्तृत्वं पार यितृत्वं च देहिनः स्वास्मममवायि सद संन्पासात् न भवति, यथा गच्छतो गतिः [गमनध्यापारपरित्यागे न स्यात् तद्वत् किं वा स्वनः एव आत्मनः न अस्नि इति : अत्र उच्यते-न अस्ति आत्मनः स्वतः कर्तृत्वं कारपितावं च । उन हि 'अविकार्योऽयमुच्यते' [२.२५], शरीरस्थोऽपि कौतेय न करोति न लिप्यते' [१३.३१ ] इति, ध्यायीव लेसायतीव' [.उ.४.३.७] इति च श्रुतेः ॥ १३ ॥ किंच- न कर्तृत्त्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः न कर्मफलसंयोग स्वभावस्तु भयो ॥१४॥ न कर्तृत्वं इति ॥ न कर्तृत्वं स्वयं कुरु इति नापि कर्माणि रथ. घटमासादादीनि ईप्सिततमानि लोकस्य सृजति उत्पादयति प्रभुः आरमा। नापि रथादि कृतवतः तन्फरेन संयोग कर्मफलसंयोग उत्पाद- यति । यदि किंचिदपि स्वयं न करोति न धारयति च देही, काहिं ·अ.५, श्लो. २७] संन्यासयोगः कुर्वन् कारयंश्च प्रवर्तते इति । उच्यते-स्वभावस्तु स्वो भावः स्वभावा- अवियालक्षणा प्रकृतिः, माया प्रवर्तते 'देवी षा गुणमयी' [७.१४ ] इत्यादिना वक्ष्यमाणा ॥ १४ ॥ परमार्थस्तु- नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः। अज्ञानेनावृतं क्षानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥१५॥ नादत्त इति ॥ न आदत्ते न च गृह्णाति भक्तस्यापि कस्यचित् पापम् । न चैव आदत्ते सुकृतं भक्तः प्रयुक्तं विभुः । किमर्थं तर्हि भक्तः पूजादिलक्षणं यागदानहोमादिकं च सुकृतं मयुज्यते इति । आह- अक्षानेन आवृतं झानं विवकविज्ञानं, तेन मुह्यति “करोमि, कारयाम, भोल्ये, भोजयामि ॥ इत्येवं मोहं गच्छति अविवेफिनः संसारिणो जन्तवः ॥१५॥ ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेपामादित्यवज्शानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥ ज्ञानेन इति ॥ ज्ञानेन तु येन अज्ञानेन आवृता मुह्यन्ति जन्तवः तत् अज्ञानं येषां जन्तूनां विवेकज्ञानेन आत्मविषयेण नाशितं आरमनः भवति, तेषां जन्तूनां आदित्यवत् यथा आदित्यः समस्तं वस्तुजातं [ रूपजातं ] अबभासयति, तद ज्ञानं ज्ञेयं वस्तु सर्व प्रकाशयति तस् परं परमार्थतत्त्वम् ॥१६॥ पत् परं परमार्थतत्त्वं ज्ञानप्रकाशितम्- तबुद्धयस्तदात्मानस्तनिष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिभृतकल्मपाः ॥ १७ ॥ तबुद्धय इति ॥ तस्मिन् ब्रह्मणि गता बुद्धिः येषां ते तद्रुद्धयः, तदात्मानः तदेव परं ब्रह्म आत्मा येषां ते तदात्मानः, तन्निष्ठाः निष्ठा अभिनिवेशा तात्पर्ये सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य तस्मिन् ब्रह्मण्येव अव- स्थानं येषां ते तनिष्ठाः, तत्परायणाः च तदेव परं अयनं परा गतिः पेषां भवति ते तत्परायणाः केवलारमरतयः इत्यर्थः । [येषां ज्ञानेन* नाशितं आत्मनः अज्ञानं] ते गच्छन्ति एवंविधाः अपुनरावृत्ति अपुन ·सभाप्यभगवद्गीता [अ.५ श्लो.. देहसम्बधं शाननिधूतकल्मपाः यथोक्तेन ज्ञानेन निधूतः निहतः नाशितः फल्मपा पापादिसंसारमारणदोषः येषां ते ज्ञाननिधूतपल्मपाः यतयः इत्यर्थः॥१७॥ येषा ज्ञानन नाशितं आत्मनः अज्ञानं ते पण्डिताः कथं तखं पश्यन्ति इति उच्यते- विद्याविनयसंपने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८॥ विद्या इति । विद्याविनयसंपने विया च विनयश्च विद्याविनयी, विनयः उपशमः, ताभ्या वियाविनयाम्पा संपन्नः विद्वान् विनीतश्व यो चाह्मणः तस्मिन् ब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः-विद्याविनयसंपन्ने उत्तमसंस्गरवति बामणे साविक, मध्यमायां च राजस्यां गवि संस्कारहीनायां, अधमे च केवलतामसे हरत्यादी, सवादिगुणैः सरजैश्च संस्कार, तथा राजसैः तथा तामसैःच संस्कारः, अत्यन्तमेव असस्पृष्टं समं एकं अविक्रिय तत् ब्रह्म द्रष्टुं शीलं येपा हे पण्डिताः समदर्शिनः ॥१८॥ ननु अभाग्याना ते दोषवन्तः, "समासमाभ्यां विषमसमे पूजातः' (गो. ध. १७.२०] इति स्मुनेः । न ते पवन्तः । कथम् 1- इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः। निषि हि समं ब्रह्म तस्माद्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९॥ इहै। इति । इह एव जीवद्भिरेव तैः समदर्शिभिः पण्डितः जितो वशीकृतः सर्गो जन्म, येषां साम्ये मर्वभूतेषु ब्रह्मणि समभावे स्थित निश्चठीभूतं मनः अन्त:करणम् । निदोप-यपि दोपवरसु श्वपाकानिए मूदः तद्दोपैः दोपवत् इव विभाव्यते, तथापि तदोषैः असस्पृष्टं इति निर्पि दोषवर्जितं हि यस्मादा नापि स्वगुणभेदभिन्न, निर्गुणत्वार चैतन्य- स्य । घश्यति च भगवान् इच्छादीनां क्षेवधर्मत्वं [१३.६ ] 'अना- दित्वानिर्गुणत्यात् ' [१३. ३१] इति च । नापि अन्त्यविशेषा आत्मनो भेदकाः मान्त, प्रतिशरीर तेषां मत्त्वे ममाणानुएपनेः। अतः समं ब्रह्म •पक च । तस्मात् ब्रह्मणि एव ते स्थिताः । तस्मात् न दोषमभमात्र. माप तान् पशति, दहादिसंघातात्मदर्शनाभिमानाभाबाद तेपार । पहा.

·अ.५.लो. २१] संन्यासयोगः दिसंघातारमदर्शनाभिमानवापियं तु तत् सूत्रं 'तमाममाभ्यां विषमसमे पूजातः' इति, पूजाविपयस्वन विशेषणात् । दृश्यने हि ब्रह्मवित्, पडङ्ग- वित्, चतुर्वेदवित् इति पूजादानादौ गुणविशेषसंबन्धः कारणम् । ब्रह्म न सर्वगुणदोपसम्बन्धवाणिसं इत्यतः ब्रह्माणि ते स्थिताः' इति युक्तम् । कर्मविपयं च 'समासमाभ्यां ' इत्यादि। इदं तु सर्वकर्मसंन्यामविषयं प्रस्तुतं, 'सर्वकर्माणि मनसा'इस्यारम्य आ अभ्यायपरिसमाप्तेः॥ १९ ॥ यस्मात् निदोपं समं ब्रह्म आत्मा, सस्मात्- न प्रहष्यत्मियं प्राप्य नोविजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्रमणि स्थितः ॥२०॥ न प्रहप्येत् इति ॥ न प्रहप्येत् प्रहर्षे न कुर्यात् प्रियं इटं प्राप्य लम्बा । न उद्विजेत् प्राप्य च अप्रियं अनिष्टं लब्ध्वा । देहमात्रारम. दर्शिनां हि प्रियाप्रियमासी हर्षविपादी कुवति, न केवलाामदर्शिनः, तस्य मियामियप्राप्त्यसम्भवात् । किंच--" सर्वभूतेषु एकः समः निदोपः आरमा" इति स्थिरा निर्विचिकित्सा धुद्धिः यस्य सः स्थिरबुद्धिः असं- मूढः संमोहबर्जितश्च स्यात् यथोक्तब्रह्मवित् ब्रह्मणि स्थितः, अकर्मकृत् सर्वकर्मसंन्यासी इत्यर्थः ।। २० ।। किं च, बह्मणि स्थितः- वाहास्पर्शेप्यसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा मुखमक्षयमश्रुते ॥ २१ ॥ . बाघ इति ।। बाह्यस्पर्शपु बाह्याश्च ते स्पर्शाश्च बाह्यस्पर्शाः, स्पृश्यन्ते इति स्पर्शाः शब्दादयो विपया,तेषु बाह्यस्पशेषु असक्तः आस्मा अन्तःकरणे यस्य मः अयं असतारमा विषयेषु प्रीतिवर्जितः सन् विन्दति लभते आरमनि यत् सुख तत् विन्दति इत्येतत् । स ब्रह्मयोग: युक्तात्मा ब्रह्मणि योगः समाधिः ब्रह्मयोगः, तेन ब्रह्म योगेन युक्तः समाहितः तस्मिन् व्यापूतः आत्मा अन्तःकरणं यस्य स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा मुखं अक्षयं अश्नुते व्याप्नोति । तस्मात् बाह्यविषयमीतेः क्षाणकाया: इन्द्रियाणि निवर्तयेत् आत्मनि अक्षणमुखार्थी इत्यर्थः ॥२७ इतश्च निवर्तयत्- ·समाप्यभगवद्गीता [अ. ५. श्लो. २२ ये हि संस्पर्शजा भोगावयोनय एव ते। आद्यन्तवन्तः कोन्तेय न तेपुरमते बुधः ॥ २९॥ ये हि इति ॥ ये हि यस्मात् मंस्पर्शजाः विषयेन्द्रियसंपर्शम्यों जाना भोगा भुक्तयः दुःखयोनयः एव ते, अवियाकृतत्वात् । दृश्यन्त हि आध्यात्मिकानि दुःखानि सन्निमित्तान्येव । यया इह लोके तों परलोकेऽपि इति गम्यते, परशब्दात् । न मंसारे मुखस्य गन्धमावमपि अस्ति इति बुवा विषयमृगतृष्णिकाया. इन्द्रियाणि निवर्तयेत् । न केवलं दुःखयोनय एब, आयन्तवन्तः च-आदिः विषयेन्द्रियसंपोगो "भागानां, अन्तश्च नाद्वयोग एव; अतः आद्यन्तवन्तः अनिन्याः, मध्य क्षणभाविचात् इत्यर्थः। हे कौन्तेय, न तेषु भागेषु रमते बुधः विवेकी अवातपरमार्थतत्ता; अत्यन्त मूढानां एव हि विषयेषु रनिः दृश्यते, यथा पशुप्रभृतीनाम् ॥ २२॥ अयं च श्रेयोमार्गप्रतिपक्षी कटतमो दोपः मानर्थमाभि हेतुः इनिवारश्च इति तत्परिहारे यत्नाधिक्यं कर्तव्यं इति आह भगवान्- शकोनीदेव यः सोई प्राक् शरीरविमोक्षणात् । कामशोधाव वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥ शक्नोति इति ॥ शक्नोति उत्महते इहैव जीव यः सोहुँ म महितुं प्राक् पूर्व शरीरधिमोक्षणात् आ मरणात् इत्यर्थः। मरणमीमा- करणाव जीवतोऽवश्यंभावी हि कामक्रोधोद्भवा वेगा, अनन्तनिमित्तवान् हि सः इति पावन मरणं तानन शिसम्भणीय इत्यर्थः। काम:- घन्दियौनरप्राप्ने इटे विपये श्रूयमाणे हमर्पमाणे वा, अनुभूने सुखहेती, पा गाः तृष्णा- कामा; शोधच, आत्मनः प्रतिकूलपु दुःखहेतुपु दृश्यमानेषु श्रूयमाणेषु रमर्यमाणपु धा यो द्वेष. मः कोपा ता काम- कधी उदयो यस्प वेगस्य सः कामक्रोधोद्रवः वेगा। रोमाञ्चनमहष्ट- नेत्रवदनादिलिय अन्तःकरणमामरूपा सामोद्भव वेगः, गावभप- प्रस्वेदमंदीष्टपुटरकनेत्रादिलिङ्गः क्रोधादयो वेगा। तं कामकोधावं चंगे यः उत्सहते सहते सोई प्रमाहितुं स युक्तो पोगी सुखी व इह लोके नर॥१३॥ कधभूतश्च ब्रह्मणि स्थिता ब्रह्म प्राप्नोति इति । आह भगवान-

·२७
अ. ५ श्लो. २७] संन्यासयोगः
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्नथाऽन्तोतिरंव यः
स योगी नामनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥
य इति ॥ यः अन्तःसुखः अन्तः आत्मनि मुखं यस्य सः अन्त:-
'मुखः, तथा अन्तरेव आत्माने आरामः आरमग कोडा यस्प सः अन्त.
रारामः, तथा एव अन्तः पुत्र आत्मन्येव ज्योतिः प्रसाशो यस्य सः
अन्तज्योतिरेव, य: ईदृशः स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मणि निवृति मोक्षं
यह जीवन्नेव ब्रह्मभूतः सन् अधिगच्छति प्राप्नोति ॥ २४ ॥
.
लभन्ते ब्रह्मनिर्याणमृपयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥
लभन्ते इति ॥ लभन्ते ब्रह्मनिर्वाण मोक्षं पयः सम्पाटर्शिनः
संन्यासिनः क्षीणकल्मपाः क्षीणपापाः निदोपाः छिनद्वधाः छिन्नसाया:
यतात्मानः संयतेन्द्रियाः सर्वभूतहिते रताः मर्वेषां भृतानां हिते आनु-
कूल्ये रताः अहिंसका इत्यर्थः ॥२५॥
कामक्रोधयियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ।। २६ ॥
काम इति ॥ कामक्रोधधियुक्तानां कामश्च कोधश्च कामोधी
ताग्यां वियुक्तानां यतीनों मंन्यासिनां यतचेतसा मयतान्तकरणानां
अभितः उभयतः जीवतां मृनानां च ब्रह्मनिर्वाणं मोक्षो वर्तते, विदिता-
स्मनां विदितः ज्ञातः आत्मा येषां ते विदितास्मानः तेषां विदितात्मना
सम्यग्दर्शिनां इत्यर्थः ॥ २६॥
सम्यग्दर्शननिष्टानां संन्यासिनां सद्यःमुक्तिः उक्ता । कर्मयोगश्च
ईश्वरापितसर्वभावेन ईश्वरे ब्रह्मणि आधाय क्रियमाणः सत्वशुद्धि-
शानमाप्तिसर्वकर्मसंन्यासम्मेण मोक्षाय इात भगवान् पदे पदे अबवीत,
वक्ष्यति च । अथ इदानीं ध्यानयोगं सम्यग्दर्शनस्य अन्तरद्रं विस्तरेण
वक्ष्यामि इति तस्य सुत्रस्थानीयान् श्लोकान् उपदिशति स्म-
स्पीन कृत्वा बहिर्वाह्यान् चक्षुश्चैवान्तर भुवोः ।
प्राणापानी समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणी ॥ २७॥

·[अ.भो.. सभाष्यभगवद्रीता कचन कश्चिदपि कर्मी योगी समाधानवान् भवति, न सम्भवतीत्यर्थः, फलसंकल्पस्य चित्तविक्षेपहेतुत्वात् । तस्माद यः कश्चन कर्मी संन्यस्त- फलसकरुपः भवेत् स योगी समाधानवान् अविक्षिप्तचित्तः भवेद, चिच- विक्षेपहेतोः कलसंक्पस्य संन्यस्तत्वात् इति अभिमायः ॥२॥ एव परमार्थसंन्यासकर्मयोगयोः कीदारकं संन्याससामान्य अपेक्ष्य 'यं सन्यासमिति प्राहुर्योग त विदि पाण्डव' इति कर्मयोगस्य स्तुत्यर्थं सम्पासत्व उक्तम् । प्यानयोगस्य फलनिरपेक्षः कर्मयोगो वहि- रङ्गसाधनं इति तं सन्यासस्वेन स्तुत्वा अधुना कर्मयोगस्प भ्यानयोग- साधनत्व दर्शयति- आरुरुक्षोर्मुनर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥३॥ आरुरुक्षोः इति ॥ आरुरुक्षोः आरोदु इच्छन:-अनारूदस्य, म्यानयोग अवस्थातु अशक्तस्यैव इत्यर्थः । कस्य तस्य आरुरुक्षोः। मुने, फर्मफटसंन्यामिन इत्यर्थः।कि आरुरुक्षोः योगम् । कर्म कारणं साधन उच्यते । योगासढस्य पुनः तस्येव शमः उपशमः सर्वकर्मभ्यः निवृतिः कारण, योगारुढस्य साधनं उच्यते इत्यर्थः । यावयावत् कर्मग्यः उपरमते, तावचावत् निरापासस्य जितेन्द्रियस्प चित्तं रामाधी. पते । तथा सति स झटिति योगास्टो भवति । तथा चोक्तम् ध्यासेन- "नेतारज्ञ माक्षणस्यास्ति वित्तं यधकता समता सत्यता च । शी स्थितिर्दण्डनिपानमा ततस्ततश्वोपरमःकियाम्प"[शांप १७५.३८] इति ॥३॥ अथ बदानी कदा योगारदो भवति इति । उच्यते- यदा हि नेन्द्रियायेषु न कर्मस्वनुपज्जते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगासवस्तदोच्यते ॥४॥ यदा इति ॥ यदा समाधीयमानचित्तो योगी हि इन्द्रियार्येषु इन्द्रियाणां अर्थाःशन्दादयः तेषु इन्द्रियार्थेषु कर्मसुचनित्यनैमित्तिकमाम्यप्रतिषिदेषु प्रयोजनाभावपुरा नअनुपज्जते अनुषहूं पर्तव्यताबुद्धि न करोतीत्यर्थ:- सर्वसंकल्पसंन्यासी सर्वान संकल्पान् इहामुत्रार्थकामहेतून संन्यास .

·अ. ६. लो. ५] ध्यानयोगः शीलं अस्येति स सर्वमंकल्पसंन्यामी योगारूढः, प्रानयोग इत्येतत्, तदा तम्मिन् कालं उच्यते । 'सर्वसंकल्पसंन्यासी' इति वचनात् साँश्व कामान् सर्वाणि च कर्माणि सन्यमेत् इत्यर्थः । संकल्पमूला हि सर्वे " . . " मंकल्पमूलक कामो वै यज्ञाः मंकल्पसंभवाः" [मनुस्मृ.२१ काम जानामि ते मूल संकल्पात्किल जायसे । न त्वां संकल्पयिष्यामि ममूलो न भविष्यमि" ॥ [शां.प.१७७.२५] इत्यादिस्मृतेः। मर्वकामपरित्यागे च सर्वकर्मसंन्यासः सिद्धो भवति स यथाकामो भवत्ति तस्कनुर्भवति, यस्कनुर्भवति तरकर्म कुरुते " [बृ. उ.४ ४.५] इत्यादिश्रुतिभ्यः, यद्यद्धि कुरुते जन्तुः तत्तत् कामस्य वेष्टितम् ॥ [ मनुस्मृ.२.४. ] इत्यादिस्मृतिभ्यश्च । न्यायाचनहि सर्वसंकल्पसंन्याने कश्चित् स्पन्दि- तुमपि शकः । तस्मात् 'सर्वसंकल्पसंन्यासी' इति वचनात् सर्वान् कामान् सर्वाणि च फर्माणि त्याजयति भगवान् ॥ ४॥ यदा एवं योगारूदा तदा तेन आरमा आरमना उद्धृतः भवाते ससारानर्थवातात् । अत:- उद्धरेदारमनाऽऽस्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव धामनो वन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥५॥ उचरेत् इति ।। उद्धरेत् मंमारमागरे निमग्नं आत्मान आस्मना ततः उत् ऊन-तरेत्-उद्धरेत् योगारूढतां आपादयेत् इत्यर्थः । न आत्मानं अव- सादयेत् न अधः नयेत् (न अधः गमयेत् । आत्मैव हि यस्मात् आत्मनः वन्धुः । म हि अन्यः कश्चित् बन्धुः यः संसारमुक्तये भवति । बन्धुरापि तावत् मोक्ष प्रति प्रतिकूल पब, मेहादिबन्धनायतनत्वात् । तस्मात् युक्त अवधारणं आत्मैव धात्मनो बन्धुः। इति । आत्मैव रिपुः शत्रुः । यः अन्यः अपकारी बाह्यः शवः सोऽपि आरमप्रयुक्तः एव इति युक्तमेव अवधारणं 'आग्मैव रिपुरात्मनः' इति ॥५॥ आरमैव बन्धुः, आत्मैव रिपुः आत्मनः इत्युक्तम् । तत्र किंलक्षण: आरमा आत्मनो बन्धुः! किंलक्षणो वा आमा आरमना रिपुः इति । , .

·सभाप्यमगीता [अ.सो.. वन्धुरारमात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्व बनेंतारमेव मात्रुवत् ॥ ६॥ बंधुः इति । बन्धुः आत्मा आत्मनः तस्य नस्य आत्मनःस आत्मा चन्यु येन आत्मना आत्मैव जित, आत्मा कार्यकरणसपातो येन वशी- कृत', जिनन्द्रिय इत्यर्थः। अनात्मन नु अजितात्मनः नु शत्रुत्वे शत्रु भावे वर्तत आरमैव शत्रुवत्, यथा अनात्मा शवः आगमनः अपकारी, तथा आश्मा आत्मनः अपार दर्तत इत्यर्थः।। ६॥ जितात्मनः प्रशान्तस्य परमामा समाहितः। शीतोष्णमुरादुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥७॥ जितारमनः इति ॥ जिताम्मनः कार्यकरगमंधात आत्मा जितो येन मानितारमा तस्य जितात्मनः, प्रशान्तस्य उपशान्तम्प [ प्रमजान्तः- करणस्य मतः मंन्यासिनः] परमात्मा समाहितः माक्षात् आग्मभावन वतने हाय:। किच-गीतोष्णमुखखेषु तथा माने अपमाने प मानापमानयोः पूजापरिमवधाः समः स्यात् ॥७॥ मानयितांनतृप्नारमा फूटस्था विजितेन्द्रियः। युक्त रयुच्यते योगी समलोटाश्मकामनः ॥८॥ सानाति ॥ हानायमानतृप्तामा जाने शायोनपदार्थानो परिक्षाने, विज्ञानं तु शासनो ज्ञानानां नयैव स्वानुभवकरणं, तान्यो सानविज्ञानाम्पा नमः मंजानालंपायपः आग्मा अन्तःकरणं यस्य मा ज्ञानविज्ञानतृमात्मा कुटम्यः अमरप्पा, भवान इत्यर्थः, विजितेन्द्रिय च । यदशा, युका ममाहिनः इति म उचाने क्यने । म योगी समलोमाश्मकामना लोटा- इमकाक्षनानि समानि यस्य मःममग्रीधाश्मपाश्चनः ॥ ८॥ मुद्रन्मित्राणुदासीनमध्यस्थडेप्यमन्धुपु । साधुप्यपि च पाप समद्धिमिलिप्यते ॥९॥ सुएन् इति । 'मुदत' न्यादिसोग एक पदम् । मुहन इति प्ररगुपकार अनेरा उपरना, मित्र बेहवान्, अरिः शव, उदासीन न कायचित् परं भजन, मायस्थः पो विरुयोः उभयोः हितेपी, प्यः आग्मनः अप्रिया, बन्धुः ममापी स्पेनेषु साधुषु शाक्षानुवर्तिपुमपि ·अ.६. लो. १२] ध्यानयोगः १०५ व पापेषु प्रतिषिहकारिषु सर्वेषु एतेषु समबुद्धिः ". का किंफर्माण इति अग्यानबुद्धिः इत्यर्थः । विशिष्यते-'विमुच्यते' इति पाठान्तरम- योगादानां सर्वेषां अयं उत्तम इत्यर्थः ॥९॥ अत एवं उत्तमफलप्राप्तये- -योगी युनीत सततं आत्मानं रहसि स्थितः। एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥१०॥ योगीति ॥ योगी ध्यायी युक्षीत समादध्याद सततं सर्वदा आत्मानं अन्तःकरण रहसि एकान्त गिरिगुहादौ स्थितः सन् एकाकी असहाय:-रहास स्थितः एकाकी च ' इति विशेषणात् संन्यास कृत्वा इत्यर्थ:-यतचित्तात्मा चित्तं अन्तःकरणं आत्मा देहश्च संयती यस्य सः यतचित्तात्मा, निराशीः वीततृष्णः अपरिग्रहः परिग्रहरहित. नत्यर्थः । संन्यासित्वेऽपि स्यक्तरार्वपरिग्रहः सन् युभीत इत्यर्थः ॥ १० ॥ अथ इदानी योगं युानस्य आसनाहारावहारादीनां योगसाधन. खेन नियमो धकन्या, मातयोगस्य लक्षण, तत्कलादि.च, इत्यत आ. रम्यते । तब आसनमेव तावत् प्रथम उच्यते- शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमारमनः । नात्युच्छित नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥ शुचौ इति ॥ शुचौ शुद्ध विविक्त स्वभावतः संवारतो वा, देशे स्थाने प्रतिष्ठाप्य स्थिरं अचलं आत्मनः आसन नात्युच्छ्रितं नातीय उच्छितं न अपि अतिनीचं, तञ्च चैलाजिनकुशोत्तरं चलं अजिन कुशाश्च उत्तरे यस्मिन् आसनं तत् आसनं चैलाजिनकुशोत्तरम् 1 पाठ. क्रमाद विपरीतः अत्र कमः कैलादीनाम् ॥ ११ ॥ प्रतिष्ठाप्य किम् -- तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युञ्जयाधोगमात्मविशुद्धये ॥ १२ ॥ तत्र इति । तत्र तस्मिन् आसने उपविश्य योगं युभचार- कधं !- सर्व विषयेग्यः उपमहत्य एकायं मनः छत्वा यतचित्तेन्द्रिय क्रिया चित्तं च इन्द्रियाणि च चित्तेन्द्रियाणि तेषां क्रिया संयता यस्य सः यतचित्तन्दियक्रियः । स किमर्थ योग युअचात् इति । आह-- ·[अ.प.म्लो.१५ समाष्यभगवद्गीता आत्मविशुद्धये अन्तःकरणस्य विशुद्धचर्थे इत्येतत् ।। १२ ॥ बाह्यं आसनं उक्त, अधुना शरीरस्य धारणं कथं इति उच्यते- समं कायशिरोग्रीवं धारयनचलं स्थिरः। संप्रेक्ष्य मासिकामं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥१३॥ समं इति ॥ समं कायशिरोग्रीवं कायश्च शिरश्च ग्रीवा च फायशिरोग्रीवं तत् सर्म धारयन् अवलं च । मम धारयतः चलनं संभवाते, अतः विशिनाटे-अचलं इति। स्थिरः स्थिरो भूत्वा इत्यर्थः । स्वं नासिकायं संमेश्य मायक प्रेक्षणं दर्शनं कृत्वा इव इति वशब्दो लुमः प्रष्टव्यः । न हि स्वनामिकाप्रमंप्रेक्षणं इह विधित्मितम् । किं तर्हि चक्षुः हटिमनिपातः । म च अन्तःकरणसमाधानापेक्षः विवक्षितः । स्वनासिकानसंप्रेक्षणमेव चेत् विवक्षितं, मनः तत्रैव समाधी- येत, न आस्मनि । आत्मनि हि मनमः ममाधानं वक्ष्पति 'आत्मसंस्थं मनः मा[६.२५] इति । तस्मान वशन्दलोपेन अक्षणोः दृष्टिसंनिपातः एव 'संप्रेक्ष्य' इत्युपते । विशध अनवलोकयन दिशां च अवलोकन अन्तरा अकुर्वन् इत्येतत् ॥ १३ ॥ किच- प्रशान्तारमा विगतभी ब्रह्मचारिजते स्थितः। मना संयम्य मञ्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥१४॥ प्रशान्त इति ॥ प्रशान्तात्मा भण शान्तः आत्मा अन्तःकरणं परप सोऽयं मशान्तात्मा, विगतभीः विगतभयः, ब्रह्मचारिबते स्थितः ब्रह्मचारिणो व्रतं ब्रह्मचारिखतं ब्रह्मचर्य गुरुशुश्रूषाभिक्षानमुक्त्यादि तस्मिन् स्थितः, तदनुष्टाता भवेत् इत्यर्थः । किञ्च-मनः संयम्य मनसः मृत्ती उपसंहृत्य इत्येतन, मञ्चित्तः माय परमेश्वरे चित्तं यस्य सोऽयं मशितो युक्ता ममाहितः मन् आसीत उपविशेन् । मत्परा,अहं परो यस्य सोऽयं मसरो भवति । कश्चित् रागी स्त्रीचित्ता, न तु खियं एव पर- वेन ग्रहाति । किं लोहे। राजानं, महादेवं वा । अयं तु मरित्तो मात्पर॥१४॥ अपादानी योगफलं उच्यते- - ·अ. ६. सो.१७ ध्यानयोगः १०७ युअनेचं संदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः। शान्ति निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥१५॥ युअन् इति ॥ गुञ्जन समाधान कुर्वन् एवं यथोक्तन विधानेन सदा आत्मानं सर्वदा योगी नियतमानसः नियतं संयत मानसं मनी यस्य सोऽयं नियतमानसः शा"त उपरति निर्वाणपरमां निर्वाण मोक्षः तत्परमा निष्ठा यस्याः शान्ते सानिर्वाणपरमाता निर्माणपरमा मत्संस्था मधीनां अधिगच्छति प्राप्नोति ।। १५ ।। इदानी योगिनः आहारादिनियमः उच्यते- नात्यातस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनभितः। न चातिस्त्रमशीलस्य जाग्रतो मैव चार्जुन ॥१६॥ नेति। न अत्यनतः आत्मसंमितं असपरिमाणं अतीत्यामतः अत्यभतान योगः अस्ति । न च एकान्त अनभतः योगः अस्ति। यदु ह वा आत्मसंमितं अन्नं तवति, तन्न हिनस्ति, यद्भूयो हिनस्ति तद यह कनीयो न तवति ' [शत.बा ९.२.१.२] इति श्रुतेः। तस्माद योगी न आत्मसम्मितात् अन्नात् अधिकं न्यूनं वा अभीयात् । अथ वा-योगिनः योगशाने परिपठिताद अन्नपरिमाणात् अतिमात्र अत: योगः नास्ति । उक्त हि- अर्ध सत्यक्षनानस्य तृतीयमुदकस्य च । वायोः सञ्चरणार्थं तु चतुर्थमवशेषयेत् ॥[1] इत्यादिपरिमाणम् । तथा-नच अतिस्वमशीलस्य योमो भवति, नैव च अतिमात्र जाग्रतो योगो भवनि च अर्जुन ॥१६॥ कथं पुनः योगः भवति इति । उच्यते- युक्ताहारविहारस्य युकचेष्टस्य कर्मसु । एकस्वभावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७॥ युक्त इति ॥ युकाहारविहारस्य आहियते इति आहारः अनं, विहरणं बिहारः पादक्रमः, तौ युक्ती नियतपरिमाणो यस्य सः युक्ताहार- विहार तस्य तथा युक्तचेष्टस्य [अन्या च ] युक्ता नियता चेष्टा यस्य कर्मसु तस्य ; तथा युक्तस्वनावबोधस्य युक्तौ दिपश्च अवधिश्च ती नियतकालौ यस्य तस्य, युक्ताहारविहारस्य सुपंचरय कर्म- .

·[अ.६. लो.. समाप्यभगवद्गीता स्वमायबोधस्य योगिनो योगा भवति दुःखहा दुःखानि सर्वाणि हन्तीति दुःखहा सर्वसमारदुःखक्षपकृत् योगः भवति इत्यर्थः ॥ १७ ॥ अथ अधुना कदा युक्तो भवति इति उच्यते- यदा चिनियतं चित्तं आत्मन्येवावतिष्ठते। निस्टहा सर्वकामेभ्यो गुक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८॥ यदा इति॥यदा विनियतं विशेषेण नियतं संयतं एकाग्रता आप चित्तं हिस्सा बाह्याथचिन्तां आत्मन्येव केवले अवतिष्ठते, स्वास्मेनि स्थितिं लभते इत्यर्थः । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः निर्गता दृष्टादृष्टविषयेभ्यः स्पृहा तृष्णा यस्य योगिनः स युक्तः समाहितः इत्युच्यते तदा तस्मिन् काले ॥१८॥ तस्य योगिनः ममाहितं यत् चिनं तस्य उपमा उच्यते- यथा दीपो निवातस्यो नङ्गते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युनतो योगमात्मनः॥ १९ ॥ यथा इति॥यथा दीपः प्रदीप:निवातस्यः निवाते वातवर्जिते स्थाने स्थिती न इस म चलति, सा उपमा उपमीयते अनया इत्युपमा योगहः चिनप्रचारदाशीभिः स्मृता चिन्तिता योगिनो यतचित्तस्य संयतान्त:- करणस्य युनतो योग अनुतिष्टतः आत्मनः समाधि अनुतिष्ठतः इत्यर्थः॥ १९॥ पर्व योगाभ्यासबलात् एकाग्रीभूतं निवातमदीपकल्पं सत्- यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनाऽऽ-मानं पश्यनाम्मनि तुप्यति ।। २० ।। यत्र इति ॥ यत्र यस्मिन् काले उपरमते चित्तं उपरति गच्छति निरुद्धं निवारितं मर्वता निवारितप्रचारं योगसेवया योगानुष्ठानेन, यत्र चैव यस्मिश्च काले आत्मना समाधिपरिशुद्धन अन्तःकरणेन आत्मानं परं चैतन्यं मर्वतो ज्योतिःस्वरूपं पश्यन् उपलभमानः स्व एव आत्मनि तुयति तुष्टिं भजते ॥ २० ॥ किच- सृग्यमात्यन्तिकं यत्तगुद्धियाह्यमतीन्द्रियम् । वत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥२१॥ ।

·अ.६ श्लो, २४] ध्यानयोगः सुखं इति ॥ मुखं आत्यन्तिकं अत्यन्तमेव भवति इत्यायन्तिकं अनन्तं इत्यर्थः, यत् तत् बुद्धिग्राह्यं बुद्धचैव इन्द्रियनिरपेक्षया गृह्यते इति बुद्धिग्राह्य अतीन्द्रियं इन्द्रियगोचरातीतं अविषयजनितं इत्यर्थः, वेति तत् ईदृशं मुखं अनुभवति यत्र यस्मिन् काले, न च एव अयं विद्वान् आत्मस्वरूपे स्थितः तस्मात् नैव चलति तत्त्वतः तत्वस्वरूपाद न प्रच्यवते इत्यर्थः॥२१॥ यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः। यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥२२॥ य इति ॥ यं लब्ध्या यं आत्मलाभ लब्ध्वा प्राप्य च अपरं लाभ [अन्यत् ] लाभान्तरं ततः अधिकं अस्ति इति न मन्यते न चिन्तयति। किंच-यस्मिन् आत्मतत्त्वे स्थितः दुखेन शम्रनिपातादिलक्षणेन गुरुणा महता आपन विचाल्यते ॥ २२ ॥ 'यत्रोपरमते [६.२० ] इत्यारभ्य यावद्भिः विशेषणः विशिष्ट आत्मावस्थाविशेषः योग उक्त:- तं विद्याहुःखसंयोगवियोग योगसंशितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विष्णचेतसा ॥२३॥ तं इति। ते विद्यात् विजानीयात् दुखसंयोगवियोग दुवैः संयोगः दुःखसंयोगः, तेन वियोगः दुःखसंयोगायोगा, तं दुःखसंयोगवियोगं योग इत्येव संज्ञितं विपरीतलक्षणेन विद्यात् विजानीयात् इत्यर्थः। योगफलं उपसंहृत्य पुनः अन्वारम्भेण योगस्य कर्तव्यता उच्यते निश्चया. निर्वेदयोः योगसाधनत्वावधानार्थ-स यथोक्तफलो योगः निश्चयेन अभ्यवसायेन योक्तव्यः अनिर्षिण्णचेतसा न निर्विणं अनिविणं- किं तत् !-चेतः तेन निवेदरहितेन चेतसा चित्तेन इत्यर्थः ॥२३॥ किञ्च- संकल्पप्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वानशेषतः। मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥ संकल्प इति ॥ संकल्पप्रमवान् संकल्पः प्रभवः येषां कामाना ते संकल्पमभवाः कामाः तान त्यक्त्वा परित्यज्य सर्वान् अशेषतः निपेन। - ·[अ.सौ.२० सभाष्यभगवद्गीता किं च-मनसैव विवेकयुक्तेन इन्द्रियग्राम इन्द्रियसमुदाय विनियम्य नियमनं कृत्वा समन्ततः ममन्तात् ।। २४॥ शनैःशनैरुपरमेहुद्धया धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्या न किञ्चिदपि चिन्तयत् ॥ २५ ॥ शनैः इति ॥ शनैः शनैः न सहसा उपरमेत् उपरति फुर्यात्-कया -बुद्धचा किंविशिष्टया!-भूतिगृहीतया कृत्या धैर्येण गृहीतथा धैर्येण युक्तया इत्यर्थः । आत्मसंस्थं आत्मनि संस्थितं " आत्मैव सर्व न ततः अन्यत् किञ्चित् अस्ति" इत्येवं आस्मर्मस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिवपि चिन्तयेत् । एप योगस्य परमः विधिः ॥ २५ ॥ तत्र एवं आत्मसंस्थं मनः क प्रवृत्तो योगी- यतो यतो निश्चरति मनश्चंचलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥२६॥ यतः इति ॥ यतो यतः यस्मायस्गाद निमित्तात् शब्दादःनिशरति निर्गठति स्वाभाविकदोषात् मनः चंचलं अत्यर्थं चल, अत एव अस्थिरं, ततस्ततः तस्मात्तस्मात् शब्दांदा निमित्ताद नियम्य तत्तलिमिनं याथारम्य. निरूपणेन आभासीकृत्य वैराग्यभावनया च एतत् मनः आत्मन्येव वशं नयेत् आत्मवश्यतां आपादयेत् । एवं योगाभ्यासबलात् योगिनः आत्मन्येव प्रशाम्यति मनः ॥२६॥ प्रशान्तमनसं धेने योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजलं ब्रह्मभूतमकल्मपम् ॥ २७ ॥ प्रशान्त इति ॥ प्रशान्नमनसं प्रकर्षेण शान्तं मनः यस्य सः प्रशान्त. मनाः तपशान्तमनसं हि एनं योगिनं सुखं उत्तम निरतिशयं उपैति उपगच्छति शान्तरजसं प्रक्षीणमोहादिक्लेशरजसं इत्यर्थः,ब्रह्मभूतं जीव- मुक्तं "ब्रह्मेव सर्व " इत्येवं निश्चयवन्तं ब्रह्मभूतं अकल्मपं धर्माधर्मा- दिवर्जितम् ॥ २७॥ युअमेव सदाश्रमानं योगी विगतकल्मपः । सुरलेन ब्रह्मसंस्पर्श अत्यन्तं सुखमश्नुते ॥२०॥ युभन् इति ॥ युसन एवं यथोक्न मेण योगी योगान्तराप- शितिः सदा सर्वदा आम्मान विगतकल्मषा विगतपापा, सुखेन अमा- ·. अ.६. श्लो. ३२१ ध्यानयोगः पासेन ब्रह्मसंस्पर्श ब्रह्मणा परेण संस्पर्शी यस्य तत् पक्षसंस्पर्श (सखं अत्यन्तं अन्तमतीत्य वर्तते इति ] अत्यन्त उत्कृटं निरतिशयं सुखं अश्नुते व्यामोति ॥ २८॥ इदानी योगस्य यत् फलं ब्रौकत्वदर्शनं सर्वसंसारविच्छेदकारणं तत् प्रदश्यते-- सर्वभूतस्थमारमान सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तामा सर्वत्र समदर्शनः ॥२९॥ सर्व इति । सर्वभूतस्थं सर्वषु भूतेषु स्थितं स्वं आत्मानं सर्व- भूतानि च आत्मनि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि च सर्वभूतानि आत्मनि पकतां गतानि ईक्षने पश्यति योगयुक्तामा समाहितान्तःकरणः मन् सत्र समदर्शनः सर्वेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु विषमेषु सर्वभूतेषु समं निर्विशेष ब्रह्मात्मैकत्वविपयं दर्शनं ज्ञानं यस्य स सर्वत्र समदर्शनः॥२९॥ पतस्य आत्मैकत्वदर्शनस्य फलं उच्यते- यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वच मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥३०॥ य इति ॥ यो मां पश्यति वासुदेवं सर्वस्य आत्मानं सर्वत्र सर्वेषु भूतेषु सबै च ब्रह्मादेभूतजातं मयि सर्वात्मनि पश्यति, तस्य एवं आत्मकत्वदर्शिनः अहं ईश्वरो न प्रणश्यामि न परोक्षतां गमिष्यामि । सच मे न प्रणश्यति म च विदान मे मम वासुदेवस्य न प्रणश्यति न परोक्षो भवति, तस्य च मम च आस्मैकरवात्। स्वात्मा हि नाम आत्मनः भकाशः [मियः एव भवति ॥ ३० ॥ यस्मात् च अहमेव सर्वाम्मैकत्वदर्शी इत्येतत् पूर्वश्लोकार्थ सम्पम्- दर्शनं अनूय तत्फल मोक्षः अभिधीयते-- सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः। सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी माये वर्तते ॥ ३१ ॥ सर्व इति ॥ सर्वथा सर्वप्रकारैः वर्तमानोऽपि सम्यग्दर्शी योगी माय वैष्णवे परमे पदे वर्तते, नित्यमुक्त एव सः, न मोक्ष प्रति केन- चित् प्रतिबध्यते इत्यर्थः ॥३१॥ d किष अन्यत्- ·[अ.६.को. . समाप्यमंगवद्गीता. आरमौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । मुघ या यदि या दु:खं स योगी परमो मतः॥ ३२॥ आरमौपम्येन इति ।। आरमौपम्येन आरमा स्वयमेव उपमीयने अनया इति उपमा तस्या उपमाया भाव औपम्पम् तेन आरमौषम्येन सर्वत्र मर्वभूतेषु समं तुल्यं पश्यति यः अर्जुन। म च किं ममं पश्यति इति ! उच्यते-यथा मम सुखं इष्टं तथा सर्वप्राणिनां मुखं अनुकूलम् । वा. शन चार्थे । यदि या पच दुवं मम प्रतिकृठं अनिटं यथा, तथा मर्व- प्राणिनां दुःखं अनिटं प्रतिकूलं इत्येवं आग्मौपम्येन सग्वदुःख अनुकूल. प्रतिकूल तुल्यतया मर्वभूतेषु समं पश्यति, न कस्यचित् मतिकूलं आचर. ति, अहिंसक इत्यर्थः । यः एवं अहिंसकः सम्यग्दर्शननिष्ठः स योगी परमा उत्कृष्टः मतः अभिमेतः सर्पयोगिनां मध्ये ॥ ३२ पतस्य यथोकरय सम्यग्दर्शनलक्षणस्य योगस्य दुःखमंपायतां आलक्ष्य शुभूपुः[ धुवं ] तत्मामयुपायं अर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच- 'योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन। एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थिति स्थिराम ॥३३॥ योऽयम् इति ।। यः अयं योगः त्वया प्रोक्तः साम्येन ममावेन हे मधुसूदन एतस्य योगस्य अहं न पश्यामि नोपलभे, चञ्चलस्यात् मनसा-कि-स्थिरां अचलां स्थितिम् ॥३३॥ प्रसिद्ध पसत्- चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवहृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥ चनलं इति ॥ चञ्चल हि मनः कृष्ण। 'कृष्ण' इति कृपतेः दि- लेखनार्थस्य रूपम् । भक्तजनपापादिदोषाकर्षणात् कृष्णः, तस्य संवृद्धि हे कृष्ण । हि यस्मात् मनः चंचलं न केवलं अस्पयं चञ्चलं, प्रमाथि र प्रमथनशीलं, प्रमध्नानि शरीरे इन्द्रियाणि च विक्षिपत् सत् परवशी- करोति । किंच-बलवत् प्रबलं, न फेनचित् नियन्तुं शक्यं, दुर्निवार- स्वात् । किन-दं तन्तुनागवत् अच्छेयम् । तस्य एवंभूतस्य मनसः ·“ म. ६. श्लो. ३७] ध्यानयोगः ११३ अहं निग्रहं निरोध मन्ये वायोरिव यथा वायोः दुष्करो निरोधः नतोऽपि मनसः दुष्करं मन्ये इत्यभिप्रायः ॥ ३४ ॥ श्रीमगवानुवाच --एव एतत् यथा बीपि- श्रीभगवानुवाच- असंशयं महाबाहो मनो दुनिग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥ असंशयं इति ॥ असंशयं नास्ति संशयो हे महावाहो मनी दुनिग्रहं चलं" इत्यत्र । किन्तु अभ्यासेन तु, अभ्यागी नाम चित्तभूमी कस्यांचित् समानमत्ययावृत्तिः चित्तस्य । वैराग्येण, बराग्यं नाम दृष्टादृष्टेष्टभोगेषु दोपदर्शनाभ्यासात् वतृष्ण्यम् । तेन च घराग्येण गृह्यते विक्षेपरूपः प्रचारः चित्तस्य । एवं तन् मनः गृह्यते निगृह्यते निरुदयते इत्यर्थः ।। ३५ ॥ यः पुनः असं यतात्मा, तेन- असंयतात्मना योगो दुप्पाप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवामुमुपायतः ।। ३६ ॥ असंयतात्मना इति ॥ असंयतात्मना अभ्यासवरायाभ्यां अमं. यत आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयं असंयतास्मा तेन असंयतात्मना योगो टुष्प्रापः दुःखेन प्राप्यते इति मे मतिः । यस्तु पुनः वश्यात्मा अभ्यासवैराग्याभ्यां वश्यावं आपादितः आत्मा मनः यस्य सः अयं घश्यात्मा तेन यस्यात्मनातुयतताभूयोऽपि प्रयत्नं कुर्वता शक्यः अवाप्नु योगः उपायतः यथोक्तात् उपायात् ।। ३६ ॥ तत्र योगाभ्यासाङ्गीकरणे न इहलोकपरलोकामिनिमित्तानि कर्माणि संन्यस्तानि, योगसिद्धिफलं च मोक्षसाधनं सम्यग्दर्शनं न प्राप्त इति, योगी योगमार्गात मरणकाले चलितचित्तः इति तस्य नाशं आशङ्कय अर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच-- अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाचलितमानसः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गति कृष्ण गच्छति ।। ३७ ।। अयतिः इति ।। अयतिः अप्रयलवान् योगमार्गे श्रद्धया आस्ति- ·[अ.६.लो.३, सभाप्यभगवद्गीता क्यबुवा च उपेतः योगात् अन्तकाले च चरित मानस मनो यस्य म चलितमानसः भष्टस्मृतिः सः अप्राप्य योगससिद्धि योगफलं सम्यम् दर्शनं को गति हे कृष्ण गच्छति । ॥३७ ।। कचिन्नोमयविभ्रश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिम्रो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८॥ कचित् इति ।। कञ्चित-किं न उभयविनमः कर्ममार्गात् योग- मार्गात् च विभ्रष्टः सन् छिन्नाभ्रमिव नश्यति, किंवा न नश्यति अप्रतिमा निराश्रयः हे महाबाहो विनूटः सत् ब्रह्मणः पथि ब्रह्म- प्रातिमार्गे ॥३८॥ एतन्मे संशयं कृष्ण छत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य च्छेत्ता नहुपपद्यते ॥ ३९ ।। एतत् इति ॥ एतत् मे मम संशयं कृष्ण च्छेत्तुं अपनेतुं अहंसि अदोपतः। त्वदन्यः त्वत्तः अन्यः ऋषिः देवो वा च्छेत्ता नाशयिता संशयस्य अस्य न हि यस्मात् उपपद्यते न संभवति । अतः त्वमेव च्छतुं अर्हसि इत्यर्थः ॥३९॥ श्रीभगवानुवाच- पार्थ नैवेह नामुत्र विनादास्तस्य विद्यते। न हि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गति तात गच्छति ॥ ४०॥ पार्थ इति ।। हे पार्थ नैव इह लोके नामुत्र परस्मिन् वा लोक विनाशः तस्य विद्यते नास्ति । माशो नाम पूर्वस्मात् हीनजन्मतिः। स तस्य योगभ्रष्टस्य नास्ति । न हि यस्मात् कल्याणकृत् शुभकृत कचिन दुर्गति कुस्मितां गति-हे तात तनोति आस्मानं पुत्ररूपेणेति पिता तात उच्यते; पितेव पुत्र इति पुत्रोऽपि सात प्रत्यंत ; शिष्योऽपि पुत्रवद इति अपुत्रोऽपि तात उच्यते-गच्छति॥४॥ कि तु अस्प भवति। प्राप्य पुण्यकृतां लोकान् उपित्वा शाश्वती समाः। शुर्वानां श्रीमनां गेहे योगनटोऽभिजायते ॥४१॥ प्राप्य इति ॥ योगमागे प्रवृत्तः मंन्यासी~गामाव-प्राप्य मरवा पुण्यकर्ता अश्वमपादियानिनां लोकान् तब च उपित्या वास ·अ.६. श्लो. ४५] ध्यानयोगः ११५ अनुभूय शाश्वती नित्याः समाःसंवत्सरान्, तद्भोगक्षयेशुचीनां यधोक्त- कारिणां श्रीमतां विभूतिमतां गेहे गृहे योगभ्रष्ट अभिजायते ॥४१॥ अयया योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतर लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥ अथ इति ॥ अथवा श्रीमता फुलात् अन्यस्मिन् योगिनामंव दरि- दाणां कुले भवति जायते धीमतां बुद्धिमताम् । एतत् हि जन्म, यत् दरिद्राणां योगिनां कुले, दुर्लभतरं दुःखलभ्यतरं पूर्व अपेक्ष्य लोके जन्म यत् ईदृशं यथोक्तविशेषणे कुले ॥४२॥ यस्मात् च- तत्र तं वुद्धिसंयोग लभते पौदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥ तब इति ॥ तत्र योगिनां फुले त बुद्धिसंयोग बुद्ध्या मंयोग लमंत पौर्वदेहिकम् पूर्वस्मिन् देहे भवं पौर्वदेहिकम् । यतते च प्रयत्न च करोति ततः तस्मात् पूर्वकृतात् संस्कारात् भूयः बहुतरं संसिद्धी संसिद्धिनिमित्तं हे कुरुनन्दन ॥४३॥ कथं पूर्वदेहबुद्धिसंयोग इति । तदुच्यते- पूर्वाभ्यासेन तेनैव द्रियते ह्यवशोपि सः। जिज्ञासुरपियोगस्य गन्दब्रह्मातिवर्तते ॥४४॥ पूर्वाभ्यासेन इति ॥ यः पूर्वजन्मनि कृतः अभ्यामः सः पूर्वी- भ्यासः, तेनैव बलवता वियते मंमिद्धी हि यस्मात् अवशोऽपि सः योगभ्रष्टः; तेन कृतं चेत् योगाभ्यामशात् मंस्कारात् बलवत्तरं धर्मादि. लक्षणं कर्म, तदा योगाभ्यासजनितेन संस्कारेण आद्रियते । अधर्मः चेत् बलवत्तरः कृतः, तेन योगजोऽपि संस्कारः अभिभूयन एव, तत्क्षये तु योगजः संस्कारः स्वयमेव कार्य आरमते, न दीर्घकालस्थस्थापि विनाशः तस्य अस्ति इत्यर्थः । अतः जिज्ञामुराप योगस्य स्वरूपं ज्ञातुं इच्छन् अपि योगमार्गे प्रवृत्तः-संन्यासी योगभ्रष्टा, सामथ्यात्-सोऽपि शब्द- ब्रह्म वेदोक्तकर्मानुष्ठानफलं अतिवर्तते अतिकामति-अपाकरिष्यति किमुत बुद्धवा या योगं तन्निष्टः अभ्यासं कुर्यात् ॥४४॥ कुतश्च योगित्वं श्रेयः इति ?-

·११६
सभाप्यमगवद्गीता
[अ. ६. सो.३५
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्विषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धः ततो याति परां गतिम् ॥४५॥
प्रयत्नात इति । प्रयत्नात् यतमानः, अधिकतर यतमान इत्यर्थः।
नत्र योगी विद्वान संशुद्धकिल्विषः विशुद्धकिल्बिषः संशुद्धपापा अनेक-
जन्मसंसिद्धः अनेकेषु जन्मस किञ्चिस्किश्चित् मंस्कारजातं उपचित्य
तेन उपचितेन अनेकजन्मकृतेन संसिद्धा अनेक जन्मसिद्ध ततः सम्प
सम्यग्दर्शनः सन् याति परां प्रकृष्टां गतिम् ।।४५॥
यस्मात् एवं तस्मात्-
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिम्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ।। ४६ ॥
तपस्विभ्यः इति ॥ तपस्विभ्यः अधिकः योगी, शानिभ्योऽपि,
तानं अत्र शायार्थपाण्डित्यं, तदन्दयोऽपि मतः जातः अधिकः श्रेष्टः इति ।
कार्मभ्यः, अग्निहोत्रादि कर्म, तदन्यः अधिकः योगी विशिष्ठः। तस्मात्
योगी भव अर्जुन ॥ ४६॥
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनांतरात्मना ।
श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ।। ४७ ।।
इति श्रीमहाभारत शतमाहस्रया संहितायां वैयासिक्यों भीष्म-
पर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ध्यानयोगो नाम पठोऽध्यायः॥६॥
योगिनाम् इति ॥ योगिनामपि सर्वपां रुद्रादित्यादिम्यानपराणा
मध्ये मदतेन माय वासुदेवे समाहितन अन्तरारमना अन्तःकरणेन
श्रद्धावान् श्रद्दधानः मन् भजते सेवते यो मां, स मे मम युक्ततमः
अतिशयेन युक्तःमतः अभिमेनः इति ।। ४७ ॥
इति श्रीमत्परमहंमपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य-
श्रीमउंकरभगवतः कृतौ श्रीभगवद्गीताभाध्ये ध्यानयोगी
[अग्यासयोगो] नाम पष्टोऽध्यायः॥६॥

·११७ अथ ससमोऽध्यायः (ज्ञानविज्ञानयोगः) योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः [ ६.४७ ] इति प्रश्नबीनं उपन्यस्य स्वय- मेव “ ईदृशं मदीपं तत्त्वं, एवं मद्तान्तरात्मा स्याद " इत्येतत् विचक्षुः भगवान् उवाच- श्रीभगवानुवाच- मय्यासकमनाः पार्थ योगं युअन्मदाश्रयः। असंशयं समय मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥१॥ मग्यासकमना इति ॥ मयि वक्ष्यमाणविशेषणे परमेश्वर आसनं मनो यस्य स मट्यासक्तमनाः, हे पार्थ योगयुजन् मनःसमाधानं कुर्वन् मदाश्रयः अहमेव परमेश्वर आश्रयो यस्य स मदाश्रयः। यो हि कश्चित् पुरुषार्थेन केनचित् अर्थी स तत्साधनं कर्म अग्निहोत्रादि तपः दानं वा किंचित् आश्रयं प्रतिपयते, अयं तु योगी मामेव आश्रयं प्रतिपद्यते, हिरवा अन्यत् साधनान्तरं मय्येव आसक्तमनाः भवति । या त्वं एवंभूतः सन् असंशयं समग्रं समस्तविभूतिबठशक्त्यश्वर्यादिगुणसंपन्नं मां यथा येन प्रकारेण ज्ञास्यसि संशयमन्तरेण "एवमेव भगवान् " इति, तत् शृणु उच्यमानं मया ॥१॥ तच मद्विषयमू- ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानं इदं वक्ष्याम्योपतः। यज्मात्या नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ २॥ ज्ञानं इति ॥शानं ते तुभ्यं अहं सविज्ञानं विज्ञानसहितं स्वानु- भवयुक्तं इदं वक्ष्यामि कथयिष्याम अशेषतः कान्येन । तत् ज्ञानं विवक्षितं स्तौति श्रोतुः अभिमुखीकरणाय-यत् ज्ञात्वा यत् ज्ञानं ज्ञात्वा न इह भूयः पुनः अन्यत् ज्ञातव्यं पुरुषार्थसाधनं अवशिष्यते न अवशिटं भवति इति मत्तत्वज्ञो यः, स सर्वज्ञो भवतीत्यर्थः । अतो विशिष्टफछत्वात् दुर्लभतरं ज्ञानम् ॥२॥ कधं इति । उच्यते- ·११८ समाप्यभगवद्गीता [अ ७ श्लो.३ मनुष्याणा सहस्रेषु कशिद्यतति सिद्धय । यतनामापे सिद्धाना कश्चिन्मा यत्ति तत्त्वत ॥३॥ मनुष्याणा इति ॥ मनुष्याणा मध्ये सहस्रेषु अनेक कश्चित् यतति प्रयन कराति सिद्धयेमिट्यर्थम् । तेषा यततामाप सिद्धाना -मिद्धा एव हि ते य मोक्षाय यतत, तेपा-कश्चित् पव हि मा वेत्ति तत्त्वत यथावत् ॥३॥ श्रोतार प्ररोचनेन अभिमुखाकृ याह- भूमिरापोऽनलो वायु ख मना बुद्धिरेव च । अकार इतीय मे भिता प्रकृतिरष्टधा ॥४॥ भूमि इति ॥ 'भमि इति पृधियीत मात्र उच्यते न ग्थूला 'भिन्ना प्रकृतिरसुधा' इति वचनात् । तथा अबादयाऽपि त मात्राण्येव उच्यत-आप, अनर वायु, खम् । 'मन , उति मनस कारण अहवारा गृहत । 'बुद्धि इति अहकारफारण महत्तत्वम् । अहकार इति अविद्यासयुन अव्य तम् । यथा विपसयुक्त अन्न विप मिति उच्यत, पव भहकारवामनावत् अध्यन मूलकारण अतकार इत्यु रयत प्रवर्तक वात् बहकारस्य । अहवार एव हि मर्वस्य प्रवृत्तिवीज लोके । इत्तीय यधा का प्रक्रति म मम एश्वरा मायाशक्ति अधा भिना भेद आगता ॥४॥ अपरेयमितस्त्वन्या प्रति विद्धि मे पराम् । जीवभूता महाबाहो ययद धार्यत जगत् ॥५॥ अपरा इति ॥ अपरा न परा निकृटा अगुद्धा अनथरी मसार बधनाभिधाइयम् । इत अस्या यधोताया तु अन्या विशुद्धा प्रकृति मम आग्मभूना विद्धि म परा प्रकृटा जीवभूता क्षेत्ररक्षणा प्राणधारणनिमित्तभूता हे महानाही, यया पकृत्या हद धार्यते जगत् अत प्रविष्टया ॥ एतयोनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । मह कन्नम्य जगत प्रमर भरयस्तथा ॥६॥ • एतत् इति। एतद्यानानि पते परापरे क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षण प्रकृती योनि येषा भताना नानि पतयोनीनि भूतानि सर्वाणि इति पद उपधारव ·. अ.७. श्लो. १] ज्ञानविज्ञानयोगः जानीहि । यस्मात मम प्रकृती योनिः कारणं सर्वभूतानां, अत: अहं करत्नरय समस्तस्य जगतः प्रभवः उत्पत्तिा, मलयः विनाशः तथा। प्रकृतियद्वारेण अहं सर्वज्ञः ईश्वरः जगतः कारणं इत्यर्थः॥ ६ ॥ यस्मात् एवं तस्माद-- मत्तः परतरं नान्यत् किंचिदस्ति धनंजय । माय सर्वमिदं मोतं सूत्र मणिगणा इव ॥७॥ मत्तः इति ॥ मत्तः परमेश्वरात् परतरं अन्यत् कारणान्तरं किश्चित् नास्ति न वियते, अहमेव जगत्कारणं इत्यर्थः, हे धनंजय । यस्मात् पचं तस्मात् मयि परमेश्वर सर्वाणि भूतानि सर्व घई जगत् प्रोतं अनुस्यूतं अनुगतं (अनुविद्ध) प्रथितं इत्यर्थः, दीर्घतन्नुपु पटवत्, सूने च माण- गणा इव ॥७॥ कन फेन धर्मण विशिष्टे त्वयि सर्वमिदं मोतमित्युच्यते :- रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभाजस्मि शशिसूर्ययोः । प्रणयः सर्ववेदेषु शाखे पौरुपं नृप ॥८॥ रसः इति ॥ रसः अहं, अपां यः समः स रसः, तस्मिन् रसभूते माय आप: मोता इत्यर्थः । पूर्व सर्वत्र । यथा अहं अप्सु रमः, पचं प्रभा आस्मि शशिसूर्ययोः। प्रणयः ओद्वारः सर्ववेदेषु, तास्मिन् प्रणवभूते माथि सर्वे वेदाः प्रोताः । तथा खे आकाशे गन्दः मारभूतः, तस्मिन् मयि खं प्रोतम् । तथा पौरुप पुरुषम्य भावः पारुप-यतः पुंचुद्धिः-पु, तस्मिन् माय पुरुषाः प्रोताः ॥ ८॥ पुण्या गन्धः पृथिव्यां च तेजशास्मि विभावसौ। जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चारिम तपस्विपु ॥९॥ पुण्यः इति ॥ पुण्यः सुरभिः गन्धः पृथिव्यां च अहम्, तस्मिन् मयि गन्धभूने पृथिवी प्रोता । पुण्यत्वं गन्धस्य स्वभावत एव पृथिव्यां दर्शितं अगादिपु रमादेः पुण्यवापरक्षणार्थम् । अपुण्यत्वं नु गन्धादीनां आविद्या- धर्मापेक्षं ससारिणां भूनाविशेपरांसानिमित्तं भवति तेजः दीप्तिःच अम्मि विभावसौ अग्नी तथा जीवनं सर्वभूत', येन जीवन्ति मणि भूतानि तद जीवनम् । तपश्च अस्मि तपस्विप तस्मिन् तपानि माये तप- स्विनः प्रोताः॥९॥-

·१२०
समाध्यभगवद्गीता
अ.७.सो.१०
बीज मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिबुद्धिमतामस्मि तेजरतेजस्विनामहम् ॥ १०॥
बीजं इति ॥ बीजं प्ररोहवारणं मां विद्धि सर्वभूतानां हे पार्थ
सनातन चिरन्तनम् । विश्व-धुद्धिः विवेकशक्तिः अन्तःकरणस्य
इद्धिमतां विवेकशक्तिमतो आम, तंजः प्रागल्भ्यं तद्वता तेजस्विनी
अहम् ॥१०॥
वल बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥११॥
बलं इति । बलं मामध्ये ओजो बलवतां अहं, तत् च बलं कामराग-
विवर्जितं, कामश्च रागश्च कामरागी-कामः तृष्णा असनिकृष्टेषु
विषयेषु, रागो रअना प्रामेषु विषयपु-ताम्यां कामरागाभ्यां विवर्जितं
देहादिधारणमात्रा बलं समय अहं अस्मि, न तु यत् संसारिणां तृष्णा-
रामकारणम् । किश्च--धर्माविरुद्धः धर्मेण शाखार्थेन अविरुद्धोयः
प्राणिषु भूतेषु कामः, यथा देहधारणमात्रापथों अशनपानादिविषयः,
स कामः अस्मि हे भरतर्षभ ॥११॥
किन-
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये।
मत्त एवोत तान् चिद्धि न त्वहं तेषु ते माये ॥१२॥
ये इति ॥ य च सात्त्विका: सत्यनिर्वृत्ताः भावाः पदार्थाः,
राजसा: रजोनिवृत्ताः, ताममाः तमोनिर्वृत्ताश्व, ये फेचित् प्राणिनां स्व.
फर्मवशात् जायन्ने भावाः तान् मत्त एव जायमानान् इति एवं विद्धि
समस्तानेद । यद्यपि ते मनः जायन्ते, तथापि न तु अहं तेपु तदीन
तदशः, यथा संसारिणः । ते पुनः मयि मशः मधीनाः ।। १२ ।।
एवमृतमपि परमेश्वर नित्यशुद्धबुद्धमुकस्वभावं सर्वभूताम्मान
निर्गुणं मंसारदोषबीजपदाह कारणं मां नाभिजानाति जगत् इति
अनुगमेशं दर्शयति भगवान् । तच किसिमि जगतः अज्ञानमिति ।
उच्यते--
त्रिभिर्गुणमयैभविरेभिः सर्वमिदं जगन् ।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यःपरमव्ययम् ॥ १३॥

·. A. 'भ.५. लो. १६] ঘাণবিয়ানীন त्रिभिः इति ॥ त्रिभिः गुणमयैः गुणविकारः रागद्वेषमोहादिप्रकारः भावः पदार्थः एभिः पथोक्तः सर्व इदं माणिजातं जगत् मोहितं विवेकिर्ता आपादितं सत् न अभिजानाति मां एम्यः पथोक्तेभ्यः गुणेग्यः परं व्यतिरिक्त विलक्षणं च अव्ययं व्ययरहित जन्मादिसर्वभाव- विकारवनितं इत्यर्थः ॥१३॥ कथं पुनः देवी एतां त्रिगुणात्मिका वैष्णवी मायां अतिकामति इति । उच्यते-- देवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥१४॥ देवी इति ॥ देवी देवस्य मम ईश्वरस्य विष्णोः स्वभावभूता हि यस्मात् एषा यथोक्ता गुणमयी मम माया दुरत्यया दुःखेन अत्ययः अतिक्रमणं यस्याः सा दुरत्यया । तब एवं सति सर्वधर्मान परिपश्य मां एव मायाविनं स्वात्मभूतं सर्वात्मना ये प्रपद्यन्ते ते माया एतां सर्वभूनमोहिनी तरन्ति अतिक्रामन्ति । ते संसारबन्धनात् मुच्यन्ते वरपर्थः ॥ १४॥ यदि त्वां प्रपन्नाः मायां पता तरन्ति, कस्मात् त्वामेव सर्वे न प्रपद्यन्ते इति । उच्यते- न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययाऽपहृतज्ञाना आसुरे भावमाश्रिताः ॥१५॥: न मां इति ॥ न मा परमेश्वरं नारायणं दुष्कृतिनः पापकारिणः मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः नराणां मध्ये अपमाः निकृष्टाः । ते च मायया अपहतकानाः समुषितज्ञानाः आसुरं भावं हिंसानृतादिलक्षणं आश्रिताः॥१५॥ ये पुनः नरोलमाः पुण्यकर्माण:- चतुर्विधा भजन्ते मा जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरार्थी ज्ञानी च भरतर्पम ।। १६ ।। चतुर्विधा इति ॥ चतुःप्रकाराः मजन्ते सेवन्ते मांजनाः मुकृतिनः पुण्यकर्माणः हे अर्जुन । आतः आतिपरिगृहीतः तस्करव्याघ्ररोगादिना अभिभूतः आपसः । जिज्ञासा भगवतत्त्वं ज्ञातुं इच्छति यः। अर्थार्थी ·१२२ समान्यभगवष्टीता [अ.७.लो.१६ धनकामः । ज्ञानी विष्णोः तत्त्ववित् च हे भरतर्षभ ॥ १६ ॥ तेषां शानी नित्ययुक्तः एकमतिविशिष्यते । प्रियो हिशानिनोऽत्यर्थ अहं स च मम प्रियः ॥ १७॥ तेषां इति ॥ तेषां पतॄणां मध्ये झानी तश्वविद, तस्वविवार निरययुक्तः भवति एकमक्तिश्ध, अन्यस्य भजनीयस्य अदर्शनात् । अतः स एकभक्तिः विशिष्यते विशेष आधिक्यं आपयते, अतिरिच्यते इत्यर्थः। [१०.५५ भाष्ये ] प्रियो हि यस्मात् अहं आत्मा शानिनः, अतः तस्य अहं अस्यर्थ प्रिया, प्रसिद्धं हि लोके 'आत्मा प्रिपाः भवति' इति । तस्मात् ज्ञानिनः आरमवात् बारादेवः मिपः भवतीत्यर्थः। सच ज्ञानी मम पाउदेयस्य आम्भवेति मम अत्यधैं प्रियः॥१७॥ न सहि आतांदयात्रपा वासुदेवस्य प्रियाः न, किं तहिं - उदाराः सर्व एवते ज्ञानी स्वात्मव मे मतम् । आस्थितःस दि युक्तात्मा मामेवानुत्तमा गतिम् ॥ १८॥ उदाराः इति ।। उदाराः उम्कृटाः सर्व पय पते, प्रयोऽपि मम प्रिया पवेरपर्थः । न हि कश्चित् मदनः मम पारादेवस्य अप्रियः भवति । ज्ञानी तु अत्यर्थ प्रियः भवतीति विगेपः । सत् परमात् इति । अत आह -ज्ञानी तु आत्मैव, न अन्यो मत्तः इति मे मम मतं निश्चया। आस्थितः आरोदु प्रवृत्तः स ज्ञानी हि यस्मात् "अहमेव भगवान् वासदेवः न अन्यः आम्म" इत्येवं युक्तात्मा समाहितचित्तः मन् मामेव परं ब्रह्म गन्तव्यं अनुत्तमां गति गर्नु प्रवृत्त इत्यर्थः ॥१८॥ ज्ञानी पुनरपि स्नृपते- बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मा प्रपद्यते। चामुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लमः ॥ १९ ॥ बदनां पनि । बहूना अन्मना ज्ञानार्थसंस्वाराश्रयाणां अन्ते ममाती ज्ञानवान् प्रातपरिपाक ज्ञानः मां वासुदेवं प्रत्यगास्मानं प्रत्या क्षतः प्रपद्यते-कथम् !- वासुदेवः सर्व इति । य एवं सवाग्मानं मां मारापर्ण प्रतिपयते, मःमहात्मा न मत्समा अन्यः भास्ति, आधिको वा। अतः मुदुर्लमः, 'मनुष्याणां सहस्रपु[७.३]नि हि उक्तम् ॥१९॥ आम्मैव सर्वो वासुदेव सत्यवं अप्रतिपत्ती कारणं उपत- 4 ·अमलो, २३ ] ज्ञानविज्ञानयोगः १२३ कामैस्तैस्तैईतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः। तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ २० ।। कामैः इति । कामै तेस्तैः पुत्रपशुस्वर्गादिविषयः एतज्ञानाः अप- हतविवेकविज्ञानाः प्रपद्यन्ते अन्यदेवताः प्राप्नुवन्ति वारदेवात् आत्मनः अन्याः देवताः, तं तं नियम देवताराधने प्रमिदो यो यो नियमात ते आस्याय आश्रिस्य प्रकृत्या स्वभावेन जन्मान्तराजितसंस्काराविशेपेण नियताः नियमिताः स्वया आत्मीयया ।। २० ।। तेषां च फामिनाम्- यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽचितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धांतामेव विदधाम्यहम् ॥ २१॥ यो यः इति ॥ यो यः कामी यां यां देवतात श्रद्धया संयुक्तः भक्तः च सन् अचिंतुं पूजयितुं इच्छति, तस्य तस्य कामिनः अचला स्थिरां श्रद्धांतामेव विदधामिस्थिरीकरोमि ययैव पूर्व प्रवृत्तः ]11 २१॥ स्वभाव तो यो यो यां यां देवतातनु श्रद्धया अचिंद् इच्छति- स तया श्रद्धया युक्तस्तस्या राधनमीहते । लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान् ॥ २२ ॥ सतया इति ॥ सतया माद्विहितया श्रद्धया युक्त. सन् तस्याः देवतातन्वाराधनं आराधनं ईहते चंदते । लभते चततः तस्याः आराधि- तायाः देवतातन्वाः कामान् ईप्सितान् मयच परमेश्वरेण सर्वज्ञेन कर्मफल- विभागज्ञतया विहितान् निमितान्, तान् हि यस्मात् ते भगवता विहिताः फामाः तम्मान तान् अवश्यं लभते इरपर्थः। 'हितान् इति पदच्छेदे हिताय कामानां उपचरितं कल्प्य न हि फामा हिता. कस्यचित् ॥२२॥ यस्मात् अन्तवत्साधनव्यापारा अविवेकिनः कामिनश्च ते, अत:- अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ २३ ॥ अन्तवत इति ॥ अन्तवत् विनाशि तु फलं तेषां तत् भवति अल्पमेधसां अल्पप्रज्ञानाम् । देवान् देवयजो यान्ति देवान यनन्त इति देवयजा, ते देवान यान्ति मद्भक्ताः यान्ति मामपि । एवं समाने अपि आपासे मामेव न मतिपयन्ते अनन्तफलाय, अहो खलु कष्टतरं वर्तते, ·. १२६ समाध्यभगवद्गीता [अ.८.लो. २९ जरा इति ।। जरामरणमोक्षाय जरामरणयोः मोक्षार्थे मां परमेश्वर आश्रित्य मत्समाहितचित्ताः सन्तः यतन्ति प्रयतन्ते ये, ते यत् ब्रह्म परं तव विदुः कृत्स्नं समस्तं, अध्यात्म मस्यगात्मविषयं वस्तु तत् विदुः, कर्म च अखिलं समस्तं विदुः ॥२९॥ साधिभूताधिदै मां साधियशं च ये विदुः । प्रयाणफालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ।। ३० ।। इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रया संहितायां वैग्यासिक्यां भीमपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवाद शानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ साधि इति । साधिभूताधिदै आधिभूतं च आधिदैवं च आधि- भूताधिदेवं, सह अधिभूताधिदेवेन वर्तते इति साधिभूतापिदैवं च मी ये विदुः, साधियज्ञं च सह अधियज्ञेन साधियज्ञं पेविदुः, प्रयाणकाले मरण- फाले अपि च मां ते विदुः युकचेतसः समाहितचित्ता इति ॥ ३० ॥ इति श्रीमापरमहसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवरपूज्यपाद. शिष्यधीमच्छंकरभगवतः कृतौ श्रीभगवद्गीताभाष्ये ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः॥७॥ अथ अष्टमोऽध्यायः (धारणायोगः) 'ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नम्। [७.२९] इत्यादिना भगवता अर्जु- मस्य प्रश्नवीनानि उपदिष्टानि । अतः तत्मश्नार्थ अर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच- किं ता किमध्यात्म कि कर्म पुरुषोत्तम । अधिमूतं च किं प्रात अधिदैवं किमुच्यते ॥१॥ अधिया कथं कोन देहेऽस्मिन्मधुसूदन । प्रयाणकालेध कथं योऽसि नियतात्मभिः॥३॥ पो प्रभानां यथाक्रमं निर्णयाय श्रीभगवान उवाच- ·अ ८.लो.५] धारणायोगः १२७ । श्रीभगवानुवाच- अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्भयकरो विसर्गः कर्मसंशितः ॥३॥ अक्षरं इति ॥ अक्षरं न क्षरतीति अक्षरं परमारमा, पतस्प बा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि' [बृ. उ. ३.८.९ ] इति श्रुतेः । ओद्वारस्य च 'आमित्येकाक्षरं ब्रह्म [८.१३ ] इति परेण विशेषणात् अग्रहणम् । परमम् इति च निरतिशये ब्रह्मणि अक्षरे उपपलतरं विशेषणम् । तस्यैव परस्य ब्रह्मणः प्रतिदेहं प्रत्यगात्मभावः स्वभावः स्वो भावः स्वमावः अध्यात्म उच्यते । आत्मानं देहं अधिकृस्य प्रत्यगात्मतया प्रवृत्तं परमा. थंब्रह्मावसानं वस्तु स्वभावः अध्यात्म उच्यते-अध्यारमशब्देन अभि- धीयते । भूतभावोद्भवकरः भूतानां भावः भूतभावः, तस्य उद्भवः भूत- भावोद्भवः तं करोतीति भूतभावोद्भवकर, भूतवस्तूत्पत्तिकरः इत्यर्थः । विसर्गः विसर्जनं देवनादेशेन ररुपुरोडाशादेः द्रव्यस्य परित्यागः। स एप विमर्मलक्षणो यज्ञः कर्मसंशितः मंशदित इत्येतत् । एतस्मात् हि बीजभूतात् दृष्टयादिकमेण स्थावरजङ्गमानि भूतानि उद्भवन्ति ॥ ३॥ आधिभूतं क्षरो भावः पुरुपश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमवान देहे देहभृतां वर ॥४॥ आधिभूतं इति ॥ अधिभूतं प्राणिजातं अधेि [कृत्य ] भवतीति । कोऽसाक्षरःक्षरतीति क्षरः विनाशी, भावः यदकिश्चित् जनिमत् वस्नु इत्यर्थः । पुरुपः पूर्ण अनेन समिति, पुरि शयनात वा पुरुषः, आदित्यान्तर्गतो हिरण्यगर्भः, सर्वप्राणिकरणानां अनुग्राहकः, सःअधि- देवतम् । अधियज्ञः सर्वयज्ञाभिमानिनी विष्ण्वाख्या देवता, 'यज्ञो वै विष्णुः [ते. सं. १.७.४ ] इति श्रुतेः। स हि विष्णुः अहमेव, अत्र अस्मिन् देहे यो यज्ञः तस्य अहं अधियज्ञः, यज्ञो हि देहनियंत्वन देह- समवापी इति देहाधिकरणो भवति, देहभृतां धर ॥४॥ अन्तकालेज मामेव स्मरन मुक्रवा कलेवरम् । याप्रयाति समद्रावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५॥ अन्तकाले इति । अन्तकाले मरणकाले च मामेव परमेश्वरं विष्णुं स्मरन मुक्त्वा परित्यज्य कलेवरं शरीरं यः प्रयाति गच्छति, सः ·१२० सभाष्यभगवद्गीता [अ.८. श्लो.५ मद्धावं वैष्णवं तत्त्वं याति । नास्ति न विद्यते अत्र आस्मन् अर्थे संशयः, याति वा न वा इति ॥ ५॥ न मद्विषय पव अयं नियमः । किं तर्हि!- यं यं वापि स्मरन् भायं त्यजस्यन्ते कलेचरम् । तंतमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥६॥ यं इति ॥ यं वं वाऽपि यं यं भावं देवनाविशेष म्मरन् चिन्तयन् त्यजति परित्यजति अन्ते अन्तकाल प्राणवियांगकाले कलेवरं शरीरें तं तमेव स्मृतं भावं एव एति नान्य कौन्तेय सदा सर्वदा तद्भावभावितः तस्मिन् भावः तद्भावः स भावितः रमर्यमाणतया अग्यस्तः येन सः तद्भाव भावितः सन् ॥ ६॥ यस्मात् एवं अन्या भावना देहान्तरमाप्ती कारणम्- तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च । मयपिंतमनोवृद्धिःमायेप्यस्यसंशयः॥७॥ तस्मात् इति । तस्मात् सर्वेषु कालेपु मां अनुस्मर यथाशाम्रम् । युध्य च युद्धं घ स्वधर्म कुरु । माये वासुदेवे अर्पिते मनोबुद्धी यस्य तव स त्वं मयि अर्पितमनोबुद्धिः सन् मामेव यथास्मृतं एप्यास आगमिष्यमि, असंशयः न संशयः अत्र विद्यते ॥७॥ विश्व- अभ्यासयोगयुक्न चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुपं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥८॥ अभ्यास इति । अभ्यासयोगयुक्तन-मयि चित्तसमर्पणविषय. भृते एकस्मिन् तुल्यप्रत्ययावृतिलक्षणः विलक्षणप्रत्ययानन्तरित' अभ्यासः, स पासी योगः तेन युक्त नत्रव व्यापृतं योगिनः चेता, तन चेतसा नान्यगामिना न अन्यत्र विषयान्तरे गन्नु शोलं अस्येति नान्य. गामि तेन नान्यगामिना, परमं निरतिशयं पुरुपं दिध्य दिवि सूर्यमण्डले भवं याति गच्छति है पार्थ अनुचिन्तयन शास्राचार्योपदेश अनुध्यायन हरयेतत् ॥८॥ किंविशिष्टं च पुरुष यानि इति । उच्यते- ·1 ११] धारणायोगः १२९ कार्य पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः । सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् ॥२॥ कवि इति ॥ कविं क्रान्तदर्शिनं मर्वज्ञ, पुराणं चिरन्तनं, अनुशा. सितारं सर्वस्य जगतः प्रशासितारं, अणोः सूक्ष्मादापि अणीयांसं मृक्ष्म- तरं अनुस्मरेतु अनुचिन्तयेत् यः कश्चित्, सर्वस्य कर्मफल जातस्य धातारं विधातारं विचित्रनया प्राणिभ्यो विभकार, [विभय दातारं अचिन्त्यरूपं न अस्य रूपं नियतं विद्यमानमापि केनचित् चिन्तयितुं शक्यते इति अचिन्त्यरूपः, तं आदित्यवर्ण आदित्यस्येव नित्य चतन्य. प्रकाशो वर्णो यस्य तं आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् अज्ञानलक्षणात् मोहान्धकारात् परं तं 'अनुचिन्तयन् याति । इति पूर्वण संबन्धः ॥९॥ किश्च- प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भवन्या युक्तो योगवलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुपमुपैति दिव्यम् ॥१०॥ प्रयाण इति ॥प्रयाणकाले मरणकाले मनसा अचलेन चलन. वर्जितेन भक्त्या युक्तः भजनं भक्तिः तया युक्तः योगवलेन चैव योगस्य पलं योगवलं समाधिजसंस्कारप्रचयजनितचित्तस्थैर्यलक्षणं योगबलं, तेन च युक्तः इत्यर्थः, पूर्व हदय पुण्डरीके वशीकृत्य चित्तं ततः ऊर्ध्वगामिन्या नाड्या भूमिजयक्रमेण भुवोः मध्ये प्राणं आवेश्य स्थापयित्वा सम्यक अप्रमत्तः सन्, सः एवं विद्वान् योगी 'कविं पुराणम्' (१) इत्यादिलक्षणं तं परं [परतरं पुरुयं उपैति मतिपयते दिव्यं द्योतनात्मकम् ॥१०॥ पुनरपि वक्ष्यमाणेन उपायेन प्रतिपित्सितस्य ब्रह्मणो वेदविद्वदना- दिविशेषणविशेष्यस्य अभिधानं करोति भगवान्-~ यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥११॥ यत् इति ॥ यत् अक्षरं न क्षरतीति अक्षरं आविनाशि वेदविदः वेदार्थज्ञाः वदन्ति, 'एतद्वै तदक्षरं गार्गि बाह्मणा अभिवदन्ति' इति श्रुतः,. सर्वविशेपनिवर्तकस्वेन अभिवदन्ति 'अस्थूलमन' (बृ. उ. ३.८.८ प इत्यादि । किञ्च-विगन्ति प्रविशन्ति सम्यद्गर्शनप्राप्ती सत्यां यत् यतयः यतनशीला: संन्यामिनः वीतरागाः वीतः रागः येभ्यः तं वीतरागाः। यत् ·सभाष्यभगवद्वीता {अ.६.सो.११ च अक्षरं इच्छन्नः-'ज्ञातुं' इति वाक्यशेष:-ब्रह्मचर्य गुरौ चरान्ति आचरन्ति, तत् ते पदं नत् अक्षरास्यं पदं पदनीयं ते तुभ्यं संग्रहेण संग्रहः मंक्षेपः तेन संक्षेपेण प्रवक्ष्ये कायष्यामि ॥११॥ स यो ह वै तद्भगवन् मनुष्येषु प्रायणान्तमोडारमभिध्यायात कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति । तस्मै म होवाच एतद्दे सत्यकाम पर चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः' इत्युपक्रम्य यःपुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत......स सामभिरुनीयते ब्रह्मलोकमा [प्र.उ. ५. १, २, ५] इत्यादिना बचनेन 'अन्यत्र धमादन्यत्राधर्मात् इति च उपक्रम्प 'सर्व वेदा यत्पदमामनन्ति । तपामि सर्वाणि च यदन्ति। यदिच्छन्तो वह्मचर्य चरन्ति । तते पदं संग्रहेण धीम्यामित्येतत् ।। [कठ, उ.२.१३, १४ ] इत्यादिभिश्च वचनैः परस्य ब्रह्मणो वाचकरूपेण, प्रतिमावत् प्रनीकरूपेण वा, परब्रह्ममतिपत्तिसाश्नत्वेन मन्दमध्यम. बुद्धीनां विवक्षिताप ओद्वारस्य उपासनं कालान्तरे मुक्तिफलं उक्तं यत्, हदेव इहाप'कविं पुराणमनुशासितारं', 'यदशरं वेदविदो वदान्त' इति च उपन्यस्तस्य परस्य ब्रह्मणः पूर्वोक्तरूपेण प्रतिपयुपायभूतस्य आद्वारस्य कालान्तरमुक्तिफलं उपासने योगधारणासाहतं. वक्तव्यं, . प्रसक्तानुप्रसनं च यरिकश्चित् , इत्येवमर्थः उत्तरी ग्रन्थ आरायत- सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निमध्य च । मूनांधायात्मनः प्राणं आस्थितो योगधारणाम ॥१२॥ सर्व इति ।। सर्चद्वाराणि सर्वाणि च तानि दागाणे प सर्वद्वाराणि उपलब्धौ, तानि माणि संयम्य मंयमनं कृत्वा मनः हृदि हदयपुण्डरीके निरुध्य निरोधं कृत्वा निष्प्रचारं आपाय, तब वशीकृतेन मनसा हृदयाद ऊध्र्वगामिन्या नाड्या ऊर्व आरुह्य मूर्ध्नि आधाय आत्मनः प्राणं आस्थितः प्रवृत्तः योगधारणांधारायितुम् ॥ १२ ॥ तनव च धारयन्- ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन मामनुस्मरन् । या प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम् ॥ १३॥ ओम् इति ॥ ओमिति एकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः अभिधानभूतं ओडार व्याहरन् उक्षारयन्, तदर्थभूतं मां ईश्वरं अनुस्मरन् अनुचिन्तयन् यः ·धारप. योगः अ. ८. श्लो. १६ १३१ प्रयाति वियते त्यजन् परित्यजन् देहं शरीरं-त्यजन देह' इति प्रयाण- विशेषणार्थ, देहत्यागन प्रयाणं आस्मनः न स्वरूपनाशेनेत्यर्थः-सः एवं स्यगन् याति गच्छति परमां प्रकृटा गतिम् ॥ १३ ॥ किच- अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः। तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ १४ ॥ अनन्यताः इति ॥ न अन्यविषये चतः यस्य सः अर्य अनन्य. चेताः योगी सततं सर्वदा या मां परमेश्वरं स्मरात नित्यशः। 'सततं' इति नैरन्तय उच्यते, 'नित्यशः' इति दीर्घकालवं उच्यते । न पपमाम संवत्सरं वा-किं तर्हि :--यावजी नरन्तर्येण यः मां स्मरतीत्यर्थः। तस्य योगिनः अहं सुलमः सुखन लभ्यः हे पार्थ, नित्ययुक्तस्य सदर समाहितचित्तस्य योगिनः। यतः एवं, अतः अनन्यचेताः सन् गयि सदा समाहितः भवेत् ॥१४॥ तव सौलम्पन किं स्यात् इति ! उच्यते । शृणु तत् मम मौलभ्येन यत् भवति- मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धि परमां गताः ॥१५॥ मां उपेत्य इति ॥ मां ईश्वरं उपेत्य गद्भाव आपय पुनर्जन्म पुनरुत्पत्ति नाप्नुवन्ति न प्राप्नुवन्ति । किंविशिष्टं पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्ति । पति । तदिशेषणमाह-दुःश्वालयं दुःखानां आध्यात्मिकादीनां आलयं आश्रयं, आलीयन्ते यस्मिन् दुःखानि इति दुःखालयं जन्म । न फेवलं दुःखालयं अशाश्वतं अनवास्थितस्वरूपं च । नाप्नुवन्ति इंदृशं पुनर्जन्म महात्मानः यतयः संसिद्धिं मोक्षास्यां परमां प्रकृष्टां गताः प्राप्ताः। ये पुनः मां न प्राप्नुवन्ति ते पुनः आवर्तन्ते ॥ १५॥ किं पुनः स्वत्ता अन्यत् मामा पुनः आवर्तन्ते इति ? उच्यते- आ ब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ! मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥१६॥ आ ब्रह्मभुवनात् इति ॥ आ ब्रह्मभुवनात् भवन्ति अस्मिन् भूतानि इति भुवन, ब्रह्मणो भुवनं ब्रह्मभुवनं, ब्रह्मलोकः इत्यर्थः । आ .

·१५२
समाप्यभगवद्गीता
[अ ८ श्लो १६
ब्रह्मभुवनात् सह ब्रह्मभुइनन लाका सब पुनरावर्तिन पुनरावतन-
स्वभावा ह अर्जुन । मा पक उपत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म पुनरु पत्ति
न विद्यते॥१६॥
ब्रह्मलोकसाहिता लाका कस्मात् पुनरावर्तिन। कालपरिच्छिन्न.
वात् । कथम्?-
सतयुगपर्य त अर्यद्राणो चिटु ।
रानि युगस सान्तो तारानविदा जना ॥१७॥
सहस्रयुगपर्यन्त इनि ॥ महयाणि युगानि पयत पर्यवसान यस्य
अन तत् अ सहम्रयुगपयन्त प्राण प्रजापत विराग यिदु, राई
अपि युगसहस्रान्ता अह परिमाणामय । क विदुरिति ? आह-त अहा-
रात्रविद पालमपापिदा जना इत्यथ । यत पव फालपरिछिता ते,
अत पुनरावतिनो लाका ॥१७॥
प्रजापते अहनि यत् भवति रात्रो न, तन् उच्यते-
अयक्तायक्तय मा प्रभवन्त्यरागम।
रायागम प्रलीयन्ते तत्रैचा यत्तसक्षक ॥ १८॥
अव्यक्तात् इति ।। अव्यता अध्यक्त प्रजापते रवायावस्था,
तरमा अध्यनान् व्याय परपत हीिग्यतय स्थावरजङ्गमलक्षणा'
सवा मा प्रभान्ति अभि ययन, अन आगम अहरागम तस्मिन्
अहरागम काठ घाग
प्रयोधकारे। तथा राज्यागम बह्मण स्वाप-
फारमलायन्त मघा त्यतप तत्रैव पुवाने अव्यक्त संज्ञक ॥ १८ ॥
अनाभ्यागमकृतविप्रणाशशेष परिहारार्थ, पधमाक्षशास्रप्रवृत्ति-
माफ प्रदानाथ, विद्यादिवशमूत्राशयवशाच अवश भूतग्राम
भावा भुवा पलायन इ यत मसारे वैराग्यदर्शनार्थं च ६दमाह-
भूतमाम म एयाय भवा भूत्वा प्रलीयते ।
राघागमा पर्थ प्रभवयररागम ॥ १९ ॥
मतमाम इति ॥ भतग्राम स्थावरजद्गगरक्षण प पूर्वस्मिन्
फलो आमीन स प अय ना या भूगा भत्या अहरागमे, प्रलीयते
पुन पुन राम्यागमे अह क्षय अया अरवत त्र पर, हे पार्थ प्रम-
पति जायत अवश एघ अहरागम ॥१९॥

·अ.८.लो. २२] धारणायोगः यह उपन्यस्तं अक्षरं तस्य प्राप्त्युपायो निर्दिष्टः 'आमित्येकाक्षरं ब्रह्म' [८.१३] इत्यादिना । अथ इदानी अक्षरस्यैव स्वरूपनिदिदिक्षया इदं उच्यते, अनेन योगमार्गेण इदं गन्तव्यं इति- परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽन्यक्तात्सनातनः। यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २०॥ परः इति ॥ परः व्यतिरिकः भिन्नः--कुती-तस्मात् पूर्वोक्तात् । 'तु' शब्दः अक्षरस्य विवक्षितस्य अव्यक्ताद वैलक्षण्यविशेषणार्थः । भावः अक्षराख्यं परं ब्रह्म । व्यतिरिक्तत्व सत्यपि सालक्षण्यप्रसङ्गोऽस्ती. ति तद्विनिवृत्यर्थ आह-अन्यः इति । अन्यः विलक्षणः । स च अव्यक्तः अनिन्द्रियगोचरः । 'परस्तस्मात्' इत्युक्तं; कस्मात् पुनः परः! पूर्वी- कात् भूतग्रामबीजभूतात् आविद्यालक्षणात् अव्यक्तात् । अन्यः विलक्षणः भावः इत्यभिप्रायः। सनातनः चिरन्तनः यः सः भावः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिषु नश्यासु न चिनश्यति ॥ २०॥ अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमातुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्वाम परमं मम ॥२१॥ अव्यक्तः इति ॥ योऽसा अव्यक्तः अक्षरः इत्युक्तः, तं एव अक्षर- मंज्ञकं अन्यक्तं भावं आहुः परमा प्रकृष्टां गतिम् । यं परं भावं प्राप्य गरवा न निवर्तन्ते संसाराय, तत् धाम स्थान परमं प्रकृष्टं मम, विष्णोः परमं पदम् [नृ. पू. ५.२०] इत्यर्थः ॥ २१ ॥ तहधेः उपायः उच्यते-. पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ २२ ॥ पुरुषः इति । पुम्पः पुरि शयनात् पूर्णत्वावा, स परः पार्थ, परः निरतिशयः, यस्मात् पुरुषात् न परं किश्चित् । सः भक्त्या लभ्यस्तु ज्ञानलक्षणया अनन्यया आरमविषयया [७.१७] । यस्य पुरुपस्य अन्तःस्थानि मध्यस्थानि भूतानि कार्यभूतानि; कार्य हि कारणस्य अन्तर्वति भवति । यन पुरुषेण सर्व इदं जगत ततं व्याप्तम् आकाशेनेध घटादि ॥ २२ ॥ मनानी, योगिनां, शादावेशितारारादीनां कालान्तरमुक्तिभानां ·१३४ समाप्यभगवद्गीता [अ.८.लो. १३ ब्रह्मप्रतिपत्तये उत्तरो मागों वक्तव्य इति 'यत्र काले' इत्यादिविवक्षिता- थसमर्पणार्थे उच्यते-आवृत्तिमार्गोपन्यासः इतरमार्गस्तुरयर्थ:- यत्र काले त्वनावृत्ति आवृत्तिं चैव योगिनः। प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥२३॥ यत्र इति ।। यत्र काले प्रयाताः इति व्यवहितेन सम्बन्धः। यत्र यस्मिन् काले तु अनावृत्ति अपुनर्जन्म आवृत्ति तहिपरीतां चैव । योगिनः' इति योगिनः कर्मिणश्च उच्यन्ते, कार्मणस्तु गुणतः-'कर्म- योगेन योगिनाम' [३.३] इति विशेषणात्-पोगिनः । यत्र काले प्रयाताः मृताः योगिनः अनावृत्तिं यान्ति, यत्र काले च प्रयाताः आवृत्ति यान्ति, तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३ ॥ तं कालमाह- आग्निज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४॥ अग्निः इति । अग्निः कालाभिमानिनी देवता । तथा--ज्योतिः अपि देवतेव कालाभिमानिनी । अथवा अग्निज्योतिषी, यथाश्रुते एव देवते । भूयसा तु निर्देशो 'यत्र काले''तं कालं' इति, आम्रवणवत् । तथा अहा देवता अहरभिमानिनी शुक्लः शुक्लपक्षदेवता; पण्मासा उत्त. रायणं, तत्रापि देवनैव मार्गभूता इति स्थितः अन्यत्र [ब मू भाष्ये. ४. ३.४] अयं न्यायः । तत्र तस्मिन् मार्ग प्रयाताः मृताः गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो नलोपासकाः ब्रह्मोपासनपरा जनाः। क्रमेण' इति वाक्यशेषः, न हि सयोमुक्तिभाजां सम्यग्दर्शननिष्टानां गतिः आगतिर्वा क्वचित अम्ति। [“न तस्य माणा उकामन्ति " (बृ. उ ४.४. ६) इति श्रुतेः । ब्रह्मसंलीनमाणा एव ते ब्रह्ममया ब्रह्मभूना एव ते ] ॥२४॥ धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिः योगी प्राप्य निवर्तते ॥२५॥ धूमः इति ॥ धूमो रात्रिः धूमाभिमानिनी राज्यभिमानिनी म देवता । तथा कृष्णः कृष्णपक्षदेवता । षण्मासा दक्षिणायन इनि ष पूर्ववत् देवतैव । तत्र चन्द्रमास मदं चान्द्रमसं ज्योतिः फलं इष्टादि- कारी योगी फर्मी प्राप्य भूतां तत्क्षयात् बह निवर्तते पुनः ॥२५॥ , ·म... लो. २८] धारणायोगः शुरुकृष्णे गती होते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्ति अन्ययाऽवर्तते पुनः॥२६ ॥ शुक्ल इति । शुक्लाणे शुक्ला च कृष्णा च शुक्लकृष्णे, ज्ञानप्रकाश- कावात् शुक्ला, तदभावात् कृष्णा, एते शुक्लकृष्णे हि गती-जगतः इति अधिकृतानां ज्ञानकर्मणोः, न जगतः सर्वस्यैव एते गती संभवतः- शाश्वते नित्ये, संसारस्य निस्यत्वाद, मते अभिप्रेते । नत्र एकया शुक्या याति अनावृत्ति, अन्यया इतरया आवर्तते पुनः भूयः ॥२६॥ नैत मृती पार्थ जानन योगी मुहाति कश्चन । तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७॥ नैते इति ॥ न एते याने सृती मागौं पार्थ जानन् “संसाराय एका, अन्या मोक्षाय च" इति, योगी न मुह्यति कश्चन कश्चिदपि । तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तः समाहिती भव अर्जुन ॥२७॥ शृणु तस्य योगस्य माहात्म्यम्- वेदेषु यज्ञेषु तपासु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अरयेति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥२८॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रयां सहितायां वैयासिक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे तारकब्रह्मयोगी नाम अष्टमोऽध्यायः॥ वेदेषु सम्यगीतेषु यज्ञेषु च साहुण्येन अनुष्ठितेषु तपःसु च सुत- मेषु दानेषु च सम्पादनेय, एतेषु यत् पुण्यफलं प्रदिष्टं शास्त्रेण, अस्येति अतीय गच्छति तत् सर्व फलजातम्, इदं विदित्वा समप्रश्ननिर्णयद्वारेण उक्त अर्थं सम्यक् अवधार्य अनुष्टाय योगी, परं उत्कृष्टं ऐश्वरं स्थानं उपैति च प्रतिपयते आधे आदी मवं, कारणं ब्रह्म इत्यर्थः ॥२८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमच्छंकरभगवतः कृती श्रीमद्भगवद्गीतामापे धारणायोगा* नाम अटमोऽध्यायः॥ ८॥ * अत्याध्यायस्य महापुरुपयोग-प्रमाक्षरनिर्देश-अक्षरपरब्रह्मयोग- अभ्यासयोग--एपमादीनि नामान्तराणि उपलभ्यन्ते ।

·[अ.९, श्लो. १ नवमोऽध्यायः (राजविद्याराजगुह्ययोगः) अष्टमे नाडीद्वारेण धारणायोगः सगुणः उक्तः। तस्य च फलं अन्य चिरादिक्रमेण कालान्तरे ब्रह्ममाप्तिलक्षणमेध अनावृत्तिरूपं निर्दिष्टम् । तत्र "अनेनैव प्रकारेण मोक्षमामिः फल अधिगम्यते, न अन्यथा" इति तदागद्वान्याविवर्तविषया भगवान् उवाच- श्रीभगवानुवाच- इदं तु ते गुह्यतमं प्रवश्याम्यनसूयये । शानं विज्ञानसहितं यज्ञात्वा मोत्यसेऽशुभात् ॥१॥ इद इति ।। इदं ब्रह्मज्ञान. वक्ष्यमाणं, उक्तं च पूर्वेषु अध्यायेषु । तत् बुद्धी समिधीकृष्य 'इदं' इत्याह। 'तु' शब्दो विशेषनिर्धारणार्थ:- इदमेव तु सम्यग्ज्ञानं साक्षात् मोक्षमातिमाधनं, 'वासुदेवः समिति' [७.१२]' आमिवेदं सर्व [छ. उ.७. २५.२] 'एकमेवाद्वितीय। [.उ ६.२ १] इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः, मान्यत्, 'अथ येऽन्यथाऽतो विदुः अन्यराजानः हे क्षय्यलोका भवन्ति' [छो. उ ७,२५.२] स्या- दिश्रुतिभ्यश्च । ते तुभ्य गुहशतम गोप्यनम प्रवक्ष्यामि कथयिष्यामि अनसूयये अमूपारहिताय । पिं तत् । शान--किं विशिष्टं ? विज्ञान- सहित अनुभवयुक, यत ज्ञानं मान्या भाग्य मोक्ष्यसे अगुभात् संसार- बन्धनात् ॥१॥ :- राजविद्या राजगुवं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्य मुसृसं कर्तुमव्ययम् ॥२॥ राजविया इति ॥ राजविद्या वियानां राजा, दीप्त्यतिशपरवान् । टीप्यते हि इयं अतिशयन ब्रह्मविया सर्वविद्यानाम् । राजगुयं तथा गुलानां राना । पवित्रं पावन ददं उत्तम, मर्देषां पावनानां शुद्धिपारणं इद महाज्ञान प्रष्टनमम् । अनेकजन्मसहनमंचितमपि धमाधमांदि रामूलं धम क्षणमानादव भरमारानि इत्यतः किं तस्य पावनत्वं वन- म्यम् । विश्व-प्रत्यक्षावगम प्रत्यक्षण सुखादरिब अनगमो यस्य तत् ·अ. ९ श्लो. ४] राजविद्या-राजगुधयोगः १३७ प्रत्यक्षावगमम् । अनेकगुणवतोऽपि धर्मविरद्धरर्व दृष्ट, न तथा भामज्ञानं धर्मविरोधि, किंतु धम्य धर्मादनपेतम् । एवमपि, स्यात् दुःपसंपाद्यं इत्यन - सुसुखं कर्नु, यथा रत्नविवेकविज्ञानम् । तत्र अल्पायासानां अन्येषां कर्मणां मुयसम्पाद्यानां अल्पफलस्वं, दुष्कराणां च महाफलत्वं दृष्टमिति, इदं मु सुखमम्पाद्यस्वात् फलक्षयात् ग्येति इति प्राप्त आह-अध्ययं इति । न अन्य फलतः कर्मवत् व्ययः अम्तीति अव्ययम् । अतः श्रद्धेयं आत्म. झानम् ॥ २॥ ये पुनः- अथ्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवमनि ॥ ३॥ अश्रद्दधाना इति ॥ अथधानाः श्रद्धाविरहिताः आत्मज्ञानस्य धर्मस्य अस्य म्वरूपे नस्फले च नाम्निकाः पापकारिणः, अमुराणां उप- निषदं देहमात्रात्मदर्शनमेव प्रतिपसाः, असुनृपः पापाः पुरुपाः अश्रधानाः परन्तप अप्राय मां परमेश्वरं-मप्राप्ती नैव आशहा इति मत्प्राप्तिमार्ग- साधनभेदभक्तिमात्रमपि अप्राप्य इत्यर्थः-निवर्तन्ते निश्चयेन पर्तन्ते- छ ?--मृत्युसंसारचमनि मृत्युयुक्तः संसारः मृत्युमंमारः, तस्य वर्म नरकमियंगादिप्राप्तिमार्गः तम्मिन्नेय वर्तन्ते इत्यर्थः ॥ ३॥ स्तुया अर्जुनं अभिमुवीकृरय आह-- मया ततमिदं सर्व जगद्व्यक्तमूर्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेप्यवस्थितः ॥४॥ मया इति ॥ मया मम यः परे भावः तेन ततं व्याप्तं सर्व इदं जगत् अव्यक्तमूर्तिना न व्याका मूर्तिः स्वरूपं यस्य मम सः अहं अव्यकामूर्तिः तेन मया अध्यतमूर्तिना, करणागोचरस्वरूपेण इत्यर्थः । तम्मिन् मयि भव्यक्तमती स्थितानि मरस्थानि. सर्वभूतानि ग्रह्मादीनि स्नपर्यन्तानि । न हि निरात्मकं किचित् भूतं व्यवहाराय अवकल्पते । अतः मत्स्थानि मया आत्मना आत्मवश्वेन स्थितानि, अतः मयि स्थितानि इति उच्यन्ते । तेषां भूतानां अहमेघ आत्मा इत्यतः तेषु स्थितः इति मुदबुद्धीनां अयभासते, अतः यीमि-न च अहं तेषु भूतेषु अव. स्थितः, मूनवत् संक्षेपाभावेन आकाशस्यापि अन्तरनमो हि अहए। न ·[अ. ९ो. सभाप्यभगवद्गीता हि असंसर्गि वस्तु कचित् आधेयभावेन अवस्थितं भवति ॥ ४ ॥ अत एवं असंसर्गित्वात् मम- न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।। भूतभृन्न च भूतस्थो ममामा भूतभावनः ॥५॥ न च इति ॥ न च मत्स्थानि भूतानि ब्रह्मादीनि । पश्य में 'योगं युक्ति घटनं मे मम पेश्वरं ईश्वरस्येमं ऐश्वरं योग, आत्मनो याथारम्यं इत्यर्थः । तथा च श्रुतिः असंसगित्वात् असङ्गतां दर्शयति-' असङ्गो न हि सज्जते ' [वृ. उ. ३. ९. २६] । इदं च आश्चर्य अन्यत् पश्य- भूतभृत, अमङ्गोऽपि सन् भूतानि रिभर्ति; न च भूतस्थः; यपोकेन न्यायेन दर्शित- स्वात् भूतस्थत्वानुपपत्तेः । कथं न पुनः उच्यते " असौ मम आत्मा" इति ? विभज्य देहादिसंघातं, तस्मिन् महारं अध्यारोप्य, लोकबुद्धि अनुसरन् व्यपदिवाति मम यात्मा' इति, न पुनः आत्मनः आमा अन्यः इति लोकवत अजानन् । तथा भूतभावनः भूतानि भावयति-उत्पादयति- चयति वा भूतभावनः ॥५॥ यथोकन श्लोकद्वयेन उन अर्थ रटान्तेन उपपादयन् आह- यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥६॥ यथा इति ॥ यथा लोके आकाशस्थितः आकाशे स्थितः नित्यं सदा वायुः सर्वन गछतीति सर्वत्रगः महान् परिमाणतः, तथा आगश. पत् सर्वगते मयि असंसपेगैव स्थितानि इत्येवं उपधारय विजानीहि ॥ ६ ॥ एवं, वायुः आकाशे इव, मयि स्थितानि सर्वभूनानि स्थितिकाले तानि- सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृति यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥७॥ सर्व इति ॥ सर्वभूतानि सौन्तेय प्रहति विगुणामिका अपर [निकृष्ट ] यान्ति मामिका मदीयां कल्पक्षय प्रलयकाले । पुनः भूयः तानि भूनानि उत्पत्तिमाले कल्पाद घिसजामि उत्पादयामि अहम पूर्ववत् ॥७॥ एवं अविद्यालक्षणाम्- ·अ ९ श्लो ५.] राजविद्या राजगुह्ययोग प्रति स्वामष्टभ्य विसृजामि पुनः पुन । भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रस्तवशात् ॥ ८॥ प्रति इति ॥ प्रात वां स्पीया जाएभ्य आधिक्य [वशीकृत्य] विसृजामि पुनः पुन प्रकृतितो जात भूतमाम भूतसमुदाय इमं वर्तमान शत्स्नं समस्त अवशं अस्वतन्त्र, अविद्यादिदोपै परवशीकृत, मरने वशात् सभापयशात् ॥ ८॥ तार्ह तस्य ते परमेश्वरम्य, भूतग्राम इम विषम वियत ,नलिमित्ताभ्या धर्माधर्माभ्या सबन्ध स्मादिति ? इद आह भगवान्- न च मा तानि कर्माणि निवनन्ति धनंजय । उदासीनवदासीनं असक्त तेषु कर्मसु ॥ ९॥ नच इति ॥ न च मां ईश्वरं तानि भूतम्रामस्य विपमसर्गनिमित्तानि कर्माणि निरन्नति धनंजय । तत्र कर्मणा अमबधिवे कारण आह- उदासीनवत् आनीनं, यथा उदासीन उपेक्षा कश्चित् तद्वत् आमीन, आश्मन अविशियत्यात् असक्त फरासगरहित, अभिमानार्जित करोमि" इनि तेषु कर्ममु। अत अन्यस्यापि कनवाभिमानाभार कला सहामारश्च अपम्बन्धकारण, अन्यथा कर्मभि बध्यते मूढ कोशकारवत् इत्यभिप्राय ॥९॥ तर 'भूतग्राम इमं पिसृजामि' (८), 'उदासीनवत् आसी नम्' (९) इति च विन्द उच्यते, इति तत्परिहारार्थ साह- मयाऽध्यक्षेण प्रति सूयते सचराचरम् । हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥१०॥ मया इति ॥ मया अध्यक्षेण सर्वतो इशिमात्रस्वरूपेण अविक्रिया रमना अध्यक्षेग मया, मम माया त्रिगुणात्मिका अविद्यारक्षणा प्रकृति सूयते उत्पादयति सचराचरं जगत् । तथा च मन्त्रवर्ण एको देय सर्वभूतेषु गूढ सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरामा । कर्माध्यक्ष सर्गभूनाधिवास साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ [श्वे उ.६ 11] इनि साक्षिमाग्रेग हेतुना निमित्तेन अनेन अध्यक्षत्येन कोन्तेय जगत् पचराचर व्यक्ताव्यतात्मा विपरिवर्तते सर्वावस्थासु । शिकर्मस्यापत्ति- निमित्ता हि जगत सर्ग प्रवृत्ति - अह इद भोये', 'पश्यामि इदम्', “ - ·सभाप्यभगवद्गीता [अ. ९ श्लो. ३० . 'शृणोमि इदं,' 'सुख अनुभवामि', 'दुःखं अनुभवामि', एतदर्थमिदं- करिष्ये', इदं जास्यामि' याद्या अवगतिमिष्टा अवगयवसानव । 'यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्' [स. सं. १०.१२९.७ ते. मा. २.८.९.] इत्यादयश्च मन्नाः एतमयं दर्शयन्ति । ततत्र एकरस देवस्य मर्याध्यक्षभूत- चतन्यमानस्य परमार्थतः सर्वभोगानभिसम्बन्धिनः अन्यम्य वेतनान्तरस्य अभाचे भोक्त अन्यस्य अभावात् । किनिमित्ता इयं सृष्टिः इत्यन्न । प्रभप्रति- वचनेऽनुपपने, 'को अन्दा वेद क इह मवोचत । कुत आजाता कुत इयं विष्टिः [म. म. १०.१२९.६., ते. घा, २.८.९ ] इत्यादिमन्त्रवर्णेभ्यः । दर्शितं च भगवता-' अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुद्यन्ति जन्तवः [५.१५.] इति ॥१०॥ एव मां नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्व मर्यजन्तूनां आमान अपि मन्तम्- अवजानन्ति मां मूढा मानुषी तनुमाश्रितम् ॥ परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ११ ॥ अयजानन्ति इति ॥ अवज्ञानन्ति अवज्ञा परिभयं कुर्वन्ति मां मूढा अविवेक्निो मानुपी मनुष्यमंबन्धिनों तनुं देहं आश्रितं, मनुष्यदोन घ्यवहरन्नमित्येतत् । परं प्रष्ट भावं परमात्मतत्त्वमाकासकरपमा- काशादप्यन्तरनममजानन्तो मम भूनमहेश्वरं सर्पभूताना महान्न मीश्वरं स्वमात्मानम् । ततश्च तस्य ममावज्ञाभावनेनाऽऽहता परा- भारत ॥११॥ क्यम् :- मौघाशा मायकाणी मोघशाना विचेतसः ।। राक्षसीमापुरी चैव प्रकृति मोहिनी श्रिताः ॥ १२ ॥ मोघाशा इति ॥ मोघाशा वृथाऽऽशा आविषो येषां ते मोघाशा तथा मोधकर्मणी यानि प्राप्तिहानादीनि तैरनुष्टीयमानानि कर्माशि तानि ध, तपा भगवरपरिभवात्, स्वात्मभूतस्य च भमानात् , मोघान्येव निपलानि वाणि भवन्तीति मोघमर्माणः । तथा मोघलाना निष्पलझाना मानमपि पानिफर मेव स्यात् । विचेतसो विगविवेवाश्च ने भवन्तीयभिप्रायः। शिव ते भवन्ति राक्षसी रक्षसा प्रकृति स्वभाव आसुरी असुराणां च प्रति ·अ ९ श्लो १५] राजविद्या-राजगुहयोग २४॥ मोहिनी मोहकरी देहात्मवादिनी श्रिता माश्रिता "चिन्धि, भिन्धि, पिय, रगद, परस्वमपहर" इत्येववदनशीला पूरकर्माणो भवन्तीत्यर्थ । “अमुर्गा नाम ते होश "[ई. उ ३] इनि श्रुने ॥ १२ ॥ ये पुन अधाना भगवद्भक्तिलक्षणे मोक्षमार्ग प्रवृत्ता महात्मानस्तु मा पार्थ देवी प्रकृतिमाथिता भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ १३ ॥ महात्मानः इति ॥ महात्मानस्तु अधुद्रचित्ता मामीश्वर पार्थ देवी देवाना प्रति शमदमदयाघ्रदादिलक्षणा आश्रिता सन्तो भजन्ति सेवन्तेऽनन्यमनसोऽनन्यचित्ता ज्ञात्वा भूतादि भूताना वियदा दीना मागिना चादि कारणमन्ययम् ॥ १३ ॥ कथम् ?- सततं कीर्तयन्तो मा यतन्तश्च दृढव्रता ॥ नमस्यन्तश्च मा भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ १४॥ सततं इति ॥ सततं सर्वदा भगवन्त ब्रह्मस्वरूप मा कीर्तयन्तो यतन्तश्च इन्द्रियोपसहारशमदमदयाहिसादिलक्षणैर्धम प्रयतन्तश्च दृढव्रता स्ट स्थिरमचात्य प्रत येपा ते दृढनता नमस्यन्तश्च मां हृदयेशय- मात्मान भक्त्या नित्ययुक्ता सन्त उपासते सेवन्ते ॥ १४ ॥ ते केन केन प्रकारेणोपासत इति उच्यते-- शानयशेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ॥ एकन्धेन पृथक्त्येन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥१५॥ शानयोन इति ॥ ज्ञानयोन ज्ञानमेव भगवतिपय यन , ज्ञानयोन यजन्त पूनयन्तोमा ईश्वर चाप्यन्येऽन्यामुपासना परिन्यज्यो चायते । तच ज्ञान एफन्वेन "एक्मेव पर ब्रह्म" इति परमार्थदर्शनेन यनन्त उपायते । केचिश पृथरत्वेन "आदित्यचन्द्रादिभेदन स एव भगवान् विष्णु अवस्थित " इति उपामते । केचित् " बहुधा अवस्थित स एवं भगवाम् पर्वतोमुख विश्वरूप इति त विश्वरूप सर्वतोमुखं बहुधा वप्रकारेण उपासने ॥ १५ ॥ यदि बहुभि प्रकार उपामते, की त्यामेव उपामते इति ? अत आह- "

·सभाष्यभगवद्गीता [अ • लो ११
अई नतुरह यक्ष स्थाऽहमहमोरयम् ।
मन्त्रोऽहममेवाज्यं अहमगिरह हुतम् ॥ १६ ॥
अह इति ॥ अहं प्रतु, श्रीतर्मभेद अहमे । अहं यश म्मान ।
पिंच म्यधा अस अहं, पितृभ्यो यत् दीयते । अहं ओपधं, सर्वमामि
यत् अद्यते तन औपधारा दशब्दित [वारय ] वाहियवादिसाधारणम् । अथ
घा- 'स्वधा' इनि ममाणिमाधारण अन, 'यापध' इति व्याध्युपश
मनाथं भेपनम् । मन्त्र अरं, येन पितृभ्यो देवताभ्यश्च हवि दीयते। अह
मंय आल्यं हविश्व । यह अग्नि , यस्मिन् हृयते हवि म अग्नि अहम् ।
अह श्रुतं हवनर्म च ॥ १६ ॥
.
पिताऽहमस्य जगती माता धाता पितामह । .
वेद्यं पविघमोङ्कार रक्साम यजुरेव च ॥ १७ ॥
पिता इति ॥ पिताजनयिता अह अस्य जगन , माता जनयित्री,
धाता कमालस्य प्राणिभ्यो विधाता, पितामह , पितु पिता, वैद्य येटि
तव्य, पवित्र पारन, ऑफार , मा साम, यजु एव च ॥ १७ ॥
गतिर्भर्ता प्रभु साक्षी निवास शरणं महत् ।
प्रभय प्रत्य स्थान निधानं वाजम ययम् ॥१८॥
गति इनि ॥ गति मंफरम् । भर्ता पोष्टा । प्रभु स्वामः ॥
साली प्राणिना कृताकृतम्य । निवास यस्मिन् प्राणिनो निवसन्ति । शरण
आनाना-प्राळाना आतिहर । मुहत् प्रयुपकारानपेक्ष सन् उपसरी।
प्रभा उत्पत्ति नगन , प्रल्य मीयते अस्मिन् इति, तथा स्थान
निष्टनि अम्मिन इति, निधानं निक्षेप कामगन्तरापभाग्य प्राणिनाम् , बीज
प्ररोहमारण प्ररोहमिणाम् , यय-यारमयारभावित्यात अव्ययम् । न
हि अधीर विशित् प्ररोहति, निग्य च प्ररोहदर्शनान् वीतयन्तत्ति
इति गम्यते ॥ १॥
न त्यति
तपाम्यहमह व निगृहाम्युत्सृजामि च ।
अमृतं चेच मृत्युश्च सदसचाहमर्जुन ॥ १० ॥

·अ ९ो २२] राजविद्या-राजगुह्ययोग तपामि इति ॥ तपामि अह आदित्यो भूत्वा कैश्विदश्मिभिपणे । अह व कैश्चित् रश्मिभि उरस्तामि, उत्सृज्य पुन निगृहामि कश्चित् रश्मिभि अष्टभि मास , पुन उत्सृजामि प्रापि । अमृत चव देवाना मृत्युश्च मर्यानाम् । सत् यस्य यत् सम्बन्धिनया विद्यमान तत्, तद्विपरीत असच व अह अर्जुन । न पुन अत्यन्तमेव असत् भावान् , म्वय कार्य वारणेचा सदसती ॥ ११ ॥ ये पूर्वोक्त निवृत्तिप्रकार एक्स्यपृथक्त्वादिविनानै यई मा पूनयन्त उपासते मानचिद,ते यथाविज्ञान मामेव प्राप्नुवन्ति । ये पुन अज्ञा कामकामा- अविद्या मा सोमपा पूनपापा यशेरिएया स्वर्गति प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमन्नन्ति दिव्यान्दिरि देवभोगान् ॥२०॥ विद्या इति ॥ अविद्या ऋग्यजु सामविद मा वस्वादिदव सपिण सोमपा सोम पियन्तीति सोमपा , तेनैव सोमपानेन पूतपापा शुद्धकिचिपा , यज्ञे अग्निष्टोमादिभि इण्या पूजयित्वा स्वर्गति स्वर्गगमन, स्वरेव गति स्वर्गति ता, प्रायन्ते । ते घ पुण्यं पुण्यफल आसाद्य समाय सुरेन्द्रलोक शरारतो स्थान अनन्ति भुञ्जते दिव्यान दिवि भवान् अप्रास्तान देवभोगान् देवाना भोगान् ।। २० ।। ते त भुक्त्या स्वर्गलो विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति । एव जाधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभते ॥ २१ ॥ ते त इति ॥ तेनं भुक्त्या स्वर्गलोक विशालं विस्तीर्ण क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशान्ति विशन्ति । एवं योनेन प्रकारेण नयीधर्म क्चर वैदिक कर्म भनुप्रपन्ना गतागतं गत च आगत च गतागत गमना गमने कामकामा कामान कामयन्ते इति कामकामा लभन्ते गतागतमेव, ननु मातन्य प्रचिन् लभन्ते अपर्थ ॥२५॥ ये पुन निष्कामा सम्यग्दशिन यनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जना पर्युपासते । तेषा नित्याभियुक्ताना योगक्षेम वहाम्यहम् ।। २२ ।। अनन्या इति ॥ अनन्या अपृथग्भूना पर देव नारायण आत्मत्वेन गना मन्न चिन्तयन्त मां ये जना सन्यासिन पर्युपासते, तेषा पर ·- समायभगवहांता [अ ९ भो २२ नार्धदर्शिना नित्याभियुक्तानां सतताभियोगिना योगक्षेम, योग अप्राप्तस्य प्रापण, क्षेम तदक्षण तदुभय, वहामि प्रापयामि अहम् 'ज्ञानी त्वामेव में मतम्'"स च मम प्रिय '[७.१८,१७] यस्मात्, तस्मात् ते मम आत्मभूता प्रियाच इति ॥ ननु अन्येपामपि भताना योगक्षेम वहत्येव भगवान् । सत्य, वहत्येव, स्न्तुि अय विशेष -अन्ये ये भता ते पारमा स्वयमपि योगक्षेम ईहन्ते, अनन्यदर्शिनस्तु न आत्मार्य योगक्षेम ईहन्ते, न हि ते जाविते मरणे वा आमन गृद्धिं कुर्वन्ति, केवलमेव भगवरहरणा ते, अत भगवानव तेरा योगक्षेम वहतीति ॥ २२॥ ननु, अन्या अपि देवता रवमेव चेन्, तद्गनाश्च स्वामेव भान्ते । मन्य एवम् येऽप्यन्यदेवतामका यजन्त श्रद्धयान्विता । तेऽपि मामेव कोन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥२३॥ ये इति ॥ येऽपि अन्यदेवताभक्ता अन्यासु दवतासु भत्ता अन्यदेवतामना मन्त यजन्तं पूजयन्ति श्रद्धया भास्तिस्य युद्धया अन्विता अनुगता , तेऽपि मामेर कौन्तेय यजन्ति अविधिपूर्वरम्, अविधि अज्ञान, तापूर्वक यजन्ते हरदयं ॥ २३ ॥ कस्मात् ते अविधिपूर्वक यन्ते इति ? उचते-यस्मात- अहं हि सर्पयशाना भोक्ता च प्रभुरच च। न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४॥ यह इति । अह दि सर्वयशानां धाताना म्मााना च सवय यज्ञानां देवता मरवेन भोत्ता च प्रभु पय च । ममिको हि यम अधियमोऽहमयात्र' [८४] इति हि उमम् । तथा न तु मां अभिजा नन्ति तत्वेन यथावत् । अतश्च अविधिपूर्वक इष्टा यागफगत् च्यरलि प्रच्यवन्ते ते॥२५॥ येऽपि अन्यदवनामनिमावन अविधिपूर्वक यन्ते, नेशमपि याग फल अवश्यभारि । कथम् - यान्ति देवयता देयान पितृन् यान्त पितृमता । मनानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनाऽपि माम् ।।२।। . .

·म. ९. श्लो, २८ गजविद्या-राजगुह्ययोगः यान्ति इति । यान्ति गच्छन्ति देवव्रताः देयेषु प्रतं नियमो भक्तिध येषां ते देववताः देवान् । यान्ति पितन् अग्निप्वात्तादीन् यान्ति पित प्रताः श्रादादिक्रियापराः पितृभकाः। भूतानि बिनायकमातृगणनुभंगि- न्यादीनि यान्ति भूतेज्याः भूतानां पूजकाः । यान्ति मद्याजिनः मय- जनशीलाः वैष्णवा: मां एच यान्ति । समाने अपि आयासे मामेर न भजन्ने अज्ञानात् तेन से अल्पफलभाई: भवन्ति इत्यर्थः ॥ २५॥ 3 न केवलं मद्भक्तानां अनावृषिलक्षणं अनन्तफलम् सुमाराधनश्च महम् । कथम् ?-- पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भाया प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतं अशामि प्रयतात्मनः ॥ २६ ॥ पर्य इति ॥ पत्रं पुष्पं फलं तोयं उदकं यः मे मा भक्त्या प्रच- च्छति, तत् अहं पनादि भक्त्या उपहनं भक्रिपूर्वक प्रापित भक्युपहृत अनामि गृहामि प्रयतात्मनः शुद्धबुद्धेः ॥ २६ ॥ यत एवं अत:- यत्करोपि यदनासि यजुहोपि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तस्कुरुप्य मदर्पणम् ।। २७ ॥ यत् इति ॥ यत् करोपि स्वतः प्राप्तं यत् अनासि, यत् जुहोषि हवनं निर्तयसि श्रीतं स्मातं या यत् ददास प्रयच्छसि ब्राह्मणादिभ्यः हिरण्यामाज्यादि, यत् तपस्यसि तपः चरमि कौन्तेय, तत् कुरुष्य मदर्पणम् मत्समर्पणम् ॥ २७ ॥ एवं कुर्वतः तच यत् भवति, तत् शृणु- शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मयन्धनः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥२८॥ गुभा इति ॥ शुभाशुभफलैः शुभाशुभे इष्टानिष्टे फले येषां तानि शुभाशुभफलानि कर्माणि तः शुभाशुभफलैः कर्मबन्धनैः कर्माण्येर बन्ध. नानि कर्मयन्धनानि तः कर्मबन्धनैः एवं मदर्पणं कुर्वन् मोश्यले । सोऽयं मंन्यासयोगो नाम; संन्यासच असौ मसमर्पणतया, कर्मत्वात् योगच असौ हात; तेन संन्यासयोगेन युनः भारमा अन्तःकरणं यस्य तब सः त्वं संन्यास-

·सभाष्यभगवद्गीता
[अ. ९ सो. २८
योगयुक्तात्मा सन् विमुक्तः कर्मपन्धनैः जीवनेर, पतिते चास्मिन् शरीरे-
मां उपप्यासि आगमियामि ॥ २० ॥
रागडेपवान् नहि भगवान, यनो भत्तान् अनुगृह्णाति, न इतरान
इति । तत् न-
समाऽहं सर्वभूतेषु न मे द्रुप्योऽस्ति न प्रियः ।
ये भसन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेपु चाप्यहम् ॥ २९॥
सम इति ॥ समः तुल्यः अहं सर्वभूतेषु । न मे द्वष्यः अस्ति
न प्रियः । अग्निवत् अहं-दूरस्थानां यथा अतिशीतं न अपनयति, समाएं
उपसर्गनां अपनयति, तथा अहं भक्तान् अनुगृह्णामि, न इतरान् । ये
भजन्ति तु मां ईश्वरं भक्त्या मयि ते स्वभावत एव, म मम राग-
निन्नि--वर्तन्ने । तेषु च अपि अहं स्वभावत एव वर्ते, न इतरेषु । न
एनाना तेषु द्वेपो मम ॥ ९ ॥
शृणु महनमाहाग्यम्--
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभार ।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवमिता हि सः ॥३०॥
अपि इति ॥ अपि चेत् यद्यपि सुदुराचारः मुष्ट दुराचारः अनीन
मिताचारोऽपि भजते मां अनन्यभाफ अनन्यभनिः पन्, साधुरव
मग्यावृत्त र स मन्तव्यः शालयः; सम्यक् यथावत् व्यवसितो हि
सः, पम्मात् मानिश्चयः मः ॥ ३०॥
उस्मृन्य घ बाह्य दुराचारना भन्न सम्यग्प्ययसायमामात्-
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्ति निगच्छति।
कौन्तय प्रनिजानीहि न में भक्तः प्रणश्यति ॥ ३१ ॥
क्षिप्रं इति ॥ शिशिनं भवनि धर्मान्मा धर्मचिन: एय । शश्वत्
निय शान्ति च उपशम निगच्छति प्राप्नोनि । शृणु परमार्थ-कौन्तय
प्रतिज्ञानाहि निश्चिना मतिज्ञा कु, न म मम मक्तः मयि मातान्न-
रामा मनमनप्रणश्यति इति॥३१॥
मां हि पार्थ व्यपानिन्य पि भ्युः पापयनियः ।
स्त्रियों वैदशास्तथा नद्राः तेऽपि यान्ति पगं गतिम् ॥ ३२ ॥

·अ. मी ३४ ]
राजविद्या-राजगुह्ययोग
मा हि इति ॥ मां हि यस्मात् पार्थ व्यपाश्रित्य मा आश्रय बन
गृहीमा यपि स्यु भवेयु पापयोनय पाप योनि येपा ने पापपोनय
पापतन्मान -के ते इति? आह-खियो वश्या तथा गद्रा तेऽपि
यान्ति गन्नि परा प्रकृय गतिम् ॥ ३॥
सिं पुनर्गह्मणा पुपया भक्ता राजर्षयस्तथा।
अनित्यमग्नुप लोकामिमं प्राग्य भजस्वमाम् ॥ ३३ ॥
कि पुन इति ॥ किं पुन ब्राह्मणा पुण्या पुण्ययोनय भक्ता
राजपय नथा रानानश्च ने अपयश्च राजर्षय | यन एव, अत अनित्यं
क्षणभद्गुर असुप च सुरपयर्जित इम लोक मनुष्यरोक प्राप्य पुरपार्थ-
माधन दुर्लभ मनुष्यत्व र ध्वा भजस्थ सेवस्य माम् ॥ ३३ ॥
स्थम् ?--
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मा नमसुरु ।
मामेधेष्यसि युक्त्येवमात्मानं मत्परायण ॥ ३४ ॥
अनि श्रीमहाभारते शतसाहनयां सहितायां वेग्यासिस्या
भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया
योगशास्त्रे श्रीरप्णार्जुनसवादे राजविद्या
राजगुह्ययोगी नाम नवमोऽध्याय ॥
मन्मना इति ॥ मयि वासुदेवे मन यस्य तर स व मन्मना
भरा तथा मदत्त भर । मद्याजी मद्यननशीर भय । मां एव च
नमस्तुरु। मां एव ईश्वर पुण्यसि आगमिप्यमि युक्त्या समाधाय
चित्त एर आत्मान माम्-अह हि सर्वपा भूताना आरमा, परा च गति ,
पर अयनम् । म मा एक्भूत-'एप्यास' इति अतीतेन सबन्ध -
मत्परायण सन् इत्यर्थ ॥ ३५॥
नि श्रीम परमहसपरिव्राजकाचार्यगोविदभगवत्पूज्यपादशिष्य
श्रीमछरभगवत कृती श्रीभगवडीताभाष्ये रानविद्या
राजगुह्ययोगी नाम नवमोऽध्याय ॥ ९ ॥

·सभाष्यभगवद्गीता [ अ. १० से. एतां विभूति योगं च मम यो यत्ति तत्वतः । सोऽधिकम्पेन यांगेन युज्यते नात्र संशयः ॥७॥ एता इति ॥ एतां यथोक्ता विमति विस्तार योगे च युति १ मात्मनः घदनं [ ९.५]-अथवा, योगैश्वर्यसामथ्र्य सर्वज्ञवं योगजं योगः उच्यते-मम मदीयं योगं यः वत्ति तत्त्वतः तत्त्वेन यथावदित्येतत् , सः अविकम्पेन अप्रचलितेन योगेन सम्यग्दर्शनस्थैर्यलक्षणेन युज्यते संध्यते। न अब संशयः न भस्मिन् भथे संशयः अस्ति ॥७॥ कीटोन अधिकम्मेन योगेन युज्यते इति ! उच्यते- अहं सर्वस्य प्रभवः मत्तः सर्व प्रवर्तते। इति मन्या भजन्ते मा बुधा भावसमन्धिताः ॥ ८॥ अई इति । अहं परं ब्रह्म धासुदेवाल्यं सर्वस्य जगतः प्रभः उत्पत्तिः । मत्तः एष स्थितिनाशक्रियाकलापमोगलक्षणं विकिया सर्व जगत् प्रवर्तते--इति एवं मत्था भजन्ते सेवन्ते मां बुधाः अवगतपर- मार्यतायाः, भावसमन्विताः भावा-भायना-परमार्थतवाभिनिवेशः, तेन समन्विताः संयुगा इत्यर्थः।। ८॥ मश्चित्ता मद्तप्राणाः योधयन्तः परम्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥९॥ मशित्ता' इति ॥ मञ्चिताः मयि चित्तं येषां ते मचिसाः, मगत- प्राणाः मयि [मां गताः प्राप्ताः चक्षुरादयः माणाः येषां ने मदतमाणाः, मयि उपसंहतकरणाः इत्यर्थः । अथया-मगतप्राणाः मगनजीवनाः हाये. तत् । योधयन्तः अवगमयन्तः परस्परं अन्योन्यं, कथयन्तश्च ज्ञान- यसबीयांविधम: विशिष्टं मां, तुष्यन्ति परिनोपं उपयान्ति च रमन्ति च रति च प्राप्नुवन्ति प्रियसंग या इव ॥९॥ ये यथोनः प्रकारः भजन्ते मां भगा: सन्ता- तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि घुद्धियोग ते येन मामुपयान्ति ते ॥ १० ॥ तेषां इनि ॥ तेणं सततयुक्तानां नित्याभियुगानां [निवृत्तमर्द. वापिगाना ] भजतां संवमानानाम् । कि अधिवादिना कारणेन ! नेयाह- -

·१
अन्त करणाशय
१० श्लो १३] विभूतियोग
प्रीतिपूर्वकं प्रीति स्नेह तत्पूर्वक मा भनतामित्यर्थ । ददामि प्रयच्छामि
बुद्धियोगं बुद्धि सम्यदर्शन मत्तापविषय, तेन योग बुद्धियोग तं बुद्धि
याग, येन धुद्धियोगेन सम्यदर्शनरक्षणेन मां परमेश्वर आरमभूत आत्म वन
टपयान्ति प्रतिपद्यन्ते । के? ते मचित्तत्यादिप्रसार (९) मा
भनन्ते ॥ १० ॥
किमर्थ, कस्य चा, स्वत्प्राप्तिप्रतिबन्धहतो नाशक बुद्धियोग तेषा
रक्ताना ददासि ? इत्यपेक्षाया आह-
तेषामेवानुकम्पार्थमहमशान तम ।
नाशयाम्यात्मभावस्थ शानदीपेन भास्वता ॥ ११ ॥
तेषां इति ॥ तेषामय कथ नु नाम श्रेय स्यात् इति अनुपम्पार्थ
दयानो शहं यशानज अविरकन जात मिथ्याप्रत्ययलक्षण मोहान्धकार
तम, नाशयामि,आत्मभावस्थ आत्मनः भाव
नम्मिनव स्थित सन् ज्ञानदीपेन विवेकम ययस्पेण भनिप्रसाद स्नेहाभिषि
केन मद्भावनाभिनिवेशयातरितेन ब्रह्मचर्यादिमाधनसस्कारवप्रज्ञावतिना विर
मान्त करणाधारण विपयन्यावृत्तचित्तरागद्वेपाक्लुपिननियातापवारकस्येन
नित्यप्रतिकार यध्यानजनितसम्यग्दर्शनभास्वता ज्ञानदीपेने यर्थ ॥ ११ ॥
यथोक्ता भगवत विभूति योग च श्रुत्वा अर्जुन उवाच-
अर्जुन उवाच-
परं ब्रह्म पर धाम पविध परमं भवान् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १२॥
परं इति ॥ परं ब्रह्म [ परमात्मा] परं धाम पर तेज , पवित्र
पाचन परमं प्रकृष्ट भवान्। पुरुपं शाश्वतं नित्य दिव्यं दिवि भव
थादिदेव सर्वदेवाना आदी भय आदिदेव अज विभु विभवनशीलम् ।
ईदृशम्-
आहुस्त्वामृपय सर्व देवर्षिनारदस्तथा।
आसितो देवलो व्यास स्वय चेय प्रधीपि में ॥ १३ ॥
आहु इति ॥ आहु क्ययन्ति त्या ऋपय पसिष्टादय सर्वे
देवर्षि नारद तथा। आसत देवलोऽपि एवमेवाह, व्यासश्च ।
स्वय चेव व च नयीपि मे ॥ १३ ॥

·१५२
सभाप्यभगवहीता
[ १० श्लो."
.
सर्वमेतहत मन्ये यामां वदसि केशव।
न हि ते भगवन् व्यक्ति विदुदेवा न दानवा ॥ १४॥
सर्व इति ॥ सर्वमतत् योन पिभि यया च, एतत् ऋत
सत्यमेव मन्ये, यत् मां प्रति वदसि भापस हे केशय। न हि ते तव
भगवन व्यक्ति प्रभव विदु देवा, न दानवा ॥१२॥
यत स्व देवादीना आदि, अत -
स्वयमेवामनाऽऽमान वेत्थ त्व पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भतरा देवदेव जगत्पते ॥ १० ॥
चस्यमिति इति ॥ स्वयमेव आमना सामान वेत्थ जानामि
व निरतिशयज्ञानेश्वर्यबलादिशक्तिमन्त ईश्वर पुरुषोत्तम। भूतानि
भावदनीति भूतभावन । भतंश भूताना ईश। हे देवदेव जगत्पते ।
वत्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतय ।
यामिविभूतिमिलोमन इमांस्त्य व्याप्य तिष्ठसि ॥१६॥
वक्त इनि ॥ व कथयिनु असे अशेषेण । दिव्या हि आम
विभृतय । आमनी विभूतयो या ता धक्नु अर्हमि। याभि विभूतिामे
भामनो माहाविस्तर इमान् लोकान व व्याप्य तिष्ठसि ॥१६॥
स्थ विद्यामह यागिन् त्या सदा परिचिन्तयन् ।
कंपुषु च भार्यपु चिन्योऽसि भगवन्मया ॥१७॥
स्थं इति ॥घ विद्या विजानीयां अह ६ यागिन यो सदा
परिचिन्तयन् । पुपु च भारेपु यस्तुपु चिन्य असि ध्येय
अमि भगवन् मया ॥१७॥
विस्तरेणा मनो योग विभूति व जनार्दन ।
भूय कथय तृमिहि शृपनी नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८ ॥
विस्तरेण इति ॥ विस्तरेण आमना योग योगेश्वर्यशनिविशेष
विभनि च चिम्ना ध्येयपालांना ह जनार्दन भने गतिरमण स्रम्-
अमुराणा देवनियमनताना जनाना नरसदिगमयित्वात् जनार्दन, अभ्युदय
नियमपुरणार्थप्रयाजन म. ने याच्यते इति वा। भय पूर्व उनमपि
कथय वृत्ति परितोष हि यम्मान नास्ति में शृण्यत पन्मुनि मृत- "
पाश्यामृतम् ॥१८॥

·. अ. १० श्लो. २२] विभूतियोगः श्रीभगवानुवाच- हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या घात्मविभूतयः। प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ट नाम्न्यन्तो विम्तरस्य मे ॥ १९॥ हन्त इति ॥ हन्त इदानी ते तव दिव्याः दिवि भवा. आरम- विभनयः आग्मन मम विभूतयः याः ना कथयिष्यामि इत्येतत् । प्राधान्यतः यन यग्र प्रधाना या या विभूतिः ता ता प्रधानां प्राधान्यतः कयिष्यामि अहं कुरुश्रेष्ठ । भशेपतम्नु वशतेनापि न शक्या वक्तुं, यल नास्ति अन्तः विम्तरस्य में मम विभूनीना इत्यर्थः ॥ १९॥ तत्र प्रथममेव तारत् शृणु- अहमात्मा गुडाकंश सर्वभूताशयस्थितः। अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २० ॥ अहं इति ॥ अहं आत्मा प्रत्यगामा गुडाकेश-गुडाका निद्रा, तस्या. दंग गुडादा , जितनिद्र इत्यर्थः, घनश इति वा-सर्वभूताशय- स्थिनः सपा भूताना आशये अन्नईदि स्थितः अहमारमा प्रत्यगारमा निन्य ध्येय । नदशकन घ उनरेणु भारपु चिन्य. अहम्, यस्मात् अहं एव आदिः भूतानां कारणं, तथा मध्यं च स्थिति., अन्तः प्रत्यश्च ॥ २०॥ एर च ध्येयः अहम्- आदित्यानामहं विष्णुः ज्योतिषां रविरंशुमान् । मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥२१॥ आदित्यानां इति ॥ आदित्यानां द्वादशानां विष्णुः नाम आदित्यः अहं, योनिपां रविः प्रकाशयितणा अंशुमान् रश्मिमान् । मरीचिः माम मरतां मरद्देवताभेदाना अस्मि । नक्षत्राणां अहं शशी चंद्रमाः ॥ २१ ॥ वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि पासपः। इन्द्रियाणां मनश्वास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥२२॥ येदानां इति ॥ वेदानां मध्ये सामवेदः अस्मि । देवानां रद्रा- दियादीनां यासवः इन्द्रः अस्मि । इन्द्रियाणां एकादशानां चक्षुरादीनां ·सभाष्यभगवन्द्रीता [अ.१०सो.२२ मनश्च अस्मि संकल्पविकल्पात्मकं मनश्वामि । भूतानां अस्मि चेतना कार्यकरणमझाते नित्याभिव्यक्ता बुद्धिनिः चेतना ॥ २२ ॥ रुद्राणां शहरवास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् । वसूनां पावकश्चास्मि मेरु-शिमरिणामहम् ॥ २३ ॥ रुद्राणां इति ।। रुद्राणां एकादशानां शङ्करच अस्मि । वित्तेशः पुरः यक्षरक्षसां यक्षाणां रक्षसां च । वसूनां अयानांपायकच अस्मि अग्निः । मेगः शिखरिणां शिसरयता अहम् ।। २३ ॥ पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामसि सागरः॥२५॥ पुरोधसां इति ॥ पुरोधसां च गजपुरोहितामांचमण्यं प्रधान मां चिनि जानीहि हे पार्थ ! गृहस्पतिम् । स हि इन्द्रस्येति मुख्यः स्यात् पुरोधसाम् । सेनानीना सेनापतीना अई स्कन्दः देवसेना- पतिः । सरसां यानि देवतानि सरोमि मेपो सरमा सागरः अस्मि भवामि ॥२४॥ मदपीणां भृगुरदं गिरामस्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयशोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥२५॥ महर्षीणां इनि । महषीणां भृगः अहम् । गिरां वापा पदसक्ष- पाना एक अक्षरं मोशः अस्मि । यज्ञाना जपयज्ञः अस्मि. स्थाव- राणां स्थितिमतां हिमालयः॥२५॥ अश्वयः सर्ववृक्षाणां देवपणां च नारदः । गन्धर्याणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥ अश्वत्यः इति ॥ अश्वत्यः सर्पवृक्षाणां, देवर्षीणां च नारदः, देवाः एव सन्तः अपित्यं माताः मन्प्रदाग्विाते देवर्षयः, तेषां नारदस्मिा गन्धर्वाणां चिपरयः नाम गन्धर्वः पस्मि । सिमानां जन्मनैव धर्मशाप- वैराग्यश्यातिशर्प मालानां कपिलो मुनिः ॥२६॥ उबअवसमवानां विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७॥ उति ।। उपयवसं अभ्यानां उन्धवाः भाम राम मां विद्धि विजानादि अमृद्वम् भमृतनिमितमपनोडवर।

·म. १० श्लो.३२] विनियोगः ऐरावतं इरादायाः अपन्यं गजेन्द्राणां हस्तीश्वराणां, तं "मां विद्धि" इति अनुवर्तते । नराणां च मनुष्याणां नराधिपं राजानं मां विद्धि जानीहि ॥ २७॥ आयुधानामहं वनं धेनूनामस्मि कामधुन् । प्रजनश्वास्मि कन्दर्पःसाणामस्मि वासुकिः ।। २८॥ आयुधानां इति ॥ आयुधानां अहं यजं दधीच्यम्धिसम्भवम् । धेनूनां दोग्धीणां अस्मि कामधुक यसिष्टस्य सर्वकामानां दोग्धी, सामा- न्या वा कामधुन् । प्रजनः प्रजनयिता अस्मि कन्दर्पः कामः । सर्गणां मर्पनेदानां अस्मि'वासुकिः सर्पराजः ॥ २८ ॥ अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् । पितृणामयमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २९ ॥ अनन्त इति ॥ अनंतश्च अस्मि नागानां नागविशेषाणां नाग- मानः । वरुणो यादसां अहं अब्देवतानां राजा अहम् । पितृणां अर्यमा नाम पितृराजः च अस्मि । यमः संयमतां संयमनं कुर्वता अहम् ।।२९।। महादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥३०॥ प्रहाद इति ॥ प्रशादो नाम च अस्मि दैत्यानां दितिवंश्यानाम् । कालः कलयतां क्सनं गगनं कुर्वतां अहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रः सिहो ज्यानो वा अहम् । वैनतेयश्च गरमान् विनतामुतः पक्षिणां पतप्रिणाम् ॥ ३०॥ पवनः पवतामस्मि रामःशस्त्रभृतामहम् । झपाणां मकरधारिस ग्रोतसामास्मि जाह्नवी ॥३१॥ पवनः इति ॥ पवनः वायुः पवनां पावयितॄणां अस्मि ।रामर रात्रभृतां शास्त्राणां धारयितृणां दाशरथिः रामः अहम् । झपाणां मस्सा- दीनां मकरः नाम जातिविशेष अहम् । स्रोतसां सवन्तानां अस्मि साझवी गर॥ ३ ॥ सर्गापामादिरन्तश्च मध्य चैवाहमर्जुन। अध्यात्मनिया विद्यानां वादःप्रयदतामहम् ॥ ३२॥ सर्गाणां इति ॥ मर्गाणां सृष्टीना आदिः अन्तश्च मयं और

·.
सभाष्यभगवतीला [.. सो.३३
अहं उत्पत्तिरियत्तिलयाः अहं अर्जुन । भूतानां जावाधिष्ठितानामेव आदि
अन्तश्च इत्याद्युक्तं उपश्मे (२०), यह तु सर्वस्यैव सर्गमावस्य इति विशेषः।
अध्यात्मविद्या विद्याना मोक्षार्थवाद प्रधान अस्मि। बादः अर्थनिर्णय-
हेनुत्यात प्रवदतां मधान, अनः सः अहं अस्मि । प्रवक्तधारण बदनभेदाना-
भेद पादारितणानां इह ग्रहणं प्रवदतां' इति ॥ ३२॥
अक्षराणामकारोऽस्मि इन्हः सामासिकस्य च ।
अहमवाथरः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः॥ ३३ ॥
अक्षराणां इति ॥ अक्षराणां वर्णानां अकारो वर्ण: अम्मि।
द्वन्द्वः समायः अम्नि सामासिकम्य च समाससमूहस्य । विज-अह-
मेय क्षय अक्षा कादः प्रमिदः पाधारयः, परमेश्वरी या कालस्यापि
काम अम्नि। धाना अहं कर्मफलस्य विधाना मर्यजगतः विश्वतोमुखः
सरंतोमुग्नः ॥३३॥
मृत्युः सर्वहरचार मुइयश्च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीस्चि नारीणां स्मृतिमंधा धृतिः क्षमा ॥३४॥
मृत्युः इति ॥ मृत्युः द्विविध, धनादिहरः प्राणहर। नग्न यः
प्राणहरः, म मर्यहरः उच्यते---यः अहम् इत्यर्थः । अधषा-पः ईश्वरः
प्रलये सहरमाद गहर. म. अहम् । उन्द्रयः उरणं. अ युदयः तप्राप्ति-
नुव अम्पा-भघिप्यतां भाविकल्याणाना, उत्कर्ष प्राप्तियोग्यानां
इत्यर्थः । कीर्तिः, श्रीः, यारच नारीण स्मृति, मेधा, धृतिः, क्षमा-
इलेनाः उसमाः स्त्रीणां अहं अस्मि, पासां भाभासमानसम्बन्धनापि
नार्थ मात्मानं मन्यते ॥ ३४॥
गृहत्साम तथा सानां गायत्री छन्दसामहम् ।
मासानां मार्गशीपोऽहमृतृनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥
वृहत्माम इति । वृहत्साम तथा सानां प्रधानं अस्मि ।
गायत्री छन्दसां अई, गायत्र्यादिन्दोविशिष्टानां ऋचा गायत्री पर
मित्यर्थः । मासानां मार्गदर्यः अहं, ऋतूनां कुसुमाकरः
बसन्तः॥२५॥
पतं छलयतामस्मि तेजन्नेजस्विनामहम् ।
जयोऽस्मि व्ययसायोऽस्मि सत्वं सत्त्वयतामहम् ॥ ३६ ॥

·. म. १० भो, ५१] विभूनियोगः घृतं इति ॥ तं अक्षदेवनादिलक्षणं छलयतां । अलस्य को अस्मि । नेजस्विनां नेज: अहम । जयः अस्मि जेतृणा. प्यवसाय: अस्मि व्यवसायिनी, सत्वं सत्वयनांसारिखकानां अहम् ।। ३६ ॥ वृणीनां वासुदेवोऽन्मि पाण्डवानां धनञ्जय। मुनीनामप्य व्यासः कवीनामुशना कपिः ॥ ३७ ॥ वृष्णीनां इति । वृष्णीनां यादवानां वासुदेवः अस्मि अयमेव अहं वन्मयः । पाण्डवानां धनञ्जयः ग्वमेव । मुनीनां मननशीलानां मर्वपदार्थज्ञानिनां अपि अहं व्यामः, कवीनां भान्सदर्शिना उशना कविः अन्मि॥३७॥ दण्डो दमयनामस्मि नीतिमि जिगीपनाम्। मौनं चैवास्मि गुह्यानां भानं मानवतामहम् ॥ ३८ ॥ दण्ड इति ॥ दण्डः दमयतां दमपितृणां अग्नि अदालानां दमन- कारणम् । नीनिः अस्मि जिगीषतां जेतुमिच्चताम् । मौन र अस्मि गुधाता गोप्यानाम् । शानं मानवतां अहम् ॥ ३८ ॥ यचापि मर्यभूनानां वो नदहमर्जुन । न नदस्ति बिना यत्स्यात् मया भूनं घराचरम् ॥ ३९ ॥ यचापि इति ॥ यशापि सर्वभूतानां बीज प्ररोहकारणं, तत् अहं अर्जुन । प्रकरणोपसंहारार्थ विभूनिर्मक्षेपं भाहल नन् अस्ति भूत चराचरं वरं भचरं वा मया विना यत् स्यान् भवेत् । नया अपकृष्टं 'परिन्यनं निराम शन्य हिनन् स्यात् । अतः मदाम मर इत्यर्थः ॥३९॥ नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतानां परन्तप । पप तृदेशतः मोनः विभूतेविस्नरो मया ॥१०॥ नान्न इति ॥ न अन्तः अस्नि मन दिव्यानां विभूतीनां विम्नराणां परन्तप । न हि ईश्वरस्य मल्मिनः दिवानां विभूनीना इपत्ता शक्या वक्तुं शातुं का नचित् । एप तु उद्देशनः एकोन प्रोतः 'विभूनेः विस्तरः मया ॥ १० ॥ यद्यहिभूतिमत्यत्वं श्रीमर्जिनमेय वा। ननंदचावगत्व मम जोशम्भवम ॥ ११ ॥ यद्यत् इनि ॥ ययन के विभूतिमन विभूतियुन, सत्वं वस्तु ·समायभगवनीता [.. लो.. श्रीमत् ऊर्जितमेव वा श्रीः लक्ष्मीः तया सहित, उत्साहोपेतं वा, तर- देव अवगच्छ त्वं जानीहि मम ईश्वरस्य तेजोशसंभवं तेजसः अंशः गादेशः संभवः यस्य तत् तेजाशसंभवं इति अवगच्छ खम् ।।४।। अथवा यहुनतेन किंशातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं पात्स्नं एकांगेन स्थितो जगत् ॥ ४२ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहनयां संहितायां वैग्यासिक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतारुपनिषत्सु प्रहविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः॥ अथवा इनि ॥ अथ चा बहुना एतेन एवमादिना किंशातेन तव अर्जुन ! स्यात् सावशेपेण। अोपतः स्वं विद्यभ्य विशेषतः स्तम्भनं [] कृत्वा इदं कृत्स्नं जगत् एकांशेन एकावयवेन एकपादन सर्वभूतस्यरूपेण इत्येनत् । तथाच मन्त्रवर्णः 'पारोऽस्य विश्व भूतानि [न. आ. ३०.१२. सं. १०. ९०.३] इति-स्थितः अई इति ॥ ४२ ॥ डात श्रीमन्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविदभगवत्पूज्यपादशिष्य- धामरकरभगवतः कृतौ श्रीभगवद्गीतामाप्ये विभूति. योगी नाम दशमोऽध्यायः॥१०॥ मानं अर्थ शृणु- - -

·एकादशोऽध्यायः
.
[विश्वरूपदर्शनम् ]
भगवती विभूतय उकाः। तत्रध विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन
स्थिनो जगत् ' (१०.४२ ) इति भगवता अभिहितं श्रुत्वा यत्
जगदात्मरूपं आयं ऐश्वरं तत् साक्षात्क इग्छन् अर्जुन उवाच---
अर्जुन उवाच-
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।
तत्त्वयोक्तं पचलेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ १॥
मत् इति ॥ मदनुग्रहाय ममानुप्रायं परमं निरतिशय गुवं
गोप्य अभयात्मसंक्षितं पात्मानामविवेकविषयं यत् त्वया उक्तं वचः
वाक्यं, तेन वचसा मोह, अयं विगतो मम, अविवेकबुद्धिः अपगता
इत्यर्थः ॥ १॥
भवाष्ययो हि भूतानां श्रुतो विस्तरशो मया। .
स्वतः कमलपग्राक्ष माहात्म्यमारि चाव्ययम् ॥२॥
भव इति । भवः [उदयः] उत्पत्तिः, अध्ययः प्रलयो ती भवा-
प्ययौ हि भूतानां श्रुती विस्तरशः, न संक्षेपतः, मया त्वत्तः त्वत्सका-
शात् कमलपत्राक्ष ! कमलस्य पत्रं कमलपग्रं तद्वत् अक्षिणी यस्य तव स
रवं कमलपवाक्षः, है कमलपत्राक्ष ! महात्मनः भावः माहात्म्यमपिच
अन्ययं अक्षयं, 'श्रुतं' इति अनुवर्तते ॥२॥
एवमेतद्यथाऽऽन्य त्वं आत्मानं परमेश्वर ।
मिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुपोत्तम ॥३॥
पर्व इति । एवमेतत् नान्यथा यथा येन प्रकारेण भात्य कथा
मसि त्वं आत्मानं परमेश्वर । तथापि द्रष्टुं इच्छामि ते तव शानप्रर्य-
बनशक्तिवीर्यतेजोभिः संपानं ऐश्वरं वैष्णवं रूपं पुरषोत्तम ॥३॥

·- १६. सभाष्यभगवीता [. ११ सो.. मन्यसे यदि ताम्यं मया इष्टमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥४॥ मन्यसे इति । मन्यसे चिन्तयसि यदि मया अर्जुनेन तद शफ्यं द्रष्टुं इति प्रभो ! स्वामिन् ! योगेश्वर ! योगिनो योगाः, ते ईबरः योगेश्वरः, हे योगेश्वर रायम्मात् महं भतीव भर्थी द्रष्टुं, ततः सस्मात् मे मदयं दर्शय त्वं आत्मानं अव्ययम् ॥ ४ ॥ एवं घोदितः अर्जुनेन भगवान् उवाच-- थीभगवानुवाच- पश्य में पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः। नानाविधानि दिव्यानि नानायर्णाकृतीनि च ॥५॥ पश्य इति ॥ पश्य मे पार्थ! रूपाणि शतशः अथ महाराः, भनेकशः इत्यर्थः । तानि च नानाविधानि अनेकप्रकाराणि, दिवि भवानि दिव्यानि भप्राकृतानि, नानायर्णावतीनि च नाना विलक्षणाः मीलपीता- दिप्रकारा:वर्णाः तथा आकृतयश्च अवयवमस्थानविशेषा. येपो रूपाणी तानि मानावर्णाकृतीनि च ॥५॥ पश्यादित्यान् यसून् रुद्रान् अश्विनी मस्तस्तथा । बहन्याहटपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥६॥ पश्य इति ॥ पश्य आदित्यान् दादरा, यमन भष्टा, रद्रान् एकादरा, अश्विना दी, मरतः सप्त सप्तगणाः ये तान् । तथा च यहनि भन्यान्यपि अदरपूर्याणि मनुष्यलोके स्वया, स्यत्तः अन्येन वा केनचि, पदय आश्चर्याणि अदुतानि भारत ॥६॥ न केवल एतावदेव- कस्थं जगत्यात्स्नं पश्याध मचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यथान्यद्दष्टुमिच्छसि ॥७॥ इह इति ॥ इह एकरथं एकस्मिन्येव स्थितं जगत् की समस्त पश्य भय इदानी सचराचा मह घरेण अघरेण च वर्तते मम देहे गुडाकेश । यध अन्यत् जयपराजयादि, यत् गामे, यदि वानी जयेयुः' [२.६] इति यत भयोधः, नदपि द्रष्टुं यदि इच्छसि ॥ या जयेम ·अ ...] विश्यरूपदर्शनम् नतु मां शक्यसे द्रष्टुं अनेनेव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ८ ॥ न तु इति । न तु मां विश्वरूपयां शक्यसे द्रष्टुं अनेनैव मानेन स्वचक्षुषा स्वकीयेन चक्षुषा । येन तु शक्यसे इष्टुं दिव्येन, तत् दिव्यं ददामि ते सुभ्यं चक्षुः । तेन पश्य मे योग ऐश्वरं ईश्वरस्य मम ऐधरं योग योगशम्यतिशयं इत्यर्थः ।। ८॥ सञ्जय उवाच-- एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरी हरिः। दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥ ५॥ एवं इति । एवं यथोचेन प्रकारेण उस्या, ततः अनन्तर राजन् ! एतराष्ट्र | महांश्च असौ योगेधरश्च महायोगेश्वरः हरिः नारा- यण दर्शयामास दर्शितवान् पार्थाय गृथासुताय परमं रूपं विश्वरूपं वरम् ॥ ९ ॥ अनेकयपत्रनयनं अनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्यामरणं दिव्यानेकोधतायुधम् ॥ १० ॥ अनेक इति । अनेकयस्त्रनयनं अनेकानि ववग्राणि नयनानि च यस्मिन् रूपे तत् अनेकवयननयन, अनेकाडतदर्शनं अनेकानि अद्भुतानि विस्मापकानि दर्शनानि यस्मिन् तत् भनेवाद्भुतदर्शन रूपं, तधा अनेक दिव्याभरणं अनेकानि दिव्यानि आमरणानि यस्मिन लन् अनेकदिव्याभरण, तथा दिव्यानकोद्यतायुधं दिव्यानि अनेकानि अन्यादीनि उद्यतानि आयु- धानि यस्मिन् तत् दिन्यानेकोद्यतायुधं, 'दर्शयामास' इनि पूर्वे मम्बन्धः॥१०॥ दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ २१॥ दिव्य इति । दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यानि मारयानि पुष्पाणि अम्बराणि यवाणि च प्रियन्त चन ईश्वरेण न दिव्यमाल्याम्यायां, दिव्य. गन्धानुलेपनम् दिव्यं गन्धानुरेपनं यस्य तत् दिव्यगन्धानुलेपन, सर्वा- ·1 १६२ समाप्यमगवीता [अ.११. " श्चर्यमयं सर्वाश्रमायं देवं अनन्तं न अस्य अन्तः अस्ति इति अनन्त अनन्तं, विश्वतोमुखं सर्वतोमुसं-सर्वभूतात्मभूतावान्, 'तं दर्शयामास' 'अर्जुनः ददर्श' इति या अध्याहियते ॥1॥ या पुनः भगवतः विश्वरूपस्य भाः, तस्याः उपमा उरयते- दिवि सूर्यसहस्रस्य भरधुगपदुत्थिता । यदि भाः सहशी सा म्यान् भामस्तम्य महात्मनः ॥ १२॥ दिवि इति ॥ दिघि अन्तरिक्षे तृतीयस्यां पा दिवि सूर्याणां सहसं मर्यसहसं तस्य युगपगुत्थितस्य सूर्यसहनस्य या युगपत्थिता भाः, सा यदि, सदृशी स्यात् तस्य महात्मनः विश्वरूपस्यैव भासः। यदि चा न स्यात् ततोऽपि विश्वरूपस्यैव भाः अतिरिच्यते इत्यभिप्रायः॥१२॥ . तकस्थं जगरवारस्न प्रविभक्तमनेकधा। अपश्यदेवदेवस्थ शरीरे पाट्यम्तदा ॥ १३ ॥ नत्र इति ॥ तत्र तस्मिन् विश्वरूपे एकस्मिन् स्थित एकथं जगत् कृत्म्न प्रविभक्तं अनेकधा देवपितृमनुष्यादिभेदै अपश्यत दृष्टवान् देवदेवस्य हरे. शारीरे पाण्डवः अर्जुनः तदा ॥ १३ ॥ ततः स विस्मयाविष्टः हरोमा धनञ्जयः। प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभापत ॥१४॥ तत इति ॥ ततः तं दृष्ट्वा सःविस्मयेन आविष्ट. विस्मयाविष्टः इष्टानि रोमाणि यस्य सः अयं हरोमा च अभवन् धनञ्जयः। प्रणम्य प्राण नमनं कन्या प्रवीभूतः सन् शिरसा देवं विद्यरूपधर कृताञ्जलिः नमस्कारार्य सपुटीकृतहस्तः अभापत उक्तवान् ॥ १४॥ कथं ? यत् स्यया दर्शितं विश्वरूपं, तन् अहं पश्यामीति स्वानुभवं आविकुर्वन् अर्जुन उवाच-- अर्जुन उवाच-- पक्ष्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसडधान् । ब्रह्माणमाशं कमलासनस्थं ऋश्चि सर्वानुग्गांश्च दिन्यान् ॥१५॥ । पश्यामि इति । पश्यामि उपलभ हे देव ! तय देहे देवान सान. तथा भूतविशेषसधान् भूतविशेषाणां स्थायरजगमानां नाना- ·अ. 11 श्री. 10] विश्वरूपदर्शनम् संस्थानविशेषाणां सहाः भूतविशेषसद्धाः तान् , किश- ब्रह्माणं चतुर्मुखं शं इशितारं प्रजानां कमलासनथं पृथिवीपामध्ये मेहकार्णकासनस्य इत्यर्थ , ऋपाँच वमिष्ठादीन् सर्वान् , उरगांव वामकिप्रभृतीन दिव्यान दिवि भवान् ॥ १५॥ अनेकगहूदरवक्त्रनेत्रम् पश्यामि न्या मर्यनोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादि पदयामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १६ ॥ अनेक इति । अनेकवाहूदरवक्वनेनं अनेके बाहवः उदराणि वस्त्राणि नेगाणि च यस्य तय सः रखें अनेकवाहूदरवक्ग्रनेत्रः तं अनेकयाहूदर- चायनेत्रम् । पश्यामि त्वा त्या सर्वतः गर्वग्र अनन्तरूपं अनन्नानि रूपाणि भस्य इति अनन्तरूपः तं अनन्तरूपम् । न अन्तं, अन्तः अवमानं, न मध्यं, मध्यं नाम द्वयोः कोटो अन्तरं, न पुनः तव आदि-न देवस्य अन्तं पश्यामि, न मध्यं पश्यामि, न पुनः आदि पश्यामि हे विश्वेश्वर ! विश्वरूप!॥१६॥ विज- । किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोगशिं सर्वनोदीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुनिरीक्ष्यं समन्नात दीवानलार्कातिमप्रमेयम् ॥१७॥ किरीटिन इनि ॥ किरीटिन किटं नाम शिरोभूपणविशेष तत् पस्य अस्ति सः किरीटी तं किरीटिनम्, तया गदिनं गदा अन्य विद्यते हनि गदी तं गदिनम् , नया चक्रिणं चक्र अस्य अस्तीति की तं चक्रिणं च तेजोराशि तेना, सर्वतोदीप्तिमन्तं सर्वतोदीप्तिः यस्य अस्तीति सर्वतोदीसिमान, सं सर्वतोदीसिमन्तं पश्यामि त्वां दुनिरीक्ष्यं दुश्मन निरीक्ष्यः दुनिरीक्ष्या तं दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् समन्तत. दीप्तानलार्कथुर्ति अनल अर्कच भानराको दीसा अनलाको दीसानलागे सयो दासानला. कयोः शुत्तिरिय धुति: तेज: यम्प तय म स्वं दोप्तानलार्कयुति तं दप्तिान -- राति, अप्रमेयं न प्रमेयं अश्यपरिच्छेद इत्येतत ॥ १७ ॥ इत एव ने योगशक्तिदर्शनात् अनुमिनोमि- त्वमक्षरं परमदितव्यं त्वमस्य विश्वम्य परं निधानम् । स्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोमा सनातनस्त्वं पुम्पो मतो मे ॥ १८ ॥ त्वं इनि ॥ त्वं अक्षरं न क्षरतानि भार परमं ब्रह्म वेदितव्यं ।

·" सभाष्यभगवीता [४.१ ली. है ज्ञातव्य मुमुक्षुभिः । त्वं अस्य विश्वम्य समस्लस्य जगतः परं प्रो -निधानं निधीयते अस्मिमिति निधान, परः आश्रयः इत्यर्थः । कि- अव्ययः न तव स्ययो विद्यते इति अध्ययः, शाश्वतधर्मगोप्ता मानना शाश्वतः नित्यः धर्म: तस्य गोप्ता शाश्वतधर्मगोप्ता। सनातनः चिरन्तनः त्वं पुरुषः परमः मतः अभिप्रेतः मे मम ॥१८॥ 'अनादिमध्यान्तमनन्तर्याय अनन्तयाहुं शशिमूर्यनेप्रम् । पक्ष्यामि त्वां दीप्तहताशवफ्धं म्यनेजसा विश्वमिदं तपन्तम ॥१९॥ अनादि इति ॥ अनादिमध्यान्तं आदिन मध्यं च भन्मश्चम विद्यते यस्य सः भयं अनादिमध्यान्तः तं त्वां अनादिमध्यान्नं, अनन्त- वीर्य न सय वीर्यस्य अन्तः भम्ति इनि अनन्तवीर्यः तं अनन्नवीयं. तथा अनन्तवाहुं अनन्ता: याहयः यस्य तय मा त्यं भनन्तयाहुः सं स्यो अनन्त. बाहुं शशिसूर्यने शशिसूया ने यम्य नय मारय शशिमूर्यनेत्रः तो रातिसूर्यनेत्र नं चन्द्रादिस्यनयनं पश्यामि त्यां दीमनासयपत्रं दीप्त ममी हुताशा पगं यस्य नय यः स्वं दीप्तताशवयात या दासहुताशयस्य, म्वतेजसा विश्व इदं समम्नं तपन्नं मन्तापयन्नम् ॥ १९॥ धापाथिव्योरिदमलरं हि व्याप्त स्वयंफन दिशश्च मर्याः । 'दृष्ट्वाऽन्तं रूपमिदं तयोमं लोकायं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ २० ॥ धावा इति ॥ द्यावापृथिव्याः इदं अन्तरं दि अन्तरिक्ष व्याप्त न्यया विश्वस्पधरण एकेन. दिशश्च मर्याः ग्याप्ताः । दृष्ट्वा उपसम्य अतं विम्मापकं रूपं इदं नय उग्नं रं लोकप्रयं लोकानां अयं प्रव्य. धित भीतं प्रचरितं थामदारमन् अधुदम्यभाष ॥ २० ॥ अध अधुना पुरा • यमा जयेम यदि या नो जयेयुः' [२.६] भूमि अर्जुनस्य यः संशयः भामीन, ननिर्णयाप पापयविजय कान्त्रिक दयामि इति प्राणी भगवान नं पश्यन आह- अमी हि त्वा सुग्मंघा विशन्ति फैचिङ्गीताः प्रान्टया गृणन्ति !! • म्यम्नीत्युक्त्या महर्षिमिदमघा स्तुपन्ति ग्यांन्नुतिभिःपुष्कलामि अमी इनि ॥ अमी हि युदमाना ये योद्धारः त्या स्त्रां मुग्मना ·ये अ.श्लो.. २४] विश्वरूपदर्शनम् अत्र भूभाराचताराय अवतीर्णाः वस्वादिदेवसधाः मनुष्यसंस्थानाः त्वां विशन्ति प्रविशन्तः दृश्यन्ते । नत्र केचित् भीताः प्राबलयासन्तो गृणन्ति स्तुवन्ति पलायनेऽपि अशक्ताः सन्तः । युद्धे प्रत्युपस्थिते उत्पाता- दिनिमिनानि उपलक्ष्य म्पम्नि अन्तु जगतः इति उक्त्वा महर्षिसिद्ध- सद्घाः महीपण सिद्धानां च सघाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः संपूर्णाभिः ॥ २१ ॥ विज्ञान्यत्- रुद्रादित्या वसयों ये च साध्याः विश्वेऽश्विनो मस्तश्चोप्मपाश्च । गन्धर्ययक्षासुरासिद्धसंघाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताथैव सर्वे ।। २२ ॥ रुद्रादित्याः इति ॥ रुद्रादिन्या वसवो ये च साध्याःग्दादयः गणाः विश्च देवाः, अश्विनो च देवा, मरुतश्च, ऊप्मपाश्च पितर., गन्धयक्षरमिदमवाः-गन्धर्वाः हामभृतयः, यक्षाः कुवेर- अभूतयः, अमुराः विरोचनप्रभृतयः, सिद्धा कपिलादयः-पां सघाः गन्ध- यक्षासुरगिद्धमधा ने बौक्षन्ने पश्यन्ति न्यां विस्मिताः चिन्मयं आपना, मन्त ते एच सयें ॥ २२॥ यस्मान- रूपं महत्ते बहुयक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुयाहरुपादम् । यहदरं बहुदंनाकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रन्यथितास्तथाऽहम् ।। २३ ।। रूपं इति ॥ रूपं महत् अतिप्रमाणं ने तय बहुचक्रनेत्रं बहूनि पाणि मुखानि नेत्राणि चक्षुपि च यस्मिन् रूपे तन् रूपं बहुवानेत्रं, हे महा- याहो, यहवाहम्पादं यहचों बाहय उरवः पादाश्च यस्मिन् रूप तत् बहुयाहूरपादं, किच-यहूदरं, बहुनि उदााणि यस्मिमिति तत् यहूदरं, यहदंष्ट्राकरालं बवीमिः इष्टाभिः करालं विकृतं तत् बहुदंद्राकरालं-दृष्टा रूपं ईदशं लोकाः लैफिकाः प्राणिनः प्रव्यथिताः प्रचलिताः भयेन; नथा अहं अपि ॥२३॥ नने कारणम्- नम स्पृशं दीप्तमनेकवण व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रं । हवा हि त्वां प्रत्यधितान्तरात्मा धर्ति न विन्दामिशमंच विष्णो॥२४ नभास्पृशं इति ।। नभास्पृशं घुस्पर्श इम्यर्थः, दतिं मलिनं, ·सभायभगवद्रोता .."झो. २७ अनेकवणे अनेके व भयङ्कराः नानासस्थाना: यस्मिन् स्ववितं त्याने वर्ण, च्यात्ताननं ध्यातानि विकृतानि आननानि मुखानि बस्मिन् स्थापि तं त्या व्याजाननम् , दीप्तविशालनेत्र दोहानि प्रवलितानि विझवि विस्नीणांनि नेप्राणि यस्मिन् पयि ते त्या दोलविशाल नेत्रं दृष्ट्वा हि यां प्रख्यथितान्तरात्मा प्रायथित. अन्तरारमा मनः यस्य सः अहं प्रया तान्तरात्मा सन् पृति धैर्य न विन्दामि न सभे शमं च उपशमं मनस्तुति है विप्पो ॥ २४॥ कस्मात्- दंष्ट्राकगलानि च ने मुगानि दृष्ट्य कालानलनविभानि । दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रमोद देवेश जगनिवास ॥२५॥ दंष्ट्राकरालानि इति ॥ दंष्ट्राकरालानि दंष्ट्राभिः यारालानि विक- सानि ते तर मुगानि दृष्ट्रय उपल•य फालानलसग्निमानि प्रल्पकाले लोकानां दाहकः अग्निः कालानलः तत्पशानि कालानरसनिमानि मुपानि, दिश. पूर्वापरविवेकन न जाने दिदो जातः अस्मि । अनः न दमे म उपलभे चशम मुखम् । अत. प्रमोद समतो भप देवेश! जगशि- चाम!॥२५॥ येम्पो मम पराजपशवा या [व] भामीन माध अगता। यतः- अर्मा व त्यां धृतराष्ट्रस्य पुत्रा मा मद्दयावनिपालसंधः । भीमो द्रोणः सूतपुत्रस्तथाऽमा महास्मदीयपि योधमुग्य।२८॥ अमी प्रति । अमी च त्वां पृतराष्ट्रस्य पुत्राः दुर्योधनयन्तर:-- 'स्वरमाणात्वां विशन्ति' (२७) इति व्यवहितन मम्म मझेर महिता: अवनिपालसधै अवनि पृथ्वी पासयन्तीति अपनिराला तेषां सध., विश-भीमा, द्रोणः सूनपुत्रः कर्ण; तथा असी, सह अम्मदीयैरपि पुनप्रभृतिभिः योधमुग्यैः योधानां प्रधान महा२६॥ याणि ते परमाणा विसन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलगा दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैयतमाः ॥ २७ ॥ पाणि इति ॥ वक्राणि मुगनिने नघ स्वरमाणाः पराका -मन्तः विशन्ति-विरिशिष्टानि मानि-नाकगलागि भयान- ·अ.१शो, ३१] विश्वरूपदर्शनम् कानि भयराणि । किव-केचित् मुसानि प्रविष्टानां मध्ये विलनाः दशनान्तरेषुदन्तान्तरेषु मांसमिय भक्षितं संदृश्यन्ते उपलभ्यन्ते चूर्णितः चूर्णाकृतः उत्तमाः शिरोभिः ॥ २७ ॥ कथं प्रविशन्ति मुसानि इति ? आह- यथा नदीनां वहयोऽम्युवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । नथा तवामी नरलोकवीराः विशान्ति पाण्यभिविज्वलन्ति ॥२८ यथा इति ॥ यथा नदीनां यवन्तीनां यहवः अनेके अम्यूनां वेगाः स्वराविशेषाः समुद्रमेव अभिमुखाः प्रतिमुखाः दयन्ति प्रवि- मान्ति, तथा सद्वत् तव अमी भीमादयः नरलोकवीराः मनुष्यलोके शूराः विशन्ति वक्त्राणि अभिविश्वलन्ति प्रकाशनानानि ॥२८॥ ते किमयं प्रविशन्ति कथं च इति? आह-- यथा प्रदी ज्वलनं पतहाः विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः। तथैव नाशाय विशन्ति लोकाः तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगा॥२९॥ यथा इनि ॥ यथा प्रदीप्त ज्वलनं अग्निं पतझापक्षिणः विशन्ति नाशाय विवाशाय, समृद्धवेगाः ममृद्धः उद्भूतः वेगः गनिः येषां ते समृद्धगाः, तथैव नाशाय विशन्ति लोकाःप्रागिनः तवापि वाणि "ममृद्रोगाः ॥ २९ ॥ लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात् लोकान् समग्रान यदनैज्वलाद्भः। नेजोभिरापूर्य जगत् समग्नं भासस्तयोग्राः प्रतपन्ति विणो ॥३०॥ लेलियसे इति ॥ लेलिहसे आस्वादयसि ग्रसमानः बन्त:प्रवेश- यन् समन्तात् समन्ततः लोकान् समग्रान् समस्तान् घदनैः परः ज्वलद्भिः दीप्यमानः तेजोभिः आपूर्व संध्याप्य जगत समनं सह भनेक समस्रा इश्येतद । किन-भासः दीप्तयः तव उनाः धरः प्रत- पन्ति संतापं कुर्वन्ति हे विष्णो व्यापनशील ॥ ३०॥ यत एवं उप्रस्वमावः, अत:- आख्याहि मे को भवानुग्ररूपः नमोऽस्तु ते देववर प्रसाद । विशातुमिच्छामि भवन्तमाय न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥३१॥ आख्याहि इति ॥ आरशाहि कयर में मां कः भवान् एवं संपुन:- ·सभाप्यभगवदगीता [ श्लो " उग्ररूप धराकार । नम अस्तु ने तुभ्य, हे देववर देवाना प्रभान, प्रसीद प्रसाद कर । विज्ञातु विशपण ज्ञातु इन्छामि भवन्त आय भादी भय आद्य न हि यस्मान प्रजानामि तव त्वगया प्रवृत्ति चेप्टाम् ॥ ३१ ॥ श्रीभगवानुवाच- कालोऽस्मि लोकक्षयरत्प्रवृद्ध लामान्समाहर्तुमिह प्रवृत्त । स्नेऽपि नानविप्यन्ति मन येऽवस्थिता प्रत्यनीकेपुयाधा॥३ कारइति ॥ काल अस्मि लोकक्षययन् लोकाना क्षय करा ताति साक्षयकृत् प्रवृद्ध (प्र) वृद्धि गत । यदय प्रवृत्त तत् गृणु--- नेशन समाहर्तुं मन्नु इह अस्मिन् कार प्रवृत्त । स्नऽपि चिनापि ग्गा न भविष्यन्ति भीष्मद्राणम्णप्रभृनय सर्वे, यभ्य नव आशक्षा यविम्धिता प्रयनीकेपु अनीमनीर पनि प्रतिरक्षभूतप अनार यादा याद्वार ॥ ३२॥ यस्मात् एवम्- तम्रनमुत्तिष्ठ यशाभव जित्या शन्भक्ष्य गय ममतम् । मर्यवेने निहता पूर्वमेव निमित्तमात्र भव सव्यसाचिन् ॥ ३३॥ तस्मात् इति । तस्मात्त्य उत्तिष्ठ "भीष्मद्राणप्रभृतय अतिरथा (भवस्थिता), भनेया देवैरपि, अनुनन तिना इति यश रभस्व - घर पुण्य हि नत् प्राप्यते । नित्या राघून् दुयाधनप्रभृतान् भुइन राज्य समृद्ध अमपा अकण्टकम् । मया एय एते निहता निश्चयन हता प्राण दियात्रिता परमेव । निमित्तमात्र भव स्व हे सव्यसाचिन- वामनापि हस्तन शराणा क्षेप्ता सम्यसाची इति उच्यते अतुन ॥ ३३ ॥ दोन च भीम च जयद्रथ च पण नथाऽन्यानपि योधारान् । मया हतास्य जहिमा व्यधिष्टा' युध्यस जेतासि रणे सपत्नान्॥३४ द्रोण इति ॥ दोर्ण च-येषु येषु योधेषु अजुनस्य आशा तास्तान् मया हतानिति । तय द्राणभीमयो तावत् प्रसिद भाशशकारणम् । दग्ण धनुर्वेदाचार्य दिव्यास्रमपम , मारमनश्च विशेषन गुर गरिए । भीष्मश्च स्वप्छन्दमृत्यु दिग्यास्त्रसम्पनश परशुरामण द्वन्द्र युई नगमत् , न च पराजित । तथा जयद्य यस्य पिता सप परति --मध्यन स्यपदिशति भगवान्, ·। C . अ. ११ श्रो. ३६] विश्वरूपदर्शनम् "मम पुनस्य शिरः भूमौ निपातमिप्यति या, तस्यापि शिरः पतिप्यति" इति । कर्णोऽपि वासवदत्तया शक्या स्वमोघया सम्पन्नः सूर्यपुत्रः कानीनः यतः, अतः तं नाम्नैव निदिशति । मया हतान् त्वं जहि निमित्तमात्रेण । मा व्यथिष्ठाः, तेभ्यः'भयं मा झापीः। युध्यस्य जेतासि दुर्योधनप्रभृतीन् रणे युदे सपत्नान् शान् ॥ ३१ ॥ सञ्जय उवाच- एतच्छृत्या वचनं केशवस्य कृताअलिपमानः किरीटी। नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्दं भीतभीत: प्रणम्य ॥ ३५ ॥ एतच्छुत्या इति । एतत् श्रुत्या वचनं केशवस्य पूर्वोक्तं, कृता- अलिः मन् वेपमानः कम्पमानः किरीटी नमस्कृत्या, भूयः पुनः एव आह उनगन् कृष्णं सगद्गद भयाविष्टस्य दुःसाभिधातात् , नेहाविष्टस्य ध हद्भिवात् , भध्रुपूर्णनेग्रने सति सेप्मणा कण्ठावरोधः, तेन याचः अपा- टवं मन्दशब्दावं यत् स गद्गदः तेन सह घर्तत इति । "सगद्दं वचनं माह" इति वचनक्रियाविशेषणं एतत् । भीतभीतः पुनः पुनः भयाविष्टचेताः सन् प्रणम्य प्रदः भूत्वा, 'आह' इति व्यवहितेन सम्बन्धः ।। अन अवसरे सायवचनं साभिप्रायम् । कथं द्रोणादिपु अर्जुनेन निहतेषु अजेयेषु धनुर्पु, निराश्रयः दुर्योधनः निहतः एव इति मत्या धृत- राष्ट्रः जयं प्रति निराशः सन् सन्धि करिष्यति, ततः शान्तिः उभयेपो भवि- प्यति इति । तदपि न भनीपीत् धृतराष्ट्रः, भवितव्ययशात् ॥ ३५॥ अर्जुन उवाच-- स्थाने हाकेश तव प्रफी, जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसहाः ॥३६॥ स्थाने इति ॥ स्थाने युएम् । कि तत् । तव प्रकीर्त्या यामाहा- रम्यकीर्तनेन श्रुतेन, हे पीकेश! यत् जगत् प्रहप्याति प्रहपं उपैति, सत् स्थाने युक्तं इत्यर्थः । अथवा-विषयविशेषणं स्थाने इति । युक्तः हर्षा- दिविषयः भगवान् , यतः ईश्वरः सर्वारमा सर्वभूनसुहच इति । तथा अनु- रज्यते अनुरागं च उपैति; सच रिपये इति म्यारयेयम् । किश-रक्षासि भीतानि भयायिष्टानि दिशा द्रवन्ति गच्छन्ति तय स्थाने विपये । सर्वे 14 ·१७० समाष्यभगवडीता [भ.1 लो.. नमस्यन्ति नमस्कारं कुर्वन्ति व सिद्धसहाः सिद्धानां ममुदाया: कपि- लादना; तर स्थाने ॥ १६ ॥ भगवतो हाशिविषयावे हेतु दर्शयति- कस्माच ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकरें। अनन्त देवेश जगनियास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यन् ॥ ३७ ॥ कस्मात् इनि । कस्माश्च हेतोः ते नुम्यं न नमरन न नमस्कुर्युः है महात्मन् ! गरीयसे गुस्तराय-यतः ब्रह्मणः हिरण्यगर्भस अपि आदिका कारण भतः तस्मात्-आदिकरें क्यं एते न नमस्र्युः । अतः हादीनां नमस्कारस्य च स्थान एवं अईः विषयः इत्यर्थः । हे अनन्त ! देवेश! हे जगनिवास! त्यं अक्षरं तत् परं, यत् घेदान्तेषु श्रूयते । कि तन् ? सदसत् इति । सत् विधमानं, असत् च यत्र नास्ति इति बुद्धिः। से उपाधि-[उपधान-] भूने सदसती यस्य अक्षरस्य, यहारेण सदसती इति उपचर्यते। परमार्थतस्तु मदसतोः परं तत् अक्षां, यत् अक्षा घेदविदः पदन्ति । तत् त्वमेव, न अन्यत् इति अभिप्रायः ॥३०॥ पुनरपि स्तीति- त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणः त्वमस्य विश्वम्य परं निधानम् । घेताऽसि घेधं च परं च धाम त्यया ततं विश्वमनन्तरूप ॥ ३८॥ त्वं इति ॥ त्यं मादिदेयः, जगतः षष्टत्वात् । पुरुषः पुरि प्रापनातू पुरापचिरन्तनः त्वं एव अस्य विश्वस्य परं प्रकृष्टं निधानं निधीयते अन्मिन् जगत् सर्व महामल्यादौ इति । किश्न- चैत्ता असि, दिना असि सर्वस्यैव वेग्रजातस्य । यत् च चेद्य घेदनाई तचासि, परं च धाम परमं । पद वैष्णवम् । त्वया ततं या चिञ्च समस्तं, है अनन्तरूप! अन्तोत्र -विनते नव रूपाणाम् ॥३०॥ घायुर्यमोऽमिवरुणः शशाक प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहनकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥३९॥ यायुः इति ॥ घायुः स्वं, यमः च, अग्निः, वरुणः भापतिः,, शशारः चन्द्रमा, प्रजापतिः त्वं कश्यपादिः, प्रपितामहश्च पितामह स्यापि पिता प्रपितामहः, ब्रह्मणोऽपि पिता इत्यर्थः । नमो नमः ते तुमचे ·अ. ११ श्लो. १२] विश्वरूपदर्शनम् अस्तु सहनकृत्वः । पुनश्च भूयोऽपि नमो नमः ते । यहुमो नमस्कार- क्रिमाभ्यासावृत्तिगणनं वसुचा उच्यते । 'पुनश्च' 'भूयोऽपि' इति श्रद्धा- भक्त्यनिशयात् अपरिनोपं भारमनः दर्शयति ॥ ३९ ॥ तथा- , नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्व ममाप्नोपि ततोऽसि सर्पः॥४०॥ नमः इति । नमः पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि तुभ्यं, अथ पृष्टनः ते पृष्टतः अपि च ते नमोऽस्तु, ते सर्वत एव सामु दिक्षु सर्वत्र स्थिताय हे सर्व। अनन्तवीर्यामितविक्रमः अनन्तं वीयं भस्य, अमितः विक्रमः अस्य । योयं सामभ्यं, विक्रमः पराक्रमः । वीर्यवानपि कश्रित शत्रुयधादि- विषये न पराफमते, मन्दपराक्रमो या। त्वं तु अनन्तवीर्यः अमितविक्रमन इति अनन्तवीर्यामितविक्रमः । समस्तं जगत् समामोपि सम्यक् एफेन आरमना व्यामोपि यतः, ततः तस्मात् असि भवमि सर्वः त्वं, यया विनाभूतं न किश्चित् अस्ति इति अभिप्रायः ॥ ४० ॥ यतः अहं वन्माहारम्यापरिज्ञानात् अपरादः, अत:- ससेनि मत्वा प्रसभं यदुक्तम् हे कृष्ण हे यादव हे सरोति । अजानता महिमानं नवेदं मया प्रमादात्मणयेन याऽपि ॥४१॥ ससा इति ॥ सखा समानवयाः इति मत्वा ज्ञापा विपरीतबुद्धयों प्रसभं अभिभूय प्रमय यत् उक्तं हे कृष्ण ! हे यादव! हे मग्नेति प अजानता भज्ञानिना मदेन- अजानता इति? आह-महिमानं माहारम्पं तव इदं ईश्वरस्य विश्वरूपम् । "तव इद महिमानं अजानना" इति वैयधि- करण्येन मम्पन्धः। तमं' इति पाठः यदि अस्ति, नया सामानाधिकरण्य- मेव । मयाप्रमादात् विभिप्तचिततया,प्रणयन वाऽपि, प्रगयो नाम नेह- निमिन, दिसम्भः, तेनापि कारणेन यत् उक्तवान् अस्मि ॥ ४ ॥ यञ्चावहासार्थमसत्कृतोऽमि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाऽप्यच्युन तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥ यश इति ॥ यच अवहासाथ परिहासप्रयोजनाय असमः परि. भून. असि भवसि त्वं-को-विहारशय्यासनमोजनेषु, विहरणं विहारः पादपायामः, सपनं शापा, मिनं भास्थाषिका भोजनं अनं, ·. समायभगवीता [अ. ११ को.१२. इति एतेषु विहारशय्यासनभोजनेषु, एकः परोक्षः सन् असकृतः असिप- रिभूत. अमि; अथवाऽपि हे अच्युत, तत् समक्षं तच्छन्दः क्रिया- विशेषणार्थ:-प्रत्यक्षं या असत्कृतः अमि तत् सर्प अपराधजातं क्षामये क्षमा कारये त्वां अहं अप्रमेयं प्रमाणातीतम् ॥ ४२ ॥ यतः रवम्- पिताऽसि लोकम्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुगरीयान् । नत्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यःलोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥४३ पिता इति ॥ पिता असि जनयिता असि लोकस्य प्राणिजातस्य चराचरस्य स्थावरजङ्गमस्य । न केवल त्वं अस्य जगतः पिता, पूज्यश्च पूजाहः, यतः गुमा गरीयान् गुरतरः । कस्मात् गुरुनरावं इति ? आहन रवन्समः त्वत्तरयः अस्तिान हि ईश्वरदयं संभवति अनेकेश्वरत्वे व्यवहारानुपपत्तेः । स्वत्सम एव तावत् अन्यः न संभवति, कुतः एव अन्यः अभ्याधिकः स्यात् लोकप्रयेऽपि सर्वस्मिन् ? यम- तिमप्रभाव ! प्रतिमीयते गया मा प्रतिमा, न विद्यते प्रतिमा यम्य सब अभावस्य मा अप्रतिमप्रभाव हे अप्रतिमप्रभाव ! निरतिशयमभाव ! इत्यर्थः ॥ १३ ॥ यत एवम्- तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कार्य प्रसादये त्वामहमीशमीयम् । पितव पुत्रस्य सपेय सख्युः प्रियः प्रियायाइसि देवसोढुम् ॥४४॥ तस्मात् इति ॥ तस्मात् प्रणम्य नमस्कृत्य, मणिधाय मरण - नीचैः धृत्वा कार्य शरीरं, प्रसादये मसादं कारये त्यां अहं ईशं ईशि- ताई, ईड्यं स्तुत्यम् । त्वं पुनः पुत्रस्य अपराधं पिता यया क्षमते सर्व, ससा इय सख्युः अपराध, यथा वा प्रियः प्रियायाः अपराध क्षमते, एर अर्हसि हे देव सोढुं प्रसहितुं, क्षन्तुं इत्यर्थः ॥ १४॥ अदृष्टपूर्व हपितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे। तदेव में दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगनिवास ॥ ४५ ॥ अदएपूर्व इति ॥ अपपूर्व न कदाचिदपि एपूर्व इदं विश्वरूप, तव मया भन्या, सत् अहं दृष्ट्वा हपितः अस्मि । भयेन च प्रश्य- थितं मनः मे । अन तदेव मे मम दर्शय हे देव रूपं मत् मत्सलम् । .

·अ. 11 श्लो. ४८] विश्वरूपदर्शनम्
१७३
प्रसाद देवेश! जगनिवास, जगतो निवासी जगनिवासा, है जग-
'निवास ! ॥५॥
किरीटिनं गदिनं चकदस्त इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रवाहो भव विश्वमूर्ते ॥ ४६ ॥
किरीटिनं इति ॥ किरीटिनं किरीटवन्तं, तथा गदिनं गदावन्तं,
चक्रहस्तं इच्छामि त्वां प्रार्थये खां द्रष्टुं अहं तथैव, पूर्ववत् इत्यर्थः ।
यतः एवं, तस्मात् तेनैव रूपेण वमुदेवपुनरूपेण चतुर्भुजैन, सहन-
याहो वार्तमानिकेन विश्वरूपेण, भव विश्वमूर्तेः उपसंहरये विश्वरूपं,
तेनैव रूपेण भय इत्यर्थः ॥ ४६॥
अर्जुन भीतं उपलभ्य, उपसंहृत्य विश्वरूपं, नियवचनेन आश्वासयन्
श्रीभगवान् उवाच-
श्रीभगवानुवाच-
मया प्रसन्नेन तयार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न टपूर्णम् ॥४७॥
मया इनि ॥ मया प्रसन्नेन, प्रसादो नाम त्वयि अनुप्रहधुद्धिः,
'तद्वता प्रसन्नेन मया तय हे अर्जुन ! इदं परं रूपं विश्वरूपं दर्शितं
यात्मयोगात् आत्मनः ऐश्वर्यस्य सामर्थ्यात् । तेजोमयं तेजःमायं विश्वं
समस्तं अनन्तं अन्तरहितं भादौ भवं आद्यं यत् रूप मे मम त्वदन्येन
स्वत्तः अन्येन केनचित् न दृएपूर्वम् ॥ ४७ ॥
आत्मनः मम रूपदर्शनेन कृतार्थ एव त्वं संवृत्तः इति तत् स्ताति-
न वेदयशाध्ययनर्न दानः न च क्रियाभिर्न नपोभिरुप्रैः ।
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रधीर ।। ४८ ॥
न चंद इति ॥ न वेदयशाध्ययनः चतुर्णामपि वेदानी अध्ययनः
यथावत् यज्ञाध्ययनैश्च-वेदाध्ययनैरव यज्ञाध्ययनस्य सिद्धत्वात् पृथक्
यज्ञाध्ययनग्रहणं यशविज्ञानोपलक्षणार्थ तथा न दानः (तुलापुरुषादिभिः),
न च क्रियाभिः अग्निहोग्रादिभिः श्रीतादिभिः, न अपि तपोभिः उनः
चान्द्रायणादिभिः घोरः, एवंम्पः यथादर्शितं विश्वरूपं यस्य सः अहं एवं.
रूपः न शक्यः अहं नृलोके मनुष्यलोके द्रष्टुं त्वदन्येन स्वतः अन्येन
कुरुपवार ! ॥४८॥

·१७५ समाप्यभगवद्गीता [अ. ११ . १९ मा ते व्यथा मा च विमूढभावः दृष्ट्या रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् । व्यपेतभी प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥४९॥ . मा ते व्यथा इति ॥ मा ते व्यथा, मा भूत ते भयम् , मा व विमूदभावः विमूदितता, दृष्ट्वा उपलभ्य रुपं घोरं ईदृक् यथाशक्षित मम इदम्। व्यपेतभीः विगतमी विगतमयः, प्रीतमनाः च सन् पुनः भूष त्वं तदेव चतुर्भुज रूपं शङ्खचक्रगदाधरं नर इष्टं रूपं इदं प्रपश्य ॥४९॥ सखय उवाच- इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्न्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भ्यः । आश्वासयामास च भीतमेन भृत्वा पुनः सौम्ययपुर्महात्मा ॥५०॥ इत्यर्जुनं इनि ॥ इति एवं अर्जुन पासुदेवः तथाभूतं वचनं उता, स्वकं वसुदेवस्य गृहे जात रूपं दर्शयामास दर्शितवान् भूयः पुन । आश्वासयामास च आश्वासितवान् भीतं एनं, भूत्वा पुनः सौम्ययपुः प्रसादेहः महात्मा ॥ ५० ॥ अर्जुन उवाच- दृष्ट्येदं मानुपं रूपं तय सौम्यं जनार्दन । इदानीमसिा संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ५१ ॥ हट्दै इनि ॥ दृष्ट्वा इदं मानुपं रूपं मत्सव प्रसन्न तव सौम्यं जनार्दन! इदानीं अधुना अस्मि संवृत्तः सभात.-कि-सचेताः प्रगचित्तः प्रकृति रयभावं गतः च अस्मि ॥ ५ ॥ श्रीभगवानुवाच- मुदुर्दशमिदं रूपं एयानमि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाशियः ॥५२॥ सुदुर्द इति ॥ सदुर्दर्श मुषु दु.सेन दर्शनं अस्य इति सुदुर्दर्श इदं रूपं एवान अमि यत् मम, देवाः अपि अस्य मम रूपस्य नित्यं पर्वदा दर्शनकारिणः; दर्शनेप्मवोऽपि न स्वामिव पटवन्त , न द्रयन्ति च इति अभिमायः ॥ २॥ नाहं यदैन तपसा न दानेन न चेन्यया। दशक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्ट्यानमि मां यथा ॥ ५३ ।।

·म. ११ श्लो. ५५] विश्वरूपदर्शनम् नाहं इति । न अहं चेदैः (ऋग्यजु:सामाथर्ववेदैः चतुर्भिरपि), न तपसा (उमेण चांद्रायणादिना), न दानेन (गोमहिरण्यादिना) न च इज्यया (यज्ञेन पूजया वा) शक्यः एवंविधः यथादर्शितप्रकारः द्रष्टुं, दृष्टवान् असि मां यथा त्वम् ॥ ५३॥ कथं पुनः शक्यः इति ? उच्यते-- भक्त्या त्वनन्यया शक्यो हहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ ५४ ॥ भक्त्या इति ॥ भक्त्या तु-विविशिष्टया इति ? आर-अन- न्यया अधरभूतया-भगवतः अन्या पृथक् न कदाचिदपि (या) भवति (सा स्वनन्या भक्तिः)। सवैरपि करणः वासुदेवादन्यत् न उपलभ्यते यया, सा अनन्या भक्तिः, तया अनन्यया भक्तया शक्यः अहं पविधिः विश्वरू कोरः हे अर्जुन ! शातुं त:--न केवलं ज्ञानु शास्वतः- द्रष्टुं च साक्षात्कतुं तत्त्वेन तप्यतः,, प्रथेष्टुं च मोक्षं च गन्तुं, परन्तप!॥५४॥ अधुना सर्वस्य गीताशास्त्रस्य सारभूतः अर्थः निःश्रेयसार्थः अनुष्ठेयरवेन समुचित्य उच्यते- मत्कर्मकन्मत्परमो मद्भका सङ्गवर्जितः। निरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ५५ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रयां संहितायां चैय्यासिक्यां भीमपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नामैकादशोऽध्यायः ॥ मत्कर्म इनि ॥ मत्कर्मकृत् मदर्य कर्म मरकर्म, तत् करोतीति मक- र्मकृत् । मत्परमः करोति भृत्यः स्वामिकर्म, न मु आत्मनः परमा प्रेत्य गन्तभ्या गतिरिति स्वामिन प्रतिपद्यते; अयं तु मन्कर्मकृत् मामेव पामा गति प्रतिपद्यते इति मत्परमः, अहं परमः परा गतिः यस्य सः अयं मस्प- रमः । तथा मद्भका मामेष सर्वप्रकारः सर्वारमना सर्योल्माहेन च भजते इति महतः । सङ्गवर्जितः धनपुत्रमिग्रकलनयन्धुवर्गेषु सङ्गवर्जितः समः प्रीतिः-नेहः तद्ववर्जितः । निरः निर्गतवैरः सर्वभूतेषु शत्रुभावरहितः .

·समायभगवद्गीता [अ."सो.५५ आरमनः अत्यन्तापकारमवृत्तेष्यपि । यः इंदृशः सः मां एति. अहमेव सस परा गतिः, न अन्या काचित् भवति । अय तव उपदेशः इष्टः मया गरु. दिष्टः है पाण्डय इति ॥ ५५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचायगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमच्छंकरभगवतः कृता श्रीभगवदाताभाष्ये विश्वरूप. दर्शनयोगो नामैकादशोऽध्यायः ॥११॥ द्वादशोऽध्यायः [ भाक्तियोगः] द्वितीयाध्यायप्रभृतिषु विभूरपन्तेषु अध्यायेपु (१०) परमात्मनः ब्रह्मणः अक्षरस्य विश्वस्तसर्वोपाधिविशेषस्य उपासनं उक्त: सर्वयोगैश्वसर्वज्ञान- पातिमन्सायोपाधेः ईश्वरस्य तव घ उपासनं तत्र तत्र उम्। विश्ररूपा. पापे (1) ऐ माधं समस्तजगदाामरूपं विश्वरूपं त्वदीयं दर्शित उपासनार्थमेव त्वया । सच दर्शयिया उक्तवानसि 'मत्कर्मकृत्' (11.५५) पादि । मतः अहं अनयोः उभयोः पक्षयोः विशिष्टतरबुभुत्सया स्वां गुदामि इति भर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच- एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते। येचाप्यक्षरमध्यतं तेषां के योगचित्तमाः॥१॥ एवं इति ॥ 'पर्व' इति अतीतानन्तरश्लोकेन र अधं परामृशति *मकर्मकृत्' (११.५५) इत्यादिमा । एवं सततयुक्ताः नरन्तर्येण भगवकर्मादो ययोक्त भर्थे समाहिताः सन्तः मवृत्ता इयर्थः । ये भक्ताः अनन्यसरणाः सन्तः स्यां यथादाति विश्वरूपं पर्युपासते ध्यायन्ति, ये चाप्यक्षरमिति । ये चान्येऽपि त्यसपणाः संन्यस्तमर्वकर्माणः यथा- विशेपितं ब्रह्म अक्षरं, निरस्लमोपाधिरवात् अव्यक्त प्रकरणगोवा- ·१ म १२ श्लो.] भक्तियोगः मन् हि करणगोचरं तत् व्यवं उच्यते, भजे धातोः सकर्मकन्यात्। इदं तु अक्षरं तद्विपरी-शिष्टश्च उच्यमानः विशेषणेः विशिष्टम्, सत् ये चापि पर्युपासते-तेषां उभयेषां मध्ये के योगवित्तमाः, के अतिशयेन योग- विदः' इत्यर्थः ॥ १॥ श्रीमगवान् उवाच । ये तु अक्षरोपासकाः सम्यग्दर्शिनः निवृसपगार, ते तावत् तिष्टन्तुतान् प्रति यत् वनव्यं तत् उपरिया पक्ष्यामः (श्लोके १३.२०)। ये तु इतरे- श्रीभगवानुवाच- मय्यायेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते। श्रद्धया परयोपेताः ते मे युक्ततमा मताः ॥२॥ मयि इति ।। मयि विश्वरूपे परमेश्वरे आवेश्य समाधाय मनः ये भक्ताः मन्न. मां सर्वयोगेश्वराणां अघीश्वरं सर्वशं विमुक्तरागा. दिक्लेशानिमिरदृष्टिं, नित्ययुक्ताः अतीतानन्तराध्यायान्ते उक्तलोकार्थन्यायेग सनतयुमाः सन्तः उपासते थडया परया प्रष्टया उपेता ये, ते मे मम युक्ततमाः मताः अभिनेताः युक्ततमाः इति । नरन्तर्यग हि ते मश्चित्ततया अहोरात्रं आतिवाहयन्ति (अहोरानं अतिमानं मां ध्यायन्ति), अतः युक्तं तान् प्रति युक्ततमाः इति वक्तुम् ॥ २ ॥ कि इतरे युक्ततमाः न भवन्ति ? न; किंतु तान् प्रति यत् पराग्य तत् शृणु- ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते। सर्वत्रगमचिन्त्यं च फूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३॥ ये तु इति ॥ ये तु अक्षरं अनिर्देदयं अव्यक्तरवाद अशब्दगौचरं इति न निर्देष्टुं शक्यते, अतः अनिदेश्य, अव्यक्तं न केनापि प्रमाणेन म्यज्यने इस्यव्यक्त पर्युपासते परि समन्तात् उपासते । उपासनं नाम पयाशास्त्रं उपास्यस्य अर्थस्य विषयीकरणेन सामीप्यं उपगम्य तैलधारावद समानप्रत्ययप्रवाहेण दीर्घकालं यत् आसनं, तत् उपामनं माचक्षते । अक्षरस्य विशेषणं आह उपास्यस्य-सनगं व्योमबत् व्यापि अचिन्त्यं च- यदि करणगोचरं तत् मनसाऽपि चिन्त्य, तद्विपरीतस्वात् अचिन्त्य अक्षर- फूटस्थ, श्यमानगुणर्क अन्तदोष वस्तु फूटम् । 'कूटरूपक', 'कूटसाक्ष' ·सभाष्यभगवद्गीता [अ. सो. इत्यादौ फूटशन्दः प्रसिद्धः लोके । तया च अविद्याधनकसंसारनी अन्त- दोपवत् मायाऽध्याकृतापनेकशब्दवाच्यतया ' मापां तु प्रकृति विधात् मायिनं नु महेश्वरम् ' (दै. उ. ४.१०), 'मम माया दुरत्यया' (७.१४) इत्यादी प्रसिद्ध यत् तत् कूट, तस्मिन् कटे स्थितं कूटस्थं तब- ध्यक्षतया । अथवा-शिरिव स्थितं फुटस्थम् । अत एव अवलम् । यस्मात् अचल, तस्मात् ध्रुचं, नित्य इत्यर्थः ॥ ३॥ संनियम्येन्द्रियप्रामं सर्वध समबुद्धयः। ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्चभूतहिते रताः॥४॥ मंनियम्य इति ॥ संनियम्य सम्यक् नियम्य उपसंहृत्य इन्द्रिय- ग्राम इन्द्रियसमुदाय, सर्वर मस्मिन् काले समयुद्धयः समा मुल्या बुद्धिः येषां इष्टानिष्टप्राप्ती ते समयादयः। ते ये एवंविधाः ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रतासनतु तेषां वक्तव्यं विचित् “ मां से प्राप्नुवन्ति' इति; 'शानी त्यात्मैच में मतं' (१८) इति हि उत्तम् । नहि भगवत्स्वरूपाणां सता युनमचं, अयुक्तमत्वं था पाध्यम् ॥ ४॥ किन्नु- प्लेशोऽधिकतरस्तेपामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःश्वं देहयद्भिरवाप्यते ॥ ५॥ लेशः इनि ॥ म्लेशः अधिकतर:-यद्यपि मरकर्मादिपराणां अधिक एव प्लेशः अधिकतरस्तु भक्षराग्मनां परमारमदर्शिनो देहाभिमानपरित्याग- निमित-अच्यतासक्तचेतसां अध्यक्ते आमत चेतः येषां ते अध्यक्तासन-- घेतसः तेषा भव्यतासमवेतमाम् । अध्यक्ता हि यस्मात् (या) गतिः अक्षरामिका दुःसं (सा) देहयद्भिः देहाभिमानवनिः अवाप्यते, अतः हा अधिपतरः ॥ ५॥ अक्षरोपासकानां यत् वर्तनं सन् उपरिष्टात् (लोके १३.२०) वक्ष्यामः- ये तु सर्वाणि फर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः। अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥६॥ ये तु इनि ॥ ये तु मर्याणि कर्माणि मयि इंश्चरे संन्यस्य मरपराः अदं परः येषां से मत्परा. सन्तः अनन्येनव अविधमानं .

·, अ. १२ श्लो. १०] भक्तियोगः १७९ अन्यत् आलायनं विश्वरूपं देवं आत्मानं मुक्त्वा यस्य सः अनन्यः तेन भनन्येनव-केन-योगेन समाधिना मां ध्यायन्तः चिन्तयन्तः उपासते ॥ ६ ॥ तेपा किम् ?-- तेपामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न चिरात्यार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ ७ ॥ तेषां इति ॥ तेषां मदुपासनेरुपराणां अहं ईश्वरः समुदता-पुतः इति ? माह-मृत्युसंसारसागरात् मृत्युयुक्तः समाः मृत्युसंसारः, स एष सागर इव सागरः, दुस्तरस्वात् , तस्मात् मृत्युसंसारसागरात अहं ते समुदर्ता भवामि न चिरात्-कि तहि ?-क्षिप्रमेव हे पार्थ ! माय आवेशितचेतसां मयि विश्वरूपे भावेशितं समाहित घेता येषां ते मया- धेशितचेतसः तेषाम् ।। पत्तः पूर्व,तस्मात्-- मय्येव मन आधत्स्य मयि बुद्धिं निवेशय। निवसिप्यास मय्येच अत ऊर्य न संशयः ॥ ८॥ मध्येच इति ॥ मयि एवं विश्वरूपे ईश्चरे मनः सङ्कल्पविकल्पात्मक समाधत्स्य स्थापय । मयि एव अध्यवसायं कुर्वन्ती बुद्धिं च आधरस्य निवेशय । ततः ते किं स्यात् इति ? शृणु-नियसिष्यसि नियत्स्यसि निश्चयेन मदारमना मयि घास परिष्यसि एव अतः शरीरपातात् ऊर्धम् । न संशयः, संशयः अन न कर्तव्यः ॥ ८॥ अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोपि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥ ९॥ अध इति ॥ अथ एवं यथा अयोचाम तथा मयि चित्तं समाधातुं स्थापयितुं स्थिरं अचलं न शक्नोपि चेत्, ततः पश्चात् अभ्यासयोगेन, चित्तस्य एफम्मिन् मालम्बने सर्वतः ममाहत्य पुन:पुनः स्थापनं अभ्यामः, तरपूर्वको योगः समाधानलक्षणस्तेन अभ्यासयोगेन मां विश्वरूपं इच्छ. भार्थयस्व आप्तुं हे धनक्षय ! ॥ ९॥ अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भन्न । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि ॥१०॥ + - ·सभाप्यभगवद्गीता [अ. १२ श्लो. १० अभ्यासे इति ॥ अभ्यासे अपि असमर्थः,असि अशः अमि, तहि भत्कर्मपरमः भव, मदर्थ कर्म मस्कर्म, तत्परमः मत्वर्मपरमः, मकर्म- प्रधानः इत्यर्थः । अभ्यासेन विना मदर्थमपि कर्माणि केवलं कुर्वन् सिद्धि सत्वशुद्धियोगज्ञानप्राप्तिद्वारेण अवाप्स्यसि ॥१०॥ अथैतदप्यशकोऽपि कर्तुं मद्योगमाश्रितः। सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ १॥ अथैतद् इति ॥ अथ पुनः एतदपि यत् उक्त मत्कर्मपरमरवं तत् कर्तु अशक्तः असि, मद्योग आश्रितः, मयि क्रियमाणानि कर्माणि सन्यस्य यत् करणं तेषां अनुष्टानं सःमयोगः, तं आश्रितः सन्--सर्वकर्म- फलत्यागं सांपों कर्मणां फलमंन्यासं मर्वकर्मफलरपागं ततः अनन्तरं कुरु यतात्मवान् संयतचितः सन् इत्यर्थः ॥ १॥ इदानी सर्वकर्मफलत्यागं स्तौति- थेयो दि शानमभ्यासाक्षानाद्याने विशिष्यते । ध्यानाकर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥१२॥ श्रेयः इति ॥ श्रेयः हि मशस्यतरं ज्ञानं-फस्मान् ?--(भ) विवेक- 'पूर्वकात् अभ्यासात् । तस्मादपि ज्ञानात् ज्ञानपूर्वकं ध्यानं विशिष्यते। ज्ञानपतो ध्यानात् अपि कर्मफलत्यागा, विशिष्यते' इति अनुपज्यते। एवं कर्मपलत्यागात् पूर्वोनविशेषणयतः (१)शान्तिः उपशमः सहेतुकस्य संसारस्य अनन्तरं एष स्थान्, न तु कालान्तर अपेक्षले ।। अनस्य कर्मणि प्रवृत्तस्य पूर्वोपदिष्टोपायानुष्टानाशक्ती सर्वकर्मणां फल- स्यागः श्रेयस्माधनं इति उपदिष्टं, न प्रथममेव । अनश्च 'यो हि शान इत्याधुत्तरोत्तर विशिष्टापदेशेन सर्वकर्मफलम्यागः स्तूयते, सम्पनसाधनानु. टानाशक्ती अनुष्टेयरवेन श्रुतस्वात् । वेन धर्मेण स्तुतिन्वं ? । प्रमुच्यन्ते' [कउ. उ. ६.१५] इति सर्वकामप्रहाणात् अमृतवं उप; तत् प्रसिद्ध (पृ. उ. ४.४.६.) । कामाश्च सर्वे श्रौतस्मातकर्मणां फलानि । तत्यागे च विदुषः ध्याननिष्टस्य अनन्तरैव शान्तिः । इति सर्वकामत्यागसामान्य अज्ञकर्मफल्रयागस्य अपि अस्ति इति तापामान्यात् सर्वकर्मफलस्यागस्तुतिः इय प्ररोचनार्थी । यथा अगस्त्येन ब्राह्मणेन समुद्रः पीतः इति इदानीन्तना अपि ब्राह्मणा• प्राह्मणत्वसामान्यात् स्तूयन्ते । एवं कर्मफलस्यागात् कर्म- . यदा सर्व ·. अ. १२ श्लो. १४] भक्तियोगः १८१ योगस्य श्रेयस्साधनावं अभिहितम् ॥ १२॥ अनच भामेश्वरभेई भाभिस्य विभ्यरूले ईश्वो चेत.समाधानलक्षणः योगः उक्तः, ईश्वराचं कर्मानुष्ठानादि च । 'अथैतदप्यशक्तोऽसि' (१२.११) इति अज्ञानकायंसूचनात् न अभेददर्शिनः अक्षरोपासकस्य कर्मयोगः उपपद्यते इति दर्शयति । तथा कर्मयोगिनः अक्षरोपासनानुपपत्ति दर्शयति भगवान् 'ते प्राप्नुवन्ति मामेव' (१२.५) इति अक्षरोपास-- कानां कैवल्यमाप्ती स्वातन्त्र्यं उपरया, इतरेप पारतन्न्यात् ईश्वराधीनतां दर्शितवान् । तेपामहं समुद्धा ' (१२.७) इति । यदि हि ईश्वरस्य आत्मभूताः ते मताः अभेददर्शित्वात् , अक्षरस्वरूपाः एव ते इति समुद्रण- कर्मविपपवचनं तान् प्रति अपेशल स्यात् । यस्माच अर्जुनस्य अरयन्तमेय हितैषी भगवान् तस्य सम्यग्दर्शनानन्वितं कर्मयोग भेदृष्टिमन्तमेव उप- दिगति न घ आत्मानं ईभ्यरं प्रमाणतः घुद्ध्वा कस्सचित् गुपभावं जिगमि- पति कचित् । विरोधात् । तस्मात् अक्षरोपासकानां सम्यग्दर्शननिष्टानां संन्यासिनो त्यतसवैपणाना — अद्वेष्टा सर्वभूतानां ' इत्यादिधर्मपूर्ण साक्षात् अमृतत्यकारणं वदनामीति प्रयतते- अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुसःक्षमी ॥ १३ ॥ अद्वेष्टा इति ॥ अद्वेष्टा सर्वभूतानां सर्वेषां भूतानां न वेष्टा, आत्मनः दुःखहेतुमपि न किशित् द्वेष्टि, सर्वाणि भूतानि आत्मरमेन पश्यति । मैत्र:-मित्रभावः मैत्री, मिन्नतया वर्तते इति- मयः । करुणः एव च, करुणा कृपा दुःखितेषु दया, तद्वान् करुणः, सर्वभूताभयप्रदः, संन्यासी इत्यर्थः । निर्ममः मममत्ययवर्जितः । निरहद्वारा निर्गताहप्रस्ययः । समदायसुसः, समे दुःखसुसे इंपरागयोः अप्रवर्नके यस्य सः समदुःख- मुखः । क्षमी क्षमावान् , आकुटः अभिहतो था भविक्रियः एव भास्ते ॥ १३ ॥ सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः। मर्पितमनोबुद्धियों मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १४ ॥ सन्तुष्टः इति ॥ सन्तुष्टः सततं नित्यं, देहस्थितिकारणस्य लाभ असाभे च उत्पमाप्रत्ययः । तथा गुणवल्लाभे विपर्यये 'ध सन्तुष्टः। सततं 1 है ·. . ૨૮૨ समाप्यभगवद्गीता [अ. १२ सो." योगी सामाहितचित्तः । यतात्मा संयतस्वमानः । दृढनिश्चयः, र स्थिरः निश्यः अध्यक्षमायः यस्य भारमतत्वविष स हरनिश्रयः मर्पित. मनोयुद्धिः सङ्कल्पयिकरुपाम मनः, अध्यवमायलक्षणा पुद्धिः, ते मस्येव अर्पिने स्थापिते यस्य संन्यासिनः सः मग्यर्पितमनोवृद्धिः । यः ईमा मद्भक्तः सः मे मियः । 'प्रियो दि धानिनोऽत्यर्थमहंस च मम प्रियः' (0) इति सप्तमे भयाये सूचितं, सत् इह अपवयसे ॥ १४ ॥ यस्मानोजिते लोको लोकानोडिजते च यः। हर्षामर्पभयो गैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ १५ ॥ यस्मात् इति ॥ यस्मात् संन्यासिनः न उद्विजते न उद्वेग गच्छति, न संतप्यते, न संभुम्यति लोकः, तशा लोकात् न उद्विजते च यः, हामर्षभयोद्वेगैः, हपंथ भमपंच भयं च उद्वेग में ही भयोद्वैगैः मुक्तः-हर्पः प्रियलाभे अन्तःकरणस्य उत्कर्षः रोमाञ्चना- श्रुपानादिलिगः, भमर्पः असहिष्णुता, भयं त्रासः, उद्वेगः उहिग्नता, मुक्तः यः सःच मे प्रियः॥ १५॥ अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मङ्गतः स मे मियः ॥१६॥ अनपेक्षः इति ॥ अनपेक्षः रेहेन्द्रियविषयमम्बन्धादिषु अपेक्षा यस्य नास्ति सः अनपेक्षः निःस्पृहः । शुचिः, पाझेन भाभ्यन्तरेण च शौचेन सम्परः । दक्षः, मस्युत्पोपु कार्येषु सधः यथावत् प्रतिप समर्थः । उदासीनः न कस्यचिन् मिश्रादेः पक्षं भजते पः म उदासनिः-यतिः । गतव्यथः गतभयः । सर्यारम्भपरित्यागी, आरभ्यन्त इति आरम्भाः इहामुग्रफलभोगापांनि कामहेनि कर्माणि मारम्भाः, तान् परित्यक्तु प्रालि अस्येति मारम्भपरित्यागी यः मद्भक्तः सः मे पियः ॥१६॥ किन-- यो न हप्यति न द्वेष्टिन शोचति न काङ्क्षति। शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः ॥ १७ ॥ यो न इति ॥ यः न हप्यति इष्टमाप्ती, न द्वेष्टि भनिष्टप्राही, न "शोचति प्रियवियोगे, न च भप्रासं काहति, शुभाशुभ वर्मनी ·अ.१२ शॉ. २० 'भक्तियोगः परित्यत्तुं शीरू भस्य इति शुभाशुभपरित्यागी भाक्तिमान् मः सामे प्रियः ॥१७॥ समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः। शीतोष्णसुखदुःपेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८॥ सम इनि ॥ समः शत्रौ मिमे च, तथा मानापमानयोः पूजा- परिभवयोः, शीतोष्णसुखदुःयेषु समः, सर्वत्र सङ्गविवर्जितः ॥१८॥ किश्व- तुल्यनिन्दास्तुतिौनी सन्तुष्टी येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥ १९ ॥ तुल्य इति ॥ तुल्यनिन्दास्तुतिः निन्दा च स्तुतिश्च निन्दास्तुती ते तुल्ये यस्य सः तुल्यनिन्दास्तुतिः । मानी मौनवान् संयतयाक् । सन्तुएः येन केनचित् शरीरस्थितिहेतुमानेण, तथा व उसम्-- येन केनचिदानो येन केनधिदाशितः । यस मन शायी स्वातं देवा प्राह्मणं विदुः ।। -[शान्तिपर्व, २४५.१२ ] इति । किन-अनिकेतः निकेतः आध्यः निवासः नियता न विद्यते यस्य सः मनिकेतः, 'नागारे' इत्यादि- स्मृत्यन्तरात् । स्थिरा परमार्थवस्तुविषया यस्य मतिः सः स्थिरमतिः। भाक्तिमान् मे प्रियः नरः ।। १९ ।। 'अ या सर्वभूतानां [१२.१३] इत्यादिना भक्षरोपासकानो निवृत्त- सर्वपणानां सन्यासिनों परमार्थज्ञाननिष्टानां धर्मजातं प्रान्तं उपसहरति- ये तु धामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीच मे प्रियाः ॥२०॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रयां संहितायां चैय्यासिक्यो भीप्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः॥ ये तु इति ॥ ये तु संन्यासिन. धामृतं धर्मादनपेतं धयंत्र वत् अमृत च तत्, अमृतबहेतुन्वात् , इदं यधोक 'अद्वेष्वा सर्वभूतानां इत्यादिना पर्युपासते अनुतिष्ठन्ति भद्दधानाः सन्नः मत्परमाः योता.

·अ. १३ श्लो. २] क्षेत्रक्षेनमयांगः १८५ श्रीभगवानुवाच- इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो यत्ति तं प्राहुः क्षेत्रश इति तद्विदः ॥१॥ इदं इति ॥ 'इ' इनि सर्वनामा उक्तं निशिनष्टि 'शरीरं' इति । है कौन्तय ! क्षतग्राणान , क्षयात्, क्षरणाम् , क्षेत्रवटा अस्मिन् कर्मफल. निपनेः क्षयं इति-'इति' शब्दः एवंशब्दपदार्थक:-क्षेनं इत्येवं अभिधीयते कथ्यते । एतत् शरीरं क्षेत्रं यः वेत्ति विजानानि, आपाद. नरमम्न ज्ञानेन विषयीकरोति, स्वाभाविकेन ऑपदेशिकेन वा चंदनन विषयीकरोति विभागशः तं वेदितारं प्राहुः कथयन्ति 'क्षेनशः' इति-- 'इति' पादः एवं शब्दपदार्थकः एव पूर्ववत्---क्षेत्रज्ञः इत्येवमाहुः । के ? तद्विदः ती क्षेत्रक्षेत्रको ये विदन्ति विजानन्ति ते तद्विदः ॥ १॥ एवं क्षेत्रक्षेत्रमा उन्ती । जतायन्माण ज्ञानन ज्ञातच्या इति ? न इति उच्यते- श्वेचनं चापि मां विद्धि सर्वक्षेचेपु भारत । क्षेत्रक्षेपायोनिं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥२॥ क्षेत्रशं इति ॥ अवशं यथोक्तलक्षणं चापि मां परमेश्वरं असंसारिणं विद्धि जानीहि । सर्वक्षेपेषु यः क्षेप्रज्ञः ब्रह्मादिस्तम्यपर्यन्तानेमक्षेत्रोपाधि भविभन, तं निरस्तसर्वोपाधिभेदं सदसदादिशब्दप्रत्ययागोबर विद्धि इति अभिप्रायः । है भारत ! यस्मात् क्षेत्रक्षेत्रनेश्वरयाथात्म्यव्यतिरेकेण न जान- गोचर अन्यत् अवशिष्टं अस्ति, तस्मात् क्षेत्रक्षेत्रशयोः ज्ञेयभूतयोः यत् सानं, क्षेत्रक्षेग्रजी येन ज्ञानेन विपीक्रियते, तत् शानं सम्यक् ज्ञानं इनि भतं अभिप्रायः मम ईश्वरस्य विष्णोः । मनु मर्वक्षेत्रेषु एक एव ईश्वरः, न अन्यः तद्वयनिरिक्तः भोक्ता विद्यते चैन्, ततः ईश्वरस्य संसारित्वं प्राप्त; ईश्वरव्यतिरेकेण वा संसारिणः अन्यस्य अभावान , संसाराभावप्रसङ्गः। तच उभयं अनिष्टं, यन्धमोक्षतहेतुशालानर्थक्य- अमान्, प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधाच-प्रत्यक्षेण तावत् सुखदुःखतद्धनुलक्षणः संसारः उपलभ्यते; जगद्वैचित्र्योपलधेश धर्माधर्मनिमित्तः संसारस अनुमीयते। सर्व गुनत अनुपपस आत्मेश्वरकत्वे । गो. १९ ·- . . समाप्यभगवद्गीता [ १३ श्री २ न ज्ञानाज्ञानयो अयानोपपत्ते --' दूरमेते विपरीत विपूचर्चा अविद्या या च रिगति ज्ञाता'[कठ उ २ ५]। तथा च तयो विद्याऽविषयो पर भेदोऽपि विरुद्ध निदष्ट 'श्रेयश्च प्रेयश्च' [कर उ २२] इति-विद्या विषय धेय , प्रेयस्तु अविद्याकाय इति । तथा च घ्यास --'द्वाविमावथ पन्धानी' [शाति २४० ६] इत्यादि, 'इमो द्वादेव पन्थानौ' [2] इत्यादि । इह च द्वै निछे उने । अविद्या च कायण सह हात या इनि ध्रुतिस्मृनिन्यायेभ्य अवगम्यते । श्रुतय तावत्-' इर घेदवेदीदथ सयमम्ति न यदिहावेदमाती दिनष्टि [के उ २५], 'तमेव विद्वानमृत इह भवति । मान्य पन्या विद्यतेऽयनाय [पुरपसूने ते आ ३.१२, श्वे उ ३ ८] विद्वार बिभेति कुतश्चन '[ते उ २ ४], । भविदुपस्तु-अथ तस्य भय भवति ' [तै उ २ . ] 'अघिद्यायामन्तरे वर्तमाना ' [कठ उ २ ५ ] 'ब्रह्म घेद प्रीव भवति' [मु उ ३ २ १], 'अन्योऽसावन्यो हमस्मीति न स घेद यथा पशुरेव स देवाना' [उ १४ १.] । आरम रिन् य स इद सर्व भवति' [उ १४१०], 'यदा चमवत् [श्वे उ ६२०] इत्याचा सहवश । स्मृतयश्च' अशाननावृत ज्ञान नेन मुहान्ते जन्तय '[५1५] 'इदेव तैर्जित सगों पा साम्ये स्थित मन '[५१९] सम पश्यत् हि सर्वध' [१३२८] इत्याद्या । म्यायतध- सान् कुशाग्रागि तथोदपान पारवा मनुष्या परिवर्नयन्ति । अमानतम्तय पनि चिमाने पर पश्य यथा विशिष्टम् ॥ शातिप २०१ १६] तथा ध-दहादिपु भात्मबुद्धि अविद्वान् रागद्वेषादिप्रयुक्त धर्माधमां मुष्टाना नायते म्रियते च' इति अवगम्यते देहादिन्यतिरिनामदर्शिन रागद्वेपादिप्रहाणात् तदपेक्षधर्माधर्मप्रयुपरामात् मुच्यते-इति न केनचित् प्रत्यारयानु पाप्य न्यायत । नन एवं मति, क्षेग्रज्ञस्य ईश्वरस्थर सत अविद्याकृताराधिभेदन ममारिवमिव भवति, यथा दहावारमाव आग्मन । मयंजना हि प्रसिद देहादिषु अनाममु आएमभार निश्चित अविद्याकृत , यधा स्थागी पुरनिश्रय । न च एतावता पुरपधर्म स्थाणो भवति, म्धाणु धर्मो या पुरस्य । तथा न चैतन्यधर्मा दहस्य, दहधर्मो वा धानस । मुन्टु ग्यमोहा मकवादि आ'मन न युन अविद्यायावाविशेषात् जरा युवत् ।

·* १३ लो..] क्षेननयोग न, अतुत्यत्वात्, इति चेत् स्थाणुपुरपी जेयावेन सन्ती मात्रा अन्योन्यस्मिन् अध्यस्ती अविद्यया, देहात्मनोस्तु ज्ञेयज्ञानारेन इनरेतराध्यास , इति न मम दृष्टान्त । अत दहधर्म योऽपि ज्ञातुरात्मन भवतीति न्- न, अचैतन्यादिप्रसगात्। यदि हि झेयस्य देहाद क्षेत्रस्य धर्मा मुखदु पमोहरापादय ज्ञातु आरमन भवन्ति, तदा “जेयम्य क्षेत्रस्य धर्मा केचित् भात्मन भवन्ति अविद्याध्यारोपिता , जरामरणादयस्नु, न भवन्ति" इति विशेयहेतु यन य । “म भवन्ति' इति अस्ति अनुमान- अविद्याध्यारोपितत्वात् जरामरणादिवत् इति, हेयत्वात्, उपादयन्वाज इयादि । तम एव सति, कर्तृवभोक्तृत्वरक्षण ससार ज्ञेयस्थ ज्ञातरि अ विद्यया अध्यारोपित इति, न तेन ज्ञानु किचित् दुप्यति, यथा वाले अध्यारोपितेन आकाशस्य तर मलिन वादिना ।। एव च मति, सर्वक्षेत्रेप्वपि सत भगवत क्षेत्रज्ञस्य ईश्वरम्य ससा रिश्वगन्धमानमपि नाशङ्कयम् । न हि धचिदपि लोके अविद्याध्यस्तेन धमण कस्यचित् उपकार अपकारो या दृष्ट । यत्तु उन "न सम दृष्टान्त इति, " तत् असत् । कथ–अवि चाऽध्यापमान हि हणन्तदाष्टान्तिकयो साधम्य विवक्षितम् । तत् न व्यभि चरति । यत्तु " ज्ञातरि व्यभिचरति " इति मन्यसे, तस्यापि अनेकान्तिकत्व नति जरादिभि ॥ अविद्याररमात् क्षेत्रज्ञस्य ससारित इति चेत्- न, अविद्याया तामसवात् । तामसो हि प्रत्यय -आवरणाम कवात्-अविद्या विपरीतप्राहक , मशयोपस्थापको वा, अग्रहणा मरो वा, विवेकपकाराभावे तदभावान्, तामसे च आवरणामके तिमिरादिदोपे सति अग्रहणादे अविद्यालयस्य उपरब्धे ॥ अत्र आह--एव तहि ज्ञातृधर्म अविद्या? न, करणे चक्षुपि तैमिरिकावादिदोपोपलब्धे । यत्तु म यसे ज्ञातृधर्म भविद्या, तदेर च अविद्याधर्मवच क्षेत्रज्ञस्य समारिव्य, तत्र यदुक्त "ईश्वर य क्षेत्रज्ञ , न ससारी" इत्येतत् अयुक्तमिति–ता न, यथा करणे चशुपि पिरोतग्राहकादिदोपस्य दर्शनात् । न विपरीतादिग्रह्म तन्निमित्त चा नैमिरिकत्वादिदाप ग्रहीतु , चक्षुर सस्कारेग तिमिरे अपनीते ग्रहीतु ·सभापभगवद्गीता [अ १३श्गे अदर्शनात् न ग्रहीतुधर्म यथा, तथा मर्वयंव अग्रहणविपरीनमशयमस्यया ननिमिना करणम्यैर यस्यचित् भवितु अन्ति, न ज्ञानु क्षेत्राम्य । मरम वाच ते प्रदीपप्रकाशवा न मातृधर्मत्व-मद्य वादेव स्वारमयति रिनमवेद्यार, सकरणवियोगे व कैवल्ये मवादिभि अविद्यादितोरवत्त्वा नन्युपगमात् । आस्मन यदि क्षेत्रनम्य अग्न्युष्णवत म्व धर्म , नत म कदाचिदपि तेन वियोग म्पात् । अविक्रियस्य च व्योमवन सर्वगतम्य अमनग्य भानन बनविर मयोगवियोगानुपपने , सिद्ध क्षेग्रनस्य नित्यमेव ईपरब, नादित्वानिगुणवान् ' [१३३३ ] इति ईश्वरपस्नाय ।। ननु ण्य समारमयारिस्वाभायात्रानर्थक्यादिदोष म्यादिशी त्--- न, मंत्र अभ्युपगतवा । सव हि आस्मयादिभि अभ्युपगत दोप न पन परिन्नय भवति । रथ अभ्युपगत इति 'मुनामना हि रमारसपारित्ययपदाराभाव संवरेय भाग्मयानिभि प्यने । न च तेपा शाम्बानर्थयान्दिोपमाप्ति अभ्युपगा। तथा न , क्षेत्रमाना ईश्वरैकरये मति, नाम्माय भवतु अघिद्याविषय अधयायम्--यथा द्वैतवादिना संग पन्धानन्यायामेव शायापाप, नमुनाधाया, पवम् ॥ मा आमा सन्धमुमावग्थे परमार्थन व चानुभूने [ मते ] हैन वाग्निा पवपाम् । अत यापादय माधनगडाचे शाखाद्यर्थवव स्या। भनिनो पुन , हनम्य अपरमार्थयात, अविद्याकृतत्वात् बन्धावस्थायाश्च भगमन अपरमार्थ निविषयवार, शाम्रधानपय इति चेत्-- न, आमन अस्थाभेन्यवानुपपत्ते । यदि तावत् आमन मुलायम्थे युगपर म्याना, ऋमण वा युगपत मावत विरोधात न सम्भवन जिनिगी दर गम्मिन । प्रमभाविध च, निनिमित्तम्व, मनिमित्त व या' निनिमिन अनिमासनमान । म [अन्य-] निमित्ताये च, म्वत अभावात, भपग्माय वनमः । या च गति अभ्युपगमहानि । कि-बन्धमुका- यम्थयों पायांपर्यनिरुपणाया यन्धावस्था पूर्व प्रारप्या, अनादिमनी अन्तवती ५ नय प्रमाणविण्द्धम् । नया मोचावस्था मादिमनी अनन्ता छ प्रमाण विदिर प्रायुपगम्यते । न च असम्थावत अवस्थान्तर गच्न नित्याय उपपादयितु शश्यम् । अथ अनियरहोपपरिहागय यधमुमावस्थाभेतो न परिक प्यने, अर ईनिनामपि शालान्धवयादिलोग अपरिहार्य एव, इति बन्ध ·- भ १३ श्लो २] क्षेननयोग । ममान पात् न अद्वैतवादिना परिहतंव्य दोष ॥ न च शास्त्रानर्थक्य, यथाप्रसिद्धाविद्वत्पुरपश्पियत्यात् शास्त्रस्य । अपिदुपां हि फलहेत्वोः जनात्मनो आत्मदर्शनम् , न विदुपां, फल हनुभ्या आत्मन अन्यत्वदर्शने मति तया अहमिति आरमदर्शनानुपपत्त । न हि अत्यन्तमृढ उन्मत्तादिरपि जलान्यो ठायात्रकाशयो एकाग्मता पश्यति, किमुत विवेकी । तस्मात् न विधिप्रतिपेधशाल तावत् पल हनभ्या आत्मन अन्यायदशिन भनति । न हि "दयदत्त । स्व इद कुर" दति कस्मिश्चित् कर्मणि नियुने, विशुमित्र "अह नियुन " इति ताम्य नियाग शृण्वसपि प्रतिपद्यते । नियोगपिपयविमागृहणात् तु उपपद्यते प्रतिपत्ति , तथा फलहन्योरपि ॥ ननु प्राकृतमम्बन्धापेक्षया युनय प्रतिपत्ति शास्त्रार्थविषया--पर हनुभ्या अन्नामविपयदर्शनेऽपि सति-इष्टपर देती प्रतित स्मि, अनिष्ट फर हेतोध नियर्तित अस्मीति, यथा पिपुत्रादीना इतरेतरा मान्यत्वदर्शने सत्यपि अन्योन्यनियोगप्रतिषेधार्थप्रतिपत्ति [कृ उ १ ५ १७ ]॥ न, व्यतिरिक्तात्मदर्शनप्रतिपत्ते प्रागेव फलहत्वो आत्माभिमानस्य मिद्धत्वात् । प्रतिपन्ननियोगप्रतिपेधायां हि फलहेतुभ्या आत्मन अन्यत्वं प्रतिपद्यते, न पूर्वम् [न सू ३ ४ २६ २७ ] । तस्मात् विधि- प्रतिषेधशाम्म अविद्विषय इति सिद्धम् ।। ननु ' स्वर्गकामो यनेत '[आप श्री सू१० २ १] 'न कर अ भक्षयेत्' [2] इत्यादी आ मव्यतिरेकदर्शिना अप्रवृत्ती, केरल्हाद्या मदृष्टीना च, अत कर्तु अभावान् शास्त्रानर्धक्यमिति चेन्- न, यथाप्रसिद्धित पव प्रवृत्तिनिवृत्त्युपपत्ते । ईश्वरक्षेत्रकन्यदर्शी ब्रह्मरित् तारत् न प्रवर्तन । तथा नराम्यवाद्यपि "नास्ति परलोक " इति न प्ररनते । यथाप्रसिद्धितम्तु विधिप्रनिषेधशास्त्र प्ररणान्यथाऽनुपपत्या अनु- मितामास्तित्व आ मधिशेषानभिन्न कर्मफ्रमझाततृष्ण श्रद्धधानतया च प्रवर्तते इनि मवपा न प्रत्यक्षम् । अन न शास्त्रानर्थश्यम् ॥ विवकिना अप्रवृत्तिदर्शनात् तदनुगामिना अप्रवृत्ती शास्त्रानर्थक्य इति चन्- न क्स्यचिव विवोपपत्ते 1 अनेक हि प्राणिषु कश्चिदेव विदेशी ·१०० भ्यान, . , " इति सभाष्यभगवहीता [ब १३ली २ यथैर इदानीम् । न च विवेकिन अनुवर्तन्ते मूढा , रागादिदोप- नत्र बान् प्राते , अभिचरणादौ च प्रत्तिदर्शनात् , स्वाभाण्याच प्रयत्न म्यामारस्तु प्रवर्नत' [५१४ ] इति हि उत्तम् ॥ तम्मात अग्द्यिामात्र समार यादृष्टविषय एव। न क्षेत्रसस्य केवलम्य दिया तत्काय च । न च मिथ्याज्ञान परमार्थवस्तु दूपयितु समर्थम् । न पिरदश स्नेहन पचोरतुं शक्नोति मर्गच्युदयम् । तथा अविद्या क्षेत्रनम्य नविजिन क्तुं दानोनि । अत उत्त इद 'क्षेत्रश चापि मागिद्धि,'(२) रमाननावृत शान ' [५] इति च ॥ अथ कि इट मसारिणामिय "अह एवं ममयेद पपिरतानामपि शण इद तन् पाण्डिल्य, यत् क्षेत्रे व आमदर्शनम् । यदि पुन क्षेत्रन अविश्यि पश्येयु , तत न भोग कर्म वाऽऽकाङ्क्षयु मम स्यात् इति । विश्यिय हि भोगर्मणी । अथ एव सति पार्थि वात् अविहान् प्रवतन । पिदुध पुन अविक्रियात्मदर्शिन फलार्थिवाभावात् भवृत्त्यनुपपत्ती गार्यकरणसदयानव्यापारोपरमे निवृत्ति उप चर्यन ॥ इन च अन्यन् पाण्डि य केषाचित् अस्तु-क्षेत्रन ईश्वर एव । क्षेत्र च बन्यत क्षेत्रतस्यैव विषय । अह नु ससारो सुपी दु यो च । समार। परमश्च मम कर्तव्य क्षेत्रक्षेत्रनविज्ञानेन, ध्यानेन च ईश्वर क्षेत्रन साभा- कृदा नम्बर पावभ्धानेननि । यश्च ण्व बुध्यते, यश्च बाधयति, नामा क्षेत्रन इति ॥ य स पण्डितापसद , ससारमोक्षयो शास्त्रम्य च अर्थवत्व क्रोमीनि आ महा च स्वय मृद अन्याश्च व्यामोहयति शासा थसम्मायरहित गन् , ध्रुनहानि अध्रुनकल्पना च कुर्वन् । तम्मात, अस स्प्रदायाचित् मर्यशास्त्रविदपि मूपयदेव उपेक्षणीयः ।। यत्तनम् "ईश्वरस्य क्षेनन करवे समारित्व प्राप्नोति, क्षेत्रज्ञाना म ईश्वरक वे समाग्णि अमावान् ससाराभावप्रसङ्ग " इति-पुती दोषी प्रयुनी “विद्याऽविद्ययो लक्षण्याभ्युपगमात्" (१८६ पृष्टे) इति । कथम् ?--अविद्यापरिकरितदीपेग सद्विषय वस्तु पारमार्धिक न दुर- र मन्यान ·अ. १३ श्लो. २] क्षेत्रक्षेपश्योगः " तीति । नधा च दृष्टान्तः दर्शितः-मरोच्यम्भसा ऊपरदेशो न पीरियते इति । मंसारिणः अभावात् संसाराभावप्रमादोषोऽपि संसारसंसारिणी: अविद्याकल्पितत्वोपपत्या प्रन्युक्तः ।। ननु अविद्यावावमेव क्षेत्रज्ञस्य संसारिस्वदोषः । तस्कृतं च सुसिस्व- दुःखित्वादि प्रत्यक्षं उपलभ्यते इति चेन्- न; ज्ञेयम्य क्षेमधर्मस्वात् , ज्ञातुः क्षेप्रशस्य तस्कृतदोषानुपपत्तेः । यावन् किजिन क्षेत्रज्ञस्य दोपजातं अविद्यमान भासायसि, तस्य शेय. स्वोपपत्तेः क्षेत्रधर्मन्यमेव, न क्षेत्रमधर्मत्वम् । न च तेन क्षेत्रज्ञः दुग्यति, मेयेन ज्ञानुः संसर्गानुपपत्तेः । यदि हि मंसर्गः स्यात् , ज्ञेयरवमेन नोप- पोत । यदि आत्मनः धर्मः अविद्यावर दुःखित्वादि च, कथं भोः प्रत्यक्षं 'उपलभ्यते, कथं वा क्षेत्रज्ञधर्मः ? "ज्ञेयं च तत् सर्व क्षेत्रं, ज्ञातर क्षेत्रज्ञः ,इति अवधारिते, अविद्यादुःसिरवादः क्षेत्रज्ञविशेषणत्वं क्षेत्रज्ञधमा, तस्य च प्रत्यक्षोपलभ्यत्वं " इति विरदं उच्यते अविद्यामानावष्टम्भात केवलम् ।। भत्र आह-सा अविद्या कस्य । इति । यम्य दृश्यते तस्य एव । कम्य दृश्यते इति? अन्न उच्यते-"अविद्या कस्य दृश्यते ? " इति प्रश्न निरर्थकः कथं ?-दृदयते चेत् अविद्या तद्वन्तमपि पश्यसि । न च तद्वति उपरभ्य- माने " मा कस्य ?" इति प्रभो युक्तः । न हि गोमति उपलम्यमाने गायः कस्य ?" इति प्रश्न:अर्थवान् भवति ॥ ननु विपमो दृष्टान्त:-ावां तद्वतश्च प्रत्यक्षावात् नत्सम्बधोऽपि प्रत्यक्ष इति प्रश्नो निरर्थक । न तथा अविद्या तद्वांश प्रत्यक्षी, यतः प्रश्न. " निरर्थक भ्यात् ।। अप्रत्यक्षेण अविद्यावता अविद्यासम्बन्धे ज्ञाते, कि तर स्यात् ? अविद्यायाः अनर्थहेतुस्यात् परिहर्तच्या स्यात् । यस्य अविद्या, माता परिहरिष्यति । ननु ममैव अविद्या। जानामि तर्हि अविद्यां तद्वन्तं च भात्मानम् ।

·समायभगवदीता [भ १३ को २ नानामि, म मु प्रत्यक्षेग। अनुमानेन मे जानामि, कय सम्बन्धग्रहणम् । न हि नव सानु शेयभूतया अविधया तत्काले सम्बन्ध महोनु शश्यने, अविद्याया विषय रनब (अविद्यावियिस्वनैव) ज्ञातु उपयुक्तवान् । न च ज्ञात अविद्या याध सम्बधस्य य प्रहीता, शान च अन्यत् मद्विपय सम्भवति, अनवम्बा- प्राप्ते । पदिशामाऽपियसम्बन्धी हायेत, अन्य ज्ञाता करप्य स्यान, तम्यापि अन्य , सस्यापि अन्य इति अनयम्या अपरिहार्या । यदि पुन अविधा शेया, अम्पदा सेय, अयमेव । नया साताऽपि सातैव, न ज्ञेय भपति । पदा च एव, अपिचा पिवावे न पातु क्षेत्रमस्य विधि दुप्पति ॥ गनु भयमेव नार , यन् दोग्यक्षेपरिक्षातृवम् , इति न्- न, दिनानम्यरूपम्य भविनियम्यैष घिमातृयोपचारान् , यथा उणा- मामात्रेण अ सतिपियोपमार महत्। यथा च भय भगरना प्रियाकारक पारगमस्याभाव भामनि स्थत एर दाशत-प्रविधाभ्यारोपित ज्व प्रियागारकादि आमनि उपचने तथा तय ता य एनं वेत्ति हन्तारं (२५), प्ररते ' रियमाणानि गुण पौणि मर्यश.' नादत्त पम्यचित्पा (५१.) इत्यादिप्रकरणेषु दर्शित-जप ५ प्याग्यात अम्माभि । उत्तरेषु च प्रकरणेषु दर्ग यियाम ॥ दन्त 'माई आमनि वियाकार पगमताया म्यत अभाव अवि. पया च अभ्यारापिताम्ब " कमांगि अविष्कतच्यान्येर, म विदुपा' इति मातम् ॥ गाय एवं प्राप्त, परदव घनहि देहभना शक्यं' (...) रयत यिष्याम । महायोपमहारप्रकरणे च समासनव कालय निष्ठा शानस्य या परा' (१८५०) इम्यत्र शिशपत दायियाम । भरा बडुमरवन, ति उपाहियो ।॥ २॥ 'दंश'[.] हयादिश्योरदिष्टम्य क्षेत्राध्यायाधस्य मनात E अप टपन्यम्पने 'नक्षेत्र यय'[.rयादि, प्यापियागिनग्य विअर्थम्य महान्याम भ्याप्य इनि-- . . 1 ·स १३लो ५] क्षेनक्षनझयोगः तत्क्षेयं यश्च याक्च यद्विकारि यतश्च यत्। स च यो यत्प्रभावश्च नत्नमासन मे शणु ॥३॥ तत् इति ॥ यत निदिष्ट 'इदं शरीरं' इति तत सरदन्दन परा मृशति । यच इद निदिष्ट क्षेत्रं, तत् पादर यश स्वकीय धर्म । 'च-' सद समुच्चयार्थ । यहिकारि य विकार यस्य तत् यहिकारि, यत यस्मात् च यत्, 'कार्य उत्पद्यते' इति वास्यशेष । स च य. क्षेत्रज्ञ निर्दिष्ट स यत्प्रभाव ये प्रभागा उपाधिक्ता शनाय यस्य स यम भारश्च । तत् क्षेत्रक्षेत्रजयायाथाम्य यथाविशेपिन समासन मक्षेपण में मम वाश्यत शृणु, श्रुया अवधारय इत्यर्थ ॥ ३ ॥ तन् क्षेत्रक्षेत्रजयाधाम्य विवक्षित स्तौति श्रोतृद्धिमरीचनार्थम् - मपिभिर्वहुधा गीन छन्दाभिावानेव पृथस् । ब्राह्मसूत्रपदेश्वेव हेतुमगिर्विनिश्चित ॥८॥ ऋपिभि इति ।। ऋषिभि यमिष्टादिभि यहुधा यहुप्रकार गीत कधिनम् । छन्दाभि छन्दासि गादीनि है छन्दोभि विविध नगना- भार नानाप्रकारे पृथक विकन गीतम् । फिज--ब्रह्मानपदेश्च एर, ग्रह्मण सूचकानि वाक्यानि प्रह्ममूनाणि, ते पद्यते गम्यते ज्ञायते प्रल इति नानि पदानि उच्यन्ते, तरेर च क्षेत्रक्षेग्रजयाथात्म्य 'गीत' इति अनु वर्तते। 'आत्मेन्ये रोपायीत' (वृ उ १ ४.५) इत्येवमादिभि ब्रह्मसूत्रपद भारमा ज्ञायते, हेतुमाद युनियुजे चिनिश्चिते निसशयरूपै निश्चित प्रयोत्पादक इत्यर्थ ॥४॥ स्नुत्या अभिमुग्पीभूताय अर्जुनाय आह भगवान् महाभूतान्यहंकारो वृद्धिरव्यक्तमेव च। इन्द्रियाणि दशै च पञ्च चन्द्रियगाचग ॥७॥ महाभूतानि इति । महाभूतानि महान्ति च तानि मतानि, सर्वविका रग्यारस्यात् । भूतानि च सूक्ष्माणि (न स्थूगनि)। म्यूलानि तु इन्द्रिय गोचरश देन अभिधायिष्यन्ते । शहडार महाभूतकारण अनन्ययरक्षण । अहवारण वुद्धि" अध्यरमायरक्षणा। तत्कारण अयतमेव च, न व्यक्त अच्या अव्याकृत ईश्वरशनि 'मम माया दुरत्यया' [७ १४ ] इत्युक्तम् । प्रवराद प्रत्याधारणार्थ -एतावत्येर अष्टधा भिन्नाप्रमात ! 'च' शब्द -

·सभाप्यभगवद्गीता
[अ.१३ सो ५
.
भेदममुख्यार्थ । इन्द्रियाणि दश-धोत्रादीनि पय बुध्धुपादकत्वात्
दुहौद्रियाणि, वास्पाप्यादीनि पज कर्मनिवर्तात्यात् कर्मेन्द्रियाणि, तानि
द, एक घ-क सन् ?--मन एकादश मल्पाचारमकम् । पञ्च
च इन्द्रियगानग शम्दादयो रिपया 1 तानि एतानि साइल्या पनु-
विन्तितायानि आयक्षते ॥५॥
अध इदानीं भारमगुणा इति यान् आचक्षते वैशेषिका, ते अपि क्षेत्र-
भ ग्य, न सुक्षेनमम्य इति आ भगवान्---
इन्डा टेप सुग्न दु ग्वं संघातधेतना धृतिः।
गत क्षेत्र समान रूपियारमुदाहनम् ॥ ६॥
इच्छा इति ॥ इच्छ--यमातीय मुगारमा अध उपरब्धवान् पूर्व,
पुर नजानीय ममुपभमान न अर्थ ममादानु इसनि मुखानुरिति, मा
या अन्न करणभ्य धर्म , यस्पात् क्षेत्रम् । तथा द्वेष-यजातीय
अधर महतुवन अनुभमपान, पुन जातीय अयं उपरभमान
ग्याश्यप यायात क्षेत्रमेर । मथा सु-अनुवृल प्रमग्नयामाग्मक,
मा- भत्रमेव । दुध-मनिलामा शेयगत् तदपि क्षेयम् । सदधान
पटियाणा महति । मरिमन् अभिग्यमान्न रणस्ति, तप्त लोहपिडे
अपि आग्मतन्याभायरमविढा चतना सा घक्षेत्र, ययात् । धृति
ययायमा प्राप्तानि नास्ट्रियाणि ध्रियो मा पसेपवान् क्षेग्रम् । सर्यान्न
करना चामिणम् । यत् उन वन उपमही-पतत्
घर ममामेन मश्किार गा विधारण महदादिना उदाहृतं उमम् ॥६॥
पम्य धेभेगासम्म पनि दंगार क्षेषं'() इति उग.
मा ध्य प्यारयाल महाभुनादिभेदभिन्न धृयन्तम् (५-६)। क्षेत्रज्ञ वक्ष्य
माशि -यम्य गमभावम्य क्षेत्रनम्य परिहानात् अगृतम्य भवनि, न
परवक्ष्यामि' [१३.१२] यादिना माविशेषण स्ययमेय पश्यनि
भरदाम् ।अधुना मुमपानयाधनगण[-गुण] अमानित्यादिरभणयस्मिन
मनितान याग्य अधिकृत भरति, य पर मन्यामी ज्ञाननिष्ट उच्यते
मिनियाग्गिा मानसाधनन्यान् तानशाग्य विभाति भगान्--
अमानियमम्भिवमहिमा शान्तिरार्जयम ।
भानायंपामन नावं स्वयंमा मचिनिग्रह ॥७॥

·अ १३ लो ९]
क्षेघयायोग
मानित्वं इति ॥ अमानिन्-मानिन माव मानिव आत्मन
साधन, तदभाव अमानित्यम् । अदम्भित्वं स्वधर्मप्रकरण दम्मित्य,
तदभाव अदम्भिवम् । अहिंसा-अहिंसन प्राणिना अपीडनम् । क्षान्त
परापराधप्राप्ता अविक्रिया । आजयं-भाव अवश्यम् । आचार्यो
पासन-मोक्षसाधनोपदेष्टु आचार्यस्य शुश्रूषादिप्रयोगेण सेवनम् । शौच
कायमाना गृजलाभ्या प्रक्षालन, अन्तश्च मनस प्रतिपक्षभावनया रागादि-
मलाना अपनयन शौचम् । स्थर्य-स्थिरभाय , मोक्षमाग ण्य कृतव्यामा
यिटरम् [-नाध्ययसायरयम् ] । आत्मविनिग्रह -आरमन अपकारस्तया
आरमश दवाच्यस्य कार्यकरणसवातस्य विनिग्रह स्वभान सर्वत प्रवृतम्य
सन्मार्ग व निरोध आत्मविनिग्रह ॥ ७ ॥
किन-
इन्द्रियापु वेराग्यमनहवार एव च ।
जन्ममृत्युजरान्याधिदु पदोपानुदर्शनम् ॥ ८ ॥
इन्द्रियार्थेषु इति ॥ इन्द्रियार्थपु शब्दादिपु यादृष्टेषु विषमभागेषु
विरागभायो वेराग्य, अनहट्टार अहहाराभाव एव च जन्ममृत्युजग
व्याधिदु सदोषानुदर्शनं-जन्म च मृत्युश्च जरा च व्याधयश्च दु सानि
पता नन्मादिदु खान्तेषु प्रत्येक दोपानुदर्शनम् । जन्मनि गर्भवासयानि
द्वारनि मरग दोष , तस्य अनुदर्शन आलोचनम् । तथा मृत्या दोषानु
दर्शनम् । तथा जराया मनाशक्तितेत निरोधदौपानुदश्न, परिभूतता नि
तथा व्याधिपु शिरोरोगादिषु दोशनुदर्शनम् । तथा दुखेषु अध्यात्माधि
भूनाधिदेवनिमित्तेषु । अथवा-दु खान्येव ढोष दु पदोष तस्य जन्मारिए
समन् अनुदर्शन-दुख जन्म, दुस मृत्यु टुम जरा, दुख व्याधय ।
दु पनिमित्त यान् जन्मादय दु खानि, न पुनः स्वरूपेणैव दुय इति । "
जन्मादिपु द सदोषानुदर्शनात् देहेन्द्रियादिविषयभोगेषु वैराग्य उपनायने ।
तन प्रन्यगा मनि प्रवृत्ति करणाना आमदर्शनाय । शानहेनुवान जान
उच्यते जन्मादिदु सोपानुदर्शनम् ॥ ८ ॥
असक्तिरगभियनः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिपु॥९॥

·[अ १३ली १ सभाष्यभगवद्गीता असत्ति इति ॥ असक्ति -पनि सानिमिनेषु विषयेषु प्राति मात्र, तदभाष असनि । अनभिप अभिवगाभाव । अभिवही नाम आसक्ति विशेष ण्व अनन्यारमभावनालक्षण , यथा अन्यस्मिन् मुग्विनि टुम्बिनि या "अहमे सुखी, अहमेर हवी च," नीति मृते वा "अहमेव नीरामि मरिप्यामि च " इति । छ दृति ' आह-पुपदारगृहादिपु पुत्रेषु दारेषु गृहपु-' आदि ' प्रहणान् अन्येपपि अत्यन्तेषु दासादिषु । तच उभर झानार्थ चात् ज्ञान उच्यते । नित्यं च समचित्त-वं तुयचित्तता-- इष्टानिटोपपत्तिपु इटाना अनिणना व उपपत्तय समाप्तय तासु इष्टा निष्टोपपत्तिय नियमेर तुल्यचित्तता । इष्टोपपत्तिषु न हृप्यति, न कुष्यति च अनिष्टोपपत्तिषु । तच्च पनन् निय ममचिन व नानम् ॥ ९ ॥ कि- मयि चानन्ययोगेन भात्तग्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेमित्वमरतिर्जनसंसदि ॥१०॥ माय इति ॥ मयि च इंश्वरे अनन्ययोगेन-अपृथकूममाधिना म भन्यो भगवता वासुदेवान् पर अस्ति, अत स एव न गति " इत्येव निश्चिता अव्यभिचारिणी बुद्धि अनन्ययोग , तेन भनन भकि न व्यभि- घरणशीला अन्यभिचारिणी । सा च भानम् । यिवित्तदेशसवित्वं, मिविक म्वभावत मस्वारेग वा अशुच्यादिभि मर्पचारच्याघ्रभयादिभिश्च रहित , अरण्यनई पुरिगदेवगृहादिभिर्विविको देश , त सेवितु साल अस्य इनि पिपिनदासेवी, तस्य भाव पित्रिदशसेरित्वम् । विधि हि दो चिन मसीदति यत , तत आत्मादिभारना विविक्ते सनायते । अत विपिन देशमैपिय ज्ञान उज्यते । अरति अरमण जनग्रसदि, पनाना प्राकृनामा सम्मार न्यानां अविनीताना समत् समपाय जनममत, न सम्कारक्त विनीताना समन् , नस्या ज्ञानोपकारियात् । अत प्राकृतनामसदि भनि सानार्थवान मानम् ॥ १० ॥ " ध्या मशाननियन्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । पतासानमिति प्रानमशन यदतोऽन्यथा ॥ ११॥ अायाम इति ॥ ध्यामशाननित्यत्वं भरमादिविश्य जात ·अ. १२] निक्षेशयोग २९७ अध्या मज्ञान, तम्मिन नित्यभाव नित्यन्यम् । अमानिस्वार्दनी (७) झानमाधनाना भावनापरिपाकनिमित्त तत्वज्ञान, तस्य अर्थ मोक्ष प्ससारो परम तस्य आलोचन तत्वज्ञानार्थदर्शनं, तस्यज्ञानपलालोचनं हि तम्म धनानुष्टाने प्रवृत्ति म्यादिति । एतत् अमानिन्वादितावतानार्थदर्श नान्न उ शानं इति प्रोतं, मानार्थयात् । अशानं यत् यत एत का यथोक्तान न्यथा विपर्ययेण--मानि च, दम्भिव, हिमा, अक्षान्ति , अनार इत्यादि अज्ञान विजय परिहरणाय, मपारप्रवृत्तिकारणवान् इति ।।११॥ योगेन ज्ञानेन ज्ञातव्य किम् ? दृश्याराडक्षाया आह--‘शेयं यत्तत्' इ यादि (१०)। ननु यमा नियमाश्च अमानिन्वादय । न ते क्षेय ज्ञायते । न हि अमानिनादि कस्यचिन वस्तुन परिच्छेदक दृष्टम् । सर्वनैव च, यद्विपमान, तदव नस्य यम्य परिच्छेदक दृश्यते । न हि अन्य. विपयेण ज्ञानेन अन्यत् उपलभ्यते, यथा घटविषयेण ज्ञानेन अग्नि । नेप दीप ज्ञाननिमित्तस्वात ज्ञान उच्यते इति हि अबोचाम, ज्ञान सारिशरणत्वाच॥ शयं यत्तप्रवक्ष्यामि यज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । जनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥१२॥ अयं इति ॥ यं ज्ञातव्य यत् तत् प्रवक्ष्यामि प्रार्षेण यथावत् वश्यामि । पिर तत् इति प्ररचनेन श्रोतु अभिमुखीकरणाय आह- यत् य शाया अमृतं अमृतत्वं अनुते, न पुन म्रियते इत्यर्थ । अनादिमत् आदि अस्य अस्तीति आदिमत् , न आदिमत् अनादिमन- निन् ?-परं निरतिशय ब्रहा, 'शेयं' इति प्रकृतम् ॥ अत्र केचित् 'अनादि मत्परं' इति पद छिन्दन्ति, बहुबोहिणा आनयत्रय अनिष्ट स्यात् इति । अर्थविशेष च दर्श- यनि--अह वासुदेवारया परा शनि यस्य तत् मदर इति ॥ मत्य एव अपुनरन स्यात् , अर्थ चेत् सम्भवति । न तु अर्थ सम्भवति, ब्रह्मण सर्वविशेषप्रतिषेधेनय यिजिज्ञापयिक्तिस्वात् 'न सत्त भासदुच्यते' इति । विशिष्टशक्तिमत्वप्रदर्शन, विशेषप्रतिवेधश्र, इनि उन अथे मनुष - . - ·समायभगवदगीता [म १३ सो १२ - " . विप्रतिषिद्धम् । तस्मात् मनुप बहुव्रीहिणा समानार्थरवेऽपि प्रयोग श्लोक पूरणार्थ ॥ अमृतावफ्र ज्ञेय मया उच्यते इति प्ररोचनेन अभिमुखीकृत्य आर- न सत् तत् ज्ञेय उच्यते, न अपि असत् तत् उच्यते । मनु महता (परिकरबन्धेन) कप्टरबेण उपुष्य 'मयं मवश्यामि' इनि, अननुरूप उक्त 'न सत्तनासदुच्यते' इति । न, अनुरूपमे व उक्तम् । कथम् ?--सर्वासु हि उपनिषत्सु ज्ञेय ब्रह्म • नेति नेति' (वृ उ २३६), 'अस्थूलमनगु' (उ ३८८) इत्यादिविशेषप्रतिपेधेनैव निर्दिश्यते न इद तम्" इति, वाच अगो चरवात् ॥ ननु न तत् अस्ति, यत् वस्तु 'अस्ति' शब्देन न उच्यते । अध अस्ति' शब्देन नोच्यते, नास्ति तत् ज्ञेयम् । विप्रतिषिद्ध च-"जय तन् ","अस्ति शब्देन नोच्यते " इनि च । न तावत् नास्ति, नास्तिबुद्धयविषयावात् । मनु सर्वा बुद्धय अस्तिनास्तिबुदयनुगता एव । तर एवं सनि जयमपि अस्तिबुद्धधनुगतमययविपय धा स्यात्, नास्तिबुद्धधनुगतमत्ययविषय वा स्यात् । न, अतीन्द्रिय वेन उभयबुद्धयनुगतप्रत्ययाविषयत्वात् । यदि इन्द्रि यगम्य धनु घादिक, नत् अस्तिबुद्धयनुगतप्रत्ययविषय स्यात् , नास्ति उद्धधनुगतभ ययविषय वा स्यात् । इद तु ज्ञेय अतीन्द्रियस्वेन शब्दैकप्रमाण- गन्यागत न घटादिवत् उभयबुद्धयनुगतप्रत्ययविषय, इत्यत नासत्' इति उच्यते॥ यत्तु उप-विरह उच्यते, "शेयं तत्' 'न सत्तनासदुच्यते इनि-न विरद, 'अन्यदेव तदिदितादयो अविदिनादधि ' (के उ. . ३) इति श्रुते ॥ श्रुतिरपि विरद्वार्या इति चेन्-यथा यमाय शाल आरम्य मुमिहाकेऽस्नि वा न घेति' (ने. स ६.१) इत्येवमिति चेन्--- न, विदितापिदिनाभ्यामन्न वधूते अवक्ष्यविध्यार्थप्रतिपादनपरस्यात् । ' यद्यमुस्मिन् ' इत्यादि तु विधिशेष अर्थवाद । . .

·अ १३ श्लो १४] नक्षत्रमयोग . . 6 त्रियात, उपपत्तेश्च सदमादिशब्दै ब्रह्म नोच्यते इति । मवो हि शब्द अर्थकामनरय प्रयुक्त , श्रूयमाणश्च श्रोतृमि , जातिप्रियागुणवन्धद्वारेण मकेतग्रहणसव्यपेक्ष अयं प्रत्याययति, न अन्यथा, अदरम्यान् । तत् यथा-- अश्व ' इति वा जातित, 'पति' 'पति' इति वा कृष्ण ' इति वा गणत, 'धनी' 'गोमान् ' इति वा सम्बन्धत । न तु ग्रह्म जातिमत् , अत न सदादिश दवाच्यम् । नागि गुगवन्--येन गुणश देन उच्यत--निर्गुणत्वात् । नापि कियाशवाय, निमियरवात् । निष्कल निष्क्रिय शान्त' (श्वे उ ६ १९) इति श्रुत । न च सम्बन्धी, एकत्वात् । अद्वय पात्, अविषयत्वान्, आमवाच्च न नचिन् शदन उच्यते इति युक्तम् , ' यतो वाचो निवर्तन्ते' (ते उ २९९) इत्यादिश्रुतिभिश्च ॥ १२ ॥ मच्छन्दप्रत्ययाविषयवान् असावाराहाया क्षेयस्य सर्वमाणिकरणमा पाधिद्वारेण तदस्तित्व प्रतिपादयन् तदाशवानिवृत्यर्थ आह-- सर्वत पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥१३॥ सर्वत इति ॥ सर्वत पाणय पादाश्च अस्य इति सर्वत पाणिपाद तत् शेयम् । सर्वप्राणिकरणोपाधिभि क्षेत्रनस्य अस्तित्व विभाज्यते । क्षेत्रज्ञश्व क्षेत्रोपाधित उच्यते । क्षेत्र च पाणिपादादिभि अनेकधा भिवम् । क्षेत्रोपाधिभेदकृत च विशेषजात मिथ्येव क्षेत्रज्ञस्य, इति तदपनयनेन शेयर उक्त 'न सत्तन्नासदुच्यते' इति । उपाधिकृत मिथ्यारूपमपि अस्ति वा गिमाय शेयधर्मवत् परिक्रप्य उत्यते ‘सर्वत पाणिपाद' इत्यादि । तथा हि सम्प्रदायविदा यचन--' अध्यारोपापवादाभ्या निपपत्र प्रपञ्चयते।' इति । सर्वत्र सर्वदहावयवत्वेन गम्यमाना पाणिपादादय ज्ञेयशक्तिसझाव निमित्तस्वार्या इति शेयसभाः रिङ्गानि "झेयस्य " इति उपचारत उज्यन्ते । तथा व्याप्येय अन्यत् । सर्वत पाणिपाद तत् ज्ञेय सर्वतोऽक्षि- शिरोमुरां, सर्वत अणि शिरासि मुखानि च यस्य तत् सर्वनोऽक्षिशिरे मुखम् , सर्वतश्रुतिमत् श्रुति श्रवणेन्द्रियम्, नत् यस्य सन् श्रुतिसन् लोके प्राणिनिकाये, सर्व आहत्य सर्व व्याप्य तिष्ठति स्थिति ल्भते ॥१३॥ उपाधिभूनपाणिपादादीन्द्रियाध्यारोपणात् ज्ञेयस्य तहत्ताशङ्का माभून् ·सभाष्यभगवीता [ अ. १३ श्लो. ३४ 200 येयमर्थ जाकारम्भ सन्द्रियगुणाभासं सवेन्द्रियविवर्जितम् । ससक्तं सर्वभूचर निगुणं गुणोक्त च ॥४॥ मन्द्रिय इति ॥ संसन्द्रियगुणाभासं मर्याणि च तानि इन्द्रियाणि श्रोगादीनि बुद्धीन्द्रियम्मेन्द्रियाच्यानि, अन्त करणे च युद्धिमनमी- यांपाधिश्वस्य नु यत्वात् सवन्द्रियग्रहणेन गृह्यन्ते । अपि च, अन्त • करणपाधिद्वारणव श्रोग्रादीनामपि उपाधिव इत्यत अन्त करणवहिरकरणो বাধিনী মন্তিী অমাবসসালাম अप्रभासते हुनि मान्द्रियगुणाभाम, मान्द्रियव्यापार व्यापृतमिर सन् जेय इयर्थ ,। यायतीच रेलगयनीय ' [उ ४ ३ ७. ] इति श्रुते । कम्नान पुन वारणा न यात्मवेनि गृहाते इति अत आर-- सन्द्रियविवर्जितं सरकरहितमि यर्थ । अत न करणयापार व्यापून तत् सेयम् । यम्नु जय मन्त्र - अपाणिपादो यनो गृहता पश्यायचक्षु म शृणोत्यकर्ण (श्वे उ ३.९] इत्यानि म मन्द्रियोपाधिगुणानुगण्यमानशमिमत् तत् । देय दप्येर प्रदर्शनार्थ , न मु साक्षादेव जवनादिभियावावप्रदर्शनार्थ 'प्रन्या मशिमनिन् '[तं आ ..] इत्यादिमन्त्रार्थवत् तम्य मन्त्रस्य अर्थ । यम्मात् मर्यकरणजित नत सेय, असत्त नम्मान् पर्थमश्लपवर्जिनम् । पदि , तथापि सर्वभृश एर । सदाम्पद हि मां, मन मयुदयनु, ग्मान । न हि मृगणिकादयोऽपि निरास्पदा भान्ति । अत सर्वभृत् मई गिति इति । म्यात् इ- घ अन्यत नेयम्य मताधिगमद्वारम्-निर्गुणं मायरनम्नमामि गुणा + धनित तत् सेय, नथापि गुणमोक्त च गुणाना मावर वस्तममा शब्दानिद्वारेण मुम्बदु परमोहारपरिणताना मोर न टपग्र च तत् ज्ञेय इत्यर्थ ॥१४॥ किा- अहिग्न्तश्च भूनानामवर चरमेव च । मृदमन्यात्तदाबय दरस्थं चान्तिक च तत् ॥ १५ ॥ यहि इति ॥ यहि वपर्यन्त देह आत्मत्वेन अविद्यापित अपेक्ष्य नमेर अवधि वृथा वहि उच्यते। तथा प्रत्यगामान अपेक्ष्य दर अवधिं या अन्त' उय्यो । 'पहिरन्तश्च । इयुने मध्ये - ·अ. १३ श्लो...] क्षेत्रक्षेत्रमयोगः २०१ भभावे प्राप्ते इदं उच्यते-अचरं चरमेव च, यत् चराचरं देहाभास- मपि, तदेव शेय, यथा रग्गुसांभासः। यदि अचरं परमेव च स्यात् ग्यवहारविषयं सर्व क्षेयं, किमयं "इदं" इति सवैः न विशेयं इति । उच्यते-सायं सर्वामास; तथाऽपि व्योमवत् मूक्ष्मम् । अतः सूक्ष्मत्वात् स्वेन रूपेण तत् शेयमपि अविशेयं भविदुषाम् । विदुषां तु--'भारमैवेदं सर्वम् ' [वृ. उ. २. ५. ६ ], 'ग्रहवेदं सर्वम् [पृ. उ. २.५.१] इत्यादि- प्रमाणतः निरयं विज्ञातम् । अविज्ञाततया दूरस्थं वर्षसहस्रकोट्याऽपि भविदुषां अप्राप्यत्वात् । अन्तिके च तत्, भारमरयात् विदुषाम् ॥ १५ ॥ भविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्ण च ॥ १६ ॥ अविभक्तं इति ॥ अविभक्तं च प्रतिदेहं ग्योमवत् तत् एकम् । भूतेषु मर्वप्राणिपु विभक्तमिव च स्थितं, देहेष्वेव विभाग्यमानत्वात् । भूतभर्तृ च भूतानि बिभर्तीति तत् शेयं भूतभर्नु घ स्थितिकाले। प्रलयकाले च असिष्णु प्रसनशीलम् । उत्पत्तिकाले प्रभविष्णु च प्रसक्नशीलं, यथा रज्ज्यादिः सादेः मिथ्याकल्पितस्य ॥ १६ ॥ किंच-सर्वत्र विद्यमानमपि सत् न उपलभ्यते चेत्, ज्ञेयं तमः तहि न । किं तर्हि? ज्योतिपामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १७॥ ज्योतिषां इति ॥ ज्योतिषां आदित्यादीनां अपि तत् क्षेयं ज्योतिः। आरमचैतन्यज्योतिपा इद्धानि हि आदित्यादीनि ज्योतीपि दीप्यन्ते, 'येन सूर्यस्तपति तेजसेदः'[ते. ग्रा. ३. १२.९], ' तस्य भाना सर्वमिदं विभात्ति' [श्वे. उ. ६. १४.] इत्यादिमन्सेभ्यः; स्मृतेश्र इहैव-"यदा- दित्यगतं तेजः' [१५.१२] इत्यादेः तमसः अज्ञानात् परं असंस्पृष्टं उच्यते । ज्ञानादेः दुःखसम्पादनबुद्धया प्राप्तावसादस्य उत्तम्भनार्य आह-शानं अमानित्यादि [१३.७-११]; शेयं 'ज्ञेयं यत् तत् प्रव. क्ष्यामि' [ १३.१२-१७] इत्यादिना उक्त; ज्ञानगम्यं, शेयमेव शातं मत् शानफलमिति ज्ञानगम्यं उच्यते; शायमानं तु तत् ज्ञेयम् । तत् ·" २०२ सभाष्यभगवद्गीता [अ. १३ भो.. एतत् अयमपि हदि युद्धौ सर्वस्य प्राणिजातस्य विष्ठितं विशेषेण स्थितम् । तत्रैव हि पतन् अयं विभाव्यते ॥ १७ ॥ यातायोपसंहारायः अयं सोका भारभ्यते- इति क्षेत्र तथा झानं शेयं चोक्तं समासतः। मद्भक्त एतद्विशाय मनायायोपपद्यते ॥१८॥ इति क्षेत्र इति ॥ इति एवं क्षेत्रं महाभूतादि धृन्यन्नं [ १३.५-६], तथा मानं अमानिवादि तत्वज्ञानार्थदर्शनपर्यन्नं [१३.७-११], झयं च शयं यत् नत् '[१३.१२] इत्यादि ' तमसः परमुच्यते ।३.१७] इत्येवमन्न, उक्त समासतः संक्षेपतः । एनावान् हि सर्वः वेदार्थः गीता. यव उपसंहाय उक्तः । अस्मिन् सम्यग्दर्शने कः अधिश्यिते इति ? उच्यते- मदतः मयि परमेश्वरे मर्वशे परमगुरी यामुदेव यमर्पितमर्वात्मभावः यत् पश्यति शृणोति स्पृशनि या " सर्वमेव भगवान् वासुदेवः इत्येवं- महाविष्टपुदिः मनमः सः एतत् पयोमं सम्यग्दर्शनं विझाय, मदावाय मम भावः परमागमभावः तस्मै मनायाय उपपद्यते-घटते, मोक्षं गपति ॥१८॥ तत्र सप्तमे अपाये परस्य द्वे प्रकृती उपन्यस्ते परापरे क्षेग्रक्षेत्र- शलक्षगे; 'एतद्योनीनि भूतानि '[७.६] इति घ उक्तम् । क्षेत्रक्षेत्र समहतिययोनिप्पं कथं भूतानां इति ? अपं अर्थः अधुना उच्यते- प्रकृति पुरष चैव विधनादी उभावपि । विकारांच गुणांचव चिद्धि प्रकृतिसम्भयान् ॥ १९ ॥ प्रति इति ॥ प्रकृति पुरुषं चंय ईश्वरस्य प्रहनी, ती महान- पुरा उभायपि अनादी विद्धि, न विद्यते भादिः ययोः ती अनादी । नित्यकरपात् ईश्वरस्य सप्रन्योरपि युकं नित्यत्येन भवितुम् । प्रकृति दयारमेव हि ईश्वरस्य ईश्वरत्व याम्यो प्रकृतिम्या ईश्वरः जगदुत्पतिस्थिति- मल्याउने भनार्दा साया मगारस्य कारणम् ।। "न आया अनादा" हात सरपुरुषसमासं चित्र वर्णन्ति । तेन जिकिर (वेलेध')इंचारय धारप पिध्यति । यदि पुनः प्रतिपुरपाव गया माता, नामेष जगत्, न ईश्वरस्य जगत. धर्नुवं इति ।। तत् भारत; मार प्रथमोपुरम्पो. उत्परेशमा ईश्वरस्य ·अ.१३ श्लो. २०] क्षेत्रक्षेत्रायोगः २०३ अनीश्वरवप्रसङ्गात् ,संसारस्य निनिमित्तत्वे अनिमोक्षमसात्, शास्त्रानर्थग्य प्रसन्नात्, बन्धमोक्षाभावप्रमशाच । नित्यत्वे पुनः ईश्वरप्रकृन्योः मतं एनत्' उपपतं भवेत् । कथम् ? विकारांश्च गुणांश्चैव वक्ष्यमाणान् विकारान् बुद्धयादिदेहेन्द्रिया. न्वान् गुणांश्च सुखदुःसमोहप्रत्ययाकारपरिणतान् वक्ष्यमाणान् विद्धि जानीहि प्रकृतिसम्मवान्, प्रकृतिः ईश्वरस्य विकारकारणशतिः त्रिगुणा- मिमा माया, मा सम्भवो येपा विकाराणां गुणानां च तान् विकारान् गुणांश्च विधि जानीहि प्रकृतिसम्भवान् प्रकृतिपरिणामान् ॥ १९ ॥ क से विकाराः गुणाश्च प्रकृतिसम्भवाः इति ? आह- कार्यकरणम्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुग्यदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥२०॥ कार्य इति ॥ कार्यकरणकर्तृत्वे-कार्य शरीर, करणानि तस्थानि त्रयोदश। देहारंभकाणि भनानि, पञ्च विषयाश्च प्रकृतिसम्भवाः विकाराः पूर्पोक्ताः इह कार्यग्रहणेन गृह्यन्ते । गुणाश्च प्रकृतिसम्भवाः सुखदुःखमोहा. रमकाः करणाध्यस्थात् करणग्रहणेन गृह्यन्ते । ते कार्यकरणानां कर्तृरवं उत्पादकत्वं यत् तत् कार्यकरणकर्तृत्व, तस्मिन् कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः कारण आरम्भकत्वेन प्रकृतिः उच्यते । एवं कार्यकरणकर्तृत्वेन संसारस्य कारणं प्रकृतिः । ' कार्यकारणफतृत्वे' इत्यस्मिन्नपि पाटे--काय, यत् यस्य परिणामः तत् तस्य कार्य विकारः, विकारि कारणं, तयोः विकारविकारिणोः कार्यकारणयोः कर्तृत्वे-इनि नान्येव कार्यकारणानि उच्यन्ते । अथवा- पोडश विसराः कार्य, सप्त प्रकृतिविकृतयः कारणं, तेषा क्त्वे हेतुः प्रकृतिः उच्यते, आरम्भकत्वेनैव । पुरुषश्च संसारस्य कारण यथा म्यात् तत् उच्यते-- पुरुपः जीवः क्षेत्रज्ञः भोका इति पर्याय', सुखदासानां भोग्यान मोक्तृत्वे उपलब्धृत्ये हेतुः उच्यते ।। कथं पुनः अनेन कार्यकरणमर्तृत्वेन सुखदुःसमोरवेन च प्रकृति पुरुपयोः मंसारकारण उच्यते इति ? अब उच्यते यावरणसुपर परस्पेण हेतुफलात्मना प्रकृतः परि- शामासा, पुरपम्प च चेतनम्घ असति तमुपलव्वृत्वे, हा. संसार: स्थार? या पुन, कार्यकरणसुबारसलेग हेतु महात्मना तथा प्रकृया -

·२०४
सभाष्यभगवद्गीता
[भ सो २.
भोग्यया पुरपस्य तद्विपरीतस्य भोक्तृत्वेन अविवारूपः सयोग स्था,
सदा ससारः स्यात् इति । अत यत् प्रकृतिपुरुषयो. कार्यकरणकर्तृत्वेन सुख-
दुसभोक्तृत्वेन च ससारकारणत्व उल, तत् युक्त उक्तम् ॥
क. पुन अय ससारो माम!
मुखदुखमभोग ससार । पुरषस्य सुखदु स्नानां सभोक्तृत्व ससारित्व
इति ॥२॥
यत् पुरषस्य मुखदुःखानो भोक्तृत्व इति ससारित्व उक्त, सस्य तत्
निमित इति ! उच्यते-
पुरुप प्रतिस्थो हि भुरे प्रतिजान गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसोनिजन्मसु ॥ २१ ॥
पुरपः इति । पुरा भोला प्रतिस्थ. प्रकृती अवितालक्षणाया
कार्यकरणरूपेण परिणतायां स्थित. प्रकृतिस्थ-प्रकृति आरमावेन गत
इत्यतत्-दि यस्माष, सस्मात् भुढे-उपलभते इत्यर्थः-प्रकृतिजान्
प्रातित जातान् मुख स्वमोहाकाराभिव्यकान् गुणान् " मुखी, दुखी,
मूर, पापद्धत अह" इपेयम् । सत्तामपि अविद्यायां मुखद् खमोहेषु गुगेषु
भुग्यमानेषु य. सा. भारमभाव, स प्रधान कारण भस्य पुरुषस्य जन्मनः
'म यथाशमो भरति मापतुर्भवति ' [ 3 ४४५ 1 इत्यादिश्रुतेः।
सदेतत् भाइ-पारण हेतु गुणसद् गुणषु सम अस्य पुरषस्य भोक्तु
सदसोनिजम्मा, मघ भसच सदसती, तयो योनय सदसधोनय ,
तामु मसघोनिपु सामानि सदसोनिजन्मानि, तेषु सदसद्योनिमन्मभु
विषयभूतेषु कारण गुणमाङ्ग । भयया-सदसोनिजन्मसु भस्य ससारस्य
कारण गुणसङ्ग , नि समारपद मभ्याहार्यम् । सधोनय. देवादियोनय ।
भमानव पश्वादियोनप ! सामान, सदसवानर मनुप्ययानयोऽपि
मधिरदारया ॥
एनम् उ भवीि--प्रतिरथत्वारया अविद्या, गुणेषु च सा काम ,
सम्पारस्य सारणमिति । तच परिषजनाय उच्यते । भस्म च निवृसिकारण-
शानाय ससम्यासे-ताशाचे प्रमिदम् । चान पुरस्तात् उपन्यस्न
क्षेत्रक्षाविश्यम् ' यत् भावाऽमृतमशुत '[३२] इति । उक
भन्यापनि मतदनांध्यारोपेण च [३३]॥३॥

·.
'. ३ को २३] क्षेत्रक्षेत्रक्षयोगः
२०५
नम्यैव पुनः साक्षात् निर्देशः क्रियते--
उपद्रवाऽनुमन्ता च भा भोका महेश्वरः।
परमान्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः ॥२२॥
उपद्रष्टा इति । उपद्रष्टा समीपस्थः सन् दृष्टा स्वयं अध्याप्त ।
यया परिधग्यजमानेषु यज्ञकर्मन्यापूतेषु तटस्थः भन्यः अन्यापूतः यशविद्या-
कुशलः परिवग्यजमानग्यापारगुणदोषाणां इक्षिता, तद्वत् घ कार्य-
करणन्यापारेषु भग्यापृतः अन्यः तद्विलक्षणः तेपी कार्यकरणानां सम्यापा-
राणां सामीप्येन द्रष्टा उपद्रष्टा । अथवा--देहचक्षुर्मनोबुद्धयारमानः द्रष्टारः;
तेषां यायः द्रष्टा देहः, ततः आरम्भ अन्तरतमश्च प्रत्यक् समीपे भास्मा द्रष्टा,
यतः परः अन्तरसमः नास्ति द्रष्टा ; मः अतिशयमामीग्रेन दरवाद उप-
द्रष्टा स्यात् । यज्ञोपद्रप्ट्रवद्वा सर्वविषयीकरणात् उपदया। अनुमन्ता च--
भनुमोदनं अनुमनने, पर्वस्यु नस्क्रियासु पारतोप , तातो भनुमन्ता च ।
भधवा, अनुमन्ता-कार्यकरणप्रवृत्तिषु स्वय अप्रवृत्तोऽपि प्रवृत्त इव तदनु-
कूल: विभाज्यते, तन अनुमन्ता । अथवा-प्रवृत्तान् पन्यापारेषु तत्साक्षिभूतः
कदाचिदपि न निवारयति इति अनुमन्ता। भर्ता-भरण नाम देहेन्द्रिय-
मनोपुदीनां संहतानां चैतन्यात्मपारायंग निमित्तभूतेन चैतन्याभासानां
यत् स्वरूपधारणं तत् चैतन्यारमकृतमेव इति भी आरमा उच्यते । भोक्ता-
अग्न्युष्णवत् नित्यचैतन्यस्वरूपेण युद्धेः मुखदुःखमाहारमकाः प्रत्ययाः मर्व-
'विषयविषयाः चैतन्यात्मनस्ता इव जायमानाः विभक्ता• विभाग्यन्ते इति
भोक्ता आरमा उच्यते । महेश्वरः-सर्वात्मस्वात् स्वतन्यरवाच महाय
भमा ईश्वरश्च इति महेश्वरः। परमात्मा देहादीनां बुधन्तानां, प्रत्यगात्म-
स्वेन परिकल्पितानां अविद्यया, परमः उपद्रष्ट्टरवादिलक्षण. आरमा इति
परमारमा | सः अतः "परमात्मा" इत्यनेन शब्देन च अपि उक्तः
कषितः श्रुती । क असो ?-अस्मिन् देहे पुरुषः परः अव्यक्तात्, "उत्तमः
"पुरुषस्त्यन्यः परमात्मेत्युदाहतः"[१५.१७.] इति यः यक्ष्यमाण. ॥२२॥
'क्षेत्रमं चापि मां विद्धि'[३३.२.) इति उपन्यस्तः, ग्यात्याय
उपसंहतच, तं एतं यथोकलक्षणं आस्मानम्-
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृति च गुणः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २३ ॥

·२०६ सभाष्यभगवद्गीता [अ. १३ सो. २३ य एवं इति ॥ यः एवं पथोक्न प्रकारेण वेत्ति पुरुषं साक्षात् आत्मभावेन भयं अहं अस्मि" इति, प्रकृतिं च यथोना अविद्यालक्षणों गुर स्वधिकार मह नितिना अभावं आपादितां विद्यया, सर्वथा पर्व: सारेण वर्तमानोऽपि न सः भूयः पुनः पतिते भस्मिन् विदच्छरी देहान्नराय न अभिजायते न उत्पाने, देहान्तरं न गृह्णाति इत्यर्थः । अपि- राधान् किमु बनस्य म्यवृसम्धी न जायते-होते अभिप्रायः ॥ ननु-यद्यपि जानोपयनन्तरं पुनर्जन्माभार उनः, तथाऽपि प्रार ज्ञानापन. कमानां वर्गला. उत्तरकालभाविनी च, यानि च अतिकान्तानक- जम्ममानि मेयां, फल भदावा माशो न युक्त इति, स्युः प्रीणि जन्मानि, नारप्रणामी हि न युग इति, यथा पले प्रवृनानो आरन्धजन्मनां कर्मणाम् न कर्मणां विशेष अदगम्यते । तस्नात् निमारण्यपि कर्माणि प्राणि जम्मानि अभिरन, महतानि या सर्वाणि एवं सन्म भारभेरन् । अन्यथा हाधिमा सर्वग्र अनावामप्रमा, शारखानर्थक्य व स्यात् । इन्यन इदं अयुत उपनमा भयो भिजायते इति । न, धायन्ने चास्य कर्माणि ' [मुंउ २.२.८ ], 'ग्रह घेद प्रसव भवति ' [म उ.३ २.९], 'सस्य तावदेव चिरं'[छो.उ. ६.१५२.]. पाकापन मणि कर्माणि प्रदूयन्ते' [vi उ ५ २४.३ अर्थतः अनु. पाद स्पादिश्रुतिशतभ्यः उनो विदुप मर्यक्र्मदाहः । हापि घ उक्त 'यथासि ' [५.३.] इत्यादिना सर्वमंदाहः वक्ष्यनि च [१८.६६]। उपभर अविद्यायामडेगपीजनिमिमानि हि कर्माणि जन्माम्नराकुरं भारभ. ने हापि च "पारामिमधीनि योगि फरारम्भवाणि, न নালি लमत्र मय भगवता उपम् । श्रीजन्यमानानि म गेहन्ति यथा पुन । शानदम्यानभानामा मापने पुनः ॥ [चनप. २००...] इति च ।। भन्न नावन् जानापन: उत्तावालानानां कर्मणां ज्ञानेन दाहः, ज्ञान- महविगतमा जम्ननि ज्ञानोपसे प्राककृतानो फर्मणो अतीता- मेम्मरमानो न दाहः युनः । न, 'ममाणि' (१.१७) इनि विशेषणाम् । सनीनाकालभाविनामेव पर्वमा इनि चन्-~ . , . . .

·२०७ यत्त उत्त ब १३ को. २५] क्षेत्रक्षेत्रमयोगः न, सोचे कारणानुपपत्तेः। पथा वर्तमानजन्मारम्भराणि कागि नक्षायन्ते फल दानाय प्रवृत्तानि एव सत्यपि ज्ञाते, तथा अनारब्धफलानामपि कर्मणा क्षयो न युक्त "-इति तत् असत् । कथ-तेपा मुनेषुवत् प्रवृत्तपरवात् । यथा पूर्व रक्ष्यवेधाय मुक्त इपु. धनुप रक्ष्यवेधोनरकार मपि आरब्धवेग- क्षयात् पतनैनव निवर्तते, एर शरीराम्भक कर्म शरीरस्थितिप्रयोनने निवृने अपि, आ सस्कारवेगक्षयात् पूर्ववत् प्रवर्तते एव । यथा स एव इषु प्रवृत्ति निमिसानारन्धवेगम्नु अमुक्तो धनुपि प्रयुनोऽपि उपर्साहपते, तथा अनारब्ध फ्लानि कर्माणि स्वाश्रयस्थान्येव सरवनानेन निर्वानीनियन्ते इति, पतिले अस्मिन् विद्वच्छरीरे ‘न स भ्योऽभिजायते' इति युक्तमेव उक्तमिति सिद्धम् ॥ २॥ अन आत्मदर्शने यहच उपायविक्ल्पा इमे ध्यानादय उच्यन्ते- ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति फेचिदात्मानमात्मना। अन्ये सारयेन योगन कर्मयोगेन चापरे ॥ २४ ॥ ध्यानेन इति ॥ ध्यानेन-ध्यान नाम दादादिभ्यो विषयेभ्य ओग्रादीनि करणानि मनसि इपसहृत्य, मनश्च प्रत्यक्वेतवितरि, एकाग्रतया यत् चिन्नन, तत् पानम् नथा, ध्यायन व बा, " ध्यायतीर पृथियी ध्यायन्तीय पर्वता "[छा उ • ६१] इति उपमापादानात् दैलधारावत् सन्तत अविछिसप्रत्ययो ध्यान, तेन ध्यानेन आत्मनि बुद्धी पश्यन्ति मात्मान प्रत्यक्यतन आत्मना स्वेनैव प्रत्यक्चेतनेन ध्यानसस्कृतेन अन्त करगेन केचित् योगिन । अन्ये साख्येन योगेन-~सारय नाम “इमे सत्वरजस्तमासि गुणा तद्वयापारसाक्षिभूत नित्य गुणविलक्षण आम्मा इति चिन्तन, एप.माख्यो योगः, तेन पश्यन्ति आत्मान आत्मना' इति भनुवर्तते । कर्मयोगेन-कर्मव योग , ईश्वरार्पणबुड्या अनुष्ठीयमान योगार्य स्वात् योग उच्यते गुणत , तेन सरपशुद्धिज्ञानोत्पत्तिद्वारेण च अपरे॥२॥ अन्ये त्येवमजानन्त श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते । नऽपि चातितरन्स्येव मृत्यु श्रुतिपरायणा ॥२५॥ अन्ये तु इति ॥ अन्ये तु एतेषु विकल्पेषु अन्यतमेनापि एवं पथोक आरमान अजानन्त. अन्येभ्यःभावायम्य शुन्या “इद मध चिन्तयत" ·समायभगवनीता [म. १६ सो.२५ इति उकाः उपासते अरधानाः सन्तः चिन्तयन्तिपिच भति- तरन्त्येय भतिकाममपेव मृत्युम्-मृत्युयुक्त संसारं इत्येतत्-श्रुतिपरा: यणाः थुतिः सवर्ण परं अयनं गमनं मोक्षमार्गप्रवृती परं साधनं येषां भुतिपरायणाः केवलपरोपदेशप्रमाणाः स्वयं विवेकरहिताः इत्यभिप्रायः । किमु पक्षापं प्रमाणे प्रति स्पतम्याः विवेकिनः मृत्यु अतिकामन्ति ! इति ॥ २५॥ 'क्षेत्रकं चापि मां विद्धि' [.३.२] इति क्षेत्रलेश्वरैकत्वविषय जानं मोक्षसाधनं यत् शात्याऽमृतमश्रुते [१३.१२] इत्युकम्, सर कम्मात् तोरिति ! समदर्शना, लोकः भारभ्यते । यस्माद- यायत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थापरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रासंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २६ ॥ यायत् इति । यायत् यत् किंचित् संजायते ममुरपयते सत्त्वं मागु- भविशेषेण इति ? नेत्याहस्थावरजङ्गमं स्थापरं जाम प, क्षेत्रक्षेत्रमसंयोगात् तत् जायते हत्येपं विद्धि जानीहि हे भरतर्षभ ।। क. पुनः अयं क्षेत्रक्षेषज्ञयोः संयोगः भभिप्रेतः न सायद रग्देव घटस्थ अवयवासेपद्वारक सम्बन्धविशेषः संयोगः क्षेत्रेण क्षेग्रशस्य मंभपति, भाकाय निरपवान् । मापि समपायलक्षणः, क्षेत्रक्षेप्रजयोः इतरेतर- कार्यकारणभावानग्युपगमात् इति । उच्यते-क्षेत्रपतयोः विषयषियियोः भिसभापो. इतरेतर- सरापासलक्षण मंयोगः क्षेत्रक्षेप्ननावरूपयिवेकामावनियम्धन, रग्गु. शुभकादीनो सद्विवेकानामावान मध्यारोपिनमपंरजनादिगंयोगवत् । सः यापयरूपः क्षेत्रमयोः संयोग मिध्याज्ञानरक्षण। पथाशा सेप्रक्षेत्ररक्षणभेदपरिज्ञानपूर्वकं प्रात् दर्शनम्पात् क्षेत्रात्, मुहादिय Trict, पयोत्तर क्षण क्षेत्र प्रविभव्य 'न समनामदुच्यते' [१३.१२] इत्यनेन निरगसापापिविशेष अयं ग्रामस्वरूपेण यः पश्यति, धेयं च मारा- मिमिगइस्निगपादिवत् स्वमारवन-पत] गन्धपनगरादिवत् "भसरेब परिर मरभामते" इति एवं निमितविज्ञानः थः, ताय पयोक्तसम्पग्दर्शन. शिरोधात् भगति मिप्याज्ञानम् । तस्य जन्महेतोः भपगमात् 'य एवं वेति पुरवं प्रतिष गुणे मह' [५.५] रापनेन "विशात् भूषः

·भ.१३ शो २०] क्षेत्रक्षेत्रहयोगः
• अभिजायते " इति यत् उ. तत् उपपनं उक्तम् ॥ २६ ॥
न स भूयोऽमिजायते ' [ १३.२३] इति सम्यग्दर्शनफलं भ.
विधादिसंसारवीजनिवृत्तिद्वारेण जन्माभावः उक्त: । जन्मकारणं अविशा-
निमित्तकः क्षेत्रक्षेत्रासंयोगः उत: [यतः], अतः तस्याः अविद्यायाः नियतक
सम्यग्दर्शनं उक्तमपि पुनः शब्दान्तरेण उच्यते-
समं सर्येषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥२७॥
सम इति ॥ समं निर्विशेष तिष्ठन्तं स्थिति कुर्वन्स--सर्वेषु
समस्तेषु भूतेषु ग्रहादिस्थावरान्तेषु माणिपु-के ?-परमेश्वरं देहेन्द्रिय
मनोबुधब्यक्तारमनः अपेक्ष्य [परमश्च असी ईश्वरश्न इंगनशीलच इति ]
परमेश्वरः, तं सर्वेषु भूतेषु समं तितम् । नानि विशिनटि 'विनश्यत्यु
इति, तं च परमेश्वर अविनश्यन्तं' इति, भूतानां परमेश्वरस्य च अत्यन्त.
वैलक्षण्यमदर्शनार्थम् । कथं ?--सर्वेषां हि भायविकाराणां जनिलक्षणः भाव-
विकारो मूलम् । गन्मोत्तरकालभाविनः अन्य पर्व भावधिकाराः विनाशान्ताः;
विनाशात् परो न कश्चित् अस्ति भावविकारः, भावाभावात् । सति हि
धर्मिणि धर्माः भवन्ति । अतः अन्त्यभावविकाराभावानुपादेन तरपूर्वभाविनः
सर्वे भावधिकाराः प्रतिपिताः भवन्ति सह तत्कायः। तस्मात् सर्वभूतः
लक्षण्यं भस्यन्तमेव परमेश्वरस्य मिदं, निशिंपावं, एकावं घ। यः एवं
यथोक्तं परमेश्वरं पश्यति, सः पश्यति ॥
मनु सवाऽपि लोकः पश्यति, किं विशेषणेन! इति ।
मायं पश्यति ; किन्तु विपरीतं पश्यति । अतः विशिनटिस एव
पश्यतीति । यथा तिमिरष्टिः अनकं च पश्यति, तं अपेक्ष्य एकचन्द्रदर्शी
विशिष्यते--मएव पश्यनीति तथा इहापि एक अविभक्तं यथोक्त आत्मानं यः
पश्यति, सः विभक्तानेकारमविपरीतदर्शिभ्यः विशिष्यते स एवं पश्यतीति ।
इतरे पश्यम्तोऽपि न पश्यन्ति, विपरीतर्शिवादनेकचन्ददर्शिवदित्यर्थः ॥२७॥
पयोक्तस्य सम्यग्दर्शनस्य फलबचनेन स्तुतिः कतच्या, इति श्लोकः
भारम्यते--
समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
महिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततोयाति पगंगतिम्॥२८॥

·, २१० सभाष्यभगवहीता [अ १३ श्लो. १८ सम इति ॥ समं पश्यन् उपलभमान हि यस्मात् सर्वत्र सर्वभूतेषु समवस्थितं तुख्यतया अवस्थित ईश्वरं,अतीसानन्सरलोकोनलक्षण इत्यर्थ । सम पश्यन् किन हिनस्ति हिंसा न करोति आत्मना स्वेनक स्व आन्मानम् । तत तदहिसनात् याति परां प्रकृष्ट गति मोक्षास्याम् । ननु नैव कश्चित् प्राणी स्नय स्व भात्मान हिनस्ति । क्थ उच्यते अप्रास 'न हिनस्ति' इति यथा 'न पृथिव्या नान्लरिक्षे न दिव्यानिश्शेतन्य' [स ५ २ ..] इत्यादि । नप दोप , अनाना आत्मतिरस्करणोपपत्ते । सो हि अज्ञ अत्यन्त प्रसिद्ध माक्षात् अपरोक्ष आरमान तिरस्कृय अनारमान आत्म वेन परिगृह, तमपि धर्माधमी कृया उपात्त अरमान हया अन्य आमान उपादत्ते नव, न चैव हरवा अन्य, एच नमपि हस्था अन्य, इन्येवं उपात्तमुपात आरमान हन्ति, इति आमहा मव अ । यस्तु परमार्थास्मा, अमावपि सर्वदा अ- विद्या हत इव, विद्यमानफ्राभावान्, इनि सर्वे आमहन एवं अविद्वासः । यस्तु हार यथोक्तामदी, म उभयथाऽपि आमना आत्मान न हिनस्ति न हन्ति । नत याति परा गति, यथोक्त पर तस्य भवनि इन्यर्थ ॥२८॥ सर्वभूतस्थ ईश्वर सम पश्यन् न हिनस्ति भामना आरमान " इति उत्तम् । तत् अनुपपग्न म्यगुणकर्मवैल्भण्यभे-भिशेषु भाग्ममु, इत्येतत् आशमाह- प्रहत्येव च फर्माणि नियमाणानि सर्वशः। य. पश्यति तथाऽऽरमानमकर्तारं स पश्यति ॥ २९ ॥ मरत्या इति ॥ प्रत्या–प्रति भगवन माया ग्रिगुणारिमका, 'माया मु प्रति विद्यात्' [ उ ४१०] इनि मन्त्रपर्णात, तया प्रकृत्येव च-न अन्यन-महदारिकार्यकरणाकारपरिणतया कर्माणि वाड्मन काया रम्यानि क्रियमाणानि निर्वय॑मानानि सर्वश• मयंप्रकार य. पश्यति उकाभने, नथा आन्मान क्षेत्रम अवतार मापाधिविवर्नित, सः पदयति, स परमायशी इयभिप्राय । निर्माणस्य अकर्नु निर्विशेषत आकागम्यंच भेद प्रमाणानुपपति इत्यर्थ ॥२९॥ पुनरपि तदेव सम्यग्दर्शन शान्तरण प्रपन्ध्यते-- .

·अ. १३ श्लो. ३१] क्षेत्रक्षेत्रमयोगः २११. यदा भूतपृथग्भायमेकस्थमनुपश्यति । तत एवं च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥३०॥ यदा इति ॥ यदा यस्मिन् काले भूतपृथग्भावं भूनानां पृथग्भावं पृथकावं, एकस्मिन् आत्मनि स्थित एकस्थं, अनुपश्यति शास्त्राचार्योपदेशं अनु मारमानं प्रत्यक्षवेन पश्यति “आरमेव इदं मवं" इति, तत एव च तस्मादेव च विस्तारं उत्पत्ति विकामं "आग्मतः प्राण आम्मत आशा आत्मत स्मर आत्मत आकान आत्मनस्तेज आरमत आप आत्मत आविर्भा- वतिरोभायावात्मतोऽनं' [छो. उ. ७.२६.१] इत्येयमादिप्रकारः विस्तार यदा पश्यति, ब्रह्म संपद्यने ग्रीव भवति तदा तस्मिन् काले इत्यर्थः॥३०॥ एकस्य आत्मनः मवैदेहात्मन्वे तदोपसम्बन्धे प्राप्त इदं उच्यते-- अनादित्यानिर्गुणत्यात् परमात्माऽयमव्ययः। शरीरस्थोऽपि फौन्तेय न फरोनि न लिप्यते ॥३१॥ अनादिन्यात् इति ॥ अनादित्यात्-अनादः भावः अनादित्वं, आदिः कारणं, तन् यस्य नास्ति तद अनादि । यद्धि आदिमत् तत् स्पेन भारमना व्येति; अयं तु अनादिस्वात् निरवयव इति कृन्धा न व्येति । तथा निर्गुणन्यात् । मगुणो हि गुणव्ययात् व्यति; अयं तु निर्गुणत्वाश न येति; इनि परमात्मा अयं अव्ययः, न अस्य व्ययो विद्यते इति अन्ययः । यत एवं, अतः शरीरस्थोऽपि, शरीरेषु आत्मनः उपलब्धिः भवतीति शरीरस्थः उच्यते; तथापि न करोति कर्म । तदकरणादेव तत्फलेन न लिप्यते । यो हि कर्ता, सः कर्मफलेन लिप्यते । अयं तु भकता, अनः न फलेन लिप्यते इत्यर्थः ।। कः पुनः देहेषु करोति लिप्यते च ? यदि तावत् अन्यः परमात्मनो देही करोमि लिप्यते ध, ततः इदं अनुपपर उक्त क्षेत्रशेश्वरैकत्वं 'क्षेत्र चापि मां विद्धि' [१३. २] इत्यादि । अथ नास्ति ईश्वरात् अन्यो देही, के: करोनि लियते च ?~~इति वाच्यं परी चा नास्ति इति । सर्वया दुर्विज्ञेयं दुर्वाच्यं च इनि भगव-प्रोक्तं औपनिषदं दर्शनं परित्यक्तं वैशेषिकः, सांग्याईतबौद्धश्च ॥ तन अयं परिहारो भगवता स्वनैव उक्त:--'स्वभावस्तु प्रवर्तते' [५, १४] इति । अविद्यामाग्रस्वभावो हि करोति लिप्यते च इति म्यव- 1 ·. सत् A समाप्यभगवद्गीता [12 मो." हारो भवति, न तु परमार्थत एवं तस्मिन् (-यंत एकस्मिन्) परमा- अस्ति । अत एव, एतस्मिन् परमार्थसांख्यदर्शने ज्ञाननिष्टानां परमहंसपरिग्राजकानां तिरस्कृताविधाग्यवहाराणा नास्ति इति तत्र तत्र दर्शितं भगवता ॥३॥ किमिव न करोति न लिप्यते इति ? अष्टान्तमाह- यथा सर्वगतं सौक्षम्यादाकाशं नोपलिप्यते। सर्यावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥३२॥ यथा इति ॥ यथा सर्वगतं सर्वव्यापि अपि सत् सौपम्यात् सूक्ष्म- भावात् आकाशं खं न उपलिप्यते न सम्बध्यते, सर्वत्र अवस्थितः 'देहे तथा आत्मा न उपलिप्यते ॥ ३२॥ यथा प्रकाशयत्येकः कृ लोकमिमं रविः। क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशापति भारत ॥३३॥ यथा इति ॥ यथा प्रकाशयति अवभासयति एकः कृत्स्नं लोकं इमं रविः सविता आदिस्य, तथा तद्वत् अन्यनमहाभूतादि पृश्यन्तं क्षेत्र एक: सन् प्रकाशयतिक:-क्षेत्री परमात्मा इत्यर्थः, भारत। रविष्टान्तः अन भारमनः उभयाथोऽपि मपति-रविवत् सर्वक्षेग्रेषु एक एन मास्मा, अलेपक्व इति ॥३३॥ समस्ताभ्यायार्योपसंहारार्थ. अयं सोक- क्षेत्रक्षेत्रक्षयोरेवमन्तरं मानचक्षुपा। भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३४ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्य संहितायां वैग्यासिक्यों भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतास्पनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिपुरुषविवेक योगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ क्षेत्रक्षेपक्षयोः इति ॥ क्षेत्रक्षेत्रायोः यथाम्याएयातयोः एवं यथा- दर्शितप्रकारेण अन्तरं इतरतरवलक्षण्यविशेष जानचक्षुषा शास्त्राचार्य-न प्रसादोपदेशजनितं आमप्रत्याधिकं ज्ञानं चक्षुः, सेन ज्ञानचक्षुषा, भूत- प्रकृतिमोक्ष च, भूतानां प्रकृतिः अविद्यालक्षणा अग्यतास्या, तस्याः भूत-

·१५ो. १] क्षेत्रक्षेत्रमयोगः
प्रकृतेः मोक्षणं अमावगमनं च ये विदुः विजानन्ति, यान्ति गच्छन्ति ते.
परं परमात्मतरवं मझ, न पुनः देहं आददते इत्यर्थः ॥ ३४ ॥
इति श्रीमरपरमहंसपरिग्राजकाचार्यगोविंदभगवापूज्यपादशिष्य.
श्रीमच्छंकरभगवतः कृती श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये क्षेत्र-
क्षेत्रज्ञयोगो नाम प्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥
चतुर्दशोऽध्यायः
[गुणत्रयविभागयोगः]
सर्व उरपद्यमानं क्षेग्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् उत्पद्यते इति उक्तम् । तत् कथ-
मिनि ? तरप्रदर्शनार्थ 'परं भ्यः' इत्यादिः अध्यायः आरभ्यते । भयवा---
"ईश्वरपरसन्नयोः क्षेप्रक्षेप्रायोः जगत्कारणरवं, न तु सांख्यानामिय स्वतन्य-
योः" इत्येवमयं प्रकृतिस्थावं गुणेषु घ सङ्गः संसारकारणं इत्युकम् [१३.२१]
कस्मिन् गुणे कथं सङ्गः? के वा गुणाः कथं वा ते यनम्ति गुणेभ्यश्च मोक्षणं.
कयं स्यात् । मुक्तस्य च लक्षणं वक्तव्यं, इत्येवमयं च भगवान् उवाच-
श्रीभगवानुवाच-
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां शानमुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सबै परां सिद्धिमितो गताः॥१॥
परं भूयः इति ॥ परं-'शान' इति व्यवहितेन सम्बन्धः-भूयः.
पुनः पूर्वेषु सर्वेषु अध्यायेषु असकृत् उक्तमपि, प्रवक्ष्यामि । तच परं,
परवस्तुविषयत्वात् । किं तत् !-शानं सर्वेपो ज्ञानानां उत्तम, उत्तमर--
स्यात् । 'शानानां' इति न अमानित्वादीनाम् [१३.७-१०]; किं तर्हि ?-
यज्ञादिशेयवस्तुविषयाणां इति । तानि न मोक्षाय, इदं तु मोक्षाय इति
परोत्तमशब्दाभ्यां स्नौति श्रोतृयुद्धिरच्युत्पादनार्यम् । यत् ज्ञात्वा यत् ज्ञाने
शारदा प्राप्य मुनयः संन्यासिनः मननशीलाः सर्वं परां सिद्धि मोक्षास्या
इतः यस्मात् देहबन्धनात् उघ गताः प्राप्ताः॥१॥

·+ म. १४ श्लो..] गुणत्रयविभागयोगः सत्त्वं इति ॥ सत्त्वं रजः तमः इति एवंनामानः । 'गुणाः इति पारिभापिकः शन्दः, न रूपादिवत् द्रव्याश्रिताः गुणाः । न च गुणगुणिनोः अन्यत्वं अग्र विवक्षितम् । तस्मात् गणा इव नि यपरतन्त्राः क्षेतज्ञ प्रति, भविद्यात्मकरवात् क्षेसझं निवघ्नन्तीय । तं आस्पीकृत्य आरमानं प्रतिलभन्ते इति 'नियघ्नन्ति' इति उच्यते । ने च प्रकृतिसम्भवाः भगवन्माया- मम्मवाः नियन्ति इव हे महाबाहो, महान्ती समर्थतरी आजानुमलम्यो बाह पस्य सः महाबाहुः, हे महायाहो देहे शरीरे देहिनं देहवन्तं अव्ययं-- अग्ययन्यं घ उक्तं 'अनादित्वात् ' [१३.३१] इत्यादिश्लोन ॥ ननु देही न लिप्यते" [१३.३१] इत्युक्तम् । नन्, क्यं इह नियमन्ति' इति अन्यथा उच्यते । परिहतं अस्माभिः इयशब्देन 'नियन्ति इव' इति ॥ ५॥ तय सम्रादीनां सत्त्वस्यैव तायत् लक्षणं उच्यते- तत्र सत्वं निर्मलत्यात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन यनाति शानसङ्गेन चानघ ॥६॥ तब सत्त्वं इति ॥ निर्मलत्यात् स्फटिकमणिरिव प्रकाशकं अना- मयं निरुपद्रवं सत्त्वं तत् वध्नाति । कथं ?--सुपसगेन " मुखी अहं" इति विषयभूतस्य मुसस्य विषयिणि आरमनि संक्षेपापादनं गृपैर मुखे सजनम् । सैपा भविद्या । म हि विषयधर्मः विषयिणः भवति । इन्धादि ध एत्यन्तं क्षेवस्यैव विषयस्य धर्मः ति उक्तं भगवता [१३.६] 1 अतः अविद्य- चैव स्वकीयधर्मभूनया विषयविपश्यविवेकलक्षणया अस्वारमभूने मुख सा- आसक्तमिव करोति, असहं सप्तमिय करोति, अमुगिनं मुग्मिन- मिव । नया मानसशनच-ज्ञानमिति मुसलाहचर्यात् क्षेत्रम्यैव विपयस्य मन्नाकरणस्य धर्मः, न आत्मनः; आत्मधर्मस्ये सहानुपपत्तेः यन्धानुपपत्तेत्र। मुझे इस सानादी महः मन्तव्यः । अनघ! भन्यसन ! ॥६॥ रजो रागात्मकं विद्धि तप्याऽऽसङ्गसमुद्भवम् । तनिवभाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ ७॥ रजा इति ॥ रजः रागात्मक-रञ्जनात् राग: गरिमादिवदागारम- विधि जानाहि । तृष्णाऽऽमहसमुद्भवं नृमा अनावामिलापः, आसाः पास रिपो मनप प्रतिमा, तृमायो. मन तृष्णाss- पति ar ·[अ. १५ श्रो.. २१६ सभाप्यभगवीता मासमुद्रवम् । तत् रजः निवभाति कौन्तेय ! कर्मसगेन, दृष्टाराषु कर्मसु सञ्जनं तत्परता कर्मसङ्गः, तेन निवभाति रजः देहिनम् ॥७॥ तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्नियभाति भारत ॥८॥ तमः इति ॥ तमः तृतीयः गुणः अज्ञानजं अज्ञानात् जातं भशाप विद्धि, मोहनं मोहकरं अविवेककरं सर्वदेहिनां सर्वेषां देहवताम् । प्रमादालस्यनिद्राभिः प्रमादश्च आलम ध निद्रा च प्रमादालस्यनिशाः ताभिः प्रमादालस्पनिद्राभिः तत् तमः नियनाति भारत! ॥८॥ पुनः गुणानां ग्यापारः संक्षेपतः उच्यते- सत्त्वं सुपे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत । झानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥९॥ सत्त्वं इति ॥ सत्त्वं सुखे सञ्जयति संक्षेपयति, रजः कर्मणि है भारत! 'सजयति' इति अनुवर्तते । सानं सस्पकृत विषेकं आवृत्य भारपाय तु तमः स्वेन आवरणारमना प्रमादे सञ्जयति उत-प्रमाद:- प्राप्तकर्तव्याकरणम् ॥९॥ उक्त कार्य कदा कुर्वन्ति गुणा इति ? उच्यते- रजस्तमचाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्वं रजस्तथा ॥१०॥ रजस्तमः इति ॥ रजः तमश्च उभावपि अभिभूय सत्वं भवति उसवति यते यदा, सदा एम्धाम्मकं सत्त्वं स्वकार्य ज्ञानमुखादि आरभते हे भारत। तथा रजो गुणः सत्त्वं तमश्च एव उभावपि अभिभ्य वर्धते यदा, सदा कमें तृष्मादि स्वकार्य आरभते । तथा एव तमाख्यो गुण: सत्त्वं रजश्च उभावपि अमिभ्य वर्धते यदा, तदा भानावरणादि स्वकार्य आरभतें ॥1॥ यदा यो गुण उनः भवति, तदा तस्य कि रि# इति ? उच्यते-- सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते। भानं यदा तदा विधाद्विवृद्ध सत्त्वमित्युत ॥१२॥ सर्यद्वारेषु इति ॥ सर्पद्वारेपु-आमनः उपलब्धिद्वाराणि श्रोत्रा दीनि सर्वाणि करणानि, तेषु सर्वेषु दारपु अन्त करणस्य क्षुद्रः वृत्तिः प्रकाशन ·4. सी. ५] गुणत्रयविभागयोगः हे अलिन् प्रकाशशब्दवाच्या सर्वद्वारेषु उपजायते । नदेव ज्ञानम् । पदा एवं प्रकाशी झानाख्यः उपजायते, तदाज्ञानप्रकाशेन लिजन विद्यात् विद्धं उद्धन सत्त्वं इति उत अपि ॥ ११ ॥ रजस. उद्भूतस्य इदं चिह्नम्- लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्वेतानि जायन्ते विवृद्ध मरतर्षभ ॥ १२ ॥ लोभः इति ॥ लोभः परद्रव्यादिरसा, प्रवृत्तिः प्रवर्तन सामान्यचेष्टा, आरम्भः कस्य कर्मणां, अशमः अनुपामा-परागादिप्रवृत्तिः, स्पृहा सर्वसामान्यवस्तुपिया तृष्णा--रजसि गुणे विवृद्ध एतानि लिगानि जायन्ते है भरतर्षभ ! ॥१२॥ अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोद पर च। तमस्येतानि जायन्ते विवृद्ध फुरुनन्दन ॥ १३ ॥ अप्रकाशः इति । अप्रकाशः अविवेकः, अत्यन्तं अप्रवृत्तिध प्रवृत्य- भावः सरकार्य, प्रमादो मोह एव च निस्कायें, ] अविवेकः भूदता इत्यर्थः । तमसि गुणे विवृद्धे पतानि लिङ्गानि जायन्ते है फुरुनन्दन !॥ १३ ॥ मरणद्वारेणापि यत् फलं प्राप्यते, तदपि सहरागहेतुक सयं गौपामय इति दर्शयन भाह-- यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोतमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते ॥ १४ ॥ यदा इति ॥ यदा सत्त्ये प्रवृद्धे तु उद्भने तु प्रलयं मरणं याति प्रतिपद्यते देहभृत् आरमा, तदा उत्तम विदाम् महदादेतवावेदा इरये. तत् लोकान् अमलान् मलरहितान् प्रतिपद्यते प्रासोति इत्येतत् ॥१॥ रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसनिपु जायते। तथा प्रलीनस्तमसि मूहयोनिपु जायते ॥१५॥ रजसि इति ॥ रजसि गुणे प्रवृद्धे तु प्रलय मरण गत्या प्राप्य कर्मसहिंगपु कमांसक्तियुक्तेषु मनुष्येषु जायते । तथा तहदेव प्रलीनः एन तमसि भवृदे मूढयोनिपु पश्वादियोनिषु जायते ॥ १५ ॥ अतिशास्त्र संक्षेप. उच्यते- ·[भ. १४ सो.॥ ૨૧૮ सभाप्यभगवद्गीता कर्मणः सुरुतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःसमशानं तमसः फलम् ॥ १६ ॥ कर्मणः इति ॥ फर्मणः सुकृतस्य-सारिवस्य इत्यर्थः-मा: शिष्टाः सात्त्वि एव निर्मलं फलं इति । रजसस्तु फलं दुःखं- मस्य फर्मणः इत्यर्थः, कमाधिकारात्--फलं अपि दुःखं एव, कारणानुरु- प्यात् राजसमेव । तथा अशानं तमसः तामसस्य फर्मणः अधर्मस्य फलं पूर्ववत् ॥ १६॥ किच गुणेभ्यो भवति- सत्त्वात्संज्ञायते धानं रजसो लोभ एव च ॥ प्रमादमोदी नमसो भवतोऽशानमेव च ॥ १७ ॥ सत्त्यात् इति ॥ सत्त्वात् एन्धारमकात् सजायते समुत्पद्यते शानं, रजसो लोभ एव च, प्रमादमोहौ प्रमादन मोहश्च ममादमाही उभी तमसो गुणात् भवतः, अज्ञानमेव च भवति ॥१७॥ - . ऊय गच्छन्ति सस्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः। जघन्यगुणवृत्तस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥१८॥ ऊर्य इति ॥ ऊर्ध्व गच्छन्ति देवरोकादिपु उत्पद्यन्ते सत्त्वस्थाः सत्यगुणवृत्तस्याः । मध्ये तिष्ठन्ति मनुष्येषु उत्पयन्ते राजसाः। जघन्य- गुणवृत्तस्थाः जघन्यश्च असौ गुणश्च जघन्पगुणः तमः, तस्य वृत्तं निद्रा- एखाद, तस्मिन् स्थिताः गयन्यगुणवृत्तस्थाः मूढाः अधः गच्छन्ति पश्चादि. योनिपु उत्पनन्त-(के)-तामसाः ॥ १८॥ पुरषस्य प्रकृतिम्यस्वरूपेण मिध्याज्ञानेन युनस भोग्येषु गुणेषु मुखदुःस्वमोहामिदंषु ' मुमो दुःगी मूढः अहं अम्मि 'इत्येवंरूप' यः सः मः कारणं पुरपस्य सदसोनिजन्मप्राप्तिरक्षणस्य ममारस्य" इति समा- मेन पूर्वाध्याय यत् उक्त, सन् इह ' सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृति- सम्भवाः' [१४.५] इति भारभ्य गुणस्वरूपं, गुणवृत, स्वदृत्तेन गुणानां बन्धकापं, गुणवृतनिषदस्य च पुरषस्य या गतिः, इत्येतत् सर्व मिथ्याज्ञानमूलं बन्धकारणं विस्तरेण उरवा, अधुना सम्यग्दर्शनात् मोमो याच्यः इत्यतः आह मायान्- " . .

·म. ४ को. २२]
गुणत्रयविभागयोगः
नान्यं गणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।
गुपोभ्यश्च परं पेत्ति मदावं सोऽधिगच्छति ॥ १९॥
नान्यं इति ॥ न अन्य कार्यकरणविषयाकारपरिणतेभ्यः गुणेभ्यः
कतार अन्यं यदा द्रष्टा विद्वान् सन् न अनुपश्यति-गुणाः एवं
सर्वावस्थाः सर्वकर्मणां फारः इत्येवं पश्यति, गुणेभ्यश्च परं गुणव्यापार-
माक्षिभून येत्ति, मद्भायं मम भाव वासुदेवयं " वासुदेवः सर्धम् "
(७.१९] इत्येवं पश्यन् सन् सः द्रष्टा अधिगच्छति ॥ १९ ॥
कथं सः अधिगच्छति इति ? उच्यते-
गुणानेतानतीय ग्रीन देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःपर्षिमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ २० ॥
गुणान इति ॥ गुणान् एतान् यथोनान् अतीत्य वग्नेय अति-
म्य मायोपाधिभूतान् तीन देही देहसमुद्भवान् देहोत्पत्तियोजभूतान्
जन्ममृत्युजरादुरीः जन्म च मृन्युश्च जरा च दुःखानि च जन्ममृत्युजरा-
दुःखानि तः जांवमेव विमुक्तः सन् विद्वान् अमृतं अश्नुते, एवं मझायं
अधिगच्छति इत्यर्थः ॥ २० ॥
जीवशेष गुणान् अात्य अमृतं भानुते दाते प्रश्नयांजंप्रतिलभ्य, अर्जुन उपाध---
अर्जुन उवाच-
फैलि नीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो।
फिमाचारः कथं चैतांस्त्रीन गुणानतिवर्तते ॥२१॥
फैलिगः इति ॥ फैलिझौः चिःवीन गुणान् एतान् व्याख्या-
मान् अतीत: अतिक्रान्तः भवति प्रभो ! किमाचारः कः अस्य आचारः
इति बिमाचारः कय केन च प्रकारेण एतान् जीन गुणान अतिर्तते
अतीत्य घर्तते ॥२१॥
गुणातीतस्य लक्षणं गुणातीतत्योपायं च अर्जुनेन पृष्टः सिन् शॉक
अभदयां प्रतिवचनं भगवान् उवाच-~यन् तापत् “कैः लिङ्गः युक्ती
गुणातीतो भवति" इति, गत् शृणु-
श्रीभगवानुवाच-
प्रकाशं च प्रवृत्ति च मोहमेव च पाण्डव ।
ग देष्टि सम्वृत्तानि न निवृत्तानि याक्षति ॥ २२ ॥

·२२० सभाप्यभगवद्गीता [म. सी. २१ प्रकाशं इति ॥ प्रकाशं च सावकार्य, प्रवृत्ति चरज.कार्य, मोह- मेव च तम कार्य, इत्येतानि न द्वष्टि सम्मवृत्तानि सम्याविषयमावेन उतानि-" मम तामसः प्रत्ययो जातः, तेन अहं मूढः, तथा राजसी प्रवृत्तिः मम उत्पना दुःस्वात्मिका, सेन अहं रजसा प्रवर्तित प्रचलित: सह- पात्; कष्टं मम वर्तते यः अये मत्स्वरूपापस्थानात् भ्रंशः, तथा साथिको गुणः प्रकाशामा मा विवेकिवं आपादयन् सुखेन च सायन् बमाति" इति तानि देष्टि असम्पदर्शिवेन । तत् एव गुणातीतो न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि । पमा च गरिवकादिपुरः सरवादिकार्याणि आरमानं प्रति प्रकाश्य निवृत्तानि काक्षति, न तथा गुणातीतो निवृत्तानि काहति इत्यर्थः । एतत् न परमत्यक्ष लिङ्गम् । किं तर्हि - म्यान्मप्रत्यक्षस्वात् आरम-- विषयमेव एतत् लक्षणम् । न हि म्यात्मविषयं द्वेष आकाङ्क्षा वा परः पश्पति ।। २२॥ अथ इदानी " गुणातीतः किमाचारः ? " इति प्रभस्य प्रति-- उदासीनवदासीनो गुणैयाँ न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इस्येव योऽचतिष्ठति नेहते ॥२३॥ उदासीनयत् इति । उदासीनयत् यथा उदासीनः म कस्यचिन् पक्षं भजते, तथा अयं गुणातीतस्वोपायमार्गे अवस्थितः आसीनः आत्मवित् गुणः यः संन्यासी न विचाल्यते वियेकदर्शनावस्थातः । तदेतत् स्फुटी- करोति-गुणाः कार्यकरणविषयाकारपरिणताः अन्योन्यस्मिन् वर्तन्ते इति यः अवसिष्ठति,न्दोभङ्गभयात् परस्मैपदप्रयोगः--'यः अनुतिष्ठति इतिघा पाठान्तरं न इगते न चलति, स्वरूपावस्थ एव भवति इत्यर्थः ॥२३॥ किच- समदुःखसुसः स्वस्थः समलोपाश्मकाञ्चनः । तुल्यमियापियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥२४॥ समदुःख इति ॥ समदुःरामुखः समे दुखमुखे यस्य स. समदुःख मुख, संस्था स्वे आत्मनि स्थितः प्रसन्न., समलोटाश्मकाञ्चना, लोष्टं अश्मा च कांचनं च लोटाश्मकाधनानि समानि यस्य सः समलोष्टाम्मकामना तुत्यप्रियाप्रियः प्रियं च अप्रियं च प्रियाप्रिये तुल्ये समे यस्य सः अर्य चपनं आह- , A

·म. १५ श्लो. २०]
गुणत्रयविभागयोगः
२२१
तुल्यप्रियाप्रियः, धीरः धीमान् , तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः निन्दा च
'बाग्मसंस्तुतिश्च निन्दात्ममंस्तुती, तुल्ये निन्दात्मसंस्तुती यस्य यतेः सः नुल्य-
निन्दात्ममंस्तुतिः ॥२४॥
किंच.-
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो भित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ।। २५ ।।
मान इति ॥ मानापमानयोः तुल्यः समः निर्विकारः ; तुल्यः
मित्रारिपक्षयोः-यांप उदासीना भवन्ति फेचि म्बाभिप्रायेण, तथापि
पराभिप्रायेण मित्रारिपक्षयोरिव भवन्ति इति । अयं तु सुल्यो मिनारिपक्षयोः
इत्याह । सारम्भपरित्यागी-दृष्टादृष्टाधानि कर्माणि आरभ्यन्ते इति
आरम्भाः, सर्वान् आरम्भान् परित्यक्तु शीलं अस्त्र इति सारम्भपरित्यागी,
देहधारणमात्रनिमित्तव्यतिरेण सर्वकर्मपरित्यागी इत्यर्थः । गुणातीतः सः
.
उच्यते ॥ २५ ॥
'उदासीनवत् ' इत्यादि 'गुणातीतः स उच्यते' [२३-२५]
इयत्तदन्तं उनं यावत् यत्नमाध्यं तावत् संन्यासिन अनुष्ठेयं गुणातीतत्व
माधन मुमुक्षोः ; स्थिरीभूतं तु स्वसपेद्यं सत् गुणातीतस्य यतेः लक्षणं भवति
कथ ध धान् गुणान् अतिवर्नते?'' इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवदनं
3B
इति । अधुना
"
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान् समतीत्यैतान ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥
मां इति ॥ मां च इंधरं नारायणं सर्वभूतहृदयाश्रितं यो यतिः कमी
वा अव्यभिचारेण न कदाचित् यो व्यभिचरति भक्तियोगेन-भजन भक्तिः,
सैघ योग'-तेन विवेकविज्ञानात्मकेन] भक्तियोगेन-सि हि मक्तियोगः
भगवदनुग्रहप्रसादजो भवति, सेयत, सः गुणान् समतीत्य एतान्
योतान् ब्रह्मभूयाय, भवनं भूय., ब्रह्मभूयाय ग्रह्मभवनाय मोक्षाय
कल्पते समयी भवति इत्यर्थः ।। २६ ॥
ति एतदिति ? उप्यते-
ग्रामणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुसस्यैकान्तिकस्य च ॥ २७॥

·२२२
समाप्यभगवद्गीता [अ. 11 श्लो. २.
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रयां संहितायां वैय्यासियां
भाप्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां
योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगो
नाम चतुर्दशोऽध्यायः॥
ब्रह्मणः इति ॥ ब्रह्मपः परमात्मनः हि यस्मात् प्रतिष्ठा अहं प्रति-
तिष्टति अलिन् इति प्रतिष्ठा अहं प्रत्यगात्मा । कोहाभूनस्य ब्रह्मगः?--
अमृतस्य अविनाशिनः अव्ययस्य अविकारिणः शाश्वतस्य च निरयस्य
धर्मस्य धर्मज्ञानस्य ज्ञानयोगधर्मप्राप्यस्य मुगस्य आनन्दरूपस्य ऐका-
न्तिकस्य अव्यभिचारिणः अमृतादिस्वमायस्य परमानन्दरूपस्य परमात्मनः
प्रत्यगामा प्रतिष्टा, सम्यग्ज्ञानेन परमारमतया निश्चीयने । तत् एतत् 'ब्रह्म-
भूयाय कल्पते' (१६) इनि उक्तम् । यया च ईश्वरशक्त्या भक्तानुग्रहादि-
प्रयोजनाय ब्रह्म प्रतितिष्टते प्रवर्तते, सा शक्तिः प्रौव अहं शनिशनिमतोः
अनन्यरवात् इत्यभिप्रायः।
अथवा-याशब्दवाच्यत्वात् मविक्र ग्रह्म । तस्य ब्रह्मणो निर्वि-
कल्पकः महमेव नान्यः प्रतिष्ठा आश्रयः। तथा--सिंविशिष्टस्य !-अमृतस्य
अमरणधर्मस्प अव्ययस्य च व्ययरहितस्य । विद्य-शाश्वतस्य व
नित्यस्य. धर्मस्य ज्ञाननिष्ठालक्षगत्य सुखस्य तजनितस्य ऐकान्तिकस्य"
एकान्तनियतस्य च, 'प्रतिष्टा अहं' इति अनुवर्तते ॥ २७ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविदभगवत्पूज्यपादशिप्य-
श्रीमच्छंकरभगवतः वृतौ श्रीमद्भगवडीताभाष्ये गुणत्रय-
विभागयोगो नाम चनुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥

·पञ्चदशोऽध्यायः । [पुरुपोत्तमयोगः] यस्मात् मदधानं कर्मिणां कर्मफलं, ज्ञानिनां च ज्ञानफलं, अतः भक्ति- योगेन मो ये सेवन्ते ते मम प्रसादात् ज्ञानप्राप्तिक्रमेण गुणातीता. मोक्षं गच्छन्ति । किमु व्यक्तव्यं आरमनः तत्वमेव सम्यक् विजानन्तः इति । अतः भगवान् अर्जुनेन अपृष्टोऽपि आरमनः तवं विवक्षुः उवाच 'ऊर्ध्वमूलं इत्यादिना । तत्र तावत् वृक्षरूपककल्पनया पैराग्यहेतोः संसारस्वरूपं वर्णयति -विरक्तस्य हि संसारात् भगवत्तरवज्ञाने अधिकारः, न अन्यस्येति ॥ श्रीभगवानुवाच- ऊर्ध्वमूलमधःशाखमभ्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १॥ ऊर्ध्वमूल-इति॥ अर्वमूलं कालतः सूक्ष्मन्वान् , कारणत्वात् नित्यत्वात् महत्वाञ्च उच्यते ऊध्यमिति ब्रह्म अव्यक्त मायाशक्तिमत्, तत् मूलं अस्यति सोऽयं संमारवृक्षः ऊर्ध्वमूलः । श्रुतेश्च-'अर्ध्वमूलोऽवाशाख. एपोऽश्वरथः सनातनः' [कठ. उ.३.२.१.] इति, पुराणे - अव्यक्तमूलप्रभवस्तस्यैवानुग्रहोच्छितः । पुद्धिस्वन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः ॥ महाभूतविशाखश्च विषयैः पत्रांस्तथा । धर्माधर्ममुपुप्पश्च सुखदुःखफलोदयः ।। आजीच्य. सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः। एतद्ववनं चैव ग्रहावृक्षस्य तस्य तत् ॥ एतच्छित्वा च भिया च ज्ञानेन परमासिना । ततश्चारमरति प्राप्य तमाशावर्तते पुनः ॥ अश्वमे. पर्व. ३५.२०-२२; ४७.१२-१५.] इत्यादि । तं ऊर्ध्वमूलं संसारं मायामयं वृक्षं आहुः । महदहशार. सन्मात्रादयः शाखा इव अस्य अधः भवन्तीति सोऽयं अधः-शाखः, तं अध:- mar ·7 २२४ सभाप्यभगवद्गीता [अ. १५.३ शाखम् । न श्वोऽपि स्थाता इति अश्वग्थः तं क्षणप्रध्वंमिनं अश्वत्थं माहुः कथयन्ति । अव्ययं-संसारमायायाः अनादिकालप्रवृत्तवान् मोऽयं संसारवृक्षः अव्ययः-अनाधनन्नदेहादिमन्तानाश्रयः हि सुप्रसिद्ध:- अध्ययम् । तस्यैव संसारवृक्षस्य इदं अन्यत् विशेषणम्-छन्दांसि यस्य पर्णानि छन्दांसि छादनात् प्रग्यजुःसामलक्षणानि यस्य संसारवृक्षस्य पर्णानीव पर्णानि । यथा वृक्षस्य परिरक्षणार्थानि पर्णानि, तथा वेदाः संसार- वृक्षपरिरक्षणार्धाः, धनीधर्मतहेतुफलप्रदर्शनार्थत्वात् । यथाव्यारयातं संसार- वृक्ष ममूलं यः तं घेद मा चदवित् , वेदायित् इत्यर्थः । न हि समूलात् मंसारवृक्षात् अस्मात् सेयः भन्यः अणुमानोऽपि अवशिष्टः अस्ति इस्यतः सर्वज्ञः सर्ववेदार्यविदिति समूलमंसारवृक्षणानं स्तौति ॥ १॥ सस्य एनस्य संसारवृक्षम्य अपरा अवयवकल्पना उच्यते- अधश्चोच प्रसृतास्नस्य शायाः गुणप्रवृद्धा विषयप्रयालाः। अधश्च मूलान्पनुसन्ततानि फर्मानुयन्धानि मनुष्यलोफे ॥ २॥ अधच इति ॥ अधः मनुप्यादिभ्यो यायत् स्थायरं, अतः ऊर्वच यावत् पहाण. विश्वसृजो धाम इत्येतदन्तं यथाकर्म ययाथुतं भानकर्मफलानि, तस्य वृक्षम्य भाखा इघ शाखाः प्रसृताः प्रगताः, गुणप्रवृद्धाः गुणैः सध्यरजस्तमाभिः प्रवृद्धाः स्थूलीकृताः उपादानभूतः, विषयमवाला: विण्याः शब्दादयः प्रबालाः हर देहादिकर्मफलेभ्य शाखादिभ्यः अङ्कुरीभव- न्तीय, सेन विपथप्रवालाः शासाः । संसारवृक्षस्य परममूलं उपादान- कारण पूर्व उत्तम् । अथ इदानी कर्मफलजनितरागद्वेपादिवासनाः मूलानीव धर्माधर्मप्रवृत्तिकारणानि भयान्तरभायीनि तानि अधश्व-देवापेक्षया- मूलानि अनुसन्ततानि अनुमयिष्टानि कर्मानुवन्धीनि कर्म धर्माधर्म- सभणं अनुबन्धः पश्चादावि, येषां उभूति अनु उदयति, सानि कर्मानु- पन्धीनि मनुष्यलोके विशेषतः। अत्र हि मनुष्याणा कर्माधिकारः प्रसिद्धः। पस्तु अयं वर्णितः संसारपृक्षः-- न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्यमेनं मुविरूदमूलम् अमदगशस्त्रेण दृढेन छित्वा ॥ ३॥ नरूपं इति । नपं अम्य इह यथा उपकणितं तथा नैव उप. मन्यते, मममरीच्युदमायागन्धदनगरममावात्। एनष्टस्वरूपो हिस

·५. १५ श्लो. ३] पुरुषोत्तमयोगः
२२५
इति । अत एव न अन्तः न पर्यन्तः, निष्टा, परिसमाप्तिः वा विद्यते । तथा
न च आदिः, “ इतः आरभ्य अयं प्रवृत्तः" इति न केनचित् अवगम्यते ।
न च सम्प्रतिष्ठा स्थितिः मध्यं अस्य केनचित् उपलभ्यते । अश्वत्थं पनं
यथोक्तं सुविरूद्धमूलं सुष्ट विरूद्धानि विरोहं गतानि सुद्धानि मूलानि यस्य
सं एनं सविरूढमूलं; असड्गशस्त्रेण अमङ्गः पुत्रवित्तलोकपणाभ्यः
व्युत्थानं, तेन , अमड्गशस्त्रेण दृढेन परमात्माभिमुण्यनिश्चयढीकृतेन
पुनः पुनः विवेकाभ्यासाश्मनिशितेन छित्या संसारवृक्षं सबीजं उद्धृत्य ॥३॥
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः।
तमेव चाद्य पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥४॥
ततः इति ॥ ततः पश्चात् यत् पदं वैष्णवं तत् परिमार्गितव्यं,
परि मार्गणं अन्वेपणं, ज्ञातव्यमित्यर्थः । यस्मिन् पदे गताः प्रविष्टाः न
निवर्तन्ति न आवर्तन्ते भूयः पुनः संसाराय । कथं परिमार्गितष्यमिति ?
आह-तमेव च यः पदशब्देन उक्तः आy आदी भवं आद्यं पुरुप
प्रपद्ये इत्येवं परिमार्गितव्यं, तच्छरणतया इत्यर्थः । कः असी पुरुषः इति ?
उच्यते यतः यस्मात् पुरुषात् संसारमायावृक्षप्रवृत्तिः प्रसृता निःसृता,
ऐन्द्रजालिकादिव माया, पुराणी चिरन्तनी ॥ ४ ॥
कथंभृताः तत् पदं गच्छन्तीति ? उप्यते--
निर्मानमोहा जितसंगदोपाः अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंजः गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥५॥
निर्मानमोहाः इति ॥ निर्मानमोहाः मानश्च मोहश्च मानमोही,
तौ निर्गती येभ्यः ते निर्मानमोहाः मानमोइवर्जिताः जितसहगदोपाः
सन एव दोपः समदोपः, जितः सङ्गदोपो यैः ते जितसङ्गापाः ।
अध्यात्मनित्याः परमात्मस्वरूपालोचने निरयाः तत्पराः । विनिवृत्त
कामाः विशेषतो निलंपेन निवृत्ताः कामाः येपां से विनिवृत्तकामाः यतयः
संन्यासिनः द्वन्द्वैः प्रियाप्रियादिभिः विमुक्ताः सुपदुःयसः परित्यक्ताः
गच्छन्ति अमूढाः मोहयर्जिताः पदं अव्ययं तत् यथोक्तम् ॥ ५ ॥
तदेव पदं पुनः विशिष्यते-
न तासयते सूर्योन शशाको न पायकः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥६॥

·२२६ समाष्यभगवद्गीता [अ. १५ भो. न तत् इति ॥ तत् धाम इति ध्यवाहितेन धाम्ना सम्बध्यते-तत्धाम तेगोरूपं पदं न भासयते सूर्यः आदित्य. सावभासनशक्तिमरदेऽपि सात। तथा न शशादः चन्द्रः न पायकः न अग्निरपि । यत् धाम वैष्णवं पर गत्वा प्राप्य न निवर्तन्ते, यञ्च सूर्यादिः न भामयते तत् धाम पदं परमं विप्योः मम पदम, यत् गत्वा न निवर्तन्ते इत्युक्तम् ॥ ६ ॥ ननु सर्वा हि गतिः आगत्यन्ता, 'संयोगा: विमयोगान्ता'[खोपवं.' २.३, मोक्षपर्व.२७ ३ ३३०.२०; या. रा अयो. १०५.१६ इण्यादी] इति प्रसिद्धम् । कथं उच्यते " तत् धाम गतानो नास्ति निवृत्तिः" इति ? पशु सन्न कारणम्- मर्मयांशो जीवलोफे जीवभूतः सनातनः। मनःपष्ठानीन्द्रियाणि प्रतिस्थानि कति ॥७॥ मम इति ॥ ममैव परमारमन मारायणस्य, अंशः भाग. अवयवः एफदेशः इति अनर्यान्तरं, जीयलोफे जीवानो रोके संमारे जीवभूतः कर्ना भोता इति प्रसिद्धः सनातनः चिरन्तनः; यथा जलसूर्यकः सूयाशः जल- निमिता सूर्यमय गया न नियतंते--तेनैव भारमना गच्छति, एवमेव ; यथा या घटापुमाधिपरिच्छितो घटापाकाशः आकाशाशः सन् घटादिनिमित्ता- पाय भाग प्राप्य न निवर्तते इत्येवम् । अतः उपपनं उक्त 'यदत्वान निवर्तन्ते' [१५.६] इति । मनु निरययवम्य परमात्मन' वृत्तः भवययः एकदेशः भंसः इति ?' सावयवावे च विनाशमसन अययवविभागात् । नप दोष , अविधानोपाधिपरिस्टिय एकदेशः अंश इव करिपतो यता। दर्शिता अयं अर्थः क्षेत्राध्याये [१३] विस्तरशः ।। स जोबो मदंशापेन कल्पितः कथं मंसरति उरमामनि च इति ? उध्यते-मनःषष्टानि इन्द्रियाणि धोत्रादीनि प्रकृतिम्यानि स्वस्थाने का इत्यादी प्रश्नी स्थिनानि कति आक्पति ॥ ७॥ कस्मिन् काने!-- शरीरं यदयानोति यथाप्युवामतीभ्यः । गृहीत्यतानि संयाति यायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८॥ शरीरं इति । यथापि पा चापि उकामति ईश्वर देहादि- ·१. १५ श्लो. १२] पुरुषोचमयोगः ૨૨૭ सपातस्वामी जीवः, तदा 'कर्षति' इति श्लोकस्य द्वितीयपादः अर्थवशात् माथम्येन सम्बध्यते। यदा घ पूर्वस्मात् शरीरात् शरीरान्तरं अवाप्नोति सदा गृहीत्वा एतानिमनःपाठानि इन्द्रियाणि संयाति सम्यक् याति गलति-- विमिव इति? आह-वायुः पयनः गन्धानिय आशयात् पुष्पादेः ॥८॥ कानि पुनः तानि इति ?- श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शन व रसनं घाणमेव च । अधिष्ठाय मनश्वायं विपयानुपसेवते ॥९॥ श्रोयं इति ।। श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च वगिन्द्रियं रसनं जिला प्राणपत्र,मनश्च पष्टं प्रत्येकं इन्द्रियेण सह, अधिष्ठाय देहस्थः विषयान. शब्दादीन् उपसेवते ॥ ९॥ एवं देहगतं देहातू- उत्सामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्विनम् । विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति शानचक्षुपः ॥ १० ॥ उत्झामन्तं इति ॥ उत्झामन्तं देहं पूर्वीपा परित्यजन्त स्थित वाऽपि देहे तिटतं भुआन या शब्दादीश्च उपलभमान गुणान्यितं सुस- दुसमोहात्यैः गुणः अन्वितं अनुगतं संयुक्तमित्यर्थः । एवंभूतमपि एनं अत्यन्तदर्शनगोचरप्राप्तं विमूढाः दृष्टादृष्टविषयभोगवलाकृटचेतस्तया' अने- कंधा मूढाःन अनुपश्यन्ति-अहो! कष्टं वर्तते इति अनुक्रोशति च भगवान् । ये तु पुनः प्रमाणनितज्ञानचक्षुप. ते एनं पश्यन्ति शानचक्षुषः, विविक्त- एष्टय इत्यर्थः ॥ १० ॥ कैचितु- यतन्तो योगिनश्चनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोऽप्यतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ११ ॥ यंतन्तः इति ॥ यतन्तः प्रयनं कुर्वन्तः योगिनश्च समाहितचिताः एनमकृतं आरमानं पश्यन्ति “अयं अहं अस्मि" इति उपलभन्ते मात्मनि स्वस्या बुद्धी अवस्थितम् । यतन्तोऽपि शाधादिप्रमाणः, अमृतात्मानः असंस्कृनात्मानः तपमा इन्द्रियजयेन च, दुरितान् अनुपरताः, अशान्तदपाः, प्रपत्रं कुर्वन्तोऽपि न एनं पश्यन्ति अचेतसः अविवेकिनः ॥ ११ ॥ यन् परं मर्यस्य भवमायकमपि अग्न्यादित्यादिक ज्योतिः न अवमाययसे, , ·, २२८ सभाष्यभगवद्गीता [म. १५. २ अन् प्राप्ताश्च मुमुक्षयः पुनः संसाराभिमुखाः न निवर्तन्ते, - यस्य च पदस उपाधिभेदं अनु विधीयमानाः जीवा:-घटाकाशादयः इव आकाशन-- अंशाः, तस्य पदम्य सर्वात्मन्यं सर्वव्यवहारास्पदरवं च विवक्षुः चतुर्भिः मौका विभूतिसंक्षेपमाह भगवान्- यदादित्यगतं तेजो जगदासयतेऽखिलम् । यश्चन्द्रमास यशाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १२ ॥ यदादित्य इति ॥ यत् आदित्यगतं आदित्याश्रयं तत्?- तेजः दीप्तिः प्रकाशः जगत् भामयते प्रकाशयति अगिरं समस्तं; यत् चन्द्रमसि शशभृति तेजः अवभासक वर्तते, यच अग्नौ हुनबहे, तत् तेजः विद्धि विजानाहि मामकं मदीयं मम विष्णोः तत् ज्योतिः ॥ अथवा यत् आदित्यगतं तेजः चैतन्यारमकं ज्योतिः, यत् चन्द्र- मसि, यच अग्नौ वर्तते तत्तेजः विद्धि मामकं मदीयं विष्णोः तत् ज्योति। ननु स्थावरेपु जामेषु घ तत् समान चैतन्यामकं ज्योनिः । नन कथं इदं विशेषणं-यदादिन्यगतम्' इत्यादि ? मैप दोपः; सरवाधिक्यान् आविस्तरत्वोपपतेः । आदिन्यादिपु हि मर्य अत्यन्तप्रकाशं अत्यन्तभास्वरं; अतः तत्रैव आविस्तरं ज्योनिः इति तत् विशिष्यते, न तु सदैव तत् अधिक इति । यथा हि लोके, नुल्येऽपि मुख- संस्थाने, न काटकुट्यादी मुलं आविर्भवति, आदर्शादी न स्वच्छे स्वच्छतरे १ तारतम्येन आविर्भवति, तद्वत् ॥ १२॥ किंच- गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा। पुष्णामि चौपर्धाः सर्वाःसोमो भृत्या रसात्मकः॥१३॥ गां इति ॥ गां पृथिवी आविश्य प्रविश्य धारयामि भूतानि जगत् अहं ओजसा वटेन; यत् वलं कामरागविवर्जितं ऐश्वरं रूपं जगद्विधारणाय पृथिव्यां आविष्ट, येन पृथिवी गुर्वी न अधः पति, न विदीयते च । तथा चमन्त्रवर्ण:- येन चारमा पृथिवी च दृदा' '[ने. सं. ४....] इति, 'स द्वापार पृथिवीम् ' [त. सं. १.१.८.] इत्यादिश्च । अतः गामाविश्य । भूतानि चराचराणि धारयामि इति युग्मुगम् । विध--पृथिव्यां जाता औषधीः सर्गःप्रोहियवायाः पुष्णामि पुष्टिमतीः रसस्वादुमश्च करोमि

·१. १५ो. १६]] पुरुषोत्तमयोगः
सोमो भूत्वा रसात्मकः सोमः सन् रसारमका रसस्वभावः । सर्परसाना
भाकर सोमः । स हि सर्वरसारमकः सर्वाः औषधीः स्वामरसान् अनुभवेशयन्
पुष्णाति ॥ १३ ॥
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यग्नं चतुर्विधम् ॥ १४ ॥
अहं इति ॥ अहं एप वैश्वानरः उदरस्थः अमिः भूत्या-'अय-
ममिवैश्वानरो योऽयमन्तः पुरपे थेनेदम पच्यते' [पृ. उ. ५.९.१.] इत्यादि..
श्रुतेः-वैश्वानरः सन् प्राणिनां माणवतां देहं आश्रितः प्रविष्टः प्राणा-
पानसमायुक्तः प्राणापानाभ्यां समायुक्तः संयुक्तः पचामि परित करोमि
अनं अशन चतुर्विधं चतुष्प्रकार-भोज्यं, मध्यं, शोप्यं, लेह्य च । “ मौका
वैवानरः अग्नि, अमेः भोज्यं असं सोमः, तदेतत् उमयं अतीपोमा सर्यम्"
इति पश्यतः अमदोपलेपः न भवति ॥ ४॥
सर्वस्य चाहं हदि संनिविणे मत्तःस्मृतिनिमपोहनं च ।
वेदैश्च सधैरहमेव घेद्यो येदान्तवेदविदेव चाहम् ।। १५ ॥
सर्वस्य इति ॥ सर्वस्य च प्राणिजातस्य अहं आएमा सन् हदि
हुदो संनिविएः । अतः मत्तः आत्मनः सर्वमाणिनां स्मृतिः ज्ञानं सद-
पोहनं च ; येषां यथा पुण्यकर्मिणां पुण्यकानुरोधेन ज्ञानस्मृती भवतः,
तथा पापकर्मिणां पापकर्मानुरूपेण स्मृतिज्ञानयोः अपोहनं च अपापनं अप-
गमनं घ । घेदैश्च सर्वः अहमेव परमात्मा घेद्यः पेदितव्यः । वेदान्तकम्
वेदान्तार्थसम्प्रदायकृत् दृस्पर्थ , वेदविन् वेदार्थयित् एव च अहम् ॥१५॥
भगवत. ईश्वरस्य नारायणारयस्य विभूतिसंक्षेप उक्त. विशिष्टोपाधिकृतः
'यदादित्यगतं तेजः' [१५.१२] इत्यादिना । भय अधुना तस्यैव क्षरा-
भरोपाधिप्रविमक्तनया निरपाधिकस्य केवरस्य तरव-(स्वरूप)निर्दिधारयि-
पया उसरे श्लोकाः आरम्यन्ते । तत्र सर्वमेव अतीतानागताध्यापार्यजातं
त्रिधा राशीकृश्य आह-
द्वाविमौ पुरुषा लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
धरः सर्वाणि भूतानि फूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६ ॥

·“२३० समाप्यभगवद्गीता [अ. १५ श्लो. १५ द्वाविमौ इति ॥ द्वौ इमौ पृथप्राशीकृती पुरुषौ इति उच्यते लोके संसारे--सरश्च क्षरतीति क्षरः विनाशी इति एको राशिः; अपरपुल: अक्षरः तद्विपरीतः, भगवतः मायाशक्तिः, क्षरारयस्थ पुरपस्य उत्पत्तिा अनेकसंसारिजन्तुकामार्मादिमस्काराश्रयः, भक्षरः पुरपः उच्यते । की तो पुरपी इति? माह स्वयमेव भगवान् क्षरः सर्वाणि भूतानि, समस्तं विकारजातं इत्यर्थः । कूटस्थः कूटः राशिः राशिरिव स्थितः। अथवा-कूटः माया, वचना, जिह्मता, कुटिलता इति पर्यायाः । अनेकमायावचनादिप्रकारेण स्थितः कूटस्था, संसारमीजानन्त्यात् न क्षरनि इति अक्षर उच्यते ॥१६॥ आम्यां क्षराक्षराभ्यां अन्यः विलक्षणः क्षराक्षरोपाधिद्वयदोषेण अस्पृष्टः 'नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वमायः- ' उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकत्रयमाविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १७ ॥ उत्तमः इति ॥ उत्तमा उत्कृष्टतमः पुरुषस्तु अन्यः अत्यन्तविलक्षणः आभ्यां परमात्मा इति (-परमश्च अमी देहाविद्याकृतात्मभ्यः, आत्मा च सर्वभूताना प्रत्यकेतनः, इत्यतः परमारमा इति-उदाहतः उक्तः घेदान्तेषु । स एवं विशिष्यते--यः लोकत्रयं भूर्भुवःस्वरारयं स्वकीयया चैतन्यवल- समया आविश्य प्रविश्य विभर्ति स्वरूपसद्भावमात्रेण विभर्ति धारयत्ति, अव्ययः न अस्य श्ययः विद्यते इति अव्ययः-क:?--ईश्वरः सर्वशः नारायणास्यः ईशनशीलः ॥१७॥ यथाच्याख्यातस्य ईश्वरस्य “पुरपोत्तमः" इत्येतत् नाम प्रसिद्धम् । "तस्य नामनिर्वचनप्रमिड्या अर्थक्त्वं नाम्ना दर्शयन् "निरतिशयः अहं ईश्वरः" इति आत्मानं दर्शयति भगवान् - यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १८ ॥ यस्मात् इति ॥ यस्मात् क्षरं अतीतः अहं मंसारमायावृक्ष अश्वस्थाल्यं अतिक्रान्तः अहं अक्षरादपि संसारमायावृक्षपीजभूतादपि व उत्तमः उत्कृष्टतमः अम्चतमो वा, अतः ताम्यां क्षराक्षराम्यां उत्तमस्थात्, अस्मि भवामि लोके वेदे च प्रथितः प्रख्यातः । पुरुषोत्तमः इत्येवं मां (मन्न) पनाः विदुः । कवयः काव्यादिषु च इदं नाम निवानन्ति पुरुषोत्तम १ ·अ. १५ श्लो. २.] पुरुषोत्तमयोगः २३१ इत्यनेनाभिधानेनाभिगृणन्ति ।। १८ ॥ अथ इदानी यथानिरम आत्मानं यो वेद, तस्य इदं फलं उच्यते-- यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १९ ॥ यः इति ॥ यः मां ईश्वरं यथोक्तविशेषणं एवं यथोक्तेन प्रकारेण पसंमूदःसंमोहवर्जितः सन् जानाति "अयं अहं अस्मि" इति पुरुषोत्तम, सर्ववित्-सर्यास्मना सर्व वेतीति सर्वज्ञः-(सर्वभूतस्थ) भजति मां सर्वभावेन सर्वात्म (चित्त-) तया हे भारत ॥ १९॥ अस्मिन् अध्याये भगवत्तत्वज्ञानं मोक्षफलं उक्रया अथ इदानी तर स्तौति- इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद्रुद्ध्या बुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ २० ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहनणं संहितायां वैय्यासियां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ग्रहाविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुरुषोत्तम- योगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः॥ इति इति ।। इति एतत् गुह्यतमं गोप्यनमं, अत्यन्तरहस्य इत्येतत् । कितन् ?-शास्त्रम् । यद्यपि गीतास्यं समस्तं "शास्वं" उच्यते ; तथापि अयमेव भध्यायः इह "शास्त्रं" इति उच्यते स्तुत्यर्थ, प्रकरणात् । सोहि गीताशास्त्रायः अस्मिन् अध्याये समासेन उक्तः । न केवलं गीताशास्त्रार्थ एव, किन्तु सर्वश्च वेदार्थः इह परिसमाप्तः । 'यस्तं येद स वेदवित् ' [१५...] 'वेदैश्च सर्वैरहमेय वेद्यः [१५.१५.] इति च उक्तम् । इदं उक्तं कथित मया है अनघ! अपाप!। एतत् वाग्नं यथादर्शितार्थ धुम्या बुद्धिमान स्थात् भवेत्-न अन्यथा--कृतकृत्यश्च भारत! कृतं कृत्यं कर्तव्यं येन मः कनकल्यः । विशिष्टमन्मप्रसूतेग ब्राह्मणेन यत् कर्तव्यं नत् सर्व भगवसरये विदित कृतं भवेत् इत्यर्थः । न च अन्यया कर्तव्यं परिसमाप्यते पस्यचित् इत्यभिप्रायः । 'सर्व कर्मापिलं पार्थ! माने परिसमाप्यते' [४.३३.] इतिष उक्तम् । पुतलि जन्मसामनयं (साफल्यं) ग्राह्मणस्य विशेषतः । प्राप्यताकृतकृत्यो हि द्विता भवति नान्यथा ॥ [मनुस्मृ.१२.१३.]

·समाप्यमगवद्गीता [अ. १५.२० इति च मानवं वचनम् । यतः एतत् परमातावं मतः नुनपान मसि, मा कृतार्यः स्वं मारत! इति ॥ २० ॥ इति श्रीमस्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमच्छंकरभगवतः कृती धीमद्भगवद्गीताभाष्ये पुरुपो. तमयोगो नाम पचदशोऽध्यायः ॥ १५॥ षोडशोऽध्यायः . [ दैवासुरसंपद्विभागयोगः] देवी भासुर राक्षसी च इति प्राणिनां प्रकृतयः नवमे अध्याये सूचिताः।। तासां विस्तरेण प्रदर्शनाय 'मयं सत्त्वसंशुद्धिः' इत्यादिः अध्यायः मारभ्यते । तन संसारमोक्षाय दैवी प्रकृतिः, निबन्धाय भामुग राक्षसी क इति देव्याः भादानाय प्रदर्शन क्रियते, इतरयोः परिवर्जनाय च । श्रीभगवानुवाच- अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्शनयोगव्यवस्थिनिः। दानं दमश्च यशश्च स्वाध्यायस्तप आघम् ॥ १॥ अभयं इति । अभयं भभीरता । सत्त्वसंशुद्धिः सवस्म अन्त:- करणस्य संशुद्धिः संन्यवहारेपु परपजनामायाऽनृतादिपस्विजनं, शुद्धसत्व- भावेन व्यवहारः इत्यर्थः । शानयोगव्यवस्थितिः-शान शाखतः भाचा- यंतश्च पारमादिपदार्थानां अवगमः, अवगताना इन्द्रियाँधुपसंहारेण एकाम- तया स्वारमसंवेद्यतापादनं योगः, वयोः ज्ञानयोगयोः म्यवस्थितिः व्यवस्थानं शशिष्टता । एपा प्रधाना दैवी सारिखको सम्पत् । यत्र येषां अधिकृतानां पा प्रकृतिः सम्भवति, सारिवकी सा उच्यते । दानं यशाशक्ति मंविभागः अनादीनाम् । दमश्च बाझकरणानो उपशमः- अन्तःकरणस्य उपशमं शान्ति वक्ष्यति (१६.२-३), यशश्च भौतः अग्निहोनादिः, स्मार्तश्च देव- ·म. १६ श्लो. ४] देवासुरसंपद्विभागयोगः २३३ यज्ञादिः, स्वाध्यायः ऋग्यदाद्यध्ययनं अदृष्टार्थम् । तपः वक्ष्यमाणं शारी- रादि आर्जवं अनुरवं सर्वदा ॥1॥ आहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेप्पलोलुप्त्वं मार्दयं हारचापलम् ॥२॥ अहिंसा इति ॥ अहिंसा हिंसनं प्राणिनां पीडावर्जनम् । सत्यं मप्रियानृतवर्जितं यथाभूतार्थवचनम् । अक्रोधः परैः आक्रुष्टस्य अभि- विस्य वा प्राप्तस्य क्रोधस्य उपशमनम् । त्यागः संन्यासः-पूर्व दग्नम्य उक्तस्यात् । शान्तिः अन्तःकरणस्य उपरामः । अपैशुनं अ- पिशुनता; परस्मै पररन्ध्रप्रकटीकरण पैशुनं, तदभावः. अपैशुनम् । दया हपा भूतेषु दुःखितेषु । अलोलुप्त्वं इन्द्रियाणां विषयसनिधी आयक्रिया। मार्दवं मृदुता अमौर्यम् । ही लजा। अचापलं असति प्रयोजने वा- पाणिपादादीनां अव्यापारयितृत्वम् ॥ २ ॥ तेजा क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता। भवन्ति सम्पदं देवीमभिजातस्य भारत ॥ ३ ॥ तेजः इति ॥ तेजः प्रागल्भ्यं, न स्वग्गता दीप्तिः । क्षमा आक्रुष्ट- स्य ताद्वितस्य वा अन्तर्षिक्रियाऽनुत्पत्ति:-उत्पमायां विक्रियायां उपशमनं अकोधः इति अयोचाम । इरयं क्षमायाः अक्रोधस्य च विशेषः । धृतिः देहेन्द्रियेषु अवसादं प्राप्तेषु तस्य प्रतिषेधकः अन्तःकरणवृत्तिविशेषः, येन उसम्भितानि करणानि देहश्र न भवसीदन्ति । शौचं द्विविध, मृगलनं वाय, आभ्यन्तरं च मनोयुद्धयोः नमल्य मायारागादिकानुप्याभावः; एवं द्विविधं शौचम् । भद्रोहः परजिघांसाऽमायः अहिंसनम् । नातिमानिना मत्पर्य मानः भतिमानः, सः यस्य वियते मः अतिमानो, तनावः अति- मानिता, सदभायः नातिमानिता-आत्मनः पूज्यताऽतिशयभायनाऽभाव इलार्थः । भवन्ति मभयादीनि एतदन्तानि सम्पदं भभिजातस्य-क- विशिष्ट संपदम् ? देवी, देवानां या संम्पत् तां भभिलक्ष्य जातस्य देव- विभूम्यहम्य भाविकल्याणस्य इत्यर्थः, हे भारत ! ॥३॥ अप इदानी आमुरी सम्पत् उच्यते- ·२३२ समायभगवद्गीता [.. १५ को. २० इति च मानवं वचनम् । यतः एतत् परमार्थतत्वं मत्तः श्रुतवान् मसि, मतः कृतार्यः वं भारत! इति ॥२०॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यगोविंदमगदरपूज्यपादशिष्य. श्रीमच्छंकरमगषतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाप्पे पुरषो. तमयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ षोडशोऽध्यायः [दैवासुरसंपद्विभागयोगः] दैवी आसुरी रामसी च इति प्राणिनां प्रकृतयः नवमे अध्याये सूचिताः। तासां विस्तरेण प्रदर्शनाय 'अभयं सत्त्वसंशुद्धिः' इत्यादिः अध्यायः 'भारभ्यते। तब संसारमोक्षाय देवी प्रकृतिः, निबन्धाय भासुरी राक्षसी. इति देव्याः आदानाय प्रदर्शन क्रियते, इतरयोः परिवर्जनाय च।। श्रीमगवानुवाच- अभयं सत्वसंशुद्धिर्भानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यशय स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ ३॥ अभयं इति ॥ अभयं अभीरता । सत्त्वसंशुद्धिः सत्वस्य अन्स:- करणस्य संशुद्धिः संव्यवहारेषु परवञ्चनामायाऽनृतादिपरिवर्जनं, शुद्धसत- भावेन व्यवहारः इत्यर्थः । शानयोगव्यवस्थितिः-ज्ञान शास्त्रतः भाचा- यतश्च भारमादिपदार्यानो अवगमः, अवगताना इन्द्रियाधुपसंहारेण एकान- तथा स्वात्मसंवैधतापादनं योगः, तयोः ज्ञानयोगयोः व्यवस्थितिः व्यवस्था तनिष्टता । एपा प्रधाना दैवी सारिवकी सम्पत् । यत्र येषां अधिकृतामा पा प्रकृतिः सम्भवति, सात्विकी सा उच्यते । दानं यथाशक्ति संविभागः अबादीनाम् । दमश्च वासकरणानां उपशम:--अन्तःकरणस्य उपशर्म शान्ति वक्ष्यति (१६.२-३), यशश्च औतः अग्निहोनादि', सातत्र देव- ·म. १६ श्लो. ४ दैवासुरसंपद्विभागयोगः २३३ पादित, स्वाध्यायः ऋग्वेदाध्ययनं अदृष्टार्थम् । तपः पक्ष्यमाणं शारी- रादि बार्जवं ऋजुत्वं सर्वदा ॥ १ ॥ किष--- आहिंसा सत्यमझोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं वीरचापलम् ॥२॥ अहिंसा इति । अहिंसा हिंसनं माणिनां पादावर्जनम् । सत्यं अप्रियानृतवर्जितं यथाभूतार्थवचनम् । अफ्रोधः परः आक्रुष्टस्य अभि- विस्य या प्रातस्य शोधस्य उपशमनम् । त्यागः संन्यासः--पूर्व दानस्य उक्तत्वात् । शान्तिः अन्तःकरणस्य उपशमः । अपैशुनं भ. पिशुनता; पास पररन्ध्रप्रकटोकरणं पैशुनं, तदभावः, अपैशुनम् । दया कृपा भूतेषु दुःवितेपु । अलोलुप्त्वं इन्द्रियाणां विषयसंनिधी भावकिया। मार्दयं मृदुता अफ्रीर्यम् । होलजा। अचापलं असति प्रयोजने या. पाणिपादादीनां अव्यापारयितृत्वम् ॥ २ ॥ तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता। भवन्ति सम्पदं देवीमभिजातस्य भारत ॥३॥ तेजः इति ॥ तेजः मागल्भ्यं, न स्वगता दीप्तिः। क्षमा आक्रुष्टः स्य नादितस्य या अन्तक्रियाऽनुत्पतिः-उत्पभायां विफियायां उपशमनं अक्रोधः इनि अयोचाम । इत्थं क्षमायाः अक्रोधस्य च विशेषः । धृतिः देहेन्द्रियेषु अवसादं प्राप्तेषु तस्य प्रतिषेधकः अन्तःकरणवृत्तिविशेषः, येन उत्तम्भितानि करणानि देहश्र न भवसीदन्ति । शीत्रं द्विविध, मृमलकृतं बाय, आभ्यन्तरं च मनोबुद्धयोः नमस्य मायारागादेकानुप्याभावः, पुर्य द्विविधं शौचम् । भद्रोहः परजिघांसाऽभावः अहिंसनम् । नातिमानिता मत्पर्य मानः भतिमानः, सः यस्य विद्यते सः अतिमानी, तमावः अति- मानिता, तदभावः नातिमानिता-आत्मनः पूज्यताऽतिशयभावनाऽभाव इत्यर्थः । भवन्ति भमयादीनि एतदन्तानि सम्पदं भभिजातस्य-किं. 'विशिष्ट संपदम् ? देवी, देवानां या संम्पत् तां अभिलक्ष्य जातस्य देव- विभूत्यहस्य भाविकल्याणस्य इत्यर्थः, हे भारत !॥३॥ अथ इदानी आमुरी सम्पत् उच्यते-- ૨૨ ·सभाप्यभगवहीता [अ. १६ श्री. दम्भो दोऽतिमानश्च ग्रोधः पारध्यमेव च। अमानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासरीम् ॥ ४॥ दम्भः इति ।। दम्भाधर्मप्रतित्वम् । दपः विद्याधनम्बजनादिनिमिसः उन्मेकः । अतिमानः पूर्वोक्त । शोधश्थ, पारुप्यमेव च परपवचन-- यथा काणं " भुष्मान् ", विरूपं " रूपधान्", हीनाभिजन "उत्तमा- भिजन."-इत्यादि । अनानं च अविधेशानं कर्तव्याकर्तव्यादिविषय- मिथ्याप्रत्ययः । अभिजातस्य पार्थ!-कि अभिज्ञातनि ? आह- संपदं आसुरी अपुराणां सम्पत् आसुरी नो अभिजातस्य इत्यर्थः ॥ ४॥ अनयोः सम्पदो कार्य उच्यते- देवी सम्पद्विमोक्षाय नियन्धायासुगमता। मा शवः सम्पट देवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥५॥ देवी इति ॥ देवी सम्बत् या, साविमोक्षाय संसारयन्धनान् । नियन्धाय नियतः यन्धः निवन्धः तदर्थ आसुरी सम्पम् मता अमि- प्रेना । नया राक्षसी । तत्र एवं उक्त सति अर्जुनस्य अन्तर्गतं भावं “किं अहं आमुरीसम्पधुतः? किं वा देवीसम्पधुक्तः ?" इत्येवं आरोधनारूप भालक्ष्य आह भगवान्-मा शुचः शोकं मा कापीः, सम्पदं देवी अभि- आतः असि अभिलक्ष्म जातोऽसि, भाविकल्याण: वं अति इत्यम, हे पाण्डव !॥५॥ द्वौ भूतसगा लोकेऽस्मिन् देव आसुर एव च । देवो विस्तरशः प्रोक्त आमुरं पार्थ मे शृणु ॥ ६ ॥ द्वौ इति ॥ द्वौ द्विमशयाको भूतसौँ भूतानां मनुष्याणां सगौ पृष्टो भूतसौ-सृन्यते इतिमी, भूतान्येव सृन्यमानानि दैवासुरमम्पययुक्तानि इति द्वौ भूतसगी इति उत्पते, 'दया ह वै प्राजापत्या देवाश्रासुराश्र' [उ.१.३.१.] इति श्रुतेः-लोक अस्मिन्, ससारे इस्यभः; मषां द्वविध्योपपत्ते । कौ तौ भूतपगी इति? उच्यते-प्रकृतावेव देवः आसरः एव च । उक्तयोरेघ पुन अनुवादप्रयोजनं आह-दैवः मनमर्ग. 'अभयं सत्यसंगुद्धिः' [१६... इम्यादिना विस्तरशः विस्तारप्रका: प्रोक्तः। कथित , न तु भासुरः विस्तरशः हाते। अतः तत्परिवर्जनाथ भासुरं पार्थ! मे गम वचनात् उच्चमानं विस्तरशः शृणु अवधारय ॥ ६॥ .

·२. १६ श्लो. १०] देवासुरसंपद्विभागयोगः
आ अध्यायपरिसमाप्तः आसुरी सम्पत् प्रागिविशेषणस्वेग अदृश्यने,
व्याकरणेन च शपयने तस्याः परिवर्जन गर्नुमिनि-
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न घिदुरामुराः।
न शीचं नापि चाचारोन सत्य तेपु विद्यते ॥ ७॥
प्रवृत्ति पनि ॥ प्रवृत्तिं च प्रयतन, यस्मिन् पुरपार्थसाधनं स्नग्यै
नि, ता, निवृत्तिं च एतद्विपरीता, यम्मात् अनर्धहतोः निवर्तितव्य सा
नेवृतः तां च, जनाः थामुराः न विदुः न जानन्ति । न ठेवलं प्री-
मृती एव ते न विदुः-- शोचं नापि च आवारः न सत्यं नेपु
विद्यते-अनौचा, अनाचाराः,मायाविन , अन्तवाटिनो हि आसुराः ॥ ७ ॥
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहेनुरुम् ॥ ८ ॥
असन्यं इति ॥ असत्यं यथा वयं अनृतमायाः नधा इदं जगत मर्य
अमत्यं, अप्रतिष्ठं च-न अस्य धर्माधों प्रतिष्टा, अतः अप्रतिष्ठं च-इति
आसुराः जनाः जगत् आहुः अनीश्वरम्-न च धर्माधर्ममव्यपेक्षक.
भस्य शासिता ईश्वरः विद्यते इति भतः अनीश्वरं जगत् आहु. । किंय--
अपरस्परसम्भूतं कामप्रयुक्तयोः स्त्रीपुरुपयोः अन्योन्यासंधौगात् जगत् मर्य
सम्भूतम् । कि अन्यत् कामहतुकं-कामहेतुरेव कामहनुगम् ; f.. अन्यन्
ऑगस कारणं न किञ्चिन् अष्ट धर्माधर्मादि कारणान्तरं विद्यते जगतः।
"बाम एव प्राणिनां कारणं " इति लोकायतिकदृष्टिः इयम् ॥ ८॥
पतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पयुद्धयः।
प्रभवन्त्युप्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ ९ ॥
एनां इति ॥ एतादृष्टि थवष्टभ्य आश्रित्य नष्टात्मानः नष्टस्वभावाः
विभटपरलोकमाना अल्पबुद्धयः विषयविषया अल्पच बुद्धिः येषां ते अल्प-
बुद्धयः प्रभवन्ति उद्भवन्ति उप्रफर्माणः वरफर्माणः हिंसात्मकाः । क्षयाय
जगनः-'प्रभवन्ति' इति सम्बन्धः जगतः यहिताः, शत्रवः इत्यर्थः ॥९॥
काममाश्रित्य दुप्पूरं दम्ममाननदान्विताः।
मोहालीत्याऽस्दाहार प्रवर्तन्तेऽशुचिताः ॥ १० ॥

·सभाष्यभगवद्गीता [अ. १६ झो... कामं इति ॥ कामं इच्छाविशेष आश्रित्य अवष्टभ्य दुप्पूरं अशक्य- पूरणं दम्भमानमदान्विताः दम्भश्च मानश्च मदश्च दम्भमानमदाः सेः अन्विताः दम्भमानमदान्विताः मोहात् अविवेकतः गृहीत्वा उपादाय असदाहान् अशुभनिश्चयान् प्रवर्तन्ते लोके यशुचिवताः अशुचीनि प्रतानि येषां ते भगुचियताः ॥१०॥ किच- चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः। कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ ११ ॥ चिन्तां इति ॥ चिन्तां अपरिमेयांच, न परिनातुं शक्यते यस्थाः चिन्तायाः इयता, सा अपरिमेया, तो अपरिमेयां प्रलयान्तां मरणान्ता उपाश्रिताः, सदा चिन्तापराः इत्यर्थः । कामोपभोगपरमाः, काम्यन्ते इति कामाः विषयाः शन्दादयः, तदुपभोगपरमाः 'अयमेव परमः पुरुषार्थों यः कामोपभोगः' इत्येवं निश्चितात्मानः, एतावत् इति निश्चिताः ॥१॥ आशापाशशतैर्वद्धाः कामक्रोधपरायणाः । ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसंचयान् ॥ १२॥ आशापाश इति ॥ आशापाशशतः आशा एव पाशाः तनः -आशापाशशतः बद्धाः नियन्त्रिताः सन्तः सर्वतः आकृष्यमाणाः, कामक्रोध- परायणाः कामक्रोधो पर अयनं आभयः येषां ते कामक्रोधपरायणाः, ईहन्ते चेष्टन्ते कामभोगार्थ कामभोगप्रयोजनाय न धर्मार्थ अन्यायेन परस्वाप- हरणादिना इत्यर्थः-किं! अर्थसञ्चयान अर्थप्रचयान् ॥ १२ ॥ इशश्च तेषां भभिप्रायः-- इदमद्य मया लम्धमिदं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तादपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १३ ॥ इदं इति ॥ इदं द्रव्य अद्य इदानी मया लग्धम् । इदं च अन्यत् प्राप्स्ये मनोरथं मनस्तुष्टिकरम् । इदं च अस्ति इदमपि मे भविष्यति आगामिनि संवत्सरे पुनः धनं, तेन अहंधनो विरयातः भविष्यामि इति ॥१३॥ असौ मया हतः शत्रुहनिप्ये चापरानपि । ईश्वगेऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुपी ॥१४॥ असौ मया इति । असौ देवदत्तनामा मया हतः दुर्जयः शत्रुः।

·'. १६ श्लो. १८] देवासुरसंपद्विभागयोगः हनिष्येच अपरान् अन्यान् पराकान् अपि । किं पने फरिष्यन्ति तपस्विनः? पर्वथाऽपि नास्ति मतुल्यः । कथम्?--ईश्वरः अहं, अहं भोगी। सर्व- प्रकारेण च सिद्धः अहं सम्पन्नः पुनः नतृभिः, न केवलं मानुपः, बलवान् सुम्बी च अहमेव ॥ १४॥ आढ्योऽभिजनमानसिकोऽन्योऽस्ति सदृशोमया। यक्ष्ये दास्यामि मोदिप्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥१५॥ आढ्यः इति ॥ आठ्यः धनेन, अभिजनवान् सप्तपुरुपं श्रोत्रियत्वा- दिसम्पन:-तेनापि न मम तुल्यः अस्ति कश्चित् । कःअन्यः अस्ति सदृशः तुल्यः मया? कच-यक्ष्ये यागेनापि अन्यान् अभिभविष्यामि, दास्यामि नटादिग्यः, मोदिप्ये हपं च अतिशयं प्राप्स्यामि, इति एवं प्रशानवि- मोहिताः अज्ञानेन विमोहिताः विविधं अविवेकभायं आपनाः ॥ १५ ॥ अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः। प्रसक्ताः कामभोगेपु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ १६ ॥ अनेक इति ॥ अनेकचित्तविभ्रान्ताः उक्तमकारः अनेक चित्तः विविधं भ्रान्ताः अनेकचिनविभ्रान्ताः ; मोहजालसमावृताः मोहः अवि- वेकः अज्ञानं, तदेव जालमिय आवरणात्मकत्वात् , तेन समावृताः । प्रसक्ताः कामभोगेपु नत्रैव निपपणाः सन्तः तेन उपचितकल्मपाः पतन्ति नरके भशुचौ पैतरण्यादौ ॥ १६ ॥ आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्चिताः। यजन्ते नामयोस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ १७ ॥ आत्म इति ॥ आत्मसम्भाविताः सर्वगुणविशिष्टतया आत्मनव सम्भाविताः आत्मसम्भारिताः, न साधुभिः । लब्धाः अप्रणतात्मानः । धनमानमदान्विताः धनानिमित्तः मानः मदन, ताभ्यां धनमानमदाभ्यां अन्विताः । यजन्त नामयोः नाममात्रैः यज्ञः ते दम्भेन धर्मध्वतितया भविधिपूर्वकं विधिविहिताङ्गतिकर्तव्यतारहितम् ॥ १७ ॥ अहङ्कारं वलं दपं काम क्रोधं च संश्रिताः। मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १८ ॥ अहंकारं इति ॥ अहसारं अहङ्करणं अहकारः-विद्यमानैः अविद्य- मानश्च गुणैः भारमान अध्यारोपित विशिष्टमात्मानं "अहं" इति मन्यते ·२३८ सभाप्यभगीता [ १६ ला १८ स अहद्वार अविद्यारय कष्टनम , मचंदापाणा मूर मवानर्थप्रवृसीना च, तम् । तथा यर पराभिभवनिमित कामगगान्वितम् । दर्प-दो नाम यस उद्भवे धर्म अतिप्रामवाति स अय अन्न करणाश्रय दोपविशर । काम स्यानिविषयम् । मोघ अनिष्ट विषयम्-नान् अन्याश्च महतो दोपान् सथिता । किच-ते मा इश्वर आमपग्देहेषु पदे परहेप च तन बुद्धिकर्ममाक्षिभूत नां प्रद्विषन्त , महामनातिवान व प्रहप त कुधन्न अभ्यस्या सन्मागरथाना गुणपु अपहनाना ॥ ८ ॥ तानह द्विपत ऋरान ससारेपु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीपेय यानिषु ॥ १९ ॥ तानह हो ॥ तान् अह मन्मागप्रतिपक्षभूनान् साधुदापिण द्विषतः च मा ऋरान समारेषु ण्व अनकनरकमसारमागपु नगधमान् अधर्म दोपवयात क्षिपामि प्रक्षिपामि अजम्न सन्तत भान् अशुभकर्म कारिण आसुरीपेव फरफर्मप्रायासु व्याघ्रासंहादि योनिपु-'क्षिपामि' इत्यनन सम्बन्ध ॥१९॥ आसुरी योनिमापना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्येव कौन्तेय ततो यान्यधमा गतिम् ॥२०॥ आसुरा इति ॥ आसुरी योनि आपना प्रतिपन्ना मूढा अवि घेकिन जन्मनि जन्मनि प्रतिवन्म तमोरहुराराम्बव योनिपु नायमाना अधा गच्छन मूढा मा इश्वर अप्राप्य अनामाद्य एच, हे कोन्तेय' तत स्मादपि यान्ति यधमा गति निकृष्टतमा गतिम् । 'मा अ प्राप्येव जनि-माता का चदपि आशका अस्ति, अत -भाच्टमाधुमाग प्राप्त अप्राप्य इयर्थ ॥ ५० ॥ सर्वस्या अमुया मम्पद मथप अ५ उच्यते, यास्मन् त्रिविध सव आमुर्गमपनर अनन्तोऽपि अनभवति । य परिहारण परिहतश्च भवति, यत् मूर सर्वस्य अनथस्य, नत् एनत् उच्यते- निविध नरफस्सेद द्वार नाशनमा मन । काम प्रोधस्तथा लोमस्तस्मादेनजय त्यजेत् ॥ २१॥ विविध इति । त्रिविध विप्रसार नरस्य प्राप्ता द्वार नाशन आत्मन , यन् द्वार प्रविशनव नश्यति आमा, स्मैचित् पुस्पार्धाय ·क. १६ श्लो. २४] दैवासुरसंपद्विभागयोगः कोस्यो न भवति इत्येतत् उच्यते 'द्वारं नाशनमात्मनः' इति । कि तस् ?--कामः क्रोधः तथा लोभः। तस्मात् एतत् वयं त्यजेत् । यतः एतत् द्वारं नाशनं आत्मनः, तस्मात् कामादिसयं एतत् सजेत् ॥२१॥ स्यागस्तुतिरियम्- पतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोदारस्त्रिभिनंरः। आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥२२॥ एतैः इति ॥ एतैः चिमुक्तः कौन्तेय ! तमोदारैः तमसः नरकस्य दुःखमोहारमकस्य द्वाराणि कामादयः नः एतैः निभिः विमुक्तः नरः आ चरति अनुनिएति-कि ?-आत्मनः श्रेयः। यत्प्रतिबद्धः पूर्व न आचचार, तेदपगमात् आचरति । ततः नदाचरणात् याति पगं गति, मोक्षमपि इति ॥ २२ ॥ सर्वस्य एतस्य आसुरीसंपत्परिवर्जनस्य धेयआचरणस्य च शास्त्र कारणम् । शास्त्रमाणात् उभयं शश्यं कर्नु, न अन्यथा । अतः- यः शास्त्रविधिमुन्सृज्य वर्तते कामकारतः। न स सिद्धिमवाप्नोति न सुसं न परां गतिम् ॥ २३ ॥ यः इति ॥ यः शास्त्रविधि शास्त्रं वेदः तस्य विधि कर्तव्याकर्तव्य- शानकारणं विधिप्रतिषेधाश्यं उत्सृज्य न्यक्त्या वर्तते कामकारतः काम- भयुक्तः सन् , न सः सिद्धिं पुरुषार्थयोग्यतो अचामोति,न अपि अस्मिन् लोके सुखं, न अपि परां प्रकृष्टो गति स्वर्ग मोक्षं वा ॥ २३ ॥ तस्माच्छास्त्रं प्रमाण ते कार्याकार्यव्यवस्थिती। शात्या शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ २४ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहनयां संहितायां धैय्यासिफ्या भीप्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपत्सु ग्रामविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे देवासुरसंपडिभाग- योगो नाम पोडशोऽध्यायः॥ तस्मात् इति ॥ तस्मात् शारत्रं प्रमाणं ज्ञानसाधनं ते तव कार्याकार्यव्यवस्थितौ कर्तव्याकर्तम्यव्ययस्थायाम् । अनः शात्या पुन्हा शास्त्राविधानोन विधिः विधान, शारत्रमेव विधानं शास्त्रविधानं, ·सभाप्यभगवीता [भ. १६.२४ "कुर्यात् । न कुर्यात् ।। इत्येवलक्षणं, तेन उनं स्वकर्म यत् तत् कर्नु इह अहसि-इह ' इति कधिकारभूमिप्रदर्शनार्थ इति ॥ २४ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यगोविंदभगवपूज्यपादशिष्य- । श्रीमच्छंकरभगवनः कृती श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये देवासुर- संपद्विभागयोगी नाम पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ सप्तदशोऽध्यायः . [श्रद्धात्रयविभागयोगः] तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते' इति भगवद्वाक्यात् लभमभजः अर्जुनः उवाच- अर्जुन उवाच- ये शास्त्रविधिमुन्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः । तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्वमाहो रजस्तमः ॥ ९॥ ये इति ॥ ये केचित् अविशेषिताः शास्त्रविधि शास्त्रविधानं श्रुति. स्मृतिशास्त्रचोदनो उत्सज्य परित्यज्य यजन्ते देवादीन् पूजयन्ति श्रद्धया अन्विताः श्रद्धया आस्तिस्य या भन्विनाः स्युनाः सन्न.-श्रुतिलक्षणं स्मृतिलक्षणं वा कचित् शास्त्रविधि अपश्यन्त वृद्धव्यवहारदर्शनादेव प्रधानतया ये देवादीन् पूजयन्ति ते इह 'ये शालविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः' इत्येवं गृह्यन्ते । ये पुनः कंचिद् शारिधि उपलभमाना एव तं उत्सृज्य भयथाविधि देवादीन् पूजयन्ति ते इह "ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते" इति न परिगृशन्ते । कमाव-प्रदया भन्दितत्वविशेषणात् । देवादिपूजाविधिपरं किंचित् शास्त्रं पश्यन्त एव तत् उत्सृज्य अधधानतया तद्विहितायां देवादिपूनायां श्रद्धया भन्विताः मवर्तन्ते । इति न शश्यं कल्लायितुं यस्मात् , तस्मात् पूर्वोक्ता एव "ये शास्त्रविधि

·१७ श्लो, श्रद्धानयविभागयोगः
२४१
मुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः' इसन गृह्यन्ते । तेषां एवभूनाना
निष्ठा तु अयस्थान का कृष्ण सरनं आदो रजातमः, कि सरप
निष्टा अवस्यान, आहोम्बित् रज , अथवा तम इति? । एतत् उत्त' भवति-
था तेपा देवादिविपया पूजा, सादि सारिधी आहोस्वित् राजसी,
तामसी इति ॥१॥
सामान्यविपय प्रश्नान अविभज्य प्रतिवचन अर्हतीति श्रीभगवान् उवाच-
श्रीभगवानुवाच-
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्विको राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥२॥
निविधा इति । विविधा ग्रिप्रकाराभवति श्रद्धा-यस्या निष्टाया
त्य पद्धसि-देहिनां शरीरिणा सा स्वभावजा-जन्मान्तरमनधादि-
सस्वार मरणारे अभिन्यतः "सभाव" उच्यते, ततो जाता स्वभारजा।
सात्विकी सनित्ता देवपूजादिविषया । राजसी रजोनिवृत्ता यक्षरक्ष -
पुत्रादिरिषया 1 तामसी तमोनिवृत्ता मेनपिशाचादिपूजादिविषया । एय
निविधा तां उध्यमाना श्रद्धा शृणु अवधारय ॥ २ ॥
मा इयं विविधा भवति-
मत्त्वानुरूपा सम्य श्रद्धा भरनि भारत ।
थदामयोऽयं पुरुषो यो यन्सूदः म पय स ॥३॥
सत्वानुरूपा इति ॥ सत्यानुरूपा विशिष्टसस्कारोपेतान्त करणानु-
रूपा सर्वम्य प्राणिजातस्य श्रद्धा भवति भारत! । यदि एवं तत किं
स्थादिति ? उच्यते-थरामयः श्रद्धाप्राय अयं पुरुप. समारी जीप ।
कथ?-य. यच्छ्रद्धः, या श्रद्धा यस्य जीवस्य स यच्छूद स एय
सध्दानुरूप एव सः जीन ॥३॥
ततश्र कार्येण लिन देवादिनिया मचादिनिया अनुमैया इत्याह-
यजन्ते सात्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः।
प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जना. ॥४॥
यजन्ते इति ॥ यजन्ते पूजयन्ति सारितकाः सत्यनिष्टा देवान् ,
यक्षरक्षांसि गजसाः, प्रेतान् भूतगणांश्च सप्तमातृकादीच अन्ये
यजन्ते तामसाः जनाः ॥४॥

·२४२ सभाप्यभगवद्गीता [अ १७ श्ली ५ एव कार्यतो निर्णीता सरवादिनिष्टा शास्त्रविध्युत्सर्गे । तत्र कश्रिदेव सहसेपु देवपूजादिपर सम्वनिष्टो भवति, बाहुरयेन तु रजोनिष्ठा तमो. निष्टाश्चैव प्राणिनो भवन्ति । कथम्?- अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः। दम्भाहकारसयुक्ताः कामरागवलान्विताः ॥॥ अशास्त्र इति ॥ अशास्त्रविहितं न शास्त्रविहितं घोरं पीटाकर प्राणिना आत्मनश्च तपः तप्यन्ते नियन्ति ये जना. ते घ दम्भाहकार सयुक्ता , दम्भश्च अहङ्कारश्च दम्भाहकारी, ताभ्या सयुक्ता दम्भाहद्वार- सयुता , कामरागवलान्विताः कामश्च रागश्च कामरागी, तन्कृत यल काम. रागयर, तेन अन्विता , कामरागवरान्विता , कामरागवरवा भन्विता ॥५॥ फर्शयन्त शरीरस्थं भूतप्राममचेतसः। मां चैवान्त शरीरस्थं तान् विद्यासुरनिश्चयान् ॥६॥ कर्शयन्त. इति ॥ कर्शयन्तः कृशीकुर्वन्त शरीरस्थं भूतग्राम करणममुदाय अचेतस. अविवेकिन मां चैव तत्कर्मबुद्धिसाक्षिभून अन्त:- शरीरस्थं नारायण र्शयन्त -मदनुशासनाचरणमेव मल्कर्शन-तान विद्धि आसुरनिश्चयान् , भामुरो निश्चयो येपा ते आमुरनिश्चया नान् परिहरणार्थ विद्धि इति उपदेश ॥ ६ ॥ आहाराणा च रस्यस्निग्धादिवर्गग्रयरूपेण भिधाना अथाश्म सात्विक राजसतामसपुरपप्रियरवप्रदर्शन इह क्रियते-रस्यस्निग्धादिपु आहारविरोपेषु भारमन प्रात्यतिरेशेण लिङ्गेन मात्विकरय राजमस्व तामसव च बुवा रज. स्तमोहिङ्गाना आहाराणा परिवर्जनाय सत्वलिङ्गाना च उपादानार्थम् । तथा यज्ञादीमामपि सस्वादिगुणभेदेन निविधवप्रतिपादन इह "रानसतामसान् बुवाकय नु नाम परित्यजेन् , सात्त्विकाने अनुतिष्टेन्" इत्येवमर्थम् । आह- आहारम्न्यपि सर्वस्य विविधो भवति मियः । यज्ञस्तपस्तथा दान तेषां भेदमिमं शृणु ॥ ७ ॥ आहारः इति । आहारस्न्यपि सर्वस्य भौस्तु प्रागिन विविधो भाति प्रिय. इष्ट , तथा यज्ञ , नया तप , तथा दानम् । तेषां आहा- राना भेदं इमं वक्ष्यमाण गृणु ॥ ७॥ ,

·म. १७ श्लो, १२] श्रद्धाभयविभागयोगः
२४३
आयुःसत्त्वपलारोग्यमुखप्रीतिषियर्धनाः ।
रस्थाः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या साहारा सारिवानियाः॥८॥
आयुः इति ॥ आयुश्च या च बलं च आरोग्यं च सुखं च प्रीतिय
भायुःयस्वालारोग्यसुस्वप्रीतय: तासां आयुःसत्वादीनां विवर्धनाः आयु-
स्सत्वबलारोग्यमुग्वग्रीतिविवर्धनाः, ने व रस्याः रसोपेताः स्निग्धाः
अहवन्तः, स्थिराः चिरकालस्थायिनः वेहे, हृद्याः हृदयावया. आहाराः
मात्त्विकाप्रियाः सायिकस्य इष्टाः ॥ ८ ॥
कवललवणात्युप्णतीक्ष्णमपिदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःपशोकामयप्रदाः ॥९॥
कटु इति ॥ कट्वाललवणात्युप्णतीक्ष्णरूक्षाविदाहिनः इत्यय
अतिशब्दः कट्वादिषु सर्वत्र योग्यः, ' अतिकटुः ', ' अतितक्षिणः' इत्येवं--
कक्ष भालश्च लवणच अन्युष्णश्च भीक्ष्णश्च रुक्षश्च विदाही च ते थाहाराः
राजसस्य इष्टाः, दुःखशीकामयपदाः दुःसं च शोके आमयं च
प्रयरहन्तीति दुःपयोकामयपदाः ॥ ९॥
यातयामं गतरसं पूति पर्युपितं च यत् ।
उच्छिएमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १०॥
यातयाम इति ॥ यातयाम मन्दप, निर्वीर्यस्य गतरसादन
उक्तत्वात् । गतरसं रसवियुक्तम् , पूति दुर्गन्धि, पर्युषितं च पकं सत्
राज्यन्तरिनं च यत् , उच्छिष्टमपि मुक्तशिष्टं उदिछष्ट, अमेध्यं अपनाह,
भोजनं इंदृशं तामसप्रियम् ॥ १० ॥
अथ इटानी यज्ञः विविध उच्यते-
अफलाकाङ्गिभिर्यको विधिदृष्टो य इज्यते ।
यथ्यमेवेति मनः समाधाय स सात्वियाः ॥ ११ ॥
अफल इति ॥ अफलाकातिभिः अफलार्थिभिः यशः विधि-
दृष्टः साम्रचोदनादृष्टो यः यज्ञः इत्यने निर्वते यएब्यमेवोति यज्ञस्वरूप-
निर्वर्ननमय कार्य इति मनः समाधाय. "न अनेन पुरुषाथों मम कर्तव्यः''
हरयेचं निश्चिन्य, सः सात्त्विका यनः उच्यते ॥ ११ ॥
अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यमं विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥

·सभाप्यभगवद्गीता [. १७ श्लो. १२ अभिसंधाय इति ॥ अभिसन्धाय तु रहिश्य फलं दम्भार्थ- मपि चैव यत् इज्यते भरतश्रेष्ठ ! तं यमं विद्धि राजसम् ॥ १२॥ विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १३ ॥ विधिहीनं इति ॥ विधिहीनं यथाचोदितविपरीतं, असृष्टान्नं ब्राह्मणेभ्यो न सृष्टं न दत्तं अग्नं यस्मिन् यः सः अमृष्टानः; तं असृष्टान, मन्वहीन स्वरतो वर्णतो वा वियु मन्त्रहीनम् , अदक्षिणं उक्तदक्षिणा रहितं, श्रद्धाविरहितं यशं तामसं परिचक्षते तमोनितं कथ- अय इदानी तपः ग्रिविधं उध्यते- देवद्विजगुरुप्रासपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १४ ॥ देव इति ॥ देवाश्च द्विजाच गुरवश्च प्राज्ञाश्च देवद्विजगुस्मानाः, तेषां पूजनं देवद्विजगुरप्राशपूजनं, शोचं, आर्जवं ऋजुन्य, ब्रह्मचर्य अहिंसा घशरीरनिवभारीरं शरीरप्रधानः सवरेव-कार्यकरणः कर्ता- दिभिः साध्यं शारीरं तपः उच्यते-'पञ्चेने तम्य हतयः' [१८.१५] इनि हि वक्ष्यति ।। १४॥ अनुढेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाइमयं तप उच्यते ॥ १५ ॥ अनुद्वेग इति ॥ अनुद्वेगकरं प्राणिनां अदुःपकरं वाक्यं सत्यं मियहितं च यत्-प्रियहिते दृष्टादृष्टाथ । अनुदेगकरत्वादिभिः धर्मः वाक्यं विशेष्यते । विशेषणधर्मसमुच्चयाः चशब्दः। परमन्यायनार्थ प्रयुनस्य वाक्यस्य सन्यप्रियहितानुद्वेगारन्यानो अन्यतमेन द्वाभ्यां विभिवा हीनता स्यादि, न तन् वाड्मयं तपः। तथा सत्यवाक्यस्य इतरेपा अन्य- तमेन द्वाभ्यां विभिर्वा विहीनतायो न वाङ्मयतपस्वम् । नया प्रियवाक्य- स्यापि इतरेषां अन्यतमन द्वाभ्यां त्रिभिर्वा विहीनस्य न वाङ्मपतपास्यम् । तथा हितवाक्यस्यापि इनरेगं अन्यतमेन द्वाम्यां बिभिवों विहीनस्य न चाइमयतपस्वम् । किं पुनः तत् तपः ?-यन् मयं वा अनुढेगर प्रियं हितं च तत् तपः वाड्मयं, यथा “शान्ती भव वास !, स्वाध्याय योग ·अ. १७ श्लो. १९] थद्धात्रयविभागयोगः अनुतिष्ठ, तथा ते श्रेयो भविष्यति" इति । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव' ययाविधि चारमयं तपः उच्यते ॥ १५॥ मनःप्रसादः सौम्यत्यं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंगुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १६ ॥ मनः इति ।। मन प्रसादः मनसः प्रशान्तिः, मस्तापादनं मसादः । सौम्यत्यं यत् सौमनस्पं आहुः मुसादिप्रसादादिकार्योोया अन्तःकरण. स्य वृत्तिः । मौन-वानियमोऽपि मन.संयमपूर्वको भवति इति कार्यण कारण उच्यते मनःसंममी मौनमिति । आत्मविनिग्रहा- मनोनिरोधः सवंत सामान्यरूपः आरमविनिप्रदः, वाग्यिपयस्य मनमः मंथमः मान, इति विशेषः । भावसंशुद्धिः परः व्यवहारकाले अमायाविरवं भाष. मंशुदिः । इत्येतत् तपः मानसं उच्यते ॥ १६ ॥ पयोफ कायिकं वाचिक मानसं च तपः तप्तं नरः पश्यादिगुणभेदेन कथं सिविध भवतीति ? उच्यते-- श्रद्धया परया ततं तपत्तत्रिविध नरैः। अफलाकाशिमिर्यक्तः सात्त्विक परिचक्षते ॥ १७ ॥ श्रड्या इति ।। श्रद्धया आस्तिस्यबुद्धशा परया प्रकृष्टया तप्त अनुष्टितं तपः तत् प्रकृतं विविधं सिप्रकार व्यधिष्टान नरैः अनुष्टातृभिः अफला. कातिभिः फलाकाङ्क्षारहितः युक्तैः समाहितः यत् ईदशं तपः तत् सात्त्विकं सम्बनिवृत्तं परिचक्षते कथयन्ति शिष्टाः ॥ १७ ॥ सत्कारमानपूजायें तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोके राजसं चलमधुवम् ॥१८॥ सरकार इति ॥ सरकारः साधुकारः "साधुः अयं तपस्वी माझणः" इषेपमध, मानो माननं प्रत्युत्थानामिवादनादिः तदर्थ, पूजा पादप्रक्षालना- पनाशयितृत्वादि सदयं च तपः सत्कारमानपूजार्थे, दम्भन चैव यत् क्रियते तपः तत् इह प्रोक्तं कथितं राजसं चलं कादाचित्कफलस्वेन अध्वम् ॥ १८॥ मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थ वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १९ ॥ मूह होते ॥ मूबमाण अधिवेशनिश्चयेन आत्मन पीडया यत्

·२४६
सभाष्यभगवद्गीता [अ. १७ श्लो. ९
क्रियते तपः परस्य उत्सादनार्य चिनाशार्थ या तत् तामसं तपः
उदाहृतम् ॥ १९॥
इदानी दानवैविध्य उच्यते-
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥२०॥
दातव्यं इति ॥ दातव्यमिति एर मन' कृत्वा यत् दानं दीयते
अनुपरारिणे प्रत्युपत्रारासमर्थाय, समर्थायापि निरपेक्ष दीयते, देशे पुण्ये
कुरुक्षवादी, काले सान्त्यादी, पात्रे च पडगावद्वेदपारगे इत्यादी, तत्
दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥
यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य या पुनः।
दीयते च पहिष्टं तहान राजसं स्मृतम् ॥२१॥
यत्तु इति ।। यत्तु दान प्रत्युपकारार्थ, काले तु अय मा प्रत्युपकारे-
प्यतात्येवमध, फलं चा, अस्य दानस्य मे भविष्यति अदृष्ट इनि, तत् उद्दिश्य
पुनः दीयते च परिलिएं पदच्युत, तत् दानं राजसं स्मृतम् ॥२१॥
अदेशकाले यदानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
भसत्कृतमयशात तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२॥
अदेश इति ॥ अदेशकाले प्रदेशे अपुण्यदेवो मरेच्छाशुच्यादिमकोणे,
अकाले पुण्यहेनुग्वेन अप्रत्याते मक्रान्त्यादिविशेषरहिते, अपात्रेभ्यश्च मर्च-
नस्करादिभ्य , देशादिसपत्ता वा असत्कृतं प्रियवचनपादप्रक्षारनपूजादिरहित
अवशातं पाप्रपरिभययुत च यत् दान, तत् तामसं उदाहृतम् ॥२२॥
यशदानतप प्रभृतीना माद्गुण्यकरणाय अयं उपदेश उच्यते-
ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणविविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यप्राश्च विहिताः पुरा ॥२३॥
ॐ इति ॥ ॐ नत् मन् इति एव निर्देशः निदिश्यते अनेनेति
निदश निविधोनामनिर्देशो ब्रह्मणःस्मृतःचिन्तित वेदान्नेषु माविधिः ।
मक्षिणाः तेन निर्देशन त्रिविधन घेदाश्च यनाश्व पिहिताः निर्मिताः
पुग पूर्व-इति निशस्तुन्यर्थ उच्यते ॥ २३ ॥
तस्मादोमित्युदात्य यशदानतपःक्रियाः ।
प्रपतन्तं विधानोक्ता सतत घलयादिनाम् ॥ २४ ॥

·2. 10 श्लो. २८] श्रद्धात्रयविभागयोगः तस्मात् इति । तस्मात् 'ॐ' इति उदाहत्य उच्चार्य यशदान- नपानियाः यज्ञादिस्वरूपाः कियाः प्रयतन्ते विधानोक्ताः शाम्रचोदिताः मनतं सर्वदा ब्रह्मवादिनां ग्रझवदनशीलानाम् ।। २१ ।। तदित्यनभिसन्धाय फलं यशतपःक्रियाः । दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकातिभिः ॥२५॥ तत् इति ।। 'तत्' इति अनभिसन्धाय-'तत्' इति महाभिधानं उचार्य, अनभिमन्धाय प यज्ञादिकर्मणः फलं, यशतपःक्रियाः यज्ञश्यिाश्च तर क्रियाश्च यातपःक्रियाः दानमियाश्च विविधाः क्षेत्रहिरण्यप्रदानादि- रमणाः क्रियन्ते निर्वस्यन्ते मोक्षकादिभिः मोक्षाधिभिः मुमुक्षुभिः॥२५॥ *तच्छन्दयोः विनियोगः उत्तः। अथ इदानी सच्छब्दस्य विनियोगः कध्यते-- सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सञ्छब्दः पार्थ युज्यते ॥ २६ ॥ सद्भाये इति ॥ सद्भावे असतः सदावे, यथा अविद्यमानस्य पुनस्य जन्मनि, तथा साधुभावे च असदृत्तस्य अमाधोः सदृनता साधुभावः तस्मिन् साधुभावे च 'सत्' इत्येतत् अभिधानं ब्रह्मणः प्रयुज्यते अभिधीयते। मास्ते कर्मणि विवाहादी च तथा सच्छन्दः पार्थ! युज्यते प्रयुग्यते इत्येतत् ॥ २६ ॥ यो तपास दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते। फर्म धैव तदर्थीयं सदित्यवाभिधीयते ॥२७॥ यज्ञे इति ॥ यशे यज्ञकर्मणि या स्थितिः, तपसि च या स्थितिः, दाने च या स्थितिः, सा 'सत्' इति च उच्यते विद्वनिः । कर्म च एष तदर्थीयं यशदानतपोऽर्थी--अथवा यस्य अभिधानमयं प्रकृतं तदीयं ईश्वरायिं इत्येतन्, 'सत्' इत्येव अभिधीयते ।। तत् पनत् यज्ञदानतपादि कम अपात्विक विगुणमपि श्रद्धापूर्वक अह्मणः अभिधानत्रयप्रपोगेण सगुणं सात्विक संपादितं भवति ॥ २५ ॥ तय च सर्वत्र प्रदाप्रधानतया सर्व संपाद्यते यस्मात्, तस्मात अश्रद्धया ठुतं दत्तं तपस्तप्तं शतं च यत् । अगदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ २८॥ .

·२४८ सभाप्यभगवद्गीता [अ.10 लो. २८ इति श्रीमहाभारते शतसाहनयां संहितायां वैग्यासियां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतास्पनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ अश्रद्धया इति ॥अश्रद्धयाहुतं हवनं कृतं, अप्रया दत्तं ब्राह्मणेभ्यः, अश्रद्धया तपः तप्तं अनुष्टितं, तथा भदौष कृतंचयत् स्तुतिनमस्कारादि, तत् सर्व 'असत् ' इति उच्यते-मप्याप्तिसाधनमार्गपाह्यस्वाद-पार्थ! न च तत् बहुलायासमपि प्रेत्य फलाय, नोऽपि इहाय, साधुभिः निन्दित- स्वात् इति ॥२८॥ इति श्रीमरपरमहंसपरिवाजकाचार्यगोविंदभगवत्पूज्यपादशिप्य- श्रीमग्छंकरभगवतः कृती श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये प्रदायय- विभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ अष्टादशोऽध्यायः (मोक्षसंन्यासयोगः) सर्वस्यैव गोताशास्त्रस्य भर्थः भसिन् भध्याये उपसंहरा सर्वत्र वेदार्थों धक्तम्यः इत्येवमर्थः भयं भध्यायः आरम्पते। सर्वेषु हि अतीतेषु अभ्यायेषु उक्तः अर्थः मस्मिन् भध्याये अवगम्यते । भर्जुनस्तु मन्यासत्याग- शब्दार्थपोरेव विशेषभुन्सुः उवाच- अर्जुन उवाच- संन्यासस्य महाबाहो तत्यमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हाकेश पृथक् केशिनिदन ॥१॥ संन्यासस्य इति ॥ संन्यासस्य-संन्यासशब्दार्थस्य इत्यतत्-- हे महाबाहो! तत्त्वं तस्य भावः तस्य, याथारम्यमित्येतत् , इच्छामि ·म. १८ श्लो. ३] मोक्षसंन्यासयोगः २४९ दितुं ज्ञानु स्यागस्य च त्यागशब्दास्यत्येतत् , हपोफेश! पृथक इतरेतरविभागतः, फेशिनिपदन ! केशिनामा यच्छा कश्चित् असूरः, व निपादितवान् भगवान वासुदेवः, लेन तामा सम्बोध्यते अर्जुनेन ॥१॥ संन्यामत्यागशब्दौ त तत्र निर्दिष्टी, न निलुठिताथी, पूर्वेषु अध्याये- । अतः अजुनाय पृष्टवने तन्निर्णयाय भगवान् उवाच- श्रीभगवानुवाच-. काम्यानां कर्मणां न्याम संन्यासं कवयो विदुः। सर्यकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥२॥ काम्यानां इति । काम्यानां अश्वमेधादर्दानां कर्मणां न्यास परि- साग संन्यास मंन्यापशब्दार्थ, अनुष्टेयत्वेन प्राप्तस्य अनुष्टान, फचयः पण्डिताः केचित वितुः पिजानन्ति । नित्यनैमित्तिकानां अनुष्टीयमानानां मकर्मणां आत्मसम्यन्धितया प्राप्तस्य फलस्य परित्यागः सर्वकर्मफल- त्यागः तं फययन्ति त्यागं श्यागशब्दार्थ विचक्षणाः पण्डिताः । यदि काम्यकर्मपरित्यागः फलपरित्यागो या भयः वक्तव्यः, सर्वथा परित्या- माग्नं संन्यामरागान्दयोः एकः अर्थः स्यात्, न पटपटाव्दाविय भारयन्तर- मूदायों ॥ ननु नित्यनैमित्तिकानां कर्मणां फसमेव नास्ति इति भातु: । फयं रिपते तेषां फलन्यागः, यथा कन्यायाः पुरत्यागः । नेप दीपा, निरयानामपि कर्मणां भगवता फलयावस्य इष्टरयात् । पक्ष्यति दि भगवान् 'अनिष्टमिष्ट मिश्रं च [१८.१२] इनि, न तु संन्यासिना' १८.१२) इति च । मंन्यामिनामेव हि केवलं कर्मफला- सम्बन्धं दर्शयन् असंन्यामिनां नित्यकर्मफरप्राप्ति 'मयत्यत्यागिनां प्रेन्य' {१८.१२] इति दर्शयति ॥ २॥ त्याज्यं दोपवादित्येके फर्म प्रारमनीषिणः । यादानतपाकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥३॥ त्याज्यं इति ॥ त्याज्यं स्याध्य दोपयत् दीपः अस्य अग्नीनि दोषयन्-कितन् ?-कर्म, यन्हेगुरवार समेत भगा दोषः यथा रागादिः सपने, तथा स्याज्यं इनि पके कर्म मानुः मनीषिणः पण्डिताः साहयादिष्ट माश्रिताः, अधिना कीनामपि इति । नय यादान- :

·२५० सभाष्यभगवद्गीता [.१८लो, ३ तपाकर्म न त्याज्यं इति च अपरे। कर्मिणः एव अधिकताः, तान् अपेक्ष्य पते विकल्पाः, नतु ज्ञाननिष्ठान व्युत्थायिनः संन्यासिनः अपेक्ष्य । 'ज्ञानयोगेन सां- ख्यानां निष्ठा मया पुरा प्रोक्ता' [३.३] इति कर्माधिकारात् अपोद्धताः ये, न तान प्रति चिन्ता ॥ ननु 'फर्मयोगेन योगिनां' [३.३] इति अधिकृताः पूर्व विभक्त निष्टाः अपि इह सर्वशास्त्रार्थोपसंहारप्रकरणे यथा विचार्यन्ते, तथा सांख्या अपि ज्ञाननिष्टाः विधार्यन्तां इति । ग, वेषां मोहदु.सनिमितरवागानुपपत्तेः । न कायक्लेशनिमितं दुःख साङ्ख्याः भात्मनि पश्यन्ति, इत्यादीनां क्षेत्रधर्मत्वेनेय दर्मितत्वात् । अतः ते न कायक्लेशदुःखभयान् कर्म परित्यजन्ति । नापि ते कर्माणि आत्मनि पश्यन्ति, पेन नियतं कर्म मोहात् परिपजेयुः । गुणानां कर्म 'नैव किंचिम् करोमि' [५.८] इति हि ते संन्यस्यन्ति । 'सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य' [५.१३] इत्यादिभिः तश्वविदः संन्यासमकारः उक्तः । तस्मात् ये अन्ये अधिहताः कर्मणि अनास्मविदः, ये च मोहनिमितः त्यागः सम्भवति कायक्लेशभयाघ, ते एव साममाः त्यागिनः राजसाश्व इति निन्द्यन्ते, कर्मिणां मनारमशानां कर्मफलरयागस्तुत्यर्थः 'सारम्भपरित्यागी'... मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमति' [१२.१६-११) इति गुणामीतलक्षणे च परमार्थसंन्यासिनः विशेषितत्वात् । वक्ष्यति च 'निष्ठा शानस्य या परा' [१८.५०] इति । तस्मात् शाननिष्टाः संन्यासिनः न इह विवक्षिताः । कर्मफलत्यागः एवं सात्त्विकत्वेन गुणेन तामसत्वाद्यपेक्षया संन्यास: उच्यते, न मुख्यः सर्वकर्म- संन्यासः॥ सर्वकर्मम यामामम्भवे च 'न हि देहभृता' [vc.1] इति हेतु वचनात् मुख्य एव इति चेत्- न, हेनुवचनस्य स्तुत्यर्थरवात् । यथा 'त्यागाच्छान्तिरनन्तरं [१२.१२] इति कर्मफलत्यागस्नुतिरेव, यथोक्तानेकपक्षानुष्टानाशक्तिमन्त अर्जुनं अई शति विधानात् , तथा इदमपि 'न हि देहभृता शक्य' Ire.11] इति कर्मफलत्यागस्नुस्य न 'सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्त . . ..

·, १८ सो ३] मोक्षसन्यामयोग २५१ नव कुर्वन कारयनास्ते' [५ १३] इत्यस्य पक्षस्य अपवाद केनचित् पयितु साम्य । तस्मान् फर्मणि अधिकृतार प्रत्येय एष मन्यास याग विकल्प । ये तु परमाधदशिन साझया , तेपा नाननिष्टायाभव सराम मन्यामरक्षगाया अधिकार , न अन्यग्न इति न ते विकत्साहा । तथ उप- पादित अस्माभि 'वेदाविनाशिन' २२.] इन्यस्मिन् प्रदशे, तताया १॥३॥ नय एतेषु विरल्पभेदेपु- निश्चय शृणु मे तन त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरपव्यान विविध सप्रकीर्तित ॥ ४॥ निश्चय इति ॥ निश्चय गृणु अपधारय मे मम वचनान् नत्र त्यागे थागपन्यासरिकरपे यथादाशत भग्नसत्तम भरताना माधुतम' स्यागो हिन्यागमन्यासादाच्यो हि य अथ म ण्यात अभिरय आह 'त्यागो हि' इति-पुरुपयन निविध विप्रकार ताममादिप्रकार मप्रकीर्तित शाखा सम्या कथित । यस्मात् ताममादिभेदन प्रयाग म यामश दयाच्य अयं अधिशास्य कर्मिण अनारमज्ञस्य विविध सम्भवति, न परमायदशिन , इत्ययमर्थ टुमान तस्मात् अन नाव न अन्य वा समय । तस्मात् निधय परमाथशास्त्रार्थविषय भयवसाय एश्वर म मत्त शृण॥४॥ क पुन असीसीधय ? इति आह-- यादानतप कर्म न त्याज्य कार्यमेव तत् । यशो दान तपथेर पायनानि मनीषिणाम् ॥५॥ यम इति ॥ यव दान तप इत्येतत् प्रिविध धर्म न त्याज्य न यकस्य, कार्य करणाय पा नत् । कस्मात् ? यज्ञ दान तपश्चैव पापनानि विशुद्धियराणि मनीषिणा फलानभिसन्धाना इगेतत् ॥ ५ ॥ पतान्यपि तु कर्माणि मन त्यक्त्वा फलानि च । फर्तव्यानीति में पार्थ निश्चित मतमुत्तमम् ॥ ६ ॥ पतान्यपि इनि ॥ एतान्यपि तु कर्माणि यज्ञदानतपासि पावनानि उमानि सङ्गआसाप्त तत्यान्यापलानि च तेषा परित्यज्य कर्तव्यनि मन अष्टपानि इति में मानधन गत मम् ॥

·-
.
n
,
२७२
सभाप्यभगवद्गीता [भ १८ श्लो
'निश्चय शृणु मे तव' [५] इति प्रतिज्ञाय, पावनत्व च हेतु
उक्त्या, एतान्यपि कर्माणि कर्तव्यानि' इत्येतत् 'निश्चित मतमुत्तम'
इति प्रतिज्ञानाधोपसहार एव, न अपूर्वार्थ वचन 'एतान्यपि' इनि, प्रकृत
सबिष्टाध चोपपत्ते । सासगस्य फराधिन अन्धहेतव एतान्यपि कर्माणि
मुमुक्षो कर्तव्यानि इति अपिश दस्थ अर्थ । न तु अन्यानि कमांणि अपेक्ष्य
एतान्यपि' इति उच्यते ॥
अन्ये तु वर्णयन्तिनि याना कर्मणा फराभावात् 'सङ्ग त्यक्त्वा
फलानि च' इति न उपपद्यते । अत 'एतान्यपि' इति यानि
काम्यानि कागि नित्यम्य अन्यानि, एतानि अपि तव्यानि,
यसदानतपामि नित्याने इति ॥
तत् अमत् , नित्यानामपि कर्मणा इह फलवत्वस्य उपपादितत्वात्
यो दान तपश्चैव पावनानि' इत्यादिना वचनेन ।।
कर्माणि यन्धहेनुस्वागदया निहायो गुमुक्षो कुत पाम्येप प्रसाद
दूरेण धर कर्म' [२४९ ] नि च निन्दितत्य त् ,
कर्मणोऽन्यत्र [३९] इति च कार रमणा बन्धहेतु वस्त्र निश्रित वात्
'धैगुण्ययिपया वेदा' [२४५] विद्या मां सोमपा' [९२०]
क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोर विशन्ति' [९२१] इति च, दूरव्यवहित
स्वाच्च, न काम्पु 'एतान्यपि ' इनि व्यपदेश ।। ६ ।।
तस्मात् अज्ञस्य अधिकृतस्य मुनुक्षी --
नियतस्य तु सन्यास. धर्मणो नोपपद्यते।
मोहात्तस्य परित्यागम्तामस परिकीर्तित ॥७॥
यस्य इति ॥ नियतस्य तु नि यस्य सन्यास परित्यार
कर्मण न उपपद्यते, अज्ञस्य पारन वस्य इष्टत्वात् । मोहात् अज्ञान
तस्य नितम परित्याग-निगत च अवश्य कर्तव्य, त्यज्यते ।
इति निमातपिद, अत मोहनिमित्त परित्याग-तामन परिकीर्तित
मोहय म दान ॥७॥
.
--
दुसमित्येव यन्पर्म कायझेशभयात्यजेत् ।
त्या राजग त्याग व त्यागपर रभेत् ॥ ८॥

·स. १८ श्लो. १०]
२५३
मोक्षसंन्यासयोगः
दुःख इति ॥ दुःसं इति एव यत् कर्म कायझेशभयात् शरीर
इ.समयाद त्यजेत् परित्यजेत्। सः कृत्या राजसं रजोनियत्यं त्यागं
व त्यागफलं ज्ञानपूर्वकस्य सर्वकर्मत्यागस्य फलं मोक्षारयं न लभेत
-
नैव समेत ॥८॥
कः पुनः साविकः स्यागः इति ? आह-
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं नियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्या फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९॥
कार्य इति ।। कार्य कर्तव्यं इत्येव यत् कर्म नियतं नित्य क्रियते
नियंते हे अर्जुन ! सई स्वक्त्या फलं च एव । पुतव-नित्यानां
धर्मणां फलवरवे भगवचनं प्रमाण अयोचाम । अथ यायद्यपि फलं न
श्रूयते नित्यस्य कर्मणः, तथाऽपि नित्यं कर्म कृतं आरमसंस्कार प्रत्यवाय-
परिहारं वा फलं करोति स्मनः इति कल्पयत्येव अज्ञः । तत्र तामपि
कल्पनां निवारयति 'फलं त्यक्त्या' इत्यनेन । अतः साधु उक्तं ' सङ्गं
त्यक्त्वा फलं च' इति 1 सः त्यागः नित्यकर्ममु सगफलपरित्यागः
सात्त्विकः सत्वनिवृत्त: मतः अभिमे(म)नः ।
ननु कर्मपरित्याग: विविधः संन्यास इति च प्रकृतः । तत्र तामसो
राजसच उनाः त्यागः । कथं इह सङ्गफलत्याग. तृतीयत्वेन उच्यने ? पथा
यो बाह्मणाः भागताः, तत्र पदविदा दी, क्षत्रियः तृतीयः इति, तद्वत् ॥
नैप दोपः, त्यागसामान्येन स्तुत्यर्थत्वात् । अस्ति हि कर्मसंन्यासस्य
पलाभिसन्धियागस्य च त्यागस्वसामान्यम् । सम राजसतामसत्वेन कर्म-
स्यागनिन्दया कर्मफलाभिसन्धित्यागः सात्विकत्वेन स्त्यतै 'स त्यागः
माविको मतः' इति ॥ ९॥
यस्तु अधिकृतः सङ्गं त्यक्त्वा फलाभिसन्धि च नित्य कर्म करोति, तस्य
फलरागादिना अफलुपीक्रियमाणं अन्त करणं नित्यैश्च कर्मभिः संस्क्रियमाणं
विशुध्यति । तत् विशुद्धं प्रसन्नं भारमाटोरनक्षम भयति । तत्य नित्य-
कमांनुष्टानेन विशुद्धान्तःकरणस्य आत्मज्ञानाभिमुखस्य क्रमेण यथा तनिष्टा
सात् तत् वक्तव्यमिति माह-~-
न द्वेष्टयकुशलं कर्म फुगले नानुपजते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी च्छिन्नसंशयः ॥ १०॥

·सभाष्यभगवद्गीता [अ १८ श्लो १० न द्वेष्टि इति । न द्वेष्टि अकुशलं अशाभन काम्य कर्म, शरीरारम्भ द्वारेण ससारकारण, 'कि भनेन?' इत्येवम् । कुशले शोभने नित्ये कर्मणि "सत्वशुद्धिज्ञानापतितनिष्टाहेवेन माझकारण इद" इत्येव न अनुषजते अनुपङ्ग प्राति र करोति इत्येतत् । क पुन असा त्यागी, पूर्वोक्तन मन परत्यागेन तद्वान् त्यागा, य कर्मणि मग त्यक्त्या तफल च नित्यकर्मानु टायां स त्यागी । कदा पुन अस: अकुशल कर्म न द्वेष्टि, कुशले च म अनुपजते इति? उच्यते-सत्त्वसमाविष्ट. यदा सधेन आरमानाम्मविवेक- विज्ञानहेतुना समाविष्ट सत्याप्त , सयुक्त इत्येतत् । अत एव च मेवावी मेधया आरमझानलक्षगया प्रज्ञया सयुक्त तद्वान् मेधावी । मेधावित्वादेव छिनसशयःनि अविद्याकृत सशय यस्य "भारमस्वरपावस्थामसेव

·अ. 16 श्लो, १३] मोक्षसंन्यासयोगः
२५५
अदेहभृता देहारमभावरहितेन अशेपकर्मसंन्यासः शक्यते कर्तुम् ॥ १५ ॥
किं पुनः तत् प्रयोउन, यत् सर्पकर्मसंन्यासात् स्पादिति उच्यते-
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्यागिनां मेत्य न तु संन्यासिनो कचित् ॥१२॥
अनिष्टं इति ॥ अनिष्टं नरकतिर्यगादिलक्षणं, इष्टं देवादिलक्षणं,
मिर्थ इष्टानिष्टसंयुकं मनुष्यलक्षणं च, ता निषिधं निप्रकारं फर्मणः
धर्माधर्मलक्षणस्य फलं याद्यानेककारकव्यापारनिष्पनं सत् अविद्याकृतं इन्न-
जालमायोपमं महामोहकरं प्रत्यगात्मोपसर्प इय-फल्गुवया लपं श्रदर्शन
गलतीवि फलनिर्वचनं-तत् एतत् एवंलक्षणं फलं भवति अत्यागिनां
अशाना फर्मिणां अपरमार्थसंन्यासिनो प्रेत्य शरीरपात्तात् ऊम्बम् । न तु
संन्यासिनां परमार्थसंन्यासनां परमहंसपरिमाजकानां केवलज्ञाननिष्ठानां
चित् । न हि केवलसम्यग्दर्शननिष्ठर अदिधादिसंसारयाजं न उन्मूलपति
कदाचित् इस्पर्यः । अतः परमार्थदाशनः एव वशेषकर्मसंन्यासित्वं
सम्भवति, अविद्याऽध्यारोपितत्वात् मात्मनि क्रियाकारकफला-
नाम्। न तु अक्षस्य अधिष्ठानादीनि क्रियाकर्तृकारकाणि आत्म-
त्वेन पदयतः अशेषकर्मसंन्यासः सम्भवति ॥१२॥
तदेतत् उत्तरः लोकैः दर्शयति-
पञ्चतानि महाबाहो कारणानि नियोध मे।
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥१३॥
पञ्च इति ॥ पञ्च एतानि वक्ष्यमाणानि हे महायाहो! कार-
णानि निर्वर्तकानि । निबोध में इति उत्तर पेत.समाधानार्थ, वस्तु.
वैपायमदर्शनार्य छ । तानि. ५ कारणानि ज्ञातम्यतया स्तौति सांख्ये,
हातभ्याः पदार्थाः संख्यायन्ले मस्मिन् शास्त्रे तत् साल्यं = वेदान्ता,
कृतान्ते इति तस्यैव विशेषणम्-कृतं इति कर्म उच्यते, तस्य अन्तः
परिसमाप्तिः यत्र सः कृतान्तः, कर्मान्तः इत्येतत् । 'याघानर्थ उद.
पाने' [२.४६ ], 'सर्व फर्माधिलं पार्थ शाने परिसमाप्यते
[४.३३ ] इति आन्मशाने संजाते सर्वकर्मणां निवृत्ति दर्शयति । अनः
तस्मिन् आमशाना साएये कृतान्ते = पेदान्ते प्रोक्तानि कथितानि
सिद्धये निष्पत्ययं सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥

·२५६ सभाप्यभगवद्गीता [म. १८ सो. १४ कानि नानीति उच्यते- अधिष्टानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा देवं चैवान पञ्चमम् ॥१४॥ अधिष्ठानं इति ॥ अधिष्ठान इच्छाद्वैपमुखदुःपक्षानादीनां अभि- व्यक्तिः आश्रयः अधिष्टानं शरीरं, तथा कर्ता उपाधिलक्षणः भोका, फरणं च प्रोग्रादि शब्दाद्युपलब्धये पृथग्विधं नानाप्रकारं तत् द्वादश- सरय, विविधाश्च पृथक्चेष्टाः पायवीयाः प्राणापानाचाः, देवं चैव दैवमेव च अन एतेषु धनुर्पु पञ्चमं पञ्चानां पूरणं आदित्यादि चक्षुराध. नुप्राहकम् ॥१४॥ शरीरवाड्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः। न्याय्यं वा विपरीत चा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥१५॥ शरीर इति ॥ शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म भिभिः एतः प्रार- भते निर्वतयति नरः, न्याय्यं या धम्यं शास्त्रीयं, विपरीतं या अशा. स्त्रीयम् अधम्यं यचापि निमिपितचेष्टितादि जीवनहेतु तदपि पूर्वकृतधर्मा- धर्मयौरव कार्यमिति न्याय्यविपतियोरेव ग्रहणेन गृहीतं, पञ्च एते यथोक्ताः तस्य सर्वस्यैव कर्मणो हेतवः कारणानि ।। ननु एतानि अधिष्टानादीनि मर्वकर्मणां निर्वर्तकानि । कथं उच्यते 'शरीरया:मनोभिः यत् कर्म प्रारभते' इति ? नेप दोष, विधिप्रतिषेधलक्षणं सर्व कर्म शरीरादिप्रयप्रधानं; तद. गतया दर्शनध्रवणादि घ जीवनलक्षणं निधैव राशीकृतं उत्यने शरीरादिभिः आरभ्यते इति । फलकालेऽपि तरप्रधानः साधनः भुज्यते इति पञ्चानामेष हेतु न विरघ्यते इति ॥ १५ ॥ नवं सति कतारमात्मानं केवलं तु यः। पश्यत्यस्तबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥१६॥ तत्र इति । तत्र इति प्रकृतेन सम्बध्यते-एवं सति एवं यथोक्तः पञ्चभिः हेतुभिः निर्वस्य सति कर्मगि । 'तत्रैवं सति' इनि हैगुम्वेन सम्बध्यते । तन पतेषु आरमानन्यत्वेन अविद्यया परिकल्पितः क्रिय. माणस्य कर्मण- • अहमव कर्ता ' इति कर्तारं आत्मानं केवलं शुद्ध तु यः पश्यति भविद्वान्–कस्मात् ?-घेदान्ताचार्योपदेशन्यायः अकृत- ·अ. १८ श्लो. १७] मोक्षसंन्यासयोगः बुद्धित्वात् असंस्कृतबुद्धित्यात्--योऽपि देहादिष्यतिरिकात्मवादी आत्मा- नमेव केवलं कतारं पश्यति, सावपि अकृतबुद्धिः-अतः अकृतबुद्धिरवात् न सः पश्यति आत्मनः तवं कर्मणो वा इत्यर्थः । अतः दुर्मतिः, कुत्सिता विपरीना दुष्टा अजस्रं जननमरणप्रतिपत्तिहेतुभूता मतिः अस्य इति दुर्मतिः । सः पश्यन्नपि न पश्यति, यथा नामरिकः अनकं चन्द्रं, यथा वा अश्रेषु धावरसु चन्द्रं धावन्तं, यथा वा वाहने उपविष्टः अन्येषु धापरसु मात्मानं धावन्तम् ॥ १६ ॥ का पुनः सुमतिः यः सम्यक् पश्यतीति ? उच्यते- यस्य नाहंतो भायो धुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वाऽपि स इमॉल्लोकान हन्ति न निवध्यते ॥१७॥ यस्य इति ॥ यस्य शाखाचार्योपदेशन्यायसंस्कृतात्मनः न भवति अहंशतः "अहं कती" इत्येवंलक्षणः भायः भावना प्रत्ययः-एते एवं पञ्च अधिष्टानादयः अविद्यया आत्मनि कास्पताः सर्वकर्मणां कर्तारः, न अहं, अहं तु तद्वयापाराणां साक्षिभूतः 'अप्राणो ह्यमना: शुभो हाक्षरापरतः परः' मुं. उ. २.१.२] केवल: अविक्रियः इत्येवं पश्यतीनि एतन्युद्धिः अन्तः- करणं यस्य आत्मनः उपाधिभूता न लिप्यते न अनुशयिनी भवति- " इदं अहं अकापं, तेन अहं नरकं गमिष्यामि" इत्येवं यस्य बुद्धिः न लिप्यते-सः मुमतिः, सः पश्यति । हत्या अपि सः इमान लोकान्, सर्वान् इमान् प्राणिनः इत्यर्थः, नहन्ति हननकियों न करोति, न निवध्यते नापि तत्कार्येण अधर्मफरेन सम्बध्यते ।। ननु हत्याऽपि न हन्ति इति विप्रतिपिर्ट उच्यते यद्यपि स्नुनिः? नप दोपः, लौकिकपारमार्थिकदृष्ट्यपेक्षया तदुपपत्तेः । देहा- घारमत्रुया 'हन्ता अहं' इति लौकिकी दृष्टि आश्रित्य 'हत्वाऽपि' इति आह; प्रथादर्शिा पारमार्थिकी दृष्टि आश्रित्य न हन्ति न निवध्यते' इति-एतत् उभयं उपपद्यते एव । ननु अधिष्टानादिभिः संभूय करोत्यैव भारमा, 'कतारमात्मानं केवलं तु ' [१८.१६] इति 'केवल शब्दप्रयोगात् । नेपः दोपः, आरमनः अवित्रियस्वभावत्वे अधिष्टानादिभिः संहत. रवानुपपत्तेः । विकियावतो हि अन्यैः संहननं मम्मयति, संहत्य वा वर्तृत्वं ·। on २५८ सभाष्यभगवद्गीता [भ. १८ श्लो.. स्यात् । न नु अविक्रियस्थ आत्मनः केनचित् संहननं अस्ति इति न संभूय कर्तृत्वं उपपद्यते । अतः केवलम्ब आत्मनः स्वाभाविकमिति केवळशनः अनुवादमात्रम् । अविक्रियत्वं च आत्मनः श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धम् । “अ-- विकार्योऽमुच्यते" [३.१५, "गुणरेव कर्माणि क्रियन्ते" [३.२७ }, 'शरीरस्थोऽपि न करोति' [३.३.] इत्यादि असकृत् उपपादितं गीतास्वेष तावत् । श्रुतिषु च 'ध्यायतीव लेलायतीव' [पृ. उ. ४.३.७] इत्येवमाद्यासु । न्यायतश्व-निरवयवं, अपरतन्त्रं, अविक्रियं आत्मतत्वं इति राजमार्गः । विधियावावाभ्युपगमेऽपि आत्मनः स्वकीयैव विकिया स्वस्य भवितुं अर्हति, न अधिष्टानादीनां कर्माणि मारमकर्तृकाणि स्युः । न द्विपाप कर्म परेण अकृतं आगन्तुं अईति । य अविद्यया गमितं, न तत् नस्य; यथा रजतवं न शुक्तिकायाः; यथा या तलमलिनत्वं बाल: गमितं अविद्ययान आकाशस्य । तभा भधिष्ठामादिविक्रियाऽपि तेषामेव, न भास्मनः। नसार युक्त उक्तम् "अहंकृतरवबुद्धिलेपाभावात् विद्वान् न हन्ति न नियम्यते" इति । 'मायं हन्ति न हन्यते' इति प्रतिज्ञाय 'न जायते' इत्यादिहेतु. वचनेन अविक्रियत्वं भगमनः उवा, 'वेदाविनाशिन' (२.१९,२०,२१] इति विदुषः कर्माधिकारनिवृत्तिं शाखादी संक्षेपतः उक्त्वा, मध्ये प्रसारिता, तत्र तर प्रमा हवा यह उपसंहरति शास्त्रार्थपिण्डीकरणाय “विद्वान् न हन्ति न निषध्यते" इति । एवं घ सति देहभृत्वाभिमानानुपपत्ती अविधाकृताशेपकर्मसंन्यासोप- पत्तेः संन्यासिनो अनिष्टादि विविध कर्मणः फलं (१८.१२) न भवति इति उपप सद्विपर्ययाच इतरेपो भवति इरपेतच अपरिहार्य इति एपः गोता. शास्त्रार्थः उपसंहृतः । स एपः सर्ववेदार्थसारः निपुणमतिभिः पण्डितः विचार्य प्रतिपत्तव्यः इति तत्र तत्र प्रकरणविमागेन दर्शितः अस्माभिः शास्त्रन्यायानु-- सारेण ॥१७॥ अप इदानी कर्मजा प्रवर्तकं उच्यत- शानं शेयं परिझाता विविधा कर्मचोदना । फरणं फर्म कतति विविधः कर्मसंग्रहः ॥१८॥ शानं इति ॥ शानं ज्ञायते अनेन इति सर्वविषयं भविदोपण उच्यते .

·* ॥ो २.] मोक्षसन्यासयोगः तथा श्रेय ज्ञातम्य, रादपि सामान्यनव नवं उच्यते तथा परिमाता माधिलक्षण अविद्याकरिपत मोक्ता--इति पात् अय भविशेषेण सर्व कमां प्रवर्तिका निविद्या विप्राा कर्मचोदना । ज्ञानादीना हि प्रयाणां सनिपान हानीपादानादिप्रयोगन पर्वरारम्भ स्यात् । तत पवाभि मधिष्ठानादिमि भारब्ध पाइमन कायाश्रयमदैन निधा राशीभा यिषु करणादिषु मगृद्यते इत्येतत् उच्यते-चरण रियते अनेन इति पान ोयादि, अन्त य पुयादि, कर्म ईमितवम वर्नु निपया पाप्यमानम्, का करणानां ध्यापारयिता उपाधिलक्षण , इति विविध विप्रार धर्मसंग्रह. सगृह्यते भमिनिति साह , कर्मण गह फर्ममाह कर्म पपु हि प्रियु समवैति, तेन अय विविध कर्मसयह ॥ १८ ॥ भय इदानी क्रियाकारकफलानां सर्वेषी যােশফগান । सापरस्तमो- गुणभेदन विविध भेद बताय इन मारम्पते- भान कर्म च कर्ता च निधय गुणभेदत । मोच्यते गुणसएगाने यथावत्यु तान्यपि ॥ १९ ॥ मानं इति । भान फर्म चकर्म क्रिया, न फारक पारिभाषिक सिनतम कर्म-कर्ता च निर्याक क्रियाणा विधा पर-अवधारण गुणस्पतिरिक्तमान्तराभाया---गुणभेदतः मायादिभेदेन इलय । प्रोच्यते कथ्यते गुणसत्याने कापिले शापि गुणसंख्यानशास्र गुणभोषिपये प्रमाणमेव । परमार्थामकरविपये यधपि विग श्यते, तपाऽपि से हि कापित गुणगीणण्यापारनिरूपणे अभियुषा इति रामानमपि पक्ष्यमाणार्धम्गुष्पर्धन उपादीयते इति न पिरोध । यया- पत् पधा-पाय, यथाशास्तं शृणु तान्यपि सानादीनि सरदनासानि गुग भैरफ्तानि , बापमाणे अथ मन समाधि कर इत्यर्थ ॥१९॥ मानस तु तायत् निविद्याप उच्यते- सर्वभूतेषु येनेक भायमव्ययमीक्षते। भविभक्त विमक्तेपु तज्मान विधि सात्विकम् ॥ २० ॥ सर्वभूतेषु इति ॥ सर्पभून असणादिस्थापराम्पु भूतेषु येन शानेन एक मार पस्तु-भारशद वस्तुगाची, एक आश्मरातु पथं - भव्यय, नयेति स्वाग्मना पत्रमग दा, कम्य इत्यर्प, ईक्षते पश्यति ·२६० समाप्यभगवद्गीता [स. १८ श्लो. २० येन ज्ञानेन, तं च भार्य अविभक्त पतिदेह, विभक्तेषु देहभेदेषु न विभक्तं तत् आत्मवस्तु, व्योमवत् निरन्तरमित्यर्थः, तत् शानं साक्षात सम्यग्दर्शनं अद्वैतात्मविपयं सात्त्विकं विद्धि इति ॥ २० ॥ यानि द्वैतदर्शनानि तानि असम्यग्भूतानि राजसानि तामसानि । इति न साक्षात् संसारोच्छित्तये भवन्ति- पृथक्त्वेन तु यज्शानं नानाभावान् पृथग्विधान् । घेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं चिद्धि राजसम् ॥ २१ ॥ पृथक्त्वेन इति ॥ पृथक्त्वेन तु भेदेन प्रतिशरीरं अन्यम्वेन यत् शानं नानाभावान भिवान् आत्मनः पृथविधान पृथकप्रकारान् भिष- लक्षणान् इत्यर्थः, पेत्ति विज्ञानाति यत् ज्ञानं सर्वेषु भूतेपु-ज्ञानस्थ फर्तृत्वासम्भवात् येन ज्ञानेन वेत्ति इत्यर्थः-तत् शानं विद्धि राजसं रजोगुणनिवृत्तम् ॥ २१॥ यत्तु कृत्स्नयदेकास्मिन् कार्ये सक्तमतुकम् । अतत्वार्थवल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥२२॥ यत्तु इति ।। यत्तु ज्ञानं कृत्स्नवत् समस्तपत् सर्वविषयमिव एक- स्मिन् कार्य देहे यहिची प्रतिमादौ सत्तं " एतावानेन आत्मा ईश्वरो वा, न अतः परं अस्ति" इति, यथा नमक्षप [-श्रम] णकादीनां शरीरान्तर्वर्ती देहपरिमाणो जीवः, ईभरी वा पापाणदावोदिमानम् , इत्य एकस्मिन् कार्ये सक्तं अहेतुकं हेतुवर्जितं नियुनिकं, अतत्त्यार्थयत् अयथाभूतार्थवत् यथाभूनः अर्थः नरवाः, सः अस्य शेयभूतः अस्तीति तरवार्थवत्, न तावार्थ- वत् अतत्त्वार्थवत्-अहैतुक्त्वादेव थल्पंच,अल्पविषयत्वात् अल्पफलस्याद्वा। तस् तामसं उदाहृतम् । तामसानां हि प्राणिनां अधिकिना ईदृशं ज्ञानं श्यते ॥ २२॥ अथ इदानी कर्मण, वैविध्य उच्यते- नियतं महरहितमरागद्वेपतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥२३॥ नियतं इति ॥ नियतं नित्यं सगरहितं आसक्तिवजितं अराग- उपतः कृतं रागनयुफेन द्वेषप्रयुक्तेन च कृतं रागऐपनः कृतं, सद्विपरीत अरागद्वेपतः कृतं, अफलप्रेप्सुना फलं प्रेप्सनीति फलामेप्मुः फलतृष्णः ·, 4. १८ श्लो. २६] मोक्षसंन्यासयोगः २६१ तविपरीतेन अफलपेप्पुना का कृतं कर्म यत् तत् सात्त्विकं उच्यते ॥२३॥ यत्तु कामेमुना कर्म साहद्वारेण चा पुनः। क्रियते बहुलायास तहाजसमुदाहृतम् ॥ २४॥ यत्तु इति ।। यत्तु कामेप्सुना कर्मफलप्रेप्युना इत्यर्थः, कर्म साह. कारण इति न तत्वज्ञानापेक्षया कि तहि ?--लौकिकश्रोत्रियनिहारा- पेक्षया । यो हि परमार्थनिरहद्वार:आत्मवित्, न तस्य कामे सुन्यबहुलाया- सकतत्वप्राप्तिः अस्ति । सायिकस्यापि कर्मपाः अनारमयित् साहारः कर्ता, किमत रानमतामसयोः । लोके अनारमावेदपि प्रवियो निरहझारः उच्यते 'निरहकारः भयं मालगः' इति तस्मात् सदपेक्षयेच 'साहकारेण या इति उक्तम् । पुनःशब्दः पादपूरणार्थः । क्रियते बहुलायासं कर्म (का) महता आयामेन नियंते, तत् कर्म राजसं उदाहृतम् ॥ २४ ॥ अनुवन्धं भयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरपम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ २९॥ अनुबन्धं इति ॥ अनुवन्धं पादापि यत् यस्तु सः अनुबन्धः उच्यते संघ अनुबन्ध, क्षयं यस्मिन् कर्मणि क्रियमाणे शक्तिक्षयः अर्थक्षयो वा स्यात् तं क्षयं, हिंसां प्राणियाधा(-पीडा) च, अनपेक्ष्य च पौरूपं पुरपकारं 'शतोमि इदं कर्म समापयितुं' इत्येवं आत्मसामयम् , इत्येतानि अनुबन्धादीनि अनपेक्ष्य पारपान्तानि मोदात् अधिवेस्तः आरभ्यते कर्म यत् तत् वामसं तमोनिवृत्त उच्यते ॥ २५ ॥ इदानी बसुभेदः उच्यते- मुक्तसङ्गोऽनयादी धृत्युत्साहममन्वितः। सिसियोनिर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥२६॥ मुक्त इति ॥ मुक्तसङ्गः मुक्तः परित्यकः सः येन पः मुक्तताः, अनचादी न अहंवदनशीलः, घृत्युत्साहसमन्वितः तिः धारण, दरमाहः उद्यमः, ताभ्यां समन्विता संयुक्त प्ररपुरसाहसमन्वितः सिद्धय- सिद्धयोः क्रियमाणस्य कर्मणः परसिद्धी प्रसिद्धी मिळासिद्ध नि. विकारपल शाराप्रमाणेन प्रयुनान फलरागादिना या सनिर्विकारः उच्यते । एवम्भूताः कता क.सासाविक उच्यते ·सभाष्यभगवद्गीता [ १८ श्लो. २० रागी फर्मफलपेप्सुईयो हिंसात्मकोऽशुचिः। हर्पशोकान्वित. कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥२७॥ रागी इति ॥ रागी राग अस्य अस्तीति रागा, कर्मफलप्रेप्मुः मपराधी इत्यर्थ , लुन्धः परद्रव्येषु सजातनृष्ण , तीर्थादी म्वद्रव्या- परित्यागो वा, हिंसात्मक परपीडाररस्वभाव , अगुदिः याह्याभ्यन्तर- शौचतित , हर्पशोकान्वित इष्टप्राप्ती हर्ष, अनिष्टप्राप्ती इष्टवियोगे च शोक, ताभ्या हपंशोकाभ्यां अन्वित सयुत्त , तस्यैव च कर्मण सम्पत्ति- विपत्तिभ्या हपंशोरी स्याता, ताभ्या सयुनो य कर्ता स राजस: परिकीर्तितः॥२७॥ अयुक्तः प्राकृत स्तब्ध शटो नैशतिकोऽलस । विपादी दीर्घसूत्री च पर्ता तामस उच्यते ॥२८॥ अयुक्त हात ॥ अयुसः न युक्त असमाहित , प्राकृतः अत्यन्ता सस्टन्युद्धि यारमम , स्तन्धः दण्डवत् न नमति कस्मैचित् , शठः मायावी शक्तिगृहनकारी, नैतिकः परविभेदनपर (परवृत्तिच्छेदनपर), अलस अप्रवृत्तिशीर कर्तव्येप्वपि, विपादी विषादवान् सर्वदा अवमन्न- स्वभाव , दीर्घसूभी च कर्तव्यानां दापंप्रसारण , सर्वदा मन्दम्वभाव , यत् अप वो पा कर्तव्य तत् मासेनापि न करोति , यश्न एवम्भूत स का तामस: उच्यते ॥२८॥ युद्धभदं घृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु। प्रोच्यमानमशेपेण पृथक्त्वेन धनजय ॥२९॥ घुद्धभेदं इति ॥ युद्धेः भेद धृतेश्चैव भेद गुणतः सत्यादिगुणत. विविध शृणु-इति सूमोपन्यास । प्रोच्यमानं कथ्यमान अशेषेण निरवशेषतः यथावत् पृथक्त्वेन विवेकत धनंजय-दिग्विजये मानुष देव च प्रभूत धनं नितवान्, तेन असा धनजय अर्जुन ॥ २९ ॥ प्रात्तं च नित्त च कार्याकार्ये भयाभये । बन्ध मोक्षच या वेत्ति युद्धिः सा पार्थसात्त्विको॥३०॥ प्रवृत्तिं च इति ॥ प्रवृत्तिं च प्रवृत्ति प्रवर्तन बन्धहेतु कर्ममार्ग: शाखारहितविषय , निवृत्तिं च निवृत्ति मोक्षहेनु सन्याममार्ग-न्ध- मोक्षसमानवाश्यत्यात् प्रवृत्तिनिवृत्ती फर्मसन्यासमागों इति . .

·२६४ सभाष्यभगवद्गीता [म. १८ श्लो. ३४ पया इति ॥ यया तु धर्मकामार्थान् धर्मश्च काम अर्थश्च धर्म- कामार्थाः तान् धर्मकामार्थान् धृत्या यया धारयते मनसि नित्यमेव कर्तव्यरूपान् अवधारयति हे अर्जुन ! प्रसन्न यस्य यन्य धर्मादः धारण- प्रसङ्गः तेन तेन प्रसान फलाकाही च भवति यः पुरुषः, तस्य धृतिः या सा पार्थ! राजसी ॥३४॥ यया स्वप्नं भयं शोफ विपादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥३५॥ यया इति ॥ यया स्वमे, निद्रा, भयं, प्राम, शोक, विपाद [अवमादं विष्णनां, मई विषयसेवां आरमनः धागन्यमानः मत्त इव गदं एव च मनमि नियमय कन्यरूपतया कुन् न चिमुश्चति धारय- रयेव दुर्मेधाः मुस्मितमेधाः पुरुषः यः, नस्य धृतिः पा सा पार्थ ! तामसी (मना] ॥ ३५॥ गुगुणभेटेन क्रियाणां कारकाणां च निविधी भेदः उमः । अथ इदानी फलस्य सुखस्य निविधी भेदः उच्यते- सुसं त्पिदानी विविधं शृणु मे भरतपम । अभ्यासाद्रमले यत्र दुःशान्तं च निगच्छति ॥ ३६॥ सुखं इति ॥ सुग्यं तु इदानी विविधं शृणु-समाधानं कुरु हत्ये. सत्-मे मम भरतर्पम!! अभ्यासात् परिचयात् आवृत्तेः रमते रति प्रतिपयते यत्र यस्मिन् सुखानुभये दुपान्तं च दुःसारसानं दुगोपशम घनिगच्छति निश्चयेन प्रामोति ।। ३६ ॥ . यत्तदने विपमिय परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्विकं प्रोतमात्मयद्धिप्रसादजम् ॥ ३७॥ यत् इति ॥ यत् तत् मुसं अग्ने पूर्व प्रथमससिपाते शानराम्या ध्यानसमाध्यारम्भे अरयन्तायासपू स्यात् विषमिय दुग्यारम भपति, परिणामे शामराम्यादिपरिपाकगं मुखं अमृतापमं, तत् सुसं सात्विक मोक्न विलिः, आत्मनः बुद्धिः भाग्मदिः, भारमयुद्धः प्रमादः नमन सलिलस्य इय स्वाना, सतः जातं आत्मबुद्धिप्रमादजम् । आत्मविषया या पावसम्बना या युतिः भास्मयुदिः सरप्रसायप्रपाद्वा जातमिता। सातारासा मताहात पाटः ।

·२६३
A
म. १८ श्लो. ३४] मोक्षसंन्यासयोगः
अवगम्पते-कार्याका विहितप्रतिपिदै छोविक पदिक वा शायदे
कर्तव्याकर्तव्ये करणाकरणे इत्येतत्-कस्य !-देशकालापपेक्षपाटाइटार्थाना
कर्मणाम् । भयाभये बिभेति अस्मादिति भयं चोरटयामादि, न भयं अमर्ष,
भयं घ अभयं च भयाभये, यादृष्टविण्ययोः भयाभमयोः कारणे इत्यर्थः ।
वन्धं सहेतुकं मोक्षं च सहेतुकं या वेत्ति विजानाति बुद्धिः सा पार्थ!
सात्त्विको । रात्र ज्ञान युदेः वृत्तिः बुद्धिस्तु वृत्तिमती । प्रतिरपि वृत्ति-
विशेषः एव बुदेः ॥ ३० ॥
यया धर्ममधर्म च काय चाकार्यमेव च ।
अयधावप्रजानाति बुद्धिमापार्थ राजमी ॥ ३१॥
श्रया इति । यया धर्म शासचोदित, अधर्म च मतपिदं, कार्य
च अकार्यमेप चक्ति एव कापीकार्य १८.३०], अयथावत् न यथा-
वन् सर्वतः निर्णयन न प्रजानाति, बुद्धिःसा पार्थ! राजसी ॥ ३ ॥
अधर्म धर्ममिनि या मन्यते तमसाऽऽधूता।
साधान विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥३२॥
अधर्म इति । अधर्म प्रतिषिद्ध धर्म विहिनं इतिया मन्यते जानाति
तमसा भावृता सती, सर्वार्थान् सर्वानेव शेषपदार्थान् विपरीतांश
विपरीमानेव विज्ञानाति, बुद्धिः सा पार्थ! तामसी ॥ ३२ ॥
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियाकिया।
योगेनाव्यभिचारिण्या प्रतिः सा पार्थ सात्त्विकी३३ ॥
धृत्या इति ॥ धृत्या यया-अव्यभिचारिण्या इति प्रवाहितेन
सम्बन्ध धारयते-कि?--मन-प्राणेन्द्रियमियाः मनश्च प्राणा इन्दि-
याणे ध मनःप्राणेन्द्रियाणि, तेषां कियाः पेष्टा, ताः उसनमार्गप्रवृत्तेः
धारयते धाग्यात-त्या हिधार्यमाणा उच्छास्त्रमार्गविपपाः न भवन्ति-
योगेन समाधिना, अव्यभिचारिण्या-नित्यसमाभ्यनुगतया इत्यर्थः।
एतत् उहं भवति-अव्यभिचारिण्या त्या मनःप्रागोन्द्रयायाः
थार्थमाणाः योगेन धारयतीप्ते । या एवंटणा निः सा पार्थ !
सात्विको ॥ ३३ ॥
यथा तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन !
प्रसन्न फलाकाहो तिःसा पार्थ राजसी ॥३४॥

·। १ भ. ८ श्लो. ५१] मोक्षसंन्यासयोगः स्मात सात्विकं तत् ॥ ३७॥ विषयोन्द्रियसंयोगायत्तदग्रेऽमृतोपमम् । परिणामे विपमिव तत् सुपं राजसं स्मृतम् ॥ ३८॥ विषय इति ॥ विपयेन्द्रियसंयोगात् जायते यत् सुपं तत् मुरा अग्ने प्रथमक्षणे अमृतोपमं अमृतसम, परिणामे विपमिय, बलवीर्यरूप- प्रशामधाधनोत्साहहानिहेन्द्रवात् अधर्मतजनितनरकादिहेतुत्वाच्च परिणामे बदुपभोगपरिणामान्ते विपमिय, तत् सुपं राजसं स्मृतम् ॥ १८ ॥ यदये चानुवन्धे च सुपं मोहनमात्मनः । निद्राऽऽलस्यममादोत्यं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ३९॥ यद इति ॥ यत् अमे च अनुबन्धे च अमानोत्तरकाले घ सुर्य मोहन मोहकरं आत्मनः निद्रालस्यममादोत्थ निदा घ आलस्यं च प्रमादश्च सेन्यः समुन्तितीति निद्रालस्यप्रमाधोत्यं, तत् तामसं उदाहतम् ॥ ३९॥ अथ इदानी प्रकरणोपसंहारायः श्लोकः आरभ्यते-- न तदस्ति पृथिव्यां चा दिवि देवेषु या पुनः । सत्त्वं प्रतिजैर्मुक्तं यदेमिः स्यात् विभिर्गुणैः ॥ ४० ॥ न वत् इवि ॥ न तत् अस्ति रत् नास्ति पृथिव्यां या मनुष्या. दिपु सावं प्राणिजातं, अन्यद्वा अप्राणि, दिघि देवेषु वा पुनः सत्य, महतिजः प्रकृतितः जातः एभिः विभिः गुणः सरवादिमिः मुक्त परि- रयनं यत् स्यात् भवम् तत् अस्ति' इति पूर्वेण सम्बन्धः ॥१०॥ सर्यः संसारः क्रियाकारकफललक्षणः सत्वरजस्तमोगुणात्मकः अविद्या- परिकल्पितः समूलः अनर्थः उक्तः, वृक्षरूपकल्पनया च 'अर्धमूलं' [१५.१ ] इत्यादिना, "तं च असशस्त्रेण दृढेन छित्वा ततः पदं तत् परिमार्गितव्यं " [५.३,४ ] इति च उक्तम् । तत्र च सर्वस्य त्रिगुणात्मकत्वात् संसारकारणानिवृत्त्यनुपपत्तौ प्राप्तायो, यया तश्विवृत्तिः स्थात् तया वक्तव्य, सर्वच गानागासाधः उपसंहर्तव्यः, पुनावानेवध सर्ववेदस्मत्यर्थः पुरपा इसनिः मनुष्टेयः इत्येवमर्थ 'नरह्मणक्षत्रियविश' इत्यादिः आरभ्यत-- - . २५ ·२६६ समाप्यभगवद्गीता [भ. १८ श्लो.४३ ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । फर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ ४६॥ ब्राह्मण इति ॥ ब्राह्मणाश्य क्षत्रियाच विशश्च ब्राह्मणक्षत्रियविशः, तेषां ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च-शूद्राणां असमासकरणं एक- जातिग्वे सति वेदानधिकारात्-हे परन्तप ! कर्माणि प्रविभक्तानि इतरेतरविभागेन व्यवस्थापितानि-केन?-स्वभावप्रभवःगुणैः, स्वभावः ईपरस्य प्रकृतिः त्रिगुणात्मिका माया, सा प्रभवः येषां गुणानां ते स्वभावप्रभवा., तैः शमादीनि कर्माणि प्रविभक्तानि प्राझणादीनाम् ॥ अथ चा ग्राझणस्वभावस्य सत्वगुणः प्रभवः कारणं, तथा क्षत्रिय- स्वभावस्य सम्योपसर्जनं रज. प्रभवः, वैश्यस्वभावस्य तमउपसर्जन रजः प्रभवः, शूदस्यभावस्य रउपसर्जनं तमः प्रभव , प्रशान्त्यश्वर्यहामूढता- स्थभावदर्शनात् चतुर्णाम् ॥ अथवा-जन्मान्तरकृतसंस्कारःप्राणिनां वर्तमानजन्मनि स्व. कार्याभिमुखत्वेन अभिव्यक्तः स्वभावः, स. प्रभयो येपां गुणानां से स्वभावप्रभवाः गुणा:-गुणप्रादुर्भावस्य निष्कारणरवानुपपत्तेः । "स्वभावः कारणं" इनि च कारणविशेषोपादानम् । एवं स्वभावमभः प्रकृतिप्रभः सत्यरजस्तमोभिः गुणैः स्वकार्यानुरूपेण शमादीनि कर्माणि प्रविभत्तानि ॥ ननु शाखप्रविभक्तानि शास्त्रेग विहितानि ब्राह्मणादीनां शमादीनि कर्माणि कयं उच्यते सरवादिगुणविक्तानि इति ? नैष दोप'; शास्त्रेणापि ब्राह्मणादीनां सत्त्वादिगुणविशेषापेक्ष- येय शमादीनि कर्माणि प्रविभक्कानि, न गुणानपेक्षया. इति शास्त्र. प्रविभकाम्यपि कर्माणि गुणप्रविभक्तानि इति उच्यते ॥ ११ ॥ कानि पुनः तानि कर्माणि इति ! उच्यते-- शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिराजयमेव च। सानं विज्ञानमास्तिस्य ब्रह्म कर्म स्वभावजम् ॥ ४२ ॥ शमः इति ॥ शमः दमध यधाम्पारण्याताओं [१६.१,२], नपः यथोक्तं शारीराति [१७.१४.१६], गौच न्याख्यातम् [१६.३], शान्तिः क्षमा, आर्जवं अजुना एव च भानं विज्ञान, आस्तिक्यं भास्तिकभावः प्रधानता आगमार्थपु, ब्रह्मकर्म वागजातेः फर्म स्वभाव-पत् उक्त ·म. १८ मो. ४५] मोक्षसंन्यासयोगः 'स्वभाषप्रमः गुणैः प्रविभकानि' [:] इति तदेव उक्तं 'स्वभावज' इति ॥ ४२ ॥ शौर्य तेजो धृतिदक्ष्य युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरमायश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ ४३ ॥ शौर्य इति ॥ शौर्य शूरस्य भावः, तेजः प्रागल्भ्यं, धृतिः धारणं, मावस्थासु अनवसादः भवति यया धृग्या उत्तम्भितस्मादाक्ष्यं दक्षस्य भायः, महसा मत्युत्पन्नेषु कार्येषु अव्यामोहेन प्रवृत्तिः, युद्धे चापि अपलायनं अपराङ्मुखामायः शत्रुभ्यः, दान देयद्रव्येषु मुक्तहस्तता, ईश्वरभावश्च, • ईश्वरस भाषा, प्रभुशकिप्रकटीकरणं इशितन्यान् प्रति, क्षा कम क्षत्रिय- नातेः विहितं कर्म क्षाग्नं कर्म स्वभावजम् ॥ १३ ॥ शपिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शुद्रस्यापि त्वमाधशम्॥४४॥ कृषि इति ॥ पिगारक्ष्यवाणिज्यं शिव गौरक्ष्यं च पाणिज्यं च कृपिगौरक्ष्यवाणरयंकृषिः भूमे दिलखन, गार गाः रक्षतीति गौरक्षः तस्य भायो गौरक्ष्यं पशुपाख्यं इत्यर्थः, वाणिज्यं वणिर्म कपविक्रयादि- उनणं- वैयकर्म वैश्यात कम वैश्यम्म स्वभावजम् । परिचर्या- रमकं शुश्रूपास्वभावं कर्म शुद्गस्यापि स्यमावजम् ॥ ३४ ॥ पतेषां जातिपिहितानां कर्मणां मभ्यगनुपितानां खर्गमाप्तिः फलं स्वभावतः, 'ग्रणी आधमाश्च स्वकर्मनिष्टर कर्मफलमनुभूय ततः शेषेण विशिष्टदेवाजातिकुलधर्मायुःश्रुतवृत्तवित्तमुखमेधसो उन्म प्रतिपयन्ते' गो. घ. स. ११.२९] इत्यादिस्मृतियः, पुराणे च दणिनां आनमिणांच लोरफलभेदविशेषस्मरणात् । कारणान्तगत इदं वयमा फलम् - स्वे स्बे कर्मण्यभिरतः गगिरि नर नरः। स्वकमीनरतःसिविंद यथा विन्दति तच्छृणु ॥४५॥ स्वे स्ये पाते । स्वेस्खे योजलक्षगभेदे कर्मणि अभिरता नपरः संसिदि खफर्मानुष्ठानात् अशुदिक्षये सति कार्यन्द्रियाण मान- निष्ठायोग्यतालक्षणां संसिद्धि लभते प्राप्नोति नर अविकृतः पुरुषः । कि वामांनुष्ठानन एक साक्षात् संसिद्धिः?--- । कथं वाह ! स्वकर्मनि सिहि यथा प्रसारण विन्दति, दत् शृणु १५ ॥

·२७० सभाप्यभगवद्गीता [अ 16 श्लो. ४८ M निश्चयानुपपत्ते ॥ किंच-उत्पद्यते इति दयणुकादः द्रव्यस्य स्वकारणसत्तासम्बन्ध आहु. । प्राक् उत्पत्तेन असन्, पश्चात् कारण व्यापार अपेक्ष्य स्वकारण परमाणुभि. मत्तया च ममवायरक्षणेन सम्बन्धेन सम्बध्यते । सम्बद्ध सत् रणसमवेत सत् भवति । तय वक्तव्य कय असतः स्व कारण भवेद, सम्बन्धी वा केनचित् स्यात् । न हि वन्ध्यापुत्रस्य स्वं कारण, सम्बन्धी था केनचित् , प्रमाणत फल्पयितु शक्यते ॥ ननु नैवं वैशेषिः अभावस्य सम्बन्ध कल्प्यते । घणुकादीनां हि मन्याणा स्वकारणसमवायरक्षण सम्बन्ध. सतामेव उच्यते इति ॥ न, सम्बन्धात् प्राक् मरवानभ्युपगमात् । न हि वैशेषिकै कुटाल- दण्डचफ्रादिव्यापारात् प्राक् घटादीना अस्तित्व इप्यते । न च मृद एवं घटायाकारमाप्ति इच्छन्ति । ततश्च असत एव सम्बन्ध पारिशेप्यात् इथे भवति ।। - ननु असतोऽपि समवायलक्षण सम्बन्धी न विरद्ध। न, वन्ध्यापुनादीना अदर्शनात् । घटादेरेव प्रागभावस्य स्वकारण- सम्बन्धो भवति, न बन्ध्यापुनादे, अमावस्य तुल्यग्वेऽपि, इति विशेष: अभावस्य वक्तव्यः । एकस्य अभावः, द्वयोः अमावः, सर्वस्य अभाव., मागभाव., प्रध्वसाभावः, इनरेतराभाव , अत्यन्ताभावः इति लक्षणतो न केनचित् विशेषो दर्शयितु शक्य. । असति च विशेपे घटस्य मागभाव एवं कुलारादिभि घटभाव आपद्यते, सम्बध्यते च भावेन पाराएयेन स्वकारणेन, सयश्च सर्वव्यवहारयोग्यश्च भवति, न नु घटस्यव प्रध्वसाभावः अभावत्वे सत्यपि, इति मध्वसाद्यभावाना न चित् व्यवहारयोग्यव, प्रागभावस्यैव दूशणुपादिद्रव्याख्यस्य उत्पत्त्यादिव्यवहाराहरव इत्येतत् असमञ्जस, अभावत्वाविशेषात् अत्यन्तप्रध्यमाभाययोरिव ॥ ननु नैव अस्माभि प्रागभावस्य भावापत्तिः उच्यते । भावस्यैव हि भावापनिः, यथा घटस्य घटापत्तिः, पटस्य चा पटापत्तिः । एतदपि अभावस्य भावापत्तिवदेव प्रमाणविरुद्धम् ॥ साण्यस्यापि यो परिणामपक्ष सोऽपि अपूर्वथमात्पत्तिविनाशाङ्गी- करणात् वैशेषिपक्षात् न विशिष्यते। अभिम्पतितिरोभावाङ्गीकरणेऽपि ·अ. १८ श्लो. ४९] मोक्षसंन्यासयोगः २७१ अभिव्यक्तितिरोभाययोः विद्यमानग्याविद्यमानस्वनिरूपणे पूर्वदेव प्रमाण- विरोधः। एतेन कारणस्य संस्थानं उत्पश्यादि इत्येतदपि प्रत्युक्तम् ॥ पारिशेष्यात्-सत् एकमेव वस्तु अविधया उत्पत्तिविनाशादिधर्मः अनंकया नटवत् विकारण्यते इति । इदं भागवतं मत उर्फ 'नासतो विद्यते भावः' [२.१६] इत्यस्मिन् श्लोके, सत्प्रत्ययस्य अन्यभिचारात्, म्यभिचाराय इतरेषामिति ॥ कथं तर्हि आत्मनः अविक्रियावे अशेषतः कर्मणा त्याग न उपपद्यते - यदि वस्तुभूताः गुणाः, यदि दा अविद्याकरिता, तधर्मः कर्म । सत् आमनि अवियाऽध्यारोपितमेव इति अविद्वान् न हि कश्चित् क्षणमपि अशेषतः स्यक्तुं शमोति [३.५] इति उकम् । विद्वांस्तु पुनः विद्यया अविद्यायां निवृत्तार्या शमोत्येव भशेषतः कर्म परित्यक्तुं, अविधाs- ध्यारोपितस्य शेषानुपपत्तेः । न हि मिरिकदृष्टया अध्यारोपितस्य विचन्द्रादेः तिमिरापगमेऽपि शेषः भवतिष्ठते । एवं च सति इदं वचनं उपपर्म 'सर्वकर्माणि मनसा ' [५.१३ ] इत्यादि, 'स्व स्व कर्मण्यभिरतः संसिदि लमते नरः [१८.४५], 'स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिदि विन्दति मानवः' [१८.५६] इति च ॥ १८ ॥ या कर्मजा सिद्धिः उता ज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षणा, तस्याः फलभूता नैष्कम्र्यसिद्धिः शाननिष्ठालक्षणा च यायेति सोका भारभ्यदे- असक्तयुद्धिः सर्प जितात्मा विगतस्पृहः । नेफर्यसिदि परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ ४२ ॥ असन द्धिः इति ॥ असक्तयुद्धिः असक्ता सझरहिता इद्धिः अन्तः- करणं यस्य सः असतदिः सर्वत्र पुनदारादिषु भासक्तिनिमित्तेपु, जितात्मा जितः वीकृत भारमा अन्तःकरणं यस्य सः नितारमा, विगतस्पृहः विगता स्पृहा तृष्णा देइजीवितभोगेषु यस्मात् सः विंगत- हा यः एवम्भूतः आत्मज्ञा सः मैफयंसिद निर्गतानि कर्मणि पस्मात् निफियाहात्मसम्बोधात् सः निष्कमा तस्य भावः काय, - ·२७२ सभाष्यभगवद्गीता [क्ष. १८ श्लो. ४९ नैष्कम्यं च तत् सिद्धिश्च सा नैष्कर्म्यसिद्धिः, निष्कर्मन्धस्य वा निष्क्रियात्म- रूपावस्थानलक्षणस्य सिद्धिः, निप्पत्तिः, तां भैष्कर्म्यसिद्धि परमां प्रकृष्टां कर्मजसिद्धिविलक्षणां सद्योमुक्त्यवस्थानरूपां संन्यासेन सम्यग्दर्शनेन, तत्पूर्वकेन वा सर्वकर्मसंन्यासेन, अधिगच्छति प्रामाति । तथा च उक्तं- 'सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य नैव पुर्वन्न कारयन्नास्ते' ५.१३] इति ॥ ४९ ॥ पूर्वोक्तेन स्वकर्मानुष्ठानेन ईश्वराभ्यर्चनरूपण जनितां प्रागुक्तलक्षणां सिद्धि प्राप्तस्य उत्पनारमविवेकज्ञानस्य केवरात्मज्ञाननिष्टारूपा नकर्म्य- रक्षणा सिद्धिः येम प्रमेण भवति तत् वक्तव्यमिति आह- सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽमोति नियोध मे। समासेनय कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ५० ॥ सिद्धिं इति ॥ सिदि प्राप्तः स्वकर्मणा ईश्वरं समभ्यर्थ्य तव्यसादजां कायोन्द्रियाणां ज्ञाननिहायोग्यतालक्षणां सिद्धि प्राप्त:- सिद्धि प्राप्तः' इति तदनुवाद. उत्तरार्थः । किं तत् उत्तरं, यदर्थः अनुवादः इति ? उच्यतेन्यथा येन प्रकारेण ज्ञाननिष्टारूपेण ब्रह्म परमात्मानं आमोति, तथा प्रकारं ज्ञाननिष्टाप्राप्तिमं मे मम वचनात् नियोध स्वं निश्चयन अवधारय इत्येतत् । किं विस्तरेण? न इति आह- समासेनैव संक्षेपेणैव हे कौन्तेय !। यथा प्रह्म प्राप्नोति तथा नियोधेति । अनेन या प्रतिज्ञाता प्रसप्राप्तिः तां इदंतया दर्शयितुं आह-निष्ठा भानस्य या परा' इति । निष्ठा पर्यवसानं परिसमाप्तिः इत्येतत् । फस्य ? ब्रह्मज्ञानस्य या परा । बीती सा-याशं भात्मज्ञानम् । कोदक तत् थादृश. भारमा । कारश स !-यादृशो भगवता उक्तः (पृ. २५८) उप- निषद्वाक्यैश्च, न्यायतश्च ॥ ननु विषयाकारं ज्ञानम् । न ज्ञानविषयः, नापि आकारवान भास्मा इप्यते कचित् । ननु 'आदित्यवर्णम् ' [श्वे. ३.८], 'भारूप.' [छां. उ.३.१४.२], 'स्वयंग्योति [पृ. उ.४.३.९] इति आकारवाचं आत्मनः धूयते । न; तमोरूपावप्रतिषेधार्थीवात् तेषां पाक्यानाम्-द्रग्यगुणाधाका. रप्रतिवेधे आरमनः तमोरूपरवे प्राप्ते तत्प्रतिपेषार्थानि 'आदित्यवर्ण ·अ. १८ श्लो, ५०] मोक्षसंन्यासयोगः इत्यादीनि याक्यानि। 'नरूप कठ.उ.३.१५]इति च विशेषतः रूपमनिषेधात् । भविषयत्वाचन संशे तिष्ठनि रूपमस्य न पशुपा पश्यति कश्चननं ' {श्वे, उ, ५.२०.], 'अशब्दमस्पर्श' [ कर. उ. ३. १५.] इत्यादेः । नस्मान् आरमाकारं मान इति अनुपपत्रम् ॥ कथं तर्हि आत्मनः ज्ञानम्। सर्व हि यद्विपयं यत् ज्ञान, तत् सदाकार भवति । निराकारश्च भारमा इत्युकन् । शायरमनोश्च उभयोः निराकारत्व कर्ष तावनानिष्टा इनि? न; अत्यन्तनिर्मलरदातिस्वच्छन्वातिसूक्ष्मत्वोपपत्ते: आत्मनः । युद्धव आरमवत् (-मसम-) मख्याधुपपत्तेः श्रारमचैतन्याकाराभासत्योपपत्तिः। शुदयाभासं मनः, सदाभासानि इन्द्रियाणि, इन्द्रियामासश्च देहः । अतः शैफिकः देहमाने एव आमदृष्टिः क्रियते । देहचैतन्यवादिनच लोकायतिकाः धैतन्यविशिष्टः कायः पुरपः' इत्याहुः । तथा अन्ये इन्द्रियचैतन्यवादिनः, अन्य मनश्चैतन्यवादिनः, अन्ये बुद्धिचतन्य वादिनः । ततोऽपि भान्तरं अव्यक्त भव्याकृताख्य अविधायस्थ भारमन्येन प्रतिपक्षाः केचित् । सर्वत्र युद्धयादिदेहान्ते आत्मचैतन्याभासता आरमन्नान्तिकारणं इत्यतश्व आरमविषयं ज्ञानं न विधातव्यम् । किं सहि :--- नामरूपाधनारमाध्यारोपणनिवृत्तिरेषकार्या, न आत्मवतन्यपिशान कार्यम्, अविद्याऽध्यारोपितसर्वपदाकारैरेव विशिष्टतया दृश्यमानत्वात् इति । अत एव हि विज्ञानवादिनो यौद्धाः विज्ञानव्यतिरेकेण यस्थय नास्तीति प्रतिपमाः, प्रमाणान्तरनिरपेक्षतां च स्थसंविदितरवान्युपगमेन । तम्मात् अवियाऽध्यारोपितनिराकरणमा ब्रह्माणि कर्तव्यं, न तु प्रभाविज्ञाने पत्नः, अत्यन्त प्रसिद्धत्वात् । विद्याकल्पितनामरूपविशाकारापद्धतयुद्धीनां अन्यन्त- प्रसिद्धं सुविज्ञेयं भासवतरं आमभूतमपि, अप्रसिद्ध दुर्विज्ञयं अतिदूर अन्यदिव च प्रतिभाति भवियविनाम् । याद्याकारनिवृत्तयुद्धीनां तु य. गुर्यात्मप्रसादानां न अतः परं सुख मुप्रसिद्ध मुविशेष स्यामातरं अस्ति । तथाचोक्तम्-प्रत्यक्षायगमं धन्यम् [९.२] इत्यादि । केषित पण्डितमन्या: 'निराकारण्यात् आत्मवस्तु न उपति पुद्धिः । भता दुसाध्या सम्यग्ज्ञाननिष्टा ' इत्याधुः । सत्य एवं गुरसम्प्रदायरहितानां मश्रुतवेदान्तानां अत्यन्त पहिपिया.

·२७४ समाप्यभगवद्गीता [अ. १८ श्लो. ५० सक्तयुद्धीनां सम्यक्प्रमाणेषु अकृतभ्रमाणाम् । तद्विपरीतानां तु लौकिक- माझमाहकद्वैतवस्तुनि सद्बुद्धिः नितरां दुःसम्पादा, भारमचनन्यव्यतिरेकेण वस्वन्तरस्य अनुपलब्धेः, यथा च एतत् एवमेव, न अन्यथा इति अर्वाचाम; उर्फ च भगवता ‘यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः' [२. ६९] इति । तस्मात् यायाकारभेदयुद्धिनिवृत्तिरेव आत्मस्वरूपावलम्बनकारणम्।न हि भान्मा नाम कस्यचिन् कदाचिन् अप्रसिद्धः प्राप्यः, हेयः, उपादेयो वा । अप्रसिद्ध हि तस्मिन् आत्मनि, स्वार्थाः सर्वाः प्रवृत्तयः व्यर्थाः प्रसग्यरेन् । र च देहायचेतनार्थत्वं शक्यं कल्पयि- मुम् । म प सुखाय सुख, दुःसाथ दुःखम् । आत्मावगत्यवसानार्थत्वाच सर्वव्यवहारस्य . [ब्र. सू. ३. १. २६-२७], तस्मात् पया स्वदेहस्य परिच्छेदाय न प्रमाणान्तरापेक्षा, ततोऽपि प्रारमनः अन्तरतमन्चात् तदवगति प्रति न प्रमाणान्तरापेक्षा । इति आत्मज्ञाननिष्ठा विवेकिनां मुप्रसिद्धा इति सिदम् ॥ येषामपि निराकारं शानं अप्रत्यक्षं, तेपामपि ज्ञानवशेनैव ज्ञेयावगति- रिति ज्ञानं अत्यन्तप्रमिदं सुखादिवदेव इति अभ्युपगन्तव्यम् ॥ जिज्ञासानुपपत्तेश्च-अप्रसिद्ध चित् झान, ज्ञेयवत् जिज्ञास्येत । यथा ज्ञेयं घटादिलक्षणं ज्ञानेन ज्ञाता व्याप्तुं इच्छति, तथा ज्ञानमपि ज्ञानान्तरेण ज्ञाता व्याप्तुं इच्छेत् । न च एतत् अस्ति । अतः अन्यन्तप्रसिद्धं ज्ञानं, झाताऽपि अत एव प्रसिद्धः इति ।। तस्मात् शाने यत्नो न कर्तव्यः, किंतु अनात्मनि आत्मयुद्धि- निवृत्तावेव । तस्मात् ज्ञाननिष्टा सुसम्पाधा ॥ ५० ॥ सा इयं ज्ञानस परा निष्टा उच्यते, कथं कार्या इति?- युद्धया विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ॥ सन्दादीन् विपयांस्यक्त्या रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥५१॥ चुद्धया इति ।। बुद्धया अध्यवसायलक्षणया विशुद्धयामायारहितया युक्तः सम्पमः, धृत्या धैर्येण आत्मानं कार्यकरणसहातं नियम्य च नियमनं कृत्वा वशीकृत्य, शब्दादीन् सन्द आदिः येषां तान् विप- यान त्यक्त्वा-सामात् शरीरस्थितिमात्र हेतुभूनान केवलान् मुक्रवा ततः अधिकान् मुखार्यान् त्यक्त्वा इत्यर्थः-शरीरस्थित्यत्वेन प्राप्लेषु राग-

·म. 1८ झो. ५४]
मोक्षसंन्यासयोगः
पौ व्युदस्य परित्यज्य च ॥५१॥
तत:-
विविक्तसेची लयाशी यतवाधायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ५ ॥
विविक्त इति । विविक्तसेयी आण्यजदापुलिनगिरिगुहादीन् वि.
बिनान् देशान् सेयितुं शीलं अस्प इति विविक्तसैवी, लध्याशी लघ्वशन-
शीलाविधिक्तसेवालयशनयोः निदादिदोपनिवर्तमान चितमसादहेतु-
स्वात् प्रहणम्-यतवाकायमानसः वा च कायश्च मानसं च यतानि
मयतानि यस्य माननिष्टस सामाननिष्ठः पतिः यतवाछापमानसश्च स्यात्।
एवं उपरतसर्वकरणः सन् ध्यानयोगपरः ध्यानं आत्मस्वरूपचिन्तन,
योग:-आत्मविपत्रे एकाप्रीकरणं, तो ध्यानयोगी परत्येन कर्तव्यौ यस्य सः
पानयोगपरः नियं-निस्यमहणं मंजपाद्यन्यकर्तव्याभावमदर्शनार्यम्-
वैराग्यं विरगस्य भावः-दृष्टादृष्टेषु विषयेषु वैतृष्ण्यं समुपाश्नितः सम्यक्
उपाश्रितः नियमेय इत्यर्थ: ।। ५२ ॥
किंच-
अहकार चलं दर्प काम क्रोधं परिग्रहम् ।
चिमुच्य निर्ममा प्रान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। ५३ ॥
अहङ्कारं इति । अहङ्करण अहवार देहादिपु तं, वलं सामध्य काम-
रागमयुमन इतरत् शरीरादिसामथ्र्य, स्यामाविकत्वेन तत्यागस्य अशक्य-
खाद-दर्प, दपों नाम हनिन्तरभावी धर्मतिक्रमहतुः 'हृष्टो इप्यति
तो धर्ममनिकामति 'आप. ध. १. १३. ५ ] इति स्मरणात; तं च,
काम इच्छां क्रोध द्वेष परिन, इन्द्रियमनोगतदोपपरित्यागेऽपि शरीर-
धारणसोन धर्मानुष्ठाननिमित्तेन या वायः परिग्रहः प्राप्त, मं च विमुख्य
परित्यज्य, परमहंसपरिमाजको भूत्वा, देहजीवनमानेऽपि निर्गतममभावः
निर्ममः, अत एव शान्तः उपरतः, यः संहतहर्षायामः पतिः ज्ञाननिष्टः
ब्राह्मभूयाय ब्रह्मभवनाय कल्पते समधी भवति ॥ ५३ ।।
अनेन मेण-
ब्रह्मभूतः प्रसन्मात्मा न शोचति न काहति ।
समा सयपु भूतेषु माक्र्त लमते पराम् ॥ ५४॥

·- [ २७६ सभाप्यभगवद्गीता [अ १८ श्लो ५४ ब्रह्मभूत इति ॥ ब्रह्मभूत ब्रह्मप्राप्त प्रसन्नात्मा लब्धाध्यात्म प्रसादस्वभाव न शोचति, रिचित् अर्थवैकल्य आत्मन बैगुण्य या उद्दिश्य न शोचति न सन्तप्यते, न काहति । न हि अमाप्तविषयाकांक्षा ब्रह्मविद उपपद्यते, अत ग्रह्मभूनस्य अय स्वभाय अन्यते 'न शोचति न काति' इति । 'न हप्यति' इति वा पाठान्तरम् । सम सर्वेषु भूतेषु, आमापम्येन सर्वभूतेषु मुख दु स चा सममेव पश्यति इत्यर्थे । न भारमममदशन इह, तस्य वक्ष्यमाणत्वात् 'भक्त्या मामभिजानाति' [१८ ५५] इति । एवभूत ज्ञाननिष्ट मद्भक्ति मयि परमेश्वरे भक्ति भजन परा उत्तमा ज्ञानरक्षणां चतुर्थी लभते, 'चतुर्विधा भजन्ते मा १६] इति हि उत्तम् ॥५४॥ तत भानरक्षणया- भफ्त्या मामभिजानाति यावान् यथास्मि तत्त्वत । ततो मा तत्वतो शात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥ भफ्त्या इति । भक्त्या मा अभिजानाति यावान् अह उपाधि कृतविस्तरभेद , यश्च अह अस्मि विध्वस्तपर्योपाधिभेद उत्तम. पुरुष आकाशकरप , त मो अद्वैत चतन्यमायरस अजर अभय अनिधन तत्वत अभिजानाति । तत मा व तत्त्वत ज्ञात्वा विशते तदनन्तर मामेव मानानन्तरम् । नाग्न ज्ञानान्तरमवेशषिये भिन्ने विवक्षिते 'शात्या विशते तदनन्तर' इति । यि तर्हि ?-पान्तराभावार ज्ञानमानमेव, 'क्षेत्र चापि मा विद्धि' [३२] इति उत्तवात् ॥ ननु चिन्द्र इद उस 'ज्ञानस्य या परा निष्टा तयामा अभिजानाति" इति । कप विरद्ध इति चेत्, उच्यते-यदेव यस्मिन् विपये शान उत्पग्रने ज्ञानु , तदप त विषय अभिमानाति ज्ञाता इति न ज्ञाननिष्टो भानाधृति पक्षणा अपक्षते इति , अतश्च शानन न अभिमानाति, ज्ञानावृत्या नु भान निष्टया अभिजानातीति ।। नेप दोष भानस्य स्थारमोत्पत्तिपरिपायहेतुयुत्तस्य प्रतिपक्ष विहानस्य यत् मात्मानुभवनिश्चयापसानत्व तस्य निष्ठाशम्दा भिरापात् । शारत्राचार्योपदेशेन मानोत्पत्तिपरिपाकहेनु सह पारिकारण घुद्धिपिशुद्धन्वादि अमानिन्वादिगुण च [१३७

·अ. १८ ली. ५६] मोक्षसंन्यासयोगः
अपेक्ष्य जनितस्य क्षेत्रपरमात्मफत्वज्ञानस्य कर्तृत्वादिकारफभेद-
बुद्धिनिवन्धनसर्वकर्मसंन्याससहितस्य स्वात्मानुभवनिश्चयरूपेण
यत् अवस्थान, सा परा झाननिष्ठा इति उच्यने । सा इयं ज्ञाननिष्टा
आदिभकिमयापेक्षया परा चतुर्थी भक्तिरिति उक्ता [७.१७] 1 नया परया
भरत्या भगवन्त मत्वतः अभिजानाति, यदनन्तरमेय ईश्वरक्षेत्रभेदबुद्धिः
अशेषतः निवर्तते । अतः ज्ञाननिहालक्षणया भवत्या मां अभिजानातीति
वचनं न विरध्यसे । अत्र च सर्व निवृत्तिविधायि शास्तं घेदान्ते-
तिहासपुराणस्कृतिलक्षणं न्यायप्रसिद्ध अर्थवत् भवति---'विदित्वा
....युत्थायाथ भिक्षाचयं चरान्ति' [ उ.३.५.१], 'तस्माल्यासमेपा तपसा.
मविरिणामाहुः [महाना. उ. २१.१], 'न्यास प्रयात्यरेचयत्' [महाना.
3, २१,२] इति । 'संन्यासः कर्मणां न्यासः' [१८.२], 'वेदानि च
लोकममुं च परित्यज्य' आप, प. २.२३.१३], 'यज्ञ धर्ममधर्म च
[शां. प. ३२९.५०, ३३१.४४] इत्यादि । इह प ५.१३] भदर्शितानि
पाग्यानि । न च तेपो चाक्यानां आनफ्यं युक्तम् ; न प अर्थवादावं,
स्वप्रकरणस्थरपात्, प्रत्यगामाबिक्रियस्वरूपनिरन्याच मोक्षस्य । न हि
पूर्वसमुदं जिगमिपोः मातिलोम्येन प्रत्यासमुद्रनिगमिपुणा समानमार्गरव
संभवति । प्रत्यगारमाविषयमस्ययसन्तानकरणाभिनिवेशश्च ज्ञाननिष्टा, मा च
प्रत्यरसमुदगमनमत् कर्मणा सहभावित्वन विरुध्यते । पर्वतसर्पपयोरिय
अन्तरवान् विरोध प्रमाणविदा निश्रितः । तस्मात् मर्वकर्मसंन्यासेनेय
माननिष्ठा कार्या इति मिद्धम् ॥ ५५॥
स्पकर्मणा भगवतः अभ्यर्चनभक्तियोगस्य सिद्धिमाप्तिः फलं ज्ञान-
निसायोग्यता, यशिमित्ता ज्ञाननिष्ठा मोक्षफलवमाना। सः भगवद्भक्तियोगः
अधुना स्तूयते शास्त्रार्थोपसंहारप्रकरणे शासायनिश्चयदाढयाय-
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्यपाश्रयः।
मत्प्रसादादयानोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥५६॥
सर्वकर्माणि इति ॥ सर्वकर्मापयपि प्रतिपिलान्यपि सदा कुर्याण:-
अनुतिष्ठन् मद्यपाश्रयः अई वासुदेवः ईश्वरः व्यपाश्रयो म्यपाश्रयणं यस्य
सः मद्यपानया, मध्यर्पितसर्वभावः इत्यर्थः । सोऽपि मत्प्रसादात् मम
ईश्वरस्य मसागत् अवामोति शाश्वतं नित्यं दैगय पदं अध्ययम् ॥१६॥

·. समायभगवद्गीता [अ. १८ श्लो ६४ कथयिष्यामि ते तव हितं 'परम ज्ञानप्राप्तिमाधनम्, तद्धि सर्वहिताना हिततमम् ॥६॥ कि तत् इति ! आह- मन्मना भव मद्भको मद्याजी मां नमस्कुर । मामेवैष्यसि सत्य ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥६॥ मन्मनाः इति ॥ मन्मनाः भव मच्चित्त भर । मद्भक्तः भव मद. जनो भव । मद्याजी मद्यजनशीरो भय । मा नमस्कर नमस्कार अपि ममैव कुरु । तत्र एव वर्तमान वामदेव एव समर्पिनसाध्यसाधनप्रयोगन मामेव पप्यास आगमिप्यसि । सत्य ते तव प्रतिजाने, सत्या प्रतिक्षा करोमि एतस्मिन् वस्तुनि इत्यर्थ , यत प्रिय. असि मे। एव भगवत सत्यप्रतिज्ञत्व बुद्ध्या भगवदने अवश्यम्भावि मोक्षपर अवधार्य भगच्छ- रणपरायण भवेत् इति वाक्यार्थ ॥ ६५ ॥ फर्मयोगनिष्टायाः परमरहस्य ईश्वरशरणता उपसहृत्य अथ इदानी वर्म- योगनिष्टाफल सम्यग्दर्शन सर्ववेदान्तसारविहित वरच्यमिति आह- सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेक शरणं व्रज । अहं त्या सर्वपापेभ्यो मोक्षायेप्यामि मा शुचः॥६६॥ सर्वधर्मान् इति ॥ सर्वधर्मान् सर्वे च ते धर्माश्च सर्वधर्माः तान्- धर्मशब्देन अत्र अधर्मोऽपि गृह्यते, नैष्कर्म्यस्य विवक्षितत्वात्, 'नाविरतो दुश्चरितात्,' [ [कर उ. १२२८ ], 'त्यत धर्ममधमंच' [शा प ३२९.४०,३३१ ४४] इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्य -सर्वधर्मान् परित्यज्य सन्यस्य सर्वकर्माणि इत्येतत् । मा एक सर्वात्मान सम सर्वभूतस्थित ईश्वर [अच्युत गर्भजन्मजरामरणविवर्तित] 'अहमेव' इत्येव शरणं ग्रज, न मत्त अन्यत् अस्ति इति अवधारय इत्यर्थ । अह त्वा त्वां एवनिश्चित- बुद्धि सर्वपापेभ्य.सर्वधर्माधर्मवन्धनरूपेभ्य मोक्षयिष्यामि स्वात्मभाव- प्रकाशीकरणेन । उक्त र 'नारायाम्यात्मभावस्थो शानद भास्पता'[2011] इत्यत मा गुच. शोक मा काी इत्यर्थ ॥६६॥ कि अस्मिन् गीताशाखे पर नि धेयससाधन निश्चितम् ?—किंज्ञान, । कर्म या ? आहोन्विन् उभयमिति ? कृत सशय--?

·-- भी ३७] मोक्षसंन्यासयोग 'यत् प्रात्वामृतमभुते '[१८.१२], 'ततो मां ततो मात्रा मिशते तदनन्तरं ' [10 .५ २] इत्यादीनि वाक्यानि फेवल- ज्ञानान नियमप्राप्ति शायन्ति । 'कर्मण्येवाधिकारस्ते '[२७], पुर फर्मव' [४ १५] इन्येरमादीनि कर्मणा भवश्यक्तव्यता दसयन्ति। र पानकर्मण्य कर्तव्योपदशा ममुचितयोरपि नि प्रेयसेहतुरय स्यादिति भया मशय । कि पुन अन मीमांसापरम्' ननु एतदेव-ए अन्यतमस्य परमनि श्रेयससाधनायायधारण, भव विस्ताणतर मीमास्य एतत् ॥ भाग्मज्ञानस्य तु केपलभ्य निक्षेपमहनुम, भदमत्स्यनिवतंकवन "নায়িকা। ফিহাজারি সব জামনি নি- प्रतता-'मम मं, अह की अमुम पगम इद में करिष्यामि'-- इति इय अधिया अनानिकारप्रवृत्ता । अस्या अविद्याया निवनर-'अय अहसम्मि कैवर भरती प्रकिय अफल , म मत अन्य अस्ति कश्चित् '- দুই সাক্ষাযথ গল যেয়ন মনিকা সন্তষ্ট निपतकरयान् । सुराद पक्षस्यव्यावृश्यय --- केयलेभ्य कर्मग्य , न घ ज्ञानकर्मम्यां समुचिताभ्यो नि यसमाप्ति इति पक्षद्वय निवर्तयति । पार्यवाध नियमस्य कर्मसाधनत्यानुपपत्ति । न हि निन्य यस्तु कर्मणामानेन या वियते । पर ज्ञानमपि आथक सहि। म, आयद्यानिवर्तमाये सति एकैप यफायमानग्यात् । अविद्या रामनिवरस्य मानस्य Ke य पलायसानाय, रम्यादिविषये मायभाननमोनिस्तकप्रदीपप्रकाशत् । विनियममयादिविरपरकप या यमान हिरासपएम् तथा शानम् । दृष्टाधानों व जिदिरियाप्तिमम्धना दीना गातस्त्रादिकारकागा ईधामायामिदादिपरात् अन्यपर कर्मान्तरे था म्यापारानुपपरि यथा, तथा प्रत्यायो ज्ञाननिष्टारियायो [निधियापा माननिपानियाया' इति, 'निप्रियायो भारनिष्ठायो' इति प पाठी ] ग्यातस्य भागादिकारकम्य आरमकपल्यपणत् समान्तो प्रवृत्ति भनुपपा इले २ सालनि यहिता उपपधारे। २५ ·२८२ मभाष्यभगमहीना [अ 1८ ला ६० भुज्यग्निहोनादियियावत् स्यात् इति चन-- न, कैवल्यफले जाने क्रियाफलाधित्वानुपपत्ते । केवर यफ्रे हि जाने प्राप्ते, सवंत सानोदपी कृपतडागादिरियाफ्राधिन्वाभाववत्, परन्तरे तत्साधनभूताया था क्रियाया भर्थिवानुपपत्ति । न हि राज्यपासिफल कमणि ध्यास्तस्य क्षेत्रमानप्राप्तिफ्ले म्यापार उपपद्यते, तद्विषय वा अर्थित्वम् । तस्मान् न कर्मण अस्ति नि प्रेयसमाधनत्वम् । न च ज्ञानकमा समुचितयो । नापि ज्ञानस्य कैयत्यफलस्य कर्मसाहाय्यापेक्षा, अविद्यानिव तकत्वेन विरोधात् । न हि तम तमस. निवर्तकम् । अत केवलमेव ज्ञान निश्रेयसमाधन इति । ननित्याकरणे प्रत्यवायमाप्ते , कैवल्यस्य च नित्यत्वात् । यत् तावत् केवर ज्ञानात कपएपप्राप्ति इस्पेत्तत्, तत् असत् पत निरपानां कर्मणा ध्रुत्युक्ताना अकरणे प्रत्यवाय नरकादिप्राप्तिलक्षण स्यात्- ननु एवं तर्हि कर्मभ्यो माक्षी नास्ति इति भनिमोक्ष एव । नेप दोप, नित्यत्वात् मोक्षस्य । नित्याना कर्मणा अनुटानात् प्रत्यवायस्य भप्राप्ति , प्रनिपिदस्य च अकरणात् भनिष्टशरीरानुपपत्ति , काम्याना व वर्तनात् इष्टशरीरानुपपत्ति, वर्तमानशरीरारम्भस्य च कर्मण फ्लोपभोगक्षये पतिते अस्मिन् शरीरे देहान्तरोत्पत्तौ च कारणाभावात् आरमन रागादाना 2 अकरणे स्वरूपावस्थान कैवल्यमिति अयनसिद्ध कैवल्य इति । अतिक्रान्तान जन्मान्तरकृतस्य स्वर्गनरकादिप्राप्तिकरस्य अनारम्ध- कार्यस्य उपभागानुपपत्ते क्षयाभाव इति धत्- न, नित्यमान टानायासदु खोपभोगस्य तरफलोपभोगावोपपत्ते । प्रायश्चित्तवदा पूर्वापचितदुरितक्षयार्थ नित्य कर्म । आरब्धाना च कर्मणा उपभोगेनैव क्षाणत्वात् अपूर्वाणा च कर्मणा अनारम्भे अयत्नसिद्ध कपल्यमिति 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युभेति नान्य पन्या विद्यतेऽयनाय' उ ३ ८ ] इति विद्याया अन्य पन्था मोक्षाय न विद्यते इति श्रुते , चवदाकाशवेष्टनासम्भववत् विदुप मोक्षासम्भवश्रुतेः [श्वे उ ६२०], ज्ञानान् कैवरपमामोति ' इति च पुरागस्मृते. [१], अनारधाराना . .

·* १८ था ६.] माक्षमन्यासयोगः -८३ पुयाना कमणा भयानुपपनन । यथा पूर्वापाराना दुरिताना अनाध गाना स्यान् सम्भना तथा पुण्याना अनारधपताना म्यास सम्भन । देहान्तर अ या क्षयानुपपत्ता मोक्षानुपपत्ति ! धमाधमहेतूना व गद्वपमाहाना अन्यय आग्मलानात् उच्छेदानुपपने धर्माधमानानुपामि। निन्याना चर्मणा पुण्या बभ्रुते , " वर्ण आश्रमात्र स्पर्मनिटा " [गी ध ११ २० ] दयादिस्मतेश्च कर्मक्षयानु पनि । तु आह.-निन्यानि कर्माणि दुगसापान तदुरितामणी परमेर, न तु नपा म्यरूपम्पतिरपेण अन्यत् फर भसित, भभूतस्यात्, नीयनादिनिमित्ते च विधानान् इति । न, अप्रवृत्ताना कर्ममा फरदानासम्भसम्, दुग्यपराधिशानुपपश्चि स्यात् । यत् उगम्-जन्मतरताना कर्मणा पर नियमांनुनायास दुप भुज्यत इतिता बसन् । न हि मरणकर पलदानाय भरी- भूनस्प कमण पर अभ्यरमानन्धे जन्मनि उपभुज्यते इति उपप । भन्यथा स्वर्गफोपभोगाय समावोबादिकारब्ध जन्मनि नाप लोकसभा 'नुपपति न स्यात् । तस्य दुरितदु रायगापाटयानुपपनत्रभने हि दुरिने सम्भर सु भिमदुधमाधनफरपु सिम्मानुष्टानापासम्म मात्र परपु काप्यमानेषु इन्द्ररोगादिवाधा निर्निमिन गदि पापते कपात, नियमानुष्ठानायासदुश्वमेव प्वापातदुरिराफर न शिरसा पाषाणाहनादि- दुपमिति । अप्रटन च र उपत-नियमानुष्टाहायासम्म पूर्व- दुरिनरुमपाल इति । कथम् ?--अप्रमूफिलम्य हि धरितस्य क्षय उपपद्यत इति महतम् । तर प्रारम्ब कसंग पर नियमानुपु मायास- तु य आर भानु न अस्तफरम्यान । अथ ममय पान दुरित असूनपली मते मवार-1 निरमानानुष्टानापासम्बनय पर इनि विशेषण अयुगम् । नियमषिभ्यानपप्रसाथ, उपभागनय मसूतफलस्य दुरितकर्मग श्योपपत्ते कचयुनस्य नियम दु स चत् पर, नित्यकर्मानुष्टानायासाठेव तत् पते सायामादिवत्, ना भन्नस्य इति करानुपपनि । गोरनादिनि मेत्ते च विमाना, निवाना कमणा प्रायश्चित्या शरिन चातुरपति यस्मिन् पारसमांगमित्त कर विहित प्रायश्चिम, न नु तस्य पापस्य ता पलम् । अथ तस्पर पापस्य न ·सभाष्यभगयीता [अ... श्लो. ६७ निमित्तम्य प्रायश्चित्तदु ख फर, जीवनादिनिमित्तेऽपि निन्यकर्मानुष्ठानायास- दुख जावनादिनिमित्तस्यैव पर प्रसज्येत, नित्यप्रायश्चित्तयो. नैमित्तिकत्वा- विशेषात् । किंच अन्यत्-नित्यस्थ काम्यस्य च अग्निहोग्रादेः अनुष्टानायास- द सस्प तुत्यत्वात् निन्यानुष्टानायासदु समेव कृतदुरितस्य फलम्, न तु काम्यानुष्टानायास? स इनि विशेषो नास्तीति तदपि पूर्वकृतरितफल प्रमन्यत । तथा च सनि नित्याना फलाश्रवणात् तद्विधानान्यथानुपपत्तश्च नित्यानुष्ठानायामदु ख पूर्वकृतरितफर इति अर्थापत्तिकरपना च अनुपपन्ना। एवं विधानान्यथानुपपत्त अनुष्टानायाम खव्यतिरिक्तफलम्यानुमानाच नित्यानाम् । विरोधाच्च, पिरत व इद उरयते-नित्यरमणा अनुष्य, मानेन अन्यस्य कर्मण पल भुज्यते इति अभ्युपगम्यमाने स एव उपभाग नियस्य कर्मणः पल इति, निन्यस्य वर्मण फराभार इनि विरद्ध रच्यते। किच-काम्याग्निहोत्रादा अनुष्ठायमाने नित्यमपि अग्निहोनादि सन्गय अनुष्टि । भवतीति तदापायदु सनर काम्याग्निहोत्रादिपल उप- क्षाण संगत् , नत्तत्रयात् । अथ शाम्याग्निहोनादिपल भन्यदेर स्वगादि--- नदनुटानायास समपि भिश प्रमज्येत । न च ता अस्ति, दृष्टविरोधात् । नहि काम्यानुष्टानायामटु वान् केयर नित्यानुष्टानामापद ख भिन्न दृश्यते । च अन्यत्-अविहित अप्रतिषिद्ध च कर्म तत्कारपल, न तु शास्त्रघोदित अन्तपिद्ध' या सवालपर भवेत् । तदा स्वर्गादिप्वपि अदृष्टफलाशासनेन उद्यमो न स्यात्-अग्निहोनादीनामेव श्मस्वरूपाविशेपे अनुष्ठानायाम- दुखमात्रेण उपक्षय नित्याना, स्त्रगादिमहाफर व काम्यागा-अङ्गेति- कन्यताद्याधिक्य नु असति-फरकामित्वमारणति । तस्माच ननित्याना कर्मणो अदृष्टपराभाव पदाचिदपि उपपद्यते अतश्च अविद्यापूर्वकस्य कना विद्यय शुभस्य अशुभस्य वा क्षयकारण अशेषत , न नित्यकर्मानु- टनम् , अविद्याकामयी हि सर्वमेव कर्म । तथा उपपानित अविद्ध- हिप । कर्म, विद्वद्विषया सर्वकर्मसन्यासपूर्विका ज्ञाननिष्टा-'उभो तीन विज्ञानीत' १९], 'पेटाविनाशिनं नित्यं [२ २१], 'झानयोगेन साहयानां कर्मयोगेन गोगिना' [३.३], 'अमानां कर्मसङ्गिना' [३ २६], 'त्यविनु महादाहो गुणा गुणेषु वर्तन्त इति माया न सरदे' [३०८], 'सामाणि मनसा सन्यम्यास्त' [५:३], ·. १८ श्लो. ६७] मोक्षसंन्यासयोगः २८५ * नैव किञ्चित् फरोमीति युक्तो मन्येत नविन्' [v]--अर्थात् भज्ञ कोमि' इति , आररक्षी कर्म कारण, आरूढम्य योगस्थस्य शम एवं कारण[१३], 'उदारा.' प्रयोऽपि ना ---शानी त्यामेय मे मतं [७.१८], * प्रज्ञा कमिण गतागतं कामझामाः लभन्ले' [२.२१] 'अनन्या- चिन्तयन्तो मां निययुक्ता यथोक्त भाग्मान आराशरस्प उपासते । [९२२], 'ददामि युनियोग तं येन मामुपयान्ति ते '[10.10]- सात् न कमिण अना उपयान्ति । भगप-कर्मकारिणो ये युक्ततमा अपि कमिण अन्ना ते उपरहीनफरत्यागायमानसाधना [१२६-11] ॥ अनिदेश्याक्षरोपासकास्तु 'अद्वेष्टा सर्वभूनानाम् ' [१२ १३-२०] इनि भाभ्यायपरिममाप्ति उसमाधना क्षेवाध्यायाद्यभ्यायनयोक्तज्ञानसाधनाश्च [१३७-११, १५ २२.२६,१५३.५]। अधिष्टानादिपपहेतुग्मकर्ममन्या. सिनो [३८ १५] भास्मैकग्याकविज्ञानयता परम्या माननिष्ठायो वर्तमानाना भगवनाविढा अनिष्टादिकर्मपराय [८१२] परमहसपरिमाजकानामेव सयभगवास्यस्पारगम्यतरणाना न भवति, भवसेव अन्यपा ज्ञानां पर्मिणां असन्यासिना-इत्यप गोताशाखोतकर्तव्यार्थस्य विभाग ॥ अविद्यापूर्वमन्वं सर्पस्य कर्मण असिमिति चेत्- न, ब्रह्महत्यापियत् । यद्यपि मास्यायगत नित्य कर्म , तथाऽपि . विद्यायत एवं भवति । यथा प्रतिपेधशासवगतमपि माहत्यादिलक्षण कर्म अनर्थकारण अपिताकामादिदोपवत भयति-अन्यथा प्रत्यनुपपरी -- नया नित्यनामेरिकाम्यान्यपीनि ।। देवव्यतिरिकात्मनि अनाते प्रवृत्ति नित्यादिकर्मम् अनुपपन्ना इति चेन्- न, परनारमकस्य कर्मण अनारमा पस्य ' अह रोमि' इनि प्रतिदर्शनान् ॥ देशदिसवात अहरयय गाण , न मिध्या इति चेत्- न, तामापपि गोणरयोपपत्तेः । आत्माये देहादिमचाते अहमत्ययः गाग., यथा आरमोये पुरे आत्मा के पुत्रनामाऽमि [ न स २] इति, मोरे च मम प्राणा पुय अय गीः' इति, नत् । नैर मिथ्या प्रत्ययः । मिथ्याप्रन्ययरतु स्थाणपुरुषयोः अगृह्यमाणविशेषयो। म गौणप्रत्ययस्य - ·अ. १८ श्री. ६५मोक्षसंन्यासयोगः भावान, अष्ट. folk ?--मिथ्यात्ययेनय भनारमनः सन्नः आरम आपावन्त, तगाद भदभाव ध अभावात् । अविवेकिन हि मानगाले बारगनां दृश्यते 'वीर्यभई', 'गा. अहं' शत देहादिसयाते अहंप्रत्ययः । न तु विवरिना 'अन्यः अहं देहादिसंघानात् ' इति जानता तकाले देहादिसंघाने अहंमन्ययः भयसि । तस्मात् मियामययामाये अभावात् तस्कृत गज, न गाण. ( पृथामाणविशेषमामान्ययाहि मिहदेवरायाः अप्रिमाणपस्योर्या गाण: मायया दपयोगी पा स्थान, न भगृह्यमाणविशेपमामान्ययोः । यन उर्फ 'निप्रामाण्यात ' इति-नन् न, साप्रामाण्यध्य विषयायान् । प्रत्यक्षादिप्रमाणानुपलब्धे हि विषये अशिसवादिमाप्ययाधन- मम्यन्ध ध्रुतेः प्रामाण्य, न प्रत्यक्षादिविषये, भाटदर्शनार्थविषयापार प्रामाण्यस्य । नम्मात् न मिथ्याजाननिमिसम्म अहमश्ययरूप देहादिसंघाते गौणय बल् िशक्यम् । न हि श्रुतिशतमपि 'शातः असिस, समकानो या' इति प्रवत् प्रामाण्यं उपति । यदि घूयात् 'शीतः अशिः, अप्रकाश या' इति, तथाऽपि अर्थान्तर भुनेः विवक्षितं फल्म्. प्रामाण्यान्यथाऽनुपपत्तः, न तु प्रमाणान्तरविन्द्र स्वयवाविप या फस्न्यम् ॥ कर्मण मिभ्यामपाक का फर्नु प्रभा श्रुदे. अशामाण्यमिति घेत-- नामापवियायां अवरोपपनः ।। पविधिभुतियत महाविद्याविधिथुतेरपि अग्राम प्रति घेत- ना साधम्मन्य पाउपपतेः । यथा प्राविधायिधिथुन्या भाग्मनि भयगते देहादिसंधान अग्रस्ययः यायने, तथा आग्मन्येर आगमारगतिः न कदाचिन् केनगिन् कचिदपि याधित गाया, फलाम्यतिरेमात् अवागत: यथा लि उण. माशी इति । न च एवं कर्मविधिश्रुतेः अप्रामाण्यं, पूर्वपूर्वप्रवृत्तिनिरोधेन उत्तरोत्तगपूर्वप्रवृत्तिजननम्य प्रत्यगामा. भिमायन प्रत्युत्पादनार्थत्वात् । मिथ्यात्येऽपि उपायस्य उपेयमत्यनया सत्यत्यमेव स्थानः यथा अर्थवादानां विधिपणाम, लोकेऽपि यालोन्मत्तादांनो पपआदर पाययितव्ये चढावर्धनादिवचनम् । प्रकारान्तरम्धानां च मामादेन वा प्रामाण्यं सिद्ध, प्राक् आमतामात्

·सभाप्यभगवहीना
૨૮
[अ १८ श्लो ६७
देहाभिमाननिमित्तप्रत्यक्षादिप्रामाण्यवत् ॥
यनु मन्यसे-स्वय अव्याप्रियमाणोऽपि आत्मा मनिधिमात्रेण
करोति, तदेव मुरय कर्तृत्व आगमन , यथा राजा युध्यमानेषु योधेपु युध्यते
इति प्रसिद्ध स्वय अयुध्यमानोऽपि सनिधानादेव जित पराजितश्वति,
तथा सेनापति वाचव क्रोति, धियाफ्रसम्बन्धश्च राज्ञ सेनापतेश्च दृष्ट ।
यथा च ऋत्विकर्म यजमानस्य, तथा देहाना आत्मकृत म्यात्,
पलस्य आत्मगामिरयात् । यथा वा भ्रामस्य रोहब्रामयितृत्वात् अव्यामृत-
स्यैव मुख्यमेव कर्तृवम्, तथा व आत्मन इति ।
तत् असत्, अकुर्वत कारकत्वप्रसङ्गात् ।
कारक अनेकप्रकारमिति चेत्-
न, राजमभृतीनां मुख्यस्यापि कर्तृत्वस्य दर्शनान् । राना तावत्
स्वव्यापारेणापि युध्यते, योधाना च योधयितृत्वे धनदाने च मुख्यमेव
कर्तृत्व, तथा जयपराजयफरोपभोगे । यजमानस्यापि प्रधानत्यागे दक्षिणा-
दाने घ मुख्यमेव कर्तृत्वम् । संसात् अव्याहतस्स कर्तृत्वोपचारो य
गौण इति अवगम्यते । यदि मुरय अन्यत् कर्तृत्व स्वव्यापारलक्षण न उप-
सम्येन राजयजमानप्रभृतीना, तदा सनिधिमाप्रेणापि कर्तृव मुख्य परि
करूप्येत, यया भ्रामकस्य लोहभ्रमणेन, न तथा राजयजमानाढीना स्वव्यापारो
नोपलभ्यते । तस्मात् सन्निधिमात्रेण कर्तृत्व गणमेव । नथा च मति
तत्फरसम्बन्धोऽपि गौण एव स्यात् । न गाणेन मुरय कार्य निर्वय॑ते ।
तस्मात् असंदेव एनत् गोयत्ते 'देहादाना व्यापारेण अन्यात आरमा
कर्ता भोसा घ म्यात्' इति । भ्रान्तिनिमित्त तु सर्व उपपद्यते, यथा स्वमे,
मायायां च एवम् । न च देहायात्मप्रवयभ्रान्निसन्तानविच्छेदेषु सुपुष्टि
समाया (-धामा-) दिपु कर्तृत्वभावत्वायनर्थ उपरभ्यते । तस्मात्
आन्तिप्रत्ययनिमित्त एव अय ससारभ्रम , न तु परमार्थ , इति सम्पग्दर्श-
नात् अत्यन्त एवं उपरम इति सिद्धम् ।।
सर्व गीताशास्त्रार्थ उपसहत्य अस्मिन् अस्याये, विशंपतश्च अन्ते इह
पासायदार्थाय सक्षेपत उपसहार कृरवा,अथ इदानी शास्त्रसप्रदायविधिमाह-
इदं ने नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
न चागुपये वाच्य न च मां योऽभ्यसूयति ॥१७॥

·अ. १८ श्लो. ६९ मोक्षसंन्यासयोगः इदं इति ॥ इदं शायं ते तव हिताय मया उक्त संसारविच्छित्तये अतपम्फाय तपोरहिताय न वाच्यं इति ध्यवाहितेन सम्बध्यते । तपस्ति- नेऽपि अभक्ताय गुरी देने च भक्तिरहिताय कदाचन कस्यांचिदपि अव- स्थाया न वाच्यम् । मन नपस्वी अपि सन् अनुभूपुः यो भवति नाम अपि न वाच्यम् । न च यो मां वासुदेवं प्राकृतं मनुष्यं मन्या अभ्यमूयति आत्मप्रशंसादिदोपाध्यारोपणेन ईश्वरयं मम अजानन् न सहते, अमावपि अयोग्यः, तस्मै अपि न याच्यम् । भगवति अनसूयायुक्ताय नपस्विने भक्ताय शुश्रूपये पाय शानं इति गामात् गम्यते । तत्र 'मेधायिने तपस्थिने घा' इति अनयोः विकल्पदर्शनात् शुधूपाभक्ति- युताय तपस्विने तयुनाय मेधाधिने वा याच्यम् । शुश्रूषाभनिवियुक्ताय मतपम्बिने नापि मेधाविने पाध्यम् । भगवति असूथायुक्ताप समस्तगुण- बतेऽपि न यारयम् । गुरशुधूपाभनि मते च यारयं इत्येषः पात्रसंप्रदाय. विधिः॥६॥ मम्प्रदायस्य कतुं फलं इदानी आइ-- य इमं परमं गुहा मद्भतेप्यमिधास्यति । भक्ति मयि परां त्वा मामेवंप्यत्यसंशयः॥ ६८॥ य इम इनि ॥ यः इमं यथोक्तं परमं परमनिःश्रेयया कावा- जुनयोः मयादरुपं अन्य गुह्य गोप्यतम मद्लेषु मयि भकिमन्मु अभि. धास्यनि वक्ष्यति, मन्यतः अर्थतश्च स्थापयिष्यनीत्यर्थः, यथा त्वयि मया। भनेः पुनमंहगात भक्तिमात्रेण वलेन शास्त्रसम्मटाने पायं भवतीति राम्यते। कथं अभिधाम्पति इति ? उच्यते-भक्ति मयि पगं त्या 'भगवतः परमगुरोः अध्युतस्य शुश्रूषा मया क्रियते' इत्येवं कृत्वत्यर्थः । तस्य इ पलम्मामेव एप्पति मुध्यते पुर। असंशयः अर संगापः न कर्तव्यः।।६८॥ न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे पियकृत्तमः । भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६ ॥ न च इति ॥ न च तस्मात् शास्त्रसम्प्रदायकृतः मनुष्येषु मनु- 'प्याणां मध्ये कथित् मे मम प्रियकृत्तमः अतिगयेन प्रियकरः, भन्य।

·मानयज्ञ समायभगवद्गीता [अ. १८ शे. ६९ प्रियकृत्तम , नास्येव इत्यर्थः वर्नमानेषु । न च भविता भविष्यत्यपि काले तस्मात् द्वितीयः अन्य. मियतरः प्रियकृत्तरः भवि लोकेऽस्मिन् म भविता ॥ ६९॥ योऽपि- अध्येप्यते च य इमं धम्र्य संवादमावयोः। ज्ञानयजेन तेनाहमिष्टः म्यामिति मे मतिः॥ ७० ॥ मध्यप्यते इति ॥ अध्यप्यते च पठिप्पति यः इमं धन्य धर्मादनपेतं सवादरूपं ग्रन्धं आवयोः, तेन इट न स्यात् । झानयक्षेन-विधिनपोपानुमानमाना यज्ञाना मानपत्वात् विशिष्टतम इत्यतः तेन नानयतेन गाताशास्त्रस्य अध्ययन स्लूयन, फल. विधिरेव वा, देवतादिविषयज्ञानयज्ञफ्लनुल्य भस्य फर भवताति-तेन अध्ययनेन अहं प. पूजित. स्या भषय इनि मे मम मतिः निश्चय ॥७॥ अप प्रोनु इदं फलम्--- श्रद्धावाननम्यश्च शणुयादपि यो नरः। सोऽपिमुक्तःशुभाँलोगन प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥७॥ श्रद्धापान इति ॥ श्रद्धावान् श्रद्दधान अनसूयश्च अमयावनिन' सन् इम ग्रन्धं शृणुयादपि यो नर-अपिशव्दान मुिन अर्थज्ञानवान्' सोऽपि पापात् मुक्त गुमान् प्रशस्नान् लोकान प्राप्नुयात् पुण्य- कर्मणा अग्निहोत्रादिवर्मवताम् ॥ १॥ शिष्यम्प शास्त्राथग्रहणाग्रहणविवेक्नुभुस्मया पृच्छति । तदग्रहणे जाते पुन प्राहयिष्यामि उपायान्तरणापि इनि प्रष्टु अभिप्राय । यस्नान्नर च भास्थाय शिष्यस्य कृतार्थता कर्नय्या इति भागाधर्म प्रदशिनो भवति । पश्चिदेनत् श्रुत पार्थ न्वयेफाग्रेण चेतमा । पशिदनानमम्मोहःप्रणएस्ते धनश्चय || G!! पशिन् इनि । कश्चित् कि एनत् मया उत्त' श्रुतं प्रयणेन अव धारित पार्थ या एकाग्रेण चेतसा चित्तेन किंवा अप्रमादतः रशित् अभानसम्मोहः अज्ञाननिमित्त, सम्मोहः अचिनिन भारः [विचिनभाव ] अविवेक स्वाभाविक कि प्रणष्ट.?-यदर्थः अय मम व उपदेष्टुत्वायामः प्रवृत्त ने मद १ शाप्पध्रवणायामः तद, ·अ. १८ श्लो. ७५] मोक्षसंन्यासयोगः हे धनक्षय!॥७२॥ अर्जुन उवाच- न मोहः स्मृतिलब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽन्युत । स्थिनोऽसि गतसन्देहः करिष्ये पचनं नव ॥७३॥ नष्टः इति ॥ नष्टः मोहः अज्ञानञः समस्तसंसारानर्थहेतुः, सागर इब दूर मारः । स्मृतिश्च आमनायत्रिपा लग्धा-अस्स: लाभात् सर्वहृदयग्रंथीनां विप्रमोक्षः त्वत्यमादात् तव प्रमादात् मया त्वत्प्रसाद आश्रितेन अच्युन । अनेन मोहनाशप्रश्नप्रतिवचनेन सर्वशास्त्रा- र्थशानफलं एतावदेवेति निश्चितं दर्शितं भवति, यतः ज्ञानात् मोहनाशः आमस्मृतिलामश्चेति। तथा च श्रुनी 'अनात्मचित पोचामि ' इति उपन्यस्य आत्मज्ञानेन सर्वग्रंथोना विमोक्षः उक्त:- [i, . ७.१.३६२६..] । 'भिद्यने हृदयनान्यः 'मुं. उ.२.२.८.], 'तप को मोहः कः शोका एकरवमनुपश्यनः [ई.उ.७. ] इति च मन्त्र- वर्णः । अथ इहानी ययामने स्थितः अस्मि गतसन्देहः मुक्तसंशयः । करिष्ये वचनं तव । अहं त्वत्प्रसादात् कृतार्थः, न मे कर्तव्यं अस्ति इत्यभिप्रायः ॥७३॥ परिसमासः साम्रार्थः । अथ इदानी कथासम्बन्धप्रदर्शनार्थ संजयः . उवाच- सअप उवाच- इत्यहं वासुदेयम्य पार्थम्य च महात्मनः । मंगादमिममश्रीपमद्भुनं गमहर्पणम् ॥ ७५ ॥ इत्यहं इनि॥ इति एवं अहं यादयस्य पार्थस्य च महात्मनः संचाई इमं या अश्रीपं श्रुनवान् अस्मि अद्भुतं अत्यन्तविस्मयकर रोमहर्षणं रोमाचरम् ॥ ७१ ॥ नचाइमन्- व्यासप्रसादान्तबानिमं गुह्यतमै परम् । योग योगेश्यरात्यष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥७॥ श्याम इति ॥ व्यासप्रसादात् नतः दिव्यचक्षुलांभात् श्रुतवान् इमं यंग गुह्यतमं पर योग-योगार्थत्वात् मन्योऽपि योगः--संवाद ·२९२ सभाष्यभगवद्गीता [अ५८ सा, ७५ इम योगमव या योगेश्वयम् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयं, न "परम्परया।। ७५॥ राजन् सस्मृत्य सस्मृत्य सवादमिममद्भतम् । केशवार्जुनयोः पुण्य प्यामि च मुहर्मुहुः ॥ ७॥ राजन् इति ॥ हे राजन् एतराष्ट्र ! सस्मृत्य सम्मृत्य प्रतिक्षण सयाद इम अमृत केशवार्जुनयो. पुण्य इम अंचणेनापि पापहर श्रुवा हप्यामि च मुहुर्मुहुः प्रतिक्षणम् ॥ ७६ ॥ तय सस्मृत्य सस्मृत्य रूपमन्यद्भुत हो । चिम्भयो मे महान राजन् हप्यामि पुन पुनः॥७॥ तन्य इति ॥ यश सस्मृत्य मम्मन्य रूप अत्यादत हो विश्वरूप विस्मयो मे महान राजन् हप्यामि च पुन पुनः ॥ ७॥ किंबहुना-- तत्र योगेश्वर सृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीर्विजयोभूति(चा नोतिर्मतिर्मम ॥ ७८॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रया सहितायां यासियां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशासे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षयोगो नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ यत्र इति ॥ यत्र यस्मिन् पक्ष योगेश्वर सर्वयागाना घर- तरप्रभवत्वात् सर्वयोगधीजस्य कृष्ण , यत्र पार्थ यस्मिन् पक्ष धनुर्धर गाण्डीवधन्दा, तत्र श्रीः तस्मिन् पाण्यवाना पक्षे था विजय , तव भूति. थियो विशेष विस्तार भूति भुधा अव्यभिचारिणा नीति. नय , इत्यव मतिः मम इति ॥ ७८६६ इति श्रीमपरमहसपरिमाजकाचार्यगोविदभगवत्पूज्यपादशिष्य श्रीमटरभगवत धना श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये मोक्ष सन्यासयोगो नाम अष्टादशोऽध्याय ॥१६॥ .

·श्रीमद्भगवद्गीताश्लोकायचरणप्रतीक- वर्णानुक्रमः अ० श्लो अकीने चापि भूतानि अग्निज्योतिरहः शुष अस्टेद्योऽयमदाहाऽयम् । अजोऽपिमतव्ययारमा भनाधानव ४ अथ केन प्रयुगोऽयम् शोकप्रतीकानि श्लोरप्रतिकानि .. अधिष्ठान तथा का २ ३५ अध्यात्मज्ञाननित्यावम् १३ ११ अक्षर ब्रह्म परमम् ८ ३ अध्येप्यते च य इमम् १८ असरामागारोऽस्मि २० ३३ अनन्तविजय राना ८२१ अनन्तश्चास्मि नागानाम् १० २४ अनन्यचेता सततम् ८ अनन्याचिन्तयन्तो माम् ९. २२ अक्ष शुचि अन पूरा मद्देवामा १ * अनादियानिगुण जात १३ ३१ ३ ३६ अनादिमध्यान्तमनन्त० १ १९ अथ चित्त समाधानम् १२ ९ अनाधित कर्मपरम् ६ अध घेवीमम म्यम् २३ अनिष्टमिष्ट मिश्र १८ १२ २२६ अनुढेगार याक्यम् १७ अथरा योगिनामेव ६ ४२ अनुबन्ध भय हिमाम् १८ २५ अथवा यहुनतेन १० ४२ अनय वित्तविभ्रान्ता १ २० अनेण्याहदायरग्रनेत्रम् ११६ अवनदायानोऽमि " बनेश्वग्रनयनम अपूपिताऽस्मि ४५ अन्त्यसिमामेय ८ १७ ० अन्तमा पर नेपाम् २३ १२ १३ अन्तवन्त हम दहा ३ / अधर्म मिमिया ३ १८ ३. अनामयन्ति भूतानि अधर्माभिमायण १४। अन्ये प यहय गरा १ अधा प्रस्तास्य १५ . अध्ये स्वैरमजानना अधिमन भय भाष ४ अपरं भवनो जन्म ४ अधियत पय काम ८ ३ भगो नियमानारा. ३० अथ धन निवजातम् अथ ध्यास्थितान्या ५ ७ अदभमाले यशनम् अद्वेष्ट मभनानाम् ९ ४ ४ ·२९४ अ. भो. ७ ५ ४ ६ . १ " " " ८ ८ ७ क U भयनपु च सवेषु ४५ सम्पनीकानि भोपप्रतीशनि अपरयमितररन्याम् असत्यमप्रतिष्ट ते अश्यांत तदस्माकम १ असा मया हत शन अपाने जुह्वति प्राणम् ३९ समयतात्मना योगो अपि चे मुदुराचारी अमशय महाबाहो ६ अपि चेदसि पापेभ्य अस्माक तु विशिष्टाये १ अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च १३ अह तुरह यज्ञ अफ्लाकाक्षिभिर्यज्ञो १७ अहकार यर दर्पम् . अभय मश्वसशुद्धि १८ ५३ अभिमधाय तु फलम् १७ अहमारमा गुडाटा अभ्यामयोगयुनेन ८ अह वैश्वानरो मारा १५ १४ अभ्यामेऽप्यसमयोऽसि १० अह मर्वस्य प्रभवो २० अमानित्वमदम्भिवम् १३ अह हि मर्वयज्ञानाम् ९ अमीच त्या एतराष्ट्रस्य १६ २६ अहिंसा सत्यमोध अमी हि त्वा मरसघा ११ २१ अहिंसा समता नुष्टि. १० १ " अहो वत महत्पापम् भयति ध्रद्धयोपेतो ६ ३७ आ अयुन प्राकृत स्तब्ध अवनानन्ति मा मूढा आख्याहि मे को भवान् ? ३१ अचाच्यवादाश बहन २ ३६ आचार्या पितर पुना. अविनाशिनु नदिदि शाशोऽभिननवानाम्म १६ १७ अविभक्त च भूनेयु १३ १६ आमसभादिता स्त. अस्यनादानि भूतानि २ २८ आत्मीपम्येन सर्व ६ ३२ अपनायत्तय मर्या ८ १४ दिरयानामह विष्णु २१ अध्यक्तोऽक्षर इयुक्त २१ आमाणमचल. अव्यनाऽयमचिन्त्या २५ आग्रह्मभुगनालोका अभ्यक्त म्पनिमारसम् भायुधानामह बत्रम् १० ૨૮ अशास्त्रविहित घोरम् आयु सत्वचारोग्य भशोच्यानम्बशोचस्वम् आररक्षा नेयोगम् ६ ३ अधयाना पुरा ९ ३ आवृत ज्ञानमेतन ३ ३९ अभ्रद्धया हुत दत्तम् आशापाशशर्तयंदा भवध मरवधा প্নর বহর असमधि मेश्य ४९ असुरों यानिमापता असतानमिप्या. ९ आहारस्यपि सर्वस्य ०८ श १० . ७० . ७ . " . ૧૨ २९ २० ·१८ १ १ २ एतच्छुत्या वचन लोकप्रतीकानि अ० श्लोक लोकप्रतीशनि आहुम्चामृपय सर्व १३ उत्पादेयरिमे रोकाः उबारा मर्व पकने १८ ६ उदासीनवदासीन १४ २३ इस्लाद्वेपसमुन्धन २७ उद्धरेदात्मनाऽऽस्मानम् ६ ५ 'इच्छा द्वेप मुखम् १३ ६ उपदष्टाऽनुमन्ता च १३ इति गुह्यतम शास्त्रम् ऊ इति ने ज्ञानमाख्यातम् १८ ६३ इति क्षण तथा ज्ञानम् १३ १४ उर्व गच्छन्ति याद इत्यर्जुन वासुदेव ५० ऊर्ध्वमूलमध शारयम् इत्यह वासुदेवस्य इदमद्य मया एब्धम् इदतुते गुह्यतमम् . ऋषिभिर्वहुधा गीतम् १३ इद ते नातपस्काय प इद शरीर कौन्तेय 'इद ज्ञानमुपाश्रित्य इन्द्रियस्पेन्द्रियस्था ३ एतयोनीनि भूतानि ६ इन्द्रियाणा हि धरताम् २ ६७ एतन्मे सशय कृष्ण ६ ३९ इन्द्रियाणि पाण्याहु एतान्न हन्तुमिच्छामि १ इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः ३ पुतान्यपि तु कर्माणि इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् १३ एतादृष्टिमवष्टभ्य १६ इसे विवस्वने योगम् एता विभूति योग च १० इशन भोगान् हि ३ १२ तर्विमुन कौन्तेय १६ २२ इदेकम्य जगत्कृसम् ११ इंव तजिन मर्ग १९ एवमुस्वाऽऽर्जुन मल्ये १ ई. गुबमुस्त्या नतो राजन् ११ एवमुक्त्वा हपोकेशम् २ ईश्वर सर्वभूतानाम् १८ ६३ एवमेतद्यथाऽऽस्य त्वम् १२ ३ एर परम्परामाप्तम् एव प्रवर्तित चक्रम् ३ उच्चे श्रवसमवानाम् १० २५ एच बहुविधा यज्ञा. उलामन्त स्थित वाऽपि १५ पद बुद्धे पर बुनया उराम पुरपस्न्य एन सनतयुम ये उत्पन्नाकुलधर्माणाम् गुव ज्ञास्वा कृत कर्म ४ १४ ७ ४२ ४० द १ १ ७ ७ मयमुक्ता हपोफेश १ ९ ९ २ ३ ·अ. सो. . ९ ९ GEN.ANCrs, २ लोकप्रतीकानि भ० को शोकमतीकानि एषा तेऽभिहिता सारये २ ३९ कायेन मनसा बुद्धया ११ एपा माझो स्थितिः पार्थ २ ७२ कार्पण्यदोपोपहत. औ कार्यकारणकर्तृत्व १३ कार्यमित्येव यत्कर्म ओमित्येकाक्षर ब्रह्म ८ कारोऽस्मि रोक्क्षय. काश्यश्च परमेष्वास १ * तन्मदिति निर्देशो १७ २३ किरीटिन गदिन चफ. किरीटिन गदिन चक्रि० ११ क. कि कर्म विभकर्मति कचिलोभयविभ्रष्ट. पशिदेतरचत पार्थ वि तहक्षा किमध्यान्मम् ८ कि पुनर्माह्मणा पुण्या ९ क्वम्लरवणास्युष्ण कुतस्या कश्मरामिदम् २ कथन इयमस्माभि ३९ कुलक्षये प्रणश्यन्ति वथ भीप्यमह सरये कृपया परयाऽऽविष्टो का विद्यामह योगिन् १० १७ कृपिगारक्ष्यवाणिज्यम् १८ वर्मन युद्धियुना हि २ ५. कलिङ्गस्त्रीन्गुणानेतान् १४ कर्मण मुकृतस्याऽ १४ १६ क्रोधानाति समोह २ वर्मणव हि ममिद्धिम् ३ २० संशोऽधिक्तरस्तेपाम् कर्मणो हपि योदप्यम् ४ १७ लैव्य मा स्म गम पार्थ २ वर्मण्यकर्म य पश्येत् ४ १८ क्षिा भवति धर्मात्मा ९ कर्मण्येवाधिकारस्ते ૨ ४७ क्षेशग्रज्ञयोरेधम् ३५ कम महोद्भव विदि ३ १५ क्षेग्रह धापि मा विदि १३ २ कमेन्द्रियाणि सयम्य ३ ६ करयन्त शरीरस्पम् ग ६ कवि पुराणमनुशाक ९ गत सद्स्य मुनस्य यस्माच ते न नमेरन् ११ ३७ गतिर्भर्ता प्रभु साक्षी काक्षन्त कर्मणा सिद्धिम् ४ १२ गाण्डीय असते हस्तात् काम एप कोध एप ३७ गामाविश्य च भूतानि १५ ३ कामोवियुतानाम् २६ गुणानेतानात्य पान् ૨૦ काममानित्य दुप्पुरम् १६ १० गुरूनहत्वा हि महानु० २ कामामान स्वर्गपरा कामम्नस्नीहनपाना काम्यान कर्मणां २ चार हिमन कृष्ण ४ ८ ५.

·२९७ . ७ रोकमतीकानि अश्लो० श्लोकमतीकानि असो. धनुर्विधा भसन्ते माम् १६ तत्रैवं सति कतारम् चातुर्वण्य मया सृष्टम् १३ तक्षेत्रं यश यादृश्य १३ ३ चिन्तामपरिमैयाँ च १६ १७ तदित्यनभिसंधाय घेतया सर्वकर्माणि तद्धयस्तदात्मानः तद्विद्धि प्रणिपातेन तपस्विभ्योऽधिको योगी ६ १६ जन्म कर्म च मे दिव्यम् ४ २ तपाम्यहमहं वर्षम् ९ १९ जरामरणमोक्षाय ७ २९ तपस्वज्ञान विधि जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः २ २७ तमुवाच हृषीकेशः २ १० जितात्मनः प्रशान्तस्य ६ तमेव शरणं गच्छ शानयज्ञेन चाप्यन्ये ९ १५ तस्माच्छात्रं प्रमाण ते १६ २४ ज्ञानविज्ञानतृसारमा ६ ८ तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय ११ १४ शानन नु तदक्षानम् ५ १६ तस्मावमिन्द्रियाण्यादी ३ ४१ जानं कर्म च कर्ताच १८ १९ तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो० २१ ३३ ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानम् ७ २ तस्मात्मधुपु कालेषु ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता १८ तस्मादसक्तः सततम् ३ १९ शेयः स नित्यसंन्यासी ३ तस्मादज्ञानसंभूनम् शेयं धनत्यक्ष्यामि १३ १२ तस्मादोमित्युदाहृत्य १७ २५ ज्यायमी चकर्मपास्ते ३ तस्माद्यस्य महाबाहो २ ६८ ज्योतिपामपि तज्यो० १३ १७ तस्माना वयं हन्तुम् तस्य संजनयन् हर्पम् ते विद्यादुःखयोगम् ६ २३ ततः पदं तरपरिमा० तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् २ तच संस्मृत्य संस्मृत्य १८ ७७ तानहं द्विपतः ऋरान् ततः शहाश्च भेर्यश्च १ १३ तानि सर्वाणि संयम्य ततः तेई येथुने १४ तुल्यनिन्दास्तुतिौनी १२ १९ ततः स विस्मयाविष्टो ५४ तेजः क्षमा धृतिः शौ० १६ ३ तत्ववितु महाबाहो ३ २८ ते तं भुक्त्या स्वर्गलोकम् १. २१ तत्र तं युद्धिसंयोगम् ६ ४३ तेपामई ममुद्धा तग्रम निर्मलत्वात् १५ ६ तेपामेवानुकम्पार्थम् समापश्यस्थितान्याधः २ २६ तेषां पततयुक्तानाम् १० तंत्रकथं जाकरना ११ १३ पां ज्ञानी नित्ययुक्तः तत्रैकाग्नं मरः कृत्वा ६ १२ यरवा कर्मफलासनम् २० १ १ १० ७ २६ ·अ. सो. ७ १ ९ लोकप्रतीकानि श्रमतीकानि अ० श्लोक एपानेऽभिहिता सारये २ ३९ कायेन मनसा बुद्धया एषा माझो स्थितिः पार्थ २ ७२ कार्पण्यदोषोपहत. ३ आ. कार्यकारणकर्तृत्व कार्यमित्येव यत्कर्म ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ८ कालोऽस्मि लोरक्षय काश्यश्च परमेष्यामः ॐसम्मदिति निर्देशो १७ २३ किरीटिनं गदिनं चफ० ११ ४६ किरीटिनं गदिन चक्रि. ११ कचिोभयविभ्रष्टः कि कर्म किमकमंति ४ पश्चिंदनष्टत पार्थ कि तदहा किमध्यात्मम् ८ १८ ७२ कि पुनर्माह्मणा. पुण्या. ९ क्वम्लर यणात्युष्ण कुत्तस्वा कश्मलमिदम् २. २ कध नयमस्माभि. १ ३९ कुरक्षवे प्रणश्यन्ति क्यं भीप्समई मरये कृपया परयाऽऽविष्टो १ २८ कथ विद्यामर योगिन् १० १७ कृपिगारक्ष्यवाणिज्यम् १८ कमज दियुक्ता हि २ ५. कैलिगस्त्रीन्गुणानेतान् १४ कर्मणः सुकृतस्याऽऽहुः २४ १६ क्रोधाद्भवति संमोहः ६३ कर्मणव हि मंमिद्धिम् ३ २. शोऽधिकतरस्लेपाम् १२ कर्मणो सपि योदप्यम् ४ १७ वैश्यं मा स्म गमः पार्थ २ ३ कर्मण्यकर्म य. पश्येत् १८ क्षिप्रं भवति धर्मारमा ३१ कर्मण्येवाधिकारस्ते २ ४७ क्षेत्रक्षेप्रज्ञयोरेवम् ३४ कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ३ १५ क्षेग्रहं चापि मां विद्धि १३ २. फर्मेन्द्रियाणि संयम्य ६ वर्षयन्त शरीरस्थम् ९७ ग. ६ गत सङ्गस्प मुक्तस्य म्माच ते न ममेरन् ११ ३७ गतिर्भर्ता भभु साक्षी काक्षन्तः कर्मणां सिदिम् ४ १२ गाण्डीवं चंसते हस्तात् १ काम एप ध एप ३ ३७ गामाविश्य च भूतानि १५ १३ कामशंपियुक्तानाम् ५ २६ गुणानंतानतीत्य ग्रीन २० गुरुनहरवा हि महानु० २ कामारमानः स्वर्गपराः २ कामस्तस्तैहतज्ञानाः ७ काम्थानां कर्मणा २ चपलं हि मनः कृष्ण कवि पुराणमनुशा० ८ १८ काममाश्रित्य दुरम् ५ ·२९७ . ३ ४ १७ ४ ४६ १९ १० जरामरणमोक्षाय जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः जितात्मनः प्रशान्तस्य ८ ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा शानेन तु तदज्ञानम् ५. १२ संकप्रतीकानि अ० श्लोक श्लोकमतीकानि असो. मनुर्विधा भत्रन्ते माम् १६ तत्रैवं सति कतारम चातुर्मण्यं मया सृष्टम् १३ तक्षेनं च याच १३ चिन्तामपरिमेयां च १६ ११ तदित्यनभिसंधाय चेनमा सर्वकमाणि १८ ५७ तबुद्धयस्तदात्मानः तद्विद्धि प्रणिपातेन तपस्विभ्योऽधिको योगी ६ जन्म कर्म च मे दिव्यम् ४ २ तपाम्यहमहं वर्षम् २९ तपस्वज्ञान विधि २ २७ तमुवाच हपीकेशः २ ७ तमेव शरणं गच्छ ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये १५ तस्मान्छास्त्रं प्रमाणं ते १६ २४ ६ तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय ११ १५ १६ तम्मारयमिन्द्रियाण्यादौ ३ शानं कर्म च कर्ता च १८ १९ तस्मारवमुत्तिष्ठ यशो० ११ ३३ ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानम् ७ २ तस्मात्पर्येषु कालेषु ज्ञानं यं परिज्ञाता १८ तस्मादसतः सततम् ३ शेयः स नित्यसंन्यासी ४ ५ ३ तस्मादज्ञानसंभूतम् १३ १२ तस्मादोमित्युदाहृत्य १७ २५ ज्यायसी चकर्मणस्ते ३ तस्माद्यस्य महाबाहो २ ६८ ज्योतिपामपिज्यो० १३ १७ तस्माना: वयं हन्तुम् १ ३७ तस्य संजनयन् हर्पन तं विद्यादुःखापयोगम् ६ २३ ततः पदं तत्परिमा० तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् २ तच संस्मृत्य संस्मृत्य ७७ तानहं द्विपतः अ॒रान् १६ १९ ततः शहाय भेर्यश्च १३ तानि सर्वाणि संयम्य २ तनः श्वेतैर्ह ययुक्त १ १५ तुल्यनिन्दास्तुतिमीनी १२ ततः स विस्मयाविष्टो ११ १४ तेजः क्षमा धृतिः शौ. १६ ३ ताववित्तु महाबाहो ३ २८ ते तं भुकवा स्वर्गलोकम् २. २१ ६ १३ तेषामह ममुर्ता १२ नग्न मात्र निर्मलखात् १४ ६ तेषामेवानुकम्पार्थम् नयापश्यस्थितान्याधः १ २६ तेषां सततयुक्तानाम् १० ११ १३ तेषां ज्ञानी नित्ययुचः ध्यक्या कर्मफलासङ्गम् ४२० शौर्य यत्तत्प्रवक्ष्यामि १ - " तत्र तं युद्धिमयोगम् . तयशस्थं जगत्कृत्वम् तयकामं मनः कृत्या ·२९८ अ.लो. ८ ४ श्लोकप्रतीकानि अ० सो० श्लोकमतकानि त्याज्य दारवदित्येक १८ ३ द्रोण च भाप्म च निभिर्गुणमयर्भाव १३ द्वाविमा पुरपी राके विविधा भवति श्रद्धा २ वी भूतसगा लाके निविध नरवस्यदम् १६ २१ धर्मक्षेत्र कुरुक्षेने १ त्रैगुण्यविषया वेदा ४५ धूमो रात्रिस्तथा कृष्ण २५ अविद्या मा मोमपा ९ ३ २० धननाऽऽनियते पनि त्वमक्षर परम वेदि० धृत्या यया धारयते १८ ३३ स्वमादिदेव पुरप ११ ३८ पृष्टकेतुश्चेकितान ध्यानेनाऽस्मनि पश्य. १३ २४ ध्यायतो विषयान् पुस. २ दण्डो दमयतामस्मि १० ३८ दम्भी दऽभिमानश्च १६ दष्टाकरारानि च ते 7 कर्तृत्व न कर्माणि दातव्यमिति यहानम् १७ न कर्मणामनारम्भात दिवि सूर्यमानस्य १२ नकारक्ष विनय कृष्ण ३२ दिग्यमाल्याम्बरधरम् ११ न च तस्मान्मनुष्येषु दु समित्येच यत्कर्म मच मस्थानि भूताने ९ दुग्वेष्वनुद्विममना २ ५६ न च मा तानि कमाणि दूरेण सवर कर्म २ ४९ न चैतद्विध कतरको २ ६ हप्टवा तु पाण्डवानीकम् १ २ न जायन म्रियते या एप्टवेद मानुष रूपम् न तदस्ति पृथिव्या या १८ दवद्विजगुस्पाइ म तद्भासयते सूया ६ देवान् भावयतानन ३ न तु मा शक्यमे द्रष्टुम् ११ देही नित्यमवभ्योऽयम् न विवाह जानु नाऽऽयम् २ १२ देहिनोऽस्मिन्यथा देहे २ १३ न द्वेष्टयकुदाल कर्म ४ २५ न प्रहृष्येप्रिय प्राध्य ५ देवी सरा गुणमयी न बुद्धिभेद जनयेत् देवी सपनिमोक्षाय नभ स्पृश सिमने. २४ १ नम पुरस्तादध पृष्टः ११ चावापृधिग्योरिद. २० न मा कर्माणि रिम्पन्ति ४ १४ घून एण्यतामस्मि न मा दुप्कृतिनो मूढा दप्ययशास्तपोयज्ञा ४ २८ न मे पास्ति कत. ३ २२ द्रुपदा दोपदेयाश्र न म विदु सुरगणा و سم م م م ८ ५ . ४० ८ देवमवापरे यज्ञम् ७ ५ दपिरत कुरमानाम् २ ·द ५ ६ नहि ज्ञानेत सध्यम १५ २ १७ ९ नारिन बुद्धिरयुनस्य ७ ८ भोकमतीकानि १० श्लोक लापशनि न रूपमस्येह तो ३ पर ब्रह्म पर धाम २ पेदपज्ञाध्ययने ११ ४ा पर भूय प्रवक्ष्यामि मशे मोह स्मृतिलब्धा १८ ७३ परिमाणाप माधूनाम् नहि शिक्षणमपि ३ पवन परवामस्मि न हि देहभूता शश्यम् १८११ पश्य मे पाय रूपाणि ११ ५ नहि प्रपश्यामि ममा० ८ पश्याऽऽदिपार वसा ११ ४ ३॥ पश्यामि देवास्तव देव ११ १५ नासमत योगोऽस्ति ६ १६ पश्यता पाण्डुपुनराणाम् । नाद कस्यचिपापर . १५ पाउन्य हुपाकेशी नान्तोऽस्ति सम दि.१० ५. पार्थ नोह नामुत्र ६४. मान्य गुणेश्य पारम् १४ १९ पिताऽसि लोकस्य नामती विधने भाव २६ पिताऽहमस्य जगतो २ ६६ पुग्यो गन्ध पृथिव्या च ७ नाह प्रकार सर्वस्य २५ पुरुष प्रतिस्थो दि नाह दैनं तपमा ११ ५३ पुरष स पर पार्थ निमित्तानि च पश्यामि १ ३१ पुरोधसा च मुख्य मा १८ . पूर्वापासेन तैनव ३ ८ गृधावेन नु यज्मानम् २८ २९ नियत समरहितम् प्रकाश च प्रवृनि च निराशायतचितारमा ४ २५ प्रकृति स्वामहस्य ९ निमानमोहा जितसर १० प्रकाते पुरुष चैत्र विधाना०१३ १५ निश्चय गुणु मे मन ४ प्रकृते किमाणानि १ ३६ प्रश्तेर्गुणसमूह ३ २२ নসিমনার २ . प्रवृस्यैव च कर्माणि नेते सती पान ८२७ प्रजाति यदा कामान् नन छिन्दन्ति शाणि २ २३ प्रयत्नाग्रतमानस्तु नेर चिकोभीति प्रयागकाले मनमा मलपल्यिसुगन्गहन ९ नेर तस्य तेनायो प्रद निचित्र १६ प पंचनानि महाशाही । মুহামনৰ লিং २६ प्रशान्तारमा शितभी प्रसादे सर्वदु मानाम् नियतस्य तु सन्यास नियन कुर कर्स यम् । नित्य धाराष्ट्रात ६ ४५ ८ ८ M . " " " " . पर पुष्प पर शोधम् परस्वम्मान भायोड्यो ·३०० ९ ७५ ७ ७ १० ७० " ४ ४ सरप्रतीकानि अ० ओ० श्लोकप्रतीकानि अ0 लो प्रल्हादश्चासि दैत्या. १० ३० भौगश्वर्यप्रसतानाम् २ ४४ प्राप्य पुण्यकृता लो. ६ म घ मचित्त. सर्वदुर्गाणि १८ बन्धुरात्माऽऽरमनस्तस्य ६ ६ मचित्ता मद्तप्राणा: यल बरवतां चाहम् ११ मवर्मकृन्मत्परमा बहिरन्तश्व भूतानाम् १३ मत परतर नान्यत् १ बहूनां जन्मनामन्ते १९ मदनुग्रहाय परमम् यहूनि मे व्यतीतानि मनाप्रमाद. मौम्यत्वम् ७ १६ बाह्यस्पर्शवसत्तामा २१ मनुष्याणां सहस्रपु ३ पीर मा सर्वभूताना मन्मना भव मद्तो ९ ३४ घुद्धियुको बहाताह २ युद्धि नमसमोह मन्यसे यदि तमक्यम् ११ युद्धभेद एतेश्चैव २८ २९ मम योनिमब्रह्म युद्ध ग विशुद्धया युगो १८ ५१ मर्मवाशो जीवलावे वृहत्माम तथा सानाम् १० ३५ मया ततमिदं सर्वम् बृह्मणो हि मनियारम् ६४ २७ मयाऽध्यक्षेण प्रकृति ब्राण्याधाय फर्माणि मया प्रमसेन नगा. मलभूत समसामा १४ मयि चानन्ययोगन १३ घ्रार्पण ग्रह्म हवि मयि सर्वाणि माणि ३ ३० प्राह्मणक्षवियविशाम् मय्यानेदय मनो ये माम् १२ २ मरयायामना पार्थ 9 भ मय्येच मन आधस्त्र ૧૨ भरग्या वनन्यया शक्य०११ ५४ महर्पय मा पूर्वे भक्त्या मामभिजानाति १८ ५५ महीणा भृगुरहम् २५ भयाद्रणापरनम् २ ३५ महात्मानस्तु मां पार्थ ९ १३ भरान भी कर्ण १ - महाभूतान्यहकारी २ मा ने व्यथा मा च ११ भीमहोगप्रमुग्रतः २३ मानास्पास्तु कौन्तेय भतग्राम:म एवायम् १९ मानापमानयोस्तुरय २५ भूमिरापोऽनये यायु ४ मामुपेत्य पुनर्जन्म भूय एवं महाबाहो मा च योन्यभिचारण १४ भोगार यशतपसाम् माहि पार्थ प्यपाश्रित्य ९ ४७ , ६ भवाप्ययी हि भूतानाम् ११ ५० १ ८ ८ ·३०१ य ४ श्लोक्मतीवानि म० श्लो० होवतीयानि अ० श्लो मुनसोऽनवादी यथा दीपो निवााम्थो . मूदप्राहेणाऽऽस्मना यत् ७ यथा नदीना यहवा ११ २४ मृत्यु सर्वहरश्चाहम् १० ३४ यथा प्रतशयत्येक १३ भोघाशा मोधकर्माणो २ १२ यथा प्रदीप्त चरनम् १ २९ यथा मवंगत माश्यान् १३ ३२ यवधासि समिद्धोऽग्नि य इद परम गुह्यम् १८ ६. यदग्ने चानुवन्धे च य एन घेत्ति हन्तारम् २ ११ यदहकारमाप्रित्य य एवं वेत्ति पुरपम् १३ २३ यदक्षर वेदविदी ८ पशापि सपभूनानाम् १० ३९ यदा ते मोहकरिसम यचायहासार्थमस० ११ ४२ यदादित्यगत तेजो १२ यजन्ते सारिवका देवा० १७ यदा भूतपृथग्भावम् यजो दान तप वर्म १८ ५ यदा यदा हि धर्मस्थ यज्ञशिष्मतमुजो यदा विीियत चितम् यज्ञशिष्याशिन सन्तो ३ १३ यदा मधे प्रवृद्ध तु १४ यक्षार्थारकर्मणोऽन्यत्र ३ ९ यदा सहरते चोयम् यो तपसिनाने च २७ यदा हि नेन्द्रियापु यजात्या पुनर्मोहम् ४ ३५ यदि मामप्रतारम् १ यतो ह्यपि कौन्तेय २६. यदि यह न बता 3 परन्तो योगिनश्चनम् १५ यहच्या चोपपलम् २ ३२ यत प्रवृत्तिभूतानाम् १८४६ यहच्छाराभमनुष्टा ४ २२ यतेन्द्रियमनोवृद्धि २८ यद्यदारति श्रेष्ट यतो यतो निश्चरति ६ २६ यद्यद्विभूतिमरसत्वम् याकरोपि यदनासि ९ २७ यद्यप्येत न पश्यन्ति १ यत्तदने विपमिय २८ ३७ यया तु धर्मकामार्थान् १८ ३४ यत कामे सुना कर्म यया धर्ममधर्मच गनु रनवदेशस्मिन् १८ २२ यया स्म मय शोषम् १८ ३५ यतुं प्रयुपकारार्धम् २७ २१ यस्विन्द्रियाणि मनसा ३ पत्र काले नागृत्तिम् ८ २३ यस्माक्षरमतीतोऽहम् १५ पर योगेश्वर कृष्णो १८ ७४ यस्मानोद्वितते लोको पोपरमन चितम् ६ यस्य नाहकृतो भावो पसाय प्राप्यते यस्य मो समारम्भा ४ पया.काशस्थितो नित्यम् ९ ६ वय वाऽपि स्मरन् माघम् ८ ६ ४ ·३०२ अ० श्लोक १७ २१ 15290 भोकप्रतीकानि अ. भोक शोषप्रतीकानि ६ य एब्ध्वा चापर गाभम् ६ २२ योगी युञ्जीत सततम् यसन्यासमिति प्राहु- २ योरस्यमानानवेक्षेऽहम् यदिन व्यथयन्न्येन २ १५ यो न हृष्यति न द्वेष्टि १२ य शास्त्रविधिमुस्मृज्य १६ २३ योऽन्त मुखोऽन्तराराम य सर्वग्रानभित्रह २ यो मामतमनादि च ३ यातयाम गतरसम् यो मामेवमसमूढो या निशा सर्वभूतानाम् २ ६९ यो मा पश्यति सर्वत्र ३० यान्ति देवमता देवान् २ २५ यो यो या या तनु भक्त ७ यामिमा पुष्पिता वाचम् २ ४२ योऽय योगस्त्वया प्रोक्त यावस्मनायते किंचित् १३ २६ र याबदेतानिरीक्षेऽहम् २२ यावानर्थ उदपाने ૨ ४६ सस्तमश्वाभिभूय युन कर्मपर त्याचा ५ १२ रजसि प्रलय गवा १४ १५ युक्ताहारविहारस्य ६ १७ रजो रागात्मक विद्धि सुझवेव सदाऽऽस्मानम् १५ रसोऽहमप्मु कौन्तेय ८ ६ २० रागद्वेषवियुगैस्तु २ युधामन्युश्च विधान ६ रागी कर्मपरप्रेप्सु १८ २७ चय सात्विरा भावा १२ राजन् सस्मृत्य सस्मृल्य १८ ७६ ये तु धम्यांमृतमिदम् १२ २० राजविद्या राजगुह्यम् ये तु सवाणि कर्माणि १२ ६ राणा शरश्चास्मि १० २३ ये त्वक्षरमनिर्देश्यम् ३ रद्रादित्या वसवो ये च ११ २२ ये स्वतदभ्यसूयन्नो रूप महत्ते बहुवा २३ येऽप्यन्यदेवताभना २३ ये मे मतमिद नित्यम् ३ ३१ ये यथा मां प्रपद्यन्ते ११ लभन्ते ब्रह्म निवाणम् २५ ये शासविधिमुन्यज्य , टेलिमे प्रममान शाम कारक्षित नो १ ३३ लोकेऽस्मिन् द्विविधा ३ ३ येषां स्वम्तगत पापम् २८ लोभ प्रवृतिरारम्भ ये हि सस्पर्शजा भोगा भोगयनो विशुद्धामा योगमन्यस्नामांणम् ४, वनुमर्हम्यशेपेण योगस्थ कुरु कर्माणि वस्त्राणि ते स्यरमागा ६ ४७ ायुर्यमोऽभिवरण २ ३ ३२ २ ४ . योगिनामपि मवषाम् ·" excom wwcond98. ७ लोकप्रतीरानि अ. श्लो० लोकप्रीयानि अ० श्लो० वासासि जीर्णानि यथा २ २२ श्रेयान स्वधो चिगुण विद्याविनयसपन्ने १८ विधिहानमसृष्टान्नम् १३ श्रेयो हिमागममा विवित्तसेवी रूपाशी १८ ५. श्रेोत्रादीनान्द्रियाण्यन्ये विपया विनिवर्तन्ते २ ५९ श्रोत चक्षु स्पर्शन घ ९ विपयन्द्रियसयोगात् १८ ३८ श्वशुरान सुहृदय २७ विस्तरेणाऽऽरमनी योगम् १० १८ विहाय कामान् या चीतरागभयोधाः १० स पुवाय मया तेऽद्य ३ वृष्णीना वासुदेवोऽस्मि १० सत्ताः कर्मपयविहासः २५ यदाना सामवेदोऽस्मि १०. २२ ससेति मत्वा प्रसभम् ११ ४१ बेदपिनाशिन नित्यम् २ २१ म घोपो धार्तराष्ट्राणाम् १ १९ यंदाह पमतीजानि १६ सतत कानयन्तो माम् वेदेषु यज्ञेषु तपसु २८ म तया घदया युन ग्यवसायात्मिस युद्धि २ ४१ सवारमानपूगार्थम् व्यामिश्रेणव वाश्येन ३ सरव रजस्तम इनि ग्यासमसादारछुतवान् १८ ७५ सरच मुसे सपर्यास साधारमजायते ज्ञानम् १९ यपानुरपा सर्वम्य ३ शीतहिय यः मोदुम् महश चेष्टते स्पस्या शने शनरपरमे २५ मारे साधुमारे च २६ रामो दमस्तप शौचम् १८४० समदु पसुस स्वस्थ २४ शरीर यदवामोति मम कायशिरोग्रारम् ६ १३ शरीरवाइमनोभिर्यत् १८ १५ सम पश्यन्ति मान २८ शुलणे गती होते सम सर्वेषु भूतेषु १३ शुची देशे प्रतिष्ठाप्य समानाथ मिग्रेच १८ शुभाशुभफलरेयम् ९ २० समोऽह सर्पभूपु ९. शौर्य तेजोतिर्दाक्ष्यम् १८ ४३ सर्गाणामादिरन्तथ । २० ३२ घदया परया तप्तम् १७ मर्यक्माणि मनमा १३ १८७१ सर्वरमांण्यपि सदा श्रद्धावाननसूयश्च प्रद्धालभते ज्ञानम् र ३९ सर्वगुझतम भूय २८ २ ५३ मर्यंत पाणिपाद तत् १३ १३ ४ ३३ सर्यद्वाराणि मयम्य ८ ८ शुनिविप्रतिपसा ते श्रेयार गन्यमयायशात् १२.

·३०४ अ० सो था शे- ७ ९ शेवमीकानि लोकानोकानि सर्वद्वारेषु देहे ऽस्मिन् १४ ११ साधिभूतापिंदेवं माम् सर्वधमान् परित्यज्य १८ ६६ साग्ययोग पृथग्यालराः सर्वभूतस्थमारमानम् ६ २९ सिदि प्राप्तो यथा १८ ५० सर्वभूतस्थित यो माम् ६ ३१ सांदन्ति मम गात्राणि सर्वभूतानि कौन्तेय ७ सुखदुःखे समे त्या २ ३८ मपंभूनेषु येनकम् १८ २०. सुगमात्यन्तिकं यात् ६ २१ पर्वमेतदृतं मन्ये १५ सुसं विदानी त्रिविधम् १८ ३६ सर्पयोनिषु कौन्तेय १४ ५ मुदमिदं रूपम् सांस्य घाई हृदि १५ १५ मुहन्भिनायुदासीन० ६ सर्गणीदिवकर्मागि ४ २७ स्थाने हृपाकेदा तप सन्द्रियगुणाभासम् १३ १४ स्थितप्रज्ञस्य का भाशा २ महर्ज कर्म बौन्तेय ४८ स्पर्शान् कृत्वा हिवाह्यान् ५ महयज्ञाः मनाः मृदया ३ १. स्वधर्ममपि चावेश्य २ ३१ सहस्रयुगपर्यन्तम् ८ स्वभावजेन कौन्तेय संकरी गरायर १ ४२ स्ययमेवाऽऽत्मना १० ६५ संपप्रभवान् कामान् ६ २४ स् स्ने कर्मण्यभिरतः १८४५ संतुष्टः मनन योगी १२ संनियम्येन्नियमामम् १२ संन्यामस्तु महावाही ५. ६ हतो वा प्राप्स्पति २ मंन्यासलमहाबाहो हन्त ते कथयिष्यामि मंन्याय, समयोगश्च ५ २ हपीकेशं तदा वाक्यम् २१ १४ १९ १ VIDYA TIYA a SN BHAVAN । LIBRARY