·No text on this page.

·।
सारदाविनोदे
वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्याः
तद्धिते अपत्यप्रकरणम् ।
"
BHATTOJI DIKSHITA'S
SIDDHANTA-KAUMUDI
Vol. III-Part I
( TADDHITA-APATYADHIKARA)
With English Translation and Sanskrit Commentar
BY
KUMUDRANJAN RAY, M.A., Ph.D(H),
Bhishagacharyya.
Re.

·No text on this page.

·CORRECTION
Page 7, line 21, for "The word 7 final elides its affix
* when many etc.” read "The word är final elides its
but then the affix '* comes in place of it when
ffix दूज
many etc."
[N. B.-Thus sah+33 =safa: in singular, israrat
‘in dual but in plural 67 is replaced by the affix v; then
350197 += 390r: with fogja by the rule "fa"! See
also our vol. I. Part II. p. 78).
14

·No text on this page.

·"त्वत्प्रीत्यर्थ सरस्वतीविनोद कुर्मः"---पञ्चतन्त्रम्
सारदाविनोद
....
.
श्रीमद्भधोजिदीक्षितविरचितायाः
वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्याः
(पूर्वाद्ध-तद्धितप्रकरणम् )
श्रीकुमुदरञ्जन भिषगाचायण
Id
कृतभाषान्तरः तत्ततया मितभाषिणीसमाख्यया व्याखाया च समेत:
Aug.
BHATTOJI DIKSHITA'S
SIDDHANTA-KAUMUDI
Vol. III - At. I
(TADDHKÄ -ARARY ADHIKARA )
Trith English Translation and Sanskrit Commentary
*
athi
BY
KUMUDRANJAN , M.A., Ph.D(H),
Bhishagucharyya.
Silo
Athor of Evolution of Gita, Pesophy of Ayurveda,
Meghadutam, Laghu-Kuurnudi, &c.
Re. 1/-

·Published by K. Ray
7, Bhawani Datta Lane,
Calcutta.
OENTRAL ARCHAEOLOGICAL
L181:
1YX DELFIL.
Ace. Ver
448
+
13/10/5.3.:
Mall 3....Sa 4.4.2
Voe, il-Pt..
--
Printed by R. N. Miti
at the Nalanda Press,
'112, Vivekananda Road, Calc

·PREFACE We have said much about Panini, the grammarian in our Part IV (Bhwadi) and much about Astadhyayi and the evolution of early grammatical thoughts and their culmination into Siddhanta Kaumudi in Vol I part 1 (Sandhi); hence here we won't say anything more. But here we give a few slokas written by lato Saradaranjan Ray, my father to show to ou zadmirers that apart from being a mathematician, a Homoeopath, a grammatical scholar ir Panini, he was well-versed in Sanskrit K tyas and Dramas and himself a poet. This part contains Taddhita (Apatyadhikara TZ y)-the rest will be out next June. cutta AY Kumud Ranjan Ray -, 1938. AT ilo ·Errata on Voll, Part II (Of Siddhanta-Kaumudi) - P: 26, Sutra, ati, line 14 for "इण च कुश्च इति समाहारइन्हः एकवचनमार्षम्" read "इण च कुश्च इति समाहारइन्हः । पुस्खमार्षम् । इवरतरयोग तु एकवचनम् आर्षम् । P. 52. line 22, for "having an affix” read “having a case affix". -- P. 68' line 14, for "अध्याहारपरशब्दयोगप्रथमा" read "अध्याहार परशब्दयोग पञ्चमौ"1 P. 321, line 1, for "पुयोगादाख्याम्" read "पुयोगादाख्यायाम्" । P. 341, line 16, for “बैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्या:" read "बयाकरण- सिहान्तकौमुदीव्याख्यायाः" । P. 113. Sutra, 302, for "राऽम्शसी:" read “वाऽम्शसीः" । [N. B.-Also see ferratat at the end of Siddhanta- Karumudi Vol IV]. Vol.-IV. ललक समात्" read "ले: ( ?) P. 102, line 17, for "ले (?) लुकं स्यात्"।

·(Written by late Principal Ray on the occasion of His Majesty late George the Fifth's arrival in India). गाथापञ्चदशी A COLLECTION OF FIFTEEN SONGS देश देश पर्वत पर्वते च ग्रामे ग्राम कानने काननेऽपि । गेहे गेहे घोष्यतामद्य वार्ता भूयः प्राप्तो भूतलं रामचन्द्रः ॥१॥ In every country, on every hill top, in every village, in every forest and from house to house let the news be proclaimed that Rainachandra has come back to Earth. (1). धन्या नून' यातयामापि दिल्ली पूर्णान दो यत्र पुण्ये मुहः । सर्व त्यागी लोकहेतोः ससीतो भूयः प्राप्तो भूतल रामचन्द्रः ॥२॥ Lucky indeed is Delhi though her days are long past Delhi where, at an auspicious moment, The Blissful Ramachandra, who had renounced all for the sake of the people, has come back to Earth along with Sita. (2). पूर्वं योऽसौ गोप्रतारं प्रविष्टः स्वाधिष्ठाने लोकसाक्षी परस्तात् । सोऽयं साक्षात् सज्जते लोककता राजा रामो जर्जरूपो नुमस्तम् ॥३ King Rana, who, in the days of yore, had entered. the stream at Gopratara and then at his own abode had stayed watching the events of the world, is now, in the shape of King George, making a personal effort for the sake of the people. Him we adore. (3). प्राग्भर्तारं स्वच्छ्यानुव्रजन्ती सौता क्रान्ता भारतप्रान्तमात्रम् । तीर्णा सेयं सप्तपाथोधिपूरं भर्तुः कार्यो मेरिसंज्ञा नुमस्ताम् ॥४॥ Sita, in bygone times, following her lord, of her own accord, had crossed merely the boundary of Bharatavarsha; but now, in the person of Queen Mary, she has crossed the seven seas for the sake of her lord. Our obeisance to her (4).

·ii m सतां दृष्टौ नैव तौ दम्पती नः सन्तुष्यामो वाया तन्महिम्नः । भक्तः पश्यन्नैव लक्ष्मीनृसिंहौ सद्यो मुक्तः स्थातुमत्रोत्सहेत ॥५॥ It is true the Royal Pair is an unseen entity to us, and we have to rest satisfied with a mere report of the majesty of their prowess. This is as it should be, for, the devoted, after having had a direct vision of Lakshmi and Nrisimba, is forthwith emancipated and cannot stay in this world even. for a monment. (5). कस्त स्त यात प्रभावं नरेन्द्र ! आश्चर्य तद् याधायि त्वयेदम् । आज्ञामात्र प्राणयोगो मुमूर्षोधन्वप्राये राजधानी समृद्धा ॥६॥ O Lord of Men, who can sufficiently belaud the majesty of thy prowess ? What thou hast accomplished is truly astonishing. At your command the dying have come back to life, and what was all but a desert has been turned into a prosperous seat of Government. (6). यद्येतस्मिन्निन्दकाः सन्ति सन्तु तेषामर्थे नैष ते देव यत्नः । भानुः शश्वद्धन्ति नैशं तमिस्र गोमायूनां प्रीतये तत् कथं स्यात् ॥७ Detractors in this matter may be let alone. Thou art not exerting thyself to-clay for their sake. The sun dispels the nightly gloom, but how can that be to the delight of the jackal ? (7). ये तु प्राशा विप्रवाद प्रपन्ना नोदकस्तः सम्यगालोचितोऽस्मिन् दोषस्तेषां नैष मत्याः, परन्तु सर्वः सर्व नेह पश्यत्यशेषम् ॥८॥ But those wise people who have expressed disapprobation, surely, 'have not carefully considered the consequences of this step. This is no detraction to their wisdom, for, every one cannot see everything that is happening or will happen in this world..(8).

·--- iii . । कालीघाटा मायिनी राजभोग्या त्यक्ता ऋज्वी प्राप्तपूर्वापि मुम्बा। एवं गूढ़ विदिषन्मद्रराजोऽनषोत् काल रोषकालाननश्रीः ॥८॥ "Wily Calcutta is the Royal mistress, while plain Bombay is ignored though first reached".-Thus spiting inwardly has Madras been spending his days with his face blue through rage. (9). एकं तावत् सौमनस्य पुरीणां मानार्हाया माननञ्च हितोयम् । केन्द्र स्थित्वा सूक्ष्ममीक्षा समन्ताहिल्लोवासे सिद्धमेतत्वयं हि ॥१०॥ The mutual good will of the cities, the honouring of hor that deserves honour, a sharp scrutiny all round from the centre-all these three are indeed secured by having the seat of Government at Delhi. (10). आस्तामतचर्चया किं कृत स्यानोतिर्ध्याता सुप्रयुक्ता दुरूहा आज्ञा राज्ञः सर्वथा वन्दनीया युक्तायुक्ता नो विचार्या प्रजानाम्॥११ Be that as it may ; discussion is futile. It is difficult to rate at its true'worth an administrstive measure that is well thought out and well executed. A loyal subject has to bow down before the king's mandate and must not discuss its merits (11). मन्ये यत् स्तात् साम्प्रत न स्तदेवादिक्षद्देवो मन्त्रिणश्चान्वतिष्ठन् । हप्ता लोकास्तोषितौ मन्त्रिमुख्यौ तत् प्रोयेतां राजजायापती च ॥१२ Methinks what His Majesty has ordained his ministers have arranged for must be for the people's good. The people are gratified, the two excellent ministers are pleased ; so may the Royal Pair be plesed too. (12). द्वीपे होप तावको राजपूजा पूजां पूजामन्तरा कार्यचिन्ता । व्यासक्तत्व ऽप्यस्य देशस्य राजन्नध्येषि त्वं तेन वद्दामहेऽद्य ॥१३॥ ।

·iv . . ties; Sire, from land to land royal welcome reaches thee, and the intervals between the fetes are taken up by state deliberations. Though thus busy, thou art graciously pleased to think of India. To this we owe our salvation to-day. (13). तत्ते चित्तं देवदेवे स्थिरं स्यान्मा त्वां प्रापद्रोगशोकातिपातः । इष्टादिष्टं गच्छ विघ्नान् विधूय मा ते वैषीदारतीयाः सपर्या ॥१४॥ May thy heart remain fixed upon the God of Gods; may visitations of disease and disaster keep away from thee ; may blessings follow blessings unto thee overcoming all difficulmay India's homage continue with unabated: fervour. (14). देवी भर्तुः सा च कल्याणकामा लक्ष्मीः साक्षादच्युत व प्रपन्ना । प्रोता तिष्ठतास्मदीयेषु नित्य मैनां हासोद्भारतीया नसस्या ॥१५॥ May her Imperial Majesty, ever watchful over the welfare of her lord, like Laksbmi herself united to Vishnu, always take counsel with ministers favourably disposed towards us, and may India's worship of her continue uninterrupted. (15). गाथापञ्चदशौं नृपेन्ट्रचरितध्यानप्रमोदोभवां मार्ग अष्टाहिमित दिने व्यरचयत् श्रीसारदारञ्जनः आशास्ते स च तस्य राजमिषजः सन्धानबन्धोगण- बङ्गान् भङ्गजुषो ऽभिषिच्य वहतादानन्दमन्दाकिनी ॥ This collection of fifteen songs originated in the joy derived from meditating":"? :':..::.. of the king of kings. Saradaranjan has composea is to-day tne 28th day of Agraharyana (Dec. 14), and he prays that, by the excellencies of that- Royal Surgeon who promotes reunion, may a veritable Ganges of bliss flow across Bengal that is suffering from fracture.

·सिद्धान्तकौमुदी। T “ओम” वन्दे चैतन्यदेवं त निष्कलङ्ग यदिच्छया । सलील वर्तते चित्रं लेखभूमौ जड़ोऽप्ययम् ॥ अथ तद्वितप्रकरणम् । अपत्यादिविकारार्थ-साधारणप्रत्ययाः । १०७२। समर्थानां प्रथमाहा। ४।१।८२ ॥ --- । इदं पदत्रयम् अधिक्रियते । “प्राग दिशः--'" (५।२१, सूत्र-१८४७) इति यावत्। सामर्थ्य परिनिष्ठितत्वम् । कत- सन्धिकार्यत्वम् इति यावत् । All the three words 'समानाम्', 'प्रथमात्', and 'वा' go up to i.e. attach in all the sutras up to the sutra 'प्राग्दिशी विभक्तिः'. (No. 1947)-i.e. when several words are here syntactically connected in the senses of "तसा अपत्यम्", "तेन रक्तं रागात्" and “तवभव:' etc.. then the affix in question will be optionally (वा) attached to the first समर्थ word (समर्थानां प्रथमात्); in other words of the syntactically connected words here the entire first word is to be taken as the sterm (प्रकृति) to which an affix (प्रत्यय) is to be attached. Thus in उपगी: अपत्यम्, which are syntactically connected (i.e. which have interdependence व्यपेक्षा) the अपत्यप्रत्यय ·२ सिद्धान्तकौमुदी % 3D . is to come to the entire first word उपगु | So उपगु + अण औषगव and so on. And this अधिकार of words is to go before स्वार्थिक- प्रत्यय commencing with-"प्रागदिशो विभक्तिः”। In other words the whole 987 words &c, in these cases will take the affix and never the प्रथमान्त words. Owing to अधिकार of "वा" here, optionally the whole वाक्य as उपगोः अपत्यम् may be used. Now it may be argued that in उपगोः अपत्यम् &c., the तद्धितवत्ति may bar FHFEfti, it is so no doubt; but this bar is optional owing to the अनुबत्ति of the word अन्यतरसमाम् from the immediately mior Stubra which is "देवयनि-शौचक्षि-सात्यमुनि- कागढ़ बिद्धिभ्योऽन्यतरसाम्” (४।०८१)। उपग्वपत्यम् in the sense of उपगोः 977 is also thus optionally correct. Now Bhattoji here explains the word समर्थ (und सामा) by sayinng "सामर्थ्यम् परिनिष्ठितकार्यात्वम्" i.e. by समर्थ we ure to understand here as शक्त (able), and सामर्थः will then mean ability in the matter of producing a Fråt i. e, a meaning here in the matter of race, and this is possible by placing the words in conjunction to produce one whole stem, hence Bhattoji further adds "कृतसन्धिकार्यात्वमिति यावत्" । Thus MSc. to him the resultant here is that सामर्था is interdependence by way of placing the words in conjunction or in 'contiguits (कृतसन्धिकार्यत्व सामर्थम्)। And in such सन्यिकाया of words, the entire first is to take the affix as said before. See also under the rule "वसापत्यम्' ( infras). मितभाषिणी-। अत्र सूवे-'समर्थानां', 'प्रथमात्', 'वा'-इति पदवयम् वर्तते । एतत् पदवयम् "प्राग दिशो विभक्तिः” इति सूत्र यावत्, तसांपत्याद्यर्थे एवं ..

·ননিসন্ধযাম্ - منه قیر . इत्यर्थः अधिक्रियते। खार्थि केषु अमााधिकारख उपयोगी नास्ति, बिकसीपि तवान- वस्थितः केचित् नित्यमेव भवन्ति । 'तसाापत्यम्', 'तत्रभव' इत्याद्यर्थे असा अधिकारी वर्तते एव । सूवसा अर्थोयथा-'समर्थाना अर्थयुक्तसम्बन्धानां शब्दानां मध्ये (समाना- मितिनिर्धारे षष्ठी)-प्रथमात् प्रथमोच्चारितात् प्रत्ययो वा भवलि। ततः प्रथमा इति "तसापत्यम्" इत्यादि मूत्र प्रथमोच्चारितं पदम्। ननु तद्धितः (तद्धितं बा) सुबन्तादेव भवति, ततः तमा पदविधितया, "समर्थः पदविधिः"(A) इति मृत्रणव (ममासे द्रष्टव्यम) एकार्थीभावादिरूपसामर्थ्य लाभात् , कि पुनः अत्र सामर्थ्य ग्रहण कृतम् ? अतः आह---- अब ‘समर्थः' न केवल सापेक्षः अपि तु शक्त एव । शब्दसा 'शक्तत्व' अर्थ विशेषोत्पाद- नयोग्यत्वम् । तच्च योग्यत्वम् सापेक्षशब्दानां कृतेषु सन्धिषु घटते । अतः आह 'सामर्थ' परिनिष्ठितत्वम्' कार्यो त्पादनयोग्यत्वम् इत्यर्थः ; अपरितुष्यन् अर्थ' च समधिकं स्फ टोकरिष्यन् पुनः आह-"सामथा" कृतसन्धि कार्य प्रत्वम् इति धावत्" । कृतसन्धि- कार्य प्रत्वम् चाव सामर्थप , यतः सन्धौ हि भामर्थ साकाइतादि स्पष्टमुपत्नभाते । तच्च षष्ठान्तादिशब्दानां शब्दान्तत्र ण च सम्बन्धः एव इत्यर्थः, यथा उपगोः वा सूस्थित अपत्यम् , इत्यादि ; अतोत्र काशिकायाम् उक्तम्-“समर्थानाम् किम् ? कम्बल उपगो- रपन्य देवदालसा । प्रथमादिति किम् ? धष्ठान्तात् यथासमात् प्रघमान्तात् मा भूत्” । एवं सति विकल्प न मुबन्तात् तद्वितोत्पत्ति: समात् । पर्ने वाक्यमपि यथा सात- उपगोः अपतामिति ॥ याव-समासवृत्तिः तचितहत्ताा बाधात इति चेत् ? नैष दोषः । किन्तु पूर्व सूवात् “अन्यतरसमाम्--ग्रहणानुबत्त': "उपगोः अपत्यम्" इत्यव “उपम्व- पत्यम्" इति समासोपि वा माात् । कैचित्त मूत्र “ममर्थानाम्” इति बहुवचनग्रहयाम् नानुमोदन्त । तेषां मते "समर्थात् प्रथमाहा” इत्य व सुवचम् । किन्तु 'उपगोः अपत्यम्" इत्यादि म्थले एकाधिकशब्दसमबाये बहुविधेचाथ सति तद्धितोत्पत्तिर्यथा सात् तथा "समर्थानाम्” इति बहवचनग्रहगा' सार्थ कम छतम् । "A"-'समर्थ : पदविधि:' इति सूत्र विविध सामर्थ ग्टहीतम् । यथा-(१) पदानाम् आकाशावशात् परस्परान्वयरूप व्यपेक्षाख्य' सामर्थप्रम् ॥ (२) पदानां समुदायशक्तया विशिष्ट कार्थ प्रतिपादकतारूपम् सामर्थनमव एकार्थीभावलक्षणम् । - ·सिद्धान्तकौमुदी १०७३ । प्राग्दीव्यतोऽण् । ४।१०८३ ॥ दो-- । “नदीव्यति-" ( सूत्र १५५०) इत्यतः प्राक् अण अधिक्रियते। The affix अण् goes up to the sutra "तेन दीव्यति खनति जयति जितम्" (Pan 4. 4. 2). That is "तन दीव्यति". enjoins ठक, and अण is to rervade all rules up to that one, in the senses of "तसा अपत्यम्", "तेन रत्ताम्c. मित- | अव सूत्रे--"तेन दीव्यति---" इति मृर्व कदेशस्थदीव्यत् शब्द' विधाय मंग्टह्य च प्राग्दीब्यत इति प्रातिपदिको विहितः। तस्मात्, ‘समर्थानां शब्दानां मध्ये प्रथमात् तद्धितप्रत्ययो भवति' इति उक्ता, अधना-तम्मादेव "तसापत्यम्", "तेन रक्तम्--" "तवभवः”, 'तसंप्रदम्" इत्याद्यर्थे–“तेन दीव्यतिखनति जयति जितम्" इति सूवात् प्राक्पय॑न्तम् 'अगा' --~-प्रत्ययः अधिकृत: वर्तते। फलतस्तु अणप्रत्यय औत्सर्गिकः सर्वब गच्छति, किन्तु यव इञादिविशेषप्रत्ययोऽपबादभूतोऽभिधीयते तब अगा नोपतिष्ठते । १०७४। अश्वपत्यादिभ्यश्च । ४।१८४॥ दौ-। एभ्यः अण समात् प्रागदीव्यतीयेषु अर्थेषु । वक्ष्यमाणसा ण्यसा अपवादः । The senses e.g. वसमापत्यम्, तेन रक्तम्, तत्रभवः, तसेदम् etc., that are enumerated here up to the sutra "a fa" are called प्राग्दोव्यतीय अर्थ । Now in these माग्दीव्यतीय अर्थ; words of the अश्वपति class take अण, this अण् bars the affix “ण्य” that is due hereby the rule "दित्यदित्यादित्य-पत्यत्तरपदात्यः" and अश्नपति ends in पति as उत्तरपद । नित-! “प्राग्दीच्यतोण" इति सूवमवानुवत्तर : ( अनुक्कष्य इत्यर्थः) आह- "एभ्यः अग्ण स्यात् प्राग्दीव्यतीयेषु अथेषु”। “प्राग्दीद्यतोण" मूवात् आरभा ·. -- rimalayani तद्धितप्रकरणम् ५ "तेन दीवाति--” सूब' यावत् ये अपत्यादि-शषिकायथाः विहिता: ते सर्वपि प्राग्दीवावीयाः अर्थाः । दीवातः प्राक् इति प्राग्दीवात् “अपपरिवहिरञ्चब्बः पञ्चम्या" इत्यवायीभावः। ततो भवार्थे" बद्धाः" इति प्रत्यये कृति प्राग्दीवातीय- शब्द: लभ्यते । एषु अर्थेषु अश्वपत्यादिभाः अण समात्, न तु पत्तु प्रत्तरपदत्वात् (सूव १०७७) गय-प्रत्ययो भविष्यति, अतः आह-“वक्ष्यमाणसा यसमापवादः" ।। अश्वपत्यादिगणो यथा--अश्वपति, स्थानपति, ज्ञानपति, यज्ञपति, बन्ध पति, शतपति, धनपति, गणपति, राष्ट्रपति, कुलपति, ग्रहपति, पशुपति, धान्यपति, धर्मपति, धन्वपति, सभापति, प्राणपति, क्षेत्र पति ।। अधुना अश्वपति+अण इति स्थिते आह-- १०७५ । तद्धित ब्वचामादेः। ७२।१७॥ दी। जिति णिति च तद्धितपर अचामादरचो बुद्धिः सपात्॥ afs is ordered of the first towel of a word then Taddbita affix having indicatory ञ or ण् follows. Thus अश्वपति + अण् is to give first अश्वपत् + अण् by the rule “यसति च" (see under Vol I sutra 311), ; now by the present Sutrth we get आश्वपत with ofs of the first vowel in 1991 मित--1 "अचोजि गति" इति सूत्रमनुवर्तते । “मृजेई द्धिः" इति सूवात् "वृद्धिः" बर्तते। "अचाम्" इति निर्धरि षष्ठी। तत: आह-"जितिगिति च तचितेपरे अचां मधे आदः अचो वृद्धिः स्यात्” । अश्वपति + अण इति “यसातिच" सूत्र ण इकारलोपे अश्वपत् + अण, इति जात, वर्तमानसूवरण बुद्धौसत्याम् अश्वपत् + अण = आश्वपतम् इति स्थितम् । १०७६ । किति च। किति च। ७।२।११८ ॥ दौकिति तद्धिते च तथा (आदेरचो वृद्धिः समात्) । अश्वपतेरपत्यादि आश्वपतम् । गाणपतम् । “गाणपत्यो मन्त्रः" इति प्रामादिकमेव । ह ·सिद्धान्तकौमुदी . to follow. Thus गो: आगतम् गव्यम् (with यत् in supercession of अण); why do you say अजादिप्रसङ्ग here? Witness गोभ्यः हेतुभ्यः आगतम् इति गोरुप्यम् and गोमयम् ; here the affix is रुप्य and मयट by "हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरसमाम्" and "मयड व तयोः-गोश्च पुरोष" &c. and in these cases there being no occasion ( प्रसङ्ग) of an अजादि affix यत cannot come in, and we get-गोरुपाम् &c. मित--- दिति, अदिति, आदिन्य-पतिः उत्तरपदं यस्य तस्मात् शब्दात् च णा-प्रतायो भवति प्राग्दीव्यतीयेषु अर्थेषु । "प्राग्दीव्यतोऽण" इति अनुवर्तनप्राप्तम् अणं बाधित्वा णा एव समात्, अत आह--"अगोपवादः" । दिति+गा == दित् + गा ( "यसप्रतिच" इति दितिशब्दमा इकारलोपः)=दित् + य (गा-कार इत् )= देताः ( आदिवद्धिः); एवम् आदिताः, प्राजापताः इताादि । काशिकाग्रन्थ यमशब्दात् प्राग्दीव्यतीय अर्थे णः विहितः। पृथिवद्या अपतत्रादि-अर्थे ज-अञौ प्रतायौ भवतः । प्रताययोः स्त्रियामेव विशेष: इति दर्शयितुमाह-पार्थि वा (असति अदन्तत्वात् टाप ) -पाथिवी ( अजि सति “टित्ढागा ज-" इति मूर्वण डीए) । अनीताः सर्वे प्रताया: प्राग्दीबातीयेषु एव भवन्ति । देवसा अपत्यादि अर्थे दैवाम् ( यज - द वम् ( अ )। 'बहिस' इति अवयात. यञ, यजिसति अमा टि-भागलोपश्च ततो वाद्यः इति । अब इदमवधेयम् “अवधायनां भमा टिलोप:'--इतासा अनितात्वज्ञापनममिह टिलोपविधानफलम्, तेन आराधव इति श्रारातीय इतादि सिध्यति"--इति वालमनोरमा । वहिषः ईककि सति टिलोपः, "किति च" इति आदिधौ च “वाहीकः" इति ॥ स्थामन्-शब्दात् प्राग्दीवातौये अर्थे अकारप्रतायो वक्तवाः इतार्थः । अब “अश्वत्थामः" इतादाहरणात् भाष्य पि तथा स्थितत्वात् अब प्रत्ययविधित्व पि तदन्तविधिर्वोधाः । अश्वसा इव स्थाम वल्लं (स्थिति) यसा इति अश्वत्थामन्, पृषोदरादित्वात् 'स्थामन्' इतासा सकारसा तकारः सयात् । वत: अप्रताये सति अश्वत्थामः इति । भवार्थे तु अकारप्रतायसा लुग् वक्तवाः- अश्वत्थामा इति । लोमन्शब्दात् उत्तरपदात् वहुषु अपतोषु वाच्य घु-अकारः पात्, न तु वाहादिलक्षण' इत्र श्रत आह “वाहादि-ओऽपवाद । ) - ·तद्धितप्रकरणम् उडुलीमन् + अ ( वहुवचन ) उन्लीमाः ("नस्तद्धिते” इति टिलोपः ) इत्यादि । असतयां वहुत्वविवक्षायां श्रीडुलोमिः ( इति वाहादि इज ); अतः आह 'वहुषुकिम्---औडुलोमिः ॥ गो-शब्दात् अजादिप्रतायस्य प्रसङ्ग सति यत् स्यात् । अत्र सर्वत्व'----ग्रहणे तु पूर्व वाति कस्थसापताार्थ निवारणार्थम् इति बोधाम्, गविभवम् इति अजादिग्रतार्य अणि विहित सति 'यत्'----तत: गवाम् इति। असति अजादि- प्रताये, “हेतुमनुष्य मान्यतरसमाम्" इतिरूपाप्रताये, तथा “गोश्चपुरी" इतिमयटि च सति, प्रतायसा अजादित्वाभावात् यत् न समात्, अत आह-"अजादि प्रसङ्ग किम् ? गोभ्य हेतुभ्य' आगतम्-गोमयम्" । प्रतायसा हलादित्वात् एतत्स्थान वार्तिकवलेन 'यत् न स्यात् ॥ १०७८। उत्मादिभोऽअ । ४|१८६॥ दी-। औत्सः । “अग्निकलिभां ढक वक्तव्यः" ( वा )- अग्ने रपत्यादि-आग्ने यम्। कालेयम् । The aftlx 75 comes after words of the sayif list in retage senses. The words fy and for however take ढक Fielding आग्न य &c. मित-1 प्रागदीवातीषु अघु इति वर्तते । ततः क्रमप्राप्तमणं वाधित्वा उतसादिशब्द भ्यो अञ् स्यात् । उतसादि यथा-उत्स, उदपान, विकिर विनद, महानद, महानस, महाप्राण, तरुण, तलुन, वकवा, (i. e., बकयशब्दः "असे' असमासे सति अवपश्यते), धेनु, पृथ्वी, पङ्क्ति, जगती, त्रिष्टुप, अनुष्टुप, जनपद, 'भरत, उशीनर, ग्रीष्म, पीलु, कुण, उदम्थान देश, पृषदंश, भल्लकीय, रथन्तर, मध्यन्दिन, बहत्, महत्, सत्वत्, कुरु, पञ्चाल, इन्द्रावसान, डणिह, ककुभ, सुवर्ण, देव ; ग्रीष्मादयश्चन्दसि-इतात्सादि ॥ कैचिदत्र 'पृथा-शब्दमपि पठन्ति, तेन अजा 'पार्थ भवति इतमाहुः ।। कथं माध्यन्दिनमिति ? भाषायां तु “मध्योमध्य दिनण चास्मात्" इति मध्यशब्दात् भवाथै दिनमा प्रत्यये, इहैव निपातनात् मध्यशब्दस 'मध्यम्' -भावे सति 2 " ६" ·. दी-। सिद्धान्तकौमुदी सिधाति इति। यहा--दिनमा मधाम् इति, तत: मधान्दिनम् उत्सादिगण-पाठात् निपातनात् सिइम् । पश्चात् भवाद्यर्थे अनि मति माधान्दिनम् इति एतां गणोक्तां 'ग्रीमादयच्छन्दमि' इति कान्दस प्रक्रियामपि केचित् भाषायां पठन्ति । अस्मिन् पक्ष एव-असति अञि, "मधान्दिने अर्धराव वा” इत्यादि मनुप्रयोगः- उपचारात् सङ्गकृते, अन्यथा भाषायां (प्रथमपी) मधान दिनण माधान्दिनम् इति हियुक्त स्वात्, यथा “माधान्दिनसवनाय तमसामनुप्रपन्नः” इति उत्तरे । इत्यपन्यादिविकारान्तार्थ-साधारणा: प्रत्ययाः ॥ अधुना अपतत्राधिकारप्रकरणमाह- १०७८। स्त्रीपुंसाभां नत्र स्नौ भवनात् ।४।११८७॥ । “धान्यानां भवने" ( १८०२) इतातः प्रागर्थेष स्त्रीपुसाभवां क्रमात् नत्र-नजी स्तः। स्त्र णः, पौंस्नः । वतार्थे न ; "स्त्रीपु वच्च” (सूत्र ८३२) इति ज्ञापकात्-स्त्रीवत्, पुंवत् । The words at and y# respectively take the afla affixes नज und नज, after these in all the senses enumerated henceforth up to the sutras 'धान्यानां भवने"-No 1802. Thus स्त्री + ना - स्त्र णः ( with आदिबद्धि ), similarly पौंसः। But in the sense of the affix वति ( comp. "तेन तुल्य क्रिया चैइति;") नत्र and सन् do not come after these words, owing to the use of the word "स्त्री पुबच च" • in the sutras (982 ) in~-एकशेष (ante).: - Thus we ger स्त्रीवत्, पुंवत् । मित-। स्त्री च पुमान् च इति "स्त्रोपुसौ” इन्छ । “अचतुर-विचतुर-" इत्यादिसूवा समासान्तः अच । ताभ्याम् ; स्त्रीशब्दात पुम्सशब्दात् च इत्यर्थः । “प्राग्- दौव्यतोऽण" इति सूत्रात् “प्राक्" अनुवर्तते । ततः पाह-धान्याना भवने क्षेत्र खत्र D .

·तद्धितप्रकरणम् ११ इत्यतः प्रागर्थेषु स्तीपु साभग्रां क्रमात् नत्र --मी म्तः" । तीन == स्त्र ण ( आदि- बदधिः गात्वञ्च )। स्त्रिया अपत्यम्, नत्रभवः, तामां समूहः-इत्यादि हि अस्थायः ; एवं पौन इति। "कथं स्त्रीत्वं स्तोता पुरव' पुस्ता' इति । 'आ चत्वात्' इति चकाराबल्यत" इति मनोरमा । अत्र सभि सति पुम्स शब्दसा पदत्वात् संयोगान्तलोपः, आदिलदृधिश्च । "तेन तुल्य क्रिया-दवतिः” इति सत्रविहिते वत्यर्थे स्त्रीपुशब्दाभना नत्र -सजी न स्त: । कथमेतत् जायते इत्यवाह--एकशेषप्रकरणे "स्त्रीपु बच्च” इति सर्व पुवत् इति भवकार गणव व्यवहारात् एतत् ज्ञाप्यते, अन्यथा 'पु'वन्' इति निर्देशी व्यर्थः समात् । अस्य ज्ञापकसा च सामान्यापेक्षत्वात् स्त्रीशब्दादपि वतार्थे नत्र न इति फलितम्- एकयोग एकत्र हो न्यायः अन्यत्र प्रयुज्यते वाधकाभावात्, भाष्य पि तथा इङ्गितत्वात् ॥ १०८०। हिगोलुगनपता। ४|१८८॥ दी। द्विगोनिमित्त यस्तद्धितः अजादिः अनपतवार्थः प्राग- दीवातीयः तसा लुक् सपात् । पञ्चसु कपालेषुः संस्कृतः पुरोडाशः= पञ्चकपालः ॥ 'हिंगोनिमित्तम्' इति किम् ? पञ्च- कपालसेपदं खण्डं पाञ्चकपालम् । 'अजादि' किम् ? पञ्चगर्गरूप्यम् । 'अनपता' किम् ? योर्मित्र योरपतंत्र ह मित्रिः । The Taddhita affix which arises in the matter of a हिगुसमास (i.e. which conveys the sense of हिगु) and which begins with a vowel ( अजादि) and which does not signify अपत्यार्थ and which has प्राग्दीव्यतीय senses, -elides. Thus we get पञ्चकपाल with elision of अण् done by the rule-"संस्कृतं भक्षा:" | Why do you say "हिंगोनि मित्तम्" in the vritti ?-witness पाञ्चकपालम् with अण् in the sense "तस्य दम्" । This yu being not in the matter of हिगु i. e. here there being ho तद्धितार्थहिगु, it does not elide. Why do you ( or we ) say "अजादिः" in the writti ?-witness .

·a १२ सिद्धान्तकौमुदी पञ्चगर्गरूप्यम् in the sense पञ्चभ्यः गर्गभाः आगतम् । Here there being occasion for afcare fay, the affix still does not elide for it is not an अजादि affix. TVhy do you (or-we) say अनपत्य in the vritti ? Witness afara: in the matter of afsarafet ; here the affix does not elide, for the sense is , whereas we want अनपत्यार्थ तद्धित here in the rule. मित-। “हिंगोः" इति निमित्तमम्बन्ध षष्ठी, 'तद्वितमा' इत्यनेन अन्वितम् । "तद्धितार्थोत्तरपद समाहारेच" इति भूव गणव पूर्व तहितविषये दिगुरभिहितः एव । अत आह-"हिंगोनि मित्त यः तद्वित: तमा नुक् सपात् ।” “प्राग्दोव्यत" इति वर्तत, ततः च बनी "प्राग्दीव्यतीव:' उक्तः । "गोत्र लुगचि” इति उत्तरसूतात् "अचि" अपकृष्यते [ उत्तरसूतात् पूर्व मूतं आकर्षणम् आनयनमेव अपकर्ष इति प्रागुतम् ], तच्च षष्ठान्त सत् 'तद्धिता' इत्यमा विशेषणम् ; अत आह- "यः तद्धितः अजादिः" इत्यादि ॥ तद्धितविषये हिंगोः उदाहरण यथा---पञ्चमु कपानपुसंस्कृतः पुरोडाश: इति "संस्कृतं भक्षाः" इतिसूत ण तद्धितार्थदिगुविषये अगि प्राप्त वर्तमानसूण तसा लुक् सपात् । बत्ती "हिंगोनि मित्तम्" इति कथमुक्तम् ? तद्धितार्थविषयादन्यत्र "तसादम्” इत्यादि अर्थे प्रत्ययसा नुक् यथा न स्यात् । ततः पञ्चकपालसा इदम् इति पनकपाल+अण = पाञ्चकपालम् । 'अजादिः' कथं वत्ती अन्तभुक्तम् ? पञ्चभाः गर्गेभाः आगतम् इत्यर्थे “हेतुमनुष्येभोन्यतरसमाम्" इति सूतविहितरूप्यप्रत्ययः तद्धितार्थ युक्तः अपि अजादित्वाभावात न लुप्तः । वृत्ती 'अनपत्य कथमुक्तम् ? अपत्यार्थ दिगौ प्रत्ययः ( अ ) अजादिरपि यथा लुप्तोनसमात, . 'इयोर्मित्रयोरपत्य हैमितिः इतनादि च यथा सिध्यत् ॥ १०८१। गोत्रेऽलुगचि ।४।१।८८ ॥ दौ---। अजादौ प्राग दीवातीये विवक्षिते गोत्रप्रतायसा अलुक समात्। गर्गाणां छात्राः। “बृद्धाच्छः" ॥ An affix denoting rate and which is to elide by such rules. as “यस्वादिभोगो," does not elide when again an अजादि, Tadd- ·तद्धितप्रकरणम् hita is to follor unid hus प्राग्दोव्यतीय sense. This गर्गमा गोवापतंत्रम् = गार्गः with यत्र b~~गर्गादिभयो यत्र । This यज eliiles in the plural by "157" and the forn in the plural is 4: 1 Then in the sense गाणां (i.e. बहुगगोणां) छात्राः, “छ-प्रत्यय” is due by the rule "57 #:" (FTISĪT being a word beginning with a वृद्धि Torel "आ" ---- This v is == ईय) । So अनादि प्राग्दीव्यतीय तद्धित uffix following on, the गोवार्थप्रन्यय i... या aftel: गर्ग (which elided in the plural ) will not elide by this present rule when ईय follours. Thus the form now is गागा+ ईय or गार्गा + se and we look forward- , मित- । गोत्र + अन्नु क् + अचि इति छदः । “प्राग दोव्यतः" इति वर्तते, ततः प्राग दीव्यतीये प्रत्यय इति अर्थों भवति ! "अचि" इति तस्य विशेषणम् ; तत; आह "अजादौ प्राग दोव्यतीय विवक्षित अनुक् मात्" । कसा अनुक् भवेत् ? इत्याह- "गोव' वन मानसा प्रत्ययमा, गोवार्थकप्रत्ययमा इति यावत्, अल्लुक' समात् । "यञञोश्च", "धम्कादिभत्री गौत".---इत्यादि मृत गा येषां गोवप्रन्ययानां लक् विहितः, तेषाम् एव अजादौ प्राग दीव्यतीय विषयभूत अन्लुक कथ्यते इति मृतनिष्कर्षः । एवम् गर्गसा गोतापन्य गागरः ("गर्गादिभयो यन") इति यज्ञ , अमा वहुत्वविवक्षायाम् "यअजीय" इति मूतं गा बजओ लुक उक्तः, वतः "गाः" इति भवति । अधुना- गर्गाणां (बहुगाग्र्याणाम् ? इत्यर्थः) छाता: इताथें, “बहाच्छ:' इति मूत् ण प्राग - दीव्यतीय ( छ-प्रतायसा आर्दशभुते ) ईय-रूप अजादौ विवक्षित, वर्तमानसूत गोत्रप्रतायसा "य"---इतासा अन्नुकि सति, गार्य + ईय इति स्थिते, 'यसप्रतिच' सूत'ण अकारलोप गाग्य + ईय इति जाते आह- १०८२ । आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति ।६।४।१५१ ॥ दी-। हलः परस्य अपत्य-यकारस्य लोप: स्यात् तद्धिते पर न - [* यमा मसुदायसा अचां मधे आदि: बृद्धिः तत्वृद्धसंज'सात् ] ।

·गार्गीयाः। % % 3D १४ सिद्धान्तकौमुदी तु आकार। प्राग दीव्यतीये किम् ? गर्गेभ्यो हितम् गर्गीयम् । अचिकिम् ? गर्गभ्यो आगत गर्ग रूप्यम् । The अपता-यकार afix which comes after a हन्न् letter • ( i.e.a consonant ) elides when a further Taddhita affix follows, but not if an affix hengininig rith आकार follors. Thus गार्ग+ ईय गार्ग + ईय (by यसातिच) == गार्गीय ( with यलोप by the present rule); why do we say प्राग दोव्यतीय in the vritti ?--Vitness गर्गेभ्यो हितम् गर्गीयम् । Here the rule "तम हितम्" directs (ईय) after गर्ग = बहुगाग्र) but it is outside प्राग दीव्यतीय senses, so here the गोवप्रताय या elides, and is not retained as in प्राग दीव्यतीय senses. Why do ive say अचि in the subra "गोत नुगचि" ? Vitness गर्गरूप्यम्, here कृप्य-प्रताय being not अजादि, the गोतप्रताय या elitles by “यत्र- जोश" and is not retained ( its in the case of गार्गीयाः)। मित--- | "ढलोपोऽकद्राः" इति मृतात् 'लोपः' इति, “मूर्य विप्य-"इति मृतात 'य' इति च षष्ट्यन्त सत् अनुवर्तते । “हलस्तद्धितस्य” इति सूतात 'हलः' इति पञ्चम्यन्तमनुवर्तते । 'अपत्यस्य अपत्यप्रत्ययविषयकस्य इदम् इति 'आपत्यम् (अण), इदं 'य-कारसा' इत्यसा विशेषणम् । ततः आह-हलः परमा आपल्य- यकारस्य लोपः स्वात् तद्धिते पर, न तु आति पर-आकारयुक्ततद्धितप्रत्यये परे इत्यर्थः । एवं सति गार्य + ई = गार्गौधाः इति अनेनसूण य-लोपे सति सिधाति । पूर्व मृत 'प्राग्दीव्यतीये' इति कथमुक्ताम ? "तस्मै हितम्' इति सूवविहितप्रत्ययस्व प्राग दीव्यतीय- 'वहि तत्वात् हितार्थे गार्ग+ छ (ईथ) इति कृते गोवार्थ कयन प्रत्ययस्य “वाओश्च इति लुमच, न तु अलुक् । पूर्व सूत्र 'अचि' इति कस्मात् उक्तम् ? अनजादौ प्राग दीव्यतीय मति अपि “यत्रोच' इति गोवार्थ प्रत्ययस्य लुगैव यथा स्यात् । ततः गरेंभाः आगतम् इति यत्र लोपे गर्गरूप्यम् एव भवति । १०८३। यूनि लुक ।४।१।१० ॥ तसा ।

·तद्वितप्रकरणम् दी ---- । प्राग दीव्यतीये अजादिप्रत्यये विवक्षित युवप्रत्ययसा लुक स्यात् । ग्ल चुकस्य गोतापत्य ग्ल चुकायनिः। वक्ष्यमाण: फिन् । ततो यूनि अण = ग्लौचुकायनः। तस्य छात्रोऽपि गौचुकायनः। अणो ल कि बृद्धत्वाभावात् छो नः । An aflix (afsauter) denoting yare elides when a further अजादि affix ( तद्धित) haring प्रारदीवातीय sense is to follor or is mentally wishes to be added on. Thus बन चकम्य गोवापत्यम् gives ग्ल चुकायनि: (rill फिन् i.e. आयनि by the rule "प्राचामहद्धात् फिन् वहुलम्"); Then तम्बापन्य युवा gets अण by "प्राग दीवातोण', and the form is ग्लोचुकायनः । Nor in the sense तस्य छाता:, the यवप्रत्यय here elides by til present rule giving ननु चुकायनि as before; then aikling अगा (काना ) we geet Hinully ग्लौचकायन: { Now the question may arise that iſ the final is the same with or without elision of युवार्थक प्रत्यय, then rhy this mention for elision of बुवार्थ कप्रत्यय ? On this the answer is given by Bhattoji -~if elision of युवार्थ कप्रत्यय is not mentioned then ग्लौतुकाचनः (vith-यूनिअण) vill take छ in the sense तसा छात्रा: by 'नद्वात् छ:", for चल चुकायन begins with a बृद्धि vowel (i.e. औ), whereas by saying "elision of qayta when a further affix is to be arlded", we get ग्ल चुकान ( with-elision of युवार्थकप्रत्यय i.e. अण) and then this अगा being elided ग्लु चुकानि is not i.e. ऋण . See rules 'अपत्य पत्रप्रभृति गोवम् and "जीवति तु वश्य युवा" for meanings of गोत्रमंज्ञा and युवमना is तद्धित ; comp. वश्य पित्रादौ जीवति पौवाद यंदपत्य चतुर्थादि तद युवसन न तु गोबस'ज्ञम् ॥ ।

·१ सिद्धान्तकौमुदी -- तसा . a वृद्ध word ( for its first vowel is now no longer a वृद्धि vowel ) and so we do not get छ here by the rule "व.द्धाच्छ:"; thus Bhattoji has “अणोलुकि वृद्धलाभावातकोन"। Hence the necessity of Snying-elision of युवा प्रत्यय here by this rule. मित। अत्र 'प्राग्दीव्यत' इत्यायनुवत्तिरस्ति पूर्व मूतवत् । ततः आह- "अजादौ प्राग्दीव्यतीये प्रत्यये विचक्षित ( बुद्धिम्र्थ अनुत्पन्न एव) युवप्रत्ययसा लुक् समात्" । उदाहरण यथा--ग्ल चुकसा गोवापत्यमिति ग्ल चुकायनि:, "प्राचामव द्धात् फिन् बहुलम्-" इति सूतं ग फिन् । तत आह--"वक्ष्यमाग: फिन"। ततः तमा अपत्य' युबा इत्यर्थे “प्राग्दीव्यतोऽगा " इति सूत " ---अण समात् तत: ग्लोयुकायनः इति, अत: भट्टोजिराह---"ततो यूनाण" इत्यादि । छातुः इत्यर्थे विचलिते एव युवार्थ कप्रत्ययमा अणोनु ममात्, ततः बन चुकायनि: इति जायते, अधुना छावार्थ कमा अगा - मत्ययसा पुनः प्राप्तौ ग्लोचुकायन इति भवति । ननु युवप्रतार्य अनुप्तापि ग्लोचुकायन एवमयात् तत् कथ “युनिलक' इतानन युवार्थ कप्रतायमा लुक विहितः ? अतोनरमाह---यवप्रतायमा अलुकि सति, बलौचुकाबन'शब्दमा प्रथमाचः बृहत्वात् 'तञ्च छातः' इत्यर्थे 'वद्धाच्छ:' इति छ: भविष्यति, ततो ग्लौचुकायनीय इति अनिष्टमापद्यत ; किन्तु नुकि उक्त युवप्रत्ययम्य अणी लुप्तत्वात् 'मन चुकायनि' शब्दमा वृद्धत्वाभावात् छ: न स्यात्, किन्तु अण, भवेत्, ततः इष्टम् ग्लोचुकावनपदं लभ्यते । अतः दीक्षित आह- "अणो लुकि व छत्वाभावात् छो न”। युवप्रत्ययस्य नुग्विषये सूतान्तरमाह-- १०८४ । पैलादिभ्यश्च ।।४।८८ ॥ दी-। एभरो युवप्रतायसा लुक । “पोलाया वा" (सूत्र ११२१) इताण । तस्मात् 'अणो द्राचः" ( सूत्र ११८०) इति फिञ् । तसालुक । पैलः पितापुत्रश्च । “तद्राजाच्चाण: --( गणसूत्रम् )। “हाज मगध' इतासन्तात् आङ्गशब्दात् “अणोडाचः” इति फिजोलुक । आङ्गःपिता पुत्रश्च । .

·ননিম্বন্ধ १७ The gate i affix eliiles, ilfter words of the game class. Thus utarat situat gives : (with by the rule "atarrat वा"-----1121-in supercession of the general armile "स्त्रोभो ढका' )। Then पैलस्य अपत्य युवा is to yield पन्न + फिज by the rule "अगो प्रचः" (Sutra 1180) ; hub this फिञ् ( बुवप्रत्यय ) elides by the presenti itile giving the forum as before. So both fuar ( father' ) und पुत (son) ure calletपैन । 'The पैलादि list (as given , under Tika here) says that thes युवप्रत्यय after' अगा tite तद्राज attix----(i.e. a तद्धित flix i.e. अत्र अण .c. having sense of both Gerade and I r is called staffis luy the rule 'getr:") -~~elides. Trus अङ्गानां अपत्य' वा राजा gives अ + अण (by the rrule “हामगधकलिङ्गमरममादा ") - आणाः, अस्य युवापत्यम् is to take fost by ":"! Now the ganasutra "Y" under this पलादि list declares elision of युवप्रत्यय i. e. फिज after this So the final form with युवप्रत्यय sense is as well. So Bhattoji as before says "F: fùat gay" i.e. f means and is applied to both father and son. AN. B.-Note that this पलादि in not a closed list }. मित--- । “णाक्षविधार्षभितो य.नि लुगणिोः" इत्यतः “य निलुक" इत्यनुवर्तते । अत: 'पलादिमाः परस्त्र युवप्रत्ययस्य एव नुक' इत्यर्थों जायते । उदाहरण यथा--"पौलाया गोवापतता इत्यर्थे 'म्बोभनो ढक्' इति ढकं बाधित्वा पीलाया वा इल्यण भवति"-( वालमनोरमा )। तत:--- पल' इति जायते । युवमव्ययं मति “अणोडचः" इति फित्र ( आर्यान ) प्राप्नोति । वर्त सान-मूत ग अस्य प्रत्ययस्य लुकि सति-(युवप्रतायाणे ) पैन एव भवति । अत: भट्टोजिः प्राह--"पैल: पिता पल:पुत्रश्च । पैन्नादिगणे एव मूत्रमस्ति-"तद्रानाञ्चाणः तद्राजप्रतायात् अणः परसा युवार्थ करतायसा नुक मात् इति। केच तद्राज- 72 अस्मात - ·१८ सिद्धान्तकौमुदी प्रताया: ? "जनपदशब्दात् क्षतियात् अञ.' समादपतेय. ....... तसा राजन्यय वम्" -इति अपत्यं राजनि च अर्थे, चचियवाचकात् तथा जनपदवाचकात् शब्दात् य अज --अण-प्रभूतयः उक्तादिसूत्र ण विहिताः तएव तद्राजा: ; "ते तद्राजाः" इति हि मूत्रम् । एव' सति अङ्गानां अपत्य राजा च इत्यर्थे अण प्राप्नोति-"हाजमगधक लिङ्ग'- सूरमसात् अण "इति मृवेण । तत: 'श्राङ्ग' इतिरूप लभ्यते । अस्य युवार्थे “अण्णोधाच:" इति फिजि प्रकृते सति वर्तमानमवण तस्य लुक् । तत: युवार्थ कप्रत्ययेपि आङ्ग एवं जायत। अतः भट्टोजिराह---"आङ्गः पिता पुत्रश" । पलादि यथा---पन्त, शालङ्गि, सात्यकि, माल्यकामि, राहवि, रावण, श्रीदञ्चि, श्रीदवजि, औदमैचि, औदममि ज, औदभूमि, देवम्यानि, बैङ्गलोदायनि, गहक्षति, भौलिङ्गि, राणि, औदमन्थि, औदगाहमानि, नौनिहानि, औदशुद्धि, तद्राजाचाणः । प्राकृतिगणीयम् ॥ अवगणे लशब्द वर्जयित्वा सर्वे शब्दा इजन्ताः । तेभ्य: “इनः प्राचाम्" इति उत्तरसृता लुकिसिद्ध अतु पाठो व्यर्थ : इति चेत् ? म वम् । यतः उत्तासमत “प्रार्चा गोवार्थ एव लुक् स्वात्” इति विहितम् । अब तु “अप्राचां गोवार्थे पि यथा स्यात् तदर्थ एते इअन्ताः पठिता:-इति समाधयम्" । १०८५। इञः प्राचाम् ।२।४।६० ॥ दो-- । गोत्र य इञ् तदन्तात् युवप्रत्ययसा लुक समात्, तच्छेद गोत्र प्राचां भवति। पत्रागारसा अपताम्- पन्त्रागारसा अपताम्---"अत इञ्', “यजिजोश्च” इति फक. (तसा लुक ?)-पानागारिः पिता पुत्रश्च । प्राचाम् किम् ? दाक्षिः पिता, दाक्षायणः पुत्रः । The word having the affix 5m in the sense of ra after it, has its yagogy elided after it, if again that a refers to one of प्रादेश । Thus पन्नागार refering to one of प्रादेश, takes इन in the sense of गोवापता by the rule "श्रत: इन" yielding the form पानागारिः। Then the धुवप्रताव to be added to it is फक by the .

·तद्धितप्रकरणम् १८ अर्थतः " Manonrule "f5572"; but this clides by the persent rule finally giving पानागारि. as well. So Bhattoji has "पान्नागारि: पिता पुत्वश्च" । Why do we say "प्राचाम्' in the rule? Witness दाक्षि: पिता with इज., und दानायण: पुत्र: rith फक by the rule "यअिजोय", for दाक्षि does not refer to प्रागशीय गोव, and thus लुक् of the युवप्रताय by the pil'esent rule does not come in. मित- 'हा' इति पञ्चम्यन्तम् । अमा प्रतायत्त्व तदन्तग्रहणाम् । गावार्थकत्व' लभ्यते । सत श्राफ “गोत्र च इज तदन्तात्"। "शक्षविध-" इति सूत्वात् 'यूनि लक्' अनुवर्तने । तन शषपूनणेन आह तदन्तात् युवप्रतायसा लुक् मात्" । 'प्राचाम्' इति गोब विगिनष्टि, ब्याग्वधानमवान शरणम् । तदाह "तत् गोव प्राचां भवति" ! पन्नागारमा गोवापताम् इति पान्नागारि:, “अता" इति गौवापता इत्र भवति । अमा प्राग,गीय गोवत्वात्, अम्मात युवप्रताये सति "यभित्रोयइति मर्वण फक मानानि । वर्तमानमूर्व गा च तमा लुक समात् । ततः पानागारिः इनाव लभ्यते । अत: आम्ह.-"पानागारिः पिता पुत्वव"। सत्र "प्राचाम्' इति किमर्थ मुक्तम् ? दाक्षिः पिता (दक्ष + इज गौवापत्य), किन्तु दाक्षावनः पुन: ( दाक्षि + "जिजाम" इति फक); अब फक इति युवप्रत्ययस्य लुग न भवति, यत: दाक्षिशब्द: प्रागर्दशीयगोवत्व न वाधयति । १०८६। न तौल्वलिभ्यः ।।४।६१ ॥ दो-। तौल्चल्यादिभ्यः परस्य युवप्रतायसा परस्य युवप्रतायसा लुक न समात् । पूर्वण प्रायः ( निषिध्यते ? )। तुल्वल:-तत इजि फक । तौल्वलिः पिता-तौल्वलायन: पुतः । Words of the area for class ( baring the ha affix 59 after these) do not olide the 997 to be added after it. This sutra prohibits elision of the game that is to take place by the previous rule. Thus तुन्वल + इ (गोवापन्य) = तौल्वलिः। Then by ·सिद्धान्तकौमुदी अत । . , . . “यभित्रीय" we get तौल्वलायनः with फक् udded in the sense of युवप्रत्यय hy the present trule, though it refers to a प्राच्य गोत्र । मित- तीन्वलिन्यः' इति बहुवचनेन तन्वयादिगणी लक्ष्यते । तत शाह 'तान्त ल्यादिभ्यः परसा' इत्यादि। तुल्वलो नाम कश्चित् प्राच्यः । तसा गोनापत्य पुमान् इति तौललिः, "अत इज.” इतिसत्वगण । एतदन्तसा वर्तमानसूत्रगणा युवप्रत्ययस्य अलुकि सति, तोवलि -- फक् = तोत्वलायनः, “यजिजोय" इति सूत्र गण फक । आह-"तौन्वलि: पिता। तोवलायनः पुत्रः" । तौल्लल्यादिर्यथा:-तावलि, धारणि, पारणि, राबगि, हैलीपि, देवमिति, देवति, वार्कलि, नैककि, देवयजि ञ, देवमति, वाफद दकि, ववकि, व बकि, आनुरोहिति, पौष्करमादि, आनुराहति, आनुति, प्रादोहनि, नेमिश्रि, प्राडाहति, वान्धकि, वैशीति, आसिनासि, आहिसि, आमुरि, नैमिषि, आसिवन्धकि, पौंपि, कारणुपालि, वैकर्णि, वैनकि, वहति ॥ १०८७। फक फिजोरन्यतरस्याम् ।४।१८.१ ॥ दो। “यूनि लु क" ( सूत्र-१०८८ ) इत्ये व पूर्वेण नित्ये प्राप्त विकल्पार्थ सूत्रम्। कात्यायनस्य छात्राः = कातीयाः कात्यायनीयाः । यस्कस्यापत्य ----यास्कः । 'शिवाद्यण'। तस्यापत्य युवा=यास्कायनि: । “अणो हाचः” इति फिञ् । तस्य छात्राः यास्कीयाः-यास्कायनीयाः । The coinpulsory elision of the gayre that is enjoined by the sutra. “यूनि लुक' (No. 1083), is optionally lone in the cause of the affixes फक् and फिञ् denoting युवप्रताय । Thus कतस्य गोवापताम् gives काता with गर्गादि यञ्, then कात्यस्य अपत्य युवा yields कात्य + फक् = कात्यायन: (by the rule “यञिञोच"); now कात्यायन: ends in फक् which is a युवप्रताय, so this फक् will optionally elide by this rule, if further afsaga is done .

·तद्धितप्रकरणम् २१ after it, as कात्यायनस्य छावा: इति कातीया: (with elision of फक), and कातायनीयाः (without elision of फक)। Similarly यस्कस्यापताम् =यास्क:with अण, तस्य युवापत्यम् -- याम्कायनि: with फिज br"अणोद्धचः" । Then this fun word (having 7942) optionally elides this फिञ् if frurther' तड़ितप्रत्यय is adiled after it. Thus तस्य छावा: याम्कीयाः with elision of फिञ्, anil बास्कयनीयाः without elision of फिज । मित- "युनि लुक'' इति पूर्व मूवमत्र वर्तते । ततः आह--"युनि-- इति पूर्वेण निता लुकि प्राप्त', युवार्थक प्रत्यययोः फक फिजोः नुक वा स्वात् ; अतः मृत “अन्यतरम्याम्"-इत्याह । उदाहरण यथा-कास्य गोतापल्यम् इति काल्यः ("गगादिभ्यो बज" इति बत्र ) । तस्य बुवापत्यम् इति कात्य + फक कात्यायनः ("यजिजओच" इति फक् ) । कात्यायनम्ब छावाः इत्यर्थ तु वर्तमानसूवरण कात्यायनशब्द' यः बुवप्रत्ययो वर्तते ( यथा फक् ), तस्य विकल्प न स्नुकस्यात् । लुकि तुकात्यायन+छ ( ईय) = कान्य + ईय - कात्य + ईय (“यस्यति च" इत्यकारलोपः ) कात् + ईय (“आपन्यस्य च-" इति यलोपः )-कातीयाः । लुगभावे तु कात्यायनीयाः । एवम्-~-युवार्थक-रुक -प्रत्ययस्य वैकल्पिक लोपमुदाहृत्य तादृशस्य मित्रो न्नुकमुदाहरति-यस्कस्यापत्यम् = यास्क: (शिवादित्वात् अगा); ततः तस्य युवापन्यम् इत्यर्थे “अणोद्दचः” इति फित्र । अस्मात् तस्य छावा: इत्यर्थे वर्तमानमवण फिओनकि सति यास्कीयाः ("वृद्धाच्छः" इतिक:), असति लकि हद्दत्वात् छ सति यास्कयनीया इति । १०८८। तस्यापत्यम्। ४।१।८२ ॥ दी-। षष्ठयन्तात् कृतसन्धेः समर्थात् अपत्ये अर्थे उक्ता वक्षामाणाश्च प्रत्यया वा सुरः। उपगोरपत्यम् औपगवः । आदिवद्धिः अन्त्योपधाहद्धी वाधते ।

·२२ सिद्धान्तकोमदी न The previous an following arrayuas are added to the entire words syntactically connected with another, in the sense of अपत्य (descentlant). See also rule 1072 ; thus उपगोः अपत्यम् gives ओपगव ( with अा ---आदिवद्धि and then अन्तागुण by the rule "ओगंगा:")Now in तद्धित this आदिन्नति by the rule afgaaghré:" vill bar the gfs in the final and in the penaltimate rowels, though the प्रत्यय may end in ण 01 ज. and then though अन्ताहदि may he due hy "अचोजिति' etc. Thus in उपगु + अण_ Tre get आदिवद्धि und then अन्तागुगण by "ओगुण:" and no अन्तान िas well. मित- 'तद्धिता' इति, 'प्रत्ययः' 'पर:' चाधिकतम् अस्ति । तच्छब्दस्व सर्वनामतया परामर्शित्वात् उपग्वादिशग्दान् बोधयति । ततः 'तस्व' उपग्वादः 'अपत्यम्' इत्यर्थे उक्ता वक्ष्यमाणाः तद्धितप्रत्यया भवन्ति । कम्मान वन्ति ? इत्यपेक्षायामाह-षष्ठयन्तात् शब्दात,-यश्च शब्दः पुनः सामाहेतोः प्रथम सन्धिकार्य गत्वा, अर्थ वच्छब्द न परिणतः आकाङ्क्षाद्यर्थेन च युक्त:----तस्मात् तद्धितप्रत्ययाः भवन्ति । सर्वमेतत् “समर्थानां प्रथमाहा" इत्यस्य वाखायाम् स्फटीकृतम् तत्र व द्रष्टव्यम्। एवम् उपगोरपत्यम् इत्यत्र षष्ठयन्तात् 'उपगुशब्दात् प्रत्ययो भवति । ततः अपत्यार्थे अणि कृत "तद्धितेष्वचामादः” इति आदिवद्धौ, “ोगुणः” इति अन्तागुणेचसति औपगवः' इति स्यात् । ननु सत्यपि आदिधौ "ओगुणः” इति गुण'वाधित्वा “अचो मिणति" इति सूत्र ण वृद्धिरेवास्तु स्थानभेदेन उभयसम्भावात् इति च त् ? मवम्, तद्धितविषये आदिवद्धि: "अन्सावद्धिम् तथा उपधाहि' वाधते"। कथमेतत् ज्ञातमितिचेत, तदाह-"अनुशतिकादीनाच' इति सूर्व उभयोः प्रयोः आदिहद्धिविधानात् ज्ञायते, यत् आदिबद्धौ सत्याम् उपधाद्धिः न स्वात् । तदा उभयपदवद्धिविधानम् व्यर्थम् स्यात्। ततः तक्रकौण्डिन्यन्यायात् "सत्यपि उभय- सम्भवे वाधन भवति" इति भाष्य पि स्थितम् । व्याकरणे-अपत्यशब्दार्थ स्तु उत्तरसूत्रादौ स्कुटौभविष्यति । - ·* तद्धितप्रकरणम् दी 'तस्य दमित्यपत्ये पि वाधनार्थकतंभवेत्। । उत्सर्गः: शेषएवासौं वृद्धान्यस्य प्रयोजनम्" ॥--(श्लोकवार्त्तिकम् ) ॥ योगविभागस्तु । भानोरपत्य. भानवः। कृतमन्धेः किम् ? सौस्थितिः। अकृतबूग्रहपरिभाषया साबुस्थितिर्माभूत् ॥ समर्थ- परिभाषया नेह-वस्त्रमुपगोरपत्यं चैत्रस्य। प्रथमात्किम् ? अपत्थवाचकात् षष्ठ्यर्थं माभूत् । 'वा'-ग्रहणात् वाक्यमपि । "देवयशि--" इतिसूत्रात् ‘अन्यतरस्याम्'-ग्रहणानुवृत्तेः समासोपि ---उपग्वपत्यम् । जातित्वात् डोष ---औपगवी ॥ औपगवी॥ आश्वपतः । दैत्यः। औत्मः । स्त्र णः । पौंस्नः । Now it may be still that the rule "तस्थापत्य म्" is useless, for its sense may be got in the rule "तस्वं दम्' (where by इदम् we can draw down etc.); nor can it be said that the rule "तस्थापत्यम्"is useful with respect to the lates' sutra "अतञ्”, for then the Sutrakara might unite these two rules into one as "तस्यापत्य ऽत' इञ्”! On tluis the reply is-that if “तस्यापत्यम्" --sense is included in the rule "तस्व दम्” then with respect to a words (i.e. words beginning with a afyowel) the affix will be 'छ' (ईय) by the rule "वृद्धाच्छ:" in अपत्याधिकार as well. If again it is said that the rule "1" being in शेषाधिकार (i.e. being in senses other than अपत्य and चतुरर्थ -~-चतुरर्थ including “तदस्मिन्नस्ति इति देश तन्नामि", "तेन निवृत्तम्", "तस्य निवासः”, “अदूरभवच") has no application in अपत्याधिकार so leti "तस्वंदम्" include "तस्थापत्यम्" also and make the sutra useless. Then however the reply is that coming by the rule Prime - ·२४ सिद्धान्तकौमदी ETAIF" applying in cases other then "st", atafe 9, fracci, wife 15 &c. falls within trurferire as well, for 99 is "m ar fafaga ya: 59:", and then will come in cases of 85 words ; So to direct u also in cases of 5 words as well the seperate rule "agrer" is made here apart from "H" Thus Panini makes two situs here ; and hy being a 7 word (it having a first af vowel) takes to in the sense of and not , yielding #11+1=7777€ (by Jay of the final vowel by "ओगंग")। "प्रदीयताम् दाशरथाय मैथिली” &c are आर्षप्रयोग। इञ् Fielding दाशरथि should be legitimate here by “अत इञ्" । W do tre say ma: in the vritti of this rule as well as in the trule "समर्थानां प्रथमाहा” ? Witness---सउस्थित यस्य = मुउस्थित = सूस्थित ; now मल्यि तसा अपत्यम् इति सूस्थित्त इन - सौस्थति: by "अत इञ्” । Had we not suid कतसन्ध : in the बत्ति, then in सु+उत्थित--- इत्र, had first to inake fs of the vowel in (it being 97 ) and then by far the form would have been higrafa: ; nor being as an internal affair) we are to make a first and then वृद्धि; fon' अकृताहपरिभाषा being still more forceful than अन्तरङ्गविधि might have operated here making af first and fæ later ( for a Het see our Vol. I. ) yielding the undesirable form #igfafa i So to avoid this form and to establish the desired result affa: we distinctly say ":" in our yritti of this rule. The afsa ya is also to take place when there is सामर्थ्य ( interdepenence &c. ), so in case of वस्त्रमुपगीः 'अपत्य चैवस्य we cannot get अपत्यप्रत्यय after उपगु, for this word is not related to अपत्यम् but to a here. Why again do we We ·तद्धितप्रकरणम् J .. 1 Say प्रथमात् in the first rule in तद्धिताधिकार ? Because we are to get the affiix after the first 7877 word and not after a अपत्यवाचक प्रथमान्त word (as उपगुरपत्यम् असा देवदत्तस्व-here no अपत्य प्रत्यय will arise after "उपगु")। There being “वा' in the first rule here optinally we get the वाक्य as well, as उपगोः अपत्यम् (as already said); that here समास (as उपरवपत्यम् ) is also optionally allowed owing to “अन्यतरस्याम्" coming down in the rule"समर्थानां प्रथमाहा" from the rule "देवयनि-" (1201) see ante. Now again औपगव being a जातिवाचक word डौष will come in the feminine yielding औपगवी (see स्वीप्रत्यय under "जातरस्त्री---"); similarly अश्वपति + अगा अपत्यार्थे -- आश्वपत: by "अश्वपत्यादिभ्यश्च," दिति + गय ( अपन्यार्थे ) == दैत्यः, उत्म + अञ, अपन्यार्थे = श्रौत्सः, स्त्री + न अपन्याओं = स्व णः, पुम्स + स्नञ् (अपत्य) - पोस्स: (see ante) etc. मित-। लोकवार्ति कमिदम् ॥ ननु तस्य दम्” इति सूत्र गोव, “तस्थापत्यम्" इति मृतार्थस्य गतार्थत्वात्, कथमत्र सूत्र कारण व्यर्थ “तस्यापत्यम्" इति पृथक सूत्र कतमिति चेत् ('तस्वं दम्' इत्यत्र 'इदम्'-पर्दन, असा 'अपत्य पि' अर्थलाभात् ) -? म वम् बद-तदा अपत्यापि “वृद्धाच्छः" इति वद्धशब्दात् छ-प्रत्यय: स्वात्, यतः "तस्य दम्' इत्यत्र अव्यवहितपरसूत्र "वृद्धाच्छः” अम्ति, 'तहाधनार्थ म्' वृद्धादपि अपता छ-प्रत्ययः यथा न स्यात् एतदर्थम् "तस्यापत्यम्" इति पृथक, सूत्र 'कतं' विहितम् भवेत, अत आह --"वाधनार्थ कृतं भवेत्" । यदि पुनरिदमुच्यते यत् “वृहाच्छ:" इति सूत्रस्य शेषाधिकारस्थत्वात् ( अपत्यादिचतुरान्तेभ्यः अन्यः शेषः इति व्याख्यानात्), अपत्यविषये असा प्रयोगो नास्ति एव । ततश्च पुनः वृद्धशब्दात् छप्रत्ययवाधनार्थ पृथक “तस्य दम्” इति सूत्रकरणप्रयोजन नास्तिएव, तदा समाधानमेव भवत्, यथा- "तस्थापत्यम्” इति मूत्रविहितं यदण , तदपि अदन्तवाहादिभिन्न प्रकृतिकत्वात् शेषः “उक्नात् वा विनियुक्तात् अन्यः शेषः' इति हि न्यायः, अत आह---- उत्सर्ग शेष एवासौं"। एवमपि अत्र शेषाधिकारस्थस्य छ-प्रत्ययस्य प्रसङ्गो भवत् स च प्रसङ्गः वृद्धशब्द- 3 .

·६ सिद्धान्तकौमुदी विषय एव , अत आह--"वृद्धान्यस्य प्रयोजनम्" । ब्रह्मशब्दात् (यस्य आदिः आ-ऐ-ौ इति वृद्धिखरयुक्तः स एव वृद्धशब्दः, तस्मात्) अपि अपत्यविषये छ-प्रत्ययो यथा न स्वात् अतः पृथक सूत्रम् “तस्यापत्यम्" इति मूत्रकारण विहितम् । अस्मात् हेतोः "तस्थापत्यम्” इति पृथक योगः विहितः । अतः भट्टोजिराह-“योगविभागस्तु” । एवं ब्रद्धात् भानुशब्दात् ( भानुशब्द प्रथमवद्धिखर 'श्रा' इति सत्वात् असो वृद्धशब्द:) अपत्य अणेव भवति न तु छ-प्रत्ययः---ततः भानु+अण भानो+अ =भानवः । वृत्तौ "कृतसम्ध : “इति किमर्थम् उक्तम् ? तदाह-सु उथितमसा इति सूस्थितः, तस्थापत्यम् इति सूस्थित+इज सायिति; अत्र सु+उस्थित इत्यत्र सन्धि तत्वा 'सूत्थित'-इति शब्द साधयित्वा, पश्चात् तद्धितप्रत्ययः यथा स्थात्, अत: आह- 'कृतसन्ध:' इति । यदि सु+उस्थित+इज--इत्यत्र परत्वात् प्रागेव आदिद्धिः स्थात्, पश्चाच्च सन्धिकार्य भवेत्, तदा 'सावुस्थितिः' इति अनिष्ट पदं लभाते; न च 'अन्तरङ्गत्वात् सन्धिकार्य्यस्य वलचत्त्व" वाच्यम्, तदा ततोपि वलीयस्या अकृतवाह- परिभाषया सन्ध: प्रागेव प्रत्ययो भवितुमर्हति, अनिष्ट 'साबुस्थितिः' लभाते, अत: "अक्कतवाहपरिभाषया सावुत्थितिर्माभूत्", इत्यदर्थमपि वृत्तौ "क्तसन्धः” इति विशिष्य उत्रम् । अतश्च "समार्थानां प्रथमाहा” इति सूत्र दीक्षितचरण: "सामा... कृतसन्धिकार्यत्वमिति यावत्" इति कथितम् ॥ सामथर सति प्रत्ययो भवति इति हि समर्थ परिभाषाया आर्दशः, ततः “वस्वमुपगोः अपत्य चैत्रख" इत्यत्र 'उपगोः' शब्दस्य 'अपत्य” शब्दस्य च परस्परसामाभावात् तद्धितप्रत्ययो न स्यात् । उक्तसूत्र 'प्रथमात्' कथमुक्तम्-तदाह-“षष्ठयन्त्यादेव न तु प्रथमान्तात् प्रत्ययो भवति । अतः 'अपत्य वाचकात्' प्रथमान्तात् षष्ठ्य पर सत्यपि प्रत्ययो 'माभूत्' (यथा-उपगुरपत्यम् असा देवदत्तसा) किन्तु प्रथमात् षष्ठयन्तात् समर्थादेव प्रत्ययःस्यात् ॥ सूत्र “वा"--- ग्रहणात् (उपगी: अपत्यम् इति) वाक्यमपि स्यात् । “दैवयति" इति सूवात् अव सूर्व “अन्धतरखाम्" ग्रहणानुहत्त': “उपगोः अपत्यम्' इत्यत्र समासेन 'उपग्वपत्यम्' इत्यपि भवेत् इति सर्व प्राक “समर्थानां प्रथमाहा" इति सूब उक्तम् ॥ उपगु+ अण औपगव-अस्य च नावित्वात् “जातेरस्त्री-" इति डोष भवेत् ततः 'औपगवौं' च स्वभाते। अश्वपति + अण ( अपत्याधे )= आश्वपातः, दिति+गय ( अपत्या) - - %D ·तद्धितप्रकरणम् दैताः। उत्स + अञ ( अपत्य) औत्सः, स्त्री + नञ् अपत्यं = म्ब गाः, पुम् + सञ् अपत्य = पोस: इत्यादि ; पूर्व सूवादिकमुक्तम् ॥ अधुना "तस्यापत्यम्" इति सूत्रप्राप्त अपत्यशब्द' क्रमप्राप्त गोवशब्द' च व्याख्याति सवकारः-- १०८८। अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् ।४।१।१६२ ॥ दी-। अपत्यत्वेन विवक्षितं पौत्रादि गोत्रसंज्ञ स्यात् । "Let what is spoken of as posterity (? progeny) beginning with grandson, be called gotra" ( Ballantyne ). Thus गोव here will include grandson etc. Thus in IT this is the technical sense of the word गोत्र-~-whereas outside अपत्याधिकार गोव means प्रवराध्यायकथितगोव। (Also see under "एको गोव"-infra)। मित- अत्राधिकारी कोष इव अपत्यशब्दस्य न केवल पुलवाचकत्व खात्, किन्तु पुत्रपौवादिसन्ततिवाचकल्वमेवास्त, “एड क्ति विशति-" सूत्र भाष्य उक्तत्वात्। एव च गोवशब्दस्य सन्ततिवाचकल्लसति अपत्यस्यापि गोवत्व प्राप्त, अव व्याकरी पुवस्य गोत्रत्वं मास्तु इत्यत: आह---"अपव्यत्व न विचक्षितं पौवादि एवं गोवसंज्ञ स्यात्"। यस्य य: पोवादिः तस्य तद् गोत्वमिति निष्कर्षः ॥ पौवप्रति किम् ? अनन्तरस्य अपतामा माभूत् । इदमेव अपत्याधिकार गोवशब्दव्याख्यानम्, अन्यत्र गोवशब्द न प्रवराध्याय- गोवमेव ग्टह्यते इति उत्तरवापि स्क़ टीभविष्यति ।। . १०००। जीवति तु वश्य युवा ।४।१११३३॥ दी- वश्य पित्रादौ जीवति पौत्रादेयंदपत्यं चतुर्थादि तद्युवसंक्षमेव न तु गोत्रसंज्ञम् । Let the fourth descendant in order i.e. the son of a grandson etc, when the original progenitor is living be called ·२८ सिद्धान्तकौमुदी युबन् and not a gotrar. Thus the two designations “Gotra" and "Yuvan" are kept distinct here. मित। वशे भव इति वश्यः ( दिगादियत् ), वंशोत्पादकइत्यर्थः। एवं वश्य उत्पादक पिबादौ जीवति सति 'पौवादः यदपत्य सन्ततिः चतुर्थादि' मूलमिलादः चतुर्थः सगोव: इत्यर्थः 'तद, युवसंज्ञ" स्यात् । न तु पूर्व सूत्रप्राप्त गोबसंज्ञ भवेत् । एवं सति अवविषये गोवसंज्ञाया समावेशो मामूत् । १०८१। भातरि च ज्यायसि ।४।१।१६४ ॥ दी-। ज्य ठे भ्रातरि जीवति कनीयान् चतुर्थादिः युव- संशश्च स्यात् । Though original progenitor dies, still the fourth descendent as said in sutra 1090 is called a "yuyan" if the eldest brother is alive. मित- "मृतेष्वपि पिचादिषु ज्यभातरि जवति ( सति) युवमंज्ञार्थमिद' सूत्रम्” इति वालमनोरमा ॥ गर्गमा गोवापताम्-मार्गाः । गार्गप्रसा हो पुची, कनोयान् पिवादौवश्य भृते भातरि ज्यायसि च जीवति युवम'नो भवति । - १०८२। वान्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति ।४।१।१६५ दी। भातुरन्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतर जीवति पौत्र- प्रभृतेः अपत्य जीवदेव युवसंज्ञं वा स्यात् । एक जीवति- ग्रहणमपत्यस्य विशेषणम् । द्वितीयं सपिण्डस्य । तरव-निर्देश: उभयोरुत्कर्षार्थः । स्थानेन वयसा चोत्कृष्ट पिटव्ये मातामहे(?) भ्रातरि वा जीवति । गागास्यापत्य गाायणः-गागयो वा। The living son of grandsons etc. is optionally ("वा") called # yuyan if original progenitor's Venerable kindred other than the brother (as said in 1091 sutra) still survives, In -- ·तद्वितप्रकरणम् २८ - the yritti, of the two stan, one "tara" is a predicative adj. of अपत्य, the second जीवत् refers to a सपिण्ड * । The तरप in स्थविरतर is to denote honour in both place and age. Thus 'if a venerable पिटव्य ( uncle), grand-father or his brother (?) survives, then the fourth descendant downwards (पौत्रप्रभृतेः अपत्यम् ) is optionally a युवसंज्ञ । Thus we get in such cases both atau ( when a युवमंज्ञा ), and गार्ग ( when not a युवस'ज्ञा )। मित- सपिण्डास्तु--स्वयम्, पिता, पितामह, प्रपितामहादि सप्तपुरुषाः । एवमव मार कुल पि गणना, व्याखानात (?) । 'भातुः' ज्य'भारतः 'अन्धम्मिन् स्थविरतर' अतिहाई सपिगड जीवति सति पौत्रप्रभृतेः अपत्य' 'जीवत्' एव 'युवस'ज्ञ' तदाखयां 'वा' विकल्प न लभते-इति सूतार्थः। वृत्तौ तु 'एक जीवतिग्रहण' अपत्यस्य विशेषण यथा "अपत्य जीवत् (सत्)", द्वितीयं जीवतिग्रहगा 'मपिण्डस्य विशेषणम्', यथा “सपिण्डू जीवति मति"। तदाह-"स्थानन 'वयमा उत्कृष्ट पिटव्यं मातामह भ्रातरि * वा जीवति" इत्यादि । [ 'पितामहधातरि' इतावात्र ज्यायान् पाठः, वृत्तौ यथा ] | स्थानतः उत्कष्ट पिटब्यएव, तस्य पिटस्थानीयत्वात् । वयमा चोत्कृष्ट मातामह एव । अन्यत् स्पष्टम् । गाग्र्यायणः इति युवस ज्ञापचे, तदभावे गोत्रसज्ञायाम् गार्गरः एव । दी-। 'स्थविर'-इति किम् ? स्थानवयोन्यूने गाय॑ एव । 'जीवति' इति किम् ? मृते मृतो वा गार्य एव ॥ “वृद्धस्य च पूजायाम् इति वाच्यम्' (वा); गोत्रस्य व वृद्धसंशा प्राचाम् । गोत्रस्य युबसंशा पूजायां गम्यमानायाम् । तत्रभवान् गाायणः । 'पूजा' इति किम् ? गार्ग्यः। “यूनश्च कुत्सायाम गोत्रसंज्ञेति । -- * The मपिण्ड are self, father, grand-father, great-grandfather &c. up to the 7th genarations in father's side. Op. "सप्तपुरुषावधिज्ञातयः सपिण्डाः" So prefer the reading पितामहे मातरि here.

·सिद्धान्तकौमुदी वाच्यम् (वा-)-गार्यो जाल्मः । 'कुत्सा'-इति किम् ? गागायणः । Why do we say face in the sutra and vritti? If the living #fque is inferior by place and age then no gan's arises and we got गार्ग ( with गोवसंज्ञा)। Why do we say 'जीवति' here ? If the upward सपिन्ड is dead or if the fourth अपत्य is dead then by गोवसंज्ञा we get गागर: only, and not गार्गमायणः by युवस'ज्ञा! Again if a Gotra is honoured, then it gets युवस ज्ञा thus we have तवभवान् गार्गमायण: [here तवभवान् इति सुप सुपा-(कर्मधा ?) implies Fil] ; in the varttika here "5" acc. to old professors means “गोवस्य'। Why do we here suy पूजायाम्-witness मार्ग as without yan's for no gair is implied here. Again in case of censure ( कुत्सा) the युवसना is termed as गोवस'ना । Then गागाः जाल्म: (the wicked deseendant of गर्ग ), here जाम implies “censure." why do we say 'कुत्सा' here ? witness गार्गमायण; with- युवप्रत्यय, when no कुत्सा is denoted. . . मित- सूवे कथ 'स्थविरतर' उत्तम् इति आह? सपिण्डे स्थानतः वयसा वा न्य ने सति युवस'ज्ञा यथा न स्यात्। 'जीवति' ग्रहणात्, सपिगई मृते युवस'ज्ञा न स्थात्, अत आह-"मृते मृतो वा गार्गी एव" ॥ अन्न वार्तिकम्थं वृद्धशब्द व्याख्याति-~-'वृदय' इति गोवस्थाईं प्रयुक्तः, अत: अर्थों यथा---गोत्रस्य पूजायाम् युवसंज्ञा खात् । एवम् उदाहरणे तवभवान्' इति पूजावाची शब्द:-"तनभवान् गर्गमायणः" = पूज्य: मागायणः । पूजायाम् अगम्यमानायाम् युवस'ज्ञा न स्यात्, यथा गार्गः इति ॥ 'यूनश्च'---इत्यादि वाति के "गार्गः: जाल्मः" इति उदाहरण-तथा च वालमनोरमायाम्--"यो वृद्धाननाहत्य स्वातन्त्रा भजते तहिषयमिदम्'-कुत्सा- योक्नाय जालाशब्दः व्यवहृतः । असत्यां निन्दायाम् युवस ज्ञायां गार्गमायणः इति ।।

·तद्धितप्रकरणम् १०८३। एको गोत्र ।४।१८३॥ दी- गोत्रे एक एवापत्यप्रत्ययः स्यात् । उपगोर्गोत्रापत्यम् औपगवः । गागाः। नाड़ायनः । “गोत्रे व कोनसंख्यानां प्रत्ययानां परम्परा । यहा खयूनसंखोभ्योऽनिष्टोत्पत्तिः प्रसजाते ॥ १ ॥ अपत्यं पितुरीव स्यात्ततः प्राचामपीति च । मतभेदेन तद्धान्चे सूत्रमेतत्तथोत्तरम् ॥ २ ॥ पितुरेवापत्यमिति पक्षे हयपगोस्त तीये वाचो प्रोपगवादिङ स्यात्। चतुर्थे त्वजीवजेाष्ठे मृतवस्य औपगवेः फक् । इत्थ फजिञोः परम्परायां मूलाच्छततमे गोत्रे एकोनशतं प्रत्ययाः स्य : । पितामहादीनामपोति मुखापचे तु टतीये वार्य उपगोरणा इष्ट सिद्ध अपि असन्तादिन अपि स्यात् । ततश्चतुर्थे फगिति फगिजोः परम्परायां शततमे गोत्र अष्टनवतेः अनिष्ट प्रत्ययाः सुत्रः । अतो नियमार्थमिदं सूत्रम् । एवमुत्तरसूत्र अाह्यम् । Only one yrag is to be attached to a word in the sense of गोब (i.e. गोवापत्य)| Thus उपगी: अपत्यम् (सन्तति) will give औपगवः ( with अण); further इञ् after औपगव in the sense of his गोवापत्य again, will not be attached ; for this purpose in view this sutra is made, similarly गर्ग सा गौ वापत्य' will give गार्ग only ( with one अपत्यप्रत्यय); thus we get नाड़ायन also with नादि फक् in the sense of गोनापत्य । There are two views that अपत्य means (i) son only; also (ii) progeny in general (i.e. son and grandson) some grammarians take अपत्य in the sense of "son" (पुत्र) only, ·सिद्धान्तकौमुदी whereas Panini takes 4 here in the sense of progeny in general ( Fafaare ) i. e. he includes cia also; this is said in the sutra "purea' gagafa stag 1" Thus acc. to Panini, the third descendent (ata) is "gotra" ( Tatuet) whereas in some senses the fourth one ( प्रपौत्र) is युवा— and son is अनन्तरापत्य ] and diff. affixes are enjoined in these diff. technical senses. Now in order that affix after affix ( i.e. one aisaga after another in the same ( ) sense after one original word ) may not be attached in the sense of itana, the present sutra. is made as "atta" Thus we have in the sloka aga सूवमेतत् तथोत्तरम्"। Thus again in the view that अपता is of father only ("fagia Ių" ), if this present rule is not made, then after one original word as 391 &c, affis after affix i.e. अपनाप्रताय after' अपताप्रताय, in the sense of तख अपताम् will go on, one after another in succession till in the case of 100th ; इजर -- generation 99 ata will be attached (e. g.)--= उपगु+ अण -- औपगव ; then औपगवस्य अपताम will yield औपगवि with then again औपगवे: अपताम् will give औपगवायन with फक by "f5777" & so on, but as this rule restricts only one 944- ata in the sense of arci, so in a series of 100 affixes, 99 affixes will be illegible (fire), (compiacom HAITT परम्परा प्रसज्यते') | Lastly in the view that अपता is of grandfather also ( ma: Taula) i,e. 01-09; then in the case of loo अपताप्रताय after उपगु etc, as shown above first two अपता प्रताय one denoting son, another grandson will be correct; in other words here (then) 98 affixes will be illegal ; thus in this case ·तद्धितप्रकरणम् in a serial order of अपताप्रताय, illegebility will be in all अपताप्रताय lessened by 2 from the original root-प्रताय ( thus in 100 अपता प्रताय, 100-2=98 will be अनिष्ट प्रतायमाला )-(comp"खानसंग्वेभ्यः अनिष्टोत्पत्तिः प्रसज्यते")| Bhattoji la ter explains the gist of these two slokas "गोत्र व कोन-सूवमेतत्तथोत्तरम्", by पितुरेव अपतामिति प2 &c. explaining the view that son (अपता) is of father only. In this cuse the third generation from उपगु will be औपगवि ( with इन after stara, the 2nd generation), then in the fourth generation ( descendant ) ( where it is not living ] [or--where original वंशप्रवर्तक is dead] युवसंज्ञा being barred (see rules "जीवति तु वश्यं युवा” and “भातरि च ज्यायमि") we get गोवस'ज्ञा, and then गोवार्थक फक will give औपगवायन । Thus फक and $5 going on serially, in 10o the ta from the original, loo affixes will be attached ( of these 99 will be illegal "स्वस्मात् एकोनस'खग्रानां अनिष्टप्रत्ययानां परम्परा उक्तरीत्या प्रमजाते"); In the original view (मुख्यशक्ष) that अपता is of grand-father also then the third generation of ga being meant, अण will first give औपगव-even then इञ after this असन्त word will come yielding औपगवि; then after this औपगवि there is 5* in the fourth generation. Thus 4 and 59 following on in cyclic order in the loo gotra pratyayas 98 undesirable affixes will come in. To check this fault this present sutra is made. This is also to be understood in the following rule. मित- अपत्याधिकारात् "एको गोवे" इताच, 'एक' इतानेन 'एक अपताप्रतायः' इति गम्यते । 'एक' इति विशिष्य कथनात्, अधिकः प्रत्ययः न भवति, अत आह- "गोव एक एव अपताप्रतायः स्वात्"। उदाहरण यथा-उपगोः अपताम् इति उपगु+अण औपगवः । अम्मात् -श्रीपगवस्य अपताम् इति औपगव+दुन A ·सिद्धान्तकौमुदी एव औपगवि ( "अत इज" इति इज )-इति द्वितीयः अपताप्रतायो यथा न स्यात्, अत विशिष्य आह-"एक एव अपताप्रतायः स्यात्" । अपताशब्दस्तु पुत्र एव रूढ़ः इति कैषाञ्चित् मतम् = इति प्रथमपचे तु उक्त' सङ्गच्छते। किन्तु अपताशब्दः सन्तानवाची सन् पौव पि रुढ़ इति पौवस्याप्यपतालन विवक्षिते, अपतात्वादसा गोवत्वं सति इति हितीयपक्षे तु "औपगवि" इति प्रयोगः साधुः, किन्तु पुनः औपगवेः अपताम् इताव चतुर्थे वश्य वाच्यं श्रीपगव+फक (“यजिजोन" इतिफक )= औपगवायन: इति तु असाघुर व। यत: चतुर्थादि अपता न गोवं किन्तु युवस ज्ञमेव। गोत्रविषये एक अपवाप्रवायः यथा स्यात् इतावमर्थ' सूत्र विहितम् स्यात् । एवं प्रथमपक्ष ( अपताशब्दस्य पुवत्वपक्ष )-अपतवार्थे प्रतायपरम्परायां विहितायाम्, (उपगौरपताम् औषगवः, औपगवसमापता औपगविः, तसापता औपगवायन: इति परम्परायां विहितायाम् ) एक एव साधु:, अन्य प्रतायाः अनिष्टा एव । एवं क्रमेण शततमे अपताप्रताये सति, एकोनशत अनिष्टाः प्रसज्यन्त । यत्सख्यका: अपत्यप्रत्ययाः विहिता ततः एकोनसख्यानां प्रत्ययानाम् अनिष्टत्व गम्यते एव । द्वितीयपचे (अपत्यशब्दख सन्तानसाधारणेन पौवव पिद्योय ) तु, अपत्या हौ प्रत्ययौ भवतःबधा उपगोरपत्य श्रीपगवः, तस्य पुनः अपता श्रीपगव+ इज= औपगवि: अस्थात् श्रीपगविशब्दात् पुनः अपताप्रताये सति (औपगवि+ फक् इताल) एकमनिष्ठ स्यात् । एवं वितये अपताप्रताये सति-एकमनिष्ठ' प्रसज्यते । ततश्च अनिनक्रमेण शततमे अपताप्रताये सति अष्टनवतिरनिष्टप्रतायाः सुरः। अतोत्र यत्सख्यका प्रतायाः ततः नि-न्य नसख्यकाः एव अनिष्टप्रतायाः प्रसज्यन्ते। द्वितीयपक्षस्तु मुखापक्षः पाणिनिसम्मतः,--एषीर्थः "अपना पौत्रप्रभृति गौवम्” इति सूत्र स्फ टीकृतः। सर्वमेतत् अभिप्र तयाह श्लोकहन गोब ति–तयाखया--"गोत्र (प्रथमपचे इतार्थः) स्व कोनसखाानां प्रत्यानां परम्परा (अनिष्टपरम्परा इतार्थ :) प्रसज्यते, यहा (द्वितीयपक्षे इतार्थ :), स्व-इनस खाकेभ्यः (प्रतायेभ्यः) अनिष्ठोत्पत्तिः प्रसजाते । “अपना पितुरेव स्वात्", "तत: प्राचाम् अपि" (पितामहादीनामपि पौवः अपता' स्वात् इतार्थ :)" इति मतभेदन हेतुना (गोत्री उक्ता द्विप्रकारम् अनिष्टप्रवायपरम्परा प्रसज्यते)। तद हाना (तदनिष्टप्रवायपरम्परा- इति । म ·। तद्धितप्रकरणम् तागाय) एतत् मूवम् ("एको गोव” इति सूतकृतम्) तथा उत्तरमृतम् (यथा, “गोवाद- यून्यस्त्रियाम्" इति उत्तरभूतम् कृतम् )। अधुना भट्टोजिरव शोकवार्तिक' ब्याखवास्यन् प्रथमपक्षमाह-"पितर व अपताम्" इति पञ् (प्रथमपणे इतार्थ:) उपगोस्वतीय वाच्य औपगवादिन ग्यात्'-( यथा-उपगु --- अग == श्रीपगवः, औपगवसा इति औपगव+ इन = श्रीपगवि i. e. उपगोः रतीय: बंशधरः)। जीवन ज्येष्ठः यस्य इति जीवन ज्येष्ठः, ज्यं हि जीवति चतुर्थ स्व युवस ज्ञा, अत आह-अजीवज्जष्ठ'- (तथा च मूत्र "भावरि च ज्यायमि"); मृतः बंश्यो यस्य इति मृतबंश्यः, “वज्य- पिवादी जीवति युवमज्ञा स्यात्” इति युवस जां वारयन्नाह 'मृतबंश्य' इति । एवं पक्षे उपगो: चतुर्थ वार्च औपगवेः फक स्यात् ("जिजोञ्च” इति सूत्र ण फक स्यात् ) ततः औपगवायन इति भवति । “इत्थ' फगिनी: प्रतायपरमारायां सतयां मूलात् शततर्भ गौत्र एकोनशत-प्रतायाः सूरः -"शततमें गोवप्रतायं सति एकोनशत पतायाः अनिष्टा: सूत्र: इतार्थ: । अत: शोके इसमेव प्रथमपन्नमुद्दिश्य आह-"गोत्र ख कोनमखयानां पताथानाम् अनिष्ट परस्परा प्रसजात” इति । भट्टोजिरधुना हितीयपक्षमाह-"पितामहादीनामपि (पीत्व अपता ममात्)----इति मुखापचे (पाणिनीयपचे) तु वृतोर्य वाच्यं ( उपगी: तृतीयवंशधर पौव वाच्य ) उपगों: अगा इष्ट मिच अपि ( अण पताय न-औपगव-शब्द न पुत्वत्वे मिद्ध अपि ) असन्तात् (औपगवशब्दात् ) इन अपि स्यात् (पीवसयापि अपत्यत्वन विचक्षितत्वात् गोवत्वात् तद्द्योतनाय औपगवशब्दात् “अतइन" इति इञपि इष्ट: समात्)। ततः चतुर्थे ( बंशधरे वार्य ) , ( "यजिओश्च” इतिसूत्र ण फक ) सप्रात्, इति (क्रमेण) फगिओः (अकारान्तात् इञ्, पुन: इअन्तात् फक इति) परम्परायां शततमगोत ( गोतुपताथे इतार्थ : ) अष्टनवतेः ( प कृतिभाः, शब्द भाः इतार्थ :) अनिष्टपुतायाः सुरः । एवं यथा न सत्रात अतः नियमार्थ म् इदं मूतम् ("एकोगोत" इति सूत्र विहितम् )। एवम् एषोर्थ : “उत्तरमूत पि,"-"गोताद वृन्धमियाम्" इति उत्तर- सुत्र पि जह्यम्-एषोर्थ : ततापि नेयः वोधयो वा इतार्थः । her । १०८४ । गोत्राद्यून्यस्त्रियाम् । ४।१८४॥

·सिद्धान्तकौमुदी दी। यून्यपत्ये गोत्रप्रत्ययान्तादेव अपत्यप्रत्ययः स्यात्, स्ति यां तु न यूवसंशा । गर्गस्य यूवापत्य गार्ग घायणः। स्त्रियां गोत्रत्वादेक एव प्रत्ययः । . . When युवापत्य is implied then अपत्यप्रत्यय arises after a word ending in गोवप्रत्यय ; but this युक्स ज्ञा does not attach in the feminine gender. Thus in masculine only far' is attached. For example गर्गस्ययुवापत्यम् = गार्गमायण: (with फक्), First गर्गस्य गोवापता gives गर्ग+ यञ् = गार्गः (by “गादिभाो या ") then गार्गप्रस्थ युवापता (चतुर्थादि ) गार्गा+फक - गार्गशवणः ( by “यजिजोश्च")। As can't does not arise in the fem. so in fem., only one गोवप्रताय comes in i.e., females cannot come within the denotation of युवम ज्ञा। The clause “स्वियां तुन युवसंज्ञा, स्त्रियां गोवत्वात् एक एव प्रतायः" is got from योगविभाग of the word "अस्त्रियाम्" in the sutra. [ N. B.----Fach Sutral of Purnini is called a योग । Words in a योग or sutra are called एकबोगस्थ 1 The separation however of a word or u portion from a sutraa is called योगविभाग] । मिव युवापता विवक्षित, गोवप्रतायान्तात् एव अपताप्रतायः भवति । "अस्त्रियाम्” इति पदस्थ योगविभागात् "स्त्रियां तु न य वस'ज्ञा” इति लभाते। अतः मत्री उक्तय बस'ज्ञा न स्यात् इति फलितत्वात् आह-"स्त्रियां गोवत्वात् एक एव प्रतायः" इति । उदाहरण यथा---गर्गस्य य वापताम् इतार्थे-प्रथमं गर्गस्य गोवापतार्थ गर्ग+ यत्र गाय ("गादिभोयज") इति गोवप्रतायान्तशब्द प्राप्ते, अस्मात् एव 'गार्गा'-शब्दात् युवापता “यजिजोश्च” इति फकि गागायणः इति लभाते। स्त्रियां गोवत्वात् एकएक गोत्रप्रताये, ततः डोपि गा! इतव भवेत् । अवापि स्त्रीभिन्न यूनि एक एव प्रतायः स्वात् इति पूर्व सूत्र उक्तम् ॥ .

·तद्धितप्रकरणम् दो- १०८५। अत इज । ४।१।८५॥ -~~। अदन्त यत् प्रातिपदिक तत्प्रकृतिकात् षष्ठयन्तात् इत्र स्यात् अपत्ये अर्थे । दाक्षिः । The original अदन्त base (base ending in अकार) after which the षष्ठी विभक्ति has been added ( in course of अपतााधिकार) takes the affix इज in the sense of अपता (descendant सन्तति)। Thus दक्षस्य अपता gives दक्ष + इज - दाक्षिः । Similarly दाशरथि is got. The use दाशरथ in "प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली" ete is आर्ष, or is defended with अण in the general sense “तसादम्” । Thus Bhattoji in his Manoraimaa says “कथं तहि 'प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली' इति ? अपतारूपविशेषस्थाविवक्षायां शैषिकोण "] । मित---- 'अत' इति तदन्तविधिो ध्यः । तत आह-अदन्तात् प्रातिपदिकात् इतार्थः। “तस्थापताम्", "समानां प्रथमादा" इतानुहनी आह----"अदन्त यत्प्रातिपदिक तत्प्रकृतिकात् षष्ठयन्तात् इञस्यात्” । प्रथमोच्चारित-तच्छन्दबोधितात् षष्ठान्तात् प्रातिपदिकात् इति निष्कर्षः । अन्यत्मुगमम् ॥ १०८६। वाह्वादिभाश्च । ४।८६॥ दी-। वाहविः। औडुलोमिः । आक तिगणोयम् ॥ Words of the art class ( are here l'efers to the name of n suge" ) take इज in the sense of अपता (descendant). Thus वाह+दुञ = वाहवि (son etc of the sage बाहु )। मित- सुगमा। वाह + इञ (तत: “ओ णः" इति गुणेसति ) वाहविः ( वाहुनामक ऋषेरयतामितार्थः)। उडुलोमन् + इ == ("नस्तहिते" দুনি टिल्लो सति) औडुलोम् + अ = श्रीडुलोमिः ।। वाह्वादिगणो यथा-वाहु, उपवाहु, उपवाकु, निवाकु, वटाकु, उपविन्दु, बन्नी, बकला, चूड़ा, वलाका, मूषिका, कुशला, छगला, नवका, सुमित्रा, दुर्मिता, पुष्करसद, अनुहरत्, ·- Plear ३८ सिद्धान्तकौमुदी देवशर्मन्, अग्निशमन्, भदशर्म न्, सुशर्मन्, कुनामन्, सुनामन्, पञ्चन्, सप्तन्, अष्टन्, अमितीजस; सलोपश्च, बुधावन, उदञ्च, मात्र, शिरम्, शराविन्, मरीचिन्, महिन्, शकलतोदिन्, खरनादिन्, नगमर्दिन्, प्राकारमर्दिन्, लोमन्, अजीगत, कृष्ण, युधिष्ठिर, अर्जुन, साम्ब, गद, प्रद्यान्न, राम, उदक्ष, उदकमज्ञायाम्, सम्म घोम्भमो: सलोपश्च |---- आकृतिशणोयम्। तेन-साताकि, जाङिघ, शौरि, ऐन्द्रशमि, आजधेनवि, सावणि इतप्रादि-सिधम् ।। १०८७। सुधातुरकच । ८।४।१८ ॥ दो- चादि । सुधातुरपत्य सौधातकिः ॥ व्यास- वरुड़-निषाद-चण्डालविम्वानां चेति वक्तव्यम् (वा)-॥ The word मुधाट takes इज in the sense of तस्यापता (his descendant) and then 5 is added to the base. Thus मुधार+ इज = मुधात् अक (डित्वाद् अन्तवादशः )+ दुञ सौधातकि। The words व्यास, वरुड़, निषाद, चण्डाल, विम्व take इत्र in the sense of अयता and then अकङ is added to these words. Thus there being व्यास ( अक) + इज , we look for ward- मित- सुधार शब्दात् अपतमाथें इज -प्रतायः स्वात्, प्रकृतेः अकडादशश्च इति सूत्रार्थः । ततः सुधार + इज इतिस्थिते प्रकृतेः सुधार-शब्दख अकडनदेशः । डित्वात् अन्तादेशसति सुधाट अकङ+ इज इति जाते आदिबद्धौ-सौधातकिः । व्यास-वाड़-निषाद-चण्डाल-बिम्व-शब्दाद अपतनाथ इजप्रतायः प्रकृतेः अकङ आदेशश्च । ततः व्यास ( अकङ) + इज इति स्थिते आह- १०८८। न याभ्या पदान्ताभ्या' पूर्वोतु ताभ्याम च । ७।३।३॥ दी। पदान्ताभ्या' यकार-वकाराभ्या परस्य न वृद्धिः, किंतु ताभ्यां पूर्वी क्रमात् ऐचौ आगमौ स्तः । बैयासकिः । वारुड़किः इत्यादि। .

·तद्धितप्रकरणम् " Pune . The usual afs does not come in case of a vowel that follows पदान्न यकार Or व-कार, but the augments ऐच and औच are respectively attached before these 7 and a 1 Thus we get sarfleri (with इज andd अकड -आदेश after व्यास)। Similarly वामड़कि etc. मित--- ! ब्च बच यौ ( इन्हः )। ताम्याम् (५मौ दिवचन); अत आह- "यकारवकाराम्याम् परख"। ‘पदान्तान्याम्' इति विशेषणम् । "मजेह द्धि" इतात:अनुवत्तिलन्य वद्धिशब्दम् आकृष्य शेषपूरणन आह-“न वृद्धिः”। “एच" इति पतयाहारः। यथाक्रम यकावात् पूर्व ऐच , वकारात् पूर्व प्रौच । अत आह- ताम्यां घूवौँ क्रमात् ऐचौ आगमौ स्तः । व्यासशब्द न अब वेदव्यास: (पुराया- भारतादिप्रणेता एव लक्षात (नामैकर्दशग्रहणम् )। व्यास+अकड + इज इति स्थिते व्यामक + इज इत्यव बद्धि वाधित्वा पदान्त-य-कारस्थाने 'ए' आगमे सति वयासक + इ = व यासकिः (सिद्धः)। एव' वरुड़शब्दात् अपत्य' 'वारुड़किः', निषादात्-नैषादकिः, चन्डान्नात् == चान्डालकि, विम्बात् -- वैम्बकिः । १०८८ । गोत्रे कुञ्जादिभ्यः चफज ४।१।२८ ॥ ११००। वात-च्फोरस्ति याम् ।५।३११३ ॥ दी-। ब्रातवाचिभ्यः च्फञन्त भ्यश्च स्वार्थे जाः स्यात् न तु स्त्रियाम् । कौञ्जायन्यः । वहुत्वं तद्राजत्वात् लुग्वक्ष्यते । ब्राध्नायन्यः । स्त्रियाम्-कौञ्जायनौ ; गोत्रत्वेन जातित्वात् डोष । अनन्तरापत्ये कौञ्जिः। Words of the कुञ्ज class take च -फज in the sense of गोव (पौत्र प्रभृति) and not अपत्य in general. Then again the स्वार्थिक affix जा comes after words denoting बात ( a whole host-~-समूह) and words ending in the aflix -454, but this area affix does not come in the feminine. Thus कुन + च-फज (आयन) = कौञ्जयन जा P ·सिद्धान्तकौमुदी (खार्थिक )= कौञ्जायन्य: In the plural number this जा elides because in the plural this is called ara by the rule "SUTEUF- द्राजा" (५।३।११९) and then लुक comes in by "तद्राजस्य बहुषु लुक-'; thus ब्रानायन्ध like कौमायन्य । In the fem, however I not coming in, we get कौञ्जायनौ-डीष comes because it is जातिवाचक being गोत्र प्रत्ययान्त शब्द (see the rule जातेरस्त्रीविषयात् अयोपधात्)। But in the sense of अनन्तरापत्य i.e. son only, the rule "गोत्र कुञ्जादिभ्यः" does not apply ( for this rule directs फज in the sense of गोत्र ) and then इज by "अत इञ, comes giving कौञ्जि । मित- ब्रातच चफज, च इति इन्दः ततः पञ्चम्यर्थे षष्ठी, अतः वृत्ती आह- 'ब्रातवाचिभ्यः च मञन्त भ्यश्च' इति । कौञ्जायना इति स्वार्थे जेर सति सिद्धः इति स्पष्टम्। 'बहुत्व' वहुवचन-"जादयस्तद्राजा" इति सूत्रात्-'तद्राजत्वात्' लुक वक्ष्यते' ("तद्राजसा बहुषु तेनेवास्त्रियाम्" इति हिस्वम् )। ब्रघ्न-शब्दसा कुञ्चादिपाठात् “गोत्र कुञ्जादिभाः च फज" । ततः स्वार्थे जाः; 'ज'इत्वात् तड़िते आदिवद्धिः। स्त्रियां खार्थिक-जा प्रत्ययसा निषेधात् 'कौञ्जायनो' इति। 'कौञ्जा- यन' इत्यत्र अदन्तत्वात् टाप न स्यात्-यत: गोवेन जातिल्लात् ("जातेरस्त्रीविषयात् अयोपधात्" इतिसूत्रद्रष्टव्यम् ) ङोष भवति । अवमूव गोवग्रहणात् (गोवसा च पौत्रादित्वे उक्तत्वात्), अनन्तरापता (पुवार्थे इतार्थः) च फञ न स्यात्, किन्तु कुञादि- शब्दसा अदन्तत्वात् “अस इज" इति इजिसति 'कौनिः' इत्यादि भवति । ११०१। नडादिभ्यः फक् ४।१।८८ ॥ दौ-। गोत्रे इत्येव। नाड़ायनः । चारायणः । अनन्तरो नाडिः। Words of the नड़ादि class take, the affix फक in the sense of गोव ( i. e. in the sense of grandson &c. see rule 1100 also ). Thus we get नड़+फक =नड़+ आयन = नाडायन: (कित्त्वात् तद्धिते आदि- का . .

·तद्धितप्रकरणम् 30 . , . . . , . af: ) &c. But this does not come in the sense of an immecliate descendant i.e. son, and then we get 73+57 (by "अत इज")= नाडि:। मित-1 सुगमा ॥ फक स्थाने 'आयन' समात्, अत: नड़ + आयन नाडायन: (आदिवद्धिः)। गोवसा पाणिनिमने पौवादित्वात् अनन्तरापतामा पुवत्वात् एव गोवत्वा- भावात्, अब नड़ादिगण गोवानुवर्तनात् अनन्तरापत्सा “अत इज" ( अपत्याय) इति इज व समात्, ततः नड़ + इञ, इति नाडिः ॥ नादिगणो यथा---नड़, चर, वक, मुञ, इतिक, इतिश, उपक, एक, लमक, शलङ्क शलङ्क (च) सप्तल, ब्राजप्य, तिक, अग्निशमन्, वषगो. प्राण, नर, सायक दास, मित्र, हीप, पिङ्गर, पिङ्गल, किङ्कर, किन्न, काश्यप, कातर, कातल, काश्य, काव्य, अज, अमुष्य, कृष्णरणी, ब्राह्मणवासिष्ठ, अविव, लिगु, चिव, कुमार, क्रोष्ट, प्रोष्ट च, लोह, दुर्ग, स्तम्भ, शिंशपा, शकट, सुमनम्, मुमत, निमत, ऋच, जलन्धर, अध्वर, युगन्धर, हंसक, दण्डिन्, पिण्ड, पञ्चाल, चमसिन्, मुक्ता, स्थिरक, ब्राह्मण, चठक, वदर, अश्वल, खरप, लङ्ग, इन्ध, अस्र, कामुक, ब्रह्मदत्त, उटुम्बर, शोण, अलीह, दण्ड । इति नादिः ॥ ११०३। हरितादिभ्योऽजः ।४११०० ॥ दी-। एभ्योऽजन्ते भ्यो यूनि फक् । हारितायन: । गोत्राधिकारेऽपि सामर्थ्याद् यून्ययम् । नहि गोत्रादपरो गोत्र- प्रत्ययः। विदाद्यन्तगणोहरितादिः । The affix फक, ( आयन) comes in the sense of युवप्रत्यय after words of the हरित class that has already taken the affix अञ् in the sense of गोचापता (पौत्र)। Thus हरित+अज (विदादि-अत्र ) हारितः। तस्य युवापताम् = हारित + फक = हारित+ आयन = हारितायन: । The affix i here though enumerated and enjoined within the jurisdiction of गोवप्रताय, still it is to be understood in the sense of yarare, for falf words are already mentioned in 4.

·४२ सिद्धान्तकौमुदी . the facile class and that class takes 3, in the sense of गीव; so if a further अपतामताय is to be made after हरितादि words ending in गोत्रप्रताय अञ, then that affix ( प्रताय ) is to be taken in the sense of garant, and because the rule "atta" declares that a further itage is not to come after a Ta. प्रतायान्त word, so Bhattoji says “ह गोवाधिकार अपि सामर्थवादयूनि अयम् । न हि गोवादपरो गोवप्रतायः &c". मित- । गोतार्थं अजन्त भ्यः हरितादिन्यः फक स्यात् । कथ' गोतार्थे अनन्त भ्यः इति विज्ञायते ? हरितादयः विदाान्तर्गणः, स च गणः गोतार्थ एव अअप्रताय' लभते, “अनुष्यानन्त विदादिभ्योज" इति हि मूतम्। अत: अत इदमेव नाया ब्याग्द्यानम् । ततश्च ज्ञायते फक यूनि एव समात् । अतः आह "इह गोताधिकारपि सामांयूनि फक " इतादि । " इतादि। "एको गोत्रे,' इति सूतात् च जायते यत् गोत्रप्रतयायान्तात् अपरो गोतप्रतायो न भवति-ततोपि मुष्पष्टमैव यत् - फक (आयन ) यूनि एव समात् । किन्तु अत गोताधिकारश्च उत्तरार्थः । अत फक प्रताय इञप्रताय वाधते । हरितादिर्य था-हरित, किन्दास, वारक, अर्कनूष, वध्योग, विष्णुबद्ध, प्रतिवीध, रघन्तर, रथीनर, गविष्टिर, निषाद, शवर, अलम, मठर, सपाकु, मृदु, पुनर्भू, पुत्र, दुहिट, ननादृ, परस्त्री, परशु च ।। ११०३। यजिजोश्च । ४।१।१०१॥ दी। गोत्रे यौ यजिञौ तदन्तात् फक्स्यात् । 'अनाति-' इतुक्ती : 'आपत्यस्य' (सू १०८२) इति यलोपोन। गाायणः । दाक्षायणः। The words ending in 49 and 59 in Farferare i.e., words after which îQuare 75 and general y 7 are attached in the sense of युवप्रताय । That * is in the sense of qaya is by inference as in the case of the sutra fecaiferits: 1 . - . -- take फक ·तद्धितप्रकरणम् ४३ - . See “सामथात, यूनि अयम्” ( in the previous trule ). This गर्ग -- गोवा- पता या by गर्गादियोयन = गागा । Then गागा + फक ( आयन ) गागमायणः ( without य-लोप)। गार्ग ends in अपता य-प्रताय anil य-प्रताय comes after ग, हल letter, so the rule "आपतामा च तद्धित अनाति" should direct clision of this a, when :. further ofan affix follows but as this rule by alfa says that this elision of is not to take place when an alix beginning with y follows, so here in T+ 1199, the a does not elide yielding Fre: 1 Similarly दन + इत्र (अपना) - दाक्षि, then दाति + फायन) - दाक्षायण । मित- 'तदन्नान् फक' इति = मामर्थात् अब फक प्रतायो पनि एव माता यत: गोत्रप्रताधात् अपरी गीतप्रतापी न भवति, “एकोगात" इति मृतात् । समर्मतत् पूर्वमू कथितम् । तत: गर्ग+ गोतृपता या ("गर्गादिया यत्र" इति )= गागा । ततः युवापता गागा +फक ( अनन वृतं गण ) - गागायगा | 'गागा + आयन'-इतात यद्यपि अपता-यप्रतायो हन्ना पर एव, तथापि न लुप्यते, यवः परतः प्रायनप्रतायमा आकारः अन्य व । 'आयतामा-च तद्धिते अनाति: इति सूतुं 'आति'-लोपः न ममात आका' पर-इति व्यारवधानात , अतः आह.---"अनातिइतात :.. यन्नोपीन" | दाक्षायगा इतात तु दक्ष + अपता इञ, दाक्षि ; ततः इञन्तात फक जयः। दाक्षि + आयन = दाज्ञायण: । शरदच्– कुनक-दीद् भृगु- वत्मागाय- गीषु। ४।१।१०२८ ॥ दी-। गोत्रे फक । अजिजोरपवादः। आद्यौ विदादी। शारहतायनो भार्ग वश्चेत्, शारदतोऽन्यः । सौन- कायन: वात्स्यश्चेत्, सोनकोन्यः । दार्भायणः आग्रायणश्चेत् । दाभिरन्यः। ११०४।

·.. . . ४४ सिद्धान्तकौमुदी The words शरबत , शुनक and दर्भ take the affix फक in the sense of गोतापता, provided these respectively refer to भृगु, वत्स and अग्रायण। शरदत् and शुनक are read in the विदादि list, so these ure to take अञ in the sense of गोत; but this lule provitles for फक in the sense of भृगु and वत म only. Thus शरहत + फक (आयन)= शारहतायन meaning भार्गव ( son of भृगु ), otherwise the form is शारइत (with विदादि अञ्)। Similarly शौनकायन in the sense of son. of वत म ; otherwise tre get शौनक ( with facile *); thus also THÍTT with 4* in the sense of आग्रायण, otherwise the form is दामि (with इञ by अत इज or वाह्वादेराकृतिगणत्वात -वाह्वादिदा )। मित-- शरबत्गुनकशब्दाभनां विदादिगणे पाठात् आभ्याम् गोत्र अञ समात् {"विदादिभयो ऽत्र” इति सूत्रात्); किन्तु अर्धविशेष गोत्र' आभ्याम् अनेन सूत्रण फरीव विधीयते न तु अञ, अत आह–“गोव फक ...आद्यो विदादी”। दर्भ शब्द: शरददादिवत् ऋषी कढ़ः । अस्मात् अदन्तत्वात् वातादित्वात् बा इज प्राप्तः, सच अर्थविशेषे (आयायण-ऋष्यर्थे इतार्थ :) अत्र निषिष्यते, फक च विधीयते ; अत आह "अञ इञोरपवादः"-आद्यशब्दद्दर्य अत्र वार्य ते, श षे च इञ, वार्य ते इति सरलार्थः ॥ अन्यत् सुगमम् । ११०५ । द्रोणपर्वत-जीवन्तादन्यतरस्याम् ४१।१०३ ॥ दी-। एभ्यो गोत्रे फक वा । द्रौणायन:-द्रौणिः। पार्व- तायानः-पार्वतिः। जैवन्तायन:--जैवन्तिः । अनादिरिह द्रोणः ; अश्वत्थाम्नानन्तरे तूपचारात् । The words 'द्रोण, पर्वत and जीवन्त (all designations of persons) optionally take the affix फक in the sense of गोत्र ( i.e, descendant grandson etc.); being er or these being at these 3 ; -+- ·तद्धितप्रकरणम् words are to take इज in the sense of अपत्य ( here अपत्यसामान्य ) ! This we get ट्रीणायन with फक and दीणि with इत्र and so on, The word om here does not refer to the well-known first person ( आदिपुरुष) of that name in NTahabharat, so our outhor Says “अनादिः इह दीगा:” । Hence also ट्रीगायन cannot be applied to अश्वत्थामन् the son of आदि द्रोगा । Thutma is applied to 721# first Drona's immediate next son is by transference only ( ep.----आध्यारोगा तथाभिधान भवति)। मित- अवसव विकल्पीविहितः । द्रोणादिभ्यः फगभावे तु वाहादराकाति- गणत्वात् एषाम् अदन्नत्वात वा इज स्यात् । अत: आह--"द्रोगायणा:-----द्रौगि:" इत्यादि। मव द्रोगाशब्दः महाभारतस्य आदि-द्रोणमा न वाचकः, भाष्य तथा व्याख्यानात्, अत आह-“अनादिः इह द्रोणा" (यहा-अनादि: अप्रसिद्धः अन्यः कश्चित् द्रोगा इह रहाते इत्यर्थ: )। ततश्च आदिवाणमा अनन्तरं पुत्र अश्वत्थानि द्रोणायनादिप्रयोगः अयुक्तः, किन्न अश्वथान्नि अपि यत् “द्रोणायनः" प्रयुज्यते तत्त उपचारान् जयम्, अत आह----"अश्वथानि अनन्तरं तु उपचारात्" ! ११०६ । अवृष्यानन्तये विदादिभ्योऽज ।४।१०४ ॥ दी- एभ्योऽज गोत्रे , ये त्वनाऋषयः पुत्रादयस्तभ्यः आनन्तये। सूत्रे स्वार्थ ष्यत्र । विदस्य गोत्रापत्यं वदः । अनन्तरो वैदिः--वाह्वादेराशतिगणत्वात् इज । पुत्रस्यापत्य पौत्रः। दौहित्रः। Vortis of the विदादि class take अज in the sense of गोन (grandson &c); but these words of the fathe class which refer to non-sages i. e. to names of persons who are not sages e. g. पुत्र, दुहिर c. take अञ in the sense of अनन्तरापत्य i.e. son. Thus the word आनन्तर्य in the sutra has sense of अनन्तर' ; In * ·सिद्धान्तकौमुदी मित- तुक । other words अनन्तर takes स्वार्थ प्यत्र ( like words of the चतुर्व गा class) Fielkking अानन्तये। Thus विद + अञ गोचापत्य = वैदः ( here विद heing the name of a sage); but विदमा पुत्रः ( अनन्तरः) =विद+- इज ( वाहादि )= वदि; though fac is not directly noted in the वाहादि list still it being आकविनगा, we include विद in the above list. But पुत्रमा अपत्यम् (son ) == पुत्र + अञ (अनन्तरार्थ )= पीनः । Similarly airea ga and great being names of non-sages take अञ in the sense of अनन्तगपत्य (son only) | न ऋषि इति अनुषि, लुप्तपञ्चमीकम् पन्दम् । तथा च मनोरमा "अनृषोति पश्चन्या माची ततः अनृषिभ्यः इति तसग्रार्थः जायते । एवम् मृवमिदं विधा विभन्यन्या ल्यायते, प्रथम यथा-"विदादिषु अनृषिभाः शब्द भ्यः आनन्त) अञ्"; द्वितीय तु-"विदादिषु ऋषिवाचकशब्दभ्यो गोत्र एव अज समात्” । तथा हि--विदादिगणे ऋषयः अनृषयः च पचनी । तब ये अनृषयः पुवादयः शब्दाः तेभ्यः अनन्तगपत्य अत्र भवति ; अन्यत्र तु गोवे एब अञ् सात् । अानन्तव्ये इत्यसा अनन्तर अपत्यं इत्यर्थः । अनन्तरशब्दात् खार्थे ष्यनि आनन्तर्यमिति, चतुर्वर्णादिवत् स्वार्थ ष्यत्र : अत आह-मूत्र स्वाथ थत्र"। एवम् अनेन सूत्रणा विदशब्दात् गोवार्थे अनि मति वैदः लभाते । विदशब्दसा ऋषिवाचकत्वात् अस्मात् अनन्तरापतमार्थे अज न भवति, किन्तु बाहादेराकृति- गणत्वात, वाहादि-इजि सति 'वदिः' इति लभात, तत आह---"विदमा गोवापन्य' बंदः । अनन्तरी बदि-बाहादराकतिगगात्वात् इञ्” । पुत्रशब्दमा अनृषित्वान आनन्तरापतेा अञ, तत: पोवः लभाते। विदादिर्यथा--विद, उर्व, कश्यप कुशिक, भरद्वाज, उपमन्यु , किल्लात, किन्दर्भ, विश्वानर, ऋषिगा, हतभाग, हर्यश्व; प्रियक, आपस्तम्ब, ऋचवार, शरहत्, शुनक, धनु, विन्दु, भाजक, भाजन, अश्वाक्तान, श्यामाक, शामक, श्यावलि, हरित, किन्दास, वह्यम्क, अर्क, लष, बध्योग, विशुद्ध, प्रतिबोध रथीनर, रथन्तर, गविष्ठिर, निषाद, शवर, अलस, मठर, मृपाकु, मृद, पुनर्भू, पुत्व, दहिट, ननान्द, परम्त्री, गोत्र अज , , गोपवन, शत, परशुच ॥

·तद्धितप्रकरणम् ११०७। गर्गादिभ्यो यञ् ।४।१।१०५ ॥ दी। 'गोत्रे' इत्यै वो गागरः। वात्स्यः । In, the sense of a ( grandson de), words of the TUTTE class take the aflix ! Thus we get गर्ग+ बञ = गार्ग + बज ( by “यसातिच" ) गागा ( with आदिवधि)। Similarly वात्सा । N. B.----In रानी जामदग्न्य: d in पाराशर्य: व्यामः, जमदग्नि and Tu take 35 to denote sou (777101962) irregularly or hy गोवत्वारोप : जमदग्नि and पराशर le read in this गर्गादि list(see Balamnanoraina also ). मित------ मुगमा--- । गर्गादियधा---गर्ग, वत्मा, वाजाम ('अमें असमासे 'वाज'---न्दः अव पश्यते इनार्थः ) म स्कति. अज, व्यानपात्, विदभूत, प्राचीनयोग, अगम्ति, पुलम्ति, चमम, भ, अग्निवैश्य, शाल, शठ, शक, एक, धम, अवट, मनस , धनञ्जय, वृक्ष, विश्वावसु, जरमाग, लोहित, मशित, बच , वन्ला, भगाड, गगड , निङ्ग, गहन , मनु, मञ्ज, अलिग, जिगीषु, तन्तु, मनायी, सन, कत्थक, कथक, कक्ष, रक्ष, तनु, तकक्ष, तलक्ष, तगड, वतण्ड, कपि, कत, कुरुकत, अनडुङ्, कगव, शकल, गोकक्ष, अगस्त्य, कुगिडनी, यज्ञवल्क, पर्ण वल्क, अभयजात, विरोहित, ऋषगगा, रहाण, शगिडल, चणक, चुन्नुक, मुगल, मुसल, जमदग्नि, पराशर, जतुकर्ण, सहित, मन्त्रित, अश्मरथ, शर्कराक्ष, पूतिमाघ, स्थर, अररका, एरका, पिङ्गल, कृष्ण, गोलन्द, उनक, तितिक्ष, भिपज्, सड़ित, भडित, दनुभ, चेकित, चिकित्मित, देवह, इन्द्रह, एकन, पिप्पन्न, बहदग्नि, मन्नाभिन्, उक्थ, कुटीगु ॥ “मानवी प्रजा” इति तु अपतामामान्य भविष्यति । १०१८ । यजजोश्च २।४।६४ ॥ दी-। गोत्रे ययान्तमञन्त च तदवयवयोरेतयो लक स्यात् तत्कृते बहुत्वे, न तु स्त्रियाम् । गर्गाः, वत्माः, विदाः, अर्वाः । तत्क ते इति किम् ?-प्रियगागाः । स्त्रियां तु गार्गः , - ·अज . ४८ सिद्धान्तकौमुदी स्त्रियः । गोत्र किम् ? हेप्याः, औत्साः । प्रवराध्यायप्रसिद्धमिह गोत्रम् । तेनेह न-पौत्राः, दोहित्राः । Words that end in यत्र and in the sense of antar (descendant पौत्र), have their राज and अञ elided, if plurality due to these affixes is denoted ( तत्तते बहुत्व') but not in the feminine. Thus गर्गस्य गीवापत्यानि gives मर्ग+ यत्र = गाः (with यञ् elided for we have plural idea in the gotra-sense ); similarly we get विदा: and जवी: [with elision of अञ् (“अनुष्यानन्तये विदा- ferata.") and there being plural idea as well]. Why do we say 'तत्कृते' in the vritti of this sutrar ? witness प्रियः गाग्र्यों यषाम् प्रियगान्याः ( here या does. not elide, for here बहुत्व i. e. plurality is not due to the affix यज, but the compond refers to others ). This rule does not hold good in the feminine, so in feminine gender we have गर्गस्य अपत्यानि स्त्रियः - गर्ग + यत्र + डीप गार्गी+डीप = गार्गी (ब, eliding by "हलस्तद्धितस्य")-which in fem. plural gives गार्गप्र: स्त्रियः । why do we say there? witness ई प्याः ( दीपेभवा इति यञ् by "हीपादनुसमुद्रम्" ) and औत्साः ( with watch y by "eqarfęritsa," )--here 77 and 737do not elide though plurality due to these very affixes is involved, for the sense of via is not at all denoted here. And by a here in this sutra we are to understand the sia originated with the sages as enumerated in the chapter on प्रवर ( प्रवराध्याय) in the Srauta sutras of Baudhayana &c. for this sutra is outside अपत्याधिकार ( see ante also under sutra 1089)। Hence the 7 in tar: and treat: does not elide for though-here we have plural idea due to * still the ia of a sage is not at all connoted here.

·तद्धितप्रकरणम् : " this 31 [ N. B.-Note that now-a-days गोव is usually24 in number ( vide धर्मप्रदीप ke.); and sutras say that प्रवर is thaath type of site which is promotel luy seven original sages (cf. कश्यपोऽविर्भ रहाजो विश्वामिवोऽथ गौतमः । जमदग्निर्वशिष्ठश्च सप्य ते ऋषयः स्म ताः") i. e., it is ऋषिप्रवनि त गोवविशेष ; und in अपत्याधिकार from the use of the general word 79 and not the technical worla ve are to understand शास्त्रीय गोव (ct. अपत्याधिकार गोवग्रहणादव शास्त्रीय- गोवं ग्राह्यते'.-.-); so also पुवस्य पुन: gives पौत्र with विदादि अञ, and does not elide for 'issue' is meant here and not any शास्त्रीय गोवापन्य । मित-। द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थपादम्थमिद मृत्रम्, न तु अपत्याधिकारस्थम् । अतः अत्र तदन्तग्रहणामस्ति । “यस्कादिभ्यो गोत्र" इति सूवात् 'गोने' इत्यनुवर्तते । 'तद्राजस्व वहषु तेनैवास्त्रियाम्" इत्यस्मात् 'तद्राजस्व' इति वजयित्वा सर्व मनुवर्तते । 'लुक' इति च "यक्षत्रिय-"मृतात् लभ्यते । अत आह-गोतं यद् यजन्तम् अनन्त च तदवयवयोः एतयोः ( यत्रजोरित्यर्थः ) नुक समात् तत्वते वहुत्वे ( यज -अञ प्रत्ययक्तवहत्वं), न तु स्त्रियाम् ( स्त्रियां लुक न सात् इत्यर्थः )" । एवं सति गाः, वत्माः इति (गोत यजन्ताः वहुवं द्योत्य' यञः लुका मिद्धाः)। एवं क्रमेण अञो लुका विदाः, ऊर्वाः इति स्थितम् ( “अनृष्यानन्तये विदादिभ्योत्र" इति अजो लुका मिहम् )। बत्ती 'तत्कृते' इति किमर्थसुक्तम् ? प्रियः गार्यों येषाम् इति वहुव्रीहौं-'प्रियगाग्याः' इत्यत या प्रत्ययगतवहुत्वाभावात् प्रत्ययसा नुक् न समात् । स्त्रियाम् लुक न मात्--अतः गार्गसा अपत्यानि स्त्रियः इत्यत गर्ग+ यत्र = गार्गी + डीप = गार्गों "हलस्तचितसा" इति य-लोपः, ततः बहुवचने 'गायः' (यज प्रत्ययसा तु लुक न मात्) । 'गोत" इति किमर्थमुक्तम् ? दीप भवा इति हीप + यञ् ("दीपमनुसमुद्रम्" इति सूत् ण) =पमाः, एवं औत्मा: ( उत्सादिभयोञ )-अत गोतप्रत्ययवाभावात् यजः अञश्च नुक न समात् ॥ एतत् सूतम् अपतवाधिकार- वहिभूतम् अत: अत वौधायनादिभूत कारपठितमा प्रवराध्यायगतसा गोतस्य एव . * N -- A ·सिद्धान्तकौमुदी ग्रहण' समात् । “कश्यापोऽतिर्भवडाजी विश्वामितोऽथ गौतमः। जमदग्निर्वशिष्ठय सप्त ऋषय: म्म ता: ॥ ---तेषां यहपता तद्गीतमितााचनत इति बोधायानादि- प्रवराध्यायप्रसिद्धाः भृग्वादय एव गोतवन विवक्षिता इतार्थ:। कैयटन लौकिकसा गोतसा ग्रहणमिति भाष्यमुपादाय तथैव न्यायातत्वात् इति भावः । एवं पौताः दौहिता: इतादी पोतदाहितयोः तथाविधोतवाचित्वाभावात् न नुक् इति वाच्यम्" ( इति वालमनोरमा)। ११०८। मधुवन ोाह्मणकोशिकयोः ।४।१।१०६४ दी-। गोत्रे यज । माधव्यो ब्राह्मणः। माधवोऽन्यः । वामुव्यः कौशिकर्षिः। वाभवोन्यः । वभ शब्दस्य गर्गादिपाठात् सिद्ध पि नियमार्थमिदम् । गर्गादिपाठफल' तु लौहितादि-कार्यम् । बाभुव्यायणी। The words #y and at take the affix 137 to denote sia when meaning 'ब्राह्मण' and sage Kausikar (कौनिक ऋषि) respectively; thus we get माधव्यः ब्राह्मण: (मधु + या मधो+ यत्र by "ओ गा.' =माधव्य with आदिवnिd मन्धि); otherwise the form is माधवः with $ &c. Similarly we get apart in the sense of sage af otherwise atua: I want is read in the wife list, still special mention and formation with 75 is to restrict it (नियमार्थ) in this special sense of 'sage' ; and the aim to read it in the गर्गादि list is to attach compulsory स्फ to the बान्त word वन in the feminine by the rule "सर्व व लोहितादिकतन्त भ्यः" (ante); und लीहित्तादि lish is within the गगादि list i.e., the words beginning with लोहित in the गर्गादि list are लोहितादि । So Bhattoji says “गादि पाठकलम् तु लोहितादिकार्य म्": Thus we M ·तद्धितप्रकरणम् ५१ . , get वभ्र + या डोप = वाचव्य - क (आयन) + डोप = वाचल्यायगी (पित्वात् डीष )। मित----- | मषशब्दात् बच गन्दात् च गोत्रापयं यज स्यात् 'ब्राह्मणे', 'कौशिक ऋप्यर्थ च इत्यर्थः ।। वश्व शब्दम्य गर्गादि-पाठादेव गोव यत्रि सिद्धपि अत्र पठात् इद नियम्यते यत्-अदि बच शब्दात् बञ, स्यात् गौत्र, तदा कोषिकप्यर्थ पत्र, नान्यत्वार्थं । एवं सति वन शब्दस्व गर्गादिपाठोऽयुक्तः स्यात् इत्याशजवाह-----बन्ध शब्दम्य गादिपाठ फन तु स्त्रियामम्मात् यजन्तात् “मबवलो- हितादिकलन्त भ्यः' इति म्फा---प्रत्ययः यथा स्यात् तदर्थम् । ततश्च वाचव्य+स्फ ब्राचन्यायणी (वित्वात् डीप ) मिहाति । १११० । कपिवोधादाङ्गिरसे !४।११०७ ॥ गोत्र या स्यात् । काप्यः । बौध्यः । 'आङ्गिरसे' किम् । कापियः। वोधिः । The words #fqani āra take 754 in the Sense of गोलापत्य if आङ्गिरम गौव is signified thereby. Thus काप्य and बाधा are got with बत्र to slenote आडि-गरम गोत्र | Why do we say 'आंगिरसे' in the sitia? I आदि गरम गाव is not merate then in गोवापत्य the 'worls will take and 37, respectirely by the rules "इतथानिमः" and "वाहादिस्य"de. वोध-शब्दात् मित----। कपिशब्द: बोधशब्दय गाव या प्रत्यय नभत यदि तेन आङ्गिरम- गोव वायत। अन्यथा, कपिशब्दात 'इतयानित्रः' इति ढक् । "वाहादिभ्यय" इति इन स्यात् । कापियः बाधिश मिर्धयत् । अतः मूत्र 'आङ्गिरस' ( आशिरमान्मकै गोव' इत्यर्थः) उच्चन । कपिशब्दात् गर्गादिपाठादव यनि मिई अव निश्मार्थ पश्यते । गर्गादिपाठकन्नम् तु नाहितादिकार्यम् ; बाधशब्दात् अप्राविधिः । drepsmNIMHANPart-n.

·૫૨ सिद्धान्तकौमुदी ११११ । वतगडाच्च। ४।१।१०८॥ दी-। 'आङ्गिरसे' इत्य व। वातण्ड्यः । अनाङ्गिरसे तु गर्गादौ शिवादी च पाठाद् यत्रणी-वातण्डयः, वातण्डः ॥ The word वतण्ड also takes the nffix या to denote आङ्गिरस गोव । Thus re get बातण्ड्य vith यज । When however आङि गरस ja is not sginified then it will take both the us and u for it is read in both the other and fatig list. And in that case the forms are arquet (with mife 357 ) and aians with (शिवादि-अग)। मित-। “वतगडस्य गर्गादी शिवादी च पाठात् यत्रणोः प्राध्यामाविरसे यज एव इति नियमार्थ म् इति वालमनोरमा" | १११२ । लुक स्त्रियाम् । ४।१।१०८ ॥ दी। वतण्डाचे ति विहितस्य लु क स्यात स्त्रियाम् । शाङ्गरवादित्वात, डीन् = वतण्डी। अनाङ्गिरसे तु वातण्या- यनी ; लोहितादित्वात ष्फः । अणि तु वातण्डी। ऋषित्वात, वक्ष्यमाणः थङ न-( ११८८ सूत्रद्रष्टव्यम् ) । The 95 enjoined to aar by the prior rule, elides in the feminine gender. Then वतण्ड + यज + डीन == वतगड - डीन ( with elision of यज्ञ by prior rule to denote आडि गरस गोत्र ) = वतण्डी [with ङगैन्, for the word. वतण्ड is read in the शाङ्गरवादि list ( see ante )]. But when it does not signify आडि गरस गोत्र, then it takes mife 45 yielding arque)--this in fem, takes sta and compulsory स्फ (आयन) by "सर्बत्र लोहितादिकतन्त भाः" yielding the form 'वातण्डयायनी । The word वतगड़ is under लोहितादि list (included within the Trife list as said before ), so Bhattoji says 4 ·तद्धितप्रकरणम् । "- "लोहितादित्वात् स्फः" | Again it takes शिवादि अण to denote अनागिरम sia, then (41) atque with sta by 25, 2077, 01 with fa- लक्षण ङीष् gives वातण्डी in feniinine. Agnin as it denotes sonie ऋषि (suge), so the rule "अनिकोः अनार्षयागुरूपोत्तमयो: प्यङ गोत्र" (1198 infra) does not apply in its अमन्त feminine form. मित----| अनाङ्गिरसे गोव वतण्डशब्दम्य गगांदित्वात् यत्र । ततः नाहितादित्वात् स्त्रियां डोपि सति "सर्बत्र लोहितादिकतन्त भाः" इति नित्यः स्फ: स्यात्, ततः वातण्ड्यायनी इति, अत आह "अनागिरसेत वातण्ड्यायनी, लोहितादित्वात् ष्फ:"। शिवादिपाठात् अगि सति स्त्रियां "टिड दा गज--" इति डोपि, यद्दा गोवत्वेन जातिनक्षण कोषि मति वातगडी इति । अस्य ऋषिल्वात , स्त्रियाम् 'अगिओरनाघारूपोत्तमयोः ध्यड गोव" इति ष्यङ न भवति । १११३। अश्वादिभ्यः फञ्। ४।१।११० ॥ दी -गोत्र। आश्वायनः ॥ पुसिजाते (गणसूत्रम् )। 'सि' इति तु प्रकृतिविशेषणम् ; जातस्य गोत्रापत्य जातायन: । पुसि इति किम् ? जाताया अपत्य जातयः । Words of the अश्वादि list take फत्र (आयन ) in the sense of गोवापत्य । Thus अश्व+फज. अश्व + आयन = आश्वायन ( with श्रादिवद्धि) । In the अश्वादि list we have the गणपाठ 'सिजात' where पुसि qualifies the base 'जात': in other words the sense is-the word fra being in masculine gender is to be read in the अश्वादि list and then it takes फत्र (गोव) yielding जातायन: । The significance of g'fe here is to say that the feminine of a ie., जाता will not take अश्वादि फज in the sense of गोत्रापत्य, thus जाताया अपन्य will yield जात + ढक =जातियः ( by "प्रच:")। Hence Bhattoji says “पुसि इति किम् ?......जातेयः"। Pa- ·५४ सिद्धान्तकौमुदी 47 - . N मित- । गोत्र अश्वादिभाः फज (आयन) सात् । अत गणे “पुमि जाने" इति वर्त्तने, तत् 'पुसि' इति 'प्रकृतेः' जातशब्दमा विशेषणम्, तत: एवमर्थो जायते- 'पुमि' पुंलिङ्क वर्तमानमा जातशब्दप्रा अश्वादिपाठात् फञ , एव' मति जातायन: भवति । 'मि' इति विशिष्य कथनात् स्त्रीलिङ्गजातशब्दसा गोतापता फा न समात् किन्तु “हाचः” इति ढक भवति, ततः 'जातयः' इति नभाते । अश्वादिगणो यथा--अश्व, अश्मन्, श, शूद्रका, विद, पट, रोहिण, ग्वर्जर, पिङ्गल, भडिल, भगिडल, भड़ित, भण्डित, प्रहत, रामोद, गौवकाश, काण, गोलाइ, अर्क, वन, वन, पाद, चक्र, कुन्न, धूल, श्रविष्टा, वीक्ष, पविन्द, पवित, गोमिन्, शग्राम, धूम, धूम्र, वाग्मिन्, विश्वानर, कुट, शपाय, जन, जड़, खड़, ग्रीष्म, अर्ह, केत, विशय, विशाल, गिरि, चपल, चुप, दास, वैश्व, प्राच, आनड ह्य, पुसि जाते, अर्जुन, सुमनम्, दमनम्, नभ, क्षान्त, आव यभरद्वाज, भरहाजात ये, उतम, आतव, कितव, शिव, खदिर। १११४। भगी गर्ने ।४।१।१११ ॥ दी-। गोत्र फन । भागीयणः गत्त: । भागि रन्यः । The affix फज ( आयन ) is attached to the word भर्ग, in the sense of januar provided the refernce is to the son of the sage विगत yielding the form भागांयणः, otherwise we get भागि with , . , मित- "तिगों नाम भर्गसा पुतः। तसापतंग बैंगतः। ऋष्यण । तस्मिन् गोत भर्गात् फज "- ( वालमनोरमा)॥ १११५। शिवादिभ्योऽण, । ४।१।११२ ॥ दी-1 गोत्रे इति निवृत्तम् । शिवस्थापत्य शैवः । गाङ्गः । पक्षे तिकादित्वात् फिज- गाङ्गायनिः। शुभादित्वात् ढक् (? च) गाङ्गेयः। । Pr ·तद्धितप्रकरणम् - The staff of "ta" (in the sense of grandson &c.) couses here (for Kasikit and Kaiyata declare so). And the aflixos henceforth are in the sense of अपता ( सन्तति in general ). Thus शिवसा अपता gives शिव+ अग शव ; similarly गङ्गा+अ == गाङ्गः।-- the wori TFT being also reach in the faranfe list (see "FETERI: फित्र ---४।१।१५४ ) alternately ( प ) takes फित्र ( आधनि) also yielding गाङ्गायनि । गङ्गा heingalso included under the शमादि lists which is taken by बत्तिकार ॥s आरुतिगरण, it takes ढक giving गाय also ( ef. “चकारीनुनाममुच्चयार्थ आकतिगगतामसा बोधयति-गाजयः पागाईवय इतावमादि मिड भवति"-Kasikit under: "नादिभाव' ). [ N. 1.--ffere we propose to add a " in Dikshit, otherwise emphasis of the last alternative is not well meant cf, “गंगाशब्दः पयत तिकादिफित्रा शुचादि ढका च समाव'शार्थ म्"--Kusika under this rule ]. मित---- ! अत मत “गोत" इति नानुत्तिस्ति, अत आह---"गोतुं इति निवत्तम्। शिवादिभाः अपना एव अगा -प्रत्ययो भवति, न तु गात इति फलितम् । अतु हत्तियन्य एव गावनिहत्तपः मानम्, यथा “गात इति निबत्तम् । प्रमति सामान्य न प्रताया विज्ञायन्त , शिवादिभयोऽपता अण प्रतायो भवति" ( इति काशिका)। गंगा शब्दमा तिकादिपाठात् पर्व "तिकादिभाः' इति फिन, प नच शुधादिपाठात् तमा ढक अपि मग्रात् अपता, अत आह-"पर्व तिकादित्वात् फित्र" इतवादि। शिवादिगणो यथा--शिव, प्रोष्ठि, प्रोष्ठिक, पड़, जम्भ, भूरि, दण्ड, कुठार, ककुभ, भ्रम, अनभिन्नान, कोहित, मुख, मन्धि, मुनि, ककुत्स्थ, कहोड़, कोहड़, कहषय, कहय, वोधक, पिचल, खञ्जन, वतण्ड, तण, कर्ण, चौर, इद, जलद, परिल, पिष्ट, हैहय, गोपिका, कपालिका, जटिलिका, वधिरिका. मञ्जिष्ठा वृषिणक, खञ्जार, खञ्जाल, रेख, लेख, विख, आलेखन, विश्रवण, रवण, वर्तनाफ, गौवाक्ष, पिटक, ऋक्षाक, लभाक, , , ·. , . सिद्धान्तकौमुदी ऊर्णनाभ, जरत्कार. पुरोहितिका, आर्य खत, सुपिष्ट, मसुर, कर्ण, मयूरकर्ण, अदूरक, भक्षन्, ऋष्टिषेण, गङ्गा, विपान, यस्क, ला, द्रुह्म, अयस्थ ग, तूनकर्ण, पर्ण, भलन्दन, विरुपाक्ष, भूमि, इला, सपत्नी, बचो नद्याः तिवणी, त्रिवण च। इतिशिवादिः ॥ १११६ । अबद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः ।४।१।११३ दी-। अन्नद्धेभ्यो नदीमानुषीनामभ्योऽण स्यात्। ढकोs- पवादः। यामुनः ; नार्मदः। चिन्तिताया अपत्य' चैन्तितः । "अद्धभ्यः' किम् ?-वासवदत्तेयः । नदीत्यादि किम् ? वैनतेयः । तन्नामिकाभ्यः किम् ? शोभनाया अपत्थ शोभनयः । Words denoting names of नदी und मानुषी take अण् in the sense of 7, if the leading vowel in them is not a afs vowel i.e. आ, ऐ or औ। This rule bars the application of ढक by the general maxim "स्त्रीभयो ढक" (४।१।१२०), to be applied to words denoting females (स्त्री)। Thus यमुना + अण = यामुनः ( यमुना being name of a नदी ), similarly नार्मदः (नर्मदा + अण); so also चिन्तिता ( name of a मानुषी )+अण: चन्तितः Why do we say 'अद्ध भाः' in the rule ? Witness वासवदत्त यः with ढक ; वासवदत्ता being name of a मानुषी does not take अण by the present rule, for here the word in !. वृद्ध one i.e. the leading vowel here is. श्रा-- बद्धि । Vhy do tre aguin suy नदी &c. in the rule? witness बनतेय with ढक , for विनता is not the name of either a नदौ or a मानुषी,but it is the name of Garuda's mother. Why again do we say 'तन्नामिकाभा:' here? witness भौभनेयः with ढक here शोभना is an adjective word, it has no reference to नदी वा मानुषी। . * 4 ·तद्धितप्रकरणम् है . मित-। ये अद्धाः शब्दा नदीं मानुषों च बोधयन्ति, तनाम वाचकशब्द भाः अपत्य अण भवति-~-इति स्वार्थ: । अतः "अहवभाः नदीमानुषीनामभाः" इत्य व युक्तम् सूत्रांगम् । मन्य स्पष्ट बोधार्थम् एवमुक्तिः आचर्येण कृता । सूवमिद "स्त्रीभौ ढक” इति विहित ढक वाधिष्यते । यत: 'स्त्रीभा दक' इति सासान्धी विधिः स्त्रीवाचकशब्द प्रति । "अहहाचा:--" इति स्त्रीवाचकशब्द प्रति विशिष्य विहितात् मामान्य बाधिष्यते, अत आह--"ढकोपवादः" अम्मार्दव वचनात् "हाचः” इति वक्ष्यमाण मृतमपि अतोपि स्त्रीशब्दषु विशेषविधानात्, अस्य बाधक भवेत, ततश्च दीक्षितचरगा : "हाचः” इतिमूतल्याखयावसर "तन्नामिकागोऽपवादः" इति उक्तम् ॥ एव' नदीनामत्वात् यामुनः नार्मदः इति अनेन मूण अण्णा सिद्धम् । चिन्तिता नाम मानुषी, ततः अपत्य अणा चन्तितः इति । मूतं कथं 'अद्धाभाः' इति कथितम् ? वामवदत्ता इत्यत वृद्धिम्बरमत्वात्, असा बद्दशब्दत्वात्, अस्मात् अनेन मृत ण अण न मग्रात् । किन्तु “स्त्रीभो ढक” इति ढक भवति, ततः वासव- दत्तं य इति समात् । नदीत्यादि किम् ? विनताशब्द: गरुड़मातरि कश्यपपत्नयां रुदः, असा नदीमानुषीनामत्वाभावात् अण न माात् किन्तु अपर्य' दर्गव, तनम वनतय इति मिद्ध भवति । पुनश्च सूत्र 'तन्नामिकाभाः' कथमुक्तम् । शाभनयः इत्यत्र नदीमानुषीनामावोधकत्वात् अपत्य अण, यथा न ममात् किन्तु हक एव, ततः 'तन्नामिकाभाः' इति कथितम् । 'शोभना' इति कसमाश्चित् विशेषणम् । तथा चोक्ता काशिकायाम् "तनामिकाभा इति मर्व नाना प्रत्ययप्रकृतेः प्रत्यवमर्श:" । १११७। ऋषान्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च । ४।१।११४ ॥ - ऋषयो मन्वद्रष्टारः । वासिष्ठः, वैश्वामित्रः । केभ्यः----वाफल्कः । वृशिभ्यः -वासुदेवः, आनिरुद्धः । 'शौरिः' इति तु वाह्वादित्वात् इञ्। कुरुभ्यः-नाकुलः, साहदेवः । इज एवायमपवाद:, मध्ये ऽपवादन्यायात् । अत्रिशब्दात्तु परत्वात् ढक्-आत्रयः । 5 ·fastmontact are men Words denoting sages who are seers of Vedic mantras ( HAIGET ), words denoting names of Andhaka family, Vrishni family and Kuru family take yu in the sense of 791 This rale does not refer to names of families, but to designation of males there. Thus afzg and fatha who are vedic sages weet ऋषि take अण in the sense of अपत्य yeilding वासिष्ठ and वैश्वामित् । Similarly 1991 gives 21951 with *, for it is name of one of अन्धकबंश । Similarly वसुदेव and अनिरुद्ध who of Vrishni race take अप in the sense of अपत्य giving वासुदेव: ( a name of a ) and TS ( Son of fine ). But ur though a name of a person of afrit still in alfart it takes 57 yielding stift, for is included in the armię list-see "वाहादिभा" (ante). So also with अण we get नाकुल: and साहदेवः for these refer to and fa being included in the names of gia race. As regards FT Words of males, the rule sya." (819124) directs 5 in the sense of e, but if अदन्त words are names of ऋषि, अन्धकवंश &e, then this rule directs अपत्यं' अण, so it is an अपवादसूत of the former "अत इम" and this rule should not be an are of "saatfatti", (8181937) which also is of males, for "fast:" is latter in the order of Vetemet,-though referance be to me, * &c. This is owing to the परिभाषा “मधा अपवादाः अनन्तरान् विधोन् वाधन्त नोत्तरान्" i.e. An Apavada rule which is in the middle of two rules ( as this present one ) bars the former and not the latter. So Bhattoji says "*** cantare: 1997 rura."! Hence fa though the name of a well known Vedic seer, still in 71- > * ·तद्वितप्रकरणम् ५८ " धिकार it takes ढक by the latter rule "इतानित्रः" and not अण, by the present one. Thus अति +दक [by the rule "इतश्चानिज : (see infra)] = अ यः । Thus here Bhattoji says “अतिशब्दात परत्वात ढक। मित-। 'ऋषयः प्रसिद्धा: वसिष्ठादयः मन्त्रद्रष्ट्रारः । अन्थ्यका: वृषण्यः कुरव इति बंगाखया। ऋष्यादि कुर्वन्त भ्यः प्रातिपदिकभाः अपत्य अण प्रत्ययो भवति । सूवमिदम् वाचकशब्दविषयम् नतु पूर्वमूत्रवत् स्त्रीविषयम् । वामिष्ठः, बैश्वामिन इत्यादि उदहरणानि पृथक पृथक मुन्ने एव कथितानि । यद्यपि 'शूर:' इह वृष्णिवंशीयः कश्चित, तथापि अस्य शब्दम्य गह्वादेराकतिगणत्वात् “वाहादिभ्यश्च” इति इज भवति, ततश्च शौरिरिति मिधात् ; यहा “क्वचिदपवादविषयपि उत्मर्गप्रवृत्त:" शौरि: मिशः अत आह---"गौरिरिति तु वातादित्वादजि' अपय "अत इज" इति सामान्यो विधिः पुवाचकशब्द भाः, “ऋष्यन्धक-” इति तु विशेषविधि: अपवादभूतः "इतवानिञः" इति उत्तरविधिरपि सामान्यत: इकारान्तवाचकमर्वशब्द भयो भवति । एवं मूत्रक्रमे स्थिते "ऋष्यन्धक इति सूत्र कस्य सामान्य मा वाधक माात् पूर्वमा परमा वा, अथवा उभयसा इति आकाहायामाह--"इज एवायमपवाद मधयोऽपवाद- न्यायात्"। "मधीअपवादा: अनन्तरान् विधीन् वाधन्त न उत्तरान्" इति परिभा- षावलात् वर्तमानमूत्रम्,-'प्रत इञ्' इति विहितम् इञप्रत्यय' बाधत, न तु उत्तर सूवविहितम् 'इतथानिजः' इति ढक प्रत्यय वाधिष्यते । ततश्च अविशब्दात् अनेन सूर्वण अपत्य ऋष्यण न भवति, किन्तु परसूत्रण ( "इतवानिञः' इति सूत्र ण) ढक एव स्यात. आत्र यश्च सिधात , अत: भट्टोजिगह- 'अविशब्दात्त, परत्वात ढक आव यः" । १११८ । मातुरुत्संख्यास भद्रपूर्वायाः। ४।१।११५ ॥ दी-। संखयादिपूर्वस्य माटशब्दस्योदादेशः स्यात् अण- प्रत्ययश्च । हमातुरः, षाण्मातुरः, साम्मातुरः, भादमातुरः । आदेशार्थ बचनम्, प्रत्ययस्त त्सर्गेण सिद्धः । स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽधी- ·सिद्धान्तकौमुदी पेक्षः ; तेन धान्यमातुन । 'संखया---' इति किम् ?--सौमात्रः । शुभादित्वात् वैमात्र यः। The biuse मार ( imeaning mother' ) preceded by numerals also सम् and भद्र, taakes the angment उत् followed by the द्धित affix अण, in the sense of अपत्य । Thus इयोर्माबोरपत्यम् = विमार + अग ( तद्धितार्थ द्विगु by the rule "तद्धितार्थोत्तरपदसमाहार च” i.e., दिगु for the stake of a तद्धित uflix हिमात्र उत् + अण = है मातुरः, ऋकारसा उकारः, रपरत्वम् by "उपगण रपरः"), sirmilarly पमा माटणामपत्यम् gives खागमातुर । सम्मतामाता= सम्माता, तममा: अंपत्यम् gives साम्मातुर (अण . ऋकारसा उकार:, रपरत्वम् ), and भद्रा माता or भद्रा चामी माता च gives भद्रमाता, तसा: अपत्यम् Fields भाद्रभातुर (as before). In the sense of अपत्य, the base मातृ vill take अण by the general rule "तसापत्यम्", still auspecial rule here for the base मातृ, is fort the sake of attaching the augment ca in connection with the affix अण, so Bhattoji says 'आदेशार्थ वचनम्, प्रत्ययस्तु उत् सर्गेण सिद्धः' i.e., मातृ is mentioned here for its उदार्दश and the अण प्रत्यथ is formed by the उत मर्ग i.e., general rule, Remember thatt by mentioning 'सखाा सम्भद्रपूर्वायाः' in the feminine here, the Sutrakara are to take the feininine bado fe here meaning 777 in this sense माट being fem. सखया सम्भद्रपूर्वाया: qualifying it, is also fem. ; hence to express this the author says "alfase TS- र्थापक्षः" | But धान्य माति इति धान्य+मा+ तृच कर्तरि धान्य माता; or मा+च = माता measurer ; धान्यसा माता = धात्यमाता the measurer of paddy. Here the base a means measurer and is mascuineans that the %3 ·तद्धितप्रकरणम् line as well, so in अपत्याधिकार it cannot take the ang. उत् by the present rule like the fem. base are (meaning it). Therefore Bhattoji says “नेन धान्यमातुः न" (i. e. उत्-आर्दशः न मनात् )। Why do we say संस्खया-&c. in the sutra ? ----Witness सीमाव: (with अण but without उदादश, for here माट is not preceded by either संखया वा सम् वा भद्र)। मुमातुः अपत्यम् will give मौमाव: ( with अण ) | Here the cruestion arises that if मात्र takes अण in अपत्याधिकार by the general rule "तस्यापत्यम्" why then do re get व मात्र'य: in the Sense विमातुः अपत्य पुमान्, with the affix-ढक ( एय); Bhattaji answers this by saying that fanie takes 7 ( 2 ) in 70731- धिकार, for it is reut in the गधादि list; thus he suys “शुधादित्वात् व माव'घ"। मित-| मखयापूर्वात् सपूर्वात् भद्रपूर्वाच्च मात्शदात् अगा प्रत्ययः स्यात् अपत्य', उकारः च अन्तवादशः स्यात्-इति हि मवायः। यथा---इयोसवारपन्य पुमान् इति “तहितार्थ--" इति समासे, दिमातृ + अण् इति जाने, उकार अन्तवादशः तत: “उरण रपर: “इति रपरत्वम्, एव' हिमातुर + अगण = भातुर: ( तद्धिते आदिवदिः); सम्मता माता, तस्या अपत्यम् = साम्मातुर: ( अण, उकारः, प.परत्वम् )। भद्रा माता, यहा-~-भद्रा चामी माता चेति भद्रमाता, तस्यापत्यम् - भाद्रमातुर: (पूर्ववत् प्रक्रिया) अपत्य मातृशब्दात् “तम्यापत्यम्” इति मामान्यविधिनैव अण प्रत्यय मिई सति, 'उत्' इति अन्तर्दशा विशिषावचनम्, अत आह-"आर्दशार्थ वचनम्, प्रत्ययस्तु उत्सगेंग सिद्धः" ॥ मत्र' 'मखाामभद्रपूर्वायाः' इति स्त्रीलिङ्ग- निर्देशात् ज्ञायते यत् अत्रसूर्व स्त्रीलिङ्गः जननौवाचकमातृशब्द एव ग्टह्यते, मातृशब्दस्य जननीगतस्त्रीत्वार्थ पुरस्कन्य मूर्व बोलिङ्गनिर्देशः ततश्च परिच्छतृवाचकमा पुंलिङ्गमा (मा+ दृच कर्त्तरि = मातृ ) मातशब्दसा अन्न ग्रहण कथमपि न समात् ; एवं धान्यस्य माता इति धान्यमाता, तमा अपत्यम् इति धान्धमातृ + अण धान्यमानः, जननी वाचकमातृशब्दामावात् उदादशो न माात्, सर्व मतदभित्य भट्टोजिराहom ·६२ सिद्धान्तकौमुदी " - ट "स्त्रीलिङ्गनिर्देश: अर्धापेक्षः । तेन धान्यमातु (ग्रहण) न (भवति)। सूत्र "संख्या- इत्यादिविशिष्य कथनात, मुमातुरपत्यम् इत्यत्र उदादेशोन-सौमात्रः च सनात् । ननु मातृशब्दसा अपत्य -"तसमापत्यम्' इति अण सनात् तत्कथ ढक प्रतायेन व मात्रय (विमातु रपताम् इति) सिध्यति, अनोत्तरमाह "शुभादित्वात् व मात्र य"-विमात- शब्दसा शुधादिगणे पाठात् अपता ढक्प्रतायो भवति । १११८ । कन्यायाः कनीन च ।४।१।११६ ॥ दो-। ढकोऽपवादोऽण । तत्सन्नियोगन कनीनादेशश्च । कानीनो व्यासः कर्णश्च-अनूढ़ाया एवापत्यमित्यर्थः । In अपत्याधिकार, the word कन्या takes अण, and then कनीन comes in place of it i. e. कनीन is ordered in place of कन्या, when अण ( अपवाप्रताय ) is added to it. This affix अण bars ढक् that is to come after कन्या by the rule “स्त्रीभ्यो ढक" ! Thus कन्या +अण ( अपता )= कनोन + अण = कानीन: son of a maiden ( virgin ). Vyasar and Karna were sons of virgins i.e. they were कानीन i, e. sons of unmarried ladies. मित-। “कनीन इति लुप्तप्रथमाकम्" (बालमनीरमा)। न्यायाः अपता अण प्रताय: स्यात्, अण -प्रताययोगे सति तत्स्थाने कनोनार्दशश्च । सूवमिदम् “स्त्रीभयो ढक" इति ढक वाधित्वा अण -प्रतायं विधत्त, अत आह-"ढकः अपवादोऽण" । भारते व्यास: कर्णश्च कन्यापुत्री इति विदितम् । कन्याशब्द न न अप्राप्तयौवना ग्रहीतव्या, किन्तु प्राप्तयौवना अलब्धविवाहा एव ग्रहीतव्या, अत आह "अनूढ़ाया एबापताम्"। ११२० । विकणं-शुग-च्छगलात् वत्सभरद्वाजाविषु । ४११७॥ दौ-। अपत्ये अण । वैकर्णो वात्स्यः, बकर्णिरन्यः ।

·६३ तद्धितप्रकरणम् शौंगो भारद्वाजः, शौंगिरन्यः । छागल: आत्रेयः, छागलिरन्यः केचित्त “शुगा” इत्यावन्त पठन्ति ; तेषां ढक प्रतुदाहरणम् -शौगयः। The words विकर्ण, शुङ्ग and छगल take the तड़ित affix अंग in the sense of wat, if thereby these respectively refer to issues of वत्सव'श, भरद्वाजवंश and अविवंश; otherwise by इज ( अपता) the forms are व करिणी, शौनि and छागलि ; some here read the word as शुङ्गा ending in आप, in that case their WOTEIETT is शौंगेय ( with ढक by "स्त्रीभयो ढक' ) and not शौगि । मित-~| "वत्सादिशब्द: तश्या विवक्षिताः। विकर्ण, शुग, छगल- एभोऽगा माात् । वत्मवश्यं भरद्वाजवश्यं अविवश्य चापता इतार्थ: । विकदिभयो वत्स्यादिष्व' व 'ऋष्यण' इति नियमार्थ म् सूत्रम्"--वालमनोरमा । ११२१ । पोलाया वा । ४।१।११८ ॥ दी-| तन्नामिकाण वाधित्वा “हाचः” (सूत्र ११२४) इति ढकि प्राप्ते, पक्षे अण विधीयते । पोलाया अपत्य = पैलः- पैलेयः। The word पौला ( name of मानुषी ) takes अण optionally in the sense of अपत्य । The word being female and name of a मानुषी, the अण_due here by the rule "अबदाभ्यो नदीमानुषीभ्यः तन्नामि- Filtr:", is barred by the latter rule (No 1124) "15;" enjoining ढक ( for it has two vowels only). The persent rule however allows optional to along with z by '79:', so Bhattoji says "तनामि-काण बाधित्वा हाचः' इति दकिप्राप्ते पचे अण विधीयते" । मित- पौलाया अपत्य अण वा स्यात् । विकल्प न अन्य विधीयते । - . तदा ·सिद्धान्तकौमुदी कश्च अम्मात् अपत्य उत्सर्गः इत्यतः अाह--१११६ सूत्रविहितं तन्नामिकाण वाधित्वा वचः' इति ढक एव अपत्य व औत्मर्गिको विधिः। सूत्रमिदं पाक्षिक अण प्रत्यय शास्ति, तत आह-ढकिप्राप्ते पत्ते अण विधीयते । ११२२ । ढक च मण्डू कात् । ४।१।११८ ॥ दी-। चादण । पक्षे इज । माण्डूकेयः माण्ड कः, माण्डू किः । " The word मगड क (name of an sage here) takes in अपत्यं the affix हक as well as अण and oring to अनुवृत्ति of "वा" here from the prior sutra these affixes are optional, so optionally the orginal affix also comes here yielding three froms as माण्ड कयः (ठक ), माण्ड क ( अण) and माण्डु कि ( इञ ) । मित-। चकारात् अण-प्रत्ययोऽव समुच्चीयते। तदाह-"चात् अण पूर्व सूवात 'वा'--ग्रहणानुवृत्तश्च पक्षी प्रकृतः इअप्रत्ययोऽपि अपना सप्रात, तत आह- "पंच इज"। एवं ढका माण्ड केयः, अणा माण्ड कः, इञा च माण्ड किः लभाते । मण्ड को नामात्र कश्चित ऋषिरव गृह्यते । ११२३ । स्त्रीभ्यो ढक् । ४।१।१२० ।। दी-। स्तीप्रत्ययान्त भ्यो ढक स्यात् । बैनतेयः । बाह्रादित्वात् सौमित्रिः । शिवादित्वात् सापत्नः । Words ending in a feminine affix ( आप or डोप &c. ) take ढक प्रत्यय in अपत्याधिकार। Thus विनतायाः ( गरुढ़मातुः ) अपत्य पुमान् = विनता+ढक = वैनतेयः ! But मुमित्रा.(fem.) being read in the वाहादि list, सुमिवाया अपत्यम् gives सौमित्रि with इञ् ; and सपत्नी (fem.) being read in the शिवादि list, it rakes अपय अण yielding सापत्न: । मित-। ये शब्दा आप डोपादि-स्त्रीप्रत्यययुक्ता एव तेभाः अपत्यं ढक प्रत्यय :

·H- तद्धितप्रकरणम् समात् । एवम् बिनता + ढक = बैनतयः । सुमित्राशब्द: वाह्वादिषु पठ्यते, ततः अस्मात् अपत्य इज स्वात्, सपत्नीशब्दस्य च शिवादिषु पाठात् अपत्य अगा भवति । ११२४। हाच: ।४।१११२१ दो-। प्रचः स्तीप्रत्ययान्तात् अपत्ये ढक । तन्नामिका- णोऽपवादः-दात्ते यः। पाथै इत्यत्र तु तस्य दमित्यण । Words having two vowels ( अच ) only and ending in a feminine affix takes also ढक (एय ) in अपत्याधिकार । The significance of making this separate rule apart from the rule "स्त्रीभनी ढक is to har the application of the rule **35TH नदीमानपीभाम्नन्नामिकाभा: is case of two-towelled words though. these refer to नदीनाम वा मानपानाम ; for this reason Bluttoji Suys “तन्नामिकागोऽपवादः" । Thus दत्ता ( name of a मानुषी)+ ढक अपत्य - दात्तं यः। But पृथा + अण = पार्थ-it is formed by the general rule "तस्वं दम्" and not by any अपत्याधिकार rule. मित-1 "स्त्रोमा:" (i.e. स्त्रोप्रत्ययान्त भाः) इति वर्तते ; ही अचौ वस्य इति हाच , बहुव्रीहिः। तादृशात् स्त्रीप्रत्ययान्नात् अपि ढक स्यात् । पूर्वसूबण व स्वीप्रत्ययान्तात् दकि सिई पुनर्योगकरणं, हाचा नदौमानुषीनामतः अपि ढक यथा स्वात् तदर्थम्, अतः भट्ठोजिगह-"तन्नामिकागोऽपवाद । सर्वमेतत् अस्माभिः पूर्वम् "अहवाभा--" इति सूत्रव्याख्यानावर विशदी कृतम् । दत्ता नाम मानुषी, तस्याः अपत्यम् इति दत्ता+हक दात्त यः । पार्थ ( पृथा+ अग) इति तु "तस्वं दम्" इतिमर्वयम् अण प्रत्ययेन सिद्धम् । टुर्घटबत्तिस्तु-शिवादित्वात् अण-इत्याह ; केचित् पृथाशब्द उत्सादिषु च पठन्ति । ११२५ । इतश्चानिञः । ४|११२२ ॥ दो - । इकारान्तात् हाचोऽपता ढक स्यात्, न तु इअन्तात् । दौलेयः। नैधयः । A ६- ·in सिद्धान्तकौमुदी Agains two-Towelled words ending in art (and not ending in feminine affix ) take the aisa affix in the sense of अपल्य, but इअन्त words (us सौमिति ic) should not take ढक , . [ N. B.--As already said this rule bar's ऋष्यण being पर, so आव य is got with ढक ] मित- | अस्त्रोप्रत्ययार्थमिदं भूत्रम् । अन्यत् मुगमम् ॥ “ऋष्यन्धक वृष्णि कुरुभाश्च" इति व्याखापि अत्र द्रष्टव्या । ११२६ । शुमादिभ्यश्च ! ४।१।१२३ ॥ दौ-। ढक स्यात् ( अपता )। शुभस्यापता शौ- यः । 2 - , Words of the शुधादि list will take ढक in अपत्य ( in super:- cassion of usual अपत्यप्रत्यय)। Thus शुभस्यापत्यम् इति शुध + ढक् = शौच यः । ("अस्त्रीत्वात् अप्राप्यौ अनेन सूत्रण ढक") ॥ मित-सुगमा । शुधादिगणोयथा---शुभच, विष्ट, पुर, ब्रह्मकत, शतहार, शलाथल, शलाकाच, लेखाभ, विकास, रोहिणी, रुक्मिणी, धर्मिणी, दिश, शान्नक, अजवस्ति, शकन्धि, विमातृ, विधवा, शुक, विश्, देवतर, शकुनि, शुक्र, उग्र, शवल, वन्धको, मृकंगड विश्र, अतिथि, गोदन्त, कुशाम्ब, मकष्ट . शान्ता, हर, यवष्ट, रिक, सुनामन्, लक्षण- श्यामयोवसिष्ठ, गोधा, ककलास, अणीव, प्रवाहण, भरत, भरम, वृकण्ड, कपूर, इतर, अन्यतर, आलौढ़, सुदक्ष, सुवक्षम, सुदाकन, कटु, तुदव, अशाय, कुमारिका, कुठारिका, किशोरिका, अम्बिका, जिह्माशिन्, परिधि, वायुदत्त, शकल, शलाका, खध्वर, कुवेरिका अशोका, गन्धपिङ्गाला, खड़ोन्मता, अनुष्टिन्, जरतिन , वलीदिन, विद्य, वीज, जीव, श्वन , अश्मन्, अश्व । इति शुभ्रादिः। आकृतिगणोयम् । तथा च काशिका 'चकारीनुनसमुच्चयार्थः, आइतिगणतामस्य वोधयति-गाङ्गय, पाण्डवेय इत्य वमादि सिद्ध भवति । , ܐܢ ·तद्धितप्रकरणम् ११२७। प्रवाहणस्य ढे। ७/३॥२८॥ दो- प्रवाहणशब्दसा उत्तरपदसा अचामादरचोवृद्धिः पूर्व- पदसा तु वा ढे परे। प्रवाहणस्यापत्य प्रावाहणेयः, प्रवाहणेयः । This word प्रवाहण is read in the शुभ्रादि list and it will take ढक अपत्ये । Now this present rule enjoins thrt of this whole word, the उत्तरपद i.e. वाहण will always get अद्धि in its first vowel and the पूर्व पद i. e. प्र will tarke optionally बद्धि when the affix ढ ( अपत्यप्रत्यय ) follows. Thus प्रवाहणस्यापत्यम् = प्रवाहण + ढक = प्रावाहणेयः ( with optional वृद्धि of प्र) and प्रवाहोय: ( without बद्धि of प्र)। मित-1 प्रवाहणशब्दस्य शुभ्रादिपाठात् अपत्यं ढकिमति, शब्दस्यास्य आदि- वृद्धिव प्राप्नोति। इदं तु मूत्रम्---प्रवाहणशन्द' हिधा विभज्य, पूर्व पदमा प्र-शब्दमा विकल्प न वृद्धि शान्ति, उत्तरपदमा 'वाहण'-इत्यमा च नित्यमब हद्धिविधत। एवं प्रवाहण + ढक (अपत्य) प्रावाहणेयः, तथा प्रवाहणे यः । “शुधादित्वात् ढकि पूर्व पदमा पाक्षिकी आदिवद्धिः, उत्तरपटमा नित्यम् । उत्तरपर्द आकारमा बई: फलन्तु प्रावाहणयोभायं इत्यत्र 'वृद्धिनिमित्तमा च--' (८४० सूत्र) इति पुवत्व प्रतिषेध एव"-(वान्लमनारमा) ॥ ११२८। तत्प्रतायमा च । ७३१२८ ॥ दो-। ढ-प्रतायान्तसा प्रवाहणसौत्तरपदसा आदेरचो वृद्धिः पूर्वपदसा तु वा । प्रवाहणयसा अपताम् = प्रावाहणयिः -प्रवाहणयिः। बाह्यतद्धितनिमित्ता वृद्धिः ढाश्रयेण विकल्प न बाधितुं न शक्यते इति सूत्रारम्भः । Moreover this word प्रवाहण ending with the अपत्य affix ढक i. e. now becoming प्रवाहणेय, will always get वृद्धि. in the first vowel of its उत्तरपद ( वाहोय ) and get optional वृद्धि in its पूर्व पद, ·६८ सिद्धान्तकौमुदी i.e. प्र | Thrts प्रवाहणेयसा अपत्यम् प्राबाहरीथि ( will इञ and r of प्र), and प्रवाहगरे यि ( with इन and अवद्धि of प्र) Now if it be argued that the prior lile enjoins this very thing and what's the necessity of again beginning this rule, then the answer is- The compulsory wife aft due to the affix 55 ( 99 ) which is Dubside the d~-प्रत्ययान्त word प्रवाहणेय and is other than 8 (ढ-- प्रत्ययात् वाद्यः), cannot be superseded or overruled by the optional आदिवद्धि in 4 when a follows, as enjoined by the former rule ; So this rule is newly made to enjoin optional-- आदिवद्धि of. 'प्र' in प्रवाहगीय also when ar further अपत्यप्रत्यय i.e., इञ follows. मित---'तत्प्रत्ययस्व' इत्यव तद्-शब्द न ढप्रत्ययो' पराभृश्यते । तदन्तविधिना "ढ-प्रत्ययान्तस्य” इत्यर्थः । “च"-कारात् पूर्वसूत्रम् अनुवर्तते, तदाह-'ढ-प्रत्यया- न्तस्य प्रवाहणस्य उत्तरपदस्य इत्यादि। ततः प्रवाहणेयस्यापत्यम् इति ढक उत्तर प्रावाहणेयि:--प्रवाहणेयिः इति च पदयम् इम-प्रत्ययेन सिद्ध भवति ॥ ननु पूर्वसूत्रण व पूर्व पदस्य बद्धिविकल्प सिद्ध किमर्थमिदमारभ्यते, इत्यत्रीत्तरमाह-पूर्व सूत्र' तु ढ-प्रत्यय- निमित्त सति प्रवाहणशब्दस्य विकल्प विधत्ते, इदं तु ढ-प्रत्ययान्तस्य प्रवाहणशब्दस्य द-प्रत्ययतो वाहों इअ प्रत्यये निमित्त पि ताहरीव विकल्प' , शास्ति ; नापि पूर्व सूत्रम् अप्रत्यय- निमित्तम् आदिवद्धि वाधितु शक्नोति, अत: सूत्रमिद' पृथक, आरभ्यते, अत आह-“वाह्यतद्धितनिमित्ता वृद्धिः (ढ-प्रत्ययतो वाडाइज प्रतायनिमित्ता वृद्धिरितार्थः ), ढाश्रयेण विकला न ( "प्रवाहणस्य " इति सूत्रविहितेन विकल्प न) वाधितुं न शक्यते (न वाध्यते एव)" | ११२८ । विकणं कुषोतकात् काश्यपे । ४।१११२४ ॥ दी। अपता ढक । वैकणे यः, कौषीतकेयः । अन्यो वैकणि:, कौषीतकिः। -- ·. तडितप्रकरणम् " 2 The words विकर्ण and कुषोतक take the affix ढक in अपतत्राधिकार i.e, अपतार्थे,-only when these refer to काश्यप वश | Otherwise the forms in अपता are व कणि andकौषीतकि with इञ । मित-1 मुगमा । “काश्यप एव इति नियमार्थ शुखादिभ्यः पृथक पाठः (वालमनोरमा) ११३०। भवो वुक् च । ४।१।१२५ ॥ दी- चाड ढक । भावयः । The word + takes the augment a along with the aftix ढक following, in the sense of अपता । This is + बुक + ढक, वु ( क-इत् )+टक ( एय ) म व (उकार: उच्चारणार्थ: anal कित्वात् अन्त्यावधव, "श्राद्यन्नाटकिती" इति)+ एयचविधः । मित---। भ, शब्दस्य अपत्ता हक-प्रतायीभवति, तत् मन्नियोगेन च वुगागमः । कित्त्वात् अन्या वय व: "आद्यन्तो टकितो” इति । ककार-इत, उकार: उच्चारणार्थः । ततः च /- व ढक ( अपना ) भौविधः ( आदिवहिः)। ma ११३१। कल्याण्यादीनामिनङ । ४।१।१२६ ॥ दी। एषामिनङादेशः स्यात् ढक च। काल्याणिनेयः । वान्धकिनेयः । The words te ete. take the augment and the in अपतााधिकार। Thus कन्यागी + इनङ + ढक (एय) = काल्यागिनेयः &c. मित--। कल्याणी, सुभगा, वन्धकी प्रभृति कल्याण्यादीनाम् स्त्रीप्रतायान्तानाम् ढकि प्राप्त अनेन इनडादशोऽपि विधीयते । कल्याणी + इनङ +दक (अपता ) काल्याणिनेय। कल्याण्यादिर्यथा-कल्याणी, मुभगा, वन्धकी, अनुहष्टि, अनुमति, जरती, वलि, वदी, ज्य ठा, कनिष्ठा, मध्यमा, परस्त्री इति । affix ढक C ·सिद्धान्तकौमुदी ११३२ । कुलटाया वा ॥ ४/१/१२७ ॥ दी-। इनङ मात्र विकल्पाते । ढक तु नित्यः पूर्वेण व । कौलटिनेयः-कौलट यः। सती भिक्षुक्यत्र कुलटा। या तु व्यभिचारा) कूलान्यटति तस्याः "क्षुद्राभ्योवा' (सू ११३७ ) इति पक्षे ढ़क -कौलटेरः। The word gaat optionally takes 75 when the affix 7 follows. 27 (ar) being fia here by the rule "THAT ढक", the augment इनङ is only made optional by the word "वा.' in this sutra. Thus कौलटिनेयः (with इनङ) and कौलटय (with ढक but without इनङ)। Here कुलटा means a chaste fernale mendicant. But when it means one who gives up character and wanders from race to race, then this woril कुल्लटा takes optionally दुक by the following rule "क्षुद्राभो वा" ( 1137) yielding the form कौलटर ( अपता) as well. मित----। सूत्र “का” शब्द न यो विकल्पो बिधीयते, स च ननदेशव व । यतः “स्त्रीभयो ढक" इति सूत्र ण ढक तु नितामेव स्यात् अत आह “ढक तु निता: पूर्वेण एव" ( पूबगतेन "स्त्रीभो ढक” इति सूबण इतार्थः)। अन्यत् सुगमम् ॥ कल्याणादिगणे 'सुभगा' पठ्यते । ततः सुभगा+ ढक इति स्थिते आहmaa दी ११३३ । हृद्भगसिन्धन्त पूर्व पदस्य च ॥ ७।३।१८ ॥ - हृदाद्यन्ते पूर्वोत्तरपदयोः अचामादरचो वृद्धिजिति णिति किति च। मुहृदोऽपत्यं सौहार्टः। सुभगाया अपत्य सौभागिनेयः। सक्त प्रधानाः सिन्धवः सक्त सिन्धवः । तेषु भवः साक सैन्धवः ·तद्धितप्रकरणम् ७१ Words having हृदु, भग'and सिन्धु as -final, takes वृद्धि of the first vowel of both their पूर्व and उत्तर पद, when अ-~-इत्, ए-इत् or क --इत् तद्धित affix follows. Thus सुहृत् + अपत्य अण - सौदाद : [ By the परिभाषा "लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोलखव", we should take the independent word हृद् here, cp-"खान्तहमानस मनः" and not the लाक्षणिक words हूत् as got by "सुहृदुहृदौ मित्रामिवयोः" or by “हृदयस्य हल्ले खयदा लासेषु " ete. Elsewhere Bhattoji following Vrittikara seems to get सौहार्द from सुह,दय + अण (ह.दय changing to हत् by "ह.दयस्य हह ख-") but this is objectinable being against the above are rar as also against the maxim "अर्थ पदग्रहणे नानर्थ कस्य"---[ See our notes on सौह द and सौहार्द in Sakuntalam-"Addendum" ). सुभगा+दद = सुभगा+ इनङ + ढक - सौभागिर्नयः । कल्याण्यादित्वात् इनङ । Similarly साक्त सैन्धव with उभयपद वृद्धि। [By "च" in the sutral both gaqe and Time take the aſs in their first vowels 7. मित। “हत्, भग---सिन्ध एतदन्त षु समासेषु इत्यर्थ:" पूर्व पदस्थ, तथा 'च'-कारात् उत्तरपदस्वापि हि विधीयते, तत आह-"ह दाद्यन्त पूर्वोत्तरपदयोः उचामादरची हद्धिः' इत्यादि। मुशोभन' हत् इति महत्, ततः अपत्यं अणि उभयपदबद्धी सोहार्दः । [अत्र मूत्र “लक्षणप्रतिपदोक्त'-परिभाषया प्रतिपदस्य इच्छब्दस्य एव ग्रहण युक्तं न तु लाक्षणिकस्य ("सुहद्द हदौ-" or "हदयस्य हल्लेख-" मूत्रगतस्य ) हत-शब्दस्य ] । मुभगा + अण = कल्यागयादित्वात् इनङ सौभागिनेय: ( अनेनउभयपदवद्धि:), एवं सात सैन्धवः ॥ कल्याणादिपवितस्य सुभगा-शब्दस्य अपत्य-दकि मति उभयपदहद्धिविधानार्थ मिदं सूत्रमबोपन्यस्त्रम् इति सर्वमवदातम् ॥ ११३४। चटकाया ऐरक ।४।११२८॥

·৩২ सिद्धान्तकौमुदी दी - । “चट-कस्य ति वाच्यम्” (वा-)। लिङ्गविशिष्टपरि- भाषया स्त्रिया अपि। चटकस्य चटकाया वा अपत्य चाट- करः ॥ "स्त्रिधामपत्य ----लुग्वतव्यः” (वा-)। तयोरेव स्त प्रपत्य --चटका। अजादित्वाट्टाप । The affix org comes after the word azt in the sense of अपत्य । Though the sutra mentions चटका in the feminine still to remove doubt the varttikakara says that the word चटक-will take the affix ऐरक---in अपत्यार्थ ; and by लिङ्गविशिष्ट . परिभाषा ( i-e., प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्ट स्थापि ग्रहणम् ) the word चटका also will take ऐरक्-in अपत्यार्थ । So चटका or चटक+परक (अपत्य) gives चाटकरः। But this affix elides to denote a female issue. Thus चटकाया: or चटकस्य अपत्य स्त्री gives चटका with the elision of the affix परक -The word चटका then takes टाप (आ) in the feminine, because it is listed irith words अज etc i.e. अजादि words'; compure the sutra, “अजान्यतष्टाप । मित- सूत्र स्त्रीलिङ गग्रहणमतन्त्रम्, अत आह वानिककार:--"चटक- स्वति वक्तव्यम्" । तत: लिङ गविशिष्ट परिभाषया चटकाशब्दादपि अपत्य प्रेरक प्रत्ययः ग्रात् । कित्त्वात् तद्धित अचामादराचो वृद्धिः । चटका+ऐरक = चाटकर। स्थापत्य तु तस्य एरक-प्रत्ययस्य ग्लुक स्यात् । तत: स्त्रीलिड़गे अजादित्वात् 'टापि सति चटका इति ।। ta ११७५ । गोधाया ढ़क ॥ ४।१।१२८ ॥ दी। गौधेरः। शुधादित्वात् पक्षे ढक । गौधेयः । The word गोधा takes the affix दक् in the sense of अपता । Thus गोधा+ ढक.- गोधा + एय र%3 गोधा + एर ( witb elision of य by 4 ·यलोपः, तद्धितप्रकरणम् ७३ "लोपी व्यो लि")== गौधेय (with आलोप and आदिवद्धि)! The word being readin the शुभ्रादि list takes ढक ( एय) as well giving गीधेयः । मित-। गौधेर:--"दक प्रताये एयादेशे 'लोपो ब्यो:--' इति कित्त्वादादिवद्धिरिति भावः"-(वालमनोरमा)। ११३६ । आरगुदीचाम् ॥ ४|१११३०॥ दी-। गौधारः । रका सिद्ध आकारोच्चारणमन्यतो विधानार्थम् । जड़स्यापत्य जाडारः । पण्डस्यापतंत्र पाण्डारः ॥ According to Professors in the North ( northern part of India. ) the word गोधा takes the affix आरक, also ( in अपतपार्थे ) yielding गौधार (कित्त्वात आदि बद्धिः )। Now this form गौधार may be got by the affix Tonly, then why do these professors say आरक_ here? They say ारक to affix it to other words as 'well. Thus with पारक we get जाडार and पाण्डार in the sense of जड़स्वापता and पण्डस्यापताम् । मित--। उदीचाम् आचार्थ्याणां मने गोधाशब्दस्य अपता आरकप्रतायोपि स्यात् । गौधार इति । यद्यपि अव रका एव इष्टसिद्धिः स्थात्, तथापि अन्यान्यादन्तशब्द भाः विधानार्थम् 'प्रारक ' इति प्रतायोत्र उच्चारितः। एवं नाडारः, पाण्डारः इतयादि सिध्यति। रग -विधौ एवमादिषु आकारो न येत । ११३७। क्षुद्राभ्यो वा। ४११३१ ॥ दौ-। अङ्गहीनाः शीलहीनाश्च क्षुदाः ; ताभ्यो वा द्रक । पक्षे ढक । काणरः ----काणयः । दासेरः-दासेयः ॥ Words signifying deformity in limbs and characterlessness in the females take optionally # in the want; optionally we get ढक as well. Thus काणाअपताम् == काणी+दक : 6

·७४
सिद्धान्तकौमुदी
काण + एय र (with ईलोप by "घरख तिच") = काणेर: (with यलोप by "लोपो
व्यो लि"); optionlly काणेयः with ढक ( एय), similarly we get
दासी+डक =दासरः and दासी+ ढक = दासेय: ।
मित-- | "ढ़क अनुवर्तते, न आरक” अत आह “वा ढ़क"। पचे तु
ढक स्यादव। का चुद्राः इतापेक्षायामाह-"अङ्गहीना शीलहीनाश्च क्षुद्राः" ।
शीलहीनाः सह तिहीना धर्महीनाः था। तथा च काशिका "शुद्रा अङ्गाहौना
धर्महीनाच”। “अनियतपुस्का अङ्गहीना वा क्षुद्राः" इति भाष्यमपि अवमानम् ।
"अब अर्थधर्मेण तदाभिधाविन्यः स्त्रोलिङ्गाः प्रकृतयो निश्चिन्त-अतश्च सूत्र
"क्षुद्राभाः" इति स्त्रीलिङ्ग परनिर्देश: ॥
११३८ । पिटवसुश्छण ।४।१११३१॥
दो-अणोऽपवादः पैटष्वसीयः ।
The word पिटवस takes छण in the sense of अपत्य ।
This
rule bars अण
due after it.
मित-। मानुषीनामत्वात् 'पिटवसू'-शब्दात् अपत्यं अणि प्राप्ते अनेन
छण प्रत्ययो विधीयते, अत आह "अणोपवादः" । पिटवस्+छण = पिटव+ईय
(छकारस्य ईयादशः),-(ण ---इत्त्वात् आदिवद्धिः)= पैटष्वस्त्रीयः !
११३८ । ढकिलोपः ॥४।१११३३॥
दौ-। पिटष्वसुरन्तास्य लोपः स्यात् ढकि । স্পনুহৰ
ज्ञापकात् ढक । पैटवसेयः ।
The base पिवम् has its final (ऋ) elided when ढक follows
after it (in अपत्य); from the making of this rule it is thus
inferred that the word faza will optionally take Z as
well ( अपत्य), yielding पिटष्वम् + ढक =पिट श्वस + एय ( अन्तालोप)
= पैतृष्वरीय।
-

·तद्धितप्रकरणम् ७५ मित-! अपत्यं पिष्वमृशब्दात किसति अन्ता-कारस्य लोपः स्थात् । अम्मार्दव सबकारवचनात् पितृ ष्वमशब्दात् अपत्य गपि प्राप्त: ( "शुभादिभ्यश्च ति” ? ) इति फलितम् । ११४०। मातृषसुश्च ॥४।१।१३४॥ दी। पितृष्वसुर्यदुक्त तदस्यापि स्यात् । मानुषत्रीयः- मातृषसेयः । All that are enjoined after the word fuqqa in the sense o: अपत्य, are to be enjoined after the word मातृष्वसू also. That is छण, and ढक ( with elision of अन्ता-ऋकार) are due after मातृध्वम् also (अपत्यं )। Thus we get मातृश्वस्त्रीय: ( with छण ) and मातृवसेयः (with ढक and अन्तालीप)। मित-। पितृध्वमृशब्दात् यदुक्तम् अपत्य तत् माघमशब्दादपि भवति यथा- छण प्रत्ययो, ढक प्रत्यये सति अन्तालोपश्च इत्यर्थः । ११४१। चतुष्पाड्यो ढञ् ।४।१।१३५ ॥ ११४२ । ढे लोपोऽकद्र वाः ।४।१।१४७।। दो-। कद्रुभिन्नस्य उवणान्तस्य भसा लोपः सयात् ढे परे। कामण्डलेयः । कमण्डलुशब्दः चतुष्पाज्जातिविशेषे । Words denoting four-footed animal takes 75 in the sense of अपत्य । And a word ending in उवर्ण excepting कद्रु, and becoming a. "म" ( see "यचिभम्" ante) at the same time, elides its final 3 when the affix (or suffix) z follows. Thus कमन्डन्तु ( which denotes as four-footed variety of creature) ढा (एय) = कमन्डल + एय (final eliding by this rule) = कामन्डन्नेयः ( with वृद्धि)।

·दी। - - ७६ सिद्धान्तकौमुदी मित-1 सुगमा । अव कमण्डलुशब्द न जलसेचनपान न निर्दि म्यते, किन्तु काचित् चतुष्याज्जातिरव लक्षाते, ततश्च "चतुष्पान्यो ढज" इति सूत्रमत्र प्रवर्तते । ११४३ । एथ्यादिभ्यश्च ४।१।१३६ ॥ एभ्यो ढज सात् । अण –ढकोरपवादः । गाष्टं यः। मित्रयोरपत्यम्, ऋषाणि प्राप्त ढज- Words of ग्राष्टि-class take ढज in the sense of अपत्य । Now words of the fe class read #fer and that which are names of sages, so अण by the rule "ऋष्यन्धक-"is due after these (in अपत्य) and ढक to other words of this class by 'इतश्चानिनः' was due; but this rule bars both these अण, and ढक , to words i.e. all words mentioned in this class. Thus fe +257 गाट यः। Then in मिवयु + ढज (in place of ऋषिवाचक अण), we look forword for its special formation- मित-- | "ष्टि, हृष्टि, हलि, वलि, कुठि, अजवस्ति, अगस्ति, मिवयु-एते स्रष्ट्यादयः । अव अन्त्ययो: ऋषित्वादण प्राय:, अन्य भ्यस्तु 'इतथानित्र :' इति ढक, प्राप्तः” (वालमनारमा)। ढज तु उभयोर प्यनयोः प्रतिषेधः, अत आह-"अण, ढकोरपवादः" । इदमप्यब स्मन्यम्---"मकृत्प्रसूता मनुष्यादिरपि रष्टिः, न तु गौरव, वत' अतुष्यामः इत्यनेन न प्राप्ति:...--(बालमनोरमा) 11 ११४४१ केकयमित्रयुमल्लयानां यादेरियः ॥७॥३२॥ दी-। एषां यकारादेरिय् आदेशः समात् जिति णिति किति च तद्धिते पर। इति इयादेश प्राप्त These words (i.e. कैकय, मिवयु and प्रलय) talke इय before their यकार when a तद्धित afix dropping ञ, ण or क follows. Thus केकय + अन ( अपत्य) = कैकयी ( with इयादेश); प्रलय + अण (तत आगत । -- ·तद्धितप्रकरणम् इत्यर्थे) = प्रान्लेयः and. मित्रयु + ढज = मित्रहय + दा ---this being the curse now we further look ahead मित- सुगमा । "मिवयोरपत्य जि एघार्दशे मिवयु + एयइति स्थिते 'और्गुण' वाधित्वा अनेन इयादश सति 'आद्गुणे' मैत्र येय इति प्राप्त सति” (वालमनोरमा)-पाह- ११४५ । दाण्डिनायन-हास्तिनायन-आथर्वणिक-जैह्मशिनय- वासिनायनि-भौणहत्य-धैवस्थ -सारख-एक्ष्वाक--मैत्रे य- हिरण्मयानि ।६।४।१७४ ।। दो-। एतानि निपात्यन्त । इति-युलोपः-मैत्रे यः। मैत्रेयो। These words are irregularly for rmed. Thus 'यु' of मित्रयु does not take sy before it by the preceding rule, but y altogether elides by this rule and then we get मिव + ढा, (एय) = मैव यः (whose fem. is मैव यो) । Its dual is मंत्र यो and for its plural we look forward- मित--- अब काशिकावृत्तियथा--"दण्डिन् हस्तिन् इताती नादिषु पश्यते । तयोरायने परतः प्रकृतिमा यो निपात्यने । केषाञ्चित 'हस्तिन्' इति नादिषु न पठ्यते । तेषामतएव निपातनात् फगपिभवति । दण्डिनापत्य दाण्डिनायन; । हन्तिनोपल्य' हास्तिनायनः। अथर्वन् इति वसन्तादिषु पश्यते, अथर्वणा प्रोक्तो ग्रन्थोपि उपचारात् अथर्व निताच्यते। तमधीते यः स आथर्वणिकः, इकै प्रकृतिभावी निपाताते । जिह्माशिन्निति शुधादिषु पठ्यते । तस्य हे परतः प्रकृतिभावो निपाताते। जिह्माशि- नोपतंग जैह माशिनियः। वासिनोमताम्-'उदीचा हवात्-~-'इति फिन । प्रतिभावो निपाताते-वासिनायनिः। । अब 'वाशिनायनि' पापि पाठो दृश्यते । ध गहन् धीवन् इतातयोः व्यजि तपर: तकारादिशो निपाताते । भगानीभावः भौगहताम् ; धीव नौमावो धैवताम् । 'हनस्तोचिमलो:' इति यत्तत्व तत् धातुप्रताये तव HAR ·सिद्धान्तकौमुदी . , एव इति भौणनी वार्वघ्न इताव न भवताती चौणहता' तत्त्वं निपाताते । सारव इति सरय, इतातस्य अणि पर यादों निपाताते। सरयां भव' = सारवमुदकम् । ऐनाक इति खरसर्व नाना एकत्र्ता पठ्यते । तत: अयमाद्युदात्तः अन्तोदात्तश्च निपाताते। इवाकोरपतंत्र 'जनपदशब्दात् क्षत्रियाद' इताज, तत्व उकारलोपी निपाताते-ऐलाकः । वा----इक्ष्वाकुषु जनपदेषु भवः 'कोपधादण' इताण + उकार- लोपश्च ॥ मवय इति मिवयुशब्दो दृष्टयादिषु पश्यते, ततः ढजि कृते पूर्व सूत्रण याद- रियादेशापवादी युशब्दलोपो निपाताते। मित्रयोरपतं - मेव यः" ।..."हिरण्यस्य विकारार्थे मयटि णकारात् य काराकारयोर्लोपः" । हिरण्यस्य विकार इति हिरण्मयः, तथाच भःि "हिरगमयी साललदेव जङ्गमा" ॥ मैव य-शब्दसा बहुवचन रूपं दर्शयितुं सूत्रमुपन्यमाति- ११४६ । यस्कादिभ्यो गोत्रे ।।४।६३ ॥ दी-। एभ्योऽपत्यप्रत्ययस्य लुक स्यात् तत्कृते वहुवे न तु स्त्रियाम् । मित्रयवः । The अपवाप्रताय ( having ref. to some गोत्र ) is elitled after words of the gre class, if plurality drie to watcut is signified but not in the feminine. Thus we get fraza: in the plural of मिनयु replacing the base मैत्र य (with the eiision of अपत्यप्रत्यय for वहुत्व due to अपत्यप्रत्यय is meant here). मित "नेद मूबमपत्याधिकारस्थम्, किन्तु अष्टाध्यायाः द्वितीयाध्यायगत- • मेव। अतीव गोवशब्द न प्रवाराध्यायप्रसिधमेव गौव' गृह्यते इति प्रागुक्तम्, अत आह “एभ्यः अपत्यप्रत्ययस्य लुक् समात्" इत्यादि ॥ यस्कादिगणो यथा-~-यस्क, ला, द्रुह्य, अयःम्थ ण, तणकर्न, सदामन, कम्बल, हार, वहिर्योग, कर्माढक, पर्णाटक, पिण्डीजङ्घ, वकमक्थ, विधि, अजवस्ति, कुद्रि, मिवयु, रक्षोमुख, जवारथ, उल्कास, कटुक, मन्धक, पुश्करसद, विषपुट, उपरिमखल, क्रोष्ट मान, क्रोष्ट पाद, क्रीष्ट माय, शौर्षभाय, खपर, पदक, बर्षक, भलन्दन, भडिल, भण्डिल, भड़ित, भगिड़त । ढन ।

·- तद्धितप्रकरणम् ११४३ ॥ अत्रि-भृगुकुत्स-वशिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च ।२।४।६५ दी-। एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य लुक् स्यात् तत्कृते वहुवे न तु स्त्रियाम् । अत्रयः, भृगवः, कुत्साः, वशिष्ठाः, गोतमाः, अगिरसः । The गोत्रप्रत्यय i.e. गोवापत्य प्रत्यय after the words अवि, भृगु, कुत्स, वशिष्ठ, गोतम and अङ्गिरस elides when plurality due to गोवप्रताय is đenoted but not in the fein. Thus we get अवयः etc. with elision of अपताप्रताय i.e. ढक etc. here मित-। 'गोत्र' इति 'बहुषु तेन वास्त्रियाम्' इति च अनुकृतिसत्वात् आह- एभ्यो गोत्रप्रतायस्य लुक स्वात् इतपादि। अविशब्दात् “इतथानिञः” इति अपता ढक प्रकृतः, तस्य अनेन लुक । इतरभ्यस्तु ऋष्यगी लुक बहुषु । लुकि सति आदिवद्धिनित्तिः इति वानमनीरमा । ११४८ । बह्वच इञः प्राच्यभरतेषु ॥२।४।६६ ॥ दी-। ववचः परो घ इज प्राच्यगोत्रे भरतगोने च वर्तमानस्तस्य लुक स्यात् । पन्नागाराः। युधिष्ठिराः । The affix इञ (अपताप्रताय) coming after a word having many vowels (वहु अच ) elides in the plural if the word denotes either . प्राच्यगोत्र or 0 भरत गोत्र ( descendant of Bharata). Thus पन्नागारस्य अपतानि इति पन्नागारा: (with elision of इञ in the वहुवचन due to अपताप्रताय) [ and this word denotes 2 प्राच्यगोन । युधिष्ठिरस्य अपत्यानि इति युधिष्ठिर + इत्र (वाहादि इन in Supercession of wm etc, and so on)=gfafzui: ( with elision of 551 in the plural for the word denotes one of Haija ) In v997 the froms are-~-पान्नागारि: and यौधिष्ठिरः । मित-1 मुगमा-॥

·सिद्धान्तकौमुदी ११४८। न गोपवनादिभ्यः ॥१४॥६॥ दो-। एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य लुक न स्यात् । विदाद्यन्तगणो- यम् । गौपवनाः । शैग्रवाः । The गोवमवाय after words of the गोपवन class does not elide if वहत्व due to अपवाप्रताय is denoted. Words गोपबन etc are to be found within the facife list (which see ante); thus we get गोपवना: otc in the plural. मित-..-.1 गोपबनादिभ्यः विदादित्वात् अनि सति “यजसोच” इति अपता- कतवहुत्वं नुकि प्राप्ते आह-एभाः गोवप्रतायस्य लुक न स्यात् । . ११५० । तिककितवादिभ्योइन्हे ॥२।४।६८ ॥ दी-। एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य वहुल लुक स्यात् हन्डे । तैकायनश्च कैतवायनश्च-"तिकादिभ्यः फित्र” ( सूत्र ११७८ ), तस्य लुक । तिककितवाः । In a इन्द compound of words-तिक, कितव etc ( i.e. of words. of this class as will be found here) the hagarh will elide if बहुत्व due to the प्रताय is conveyed. Thus तेकायनश कैतवायनश्च will give with elision of frist, by this rule=faaffaat:1 The ffs (प्रायन) after both the words elide, for we have सप्तमी in the word (including both or all members of the इन्द compound). मित-। सूत 'बन्द' इति सप्तमीनिर्देशात इद ज्ञायते यत् इन्६ घटिष्य- माणात् सकलशब्दादेव फिजः लुक समात् । अत आह-तैकायनश्च कैतवायनश्च इति तिककितवाः; गणो यथा-तिककितयाः बकरभण्डारथाः, उपकलमकाः; पफकनरकाः, वकनखगुदपरिणद्धाः, उनककुमाः, कलङ्गशान्तमुखाः, उत्तरशलकटाः, कुमाजिनकष्णसुन्दराः, अग्निवेशदशरकाः।

·तद्वितप्रकरणम् ८१ ११५१। उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामहन्द । २।४।३८ ॥ दी- एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य बहवे लुग्वा सात् इन्ई च अब च। औपकायनाश्च लामकायनाच-नडादिभ्यः फक" तसा लुक = उपकलमकाः, औपकायनलामकायनाः। झाष्ट्रक कपिष्टला:-भाष्ट किकापिष्टलयः । उपकाः औपकायनाः। लमका:-लामकायनाः । The गोवप्रत्यय after words of the उपकादि class optionally elides in 48999, whether they enter or does not enter in e 5 compound, Thus in re compound and denoting plurality due to गोवप्रत्यथ, we have optionally उपकलमकाः ( with प्रत्ययलोप) and औपकायनलामकायना: (without elision of गोवप्रत्यय i.e., फक. dueby the rule “नड़ादिभ्य; फक")| In भाट किकापिष्टलयः we have अपत्य इत्र and so there is optional elision of the प्रत्यय in ववचन and in दन्द | These words are also read in the उपकादि class----- hence this rule applies. Without इन्ह we get उपका:-औपकायना: etc. ( with optional elision of फक etc in the ववचन)। मित-~। चकारानुवर्तनात् आह-इन्ई च अइन्हें च । एवं इन्ई बैंकल्पि- कलुकि सति-उपकलमका:-औपकायनलामकायना: । भाष्ट किकापियष्ठलः इत्यव इजी वा लुक स्यात् । अहन्द उदाहरण यथा--लमकाः लामकायनाः । उपका:---औपकायना:-इत्यादि। नडादिफक बोधाः ॥ उपकादिर्यथा- लमक, भाट क, कपिष्ठल, कृश्णाजिन, कृष्णमुन्दर, चुडारक, आडारक, गडकर उदक, सुधायुक, अवन्धक, पिङ्गलक, पिष्ट, सुपिष्ट, मयूरकर्ण, खरीज, शलाथल, पतञ्जल, पदञ्जल, कण्ठ रणि, कुषीतक, काशकृत्न, निदाघ, कलशीकण्ठ, दामकण्ठ, कृष्णपिङ्गल, कर्णक, पर्णक, जटिरक, वधिरक, जन्तुक, अनुलोम, अनुपद -उपका, " -- ·सिद्धान्तकौमुदी . - O- - . प्रतिलोम, अपजग्ध, प्रतान, अनभिहित, कमक, वटारक, लेखाच, कमन्दक, पिच लक वर्णक, मसूरकर्ण , मदाघ, कवन्तक, कमन्तक, कदानन्त, दामकण्ठ ।। ११५२ । आगस्ता कौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच ॥२।४।७०॥ दी-। एतयोरवयवसा गोत्रप्रत्ययसा अणो यजश्च वहषु लुक समात्, अवशिष्टसा प्रक तिभागस्य यथासङ्खयम्- “अगस्ति", "कुणिडनच" एतो आदेशौ स्तः। अगस्तयः- कुणि डनाः । The गोवप्रप्ययः (i.e., गोवापत्यप्रत्यय) अण and या which xespecively forin part of the words आगस्ता (i.e. अगस्ता (कृषि) + अण. आगस्ता ) and कौण्डिन्य ( i.e. कुगिडन + या (गर्गादि) = कौण्डिन्य ) elide in the 9979, and then in place of the rest portion of these bases we in order get the आदशा-अगलि and कुगिडुन i.., after elision of अण्ण of आगस्ता and of यज, of कौण्डिन्य, these bases are gradually replaced by Fafe and forgat respectively, Hence finally we get अगस्तय: and कुण्डिना: in the plural. मित- “आगस्ता शब्दात् ऋष्यशोन्नुक । प्रततः अगस्ति--आदेश: कौण्डिन्यशब्द: गर्गादियजन्त:-बहूत्वं यत्रो लुक, प्रकते मिडनार्दशन" -~~-(वालमनोरमा)। ११५३ ॥ राजश्वशुराद्यत् ।।४।१।१३७ ।। दी-। “राज्ञो जातावेवेति वाच्यम्” (वार्तिक)। ११५४॥ ये चाभावकम णोः ॥६।४।१६८ ॥ दौ-। यादौ तद्धिते पर अन् प्रक त्या सत्रात्, न तु भावकर्मणोः। राजन्यः । खशयाः। जातिग्रहणात् शूद्रादी उत्पन्नो राजनः । -- ·तद्धितप्रकरणम् ८३ ।' The bases राजन् and श्वशुर take the तड़ित affix यत् in the sense of 474, and then the varttika restricts that Ust takes यत् in the sense of जाति ( i.e. kingly class) only. Now the next rule says that a base ending in 7 remains unchanged when a aisa beginning with y follows but not in the sense of भाव or कर्मन् । Thus राजन् + यत् = राजन्ध ( the अन्नन्त base राजन् remaining unchanged, for यादिप्रत्यय i.e. यत् follows here ). Similarly श्वशुर + यत् = श्वशुर्य । As the sutra enjoius a after राजन् in the sense of जाति, so one born of a क्षविय king but in a शूद्रा or any one else, then with अण we get राजन् + अण = राजनः । But in राजन् + अण, the rule "नम्तद्धिते" (i.e. नान्तस्य भस्य टेः लोपः स्यात् तहित ) is to enjoin टि-लोप in राजन् and we look forward- मित-1 राजन्शब्दात् श्वशुरशब्दात् च अपना यत्-प्रतायो विधीयते । ततः वार्त्तिककारः राजन्शब्दात् जातावैव यत्प्रतायं विशिनष्टि-"राज्ञो जाताव" इति । प्रकृति राजन् + यत् इति स्थिते आह.-"यादौ तहिने पर अन प्रकृया समात्" इतादि। एवम् राजन्य, स्वयं इति । भावकर्मणोतुराजन् + यक् = राज्यम् (अव अन् प्रकृतया न सात् भावकर्मणरिव यक प्रतायसा विहितत्वात्) । अव वार्तिक- वलेन 'जातिग्रहणात्'-गन्नः शूद्रादी य उत्पन्न स राजनः एव । राजन्+अण दूताव “नम्तड़िते" इति टिल्लोप प्राप्त आह- ११५५। अन् ।।६।४।१६७॥ दो-। अणि अन् प्रकृत्या स्यात् इति टिलोपोन ! ‘अभाव- कर्मणाः” किम् ? राज्ञः कर्म भावो वा राजाम् । The base remains unchanged i.e. its fem-portion ("अचीऽन्त्यादि टि:") does not elide when the affix अगा, follows. Thus in राजन् + अण् there is no टिलीप by "नस्तद्धित" and we get ·सिद्धान्तकौमुदी राजनः with प्रतिभाव by this rule ; why do we say भावकमणो: in the sutra ? Witness राज्यम् with यक (by "पतान्त पुरोहितादिभयो यक")-here there is no प्रक्रतिभाव for a comes in the sense of भाव. and कर्भ (see the rule "ये चाभावकर्मणा:")। मित-1 सुगमा ॥ ११५६ ।। संयोगादिश्च ॥६।४।१६६ ॥ दी-। इन् प्रकत्या स्यात् अणिपरे । चक्रिणाऽपत्य चाक्रिण:। Similarly the base ( base ending in ) but having & conjunct letter before the 5, remains unchanged (withot टि-लोप ) when अ follows. Thus चक्रिन् + अ = चाक्रिण ( without टिलोप)+and here "क" is the conjunct letter before इन् । मित-1 संगोगादिः इन् प्रकृतया मनात् अणि परं इति भूवार्थः। "इन् अण्यनपतेः" इतात: 'इन् अणि' इति, “प्रकृतीकाच" इति सूत्रात् "प्रकृता" इति चानुवर्तते । ततः उक्तोऽर्थों लभाते । अनात् सुगमम् ॥ ११५७ ॥ न मपूर्वोऽपत्ये ऽवमण: ॥६।४।१७० ॥ दी-। मपूर्वोऽन् प्रकत्या न स्यात्अपत्ये अणि । भाद्र- सामः । 'मपूर्वः' किम् ? सौत्वनः। 'अपत्ये किम् ? चर्मणा परिवृतः चार्मणो रथः। 'अवर्मणः किम् ?-चक्रवर्मणोऽपत्य चाक्रवर्मणः । “वा हितनास्त्र इति वाच्यम्” (वार्तिक)-हित- नाम्नः अपत्य हैतनामः-हतनामनः । A base ending in a but preceded by "*" does not remain as usual but elides its टि-portion, when श्रण in the sense of अपत्य follows. Thus भद्रसामन् --- अण (अपत्य) = भाद्रसाम ·८५ M तद्धितप्रकरणम् ( with टि लोप)| Why do we say मपूर्व: in the sutra ? Witness मुत्वनः अपत्यम् = मुत्वन् + अण =सौत्वन: with प्रकृतिभाव i.e. without टिलोप, for here अन्नन्त word सुत्वन् has no "म" before its अन portion. Why do we say say in the sutra? Witness चार्मणः रथ: with प्रकृतिभाव, for here अण has sense of अनपत्य । Why again do we say अवर्मण: here ? Witness चक्रवर्मण + अण, (अपत्य)-- चाक्रवर्मग: with प्रकृतिभाव in अपत्य अणि, for the sutra enjoins this in the case of an by saying "अवर्मण:"। The base हितनामन् though has म preceding अन, still will optionally remain as usual (प्रकत्या) when अपत्य अण follows ; thus हितनामन + अण (अपत्य) == 'इतनाम (without प्रकृतिभाव) and हैतनामन: (with प्रकृतिभाव)। मित- । “अणि अन प्रकृत्या स्यात्'---इत्यस्य प्रतिप्रसवमाह “मपूर्व: अन प्रकृत्या न स्यात् अपत्य अणि" || भाद्रसामः-अत्र अनः मपूर्व त्वात् न प्रकृतिभावः ।। सूत्र “मपूर्व"-कथनात्, 'सौत्वन' इत्यत्र मपूर्व वामावात् प्रक्रतिभाव एव ॥ सूत्र *अपत्थ" इति विशिष्याभिधानात् 'चार्मणो रथः' इत्यत्र अपत्यार्थत्वाभावात् प्रकृतिभाव एव ॥ सूत्र पुनश्च 'अवर्मण' इति कथनात् 'चाक्रवर्मणः' इत्यत्र वर्मन्-शब्दसत्वात् प्रकृतिभावः ।। "न मपूर्व:” इति प्रतिषेध प्रापने वार्त्ति कमुपन्यस्यति-हित- नामन -शब्दस्य अपत्य अणि प्रकृतिभावो वा स्यात्' इत्यर्थः । एवम् हितनामन् + हैतनाम: ( प्रकृतिभावो न), हतनामनः (प्रकृतिभाव:)। ११५८॥ ब्राह्मोऽजातौ ॥६।४।१७१॥ दी। योगविभागोऽत्र कर्तव्यः । 'ब्राह्मः' इति निपा- त्यते अनपत्ये अणि । व्राह्म हविः । ततोजाती-अपत्य जातावणि ब्रह्मणः टिलोपो न स्यात् । ब्रह्मणोऽपत्यं ब्राह्मणः । अपत्ये किम् ? ब्राह्मी औषधिः । . Harioud ·८६ सिद्धान्तकौमुदी From the wording of the sutrar ब्राह्मः अजाती, the meaning is that the word aw is got. with #vand festa when जाति (अपत्य) is not meant (Ep. "जाताबपत्य निषधः")1 But how then are we to get the form ब्राझी (in अनपत्य but जाति) and ब्राह्मण (with अण in the sense of जाति and अपत्य) ? So Bhattoji says that we are to divide the sutra thus-(i) ":" .e ag is allowed and irregularly formed with #v in the sense of अनपत्य ( not descendent),-व्राम' हविः, ब्राह्मः सस्कारः, वाम सर:, ब्राह्मी औषधि: etc. or in the general sense of अपत्य ( but not in the sense of जाति) as ब्राह्म: नारदः ; comp -'ब्राह्मशब्दोऽपत्य ऽनपत्य ष्यते" Kaiyata. Then as (ii) pritet"), the word aw does not elides its f-portion when the affix T follows yielding : अपत्य (जाति:)ब्राह्मणः । why do we say अपत्य here? -Witness ब्राह्मी औषधि: where there is टिलोप for अनपत्य जाति is meant. मित-। ब्राह्मः अजातौ इति सूत्रच्छ दः। अजाती =न तु जाती (अपव्य); जातावपि ब्राह्मशब्दस्य निपातन पक्षान्तरे ब्राह्मण शब्दस्य च साधन दर्शवितुमाह---- "योग विभाग: अव कर्तव्यः" इति । "बामः” इति एक' सूवम् तदर्धायथा, ब्राहम इदि-अनपत्य अणि निपात्यते । तच्च जाती-यथा ब्राह्मी औषधिः ; अजातौ च यथा वाम' हवि: इत्यादि । तथा भाष्यम् "ब्राहम इति निपाताते अपता अजातौं इति" ..............."या जातिश्च नापता ब्राझी औषधिरिति” ......... "जाती। इति द्वितीय सूत्रम् ---- अत्र "अपता। इतानुवर्तते ; अर्थों यथा-जातौ अपता अणि ब्रह्मन्शब्दस्य टिलोप न स्यात् । ब्रह्मणः अपत्यम् इति ब्रह्मन + अण ब्राह्मणः । अव 'जाती अपवा' इति कथनाद, अनपता जातौ तु ब्राह्मी औषधिः इति । सर्वमेतत् योगविभागस्य फलम् । पूर्व सूत्रात् "अपते अणि प्रकृतया न स्यात्" इति अनुवर्तनात् अ.ह-~-अपता नातौ ब्रहमणष्ठिलोपो न सात् इति। योगविभागस्तु काशिकायाम् अपि "योगविभागोत्र क्रियते । ब्राह्मदतावत् निपाताते। अपना स - ·. । तद्धितप्रकरणम् जातावणि न भवति"--सर्वमेतत् भाषासम्मतम् । “ब्रामोजाती"इत्यपि सूत्रपाठः सम्भवति । अर्थच योगविभागेन पूर्व वदेव । ११५८। औक्षमनपत्ये ॥ ३।४।१७३॥ दी। अणि टिलोपो निपात्यते। औक्षम् पदम् । अपत्ये किम् ?-उक्षणोऽपत्यम् = औक्षाः । टि-लोप is irregularly enjoined to the word और formed with अण but not in the sense of अपता । Thus we get औक्षम् पदम् ( with टिलोप)। This sutra bars the rule "अन" which enjoins प्रतिभाव to अन्नन्त words when अण, follows, TVhy do we say अनपता in the sutra.? witness उक्षन् + अण (अपता) = औक्षा: (without टिल्लोप) 1 But the question is-hoy do we get उक्षन् + अगा - औक्षा: (with अन लोप) and nct औक्षण ( with प्रकृतिभाव), and hence we look ahead--- मित-1 सूत्रमिदम्-"अन" इति प्रकृतिभावस्य अपवादः । सच अपवादः "अनपता एव। अपना तु प्रकृतिभाव: मप्रादव। एवमुक्षाः अपताम् इताव उक्षन + अण = औक्षाः । अत्र कथम् अन्न्लोपः, न तु प्रकृतिभाव:-अतः सूवान्तरमुपन्यम्यति- ११६० । षपूर्व हन्धृतराज्ञामणि ॥६।४।१६५।। दी-। षपूर्वी यः अन् तस्य, हनादेश्च भस्य अतः लोपः अणि । औक्षणः । ताक्षणः । भौणनः । धृतराज्ञोऽपत्य' धात्तं राज्ञः । 'षपूर्व: :-' इति किम् ? सानोऽपत्यं सासनः। अणि किम् ? ताक्षण्यः। The (उपचा) अ elides when the सहित affic अण् follows, of bases ending in but having to preceding, of bases ending . NE ।

·८८ सिद्धान्तकौमुदी .. has in हन् and of the base धृतराजन् । Thus उक्षन् + अण = औक्षा: (with अलोप); similarly we get ताक्षा, धौणघ, वाघ, धार्तराज । why do we say 'अपूर्व -' in the sutra ? Witness सामम: (without अल्लोप), "for here 'म' precedes अण । Note that in सामन, the rule "न मपूर्वोऽपता” (1157) does not apply for this rule requires प्रतिभाव निषेध in जाति only] ; why do we say अणि here ? witness ताक्षणा (with तक्षन् + गार enjoined by the rule "सेनान्तलक्षणाकारिभ्यश्च")-here there is no अल्लोप though अन 'ब' preceding it; for here the affix is not अण but ण्य । मित-| "अल्लोपोऽनः” इति सूत्रमत्र वर्तते । भाधिकारः अस्तव, अत आह-"षपूर्वो यः अन तस्य, हनादेश्च भस्य अतः लोप: स्यात् अणि' । सूत्र अपूर्वकथनात् भपूर्व स्व अल्लोपो न स्यात्-ततः सामन इति । [अत्र 'न मपूर्वो- पत्य'ऽवर्मणः' इति प्रकृतिभावनिषेधी न समात्, यत: स निषेधो जातादेव इति मलित' भाति । 'अणि' पर एषनियमः, अत:-'ताक्षाण्य' इत्यत्र ण्य-प्रत्यये सति अल्लोपो न स्यात् ॥ ११६१। क्षत्रादुधः।। ४।१११३८॥ दो-। 'क्षत्रियः'। जातौ इत्येव। क्षाविरन्यः । The word क्षात्र takes the affix घ (इय) in the sense of अपत्य and जाति। Thus क्षत्र+घ == क्षत्रियः in the sense of जाति (and अपत्य ) Otherwise the form is क्षावि i.e.' one born from. a क्षत्रिय in a शूद्रा। मित- क्षवात् शूद्रादौ जातः क्षाविः, न तु क्षत्रियजातिः ।। २१६२। कुलात्खः ॥ ४।१।१३८ ॥ दो-। कुलीन: । तदन्तादपि। उत्तरसूत्रे 'अपूर्व पदात्' इति लिङ्गात्-आब्यकु लोनः ।

·तद्वितप्रकरणम् अपत्य । . । The word कुल takes the affix ख (ईन) in the sense of From the word 'अपूर्वपदात्' in the following rule, we infer that कुल also takes रख (तद्धिते) when final in & word. The use of the epithet water in the next rule qualifying “कुलात्", shows that there was प्राप्ति of ख to कुल having पूर्वपद as well. Hence Bhattoji says "तदन्तादपि-~~-उत्तरसूत्र 'अपूर्वपदात्' इति लिङ्गात्" । Thus we get both कुलीन and आव्यकुलीन with ख (तद्धिते)। मित-1 अपता कुलशब्दात् ख-प्रताय: स्यात् । खसा ईनादेशः इति उक्त' प्राक। "समासप्रतायविधी" तदन्तविधिनिषेधात् कुलान्तात् शब्दात् कथ ख: समात् ? इतावोत्तरमाह-उत्तरसूव' 'अपूर्वपदात् कुलात्' इति कथनात् जायते यदव सूत्र कुलान्तात् शब्दादपि खप्रतायसा प्राप्तिरासीत् । নন ঋলীন, महाकुलीन इतनादि सिध्यति । ११६३ ॥ अपूर्वपदादन्यतरसमाम् यङ्-ढकौ ॥४।११४०।। दी--- । 'कु लात्' इतो व। पक्षे खः । कु ल्या, कौलेयकः, 'पद' ग्रहण किम् ? वहुकु ला वाहुकु लेयकः । -- । कलीनः। वहुकु लोनः। %3B The base on having no ga ne preceding it optionally takes यत् and ढकन (एयक); in the alternative ख also comes in. Thus कुल्य (with यत्), कौलेयक (with ढकञ्) and कुलौन (with ख)। Why do we say 'पद' in अपूर्वपदात् in the sutraa ? Witness वहुकुल with वहुच प्रताय before the word कुल ; now here बहुच (बहु) not being a पद but a प्रताय only by the rule "विभाषा सुपः , -कुल is no longer preceded by पूर्वपद, so the rule even now applies and we get वहुक ल्य, वाहुक लयकः, and वहुकलीन: । 7 ·सिद्धान्तकौमुदी । - मित-- । पूर्वपदरहितात् क न्तशुब्दात् यत्, ढका भवतः । पंचे यथाप्रायः खः सनात् ।। सूर्व 'पद'-~-ग्रहणात्, “विभाषा सुपः” इतानेन बहुच प्रतायसा च पदवविरहात्, वहुक लात् अपि यत्-ठक ----वा: प्रतायाः भवन्ति । ११६४॥ महाक लात् अञ-खो।४।१।१४१ ॥ दी-। 'अन्यतरसग्राम्' इतानुवर्तते । पक्षेखः । माहाकुलः माहाकु लौना, महाक लीनः । Here also the word अन्यतरसमाम् (optionally) coines dovil ; alteristively ख also comes in after महाक रन। अञ् lund खज being त्रित-affixes yield आदिवद्धि in तहित । So माहाकुल, and माहाकलीन:, alternatively महाक लीन: as well. मित-- । 'अन्यतरसयाम्'---ग्रहणानुबत्त:, एकपचे अज खो भक्तः, अन्यपणे खः अपि । अन्यथा सूत्रमिदम् अपवादभूतञ्च त्; तदा अपवादन मुक्त उत्सर्गसा अप्रहत्त': खप्रतायो न भवेत् । ११६५। दुष्क लात ढक ।४।१।१४२॥ दी। पूर्ववत् पक्षे खः। दौष्क्र लेयः-टुक लोन: ॥ The word दुष्कल takes as before optionally ढक (एय) and alternatively ख। मित- सुगमा ॥ ११६६। खसुश्छः ।। दी-। स्वस्त्रीयः। The word. स्वस takes छ (ईस) in the sense of अपता । मित-- सुगमा । ११६७। भातुऱ्याच्च ।४।१।१४४॥ दी। चात् छः। अणोऽपवादः । भातृव्यः भात्रायः । i - ·तद्धितप्रकरणम् - शवः। The word or the base are takes the aftis 7 as well as the in the sense of अपता। This rule that's अगा ( due after' भात)। मित-1 सुगमा--- ११६८। व्यन् सपत्ने ।४।१।१५५ । दी-। भातुर्व्यन् समादपत्यं , प्रक तिप्रतायसमुदायेन शती वाच्य। भातृव्यः “पाएमना भातृव्य न” इति ५. तूपचारात्। The base भातृ titkes the तति affix व्यन् to lenote अपता, provided also the whole original word along with the ga denotes all enemy (गत) ! Thus भ्रातृव्यः शन : (the son of a brother, who is an enemy ). Then how do we get the ruse पाप मना भ्रातब्ध गा; for घातृव्य itsell denoting ra, its qualifying epithet as TT becomes unnecessery. Hence Bhattoji says that this usage is due to attributing of fate on arqat by transference. मित-1 "अत्र पारशब्दार्थस्तु न विवक्षितः” किन्तु मपनार्थः । तत्र सपत्नार्थे एव भाटव्यः । एवं चेत् “कथ पाप मना मातव्यं गा' मिद्धः ? उपमानात् सिद्धम् भातृव्य इव भातृत्य" इति भाष्यम् । तदैव प्रकारान्तरण दीक्षितः कथयति----"उप- चारात्" इति---"हिंसकत्वगुणयोगात् लाक्षणिकार्थात्"। "व्यत्', "व्यन्” इति प्रत्यययोः भिन्नत्वं च स्वरार्थ बोध्यम् ॥ ११६८। रेवतादिभ्यष्ठक । ४|११४६ ।। ११७०। ठसेक: ।७।३१५० ॥ दी। अङ्गात् परसा ठसा इकादेशः समात् । रैवतिकः । Words of the रक्यादि class take ठक ( अपता)। Now of ठक क is इत् (i.e. it elides), and is replaced by इक when it comes - ·८२ सिद्धान्तकौमुदी after an अङ्ग, as फ. is replaced by आयन, ढ by एय, ख by ईन्, छ by ईय and a by इय (see “आयनेयोनीयियः फढखयां प्रतायादीनाम्" in स्त्री प्रत्यय )| Thus रेवती +ठक (इक )= रेवत् + इक ( by "यसातिच" )== रैवविकः (by आदिवृद्धि in तद्धित)। मित-। अपता ठक इति सूत्रार्थः । ठकारस्य इक आदेश: स्यात् अङ्गात् परश्चेत् । “अङ्गात्” इति कथनात् ‘कर्मठः' इतात्र ठकारस्थ इकः न स्यात्, तब कर्मन् इति प्रत्यये सति अठचः उकार: अङ्गात्परो न भवति अकारण व्यवधानात् । गयो यथा-रेवतो, द्वारपाली-अश्वपाली वृकग्राह-कर्णग्राह-प्रभृतयः । ११७१। गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च ॥४।१।१४७ ॥ दी-। गोत्र या स्त्री तहाचकात् शब्दात् ण-ठको स्तः कुत्सायाम् । सामर्थ्यात् यूनि। गार्या अपतंत्र गार्गो गार्गिको वा जाल्मः । “भसाढे तद्धिते” पुवभावात् गाय॑शब्दात् ण-ठको । 'यसेति-लोपः । 'आपतासा इति यलोपः। - . The fem. base ending in a stanga, further takes the affixes f and ठक when a युवप्रत्यय ( अपत्याथें ) follows if censure ( कुत्सा) is implied. As only one wayara is added to a base by the rule "एकोगोत्र", so a further अपत्यप्रताय after a गोत्र वाचक स्त्रीप्रतायान्त शब्द must naturally be is the sense of युवापता, hence Bhattoji here says “सामर्थ्यात् यूनि" i. e. गोववाचक fem. ba.ses take युवा । and ठक if कुत्सा is denoted. Thus गर्गस्य गोवापताम् = गाय ( with यत्र ), then गाग्र्य + डोप = गाय + डीप (by "यसप्रति च")= गार्ग + ङोप (with यलोप by "इलस्तद्धितसा")= गार्गों। This fem. base ending in a गोत्रप्रताय will take युवापताप्रताय, m and ठक by the present rule गा- युवापताम् इति गार्गों + या or ठक == गाय + ण वा ठक by पुवझाव = गार्य, + ण वा ठक ( by “यसेति च") गार्ग + ण वा ठक ( with यलोप) =गार्ग: 5 ·तद्धितप्रकरणम् वा गार्गिकः। To show censure here, Bhattoji in the example adds 'जाल्प:' (a rogue or villian or bastard). To show the above process here Bhattoji says “भसा अढे तद्धिते” इति पुवताव: ( of the base atrit here ); here y'rta of trit will bring the original गोत्रप्रतायान्त base गाय here ; then its अwill elide by the rule “यसातिच", so Bhattoji adds यसप्रति लोपः । Then the final 3, elides by the rule "आपतासा च तहितेऽनाति" for it is अपतायकार। So finally we get गार्ग + ण वा ठक, = गार्ग: वा गार्गिक: Though this very form is got without gara even, still to show the real process ( वस्तुस्थिति ) here Bhattoji himself says - all this. -- मित- । 'ण' इति नुप्तप्रथमाकम् । चकारात् 'ठक्' आकृष्यते, तदाह- “गोवं या स्त्री तदन्तात् शब्दात् ण-ठको स्तः कुत्सायाम्"। गोवप्रत्ययान्तात् अपता एतौ प्रत्ययौ स्त:, किन्तु “एको गोवं" इति सूत्रानुसारेण गोव' एक एव प्रत्ययो भवेत्, तदा इह का गति: इत्याशङ्कयाह---सामात्' नियमात् 'यूनि' (गोवप्रत्ययान्तात् ) युक्प्रत्यये सति एतत् सूत्र प्रवर्तते । गार्या अपत्य युवा इति गार्ग: (ण प्रतायः), गार्गिकः (उप्रतायः)। "पितुरविज्ञाने मावाव्यपदेश: इति कुत्सनम्"-वालमनोरमा । अव प्रक्रियास्थिति: तु आङ्ग्लभाषायां दर्शिता ; भट्टोजिना तदेव खयमुच्यते--पु वजावात् 'गार्गा' शब्दात् पाठको। तत: “यस्य ति-" अकारलोपः । ततः "आपतास्य- इति वकारलीपः॥ ११७२ । वृद्धाहक सौवीरेषु बहुलम् ॥४।१।१४८ ।। दी-। सुवीरदेशोद्भवाः सौवीराः। वृद्धात् सौबीरगोत्रात् यूनि बहुलं ठक समात् कुत्सायाम् । भागवित्तेर्भागवित्तिक । पक्ष फक भागवित्तायनः । When a युवप्रताय ( अपतवार्थे ) tollows a गोत्रप्रतायान्त word---it ।

·८४ सिद्धान्तकौमुदी . । । , का- denoting a सौवीर गोव-~~~and having an initial वृद्धि vowel (which is thus a ई word by "इडियंस्थाचामादिस्तत् वृद्धम्'), then this word optionally takes ठक to denote censure. Thus भागवित्ति (ending in गोवप्रताय इञ )+ठक (युवप्रताय )=भागवित्तिकः (when कुत्सा is denoted), optionally we get भागवित्तायन with फक by the rule "यमिजोश्च । मित-1 पूर्व सूवात् 'गोव' इति वर्तते । तच विशिष्यते, 'सौवीरगौवात', 'बहात्' च ( "अद्विर्यस्वाचामादिस्तत् ब्रहम्” इति सर्व गा) वृद्ध मंज्ञकात् सौवीरगोवात् इतार्थः । पोषं पूरयन् आह-यवार्थकप्रताथे परं कुत्सायां च द्योता पन्जे ठक, सपात् । ठगभाव “यजिनीय" इति मूत्रणात्र फक ममात् तदाह “पच फक- भागबितायनः" । ११७३ । फैछ च ।। ४।२११४६ ।। दी--- फिञन्तात् सौवीरगोत्रात् अपता छः ठक च कुत्मने गम्यं । यमुन्दसत्रापता यामुन्दायनिः । तिकादित्वात् फिन । तसमापतंत्र यामुन्दायनीयः यामुन्दायनिकः । कुत्सने किम् ? यामुन्दायनि:--औत्सर्गि कसाणा ‘ण्य क्षत्रिय-'' इति लुक । सौवीरति किम् ? तैकायनिः । When a garaaz follows a word ending in the affix फिज and denoting a सौवीर गोत्र, then this word takes the affix छ and ठक, if censure is implied. यसुन्दमा अपतंग gives यासुन्दावनि with फिज by the rule "तिकादिभ्यः फिज" | Now this मित्रन्त word denotes सौवीर गोव, and when again 3 युवप्रताय is to follow (with #981) then it is and 31 Thus यामुन्दायनि + क्यामुन्दायनीयः, with ठक it is यामुन्टायनिकः । • Why do we say “क तसने"? Witness यामन्दायनि:-~~with अगा by the ·तद्धितप्रकरणम् general rule ( उत्सर्ग) “तमापताम्" ; und this अगम् eliling by the rule wafauna fara a fi afirsit:”, because here no censure is inaplied. Bhattoji says all this by "क तमने किम् ? ~यामु- न्दायनि: औत्सर्गि कसा अण्णः 'रण्य चविय-' इति नुक' | Why again do we say "सौवीरगोत्र" here ? Witness कानि:-ith does not denote a सौवीर गोव, 50 and do not come, but the general अण commes in and at the same time if elides hy "माक्षवियas before yielding तैकायनि without छ ठिक by the present rule. मित 'कृ' इति नुप्तप्रथमाकम्, यथा frइताव। चकारात 'ठक' স্মঘন। "मौवीर गोव, क त मनि” इति पूर्वस्वादनुवर्तते, तदाह-"फिजन्तात सौवीरगोवात् छः ठक च क त मने" || अनात, मूल स्पष्टम् ।। ११०४। फाण्टातिमिमताभ्यां गाफिजी ॥ ४॥११५० दी। मौवरिषु। “नह यथासंख्यम्', 'अल्पान्तरस्य परनिपातात् लिङ्गात्' इतिवृत्तिकारः । भाष्यं तु “यथासंखामेव" इति स्थितम् । फाण्टाहृतः-फाण्टाहतायनिः । ममतायनिः । The word फाण्टाहति in the sense of मौवीरगोत्र takes or and फिज when a युवग्रन्यय follows. "कुत्सन" does not come in here ; ण and f* atlach to both the words and these do not attach respectively to the two words ; for in that case that which has fewer vowels should have beun placed first, whereas here that having fewer Towel is placed Inter. From this yrittikara ( Kasika ) infers thus. But Bhashya has यथासरल्यान्वय। Bhattoji follows both and says फाण्टाहत (rith ण) and फाण्टाहतायनि: ( with फिज), Thus फाण्टाहतस्य गोवापत्य gives ममतः- LATE .r ·सिद्धान्तकौमुदी . फाण्याहृति with इञ by the rule "अत इज" | Then फाण्टाहते: अपत्य युवा इति फाण्टाहति + ग = फाण्टाहृतः, and फाण्टाहति +फिज = फाण्टाहतायनिः । मिन---अव "कुत्सने” इति निवृत्तम् ॥ "मैमत इति-मिमतस्यापत्यमिति विग्रहः। मिमतशब्द सौवीरगोत्रादिति न सम्बधाते। ब्याख्यानात् गोवत्वाभावाच' -(वालमनोरमा)। ११७५ । कुर्वादिभ्यो ण्यः ॥ ४१।१५१ ॥ दी-1 अपत्ये। कौरव्याः ब्राह्मणाः । वावदूक्याः "सम्बाजः क्षत्रिये" (गणसूत्रम् )-साम्राजरः । । सामाजी- Words of the Kuru-class ( here Kuru denoting name of Bramahana only ) take the affix y in the sense of अपत्य । Thus we get कुरु-+ण्य (अपत्य) कौरव्य with आदिवद्धि and गुण (by "श्रोगुण:"); then in बहुवचन we get कौरव्या: ब्राह्मणाः । The instance in वहुवचन with ब्राह्मणा: as विशेष्य is to show its difference from the application of the rule "कुरुनादिभ्यो ग्य” to be enumerated later here-this later rule gives ण्य after कुरु etc. if these denote both a क्षवियजाति and जनपद as well; and then the affix elides in the plural by "तद्राजस्य बहुषु तेनेवास्त्रियाम् ।" But aall these are ineffective in the present rule for here se denotes Brahmanas only and not "क्षत्रिय and जनपद" as well. Thus Kasika here says “कुरुशब्दात् अपरो ण्यप्रत्ययो भविष्यति स तु क्षवियात् तद्राजसजकः तस्य बहुषु लुका भवितव्यम् अयं तु श्रूयते एव”। The ganasutra here says that was takes w in the sense of क्षत्रिय only. .

·तद्वितप्रकरणम् - , मित-। 'सौरिषु' इति 'वहुलम्' इति चाव सूत्रे निहत्तम्, शेष पूरयन्नाह-- 'अपत्ये"। "कुरु म कश्चित् ब्राह्मण: तस्य अपत्यानि इति कौरव्याः। ण्यप्रत्यये, और्गुणे, अवादेशः, आदिवद्धिश्च"--इति कुरु + ण्य = कौरव्या: । “यस्त 'कुरुना- दिभोण्यः" इति ण्यः----वक्ष्यते, तस्य तद्राजत्वात् वहुषु लुकि कुरवः क्षबियाः इति भवति । एतत् सूचनार्थमेव वहुवचन', ब्राह्मणा इति विशेष्यञ्चोदाहृतम्” ( वालमनो- रमा)। वावटूकस्य अपत्यानि इति वावटूक + राय = वावदूक्या: । साम्राजोऽन्यः- चबियादन्यः शूद्रादौ उत्पन्न इत्यर्थः। कुरु-कौरव्य-शब्दयोः क्षत्रियबचनयोः तिका- दिषु पाठात् फिजपि भवति इति वोध्यम् । कुर्वादियथा--कुरु, गर्गर, मङ्गष, अजमार, रथकार, वावटूक, 'समाजः क्षविय, कवि, मति, कापिञ्चलादि, वाक, वाम.थ, पित्रमत, इन्द्रजालि, ऐजि, वातकि, दामोष्णीषी, गणकारि, केशोरि, कुट, शलाका, मुर, पुर, एतका, शुभ, अध, दर्भ, केशिनी, वेना छन्दसि ("कथ भाषायां बन्यो राजेति ? छान्दस एवायं कविभिः प्रामादात् प्रयुक्तः" ), शूर्प नाय, श्या वनाय, श्यावरथ, श्यायपुत्र, सव्यङ्कार, वडभीकार, पथिकार, मूढ़, शकन्ध, शङ्क, शाक, शाकिन्, श्वालीन, कत्त, हत्त, इन, पिण्डी, तक्षन्, वामरथस्य कगावादिवत् स्वरवर्जम् । ११७६ । सेनान्त-लक्षण-कारिभ्यश्च ॥ ४।१४१५२ ।। दी-। एभ्यो ख्यः (अपत्ये ?)। 'एति संशायाम्' इति सस्य षः। हारिषेण्यः। लाक्षणः। कारि: शिल्पी, तस्मात् । तान्तुवाय्यः। कौम्भकार्यः। नापित्यः । . , . words ending in सेना ( वा-सेन), the word लक्षण, and words that denote some 'artisan' take the affix in the sense of अपत्य। Thus here Kasika says “कारिशब्दः काकणां तन्तुवायादीनां वाचकः", and here Bhattoji also has “कारि: शिल्पी तस्मात्" | Then हरिषेण + ण्य = हारिसेण्य। In हरिषेण we have cerebral by the rule ·सिद्धान्तकौमुदी "एति संज्ञायाम्गात्" ( see सर्वसमामशेष)। Similarly लाक्षाय, तान्तु वाय्य etc. . . मित-1 सूत्रार्थोयथा-सेनान्लात् प्रातिपदिकात्, लक्षणशब्दात् कारिवाचकेमाः च अपत्यं गय-प्रत्ययो भवति । कारि-शब्दम्याचमाह----"कारि: शिल्पी, तस्मात् । अन्यत् मूनी स्पष्टम् । ११७७। उदीचामिञ् ॥ ४।१।१५३ ॥ दी | हारिणिः । लाक्षणिः। तान्तुवायिः। कौम्भ- कारिः । नापितात्तु परत्वात् फिजेव । नापितायनिः । "तक्षयोऽण उपसंख्यानम्” । “षपूर्व-" इत्यनोऽकारलोपः। ताक्षणः । पने- ताक्षण्यः। This rule states 33 (optionally ) according to northern professors in cases of the conditions of the prior rule "सेनान्त- लक्षणकारिमाथ। Thus we also get giftaft: &c with I The word नापित however having an initial वृद्धि vowel (i.e, आ) tarkes फिज (आयनि) by the later rule "उद्दीचां वृद्धादगोत्रात्” yielding नापितायनि (optionally). The base तक्षन् is read in the शिवादि list, so it takes अपल्यं अम्म् and it being counted here ण्य as well comes after it by the prior rule. Then वक्षन + अ == ताक्षा: (with अकार- लोप by the rule "षपूर्वहन्तराज्ञामणि"), with राय the form is ताक्षण्यः । मित-1 सुगमा ॥ गर्य प्राप्ते अनेन उदीचामतेन इज विधीयते । तक्षन्- शब्दः शिवादिः, तेन 'अयमिज, वाध्यते, किन्तु वाचिकेन कारिवलक्षणो ग्य-प्रतायः स्वादेव। अणि तु प्रतिभावस्ततो "पपूर्व-' इति सूर्व या अकारलोपे ताहा: इति स्थात्। गर्य तु ताक्षण्यः। "ये चाभावकर्मः" इति प्रकृतिभावान टिल्लोपः ।

·तद्वितप्रकरणम् ११७८ । तिकादिभ्यः फिज ।४।१।१५४ ॥ दी। तैकायनिः। Words of the तिकादि class take फिज़ in the sense of अपत्य ! This bars इज that would otherwise have corne to them. मित---। तिकादिर्यथा-तिक, कितव, मंज्ञा, धान्न, शिखा, उपम , शास्त्र, सैन्धव, यमुन्द, रुप्य, ग्राम्य, नील, अमित्र, गोकच, कुरु, देवरथ, तैतिल, औरस, कौरव्य, भैरिकि, भौलिकि, चौपत, चैटयत, शीकवत, तयत, ध्वानवत, चन्द्रमस , शुभ, गङ्गा, वरेण्य, सुयामन्, आरब्ध, बायक, खल्प, वृष, नीमक, उदन्य, यज्ञ । अव यः कौरव्यशब्द: पब्यने म च क्षवियवचन तिकदिपाठात् अम्मात फिज भवति । ११७८ । कोशलाकाााभ्यां च ॥ ४११५५ ॥ दी। अपत्ये फि । इञोऽपवादः । परमप्रक तवायम् इष्यते ॥ प्रत्ययसन्नियोगन प्रक तिरूप निपात्यते। कोमलस्या- पत्य कोसलपाय निः । कारस्यापत्वं कामयायनिः । छागऋषयो रपि ॥ छाग्यायनिः। वाणिः । . The words कोमल्य (कौशल्य) and कार्यि take फित्र in the sense of अपत्य | This thus lya!'S इज Urne after these hy.अत इञ् वा वाहादि इन । This फिज़ is intended to be attled to the base कोसल &c tuurned to कोमल्य ke. by addition of युट ( as declared in the Bhashya ). Hence: कौमान्य &c. ture reulin the sutra, so that फिw is to come to the orginal word ( परमप्रति ) कोसन्न &c, turned irregularly as iam dc. with the addition of the affix युट ( प्रतायमन्नियोगेन)! Thus कोमल्यापताम् - कोसल्य (with युट )+ फिन = कोसल्यायनि । Siniilarly कामाय्यायगा froin कमार ( irregularly turned to कामाय by adding युद The varttika (छाग &c)- ·सिद्धान्तकौमुदी says that this 7497 is to come here after ye has been added to these also. मित-~~-| अपता फिन विहितः स च 'परमप्रकृते: मूलशब्दात् मूलशब्दस्य कोसल- कार-शब्दस्य एव इष्यते । स च मूलशब्दः फिजि सति सदैव युटप्रतायमन्नियोगेन सूत्रोक्त कौसल्य-काय्यिरूप निपातनात् प्रतिपद्यते इति भाष्य स्थितम् । एवं कौसलस्थापनाम् इति कोसल+फिज = कौसल्य + फिज = कौशल्यायनिः । एवं कारस्थापनाम् कार्माय्यायणिः। छागवृषशब्दयोरपि फिजि सति युट च वकव्यम् इति वार्ति कार्य: ---तेन छागाायनि', वाायणिः । ११८०। अणो द्वाचः । ४।१११५६ ॥ दी। अपत्यं फिज । इञोऽपवादः । इञोऽपवादः। काायणिः । 'अणः' इति किम् ? दाक्षायणः । वाचः किम् ? औपगविः । "त्यदादीनां फिज वा" (वार्तिकं )। तबादायनि: ; तबादः । The affix font is attached in the sense of way after a word ending in the affix अण and having two vowels (हि अच )। This bars इ due by "अत इम्" &c | Thus कत्तु: छात्रः इति कर्तृ + अण् = कार्वम् ("तस्यै दम्" इत्यण् ) । Then this असन्त word कार्य takes फिञ् in the sense of अपत्य as का+आयनि = कावायणि: 1 why do we say 'अण:' (ending in the afix अण) here? witness दाक्षायण: ( from दाक्षि + फक by the rule "यजिजोश्च")-दाक्षि not ending in अण , फिन (आयनि) does not come after it by the present rule ; why do we say :( having two vowels ) in the sutra?-Witness औपगवि: ( from औपगव+ इन = औपगवि) with इन ; for though औप- गव ends in still it having more then two vowels do not take 1987 I Words of the merg class ( as enumerated under the gaffe list of a# words) take optionally fin ·तद्धितप्रकरणम् १०१ So also . ।' the sense of अपत्य । Thus त्यादायनि: and त्यादः । न्यादायनि: and यादः ( from यद) & so on. Here अण comes by the genaral rule "तस्थापत्यम्"। मित-। अणन्ताद हाचः प्रातिपदिकात् अपतो फिञ् प्रत्ययो भवति । सूत्र- मिदम् "अवदा" इत्यस्यापवादः, अत आह--"इजोपवादः" । कत्तुं : छाव इति कत + अण ("तस्य दम्" इत्यण) = कार्व:। तस्थापत्यम् इति कार्व +फिज = का यणिः ॥ 'अण:' इति उक्तत्वात् दाक्षेः अपत्यम् युवा इति दाक्षायणः ("यजिजो" इति फक )-अदन्तत्वाभावात् फिज़ न स्यात् ॥ 'हाचः' इति उत्तत्वात् ववचोपि असन्तात् औपगव-शब्दात् फिज, न स्यात् किन्तु इञ व ॥ त्यद तद, यद् प्रभृतीनाम् विकल्येन फिज स्यात्, पर्व श्रौत्सर्गिकः अर्णव भवति । वात्तिकमिदं वृत्तिकारानु- रोधेन इहोपन्यस्तम्। भाष्य च एतन्नास्ति । "त्यदादीनि च" इति त्यदादौनां वृद्ध-संज्ञाह तोः “उदीचां वृद्धादगोवात्" इताव फिनः प्रकतत्वात् ; पक्षान्तरे 'अपि ११८१। उदीचां वृद्धादगोत्रात् ॥ ४।१।१५७ ॥ दी-। आम गुप्तायनिः। प्राचा तु-आय गुप्तिः । वृद्धात् किम् ? दाक्षिः। 'अगोत्रात्' किम् ? औपगविः । According to northern professors, the x words (i.e, words having an initial afs vowel) that do not signify any "ta", take the affix फिज optionally after them in the sense of अपत्य । Thus आबगुप्तायनि ( with फिज ), but 'श्रामगुप्ति ( with इ. ace. to eastern or old opinion). By this rule we get arfgaryfir ( as hinted before ). Why do we say 'वृद्धात्' here ? witness दाक्षि with इन , for दक्ष has no initial वृद्धि vowel in it. Why again we have अगोवात् here ? Witness औपगवि ( with इन )---औपगव denoting मोब, its युवापल्य is expressed by the affix इज and not 79199 ( as enjoined in this rule ).

·१०२ सिद्धान्तकौमुदी -- मित- वृद्धं यच्छब्दस्वरूपम् अगोवं तस्मात् अपता फिज स्यात् उदीचाम् आचार्याणां मतेन ॥ सूत्र 'वृद्धात्' इति कथनात् दक्षस्थापत्यम् इति दाक्षि: ( इज ), न तु फिज ॥ 'अगोवात्' इति कथनात् औपगवशब्दस्य बुवापतेा च गोवत्वात् इज व स्यात्, न तु फिज ॥ इदमप्यत्र अवधयम्-कारिशब्दादपि वृद्धात् अगोचात् परत्वात् अनेनैव फिज स्वात् नापितायनिः । ११८२। वाकिनादीनां कुक् च ॥ ४।१११५८ ॥ दी- अपत्ये फिज वा। वाकिनस्थापत्य वाकिनकायनिः; वाकिनिः। Words of the वाकिन-group optionally take the affix फिज in the sense of अपत्य, und when फिज, coines in, the augment कुवा is also ordered therein ( OP "फिज प्रत्ययो भवति तत्मन्नियोगेन एषां 'कुगागमः"-Kasila)-witness वाकिनकायनिः। Otherwise अदन्तलक्षगा इंज comes in yielding बाकिनि: । मित-। वाकिनादिर्यथा--वाकिन, गौधर, कर्कश, काक, लका, चमि वर्मिणो- नलोपश्च ॥ सूत्रं चकारात्-'उदोचाम्' इति 'फिञ्' इति च वर्तते, तदाह “अपता फिञ् वा”। फिजि सति तत्सन्नियोगेनैव एषां 'कुक' आगमश्च भवति । पक्षे इज । कुगागमस्य कित्वात् अन्यादशः वाकिन+आयनि- वाकिनकायनि: । पक्ष इजि सति वाकिनिः। ११८३। पुत्रान्तादन्यतरस्याम्। ४।१।१५८ ॥ दी। अस्मात् वा फिज सिद्धः, तस्मिन् परे पुत्रान्तस्य वा कुक विधीयते । गार्गीपुत्रकायणिः-गार्गीपुत्रायणिः-गार्गीपुत्रिः । Words ending in ga and having an initial af vowel optionally takes 74 and when again fort is attached the augment कुक optionally comes in, yielding-~मार्गौपुत्रकायणि: ( with फिज and का क), गार्गीपुत्रायणिः ( with फिन, but no क क ), ·तद्धितग्रकरणम् and गार्गीपुचि ( without फिञ् and क क , but with Sञ as in the case of बाकिनि)। मित-- ! 'उदीचाम्' इति, 'बद्यात्' इति च वर्तते । पुत्रान्तम् अगोत्रम् इति- पूर्व सूर्वण ( "उदीचा वादगीवात्" इत्यनेन ) मिसति अनन विकल्पैन कुगागमो विधीयते । पुत्रान्तात् प्रातिपदिकात् यः फिज स्यात् तस्मिन् पर सति क गागमो वा भवति पुवान्तस्य वृद्धशब्दस्य । एवं' विरुप दृश्यते गार्गी पुत्रकायणिः इतनादि मून्ने यथा । ११८४। प्राचामडात् फिन वहुलम् । ४॥१॥१६॥ दी- ग्लु चुकायनिः। According to Eastern (or olil ?) professors, the aflix 747 is attached to words which are not technically called as TVols-~-in the sense of अपत्य । This रन चकसमापत्यम् = चल चक+ आनि = ग्ल चुकानि ( without आदिवद्धि, for फिन is not ज-इत् or ण ----इत् O' क----इत्)। मित--- | अबशब्दात अपत्य' महान' फिन ---प्रत्ययो भवति “वाहलग्रहमात्' विकल पन भवति इति जयम् ; तेन 'नौ चुकिः' इत्यपि दुआ सिध्यति। "प्राचाम्', 'अन्यतरस्याम्', 'वह्वलम्'--इति मर्व एने विकल पार्थकाः एतषामकेनैव विकल पे सिद्ध इह प्राचाम् ग्रहणम् पूजार्थम्” -इति काशिका। बहुलग्रहण' वैचित्रार्थम् च -क्वचिन्न व भवति ; दातिः, पाक्षि: । 'अन्नद्धात्' कधमुक्तम् ? 'राजदन्तिः' इति वृद्धात् फिन न स्यात्। ११८५ । मनोर्जाताव यती षुक च । ४।१।१६१ ॥ दी- समुदायार्थो जातिः। मानुषः, मनुषाः । The word मनु takes the uffixes अज and in the senso of जाति, then when these affixes follow the auginent षुक comes in, yielding both मानुष (with अञ + षुक ) and मनुषा ( with यत् and षुक)। As the whole resultant word denotes जाति, so Bhattoji says "मसुदाथार्थों जाति:। यत् ·१०४ सिद्धान्तकौमुदी अत्र दी- . । मित-~। मनुशब्दात् अत्र यत् इत्यं तौ प्रतायौ भवतः, तत्सन्नियोगेन षुगागमश्च । प्रकृतिप्रतायसमुदायन चत् जातिर्गम्यते। मनोरपता जाति: इति मनु+अ = * मनुष् + अजमानुषः । एवं मनु+ यत्-मनुष. यत् = मनुष्यः । केवलापतवार्थः नास्ताव । अत: 'मानुषा' इतात्र बहुत्व “यजओश्च" इति लुक न स्यात्। अपताविवक्षायाम् तु अणैव भवितव्यम्-मानवी प्रजा। तथा च-"अप कुत्सिते मूढे मनोरौत्सर्गिकः स्म तः । नकारस्य च मूर्द्ध न्यस्त न सिध्यति माणव:" ॥ ११८५। जनपदशब्दात् क्षत्रियाद । ४।१।१६८ ॥ जनपदक्षत्रिययोर्वाचकात् अज स्यादपतये । "दाण्डिनायन-" इति सूत्र निपातनात् टिलोपः। ऐक्ष्याकः । एक्ष्वाको। "क्षत्रियसमानशब्दात् जनपदात् तस्य राजन्यपत्यवत्" -(वार्तिक); तद्राजम् आचक्षाणस्तद्राज इतान्वर्थसंज्ञासामर्थात् । पञ्चालानां राजा पाञ्चालः । “पूरोरण वक्तव्यः (वार्तिक); पौरवः । “पान्तोयण"-पाण डयः । The affix 74 comes in the sense of $997 after a word that denotes both a country and a Kshattriya (race). Thus इक्ष्वाक denoting both a country and a Kshatiriya king is to take अञ by this rule. इक्ष्वाकुर्नाम देशः, क्षत्रियः राजा च । तस्य राजा or अपताम् = इवाक + अ = ऐवाकः, irregularly formed with टिलोप by the rule "zifugalaq--" (rule 1145 ante). [N. B.-Thus etc. denoting both राजा and अपत्य are called तद्राज affix and these elide in the plural as will be seen later, so Bhattoji here says “एच्वाक:-एक्ष्वाकौ', and will later under the rule "तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम", say इच्चाकवः (iu the plural)]. The Varttika here says that after a word denoting जनपद (country) and which is equally applied to a afy take अज ।

·तद्धितप्रकरणम् १०५ affixes as in अपत्याधिकार, to demote its king (राननि अपत्यवत् )। This varttika: follows from the technical significant name given to these affixes (i.e. तद्राज) by the rule "ते तद्राना:" | Thus पच्चालानां राजा - पाञ्चाल: (with अज)। The word पूर ( denoting a क्षत्रिय class only ) takes अण in the sense of तद्राज, yielding पौरव! Again the word पान्ड (denoting a क्षत्रिय and country also) takes 614 यण in तद्राज senses. Thus we get पाण् यः । मित-1 यः शब्दो 'जनपद' देशविशेष तथा 'क्षविय क्षवियजाति क्षत्रियराज वा वोधयति, तम्मात् अपत्ये अज प्रत्ययो भवति-इति हि सूवार्थः । अनेन- इत्याचुर्नाम देशः, राजाच-इत्यम्मात् अनि सति 'दाण्डिनायन--' इति सूर्वण टिलोपे ऐलाकः सिधाति । एते अजादयः प्रत्ययाः ( ये अपत्य वत् राजनि अपि वर्तन्त ते) तद्राजाः, एषां वहुवचने 'तद्राजसा वहुषु तेनैवास्त्रियाम्' इति सूत्रण प्रत्ययलोपी वत्यते । तमेव स्फु टीकत म भट्टोजिरिह-'ऐक्ष कः ऐक्षाको' इति हिवचनपर्यन्तमेव उदाहृतवान्, वहुवचने प्रत्ययलोपात् 'इच कियः' इति वक्षाति! अधुना वाति कमुदा- हरति-यो जनपदपब्द: क्षत्रियार्थेन समानः तस्मादपत्यवत् राजनि अर्थे प्रत्यया भवन्ति । एवञ्च पञ्चालानां राजा इति अजि सति पाञ्चालः लभाते ॥ पूरुशब्दात् जनपदवाचित्वाभावपि क्षत्रियवाचित्वं सति वथा अण प्रतायो भवति तदर्थमेव वार्तिक कतम् । तद्राजसज्ञार्थ च वचनम् ॥ पान्डुशब्दस्य दवियदेशवाचिन: तमा राजनि प्रतायार्थ वार्तिकम् । अस्वाव देशादियाचित्लादेव युधिष्ठिरपितृवाचित्व तहाचिव तु पान्डव एव स्थात्-"ऋष्यन्धकाष्णिकुकभाय” इताण । शुधादित्वात् दगपि इति केचित्, अत: भारते "पान्डबयाः, पाण्डवाः" इति । पान्डव इति 'वस्वेदम्' इति अप अपि । .. ११८७। साल्व यगान्धारिभ्यां च ४११६८॥ दी-। आभ्यामपत्ये अञ्। “बुद्ध त्" इति जाडोऽप- वादः । साल्वेयः । तसा राजन्यप्य वम् । गान्धारः। 8 ·-- । सिद्धान्तकौमुदी The affix अज is attached to the words साल्वय and गान्धार as well in the sense of अपना । This thus bars the application of आङ to these words due by the rule "वृड्डेत्कोमलाजादात् जाङ” । This rule will apply in the case of "its or his king as well". मित- सान्वय-गान्धारिशब्दो जनपदक्षवियवाचकौ। किन्तु एतौ वृद्धौ शब्दौ, आदरची वृद्धित्वात् । अतः आभ्याम् “वृद्धत्कोलाजादात्ाङ" जाङ् प्रकृतः। तव्य दस्थ अञ् विधानार्थ सूत्र विधीयते । तथा च काशिका- "ताभग्राम् आङि प्राप्त पुनरज विधीयते" । . ११८८ । हात्र मगधकलिङ्गसूरमसादण। ४।१।१७० ॥ दी। अञोपवादः । इच-आङ्गः । वाङ्गः । सौह मः ॥ मागधः । कालिङ्गः। सौरमसः। तस्य राजन्यप्य वम् । Two-vovelled words that denote both a क्षत्रिय and a जनपन्द, also the words मगध, कलिङ्ग and सूरमस take the affix अण in the sense of you and its as well. मित-1 सूत्रमिदम् औत्सर्गिकम् अञ प्रत्यय वारयित्वा अण प्रत्यय विदधाति । अङ्ग, वङ्ग, सुहम-एते वचः-(नवियजनपदवाचिनच)। ११८८ । बुद्ध त्कोसलाजादा ज्ञाङ । ४।१।१७१ ॥ दी-। वृद्धात्-आम्बष्ठयः, सौवीर्य : ! इत्-आवन्ताः, कौन्ताः। कौसल्यः । अजादस्यापत्यमाजाद्यः । (राजन्य- प्य वम् ?)। बद्ध words, इकारान्त words and the words कौसल and अजाद denoting a जनपद and क्षत्रिय take जाङ in the sense of अपत्य and राना | Examples (i.e. आम्बाष्ठ etc) are clearly given in the 'Text.

·तद्धितप्रकरणम्
१०७
मित- जनपदक्षनियवाचकात् हद्धात् शब्दात् इकारान्तात् शब्दात्, तथा
कोसलानादशब्दाभाां च अपत्य ( राजनिअपि) जाङ प्रत्ययो भवति । अन्यत्
स्पष्ट' मूले । एते जनपदवियोभयवाचकाः ॥ "इत” इत्यत्र तपरकरणं
किमर्थम् ?--कुमारी नाम जनपदक्षत्वियवाचकशब्दः, तम्बापत्यम् इति कौमार
( अञ ), न तु जाङ ।
११८० । कुरुनादिभ्यो ण्यः । ४।१।१७२ ॥
दी-
कौरव्यः । नैषध्यः ।
'स नैषधस्यार्थपतेः
इत्यादौ शैषिकोऽण।
The word कुरु and words huving initial ( आदि) नकार and
denoting क्षविय and जनपद both-take the affix गा in the
sense of अपत्य and राजा । Thus कौरव्यः, नैषध्य, नेपथ्य &c ; and
कौरव्या राजा &c. How then do we get ने घघस्य in "स नंषघस्य" &c.
This is formed as निषध + अण = नषध by the rule "तस्वेदम्"।
'.
मित। जनपद-क्षवियवाचकात कुरुशब्दात तथा नकारादि-शब्द भाः राजनि
अपता च राय-प्रतायो भवेत् । अगाजारपवादः ।
११८१ । साल्वावयव-प्रत्यग्रथ-कलकूटाश्मकादि ।४।१।१७३॥
दी साल्वो जनपदस्तदवयवा उदुम्बरादयः तेभ्यः,
प्रत्यग्रथादिभ्यस्त्रिभ्यश्च
अञोऽपवादः। औटुम्बरिः ।
प्रत्यग्रथिः । कालकूटिः। आश्मकिः । राजन्यप्य वम् ।
इज ।
Words which are parts & parcels of the vast country
denoted by साल (i.e. उदुम्बर, तिलखल, मद्रकार, युगन्धर, भूलिङ्ग, शरदन्त)
and the three words प्रत्यग्रथ, कलकूट, अश्मक-all denoting both
क्षविय and जनपद take the affix इञ, in the sense of अपत्य and

·सिद्धान्तकौमुदी . . राजा। Thus we get औटुम्बरिः, प्रात्यग्रथिः, कालकूटिः, आश्मकि &c. This rule bars the usual अज here. मित जनपदक्षवियोभयवाचकाव इति वर्तते एव। साखा नाम क्षत्रिया:। तस्य अपत्यम इति साल्व + ढक् ( ाचः इति ढक् ) = सावं यः । श्रौत्सर्गिक: अणपि इष्यते, तेन साल्वः । तदवयवा उदुम्बरादयः (तदयखा- "उटुम्बरातिलखला भद्रकारा युगन्धराः । मुलिङ्गा शरदन्ताश्च साल्वावयवसंज्ञिताः ॥"- कैषाञ्चिन्मते आजमीढ़ अजक्रन्द अपि), तेभाः क्षवियप्रवृत्तिभाः, प्रत्यग्रथादिधाः विमाः इञ प्रत्ययविधान' राजनि अपत्य च। अनात स्पष्टं मूले ॥ ११८२ ते तद्राजाः ॥ ४११७४।। दी। अजादय एतत्स ज्ञाः स्युः । . - ११८३। तद्राजस्य वहुषु तेनैवास्त्रियाम् । २।४।६२ ॥ दी-। वहुषर्थेषु तदाजसा लुक समात् तदर्थकृते वहुत्वेन तु स्त्रियाम् । इक्ष्वाकवः । पञ्चालाः इत्यादि ॥ कथं तहि- 'कौरव्याः पशवः, 'तसामेव रघोः पाण्ड्याः' इति च ? कौरव्ये पाण्डे च साधव इति समाधेयम् ॥ 'रघूणामन्वय' वक्ष्ये', 'निरुध्यमाना यदुभिः कथञ्चित्' इति तु रघूयदुशब्दयोः तदपत्ये लक्षण्या। The affixes अञ् etc that are here enjoined after जनपदक्षत्रिय- वाचकशब्द in the sense of अपत्य and राजा (e. g. “जनपदशब्दात् क्षवियादज&c) are called तद्राज affixes. And these तद्राज affixes elide if plurality due to these affixes is intended and there is no. reference to, femenine gender. Thus we get इलाकक, पञ्चालाः &c with elision of अज in the ·तद्धितप्रकरणम् १०८ plural. If this be the case then how do we get “कौरव्याः पशवः", “पाण्ड्या:" &c. in the plural with तद्राज affixes not elided ? The answer is that in such cases we are to add yn after the base atc and 977 ( singular ) by the rule "na Ery:" Now this, new word (कौरव्य+यत् =) कौरव्य being no longer ending in a तद्राज affix, this will not elide in the plural. Again th: 6 though refers to kshatriyas yet they are not care and as such they cannot take to affix, how then are these used in the plural but without any afganga with reference to descendants of रघु and यदु ? To this Bhattoji answers by saying that no प्रत्यय is used after these, but by transference (लक्षणा), they refer to the progeny of रघु and यदु । -- ।' - मित--- । “जनपदशब्दात् क्षवियादा" इतावमादयः प्रत्ययाः सर्वनाम्ना ('ते'-इत्यनेन ) परामश्यन्त ; न तु तत्पूर्वा अपि । अत आह-"अआदय एतत्स ज्ञाः सुतः । एवं तद्राजप्रत्ययार्थकतवहुत्वं द्योत्यं तद्राजप्रत्ययस्य लुक स्यात्, न तु स्त्रियाम् । तत: (बहुषु) इक्ष्वाकवः, पञ्चाला: (प्रत्ययविरहिताः सन्त:) सिध्यन्ति । "कौरव्याः पशवः", "पाण्याः" इत्यत्र वद्राज-या-प्रत्ययः, घण-प्रत्ययश्च अस्ति, तत् कथं एषां बहुत्वं प्रत्ययलोपविरहः ? इत्याशङ्कयाह-कौरव्यशब्दात् पाण्ड्यशब्दाच्च पुन: "तव साधुः" इति सूचण यत्-प्रत्यय कृत्वा कौरव्यशब्दः पाण्डाशब्द: सिध्यति अनयोः वहत्वं यत् प्रत्ययस्य तद्राजवाभावात् लोपो न ; अत आह-"कौरव्य पाण्डा च साधव इति समाधयम्" ॥ “ननु-रघु यदुशब्दयो: जनपदवाचित्वाभावात प्राग्दीव्य- तौये अणि तख तद्राजवाभावात् कथं वहुषु 'रघ णामन्वय वक्ष्य'--इत्येवमादिषु तस्य लुक स्यात् ? इत्याशयाह-रघु-यदुशब्दी लक्षणया तदपत्य वत्त ते, न तु प्रत्ययः क्रियते। एतदभिप्रत्य भहोजिराह-"रघुयदुशब्दयी स्तदपत्ये लक्षणया"। ११८४। कम्बोजाल्लुक ।४।१।१७५ ॥

·. ११० सिद्धान्तकौमुदी -। अस्मात् त ाजस्य लु क । कम्बोजः-कम्बोजौ । "कम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम्” (वा-)। )। चोल:, शकः हाज लक्षणस्य अणो लुक । केरलः, यवनः अञो लुक । 'कम्बोजाः समरे' इति पाठः सुगमः । दीर्घ पाठे तु-कम्बोजी- भिजनो येषाम् इत्यर्थः । "सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणजौ” (सूत्र १४७३) इत्यण । The तद्रा affix elides after the word कम्बोज (even though plurality due to ताजप्रत्यय is not intended ). Thus re get कम्बोज:-कम्बोजौ &c-with elision of तद्राजप्रत्यय eren in singular & dual,---(hence instances of singular and dual only are giren by Bhattoji ). Now the yarttika says that this elision is after trords of the कम्बोज class i.e., after' कम्बोज, चौल, शक, केरल, यवन | Thus we get चोला, शकः with elision of तद्राज अया due by "हाज मगध singular &c. And केरल: यवनः with elision of तद्राज अञ &c. Sounctimes we find intances like "काम्बोजा: समर" &03; but Bhattoji says that here the reading “कम्बोजाः समर" is rather admissible and easily intelligible. If we are at all to support the दौर्घ पाठ as काम्बोज, then let us proceed thus-कम्बोजः ( दंश:) अभिजनः (पूर्वनिवास:) येषाम् इति कम्बोज + अण = काम्बोजाः। Here the affix अण_is not तद्राज but is guided by the rule "सिन्धु तक्षशिलादिभ्यः अणजी! So this अतद्राज affix will not at all elide and we will get काम्बोजा: &c. मित-। जनपदंशब्दात क्षवियात इति विहितस्य अञो लुक । अवहुत्वार्थमेव सूत्रम्, अत उदाहरति “कम्बोजः, कम्बोजी"। अधुना वार्तिकमाह---"कम्बोजादिभ्य . , in ·तद्धितप्रकरणम् १११ लुग्वचनं चोलाद्यर्थम्” । सर्वमेतत मूले स्पष्टम् ॥ कय काम्बोजाः इति दीर्घ पाठः दृश्यते, अनेन तद्राजप्रत्ययस्य लुक प्रसङ्गात ? इत्यवाह-“कम्बोजाः समरे' इति हखपाठ एव सुगमः"। दीर्घ पाठ तु 'सोस्य अभिजनः' इत्य वमर्थ---"सिन्ध तक्षशिला- दिभनीणों” इति अणप्रत्ययेन साधनौयः, ततः अस्य तद्राजवाभावात वर्तमानसूत्रण लुक न स्यात्, “काम्बोजाः” इति च सिध्यत् । ११८५ ॥ स्ति यामवन्तिकुन्निकुरुभ्यश्च । ४।१।१७६ ॥ दी-। तद्राजस्य ल क स्यात् । अवन्ती, कुन्ती, कु रू । The agis affix will elide in the feminine gender after these words-अवन्नि, कन्ति, करु । अवन्त: कन्त': अपत्यं स्त्री राजा वा इति इत्लक्षणस्य जाङ प्रत्ययस्य लुकि सति “इतो मनुष्यजातेः “इति डोष । करूः इत्यत्र याप्रत्ययस्थ लुक , तत: स्त्रियामूङ । * ११८६ अतश्च ।४।१।१७७॥ दी-। तद्राजस्य अकारस्य स्त्रियां लुक स्यात् । शूरसेनी। मद्री। कथं 'माद्रीसुतौं' इति ?-'ह्रस्व एव पाठ' इति हरदत्तः । भर्गादित्वं वा कल्पाम् । The अकार of तद्रान affixelides in the feminine. Thus शूरसेनस्य अपत्य स्त्री == शूरसेन + अज ( अकार of तद्राजप्रत्यय) = शौरसेन - डौष ( अपत्यप्रत्ययनजातित्वात् )== शूरसेनी (अकारप्रत्ययस्य लु क )। एवं मद्री। How then do we get माद्रीसुतौ with दीर्घ in माद्री ? Haradatta. says- That the reading should be wet with (Fe-ai); or we may defend act without elision of Gem in fem, by including it under the He list (after which 755 affix do not elide-see the next rule ), मित-1 सुगमा ॥ म 1 ·११२ सिद्धान्तकौमुदी ११८७। न प्राच्य-भर्गादि-योधयादिभ्यः । ४।१।१७८ ॥ दी-। एभ्यस्तद्राजस्य न लुक । पाञ्चाली, वैदर्भी, आगो बाङ्गी, मागधी-एते प्राच्याः । भार्गी, कारूशी कैकेयो। 'केकयौं' इत्यत्र जन्यजनकभावलक्षणे योगे डोष । 'युधा', 'शुक्रा-आभ्यां 'हाचः' इति ढक ; ततः स्वार्थे ‘पर्खादि योधयादिभ्योऽणजौं' इत्यत्र । 'शारवाद्यञः-' इति डोन् । 'अतश्च' इति लुकि तु ढगन्तत्वात् डोपि उदात्तनिवृत्तिखरः स्यात्। योधेयो, शौक्रेयौ। The तद्रान affix do not in the fem. elide after जनपदक्षवियवाचक words denoting argufere or after words of the wife group or after words of the यौधयादि class, Thus पाञ्चाली (प्राच्यक्षत्रिय), भाौं कैकेयौ (भर्गादि group) etc. In the case of केकयौ however there is getan eta after the base e denoting 46177# relation (op. "केकयौत: प्राक् भरतस्ततोऽभूत्", "केकापन्ज्ञ वत वहनर्थम्"-Bhatti). यौधेयौ, शौक यौ are got even without this rule, as युधा+ ढक्यौध य, यौधेय + अअ (खार्थे) = यौधेय, (see Text); now though this स्वार्थिक अन [which is also वद्राज affix by the rule "यादयस्तद्राजा:(५।३।११८)] elides by “अतश्च,', still then डोप by "टिड ढाणज---"will operate, for यौधेय ends in ढक yielding the desired result यौधेयौ; but then its or will be 51 at the end; whereas if we establish test in the way described in the Text i.e. with शारवादि डौन, then its खर will be आधदात्त। And for this difference it is separately mentioned in this sutra. मित----। प्राच्य भ्यः, भर्गादिभ्यः (भर्ग, कलश, केकय, कश्मीर, साल, मुस्थाल, उरम्, करन्य), यौधेयादिभ्यः (यौधय, शौक य, शौं य, ज्यावाणेय, धौत्तेय, धातेय, ·तद्वितप्रकरणम् ११३. लिंगन, भरत; उशीनर) उत्पन्नस्य तद्रानसा स्त्रियां लुक न स्यात् ।। यौधेयादिभ्यः "स्त्रियां लुक प्रतिषेध दर्शयितुमाह--युधा, शुक्रा आभ्यां 'हाचः' इति ढक, इत्यादि । यद्यपि अव सूत्र अनुल्ल खादपि (युधा+ ढक = यौधेय ; तत: खार्थिक अञ ; तस्य तद्राजत्वात् “अवश्च” इति लुक , तत:) ढकप्रत्ययान्तत्वात् “टिड, ढाण-" इति डीपि यौधेयौ सिधाति, तथापि खरविशेषार्थम् अव पाठः कल्पितः । “अतथ" इति लुकि डीपि सति “उदात्तनिवृत्तिखरः समात्"-आद्यखरः अनुदात्तः समात् । किन्तु खाथि के अभि सति तत:ौनि आधुदात्तत्व साात् । अतो विशेषविहितार्थ पृथक पाठ: खोकतः । अस्मादेव ज्ञापकात् पाद्यसाजोः पाश्चमिकसमापि (पञ्चमाधयायपठितसापि) नद्राजसूत्रेण “प्रतञ्च" इत्यनेन लुक प्राप्नोति, पर्यादि-अण: स्त्रियां लुक, सिद्धो भवंति वा। तदेव लुक विधान वर्तमानसूबण वायं ते इति वोधाम् । ११८८ । अणिोरनार्ष यो गुरूपोत्तमयोः षाङ गोत्र ।४।१।७८ दौ-। जादौनामन्तामुत्तमम्, तस्य समीपमु पोत्तमम् । गोत्रे यौ अणिजी विहितौ अनार्षों तदन्तयोर्गु रूपोत्तमयोः प्रातिपदिकयोः स्त्रियां षाडादेशः स्यात्। 'निदिश्य सानस्यादेशा भवन्ति' (परिभाषा), इत्यणिजोरेव । षडावितौ। 'यडचाप' (मूत्र ५२८)। कुम दगन्ध रपत्य कौमुदगन्ध्या । वाराह्या। अनार्ष योः' किम् ? वासिष्ठी, वैश्वामित्रो। 'गुरूपोत्तमयोः' किम् ? औपगवी । जातिलक्षणो डोष । 'गोत्रे' किम् ?- अहिच्छत्र जाता-आहिच्छत्री। The words having three or more letters and that have a long penultimate vowel and ending in the गोवप्रत्यय-अण, or इस ( but these not signifying any ऋषि), will take व्यङ in the fem., and then w in the fem. will come in by the rule "वडश्चाप" (sutra 528 ante). [ N. B.-Note that उत्तम means न ·है ११४ सिद्धान्तकौमुदी the final of three or more letters, and u17 means the very near this final i.e., the penultimate, Bhattoji says all this by "जादीनाम् अन्तामुत्तमम्. असासमीपम्पोत्तमम्" ] | Again this प्यङ will come in place of अगा and इज only by the परिभाषा "निर्दिश्यमानसमा- Ty Hafapos! Why do we say yoldat: ? Witness atrast (where अगा being आर्ष अण does not take प्यड in the fem), Why do we say गुरुपोत्तमयोः ? Vitness औपगवी (where the penultimate not being a long Torrel, 1959, cannot come in the fein ), but we have जातिलक्षणाडोष “by गोव च चरगा : सह" (see स्त्रीप्रत्यय ) ; why again do we say it here? witness treat (with fes699,-- इति ङगैप ); here अण not being in sense of अपता or गोतापता, प्यङ can not coine in the feminine. 4 मित- गीत यौ अनिी विहिती अनापी , तदन्तयोः प्रातिपदिकयोः गुरुपो- त्तमयोः स्त्रियां प्यङादेशो भवति । किमेतत् 'गुरुपोत्तमम्' नाम' इतग्राह-' आादीनाम् तिप्रभृतीनाम् 'अन्ताम्' अन्ताक्षरम् 'उत्तमम्' तदाख्य भवति, तसा समीपम् इति उपोत्तमम् (सामीप्ये अव्ययीभाव:)। अन्तमात् अव्यवहितपूर्वम् इतार्थः ॥ अणिजोरव श्य ध्यङः अनकाल त्वादपि “निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति” इति परिभाषया अतु न तु तदन्तयोः समुदायसा। न च 'डिच्च' इति सूत ण अन्त्या- देशोग्यत समात् इति बोधाम्। एवम् कुमुदगन्ध रपताम् इतार्थ 'तस्यापताम्' इति अणि कुमुदगन्धि+ अण = कौमुदगन्धः । ततः स्त्रीप्रताये सति, अन न अणोःस्थाने व्यङ (य) = कौमुदगन्ध्य, ततः 'यडयाप' इति आपिसति कौमुदगन्धा। अधुना इञि उदाहरणमाहवराहसयापताम् इति वराह + इञ् (“अता") == बाराहिः । तसास्त्रौ इति इञः स्थान प्यङ ततः आप = वाराह्या । एव' वालाका ॥ वाशिष्ठी ऋष्यण । बैश्चमिवी इत्यपि ऋष्यण । किन्तु यदा विश्वामित्र: मन्त्रदष्टा न भवति ·। 7 । । तद्धितप्रकरणम् सदा “अत इन इति इमिति शामितिः स्यात् । तथा च भारतम् 'अष्टकस्य वैश्वामित :" इत्यादि ॥ ऋन्धत सुगमम् ।। ११८८ । गोत्रावयवात् । ४।११७८ ॥ --- । गौनावयवा गोत्राभिमताः कुलाखताः, ततो गोत्रे विहितयोः अपिणजीः स्ति यां षाडादेशः स्यात् । अगुरूपोत्तमार्थ प्रारम्भः। पौणिक्या। भौणि क्या । Bhattoji in order to explain the word 31191292 as occuring in the sutra says that words that specify or siginfy some well-known races are गोवावयव (i.e. पुणिक, भूगिक, मुखर etc); and if * or 59 in the sense of via are attacher after such fiar- वयब words, then in tite feny. these vill take प्यङ्, no matter the words are not गुरुपौतम । Thus we get पुणिकम्य अपत्य इति पुगिक + इत्र = पौणिकि । Then in fem. पौििणकि + ष्य आप = पीणिक्या। Sirnilarly भीणिक्या, भौख&c. मित--- । 'अणिोः' इति अस्ताव। गोवावयवशब्द व्याचष्ट-गोव क लम् अभिमत प्रख्यात कलम् आख्यान्तिये इति क लाख्याः शब्दाः, क लनामानि इत्यर्थः, पुणिक- भुणिक-मुखरादयः, “ततो गोव विहितयोरगिजोः स्त्रियां याडादेशः भवति । अन्यत् स्पष्टम् मूम् । १२००। क्रौद्यादिभ्यश्च ।।श८० ॥ दी-। स्ति यां षाड प्रत्ययः स्यात्। अगुरूपोत्तमार्थः अनणिअन्तार्थश्च आरम्भः। क्रोया। व्याया। 'मूतं युवत्याम्' सुत्या। 'भोजक्षत्रिये' -भोज्या। To words of the sitfy-class, 5 comes in the fem. (though these are not गुरुपोत्तम or अमान्त वा इजन्त )| The word सूत takes यड in fem. to denote a युवति &c. and भोज to denote a क्षविय। . . म 17 ·११६ सिद्धान्तकौमुदी मित-~। सुगमा । कौड़िगणो यथा-- क्रौड़ि, लाडि, व्याड़ि. आपिशलि, श्रापचिति, चौपयत, चटयत, सैकयत, वैल्वयत, सौधातकि, सूतथुवत्याम्, भोज क्षविये, यौतकि, कौटि, भेरिकि भौलिकि, शाल्मलि, शानमलि, कापिष्टलि, गौकक्ष्य ॥ १२०१। देवयशि-शौचक्षि-सात्यमुनि-काण्ठ विदिभ्यो- ऽन्यतरस्याम् । ४।१०८१॥ दी-। एभ्यश्चतुभ्य: षाड वा। अगोत्रार्थमिदम्, गोत्रेऽपि परत्वात् प्रवर्तते। पक्षे 'इतो मनुषाजातः' इति डोष । देवयज्ञया-दैवयज्ञी। इत्यादि । है The four words देवयति etc ( that end. in the affix दूज ) optionally takes us in the feminine. This sutra is both for गोधार्थ and अगोवार्थ senses ; optionally when this sutra does not operate these words take sita in the fem. by the rule 'इतो मनुष्यजाते.'। Thus देवयज्ञस्य अपत्यम् इति देवयज्ञ+ इ = दैवयनि । तत: एथङ, आप = दैवयज्ञया । डौषितु-दैवयज्ञी। एवम् शुचिवक्षस्य अपत्य स्त्री- शौचिवक्षा-~-शौचिबक्षी। सत्यमुग्रस्य अपता स्त्री सतप्रामुग्रामात्यमुग्री इत्यादि। मित--। देवधज्ञि, शौचक्षि, सात्यमुनि, काण् विद्धि इत्य तेषां चतुर्णाम् अन्यतरस्यां (विकल्प न) व्यङ प्रत्ययो भवति स्त्रियाम् । इजन्ताएते । “गोवग्रहण चाव न वर्तते तेन उभयचविभाषा इयम् । गोवे पूर्वेण व्यङादेश: प्राप्तो विकल प्यते, अगोव अनन्तर अपत्य पक्षे विधीयते । तेन मुक्त -'दतोसनुष्यजातेः' इति डनैषेव भवति। ततः देवयज्ञा-देवयजी काण्ड विड्या-काण्ड विधी इतयादि. सिधाति। अन्धत् सुगमम् ॥ । इति तद्धितापतग्राधिकारप्रकरणे श्रीक मुदरञ्जनकता मितभाषिणी-पाखया समामा म

·No text on this page.

·NOW AVAILABLE Dr. K. RAY'S 1. EVOLUTION OF GITA (containing growth of metaphysical and ethical ideas from the Vedic period down to the age of Gita- 'iscussion on the principles of the Vedas, Upin nishads, Sutras, Manu and Charaka Samhitas, Puranas, Tantras, Panini, Bhasa and Gita &c): Rs. 11- 1. PHILOSOPHY OF AYURVEDA (containing its principles &c, mode of procedure in treatment of diseases, Tri-dosha Tattwa, comparison of its principles, with Homoeopathiy: and practical medicines on Stone, Phthisis, Cancer, Blood-pressure, Plague, Meningitis &c. &c.). 100 pages-Re. 1/- (Highly spoken of by Scholars here and abroad).

·No text on this page.

·No text on this page.

·CENTRAL ARCHAEOLOGICAL LIBRARY,
NEW DELHI
Catalogue No.ja 4V/Diley.
448.
Mat
Author- wzhina, bhoccoji.
Titlewi w21100ui.
JS.ID,P..
Borrower No.
Date of Issue
Date of Return
Oul
418134
by. Menestf.fly Board
P.T.O.