·॥ श्रीभक्तराजप्रशस्तिः ।।
रेवातपत्योः कलहायमानयोः
पद्यां विभक्तुं ननु निम्नगापतिः ।
भित्तिं यमुद्धृत्य न्यधात्तदन्तरे
विभात्पर्य सप्तपुटो महीधरः ॥१॥
उभे अपि स्वं महिमानमद्भुतं
जनेषु विख्यापयितुं हि मत्सरात् ।
श्रेयः सुवाते इह तापसार्थिनां
सिद्धाश्रमोऽभूनत एप भूधरः ॥२॥
रेया पुनः सोमसुतेति विश्रुता
मूर्यममूतिस्तपताह शस्यते ।
उभे तु यत्पादनिपेवणोत्सुके
मोक्षकमार्ग दिशतीह शैलराट् ।। ३ ।।
योऽशेपसत्त्वान् कुहरेपु लीनान्
विरुद्धशीलान् विविधैः प्रकारैः ।
विभर्ति तेनास्य महीधरेन्द्र-
राजत्वमेतत्स्फुटमेव भाति ॥४॥
ग्रामोऽस्ति कश्चित्तदुपत्यकाया-
माम्लाइनामा दिशि दक्षिणस्याम् ।
यत्रायना धन्यतमा गृहस्थ-
पद्या समारुह्य प्रसन्नचित्ताः॥५॥
यभूमिभागो बहुसस्यवित्तो
गोधूमशाली चणकाउपेतः ।
धने सपयाँ मुहुरातिथेयी
सतामियान सत्त्वभृतां निसर्गः ॥६॥

·श्रीभक्तराजप्रशस्तिः
तत्राभवद्भक्तिमहाब्धिचन्द्रः
खण्डूजिनामा हरिदासवर्यः ।
योऽशेपभोगान् मलवद्विरक्तो
युवा जही श्रीहरिदर्शनोत्कः॥७॥
पिता तु संसारपरिश्रमातुर
इच्छन् धुरं वोढुमिमं स्वदारकम् ।
न्यपुतः तद्ग्रामविलेखनेऽचिरात्
जीवातुरेतत्करणं कुलस्य हि ॥ ८॥
फुलस्य संतारणमेव धर्म-
स्तदेव कार्य करणं ममापि ।
इतीव बुध्या सफलं विमृज्य
यया प्रकाश तपा वरेण्यः ॥९॥
लब्ध्वा मनु सिद्धमनो! सफाशा
जोशीत्युपाख्यात्स तु सिद्धचर्यात् ।
तपः स तेपेऽगणितातिताप-
विराय शुद्धो विरजा यभूव ।। १०॥
श्रीनागरमातिफुलमदीपान्
मयोनिता नागरता स्फुदाऽस्मात् ।
प्रामागतान भागवतान समर्म्य
महर्पपुलोत्पुलफः स भासीन् ।॥ ११ ॥
गुणग्रामीतितत्परो
नपन्नरिधान्तमनाग्नदेफपी।
पृणात्मनाम्नारियोपोतये
श्रीगीनगारिन्दमनयमानगा ॥ १२ ॥
मानेरवर्गा भनने मोरो
पुरिधयों भवतीति गणितम् ।
रिशप करा जपदनग्णिा
भान न मुनि स पुरधपार ये ॥ १३ ॥

·श्रीमक्तराजप्रक्षास्तिः। ततो वाराणसी गत्वा पुण्या भागवतोत्तमा । अतप्यद्धरिपादाब्जपरिपूतसरितटे ॥ १४ ॥. स्वप्ने शिवाज्ञा संमाप्य गुर्जरान् विषयान् ययाँ पुण्ये सोमसुतातीरे नान्दोदं पुरमावसत् ॥ १५॥ तत्राऽऽसीद्धरिपादभक्तिनिरतो दान्तः प्रशान्तः सुषी- नित्यानित्यविवेकपूतधिपणो दामोदराख्यो यतिः। दृष्ट्वा भक्तिमलौकिकी भगवति श्रीखण्डनाम्नः पराम् पीत्वा तत्कृतभक्तिकीर्तनरसं प्रेम्णाऽभवनिर्भरः ॥ १६ ॥ नामैकनिष्ठां भुवने वरिष्ठां प्रेम्णा गरिष्ठां फलिफालपुष्टाम् तमादिशच्छ्रीयतिराजवर्यः शान्तर्निधानं हरिकीर्तनं च ॥१७॥ उष्णीपं वरमाला च दत्वा तस्मै यतीश्वरः स्वदेशं प्रेपयामास भक्तिमार्गमवृत्तये ॥१८॥ तापीतीरं कतिपयदिनैरेत्य तस्मानिदेशात् तेपे भक्तो मधुपतिगुणग्रामगृह्यान्तरात्मा। -यत्राऽऽस्तेऽन्तः सलिलनिलयः कामकोर्टीश्वराऽसौ नित्यं भृत्यानवितुमतुलैः कामपूरैरुदारः ॥१९॥ निद्राहारविहारादिक्रियासु विरतोद्यमः नाजानादात्मनो भावं नामैकनिरतः प्रभुः ॥२०॥ पवित्रजलसेवनैस्त्रिपणवैः समाराधन- विधूतकरणाशयः प्रविलसच्चिदानन्दभाक् । गृणन् यदुपतर्यशो भुवनपावनं पावनो न वेद, किमपहि यजगदशेपनामाकृति ॥ २१॥ नाम्नःमभावादतितृप्तचेता विमुक्तसङ्गने जितपट्सपत्नः। दघार वर्म प्रविविक्तकर्मा द्वंद्वापर नामरसायनं हि ॥ २२॥ :

·श्रीभक्तराजप्रशस्तिः
इत्थं तीनं तप्यतस्तस्य चेत-
स्याविर्भूताः सिद्धयोटा उदाराः ।
आक्रान्तं तल्लोकसंधैस्तपत्याः
पुण्यं तीर्थं सैकतं चाप्यजस्रम् ॥२३॥
समागतानां लोकानां भोजनाच्छादनादिभिः
अन्तर्यामिधिया सोऽयं सपयाँ विदधे पराम् ॥२४॥
ऐश्वर्यवैराग्यविवोधधर्म-
श्रीभिस्ततस्तस्य यशः प्रतेने ।
विदिक्षु दिक्षु प्रथितं समन्ता-
दलं महाभागवतत्वमाशु ॥२५॥
तलोदावासिभिग्रामवासाय बहुशोऽथितः
मन्दिरं कारयामास दृढं भक्तशिरोमाणः ॥२६॥
तत्र श्रीगरुडासनं यदुपति श्रीपाण्डुरङ्गं प्रभु
दिव्यं दुःखविमोचनं प्रभुवरं नारायणं चाऽऽदरात् ।
संस्थाप्यैव जगद्धिताय तदुपास्तावास्त नित्योद्यतो
नित्यं स्तोत्रमिदं पठन् मधुरिपोः श्रीगीतगोविन्दकम् ॥२७॥
ध्यायं ध्यायं श्रीपते रूपमग्न्यं
गायं गायं गीतगोविन्दमेतत् ।
नृत्यन् नृत्यन् ममवाप्पाहताक्ष
आनन्दाचा लीनचित्तो बभूव ॥२८॥
प्रतिनिशमनिशं गुणानुवादात्
ब्रजवनितादयितस्य संकथाभिः ।
भवजलधिमुनारणाय पुंसा-
मुपरचितं लवमादिदेश सयः ॥२९॥
अशानान्धो जनोऽयं हितमहितमलं नव जानात्परिद्वान्
सन्नः संचारयन्नः प्रतिदिगमनिशं श्रेय आशंसमानाः ।
अपनीपो कृनार्यः मतिसम्ममला पण्डरीपादयात्रा
नृत्य गरेः पुग्म्नादरिजनमनसि प्रीनिमाधाच्च सत्र ॥३०॥

·श्रीभक्तराजमशस्तिः - इत्यं द्विजानां बहुभिश्व भोजन- दास्यं गतानां महतो महात्मनाम् । भक्तिं वित्तन्वन् भजनकधिष्ठितो निनाय कालं कलयन् हि भत्रयम् ॥३१॥ श्रीमालिविप्रजातीयः काशीरामो महामनाः तथैवोत्तमरामश्च सोदरौ दास्यमागती ॥३२॥ नियुक्तौ देवभक्तानामाराधनविधा यदा महाभागवतस्यास्य सेवा चक्रतुरादरात् ॥३३॥ धर्ममाणा धनमाणा जिगीपन्ति परस्परम् कस्य किं फलमित्यत्र विवादः सुमहानिह ॥३४॥ धर्माय जीवनं चात्र धनं सृष्टं स्वयंभुवा उभाभ्यां धर्म एएव्य इति शास्त्राविनिश्चयः ॥३५॥ एवं विवादे धर्मात्मा महाभागवतः कृती जहाँ तलोदाग्राम तु कुक्कुर्मुण्डा ततो ययौ ॥३६॥ तत्रत्यग्रामवास्तव्यः सभाजित उपस्कृतः निनाय कालं तत्रैव गरुडासनमक्तितः ॥३७॥ इत्थं ब्रह्मसुखानुभूतिरसिकः स्त्रीयां समाराधना- मुष्णीपं वरमालिकामनुददौ श्रीकाशिरामाय च | शाके सप्तदशोत्तराष्टदशके वर्षे शुभे मान्मथे गायनष्टपदी जहौ निजतर्नु सद्भक्तचूडामाणः ।। ३८ ।। काशीरामो महात्मा गुरुवचासे परी प्रेमनिष्ठां दधानो भक्तिं चके यथावद्गुरुगुणगणत: सांप्रदायं प्रचार्य । देवाल्लब्धेन तुष्टो वसुविधुवसुभूसंमितेऽन्टे पुनः स देहं त्यक्षन्नुदारो मधुपतिसुयशोगानतः शान्तिमाप ॥ ३९ ॥ तस्मान्मन्त्रानुदीक्षा भवदहनपरित्राणदक्षा यमाप भ्रातुपुत्रस्तृतीयो लघुरपि गुणतो गौरवं संदधानः । पाल्यादेवाऽऽशु पश्यन् निरयसमामिदं भोगजातं जहाँ यः मोऽयं सद्भक्तवयों जगति विजयते सन्तुजीदेशिकार्यः ॥४०॥ -- ·श्रीभक्तराजमशस्तिः बाल्यादेवासिधारावतममलमिदं ब्रह्मचर्यं गृहीला यः स्वं विद्यागुरुत्वं गुणगरिमगुरौ पण्डिताख्ये कुलेऽधात् . यस्येच्छा विश्वमेतद्धरिहरपरमोपास्तिरूढं यथा स्यात् . सोऽयं सद्भक्तवर्यो जगाने विजयने सन्तुनीदेशिकार्यः ।। ४१ ॥ योऽसभ्योऽर्यान् गृहीत्वा व्यतरदनुदिनं सजनेभ्यो गुणिभ्यः प्रत्पदं सद्गुरुणामगणितजनतामुत्सवे तर्पयंश्च । पूर्वाचार्यानुशिष्टं हरिगुरुदयितं भ'लयं यत्र पुष्टं मोऽयं सद्भक्तवयों जगनि विजयते सन्तु देशिकार्यः ॥ ४२ ।। अनानध्वान्तमेतत्समविपमविभागावलोपाय पीनं विधेपो साम्यमापादयनि जगनि यत्तत्मतीफर्तुमिन्छन् । शुवर्मप्रदीप ज्वलयति पुरतो घीया दीपनं यः सोऽयं सद्भक्तवयों जगनि विजयते सन्तुनीदेशिकार्यः ॥ ४३ ॥ हेत्वाभासमहन्द्रिः पददलितमदो धर्मतत्वं समीक्ष्य योनिम्नापानुनप्तः प्रनिनिनिरतः पण्डितानुग्रहेण । धर्माद महान्मा श्रुतिपयफुशलेनाननोरिणाऽसा सोऽयं मनतवयों नगनि विजयते सन्नुनादेशिकार्यः ॥ १४ ॥ भक्तरानमनम्तिस्तु पक्तयामप्रपूरणी। भक्तानां शिरमादध्याद्भपादेनोविशुद्धये ॥४५॥ पति प्रोन्युरनामसपिश्यनापामजपलमदशारिभिः प्रांग भएनगमशामिः।

·MAR
उत्पादक व चालक सनातनधर्माजीविनी सभा
ह भ. प. श्री सतोजी महाराज, सम्थान कुकरमुडा व तळोदा

·॥ श्रीविठ्ठलेशः शरणम् ॥ . सनातनधर्मोज्जीविनीसभाया उत्पादकानां संचालकानां च श्रीसंतोजीमहाराजानां निवेदनम् . कारुण्यामृतनिर्झरः सुरसरिज्जन्माकरः श्रीवधू- लीलाज ब्रजकामिनीकुचतटीकस्तूस्किास्थासकः । उत्तंसः सुरयोपिता मुनिमनोवश्यौपधीपल्लवो यस्याधिः सुरवल्लभः स जयति श्रीपुण्डरीकप्रियः ॥१॥ सुमहानयमद्य मङ्गलमहोत्सवप्रसङ्गः समुपस्थितः श्रीरुक्मिणीपाण्डुरङ्गप्रसादेनेति तदनुग्रहमाजनमात्मानं मन्ये । इदानींतनी परिस्थितिरियमीक्षापथं नेनीयमाना इदमेव द्रढयति यदधुना विप्रतिपन्नाना सामाजिकानां धार्मिकाणा च विषयाणां प्राचीनविचारप्रणाल्या नूतनसमीक्षणसरण्या च परीक्षणं विधाय निर्णायकः कश्चन प्रबन्धः प्रणेतव्य इति । सेयं ममाभीप्सा बहोः कालादारभ्य मनसि नरीनृत्यमाना इदानीं फलेग्रहित्वमापद्यत इति सानन्द जोधुप्यते । अन्यूनमात्रिंशद्वर्षभ्यशेतसि जागरूकोऽयं विचारो यत् को वा मार्ग उररीकरणीयः खल्वस्मामिरिदानी बलादापतिताया धार्मिक्याः सामाजिक्याश्चाधोगतेः प्रतीकारस्येति । तदर्थ च प्राचीनानामर्वाचीनानां च पण्डितानां विचारविनिमयेनैव निर्धारितं यदवश्यमेवैका प्रतिष्ठापनीया परिषदिति । तदनुसारेण चतुश्चत्वारिंशदधिकाष्टादशशततमे शकान्दे १८१४ वैशाखशुक्लतृतीयस्यां नन्दुरबारग्रामे द्वारकाधीशदेवायतने प्रतिष्ठापितका परिपत् सनातनधर्मोजीविनी नाम । यत्र किल. श्री. शंकर श्रीकृष्ण देव महोदयाः धुळे. म. म. श्रीधरशास्त्रिपाठकमहोदयाः धुळे. है. भ. प. केशवदत्तमहाराजाः सोनगीर. वे. शा. सं. खपेरकरशास्त्रिमहोदयाः धुळे. अन्ये च तळोदावास्तव्याः कुकरमुण्डावासिनो नन्दुरबारवासिनश्च बहवः किल सज्जना संस्थापितायां समिती 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते ' इति उपस्थिता आसन् ।

·श्रीसंतोजीमहाराजानां न्यायेन प्रयोजनावेदकमेकमुद्देशपत्रकमपि प्रख्यापनीयमिति तदानीमेव निम्नलिखित- मिदमुद्देशपत्रकमपि प्रसिद्धिमानीतम् । तद्यथा- "मनसिकृत्य खलु तत्रभवत् श्रीपरमेशधरणसरोजं तदनुकोशवशादस्मदीयान्तःकरणे- ऽनवरतं गम्भ्रम्यमाणानां केपांचित्सद्वेतूनां कुर्मस्तावदुपन्यासं तत्रभवतां निखिलविद्यास्थाने- प्वधिगतविलासानां सज्जनाग्रणीनां पुरस्तात् । तदत्र प्रमादसुविचारयोः पयःक्षारयोः सुविविच्य प्रमादोदकमपनोदपुरःसरं निवेद्य सुविचारपयःप्राशनेन तुष्टिमापन्नाः सज्जनहंसा अत्र कार्ये सहानुमोदेरन् सक्रियमित्याशास्महे । फरालेऽस्मिन् कलिकाले " मन्दाः सुमन्दमतयो मन्दभाग्या झुपद्रुताः इति तत्रभवतो निखिलजगदम्युराशिपारदृश्वनः कालनयसाक्षात्कारिणो व्यासस्योक्त्यनुसारेण समुपद्भुते जनसमाजे विगलिते धर्मविश्वास सम्पषिते चाधर्म कथंकारं कृत्वा स्यादर्मस्य परिक्षणामितीयं कार्यधुरा बतादापनिता फिलेदानींतनानां धर्मधुरंधराणां शिरसि । इदं खल्वतीव सुविचार्यम् , यदस्यां फालिवेलायो कथंकार शासतत्वरहस्यं जनतायामावि-कृतं भवेदिनि । यतोऽयं नैसर्गिको नियमः समानाकारतया सविसंरकारमात्तिनिवृत्तानां हेतुहेतुमद्भाव इति । इवानींतनानामन्यदेशीयानां विदुषामिवारमदीयपुरातन विदुषामप्यन्योन्यमसङ्घतमेव धर्म- शासपिपपकमान्यपणयनमभूदित्यनुमिमते फेवनाधुनातना विज्ञंमन्याः। परं च धर्मस्य सोफिफामागापमेयन्येनालाफिकत्वात् निकालदर्शिनामेव तत्राधिकार इति तेषामनधिकारितेवा. रिता मयति सरमादा इत्पनन संदेहः । प सा पा मादो यत्माचीनप्रणाड्या नावलोकन्ते पुरातनान् इपिपणीतान पर्मनिरपान , न मन्बो तान् यथार्थनया, नाऽऽनोपयन्ति प्राचीन विचारसरणिम् । न च परामानि पुगतनी विपनपद्धतिम्, नाऽऽलोउयन्ति सुविधा निश्चयसरणिमारोपितं धर्मतन्वम्, परमेष रामनाय विभिन्न मालविरवितान् अनेकान् धर्मनिबन्धान् , नामि विनारयन्ति न मानिसजनमा नगर भर्मनयम बदमूलत्वेनावस्थापनाय विहितं प्रशस्य एर MAR 1 रिचार देगदिश सोननिमदृष्टया सम्मम् , नदीदमेवोत्तरपसतां लभेत पीर कारिददर विपारदशित मा विना मोदानातनानाम् , नहिं यपारीवारया- पात्र पो विगपः । पगार मिनिभायापान अन्यामाण्यपिपारसरणोटिसरतम् । frre Nन । मावि र नारत पाटिने तमाऽसिकवर्या इति Prera: नि, हानि मुबानपा पत्ताचीनानामा.

·3 निवेदनम् चार्यवर्याणां विवेचनमार्गस्तावदतीव सुविचारपरिप्लुत इति । मीमांसादर्शने खलु वेदापौरुषेयत्वादिप्रति- पत्नी केवलं वचनैकशरणाः प्राचीना वैदिकोपपत्तिप्रवणाश्च, न तु लौकिकयुक्तीनामत्र परिग्रह इति ब्याकैश्चन । परं नैतत्पमाणम् । यतः सन्ति खलु मीमांसायां बहवो लौकिकन्यायाः । उत्सर्गा- पवादादिलौकिकोपपतिप्रामाण्यनिदर्शनेनास्मत्पक्ष एव निःपक्षतया तत्र तत्र प्रकाशत इत्यलमत्र . विवेचनेन । . - . इदमत्र तात्पर्य यज्जैमिनिशबरकुमारिलभट्टपादायाचार्याग्रणीनां या खलु धर्मविचारपद्धतिः, यथा खलु वेदनिबन्धावलोकनरीतिः, यथा हि स्मृतिमामाण्योपपत्तिः, कथंकारं पुराणेतिहासानां प्रामाण्यम्, कथं धर्मलक्षणम्, को धर्मः, को वाऽधर्मः, देशकालाद्यनुसारेण कथं वा धर्मबन्धनेषु विपरिवर्तनम्, तच्च कुत्र कर्तव्यम्, केन विधातव्यम्, कुत्र भवति, कुत्र च न भवतीत्यादिविषयेषु धर्मशास्त्रानुसारेण किं वोत्तरपक्षतां विन्देदिति सुस्पष्टतया जनतायामाविष्फरणार्थमयमवतारस्ताव- सनातनवैदिकधर्मोजीविन्याः परिषद इति । अनया च परिषदा सनातनधर्मस्य पुनरुज्जीवनमेव कर्तव्यमित्यस्माकं विचारः। तत्र निखिलभारतवर्षीयानभ्यस्तमीमांसादर्शनानधीतधर्मशास्त्रान् सर्वा- नपि पण्डितानेकीकृत्य निम्नलिखिताश्चान्ये च तत्सदृक्षाः सर्वेऽप्यनुयोगास्तेपामग्रे उपन्यस्तव्याः । अनन्तरं च सर्वेषामनुयोगानां विचारस्तैः कर्तव्य इति । तत्राऽऽदी इदानींतनानां निखिलानप्यनुयोगानेकीकृत्य ततस्तश्चिकित्सायै देशभागश एफैक- पण्डितनियोजनपूर्वकमेकं पण्डितमण्डलं विरचय्य तद्द्वाराऽखिला अपि प्रश्ना विचारणीयाः । तत्र चाऽऽपद्धर्मानुसारेण ये केचनानुयोगा धर्मशास्त्राविरोधिनस्तेष्वनुमन्तव्यम् । कीदृशः खल्वापद्धर्मः, से च कुत्रास्ति कुत्र वा न भवतीत्यपि विचार्यानन्तरमेवानुमन्तव्यं सति धर्मशास्त्राविरोधे, येन खलु न स्पृशेद्धर्ममर्यादातिक्रमलेशोऽपि । अयमेव समायाः प्रधानो हेतुर्यत् तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ' इति । एवं च विरचिते किल तस्मिन्निबन्धे पण्डितमण्डलेनाखिलभारतवर्षीयाणां पण्डितप्रवराणां संमेलनेन तदनुमत्या पुरातनसरण्या विहिते कस्मिंश्चिद्वैदिकयज्ञमहोत्सवे तत्र कांचिनिखिल- विद्वत्परिषदं विधाय तत्र स निबन्धः प्रख्यापनीयः सर्वैरपि विद्वद्धोरेयैः । तस्य च निबन्धस्य मीमांसान्यायमूलकाखिलवैदिकलौकिकोपपत्त्यूहापोहपूर्वकं प्रणीतत्वेन निखिलभारतवर्षीयविज्ञातवि- दधुणिनिबद्धत्वेन च तत्र सर्वेषामनुमत्या धर्मविषयकैकमत्येन च भवितव्यमवश्यमेवेति निश्चीयते । कस्मिंश्चित् खेटकेऽपि यदि स्यात् कमिश्चन धर्मविषये विप्रतिपतिः, तर्हि तस्मानिबन्धादवश्यमेव निर्णीयत यथानगरम् । अत एव धर्मविषयेऽविप्रतिपन्नमैकमत्यं स्यादिति बलवती खल्वस्माकमाशा । केवलमत्र सर्वेषामपि विप्रतिपन्नानां विषयाणां संग्रहे प्रयतनीयम् । एवं च सनातनधर्मानुयायिनी- नामन्यासां चाधुनातनीनां धर्मसंसदामयं निबन्धोऽतीवोपकारमादध्यादिति निःसंदेहम् । .

·श्रीसंतोजीमहारानानां नेदानीमेवायमश्रुतपूर्वो विपतिपन्नविषयनिर्णयविचारः संप्रवृत्तः। अपि तु निश्चिता एव ते विषयाः । तथापि निर्णयविचारस्य भिन्नभिन्नग्रन्थोपनिबद्धत्वेन न सर्वजनीन उपकारस्तैर्भवतीति तदर्थमेकीकरणमेवेदानीमावश्यकमिति निश्चित्य तत्तदुपपत्तिपूर्वकमुपन्यास एव विधातव्यो जनता- यामित्ययमेव प्रधानोद्देशोऽस्याः परिषदः । अत्र खल्वायव्ययविचारे पञ्चविंशतिसहस्रं धनमन्यूनमावश्यकमिति संभाव्यते । यतः समस्त- विबुधाग्रणीनामन्येषां च धर्मानुयायिनां प्रथमतः परिषदुद्देशज्ञानार्थ तत्तद्देशेषु तीर्थेषु वा विद्वनिकेतनेषु विद्यापीठेषु च प्रचारकत्वेन केचन पण्डिता अवश्यमेव प्रेपणीया इति । तत एव सरैपि पण्डितैः सार्धमादौ प्रचारकपण्डितैरूहापोहितेऽस्मिन् विषये विचारितायां च कार्यपद्धतावनन्तरमेव सर्वे विबुधवराः सोत्साहमागच्छेयुरिति व्यवस्था संभाव्यते । अत एव सर्वैरपि कोविदायणीभिर्विचारविनिमयपूर्वकं परिपत्साफल्याय सनातनधर्मोन्जीवन- हेतुकश्रेयःसंपादनाय चानुमतिपदर्शनेनानुग्राह्या वयमिति सपश्रयं विज्ञप्तिः । विचारणीया विपयाः इति । १. ग्रन्थप्रामाण्यविचारः। ९. प्रौढाविवाहः । २. जातिनिर्णयः। १०. स्त्रीणां पुनर्विवाहः । ३. सर्वेषां वर्णानामस्तित्वम् । ११. केशवपनम् । ५. अत्यावश्यकखाद्यपेयाद्याचारः। १२. मिविवाहः। ५. परदेशगमनम् । १३. पतितपरावर्तनम्। ६. स्पर्शास्पर्शविचारः। २४. अन्यधर्मीयाणां धर्म संग्रहः । ७. मश्याभक्ष्यविचारः। १५. संस्काराचारविचारः। स्त्रीणां वेदाधिकारविचारः। इदं च विज्ञापनपत्रं मुद्राप्य भारतीयाखिलपण्डितानां सविधे प्रेषितम् । एममेव म. म. पूज्य पादत्रीलक्ष्मणद्राविडमहोदयानां सविधेऽपि प्रहितमासीत् । ततश्च १८४४ शकान्दे ते पूज्यपादाः श्रीग्वण्डोजीमहाराजानां पुण्यतिष्पत्सवण्डेन कुकरमुण्डामाहूताः । तैश्चात्रागत्येतादृशनिबन्ध- रपाखिलमारनीयपण्डिनानामेकमत्येन निबन्धनमत्यावश्यामिति प्रतिपाद्यात्र कार्येऽनुमतिः मदर्शिता। अनन्तरं सर्वोऽपि कार्यमारोऽयं तेपार्यवास्माभिविनियुक्तः । तैश्च काशी प्रतिनिवृत्य सर्वेषा तनत्यानां पग्टितानामनुमत्या संपतियापितका परिषद् ग्रंथपणयनसमिति म । यस्यां किलाधाोल- दिनाना पण्डिताना घटस्तया समावेश आसीत् । । - ·+ " " " १२. निवेदनम् १. म म.पं. यादवेश्वरतरत्नभट्टाचार्याः काशी २. म. म.पं. नित्यानन्दपर्वतीयाः ३. म. म.पं. पद्मनाम भट्टाचार्याः गोहाटी ४. म.म.पं. जयदेव मिश्रमहोदयाः काशी म. म.पं. स्योतिर्विदः-अयोध्यानाथशर्माणः म. म. पं. अन्नदाचरणतर्कचूडामणयः म. म.पं. लक्ष्मणशासिणो द्राविडाः म. म. पं. पश्चानन तर्करल भट्टाचार्याः मलपाडा ९. पं. नित्यानन्दाधिमासकाः काशी पं. फणिभूषणतर्फवागीशाः ११. पं. वीरेश्वरशास्त्रिणो द्राविडाः पं. पद्मनाभशास्त्रिणः पं. रामभवनपण्डिताः अम्बादासशास्त्रिणः पं. श्रीशंकरतरत्नभट्टाचार्याः काशी पं. हरिनारायणत्रिपाठिनः १७. पं. गणपतिशास्त्रिणः १८. पं. चन्द्रधरशर्माणः १९. म. म. पं. अच्युतानन्दत्रिपाठिनः २०. देवीप्रसादशर्माणः कवयः २१. म.म.पं. रोण्डेइत्युपाडसीतारामशास्त्रिणः २२. पं माधवशास्त्रिभाण्डारिणः म. म. पं. वेदान्तविशारदा अनन्तकृष्णशास्त्रिणः संपादकाः २४. म. म.पं. न्यायाचार्या राजेश्वरशासिणो द्राविडाः, उपसंपादकाः. संस्थाप्य चैवं परिपदं विचारविनिमयार्थमेका प्रश्नावल्युपनिबद्धा । यत्र विप्रतिपन्नानां सर्वेषा विषयाणां समावेशो भवेत् । सा चैवम् - १. हिन्दुत्वन्यपदेशनियामका धर्माः के ? सनातनधर्मानुयायिमात्रवृत्ति हिन्दुत्वमुतेदानी ये ये हिन्दुपदव्यपदेश्या भवन्ति, तत्साधारणम् ! २. धर्मतत्त्वविनिर्णयः केवलं युक्त्यधीनः ? उत शासनिबन्धनः ? - ·' श्रीसंतोजीमहाराजानां ३. युक्तिभिरुपटब्धस्यार्थस्य बोधनार्थे शास्त्र प्रवृत्तमुत युक्त्यनपेक्षतया तत्प्रवृत्तम् ? शास्त्रयु- क्योर्विरोधे कस्य प्राबल्यम् ? ४. शास्त्रपदेन किं वेद एव विवक्षितः, उत स्मृतिपुराणेतिहासशिष्टाचारा अपि ? वेदपदेन मन्त्र- भागस्यैव ग्रहणमुत ब्राह्मणादेरपि ? ५. शास्त्रार्थनिर्णयो मीमांसापरिपाट्या संपादनीयः, उतैतिहासिकशल्या ? ६. क्रियाणां स्वरूपतो धर्मत्वमुत फलविशेषसाधनत्वेन ? धर्मस्य फलं दृष्टमदृष्टमुभयं वा ? ८. अदृष्टफलानां धर्माणामधर्माणां वा देशकालपरिस्थितिमनुसृत्या यथा परिवर्तनं फलपर्यवसायि भवितुमर्हति न वा! धर्मज्ञसमयः प्रमाणमित्यत्र के धर्मज्ञाः ? तेषां धर्मव्यवस्थापकत्वं शास्त्रमनुसत्योत स्वतन्त्रम् ? धर्मज्ञः कदापि कस्यापि धर्मस्थाधर्मस्य वा देशकालपरिस्थितिमनुसृत्य परिवर्तनं कृतं न वा? यदि कृतम् , कस्मिन् समये कस्मै प्रयोजनाय कैर्धर्मजैस्तत्कृतम् ? कानि चात्र प्रमाणानि ? १०. आपद्धर्म इत्यत्राऽऽपत्पदेन कीदृश्यापद्विवक्षिता ? आपद्धर्माः शास्त्रेषु परिगणिता न वा? ११. इदानी हिन्दुजनसंख्याह्रासपरिहारः कृतप्रायश्चित्तानां पतितानां स्वधर्मानुष्ठानयोग्यता- स्वीकारमात्रेणाकृतप्रायाचित्तानामपि दृष्टव्यवहाराय हिन्दुत्वव्यपदेशस्वीकारमात्रेण च संभ- वति बोत स्वस्त्वपूर्वतनजातिषु विवाहादिगुरुतरसंसर्गव्यवस्थापनेनैव मवति ? कृतप्रायश्चि- तानां पतितानां पृथक्तयाऽवस्थापनं हिन्दुत्वसंरक्षणेन यदि क्रियते, का हानिः ? अत्र कीदृशः शास्त्रीयो विनिर्णयः ? १२. इदानी हिन्दूनामपेक्षितं संघटनं यथावच्छास्त्रार्थानुष्ठानेन संभवति न वा ? यदि न सम- वति, तहिं कस्य धर्मस्य कीदृशं परिवर्तनमपेक्षितम् ! १३. आचारभेदो जातिमेदवेदानीतनवेमत्ये कारणमुतान्यदेव ? ११. पूर्वाचार्यः केन निमित्तेन करमे प्रयोजनाय जातिभेद आचारनियमो जीविकानियमच परिकस्सितः ? सत्यपि जात्यादिभेदे पूर्वतनकाळे कदाप्येकमत्यमासीन वा? १५. चातुर्वण्यं फर्मतमुत जन्मकृतम् ? मतद्वयेऽपि साधावाधकानां कथं विरोधपरिहारः ? संकरजानीनां परिवर्तनं शास्त्रोनं न वा ? जन्मवैचित्र्यं पूर्वजन्मकृतशुभाशुभकर्मफलं नवा? १६. शारत्रयोधितस्वर्गनरफादिलोकानां सद्भावोऽस्ति न वा! १७. अधोनिर्दिटानामाचाराणां किं. दृष्टं कामक्रोधादिकं मलमुतादृष्टोपयोगित्वेन अतिरेव मूलम् !

·निवेदनम् १. अस्पृश्यास्पर्शः। २. अस्पृश्यानां देवालयादावमवेशः। ३. स्पृश्यकूपोदकादिवस्पृश्यानामसंव्यवहारः। ४. चातुर्वर्ण्यविवाहविशेषाः, विधवानां पुनरुद्वाहः। ५. समुद्रयाननिषेधः। ६. मतान्तरप्रविष्टस्य पुनरपरिग्रहः । ७. वेदाध्ययनाधिकारस्यासर्वजनीनता। ८. मझ्यामक्ष्यविवेकः। ९. संस्काराचारभेदाश्च । इत्येवमादयः । एतषां मनानां यस्यां कस्यामपि भाषायां समुचितमुत्तरं शतानधिकपृष्टैनिबन्धरूपेण मेषयतां तत्र प्रबन्धे तैरुल्लिखितानां साधकबाधकयुक्तीनां तारतम्यपर्यालोचनेनोत्कृष्टानां त्रयाणां प्रबन्धानां कृते क्रमशः १०० । ७५। ५० रुप्यकाणि पारितोषिकतया वितीर्येरन् । अपेक्षिताश्च निबन्धा जनवरीमासस्यान्तिमदिवसात् प्राग्यथा प्रेषिता भवेयुस्तथा प्रयत्नः कर्तव्य इति प्रार्थयामः । एतद्विषयकः सर्वोऽपि व्यवहारः पत्रमुखेनैतत्समित्युपसंपादकनाम्ना करणीय इति च निवेदयामः ।। इति । तदेवं ग्रन्थप्रणयनसमित्योपरितनमभेषु विवेचनात्मकाः प्राच्यनव्योभयमतमदर्शकाः प्रबन्धा उभयविधपाण्डितानां सविधे प्रार्थिताः । तदनुसारेण भारतवर्षस्य निखिलप्रदेशेभ्यः संस्कृत, हिन्दी, महाराष्ट्र-गुर्जर, कर्णाटक-आन्ध-वंगआङ्ग-तामिलादिसर्वभाषामयाः प्रबन्था अन्यून सार्धद्विश- तपरिमिताः समायाताः । एवं ग्रन्थप्रणयनसामग्री मायः साकल्येन यथावत्संमृता । अतः प्रागेव च म. म. लक्ष्मणशास्त्रिद्राविडमहोदयैर्ग्रन्थविलेखने यथावदधिकृताः श्रीमदन- न्तकृष्णशास्त्रिमहोदयाः १८४५ शकान्दे चैत्रशुद्धप्रतिपदि तलोदायामे मत्सविधे मोषताः । तेषां दर्शने सर्वोऽपि ग्रन्थलेखनस्यातिभारोऽयं तैः स्वीकृतः । मयापि यथावत्सर्व साहाय्यदानं पति- श्रुतम् । ततश्च सर्वत्र भारते प्रचारार्थमावश्यक धनमपि मया तेभ्यो वितीर्णम् । ततश्च तैर्ग्रन्थले- खनसामग्रीसंपादनार्थ काशी-अलाहाबाद-कलकत्ता-मद्रास-म्हैसूर-त्रावणकोर-पञान-बिहार -बडोदा-मुंबई-पुणे-मध्यप्रांत-गुजराथ-सिन्ध-काश्मीर-नेपाल-मालवा-प्रमृतिप्रदेशेषु संचार विधाय तत्रत्यानां पण्डितानां साक्षात्कारं कृत्वा तैः सह विचार्य चानेके मुद्रिता अमुद्रिताश्चो- पयुक्ता ग्रन्थाः संपादिताः । एवमेय सांप्रदायिकपीठाचार्याणामपि साक्षात्कारादिमाचर्य ग्रन्थप्रणय- नसरणिनिर्धारिता । एवं सकलसंमारसंपत्त्यनन्तरं काश्यामक्षय्यतृतीयातो ग्रन्थपणयनसमितधि- , ३ ·. , श्रीसंतोजीमहाराजानां ८ वेशनं प्रारब्धम् । तच मासमेकं प्रचलितम् । तत्र च सर्वेषां मतान्तराणां निबन्धानां चोहापोह- पूर्वकं अन्थलेखनसरीणनिर्धारिता । तदानी बडोदातः छोटुमहाराजास्तर्कशास्त्रिणः तलोदातश्च देवकृष्णपण्डिता अपि प्रहिताः । सर्वेषामनुमत्या ग्रन्थलेखनमारोऽयमनन्तकृष्णशास्त्रिणामुपरि निहितः। उपक्रान्ते चैवं ग्रन्थकार्य मध्ये १८४७ शकान्दे माघमासे सोनगीरनामे श्री. केशवदत्तम- होदयब्रह्मीभूतमोविन्दमहाराजानाम_महोत्सवः पारब्धः । तद्नुषङ्गेणैका पण्डितपरिपत्तत्र संपा- दिता । यत्र जगद्गुरुराड्कराचार्यश्रीभारतीकृष्णतीर्थपादाः, शङ्कराचार्यश्रीकुर्तकोटिपादाः गोस्वा मिश्रीगोकुलनाथमहाराजप्रातिनिधीभूता, भट्टरमानाथशास्त्रिणः, म. म. लक्ष्मणशास्त्रिद्राविडमहो- दयाः, श्रीमदनन्तकृष्णशारित्रणः,वे. शा. सं.श्रीकाशीशेषव्यड्कटाचलशास्त्रिणः-म्हैसूरवास्तव्याः, नारायणशास्त्रिमराठे महोदयाः, पाठकोपाहश्रीधरशास्त्रिमहामागाः, खुपेरकरशास्त्रिणः, बाळ- शास्त्रिभट्टपादा इन्दोरवास्तव्याः,महादेवशास्त्रिादिवेकराः सिद्धेश्वरशास्त्रिचित्रावाः, इत्यादयो नव्य- मतपुरस्कारिणः माचीनमतसंस्थापकाश्च पण्डिता उपस्थिता आसन् । तदानीमधोलिखितानां विष- पाणी चर्चा संवृत्ता- १. धर्मग्रन्यबलाबलविचारः । २. स्मृतीनां समन्वयः कर्तव्यो न वा। ३. प्राचीनार्वाचीनेतिहासयोरन्योन्य साम्यदृष्ट्या विचारः । ५. संस्काराचारयो रहस्यम्, (अ) आचाराणां श्रेष्ठता कथं निर्णया, (आ) अत्र च किं बीजम् । ५. फलिवर्यप्रकरणोपनिबन्धने को हेतुः, १ शुदिः २ पतितपरावर्तनम्, ३ नात्यसंस्कारः, ४ परदेशगमनम् । इत्येतेषां प्रभानो निर्णयो नव्यमतेन प्राचीनमतेन च कथं भवतीत्यनया परिषदा सम्यगेव पिसदीत्य भवरोधितम् । आइालानुशासने पायःप्रथमवेयं पण्डितपरिपदित्यन न विशयः । अतश्च धार्मिक सामाजिक विचारपवाहः पण्डितानां मनसि पादुर्भूतः । अत्रैव परिपदि सनातनधर्म- पदीपग्रन्थम्य इनलिखितमपि पण्टिताना पुरत टपरपापितमासीत् । पर्वाऽप्युदोधकरूपेण पूर्वोत्त- सामिना रहमा । तसभ १८५८ शफान्दे पने-ग्रन्थमुद्रणं पारन्धम् । आपाटे ष समाप्तम् । पन्भरप पटांग्या १६०० पर्तनं । विभागाच पमाणकाराः, चातुर्वर्ण्यप्रकाराः, शुद्धिप्रकाशः, विवादमागभेति । एवं पता विभागेषु सनातनधर्मोनीविनीसमया अन्यपणयनसमित्या चोपस्था- निशाना सतिया बिगारो नम्पमतदृष्टया च सवृत्तः । श्री. अनन्तकृष्णशास्त्रिभिः माचीन- ' ·निवेदनम् अन्पमहोवर्षि निर्मथ्य प्रणीतोऽयं सनातनधर्मप्रदीपग्रन्थः सनातनमतानुयायिनामुद्बोधको मार्गदर्श- कश्चेति सर्वैरपि पण्डितैनिःसंकोचमुद्घोषितमनुमतं च । एवं ग्रन्थमेनं सनातनधर्मप्रदीपं छायारूपेण (ड्राफ्ट ) मुद्राप्य सर्वेषां सांप्रदायिकधर्मपीठा- चार्याणां प्राचीनानां नव्यानां च पण्डितानां सविधे गुणदोषविवेचनपूर्वकसमालोचना) विना मूल्य प्राहिणोत् किल सनातनधर्मोजीविनी समितिः। तदनुसारेण सपादशतादन्यूनं समीक्षाप्रबन्धाः समागताः । येनाग्रिमनिर्णायकग्रन्थनिबन्धनं शास्त्रशुद्धं निर्विवादं च संपादयितुं सुकरं स्यात् । अत एवं ग्रन्थोऽयं समालोचननिबन्धेन सह परावर्तनीय इति ग्रन्थस्य मुखपृष्ठे एव अनन्तकृष्णशा- स्त्रिभिः संपादकत्वेन स्वनाम्ना तथा निवेदितमिति तत एव सुविशदं विज्ञायते । सोऽयं ग्रन्थः प्राचीनानां नव्यानां च पण्डिताना निबन्धान् पर्यालोच्य पाण्डित्यप्रचुरो विलिखितः । अत्र च प्राचीनधर्मशास्त्रीयनिबन्धानामन्योन्यं समन्वयरविरोधपरिहारौ चातीवोदोध- कतया निबद्वौ । अत एव चात्र विषये विदुषां प्रशस्तिपत्राणि सहस्रशः समागतानि अस्मत्सविधे वर्तन्ते। एवं चायं प्रबन्धः सर्वाङ्गसंग्राहकः संपन्नः । इदानीमपि बहवः किल प्रार्थयन्त इमं ग्रन्थम् । तथा प्रार्थनापत्राणि समागतानि वर्तन्ते । एवं सनातनधर्मोज्जीविनीसमया प्राथमिकमिदं ग्रन्थप्रणयनकार्य सुव्यवस्थितमेव विनाऽवरोधं संपादितम् । प्रतिज्ञानुसारेण निर्णायकग्रन्थनिबन्धनकार्य तु ततः २०।२२ वर्षपर्यन्तं केवलं विचारविषयत्वेनैव प्रचलितमासीत् । अत्र निदानमिदमेव यत्कार्यकर्तुरभावः । संपन्नपूर्व कार्य तु सर्वथा के. लक्ष्मणशासिपूज्यपादानां साहाय्येनैव संजातमित्यत्र न विशयलेशोऽपि । यतस्ते परि- निष्ठितविद्वांसोऽपि लौकिकज्ञाः । अत एव भिन्नभिन्नसांप्रदायिकपीठाचार्याणा सर्वेषा नव्याना प्राचीनानां च पण्डितानामत्र सहयोगसंपादनं सुकरमैकमत्यं च । नैतत्तपोबल विना पाण्डित्यमा- त्रेण संभवतीति सर्वविदितमिदम् । एतादृशां तपोमूर्तीनां विदुषा प्रभावशालिनां च तेषा पूज्यपादाना- मकालस्वर्गवासेन देववञ्चिता वयमितस्ततस्तादृशपण्डिताश्रयणार्थमाहिण्डमाना अपि न समासा- दितवन्तस्तादृशं पण्डितम् । प्रत्युत विधिविपर्ययादस्माकं समाकलिताना पण्डितानामन्योन्यवैमन- स्यमेवानुमवपथमापतितम् । अतश्च ग्रन्थप्रणयनसमितिः किल पण्डितानां काश्यां स्थापिता प्रयो. जनामावादनायासेनैव विलयमायाता । एवमपि निर्णायकग्रन्थनिर्माणकार्य कथं केन कदा च पूर्ति- मियादितीय विवश्चना न मामजहात् । ततश्च परमपूज्यपण्डितराज-राजेश्वरशास्त्रिद्राविडा मया पार्थिताः। तैरपि व्यक्तिशः कार्यसंपादनस्यातिमारो नाङ्गीकृतः । पर तु 'काशीस्थगीर्वाणवाग्वार्धनसिमाद्वारा कार्यमिदं संपाद- नीयमिति तैः सूचितम् । तदनुसारेण पत्रद्वारा कार्यकारिणां साक्षात्कारद्वारा च विचारविनिमये १५॥१६ वर्षाणि व्यतीतानि । अनन्तरं काशीस्थसाङ्गवेदविद्यालयस्य रजतमहोत्सवप्रसडेनाss- ·- श्रीसंतोजीमहाराजाना हूता मम कनीयांसो प्रातर उद्धवमहाराजा मयैतत्कार्यसंपादनपर्यालोचनार्थ प्रेषिताः काशी प्रति । तदानीं पं. देवकृष्णशास्त्रिणः नवापूरग्रामस्था मोहनभाई चुनिलालनामानः श्रेष्ठिनश्च तैः सह पहिताः। तत्र चं निर्णायकमन्थनिर्माणविषये सुबहु चर्चितम् । एवमपि स्वकार्यानुकूलं न किमपि निष्पन्नम् । ततश्च कार्यमिदं दीर्घसूत्रतामवलम्बते न सुशीघ्रं भविष्यतीति सनातनधर्मोज्जीविनीस- भाया दृष्टिगोचरतामापनम् । अतश्च कार्यमिदं कथं संपादनीयामिति चिन्ताविषण्णः पाण्डुरड्गमा- भनेकशरणोऽहं किंकर्तव्यमूढोऽहोरात्र पाण्डुरद्गाराधनतत्परोऽभूवम् । ततश्चैवं स्फूर्तिः संजाता यन्मु- ल्हेराभिजनानामिदानी तलोदावास्तव्यानां पं. देवकृष्णशासिणां पुरस्कारेण तद्द्वारेव च कार्यमिदं संपन्न मवेदिति । ततश्च तेऽत्र कार्य प्रार्थिताः । नरपि मासद्वयपर्यन्तं स्वाराध्यदेवतानुमतिमन्तरा नागीकृतम् । अन्ततो मासद्वयानन्तरं तैः स्वीकृतमिदं कार्यम् । मया तु पाण्डुरङ्गादेशान- तरमेव १८६८ शकान्दे नेत्ररातिपदि प्रातरादिकसमाप्तो आहूय स्वमन्दिरे पं. देवकृष्णशास्त्रिणः प्रति निवेदितोऽयमादेशो मगवतः श्रीपाण्डुरङ्गस्य । ततश्च तलोदावास्तव्यानां श्री. ओंकारदास किशोरदास चौधरी-गजाननराव बुद्धिसागर-साफरलाल पीताम्बरदासमभृतीनामुपस्थिती संपूज्य श्री. देववृष्णराासिणः सनातनधर्ममदीपं च समर्पितोऽयं ग्रन्थः समालोचनार्थम् । एवमेव समालोचनरूपेण समागतानां निव-धानी संग्रहोऽपि तेपामायत्तीकृतः । पं देवकृष्णशामिणो न तादृशाः मसिद्धाः पण्डिताः । नैतावताऽत्र विषये ते न पण्डिताः। विधिबलात् पसिद्धिपराङ्मुखत्वेन च तेषां पाण्डित्यं न जगति विख्यातम् । किं चोत्पत्तिपरिपूता. नामेतेषां शासविद्याधनमिदं परम्परागतं रिक्यमेवेत्या प्रदेशे सर्वविदितमिदम् । एते च नासिक- मण्डलान्तर्गतमुल्हेरग्रामवारनन्याः सुप्रसिद्धसाधुवर्य-रामानुजसामदायपचारक-उद्धवमहाराजानगहीत पडितकुलादीमा उपमहाराजगुरुचरणश्रीकाशीराजमहाराजवंशतिलकाः । करालेऽस्मिन् कलि. फाले दापनशासनादनाकलिने सन्मार्ग विगलिने धर्मविश्वासे सर्वत्र प्रसमरे च यावनमते समुपचिते पाप मानदेरामण्टले रामानुनमतं पुरस्कृत्य यः सत्पुरुषः पोडशशततमशकाने पुनश्च सनातन- परिजनों मागवतपदापन प्ररपापितः । ते एने काशीराजमहाराजा उदबमहाराजाश्च । एतेषामेव परिपपरपरापा, अमळनेररपा: सरदाराममहाराजाः, चोपडेग्रामस्था गोविन्दमहाराजास्तपा पान्थे सत्पुरुषाः समुत्तमाः मानदेगे। एताहरो सत्पुरुषानुग्रहमाजने परमोचपपित्रवंशे संभूतानामेतेपा जामनेर परिशुदमिपान गपटेशोऽपि । अपि र रामोदर संस्थानपरिचालकत्वं पर- तापानगारेग मन्दमानवामिनाभेने बंगपुरुषाणामेवेति नापिदित फेषामपि । एवमेतेपी परिवाना उरि गरमागर्न कापी पूज्यपाद पं. श्री. रामाणसारित्रपटपर्धनाना RETTE. श्री. सारागात्रिमहोदयाना नपा पापा श्री. गणातिशान्प्रिमोकाटे महोदयानां सरि बा | Afनि तथा पाभात्राममानगानमानिए परिशीनगनिवज्ञानमेनेपो ·११ निवेदनम् तु एतस्मादेव ग्रन्थादवगम्यते । सनातनधर्मप्रदीपसंपादने चैतेषां कियत्साहाय्य संजातमिति तु सना- तनधर्मप्रदीपप्रस्तावनायां श्री. अनन्तकृष्णशास्त्रिभिरेव निवेदितमित्यत्र न वितन्यते । एवं चोत्प- त्तिपरिपूताः परम्परागतविद्यावदाताः स्वयं च विद्यासंपन्ना एते पण्डितवरा इति तु निश्चमचमेव । अत्र चेदमवश्यमेव सप्रश्रयं निवेदनीयं कृतज्ञतया यदेतेषां पण्डितानां पितृचरणाः पूज्यपाद् श्री.केशवपण्डिता एव मे प्राथमिकाः संस्कृतविद्यागुरवः । तेषां च वैकुण्ठवासादनन्तरं तेषां पुत्राः पं. देवकृष्णशास्त्रिणो ज्येष्ठभ्रातृचरणाः श्रीरामचन्द्रपण्डिता एव मे संस्कृतविद्यागुरवः । निखिल- मपि मे संस्कृतविद्याध्ययनं तेषामेव सविधे संजातम् । एतस्मादेव कारणात्तेषां निवासोऽरमद्गामे कुकुरमुण्डायां द्वादशवर्षपर्यन्तं संजातः । बाल्ये च देवकृष्णपण्डिना अपि तत्राऽऽसन् । तत एव चैते पस्थिताः काशी प्रति विद्याध्ययनार्थम् । बाल्यादारभ्य परिचयादेवैतेषामस्माकं च नात्र विषये मनसो वैधम् । एतेश्च देवकृष्णपण्डितैरयं ग्रन्थो विलिखित इत्यत्र केवलमीश्वरेच्छैव निदानमित्यत्र नास्ति संदेहलेशोऽपि । " सनातनधर्मोज्जीविनीसभाया इतिहासः सुसूक्ष्मतया पर्यालोच्येत चेदिदं सत्वर- मेव दृष्टिगोचरतामियात् । यदा हि समालोचनार्थ प्रहितो • सनातनधर्मप्रदीपस्तदानीमेव धर्मस्य विचारो धार्मिक- सामाजिक-राजनैतिक-ऐतिहासिकेति चतुर्विधदृष्ट्या कर्तव्यः । यतोऽये संपादनीयः खल्वस्माकं तादृशो निीयको ग्रन्थः । अतश्च समालोचनं पूर्वोक्तचतुर्विधदृष्ट्या विधाय विलिख्य च प्रेषणीय- मिति प्रार्थितास्ते ते पण्डिताः । तदनुसारेण संस्कृताङ्गलप्रभृतिभाषामया वह्वो निबन्धाः समा- याताः । तत्र कै. अण्णासोपटवर्धनमहोदयानां विचारा निबन्धरूपेण सातारा नगरस्थैः श्री. गो. रा. राजोपाध्येमहोदयैः प्रोपतास्तथा तैरेव स्वयमुपनिबद्धः पाश्चात्यराजनीतिनिदर्शको निबन्ध- श्रारमत्सविधे हस्तलिखितः प्रेषित इति द्वावपि महत्त्वपूर्णौ । अन्योऽपि पुण्यपत्तनस्थैः गो. म. जोशीमहोदयैः पेपित एको निबन्धः । सर्वेषामेतेषां समीक्षणं धर्माद” देवकृष्ण पण्डितैः कृतमिति .. ततो विज्ञायते । प्रमाणप्रतिविम्बः, नीतिप्रतिबिम्बः, चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्बः, विवाहप्रतिबिम्नश्चेति चतुर्भागात्म- कोऽयं धर्मादर्शः । सनातनधर्मोज्जीविनीसमया समुपस्थापितानां सर्वेषां प्रश्नानां प्रायोऽत्र विचारः समजनि । स च साधकबाधकप्रमाणपुरःसरत्वेन मार्गदर्शकश्रोत न संदेहः । इदमप्यत्र वैशिष्ट्यं यत् सनातनधर्मप्रदीपेऽवशिष्टो राजनीतिविचारोऽन्यत्र नीतिप्रतिबिम्बमकरणमुपनिबध्य कृत इति । एव- मन्येऽपि गौरविचारपरिप्लुता बहवो विषया ग्रन्थकृताऽत्रोपनिबद्धाः । शास्त्रतत्त्वरहस्यं शास्त्री- मुविशदीकर्तु पार्यते, न तथाऽन्यभाषायामिति संस्कृतशास्त्रीयभाषायामेवास्योपनि- बन्धनम् । तत्रापि यावच्छक्यं लौकिकभाषाऽप्युपयोजिता । संस्कृतमाषामन्तरेदानीं सर्वेषां पण्डि- यमाषायां यथा ·सर्वकर्मणाम् , आश्रयः सर्वधर्माणामिति वय॑ते । तस्याः पुनरुज्जीवनमेवेदानीमावश्यकम् । येनेयं नारामवीपानामेव भारतवर्षश्य प्राणमते वैदिकधर्मे या किल घृणादृष्टिः प्रादुर्भूता, यया माचीना परकीयविचारपारतन्त्र्यशृङ्खला सामाजिकराजकीयतत्त्वदृष्ट्यापि विधेयं प्रचारणीयं चेदानींतनैः पण्डितैरित्येतदर्थमेवायमस्माक- मापाराः । अनयेव दृष्ट्या विरचितोऽयं धर्मादः पण्डितरीक्षापथमानेतव्यः प्रचारणीयश्चेत्यरमाकं रामभयं विज्ञमिः। अनेन चायमनुयोगोऽपि प्रत्याख्यातो यदत्र किंवा नूतनमिति । इदं तु सत्यमेव यन्नात्र फोऽसि सिद्धान्तो नूतनः प्रतिपादितः । परंतु पाश्चात्यशिक्षणपद्धत्या पाश्चात्यतत्त्वपरिशीलनशालि- पापारा देशापाराभ समन्दमुन्मूलयितुं प्रवृत्तिरहर्निशं पारिदृश्यते, तस्या निरासस्तु नाऽऽक्षेपपरिहार- मन्नरा मदितुमई तानि तासापरिहारामेपास्य ग्रन्थस्यावतारः । एवं चापाक्रमणादिकं यदि दानी पदिश्यमे या वैदिफरामाने या भवति, पभेष दुष्परिणामादिक समाजे सराचारविहाराविना श्रीसंतोजीमहाराजानां तानामासेतु हिमाचलं विचारविनिमयो न संभवतीत्यगत्या प्रादेशिकभाषाः विहाय संस्कृतभाषावल- म्बनमिति विज्ञेयम् । अस्य च हिन्दीभाषायामाग्लभाषायां चानुवादो विधेय इति किलाऽऽस्माकीनो विचारः । तथापीदानीं कालातिपातमसामानैरस्माभिरेवं निर्धारितं यदाङ्ग्लभाषायां हिन्दीभाषायां च प्रस्तावना देया । तत्र ग्रन्थस्य सारगर्भ रहस्यमखिलमपि निखिलैातुं शक्यम् । एवं च संस्कृतमापानभिज्ञानामपि ग्रन्थरहस्यज्ञानेनोपकृतं स्यात् । अत एव चैवं बुद्धिपुरःसरं विनिश्चितम् । एवं ग्रन्थस्य ब्यापकविचारपूर्वकसर्वाङपरिपूर्तये यावच्छक्ति प्रयतितम् । प्राक्तनसनातनधर्म- मदीपग्रन्थापेक्षयाऽत्र शास्त्रीयतत्त्वाना पूर्वोत्तरपक्षरूपेण निबन्धनं तु विदुषां प्रमोदमरमेवाऽऽवहेदि- त्यत्र न विशयलेशोऽपि । एवं च विवेचनपद्धतिरियमादर्शभूतैवाधुनातनानाम् । वस्तुतस्तु बौद्धका- लादारभ्याययावत् धर्मविषयोऽयं सामाजिकतां राजकीयतां च न व्यभिचरतीति सिद्धान्तोऽयं नेक्षापथं नीतः । ततश्च समाजस्य शासनप्रणाल्याश्च कीदृशो विनाशः संपन्न इति तु नाध्यक्षतां न्यभिचरति । वयमप्यस्मदीयदण्डनीतितत्त्वमिदं सुधीरमुद्घोषयामो यत्- आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता सतीविद्याः प्रचक्षते । सत्योऽपि हि न सत्यस्ता दण्डनीतेस्तु विप्लवे ॥ इति ।। एवमपि मत्यक्षं दरीदृश्यमानो दण्डनीतिविप्लवः समाजविप्लवश सोढः सह्यते सहिण्यते च । किमिदं मारतवर्षमेवमेव परकीयविचारदास्यपरधर्मयोश्च पारतन्त्र्यास्पदमेव सततं स्यादिति शङ्कायां त्विदमेव वक्तव्यं भवेद्यत् भारतवर्षीयाणामान्वीक्षिकी या किल प्रदीपः सर्वविद्यानाम् , उपाय: । निगडिता विशीर्यंत । अतथ सनातनवैदिकधर्मग्रन्थानां परिशीलनं ।

·महदाचर्यास्पदं भाति । इदं तु सत्य यत्प्रचारोऽयमिदानी द्रव्याधीनः । प्राचीनाना ३ - । निवेदनम् नीतिभ्रंशेन च दरीदृश्यते, तद्दारा च संस्कृतिविनाशस्य संभावना परिस्फुरति । तदेतत्सर्वमेतादृश- ग्रन्थरचनामन्तरेण न परिहतुं शक्यमित्यत्र न कस्यापि प्रेक्षावतः संदिग्धम् । इदानीं हि परैरुद्भा- वितानां युक्त्याभासानामालम्बेन सर्वत्र वैदिकधर्मेऽविश्वासः समजनि । धार्मिका अपि अर्थकामप्र- धानयुक्तिभिर्धमच्चित्ता धर्मे संदिहानाः किंकर्तव्यतामूढा दृश्यन्ते । अत्र च स्वधर्माज्ञानमेव मूलनिदानमिति तन्निरासोऽपि कर्तव्य एव प्रेक्षावद्धिः । न चायं प्रवचनसमितिपचारादिना सुकरः । तात्कालिको जायमानोऽप्यज्ञाननिरासः परकीयप्रचारेणोपहन्यते । ततश्च पुनरपि संदेहावस्थानं तवस्थमेव भवति । विद्यालयद्वाराऽधीतिबोधाचरणप्रचाराः यद्यपि सुकराः । तथापि तादृशबुद्धि- वैमवशालिनां छात्राणां लामस्तु न सुलभः। मेधाविनो बालकाः पालकैः परकीयविद्यायामे- वाऽऽधीयन्तेऽर्थलाभतृष्णयेति न सोऽपि मार्गः फलेग्रहि संपद्यते । एवमपि विद्यालयाना नापेक्षेति नास्माकं मतम् । प्रत्युत विद्यालयद्वारा यदि भारतीयसंस्कृतिप्रचुराणां ग्रन्थानामध्यापनं भवेत् तदैव खलु संस्कृ- तिबोधाचरण प्रचाराः सम्यक्तया भवितुमर्हन्तीत्यत्र न कापि विप्रतिपत्तिः । सन्ति खलु सर्वत्र प्राचीनग्र- न्थेषूपनिबद्धाः सामाजिका धार्मिका राजकीयाश्च विषयाइतस्ततो विस्खलिताः । ततश्चैकीकरणे पृथक् पृथक् उपनिबद्धं चेत्तत्तच्छास्रम् । तर्हि तु पठनपाठनसौकर्येण महानुपकारः स्यादित्यत्रापि न संश- यितव्यम् । एवं च धर्मादर्शसदृशानामनेकेषां निबन्धानामिदानीमतीवाऽऽवश्यकतेति निश्चप्रचमेव। आङ्ग्लविद्यालयेष्वपि एतादृशां ग्रन्थानां पठनपाठनाभ्यां विना न भारतीयाना भारतीयत्वेनाभ्युदयः । अत एव सनातनधर्मोजीविनीसभया सनातनधर्मप्रदीप-धर्मादर्शावितिग्रन्थावुपरचितौ। अल्पोऽयं मयत्नः। नेतावता संपन्नमखिलम् । किंतु भारतीयसमाजस्यभारतीयत्वेनाभ्युदयार्थं समाजाभूततत्तच्छास्त्रा- लोडनपूर्वकं तत्तच्छास्त्रीयसिद्धान्तानामितरपाश्चात्यशास्त्रतत्त्वापेक्षया समीचीनतमत्वमाविष्करणीयमि दानीतनैः प्राचीनपण्डितैरितीयं कार्यधुरा बलादापतितैव तेषां शिरसि । न ोकेन सर्व सर्वथा परिपूर्ण वा कर्तुं शक्यम् । पुरुषबुद्धः स्खलनशीलत्वात् । सोऽयमतिमारो नोह्यते चेत्प्राचीनपण्डितैः । सर्वथा स्वयं नटाः परान् नाशयन्तीति न्यायानुसरणं भवेदिति सुक्ष्मेक्षिकया मनसि करणीयं पण्डितैः । अतश्चात्र या किल न्यूनता वा प्रमादोवा, सर्वथा पण्डितैरेव परिहरणीयम् । प्राचीनैरपिशवरस्वामि-कुमारिलभट्ट- शङ्कराचार्यप्रभृतिभिर्यन्योपनिबन्धनद्वारैव धर्मसंस्कृतिप्रचारो विहित इति तु न तिरोहितम् । एवमेव तुकाराम-रामदास-तुलशीदासायनेकसाधुवर्यैरपि व्यावहारिकमापामयकाव्यग्रन्थानुपनिबध्यैव धर्म- रक्षण कृतम् । आर्यसमाजायुद्भावितकुतर्कखण्डनार्थमपि ग्रन्थरचनैव बहुधा कृता क्रियते च । एवमेव पाश्चात्यैरुद्भाविताना तत्त्वामासात्मककुतर्कोपपतीनां ग्रन्थद्वारैव खण्डनादिकमत्यावश्यक- सदिहत इति तु न जानीमः । नूतनमतवादिनां मतभचार इदानीं सर्वथा वाङ्मयायत्तो दृश्यमानोऽपि न परिहियते वाङ्मयद्वारा प्राचीनपण्डितीरति तु मित्या तु कथं ·न मान्यानामुपदेशे श्रवणकुतहलिता, न पूज्यानां पूज्यता, नापि वेदशास्त्रेवादरणीयता, अस्यां च परिस्थिती न धर्मोन्जीवनस्य प्रत्याशा । एवमपि- १५ निवेदनम् ताया बुद्धिभ्रंशो विधीयमान इदमेव दृढयति यत्सर्वथा धनमानप्रतिष्ठादिकमेव जीवितप्रयोजनामिति । तदर्थ चार्थ एव परमपुरुषार्थ इति मन्यमानेयं भारतीयजनता सर्वथाऽधोगतिमभियातीति साधूक्तं मर्तृहरिणा यत्- जातियतु रसातलं गुणगणस्तत्राप्यधो गच्छतु शलिं शैलतटात् पतत्वभिजनः संदह्यतां वन्हिना । शौर्ये वैरिणि वजमाशु निपतत्वर्थोऽस्तु नः फेवलं येनैकेन विना गुणास्तृणलवमायाः समस्ता इमे ॥ इति ॥ सत्यामित्यं परिस्थिती सर्वतः मसमरायां सर्वेषां नैतिकोऽधःपातः। न कस्याप्युक्तौ विश्वासः नापीश्वरे वा पुनर्जन्मनि वा विश्वसनीयता, नापि कर्मविपाके श्रद्धेषता, सर्वथा तु मतमतान्तरकलकलेनाऽऽ- लोड्यमानोऽयं मारतीयजनसमाज का वा गति अपयतोति स एव जानीयाच्छ्रीरुक्मिणीजानिः । ५ - न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति अशोचन् प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ इति महामारतोक्तिमनुसृत्याकरणावस्थानापेक्षया मन्दकरणमपि श्रेय इति यावद्बुद्धिबलं मतीकारं चिन्तयमानोऽहं ग्रन्थपकाशनद्वारा प्रतीकतुं प्रवृत्तः । अत्र के वा प्रयासा आयातप्रत्या- पातादयश्च सोढाः स्युरिति तु न निवेदनाहम् । एवमपि कार्यमिदं संपन्नमित्यत्र ईश्वरेच्छेव बली- यसी । एवं च तस्यैव तत्रभवतो भगवतः श्रीपाण्डुरङ्गस्य श्रीगुरुचरणानां चेच्छया यावान् कार्य- मारो मया वोढव्यस्तावानूढ एव । तदेवं कार्य भगवतस्त्रिभुवनगुरोः सर्वान्तर्यामिणो जगच्चालकस्य परमव्यालोर्मतकामकल्पद्रुमस्य प्रभोः श्रीपाण्डुरड्गस्य चरणयोः समर्प्य विरमानि- कायेन वाचा मनसेन्द्रिया बुध्यात्मना वाऽनुमृतस्वभावात् । करोति यद्यत्सकळ परस्मै नारायणायेति समपर्यत्तत् ।। इति ॥ अन्ते च यैर्महामांगरस्मिन् कार्ये साहायकमाचरितं तेषामभीष्टचिन्तनमपि मे कर्तव्यतामा. पततीति तत्संपादनमत्यावश्यकम् । तत्र प्रथमतस्तावत् अमळनेरस्थतत्त्वज्ञानमन्दिरे अभ्यापकत्वेन वर्तमानानां निखिलतन्त्रस्वतन्त्राणां श्री. आरमारामशास्त्रिणां जेरेइत्युपायानां यदन्यप्रणयन:- गारीनिर्णये साहायं संजातम् । तत्तु वाचामगोचरमेव । एतर्हि महामार्गः पञ्चदशदिनान्यवस्था- व निःपक्षपातितया धर्मादर्शस्य हस्तलिखितः प्रमाणमतिबिम्बो नाचितः साकल्मेन । तत्र देव- ·लोड्यमानोऽयं भारतीयजनसमाजः कां वा गतिं प्रपद्यतति स एव जानीयाच्छीरुक्मिणीजानिः। अस्यां च परिस्थिती न धर्मो जीवनस्य प्रत्याशा । एवमपि- प्रतीकारं चिन्तयमानोऽहं ग्रन्थप्रकाशनद्वारा प्रतीक प्रवृत्तः । अत्र के वा प्रयासा आयातमत्या- घातादयश्च सोढाः स्युरिति तु न निवेदनाहम् । एवमपि कार्यमिदं संपन्नमित्यत्र ईश्वरेच्छैव बली- पततीति तत्संपादनमत्यावश्यकम् । तत्र प्रथमतरतावत् अमळनेरस्थतत्त्वज्ञानमन्दिरे अध्यापकत्वेन वर्तमानानां निखिलतन्त्रस्वतन्त्राणां श्री. आत्मारामशास्त्रिो जेरेइत्युपायानां पद्मन्यप्रणयनम- गाठीनिर्णये साहाय्यं संजातम् । तत्तु वाचामगोचरमेव । एतैहि महाभागः पञ्चदशदिनान्यवस्था- पनि:पक्षपातितया धर्मावर्शस्य हस्तलिखितः प्रमाणप्रतिनिम्मो नाचितः साकल्येन । तत्र च देव- परमदयालोर्मक्तकामकल्पद्रुमस्य प्रभोः श्रीपाण्डुरङ्गस्य चरणयोः समर्प्य विरमामि- १५ निवेदनम् ताया बुद्धिभ्रंशो विधीयमान इदमेव दृढयति यत्सर्वथा धनमानप्रतिष्ठादिकमेव जीवितप्रयोजनमिति । तदर्थ चार्थ एव परमपुरुषार्थ इति मन्यमानेयं भारतीयजनता सर्वथाऽधोगतिमभियातीति साधूक्तं भर्तृहरिणा यत्- जातियतु रसातलं गुणगणस्तत्राप्यधो गच्छतु शलिं शैलतटात् पतत्वभिजनः संदह्यतां वन्हिना । शौर्ये वैरिणि वजमाशु निपतत्वर्थोऽस्तु नः फेवलं येनैकेन विना गुणास्तृणलवमायाः समस्ता इमे ॥ इति ।। सत्यामित्थं परिस्थिती सर्वतः प्रसृमरायां सर्वेषां नैतिकोऽधःपातः। न कस्याप्युक्तौ विश्वासः ने मान्यानामुपदेशे श्रवणकुतूहलिता, न पूज्यानां पूज्यता, नापि वेदशास्त्रेप्वादरणीयता, नापीश्वरे वा पुनर्जन्मनि वा विश्वसनीयता, नापि कर्मविपाके श्रद्धेषता, सर्वथा तु मतमतान्तरकलकलेनाऽऽ- . . . न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति अशोचन् प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ इति महामारतोक्तिमनुसृत्याकरणावस्थानापेक्षया मन्दकरणमपि श्रेय इति यावबुद्धिबलं मसी । एवं च तस्यैव तत्रभवतो भगवतः पाण्डुरङ्गस्य श्रीगुरुचरणानां चेच्छया यावान् कार्य- मया वोढव्यस्तावानूढ एव । तदेवं कार्य भगवतस्त्रिभुवनगुरोः सर्वान्तर्यामिणो जगच्चालकस्य कायेन घाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुध्यात्मना वाऽनुसृतस्वभावात् । करोति यद्यत्सकळ परस्मै नारायणायेति समपर्यत्तत् ॥ इति । अन्ते च यैर्महाभागैरस्मिन् कार्ये साहायकमापरितं तेषामभीष्टचिन्तनमपि मे कर्तव्यतामा- ·श्रीसंतोजीमहाराजानां - कृष्णपण्डितैः सह विचारविनिमयं विधाय ग्रन्थस्य शुद्धिः समासादिता । एतत्सर्व देवकृष्णपाण्डि- तानामाग्रहेणैव संजातमिति तेषां सन्मित्रत्वमुद्भावयद्भिरेतैर्महामार्गः सम्यगेयोप्कृतमिति शं विदधातु भगवान रुक्मिणीपतिस्तेषाम् । अनन्तरं मे कनियांसो भ्रातर उद्धवमहाराजाः कर्तव्यतया साहाय्यसंपादनदक्षाः । एतत्र मत्कृते यदायासितं तत्तु न वर्णनाहम् । इदं तु सत्यं यद्विना बाहुबलं यः कोऽपि किमपि कर्तुम- समर्थ एवेति न स्थाच्चेदेतेषां साहायं नान्तमियादिदं कार्यमिति पाण्डुरङ्मकृपया तेषां धर्माभ्यु- दयः स्यादित्याशासे। एवमेव तलोदाग्रामस्थाः स्वनामधन्या श्री. ओंकारदास किशोरदास चौधरीमहोदयाः प्रारम्मत एव समाया मन्त्रिपदमलंकृत्य तनुधनमनोभिः साहायकं विदधाना धन्यवादाः । एते च परमश्रद्धलयो महाकुलमसूता महावदान्याः । गोदानादिमहादानेन च ब्रह्मण्यानामेतेषां शं विधाता विध्यादिति मार्थये भगवन्तं राधावल्लभम् । येस्तु महाशयैर्धर्मादर्शमुद्रापणे द्रव्यसाहाय्यं वितीर्ण तेषा नामानि- ओंकारदास किशोरदास चौधरी, सलोदा. गोविंद रमाकांत ( आण्णासाहेब ) पाठकमहोदयाः, प्रकाशे. दामोदर हरकलालश्रेष्टिमहोदयाः, विरदेल. शंकर तुळसीदास श्रेष्टिमहोदयाः, अमळनेर. निवृत्ति शिवशङ्कर सराफमहोदयाः, नन्दुरबार, श्री. उद्धवमहाराजाः, कुकरमुण्डा. रु.०३०० मुवनमाई कथुनाई सराफमहोदयाः, नन्दुरबार. रु..१३६ चंदुलाल हरिदास चौधरी श्रेष्टिमहोदयः, बलोदा. 6. ०२५० छगनलाल नरोत्तमदास श्रेष्टिमहोदयः, कोपरली, एवमेव शहादा, फुकरमुण्डा, तळोदा, प्रकाशा,नन्दुरबार, नवापूरप्रमृतिषु ग्रामेषु संवसद्धि खन्यनिर्वगुमिर्यपाराक्ति यद्धनेन साहाप्यं संपादितम् । तेषां सर्वपाममीष्टं घुमात्वहर्निशं मग वान् रमारमण इति मार्पये। एवमेव पुण्यपतनस्था: भगवान् विष्णु पुरन्दरेमहामांगों अतीव धन्यवादाहीः। अद्यापि फराले फलिफाले आदर्शभूता गार्हस्थ्यपदवी द्रष्टव्या चेदेतेषामेव ! सरलस्वमावतया अभ्यागतसमा- पनया निकपीजश्रद्धया निरुपमदाक्षिण्येनाभिजातकुलोद्भवेन चेतेषां मुद्रापणकार्य मुद्रालयनिर्धारण " - - ·निवेदनम् . .. -पत्रसंपादन-आयव्ययनिरीक्षणविशिष्टकार्यमन्त्रण-तत्सुचन-तद्नुष्ठानादिना च परिश्रमेण यत्साहायकमाराचित तैर्निव्याज निष्प्रयोजनं च । तत्र नाभीष्टचिन्तनाहतेऽस्ति मे सविधेऽन्यदिति भूयो भूयः संप्रार्थये एतेषां कुलाभिवृद्धये धर्माभ्युदयाय भगवन्तं पाण्डुरङ्गम् । एवमेव उपरितनमुद्रापणाद्यखिलकार्येषु सहभागिनो महाभागाः पुण्यपत्तनस्थाः श्री वल्लभदास चुनीलाल महोदया अपि धन्यवादाहः । यद्यप्येते पुष्टिसंपदायानुयायिनः, तथाप्याभ्युदयिकधर्मे एतेषां परमश्रद्धामालोक्यायापि जागतिं भगवान् जानकीजानिरिति निर्भरं प्रमोदभरमावहति चेतः। भूयादेतेषामभ्युदयोऽनवरतमित्याशास । ' अपरैरपि नन्दुरबारवास्तव्यैः श्री. मोतीलाल निजलालदास, कै. सूरजराम उमाशङ्कर ओझा, मधुसूदन माणिकलाल त्रिवेदी वकील, प्रेमशङ्कर शिवशङ्कर देसाई, शिवशङ्कर निवृत्तिनाथ सराफ, भुवनभाई कथ्थमाई सराफ वकील, विठ्ठलभाई नथुमाई सराफ, इत्यादिभिर्महाभाग- यंत्साहाय्यमनुष्ठितम् । तेऽपि धन्यवादार्हाः । नागपूरस्थैः स. मा. पराण्डेमहोदयैस्तथा पण्डरीस्थैः भगवान् शास्त्रिधारूरकरमहोदयैरेवं पुण्यपत्तनस्थैः वासुदेवशास्त्रि अभ्यङ्करमहोदयैः सूचनोपसूचनाद्वाराऽतीवोपकृतामति सविनयं सूचयामि। यैस्तु महाभांगर्मुद्रितपत्राणां शुद्धिसंपादनं विहितं परमदाक्षिण्येन निर्लोभतया च, ते परमपूज्याः स्वनामधन्याः मारूळकरशास्त्रिमहोदयाः । तेषामभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिरुत्तरोत्तरं वृद्विमियादिति संप्रार्थये जगन्नाथं धन्यवादपूर्वम् । एवमेव आर्यसंस्कृतिमुद्रालयस्वामिभिर्यथावसर मुद्रापणमप्रमादेन सम्यक्तया चानुष्ठितामिति तेषां धन्यवादपूर्वकमभ्युदयमभ्यर्थये । अन्ततो गत्वाऽन्तिममावेदनमिदमेव यदेतस्य धर्मादर्शस्य प्राणभूताः प्रणेतारो देवकृष्णप- ण्डिता एव । सत्यमेते केवलं प्राणा एव न प्राणभूताः । इद तु सत्यं यद्विद्यमाना अपि प्राणा हस्तपादमन्तरा न कार्यसंपादने समर्थाः । एतैस्तु पण्डितैर्विना हस्तपादं विरचितोऽय ग्रन्थः । शास्त्रीयग्रन्थविरचनावसरे समुन्मिपन्ति किल बहूनि शङ्कास्थानानि । तदानीमपरैस्तन्तैर्विचारविनि- मयः कर्तव्यो भवति । तत्र प्रदेशे तु न सन्निहितः कश्चन तादृशः पण्डितः । न वा कश्चन सभ्यतया संस्कृतलेखकोऽपि । केवलं प्रथमभागस्यावलोकनं जेरेशानिभिः कृतम् । विधिवशादा द्रव्यामावाद्वा सर्वस्य ग्रन्थस्यावलोकनसाहाय्ये न पण्डितोऽपरः समुपलब्धः । अस्माभिरग्यत्र विषयेऽनादरः कृतः । लेखकोऽप्यपरो न दत्तः । येन मुद्रापणयोग्यं विलेखनं स्यात् । प्रथमभागो यद्यपि विठ्ठलशास्त्रिव्यवहारमहोदयौवलिखितो मुद्रणयोग्यः । तथाप्यपरेषां मागानां विलेखनप्रया- ·१८ श्रीसंतोजीमहाराजाना सस्तु देवकृष्णपण्डितैरेव सोढः । अतश्च हस्तपादमन्तरापि पाणमात्रेण कार्यसंपादनामिवैतेषामिदं कार्यमिति प्राणभूतानामेतेषां पण्डितमहाराजानामतीवोपकारः संजातो जनताया उपरीति न विस्मयते । तदत्र कथं वा प्रत्युपकरणीयमिति दोदूयते चेतः । पण्डितोचितं जीवन निर्वाहस्वास्थ्य- मपि नाथावभ्यधिगतमेतैः । नाप्यस्माभिस्तथा कर्तुं पार्यत इति अन्ततो गत्वा साञ्जलिबन्धं सशिरः- प्रणामं च समावयामीत्यलमतिविस्तरेण । यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीविजयो भूतिर्बुवा नीतिमतिर्मम ॥ इत्याशासे। अन्ने च यस्य चरणकृपयाऽय ग्रन्थनिर्माणभारो नियूंढस्तस्य श्रीभगवतो भक्तकामकल्पद्रुमस्य पांडुरंगस्य श्रीगुरोश्च चरणारविन्दयोरनन्तसाष्टांगप्रणामपूर्वकमेतद्भगवत्सेवारूपकार्य समर्पणमेव प्रधान कार्य विरचय विरमामि इति शम् । विदुषां विधेयतमः श्रीसन्तोजीमहाराज सनातनधर्मोजीविनीसमायाः संचालकः प्रतिष्ठापकश्च .

·ग्रन्थपणेता पण्डितोपाटः केशवमूनुः देवकृष्णशर्मा .

·॥ श्रीः॥ ग्रन्थसमुद्देशः। प्रथमत एवं खल्वियं शङ्का समुदियानिखिलतन्त्रसिद्धान्तपरिनिष्ठितशेमुपीणां सकल- लोकसंस्थितिव्यवहारचातुरीचतुराणां निःशेषकर्मविपाककलाकोपिदानां समवधूतार्थकामाद्यनुगुण- राद्धान्तमनीषालब्धवर्णानां तत्रभवतां प्रज्ञाचक्षुषां विदुषां यत्सत्सु किल बहुषु जैमिनिशबरकुमारिला- याचार्यप्रणीतमबन्धेषु किमर्थं पुनरयं ग्रन्थविरचनाटोप इति । तदत्र किमप्यप्रतिसमाधाय कार्यमिदं न पूर्णतामावहेदिति किंचित्मस्तूयते । विद्यार्जनादारभ्य शोधूयमाणोऽयं वेशकालपरिस्थितिमूलक- धर्मपरिवर्तनवाद एवात्र मूलनिदानम् । यदि धर्मी, न परिवर्तनीयः । यदि च परिवर्तनीयो, न धर्मः । नहि शैत्योष्ण्यादिधर्मा जलादीनां परिवर्तयितुं पारयति कश्चिदपि । धर्मो हि सर्वत्र मानवानामिति जेगीयतेऽस्मच्छास्त्रेषु । सिस्तादिभिरपि न धर्मस्य देशकालव्यक्तिपरिच्छिन्नं स्वरूपं प्रतिपाद्यते यथा हि मनुमोक्कत्वमेव मानवधर्मशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । एवमेव मनोरपत्यत्वमेव मानवशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । एवं च यावन्मानवानां मानवत्वं न परिवर्तते । तावद्धर्मोऽपि न परिवर्तते । धर्मपरिवर्तने हि पदार्थान्तरत्वमापद्यते । न हि शैत्यापगमे सर्वथा जलस्य जलत्वं वोण्यापगमे तेजसस्तेजस्त्वं वा विज्ञानवादिभिरप्यभ्युपगम्यते । तत्कथमयं परिवर्तनवादी धर्मविषये -जोधुप्यत इति मे मनसि महानयं शड्काकोलाहलः समुन्मिपति स्म । तदपाकरणार्थं प्रवृत्तोऽहम- जानामस्य वादस्य मूलकारणं यत् पारतन्त्र्यापोहमूलकस्वराज्यलाभाशेति । तत्तु स्वराज्यं लब्ध- मिदानीमिति मन्यते । तत्रापीयमाशङ्केदानीमपि तदवस्थैव यत्स्वराज्यं नाम कस्य राज्यमिति । यदि स्वस्य स्वकीयं वा। तहिं के स्वे किंवा स्वत्वम् । यदि मानवास्तहिं मानवानां राज्यं पुराऽप्यासी- देव । आङ्ग्लानामपि मानवत्वाविशेषात् । यदि भारतीया एव स्वपदवाच्यास्तर्हि किं नाम भारतीयत्वम् । यदि च भारतदेशवासित्वं मारताभिजनत्वं वा भारतीयत्वम् । एवमपि माहम्मदा- दिप्वपि तदविशेषात् किमर्थं तर्हि देशविमागेन राज्यविच्छेदः । किमर्थ चेदानीमप्यत्रत्यानां माहम्मदानां राज्यविषये विपतिपत्तिः । ननु मौद्विाऽभिनिवेशाद्वा न तैस्तथा समन्यते भारती- यत्वमिति चेन्न संमन्यत इत्यस्य कोऽर्थः । अस्माभिनिर्धारितं तैर्न संमन्यते वा! वस्तुगत्यैव भारतीयत्वमन्यदिति वा ? नाऽऽद्यः । प्रमाणनिर्धारितस्यापलपितुभशक्यत्वात् । समानधर्मणामपि देशमूलकवैशिष्ट्येन वैशिष्ट्यं मवति । यथाऽऽड्ग्लानामाग्लत्वं, अमेरिकनानाममेरिकनत्वम् । एवं ·२० धर्मादर्श- देशैक्येऽपि विभिन्नसंस्कृतीनां वैशिष्ट्यं नांपलापमर्हति । यथा सत्यपि देशैक्ये आइग्लत्वं स्काटिशस्वं च । सत्यपि देशैक्ये भारतीयत्वं माहम्मदत्वं चान्यदपि स्यात् । अत एव न राज्यैक्य माहम्मदै- रङ्गीकृतमित्यपि सुवचम् । अतश्च वस्तुगत्यैव भारतीयत्वमन्यदेवेत्यभ्युपगन्तव्यम् । अत एव मारत- वर्ष विहायाफ्रिकावास्तव्यानां भारतीयत्वं नापगच्छति । एवमेव स्वधर्म विहाय परधर्मप्रविष्टानामपि न तदपगमः। नहि अत्रत्या माहम्मदमतप्रविष्टास्तुर्केस्तुर्कत्वेन संमन्यन्ते । अफगाणैरफगाणस्वेन वा। एवं च मारतीयत्वभिदं माहम्मदादिव्यावृत्तं वंशपरम्परयापि मारतीयेषु वर्तमानं न केवल प्रदेश- निबन्धनं मवितुमर्हति । किंत्वन्यदेव किंचित्तत्र प्रयोजकमवश्यमेवोरीकरणीयमिति सिध्यति । Aa - - (भारतीयत्वविमर्शः) किं तदिति विचार्यमरणेऽ नेकवर्षपर्यन्तं संदेहदोलारूढं मे चेतश्चेतस्ततः परिभ्रमति । अन्त. तस्तु भारतामिजनत्वे सति विशिष्टसंस्कृतिमत्त्वमेव मारतीयत्वमिति निश्चयपदमारूढं मे मानसम् । तत्रापि का नाम संस्कृतिः, किं च तस्या वैशिष्ट्यमिति शङ्कगतावस्थ्यमेव । तत्र संस्कृतिः संस्कारः। स च सर्वकर्मारम्भमूलम् । एवं च वेशभाषामूषादिकमारभ्य भरणपर्यन्तं ये व्यवहारा भारतीयः क्रियन्ते । तन्निदानभूता बुद्धिगता मावनेवेति तादृशभावनाविशिष्टत्वे सति भारतामि- जनत्वं भारतीयत्वमित्यत्र न पायो विप्रतिपत्तिः । एवं च यया भावनया भारतीयो निर्विद्यते, यया संमन्यते, यया माद्यति, यया क्रोधवशमायाति, यया च संतुभ्यति, ययाऽऽनन्दकाठामागच्छति, यया च दुःखान्यपि सुखासनान्यभिमन्यते, यया शत्रुभावमापयते, यया मित्रतामुपगच्छति, किं बहुना सर्वस्या अपि मोग्यसंपत्तेरुपभोगो यया भावनयाऽनुभूयते मुखास्पदत्वेन दुःखास्पदत्वेन च। तासा सर्वासा मावनाना वैशिष्टयमितरपरिच्छेदेन मारतीयेषु यदृश्यते, तदेव भारतीयत्वप्रयोजकमिति मे राधान्तः। न हि भारतीयः पादत्राणसहित मोजनमाददाति । न वा पादत्राणयुक्तोऽभिवन्दते। न वा परपूर्विको सियमभिनन्दति न या मोजनेऽन्योन्यसंपर्क वा एकामत्रभोजनं वाऽभिनन्दयति । नापि मुन्द्रको देवतारापनादिकं प्रशस्पं मन्यते । नाप्यभ्यागतादीनामवमाननं श्रेयस्कर पश्यति सत्यपि जात्यागारकुलभेदे । किंबहुना यस्य सर्वेऽपि व्यवहारा अर्थकामविषयका अपि नार्थकामी पुरस्कृत्य तदेकदृयव प्रवर्तन्ते । किंतु सर्वान्तामिभगवत्समाराधनेकदृष्टयेव । अत एव शवदहन- समयेऽपि गतासोदहस्य " असो स्वर्गाय लोकाय स्वाहा इत्याहुतिपदानं क्रियते । अत एव च मत्यत्वरेपलाविशेषेऽपि फेयांचित् किंचिदेव मत्यं पेयं चेति विवेको मारतीयानाम् । एवं गम्य- वागम्गन्वादिविवेकोऽनि । नहि मांसमिति कृत्येव सर्वथा त्याग्यं सर्वेषां मारतीयानाम् । नैतावता भासणाना तन माद्यत्वं मस्यनेन । नाप्यन्नमिति सर्वपा सर्वेषां ग्राह्यम् । तादिदमखिलं किंनिदानं पादिना भावनाम् । न हि हिताहितमावनामन्तरतादृशो विवेकः संमवति । एवं चेता हिताहि- ·- ग्रन्थसमुद्देशः। २१ तभावना एव हेयोपादेयताविवेकमापादयन्तीति सुविशदमेव । एतन्मूलक एव संस्कृतिभेदः समाज- मेवश्च भवति । तत्र वेषभाषाभूषाभिर्जायमानो विशेषः केवलं प्रादेशिकभेदमेव संपादयेत् । संस्कृति- मेदस्तु मोग्यसंपत्तेविनियोगपद्धतिभेदेनैव भवति । नान्यथा । अत एव महाराष्ट्राणां वङ्गानामा- धाणां कार्णाटकानां वा सत्यपि वेशभाषाभुषाभेदे न संस्कृतिभेदः । न तथा माहम्मदादीनाम् । भोग्यसंपत्तेविनियोगभेदस्य सत्त्वात् । त एते विशिष्टाः संस्कारा युक्ता वाऽयुक्ता वेति विचारस्त्वन्य एव । प्रं च विद्यमानानामेतेपामपलापस्तु सर्वथा विगीत एवेत्येव निश्चमचम् । न हि सर्वेषां मान- वानां समानसंस्कारवत्त्वं केनापि कदापि संपादयितुं सुशकम् । सृष्टेवैचित्र्यात् । स्वभावतो हि विचित्रा सृष्टिः स्वाभाविकवैचित्र्ययुक्तैर्मविः परिपूर्णा न साम्यमापादयितुं शक्या । तथा च तचद्भावनासाम्ये व्यवहारसाम्यम् । ततश्च समाजसाम्यम् । तदेव च समाजैकत्वेन व्यपदिश्यते । तसिद्ध भारताभिजनले सति विशिष्टसंस्कारवत्वमेव भारतीयत्वमिति । तयदि एतादृशां भारती- यानां राज्यं स्वराज्यम् । तदा तु येन भारतीयत्वमुपहन्येत, तादृशं परिवर्तनं तु सर्वथा हेयमेवेत्यपि सिध्यति । परिवर्तनवादः अत्र कश्चन प्रत्यवतिष्ठेत परिवर्तनवादी-~न वयं तादृशं परिवर्तनमामिलपामः । किंतु यैर्व्यवहारैः समाजस्याधःपातो भवति । तादृशान् व्यवहारान् निरुध्य समाजपोषकान् व्यवहारान् प्रवर्तयितुमिच्छाम इति । अत्रेदं प्रष्टव्यं यत् कैर्वा व्यवहारै : समाजस्याधःपातः, कैश्च परिपुष्टिः किंचात्र गमकामिति । यदि पारतन्त्र्यं दारियं द्वेषमात्सर्यादिकलुपितत्वं समाजस्याधःपातः, तद्विरुद्धश्च स्वातन्त्र्यं वैभवं परस्परमेमभावोऽन्योन्यसहकारितत्यवेमादकः समाजस्योत्कर्षः । एवं चोत्कर्षापकर्षावेव तादृशव्यवहारप्रवर्तनगमकौं । तत्रोको नाम बलम् । अपकवच दुर्बलता। बलाबले च विविध कायिकमानसिके । तत्र सायिकलसंपादन भोग्यसंपत्तिप्राचुर्यमूलकम् । भोग्यसंपचिपाचुर्याभावस्तु मोक्तृणां ' बाहुल्येन । तदिदं भोक्तृबाहुल्यं निराकरणीयं चेद् द्वेधा संभवति तन्निराकरणम् । विद्यमानप्रजाघातेन । प्रजासमुत्पत्तिनिरोधेन । प्रजापातस्तु युद्धेन वा रोगेण वा विषादिना वा तत्केन प्रकारेण प्रजाघातमिच्छत्ययं परिवर्तनवादीति जोघुष्यतां सः । यदि च जन्मसिद्धमेव प्राबल्यमपेक्ष्येत प्रजायास्तेन । तर्हि तदभिमतेन केन पबलेन नियोगमिच्छति सिया इत्यपि वक्तव्यम् । तथोदाहरणार्थ च तेन स्वयमनुठेयं च येन दृष्टान्तमावमापायान्वयव्यतिरेको सिद्धौ स्याताम् । प्रजासमुद्भवनिरोधेन चेदपाकरणीय भोक्तबाहुल्यं तदा निरोधोऽयं कथं संपाद्यते तद्वक्तव्यम् । किं सर्वेषां स्त्रीपुरुषाणां कृत्रिमोपायर्वन्ध्यात्वसंपादनद्वारा वा भवदभिमतदुर्बलानामेव बन्ध्यत्वसंपादनद्वारा । तृतीयः + , ·२२ धर्मादर्श- संयमपक्षस्तु भवदभिमतनिसर्गविरुद्ध इति नोच्यते । द्वितीयं मानसिकं बलं चेत्संपादनीय समाजोत्कर्षार्थम् । तदा तु त्यागो नीतिमत्ता ज्ञानं संयमादिकं च संपादनीयम् । त्यागश्च भोगेच्छासंयममन्तरा दुरुपपादः। भोगेच्छासंयमश्च मोगेषु दोषदृष्टिं विना दुःशकः । तादृशदोषदृष्टिश्च शास्त्रज्ञानमन्तराऽनुपपन्ना । शास्त्रज्ञानं चासंभावनाविपरीतमावनानिरासमन्तरे- णासंभावि । ताशनिरासश्च चित्तशुद्धिमन्तरा दुर्विधेयः । चित्तशुद्धिश्वाऽऽचारधर्म विना न संभवतीति प्रथमत आचारधर्मा एव सादरमनुठेयाः । न तेषां परिवर्तनम् । आचारशब्देन चान संस्कृतिपदवाच्याः सर्वेऽपि व्यवहारधर्मा गृह्यन्ते । एवं च संस्कृतिसंरक्षणमेव प्राथमिक कर्तव्य समापतात । तच्चादी केवलश्रद्धायत्तमेव । उपपत्त्या समर्थने तु प्रथमग्रास एव मक्षिकापक्षपातः स्यात् । न हि पञ्चवर्षदेशीयस्य सप्तवर्षदेशीयस्य वा बालस्य प्रथमत एव सर्व सोपपत्तिकमध्यापयितुं शक्यम् । न वा सैनिकेभ्यो दीयमान आदेशः सर्वत्र सोपपत्तिक एवोपवर्णयितुमर्हः । न वा प्रतिपाद्यमानाप्युपपत्ति तिविदामुपपत्तित्वमावहति । वर्णितं चात्र चाणाक्येनार्थशास्त्रे उपजापपकरण इति तत्रैव कणेहत्य समीक्षणीयम् । वयं तु भारतस्यामिजनत्वं मन्यमाना अप्युत्तरध्रुवप्रदेशवास्तव्यता परफीयरुपवर्ण्यमानां सादरमनुमन्यामहे । भारतीयादिवासिवर्ग वन्यं मन्यामहे । ततश्चाग्लानामिवारमाफमाप भारतवास्तव्यताया अधिकारो वर्तते न वेति पर्यनुयोगे किं पाऽऽधुनिकन्यायदृष्ट्योत्तरम् ? किंबहुना निखिलकर्मणां मूलनिदानं श्रद्धेन वर्तते । यद्धि परि- यर्तनस्यापेक्षणम् । तदपि श्रद्धामूलकमेव । न हि परिवर्तनस्य श्रेयसा प्रेयसा वाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां फार्यकारणभावोऽद्यावधि केनापि निर्धारितो निर्धार्यते निर्धारयिष्यते वा । सर्वाण्यपि प्राचीनानि समाजबन्धनानि निरस्य स्वैरं विहरतां मद्यमांसाशिनां परिवर्तनवादिनां किं वा श्रेयो वा प्रेयो वा सिद्धमिति तु न निशेतुं पार्यते तैरपि । केवलं वैयक्तिकेच्छापरिपोष एवान्ततो गत्वा प्रेय इत्येव तेषामभिमतम् । एवं च वैयकिकेच्छापरिपूर्तये समाजबन्धनान्यपसारयतां तेषां समाजोत्कर्षाकर्षपदर्शनामिदं स्वैराचारफञ्चुक एव । न हि श्रद्धामन्तरा स्वैराचारोऽपि सुखावहो भवति । सुखस्य मावनामाव्यत्वेन तदनुकूलश्रद्वामूलकत्वात् । पात्रात्यस्त्रीणां परपुरुषसंसर्गः सकामहषि भारतीपमहिलानां तस्य दुःखापादकत्वे श्रद्धव निदानमित्यकामेनाप्यम्युपगन्तव्यम् । ताराबद्धावासितान्तःकरणानां महिलानां कष्टान्येव पुरुषाणां माणत्यागेनापि शत्रोरुञ्चाटने उत्सादमुपजनयन्ति वीरता चाविमवियन्ति । नो चेत्कुनापि श्रद्धा, कि नरिउन्नमित्युदासी- नतेवाधुनातनोदासीनतावत् पसरेदिति सुदूरमालोचनीयम् । अरमाकं सिपोऽपहियन्ते बलागुग्यन्ते सापतनानि विनाश्यन्ते, गोपालः क्रियते, पूर्वजानां निन्दा विधीयते, धर्मसेतवो भन्यन्ते, मपासन्यवदारः सार्यते, कि बडुना पाठशालासु पाउनावसरे यपावनुशासनं वा पाठनं वा मारा नाम । केवलं परीक्षणादसरे पगोपरि लिम्वित चेत् सम्यक् प्रचलतीति या विद्यापरीक्षण न प्रामामामपि तु शिक्षाणां मयति । अत्र सर्वत्र " भवतु निश्टिनम् इत्युदासीनतेव. " ·ग्रन्थसमुद्देशः। २३ कारणम् । अत्र यदि तत्तद्विषये सम्यक् श्रद्धा स्यात्तदा तु विद्याबलस्य शरीरबलस्य चोत्कर्षः सम्यगेवाविर्भवेत् । सैव तु विनाशिता विनाश्यते च । अत्र च विषये इतिहासः पुरस्क्रियते प्रमाणत्वेन । ऋषिभिरपि स्त्रियोऽपहृता बलाद्भुक्ताः मद्यमांसाशनमपि कृतम् । मूर्तिपूजा न वैदिकी। धर्मसेतुभड्रोऽपि कालौघेन तत्र तत्र कृत एव । पूर्वजनिन्दनं तु न पूर्वजत्वेन, कितु मूर्खत्वेन । अत एव केनचिद् यूना ऋषिणा वृद्धा अपि ऋषयो बालत्वेन व्यपदिष्टाः । इत्येवमादीनामितिहास- वृत्तानां पुरस्कारेण संपादितं श्रद्धाशैथिल्यमेव दुर्बलताहेतुः । इतिहासे हि नीतेरिवानीतेरपि प्रतिपादन भवति । तदत्र किंवाऽभ्युदयनिःश्रेयसकरमित्यविविच्याऽऽपातरमणीयं गृह्णाना भारतीयाः स्वार्थान भ्रश्येयुश्चेन्महदाश्चर्य स्यात् । एवं च दुर्बलताकारणस्य श्रद्वाशैथिल्यस्य पुरस्कारं विधानाः कथं प्रथलतामावहेयुरिति मगवानेव जानीयात् । एवमपि आधुनिकराजकीयाग्रणीनां विचारेषु वचनेषु च जनानां श्रद्धामपेक्षमाणास्तदर्थ च प्रयतमाना अभ्येते न जिहियत इत्यहो किमाश्चर्यमत:- परम् । कापणव्यवहारेण तु सुविशदमेवेदम् । शर्करोत्पादनमपूर्णमिति तद्विभजनम् । तथापि फूटापणेन लक्षगोणीपरिमिता शर्करा परदेशे गच्छति । एवमपि शर्कराया उत्पादनं न सर्वेषां कृते परिपूर्णमिति श्रद्धेयं तेषां वचनम् । एवं च मानसिकबलमन्तरेण न शारीरिकं बलं संभवति । मानसिकबलनिदानं तु श्रद्धैव सा चेदृढीकरणीया, न दृष्टफलोपभोगाभिलाषेण तथा कर्तुं शक्यते । अन्ततस्तु दृष्टार्थापि साऽदृष्टार्थपुरस्कारेणैव दृढा भवतीति प्रसिद्धमिदं सेनानां समुत्साहे । न मरणानन्तरं मृतस्य कोऽपि भोगः । एवमपि मरणस्यैव कर्तव्यतयाऽऽवश्यकता प्रतिपादयन्तः किंवा दृष्टं फलं प्रदर्शयेयुः । यदि देशोत्कर्षः कुलोत्कर्षः । तथापि मृतस्य को वा देशः, किंवा फुलमित्यनुयोगे किमुत्तरम् । भवतु पूर्वजानां शौर्यम् , भवतु कुलस्याभ्युदयः । मम तु देशकाल- परिस्थित्यनुसारेण वर्तितव्यमिति सर्व संपन्नं भवेदित्युत्तरे किं वा ब्रूयात्तत्र परिवर्तनवादी । यथा सेनासमुत्साहे तथाऽन्यत्रापि सर्वत्र व्यवहारेषु श्रद्धापोष एव कार्यसिद्धिर्नान्यथेति तत्परिपोपः कर्तव्यश्चेददृष्टद्वारैव । तत्र प्रमाणमपि तादृगेवालौफिकमवलम्बनीयम् । तच्च न काव्यादिवबुद्धि- पूर्वकं विरचितं वचनम् । किंत्वदृष्टार्थप्रतिपादकं भ्रमप्रमादविपलिप्सादिदोषशून्यमलौकिकं वेद- वचनमेवेति प्रथमत एवात्र . प्रमाणप्रतिबिम्बप्रणयनम् । वेदेष्वपि ग्राम्यगीतत्वमुद्भावितं परैरस्मासु कैश्चिदहु मन्यते इत्यहो बुद्धेरधःपातः । न ह्येतादृशी सत्त्वमयी सालंकारा प्रौढा भाषा ग्राम्य- मापोते कोऽपि प्रेक्षावानाचक्षीत । एवमुपपत्तयोऽपि प्रदर्शनीयाश्चेत् श्रद्धानुगुणा एव । उपपत्तीनां मतिवैचित्र्याद्वैचित्र्यं सूपपादम् । तदत्र कीदृश्युपपत्तिरभ्युपगन्तव्येत्यत्र प्रमाणामावायया श्रद्धा- निनाशः, सा हेया, श्रद्धानुगुणा च ग्राह्या । श्रद्वा च समाजाभ्युदयसाधिकैवोपादेया नान्या। तन्मूला एव निःशेषसमारम्भाः सवीर्यतां भजन्ते नान्यथेति परिवर्तनवादिभिरिदं मनसि करणीयम्। इदमप्यपरममिसंधेयं यत्समानधर्मणामपि जर्मनानां पोलण्डवासिनां चेदानी पारतन्त्र्यरूपोऽपकर्षों ·२४ धर्मादर्श- दृश्यते । तथा प्रबलस्य भिन्नधर्मस्य जपानस्य । अतश्च न धर्ममूलकावुत्कर्षाकर्षों । किंतु साधनो- स्कर्षमूलको कर्तव्यनिष्ठामूलको च तौ। कर्तव्यनिहाया मूलं च श्रद्धातिशय इति श्रद्धेव परम बलमिति सिद्धान्तः सिद्धो भवति । न हि भारतीयानां जात्याचारादिवैचित्र्यवजर्मनेषु तादृशं वैचित्र्यमस्ति । येनोपजापः शत्रूणां सुकरः। एवमप्युपजापादेव तेषां पारतन्त्र्यम् । येन शस्त्रसामग्री- ज्ञानं शत्रुहस्तं गतम् । जपाने तु प्रकर्पतन्त्रा हि रणे जयश्रीरिति स्पष्टमेव । अतः सिद्धमिदं यद्राजकीयोत्कर्षांपकर्षों न धर्मवैचित्र्यमूलको । अतश्च धर्मपरिवर्तनवादो राजकीयोत्कर्षेसाधनार्थ प्रतिपाद्यमानः सर्वथा हेय एव । (साम्यवादः) अत्रापि प्रत्यवतिष्ठेत कश्चनु साम्यवादी न हि स्वराज्योत्कर्षाद्यर्थं धर्मपरिवर्तनम् । किंतु धर्माणां दुष्टत्वादेव तत्परिवर्तनमभिलपामः । तत्रापि वैदिकधर्मस्यात्यन्तदुष्टत्वात्तनिर्मूलनमेव श्रेयः । तथाहि सर्वेषां मानवानां जीवनं प्रेठमिति तदधिकारः सर्वेषामविशेषण न्याय्यः । एवमेव विवा- हाचारविचारधर्मभावनादीनां जीवनानुगुणत्वेनाऽऽवश्यकतायाः साम्यात्तत्रापि जन्मसिद्धमेव स्वातन्त्र्यं न्याय्यम् । वैदिकधर्मे तु एतत्सर्व नियन्त्रितमेव वर्तते । न हि ब्राह्मणमन्तरेणान्यो याजनाध्या- पनप्रतिग्रहान् कर्तुं कोऽपि शक्नोति, व्यवसायानां नियन्त्रणात् । एवं क्षत्रियादीनामपि व्यवसाय- नियन्त्रणं तत्र तत्र श्रूयते । वस्तुतस्तु यस्य यत्र योग्यता, तेन तादृशव्यवसायानुष्ठाने न कापि क्षतिः । न हि ब्राह्मणेनाध्यापने कश्चन विशेषः समुपलभ्यते, अन्यैश्चाध्यापने हानिर्वा । तत्कि- मिति निर्बन्धो यद्ब्राह्मणेनेवाध्यापनीयम् । एवमध्ययनेऽपि । न हि शूद्रायधीत-अत्किंचित्करम् । ब्राह्मणेन वाऽधीतं किंचिद् विशेष पुष्णाति । ज्ञानफलस्य सर्वेषामविशेषात् । एवमेव विवाहेऽपि कन्यापरिमहो नियम्यते । सोऽभ्यकिंचित्कर एव । न हि शूद्रेणोढायां ब्राह्मणकन्यायामपत्यं न जायते, जातं वा सर्वथा दुष्टं भवति । व्यवहारे तादृशदोपस्यानुपलब्धः। एवमाधारादिविशेषाणां नियमनं यत्कृतम् । तदपि सर्वथा हेयमेव । गुणागुणविशेषस्यादर्शनात् । तत्राप्येतेषां सर्वेषां व्यव- हाराणों धर्भत्वेन नियमनमिदं सर्वथा न न्याय्यतां भजते । धर्ममावनापीश्वरविषयिका चेदभ्युपग- म्यते सा मूर्तिपूजादिना संस्कृतमन्त्राधीना चैव फलमावहति, नान्यथेत्यत्रापि न किमपि प्रमाणं परयामः । दुःखातिवेगावसरे हि सर्वेऽपि मानवा स्वस्वमाषयैव देवमाह्वयन्ति । तत्र संस्कृतमन्त्रैरे- वाऽहूयमानः परमात्मा भक्तसंकटविमोचनार्थमाधावति नान्यथेत्यत्रापि न किमपि गमकम् । एवं त्र यः कोऽपि धर्मों मवा, तत्र चेतादृशव्यवहारनियन्त्रणम् , स सर्वोऽपि हेय एव । प्राकृतिकस्वमावा- नुसारेण यत्र यस्य यदा विशेषानुरागः । तत्तेन तदाऽनुष्ठीयत एवेति निश्रमचमेव । तत्किमित्येता- नि कृतिमानि बन्दनानि मानवैरादरणीयानि । तत्रापि यत्र मूलत एव जातिवर्णद्वारा मानव- ·ग्रन्थसमुदेशः। २५ विशेषान् परिकल्प्य सर्वाण्यपि नियमनान्यधिष्ठितानि । स तु वैदिको धर्मः प्रथमत एव परित्याज्यः। एवं च समाजरचना चेन्न्याय्या निबन्धनीया, तर्हि तु नैसगिंकमावनासाम्यमवलम्यैव निबन्धनीया। भावनासाम्यं त्वाहारानिद्राभयमैथुनेषु सर्वेषां समानमेव । विशेषस्तु पशुभ्यो मानवानां विचारशक्तिः । एवं चाऽऽहारनिद्रामयमैथुनेष्विव विचारेष्वपि मानवावां स्वातन्त्र्यमभ्युपेयम् । तथा चाऽहारस्वातन्त्र्यं व्यवहारस्वातन्त्र्यं विवाहस्वातन्त्र्यं विचारस्वातन्त्र्यं धर्मस्वातन्त्र्यं च मानवानां जन्मसिद्धमेवाङ्गी- कर्तव्यम् । वास्वातन्त्र्यं मुद्रणस्वातन्त्र्यमनपानस्वातन्त्र्यमित्येवमादयो भेदास्तु व्यवहारस्वातन्त्र्यं- विचारस्वातन्त्र्य आहारस्वातन्त्र्ये च यथायथमन्तर्भवन्ति । एत एव किल फन्डामेन्टल राइट्स् पद- वाच्या जन्मसिद्धाधिकारा मनुष्याणाम् । एवं चैतेषामुपघातो यथा न स्यात्तथा दण्डसंस्थया प्रवर्ति- तव्यमनुशासनम् । तादृशी दण्डसंस्था संस्थापनीया । न तु धर्मानुसारिणी कृत्रिमनियमनपुरस्का. रिणी पूर्वोक्तजन्मसिद्धाधिकारापहारिणीति सर्वथा धर्मो नापेक्ष्यत इति तदर्थ परिवर्तनमामूलाय. मुद्दोण्यते । अत्र ब्रूमो यत्सत्यं सर्वेषां जीवनं प्रेयमिति तदर्थं भोग्यसंपत्तिसंपादनाधिकारः सर्वेषां समान इति । एवमपि केन प्रकारेण भोग्यसंपत्तिः संपादनीयेत्यत्र निरर्गलमेव स्वातन्त्र्यं समेषां समानमूरीक्रियेत चेत् , न्यायवार्तापि विलुप्ता भवेत् । चौर्यायनीतेरपि व्यवसायत्वमसात् । इदानीं क्रियमाणस्य कूदापणव्यवहास्यापि न्याय्यत्वप्रसडाच्च । जीवनाथं भोग्यसंपत्तिसंपादने सर्वेषां स्वातन्त्र्ये विभजनेन प्राप्तस्पान्नस्योदरपरिपूर्तयेऽपर्याप्ती कूठापणेनापि तत्संपादनस्य स्वातन्त्र्यं जन्म- सिद्धमेवेति किमिति तादृशन्यवहारस्यान्याप्यत्वम् । यदि सर्वेषां तादृशाधिकारात्सङ्घर्षमसङ्ग्रेन बलवतां प्राधान्ये दुर्बला क्षुत्क्षामकण्ठा नियेरन् । अतश्च सर्वेपामुपकारार्थ तथा नियमनं न्याय्यमिति चेत् , एवं तर्हि बहुपकारण जीवनस्वातन्त्र्यं नियम्यत इत्यवश्यमभ्युपगन्तव्यमिति स्वातन्त्र्यस्य निरगलताऽस्तं गता । एवमेव कुलयामदेशराष्ट्राद्युपकारार्थ तत्तत्स्वातन्त्र्यस्य नियमर्ने न्यायमित्यपि सिध्यति । तथा च यदि राष्ट्रे निर्व्यवसायिता सर्वानर्थमूला मा प्रचारं गात् , मा चानिश्चितता जीवनस्य मूदिति चेयवसायनियन्त्रणम् , तहिं कथं तस्यान्याय्यत्वमिति विचारणीयं प्रेक्षावद्भिः । वरीदृश्यते किलेदानीं संपन्नेष्वपि राष्टेषु निर्व्यवसायिनां संख्याऽनेकलक्षपरिमिता । नात्र यन्त्रप्रचार एव निदानम् । सत्स्वपि यन्त्रेषु यदि व्यवसायनियमनं स्यात् , स्यादेव तदा सर्वेषां व्यवसायिता । आवश्यकतानुसारेण हि पदार्थानिर्मितिः संपादनीया नाधिका न्यूना वा । तत्र न्यूनाधिक्ये तु पुनरपि न जीवनपर्याप्तिः । अतश्च सर्वेषां जीवनोपकारो हि व्यक्तिस्वातन्त्र्यं नियच्छतीत्यकामेना- प्यभ्युपगमनीयम् । एवमारोग्यादिशास्त्राण्यपि तस्वातन्त्र्यनियामकानि । रुग्णो हि औषधं सेवते । रुग्णता तु आरोग्यनियमभङ्गात् । स तु स्वैराचारात् । स च जन्मासिद्धस्वातन्त्र्याधिकारात् । तत्फलं ·, २६ धर्मादर्श- चान्ते मरणम् । एवमपि जीवनाथ मरणनिदानीभूतस्वैराचारप्रयोजनस्वातन्त्र्यमपेक्षन्ते सुशिक्षिता इति धिक् एतेषां प्रज्ञावलम् । अतश्च संयम एव जीवनार्थमावश्यकः । तथा च यत्र व्यक्तरपि जीवनं संयमादृते न संभवति । तत्र वंशपरम्परयाऽखण्डदण्डायमानराष्ट्रपुरुषजीवनं विना संयम कथं संभवेत् । राष्ट्रे हि वंशपरम्परा बुद्धिबलेन शक्तिबलेन च समर्था तत्तत्कार्यकारिणी सर्वदाऽपेक्ष्यते । सा च पित्रोः संयम विना न संभवति । अतश्च सर्वदा सर्वैः संयम एव परिपाल्यः । संयमश्च त्रेधा कायिको वाचिको मानसिकश्च । एवं कायिको व्यवहारः कायिकेन संयमेन, वाचिको वाचिकेन, मानसिको. मानसिकेन बाध्यत इति कुत्र किल स्वातन्त्र्यं मानवानामवशिष्टम् । अतश्च स्वातन्त्र्य- वादोऽयं परैरुपकल्पितोऽस्माकं पशुत्वसंपादनायेति सुविशदमेव । यत्तु यो हि यत्र समर्थः, स तत्कार्य करिष्यतीति किमिति नियन्त्रणमिति । तत्रेदं वक्तव्यम् किमिदं सामर्थ्यम् । यदि च बुद्धिबलं शरीरबलं वा । उभयमपि न सर्वेषां जन्मसिद्ध समानम् । सर्वेषां सर्वविज्ञानामावात् । सर्वकर्मकरणादर्शनाच । न हि समान विद्यावतामपि बुद्धिवैशा समानं भवति । न वा समानकार्य- कारिणां शारीरिकी शक्तिः समाना । अस्मिंश्च दृश्यमाने वैषम्ये किं निदानम् । पुनर्जन्मवादे तु प्राकनसंस्कारास्तमिदानं स्युः । तदभावे तु मातापित्रो रजोवीर्यतारतम्यमेव । तच्च तयोर्व्यवहारदो- पादित्यगत्या मातापितृभ्यां शास्त्रपारतन्त्र्यमूर्राकृत्य स्वैराचारं विहाय संयमः परिपालनीयः । तदेवं यैः संयमपरिपालनपूर्वकं तथव्यवसायसातत्यमद्ययावत्परम्परयाऽनुष्ठितम् । तेषामेवाऽऽवी तत्तव्यवसायाधिकारोऽप्रतिहत ऊरीकर्तव्यः । येषां तु न तथा तैश्च यथाशक्त्यन्यद्विधेयम् । किं तदिति विशेषनिरिणं तु दीर्घदृष्टिभी राष्ट्रपुरुषाङ्गोपाङ्गप्रत्यक्षकारिभिरेव निणेयम् । न सामान्येन रागद्वेपायाफलितचित्तवृत्तिना। एवं च राट्रपुरुषजीवनेन सर्व व्यक्तिस्वातन्त्र्यमपोह्यते । संस्थाप्यते च तस्थाने व्यक्तिगता कर्तव्यनिष्ठा । सा च संयममूलिका । स च शास्त्रमूल इति शासनिछेव राष्ट्रजीवनजीवातुरिति सिध्यति । अत एवोक्तम्---तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थिती-इति । . ( उपयुक्ततावादः) अत्र फेचनोपयुक्ततावादिनो यद्वदन्ति तदपि समालोचनीयम् । यद्यप्युपयुक्ततावादोऽयमति- तुः । तथापि नानाविधमतान्तरपालोचनसमये तस्यापि समीक्षणं नास्थान इति दिङ्मानं पदयते । इदं तस्य सूनम्-यत्र यदा यस्योपयोगः, तत्तेन तदोरीकृत्य व्यवहारः कर्तव्यः । यस्य य नोरयोगः, ततु सर्वथा हेयमेव । व्यक्तेरिव राष्ट्रस्याप्ययं न्यायः । निदर्शनं चात्र मारतीयपशुपालनम् । पारन्तः पशवो भारतातिरिने सर्वस्मिन् जगति, तावत्संख्याका एकस्मिन्मारतवर्षे । किमेतेषाम- पितानामिदानीं यन्वयग आवश्यकता वर्तते वेत्यनुयोगे नास्तीत्येवोत्तरपक्षमायाति । तथा हि पर- ·१२७ M ग्रन्थसमुद्देशः। नामुपयोगोहि प्रवासवाणिज्यकृषिकर्माद्यर्थः । इदानीं तु प्रवासः, आग्निशकट-वाप्पशकटिका-यापदि- चक्रिका-द्विचाक्रि का-विमानश्च सर्वत्र मायः सुकरः । कुत्रचित् कुट्टिममार्गाभावे वर्षासु कर्दमा- दिनाऽसौक तु केवल गर्दभपशोः परिपालनेन कार्यसिद्दी गजाश्चोटबलीवर्दादीनामसंख्याना परि- पालनमिद न केवलमनुपयुक्तम् । प्रत्युत मनुण्यखाद्याना धान्यादीना भक्षणेन मनुष्याणां कृते धान्यसमृद्धेरपर्याप्तिरित्यप्यापत्समुदेति । एवमेव कृषिरपि यन्त्रसाहाय्येन क्रियमाणाऽधिका धान्य- समृद्धि निष्पादयतीति प्रयोगसिद्ध समेपामनुभवगोचरः। सन्ति च सर्वविधानि क्षेत्रकर्षण-धान्या. वाप-तृणोत्पादन-सस्यच्छेदनवितुषीकरण-मर्दन-धान्यसग्रहादिसाधकानि यन्त्राणि । तत्किमि- त्येतत्कार्यकरणार्थमेतावता पशूना संग्रहः । एवं वापजिलोत्कर्षणार्थमपि यन्त्र वर्तत एव । एवमेव वस्तूनामावापोद्वापरूपवाणिज्यमपि यन्त्रशकटादिद्वारा सुकरम् । तथा च रक्षणीयात्रेत्पशवस्तहिं गोऽजामिहिण्यादय एव पयोदानोपयुक्ताः, न त्वश्वबलीवर्दगजोटादयः । पूर्वोक्तस्त्रीपशूनामपि याव- दुग्धदानमेव पालनम् । ततश्च सूनागारप्रवेशः । येन माससमृद्धिः स्यात् । एवमेव सूकरकुक्कुटादीना शाकसदृक्षाणामुपयोगित्वात् गर्दभानां च प्रवासोपयोगित्वात् व्यय विना परिपालनसौकर्याच्च परिपालनं न्याय्यम् । पुनश्चोपयुक्तानामुत्पादनार्थ तत्तनातीय एकैकः पशुः पाणिसग्रहालये संरक्षणीयः । एवमेवाऽऽरण्यकविभागोऽपि नातीवोपयुक्तः । काष्ठकार्य गृहतदुपकरणपाकादिक चेदानीं पाषाणचूर्ण- पाषाणखण्डिका-लोहपत्र-लोहार्गल-विद्युत् खनिजीपधादिभिः सर्वत्र सुकरम् । ये त्वाम्रजम्बूजम्वी- रदाडिमपनसादयः फलद्वारोपयुक्ताः । तेषा तूपवने सुरक्षा कर्तव्या। नैतावता शालखविरपि- प्पलवटतिक्तनिम्बादीना सरक्षणमावश्यकम् । तथा च दण्डसंस्थया सरक्ष्यमाण आरण्यकविभागो व्यर्थ एव । तदभावे तु तस्या भूमेः सस्योत्पादनेऽपि स्यादुपयोग इति । एवमेव सर्वत्रोपयुक्तता- निकषमवलम्ब्य सर्व परिशोध्योपादेयमन्यत्तु हेयमित्युपयुक्तवादिना समासेन सिद्धान्तः । एवमा- चारविचारयोरपि यस्य यादृशस्य यदोपयोगः, स उपादेयः अन्यस्तु हेय इति धर्माधर्मसिद्धान्त- निर्धारणमिदमाकचित्करमेव । सोऽयमुपयुक्ततावादो नाम नितान्तपशुतावादः । पशवोऽपि सुदूरमनालोच्यैव तात्कालिको- पयुकत्वानुपयुक्तत्वे सुविचार्य प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते च । सोऽय वादो मनुष्येषु प्रचारितश्चेत्को वा परिणामो भवेदिति विचारणीयम् । बधिरान्धकुजकाणखानपुसकादीनामनुपयुक्तत्वेन शिरच्छेदः, वृद्वामा मातापित्रादीनामपि सूनागारमवेशः, असाध्यरोगिणामलसादीना चोच्छेदः, एवमनुपयुक्ताना दृप्ठ्योपयुक्तानामनुपयुक्तत्वेन विनाश इत्येवं परस्परोच्छेदप्रसङ्गः समापतेत् । एवं च जगद्रक्षणाय मनुष्याणां सुस्थितये च प्रवृत्तोऽयमुपयुक्ततावादो जगद्विनाशाय प्रभवेदिति सुष्कृतम् " प्रभवन्त्युग्र- कर्माणो क्षयाय जगतोऽहिता." इति भगवद्गीतासु । इदानीं त्वरण्योच्छेदेनानावृष्टिप्रसड़े पुनरपि वृक्षारोपणमटोन्मवाटिप्रवर्तन मिटमेव गमयति. एवमेव पशूच्छेदेनापि सपद्यमानाऽऽपत्तिः कथ ·धर्मादर्श- निवारणीया । अत एव सृष्टी न किंचिदनुपयुक्तं नाम न हि सृष्टिर्वा निसर्गो वेश्वरो वाऽनुपयुक्त- पदार्थनिर्माणे सन्नद्धपरिकरोऽस्ति । एवमपि कदा कस्य केन कथमुपयोगः कर्तव्य इति तु मानवमनीपायतम् । तन्मनुष्येण स्वबुद्धिमचारस्तथैव कर्तव्यो येन जगत्संरक्षणमखण्डं भवेत् । अतश्चेवानींतनोऽयमुपयुक्ततावादोऽतीव तुच्छ इति सुधीभिः सुदूरमालोचनीयम् । एवं सर्वथा यन्त्रप्रचारे युद्धेन राष्ट्रोपघाते तज्ज्ञानामभावे च का वाऽऽपत्तिः प्रभवेदित्यपि न तिरोहितं विदुषाम् । न हीश्वरसृष्टिर्जीवसृष्ट्यधीना । महोल्कापातभूकम्पादिनाऽपि जीवसृष्टेः सर्वथाविनाशमसडस्य बहुशो दृश्यमानत्वात् । तद्वरं निसर्गसृष्टेरनुसरणं मानवानामितीयमेव वस्तुतो मानवता । ईश्वरसृष्टेरनुसरणेन यत किंचित् संपादनीयं चेन्मानौरवश्यमेव संपाद्यम् । नात्रास्माकं विप्रतिपत्तिः । न हि तावतेश्वरसृष्टोविंधातः कर्तव्यः; ईश्वरसृष्टेनियमा मानवैरल्पज्ञैः सर्वथा ज्ञातुमशक्या एव । मोगाथं तु जीवस्येशसृष्टिनिर्माणमिति तदनुपरोयेन भोगोऽवश्यमेव संपादनीयो मानवैः । उपरोधे तु विनाश एव मानवानामिति निश्चमचमेव । अत एव " त्यागेनैकेअमृतत्वमानशुः; ईशा- वास्यमिदं विश्वं यत्किच जगत्यां जगत् "; तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्वनम् ", इति त्यागपूर्वकभोग एव वैदिक वाङ्मये पुरस्कृतः । एतेन च जगतः सुस्थितये कल्प्यमानाः सर्वेऽपीदानी- तना वादा व्याख्याताः । इदानीं हि लोकसंख्याया धान्यसंपत्तेश्च समीकरणं कथं संपादनीयमिति महान् प्रश्नः । केचन लोकसंख्याहासार्थ प्रजोत्पादसंयमनमिच्छन्ति कृत्रिमैरुपायैः । केचन युवायुपायं पुरस्कुर्वन्ति । केचित्तु रोगादिप्रसारमिच्छन्ति । केचित् धान्यसंपत्तिं विपुलां कर्तुं भयतन्ते । एवमपि नोपर्युक्तं समीकरणं संपद्यते । तदत्र जनानां त्यागशालित्वे उदरमात्रपरिपूर्ति- संयमने च प्रवृत्तिवेदन्नवस्त्रादित्यागपूर्वकदेहमात्रधारिणां योगिनां विरागिणामादर्शपुरुषाणां प्रजासु वृद्विवेदवश्यमेव तत्समीकरणं संपत्स्यत इति वैदिकः पन्था एव श्रेयान् । तदमावे तु फामः कामानामुपमोगेन शाम्यति" इति न्यायेन सर्वथा भोगपुरस्कारे न कदापि जगत्स्वास्थ्य लमेतेति सुविचार्य सुधीभिः । अत एव त्याग एव मानवजीवितसमुद्देशः, स च प्रज्ञापूर्वकः, इति श्रुतेरुद्घोषः । तत्रव मानवजीवितसाफल्यं निश्चप्रवमेव । स च त्यागः सर्वान्तर्यामिपरमेश्वराराधनां पुरस्कृत्य भवितुमर्हति नान्यथा । अत एव जगत्स्वरूपिणः परमात्मनः सर्वमावेन मानवैरुपास्तिः कर्तव्येति मन्तिमार्गातम् । एवमेव प्रगतिः, जीवितसाफल्यं, राष्ट्रोत्कर्ष इत्यादयो विषया भन्यातोरनीयाः ।। न जातु .. - एते च सर्वेऽपि विगारा विद्यार्थिदशायामेव मे मनास प्रादुर्भूताः। यदा चाध्ययनं समाप्यात्र प्रदेश भागतोऽई प्रकारक्षेत्रे पाठशालायां नियुक्तस्तदानीमेव सन्तोजीमहाराजैः सनातनधर्मपदीपकार्य भीपरसारिपाउरमहोदयस्मृतीना साहाय्येन प्रारम् तदानीं परिवर्तनवादानुसारेण देशकालपरिस्थि- तिसंपदामामिदं कार्य भविष्यतीति पाटकशासिमहोदयपभुतिभिः प्रकाशितम् । तदातोय चलित- ·.. .. ग्रन्थसमुद्देशः। २९ चित्तवृत्तयो महाराजा मामाहूतवन्तः पृष्टश्च तैन्यवेदयमहं यत् यदि यथार्थधर्मशास्त्ररहस्यप्रकाशनमेव श्रीमतामभिप्रेतं तर्हि काशीस्थपण्डितानामपि सहकार्यमपि संपादनीयम् । ततश्च महाराजानामादेशे- नाहं लक्ष्मणशास्त्रिद्राविडमहोदयानां सावधे एक पत्रं प्रेपितवान् । ततश्च महाराजानामामन्त्रणानु- सारेण तेषामागमनं संजातम् । ततःप्रभृति यत्कार्य संपन्नं तत्तु महाराजानां निवेदने स्पष्टमेव । तदा- रभ्यसर्वेषु कार्येषु मम सहकारित्वेनोपस्थितिरासीत् । यदा तु ग्रन्थमणनयसमितिः संस्थापिता तदाऽयं प्रश्नः समुत्पनो यत् को वा नूतनमतसंग्रहं करिष्यतीति । विधिवशात्तस्य कार्यस्यातिभारो ममो- परि निक्षिप्तः । तदाऽऽगरकरमहोदयनिबन्धेभ्य आरभ्य ज्ञानकोशान्ताः सर्वेऽपि नूतनमतग्रन्था मया वाचिताः। तेषां तात्पर्यमाकलय्य तदानीमेव विरचितो नूतनमतसंग्राहको निबन्धः 'सनातनधर्म- प्रदीपे' अध्य| मुद्रित एव तत्पर्यालोचनमपि तत्र पण्डितैः कृतम् । अतश्च महाराजैः संपादिता सामग्री मत्कृते न किंचित्करी संपन्ना । केवलं गो. रा. राजोपाध्येमहोदयैः प्रेषितात् निबन्धद्वयात् यदुपयुक्तं तदेवात्र संस्कृतभाषायामनूद्य संगृहीतम् । 'कॅपिटल'-सारसंग्रग्रन्थस्य त्वतीवोपयोगः संजातः । अतश्च तत्रस्थमेक मकरणमेव मया संस्कृतभाषायामनूद्य ग्रन्थे संगृहीतं येन साम्यवादस्य सर्व रहस्यं प्रकाशितं भवेत् । एवमेव सनातनधर्मप्रदीपकार्यस्यारम्भादान्तं सर्वमितिवृत्तं प्रत्यक्षो- पस्थित्या मया ज्ञातम् । तत्र संजायमाना धर्मशास्त्रचर्चाऽपि मया समवगता । तदनुरोधेन नूतन- मतवादिनां च दृष्ट्योमयथाऽपि धर्मशास्त्राभ्यासो हि पुनश्च मया विहितः । ततश्चैतादृश उभ- यमतपर्यालोचकः कश्चन निबन्धोऽवश्यमेव सम्पादनीय इति मे मनीषा बहोः कालादारभ्य जागर्ति स्म । परं च विधिवशादनुकूलसमयाभावेन तत्कार्य कर्तुमशक्नुवानोऽहं यदा. महाराजैः स्वतन्त्र- मन्थविरचने आहूतस्तदा तत्कार्य सादरं स्वीकृतवान् । एवमयं ग्रन्थो मद्धस्तेन संप्रद्यमानः परिनि- हिताना विदुषामालोचनार्थ प्रकाश्यते । गुणदोषविवेचने तु विद्वांसो विचक्षणा एव प्रमाणामिति न किंचिनिवेदनीयम् । अस्य च ग्रन्थस्य भागचतुष्टयमेव प्रकाशितम् । उर्वरिताः पतितपरावर्तन, व्रात्यसंस्कारः, अस्पृश्यस्पर्शः, अस्पृश्यानां मन्दिरमशः, मक्ष्यामध्यविचार इत्यादयो विषयाः समयाभावाद्रव्यासौ- कर्याच नालोचिताः । दैवयोगादवसरलामे तेषामपि आलोचनं विधातुमिच्छा वर्तते । परमेश्वरे- च्छया किं वा मविण्यत्यय इति न वक्तुं पार्यते । एतादृशोऽयं भागचतुष्टयात्मको निबन्धः प्रका- श्यत इत्येव महदानन्दास्पदम् । अत्र द्रव्यव्ययस्तु समस्तोऽपि श्रीसन्तोजीमहाराजानामेवाहं तु केवलं अन्थप्रणयनकार्यमेव व्यदधामिति सुविशदमेव । सनातनधर्मपदीपे नीतिविचारो न कोऽपि कृतः सर्वेऽन्येते नूतनमतवादो राजनीतिमूलका एवेति निश्चमचमेव । तदन प्राधान्येन प्राचीनराजनीतिविचारमन्तरा सर्वोऽपि धर्मशास्त्रविचारो वैयर्यमापयते । ' सत्योऽपि हि न सत्यस्ता दण्डनातेस्तु विप्लवे । ' इति किल वैदिकानामपि राधान्तः । एवमपि नीतिविचारमकृत्वा केवलं धर्मशासवचनैकवाक्यताविचार इदानीमकिंचित्कर - ·। । ३० धर्मादर्श- एवेति मत्वैव राजनीतिप्रकरणमिदं मयोपनिबद्धम् । कस्यापि विषयस्य विचारः प्रमाणमन्तरा केवल- तर्कमात्रेण नैव भवितुमर्हति । तस्याप्रतिष्ठानात् । नहि सर्वेऽपि ताकिका भूता भविष्यन्तो वर्तमानाश्चैकीकृत्यैकमत्यं संपादयितुं शक्यम् । दृष्टमात्रफले व्यवहारे चेदियमवस्था कथं तावत्सार- लौकिकफलेषु कर्मसु तदैकमत्यं शक्यम् । श्रद्वामयोऽयं पुरुपः " इति न्यायेन प्रकृतिभेदात् श्रद्धापा अपि भिन्नत्वे कथमेकमत्यं स्यादिति मनसि करणीयं तर्कविचक्षणैः । बहुमतानुसारेण निर्णयेऽपि अल्पमतानां श्रद्धाविघातः कथं निवारणीयः। अनिवृत्ते च तस्मिन् पुनश्च संघर्पोऽपरि- हार्यः । तदपेक्षया श्रद्धामयं वा बुध्यगम्यं वा किमपि प्रमाणतत्त्वमवलम्ब्य तत्र सर्वेषां श्रद्धा समुत्पन्ना चेत् जगदिदं शान्तिसुखमियात् । न हि येशुमहोदयेन महम्मदेन बुद्धेन वा स्वमतप्रचारः बहुमतानुसारेण विहितः । आत्मबलिदानपर्यन्तं त्यागेनाधीतिबोधाचरणप्रचारणैर्यत्सुयशो लब्धं न तत् केनापि राजनीतिज्ञेनाद्यावधि लब्धम् । न वाऽयेऽपि लन्धुं शक्यमिति विदांकुर्वन्तु विचक्षणाः । अतश्च प्रमाणविचार एव प्रथमतः कर्तव्यः समापतति विदुपाम् । तच्च प्रमाणं युक्त्यनुभवाभ्यां वेद एव सिद्धं भवति चेत् कथं तनिवारणं कर्तव्यम् । अतश्च प्रथमप्रकरणे वेदप्रामाण्यमेव पूर्वजैः साधितम् पुनश्च युक्त्यूहापोहाभ्यां प्रतिपादितम् । तद्नुरोधेन च स्मृत्याचारसूत्रागमात्मनुष्ट्यादयः । एवं धर्मोऽपि न वेदप्रतिपादितधर्मातिरिको भवितुमर्हति । उपास्तिधर्माणां विभिन्नत्वेऽपि मानवकर्त- न्यतारूपो धर्मो जगदनुग्राहकः सपा मानवानामेकविध एव मवितुमर्हति । बौद्धादिमतानि तु घेदमातिपारितोपास्तीनामपभ्रंशा एव । अतश्च नेतेषां धर्मत्वं किंतु संप्रदायत्वमेव । अत एव ग्रन्थनाम्नि सनातनोति विशेषणं न प्रदत्तम् । विशेषणं हीतरसजातीयव्यावर्तकं भवति । सनातनधर्म इत्युक्तेऽसनातनोऽपि कश्चन धर्मः स्यानन्मा भवत्विति विशेषणपरिहारः। तदेवं प्रमाणप्रतिबिम्बे प्रमाणप्रामाण्यम्य विचारः प्रथमत एव कृतः । तदनुपडेण च वेदापो- रुषेयत्वमीश्वरास्तित्वं कर्मविपाकक्रिया स्वमाववादः कालवादो नियतिवादो मन्त्रत्वविचार इत्यादयो विपया अभ्यालोचिताः । एवं 'मानापीना मेयसिद्धिः' इति न्यायेन सिद्धे प्रमाणे धधिर्म- विचार: पस्तोतव्यः । ततः प्रथमतो दण्डसंस्थायाः कर्तव्यपवर्तकत्वात् दृष्टफलकत्वाच्च तदनुसारे- नाकामानुकूलधर्मव्यवस्था कथं वा मवितुमर्हतीति पर्यालोचनीयम् । अतश्च नीतिप्रतिबिम्बपकरणं पारन्धम् । इदं तावत् प्रथममेवोघोषितं यत् धर्मार्थकामरूपत्रिवर्गस्य परस्परानुबन्धेनान्योन्यानुप- घातकन्वेन च यथा प्रचारो भवेत् तथा दण्डसंस्थयाऽनुविधेयम् । न तु केवलं सर्वेषां सर्वत्र घाम्यपुरस्कारेण वा स्वातन्त्र्योद्घोषेण वाऽर्थकामयो र्यवस्था सर्वजनीना भवितुमर्हति । साम्यस्य व्यवहारे दिनमतायामेव पर्यवसानात् । न हि बुद्धिसाम्य कर्तृत्वशक्तिसाम्यं वा सर्वेषां भवितुमर्हति । सानन्यवादेऽपि परसरोपातफत्वे राष्ट्रहितविरोधे च स्वातन्त्र्यापहारो दण्डसंस्थानुशासनेन सर्वत्र ·. - ग्रन्थसमुद्देशः। ३१ दरीदृश्यते । तत्किमेतेषां फलम् इति व्यर्थ एवायं मयासः । तदपेक्षया सर्वेषामलब्धलाभः, लब्ध- परिरक्षणं, रक्षितविवर्धनम् , वृद्धस्य तीर्थेषु प्रतिपादनम् , यथा भवेत् तदर्थमेव दण्डसंस्थया प्रयतित- व्यम् । तत्रैव च सर्वेषां समानोऽविकारः । तत्र तीर्थेषु प्रतिपादनमित्यनेन तीर्थपदवाच्यपात्रापात्र- निर्णये नदनुपड़ेण कर्तव्याकर्तव्येअपि निश्चिते भवतः । स च पात्रत्वापात्रत्वनिर्णयः धर्मशास्त्राधीन- इति धर्मशास्त्रस्याऽऽवश्यकता । ये तु सर्वस्वत्वादयो वादास्त उपभोगार्थ प्रवृत्तानां मानवानां कृते स्वत्वाकान्तं किमपि वेतनादिकं वस्तुजातमवश्यमेव स्वीकर्तव्यं भवतीति वैयर्यमापद्यन्ते । एवमपि स्वत्वविचारः कर्तव्यश्वेच्छास्त्रानुसरणमेव तत्र वरमिति नीतिप्रतिबिम्बे प्रतिपादितम् । ये तु साम्य- वादिनो धर्मस्य व्यसनत्वं मन्यमाना अर्थमात्रस्योत्पादन विभजनविनिमयविनियोगः जगतो योगक्षमौ भवत इति मन्यन्ते तेऽपि विनियोगविषये नियामकत्वेन न किमपि प्रमाणं प्रतिपादयन्ति । एवं चेच्छैव खलु तत्र नियामिका स्यात् । सा चेच्छा मानवानां दण्डधारिभिः स्वेच्छानुसारेण वा बहुमतानुसारेण वा नियन्तन्या । अत एव जीवितमूल्यमपि तद्धीनमिति अन्ततो गत्वा दण्डशैथिल्ये निसर्गतः प्रबलयोपभोगेच्छया समुत्पद्यमानः संघर्षः कथं निवारणीयः । अतः शास्त्रैकप्रमाणतामव- लम्ब्यं कर्तव्यबुध्द्या यत्किमपि नियमनं चेत्तदेव खलु जगतो योगक्षेमावहं भवतीति निश्चप्रचमेव । एतेन समाजरचनाविषये उपजायमानाः सर्वे वादा व्याख्याता इति तेषां सर्वेषां पर्यालोचनं तत्र विभागे कृतम् । अन्ततो गत्वा राष्ट्ररूपसर्वान्तर्यामिपरमेश्वराराधनां पुरस्कृत्य त्यागप्रवणता चेत् समस्तमान- वानाम् , तदैव खलु जगत्स्वास्थ्यं भवितुमर्हतीति निश्चितम् । सत्याहिंसादिप्रकारा अपि शास्त्रदृष्ट्या कथं नियमिता इत्यपि महाभारतोद्वारेण प्रदर्शितम् । न ह्येकान्तेन सत्यं वाऽहिंसा वा दया वा मानवता वा जगतो योगक्षेमी साधयितुमीटे । अतश्च प्रकृतिबलाबलमवलम्ब्येतरेतरानुपघातोऽन्योन्यानुबन्धश्च यथा सिद्धो भवेत्तथा दण्डसंस्थया सर्वाः प्रजा अनुशासनीया इति राद्धान्तो नीतिप्रतिबिम्बे प्रतिपादितः । चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्बे तु तस्या एव प्रकृतेः परस्परानुबन्धोऽन्योन्यानुपघातश्च जातिव्यवस्थया यथा भावितुर्महति न तथा अन्योपायेन । जातिव्यवस्था हि प्राकृतिकस्वभावपर्यालोचनपूर्विकैव अर्थकामव्यवस्था यथा सम्यक्तया साधयति न तथा सर्वस्वातन्त्र्यवादः । न हि बुद्धिबलं वा कर्मशक्तिर्वा सर्वेषां सर्वदा समाना भवति । अखण्डदण्डायमानराष्ट्रपुरुषरक्षणार्थं तु निखिलमपि ज्ञानं समस्ताऽपि कर्मशक्तिश परम्परयाऽवश्यमेव संरक्षणीया । द्रव्यविभाजनं द्रव्यविनिमयश्च यथावदेव सर्वः संपादनीयस्तदर्थ प्राकृतिकनियमानुसारेण तत्तबुद्धिशक्तिशालिनः कर्मशक्तिशालिनश्च पुरुषाः परम्परया यथोत्पद्येरन् तथाऽवश्यमेव काचन व्यवस्था विधेया। च वर्णजातिव्यवस्थामन्तरा नान्या भवितुमर्हतीति निश्चपचमेव । अत एवं भारतराष्ट्रमिदमनादिकालादारम्याद्ययावद्राष्ट्रत्वेन व्यपदिश्यते । यत्र तु व्यभिचारादिना कर्मशक्ते- 4 सा ·- धर्मादर्श- बुद्धिशक्तेश्च हासवृद्धी दृश्येते तत्र -शास्त्रनियमनाभाव एव कारणम् । यत्र तु सत्यपि शास्त्रनियमने किंचित् परित्यमिव दृश्यते तत्र प्राक्तनसंस्कारवशात्तथा भवतीति तदपवादत्वेनोदाहार्यम् । न हि अपवादोऽस्तीत्येतावतोत्सर्गस्य सर्वथा विलयः । उत्सर्गानुसारेण पवृत्तवपवादः कुत्रचित्तं बाधत इत्येवापवादस्यापवादत्वम् । एवं चापवादानुसारेणोत्सर्गस्य जलाञ्जलिपदानमिदं न मानवतां प्रकाशयतीति सुस्पष्टमेव । इतरेप्वपि शास्त्रेषु शतशोऽपवाद- दर्शनेऽपि नोत्सर्गास्त्यज्यन्ते तत्किमपराद्धं धर्मशास्त्रेणेति समालोचयन्तु विचक्षणाः । अतश्च प्राक्तनस्वभाववशात्कर्मविपाकवशाद्वा यथा वर्णजातिव्यवस्था सिद्धा भवति, तथा च परम्पराया समानसन्ततिप्रवाहः प्रचलति स सर्वोऽपि प्रकारोऽत्र प्रकरणे विचारितः । तद्नुषड्डेण च राष्ट्रियताविचारः, स्वभावपर्यालोचनम् , परिवर्तनवादाविचार इत्यादयो विचारा अप्यालोचिताः । 'प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात् ' इति समाना संततिश्च येन विवाहसंस्कारेण संपद्यते तद्विचारार्थ विवाहप्रतिबिम्बप्रकरणं प्रारब्धम् । विवाहो हि समाजरचनायाः प्राथमिकः संस्कारः। न हि विवाहमन्तरा जनसंघः समाज- पदवाच्यो मवितुमर्हति । स चायं संस्कारः पुरुषं कथं संस्करोति, को वा तस्य समुद्देशः; कथं च स विधातव्यः, केन कदा च कः संस्कर्तव्य इत्यादिकं सर्वमप्यत्र प्रकरणे ह्यालोचितम् । तत्र संस्कारे समुत्पाद्यमाने संस्कर्तव्यस्य योग्यताऽपि निसर्गसिद्धाऽपेक्षिता भवति । क्रिया हि द्रन्यं विनयति नाद्रव्यम् । संघृष्यमाणो हि मणिर्यथा तेजस्वितामापयते न तथा मृत्पिण्डः । विवाहश्च किया । सा हि संस्कर्तव्ये किंचित् गुणाधानं दोषापनयनं वाऽवश्यमेव कुर्यात् । तत्र पुरुष- योग्यताऽवश्यमेवापेक्षणीय भवति । न हि उन्मादवायुमस्तस्य पुरुषस्य क्लीवस्य वा विवाहक्रियया गुणाधानं वा दोषापनयन वा भवितुमर्हति । एवं सपिण्डसगोत्रादिष्वपि तत्तदोषाणां पर्यालोचन- मवश्यमेव कर्तव्यं भवति । समुद्देशन विवाहस्य समानसंस्कारसंस्कृता प्रजैव । न कामः । अन्यथा-सिद्धलात् एवं च स्त्रीपुंसयोः पतिपत्नीत्वबुद्धिस्तत्पूर्वककर्तव्यनिष्ठा व यथा सुदृढा समुत्पना भवेत् तथैव दण्डसंस्थयाऽनुविधेयम् । विधवानां च तादृशसंस्कारोत्पत्तेयोग्यताऽभावात् न पुनः संस्कारः। केवलं कामोपमोगार्थमाश्रीयमाणं पुरुषान्तरं न पतिपत्नीत्वसंबन्धमुत्पादायितुं शक्नोति । लीवानां संन्यासिनामपि तथैव पत्नीत्वबुद्देरनुत्पादः । विवाहकालेज्ञानाच्छलाहलाद्वा सवर्णादि- परियहेऽपि न पतिपन्नीत्वबुद्धिः सुदृढा समुदेतीति नाट्यवत्तत्र संस्कारस्याकिंचित्करत्वमेव । अतश्च तारारपले कन्यायाः पुरुषान्तरेण सह पुनर्विवाहाख्यः संस्कारो भवितुमर्हतीति तत्र प्रकरणे नितिम् । कामशास्त्रादिपर्यालोचनमपि तद्नुपड़ेण क्रियमाणमिदमेव गमयति । कामो झनुप- स्मृता रतिः । सा च सवर्णीयामन्दायां शास्त्रविहितायां यथा समुत्पद्यते न तथाऽन्यत्रेति धर्म- गामनियमानामेव प्रामाण्यं सिद्धं मनति । एवं विवाहसंस्कारमयोजक सुपजस्त्वमेवातश्च गर्माधान ·.. - ग्रन्थसमुद्देशः। कालात्मागेव कन्यया विवाहसंस्कारो भवितुं युक्तः । तत ऊर्ध्वं तु कदाचित् सङ्कटवशादेव स भवितुमर्हति । नान्यथा स्वेच्छया । तथैव नैष्ठिकब्रह्मचर्यमपि स्त्रीणां नैव भवितुमर्हति । अतश्च कन्याविवाहकालोऽयं पोडशवर्षादूर्ध्वमधर्म्य एव नैतावता नाष्टवर्षोद्वाह्या । एतेनाऽऽधुनिकानुशासनं व्याख्यातम् । चतुर्दशवर्षात्माक् दण्डसंस्थया विधीयमानो निषेधः न शास्त्रीयता लमते । यानि तु चतुर्थरांत्रकर्मणि सहशयनबोधकानि वचनानि तानि देवाद् गर्भाधानकाले समुपस्थिते सहशयन- बोधकानीति न विवाहाङ्गता भजन्ते । विवाहस्य सप्तपद्यामेव परिनिष्ठितत्वात् । अत एव 'तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे' इति मनूक्तिः संगच्छते । ' तामुदूह्य यथर्तुं प्रवेशनम् ' इत्यादीनि वचनान्यपि — उद्येति ल्यबन्तेन विवाहस्य परिनिष्ठितत्त्वं गमयन्ति । न ह्यत्र वाजपेयेनेष्ट्या बृहस्पतिसवेन यजेते'ति न्यायप्रसरः । कर्मभेदात् । यथाकथंचिन्न्यायानुसरणेऽपि वाजपेयवत् सिद्धस्यैव विवाहस्य कालान्तरेऽपि समावेशन प्रयोजकत्वं भवेत् । यथा हि बृहस्पति- सवः सिद्धस्यैव वाजपेयस्य पुनः किंचित् गुणाधानापूर्वमुत्पादयति तथैव सिद्धस्यैव विवाहस्य समावेशनेनोपकारं गमयति ऋतुकालः । अत एव ' यथत् ' इत्युक्तम् । ऋतुमनतिक्रम्य प्रवेशनं कुर्यादिति तदर्थः । यानि तु बौधायनानि वचनानि तान्यपि प्राप्ते ऋती ऋतुप्रवेशनकर्मानुधान- बोधकानि । एवं च ऋतुकालात्यागेव कन्यानां विवाहः शास्त्रीयः । इतरवचनानामेकवाक्यताऽपि 'सुधीभिः सौकर्येणोहितुं शक्येति नात्र प्रपञ्चिता ॥ तदेवं भागचतुष्टये प्रपञ्चितानां विषयाणां संक्षेपतो निर्देशोऽत्र विहितः। यथामति याव- च्छक्ति प्रचलिता संभावनाविपरीतभावनानिराकरणमेव ग्रन्थस्य परमुद्देश्यमिति तत्पुरस्कृत्य विरचितेड- स्मिन् ग्रन्थे शास्त्रीयविषयाणां न्यूनाधिक्यं चेत् सुधीभिः क्षन्तव्यम् । शास्त्रविषये स्खलनमपि मानव- स्वमावसहजमिति सुधीभिः कृपयाऽऽलोच्य निवेदनीयोऽयं जनः । अनेन च ग्रन्थेन स्यात् कश्चिदुपकारस्तदोपर्युक्तावशिष्टपतितपरावर्तनादिविषयान्तराण्यप्यालोचनीयानीत्यस्माकं मतम् । परमे- श्वरेच्छां मनसिकृत्य किंवा भविष्यतीति न ज्ञायते, तथापि शुभवासनाऽवश्यं विधेयेति मतमिदमत्र प्रदर्शितम् । सीसकाक्षरादिस्खलने पूर्वीपरसंदर्भविरोधे पुनरुक्त्यादिषु च न विदुषां किमपि विज्ञान पनीयम् । प्रमादप्रायश्चित्तं तु कāव भोक्तव्यामिति तत्र बद्धपरिकरोऽयं जनः । यावच्छक्ति शुद्धि- करणादिकं विहितमेव । पूर्वीपरसंदर्भोऽप्यालोचितः । एवमपि प्रमादा भवन्त्येवेति निश्चमचमेव । एकाकित्वादधिकं विधातुमक्षमोऽयं जनो विदुषां पुरत इदमेव प्रार्थयते यत् प्रमादनिवेदनेनानुग्रा- ह्योऽयं जनः । ये त्वसतोऽपि दोषानुभाव्य खण्डनादिषु प्रवर्तेरन् , ते तु दूरतयैव संमाननीयाः । यतः 'अकारणाविष्कृतवैरदारुदादसज्जनात् कस्य भयं न जायते । विषं महाहेरिव यस्य दुर्वचः सुदुःसहं संनिहितं सदा मुखे' इति किल भट्टबाणोक्तिः । इदमेव तान्प्रार्थयामि खण्डनमेव चेद् विधेयं कृपया युक्तियुक्तं विधाय यथाऽरमामिरधिगन्तुं शक्येत तथाऽस्मत्सविधे प्रेषणोपकारोऽपि ·। . धर्मादर्शक कर्तव्यः । यतः कुग्रामेऽत्र न वृत्तपत्रादि न वा पुस्तकालयादि लम्धुं शक्यम् । अतश्च तदरम- सविधै प्रेषणीयामिति । तत्रापि व्ययभारस्तु नास्माभिः स्वीकरिष्यते । प्रत्युत्तराशा चेन स्यात् न प्रेषणीयमित्यपि निवेद्यते । अन्ते च यत्कृपया प्रणीतोऽयं ग्रन्थः स एव भगवान् जानकीजानिः सर्वान् सुबुद्ध्या सयुनक्त्विति प्रार्थना । यैस्तु महाभागैर्महापं समयं यापयित्वा साहाय्य कृतमत्र ग्रन्थे तेषामभिनन्दनमपि कृतज्ञतया विधातव्यमेव । तत्र च श्रीआत्मारामशास्त्रिजेरेमहोदयः अत्र ग्रामे मासमवस्थाय प्रथमभागपर्या- लोचनेन योऽनुग्रहः कृतः स तु न कदापि विस्मरणपदवीमधिगच्छति । सर्वेषां मागानामेवमेव पर्यालोचनेन सहकार्य-प्रदानं तैरनुज्ञातमपि नास्माभिः विधिवशात्तथा कर्तुं पारितम् । नैतावता जेरेमहोदयैः कृतोऽनुग्रहः, विस्मरणपदवीमियात् । एते च विद्यार्थिदशात एव परिचिताः । सरल- स्वभावा धर्मकर्मनिष्ठाः सर्वतन्तस्वतन्ना विशेषतो न्यायवेदान्तनिपुणा वैदिकधर्मपक्षपातिन इदानी- मम्मळनेरयामे तत्त्वज्ञानमन्दिरे छात्रानध्यापयन्ति । एवमपि तेषां साहाय्यं नास्माभिः पूर्णतया स्वीकृतमिति दोदूयते चेतः। किं वा तेषां प्रत्युपकरणमिति धन्यवादैरेव तान् संभावयामः । एवमेव विठ्ठलशास्त्रिव्यवहारेमहोदयैरेदलाबादग्रामस्थैरत्रावस्थाय भागद्यस्य मुद्रणयोग्यं प्रतिलिपिकरणं कृतमिति तेऽपि धन्यवादाही एव । पुण्यपत्तनस्थैरानन्दाश्रममुद्रणालये ग्रन्थसंशोधकः वे, शा. शंकररंगनाथमारूळकरशास्त्रिमहोदयैरस्य ग्रन्थस्य मुद्रितसंशोधनं यत् कृत तेन महानस्माकं प्रयासो निराकृत इति तेऽपि धन्यवादार्हाः। एते च महाभागाः सर्वशास्त्रप्रवीणाः 'सदा संतुष्टमनसः सर्वाः सुखमया दिशः' इति वचनानुसारेण वर्तयन्तो धर्मैकपक्षपातिनोऽत्र कार्ये भाग्यवशादेव सहकारिणः समुपलब्धा इत्यमन्दानन्दास्पदम् । किं वा तेषा संमाननमिति धन्यवादेरेव सप्रश्रयं , . 4 समावयामः। .. 4 अन्ततो गत्वेदमेव निवेद्यते यत् . ह. म. प श्रीसन्तोजीमहाराजेहोः कालादारभ्य योऽयं शुभसंकल्पो मनसि संकलित आसीत्; यश्च कै. रावेरग्रामस्थगोविन्दशास्त्रीमहोदयैर्मनासि उप्पो; यश्च म. म. श्रीधरशास्त्रिपाठकमहाभागप्रमृतिभिरङ्कुरितः, काशीस्थपण्डितवयैश्च वृक्षत्वमापादित इदानी फलेयहित्वमापद्यते यस्य कृते बहुव्ययायाससाध्यानि महान्ति कटानि जीवितनिरपेक्षमेव महाराज- रगीकृतानि सोऽयं सत्वरमेव परिपक्कफलशालित्वमाप्नुयायदिति किल शुभेच्छाप्रदर्शनं विना नायं समुद्देश: पूर्णतानिपादिति सानन्दं सपश्रयं च तथा भगवन्त जानकीजानिमभ्यर्थयामः । स एव भगवानस्य वृक्षम्य फलास्वादपर्यन्तं श्रीसन्तोजीमहाराजानां दीर्घायुरारोग्यैश्चर्याभिवृद्धि वितरतादिति भगवन्तं सर्वान्तर्यामिणं परमात्मानं प्रार्थयते- विदुषां विधेयतमः पण्डितोपाटकेशवसूनुः-देवकृष्णशर्मा, मुल्हेराभिजनः। मिति:-आ. व. १३. शके १८७३ इदानी वागत यस्पानम् तळोदा, पश्चिम खानदेश.

·श्री. ओंकारदास फिशोरदास चौधरी, प्रधानमत्री सनातनधर्मो नीविनी सभा.
AM
-
ERMAN
ओंकारदासनामा पिशोरदासात्मन सुधी श्रीमान्
निजनैश्यवृत्तिशौण्ड सहकारी सन्तुजीमहाराज ॥ १॥
श्रीमालिवैश्यजाति श्रीमाला विधिनशात्सदा धत्ते
श्रीपतीपदैकनिरत श्रील श्रादश्च श्रीकरो नूनम् ॥ २ ॥
योऽसौ सदा शुचीना द्विजराजाना महर्षदो निपुण
दानादानैकरतो भास्तानिव भाति भामतिप्रसर ॥ ३ ॥
एफस्सै द्विनरानाय प्रकाशदानाद्विभात्यय भास्वान्
द्विनराजनिवहदानाद्भावान्ननु भाति भूतलेऽनसम् ॥ ४॥
दानी धनी च मानी निजननहितकृत्सदा मुदा युक्त
धनधान्यधराचित्तो जयतुतरा धर्मनिष्ठोऽसौ ॥ ५ ॥

·॥ श्रीविठ्ठल ॥ सनातन धर्मोज्जीविनीसभा प्रधानमंत्री श्री. ओंकारदास किशोरदास चौधरी, तळोदा। निवेदनम् । मारतवर्षके प्राणभूत सनातन धर्मके विषयमें अनेक आक्षेप और आक्रमण सुरु हुवा है। उसका परिणाम केवल धर्मपरही नहीं अपितु भारतवर्षके राजकीय, सामाजिक, आर्थिक परिस्थितीपर बहोतही अनिष्ट हो रहा है इस परिस्थितीका मूल कारण क्या है; और इस पाणभूत धर्मके रक्षणके लिये क्या उपाय करना चाहिये इसका दूरदृष्टीसे विचार करके श्री संतोजी महाराजने सनातन धर्मोनीविनीसभाकी स्थापना की है । तत्त्वप्रचुर इस सनातन धर्मका नाश होनेका कारण क्या इसका विचार करनेसे यह मालुम होता है की पाश्चात्त्य शिक्षणपद्धतीका यह दुष्परिणाम है यह निश्चित है । बहोतसे लोग धर्मको और आपने देशाचारोंको निंद्य दृष्टीसे देख रहे है । -और स्वकीय धर्मका अज्ञान और धर्मके विषयमें अरुचि और धर्मसंबंधीत अनेक शंका कुशंका करने लगे हैं। इतनाही नहीं किंतु इस परिस्थितीसे धर्माभिमानी लोगोंके अंतःकरणभी चलबिचल हो गये हैं । यह परिणाम पाश्चात्त्य शिक्षणपद्धतीका है । इस लिये श्री संतोजी महाराजने सनातन धर्मके मूलभूत सिद्धांतोंका सुव्यवस्थित प्रकारसे ज्ञान होनेके लिये प्राथमिक एक प्रदीप नामका ग्रन्थ प्रसिद्ध किया है। यह ग्रन्थ केवल विचारविनिमयार्थ और समालोचनार्थ भारतीय विद्वानोंके पास विना- मूल्य भेजा गया है। इस ग्रंथका समालोचन करके अनेक पंडितोंने निबंध भेजे हैं। सनातन धर्मप्रदीपका, और प्राप्त हुवे निबंधोंका संशोधन करके धर्मादर्श ग्रंथ प्रकाशित हुवा है । सनातन धर्मप्रदीप ग्रंथ और धर्मादर्श ग्रंथ इन दोनो ग्रंथोंका इतिहास श्री संतोजी महाराजने अपने निवेदनमें सम्यक् रूपसे बताया है। उससे रान कुछ ज्ञान हो जायेगा । श्री संतोजी महाराजने अपना सारा आयुष्य इस ग्रंथकार्यमें व्यतीत किया है। और यह उभय ग्रंथ तत्त्वप्रचुर धार्मिक प्रजाको मार्गदर्शक ऐसे हुवे है । इसमें कुच्छ शंका नहीं। यह उभय ग्रंथोंके प्रकाशित करनेके कार्यमें आजदिनतक ७५००० पाऊण लाख रुपये खर्च हुये है। यह धनसंचय श्री संतोजी महाराजने भिक्षाके रूपसे संग्रहित किया है । इस विक्राळ सनातन धर्म- ·. निवेदनम् । समयमें धर्मरक्षणार्थ धनसंग्रह करना बडा कठिन हो रहा है। इसमें कुछ शंका नहीं। और यह अनभव सिद्ध है। श्री संतोजी महाराजने यह ग्रंथकार्य केवल धनलामसे नहीं किया है । इसमें कुछ संदेह नहीं है। बहोत लोगोंके अंतःकरणमें श्री संतोजी महाराजने ग्रंथद्वारा धनसंग्रह करनेका एक मार्ग निकाला है । यह आक्षेप केवल भ्रममात्र है । मुद्रापित धर्मादर्श ग्रंथ विक्रीके लिये रखा गया है । इसकी योजना श्री संतोजी महाराजने ऐसी की है की, यह ग्रंथका विक्रय करके जो धनसंग्रह होगा उसका व्यय इस ग्रंयके प्रचार- कार्यमेंही होना चाहिये । क्यों कीं, यह ग्रंथ इस समय संस्कृत भाषामें है। केवल संस्कृत भाषामें है इतनाही नहीं किंतु दार्शनिक दृष्टीसे उच्चतर संस्कृत भाषामें लिखा है। अतः सामान्य जनताको इसका बोध होना कठिन है। इस लिये इसका हिंदी, मराठी, अंग्रेजी इत्यादि माषाओंमें रूपांतर होना आवश्यक है । अतः इस ग्रंथका विक्रय करके जो फायदा होगा वह सर्व धन इस ग्रंथके प्रचारकार्यमेही व्यय होना उचित है । इस दृष्टीसे श्री संतोजी महाराजने सनातन धर्मग्रंथप्रसारक समिती स्थापन की है । उसका स्वरूप निम्नलिखित मकारका है। इस ग्रंथप्रचारक समितीके सदस्योंका उल्लेख करना आवश्यक है। इस समितीके अध्यक्ष श्री संतोजी महाराज गुरु काशीराम महाराज हैं। उपाध्यक्ष: -मुवनलाल कथुमाई सराफ, वकील, नंदुरबार । सेक्रेटरी:-मधुसूदन माणकलाल त्रिवेदी, वकील, नंदुरबार । इस समितीके सदस्य :- उद्धव महाराज कुकुरमुंडेकर । श्रीमान् :-ओंकारदास किशोरदास चौधरी, तळोदा । गोविंद रमाकांत पाठक, प्रकाशेकर । दामोदरदास हरकलाल शेट, विरवेल ताो. शिंदखेडे । निवृत्ती शिवशंकर सराफ, नंदुरवार । शंकरलाल तुळशीदास शेठ अमळनेरकर । यह इस समितीके सभासद है । इनका कर्तव्य धर्मादर्श ग्रंथका प्रकाशन करना, और मंपका विक्रय करना, और विक्रय करके जो धनसंग्रह होगा उसमें से प्रथम सनातन धर्मो- जीविनी रामाको जो ऋण हुवा है वह निवारण करना । अवशिष्ट धनमे इसी ग्रंथका देशी भाषामो सांतर करना । और ग्रंथका प्रचार करना । और इस समितीके घटनानुसार सव कार्य पताना है। सनातन धर्मोमीदिनी समाने पह समिती निर्माण की है। अतः राजशासना- - ·२९ निवेदनम् । नुसार इस ग्रंथका सर्व प्रकारका मालकी हक इस समितीको रहेगा । और इस ग्रंथके प्रचार- कार्यमें जो कुछ.धनकी आवश्यकता उपस्थित होगी उसके लिये धनसंग्रहमी इस समितीने करना । इस परसे इस ग्रंथके द्वारा जो धनसंग्रह होगा उसी धनद्वारा इस धर्मादर्श ग्रंथके सदृश और भी ग्रंथोंको निर्माण करनेकी आवश्यकता है। पूर्वजोंने साहित्यद्वाराही संकटसमयमे धर्मका रक्षण किया है। उसी प्रकारसे इस समय- भी रक्षणके लिये प्राचीन शास्त्रोंका पुनरुद्धार करनेका समय उपस्थित हुआ है । शास्त्रोंका पुनरुद्धार करनेके लिये धनसंग्रहकी बहोतही आवश्यकता है । इस लिये श्री संतोजी महाराजनें स्थायी धनसंग्रहके लिये सनातन धर्मग्रंथप्रसारसमितीकी स्थापना की है । अतः भारतवर्षके सनातन धर्मानुयायी धनीओंको सानुराधे प्रार्थना करता हूं की, मुक्त- हस्तसे धनप्रदान करके इस कार्यको उठा ले । सनातन धर्मकें विषयमे सनातनी जनताकी बहोत गलती हो रही है। यह गलती देखकर बहोत शोक हो रहा है। विधर्मीओंके तरफसे सनातन धर्मपर बहोत जोरसे आक्रमण और आत्याचार हो रहा है । और धार्मिक जनताओंके तरफसे उसका प्रतिकार जिस प्रकारसे होना आवश्यक है उस प्रकारसे उतना होता नहीं है। पूर्वकालमें सर्वस्व त्याग करकेभी धर्मको रक्षण करनेका उत्साह जनताओंने प्रगट किया था। उसी प्रकार इस समयभी सर्वस्वका त्याग करके धर्मका रक्षण करना आवश्यक है। समस्त वैदिक धर्मानुयायी पीठाचार्योकी और भारतवर्षकै परीिनष्ठित विद्वान् पंडितोंकी संघटना होना अत्यंत आवश्यक है। बिना संघटनासे कोईभी कार्य इस सयय नहीं हो सकता है । " संघे शक्तिः कलौ युगे" इस लिये सर्वान्तर्यामी, सर्वात्मा, धर्मात्मा, धर्ममूर्ती, धर्मरक्षक, श्री हरीसे प्रार्थना करते हैं की, अब आपने गीताजीमें जो प्रतिज्ञा की है वह शीम सत्य कीजिये। ।। श्लोक ॥ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति मारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ७॥ गीता अ. ४ इस प्रकारकी प्रार्थना करके इस निवेदनको पूर्ण करता हूं। शके १८७३ कार्तिक शु. १० गुरुवार, शा. ओंकारदास किशोरदास चौधरी.

·whe
भगवद्भक्त शिव शंकर बापू सुवर्णकार.
अस्य पुत्री द्वौ तौ महाधर्मनिष्ठी निवृत्तिनायः ज्ञानावा च

·71
शेठ दामोदरदास हरकलाल,
बिरदेल.

·धर्मादर्शस्थविपयाणामनुक्रमणिका । पृष्ठाडू - " " ४ ५ " प्रमाणप्रतिविम्बः [१] विपयाः पृष्ठाकाः विपयाः उपोद्घातः १ स्वतःप्रामाण्यवाद विप्रतिपत्तेरावश्यकत्वम् परतःमामाण्यवादः २२ विपतिपत्तिमदर्शनम् स्वतःप्रामाण्यव्यवस्थापनम् २४ साध्यालौकिकवे पूर्वपक्षः वेदापौरुषेयत्वव्यवस्थापनम् २७ उत्तरपक्षः वेदत्वविचारे पूर्वपक्षः सिद्वान्तानुमानम् वेदत्वविचारे-उत्तरपक्षः, कर्मकारणत्व- अनुमानरक्षणम् वादश्व २८ व्यभिचारवारणम् सर्वज्ञतायाः कर्ममूलकत्वम् साध्यनिर्वचनम् सर्वज्ञनिराकरणे वार्तिकम् २९ अलौकिकत्वनिर्वचने पूर्वपक्षः सिद्धनिराकरणम् उत्तरपक्षः वेदत्वनिरुक्ती पूर्वपक्षः प्रत्यक्षादिप्रमाणाप्रवृत्तिपतिपादनम् उत्तरपक्ष. 'वेदार्थपर्यालोचनम् वेदलक्षणम् वेदरयेतिहासत्वखण्डनम् विधिविमर्श: वेदस्य शासत्तम विध्यर्थे व्याकरणमतम् पुरुषार्थत्वविचारः विधिविवेकमतविचारः शब्दमामाण्यविचारे पूर्वपक्षः भूषणसारमतम् शब्दप्रामाण्यव्यवस्थापनम् १३ पर्यालोचनम् ३८ शब्दस्यानुमापकत्वखण्डनम् १४ विध्यर्थे मीमासामतम् भावनायास्तर्कगम्यत्वनिरास. उक्तार्थे सिद्धान्तचन्द्रिकोपष्टम्भः वेदप्रामाण्ये पूर्वपक्षः आचार्यमतपर्यालोचनम् शब्दस्याज्ञातज्ञापकत्वव्यवस्थापनम् विध्यर्थपर्यालोचन निष्कर्षः साहित्यशास्त्रदृष्ट्या शब्दस्यालौकिकार्थ इष्टसाधनताबोधस्यानुमान- प्रतिपादकत्वम् गम्यत्वनिरास ४२ तत्र शक्तिग्रहोपपत्ति वाक्यार्थबोधोपपत्ति. A " ९ " 1 " " २० .

·धर्मादर्शस्थ- २ पृष्ठाकाः ४३ ८० " .८२ ८५ ९२ ५५ विषयाः विषयाः निषेधस्य निवर्तनार्थत्वम् स्मृतिप्रामाण्यप्रस्तावः मन्त्रप्रयोजनविचारः ४७ स्मृतिप्रामाण्ये पूर्वपक्षः देवतास्वरूपविचारः उत्तरःपक्षः वृत्तीनामेव देवत्वमसुरत्वं च भाग्यवार्तिकमतानि शब्दस्य तादृशवृत्तिप्रकटनसामर्थ्यम् ५२ स्मृतिमामाण्यनिष्कर्षः मन्त्रदर्शनोपपत्तिः वेदविरुद्वस्मृत्यादिवाक्यमामाण्यविचारः ८७ देवताया विग्रहवत्त्वोपपत्तिः स्मृतिमामाण्यनिष्कर्षः तृतीयालौकिकत्वविचारः आचारप्रामाण्यविचारः कालवादः धर्मप्रमाणसंशयमूलकाचारप्रामाण्यविचारः ९५ रखमाववादः आगममामाण्यविचारः नियतिवादः शाबरभाष्यमतेन शिष्टाकोपाधिकरणम् १०२ यदृच्छावादः भाट्टमतेनैतविकरणविचारः १०३ ईश्वरास्तित्वनिराकरणपूर्वककर्मवाद- वेदाविरुद्वशाक्यादिवचसामपामाण्य- व्यवस्थापनम् ६३ निरूपणम् मकारान्तरेण स्वभाववादपर्यालोचनम् सदाचारात्मतृष्ट्योः प्रामाण्ये वार्तिकम् १०६ रखमावस्य फर्मकार्यत्वम् आत्मतुष्टिपामाण्ये वार्तिकम् आत्मसिद्धिः वार्तिकविमर्शः शरीरात्मवादनिरासः धर्मज्ञसमयप्रामाण्यविचारः भूतसघातचैतन्यवादनिरास: धर्मज्ञसमयस्य प्रामाण्यव्यवस्थापनम् क्षणभङ्कवादनिरासः धर्मज्ञसमयमामाण्यतात्पर्यम् ७३ कलिवयंप्रकरणप्रामाणिकत्वविचारः चतुर्थालाकिस्त्वम् व्यवस्थापनम् १२८ परमातोफिकत्वम् शुद्धबुद्धेः कर्माधिकारप्रयोजकत्वम् योगशासानुसारेण कर्मविपाकोपपत्तिः कलिवयंपकरणस्य पर्युदासविधया आधुनिकविज्ञानगामानुसारेण कर्मविपाक: ७८ प्रामाण्यवादम्य निरासः परिवर्तनवादनिरासः पहागरिकत्वम् युगधर्मान्यत्वविचारः प्रमाणबलाबलविचारः ११० " " ११२ ११५. १२१ १२३ आत्मानेकत्वम् ७४ १३२ १३६ ·" विषयाणामनुक्रमणिका । नीतिप्रतिविम्बः [२] विपयाः पृष्ठाकाः विषयाः पृष्ठाङ्काः उपोद्घात: १४५ राष्ट्रीयसमाजस्वत्ववादः (नाझीझम् दण्डनीतेः प्रामाण्यविचारः अथवा नॅशनल सोशियालिझम् ) १९२ दण्डामावस्यानर्थसाधकत्वम् कर्तव्यनिष्ठेव समाजरचनायास्तत्त्वम् १९४ इदानींतन परिवर्तनवादस्य मूलान्वेषणा प्रकृतप्रबन्धपालोचनम् धर्मविचारस्यानावश्यकता १६४ पूर्वोक्तवादानां वार्ताविषयकत्वम् १९८ पूर्वोक्तानुमानस्य दुष्टत्वम् १६६ स्वत्वसिद्धिमीमांसा २०० पुरुषार्थविचारः १६८ मानवतायाः शास्त्रत्वम् २०२ कामस्य परमपुरुषार्थत्वम् कामस्वरूपपर्यालोचनम् मानवतामूलकं शास्त्रमपरिवर्तनीयम् १७० दण्डसंस्थास्वत्वविचारः २०६ मोगस्य परसापेक्षता मोग्यवस्तुविचारः महर्षीणामण्णासाहेबपटवर्धन(महोदयाना) विचारप्रणाली २०७ स्वत्वविचारः १७२ ईशस्वत्ववादः स्टीफनमहोदयस्य शासनतत्त्वम् २११ दुरवस्थापरिहारः १७९ रिक्थस्यव्यक्तिस्वत्वे ग्रोशसलॉकप्रभृतीनां समाजसंरक्षणे वासनानियमस्याऽऽ- मतम् वश्यकता १८० श्रीमेनमहोदयानां मतम् २१७० 'विनयाधायकविद्यास्वरूपम् म. अण्णासाहेबमहोदयानामुपर्युक- • मोकूमोग्यत्वविचारः १८१ विचारप्रणालीपर्यालोचनम् २२३ । पाश्चात्यसमाजरचनायास्तत्वानि तेषां माचीनेतिहासशैली २२५ समुत्कर्षश्च १८३ तदयं निष्कर्षः २२९ समाजस्वत्ववादः १८६ फैपिटिलसारग्रन्थस्य संक्षिप्तविवरणम् इतिहासस्याऽऽर्थिकमीमांसा व्यवहारविपयत्वेन धनस्य चातुर्विध्यम् २३० मूलधनममुत्ववादे (भाडवलशाही) धनोत्पा- विमागप्रकाराः दनम् विनिमयस्य विभागावलम्बित्वम् २३१ अवशिष्टलामपरिणामः वेतननिर्धारणाविचारः समाजस्वत्ववादिना राज्यमीमांसा लामविचारः २३२ क्रान्तिकारकाराजकसमाजवादः १८८ २३३ संघनिष्ठसमाजवाद: Guild Socialism १८९ क्रय्यपदार्थाः (विक्रीमाल) साक्षात्कान्तिकारिसमाजवादः तद्विचारसरणिः २३४ बलमधानतज्ज्ञशासनवाद: हरिणानां मानवानां च विशेषः " ·धर्मादर्शस्थ- ४ " " -विपयाः अमजन्यता हि विनिमयस्य साधारणो धर्मः •मूल्यस्वरूपम् २३५ श्रमकाल एव श्रममापनम् सामाजिकदृष्टयाऽऽवश्यकाः श्रमाः २३६ २३७ विपरीतदृश्यम् म्रमोपपतिः यूथसमाजयोपशिध्यम् २३८ विविधाः रामाजप्रकारा: २३९ श्रममून्य सिद्धान्तस्य प्रधानोपयोगः २४० लामसंशोधनम् अमाः श्रमशनिश्च २४१ सामसमस्या २४२ विषयाः पृष्ठाङ्काः यन्त्रैस्तु श्रमसमयाभिवृद्धिः यन्त्राणां विपरीतः परिणामः यन्त्राणि दुःखाभिवृद्धिरर्थशास्त्रज्ञाश्च यन्त्रादुपस्थिता निर्वृत्तिकता २५१ लामाकारस्य न्यूनता २५२ लाभवृद्धी प्रयत्नः मृत्या एव मृत्युपार्जकाः एकवारमकिंचनत्वे सर्वदाऽकिंचनत्वम् ऐतिहासिकत्वं नैतिकत्वं च मूलधनवादस्य जन्मकालिकं मानवदुःखम्२५६ ऐतिहासिको विकासक्रमः नाणकैः सामुदायिकत्वमपिधीयते २५७. नाणकानां सांकेतिक धनत्वम् २५३ २५४ . " . २५५ 11 " २५.. .

·विपयाणामनुक्रमणिका । चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः [३] विषयाः ३९३ उपोद्धासः ३०३ चातुर्वर्ण्यस्य मूलभूतं तत्त्वम् त्यागस्य समाजव्यवस्थामूलत्वे पूर्वपक्ष: ३०५ व्यक्तिप्रधानसमाजवादः ३०८ संघप्रधानसमाजरचनावादः ३१०. संघप्रधानसमाजवादस्य तात्त्विकोपपत्तिः ३११ संघप्रधानसमाजरचनासमालोचनम् ३२१ विश्वकुटम्पवादः ३२२ विश्वकुम्बपद्धतिपर्यालोचनम् ३२३ प्रेम्णरत्यागपर्यवसायित्वम् २३२६ उपयुक्ततावाददृष्ट्याऽपि त्यागस्याऽऽवैश्य- कता ३३४ त्यागिन एव दण्डाधिकारः त्यागमूलककर्मशक्तेरावश्यकता ३४१ शास्त्रस्य स्वाभाविककर्मशक्तिबोधकत्वम् ३४३ समाजस्याऽऽलम्बनत्वनिरासः ३४६ अलीफिकध्येयवादस्य श्रेयस्त्वम् ३५२ प्रगतिपदार्थविचारः ब्राह्मणोत्पत्तिविचारः ३५४ जातिवादाक्षेपः ३५६ आयुर्वेददृष्ट्या नातिनिरासः ३६० जातिवादाक्षेपनिरासः जातिपदार्थासमवपर्यालोचनम् ३६२ शीलादीनामन्यथोपपत्तिपर्यालोचनम् ३६३ जातिसद्भावबोधप्रमाणविचारः ३६६ वर्णजातिविचारः राष्ट्रोपयुक्ततावाद. ३८८ वर्णसकरकारणविवेचनम् विपयाः पृष्ठाकाः बीजसंस्कारस्य व्यवसायसंस्कारस्य च जातिपरिवर्तकत्वम् व्यवसायसंस्कारस्य जातिपरिवर्तकत्वम् ३९९ राजनीतिदृष्ट्या धर्मपरिवर्तनवादः ४०२ उपर्युक्तसमानतावादनिरासः गीतारहस्योपन्यासः पाश्चात्यसमाजपर्यालोचनम् ४२४ पौरुपवादविचार. देववादविचारः ४३७ जन्मन एव जातिगमकत्वम् ४४८ तन्त्रवार्तिकम् सजातीयावेद्यावेदनस्य सजातीयन्यमि- चारस्य च जातिपरिवर्तकत्वविचारः ४५२ बालभट्टी ४५६ उक्तबालम्भट्टीपालोचनम् ४५९ सतानगतमाशस्त्यविचारः ४६४ उक्ताथै वीरमित्रोदयः ४६६ कुण्डगोलकादीनामुपनयनादौ वीरमित्रो- दयः वीरमित्रोदयपरीक्षणम् अथ शास्त्राधिकारविचारः इदानींतन सृष्टिक्रमकल्पनापोलोचनम् ४८२ उपयुक्ततावदृष्ट्या जाति ४८६ अर्थशास्त्रदृष्ट्या चातुर्वर्ण्य ४९० प्रकारान्तरेण स्वाभाविकत्व धर्मस्य भावनात्मकत्वेन ४९८ तत्र ज्ञानभेदापेक्षा स्वत्वनिराकरणवादनिरासः ५०३ तदय निष्कर्षः ५०४ 4 " उपर्युक्तप्रमाणप्रामाण्यपर्यालोचनम् ·धर्मादस्थविषयाणामनुक्रमणिका । विवाहप्रतिविम्बः [४] विपयाः -विपयाः पृष्ठाङ्क: ५१० उपोद्घातः स्वामाविकपवृत्तिपर्येषणा जीवनपदार्थविचारः विवाहावश्यकताविचारः विवाहपयोजकत्वविचार: कामशास्त्रदृष्टयाऽपि सुपजाजननस्यैव विवाहप्रयोजकत्वम् विवाहे धर्मस्याऽऽवश्यकता पीतिविवाहपर्यालोचनम् सुपजस्त्वविधारः अनाक्षेपपरिहारी विवाहविचारः प्रजोत्पादनातिभारविचारः ५१५ ५२३ ५२५ ५२८ स्त्रीणामुपनयनाधिकारविचारः ५५३ वीरमित्रोदयविमर्शः शूद्रकमलाकरोपटम्भः ५५७ साम्यवादविचारः ५६५ राटियतावादः ५६७ इदानींतन शिक्षणप्रणालीपर्यालोचनम् ५७० दानाडुभूतविधिनिषेधविचारः ५७२ कन्यादानसमयसमीक्षा ५७६ ऋतुमतीविवाहविचारः गोत्रप्रवरविमर्शः कन्यायाः पुनरुद्दाहविचारः विधवायाः पुनरुद्वाहविचारः कवेवंशवृत्तम् ६१७ ५३७ ५४५ ·॥ श्रीः॥ ॥ धर्मादर्शः॥ तत्र प्रमाणप्रतिविम्बः। पादपङ्कजसंस्पर्शजडेभ्यो मानुपी गतिम् । मयच्छन्तं विश्वगुरुं सीताराममुपास्महे ॥ उपोद्धातः इदानीं किल धर्माधर्मविषये विप्रतिपन्ना बहुविदोऽपि विचक्षणाः केचिदर्थकामपुरस्कारेण धर्माधर्मपरिवर्तनं, फेचित् धर्मस्थामामाणिकत्वादनावश्यकत्वम्, केचित्तु तत्वतोऽसिद्धत्वानिवेश्वरः, , नापि वा धर्माधर्माविति मन्वानाः प्रसृतामिमां धर्माधर्मबुद्धिमन्धपरम्परया व्यसनमिति मन्यन्ते । तदेतेषां मतानां पर्यालोचनं कर्तव्यतया समापतितमिदानींतनानां धार्मिकधुरीणानां शिरसि । तच्च पर्यालोचनं वादजल्पवितण्डानामन्यतमां कथामाश्रित्यैव कर्तव्यम् । तत्र स्वपक्षस्थापनं विनापि विपक्षपराजयेऽपि वितण्डया स्वपक्षे जनानां प्रवृत्तिर्न सेत्स्यति इति स्वपक्षस्थापनमाया- वश्यकं विधेयम् , जल्पस्य स्वपक्षस्थापनत्वेऽपि तत्त्वनिर्णायकत्वाभावः । जिगीषामूलकत्वात् । अतश्च तत्त्वबुभुत्सयैव प्रवृत्तिः साधीयसीति तामनुसृत्यैव किचिद्विचारयामः । (विप्रतिपत्तेरावश्यफत्वम् ) विचारावसरे च " असंदिग्धो ह्यजिज्ञास्यो यो वा स्यानिष्प्रयोजनः " इति भाट्टोक्त्या विचारस्य संदेहपूर्वकत्वात् आदौ विप्रतिपत्तिः प्रदर्शनीया । यद्यपि सिपाधयिषाविरहविशिष्टसिद्धय- भावस्य पक्षत्वेन तत्संपादकत्वेन साध्यसंदेहस्यानुपयोगित्वान विप्रतिपत्तिप्रदर्शनस्याऽऽवश्यकता, तथापि वादिप्रतिवादिमतश्रवणानन्तरमितरेषां संदेहस्यावश्यंभावात् तत्र यथावनिर्णयार्थ विप्रतिपन्नांशस्य स्पष्ट- पतिपत्नये च विप्रतिपत्तिः प्रदर्शनीयेव, विस्तरस्तु अद्वैतसिद्विव्याख्यायां द्रष्टव्यः । एवं च विमति- पनिषदर्शनेन विचारणीयांशस्य विशदावगमे तदनुसारेण वादप्रवृत्तौ च तत्त्वावधारणं सम्यन्तया भवति सभ्यानाम्, तदभावे च वादिपतिवादिनोनिग्रहादिकस्य ज्ञातुमशक्यत्वाजातेऽपि वादे न निर्णयसंभव इति कथायां विप्रतिपत्तिप्रदर्शनमत्यावश्यकम् ।

·प्रमाणप्रतिबिम्ब ज्ञातस्यैव, तच्च ज्ञान यदि लौकिकैः प्रमाणैर्निश्चितप्रामाण्यर्भवति, तदा कथं तावत्तस्यालौकिकत्वम् । यदि च ज्ञानमेव न स्यादिच्छापि न स्यादिति इष्टत्वव्याधातः । एवं च परस्परविरुद्वयोरनयोरेकरू- पेण प्रसिद्ध्यभावात्संदेहानुपपत्तेमितिपत्तेरेवासंभव इति चेदत्रेदमुच्यते-- ( साध्यालौकिकत्वे उत्तरपक्षः) स्यानाम विरोधः, यदि सर्वथा तस्यामसिद्धिः, न तु तथास्ति । शपथसमयबन्धादिषु लोके तस्य प्रसिद्धत्वात् । नहि शासनसभादिषु राजनिष्ठाशपथादिकमिदानीमपि धर्माधर्मानादरतत्परैरपि क्रियमाणं लौकिकेष्टसंपादनाय भवति, तथैव स्वकृतसमयबन्धोऽपि " मया भोजनव्यतिरेकेण पानीयं न पातव्यम् । इयं संस्था एतादृशनियमैरेव संचालनीया" इत्यादिको महत्ताऽभिनिवेशेन परिपाल्य- मानो लौकिकेष्टफलाय कल्पयितुं शक्यः। एतच्चाने सुविशद भविष्यति । एवं चालौकिकष्टस्य प्रसिद्धत्वात् कचित्तस्य संदेहस्यापि संभवात् सूपपादेयं विप्रतिपत्तिः । एकदेशे साध्यसिद्धावपि न सिद्धसाधनतेति प्रसिद्धमेव घटदृष्टान्तेन कार्यत्वलिद्गकानुमानेन क्षित्यङ्कुरादिपु कर्तजन्यत्वसाधने, इति नात्र प्रपञ्च्यते। एवं सिद्धायां विप्रतिपत्ती तच्च पञ्चतयं केचिद् द्वयमन्ये वयं त्रयम् । उदाहरणपर्यन्तं यद्बोदाहरणादिकम् । इति भाट्टमतमनुसृत्य व्यवयवात्मकः कश्चन प्रयोगो वादिप्रतिवादिभिः पति- पादनीयः। पञ्चावयवानामतिविस्तृतत्वाद्गतार्थत्वाच्च ब्यवयवयोरत्यन्तसाझाक्षत्वात् क्लेशगम्य- त्वाच्च वाक्यस्य व्यवयवात्मकत्वमेवोचितं मन्यन्ते वार्तिककाराः । अतः प्रतिपन्नार्थस्यानुमानेन मतिपिपादयिषायां साधनस्य पञ्चावयवात्मकस्य व्यवयवात्मकस्य व्यवयवात्मकस्य वा वाक्यप्रयोग- स्यातीवाऽऽवश्यकत्वात्तदेव प्रथमतः प्रतिपादयितुमुचितमिति प्रतिपादयामः । (सिद्धान्तानुमानम् ) अयमत्र सिद्धान्तसंपादकोऽनुमानप्रयोगः। विमताः क्रियाः, अलौकिकेष्टफलसाधनम् , वेद- बोधितेतिकर्तव्यताकत्वात्, ईश्वरोपासनवत् । ईश्वरानङ्गीकारे च व्यावहारिककर्मदृष्टान्तेन केवल- व्यतिरेकव्याप्तिः । यनैवं तन्नैवं यथा व्यावहारिकं भोजनादिकर्मेति । यद्वा " विमताः क्रियाः सफला; क्रियात्वात, लोकिकक्रियापत्, " इति सामान्यतः क्रियात्वेन सफल संसाध्य ·४ धर्मादर्श अत्र " , " विमताः क्रिया अलौकिकेष्टफलकाः, लौकिकफलराहित्ये सति सफलत्वात् इति परिशेषानुमानेनालौकिकफलसिद्धिः । चेतिकर्तव्यतायाः साधनस्वरूपनिष्पादकत्वात् साधनेन साध्ये साधयितव्ये अवान्तरव्यापाररूपत्वाद्वा साधनेन सह नियतसंबन्धस्या- वश्यंभावात् यदि हि इतिकर्तव्यता इष्टसाधनत्वव्यभिचारिणी स्यात् साधनस्य साधनत्वमेव न स्यादिति व्यभिचारशङ्कानिवर्तकस्तर्कोऽनुसंधेयः । इतिकर्तव्यतास्वरूपं चेत्यमुक्तं भावार्था- धिकरणे शास्त्रदीपिकायाम् “ अतो यदवस्थो यागः स्वर्ग संपादयति, तदवस्थो यागो येन व्यापारेण निष्पद्यते, स व्यापारः स्वर्गकृतिरित्येवंरूपेणाख्याताभिधेयो भवति । तस्यापि व्यापा- रस्य विशेषरूपं प्रमाणान्तरवेद्यं नाख्यातेन स्पृश्यते । यागेन स्वर्ग कुर्यादित्यनेन ह्येतावदवगम्यते यथा यागात्स्वर्गो भवति तथा व्याप्रियतेति। तच्च कथं व्यापारयितव्यं, कोऽसौ व्यापार इति व्यापारविशेषात्मककथंभावापेक्षायामान्यन्वाधानप्रयाजावघातादिभिरुपकारसंपादन शास्त्रान्तरैरव- गम्यते । यागस्वरूपस्य च प्रयत्नादिसंपादनमर्थापत्या। न ह्यनिष्पादितस्य करणत्यमुपपद्यते । तेन स्वरूपसंपादनं प्रयाजादिभिश्रोपकारसंपादनमिति सकलोऽयं व्यापारः स्वर्गकृतिरित्यनेनाऽऽकारेणाऽऽ- ख्यातशन्देनाभिधीयते। विशेषरूपं तु प्रयाजादिशास्त्रान्तररवगम्यते। तेन सकलोऽयं प्रयाजादि व्यापारः प्रधानकराणिकाया भावनाया एव प्रपञ्चः । तेन च व्यापारेण फलसाधनात्मना संपद्यमानो यागः फरणम् । एतदेव हि करणानां करणत्वं यदुत फलोद्देशप्रवृत्तकर्तृव्यापारेण फलसाधनात्मना संपतिः परशोरियोयमननिपतनाभ्यां द्वैधीभावसाधनतया" इति । , . एप (अनुपानलक्षणम्) वस्तुनरंतु लिङ्गस्य लिङ्गिना गह नियनः संबन्ध एवं व्याभिः, तस्या एव ज्ञानमनुमाने फारणम् । न फार्यकारणभावो या प्रयोज्यप्रयोजकमावो वा तत्रापेक्ष्यते । अत शशिकारहिण्यदयादीनां लिङ्ग लिगिभावः । अन एवोक्तम्-संबन्धो व्यामिरिष्टात्र लिङ्गधर्मस्य शिदिगना-इति । भन एय र "ज्ञानसंपन्पायकदेशदर्शनादेकदेशान्तरेऽसंनिकृटे बुद्धिः" इत्य. मानलक्षणमा भारभाये । ग्याग्यान भेदं गारदीपिकायामित्यम्-यस्य यादृशस्य येन यादृशेन मा माशादा पगारपा या पाटा: मंबन्धः गयोगः ममयाय एफ़ार्थसमवायः कार्यकारणत्वमन्यो मा रटानपति निया ज्ञानात ताग गा पामि दृष्टयनम्तम्मितादृशे तादृशरांगन्धसंबन्धिनि पनि प्रमाणन नादम्पनदिपमाभ्यामा बने या पृद्धिः सानुमानम् , इति । अत एव च यद्रायत्त एन, गितान ताला, पापभिगारमहकानिवर्तकतर्कामाोऽपि व्याभिवृदिरपति Pा परमारि गानाTeriyा नियतः मंबन्यो साधनेनेति व्यभिगार sailish mali• I frHTTनाकर द्रष्टव्यः ।

·प्रमाणप्रतिबिम्ब 1 (व्यभिचारवारणम् ). नन्वेवमपि कारीयर्यादीनां दृष्टवृष्ट्यादिफ़लसाधनत्वात् वेदबोधितोतकर्तव्यताकत्वेऽप्यलौकिके- टसाधनत्वं नास्तीति व्यभिचार इति चेत् स्यादेतदेवं यदि सर्वत्र कारीर्यायनुष्ठानानन्तरमेव वृष्टया- दिफलदर्शनं स्यात् । न च तथास्ति कदाचित् कालान्तरेऽपि वृष्टिदर्शनात् । तदानीं तु प्रागनुठित- कारीर्यादीनामेवेदं फलमुताहो अन्यस्य कस्यचित् कारणस्येति कार्यकारणभावानवधारणेन योगज- सिद्धिवत्तस्यापि फलस्यालौकिकत्वमस्त्येव, फिच फलस्य लोकसिद्धप्रमाणगम्यत्वेऽपि तत्साधनस्या- लौकिकममाणगम्यत्वेन कारीर्यादिप्वपि अलौकिकेष्टसाधनत्वमकामेनाप्यूरीकरणीयम् । तदुक्तम्- द्रव्यकर्मगुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । तेषामैन्द्रियकत्वेऽपि न ताद्रूप्येण धर्मता ॥ श्रेयः साधनता ह्येषां नित्यं वेदात्मतीयते । ताद्रूप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः ॥ इति ॥ श्लो. वा. ॥ • (साध्यानर्वचनम् ) ननु किमिदमलौकिकेष्टसाधनत्वं नाम ? किमलौकिकं यदिष्टं तस्य साधनत्वमुतालौकिकं यदि- टसाधनत्वम् ? नायः-इष्टत्वमिच्छाविषयत्वम्, ज्ञानं विना च नेच्छोदयः । ज्ञानं च लौकिकप्रमाणैरेवति सर्वथा इष्टस्यालौकिकत्वासंभवात् । नान्त्यः-साधनस्योपादेयत्वादलौकिकस्य चोपावातुमशक्यत्वात् । उभयथापि साध्याप्रसिद्धिः । न च शपथसमयबन्धादिषु पूर्वमेवोक्ता तस्य प्रसिद्धिरिति वाच्यम् । तस्या अपि प्रामाणिकत्वसंदेहेन मूलभूतप्रमाणपर्यालोचनस्याऽऽवश्यकत्वात् । अन्यथा धर्माधर्मयो- रपि तथैव प्रसिद्धः किं तद्विचारेण । तथाचोक्तं भट्टपादैः- प्रत्यक्षादौ निपिद्धेऽपि ननु लोकमसिद्धितः । धर्माधर्मी प्रमास्यते ब्राह्मणादिविवेकवत् ।। धार्मिकाधार्मिकत्वाभ्यां पीडानुग्रहकारिणी । प्रसिद्धौ हि तथा चाऽऽह पाराशर्योऽत्र वस्तुनि ।। इदं पुण्यमिदं पापमित्येतस्मिन्पदद्वये । आचाण्डालं मनुष्याणामल्पं शास्त्रप्रयोजनम् ॥ निर्मूलासंभवादत्र प्रमाणः सैव मृग्यते ॥ इति ।। अनेन चेदं स्पष्टमवगम्यते यत्पसिद्धिरपि प्रमाणमूलिऊवापेक्ष्यते, न निर्मूलेति । अतोऽलौकिकेष्टसाधनत्वरूपसाध्यस्यापि मूलभूतप्रमाणापेक्षाऽनिवार्या । ननु माऽस्तु तर्हि अलौकिकेति विशेषणम् । केवलमिष्टसाधनत्वमेव साध्यतामिति चेन । दृष्टादृष्टार्थक्रियासु दृष्टार्थसाधनत्वस्य सिद्वत्वेऽपि अदृष्टेटसाधनत्वस्य साध्यत्वात् क्रियात्वेन सेति- .

·६ धर्मादर्श कर्तव्यताकसकलक्रियाणामपि दृटेटसाधनत्वस्य सिद्धौ सिद्धसाधनत्वेन कथोच्छेदप्रसङ्गात् । अतोऽलौकिकेति विशेषणमत्यावश्यकम् । - ( अलौकिकत्वनिर्वचने पूर्वपक्षः) ननु तर्हि निरूम्यतां किमिदमलौकिकेटसाधनत्वम् । किमलौकिकप्रमाणगम्यष्टेसाधनत्वं वा, लौकिकममाणागम्येष्टसाधनवं वा ? साधने लोकसिद्धसाधनातिरिक्तत्वं वा ? इष्टे अलौकिकव्यापार- जन्यत्वं वा? ममैतच्छरीरातिरिक्तशरीरभोग्यत्वं वा ? अतीन्द्रियत्वं वा? नाऽऽयः, लोकसिद्धप्रमाणाति- रिक्तप्रमाणस्याप्रसिद्धावलीकत्वापत्तेः । प्रसिद्धौ तस्य लौकिकत्वात् साध्याप्रसिद्धेः । अत एव न द्वितीयः । लोकसिन्दप्रमाणागम्यत्वे तस्य प्रमाणाप्रसिध्दयाऽलीकत्वम् । तदतिरिक्तपमाणस्याभावात " मानाधीना मेयसिद्धिर्मानसिद्धिश्व लक्षणात् " इति न्यायेन प्रमाणाप्रवृत्ती प्रमेयासिद्धेः । तृतीयस्तु सर्वेषां व्यापाराणां क्रियात्वेन क्रियाणां च प्रत्यक्षगोचरत्वेनालौकिकत्वाप्रसिद्धेापारस्य विकल्पासहत्वानोपादेयः । चतुर्थे तु सिद्धसाधनता। अस्ति चेत्साधनता विमतानां क्रियाणां तर्हि सा लोकसिद्धसाधनतातिरिक्तव । न वयमपि तादृशीं साधनतां लोकसिद्धां मन्यामहे । यत्र साधनत्वे एव विप्रतिपत्तिः । तत्र तस्या अलौकिकत्वमुभय- वादिसिमेवेति व्यर्थमेवेदं विशेषणम् । न हि पर्वतो भास्वरशुक्लवह्रिमानिति. साध्ये वह्नीस्वर- गुरुत्वे विप्रतिपत्तिर्भवितुमर्हति । तथानापीति व्यर्थविशेषणत्वम्। पञ्चमस्तु पक्षः चित्राकारीर्यादिषु व्यभि- चारान युक्तियुक्तः । तत्कलानां वृष्टिपश्चादीनामेकरिमन्नेव शरीरे भोगसंभवात् । अत एव न षष्ठोऽपि । अतीन्द्रियस्योपभोगासंभवेनेटत्वव्याघातात् । इटं चानुपभोग्यं चेति विरुद्धमेतदन्योन्यम् । न चातीन्द्रि- यस्यापि यायोमोग्यत्वादिष्टत्वं संभवन्येवेति वाच्यम् । येषां मते वायोरतीन्द्रियत्वं तेषां मते तत्पर्श- स्यदेन्द्रियगोचरम्य मोग्यत्वेनेटत्वात् शब्दवत् । न हि शब्दो भोग्य इत्येतावता अतीन्द्रियस्याऽऽ- फाशस्य मोग्यत्वेनेष्टन्, मन्यन्ते । न द्याकाशो मे स्यादिति समुद्भवति कस्यापीच्छा । अतोऽ- तीन्द्रियरथेष्टन्यासंमयो युनिसहः । ननु परमानामतीन्द्रियत्वेऽपि तत्साध्यमूर्तपदार्थसिद्धयर्थं तेषा- मिटा गर्नत एवेनि भन्न; तन्माध्यमूर्तपदार्थस्येव तबेटत्वात् । प्रवृत्तिस्तु इष्टसाधन एव नेष्टे इति परमात पतिः मुना । ननावता परमाणत्येन तेपामिटत्वमपि तु मूर्तसाधनत्वेन । नवरात्र तथा । हटवानीन्द्रियन्वान् । तम्मागर्वथा साध्यापसिद्विः, इति चेन . ( अनाफिफवनिर्वचने उत्तरपक्षः) मागानरागानगरियावानजकलमेव पनाफिक प्रमाणस्य । तस्य च लौफिके माको भावात , येदे च नन्गुरपात माध्यामिद्धेः । तपाहि-प्रत्यक्षादीनि लौकिकानि प्रमाणानि ·प्रमाणप्रतिबिम्ब ह्यन्योन्यविषयगोचराणि सुप्रसिध्दानि । वेदविषयस्तु न केनापि मत्याय्यत इत्यतस्तस्यालौकिकममाण- त्वम् । अत एवोक्तम्- प्रत्यक्षेणानुमानेन यस्तूपायो न बुध्यते । एनं विदन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता ॥ इति ।। अत एव द्वितीयः पक्षोऽपि सूपपन्नः । यानि लौकिकानि प्रमाणानि प्रत्यक्षादीनि तेषामत्र विषयेऽप्रवृत्तेः । क्रियासु इष्टसाधनताबोधनद्वारा प्रवर्तनेय सर्वस्य वेदस्य विषयः । तत्र चेष्टं च तत्साधनं चैतद्वयमपि यदि प्रत्यक्षादिना ग्रीत, तदा तयोरन्वयव्यतिरेकाभ्यां साध्यसाधनभावोऽपि प्रत्यक्षादिनैव ग्रहीतुं शक्यः स्यात् । नत्वेतदस्ति साध्यस्य स्वर्गादेः कालान्तरभावित्वेन शरीरान्तर- भोग्यत्वेन चेह जन्मनि कथमप्युपलम्भासंभवात्। जन्मान्तरे च तस्योपलम्भेऽपि तत्कारणीभूतयागादि- क्रियाणां साधनत्वेन परामर्शासंभवात् न तयोः कार्यकारणभावः कथमपि ग्रहणविषयतामापततीति वेद एव शरणीकरणीयः । अतश्चालौकिकवेदरूपप्रमाणगम्यस्वर्गादीष्टसाधनत्वं लौकिकात्यक्षादि- प्रमाणागम्यतादृशेटसाधनत्वं वा सर्वथा संभवति । ( प्रत्यक्षादिप्रमाणाप्रवृत्तिपतिपादनम् ) तत्र प्रत्यक्षप्रमाणस्य " सत्संपयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्मत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानो- पलम्भात् " इति सूत्रेण प्रत्यक्षव्याख्याप्रदर्शनपूर्वकं सूत्रकारेण निरस्तत्वात्, अनुमानादीनां व्याप्ति- ज्ञानशक्तिज्ञानादिकारणकानां च प्रत्यक्षपूर्वकत्त्वात्तन्निरासैनव गतार्थत्वम् । तच्च तत्रैव सूत्रे वार्तिके मट्टपादेविशवीकृतमिति तदेवात्रोपस्थापयामः । प्रत्यक्षेण गृहीत्वा च लिङ्गाद्यन्यतमं ध्रुवम् । प्रवृत्तिरनुमानादेर्न च धर्मेऽस्ति तादृशम् ।। अनुमानानुमानादेर्न चाप्यस्तीह संभवः । 'संबन्धलिङ्गिलिङ्गाना पूर्वसिद्धरसंभवात् ।। सत्ता च नानुमानेन कस्यचित् प्रतिपाद्यते । धर्मेणान्याद्वशष्यं चेत्पक्षोऽसिद्धविशेषणः॥ तस्माददृष्टपूर्वत्वात्केनचिवस्तुना सह । धर्मस्य नानुमेयत्वमसाधारणवस्तुबत् ।। अदृष्टसदृशत्वाच्च स्वयं चानुपलम्भनात् । - धर्मस्य नोपमेयत्वमसाधारणवद् भवेत् ।।

·घमादः नन्दापत्तिरेवं स्याजगद्वैचित्र्यदर्शनात् । सुखदुःखादिभेदो हि नादृष्टात्कारणाद्भवेत् ।। दृष्टस्य व्यभिचारित्वाचदभावेऽपि संभवात् । सेवाध्ययनतुल्यत्वे दृष्टा च फलभिन्नता ॥ स्यादेवं यदि शक्येत स्वाभाविकनिवारणा। कर्मशक्तश्च वैचित्र्ये हेतुरन्यो भवेद्यदि ॥ यथा च फलवैचित्र्ये कर्मणां शक्तता स्वतः । तथाऽपि चित्रता लोके स्वभावादुपपत्स्यते ।। अपमें धर्मरूपे वा ह्यविभक्ते फलं प्रति । किमप्यस्तीति विज्ञानं नराणां कोपयुज्यते ॥ किंनु यागादितो दुःखं हिंसाः किं सुखोद्भवः । स्वर्गपुत्रादिभेदश्च कदिशात्कर्मभेदतः ।। इति यावदविज्ञानं तावन्नव प्रवर्तते । प्रत्यक्षं च विज्ञानं तस्य मूलं प्रतीक्ष्यते ॥ तस्मासिद्धेऽपि सामान्ये विशेषो नाऽऽगमाहते । विशेपस्य तु जिज्ञासा मूत्रकारेण भूत्रिता ॥ गम्यमाने विशेपे च तदन्तर्भावकारितः। सामान्यमत्ययोऽपि स्यान्छाखादवेत्यकारणम् ।। यथार्थापत्तिरेवं च नानुमानोपमेप्यते । गावं चेत्तदपेक्षेत तस्यैव स्यात्प्रमाणता ॥ यद्यपि त्वनुमानस्याप्येवमादी समर्थता । विना संबन्धोधन न तु तस्योद्भवः क्वाचिन् ।। न सामान्यविगपाभ्यो धर्मसंबन्धदर्शनम् । लिगम्प कस्यचिन्सिई येन स्याउनुमानता ॥ इति ॥ ननु निवर्तनमपि चेदविरग डी कप प्रवर्तनव वेदम्य विषय उच्यत इति नेत्सत्यम् । निवर्तनालिये दास्यपयोगनु भये वश्यते । प्रकृतमनुसृत्य नया प्रतिपादितम् । एवं प्रवृत्तिनिवृत्ती टमे मरि ददनानास पात्र न विवादः ।

·प्रमाणप्रतिविनः (वेदार्थपर्यालोचनम् ) ननु कथं प्रवर्तनानिवर्तनारूपविषयद्वयमेव वेदतात्सर्यार्थः सिद्धरूपाणामाख्यायिकावंशादीना- मपि तत्र तत्रोपलन्धिन केनाप्यपलपितुं शक्या । न च तत्र वाक्यार्थबोधो न भवति; गृहीतशक्तिकानां पदानां श्रवणानन्तरं वाक्यार्थप्रत्ययस्य सर्वानुभवसिद्वत्वात् , न च न स तात्पर्य विषयः, तथात्वे वेदे तत्प्रतिपादनस्य वैयर्थ्यापातात् । न चापुरुषार्थत्वेन निष्फलत्वं मा भूदिति विधिनिषेधाविषयकमशंसा- दारा प्रवृत्तिनिवृत्तिपरत्वे तात्पर्यम् । विनापि तादृशवाक्यानि विधेयनिषेध्यप्रशंसोपपत्तेः। स्थितस्य गति- श्चिन्तनीयेति न्यायेनाऽऽम्नायस्य गतिं वक्तुं प्रभवामो नाऽऽम्नायं पर्यनुयोक्तुमिति भाट्टोक्त्या च तेषां विधिनिषेधपरत्वं नु स्वसमयसिद्वान्तः, न तु प्रमाणसिद्धः सिदान्तः । न चापुरुषार्थत्वान्निष्फलत्वं, 'देवदत्त पुत्रस्ते जातः' 'कन्या ते मृता' इत्यादि सिद्धवस्तुपतिपादकवाक्येभ्योऽपि सुखदुःखरूपपुरुषा- र्थप्राप्नेः संभवात् । न हि तत्र श्रोतुः किमपि कर्तव्यं प्रतिपाद्यते । तथाऽऽख्यायिकादिभ्योऽपि स्ववं- राजानां कार्यज्ञानादेतादृशो महात्मानः कार्यकुशला मत्पूर्वजा इति स्वाभिमानोबोधद्वारा मुखदुःखा- दिभोगरूपपुरुषार्थस्य संभवात् । तस्मात् "आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्" "विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः" "दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्" इत्यादि प्रलपनं स्वस- मयकल्पितमेव इति चेदत्रोच्यते- (वेदस्येतिहासत्वखण्डनम् ) स्यादिदं यदीतिहासरूपत्वं स्याद्वेदानाम् । न त्वेतदस्ति । तत्र तत्रोपक्रमोपसंहारे विधिनिषेधप्रतीतेः । न हि केवलं यशकथनं वाऽऽख्यायिकाकथन वा कुत्राप्युपलभ्यते वेदे । कमपि विधि वा निषेधं वा प्रस्तूय क्रियमाणं वंशकथनमाख्यानोपन्यासश्च पूर्वापरसंदर्भलोचनया तेषामेव विधिनिषेधानामड्गतया प्रतिभातीति शाब्दीय मर्यादा न केनाप्यपलपितुं शक्या, तथात्वे त्वाधुनिक- ग्रन्थेष्वपि भिन्न भिन्नतात्पर्यनिवेदनं स्यात् । ( वेदस्य शास्त्रत्वम् ) कि च शास्त्रमिदं वेदरूपम् । तस्य चेदं स्वरूपमेव यच्छासनं नाम । अत एवं प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा । पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते ।। इति तल्लक्षणम् । न चाहेये चानुपादेये च कश्रन प्रेक्षावान्प्रवर्तते निवर्तते वा । हानोपादाने च भन्य कर्मान्तरेण न कुत्रापि केनापि बोधयितु शक्ये । तेषां स्वरूपत एव कर्मत्वात् । कथं वा २ ·१० धर्मादर्श हानोपादाने कर्तव्ये इति कथंभावाकाक्षायां कर्मस्वरूपस्थैव भन्यस्य कथंभावपूरकत्वात् । अत एव फरिमंश्चिद्विपये प्रवर्तयत् कुतश्चिदिषयानिवर्तयदेवार्थवच्छास्त्रम् । कि बहुना सर्वेषामपि साहित्यादि- शास्त्राणाभिष्टानिष्टमाप्तिपरिहारोपायप्रदर्शनद्वारा कुत्रचिद्विपयविशेषे प्रवृत्तिः, कुतश्चिद्विषयविशेषा- निवृत्तिरेव परमं प्रयोजनमिति तत्तच्छास्त्राणां डिण्डिमः । अत एव रामा- चतुर्वर्गफलमातिः सुखावल्पधियामपि । काव्यादेव यतस्तेन तत्स्वरुपं निरूप्यते ।। इति साहित्यदर्पणारम्भे चतुर्वर्गफलप्राक्षिरेव प्रयोजनत्वेनोपन्यस्ता । तद्विवरणमपि दिवत्यवर्तितव्यं न रावणादिवत् " इत्येवं प्रकारेण ग्रन्थकृता स्वयमेव विशदीकृतम् । एवं च यत्र पुरुपबुद्धिपरिकल्पिताना सिद्धार्थपतिपादकाना काव्यनाटककादम्बर्यादिप्रबन्धानामपि प्रवृत्तौ निवृत्ती च तात्पर्यमवसीयते । तत्र प्रत्यक्षप्रवृत्तिनिवृत्तिबोधकविधिनिषेधात्मकवाक्यसमूहस्य वेदरूपप्रबन्धस्य सिद्धचरित्रादिबोधने तात्पर्यपरिकल्पनमाहोपुरुपिकामात्रमेवोत्पश्यामः । ( पुरुपार्थत्वविचारः) नन्विदं वचनं पुरुषार्थपरत्वमेव बोधयति न कार्यपरत्वम् पुरुषार्थश्च सुखदुःखप्राप्तिनिवृत्तिरूपः सिद्धार्थादपि वाक्याग्ज्ञातो भवति । पुत्ररते जातो भार्या ते मृता' इत्यत्र । एवमेव काव्यादिभ्योऽ- पि स्यात् । किमर्थ विधिनिषेधपरत्वं शास्त्रस्य कल्पनीयमिति चेत् - स्यादेतदेवं यदि पुरुषार्थस्य भोग- रूपत्वं स्यात् न त्वेतदस्ति । अनिच्छयाप्यकरमात् केनचनोच्चरितात् 'पुत्रस्ते जात' इति वाक्यात भोगोपलब्धिसंभवात् । पुरुषार्थस्तु पुरुषेणार्थ्यमानत्वादेव पुरुषेच्छाविषयो भवति । न तथा भोगः । एवं च यत्र पुरुषेच्छाविषयस्य स्वव्यापारतन्त्रेण संपादनं तत्र पुरुषार्थत्वम् । इच्छाभावेऽपिज्ञानमात्रादेव यत्रेटा- निष्टमामिः तत्र भोगत्वमिति सिद्दे विषयविवेकेऽर्थादेव पुरुषार्थ पुरुषव्यापारस्पेटसाधनीभूतस्य भव्यस्या- वश्यमुपदेश्यत्वात् तत्परकत्वमेव शास्त्रस्य न भूतपरत्वमिति युक्तमेवोतमाम्नायस्य क्रियार्थत्वादिति । ननु तर्हि सिद्धार्थप्रतिपादकानां वाक्यानां का गतिरिति चेत् - विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन विधीनां रयुरिति आकरे स्पटम् । यत्र क्रियासिद्ध्यर्थ साधनीभूताः पयोदध्याहवनीयादयः सिद्धा. पय पदार्थाः प्रतिपाद्यन्ते । एवमाख्यायिकादयोऽपीति नाभिलपितमनोरथपरिपूर्तिरोतिहासिकानाम् । यत्परः शन्दः स गन्दार्थ इति न्यायात् । तात्पर्यनिर्णयोपक्रमोपसंहारादिना भवतीति आकरे सुविशद नात्र प्रपञ्च्यते । तसिध्दं वेदतात्पर्य प्रवर्तनानिवर्तनयोरेवेति, इष्टपात्यनिष्टपरिहारसाधने प्रत्यक्षादिषमाणागोगरे बोधयदि प्रमाणमलीफिकमिति ।

·प्रमाणपतिबिम्ब (शब्दप्रामाण्यविचारे पूर्वपक्षः) ननु न सांप्रतमिदं यच्छन्दस्य प्रमाणत्वम् । तथाहि प्रमाकरणं प्रमाणमिति तल्लक्षणम् । प्रमा चानधिगताचाथितार्थविषयकज्ञानरूपेव नान्या । न च शब्दस्यानधिगतार्थबोधकत्वं कुत्राप्युपलभामहे । विज्ञाताच्छन्दाच्छक्तिधीद्वारा पदार्थोपस्थितौ यदाक्यार्थज्ञानं तच्छाब्दं प्रमाणमिति सर्वसंमतोऽयं सिद्धान्तः । तथा च पदार्थज्ञानं शक्तिद्वारैव प्रथमत एव संजायते । वाक्यार्थश्च पदार्थसंसर्ग इत्यपि सर्वसंमतम् । शाब्दबोधे हि एकपदार्थः अपरपदार्थे संसर्गमर्यादया भासते इति किल भट्टगदाधरोक्तिः । स च क्रियाकारकादिसर्वविधसंसर्गस्तद्वाचकविभक्तिप्रत्ययादिनैवोपस्थाप्यते इति किमधिकं बोध्यते वाक्येन । अतश्च न पदार्थबोधातिरित्तो वाक्यार्थ इति । पदार्थानां च तच्छक्कपदरेव पूर्वमुपस्थापित- स्वाक्षातत्वम् । अतश्च ज्ञातज्ञापकत्वमेव वाक्यस्येति नानपिगतार्थबोधकज्ञानकरणत्वेन प्रमाणत्वं सेत्स्यति । ननु नानधिगतार्थबोधकरणत्वं प्रमाणत्वम् । पूर्वक्षणे चक्षुःसनिकर्षादिना ज्ञातस्यापि घटस्योत्तरक्षणे तथैव संनिकर्षसत्त्वे तदेव प्रत्ययस्य धारावाहिकस्थले दर्शनात् । अनुमितापपि ज्ञातस्यापि साध्यस्यानुमित्सायामनुमानप्रयोगस्य सधैरङ्गीकारात् तज्ज्ञानस्यापि प्रमात्वेन तत्कारणस्य तादृशानुमानस्य प्रामाण्याङ्गीकारात् । तथैव शब्दस्यापि ज्ञातज्ञापकस्य मामाण्यं भवतु । तदर्थ चाबाधितार्थविषयकज्ञानकरणत्वमेव प्रमाणत्वम् । तच्च शब्देऽप्यस्तीति प्रमाणं शब्द इति चेन- तादृशस्थले प्रमाणमूलकत्वेन प्रमाणत्योपचारात् । अन्यथाऽनुवादस्यापि प्रामाण्यापतेः । नन्वनुवादो नाम शब्दजन्यं शन्दविषयकं ज्ञानम्, अन तु अर्थविषयकमिति भेदात्तत्राशे न मामाण्यमिति चेन्नभाषणार्थकधातोरप्रयोगेऽनुवादत्वस्यागम्यत्वेन तत्पदानामेव शब्दविषयकज्ञानजनक- स्वाद्वाक्यस्थपदानां सार्थविषयकज्ञानेऽाधात् । सति शक्तिग्रहे वाक्यश्रवणानन्तरं पाक्यार्थज्ञानम- वश्यमेव भवतीति महिमाऽयं शान्दप्रमाणस्य । अत एव वह्निना सिञ्चतीत्यादौ संसर्गबाधसत्त्वेऽपि अद्रण वह्निना कथं सेकं नवीनीति प्रत्युत्तरपदानेन गमकेन बोदुरपि पदार्थबोयो भवति । किंच शब्दे किल शक्तिद्वयम्,एका स्ववाच्यपदार्थ, द्वितीया स्वरूपे शन्दे । तत्र "दर्शनस्य परार्थत्वादिति न्यायेनार्थस्य प्राधान्यात् वाचास्य शब्दस्य गौणत्वात् घटमानयेत्यादी घटशब्दवाच्यकम्बुगीवादि- मन्तमानयेति बोध उत्सर्गतो भवति । यत्र तु घटमुच्चारयेति प्रयोगः, तत्रोच्चारणस्य शब्दकर्मकत्वे- नार्धस्योच्चारयितुमशक्यत्वादर्थप्रकारकशब्दविशेष्यकबोधो भाति । एवं चोत्सर्गत उक्त्यर्थकशन्द- प्रयोगासमभिव्याहारे च सिद्वा अर्थबोधकशक्तिः सर्वथाऽपलपितुमशक्येति अनुवादेऽपि गौणतयाऽर्थ- प्रतीतिरस्त्येव । न चाज्ञातार्थशब्दस्योच्चारणेऽर्थयोधकशब्दोपस्थितेरसंभवाहाक्पार्थों न स्यादिति वाच्यम् । शत्तिग्रहासंभवे पदार्थानुपस्थितौ केवलशब्दविषयकबोधजनकत्वमुभयवादिसिध्दमेव । तत्रापि विभक्तिज्ञाने तदर्थोपस्थितौ च न शब्दप्रत्ययः प्रथमत एव भवति । किंतु संदर्भविमर्शानन्तरमिति- M ·१२ धर्मादळे शब्दादिफमध्याहत्येवेति न केवलज्ञातशक्तिकपदानां स्वरूपशाब्दबोधे सामर्थ्यम् । एवं चानुषावस्थले - प्युपस्थितपदार्थबाधे प्रमाणाभावात् प्रकारतया बोधविषयत्वमकामेनाप्यूरीकर्तव्यामिति तत्र प्रामाण्यं मा मूदित्यज्ञातज्ञापकत्वमेव प्रमाणत्वमूरीकर्तव्यम् । गौणप्रमागं वितरपमाणबद्भवतु नाम। इदं शब्दानुवादे।अर्थानुवादे तु "अमिहिमस्य भेषजमित्यादौ त्वर्थबोधस्योभयमतसिद्धत्वात्तत्र प्रामाण्या- पत्तिः । इष्टापत्ती त्वनुवादवव्याघातः । वस्तुवस्तु अनुवादस्य स्मृतेरिव ज्ञातज्ञापकत्वमेवेति न प्रामाण्यमिति सर्वसंमतः सिद्धान्तः । अत एव न्यायदर्शने “ विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् " इति त्रेधा खलु ब्राह्मणवाक्यविभाग पदर्य " विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः" अ. २।१।६४ इत्यनुवादलक्षणमभिहितम् । “ विध्य- नुवचनंचानुवादो विहितानुवचनं च " इति तद्भाष्यम् । एवं च यस्यानुवादस्तत्प्रामाण्यसापेक्षमेवा- नुवादस्य प्रामाण्यमिति न स्वातन्त्र्येणानुवादस्य प्रामाण्यं सिध्यति । अत्र च ज्ञातत्वेन ज्ञापकत्व- मेव ज्ञातज्ञापकत्वम् । न तु ज्ञातस्य ज्ञापकत्वम् । तथा च प्रत्यक्षगोचरेऽपि अनुमित्सायामनुमिती ज्ञातत्वेन ज्ञापकत्वाभावात् प्रामाण्यभव्याहतमेव । अन्यथा प्रमाणमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् । अत्र च स्पष्टमतिपत्तये ब्रह्मसिद्धिर्यथा- विधेविना कार्यशून्यं भूतार्थमनुवादकम् । वचः स्यादनुवादश्य प्रमाणान्तरगोचरे ॥१०॥ तत्प्रमाणान्तराखं प्रामाण्यमुतिवर्तते । मानान्तरस्याविपये विध्ययं तु प्रतिष्ठितम् ।। ११ ।। अनपेक्षं प्रमाणत्वमश्नुते फर्मवास्यवत् । परमसत्यभावेऽपि प्रामाण्यायव तद्विधिः ॥ १२ ॥ विधिमन्तरेण न कार्योपदेशपतीतिः । यथावस्थितं वस्तु तद्विधस्यानुवादमात्रत्वं गम्यते । भनुवान प्रमाणान्तर विषय इति तदपेशो भूताों नार्थ उच्यत इति सापेक्षत्वादपामाण्यम् । विषय तु प्रमाणान्तराविषयत्वाननिष्ठमनपेक्षं प्रमाणं कर्मविधिवाक्यवत् । पमाणान्तराविषया विपः । न हि " फुरु" इति शन्दज्ञानादन्यतः प्रतीतिः । एवं च सति तत्त्वपतिपतिपरे वाक्ये पपरि धारयावापान परामांना प्रवृत्तिपिपिरलं नास्ति । प्रामाण्यायेव तु विधिनिष्ठत्वमेपितव्य- मिति । भोपते- भन ए स्टानिया प्रागिदिमुथा-- "भपाने-माणानरपानामावः फिमनुवादता। र मताना तप पिदार्थमपि यद्गः ।।

·-प्रमाणप्रतिबिम्बः १३ न मानान्तरलम्धार्थतया तस्यावबोधकम् । न तत्सापेक्षमेषा चेदभिमेतानुवादता ।। कः पुनरनुवादः - अधिगमान्तरसंभिन्नार्थत्वम्, मानान्तरेणाधिगत - इति प्रतिपादनम् ? आहोस्विद्भूतार्थतामात्रम् ? तत्र पूर्वस्मिन्कल्पे भवत्वविगमान्तरसंभिन्नार्थ सापेक्षम् । यत्तु भूतार्थमपि न मानान्तराधिगत इति बोधयति न तदनुवादकम्, न सापेक्षम्; पूर्वाधिगमसंस्पर्शेन प्रतिपत्तेरभावात् इति । एवं च यत्रशब्दस्यैव प्रामाण्यं नास्तीति तत्समूहस्य वेदस्यापि प्रामाण्यं दूरापास्तमेव । अत एव शाब्दप्रमाणव्याख्याप्रस्तावे " शास्त्रं शब्दविज्ञानासंनिकृष्टेऽर्थे ज्ञानम् " इति शास्त्रप्रमाणलक्षणमेव निर्दिष्टं शबरस्वामिपादैः । अन्यथा प्रत्यक्षलक्षणवद्यभिचारशकानिवृत्तये शब्दमात्रस्यैव लक्षणं कर्तव्यं न तद्विशेषस्य शास्त्रस्य । न च सामान्यलक्षणं विना विशेषलक्षणमपि कर्तुं शक्यते । कृतं च तथेति मन्यामहे न लौफिकस्य शब्दस्य प्रमाणत्वमभ्युपयन्त्याचार्या इति । तत्सिद्धं शब्दस्या- प्रामाण्यं तद्विशेषत्वाच्छास्त्रस्य वेदरूपस्येति । (शब्दप्रामाण्यव्यवस्थापनम् ) अत्राभिधीयते-यदि नाम पदार्थतत्संसर्गादिशाब्दप्रमाणमर्यादोपस्थापितानां सर्वविषयाणां बोधो जायमानो यदि पदभ्य एव सविभक्तिभ्यो जायते, तत्कि वाक्यात् बोध एव यत्किंचि- द्विषयको न भवति वा; आहोस्वित् जायमानोऽप्यकिंचित्करोऽन्यथासिद्धत्वात् ? नायः वाक्या- ज्जायमानस्य बोधस्य सर्वानुभवसिद्धत्वेनापह्नोतुमशक्यत्वात् । न द्वितीयः – पदेभ्यः पदार्थानां विभक्त्यादिना कारकाद्यर्थानां चोपस्थितावप्यस्याः क्रियाया एवेदं कारकमिति नियमस्यान्यथासि ध्यभावेन केवलवाक्यशक्त्यधीनत्वात् । न च सोऽपि सांनिध्यादिना बोढुं शक्य इति वाच्यम् । किमिदं सांनिध्यं नाम ? यदि च परस्परसाफाक्षाणां पदानां निराकाङ्क्षपदाव्यवहितोच्चारणविषयत्वं वाऽनन्वितपदव्यवधानराहित्यं वा, सर्वथा तु तादृशपदसमूहात्मकत्वमेव वाक्यत्वं नातिरिक्तं किमपि । अत एव " वाक्यं स्याद्योग्यताकाक्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः " इति तल्लक्षणम् । अयमेव संसर्गः । तथाहि राम इत्युक्त रामनिष्ठकर्तृत्वनिरूपिका काचन क्रियति सामान्यतो ज्ञायते । गच्छतीत्युक्ते गमनक्रियानिरूपितः कश्चन कर्तेत्यपि ज्ञायते । सविभक्तिकतादृशपदोच्चारणात् । परं चेयमेव क्रिया कर्तृत्वनिरूपिकाऽयमेव वा कर्ता एतक्रियानिरूपित इत्येवं निरूप्यनिरूपकभावो निश्चितो न भवति । स च तादृशपरस्परसाकाङ्क्षपदानामासत्त्यैव भवतीति तदासत्तियुक्तपदसमूहस्य वाक्यत्वेन वाक्यगम्य एव । अयं च निरूप्यनिरूपकभावः पूर्वमज्ञात इत्यज्ञातज्ञापत्वेन शब्दस्यापि प्रामाण्य- मन्याहतमेव । कि च यदि नाम शब्दाज्ज्ञानमेव न स्यात्तहिं पदार्थोपस्थितिरपि न स्यात् । जायते पासी । न च सा पूर्व ज्ञातेति कथं नाम ज्ञातज्ञापकत्वं प्रमाजनकत्वाभावो या शब्दस्य मन्यतेऽन भवान् देवानांप्रियः । अतो न सर्वथा शन्दोऽप्रमाणम् । संसर्गविषये प्रामाण्यात् ।। ।

·-धर्मादर्श विज्ञाताच्छब्दात्पदार्था- तद्यथा १४ (शब्दस्यानुमापकत्वखण्डनम् ) अस्यैव संसर्गस्याभिप्रायविषयत्वेनाभिप्रायानुमापकत्वं शब्दस्य मन्यते कैचित् । परंतु संसर्ग- ज्ञानात्याक् को वाऽभिमायोऽनुमितिविषयः स्यादिति तैरालोचनीयम् । ज्ञाते तु शन्देनैव संसर्गे पश्चाद- 'भिप्रायानुमानेऽपि न शान्दपमाणस्य स्वातन्त्र्यमनुमित्याऽपहर्तुं शक्यम् । अत एव “ शत्रु मित्र विपत्तिं च जय रञ्जय भञ्जय " " अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्तचुम्बति चन्द्रमाः " इत्यादिस्थलेषु कीदृशो वक्तुरभिप्रायोऽनुमातव्य इति संदेहे शब्दशक्तिमर्यादेव शरणीकरणीया । एवं सिद्धायाँ शब्दशक्ती तज्जन्याभिप्रायबोधे च सिद्धे पुनश्वानुमानमजागलस्तनायमानं व्यर्थमेव । इयमेव तात्पर्याख्या वृत्तिः शब्दस्य । एवं च शब्दस्यापि प्रामाण्ये सिद्धे विज्ञाताच्छन्दादसैनिकृष्टेऽर्थे यज्ज्ञानं तच्छान्दं प्रमाणमिति तल्लक्षणम् । तदुक्तं शास्त्रदीपिकायाम् – भिधानद्वारेण यद्वाक्यार्थाभिधानं तच्छाब्दं नाम प्रमाणम्। तल्लोकसिद्धत्वान्न परीक्षितत्वम्। तच्च द्विविध पौरुषेयमपौरुषेयं चेति" इति । औलुक्यमतानुवादावसरे च तत्रैवानुमानरूपत्वं शाब्दस्य निरस्तम् । " इदं शान्दं " अस्येदं कारणं कार्य संबन्ध्येकार्थसमवायि विरोधि चेति लैङ्गिकम् । इत्यनुमानलक्षणमभिधाय “ एतेनैव शान्दं व्याख्यातम् ” इति वदन्तः काश्यपीयाः " प्रत्यक्ष चानुमानं च द्वे एव प्रमाणे " इति ब्रुवाणाः सौगतावानुमानादभिन्नमिति मन्यन्ते । तत्र यत्ताव पदार्थज्ञानं तदवगताविषयत्वात्प्रमाणमेव न भवतीति किं तस्य भेदाभेदपरीक्षया । यत्तु ज्ञानं तद्गृहीतसंबन्धेरेव पदारुपजायमानं नानुमानशङ्कामर्हति । नहि सर्वाक्यार्थविशेष संबन्धग्रहणमस्ति । न च संभवत्यनन्तैः संबन्धग्रहणम् । अत्यन्तापूर्वोऽपि वाक्याविशेषः पदार्थ- रवगम्यते दूरदेशवास्थिति सर्वजनीनमेतत् । यत्तु आप्तवाक्यत्वादविसंवादानुमानं तद्वाक्यार्थाव- गमोनरकालन्यान्न तस्यानुमानत्वमापादयति । वाक्यश्रवणानन्तरमेव हि आमानातज्ञानानपेक्षेरेव पदाक्यिार्थोऽवगम्यते । अत्यन्तादृष्टपुरुषप्रणीतेऽपि वाक्येऽवगते तु वाक्यार्थे सत्यत्वासत्यत्वसंशये पणेनुरातत्वावगमे सति सत्यत्वमनुमीयमानं न वाक्यार्थावगतरामत्यायधारणानपेक्षजन्मनोऽनु- मानत्वमापादयति । तस्मात्यमाणान्तरमेव लोके शान्दम् ” इति ॥ विस्तरस्तु “ विपयोऽन्यादृश- रतापश्यते लिङ्गशब्दयोः" इत्यादिना महता प्रबन्धेन विषयभेदेन सामग्रीभेदेन च पदात्मकस्य भेदो निमीत्तो वार्तिककाररिति तत एवावगन्तव्यः । ( भाग्नापास्तगम्पत्यनिरासः) पलेन फेनचन पग्टितमन्येन मानाऽपि तर्कगम्येति प्रतिपादित वेदापौरुषेयत्वसिद्धी । तदपि निरणम् । इत्थं हि तद्वगनानि-येदापीसोयत्वं तु सर्वथा हेत्वामासहिनेस्तकैरेव सिध्यतीत्यकामे- नापतिहामिरेन तदम्पगन्तन्यमेव । तथाहि-मीमांसका इत्यं वर्णयन्ति । विधिनिषेधयोः करता- वाक्यार्थ- ·प्रमाणमतिबिम्ब: ववर्ष इति विमृश्यमाने प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतज्ञानविषयः कश्रिदिति तायदविवादम् । तन नवीनता- किंकास्तावलगदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टकृत्तिसाध्यत्वविशिष्टसाधनत्वज्ञानस्य प्रवृत्तिकारणतायाअ- न्वयन्यतिरेकाभ्यां सिद्धत्वात्प्रवृत्तिकारणीभूततादृशज्ञानस्य विषयीभूतो बलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्ट- कृतिसाध्यत्वविशिष्टेष्टसाधनत्वरूप एव विध्यर्थ इति साधयन्ति । श्रीमदुदयनाचार्यप्रभृतयः प्राचीन- नैयायिकास्तु आप्ताभिप्रायो विध्यर्थ इति वर्णयन्ति । तेपामयमाशयः • यद्यपि बलवदनिष्टाननु- बन्धित्वविशिष्टकृतिसाध्यताविशिष्टेटसाधनताज्ञानमन्वयव्यतिरेकानुसारेण प्रवृत्ति प्रति साक्षात्कारण- मित्यत्र न विवादः । तथापि आप्ताभिप्रायज्ञानस्यापि परम्परया प्रवृत्तिकारणत्वमस्त्येव । तथाहि वत्से पठ, इति पितुराज्ञां श्रुतवान् बालक पठनं बलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टमदीयकृतिसाध्यत्व- विशिष्टेप्टसाधनत्ववन्मत्कर्तव्यतया मदीयामामिपायविषयत्वात्, यत्कर्तव्यतया यदीयामाभिपाय- विषयत्वं यत्र यत्र, तत्र तत्र तदीयबलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टसाधनत्वविशिष्टकृतिसाध्यत्वामिति व्यातेः । आतत्वं तु भ्रमप्रमादविप्रलिप्साकरणापाटवरूपदोपचतुष्टयराहतत्वमेवात्र विवक्षितम् । तेन भ्रान्तपित्रादिकृताज्ञायां न व्यभिचारः, इत्यादिरीत्या पठने कार्य विशिष्टेष्टसाधनत्वमनु मिन्धानः सुधी लकः पठने प्रवर्तत इति विशिटेटसाधनताज्ञानस्य प्रवृत्चिहेतुत्ये अविवादेऽपि पूर्वोक्तानुमितिरूपे तादृशज्ञाने हेतुर्भूतं ज्ञान हेतुज्ञान पूर्वोक्तरीत्याऽऽमाभिप्रायज्ञानमेव भवति । तच्च पूर्वोक्तानुमिति- द्वारा प्रवृत्ति प्रति कारणं संपन्नमिति परम्परया प्रवृत्तिकारणीभूततादृशाप्ताभिप्रायज्ञानविषयीभूतः पूर्वोक्ताभिप्रायोऽपि प्रवृत्तिहेतुज्ञानविषय एवेति कृत्वा विध्यर्थो भवितुमर्हतीति सिध्यति । इति ।। अत्रेदं विचारणीयम् -अनानुमाने पक्षसाध्यहेतूनां एतदनुमानापाक् प्रमाणान्तरण सिद्धिरस्ति न वा! यदिन स्यात्पक्षादीनामप्रसिद्धत्वादेवानुमानाप्रवृत्तेः,नहि शशशृगं श्वेतमित्यनुमान संभवति । यदि चास्ति सिद्विः प्रमाणान्तरात्, किं तत्, यदि विधिवाक्यमेव, तर्हि तु प्रथमप्रमाण- त्यागेन प्रमाणान्तरेण सिद्धिः कथम् ? न हि पुत्र पठ इति वाक्याश्रवणे श्रुतेऽपि चार्थानवधारणे एतादृशानुमाने प्रवृत्तिर्बालकस्योपपद्यते । तथा चेत्सर्वेषां तादृशानुमानेऽभवृत्तिः स्यात् । किच विध्यर्थो नाम विधिप्रत्ययजन्यबोधविषयःपदार्थः। स च शदात्माविधिप्रत्ययेनेव प्रत्यायितश्चेत् कृतमनु- मानेन । न प्रत्यायितश्चेत् पक्षादीनामसिद्धिरेवेति नान्यत्किमपि तर्कपाण्डित्यन्यामोहाभिनिवेशमन्त- रेणास्य तर्कपयोगयाग्जालस्य निमित्त पश्यामः । विध्यर्थविषये तु विचारयिष्यते । सर्वथा शब्द- प्रमाणमन्तरा तदर्थेऽनुमानप्रवृत्तिर्न संभवतीति स्वतन्त्रमेव शान्द नाम प्रमाणम् । एतेन-दण्डेन गामानयेति लौकिकपदानि यजेतेत्यादिवैदिकपदानि वा तात्पर्यावषयस्मारितपदार्थसंसर्गमापूवाणि आकाशामत्पद्कदम्बत्वात्, पटमानयेत्यादिपदकदम्बवत् । यदा-एते पदार्थाः मिथः ससर्गवन्तः, योग्यतादिमत्पदोपस्थापितत्वात् तादृशपदार्थवत्, इत्यादि प्रयोगा अपि व्याख्याताः । सर्वत्र साध्यान्तर्गतहेत्वन्तर्गताकाक्षायोग्यतादीनां शक्तिज्ञानसहकृतपदार्थोपस्थितिमन्तरा ज्ञातुमशक्यत्वा- ·१६ सदाधापस्थितेश्च पदजन्यत्वस्वीकारे वाक्यार्थबोधस्यापि तथैवोपपत्तौ शब्दस्य स्वतन्त्रप्रामाण्या- नीकारदुराग्रहोऽयं दुस्तककॊपहतविवेकानामेव शोभते । सर्वथा तु शब्दोऽपि प्रमाणमिति सिद्धम् । (वेदमामाण्ये पूर्वपक्षः) ॥ नन्देवमपि न वेदस्य प्रमाणता । तथाहि- पदज्ञानं तु फरणं द्वारं तत्र पदार्थधीः । शान्दबोधः फलं तत्र शनिधी: सहकारिणी" ॥ इति किल शाब्दयोधपफारमर्यादा । अत्र च शब्देनार्थबोधे जनयितव्ये मध्ये शक्तिज्ञानद्वारा पदार्थोपरिपतेरवान्तरव्यापारत्वं प्रतिपाद्यते । वेदोऽपि शब्दसमूह एवेति तेनापि बोधे जनयितव्ये शक्ति- शानाधीना पदापिस्थितिः फरणीया । शक्तिज्ञानं च "शक्तियई च्याफरणोपमानकोगाप्तवाश्याव्यवहारतश्च । पास्यस्प नपाद् विस्तेदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य रद्धाः इति फारणेभ्य एव जायते । न च तानि वेदे संभवन्ति । अलौकिकैः सह व्यवहारासंभवात् । तन्मलकत्याच्याकरणादीनामध्यमवृत्तेः। व्याकरणमपि व्यवहारे प्रयलितानां शब्दनामेव । उपमानकोशा- मात्यानि तु सर्वथा न्यवहारमात्रालम्पनानीति नातिरोहितम् । विवृतिस्तु व्याकरणमूलकत्वात्तथैव । पायोगे या सिद्धपदांनिष्यं या यदि प्रसिद्धपदार्थबोधकं, तदा तु स्यानाभ्यां कथमपि शनिमहः । पदिनु न भन्यतीरिकपदार्थबोधके, तदानीं तु न कथमपि शक्तिग्रहः संभवति । वेदस्य तु सर्वथा भत्तीतिमानवाकेनारि पमाणेन तम्य गनिग्रहो न संभवति । तदुक्तं मट्टपादः पाहिरिश्वम्भानादम्पं न दृश्यते । सपमापादिम्पम्प तुरटे भ्रान्तिनिवर्तने ।। भाटिमात्रमरि शुन्या पटाना पारपेयना । नारायमादि मनागपि मननः ।। राण-पपराम्पु पापोंगनुमानिमिः । पंप नगि नगः पायानि नि ॥ परादरमा पर्शिनयमापः परः। गरेमयमा काम : पम्पिति ॥ भनि siti पापरमिनम् । intmमियानरम पम !!

·प्रपाणप्रतिविम्बः किमालोच्य कत्र वा दृष्य वाक्प्रतिच्छन्दमीदृशम् । पुरुषो रचयेद्वाक्यं कि चोद्दिश्य प्रयोजनम् ॥ अग्नेः पुरोहितत्वं च यव दृष्टं येन कीर्त्यते । ईळेशब्दप्रयोगश्च क्व दृष्टः स्तोत्रगोचरः।। देवत्वं चास्य यज्ञस्य विहितं क्योपलाक्षतम् । विधिनैव हि देवत्वं प्रतिकर्मावधार्यते ।। न जात्या देवतात्वं हि क्वचिदस्ति व्यवस्थितम् । होतृत्वमपि यज्ञस्य देवताह्वानहेतुकम् ।। स्लधायितमत्वं च तन्नरायते कथम् । अविज्ञातगुणानां च कल्पने स्तवनं न तु ॥ स्वतन्त्रो घेद एचैतत्केवलो वक्तुमर्हति । इति ।। अनेन चेदं स्पष्टमेवावगम्यते यद्देवत्वादयः सर्वे पदार्थाः प्रायोऽलौकिका एवात्र वेदे प्रतिपाद्यन्ते । न च तेषां व्यवहारादिना शक्तिग्रहः । वेनैव शक्तिग्रहस्तु अलौकित्वादेवाशक्यः । न होकस्या- लौकिकस्यापरेणालौकिकेन ज्ञान सभवति । अस्ति च काचन किवदन्ती । कस्यचन मूर्खस्य राज्ञः सविधे कश्चन महान् पण्डितो मन्त्रिपदे नियुक्त आसीत् । तथैव राज्ञ प्रियभाजन कश्चन नापितोऽ- प्यासीत् । गतेषु केपुचिदहःसु केनचन कारणेन समजनि फिलेा नापितस्य पण्डितविषये । तया च अद्ववैरोऽसौ नापितः पण्डितनाशोपायमचिन्तयत् । एफस्मिन् दिने कृतश्मश्रू राजा श्मश्रकरणे तस्य हस्तलाघव प्रशशस । तेन चावसरलाभेन स धूर्ती नापितो राजानमवदत् । अयि महाराजाः भवन्तो महाभागा अत्र सुखेन पानभोजनादिना काल यापयन्ति । पर स्वर्गे पितृणा कीदृश स्वास्थ्यमित्यत्र कदापि न क्रियतेऽन्वेपणा । प्रेषयन्तु भवन्तोऽत्रभवन्त बुध्दिमन्तं पण्डितप्रवर मन्त्रिवर पितृस्वास्थ्यावेक्षणाय । स तु बुध्दिबलाद्गमिष्यति पत्यागभिभ्यति च । मूर्खेण राज्ञा तद्वचः श्रुत्वा विज्ञापितो मन्त्रिप्रवरश्चिन्तयामास । केनापि धूर्तेन मद्विनाशोऽभिकाशितः। भवतु, बुध्दिबलेनैवाऽऽ- पदागतोध्दरणीया । इति मनसिकृत्य राज्ञः सकाशान्मार्ग ययार्थ दशलक्षदीनारान् गृहीत्वा मासपट पर्यन्तमज्ञातवासं विधाय तेन मन्त्रिणा साक्षात्कृतो राजा निवेदित । अयि महाराज भवदपेक्षयाऽपि भवदीयाः पूर्वजा अत्यन्तसुखिनो वर्तन्ते । एकैवाऽऽपत्र भवति यच्छ्मश्रकरणे नापितो न लभ्यते यतः स्वर्गे सर्वेऽपि सममेव सुखिन इति न कोऽपि कस्यापि किमपि मृत्यत्वेन कार्य करोति । निदर्शन चात्राहमेव । तत्प्रेन्यता भवदीयो नापितः । स्मर्यते चासौ पितृभिः । मूर्खेण तेन राज्ञा जीवनेवासी नापित्तचिताधूममवलम्ब्य गमिप्यति स्वर्गमिति चितामारोप्य दग्ध इति । अन च । - ·१८ धर्माद यथोभयोरपि प्रलापोऽसत्यः, अदृष्टारोकिकविषयत्वात् । एवं वेदेऽपि शक्तिग्रहादिकं सर्वमप्यपामा- णिकमेव स्यात् । यत्र क्वचिल्लौकिकं वाक्यं तत्रापि तस्याप्यलैकिकत्वं वर्ण्यते- किंचिदेव तु तद्वाक्यं सदृशं लौकिकेन यत् । तत्रापि च्छान्दसी मुद्रा दृश्यते मूक्ष्मदर्शिभिः ।। इति ॥ यद्यप्ययं संदर्भग्रन्थो वेदापौरुषेयत्वविषयको न शक्तिग्रहसंभवासंभवनिर्णायकः । तथापि पदानां पदार्थानां वाक्यानां च सर्वथाऽलौकिकत्वप्रतिपादनेन लौकिकपमाणातिरिक्तत्वेन वेवस्य मामाण्यासंभवे उपयुज्यत एव । एवं च शक्तिग्रहासंभवे पदार्थानुपस्थिती वाक्यार्थाभावे च सर्वथा वेदानामप्रामाण्यमेव । वैदेनैव वेदपदतदर्थोपस्थापने च परस्पराश्रयत्वादप्रामाण्यमुभयोरपीति पूर्वोक्ककिंवदन्ती न विस्मरणीया। अधुनाऽपि धर्मविषये सांप्रदायभेदकोलाहलः पूर्वोक्तकिंवदन्ती- मेवानुसरति । अत्र-संवरणमात्रं त्रयी लोकयात्राविदः, इत्यर्थकाममात्रपुरुषार्थवाद्यौशनसं मतमेव युक्तमुत्पश्यामः । कि च शब्दस्यायं स्वभाव एव यज्ज्ञातज्ञापकत्वम् । तथाहि-शब्दोच्चारणं हि पर प्रत्यर्थबोधनाय । “दर्शनस्य परार्थत्वात्" इति हि पारमर्ष सूत्रम् । एवं च यदा परार्थबोधनेच्छा, भवति तदा वक्तस्तदर्थज्ञानेनावश्यमेव मवितव्यम् । अन्यथा कं वाऽर्धमय बोधयिष्यति । न हि तद. ज्ञानं तदुच्चरितवाक्येन वक्तुर्भवति । असंभवात् । वाक्यान्तराद्वा प्रत्यक्षादिना वा तद्भवितुर्महति । एवं च प्रमाणान्तरगोचरार्धपतिपादनेनेव शब्दस्य पामाण्याप्टेदेऽपि तथाविधे तादृशार्थप्रतिपावकत गादिनि फथमलीकिकार्थबोधकलं कथं या प्रामाण्यम् ? इति चेदन ब्रूमः-- (शब्दस्याज्ञातज्ञापत्यव्यवस्थापनम) .

·प्रमाणप्रतिबिम्ब . धानुगमाभावे सर्वत्रानाश्वासपसङ्गात् । किंच वाक्यार्थो हि विषयः किल पूर्वोक्तरूपः शन्दपमाणस्य । स च पदार्थसंसर्गरूपः । स चेत् शब्दातिरिक्तप्रमाणेन पूर्व ज्ञातः स्यात् कृतं शब्दोच्चारणेन । अनुमितावपि पक्षे साध्यसंबन्धो हि विषयत्वेनाभिमतः । स च परार्थानुमानेऽनुमातुख़तोऽपि इतरे- पामज्ञातत्वादनुमीयते । स्वार्थानुमाने तु अनुमातुरप्यज्ञातो भवति । न हि तथा शान्दे तादृशपदार्थ- संसर्गः भविष्यदर्थे वा कस्यापि वक्ताहीतुं शक्यः। अयमेव महिमा शाब्दस्य यद्भूतं भविष्यन्तं वर्त- मानं संनिकृष्टमित्यादिसर्वविधमर्थमवबोधयितुं शक्नोति नैवं प्रमाणान्तराणि । एवं च परार्धानुमान- मिव कुत्राचिज्ज्ञातार्थप्रतिपादनेऽपि नैव सर्वत्र तथाविधो नियमः । प्रत्युत परदृष्ट्यैव परार्थानुमान- मिव ज्ञातज्ञापकस्थले यं प्रत्यज्ञातज्ञापकत्वं तन्निरूपितमामाण्यसंभवेऽपि ज्ञातृदृष्ट्याऽनुवादकत्वमेव शब्दस्यति निश्चयम् । अत एव शास्त्रस्याज्ञातज्ञापकत्वेनैव प्रामाण्यमिति सर्ववादिसिद्धान्तः । अत एव च चोदनासूत्रे शावरभाष्ये "चोदना हि भूतं भविश्यन्तं भवन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विपकष्टमित्येवं जातीयकमर्थ शक्नोत्यवगमयितुं नान्यत्किंचनेन्द्रियम् । नन्वतथाभूतमप्यर्थं ब्रूयाच्चोदना यथा यत्किचिल्लौकिकं वचनं नधास्तीरे फलानि सन्तीति । तत्तथ्यमपि भवति वितथमपि भवतीति । उच्यते विमतिषिध्दमिदमुच्यते ब्रवीति वितथं चेति । ब्रवीति इति उच्यतेऽवबोधयति बुध्यमानस्य निमित्तं भवतीति । यस्मिंच निमित्तभूते सति अवबुध्यते सोऽवबोधयति । यदि च चोदनायां सत्याममिहोत्रात्स्वर्गों भवतीति गम्यते कथमुच्यते न तथा भवतीति । अथ न तथा भवतीति कथगवबुध्यते । असन्तमर्थमवबुध्यते इति विप्रतिषिद्धम्-इत्यादिना शास्त्रस्यैवातीन्द्रियपदार्थनोधने सामर्थ्यमित्यज्ञातज्ञापकत्वमेव शास्त्रस्य । लोकेऽपि अहं ते कार्य करिष्यामीति शपे देवपादयोः सत्येन च शपे नाहं, इत्यादिशपथवाक्यस्य भविष्यत्कालिकार्थे प्रामाण्यमज्ञातज्ञापकत्वेनैव । यत्तु लौकिके वाक्ये कुत्रपिज्ज्ञातज्ञापकत्वम् । तत्रानुवादकत्वमेव न तु प्रमाणत्वम् । अत एव भाष्यकारैः शाब्दप्रमाणप्रस्ताव शान्दस्य लक्षणमनुक्त्वा शास्त्र शब्दविज्ञानादसनिकृष्टेऽथें ज्ञानम् " इाते शास्त्रप्रमाणलक्षणमेवोक्तम् । नैतावता अज्ञातज्ञापकलौकिकवाक्यानामप्रामाण्यमाचार्यशवरस्वामिना- मभिमतम् । यथा शास्त्रीयः शब्दः प्रमाणमेवं यदि लौकिकोऽपि स्यात्पमाणं स्यादेव । केवलं प्रमाण- भूतस्य शब्दस्य प्रमाणभावः कीदृशो भवतीति प्रदर्शन एव तात्पर्यमाचार्याणाम् । ( साहित्यशास्त्रदृष्ट्या शब्दस्यालौकिकार्यमतिपादकत्वम् ) भवतु वा कथंचिल्लौकिकैकदेशे । तथापि व्यङ्ग्यार्थस्य रसस्य प्रतिपादके वाक्ये कथं वा ज्ञातज्ञापकत्वामीति निरूपणीयं लौकिकैः.! रसो हि विभावानुभावसंचारिसंयोगादेव निष्पयते । तथा च पारमर्ष सूत्रम् विभावानुभावसंचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः " इति । विभावादयश्च न लौकिकाः पदार्थाः सीतारामादयः । तथा सति प्रत्यक्षतस्तेषां ज्ञानेऽपि रसः संपद्येत । कितु त . :- ·२० धर्माद एव काव्यनाटकादिषु.शब्दोपहितरूपाः सन्ताला|ककसामाजकरत्याधिकविमावनारूपव्यापारक- रणादलौकिकाः सन्तो रसमाविर्भावयन्ति । इति किल साहित्यशास्त्रसिद्धान्तः । तदिदमेतेषां शब्दोपहितं रूपं शब्दात्याक् कथं वा ज्ञायते । न चान्यकाव्यपरिशीलनादिति वाच्यम् । तस्यापि तत्काव्यकरणात्पूर्व ज्ञानेऽन्यकाव्यपरिशीलनमेवमन्यस्यापीत्यनवस्था स्यात् । ननु प्रामाणिकत्वा- दीजाकुरवन्न दोषायेति चेत् प्रकृते वेदरूपे तथैव । एवं सर्वेषां निर्वेदादिभावानां द्रष्टव्यम् । तेऽपि शब्दोपहितरूपा एव भासन्ते । अत एव मम्मटाचार्यैर्वाग्देव्याः स्वरूपे द्वादकमर्यामनन्यपरतन्त्राम् ", इति मङ्गलश्लोके नियतिकृतनियमराहित्यमनन्यपारतन्त्र्यं चोक्त विशेषणद्वयम् । यदि शब्देनार्थे प्रतिपाद्यमाने नियमपारतन्ये स्याताम् । कथं तदभावः प्रतिपाद्येत । तत्सिद्धमज्ञातज्ञापकत्वम् । ननु शब्दोपहितरूपाणां मनोमयानां पदार्थानामलौकिकानां सृष्टयद्भावने शब्दस्य सामध्ये सिद्धेऽपि लौकिकसृष्टौ किमायातामति चेत्, इदमेवाऽऽयातं यदलौकिकार्थपति- पादनेऽपि शब्दस्यैव सामर्थ्यमस्तीति । इदमेवालौकिकत्वं शब्दस्य यदितरप्रमाणागोचरार्थपति- पादरुत्वं नाम । नियतिकृतनियमरहितां . ( तत्र शक्तिग्रहापपत्तिः) ननु भवतु काव्ये तथा शब्दपूर्वकत्वं सर्वेषां पदार्थानाम् । तत्र विभिन्नकर्तृककाव्यानां सपनेकस्यापरं कारणमिति शक्तिग्रहसंभवात् । प्रकृते तु वेदस्यैकत्वेन प्रथमः शक्तिग्रहः कथं वा म्यात् । तदभावे च कधं शाब्दबोधः । किंच साहित्ये एक काव्यमपरस्य कारणमिति पुनरपि ज्ञात- ज्ञापत्वमेव । न हीदंप्रथम किमपि काव्यं नाम 1 अनादी संसारे अनादित्वेनेवानवस्थायाः प्रामाणिकत्वात् इति चेत् प्रकृतेऽपि तुल्यम् । यः कल्पः स कल्पपूर्वः, धाता यथा पूर्वमकल्पयत् ' पनिमन्यन्तरं चैषा श्रुतिरन्या विधीयते, इत्यादिवाक्यैर्वेदस्य वेदपूर्वकत्वं सेत्स्यति काव्यस्य काव्य पूर्वकन्यमिय । नतापता वेदम्य प्रमाणान्तरगोचरार्थप्रतिपादकत्वम् । संभवति च शक्तिग्रहादिकमना- दिवृद्धपरम्पराम्यवहारेणालीकिकानांशदानामलौकिकरः सह । तच्च वृद्धन्यवहारादिनैवेति स्पटमेव पापाय गागादि कर्मणां स्वर्णादिकलगाधनताधिकरणे सोगनाधीयमयूखमालिकायां प्रतिपादितम् । तपा-पपर्नना हि लोके पातपितृवर्मत्वनावगता, अहमेनं प्रवर्तयामीत्याचार्यादेः प्रवर्तयितुः मान्येन मानानुभयात् । तता दे शब्दया प्रवर्तकत्यानदर्भ एव प्रवर्तना । नन्वे अदिमिटा दियाारम्य लो के व्यवहारानुपातिन्वामासान् कथं तत्र लिङादेः संबन्धग्रहः । पी-मदिरा पागम्य रोदनेन ग्नन्यदाने प्रवर्तमानाया मातुः प्रवृत्ते लपवर्तनाहे- माया नहटान्नेन गामानये यादिवाक्यपणानन्तरमाविमध्यमवृध्दप्रवृत्ती प्रवर्तनाज्ञा- नाप पानामनुमाय नकारण जिज्ञागमानो अपिन्सुलिंदादिश्रवणानन्तर्यात्तस्यैव प्रवर्तनायो ..

·प्रमाणमतिविम्यः २१. शाची कल्पयति । तत्र चाऽऽज्ञादीनां विरोषाणामानन्त्यव्यभिचाराभ्यां वाच्यत्वासंभवात् सर्वविशेषा- नुयायिप्रवर्तनासामान्यस्यैव वाच्यत्वे स्थिते गोत्वादिसामान्यवाचिगवादिशब्दश्रवणे व्यक्तिविशेष इस वैदिकलिङ्गादिश्रवणेऽपि तदाच्येन प्रवर्तनासामान्येन ,शब्दनिष्धाज्ञादिविशेषान्तरविलक्षणः प्रवर्तना- विशेपो लक्षणया लभ्यत इति न संकट किंचिदिति भाव इति । अब यद्यपि लौकिकदृष्टान्तेन सामान्य- रूपेण पवर्तनानुमानं प्रतिपादितम् । तथापि लौकिकप्रवर्तनारूपस्याज्ञाभिमायादेपेदेऽसंभवाल्लोकविलक्षणः कश्वन प्रवर्तनारूपः शन्दनिष्ठो व्यापारो लक्षणया लभ्यते इति स्पष्टमेवोच्यते । अन्यथा लौकिकार्थ- वच्छक्तथैव तल्लाभे लक्षणया लभ्यते इति प्रतिपादनं व्यर्थमेव स्यात् । एवं च जगद्वैचित्र्यान्यथाऽनुप- पत्या कम्पमानं किंपिदलौकिक कारणमनुमानेन कल्पितमपि न विशेषस्वरूपावगतये कल्पते, विशेषस्तु धर्माधर्मरूपः शास्त्रादेव । तथैव सामान्यतः प्रवर्तनास्वरूपे व्यवहारादिनाऽवगतेऽपि तद्वि- शेषो वेदादेवावगतो भवतीति वैदिकशब्दानामनादिव्यवहार एव शनिग्रहकारक इत्येव युक्तमुत्प- श्यामः । किंच ये फिल माघस्वत्वादिशब्दा लौकिकाः, तेषामपि शक्तिग्रहो न केवलव्यवहारेण, भवितुमर्हति । भार्यात्वस्य भोग्यस्त्रीवाचकत्वाभावात् । यथाकथंचित्तत्त्वेऽपि भोग्यत्वाभोग्यत्वनिर्णयस्य केवलशास्त्रैकगम्यत्वेनालौकिकत्वात् । तथैव पुत्रत्वपितृलादीनामपि केवलपत्यक्षादिपमाणागम्यत्वेन शब्देकगम्यत्वात् । स्वत्वं तु सर्वथाऽलौकिकमित्यपि वक्ष्यते । किंबहुना सर्वेषां सविकल्पकज्ञानानां शब्दानुविद्वत्वेन शब्दपूर्वकस्वमिति तत्र सर्वत्रानादिपरम्परैव कारणमित्यकामेनाऽप्यूरीकर्तव्यम् । तत्किं वेदविषय एवैतावान् कोलाहलः । अत एव " न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते" इत्यभि- युक्तोक्तिः । अत एव च शब्दपूर्वकत्वं वाऽर्थपूर्वकत्वं वा सृटेरिति वादस्य मादुर्भावः । एवं च सर्वथा शब्दस्यापूर्वममाणस्वादलौकिकत्वमिति सिद्धम् । भावनास्वरूपविचारस्त्वये वक्ष्यते । । (स्वतःप्रामाण्यवादः) नन्वेवपि शब्दान्जायमानं प्रमाणं वाऽप्रमाणं वेतिसंशये तत्परीक्षणाय प्रमाणान्तरापेक्षायां पुनरपि प्रमाणान्तरसापेक्षलमेव शाब्दस्य स्यात् । स्याद्यदि प्रमाणान्तरापेक्षा । तानरपेक्षताया 'तु स्वतःसिद्वमेव प्रामाण्यं नापह्नोतुं शायमिति प्रमाणान्तरनिरपेक्षः शब्दः प्रमाणं स्यादेव । तदर्थमदं विचार्यते-कि प्रमाणानि विषयस्य सत्यतामपि बोषयन्ति ? उताहो फेवलविषयमात्रप्रकाशकानि, तत्सत्यतायां च प्रमाणान्तरसापेक्षाणि ? अत्र मतान्तराणीत्थम्केचित्-प्रमाणानां प्रामाण्यं नामार्थ- तथाल्यमिति तेनैव प्रमाणेन स्वत एव बोध्यते । अर्थातथात्वं तु प्रमाणान्तरेणेति वदन्ति । अन्ये त्वर्थस्य तथालमतथावं योभयमपि प्रमाणान्तरेणावगम्यते न तेनैव प्रमाणेन । अपरे त्वतथात्वं स्वतः, तथात्वं तु परत इति संगिरन्ते । तत्राऽऽयं भाट्टमतं, तथाहि- यदि तावदर्थतधात्वपरीक्षा प्रमा- णान्तरः कर्तव्या किं नाम तत्पमाणं स्थायदलौफिकेयपि पदार्थेषु पत्नीत्वपुत्रत्वजनकत्वस्वत्वादिषु ·धर्माद? . प्रवर्तेत । इतरेषां प्रमाणानां पूर्वमेव निरस्तत्वाद्यदि शब्दोऽपि तथात्वं न ब्रूयायवहारलोप: स्यात् । अतः शन्दैकगम्यानामेतेषां पदार्थानां तथात्वान्वेषणं शन्देनैव कृतमिति शब्दस्य स्वतःप्रामाण्यमवश्य- मास्थेयम् । अतथात्वं यदि पश्चाकेनचन प्रमाणेन सिद्धं चेत्तदा तदारथेयमिति । तदक्तं भद्रपादैः- जातेऽपि यदि विज्ञाने तावन्नार्थोऽवधार्यते । यावत्कारणशुद्धत्वं न प्रमाणान्तराद्भवेत् ॥ तत्र ज्ञानान्तरोत्पादः प्रतीक्ष्यः कारणान्तरात । 'यावद्धि न परिच्छिन्ना शुद्धिस्तावदसत्समा ॥ तस्यापि कारणे शुद्ध तज्ज्ञाने स्यात्प्रमाणता । तस्याप्येवमितीच्छंश्च न ववचिद् व्यवतिष्ठते । यदा स्वतः प्रमाणत्वं तदाऽन्यन्नैव गृह्यते । निवर्तते हि मिथ्यात्वं दोपाज्ञानादयत्नतः॥ तस्मादोधात्मकत्वेन प्राप्ता युद्धेः प्रमाणता । अर्थान्यथात्वहेतूत्यदोपज्ञानादपोयते ॥ इति । तस्माद्गुणेम्यो दोषाणामभावस्तदभावतः । अमामाण्यवयासत्त्वं तेनोत्सर्गोऽनपोदितः। प्रत्ययोत्पत्तिहेतुत्वात्मामाण्यं नापनीय ॥ इति च ·प्रमाणप्रतिविम्बर '२३ इति । अत्र निश्चायकत्वान्नैवमिति चेत् ममापि प्रत्यक्षेण लिङ्गनिश्चयात्तस्य च सत्तयैव निश्चायकत्वान्नैवमिति तुल्यम् । लिङ्गज्ञानस्य प्रामाण्यानिश्चये कथं तन्निश्चयः स्यादिति चेत्- अनुपपद्यमानार्थज्ञान- मामाण्यानिश्चये कथं तनिश्चय इति तुल्यम् । न हि निश्चयेन स्वप्रामाण्यानिश्चयेन वा विषयं निश्राययति प्रत्यक्षम् । अपि तु स्वसत्तयेत्युक्तमिति चेत्तुल्यम् । तथापि यदि तल्लिङ्गाभासः स्यात्तदा का वार्ता इति चेत्- अनुपपद्यमानोऽप्यर्थो यद्याभासः स्यात्, तदा का वार्तेति तुल्यम् । सोऽपि प्रामाण्यमाक्षिपतीत्युत्सर्गः । स च क्वचिदाधकेनापोद्यते इति चेत्- लिङ्गेऽप्येवमिति तुल्यम् । तहिं प्रामाण्यानुमानेऽपि शड्का तवस्थैवेति निष्फलः प्रयास इति चेत् एतदपि तादृगेव । अनुपपद्यमानोऽर्थ एवासौ तथाविधः कश्चित् , यः स्वप्नेऽपि नाऽऽभासः स्यात्ततो नाऽऽशङ्केति चेत्-- लिङ्गेऽप्येवमिति समः समाधिः । कः पुनरसावों यः स्वप्नेऽपि नाऽऽभासः स्यात् । यद्नु- पलम्भे विभ्रमावकाशः, यादृगुपलम्भे च तद्बाधव्यवस्था । अन्यथा हि तथाभूतस्यापि व्यभिचारे सापि न स्यात् । मा भूदिति चेन्न । भवितव्यं हि तत्त्वातत्त्वविभागेन । अन्यथा व्याघातात् । कथं हि नियामकानिःशेषविशेषोपलम्भेऽपि विपरीतारोपः । तथाभावे वा तदतिरिक्तविशेषानुपलम्भे कर्य बाधकम् । तदभावे त्वबाधस्य कथं भ्रान्तत्वमिति " यश्वोमयोः समो दोषः " इति न्यायमनुसृत्य स्वतःप्रामाण्यवादिनामुपरि पतिद्वं- दीमुखेनाऽऽहत्य प्रवृत्त्यादीनामसंदेहमूलकत्वेन प्रामाण्यग्रहानपेक्षत्वं प्रतिपाद्य परतःप्रामाण्यवादिन मतं समर्थितमिति नातिरोहितं विपश्चिताम् । एवमुभयोरपि मतयोनिष्कर्षो गीर्वाणवाग्वर्धिनीसभासद प्रबन्धे शुक्लमहोदयैरेवं निष्काशितः । तदित्थम्-" एवं सिद्धे सजातीयोच्चारणसापेक्षोच्चारणसामा- न्यकत्वरूपे वेदस्यापौरुषेयत्वे कामशास्त्रोक्तं तस्यानभिशक्यत्वमपि सिध्यति । तथाहि-मामाण्य- मर्थगतसत्यत्वादन्यदुर्वचम् । तञ्च वेदान्तिमते " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिबोधितसत्यस्व- रूपब्रह्मतादात्म्यवत्तेव ज्ञानमात्रे विषयस्य भानाभ्युपगमात् स्वतःसिद्धमेव स्वतोग्राह्यमित्युच्यते । एवं भट्टमते कालसंबन्धित्वमेव सत्यत्वं स्वतःसिद्धम् । " न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यत्र,कालो में भासते " इति तदुक्तेः । एवं ज्ञानमात्रस्वप्रकाशतावादिपाभाकरमते ज्ञानविषयत्वरूपं सत्यत्वं ज्ञान- मात्रस्यैव तन्मते यथार्थत्वात् । अत एव शुक्तिरजतादिभ्रमस्थलेऽपि सत्यतादात्म्यस्य स्वभावतः स्फुरणादेव रजतार्थिनां प्रवृत्तिरुपपद्यते । पश्चादायकज्ञाने सति दुष्टकरणजन्यत्वशङ्कायां वा सत्या पूर्वमपि प्रातिभासिकरजतादौ मिथ्यात्वग्रहात् पूर्वगृहीतं प्रामाण्यमपोद्यते । एवं च प्राप्ताप्राप्तविवेके क्रियमाणे मिथ्यात्वेनाज्ञायमानरजतविषयकज्ञानस्यैव शुक्तिरजतादिस्थले प्रवृत्तिहेतुत्वमिति पर्यवसिते मिथ्यात्वेनाज्ञायमानत्वरूप प्रवृविषयोजकमर्थगतं सत्यत्वं यत्पूर्वमासीनदेव कारणवोषबाधकज्ञाना- दिसंभवे.मातिमासिकरजतादिलुप्यतीति सिध्यति । भूतले घटानयनानन्तरं घाभावस्येव मिथ्यावेन शायमानताशायां तेन रूपेणाज्ञायमानतारूपस्य तदभारसमशीलार्थसत्यत्वस्यापि विलोपे कस्याप्य- ·निभामापनि न स्यात् । न नानामाण्यानास्कन्दितवाननिः, पमाफरणवस्यानिये २४ धर्माद” न हि विप्रतिपत्तेः । अयमेव विलोपः कारणदोपबाधकज्ञानाभ्यां पूर्वसिद्धस्य प्रामाण्यज्ञानस्यापवादपदार्थ इत्यत्रापि न कस्यापि विप्रतिपत्तिः । नैयायिका अपि ह्यमामाण्यज्ञानानास्कन्दितस्य शुक्तिरजतज्ञानस्य प्रवर्तकत्वं मन्यन्ते । तन्मतानुसारेणापि प्रवृत्तिप्रयोजककोटिपविष्टमप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वं ज्ञानगतं वेदान्तिमसिद्धेन मिथ्यात्वेनाज्ञायमानत्वरूपेणार्थगतसत्यत्वेन समशीलमेवेति नास्ति कोऽपि मतयोरनयोर्विशेषः । एवं च बायकज्ञानकारणदोपज्ञानादिभिर्नयायिकमतेऽपि प्रवृत्तिप्रयोजकीभूतस्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दि- तत्वस्यापवादो निरपवाद एव । एवंविधस्य प्रामाण्यस्य परतःप्रामाण्यमितिवादिभि यायिकैः स्वतः- प्रामाण्यवादिनामुपरि दीयमानं दूपणमभ्यस्थान एवाधुना संपन्नम् । वेदान्तिमते साक्षिप्रत्यक्षग्राह्य- त्वात् संदेहविपर्ययायविषयत्वम्, नैयायिकमते तु प्रतियोगिस्मरणयोग्यानुपलब्धिसहकृतमनोजन्य- प्रत्यक्षविषयत्वसंभवस्थले मनोग्राह्यत्वमसंभवस्थलेऽपि च संदेहविपर्ययायविषयत्वमेव । ज्ञानाज्ञान- विषयकसंदेहं प्रति ज्ञानाज्ञानयोः स्वरूपत एव हि तन्मते प्रतिबन्धकत्वम् । तदुक्तम्- जानन्नेव न जानामीति प्रत्येति " इति । अत्र जानन्निति अजानन्नित्यस्याप्युपलक्षणम्.। न जाना- मीति च जानामीत्यस्यापि, अनुभवतोल्यात् । भट्टगुरुमतयोरप्ययमेव न्यायः । तथा च सर्वमतेऽपि मिथ्यात्वेनाशायमानत्वस्य प्रवृत्तिप्रयोजकपामाण्यस्यासंदिग्धत्वरूपस्वतःसिद्धत्वेऽविप्रतिपत्तिरेव । परतः पामाण्यमितिवादिभिर्नेयायिकैः स्वतःप्रामाण्यवादिनामुपरि दीयमानं दूपणमप्यस्थान एवाधुना संपन्नम् । न हि त्रिकालाबाधितस्वरूपं व्यावहारिकसत्यत्वं सर्वथाऽबाध्यत्वरूपं पारमार्थिकसत्यत्वं बोन्पत्ती झमी वा स्वतःसिद्वमिति वेदान्तिनो भाट्टाः प्राभाकरा वा वदन्ति । तस्यातीन्द्रियकाल- जयघटितत्वेन वेदान्तिमतरीत्या साक्षिमास्यत्वासंभवात् । तदन्यमतरीत्या चासंदिग्धत्वासंभवाच्च परतस्त्वस्यैव तैरप्यङ्गीकारात् । एवं च तदभाववति तदप्रकारकत्वरूपप्रमात्वस्य ज्ञानगतस्य प्रतिपन्नो- पाथी अकालिकनिषेधापतियोगित्वरूपवेदान्तिमतसिद्धार्थगतसत्यत्वसमशीलस्य परतस्त्वं नैयायिक- रुच्यमानं न कश्चिदपराधः । तद्विपये उभयोरपि समशीलत्वात् । तथा चोभयमतरीत्यापि तदनु- मेयमेव न साक्षिमात्रभास्यम्। तदनुमितिस्तु संवादिषवृत्तिजनकत्वादिभिहेतुभिरुभयमतेऽपि कर्तव्यैव इति। (स्वनःप्रामाण्यव्यवस्थापनम् ) वस्तुतस्तु मामाण्यं हि घटत्ययाप्रमाणानां मावो जातिम्पो वोपाधिपो वा । प्रमाणानि च प्रत्यक्षानुमानोपमानरान्दादीनि । तल्लक्षणं च पक्षतावच्छेदकसमानियतं प्रमाकरणत्वमेव । तयदि प्रमा वरणवमेनपा प्रमाणानां स्वाभाविक, तर्हि तस्वनःसिदभवेत्यर्थादेव सिद्धं न परतः, गुणादिना । भन्यथा यातनगुणादिवानं प्रमाकरणपनियो न म्यान । तदभावे व नजन्यज्ञानस्यापि प्रमाव- .. . - ·प्रमाणप्रतिबिम्बः अप्रामाण्यास्कन्दितत्वादेव प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । अत एव संदेहादिकमपि न प्रवृत्तिप्रयोजक; यावद्गुणा- विज्ञान प्रामाण्यसंदेहस्यापि संभवात् । ननु तहिं कथं शुक्तिरजतादिमिथ्याज्ञानोदयः प्रमाकरणांत् , कथं वा तत्र प्रवृत्तिरिति चेदुच्यते । प्रमाणेन हि प्रमैव जनयितव्याऽन्यथा प्रमाणत्वब्याकोपप्रसङ्गः। प्रमा चानधिगताबाधितार्थविषयकं ज्ञानम् । तत्र सत्यरजतस्थल इव शुक्तिरजतादिष्वपि यावदाध- दर्शनं प्रभात्वमस्त्येवेति बाधज्ञानाविषयत्वेन सत्यमिथ्याद्युभयस्थले प्रवृत्तिसंभवे न किंचिदनुपपन्नम्। वस्तुतस्तु प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वं हि ज्ञानसामान्य सामग्न्यधिकागन्तुकमावामयुक्तत्वमेव किलोत्पत्तौ । गुणस्य हेतुत्वे तु पीतः शङ्ख इत्यादिस्थले व्यभिचारात् सर्वत्रानुगतगुणस्वरूपस्य दुनिरूपणीयत्वाच लाघवादोषामावसहकृतज्ञानसामान्य सामग्रीजन्यत्वमेवाभ्युपेयम् । एवं प्रवृत्तिरपि गृहीतपामाण्यज्ञानत्वेनैव भरमममासाधारणेनेति नाभावमुखेन तदुपपत्तिप्रदर्शनमिदमतीवोपयुक्तं पश्यामः । तदिदं सर्व ग्वार्थतत्त्वालाके श्रीधर्मदत्तशर्मभिः सुविशदमेव प्रदर्शितमिति तमेवानो; परथापयामः । तद्यथा- वस्तुतस्तु प्रमाणानां प्रामाण्यमपि स्वत एव ज्ञानप्रमात्वस्योपगमात् । ननु प्रमायां गुणस्य हेतुत्वात्तत्पयोज्यमेव प्रमात्वमिति कुतः स्वतस्त्वमिति चेन्न । भूयोवयवेन्द्रियसंनिकर्षप्रमापरामर्श-- प्रमायोग्यताज्ञानादिसाधारणानुगतस्य गुणत्वस्याभावेन प्रमासामान्ये तेन रूपेण कारणत्वासंभवात . प्रत्यक्षमासामान्येऽपि भूयोवयवेन्द्रियसंनिकर्षस्य गुणक्रियादिपत्यले व्यभिचारेणाहेतुत्वाद्भूयस्त्वस्य , दुनिरूपत्वात् साम्नाया अदर्शने संनिकर्षेऽपि भूयोवयवर्गवि गवयत्वभ्रमाच्चानुमितिप्रमायामपि . लिड्गिमति पक्षे भ्रमात्मकपरामर्शादपि प्रगोत्पादेत पमापरामर्शस्य व्यभिचारात् , प्रमापरामर्शे सत्यपि लाघवज्ञानादितो भ्रमोत्पादेनापि व्यभिचारात् । पीतः शङ्ख इत्यादि भ्रमस्थले गुणे सत्यपि प्रमानुत्पादाद्दोपाभावसाहित्यस्य गुण आवश्यकत्वे चाऽऽवश्यकत्वादोषाभावस्यैव , पमायां हेतुत्वस्य वाच्यत्वात् । न च दूरत्वादिदोषे सत्येव कस्यचिदप्रमावत्कस्यचित्प्रमाया अप्युत्पादादोषाभावस्यापि कथमनुगतहेतुत्वमेवं यस्यैव विषयविशेषस्य दूरत्वे सति न प्रत्यक्षप्रमा तस्यैव तत्स्थानादागतस्याऽऽसत्वेन निश्चितस्य पुरुषस्य वाक्यात्प्रमोत्पत्तेर्व्यभिचारादपीति वाच्यम् । तद्विषयकप्रत्यक्षादापगत्या तत्तदोषाभावकूटस्य कारणत्योपगमात् । न चाननुगमे गुणस्यैवाननुगतस्य लपोहेतुत्वमास्त्विति वाच्यम् । दोषाभावस्याऽऽवश्यकत्वेन तहेतुतया निर्वाहे गुणहेतुत्व एव गौरवात् । न च न गुणं विनापि प्रमोत्पाद इति तस्यापि हेतुत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । दोषाभावसहितस्य तस्येन्द्रियसंनिकर्षत्वपरामर्शत्वादिनैव हेतुत्वादभूयोवयवसंनिकर्षत्वप्रमापरामर्शत्वादिना हेतुत्वान- पगमानादृशहेतुत्वस्यैव गुणहेतुत्वपदार्थत्वाद्वक्तृवाक्यार्थयथार्थज्ञानस्य शुकायुञ्चरितवाक्यस्थले विरहेण शान्दप्रमायां गुणत्वासंभवात् । भान्तमतारकवाक्यस्थलेऽपि व्यभिचाराच्च । न चानुमिती .

·स्वत:मामाण्यग्रह एव संभवति पामापदम्प प्रभयेन तत्पयोनपदोषयावश्यंभावेन प्रामाण्यस्य स्वतोमहणासंभवात् दोषाभावे मी PREPानुपात म्पनोग्राबवावधामाण्यरादेहसंभवात् संदेहस्य ज्ञानोत्पत्तिक्षणे २६ पदिश • शोचे वैश्वरस्यैर्व प्रमापरामशी वाक्यार्थयथार्थज्ञानं च गुण इति वाच्यम् । तस्य परम्परासंबन्धेन हेतुत्वस्य वाच्यतया भ्रमपूर्वमपि पुरुषे सत्त्वेनाव्यावर्तकत्वात् । यस्मिन्विशेष्ये यत्पकारिकानुमितिः ममा तद्विरीयकतत्पकारकानुमितो तद्विशेष्यकतळ्याप्यवत्तापरामर्शस्येश्वरीयस्य हेतुत्वापेक्षा तद्विशेष्यज्ञानस्य हेतु या एक युक्तत्वात् भ्रमस्थल तत्सत्वस्येश्वरीयपरामर्शसत्त्वेनाविशिष्टत्वात् । तन्मात्रात्पमोत्पत्न्यापत्तेरप्यविशिष्टत्वात् । तत्पुरुषगततत्साध्यव्याप्ययत्तापरामर्शसहकारित्वकल्पर्नेन तदिरहानद्वारणस्यापि समानत्वात् । न चेष्टापत्तिः । पर्वतविशेष्यकानुमितिमात्रे तस्यान्वयव्यतिरेक- महस्य समानत्वेन प्रमामात्रे तस्योक्तेश्वरज्ञानस्यापि हेतुताया अनुभवविरुद्धत्वात् । एवमीश्वर- ज्ञानस्य परम्परया हेतुत्वेऽनेकविधपरम्परायाः समवेन विनिगमकामावेनानन्तहेतुत्वापत्तेश्च । तस्मा- यदि कस्यनिद्भावस्य प्रमायामप्रमाव्यावृत्तस्य हेतुत्वं वक्तव्यं स्वविशेष्ये स्वप्रकारवत्वस्य स्वरूपसतो हेतुत्यै वक्तव्यम् । सनिकर्षपरामर्शादेः पन्यक्षानुमित्यादिसामान्यकारणविरहादेव तन्मात्रात्प्रमापत्ति- वारणसंभवात् । न घेतावता प्रमायाः परतन्त्रत्वादीश्वरसिद्विरूपस्य तवाभिमतस्य सिद्धिः । वस्तुतः प्रत्यक्षानुमित्यादिसामान्यकारणादोषाभावसहितात्पमोत्पत्तिरस्माकमभिमता। नैतावता स्वतस्त्वहानिः । ज्ञानसामान्यसामान्यधिकागन्तुकमावाप्रयुक्तत्वस्यैव फस्यापेक्षणेऽपि तस्य भावत्वाभावान्न प्रमात्वस्य स्वतस्त्वहानिः । दोषस्य भावस्यैवाधि- कास्यापेक्षणानापमान्वस्य स्वतस्त्वापत्तिरिति सानि भवतीन्यप्रामाण्यज्ञानामावविशिष्टज्ञानत्वेन तर कारणत्वं वाच्यम् । तदपेक्षया लाघवेन एव निष्कम्पप्रवृत्तिर्न ज्ञानेऽप्रामाण्यसंशये गृहीतपामाण्यज्ञानन्नव कारणत्वं युक्तम् । नान्यथाऽनुमानादिना प्रामाण्यग्रहणे ज्ञानस्येवाभावात् । प्रामाण्यस्य क्वचिदप्यनुमानेनैव ग्राह्यतया तत्रापि साध्यसाधनसहचारग्रहापेक्षाया साध्यग्रहस्यानुमानेनैवानुसरणीयतयाऽनवस्थापाताच्च । जन्मान्तपिपामाण्यग्रजनितसंस्कारतोऽत्र जन्मनि तत्रमरणे कचिज्ञाने तदुपनीतभाने सत्र सहकारमदेऽनुमानमैव पूर्वजन्मनि तत्पूर्वजन्मसस्कारजनितस्मरणेन सहचारज्ञानादनुमानमित्यना- दितोपगमेनानपरपापरिहारस्यापि रखतोग्रायतया प्रामाण्यस्य गतिसमवे तादृशकल्पनाया अन्या पानापुग्न्यान । भगनादेव हि जन्मान्तरीयसंस्कारोदोधकल्पनम् । अथ प्रामाण्यस्य स्वतो, पाने भानप्रदणदेव पामापानदेन जाने कदापि पामाण्यसदेहो न स्यादिति येन तत्त्वादोषाभावस्य अधि- तच्च मेर मार्मिशानाय देय राग भवनाऽभययन्वेन दोपारवतःपामाण्यनिश्चयः sainmन मानानामृतावनोपन्धित नामदेव यायाया वोपायपुर परमादेशम्मान। पति वामान्य यातायापितज्ञानतरप गारित सतीग्रायत्य- ·अमापामतिबिम्ब समवस्तथापि स्मृतिसाधारणस्य प्रवृत्यौपयिकस्यार्थतथात्वस्य तद्वति तत्यकारकत्वपर्यवसनस्य स्वतो. ग्राह्यता संभवति विशेष्यत्वप्रकारत्वयोनित्त्वज्ञानवदेव ज्ञानोत्पत्यैव पफाशाद्विशे ये विशेषणवत्त्वस्य 1 इति । इयवसाये भानात " (वेदापौरुषेयत्वव्यवस्थापनम् ) ननु वेदानां विशिष्टसमाजपरिगृहीतप्रामाण्यानां वाक्यसमूहात्मकग्रन्धराशिरूपत्वेन वास्यानां च पुरुषोच्चारणमन्तरा ज्ञातुमशक्यत्वेन चेदंप्रथमकोच्चारणकतैव तत्कृर्ता स्यादिति कथमपौरुषेयत्व- मिति चेदुच्यते । अत्र च प्राचीनपक्षेषु केचन ईश्वरोक्तत्वात् , केचन भूतावेशन्यायेन तदाविष्काराद, केचन अर्थानुसंधानपूर्वकविरचितत्वाभावात् , केचनानादिसिद्धत्वात् तद्राशेरपौरुषेयत्वं मन्यन्ते । तत्र माट्टमतेऽर्थीनुसंधानपूर्वकविरचितत्वाभावादेवापौरुषेयत्वमिति वार्तिकोपष्टम्भेन पूर्वमेवार्थस्येतरप्रमाणा- विषयत्वं प्रदर्शयद्भिरस्माभिरभिहितम् । अधिकं तु सनातनधर्ममदीप-सनातनधर्मोद्धार-शोकवार्तिकी- दितोऽवगन्तव्यमिति नात्र प्रतन्यते । (वेदत्वविचारे पूर्वपक्षः) इदमेवात्र विशेषत आलोचनीयं यन्मन्त्रबाह्मणयोदनामपयमित्ययमापस्तम्बसमयः किं मूलक इति । अत्र च किं नाम वेदत्वं, किं मन्त्रब्राह्मणान्यतरत्वं वेदलक्षणमाहोस्वित् अनुपलभ्यमानमूला- न्तरत्वे सति महाजनपरिगृहीतवाक्यत्वं वा सजातीयोच्चारणसापेक्षोच्चारणविषयवास्यत्वं वा। सर्वथा बौद्धमहमदादिचोदनावाक्येष्वतिपसगात् । ननु मन्त्रबाह्मणान्यतरत्वस्य तत्राभावात्तद्वेष युक्तं लक्षणमिति चेन्न । मन्त्रब्राह्मणलक्षणस्य तत्रापि सत्वात् । तथाहि-विधायकं वाक्यं ब्राह्मणम् । अनुढेयार्थस्मारकवाक्य मन्त्र इति तल्लक्षणयोरतत्रापि सत्त्वमस्त्येव तैरपि काश्चन देशनाः किमपि स्वर्गादिसहक्षमलौकिकं फलमुद्दिश्य क्रियन्ते। तत्र च भा यकरणेतिकर्तव्यतारूपांशत्रयवत्या भावनाया: प्रत्यक्षोपलम्मात् तदर्थानुठाने तत्तन्मन्त्रत्वाभिमतवाक्योच्चारणस्य तत्राप्यावश्यकत्वं प्रतीयत एव । अत एव तेषां प्रार्थनामन्दिरे कलमापठनादिकं दृश्यते । तदर्थस्य मूलमितरदनुपलब्धम् । महाजन- परिगृहीतत्वमपि तेपा वर्तत एव । महाजनशब्दस्य शिटापरपर्यायातू । शिष्टत्वं च न केवलवैदिका- चरणकर्तृत्वम् । तथात्वे वैदिकाचरणात् शिष्टत्वज्ञानम् , तज्ज्ञानाच्च तत्परिगृहीतत्वेन वेदत्वज्ञानम् , तज्ज्ञानाच्च तत्मतिपादितस्य कर्मणो वैदिकत्वमिति चक्रिकापत्तेः । यथा हि-"यो ब्रह्माण विद- धाति पूर्व यो हि वेदांच पहिणोति तस्मै " इति वेदवाक्यात् भूतावेशन्यायेन वा प्रत्यक्षतया वा वेदोपदेशः परमेश्वरेण कृतः । तथैव तद्ग्रन्थानामपि परमेश्वरोपदिष्टत्वं तद्ग्रन्थैः प्रतिपायते । मन्यते च तदनुयायिभिः शिष्टैः । न च तेषामपभ्रष्टभाषामयत्वेनैव सादित्वात् परमेश्वरस्य वानादित्वादप- भ्रंशस्य च लोकेः कृतत्वात् तदनुसारेण परमेश्वरस्योपादानपपन्न इति वाच्यम् । सर्पदृष्टस्य ..

·मन्यन्ते । किन फार्य चाफारणं नेति परस्सरव्यायानः । कार्य कारणजन्यं कादाचित्कं नाकारणं यो निस्पी निन्यसागसवादवग्यं निम्पफेन कर्मणा मान्यम् । अत एप फुसुमाशी धर्माद मत एवेदानीतना वैज्ञानिका अपि जटतत्वस्य (मॅटर) कर्मशक्त्या (मोशन् ) सहावस्थानमस्तीति विपर्वद्यमन्त्रमयोगावसरे सर्पस्य मनुष्यदेहसंचारेणापकारादिभाषणमिव तस्याप्युपपत्तेः । न हि सर्प स्वयं मानुषी भारती व्याहर्तुमीटे । एवमपि मनुष्यदेहसंचारे तां वदत्येवेति सर्वजनीनम् । एवं परमेश्वरस्य मनुष्यदेहे आवेशे तद्वाण्या व्याहारो युक्ततर एव । न च तत्रानुसंधानमपि । अलौकि कत्वादिकार्थ इव तत्रापि इतरप्रमाणप्रवृत्त्यसमवनार्थानुसंधानासंभवात् । सजातीयोच्चारणसापेक्षत्वं तु परमेश्वरवाक्यानुसारादेव । एवं च यानि किल वेदलक्षणान्यभिमतानि वैदिकानां तेषां सर्वेषा मितरग्रन्थेषु संभवात् तदसंभवे च वस्तुनः सिद्धिरेव न स्यात् । तदुक्तं "मानाधीना मेयसिद्धिर्मान सिद्धिच लक्षणात्" । इति । ( वेदत्वविचारे-उत्तरपक्षः, कर्मकारणत्ववादश्व ) अत्रोच्यते-" मूतं भव्याय कल्पते " इति न्यायेन ब्रह्माण्डविवरान्तःपातिनां सर्वेषामपि सिद्धवस्तूना यत्किंचिदर्थक्रियाकारिता सर्वैरप्यभ्युपगन्तव्या । पृथिवी हि धारणा धरित्रीत्युच्यते जलं जीवनाथं जीवनमिति । एवमेव सर्वेऽपि सिद्धाः साध्यसाधनायैव । साध्या च क्रिया न कुन चिदपि सिद्धा दृश्यते । एवं च सर्वेषां क्रियामयत्वात्तदुत्पत्तिरपि क्रियाजन्यैवेत्यभ्युपगन्तव्यमका- मेनापि । यो यन्मयस्तदुत्पत्तिस्तन्मुलिका मृन्मयघटस्य मृन्मूलफत्वेनोपलम्भात् । तथा प " फर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव विलीयते । मुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणवाभिपद्यते ॥ इति सिद्धान्तानुसारेण जगदुत्पत्ती निदानं कर्मव । न हि तत्त्वमसंख्याने सिद्धानां तत्त्वानों फर्मान्तरेण नानाविधवपित्र्यपूरितान्तर्बहिर्मागस्य मनसाध्यचिन्त्यरचनारूपस्य जगतः सृष्टिः संभवति भनिनुमति । कारणं न कार्यहेतुरिनि नाकार्यमवतिष्ठते । यथा हि निःसंतानस्य पितृत्वं वा भागरिदितम्य पनिन्दं वा न संभवति । तयोनिस्पकांश नित्यसाफाडक्षत्वात् । एवं कार्यकारण, मासनमा जातोन्नतिकोनामपपेनोपन्यन्तम्- ·अर्माणप्रतिविम्मः तत्साक्षात्कारे वा बत्सामर्थ्य तत्किमकारणमेव वा किंचित्कारगजन्यं वा.? । नाऽऽयः, सर्वशरीरे तथास्वापत्तेः । न हि निष्कारणं कार्य कुत्रचित्कथंचित् भवेत् , कुत्रचित्कथंचिन भवेत् । निष्कारण- भवनस्वभावस्य सर्वत्र सर्वदा भवनावश्यंभावात् । नचैवं, तस्माद् अस्ति किंचित्सापेक्षं तत् । न हि नदपेक्षणीयं शरीरवैशिष्ट्याइते, न च शरीरवैशिष्ट्यं विना कर्मवैशिष्ट्यात् । विशिष्टकर्मसंस्कारसं- स्कृतं हि शरीर परमेश्वरसाक्षात्कारयोग्यं भवति नान्यदित्येवान्ततो गत्वा वक्तव्यम् । तानि च काणि साक्षात्कारात्पूर्व केनं प्रमाणेन ज्ञातान्यनुष्ठितानि च । नानुष्ठानमन्तरेण तत्संस्कारः संपद्यते कर्मत्वेन भव्यत्वात् । नापि चाज्ञातमनुष्टातुं शक्यम् । तस्मादेतेभ्यः पूर्वमपि धर्मसंस्थापकेभ्य आसीत्किल कर्मानुष्ठानज्ञापकं किमपि प्रमाणम् । येन कर्माणि ज्ञात्वैवानुष्ठितानि स्युः । तच्चत्प्रमाणं स्ववन एव, तर्हि त्वात्माश्रयः । अन्यच्चेकिं तत्, न हि वेदमन्तरेण किमप्युपलभामहे । तस्माद्वेदेन वा तत्सदृशप्रमाणेन वा ज्ञात्वैवानुष्ठितानि कर्माणि स्वीयविशिष्टसंस्काररहितं परमेश्वरसाक्षात्कार- योग्यं भरीरं संपादयामासुरित्यवश्यमभ्युपेयम् । इदमेव जगद्वैचिच्यापादकं कर्मवैशिष्ट्यं जन्मान्तरा- स्तित्वेऽपि प्रमाणम् । तत एवाकृताभ्यागमकृतहानिप्रसङ्ग्रहानेः । अयमेव संस्कारो धर्माधर्मरूपः "चिरध्वस्तं फलायालं न कर्मातिशयं विनो" इत्यनया कारिकया कुसुमानलावुक्तः । ततश्रे- श्वरसाक्षात्कारात्पूर्व यानि, कर्माण्यनुष्ठितानि तानि तु साक्षात्कारानन्तरं ज्ञातेभ्योऽतिरिक्तान्येवोति स्वयमन्यत्कुर्वन्तः परेभ्योऽन्यदुपदिशन्त एते बौद्धादयः कथं वा धर्माश्वासभाजनं कथं वाताः । नन्वधिकारानुसारेण तथोपदेश इति चेत्तथा तैरमतिपादनात् । न हि सर्वेऽपि लोकास्तदानीं सक्रियाविमुखाः । अद्यापि सन्क्रियानिरतानां दर्शनात् । नो चेत्तेषामप्युपदेशासंभवात् । एवं च "मनस्यन्यद्दचस्यन्यत्कार्यमन्यदुरात्मनाम् " इति दुरात्मत्वेनानाप्तत्वात्तेषां वाक्यमप्रमाणमिति न तत्र प्रामाण्यम् । तदुक्तं भट्टपादैः- - - (सर्वज्ञनिराकरणे वार्तिकम् ) सर्वज्ञकल्पनायैस्तु वेदे चापौरुपेयता । तुल्यता काल्पता येन तेनेदं संप्रधार्यताम् ।। सर्वज्ञो दृश्यते तावन्नेदानीमस्मदादिभिः । निराकरणवच्छरत्या न चाऽऽसीदिति कल्पना ॥ न चाऽऽगमन सर्वज्ञस्तदीयेऽन्योन्यसंश्रयात् । नरान्तरमणीतस्य मामाण्यं गम्यते कथम् ।। न चाप्येवं परो नित्यः शक्यो लन्धुमिहाऽऽगमः । नित्यश्चेदर्थवादत्वं तत्परे स्यादनित्यता ।। .

·आगमस्य च नित्यत्वे सिद्धे तत्कल्पना स्था। यतस्तं प्रतिपद्यन्ते धर्ममेव ततो नराः ॥ योऽपीन्द्रियार्थसंबन्धविपये सत्यवादिताम् । दृष्ट्वा तद्वचनस्वेन श्रद्धेयेऽर्थेऽपि कल्पयेत् ।। तेनापि पारतव्येण वाधिता स्यात्प्रमाणता । 'प्रामाण्यं चेत्स्वयं तस्य कापेक्षाऽन्येन्द्रियादिषु ॥ पथैवानेन्द्रियादिभ्यः परिच्छेदात्प्रमाणता । श्रद्धयेऽपि तथैव स्यान्न स्वातन्येण लभ्यते ।। यया च तेपां सत्यत्वं सिध्यत्येतेन हेतुना । तथान्यानवयुद्धार्थप्रामाण्याभावसाधनम् ।। अश्रद्धेयार्थसत्यत्त्वं श्रद्धेये चाप्यसत्यता । पूर्वज्ञानानुवादित्वं दृष्टान्तबदिदृप्यताम् ।। अपि चालाफिकार्थत्वे सति पुंवाक्यहेतुकम् । पिथ्यात्वं वेदवास्यानो स्यादन्योन्यं सपक्षतः ॥ धर्माधर्मातिरिक्तार्थे प्रामाण्यं च प्रसज्यते । सांग्ल्यादिपु च जीवत्गु दृष्टान्तो दुर्लभोऽस्य च ॥ अग्लोकिकार्थयाचित्वं नृवास्यत्वे सनीति च । परणग्मपक्ष्यच बादादः म्यान्मपार्थता ।। पदवं तु यो नाम बाढी प्रथमसंगतः। मायापि रेनुः म्याटेप भवन्न मन्यसंश्रयम् ।। पदादीनामगा:पपिति मन्यं यचों मम । मदनालापनगामिणो भाम्बर इत्यादि । प्रत्या मानान वया माया मदनाना। मन मंदीप गागातियागिता नः ।। मापरिपाटि पनादि गणप। गावामन पानुपापियति । म पारिमापसिंग पपिया। विमानाधिमण्यापिटेर परिवार । गगानिनिमाण पगमिः। मान ..

·कल्पनीयाच सर्वज्ञा भवेयुर्वहवस्तव। .
य एव स्यादसर्वज्ञः स सर्वज्ञं न बुध्यते ॥
सर्वज्ञोऽनवबुद्धश्च येनैव स्यान तं प्रति ।
तद्वाक्यानां प्रमाणत्वं मूलाज्ञानेऽन्यवाक्यवत् ॥
रागादिरहिते चास्मिन् नुापारे व्यवस्थिते ।
देशनान्यपणीव स्यादृते प्रत्यवेक्षणात् ।।
सांनिध्यमात्रतस्तस्य पुंसश्चिन्तामणेरिव ।
निःसरन्ति यथाकामं कुडयादिभ्योऽपि देशनाः॥
एवमाधुच्यमानं तु श्रद्धधानस्य शोभते ।
कुडयादिनिःसृतत्वाच्च नाऽऽश्वासो देशनासु नः॥
किं नु बुद्धमणीताः स्युः किमु कश्चिद्दुरात्मभिः ।
अदृश्यविमलम्भार्थं पिशाचादिभिरीरिताः ।।
एवं यः केवलं ज्ञानमिन्द्रियायनपेक्षिणः ।
मूक्ष्मातीतादिविपर्य जीवस्य परिकल्पितम् ।।
नर्ते तदागमात्सिध्येन च तेनाऽऽगमो विना ।
दृष्टान्तोऽपि न तस्यान्यो नृपु कश्चित्मवर्तते ॥
नित्यागमावबोधोऽपि प्रत्याख्येयोऽनया दिशा ।
न हि तत्रापि विश्रम्भो दृष्टोऽनेन कृतोऽयवा ॥
सर्वदा चापि पुरुपाः प्रायेणानृतवादिनः ।
यथाऽयत्वे न विसम्मस्तथाऽतीतार्थकीर्तने ।
स्वमादिज्ञानवच्चापि प्रत्ययोऽस्याऽऽगमार्थयोः।
भवदिति सशङ्कानां प्रामाण्यं गम्यते कथम् ॥
पुरुपातिशयथेष्टः सैव चाऽऽगमनित्यता ।
फल्पितं स्मरणं चास्य जन्मान्तरनिवन्धनम् ।।
ग्राह्यत्वे चागमस्यैवं देपोऽर्थग्रहणे वृथा ।
यो धनुच्चारितं शब्दं गृह्णात्यर्थेऽम्य का फया ।।
पुस्तिावत्स्वतन्त्रः स्यादर्थग्रहणवादिनाम् ।
अगिमप्रतिभाने तु पारतन्त्र्यं द्वयोरपि ।

·अनकपुरुषस्यत्रादेकत्रैव च जन्मान । ग्रहणस्मरणाद्वेदे न स्वातन्त्र्यं विहन्यते ।। अन्ययाकरणे चास्य बहुभ्यः स्यानिवारणम् । एकस्य प्रतिभानं तु कृतकान विशिप्यते ॥ अतश्च संप्रदाये च नैकः पुरुष इष्यते । बहवः परतन्त्राः स्युः सर्वे ह्यात्ववन्नराः ॥ इति । " (सिद्धनिराकरणम् ।) एतेन कपिलादयः सिद्वा अपि ब्याख्याताः । तेषां सिद्धेरपि सापेक्षत्वात् । धर्मानुष्ठानापेक्षा हि सिद्धिः । स च धर्मश्चार्थादेव चोदनालक्षण इत्येव सिध्यति । एतेनाऽऽधुनिकसन्तमहन्तपद- वाच्यानामपि धर्मप्रणेतृत्वं सर्वज्ञत्वादिकं च व्याख्यातम् । जगति हि तापत्रवामिहलाः पाणिनः समाधानार्थ चित्तस्येतस्ततो बम्भ्रम्यमाणाः क्वचन शर्मालभमाना यदाकदाधुनिकसन्तपदवाच्यानां मुखान्मीहर्तिकादिव स्वेटसंसिद्धौ तच्चरणपङ्कजभ्रमरायमाणा अन्ततः कुत्रापिशर्मालभमाना ऐहिक- पारलौकिकोभयस्वार्थात्मच्यवन्तः, एतादृशसन्तपदवाच्यान् देहभरान् पुष्णन्तीति महतीयं धर्मविडम्बना पचलति कलिकालमहात्म्यात् । तद्वरमर्थकामप्रधाना दृश्यफलोद्देशेन पेष्टसाधनाय प्रयतमानाः स्वकटार्जितेन जीविकां विभ्रति । एतदपेक्षया धर्माधर्मावालम्ब्य मनोमयीयं रज्जुः परमेश्वरात्मक आलाने दृढ़ बच्वा यदि ब्राह्मणस्य तपा ज्ञानं तपः क्षत्रस्य रक्षणम् । वैश्यस्य तु तपो वार्ता तपः शूद्रस्य सेवनम् । इति-मनूक्तरीत्या स्वधर्मात्मकतपोनिरता दुःखिता भवेयुः । मन्ये परमकारुणिकः स भगवान् नारायण ऐहिकपारलौतिकश्रेयःसंपादनेनावश्यं कृतार्थतां नेष्यति दुःदितान् । तदलं पसतानुपराक्त्या । सर्वथा कर्मशक्तेर्बलवत्वात्तस्याश्च वेदैकसमवगम्यत्वात्केनापि पौरुषेयवचसा तमाल्य सम्पादयितुमसामतमेव । अतो न बौद्धमहंमदादीनामागमेषु तादृशं प्रामाण्यं यादृशम- लौकिकार्ययोधफत्वेनापौरुषेयस्य वेदस्य । द्रव्यफर्मगुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । तेपामेन्द्रियफत्वेऽपि न तादूप्येण धर्मता । यःसाधनता पा नित्यं वेदात्मतीयने । पाइप्येण प धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः। (इति. श्लो. वा.)

·प्रमाणप्रतिविम्वः अतश्चालौकिकार्थबोधकं वाक्यं वेद इत्येव तल्लक्षणम् । तदुक्तम्-ऋग्वेदभाष्यभूमिकायां सायणाचार्यः- (वेदत्वनिरुक्तौ पूर्वपक्षः।) ननु वेद एव तावन्नास्ति कुतस्तदवान्तरविशेष ऋग्वेदः । तथाहि कोऽयं वेदो नाम । नहि तत्र लक्षणं प्रमाणं वाऽस्ति । न च तदुभयव्यतिरेकेण किचिद्वस्तु प्रसिध्यति । लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसिद्विरिति न्यायविदां मतम् । प्रत्यक्षानुमानागमेषु प्रमाणविशेषेप्वन्तिम इति तल्लक्षणमिति चेन्न । मन्वादिस्मृतिष्वतिव्याप्नेः । समयबलेन “सम्यक्परीक्षानुभवसाधनम् " इत्येतरयाऽऽगम- लक्षणस्थ तास्वपि सद्भावात् । “ अपौरुषेयत्वे सति" इति विशेषणाददोष इति चेन्न । वेदस्यापि परमेश्वरानिर्मितत्वेन पौरुषेयत्वात्शरीरधारिपुरुषनिर्मितत्त्वाभावादपौरुषेयत्वमिति चेन । " सहस्रशीर्षः पुरुषः" इत्यादिश्रुतिभिरीश्वरस्यापि शरीरत्वात् । कर्मफलरूपशरीरधारिजीवनिर्मितत्वाभावमात्रेणा- पौरुषेयत्वं विवक्षितं इति चेन्न-जीवविशेषैरग्निवायुआदित्यैर्वेदानामुत्पादितत्वात् । ऋग्वेद एवामे- रजायत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यादिति (ऐ. ब्रा. ५.३३) इति श्रुतेरीश्वरस्याग्न्यादि- मेरकत्वेन निर्मातृत्वं द्रष्टव्यम् । मन्त्रब्राह्मणात्मकशब्दराशिद इति चेन्न । ईदृशो मन्त्र ईदृशं ब्राह्मणमित्यनयोरद्याप्यनिर्णीतत्वात् । तस्मानास्ति किंचिद्वेदस्य लक्षणम् । नापि तत्सद्भावे प्रमाण पश्यामः । “ ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थम् " इत्यादिवाक्यं प्रमाणमिति चेन्न-तस्यापि वाक्यस्य वेदान्तःपातित्येनाऽऽत्माश्रयत्वप्रसङ्गात् । न खलु निपुणोऽपि स्वस्कन्धमारोहूं प्रभवति । " येद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः इत्यादि स्मृतिवाक्यं प्रमाणमिति चेन्न- तस्याप्युक्तश्रुतिमूलकत्वेन निराकृतत्वात् । प्रत्यक्षादिकं तु शक्तुिमप्ययोग्यम्। वेदविषयातु लोकप्रसिद्धिः सर्वजनीनापि" नीलं नमः " इत्यादिवद्वान्ता । तस्माल्लक्षणप्रमाणरहितस्य वेदस्य सद्भावो नाडीकर्तुं शक्यत इति पूर्वः पक्षः। (वेदत्वनिरुक्ती-उत्तरपक्षः।) . अनोच्यते--मन्त्रब्राह्मणात्मकं तावददुष्टं लक्षणम् । अत एवाऽऽपस्तम्बो यज्ञपरिभाषाया- मेवमाह " मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्” इति । तयोस्तु स्वरूपमुपरिष्टानिणेष्यते । अपौरुषेयवाक्य- त्वमितीदमपि यादृशमस्माभिर्विवक्षित तादृशमुत्तरत्र स्पटीभविष्यति । ममाणान्यपि यथोक्तश्रुति- . स्मृतिलोकप्रासद्धिरूपाणि वेदसद्भावे द्रष्टव्यानि । यथा घटपटादिद्रयाणां स्वप्रकाशकत्वाभावेऽपि ·मद अनेक'रुपस्थस्त्रादेकत्रैव च जन्मनि । ग्रहणस्मरणाद्देदे न स्वातन्त्र्यं विहन्यते ॥ अन्ययाकरणे चास्य वहुभ्यः स्यानिवारणम् । एकस्य प्रतिभानं तु कृतकान विशिष्यते ॥ अतश्च संपदाये च नैकः पुरुष इष्यते । बहवः परतन्त्राः स्युः सर्वे ह्यधत्ववन्नाः । इति । , (सिद्धनिराकरणम् ।) एतेन कपिलादयः सिद्धा अपि व्याख्याताः । तेषां सिद्धेरपि सापेक्षत्वात् । थर्मानुष्ठानापेक्षा हि सिद्धिः। स च धर्मश्चार्थादेव चोदनालक्षण इत्येव सिध्यति । एतेनाऽऽधुनिकसन्तमहन्तपद- वाच्यानामपि धर्मप्रणेतृत्वं सर्वज्ञत्वादिकं च व्याख्यातम् । जगति हि तापत्रवाभिहबा: माणिनः समाधानार्थ चित्तस्येतस्ततो बम्भ्रम्यमाणाः क्वचन शर्मालभमाना यदाकदाधुनिकसन्तपदवाच्यानां मुखान्मीहर्तिकादिव स्वेटसंसिद्धी तच्चरणपङ्कजभ्रमरायमाणा अन्ततः कुत्रापिशर्मालभमाना ऐहिक- पारलौकिकोभयस्वार्थात्पच्यवन्तः, एतादृशसन्तपदवाच्यान् देहभरान् पुष्णन्ताति महतीयं धर्मविडम्बना पचलति कलिकालमहात्म्यात् । तद्वरमर्थकामप्रधाना दृश्यफलोद्देशेन खेटसाधनाय प्रयतमानाः स्तकटार्जितेन जीविका विभ्रति । एतदपेक्षया धर्माधर्मावालम्य मनोमयीयं रज्जः परमेश्वरात्मक आलाने हद बच्चा यदि ब्राह्मणस्य तपां ज्ञानं तपः क्षत्रस्य रक्षणम् । वैदयस्य तु तपो वार्ता तपः शूद्रस्य सेवनम् । इति-मनूक्तरीत्या स्वधर्मात्मकतपोनिरता दुःखिता भवेयुः । मन्ये परमकारुणिकः स भगवान् नारायण ऐहिकपारलौकिकोयःसंपादनेनावश्यं कृतार्थतां नेष्यति दु:खितान् । तदलं पसनानुपराक्रया । सर्वथा फर्मगनेर्बलवत्वात्तस्याश्च वेदैकसमवगम्यत्वात्केनापि पौरुषेयवचसा नमान्य सम्पादयितुमसापतमेव । अतो न बौद्रमहंमदादीनामागमेषु तादृशं प्रामाण्यं यादृशम- लौरि कार्ययोधकत्वेनापीरुपेयस्य वेदस्य द्रव्यकर्मगुणादीनां धर्मन् म्यापयिप्यते । नेपामन्द्रियकल्वेऽपि न नादप्येण धर्मना श्रेष:साधनना हापां नित्यं वेदान्मनीयते । साप्पेण प धर्म तस्माग्नेन्द्रियगोचरः। (इति. श्लो. वा.)

·प्रमाणप्रतिविम्बः अतश्चालौकिकार्थबोधकं वाक्यं द इत्येव तल्लक्षणम् । तदुक्तम्-ऋग्वेदभाष्यभूमिकायां सायणाचार्य:- - (वेदत्वनिरुक्तौ पूर्वपक्षः।) ननु वेद एव तावन्नास्ति कुतस्तदवान्तरविशेष ऋग्वेदः । तथाहि कोऽयं वेदो नाम । नहि तत्र लक्षणं प्रमाणं वाऽस्ति । न च तदुभयव्यतिरेकेण किंचिद्वस्तु प्रसिध्यति । लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसिद्विरिति न्यायविदां मतम् । प्रत्यक्षानुमानागमेषु प्रमाणविशेषेप्वन्तिम इति तल्लक्षणमिति चेन्न । मन्वादिस्मृतिष्वतिव्याप्तेः । समयबलेन “सम्यक्परीक्षानुभवसाधनम् " इत्येतस्याऽऽगम- लक्षणस्थ तास्वपि सद्भावात् । “ अपौरुषेयत्वे राति" इति विशेषणाददोष इति चेन्न । वेदस्यापि परमेश्वरनिर्मितत्वेन पौरुषेयत्वात्शरीरधारिपुरुषनिर्मितत्त्वाभावादपौरुषेयत्वमिति चेन्न । " सहस्रशीर्षः पुरुषः" इत्यादिश्रुतिभिरीश्वरस्यापि शरीरत्वात् । कर्मफलरूपशरीरधारिजीवनिर्मितत्वाभावमात्रेणा- पौरुषेयत्वं विवक्षित इति चेन्न-जीवविशेषैरप्रियायुआदित्यैर्वेदानामुत्पादितत्वात् । ऋग्वेद एवामे- रजायत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यादिति (ऐ. बा. ५।३३) इति श्रुतेरीश्वरस्याग्न्यादि- पेरकत्वेन निर्मातृत्वं द्रष्टव्यम् । मन्त्रब्राह्मणात्मकशब्दाशिद इति चेन । ईदृशो मन्त्र शं बाह्मणमित्यनयोरयाप्यनिर्णीतत्वात् । तस्मानास्ति किंचिद्वेदस्य लक्षणम् । नापि तत्सद्भावे प्रमाणं पश्यामः । “ ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थम् " इत्यादिवाक्यं प्रमाणमिति चेन्न-तस्यापि वाक्यस्य वेदान्तःपातित्वेनाऽऽत्माश्रयत्वप्रसङ्गात् । न खलु निपुणोऽपि स्वस्कन्धमारोहुँ पभवति । " वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः " इत्यादि स्मृतिवाक्यं प्रमाणमिति चेन्न- तस्याप्युक्तश्रुतिमूलकत्वेन निराकृतत्वात् । प्रत्यक्षादिकं तु शक्तुिमप्ययोग्यम्। वेदविषयातु लोकमसिद्धिः सर्वजनीनापि" नीलं नमः " इत्यादिवद्वान्ता । तस्मालक्षणप्रमाणरहितस्य वेदस्य सद्भावो नाडीकर्तुं शक्यत इति पूर्वः पक्षः। (वेदत्वनिरुक्ती-उत्तरपक्षः।) अनोच्यते-मन्त्रब्राह्मणात्मकं तावदुष्टं लक्षणम् । अत एवाऽऽपस्तम्बो यज्ञपरिभाषाया- मेवमाह " मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्" इति । तयोस्तु स्वरूपमुपरिष्टान्निर्णेष्यते । अपौरुषेयवाक्य- त्वमितीदमपि यादृशमस्माभिर्विवक्षितं तादृशमुत्तरत्र स्पष्टीभविष्यति । प्रमाणान्यपि यथोक्तश्रुति- . स्मृतिलोफमासिद्धिरूपाणि वेदसद्भावे द्रष्टन्यानि । यथा घटपटादिद्रव्याणां स्वप्रकाशकवाभावेऽपि । ५ ·धर्माद” सूर्यचन्द्रादीनां स्वमकाशकत्वमविरुद्धम् । तथा मनुष्यादीनां स्वस्कन्धारोहासमवेऽपि अकुण्ठि- तशक्तेर्वेदस्य इतरवस्तुप्रतिपादकत्ववत् स्वप्रतिपादकत्वमप्यस्तु । अत एव संप्रदायविदः अकुण्ठिता वेदस्य शक्ति दर्शयन्ति-" चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवं- जातीयकमर्थं शक्नोत्यवगमयितुम्" इति । तथा सति वेदमूलायाः स्मृतेस्तदुभयमूलाया लोक- प्रसिद्वेश्च प्रामाण्यं दुर्वारम् । तस्माल्लक्षणप्रमाणसिद्दो वेदो न केनापि चार्वाकादिनाऽपोटुं शक्यत इति स्थितम् । (वेदलक्षणम् ) अनेन च माधघाचार्यविरचितर्वेदभाष्येण वेदस्य लक्षणप्रमाणाभ्यां सिद्धत्वं स्पष्टतयैव प्रति- पाद्यते । यद्यप्यत्र मन्त्रब्राह्मणात्मकत्वं वेदत्वमिति लक्षणम् । तथापि वेदस्याकुण्ठितशक्तिसिद्धौ चौदनाया लोकविलक्षणार्थप्रतिपादिकाया उदाहृतत्वेनालौकिकार्थप्रतिपादकत्वमेव वेदत्वामति पर्य- वस्यति । मन्त्रलक्षणं ब्राह्मणलक्षणं तैरेव स्वीयजैमिनीयन्यायमालायां प्रतिपादितम् । तद्यथा- अहे युध्निय मन्त्रं मे इति मन्त्रस्य लक्षणम् । नास्त्यस्ति वाऽस्य नास्त्येतदव्याप्त्यादेरवारणात् ॥ याक्षिकानां समाख्यानं लक्षणं दोपचर्जितम् । तेऽनुशानस्मारकादी मन्त्रशब्द प्रयुजते ।। अत्र च याज्ञिकसमाख्यानादनुष्ठेयार्थरमारकत्व मन्त्रत्वमिति प्रतिपाद्यते । भाह्मणलक्षणं यथा- नास्त्येतद्ब्राह्मणेत्यत्र लक्षण विद्यतेऽथवा । नास्तीयन्तो वेदभागा इति क्लुप्तेरभावतः ।। मन्त्रय ग्रामण चेति द्वा मागा तेन मन्नतः । अन्यबामणमित्येतद्भवेद्ब्राह्मणलक्षणम् ॥ भन म मन्वानिरिनो वेदभागो ब्राह्मणमिति प्रतिपायते । तत्र द्विविधं हि ब्राह्मणं विधिर- वादनि । तत्रार्थवादग्ण पिपडलेन विधिनायकवाक्यतापन्नतयवादिबोधकत्वाद्विधायकं वेद- वायं ग्रामणामिनि तात्पर्थनः मिष्यति । बौदायागमाना तु सादिन्येनालौकिकार्थबोधकत्वामान बेदनाभागदेव न तत्र मन्त्रायणलक्षणयोरनिच्यामिः । विग्नरन्तु सायणमा यभूमिकातोऽनुसंधेयः ।

·प्रमाणप्रतिबिम्ब ३५ . (विधिविमर्शः) अथ कोऽयं विधिः, यस्यालौकिकार्थबोधने सामर्थ्यामिति । उच्यते-लिङ्र्थो हि विधिः । विधिनिमन्त्रण" इति शब्दानुशासनात् । यदर्थे यस्य शब्दस्यानुशासनं स तदर्थ इति सर्वसंमतम् । एवमपि विधिशब्दार्थे विवदमाना बहवः परिदृश्यन्ते । केचन इष्टसाधनताज्ञानमेव, विध्यर्थ इत्याच- क्षते। अन्ये तु कृतिसाध्यताविशिष्ट-बलवदनिष्टाननुवन्धित्वविशिष्टं तदित्यभिमन्यन्ते । अपरे तु आत्माभिमाय एव विध्यर्थ इत्यभिप्रयन्ति । एके तु प्रेरणमेव विधिः स च पुरुषप्रवृत्य- नुकूलः कश्चन प्रेरकगतो व्यापार इति सिद्धान्तयन्ति । एतेषां सारासारविचारेण तत्त्वनिर्ण- यस्तु भगवानेव जानीयात् । पराक्रान्तं चात्र सूरिभिरन्यत्र भाट्टरहस्यादिषु इति तत एव द्रष्टव्यम् । ग्रन्थन्यूनतापरिहारार्थं तु दिङ्मात्रमत्र प्रदर्श्यते भूषणसारदर्पणतः (विध्यर्थे व्याकरणमतम्) "विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नमार्थनेषु लिङ्" इति किल भगवतः पाणिनेरनुशासनम् । तत्र विधिः प्रेरणं भृत्यादनिकृष्टस्य प्रवर्तनम् । निमन्त्रणं नियोगकरणम् । आवश्यके प्रेरणेत्यर्थः । आमन्त्रणं कामचारानुज्ञा । अधीट:-सत्कारपूर्वको व्यापारः । अत्र च सर्वत्रानुगतं प्रवर्तनारूपम्, अतस्तस्यैव वाच्यता युक्ता । उक्तं च-- अस्ति प्रवर्तनारूपमनुस्यूतं चतुर्वपि । तत्रैव लिविधातव्यः किं भेदस्य विवक्षया ।। न्यायव्युत्पादनार्थं वा प्रपञ्चार्थमतोऽपि वा । विध्यादीनामुपादानं चतुर्णामादितः कृतम् ॥ तदिदं प्रवर्तनात्वं प्रवृत्तिजनकज्ञानविषयतावच्छेदकत्वम् । तच्चेष्टसाधनत्वस्यास्तीति तदेव विध्यर्थः ॥ यद्यप्येतत्कृतिसाध्यत्वस्याप्यस्ति, तज्ज्ञानस्यापि प्रवर्तकत्वात् । तथापि यागादौ सर्वत्र तल्लोकत एव गम्यत इति अन्यलभ्यत्यान्न तच्छक्यम् । बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानं च हेतुः । द्वेषाभावेनान्यथासिद्धत्वात् । आस्तिककामुफस्य नरकसाधनताज्ञानदशायामपि उत्कटेच्छया द्वेषामावदशायां प्रवृत्तेभिचाराच्च । तस्मादिष्टसाधनत्वमेव प्रवर्तना । उतां च विधिविवेके मण्डन- मि:- पुंसां नेष्टाभ्युपायत्वात् क्रियास्वन्यः प्रवर्तकः । म तिहेतुं धर्म च भवदन्ति प्रवर्तनाम् ॥ इति ॥ " ·धर्माद” - (विधिविवेकमताविचारः) अत्रायं विचारणीयोंऽशः । प्रवर्तनात्वं नाम प्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयतावच्छेदकमेन भवि- तुमर्हति नवेति । प्रवर्तना हि प्रेरणा, परप्रवृत्तिप्रयोजकः कश्चन प्रेरकस्य व्यापारविशेष इत्येवाभ्युप- गन्तव्यम् । अचेतने यन्त्रादौ तथैव प्रेरकशब्दप्रयोगात् । तथात्रापि प्रेरकस्य कश्चन स्वगतो व्यापार एव पवर्तनेति वक्तुमुचितम्। नासो व्यापारः सर्वत्रेष्टसाधनत्वबोधनमेव । राजाज्ञादिषु कारागृहे तथाऽभावात्। न हि तत्रेष्टसाधनत्वबोधद्वारैव बन्धादीना प्रवृत्तिः, अपि तु बलादेव । ननु तत्र दण्डादीना भयेन बल- वदनिष्टसंभावनापरिहारार्थमेव प्रवृत्तिरिति चेदत्रापि तथाऽस्तु । धर्मानुष्ठानाभावे बलबदनिष्टसभावनेति तत्परिहारार्थमेव धर्मे प्रवृत्तिरस्तु। अत एव नित्यादिकर्मसु फलाभावेऽपि प्रवर्तकत्व विधेः । " सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्" इत्यधिकरणे काम्यानामपि फलेच्छाराहित्येनानुष्ठीयमानाना चित्तशुद्धिद्वारा विविदिपायां विनियोगोऽप्यत एवोपपद्यते । फिच न बलवदुनिष्टसभावनैवाकरणे प्रवृत्तिप्रयोजकम् । यन्त्रादावचेतने तस्याप्यसभवात् । अतः प्रवृत्तिप्रयोजनः कश्चन प्रेरकस्य विशिष्टो व्यापार एव प्रवर्तना प्रेरणापरनामाऽभ्युपगन्तव्यः । स चाचेतने प्रेरके कर्म । चेतने तु सामर्थ्यमूलकस्तादृशोऽन्तः- करणनिष्ठो व्यापारः । सोऽपि क्वचिदिष्टसावनत्वज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगरूपः । यदि सर्वश्रेष्टसाधनत्व- ज्ञानमेव प्रवर्तना। तर्हि तु कान्तासमितादिपु अनिष्टसाधनत्वज्ञानेऽपि कान्ताभिमतकार्ये प्रवृत्तिः किंमूलिका स्यात् । अतो राजशासनमिव तत्राप्यकरणे प्रेरकसामर्थ्यमूलकानिष्टसभावना वर्तत इति। तत्परिहारार्थमेव प्रवृत्तिः। यत्र तु स्वय प्रवृत्तिः, न प्रेरणावशात् तत्र स्यानाम प्रवृत्तिप्रयोजकज्ञान- विषयतावच्छेदकमिष्टसाधनत्वम् । यत्र न तादृशी प्रवृत्तिरतत्र तु मेरकशक्तिभयमेव तदवच्छेदकम् । अत एवोक्त मनुना- सर्वो दण्डजितो लोको दुलभो हि शुचिर्नरः । दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते ।। इति वेदोऽपि न मिनरामितमिव का कान्तासमितमिव कर्माण्यनुशास्ति । फितु राजसमितमिव विधत्ते कर्माणि समाय । तर राज्ञ. प्रवृत्तिप्रयोजक यापार इव चेदस्यापि कश्चन तादृशव्यापारोऽवश्य- मभ्युपेयः । स च चेदे पुस्पाभावाच्छन्दनिष्ठ एव । सेव भावना प्रवर्तना प्रेरणेति । स च व्यापारः कृया सर्वत्रानुभूयते । गच्छति गमन करोति, चलति चलन करोति, रपन्दते स्पन्दन करोति भायेषु व्यावर्तमानेषु यदनुवर्तते तम्यो मिन यथा कुसुमेभ्य सूा, इति भामत्युक्तायुक्त्या पलनगमनादिषु व्यावर्तमानेषु अनुवर्तमानं करण तदपेक्षया भिन्न भावनापरव्यपद्देश्य सिद्ध भवति । स एव चाऽऽरण्यानाः । लिहि आग्ल्यातत्वमिव लिट्त्वस्यापि सच्चात्ततोऽपि कश्चनार्थी विधि- . * ·प्रमाणप्रतिबिम्ब रूपोऽधिक उन्नयो भवति । स च तादृशभावनोत्पादानुकूलः कश्चन शब्दनिधो व्यापारविशेष एवाभ्युन्नेयः । पुरुषगतब्यापारबदपौरुषेये वेदेऽभ्युन्नेतुमसंभवात् । तदुक्तम्- अभिधां भावनामाहुरन्यामेव लिङादयः । "अर्थात्मभावना त्वन्या सा चाऽऽख्यातस्य गोचरः ॥ लिडोऽभिधा सैव च शब्दभावना भाव्या च तस्याः पुरुपपत्तिः संवन्धवोधः करणं तदीयम् प्ररोचना चाङ्गतया प्रयुज्यते ॥ इति ॥ (भूपणसारमतम् ) एतदसहमानाः परे तु आर्थीभावनाया यथा वा स्वयंप्रवृत्ती वा इष्टसाधनत्वज्ञानमेव प्रवृत्तिप्रयोजकं नान्यत् किमपि । तथैव वैदिकलिडादिष्वपि तदेव प्रवृत्तिप्रयोजकमभ्युपेयम् । एक- रूपेणानुगमसंभवात् । अभिवा तु लिडादिनिरूपिता शक्तिरेव । न तु तदतिरिक्तः कश्चन शन्द- समवेतो व्यापारः । मानाभावात् । विधेः प्रवर्तकत्वस्य पूर्वमुपपादनात्तदनुपपत्तेरप्यभावात् । अन्यथा शब्दातिरिक्तः शब्दसमवेत एको व्यापारः कल्पनीयः । तस्य च स्वप्रवृत्तौ परप्रवृत्तौ वा कारणत्वेनावृप्तस्य तत्त्वेन कारणत्वम् । प्रवर्तनात्वेन परनिष्ठव्यापारबोधकत्वेन कृप्तस्य शब्दस्य स्वनिष्ठव्यापारबोधकत्वं सविषयकत्व च कल्पनीयामति गौरवस्य स्फुटत्वाच्च । प्रेरणाया विध्यर्थत्वेऽपि सामान्यस्य विशेपे पर्यवसानात् कोऽसौ व्यापार इति विशेषगवेषणाया समीहितसाधनत्वमेव स इति वक्तुमुचितम् । लिडस्तदर्थकत्वं विना प्रवर्तकत्वस्यैवासंभवात् । प्रेरणाविषयः पाक इति बोधस्ये- टसाधनत्वाद्यविषयकस्य प्रवर्तकत्वं लोकविरुद्वमेव । ज्ञानकरणस्य स्वनिष्ठव्यापारद्वारैव फलजनकत्व- मिति नियमस्तु नास्त्येवाव्यापिज्ञानादौव्यभिचारात् । तस्माल्लिडादिजन्यबोधविषयाभिधाया इष्टसाधन- लादिज्ञाननिरपेक्षायाः प्रवर्तकत्वं नियुक्तिकमेव । शब्दरूपप्रेरणावादिनाऽपि तद्विपये इष्टसाधनत्वा- नुमितिद्वारैवोक्तयुक्त्या प्रवर्तकत्व वाच्यम् । तच्च वैदिकवियिस्थले न संभवति । तस्यैव महाभूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद इति श्रुत्युपष्टम्भेन निःश्वसितवद्देदे तैर्जन्यत्वाडीकारेण : यथार्थज्ञानवदुच्चरितत्वरूपाप्तोक्तत्वरूपविशेषणवैकल्येनोक्तानुमानाप्रवृत्तेः । एवं सविषयत्वमप्यात्म- विशेषगुणव्यतिरेकिण्यास्तस्याः सर्वतन्त्रविरुद्धम । न च प्रेरणेव प्रवृत्तिहेतुः । स्वतन्त्रप्रवृत्ती व्यभि- चारात् । सर्व इमे स्वभूत्यर्थ प्रवर्तन्ते इति समीहितसाधनताज्ञानप्रवर्तकतामतिपादकहेतुमतिचेति सूत्रभाष्यविरोधाच्च । कः प्रयोज्यस्य प्रेरणयाऽर्थो यदभिप्रायेषु सज्जत इति तत्सूत्रस्थभाष्येण णिजर्थ- - - and ·धर्माद” ३८ प्रेरणाया अपि स्वातन्त्र्येणापवर्तकत्वबोधनाञ्चेति वैदिकविधेः प्रेरणार्थकत्वासंभवन प्रवर्तकत्वानुपप- त्येष्टसाधनत्वार्थकत्वमेवाडीकरणीयम् । एवं च लौकिकविधैरपि तच्छक्त्यैव प्रवर्तकत्वोपपत्तौ तदर्थोऽपि साभिप्राय एव । तत्र विध्यर्थ इति कल्पस्तु वक्ष्यमाणाचार्यमतनिरासेनैव निरस्तः। विधिः प्रेरणमिति भाष्य तु पर्यते प्रवर्त्यतेऽनयेति व्युत्पत्त्या प्रवर्तकज्ञानविपयेष्टसाधनत्वपरम् । ज्ञानस्य तद्विषयफत्वेनैव प्रवर्तकत्वात् । यदपि तदुपष्टम्भकतया पृच्छतु मां भवानिति भाप्योपन्यसन, तदपि नास्माकं प्रतिकूलम् । यतस्तेन प्रवर्तकज्ञानजनकत्वेन प्रवर्तनापदव्यपदेश्याया लोडायन्त- शब्दप्रयोगरूपायाः प्रेरणाया णिजथत्वं पतिपाद्यते न तु विध्यर्थत्वमपि । अर्थभेदस्य दर्शितत्वात् । अकर्तृत्वादित्यनेनापि गमयतीत्यागच्छन्तं प्रेरयतीतिवत् पृच्छतीत्यस्य पृच्छन्तं प्रेरयतीति विय- हस्यादर्शनेन कसंबद्धधात्वर्थविषयकप्रवृत्तिजनकज्ञानानुकूलायास्तस्या णिजर्थत्वाभावप्रतिपादनात् तद्विरोधाभावात् । अथापीत्यायुक्तिस्तु एकदेशिनः । विध्यर्थप्रत्ययप्रकृत्यर्थस्य स्वाभाव्येन भाविष्यत्त- यैव प्रतीतेः । तदानी प्रयोज्यस्य निर्व्यापारत्वेन कर्तृत्वासंभवादेव लोटा प्रेपणस्य धात्वर्थविशेषण- तयैव भानात् तद्विशेष्यतया प्रेरणविवक्षायां णिचो दुरित्वं तु लोडन्ताद्धात्वर्थविशेष्यतया प्रेरणायाः प्रतीतेः पूर्वपक्षस्यैव निर्दलत्वापत्तेः । इदं ते इष्टसाधनमित्यायुक्तिस्तु सर्वथेष्टसाधनत्वबोधनपरैव । इष्टसाधनत्वस्य प्रवर्तनात्वेन विधिवाच्यत्वमिति पक्षे पौनरुक्त्यसंभवात् नैयाथिकमते कृत्या- स्मकन्यापारस्य पच्याद्यर्थत्वाभावेन तन्मते इटसाधनत्वेनेष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वे पौनरुक्त्यापाद- नानवकाशाच्च । वस्तुतस्तु माये बहुषु स्थलेषु प्रेरणाया विध्यर्थकत्वकथनात् प्रामाण्याल्लिडायन्त- शब्दप्रयोगरूपाया एव तस्या विध्यर्थत्वमुचितम् । श्रुतेस्तु " तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे" इत्यादिश्रुतिबलात् पौरुषेयत्वमभ्युपेत्यैकरूपेणैव लोकवेदयोस्तद्विषये इष्टसाधनत्वानुमानेन विधेः प्रवर्तकत्वं निर्वाह्यमिति सर्व चतुरस्रम् ॥ (भूपणसारमतपयलोचनम् ) अन हि प्रश्रको भूणसारानुसारेण प्रवृत्तिजनकज्ञानविषयतावच्छेदकत्वं प्रवर्तनात्वं तच्चेटसाधनत्वमिति सिद्धान्तसमर्थनार्थ दर्पणे मीमांसामतं पूर्वपक्षीकृत्योपर्युक्तं सर्व समर्थितम् । तथापि हेतुमतिचेतिसूत्रस्थमहामाप्यसमर्थनमन्यत्र च भाष्योक्तिसमर्थन नेटसाधनत्वस्य विध्यर्थ- त्वाहीकारण भातीत्यन्ततो गत्वा वस्तुतस्तु इति ग्रन्थेन मीमांसामतमेव भाष्यकारमंतमिति रपटमेव प्रतिपाद्यते । फेवल वेदे पुरुषप्रवेशाभावात् याऽनुपपत्तिः, सा च पौरुषेयत्वमभ्युपेत्य परिदता । अब पीरुपयसाभावपि प्रेरणायाः सविषयकत्व गदयापारस्वरूपत्वं च यथा संभवति तथा दर्पणादिरापार प्रतिपादयामः । तयथा- . .

·प्रमाणप्रतिबिम्ब । (विध्यर्थ मामासामतम् ) परे तु लिङादिश्रवणेऽयं मा मेरयतीति नियमेन प्रतीतेरभिधानामकः प्रेरणापरपर्यायो व्यापारो लिकादिवाच्यः । सा च लिङ्गसंख्यानन्वयित्वायापारपदेन प्रवर्तकनिष्ठत्वात् प्रवर्तनापदेन च व्यवह्रियते प्रेरणात्वेन तस्याः सविषयकत्वमपि । शक्यतावच्छेदकं च प्रेर्यादिधात्वर्थतावच्छे- दकतया सिद्धं प्रेरणात्वमखण्डोपाधिः । स च व्यापारः संभवाल्लोके प्रवर्तकपुरुषनिष्ठोऽभिप्रायविशेष एव । तत्प्रवर्तकत्वं तु लिङगाच्चारायतृत्वम् । वेदे तु प्रयोक्तुरसंभवात् लिङाद्यन्तशब्दस्वरूप एव । तत्मवर्तकत्वं तु तत्त्वे सति स्वतन्त्रत्वम् । राजादिपेरितपदातेलिंङाद्युच्चारयितृत्वेऽपि प्रवर्तक- स्वेनाव्यवह्रियमाणत्वात् स्वतन्त्रेति । अद्विष्टयाऽऽमोक्तया च तया स्वविषये इष्टसाधनत्वानुमानम् । ततश्च प्रयोज्यप्रवृत्तिः । शत्रूक्तादिषं भुड्क्ष्वेत्यर्तो विषभोजने इष्टसाधनतानवगतेराप्तोक्तयेति । आप्तोक्तयाऽपि विषं भुव मा चास्य गृहे भुङ्था इत्यादिकयाऽपि तस्मिनिष्टसाधनत्वाननुमाना- ददिष्टयेति । तत्र विपभोजनविषयकाभिप्रायस्य तदीयद्वेषविशिष्टत्वान्न व्यभिचारः। भवतु वा लिङ्गादिसमभिव्याहारे व्यापारान्तरस्याननुभवात् सर्वत्र लिङायन्तशब्दस्वरूपैव सा । अत एव हेतुमति चैति सूत्रे भाष्ये लिङादिशब्दप्रयोजककर्तृव्यापारस्य सत्त्वादित्याशयेन पृच्छतु मा भवानित्यत्र णिच् कस्मान्न भवतीति प्रश्ने अकर्तृत्वादित्युत्तरम्। सक्रियप्रेरणायां णिच्, निष्क्रियप्रेरणायां लोडादि । तत्प्रयोजक इत्यत्र तत्पदेन व्यापाराविष्टः कर्लोच्यत इति तद्भावः । अथापि कथंचित् कर्ता स्यादेवमपि न दोषः । लोटोक्तत्वात्प्रेषणस्य णिच् न भविष्यतीत्युक्तम् । तत आहत्यैव प्रेरणाया विध्यर्थत्वं लभ्यते । विधिनिमन्त्रणेति सूत्रभाष्येऽपि विधिः प्रेरणं, इत्युक्तेश्च । तस्मानेटसाधन- त्वादि विध्यर्थः । किंचेदं ते इष्टसाधनं तस्मात्त्वं कुरु इति स्वारसिकव्यवहारादपि न तस्य विध्यर्थ- त्वम् । पौनरक्यापत्तेः । पौनरुक्त्यस्य सर्वथेष्टसाधनत्वबोधनतात्पर्यकत्वेऽपि तस्मादित्यस्यानन्वया- पत्ते चेत्याहुः" इति । ( उक्तार्थे सिद्धान्तचन्द्रिकोपष्टम्भः ।) इदं च सर्व भाट्टमतमेव । एवं च भाट्टमतवैयाकरणमतयोरेकरूपत्वाच्छब्दानुशासनस्य सम्यक्तया परिग्रहाच्चेदमेव युक्तम् । नेष्टसाधनत्वं वाऽऽमाभिप्रायो वा विध्यर्थ इति मतान्तरम् । राब्दार्थनिर्णये शब्दानुशासनशास्त्रस्य विशेषतः प्रामाण्यात् । इदमेव भाट्टमतं सुचरितमित्रैरपि प्रतिपादितम् । तदुक्तं शास्त्रदीपिकाटीकायां सिद्धान्तचन्द्रिकायाम्-एवं हि वार्तिककृता भावार्था- धिकरणे उक्तम्-" लिडादिशब्दानां पुरुषं माते प्रयोजकन्यापारोऽभिधात्मिका भावना विधिः " इत्यादिमा वार्तिकानुसारेण विधिस्वरूपं निरूपितं सुचरितमित्रैस्तदेवारमाभिः संक्षिप्यते । द्वे किल भावने मीमांसकाः संगिरन्ते, शम्दात्मिका, अर्थात्मिका चेति । तत्रामिका स्वर्गाविफलकर्मिका - ·धर्मादर्श प्रेरणाया अपि स्वातन्त्र्येणाप्रवर्तकत्वबोधनाचेति वैदिकविधेः प्रेरणार्थकत्वासंभवेन प्रवर्तकत्वानुपप- ज्येष्टसाधनत्वार्थकत्वमेवाडीकरणीयम् । एवं च लौकिकविधेरपि तच्छक्त्यैव प्रवर्तकत्वोपपत्तौ तदर्थोऽपि साभिप्राय एव । तत्र विध्यर्थ इति कल्पस्तु वक्ष्यमाणाचार्यमतनिरासेनैव निरस्तः। विधिः पेरणमिति भाष्यं तु प्रेर्थते प्रवर्त्यतेऽनयेति व्युत्पत्त्या प्रवर्तकज्ञानविषयेष्टसाधनत्वपरम् । ज्ञानस्य तद्विषयकत्वेनैव प्रवर्तकत्वात् । यदपि तदुपटम्भकतया पृच्छतु मा भवानिति भाष्योपन्यसनं, तदपि नास्माकं प्रतिकूलम् । यतस्तेन प्रवर्तकज्ञानजनकत्वेन प्रवर्तनापदव्यपदेश्याया लोडाद्यन्त- शब्दप्रयोगरूपायाः प्रेरणाया णिजथत्वं पतिपाद्यते न तु विध्यर्थत्वमपि । अर्थभेदस्य दर्शितत्वात् । अकर्तृत्वादित्यनेनापि गमयतीत्यागच्छन्तं प्रेरयतीतिवत् पृच्छतीत्यस्य पृच्छन्त प्रेरयतीति विग्र- हस्यादर्शनेन कञसंचद्धधात्वर्थविषयकमवृत्तिजनकज्ञानानुकलायास्तस्या णिजर्थत्वाभावप्रतिपादनात् तद्विरोधाभावात् । अथापीत्यायुक्तिस्तु एकदेशिनः । विध्यर्थप्रत्ययप्रकृत्यर्थस्य स्वाभाव्येन भाविष्यत्त- येव प्रतीतेः । तदानी प्रयोज्यस्य निर्व्यापारत्वेन कर्तृत्वासभवादेव लोटा पेषणस्य धात्वर्थविशेषण- तयेव भानात् तद्विशे यतया प्रेरणविवक्षायां णिचो दुरित्वं तु लोटन्ताद्धात्वर्थविशेष्यतया प्रेरणायाः प्रतीतेः पूर्वपक्षस्यैव निर्दलत्वापतेः । इदं ते इष्टसाधनमित्याद्युक्तिस्तु सर्वथेष्टसाधनत्वबोधनपरैव । इटसाधनत्वस्य प्रवर्तनात्वेन विधिवाच्यत्वमिति पक्षे पौनरुक्त्यसंभवात् नैयायिकमते कृत्या- मकव्यापारस्य पच्याद्यर्थत्वाभावेन तन्मते इष्टसाधनत्वेनेष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वे पोनरुक्त्यापाद- नानवकाशाच्च । वस्तुतस्तु भाष्ये बहुपु स्थलेषु प्रेरणाया विध्यर्थकत्वकथनात् प्रामाण्याल्लिडाद्यन्त- शब्दप्रयोगरूपाया एव तस्या विध्यर्थत्वमुचितम् । श्रुतेस्तु " तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे " इत्यादिश्रुतिबलात् पौरुषेयत्वमभ्युपेत्यैकरूपेणैव लोकवेदयोस्तद्विषये इष्टसाधनत्वानुमानेन विधेः प्रवर्तकत्वं निर्वाह्यमिति सर्व चतुरस्रम् ॥ (भूषणसारमतपर्यालोचनम् ) अन हि प्रथमको भूषणसारानुसारेण प्रवृत्तिजनकज्ञानविषयतावच्छेदकत्वं पवर्तनात्वं तन्लेष्टसाधनत्यमिति सिद्धान्तसमर्थनार्थ दर्पणे मीमासामत पूर्वपक्षीकृत्योपर्युक्त सर्व समर्थितम् । तथापि हेतुमतिपेतिगूनस्थमहाभाष्यसमर्थनमन्यत्र च भाष्योनिसमर्थन नेटसाधनत्वस्य विध्यर्थ- त्यालीकारण भवतीन्यन्ततो गत्या वस्तुतस्तु इति ग्रन्धेन मीमांसामतमेव भाष्यकारमतमिति पदमेश प्रतिपाद्यते । येवल येदे पुरुषप्रवेशाभावान् याऽनुपपनिः, सा च पौरुषेयत्वमभ्युपेत्य परिहना । अत्र पायवाभापि प्रेरणायाः राविषयकत्व गदयापारस्वरूपत्वं च यथा संभवति गधा दर्पणादिगवान प्रतिपादयामः । तद्यथा- - ·प्रमाणप्रतिबिम्ब (विध्ययें मीमांसामतम् ) परे तु लिङादिश्रवणेऽयं मा प्रेरयतीति नियमेन प्रतीतेरभिधानामकः प्रेरणापरपर्यायो व्यापारो लिङादिवाच्यः । सा च लिङ्गसंख्यानन्वयित्वाड्यापारपदेन प्रवर्तकनिष्ठत्वात् प्रवर्तनापदेन च व्यवहियते प्रेरणात्वेन तस्याः सविषयकत्वमपि । शक्यतावच्छेदकं च प्रेर्यादिधात्वर्थतावच्छे- दकतया सिद्धं प्रेरणात्वमखण्डोपाधिः । स च व्यापारः संभवाल्लोके प्रवर्तकपुरुषनिष्ठोऽभिप्रायविशेष एव । तत्प्रवर्तकत्वं तु लिङायुच्चारायतृत्वम् । वेदे तु प्रयोक्तुरसंभवात् लिङाद्यन्तशब्दस्वरूप एव । तत्प्रवर्तकत्वं तु तत्त्वे सति स्वतन्त्रत्वम् । राजादिप्रेरितपदातेर्लिङायुच्चारयितृत्वेऽपि प्रवर्तक- स्वैनाव्यवह्रियमाणत्वात् स्वतन्त्रेति । अद्विष्टयाऽऽसोक्तया च तया स्वविषये इष्टसाधनत्वानुमानम् । ततश्च प्रयोज्यप्रवृत्तिः । शत्रूक्ताद्विषं भुड्क्ष्वेत्यो विषभोजने इष्टसाधनतानवगतेराप्तोक्तयेति । आमोक्तयाऽपि विषं भुड्व मा चास्य गृहे भुङ्था इत्यादिकयाऽपि तस्मिन्निष्टसाधनत्वाननुमाना- ददिष्टयेति । तत्र विषभोजनविषयकाभिप्रायस्य तदीयद्वेषविशिष्टत्वान्न ब्यभिचारः। मवतु वा लिङ्गादिसमभिव्याहारे व्यापारान्तरस्याननुभवात् सर्वत्र लिङाद्यन्तशब्दस्वरूपैव सा । अत एव हेतुमति चेति सूत्रे भाप्ये लिङादिशब्दप्रयोजककर्तृव्यापारस्य सत्वादित्याशयेन पृच्छतु मां भवानित्यत्र णिच् करमान भवतीति प्रश्ने अकर्तृत्वादित्युत्तरम्। सक्रियप्रेरणायां णिच्, निष्क्रियप्रेरणायां लोडादि । तत्प्रयोजक इत्यत्र तत्पदेन व्यापाराविष्टः कर्लोच्यत इति तद्भावः । अथापि कथंचित् कर्ता स्यादेवमपि न दोषः । लोटोक्तत्वात्प्रेषणस्य णिच् न भविष्यतीत्युक्तम् । तत आहत्यैव प्रेरणाया विध्यर्थत्वं लभ्यते । विधिनिमन्त्रणेति सूत्रभाष्येऽपि विधिः प्रेरणं, इत्युक्तेश्च । तस्मान्नेष्टसाधन- त्वादि विध्यर्थः । किंचेदं ते इष्टसाधनं तस्मात्त्वं कुरु इति स्वारसिकव्यवहारादपि न तस्य विध्यर्थ- त्वम् । पौनक्यापत्तेः । पौनरुक्त्यस्य सर्वथेष्टसाधनत्वबोधनतात्पर्यकत्वेऽपि तस्मादित्यस्यानन्वया- पत्तेश्चेत्याहुः" इति । ( उक्तार्थे सिद्धान्तचन्द्रिकोपष्टम्भः।) इदं च सर्व भाट्टमतमेव । एवं च भाट्टमतवैयाकरणमतयोरेकरूपत्वाच्छन्दानुशासनस्य सम्यक्तया परिग्रहाच्चेदमेव युक्तम् । नेष्टसाधनत्वं वाऽऽप्ताभिप्रायो वा विध्यर्थ इति मतान्तरम् । शब्दार्थनिर्णये शब्दानुशारानशास्त्रस्य विशेषतः प्रामाण्यात् । इदमेव भाट्टमतं सुचरितमित्रैरपि प्रतिपादितम् । तदुक्तं शास्त्रदीपिकाटीकायां सिद्वान्तचन्द्रिकायाम्-एवं हि वार्तिककृता भावार्था- " लिडादिशब्दानां पुरुष प्रति प्रयोजकव्यापारोऽभिधात्मिका मावना विधिः । इत्यादिमा वार्तिकानुसारेण विधिस्वरूपं निरूपितं सुचरितमित्रैस्तदेवारमाभिः संक्षिप्यते । द्वे किल भावने मीमांसकाः संगिरन्ते, शब्दात्मिका, अर्थामिका चेति । तत्राात्मिका स्वर्गाविफलकमिका - विकरणे उक्तम्- , ·धर्मादर्श " यागादिधात्वर्थकरणिका स्ववाक्यप्रकरणान्यप्रकरणानारभ्यवादस्मृतिलोकाचारप्राप्ततत्तदितिकर्तव्य- तावती तत्र तत्र सिध्यतीति । शब्दात्मिका तु लिङादिशब्दानां प्रयोजकानां प्रयोज्यपुरुषकर्मिकाऽ- भिधासंबन्धज्ञानकरणिकाऽर्थवादोदितप्राशस्त्येतिकर्तव्यतावतीति विवेकः । शब्दव्यापाररूपाऽप्यभिधा शब्दारिमका व्यापारतद्वतोरनतिरेकात् । द्रव्यमेव हि पूर्वावस्थातः प्रच्युतं परावस्थाममाप्तं पूर्वापरी- भूतं व्यापारशब्दवाच्यम् । भावना हि लियादिभिरभिधीयमाना न स्वरूपमात्रेण वर्तमानापदेशवद- भिधीयते, किं तर्हि फुर्यादिति प्रवृत्तिविषयतया । अतो लिङादीनामाभिधा पुरुषकमिकेत्युच्यते । उक्तं च-पुरुषं हि वदन्ति भावयेदिति । लिङादिश्रवणानन्तरं प्रवृत्तिहेतुमत्ययः सर्वस्य भवतीत्य- विवादम् । प्रवृत्तिहतुस्वरूपे तु विप्रतिपत्तिः । तत्र संभावितानामन्येषां प्रवृत्तिव्यभिचारित्वात् प्रमा- णान्तरागोचरे च प्रवृत्तिहेती व्युत्पत्त्यसंभवादभिधेयप्रत्ययवलोनीयमानस्वरूपलिडादीनामभिधानमेव प्रवृत्तिहेतुरिति युक्तम् । स एव प्रवर्तना पुरुषप्रवर्तकत्वात् । लिडादिव्यापारोऽपि सन्नभिधेयप्रत्यय- हेतुत्वादभिधेत्युच्यते यतः प्रवृत्तिदर्शनम् । तद्व्यापारः प्रवर्तना प्रवृत्तिहेतुत्वात् । न च शब्दान्तरेभ्यः प्रवृत्तिरुपलभ्यते, अतो न तदभिधासु प्रवर्तनात्वपसमः । यत्तु कार्योन्नेयत्वादनभिधानमुक्तं तन्न । भावनावगतिरूपस्य कार्यस्य वर्तमानापदेशेष्वपि प्रसङ्गात् । —प्रवर्तेऽहं ' इति ज्ञानं तु प्रवर्तना- ज्ञानोत्तरकालीनं न तदुनायकम् । अतोऽनन्यप्रमाणकत्वादुपपन्नमभिधेयत्वमभिधायाः । नापि प्यन्पनिविरहः । प्रवृत्तिहेतुत्वेनेवार्थापत्तितस्तदवगमात् । तथाहि-यत्र तावल्लिडादिभ्यः प्रवृत्तिरुप- लभ्यते, तन मया प्रवर्तितव्यमित्यन्तः संकल्पारमा प्रवृत्तिविशेष उन्नीयते । अपवर्तमाना अपि लियाविणः प्रवर्तमेति मामयमाहेति वक्तारं निर्दिशन्ति । तेनावगम्यते प्रवृत्तिहेतुरभिहितो लिडा । स च नर्ते व्यापारासिध्यति । एतदेवास्यानन्यप्रमाणकत्वं यत्पवर्तकत्वेन शन्दादवगम्यते । न तु प्रवर्तनास्वम्पमेवान्यतो नायगतम् , येन व्युत्पत्तिपिरहश्योद्येत । न चाभिधानादभिधीयत इति मन्तव्यम् । अभिधाशन्दयदुपपत्तेः । यदेव हि शन्दश्रवणानन्तरं बुद्वी विपरिवर्तते, तदमि- धेयम् । उर्ग: र-लिडादिभ्यः प्रवृत्तिहेतुरवगम्यते । न च लिडादीनामभिधाच्यापारादत्यः निदेनुः शरयो निम्पथिमिति । नाप्यनवस्था तदभिधानस्य शब्दादातीतेः प्रवर्तनामात्रस्यैन पनीनेः २: । नारि तिरादिग्दम्पानिधानापत्तिः ग्वयमेव तद्यापारस्य लक्षण्यात् । अतो लिडादी- नामभिमा काना मोऽयं विधिः :-प्राह न-“अनियां भावनामाहरन्यामेव लिटादयः" इति मदलेना रोग सपना संरदा भावना निसियतमाSता फलानया निधीयते । तथावगता भानुष्टीने । पाता विपिशनिमवसीदन्तीमुनमानि 1 सागरं तरेदित्यादी तु सम्नपि लिइ- निकाय स्नानाया प्रभागात निनानि । तदभाधानानवाश्यत्यावदे त्यपालो- पमा Trयुसनम । सा तु नसिम्येनि । . - ..

·प्रमाणप्रतिबिम्ब सुचरितमिथनिरूपितविधितत्त्वमिदं मयाऽत्र संक्षिप्तम् । वार्तिकराणकटीकाविरोधपरिहारस्तु संचिन्त्यः ॥ इति । (आचार्यमतपयलोचनम् ) एतेनाऽऽमाभिप्रायो विध्यर्थ इत्युदयनाचार्यादिमतमपि निरस्तम् । अभिप्रायस्य चेतनधर्म- खेन लोके तथात्वसंभवेऽपि अपौरुषेये वेदे तदसंभवात् । यदि याभिमायस्तात्पर्यादनीन्तरं, तर्हि तु वेदस्यापि तात्पर्यवत्तासंभवेन सोऽपि पक्षः समर्थनीयः स्यादेव । परंतु तात्पर्यस्य शब्दनिष्ठवृत्ति- , रूपत्वेनाभिधायाश्च शब्दनिष्ठप्रवर्तकव्यापाररूपत्वेन तयोर्भेदः वृत्तेस्तदतिरिक्तशम्दार्थत्वासंभवश्च । यत्तु—कर्तव्यत्वेनेच्छैव विध्यर्थः । तया चेष्टसाधनत्वानुमानम् । तद्यथा स्वर्गकामस्य मम याग इष्टसाधनं कर्तव्यत्वेनाऽऽप्तोनालिबोवेच्छाविषयत्वात् मत्पित्रेप्यमाणमद्भोजनवदिति । विष- भोजनादेरपि कस्यचित्कृतिसाध्यतया कर्तव्यत्वेनेश्वररूपाप्लेच्छाविषयत्वेन तत्रेष्टसाधनत्वरूपसाध्या- भावायभिचारवारणाय लिड्पदबोध्येति । आप्तस्तु वैदिकस्थले ईश्वर एव । तस्मिन्विधिरेव तावत् कुमार्या गर्भ इव पुंयोगे मानम्, इत्याहुः केचन । तदपि न, कृत्यसाध्यनिष्फलानिष्टे प्रवृत्तिवार- णायेष्टसाधनतादिज्ञानहेतुताया आवश्यकत्वेन तद्विषयेष्टसाधनत्वादीनां विध्यर्थत्योपगमेनैव निर्वाह आप्ताभिप्रायस्य विध्यर्थत्वे मानाभावात् । हीष्टसाधनत्वज्ञानमन्तरेण आप्तेच्छाविषयज्ञानमात्रात् प्रवृत्तिः कस्यापि दृश्यते । स्वतन्त्रप्रवृत्ती व्यभिचारेणाऽऽप्ताभिप्रायज्ञानस्य प्रवर्तकत्वासंभवाञ्चेत्यलम् । (विध्यर्थपर्यालोचननिष्कर्षः) इत्थं लिडर्थे. पक्षद्वयं प्रवर्तते । तत्र स्वतन्त्रप्रवृत्तिस्थलानुसारेण प्रवर्तकत्वमिष्टसाधनताज्ञान- स्यैवाड्गीकर्तव्यं लिड्स्थलेऽप्यनुमानात् । अन्यथा लिटि प्रवर्तकत्वमभिधायाः । लोके चेष्ट- साधनताज्ञानस्येत्यननुगमः स्यादित्यनुगम एवैतत्पक्षसमर्थकः । अभिधाया लिडर्थत्वमिति द्वितीय- पक्षे तु शब्दार्थनिर्णय केवलं स्वतन्त्रलोकव्यवहार एव न प्रमाणम् । किंतु तच्छब्दविषयकलोक- व्यवहारः । तच्च शब्दशास्त्रान्निीयत इत्यतो महाभाष्यकारपतञ्जलिर्भगवान् यदि प्रेरणार्थ ब्रूते लिडः, तर्हि स एव तदर्थ इत्येवाभ्युपगन्तव्यम् । स्वतन्त्रप्रवृत्ती स्यानामेष्टसाधनत्वज्ञानस्य प्रव- तकत्वम् । नैतावता तदेवात्राभ्युपगन्तव्यम् । तथा सति लोके यवादिशब्दानां म्लेच्छरूढ्यापि पियवायर्थता स्यात् । न च तथा । फित्वार्यरूढेः शास्त्रानुगृहीतत्त्वेन बलवत्त्वात्तस्या एवात्र ग्रहणम् । एवमेव लिश्रवणेऽयं मा प्रेरयतीति शास्त्रसंस्कार संस्कृतानां प्रेरणार्थे स्पष्टतया मासमाने तदतिरिक्तशन्दशास्त्राननुगृहीतप्राकृतबोधमवलम्ब्य शब्दार्थवर्णनमिदमितरेषां न सांपतम् । ६ ·धर्माद” ४२ एवं चाभिधाया लिडर्थत्वे शब्दशास्त्रानुग्रहात् बोधस्य च तथैवोपजायमानत्वात्सिद्धत्वाच्च वेदस्याभिधाभिधयकत्वमेव लिङः युज्यते इत्यलम् । ( इष्टसाधनताबोधस्यानुमानगम्यत्वनिरासः) यत्त्विष्टसाधनत्वबोधस्त्वनुमानात्पश्चाद्भवतीत्युक्तम् । तत्र ब्रूमः । अभिप्रायविषयत्वं प्रथ- मतो ज्ञायते चेत् लिड्पदादेव । तत्राभिप्रायस्य विषयांशे नित्यसाकाक्षत्वेन विषयोऽपि यागो वाक्यार्थबोधविषयोऽभ्युपेयः । नो चेत्पुत्रोऽहमित्यत्रापि वाक्यत्वं स्यात् । न हि साकाक्षत्वे वाक्यत्वम् । अर्थेकत्वादेकं वाक्यं साकाझं चेत् विभागे स्यात् " इति भगवतो जैमिने- क्यिलक्षणम् । अत्र च पूणों बोध एव वाक्यत्वनिदर्शक इति सिध्यति । नो चेदद्य पुत्रस्ते इति आख्यातरहितस्याप्याकाक्षादिमत्पदकदम्बकस्य वाक्यत्वं स्यात् । एवं च पुत्रोऽहमित्यादाविवा- भिप्रायस्यापि विषयांशे नित्यसाफाक्षत्वेन प्रकृत्युपात्तयागस्य संबन्धो वक्तव्यः । सोऽपि क्रिया- त्वेन कर्तृसापेक्षत्वात्स्वर्गकामपदेन संबद्धव्यः । एवं च वाक्यसिद्धी स्वर्गकामपदादिप्यमाणस्वर्गस्य यागेन संबन्धोऽपि बोधितो भवति । तं विना वाक्यार्थस्यापरिपूर्णत्वात् । न हि स्वर्गकामकर्तृको याग आप्ताभिप्रायविषय इति वाक्यार्थेन कस्यापि श्रोतुराकाङ्क्षा निवृत्ता भवेत् । अन्ततो गत्वा स्वर्गसाधनो यागः स्वर्गकामकर्तृक इत्याप्ताभिप्राय इत्येव वाक्यार्थोऽभ्युपेयः । अभ्युपेते च तस्मिन् साधनत्वस्यापि संसर्गमर्यादयेव भानात् वाक्यार्थत्वमेवेति साधनत्वमपि शाग्दप्रमाणविषयमेव नानु- मानगम्यमिति पृथाऽयं प्रयासस्तर्ककर्कशानाम् । एतादृशानुमानेनैव भावनाया अपि तर्कगम्यत्वं प्रतिपादयन्ति केचनापौरुषेयत्वनिबन्धलेखकाः । तदप्येतेन निरस्तुम् । तत्सिद्धं प्रेरणापरपर्यायाया अभिधाया लिडर्थत्वमिति । आख्यातार्थत्व स्वार्थीभावनायाः। तस्याश्च स्वनिष्ठविषयताकत्वरूपेण प्रेरणायामन्वयः । पेरणाया मेयांशे नित्यसाफासत्वात्तदेव विषयस्य विषयत्वं यत्स्वेन रूपेण निरूपणीयीकरणम् । पिपुण्वन्ति निवभन्ति स्वेन रूपेण निरूपणीयं कुर्वन्ति ते विषया इति वायम्पतिमिश्रोनेः । नान्यदपूर्व विषयत्वं येन कल्पनीयं स्यात् । पुत्रोऽपि पिर्थे नियमामाझ इति तत्रापि पितुर्जनकताम्पविषयत्वमस्त्येव । विषयताया रूढिस्तु. आत्म- गिपगुणेषु ज्ञानेन्चादिविति त्वन्यत् । एतादृशविषयतासंपन्धमनादृत्येष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वा- गीराः, भार्थीभानायाः गज्ञानाधीनानुमितिजन्यत्वरूपः परम्परासंबन्धः शान्दीभाषनया,. उभपरिषभानापा अनुमानगम्पन्न नेत्यादिक फेवलतर्फ प्रदर्शनमेवेति सुधीभिम्यम् । (वाश्याप गयोपपतिः) माझिापा गाज नियमाकाक्षनाकाय फरिमन्कथं या प्रेरणेत्याफाक्षायो grilsीभावात कामनायां फलीदेगेन पागम्योपादिना प्रेरणा इत्येवाऽऽगच्छत्यारप. - ·प्रमाणप्रतिबिम्बा पम् । एवं च कामिनं कामनिर्देशपूर्वकमा भावनायां यज्ञादिकर्मकरणिकायां प्राशस्त्यबोधादि- द्वारा प्रेरयेदित्येव शान्दभावनाबोधः । आर्थीभावनायास्तु यागेनेष्टं भावयेदिति सर्वविदितमिदम् । तत्सिद लिङों भावनेति । (निषेधस्य निवर्तनार्थत्वम् ) एवं निषेधस्थलेऽपि निवर्तनैव लिडर्थों नञा साहचर्यात् । तथाहि-त्रिधा हि नञो वृत्तिः, पर्युदासामावप्रतिधैः । तद्यत्र नाना संयुज्यते अब्राह्मण इति, ब्राह्मणवस्त्वन्तरपर्युदस्तं क्षत्रि- याख्यवस्त्वेव नत्रा पतिपाद्यते । तथा नेक्षेतेत्यादी धात्वर्थयोगेऽपि ईक्षणपर्यदस्तमनीक्षणसंकल्पा- ख्ययस्त्वन्तरमेवोच्यते । तच्च यस्त्वन्तरपर्युदस्तत्वं वस्त्वन्तरस्यानुगुणमेव । सर्ववस्तूनामितरेतरा- भावात्मकत्वात् । यत्राप्याख्यातसंयोगे नास्ति घटो नाऽऽसीन्न भविष्यतीति वा निवृत्तिः पती- यते । तत्रापि न वस्त्वभावो नना क्रियते, किंत्वज्ञानसंशयविपर्ययमात्रनिवारणम् । यथाऽऽहुः नामघात्वर्थयोगी च निधोऽन्यार्थभाग्भवेत् । तत्र वस्त्वन्तरर्युक्तं वस्त्वेषानुगुणं च यत् ॥ आख्यातमत्यययोंग निवृत्त्यर्थः प्रयिते । तत्र चाज्ञातसंदिग्धविपरीतार्थवारणम् ॥ इति । एवं च विधिना नञ्योगे विध्यार्थीभाषनारूपप्रवृतिमारणमेव निवर्तनापरपर्यायं निषेधेन बोध्यते इति स्पष्टमेव । एवं च न कलनं भक्षयेदित्यादिनिषेधस्थले भक्षयेदिति विधिना कलमभक्षणमिष्टसाधनमिति बोधमूलकप्रवृत्तिनिषेधनीया । सा च कलञ्जभक्षणमनिष्टसाधनमिति बोधद्वारैवति अनिष्टसाधनत्वं निषेधार्थ इति सिध्यति । प्रेरणावन्निवर्तनापि निषेधयुक्त- नर्थों व्यापाररूप इत्यभ्युपगमेऽपि प्रेरणाविपरीतनिवर्तनार्थत्वमेव सिध्यति । निषेधश्रवणेऽयं मां निवर्तयतीति प्रतीतेः । एवं चापाशस्त्यादिबोधद्वारा नयुक्तलिंडा निवृत्ति भावयेदिति शाब्दीनिवर्तनाविषयको बोधः । आर्थीभावनायां तु अभक्षणेनेष्टं भावयेदिति । अभ-, क्षणं च मक्षणप्रवृत्तिप्रतिरोधको व्यापारविशेषः । नत्रो विरोधार्थकत्वात् । तत्र कथंभावाकांडक्षाया- मिन्द्रियनिग्रहादिनेति वाक्यार्थः । अर्थादेव भक्षणस्येष्टसाधनत्वे निवृत्ते भक्षणमनिष्टसाधनमिति पर्यवस्यतीति निवर्तनैव निषेधार्थः, नानिष्टसाधनत्वमिति दिक् । अत्र च स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थ माट्टरहस्यमेवोदाहरामः। तद्यथा-तदयमत्र क्रमः प्रथमं लिडादिपदाद्यापारत्वेन सामान्यरूपेणैव व्यापारोपस्थितिः। पश्चादाख्यातोपस्थितकृती तस्य स्वविषयकज्ञानविशेषजन्यानुमितिप्रयोन्यत्वसंसर्गेण तत्त्वेनानुपस्थिते- नैवान्वयः । शाब्दबोधश्च व्यापारवती यागादिकृति"रिति । न च लिडर्थविशेष्यक एव शाब्दबोध इति भ्रमितव्यम् । " भावप्रधानमाख्यात" मिति स्मृत्या लकारार्थप्रकारकशाब्दबोधत्वावच्छिन्नं नत्रः ·प्रमाणप्रतिविम्बर -- करवान भवन्मते यागादावपीटसाधनत्वादिसिद्धिः, ज्ञानस्यास्मन्मते स्वतःप्रमाणत्वेन दोषाद्यमा प्रमात्वस्यव सिद्धेः । सल्लिड़कपरामर्शस्य भ्रान्तानुमित्यजनकत्वाच्च । अतः सिद्धं शक्यतावच्छेदकस्यातिप्रसक्तत्वेऽपि लोके वेदे वा विशेषलाभो निरुक्तसंसर्ग- लाभश्चेति । अथवा लोकवेदसाधारणः पूर्वोक्तविधया प्रवृत्तिविशेषप्रयोजकतावच्छेदकतया सिद्धो व्यापारत्वरूपोऽखण्डधर्म एवानतिपसको लिङादिपदशक्यतावच्छेदकः । अथवा अयमत्र प्रवर्ततामित्याकारकत्वरूपस्य लोकवेदसाधारणस्य विषयिताविशेषस्य पूर्वमुक्तत्वात्स एव लिडादिशक्यतावच्छेदकः । एष्टव्यश्वायमेव प्रकारः शान्बोधत्वावच्छिन्नं प्रति लक्षणादिजन्यशाब्दबोधत्वावछिन्नं प्रति वा लोकवेदसाधारण्येन तात्पर्यज्ञानस्य भाट्टमते कारणत्वनिर्वाहार्थम् । न ह्यस्मात्पदादयमों बोद्धन्य इत्याकारकेच्छारूपं तात्पर्य वेदे संभवति । अतस्तत्रातिरिक्तः शब्दनिष्ठो धर्मविशेष एव तात्पर्य भट्टमते वाच्यम् । न च तज्ञानस्य कारणत्वं लोके क्लुप्तम् । अत्रैवातिरिक्तकार्यकारणभावकल्पने मानाभाव एव । अतो विषयिताविशे- पस्यैवानुगतव्यवहारादुभयसाधारणत्वमडकृित्य कारणतावच्छेदकत्वं वाच्यम् । तद्वदिहापि विषयिता- विशेषस्यैव प्रवृत्तिप्रयोजकतावच्छेदकत्वं लिडादिपदशक्यतावच्छेदकत्वं च । यदि तु निरुक्तविषयिताविशेषस्येच्छात्वव्याप्यत्वमेवेत्याग्रहः, तदा वैदिकलिडादिनिष्ठ- न्यापारस्यापीच्छारूपत्वे न काचित्शतिः । गुणे गुणानडीफारस्य नियुक्तिकत्वेनाश्रद्धेयत्वात् , श्रद्धे- यत्वेऽपि वा शब्दस्य द्रव्यत्वोपपत्तेर्जीवातिरिकेश्वरे नित्येच्छाडीकारववैदिकशब्देऽपि नित्येच्छाडी- . कारे माधकाभावात् । . यदि तु इच्छात्वस्याऽऽत्मनिष्ठत्वव्याप्यत्वमेवेत्याग्रहः, तदा लिडादिवैदिकशब्दे औतात्मशब्द- पयोगाभावेनेश्वर इवाऽऽत्मत्वाडीकारे मानाभावादुपनिपदादिपमाणगम्यमीश्वरमड़ीकृत्य तदिच्छेव तत्तदाकारिका वेदे लिडायर्थत्तात्पर्यरूपा च । " वेदस्थलिडादिप्रेरितोऽहं यजे" इत्यादिव्यवहारस्तु तादृशेच्छाया लिडादिबोध्यत्वादिति सर्वथा नेटसाधनत्लादिकं विध्यर्थः । वस्तुतस्तु इच्छात्वं जातिरेव लिडादिशक्यतावच्छेदिका लाघवात् । विशेषलाभः पूर्ववत् । वेदे त्वलौकिकरणायां लक्षणा, अन्यत्सर्वं पूर्ववदित्यपि वक्त शक्यम् । एवं " चैत्रो न पचेन कलशं भक्षयेत् " इत्यादौ नसमभिव्याहृतलिडादिस्थलेऽपि न तावत् बलवदनिष्टाननुबन्धित्वं लिइर्थः, तदभावो नना बोध्यत इति पक्षः सुवचः, पूर्वमेव निरस्तत्वात् । नापि अनिष्टसाधनत्वे लिडो लक्षणा, नपदं तात्पर्यग्राहकामति नवीनतार्किकमत युक्तम् । "ज्योतिष्टोमेन न यजेते ·धर्माद” ४६ तिलौकिकवाक्यस्य प्रामाण्यापत्तेः । श्रुत्या स्वर्गसाधनत्वावगमेऽपि तात्कालिकानिष्टसाधनत्वस्य पागे बाधाभावात् । न हि नरकादिरूपकालान्तरमाव्यनिष्टजनकत्वमेव निषेधार्थ इत्यत्र प्रमाणमस्ति । " अग्निं न पृशे" दित्यादिलौकिकवाक्ये व्यभिचारात् । “ नातिराने पोडशिनं गृह्णाती". त्यादा वुभयथापि व्यभिचाराच्च । यदि हि तात्कालिकानिष्टसाधनत्वं तत्र निषेधार्थः, तदा तस्य प्रमाणान्तरसिद्धानुवादकत्वेऽ- पि “ अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाती" त्यनेनेष्टसाधनत्वस्य बोधात्क्रत्वङ्कतया नित्यवत्करणापत्तिः । अथ तत्र वैयर्सेभिया क्रतुगतवैगुण्यरूपानिष्टसाधनत्वमेव " नानृतं वदे " दितिवत्तदर्थः, तदैकस्यैव क्रतुसाद्गुण्यतगुण्यजनकत्वविरोधः । अथ विरोधपरिहारार्थ वैगुण्यापेक्षया साद्गुण्याधिक्यं कल्प्येत, तदा तात्कालिकानिष्टसाधनत्ववद्वैगुण्यस्यापि नान्तरीयकत्वापत्तेर्नित्यवत्करणापत्तिः, अस्मन्मते तु वक्ष्यमाणरीत्या प्रवृत्त्यभावप्रयोजकप्रवृत्तिसामग्रीविघटनाय थोडशिग्रहणाभावेऽपीतराहैरेख ऋतुमहो- पकारसिद्धचनुमितेरेव तत्र संसर्गघटकतयोक्तविधानुमित्या प्रवृत्त्यभावोपपत्तौ तत्रानिष्टसाधनत्वान- नुमानात् । अत एव विध्युत्तरनिषेधे सर्वत्र विधिप्रमितेष्टसाधनस्वाभावस्यैव बोधनाद्वयोवैदिकत्वे प्रयोगभेदेन प्रामाण्योपपत्तावपि श्रीतविधिविरोधे लौकिकवाक्यस्याप्रामाण्यं नानुपपन्नम् । एतेनेष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखाजनकत्वमेव शक्त्या लक्षणया वा नसमभिव्याहारे लिकायर्थः । तदभावस्तादृशदुःखजनकत्वरूपो बलवदनिष्टाननुबन्धित्वं ननर्थः । तस्य च धात्वर्थेऽ- न्वयः । नातो लौकिकवाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिनिर्मूलत्वादित्यपास्तम् । “ नातिरात्रे पोडशिन गृहाती" त्यादावपि तदापत्तेः । फिंचतेषु सर्वेष्वपि पक्षेषु रागिणः कलञ्जभक्षणवर्तमानतावेलायाम् , “ चेत्रः कीदृश" इति पने इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनककलञ्जभक्षणानुकूलकृतिमानित्युत्तरवन्न कलग्नं भक्षये- दित्युनरवतरसंबालापित्वापत्तिः । श्येनवर्तमानतादशायां च श्येनेन न यजेतेत्युत्तरापत्तिः । अस्मन्मते तु वक्ष्यमाणरीत्या. लिडर्थस्येच्छायाः स्वज्ञानविशेषजन्यानुमितिसंपादितप्रवृत्तिसामन्य- भावकालीनामावप्रतियोगित्वसबन्धेनाऽऽख्यातार्थे कृतावन्वयान तदापत्तिरिति वैषम्यम् । किंच चैनः कीदृग इति पन्नम्य नेवेदमुत्तरम् ; प्रथमान्तमुख्यविशेष्यकत्वाभावात् । कीदृशी कृतिरित्यस्यापि नोत्तरम् ; लिमितावच्छेदकाने तदनालिशितोत्तरस्यासंबद्दत्वात् । अत एव कीदृशी कृतिरिति पभग्यापि मैत्रः परति, न पचनीन्यादि नैपोत्तरम् । लिडानालिड्डितत्वात् । अत एव कृतिमुख्य- शियान्यमेव भटममतम् । प्रथमान्तमुस्यविशेष्यकले तादृशोत्तरस्यासम्बदत्यानापत्तेः । अतो नन्समभिन्याटारम्पले प्रवर्तनापनिवर्तनापि निनिषयोजकतया अभ्युपेया। आचार्योपदेशादई निवृनो न पतो न वाऽन्योर गादिनि व्यवहारदर्शनात् । निवर्तनात्वं च पानां मते प्रवर्तनात्यवदेष .. ..

·प्रमाणमतिबिम्बा निवृत्तिजनकव्यापारत्वादिरूपं भिन्नं बोध्यम् । तदवच्छिन्नं च लोके इच्छा, वेदे चालौकिको धर्म इत्यादि सर्व पूर्ववत् । शक्ततावच्छेदकं च तस्या नपदत्वम् । प्रवर्तनावाचकं च लिंडादिपदं तात्पर्यग्राहकम्'; इतरथा न पचति चैत्र इत्यादौ नमदादत्यन्ताभावस्यैव बोधात् । लिडा वा निवर्तनोच्यते, नभ्पदं तु प्रवृत्त्यभावानुवादकं सत्तात्पर्यग्राहकमित्यादि प्राचीनमतं कौस्तुभ एवं व्यकम् । एतेन पूर्वोकनिषेधानुमानमपि सूपपन्नम् । (मन्त्रमयोजनविचार) - इत्थं विधायकबाह्मणवाक्याविचारः समासेन प्रदर्शितः । अथ मन्त्रविषये किचित् पय॑ते । मन्त्राणां प्रयोगार्थस्मारकत्वेन विनियोगः । सोऽपि नियमविधिद्वारेति मीमांसासिद्धान्तः । मन्त्रान विनापि कर्मसपत्तिः संभवत्येव । प्रयोगार्थस्मरणमप्यन्यथाऽऽसादनीवल्लेखद्वारा भवितुमर्हतीति व्यर्थो विधिनियमं गमयतीति मन्वैरेवार्थः स्मरणीय इति । अत्रेदे चिन्त्यते--किमिद नियमापूर्व सिद्धस्य कर्मणः किचिदुज्ज्वलतापादक कुम्भस्येव पाषाणमालाधर्षणम् , उताहो पधानापूर्वोत्पत्तावुपकारकम् । आहोस्वित् अङ्गापूर्वोत्पत्तिकारकम् । तत्रार्थस्मरणस्य ब्राह्मणादिनापि सिद्धे मन्त्रोच्चारणं केवलं अदृष्टार्थमेवेति पूर्वपक्षे दृष्टे सति अदृष्टफलकल्पनमन्याय्यमिति न्यायेन मन्त्राणां प्रयोगार्थस्मरणमेव दृष्टं फलमन्यथासिद्धमप्यड्डीकृतम् । नियमस्तु अपूर्वार्थः । तदिदमपूर्वं न प्रयोगस्य किचिदुपकरोति, अतः प्रधानापूर्वस्य वाऽङ्गापूर्वस्य वा किमुपकुर्यात् । अन्यथापि कर्मस्वरूपे सिद्धे यत्र मन्त्रस्य आवश्यकतैव नास्ति तत्रत नियमापूर्वस्य कर्मसिद्धी नाऽऽवश्यकता स्यादिति कि वक्तव्यम् । यथाहि , मयात्रादीनामनुधारमन्तरेण दर्शपूर्णमासादीनामनिप्पत्तिः, न तथा मन्त्रमन्तरेण कर्मणोऽनिष्पत्तिः । तस्मादिदं नियमापूर्वकल्पनं स्थितस्य गतिश्चिन्तनीयेत्येव कल्पितमिति मन्त्राणामनावश्यकतैव दृश्यते । यत्र तु " ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते " इत्यादी प्रत्यक्षत एवोपस्थानादिकं फर्माइत्वेन विहितं, तत्र मन्त्राणामावश्यकता, मन्त्रैविना तदनुष्ठातुमशक्यत्वात् । तत्रापि स्तोत्रशस्त्रवत् केवल- देवतार्थप्रकाशनपरत्वाभावेन प्रधानकर्मत्वमेव स्तुत्यादीनामित्यपि स्तोत्रादिप्राधान्याधिकरणन्यायेन स्वीकर्तव्यम् । तत्रेयं चिन्ता-स्यानाम देवताप्रकाशन मन्त्रैविनापि तदर्थस्य भाषाकाव्यरूपेणो- च्चारेऽपि गयेन वा । किमर्थं तादृशी आनुपूर्वी स्वरायनतिक्रान्तैवोच्चारणीया । किमर्थं च मन्त्री हीनः स्वरतो वर्णतो वा इत्यादि निषेधे मिथ्यापयुक्तत्वम् । " अमिमीळे " इत्यादिना यथा अग्निदेवतामफाशनं तथैव " यज्ञस्य देवमग्निं वै ईटेऽह स्तुतिभिः पभुम् । होतार ऋत्विज चैव रत्नधाश्रितम तथा " इत्यादिनापि अनिरूपदेवताप्रकाशनं भवत्येवेति किमित्यानुपूक्माभिनिवेशः ।

·। " -- " ओषधयः समवदन्त धर्माद” ६१८ किंच नहि सर्वत्र मन्त्रेषु देवतार्थत्वम् । कितु प्रभव्याकरणतर्कादीनामप्युपलम्भः । तदुक्तं शुक्लयजु:- सहिताभाष्ये वेददीपे- विभ्यर्थवादयाश्चाशीः स्तुतिप्रेपप्रवलिकाः । प्रश्नो व्याकरणं तर्फः पूर्ववृत्तानुकीर्तनम् ।। अवधारणं चोपनिपवाक्यार्याः स्युस्खयोदश । मन्त्रेषु ये प्रदृश्यन्ते व्याख्या च श्रुतिचोदिता ॥ अर्थतेषामुदाहरणानि- तत्र विधिः- परमेष्ठ्याभिहितः- अश्वस्तूपरः, गोमृगः, इत्यादिः । अर्थवादः- "देवा यज्ञमतन्वत इत्यादिः । याञ्चा-तनूपा अग्नेऽसि तन्वं मे पाहि । आशी:- :-आ वो देवास ईमहे " । स्तुति:--' अग्निमूर्धा दिवः" । प्रैषः-होता यक्षत् , समि- धामिम् । प्रवह्निका--" इन्द्राग्नी अपादियम्" । प्रश्न:-- कः स्विदेकाकी चरति "व्याक- रणम्- “सूर्य एकाफी चरति" । तर्क : "मा गृधः कस्य स्विद्धनम्" । पूर्ववृत्तानुकीर्तनम- | अवधारणम् तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति"। उपनिषत्- ईशावास्यमिति ऋग्वेदमूमिकाया सायणाचार्या अप्येवमुदाहरन्ति- हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः । पररिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्पना ।। " इन्दयो वामुशन्ति हि " इति हेतुः । उदानिपुर्महीरिति तस्मादुदकमुच्यते " इति निर्वचनम् । मोघमन्न विन्दते अप्रचेताः इति निन्दा । " अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्" इति वसन्ताय कपिञ्जलानाल्मते " इति विधिः । “ सहस्रमयता ददत्" इति परकृतिः । ." यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः" इति पुराकल्प. । इति ॥ पतेषां सर्वेषां कथ वा देवताभकाशनपरत्वम् । किंबहुना कुत्रचित् केवलमृषिवर्णनमेव न देवताम्पमुपलभ्यते । दीर्यतपा मामनेयो जनुर्वान् दशमे युगे । अपामयं यतीनां ब्रमा भाति सारथिः ।। (अ २ अ ३ व २ म ६) इति, भरेदं मापवीयमान्यम्-वर्धितमा पतन्नामा महर्षि स च मामतेयः-ममताया. पुत्रः, दशमे युगे दायुगपर्थन महानुभावयोरश्चिनी. प्रभागत् पूर्वाना गवादिगुणोऽन्यन्तसुखी स्वपुत्रमादिभिः साहितो जीवितलान् । गमे युगेऽनीने सती जनुनि जीर्णः-वलीपलितगानो बभूव । एवं भूतः - प्रशसा। " ·प्रमाणप्रतिविम्बः ९. सन् अर्थ पुरुषैरर्यमानं कर्मफलं स्वर्गादिकं यतीनां प्राप्नुवतीनामपामप्कार्याणां प्रजानाम् । यद्वा अपां अपसां कर्मणां अर्थ प्रयोजनं यतीनां तासां प्रजानां ब्रह्मा ब्रह्मसदृशः परिवृढो भवति । किंच सारथिस्तद्वनिर्वाहको भवति देवो भवतीत्यर्थः । एवमस्य वृत्तान्तं मन्त्रोऽनुवदति । स्वयं वा स्वात्मानं पारोक्ष्येण अश्विनोर्महानुभावत्वं प्रकटायतुं ब्रवीति इति । अत्र मन्त्रस्यानुवादकत्वं प्रतिपाद्यते । तच्चतिहासविषयकम् । ऋष्यक्तित्वस्वीकारेऽपि अश्विनोमहानुभावत्वस्यानुभवानन्तरमेव ऋषिणोक्तत्वादिति सादित्वानुवादकत्वे तदवस्थे एव । अपरोऽयं मन्त्रः- पेरितोऽमिः परस्परसमानरूपान् दृष्ट्वा किमु श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगन् किमीयते दूत्यं कयदूचिमं । न निन्दिम चमसं यो महाकूलोऽने भ्रात?ण इब्रूतिमूदिम ॥ ( अ. २ अ. ३ व. ४ मं. अत्रेदं माधवीयम्-- ऋभवो नाम सुधन्वनस्त्रयः पुत्रा ऋभुविभ्वा वाज इति । ते च मनुष्याः सन्तः सुकर्मणा देवत्वं प्राप्य कदाचित्कर्मकाले सोमपानाय प्रवृत्ताः तान् प्रति देवैः स्वयमपि तदाकारं धृत्वा तेषु मध्ये स्वयं चतुर्थः सन् पातुं प्रवृत्तः । ते च ऋमयः आगतं तं समानरूपमवलोक्य विवेक्तुमसमर्थाः परस्परमेवं संदिहते । अयं किमु श्रेष्ठः किंतु खलु अस्मत्तोऽयं प्रशस्यतमो वयसा श्रेष्ठः सः अस्मान् आजगन् आगमत् प्राप्तः । अजगनिति गतिकर्मा " अगन् अजगन् " इति तन्नामसु पाठात् (नि २।१४।११२), किं यविष्ठः किंवा अस्माकं युवतमः अस्मत्तः कनीयान् आजगन् प्राप्तः । किवा दूत्यं दूतकर्म देवसंवन्धि ईयते गच्छति । देवैः प्रेरितो दूतः अस्मानागतो वा ! यदूचिम यदेतद्रूमः तत् कत् कथं निश्चेतव्यमित्यर्थः । वयं तावत्रय एवेदानी चत्वारः समानरूपा वर्तामहे । तस्मादयमधिकः किमु श्रेष्ठ इति विचिकित्सा । एवं संदिह्य कथंचित्स्वतोऽन्यं निश्चित्य तं प्रति आपरोक्ष्येण ब्रुवते, हे अग्ने भ्रातः भ्रातृवद्भागार्ह भ्राता यथा बलात्स्वकीयभागं स्वीकरोति तद्वत्समानरूपमाश्रित्य बलात्सोमपानाय प्रवृत्त इति भ्रातरित्युक्तम् । हे तादृशाग्ने चमसं न निन्दिम । अधिकः समागत इति पानमकृत्वा चमसं न दूषयामः । अदूष्यत्वे कारणमाह यश्चमसः महाकूलः महाकुलोत्पन्नः त्वष्ट्रा निर्मितत्वात् । वक्ष्यति च त्वष्टाम्नास्वन्ताजे इति । अतः कारणाद्रुणः । विकारे पकृतिशब्दः । नतश्च तत्स्थे तच्छन्दः । इच्छन्दोऽवधारणे । दारुविकारचमसस्य भूति प्राप्ति ऊदिम अमः इति । अत्र च सूक्ते ऋषणामामिना साकं संवाद आख्यायिकारूपेण प्रतिपादितः । सोऽयं संवादो ऋभूर्णा मनुष्यत्वेऽपि प्रदत्तः । इदं च सूक्तं पठेऽहनि वैश्वदेवशस्त्रे आर्भवं निविद्धानं द्विमतीकम् ।

·प्रमाणप्रतिविम्बः . - , मुराश्च । तस्यैव प्रजापतेः पाणा वागादयः । कथं पुनस्तेषां देवासुरत्वम् । उच्यते--शास्त्रजनित-- ज्ञानकर्मभाविता द्योतनाद्देवा भवन्ति त एव स्वाभाविकप्रत्यक्षानुमानजनितदृष्टप्रयोजनकर्मज्ञानभाविता असुराः । स्वेश्वसुयु रमणात् सुरेभ्यो वा देवेभ्योऽन्यत्वात् । यस्माच्च दृष्टप्रयोजनज्ञानकर्मभाविता असुराः, ततस्तस्मात्कारणात् कानीयसाः कनीयांस एव कानीयसाः। स्वार्थेऽणि वृद्धिः । कनी- यांसोऽल्पा एव देवाः । ज्यायसा असुराः, ज्यायांसोऽसुराः । स्वाभाविकी हि कर्मज्ञानप्रवृत्तिमहत्तरा पाणानां शास्त्रजनितायाः कर्मज्ञानप्रवृत्तेः । दृष्टप्रयोजनत्वात् । तत एव कनीयस्त्वं देवानां शास्त्र- जनितमवृत्तेरल्पत्वात् । अत्यन्तयत्नसाध्या हि सा । ते देवाश्चासुराश्च प्रजापतिशरीरस्था एषु लोकेषु निमित्तभूतेषु स्वाभाविकेतरकर्मज्ञानसाध्येषु अस्पर्धन्त स्पर्धा कृतवन्तः । देवानां चासुराणां च वृत्त्युद्भवाभिभवौ स्पर्धा कदाचिच्छास्त्रजनितकर्मज्ञानभावनारूपा वृत्तिः प्राणानामुद्भवति । यदा चोद्भवति तदा दृष्टप्रयोजना प्रत्यक्षानुमानजनितकर्मज्ञानभावनारूपा तेपामेव प्राणानां वृतिरासुर्य- भिभूयते । स देवानां जयोऽसुराणां पराजयः । कदाचित्तद्विपर्ययेण देवानां वृचिरभिभूयते आसुर्या उद्भवः । सोऽसुराणां जयो देवानां पराजयः । एवं देवानां जये धर्मभूयस्वादुत्कर्ष आ प्रजापतित्व- प्राप्लेः, असुरजयेऽधर्मभूयस्त्वादपकर्षः, आ स्थावरत्वप्राः । उभयसाम्ये मनप्यत्वप्राप्तिः, इति। " (वृत्तीनामेव देवत्वमसुरतां च ।) अनेन च भाष्येण स्पष्टमिदमवगम्यते यत्प्राणेन्द्रियादीनां वृत्तय एव देवाश्चासुराश्च । तत्र मनुष्यशरीरे उभयविधवृत्तीनां साम्यात्कासामुकर्षः साधनीय इति शड्कायां शास्त्रजनितज्ञानकर्म- भावनारूपाणां वृत्तीनामुत्कर्षः साधनीय इति । तत्साधनं च शास्रम् । अतो यासा वृत्तीनामुत्कर्षः साधनीयः, तदनुकूलान्येव नामरूपकर्माणि सेवनीयानि । " त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म" इति शतपथब्राह्मणे नामरूपकर्मात्मकत्वं जगतः प्रतिपाद्यान्ते " तदेतत्त्रय सदेकमयमात्मा” इति जग- दूपस्येवाऽऽत्मत्वप्रतिपादनात् , अतो वृत्तीनामेव शास्त्रजनितज्ञानकर्मभावितानां देवत्वं, स्वाभाविक- प्रत्यक्षानुमानजनितदृष्टप्रयोजनकर्मज्ञानभावितानामसुरत्वमभिपेतमाचार्याणाम् । शास्त्रजन्यत्वं तु तदध्ययनात्तदर्थस्य विचारणाच्च । अत एव " ब्राह्मणेन निष्कारणं पडको वेदोऽध्येयो' ज्ञेयश्च ॥ इति ज्ञानविधिरपि । स्वाध्यायान्मा प्रमदः" इति व्रतोत्सगविसरे च स्नातकस्य गृहस्थस्यापि च नित्यस्वाध्यायविषयको विधिः । नहीदानीमिव तदापि ' केऽस्तु ' 'इति संध्यायाः, प्रथमाचमेव केवलां पठित्वाऽन्ते वियातपोयोनिरिति ब्रह्मयज्ञस्य च प्रत्याहारः शास्त्रेण विधीयते । दृष्टप्रयोजनप्रत्यक्षानुमानजनितभावनापानल्ये तु सर्व सभवतीति कलिकालमाहात्म्यमे- तत् । कर्मविषयेऽपि शास्रजनितत्त्वं तदेव वृत्तीनां यच्छास्त्रीयानुछानजनितकर्मवासनावासितत्वम् । तदभावे चाधुनातनमहन्तपदवाच्यानामुपासनमिव केवलं देहभरत्वं लोकपणामूलकत्वेनाऽऽडम्बररूपत्वं - तत्र ज्ञानस्य - ·: धर्मादळे A तद्यदि शस्त्रं वैश्वदेवं विश्वेदेवदेवताकम् , तर्हि तु अस्मिन् मन्त्रे विश्वेदेवदेवताप्रकाशनेन भाव्यम् । न च तदस्ति । अतः किमिदं मन्त्राणां मन्त्रत्वं, इत्याशङ्का समुदेति । एवमेवागस्त्यलोपामुद्रा- संवादात्मकसूक्तेऽपि । किंबहुना कुत्रचित्तत्त्वज्ञानं द्वा सुपर्णा इत्यादौ । कुत्रचित्पदार्थविज्ञान द्यावापृथिवीभ्यां सूर्यस्योत्पत्तिप्रदर्शनात्मकम् । क्वचित् वनस्पतिविपलतादीनां प्रदर्शनम् , इत्यादिकं सर्वं न यज्ञोपयुक्तम् । विषलतादिषदर्शकानां मन्त्राणां विषनिहरणे विनियोगो द्वितीयाष्टकस्यान्ते, स तु यज्ञातिरिक्तः । आथर्वणिका विनियोगास्तु शान्तिकपौष्टिकजारणमारणोच्चाटनकामनापूर्त्या- दिषु क्रियमाणा मन्त्राणां कीदृशं देवताप्रकाशनपरत्वं वा प्रयोगस्मारकत्वं वा बुयुरिति सुधीभिरे- वोह्यम् । न हि “शेनो देवीरिति मन्त्रः शनिग्रहदेवतां प्रकाशयति । न वा " धूरसि धूर्व " इति मन्त्रः धूपण्दार्थं स्मारयति । न हि " उदबुध्यस्वाग्ने " इति मन्त्रः बुधग्रहदेवतां स्फोरयति । तान्त्रिका विनियोगास्त्वन्ये एव । स्त्रीपुत्रद्रव्यलाभऋणमोचनरोगनिवारणपिशाचादिवानिवृत्त्यादिषु तान्त्रिकमन्त्रेण सह क्रियमाणा वैदिकमन्त्रविनियोगा का वा देवतां प्रतिपादयेयुः । एवं च सर्वमिदं मन्त्रजातं किमुच्चारणमात्रेण फलवत् कल्पनीयम , उत विनियोगानुसारेण देवतास्वरूपं परिकल्प्य तदर्थकत्वेन नेयम् । आहोस्वित्यतिपादितोऽर्थ एव देवतातत्त्वम् शनैश्चरस्यारूपत्वमिव मन्तव्यम् । उच्चारणमात्रेण फलवत्वे तु मन्त्रमयं देवतास्वरूपं न विग्रहवत् सिद्धं स्यात् । तत्त्वात्मककल्पना तु इतरशास्त्रविरुदा । विनियोगानुसारेण देवतास्वरूपकल्पने तु मन्त्राणामनेकार्थत्वप्रसक्त्याऽनवस्था स्यात् । इत्येवं प्रकारेण विचारश्चेत्कर्तव्यः तदा तु पण्डितैरत्र विषयेऽवश्यमिदानी पराक्रमितव्यम् । न केवलं पदकृत्ये शास्त्रार्थफरणेन कालो यापनीयः । सर्वेऽपीदानी वेदमनालोच्यैव वैदिकलं नैदिकधर्मानुयायित्वं च मन्यमाना धर्मधुरंधरत्वेनाऽऽत्मानमाविर्भावयन्तीति सफलः कलिमनोरथः । तदन निरये केचन प्रमुद्दा विचारा विदुषां पुरत उपन्यस्यन्ते । येन सारासारविचारद्वारा किमपि तन्नमुपासनायोग्य बामण्यसंरक्षकं पुनश्च — वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुः' इति प्रभुत्वसंस्थापकं निष्कास- येयुर्विद्वांस इति दिक प्रदर्श्यते । . . (देवतास्वरूपविचारः) तत्रादी देवनाग्यम्पं विचारणीयम् । ततश्च मन्त्रस्वरूपं तत्स्फुर तत्तत्त्वनिदर्शनं चेति क्रमे- मासादयाम: । वृहदारण्यके उद्गीथाह्मणे ( १।३।१। कण्डिका ) दया र माजापन्या देवाधामुराम । तत: कानीयसा एवं देवा ज्यायसा असुरास्त पण पन्न । तर देशा उन्नागरान् यता उनीपेनात्ययामेति हा दिमागः 1 नि पुरानाायतका निपानः । वर्तमानप्रजापनेः पूर्वजन्मनि यदत्तं तदव गांना मदन । पानाप-या: मनानी नजन्मानाथग्यापत्यानि प्राजापत्याः । के ते । घेवाभा- 1 अप्रेदं शांकरभाष्यम्-- - ·प्रमाणपतिविम्बर मुराश्च । तस्यैव प्रजापतेः पाणा वागादयः । कथं पुनस्तेषां देवासुरत्वम् । उच्यते--शास्त्रजनित- ज्ञानकर्मभाविता द्योतनाद्देवा भवन्ति त एव स्वाभाविकमत्यक्षानुमानजनितदृष्टप्रयोजनकर्मज्ञानभाविता असुराः । स्वेष्वसुवु रमणात् सुरेभ्यो वा देवेभ्योऽन्यत्वात् । यस्माच्च दृष्टप्रयोजनज्ञानकर्मभाविता असुराः, ततस्तस्मात्कारणात् कानीयसाः कनीयांस एव कानीयसाः। स्वार्थेऽणि वृद्धिः । कनी- यांसोऽल्पा एव देवाः । ज्यायसा असुराः, ज्यायांसोऽसुराः । स्वाभाविकी हि कर्मज्ञानप्रवृत्तिमहत्तरा पाणानां शास्त्रजनितायाः कर्मज्ञानप्रवृत्तेः । दृष्टप्रयोजनत्वात् । तत एव कनीयस्त्वं देवानां शास्त्र- जनितमवृत्तेरल्पत्वात् । अत्यन्तयत्नसाध्या हि सा । ते देवाश्चासुराश्च प्रजापतिशरीरस्था एषु लोकेषु निमित्तभूतेषु स्वाभाविकेतरकर्मज्ञानसाध्येषु अस्पर्धन्त स्पर्धा कृतवन्तः । देवानां चासुराणां च वृत्त्युद्भवाभिमवौ स्पर्धा कदाचिच्छास्त्रजनितकर्मज्ञानभावनारूपा वृत्तिः प्राणानामुद्भवति । यदा चोद्भवति तदा दृष्टपयोजना प्रत्यक्षानुमानजनितकर्मज्ञानभावनारूपा तेषामेव प्राणानां वृतिरासुर्य- भिभूयते । स देवानां जयोऽसुराणां पराजयः । कदाचित्तद्विपर्ययेण देवानां वृत्तिरभिभूयते आसुर्या उद्भवः । सोऽसुराणां जयो देवानां पराजयः । एवं देवानां जये धर्मभूयस्वादुत्कर्ष आ प्रजापतित्व- प्राप्लेः, असुरजयेऽधर्मभूयस्त्वादपकर्षः, आ स्थावरत्वपाः । उभयसाम्ये मनप्यत्वप्राप्तिः, इति ।" ..(वृत्तीनामेव देवत्वमसुरतं च ।) अनेन च भाष्येण स्पष्टमिदमवगम्यते यत्प्राणेन्द्रियादीनां वृत्तय एव देवाश्चासुराश्च । तत्र मनुष्यशरीरे उभयविधवृत्तीनां साभ्याकासामुत्कर्षः साधनीय इति शङ्कायां शास्त्रजनितज्ञानकर्म- भावनारूपाणां वृत्तीनामुत्कर्षः साधनीय इति । तत्साधनं च शास्त्रम् । अतो यासां वृत्तीनामुत्कर्षः साधनीयः, तदनुकूलान्येव नामरूपकाणि सेवनीयानि । " त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म" इति शतपथब्राह्मणे नामरूपकात्मकत्वं जगतः प्रतिपाद्यान्ते “ तदेतत्वयं सदेकमयमात्मा" इति जग- दूपस्येवाऽऽत्मत्वप्रतिपादनात् , अतो वृत्तीनामेव शाखजनितज्ञानकर्मभावितानां देवत्वं, स्वाभाविक- प्रत्यक्षानुमानजनितदृष्टप्रयोजनकर्मज्ञानभावितानामसुरत्वमभिपेतमाचार्याणाम् । तत्र ज्ञानस्य शास्त्रजन्यत्वं तु तदध्ययनात्तदर्थस्य विचारणाच्च । अत एव ब्राह्मणेन निष्कारणं पड़को वेदोऽध्येयो' ज्ञेयश्च ॥ इति ज्ञानविधिरपि । स्वाध्यायान्मा प्रमदः ॥ इति व्रतोत्सगविसरे च स्नातकस्य गृहस्थस्यापि च नित्यस्वाध्यायविषयको विधिः । नहीदानीमिव तदापि ' केऽस्तु ' 'इति संप्यायाः, प्रथमामृचमेव केवला पठित्वाऽन्ते विद्यातपोयोनिरिति ब्रह्मयज्ञस्य च प्रत्याहारः शास्त्रेण विधीयते । दृष्टप्रयोजनप्रत्यक्षानुमानजनितभावनापानल्ये तु सर्व संभवतीति कलिकालमाहात्म्यमे- तत् । कर्मविषयेऽपि शास्रजनितत्त्वं तदेव वृत्तीनां यच्छास्त्रीयानुशानजनितकर्मवासनावासितत्वम् । तदभावे चाधुनातनमहन्तपदयाच्यानामुपासनमिव केवलं देहभरत्वं लोकेपणामूलकत्वेनाऽऽडम्बररूपत्वं , ·धर्माद” च भवति । येन धर्मस्थापनप्रचारादिविरुद्धमधमोत्कर्षादिकमेव फलं संसाध्यते । नान्यत्किमपीति प्रत्यक्षमेवानुभयते । अस्तु । (गन्दस्य तादृशत्तिप्रकटनसामर्थ्यम् ) तदेव वासनाप्रवाहस्य देवासुरत्वभेदेन वैविध्यात् । आसुरवासनापरिभवपूर्वक दैववासनानाम- त्कर्षाय मुख्यसाधनं तु शब्द एव । शन्देनैव ज्ञानं तन्मूलकं च कर्मेति सिद्वान्तः । ज्ञानेच्छाकृतीनां पूर्वपूर्वकारणस्वात् । तथा च ज्ञानं साधकबाधकयुक्तिपदर्शनरूपतण यदि लम्धुं शक्यम् । तदा "तु युक्तिपाटवपरिवृद्धानामप्यासुरवृत्तिवासितत्वं कदापि न दरीदृश्येत । अतश्च तद्भावनोदीपकर- कानि न्दोरूपादिनिबद्वसत्कान्यरूपेणेव सम्यक्तया भवति । तत्र कीदृश्या वृत्तेः को वा छन्दः, वासराणि के वा वर्णाः प्रयोक्त या इति यथा साहित्य उपदिश्यते, तथोपनिबद्वसत्काव्यपरिशील- नेन च यथा वृत्तीनामाविर्भावः स्थिरीकरण च भवतीति सर्वजनीनमेवैतत् । तथैव मन्त्रेप्वपि वर्णविन्यासादिक छन्दः स्वरादीना नियमन च मन्त्रेषु क्रियमाणं युक्ततममेव । लोकेऽविद्यमानोऽ- प्यर्धः कविकन्पनयोपनिबद्धः श्रोतृणा वाचकानां मनोनयनाल्हादजनको भूत्वा तदनुगुणा वृत्ती पुष्णाति । तथा मन्चेष्वपि पुरोहितत्वादिगुणविशिष्टत्वमग्नावविद्यमानमप्युपनिबद्धं यदि देवीर्वृत्ती: पुप्णीयात् का हानिः । इद तु सत्य यत्कान्येषु प्रमाणान्तरज्ञातार्थस्यैव उपनिवन्धनम् , भावापलीफिकपदार्थनिबन्धनमपि । वेदे तु न तथा प्रमाणान्तराविषयत्वात्तदर्थस्य । तथापि वृत्ति- पोषकत्व तूभयन समानमेव । तनापि यद्यों वैज्ञानिकप्रमाणसिद्धः स्यात्नहिं तु पयसि शर्करापातः । ( मन्त्रदर्शनोपपत्तिः) तदिदं वृत्तिपोपपन्व मन्त्राणां कथं सभवतीति मन्त्रदर्शनकारमदर्शन किंचिदुपनियभीमः । सर्वेषा मन्त्राणां जन्मभृमिस्तु अकारादिमातृका पद । तासां स्फुरणप्रकार नेत्यम्- आन्या पुया ममेन्यार्यान मनो युहन्ते विवक्षया । मनः पापानिमारन्नि म प्रेग्यानि भारतम् ।। माग्नग्नूगर्ग नग्न मन्दं जनयनि म्वरम् । मानः गवनयोग न गन्दी गायत्रमाणिनम् ।। पयं पायटिन गुतं मन्यम अंग्रभानुगम् । ना नानापमान गरियं जागनानुगम् ॥ माटीगा मगंभिरती नामा माग्नः । रणांन जनगनना भिागः पशग मनः ।। क्वविद्वि- . " ·प्रमाणपतिविम्मः अन्यत्र तन्त्रशास्त्रेऽपि शारदातिलके- ततो व्यक्ति मवक्ष्यामि वर्णानां वदने नृणाम् । प्रेरिता मरुता नित्यं सुपुम्णारन्ध्रानिर्गताः ॥ कण्ठादिकरणैर्वर्णाः क्रमादाविर्भवन्ति ते । एषु स्वराः स्मृताः सौम्याः स्पर्शाः सौराः शुभोदयाः ॥ आग्नेया च्यापकाः सर्वे सोममूर्याग्निदेवताः । स्वराः पोडश विख्याताः स्पर्शास्ते पञ्चविंशतिः।। तत्वात्मानः स्मृताः स्पर्शा मकारः पुरुषो यतः। व्यापका दश ते कामधनधर्मप्रदायिनः । हस्वः स्वरेषु पूर्वोक्तः परो दीर्घः क्रमादिमे ।। शिवशक्तिमयास्ते स्युर्विन्दुसर्गावसानकाः । विन्दुः पुमान् रविः प्रोक्तः सर्गः शक्तिनिशाकरः ।। स्वराणां मध्यगं यच्च तच्चतुष्कं नपुंसकम् । पिङ्गलायां स्थिता इस्वा इडायों संगताः परे । सुपुम्णामध्यगा ज्ञेयाश्चत्वारो ये नपुंसकाः । विना स्वरस्तु नान्येपां जायते व्यक्तिरञ्जसा ॥ शिवशक्तिमयान् प्राहुस्तस्मादर्णान् मनीषिणः । कारणात्पञ्चभूतानामुद्भूता मातृका यतः। ततो भूतात्मका वर्णाः पञ्च पञ्च विभागतः ।। वाय्वप्निभूजलाफाशा पञ्चाशल्लिपयः क्रमाव । पञ्च हस्वा पञ्च दीर्घा विन्दन्ताः संधिसंभवाः । पञ्चाशत्कादयः पक्षलसहान्ताः समीरिताः। सोमसूर्याग्निभेदेन मातृकावर्णसंभवाः ॥ इति ॥ अत्र च विवक्षायां मनराः कायामेश्वाऽऽपातेन समुत्पन्नो मारुतो वर्णान् जनयते इति पूर्वक्तिपाणिनीयशिक्षावाक्यानुसारेण कायाविरूपकुण्डलिनीगतचेतन्याघातादेव वायुमुत्पन्नं मातृका- वर्णानां कारणमामनन्ति । एवमपि केरन वर्णा: सोमदेवत्याः केचन सूर्यदेवत्याः केचनाभिदेवत्या इति सर्वेषां वर्णानामभिसोमसूर्यात्मकत्वमुपवर्ण्यते । वायुनोत्पन्ना अपि ते न वायवीया, अपि ·- दर्श ५४ तेजसा एव । तच्च कायामिरूपकुण्डलिनीगतचैतन्यात्मकमपि इडापिङलासुषुम्णानाडीत्रयेणाऽऽविर्भव- तीति सोमसूर्याग्निरूपं जायते । अत एव शब्दानां स्फोटरूपत्वेन चैतन्यात्मकत्वमभिप्रीयते वैया- करणैः । तदुक्तं हरिणा- तद्वारमपवर्गस्य वाङ्मलानां चिकित्सितम् । पवित्रं सर्वविद्यानामधिविद्यं प्रकाशते । इदमायं पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्मणाम् ।। इयं सा मोक्षमाणानामजिह्मा राजपद्धतिः । अत्रातीतविपर्यासः केवलामनुपश्यति ॥ इति । एवं च तैजसानामेषां वर्णानां पदार्थसंयोगपृथकरणादौ शक्तिरवश्यमभ्यपेया । प्रत्यक्षतया तथोपलम्भात् , वेदेष्वपि तथाऽऽम्नानात् । तथाहि- (विभक्तारं हवामहे वसोश्चित्रस्य रायसः । सवितारं नृचक्षसम् ॥ इत्येतस्मिन् वाजसनेयमन्त्रे सवितुः पदार्थविभागकर्तृत्व प्रतिपाद्यते । विभागेन चान्यत्र संयोगोऽप्यनुमीयते । एवं च पदार्थानां संयोगकरणे पृथकरणे च तेज एवं परं कारणमित्यत्र- आधुनिका वैज्ञानिका अपि न विप्रतिण्येरन् । एवमेव सोमाग्न्योरपि तेजोरूपत्वानादृशमेव कार्यम् । तत्र सोमस्य संयुक्तपदार्थपोषकत्वमुज्जीवकत्वमपि । अतोऽभिसूर्यसोमात्मणैरपि शरीरान्तर्गतदेव- भावनाविरुद्वपदार्थानां पृथक्करणमनुकूलपदार्थानां च संयोजनं जपतत्पराणां क्रियते । अग्रे च वर्णानां पञ्चमहाभूतात्मकत्वं प्रतिपाद्यते । जगदपि पञ्चमहाभूतात्मकमेव । तत्र च अ आ एक पट त प य पा वायवीयाः । एवमेतेषां द्वितीया आमेयाः, तृतीया भौमाः, चतुर्था जलात्मका: पञ्चमा आकाशात्मान इति सिध्यति । अतश्च तत्तद्दतकार्यप्रसङ्के विरोधानुकूल्ये पर्यालोच्य तत्तदर्णानां विभागशः समुच्चयेन वा समुच्चारे तनत्तत्त्वापिविात् तत्तकार्यानुकूला वृत्तिरुदेष्य- तीति तनवर्णसमुदायस्य तत्तन्कार्य मन्त्रत्व भवति । अत एवोपासनामार्गे पुरश्चरणादिमकारः साधकस्योपदिष्टः । विरोधिपचारपर्जनगपि यमनियमादिपालनद्वारोपदिष्टं भवति । एवमुपासनेन साधफम्याऽऽन्तर्या दृतिः विराऽऽभिपनि कार्यानुफूला, स एव देवताविर्भावः । अत्र पूर्वोक्तिवचने! पर वर्णविपये मृत्यनिगन्दः, ताऽऽवि मन्तव्यम् । मीमांसामतन वर्णानां नित्यत्वात् । भन्येषां तत्पपकन्यमेव । एवं च वर्णसमुदायामाच्छन्दोरहवाश्यस्य एवं प्रकारेण मन्त्रत्वे शिद्धे तदनुएनम्पगंज मंगपनन नत्र तत्र तनया रित्वं तव तेजसशक्त्या संभवतीति मन्यामहे । - ·प्रमाणप्रतिबिम्ब . , " (देवताया विग्रहवत्त्वोपपत्तिः) येषां तु मते देवताया विग्रहवत्वम्।तेपामियं प्रक्रिया या तत्वात्मकदेवतास्वरूपेण संभाव्यते । तथाहि-वेदेषु तावत्केचन मन्त्राः सौराः, केचन सावित्राः, कतिचन मैत्राः, अन्ये च पौष्णाः । एतेषां सर्वेषां देवताभेदस्तत्तन्नाम्नाऽन्यः प्रदशयितुमशक्यः । व्यवहारे चैते सूर्यादिशब्दाः सर्वे सूर्यस्यैव वाचकाः । देवताभेदश्च तत्र तत्र प्रदर्श्यते । तेनार्थादेवेदं कल्पनीयमापतति, यदेकस्यैव सूर्यस्य कार्यशक्तिवशात्स्वरूपभेदमभ्युपेत्य तत्तच्छक्तिविशिष्टं तत्तत्स्वरूपं स्तूयत इति । तत्र शक्नोरिन्द्रियगो- चरत्वाभावेऽपि कार्यस्येन्द्रियगोचरत्वेन कार्यरूपेण परिणतं स्वरूपं यदोपासकानां मनोवृत्ति व्यामोति तदा तत्स्वरूपपरिणतायाश्चित्तवृत्तेस्तद्देवतासाक्षात्कारो मूर्तरूपेण भवितुमर्हति इत्येतावदेव विग्रहवत्त्वं देवताया इति मन्ये । अन्यथैकस्मिन्कालेऽनेकदूरस्थानस्थितानामनेकेपामुपसकानामेकस्या . एव विग्रहवत्या देवतायाः साक्षात्कारोऽनुपपन्नः स्यात् । न च दैवप्रभावादनेकविग्रहग्रहणशागीरनुमोति। तथाविधानेकविग्रहस्वीकारे प्रत्यहमनेकविग्रहानामुत्पत्तिध्वंसादिकल्पने गौरवात् । तस्मात्पदार्थगत- कार्यशक्तिरेव देवतेत्येव कल्पनीयम् । तन्त्रशास्त्रे तु–एकोऽहं बहु स्या प्रजायेय" " एकं सदिमा बहुधा वदन्ति" इत्यादिश्रुतिसिद्धस्यैकस्यैव ब्रह्मणो "उपासकानां कायार्थं ब्रह्मणो रूपकल्पनेति" नानाविधरूपकल्पना शांकरसिद्वान्तानुसारेण स्वीक्रियते । अत एव तत्र तत्र शिवशक्तिरूपेण वा भुवनेश्वरीरूपेण वा केवल शिवरूपेण वा लक्ष्मीविष्णुरूपेण वा एकस्यैव चैतन्यस्य मूलभूतत्वं स्वीक्रियते । न हि शुद्वचैतन्यस्य कदापि विभ्रमादिकं संभवति । तत्सहकारिण्याः शक्त्यपरगर्यायाया मायाया एवायं विलासो यन्जगदाडम्बरविलसन नाम । तदुक्तम्- आच्छाद्य विक्षपति संरफुरदात्मरूपम् । जीवेश्वरत्वजगढाकृतिभिमपत्र ।। अज्ञानमावरणविभ्रमशक्तियोगात् । प्रत्यक्त्वमात्रविपयाश्रयतावलेन ॥ इति संक्षेपशारीरके । तन्त्रेऽपि-- सर्वस्याऽऽया महाय्क्ष्मीस्त्रिगुणा परमेश्वरी । लक्ष्यालक्ष्यस्वरूपा सा व्याप्य कृत्स्नं व्यवस्थिता ॥ इति । ब्रह्मविष्णुमहेशानां तु महालक्ष्म्याः सकाशादेवोभ्दवः । सर्वमिदं मार्कण्डेयपुराणे देवीमाहा- त्म्ये देवीभागवते च द्रष्टयम् । तत्रैव एफस्या एव चिच्छक्केर्योगमायावेतनानुद्विनिद्रातृष्णाक्षुधाका- न्तिशान्तिक्षान्तिभान्त्यादिम्पैः सर्वभूतावस्थितिः सर्वव्यापकत्वं च प्रान्ते- चितिरूपेण या कृत्स्नमेतन्याप्य स्थिता जगत् नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः॥ M ·. धर्माद ५६ इत्युपसंहतम् । अनेन चेदमेव सिध्यति यत्तत्तत्पदार्थशक्तीनामेव देवतात्वमिति । श्रीमद्भागवते नोत्पन्नानां पाणेन्द्रियादीनामेव देवतान्नमुपवर्ण्यते तृतीयस्कन्थे । शिल्पशास्त्रे मयसंहितायामयं मोक उपलभ्यते- संस्थाप्य मन्मये पात्रे नाम्रपात्रं सुसंस्कृतम् । छाइयेन्छितिकण्ठश्च आद्राभिः काष्ठपांमुभिः ।। दम्तालाष्टो विधातव्यः पारदाच्छादितस्ततः । संयोगान्जायते तेजो मित्रावरुणसंज्ञितम् ।। अंग चोपन्नग्य जोदयस्य मित्रावरुणेति नाम, आहो स्विदेकस्यैव तेजसः, एवमेच वेदेषु गीयमाना मित्रावरुणदेवता सेयमेव वेन्यन्या वेति विमर्शनीयं विद्वद्वरेः । यदा तु पूर्वोक्त- पारेण फार्यशकिरेव पदार्थगता देवतेत्यभ्युपेयत तदा तु तेजोद्वयमेतद्वियुद्धटकमित्येव सिध्यति । अत एव येथे मित्रावरुणायिति देवताद्वयमभ्युपेयते । एवं चैकस्यैव चिनस्य परमाणविकला एव कार्यगादनेफभेदमापन्ना देवतात्वेन सम्न्यन्ते वेदे इति सिध्यति । तासां माफट्यपकारस्त उपसनामार्गेण यथा भवितुमईति, तथोपपादितमेव किचित् । फर्ममार्गदारा तत्माकट्यमुपासकार्ना फार मानि, अग्नि या तंत्र कथन हवनीयन्द्र यस्य सबन्ध इत्याद्याशट्का समुदेतीति तन तद्विषये नपरणां एप पमाणम् । दिमात्रमिह प्रदर्शनं तु विचक्षणानां विगारोदोधाय। एतन्मूलक एवार्य धनादो यदेदानां संकलन ग्यासातमिनि । ततसंगोधकरतनश्चित्कलानां तत्कार्यमुखेनोऽऽविष्कारे ने नगर मरसगाय कायाप निगेनाप्य अंगलाणनाम्पेण प्रातिविकतया निशान्ता पापितासा ६५ कानिनाः, मा एन मन्त्रन्त्यम् । मन्त्रगादग्य मन्त्रि गुप्तपरिभाषणे इति धातोपनि न्युत्पन्नत्वात् । भोट मार:- ·. . प्रमाणप्रतिविम्बः ५७ ननु तर्हि चित्कलानां साक्षात्कारः कथमिति चेत् परमेश्वरानुग्रहाद्वा " यो हि ब्रह्माणं विदधाति पूर्व" इत्यादिश्रुतेः, माक्तनजन्मोद्भवसंस्कारवशाद्वा महर्षीणां कल्पादौ सुप्तप्रतिबुद्धवादीति कल्प- नीयम् । अधुनातनानां वैज्ञानिकानामपि इन्द्रियगोचरवस्तूनां यज्ज्ञानं तदपि न प्रत्यक्षम् । कि- त्वानुमानिकं कार्यवशादुन्नीतमेव । न हि ईथर इलेक्ट्रान इत्यादिपदार्था यन्त्रसहस्रेणापि दृष्टि- विषयतामापादयितुं शक्याः, येषां च पृथक्करणं भवति ते सर्वेऽपि सावयवा दृष्टिगोचरत्वमापतन्ति । सावयवानां मूलभूतं तत्त्वं त्वन्ततो निरवयवमेवेति तत्र मुह्यमाना एतेऽज्ञेयवादं पुरस्कुर्वन्ति । अत एवेषामशक्तिर्ज्ञायते । निरवयवस्यापि तत्त्वस्य शब्दसाहाय्येन साक्षात्कारो भवतीति वैदिकः पन्थाः । अस्तु । अलमतिप्रपञ्चेन । सर्वथाऽत्र विषये परिनिष्ठितैर्मन्त्राणां मन्त्रत्वमाविष्करणीय- मिदानीमिति उपनिबद्धा एते विचाराः सुधीभिर्विमर्शनीयाः । एतदेव ऋषीणामृपित्वं यन्मन्त्रार्थ- साक्षात्कारकर्तृत्वमिति । अत एव ऋषयो मन्त्रद्रष्टारो न तु मन्त्रकर्तारः । अस्य च विस्तरः सनातनधर्मप्रदीपे द्रष्टव्यः। सर्वथा मन्त्राणां कर्मकाण्डातिरिक्तस्थले उपासनादौ विनियोगो वर्तत इति न केवलं प्रयो- गार्थस्मारकत्वं भवितुमर्हति । येनाऽऽख्यायिकादीनां वैयर्थ्य तदनुसारेण च तासामृचाममन्त्रत्वं वा भवितुमर्हति । कर्मकाण्डेऽपि तत्तद्देवताप्रकाशनपरत्वं परम्परयाऽऽख्यायिकादीनां भवितुमर्हति, अस्य कर्मणो वा देवताया वैताहशी आख्यायिकेति प्रशस्तमेवेदं सर्वमवश्यमनुष्ठेयमिति सर्वतात्पर्यात । तत्सिद्ध मन्त्राणामपि अलौकिकप्रमाणत्वं तन्मूलकं चालौकिकेष्टसाधनत्वं ततश्च वेदत्वम् । एवं चालौकिकममाणगम्यत्वरूपमलौकिकत्वं सिद्धमिष्टसावने । एवमेव लौकिकममाणागम्यत्वामिति . न तत्पपञ्च्यते । तृतीयमलौकित्वं चालौकिकव्यापारजन्यत्वमिष्टे । तद्विचारयामः- (तृतीयालौकिकत्वविचारः।) कोऽयमलौकिको व्यापारो नाम यज्जन्यत्वमिष्टे प्रतिपाद्यते । व्यापारो नाम क्रिया, सा च प्रत्यक्षैवेति तस्या अलौकिकत्वं कथमपि न संभवति । यद्यपि क्रियायाः प्रत्यक्षत्वे विप्रतिपत्तिः । तस्या अनुमानगम्यत्वस्य प्राभाकरादिभिरभ्युपेतत्वात् । तथापि भाट्टमते अन्येषां च दार्शनिकानां मते तस्याः प्रत्यक्षत्वस्य सिद्धान्तितत्वात् तत्रैवापत्यक्षत्वस्य निराकरणाच्च न तत् प्रपञ्च्यते । एवं क्रियायाः प्रत्यक्षत्वेऽलौकिकत्वं कथं व्यापारस्यति शङ्कायागुच्यते । स्यान्नाम क्रियायाः प्रत्यक्षत्वम् । अत्र तु करणजन्यत्वविशिष्टकरणफलोत्पादकः कश्चनातिशय एव व्यापारपदेन विव- क्षितः । तथाहि करणत्वं व्यापारवदसाधारणकारणत्वम् । यथा घटकरणीभूतस्य दण्डस्य चक्र- भामणादिको व्यापारः, यथा वेन्द्रियाणां विषयेन्द्रियसंबन्धः, यथा च व्याप्तिज्ञानस्य परामर्शः । एवं चं व्यापारस्य क्वचित्क्रियारूपत्वं कुत्रचिन् संबन्धस्वरूपत्वं, कुहविज्ञानरूपत्वमिति न क्रियास्त्र-. F ·धर्माद . पत्वेनानुगमः । तथा च विधिना बोधितस्य करणस्य यागादिक्रियाया अपि फले जनयितन्ये कश्चन ब्यापार आवश्यक इति सिध्यति । यत्र च भोजनादावव्यवहितकालमेव तृप्तिरुपफलोत्पत्तिः, तत्रापि गलबिलाधःसंयोगरूपव्यापारः कल्पनीयः । न हि तादृशसंयोग एव मुक्तिः, किं तु तदनु- फूलो व्यापारः । एवं च तेन व्यापारेण तृप्तावुलादयितव्यायां मध्ये गलबिलाधःसंयोगमुत्पाद्यैव सा जनयितव्या । स च संयोगोऽपि नृतेः कारणमिति संभवति तस्य व्यापारत्वम् । यद्वा व्यवहि- तसाधनानामेव फलोत्पत्तिपर्यन्तव्यापारव्याप्यत्वमिति नियम इति नाव्यवहितफलजनके साधनेऽ- तिमसङ्गः । एवं च करणानां व्यापारवत्त्वावश्यंभावात्, यागादीनां च वेदेन करणत्ववोधनात व्यापाराभावे च क्षणिकानां तेषां फलोत्पत्तिपर्यन्तमनवस्थानादर्थापत्न्या तज्जन्यः कश्चन आत्मन्यः तिशयोऽपूर्वापरपर्यायोऽदृष्टः कल्प्यते । तस्य चाऽऽत्मनि स्थिरभावाभ्युपगमात् जन्मान्तरेऽपि फलदातृत्वं सिध्यति । तदुक्तं शास्त्रदीपिकायाम्- विनष्टस्यासतस्तावन्न कार्यारम्भसंभवः । क्षणिकत्वेन सिद्धस्य नावस्थानं च युक्तिमत् ॥ तदेव हि श्रुतार्थापच्या कल्पयितव्यम् , न यत्प्रमाणान्तरेण विरुध्यते । विरुद्धं च सर्वप्रमाणे- विनष्टरयासतोऽनारब्धवस्त्वन्तरस्य कार्यारम्भकत्वम् । अवस्थानं च क्षणमात्रवर्तिनः प्रमाणविरुद्धमेव । अतोऽपूर्व फल्पनीयामिति । कुसुमाञ्जलायुदयनागारपि- चिरध्वस्तं फलायालं न फर्मातिशयं विना । संभोगो निर्विशेषाणां न भूनः संस्कृतरपि ॥ इति फर्मजन्यातिशयस्य लौकिकवैदिककर्मसाधारणत्वम् । सोऽयं फर्मजन्योऽतिशयो न वैदिककर्मणामेव। अपि तु सर्वस्यापि कर्मण एतादृशातिशयद्वारैव पदार्थारम्भफत्नम् । तथाहि-यदिदं सृष्टिपैचित्र्यं गुणतः स्वम्पतः परिणामतत्र तत्र तत्र सरनुभ- पमान कि सन्यविध्यमात्रेण भवितुमर्हति नवेति विचारणायां तन्यानो परिमितत्वाचन फेवतं ताप-यो भवितुमर्हनि । समानधर्मककारणरयाराति विशेष समानधर्मफकार्यारम्मकत्वात् । एफरया एर मृमिकामाः कर्मविशेषामियाभावे पटशरावादिनानाविधकार्यासंभवात् । अत: सर्वस्यापि जगनिन्याय कारणमिदमेव पन्फर्मविशेषजन्योऽतिशयो नाम । (फालबाटः) उनु न जमदनियारण पगानिमयः । तदनुपमामात् । अपि तु सर्वमिदं विश्वैचित्र पापा । मया-आनरिमन्नारगो पनपत्रमा कालन्ति । न कालान्तरे - ·प्रमाणप्रतिविम्बा ५९ - कृतेऽपि तदुत्पत्त्यनुकूलकातिशये, एवमेव नारकादिनिखिलभावजातं विभावनीयम् । कर्मणोऽपि शक्तिश्चेत्कालाधीनैव । अन्यथा बालाया अपि गर्भोत्पत्तिसंभवः स्यात् । किंच सर्वेषामपि भावानां स्थितिस्तु कालाधीनैव । अन्यथोत्पत्त्यनन्तरमेव लयः स्यात् । कुत्रचित्तु सत्यपि स्त्रीपुंससंयोगरूपगर्भ- कारणे न सर्वत्र गर्भाधानम् । एवमेव सुखदुःखादिभोगेऽपि । सुखकारणत्वेनाभिमतायां सामन्यां सत्यामप्येकस्म दुःखदत्वमपरस्य सुखदत्वं तस्या अनुभूयते इति कालाधीनमेवैतदित्यवश्यमभ्युपेयम्। तदुक्तम्- न कालव्यतिरेफेण गर्भवालयुवादिकम् । यत्किंचिज्जायते लोके तत्रासौं कारणं किल ॥१॥ कालः पचति भूतानि कालः संहरते मजाः । कालः सुसेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥२॥ किंच कालाहते नैव मुद्गपक्तिरपीक्ष्यते । स्थाल्यादिसंनिधानेऽपि ततः कालादसौ मता ॥ ३ ॥ फालाभावे च गर्भादि सर्वं स्यादव्यवस्थया । परेष्टहेतुसद्भावमात्रादेव तदुद्भवात् ॥ ४॥ इति । श्रीमद्भागवतेऽपि- यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्तृकोदरः। कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत् कृष्णस्ततो विपत् ।। सर्व कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् ॥ इतिभीष्मपितामहोक्तिः । ननु सर्वस्यापि कार्यजातस्य कालैककारणत्वे युगेपत्सर्वकार्याणामुद्भवः स्यात् । कालस्या विशेषान् ! अतोऽकामेनापि कालानिरिका बलत्कार्याणां जनकरणसामग्री विभिनेवाभ्युपेया। एवं च तयैव कार्यसंपत्ती वृथा कालस्य कारणत्वकल्पना । अन्यथासिद्वत्वात् । आकाशवदिति चेन । कालस्य क्षणरूपेण विभिन्नत्वात् । तत्तत्कार्याणां तत्तत्काव्यिवहितपूर्ववृत्तिक्षण एव कारणमिति कार्यकारणभावे तेनैव कार्यसंपत्ती अनेकसामग्रीणां तत्कल्पने गौरवात् । न चैकस्मिन् क्षण एवं यदा नानाविधविचित्रकार्योत्पादः, तदा तत्र वैचित्र्यकारणमन्यदेवाभ्युपेयमिति वाच्यम् । कार्य- सामान्यां समानायामप्येकस्मिन् क्षेत्रेऽधिकधान्यसंपत्तिरन्यस्मिन न्यूनेति तद्वदत्राप्युपपत्तेः । क्वाचित्कत्वस्य सर्वत्र स्वभावत एव संभवात् । इति । ( स्वभाववादः) अत्रापरः स्वभाववादी प्रत्यवतिष्ठते । सर्वमिदं स्वभावत एपोपपद्यते । अन्ततो गत्वा क्वाचि- कत्वं स्वाभाविकमिति यदता कालवादिनाऽपि स्वभावस्याभ्युपगमात् । तेनैव जगद्वैचित्र्यसिद्धी ,

·६०
"धर्माद
वृथा कालस्य कारणत्वकल्पना । वनस्पतीनामयं स्वभाव एव तत्तत्काले फलोत्पादकत्वम् । अन्यथा
यस्मात्कस्मादपि यत्किंचिदपि फलजातं समुत्पद्येत । कालस्य सामान्यात् । प्रतिनियतस्वभावं हि
सर्व वस्तुजातं उपलभ्यते । न हि वह्निः कदाचिद्नुष्णोऽपि संभाव्यते शर्करा वा कटुका । एकस्या
एव बदर्याः कश्चन कण्टकस्तीक्ष्णः वक्रश्चान्यः सरलोऽतीक्ष्णश्चेत्यत्र किंवा स्वभावादन्यनि-
यामकम् । एवमेव पुत्रादिपिण्डविषयेऽपि । एकस्य सौन्दर्यमपरस्य कुरूपत्वमित्यादिवैचित्र्यं न
स्वभावमन्तरेण भवितुमर्हति । तदुक्तम्---
नित्यसत्त्वा भवन्त्यके नित्यासस्वाश्थ केचन ।
विचित्राः फेचिदित्यत्र तत्स्वभावो नियामकः॥
बद्विरुष्णो 'जलं शीतं समस्पर्शस्तथाऽनिलः।
केनेदं निर्मितं तस्मात्स्वभावात्तव्यवस्थितिः ॥ इति ।
अन्यत्रापि-बमाचाव्यतिरेकेण गर्भवालयुवादिकम् ।
यत्किंचिन्जायते लोके तदसा कारणं फिल ।।
सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावे तया तधा ।
पर्नन्नेऽय निवर्तन्ते कामचारपरामुग्वाः ॥
न विनह स्वभावेन मुद्पक्तिरपीप्यते ।
नया कालादिभावेऽपि नाधमापस्य सा यतः ।
अनन्यभारानद्भावेऽनिप्रसङ्गोऽनिवारितः ।।
तुन्ये ना मृदः दुम्भो न पटाटीन्ययुक्तिमत् ।
फः पष्टयानां प्रकरोनि नक्षण्यम् ।
पिनिवभा मृगाक्षिणां च ॥
म्ममावत: मामिदं प्रत्तम् ।
२ पापनानि पुनः मणिः ।।
पसार पनगिनं मरम्य विनिना।
समान नागानो गामान भान्नि हि॥
पटपाः पानी:गो प्र.नुपम नितः ।
पप माग गटन शिनिमितम ॥ ति ।

·प्रमाणप्रतिबिम्बा my 834 असदकरणादुपादानग्रहणात्सर्वसंभवाभायात् । शक्तस्य शक्यकरणात्कारणभावाच्च सत्कार्यम् ॥ इति । उत्पतेः पाक्कार्यस्येदमेव सत्त्वं यत्कारणे तिरोभावो लयो वा । स्वभावो हि स्वस्य कारणस्य भावो धर्मों वा शक्तिर्वा । नहि तत् कार्यप्रागवस्थाया अन्यदिति तत्तत्स्वभावसापेक्ष एवायं कार्यकारणभाव इति सिध्यति । येऽपि नैयायिकादयः कार्यकारणभावनियमनचातुरीचतुरा- स्तेऽपि. अन्वयव्यतिरेकालोचनेन तत्तत्स्वभावानामेव नियमानाविष्कुर्वन्ति । अन्यथा नियतपूर्ववर्ति- त्वेनाऽऽकाशकालादीनामपि कारणत्वमापयेत । एतदेवानन्यथासिद्धत्वं नाम यत्कार्योत्पादानुकूल- शक्तिमत्त्वम् । आकाशादीनामवकाशादिदानेन सर्वकार्यानुकूलशक्तिमत्त्वेऽपि कारणसामग्रीपरि-- ग्रहमन्तरा तत्तद्विशिष्टकार्यादर्शनात् तच्छकः सामान्यरूपतैवेति न तत्तद्विशिष्टकार्यनिरूपिता कारणता तेषां भवितुमर्हति । सा च घटस्य मृदः, पटस्य तन्तूनामित्येवंरूपेण स्वभावसहचरितैवेति स्वभाववाद एवान्ततः पर्यवसानम् । न चान्तरङकारणसामग्न्यैव कार्यसिद्धौ किं स्वभावपर्या- लोचनया इति वाच्यम् । अन्तरङ्गकारणसामन्याः स्वभावानतिरेकात् । सहकारिसमवधाना- समवधाने चोभयोस्तुल्ये । ननु तहिं सहकारिसमवधानसहितस्य तत्तद्वस्तुन एव कारणताऽस्तु, किमन्तर्गडुना स्वभावेनेति चेत् पूर्वपूर्वोपादानपरिणामानामेवोत्तरोत्तरोपादेयपरिणामहेतुत्वे नियामका- भावप्रसङ्गात् । अन्वयव्यतिरेकयोश्च ज्ञापकत्वेन नियामकत्वाभावात् । तत्सिद्धं स्वभावस्यैव जगदै- चित्र्यकारणत्वम् । - (नियतिवादः) अत्रान्ये नियतिवादिनः प्रत्याशड्कन्ते- सत्यं स्वभावो जगद्वैचित्र्यनिर्वाहको भवेत् , यदि समानस्वभावानां सर्वथा समानफलजनकर स्यात् । नतु तथाऽस्ति । तथाहि-मधुमासे न सर्वेऽप्याम्राः समानफलमाजो भवन्ति । न वा सर्वेऽरि संव्यवहारिणो धनिनो भवन्ति । न वौपधेन सर्वेषां समानो रोगनिवारणोपकारो भवति । नापि सर्वेऽ पि पुत्रिणो वा निपुत्रिका मृतप्रजा वा भवन्ति । यदि स्वभाव एव नियामकस्तहिं तु भक्ष्यत्वेना मिमतानां पदार्थानां सर्वदा सर्वेषां रुचिकरत्वं स्यात् । तस्मादस्ति कश्चिनियतिरूपः पदार्थः । येन नियताः सर्वे भावास्तत्तत्कार्यकारिणो भवन्ति । एवमेव युद्वादिसमये सत्यामपि मरणसाधन- सामग्न्यां न सर्वेऽपि नियन्ते । अतश्च नियतिरूपः कश्चन पदार्थों जगद्वैचित्र्यकारणमभ्युपेयः । तदुक्तम्-नियतेनैव रूपेण सर्वे भावा भवन्ति यत् । ततो नियतिजा घेते तत्स्वरूपानुवेधतः ॥

·६२ धर्माद यद्यदैव यतो यावत्तत्तदैव ततस्तथा । नियतेर्जायते न्यायात् क एतां वाधितुं क्षमः ॥ इति । अनुमानमपीथम्- सर्वे मावा नियतिरुपनियामकतत्त्वोद्भवाः, सजातीयविजाती- यव्यावृत्तस्वभावानुगतरूपेणेव प्रादुर्भावात् , नियतिकृतपतिनियतधर्मोपश्लेषाद्वा, मरणनियतभावेऽपि तीक्ष्णशस्त्राद्युपहतजीवनवत, इति । न चाप्रयोजकः, यद्यस्मिन्काले यनिमित्तात् यावद्देशव्यापि जाय- मानं कार्य दृश्यते, तत्तस्मिन्काले तन्निमित्तात्तावद्देशव्यापि भवतीत्यनुकूलतर्कस्य विद्यमानत्वने नियतरूपावछिन्नं प्रति नियतेरेव हेतुत्वात् । अन्यथा नियतरूपस्याऽऽकस्मिकत्वापत्तेः । ननु नैयत्यं स्वभावमयोग्यमेवेति स्वभावकारणवाद एव सिध्यतीति चेन्न, स्वभावस्य कार्येकजात्यप्रयोजकत्वात् । नहि सर्वेषामाम्रफलानामीप्ययेन समानः परिपाकः । तस्मादस्ति नयत्यम् । ननु कार्यारम्भाप्राक तदज्ञानात् कार्ये प्रवृत्तिरेव न स्यादिति चेन्न, सामान्यकार्यकारणभावसंभावनयैव प्रवृत्तिसिद्धेः । फललामस्तु यादृच्छिक एव । तरमाद्यद्भावि तद्भवत्येवेति निश्चयः । तदुकम्-पद्भाव्यं तद्भवत्येव नारिकेलफलाम्बुवत् । गन्तव्यं गमयत्येव गजमुक्तकपित्थवत् ।। न चर्ते नियति लोके मुद्गपक्तिरपीप्यते । तत्स्वभावादिभावेऽपि नासावानियता मता ।। अन्यत्र च-पदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा । इति चिन्तापरो नित्यं नरः शान्तिमुपैप्यति ।। अवश्यं भाविभावानां प्रतिकारो भवेद्यदि तदा दुःखन लिप्यरनलरांमयुधिष्ठिराः ।। इति ॥ एवं च नियतिनियमितमिदं जगद्वचित्र्यमिति सिध्दम् । ( यदृच्छावादः) एवमेव फेरन यदृच्यावादिनो यदृच्छयेव सर्वमिदं विश्ववैचित्र्यमिति मन्यन्ते तेपामयमा- रायः-नियतिम्बम्पग्य निरूपयितुमशक्यत्वात् , स्वभाववादस्य च निखिलवैचित्र्यनिर्वाहकत्वाभावात्, मुनयादम्य न म्वभावमन्तराऽनुपपन्नन्वादन्ततो गत्वा यदृच्छेव कारणमभ्युपेयम् । यथा बालक्रीडा- दिन कानन कार्यकारणभागः, फेवलं पामिच्छेव तत्र नियामिका, तथा विश्वस्मिन् जगति भनिन्पनिर्माणमपि नान्याच्यातः किमपि कारणमाते । यदृच्छायाः स्वरूपं यदि पुरुपरेखा म्यान् , तदा तु फर्मयम्पमेव सिध्यति । प्राग्भवीयकर्मसंस्कारातिरिक्तदेवस्य पेनापनभ्युपगमात् । तत्र परमेश्वरेच्टायाः पानन्ये वैपायनपुंज्यपसष्टात् परमेश्वरास्तित्वापादक- मागाभागान न स पक्षी युगः ।

·जापतिविम्बर (ईश्वरास्तित्वनिराकरणपूर्वककर्मवादव्यवस्थापनम् ) नन्वस्ति परमेश्वरास्तित्वे प्रमाणमनुमानम् । तथाहि क्षित्यङ्कुरादिकं कर्तृजन्य कार्यत्वाद्ध- ट्वन इत्यनुमानम् । न च शरीराजन्यत्वेन सत्प्रतिपक्षितत्वम् । अप्रयोजकत्वात् । कार्यत्वस्य कृति- जन्यत्वव्याप्यत्वेन प्रकृतानुमाने हेतोरप्रयोजकत्वाभावात् इति चेन्न । विद्युदादिषु व्याभिचारात् । न च विद्युदादीनां पक्षान्तःपातित्वेन पक्षतावच्छेदकाक्रान्तत्वात्तत्रापि साध्यसिद्धिरिति वाच्यम् । तथा सति घटादीनामपि तथात्वेन दृष्टान्तोपादानासंभवात् । न च कुलालकृतिजन्यत्वस्य घटादौ प्रत्यक्षत्वेन न तस्य पक्षकोटी प्रवेश इति सुलभो दृष्टान्तः, तादृशकृतेस्तु साध्यतावच्छेदकानाक्रान्त- त्वात् । यदि दृष्टान्तानुसारेण कृतिजन्यत्वस्यैव साध्यत्वं न कृतेनित्यत्वादिविशेषापेक्षा । तदा तु यत्कि- मपि सामान्य क्रियाजन्यत्वादिकमेव साध्यताम् । अलं कृत्या । तथाच कर्मजन्यत्वं सिध्येत् , तनु अस्माकममीटमेव । कारणीभूतपरमाण्वादिकर्मद्वारैव सृष्ट्युत्पत्तेरस्माकमपीटत्वात् । किंच पक्ष- तावच्छेदकावच्छेदेन साध्ये साधयितव्ये जन्यत्वस्यैव पक्षतावच्छेदकत्वसिद्धौ पक्षतावच्छेदकहेत्वोरे- क्यमसङ्गात् । तथा चोद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्यप्रसङ्गेनोपनयवाक्याच्छाब्दबोधानुपपत्तेः । अधिक चात्रान्यतोऽवगन्तव्यम् । विस्तरभयानात्र प्रपञ्च्यते । तथा चेश्वरसाधकप्रमाणाभावानि- गमवाक्यानां चोपासनारूपक्रियापरत्वेन स्वार्थे तात्पर्याभावात् यथाकथंचित्सिद्धेऽपीश्वरे तस्य नानाविधाधिव्याधिघटितविश्वरचनायां स्वातन्त्र्ये च वैषम्यनैधुण्यपसाच्च कर्मैव कारणतयाऽ- म्युपेयमकामेमापि । यस्तु.परमाणुकारणवादः प्रकृतिकारणवादो वा, स सर्वोऽप्यनयैव रीत्या निरसनीयः । ये हि कार्यकारणभावविचक्षणा वैज्ञानिकास्तेऽपि पदार्थात्पदार्थान्तरोत्पत्तिमालोच्यैव एतदस्य कारणमिति निश्चिन्यते । तत्र कारणीभूतपदार्थस्य यत्कारणत्वं तत्तु तत्रत्यस्वाभाविकशक्त्यैव नान्यत इति स्वभा- ववाद एव तेषां पर्यवसानं भवति । एवमेव परमाणुपक्षे प्रकृतिपक्षे चेति नातिरोहितं विदुषाम् । अश- कादपि कारणात्कार्यमुत्पयेत, सर्वस्मात्सर्वोद्भवप्रसङ्गः । सोऽयं स्वभाववादो दुरतिकम इति तस्यै- पाऽऽलोचनमवश्यं कर्तव्यम् । एते सर्वेऽपि वादाः श्वेताश्वतरोपनिषदि संग्रथिताः । तथाहि- कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा। भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम् । संयोग एप न त्वात्मभावात् । आत्माऽप्यनीशः सुखदुःखहेतोः ॥ इति ।। एककस्य कारणत्वेऽनुपपन्नेऽपि सर्वेषां संयोगस्य कारणत्वं स्यादित्युदेत्याकाङ्क्षा । साऽपि संयोग एषां न त्वात्मभावात् , इत्यनेन निरस्ता । सर्वेषां संयोगश्चेत् स कुत्र भवेत् । यद्यात्ममि, + ·६४ पादर्श तर्हि तु तस्यापि स्वातन्त्र्येण कार्यकर्तृत्वं नास्तीत्युक्तम् । एतत्सहकारेणेति चेत् कृतमभिः । कर्म- जन्यापूर्वस्वीकारेण सर्वेषां गतार्थत्वात् । अतश्च केवलं स्वभाववाद एव पर्यालोचनीयः । (प्रकारान्तरेण स्वभाववादपर्यालोधनम् ) स्वभावतो निखिलमिदं विश्ववैचित्र्यमिति वादे हि स्वभावस्य गतिमत्त्वमस्ति न वा ? नास्ति चेत्यस्तरवत् सर्वेषां मावानां संयोगेऽप्यकिंचित्करत्वात् तिलतण्डुलवत्केवलं संसृष्टिप्रसङ्गेन विचित्र- मावान्तरोत्पत्त्यनुपपत्तिः । न हि बीजावापानन्तरं क्षेत्रे बीजेन वा जलेन वौष्ण्येन वा पार्थिवभागेन किंचिदपि ब्यापाराकरणेऽङ्घरोत्पानिः संभवति । सर्वेषां संसृष्टिरूपेणावस्थान विना परिणाम स्यादिति कुतः कार्यवैचित्र्यम् । अत एवाऽऽधुनिका वैज्ञानिकाः सर्वत्र भावानां परस्परसंयोगानन्तरं कामपि परिणामफालिकां रासायनिकक्रियामभ्युपगच्छन्ति । तादृशक्रियाशालित्वं तु तेषां स्वभाव इति त्वन्यत् । एवं च स्वभावस्य सक्रियत्वे तेनैव जगद्वचिन्यनिर्वाहोपपत्तौ तदतिरिक्तस्वभावकारण- वादोऽयं व्यर्थ एव । ननु स्वभावानगीकारे क्रियासामान्यातू कथं वैचित्र्योपपत्तिः । यथा हि शालिबीजानां क्रिया तथैव गोधूमबीजानामिति गोधूमेभ्योऽपि शाल्युत्पत्तिः स्यात् । अतस्तत्तत्व- घटकस्वाभाविकावयवानामपि कारणत्वमवश्यमभ्युपेयम् । एवं च तत्तदवयवानामयं स्वभाव एव यक्रियाद्वारा सजातीयकार्यारम्भण नाम इति चेन्न । अवयवानामपि कार्यत्वेन तत्र तादृशस्वभावा- धानेऽपि किंचित्कारणस्यापक्षणीयत्वेन पूर्वपूर्वावयवस्थस्वमावस्य कारणत्वं कल्पनीयं स्यात् । तथा च अनन्ततत्त्वस्वीकारापत्तेः । यद्यपि तत्त्वानां परिसंख्याने नैकमत्यम् । नवतिमारभ्यैकतत्त्वपर्यन्तं स्वम्याभिलषितप्रक्रियया परिमख्यानात् । तद्वरं तत्तत्परमाणूनां नित्यत्वस्वीकारेणानन्तपरमाणुद्वारा सृटेः भवाहरूपेणाखण्डत्वस्वीकरणम् । यद्यावापोद्वापाभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यां वा साजात्यवैजात्य- निर्धारणेन तत्त्वेत्तया परिसंरयानं वैज्ञानिकानामभिमतम् । तदा तु. कतिपयतत्वैरेव तावत्स्वभाव नियतेरनन्तवैचित्र्यनिर्माणम्य विना कर्मविपाकमनुपपत्तिरेव । सर्वेऽपि पदार्था घनद्रववायुरूपान्यतमः स्वरूपाः, इति वाफिरणेऽपि घनपदार्थस्वभावादनन्तविचित्रस्वरूपा नानाविधगुणधर्मपरिणामादिगुणाः पदार्याः कथं वा भवेयुः । घनम्वभावस्यैकरूपेण सामान्यात् कारणवैचित्र्यानुपपत्तेः । तद्वरं जा त्यासर्वेषां मावाना जटकतन्ववादस्योरीकरणम् । इष्टापत्ती तु तस्यापि गतिमत्वाभावे पुन पूर्वो- कापनिर्दनिवारा । अन एन जप्रकृतिवादे सांग्ये योगे च प्रकृतेः प्रतिक्षणपरिणामित्वं गतिमत्त्व पायुपेतम् । तथा च पारमा सूत्रम्-"प्रतिक्षणपरिणामिनो हि भावा विना चितिशतः" । इति । परमाणुवादेऽपि स्वभावतः परमाणुना निष्क्रियत्वे कार्यानारम्भकत्वप्रसङ्गः । ययम्युत्पन्न इयं गमगुणं निप्रियं च तिटनीति नेपां सिद्वान्तः । एवमुत्पतेः पागपि प्रलयकाले परमाणूनों निमियम, तथापि द्रव्यारम्भमामले परमेश्वरेच्छया वाहत्या वा सन्यमानमाणिकर्मवादा सम क्रिया सभापगतव । भन एव फर्मकारणवादोऽयं सर्दया वैज्ञानिकानां गले पतित एव ।

·प्रमाणप्रतिषिम्बः " , तदिदं कर्म कार्यमुत्पादयद्रव्ये स्वजन्यपरिणाममाधायैव कार्यारम्भकं भवति । स च परिणामः प्रथमतोऽदृश्योऽपि सजातीयपरिणामसातत्येन कार्यरूपेण दृष्टो भवतीति कारणरूपाः कर्मपरिणामा अदृश्या एवेति सिध्यति । अत एव दावाग्निदग्धानां वेत्रबीजानां कदलीकाण्डजनकत्वम् ! न पत्र दावदाहेनोत्पन्नः कदलीकाण्डजननानुकूलः परिणामः केनापि केनचनापि यन्त्रादिसाधनेन प्रदर्श- यितुं शक्यः । केवलं कार्यरूपेण दर्शनानन्तरमेवानुमातव्यः । एवमेवाऽऽधुनिकवैज्ञानिका अपि कार्यरूपमेव प्रदर्शयन्ति न कारणस्य क्रियाविपाकम् । अत एव क्रियाया अदृश्यपरिणामजनन- द्वारे कार्योत्पादकत्वम् । न हि क्रिया स्वपरिणामजननरूपव्यापारमन्तरा कार्यमुत्पादयति । अतश्च कर्मणो व्यापारद्वारैव फलजनकत्वमिति सुष्ठूक्तं " चोदना पुनरारम्भः । इति । ( स्वभावस्य कर्मकार्यत्वम् ) ननु क्रियापि स्वभावनिरपेक्षव यादि परिणाममुत्पादयेत्, तर्हि सर्वस्मात्सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गो दुर्वारः। न हि तिलेभ्य एव तैलं नान्येभ्यः, तन्तुभ्यः एव पट इत्यादिनियमस्तदा भवितुमर्हति । अत एव क्रिया हि द्रन्य विनयति नाद्रव्यम्" इति नियमश्चाणक्येनोक्तः । न हि प्रयत्नसहस्रैरपि रासमो मनुष्यवत्कार्यकारित्व नेतुं शक्यः । सत्यम् , यदि स्वभावः कारणगतकर्मविपाकातिरिक्तो मवेत् । कार्यानुकूलः कारणगतकर्मविपाक एव कारणस्य कार्यानुकूलः स्वभाव इति पूर्वपूर्वकर्म- विपाकानामुत्तरोत्तरकार्यविपाकजनकत्वेऽनादिरेवाय कर्मप्रवाहः । अत एव " न कदाचिदनीदृशं जगत् " इति सिद्धान्तो मीमासकानाम् । अनीदृशमिति प्रवाहरूपेण नित्यमित्यर्थः । अत एव- वेदस्याध्ययन सब गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनसामान्यादधुनाध्ययनं यथा ॥ इति वेदानामनादित्वम् । तदेवमनादिसिद्धे कर्मविपाकमवाहे कस्य कर्मणः को विपाक इति प्रत्यक्षेणानुमानेन ज्ञातुमशक्यत्वादेव शाब्दप्रमाणस्य नित्यस्य पुरुषदोपशकाफलकरहि- तस्याभ्युपगमः । तत्र च तस्य सामर्थ्य पूर्वं प्रदर्शितमेव । ( आत्मसिद्धिः) ननु अदृष्टपदवान्योऽयं कर्मविपाकोऽपि न जगद्वैचित्र्यकारण संभवति । तथाहि- कर्म- विपाकरूपस्यादृष्टस्याऽऽश्रयतया किमपि स्थिरद्रव्यमारित न वा ? अस्ति चेत्कर्मविपाकस्याकिचित्कर- त्वपसड्गः । कर्मणा विपाके जनयितव्ये द्रये किमपि गुणाधान दोषापनयन वा कर्तव्यम् । नो चेद्विपाकोऽपि न स्यात् । अन्ततो गत्वा विपाकरूपगुणस्तु आधेय एव । एव च विपाकरहित पूर्वदन्यं विपाकेन विकृतमिति पूर्वद्रयनाश उत्तरव्योत्पत्तिश्चेति विपाकोऽयं द्रव्याणा क्षणिकत्व- ·६४. धर्मादशे तहिं तु तस्यापि स्वातन्त्र्येण कार्यकर्तृत्वं नास्तीत्युक्तम् । एतत्सहकारेणेति चेत् कृतमभिः । कर्म- जन्यापूर्वस्वीकारेण सर्वेषां गतार्थत्वात् । अतश्च केवलं स्वभाववाद एव पर्यालोचनीयः । (प्रकारान्तरेण स्वभाववादपर्यालोधनम् ) स्वभावतो निखिलमिदं विश्ववैचित्र्यमिति वादे हि स्वभावस्य गतिमत्त्वमस्ति न वा ? नास्ति चेत्प्रस्तरवत् सर्वेषां भावानां संयोगेऽप्यकिंचित्करत्वात् तिलतण्डुलवत्केवलं संसृष्टिप्रसङ्गेन विचित्र- मावान्तरोत्पत्त्यनुपपत्तिः । न हि बीजावापानन्तरं क्षेत्रे बीजेन वा जलेन वौण्येन वा पार्थिवभागेन किंचिदपि व्यापाराकरणेऽकुरोत्पत्तिः संभवति । सर्वेषां ससृष्टिरूपेणावस्थानं विना परिणाम स्यादिति कुतः कार्यवैचित्र्यम् । अत एवाऽऽधुनिका वैज्ञानिकाः सर्वत्र भावानां परस्परसंयोगानन्तरं कामपि परिणामफालिकां रासायनिकक्रियामभ्युपगच्छन्ति । तादृशक्रियाशालित्वं तु तेषां स्वभाव इति त्वन्यत् । एवं च स्वभावस्य सक्रियत्वे तेनैव जगद्वैचित्र्यनिर्वाहोपपत्तौ तदतिरिक्तस्वभावकारण- वादोऽयं व्यर्थ एव । ननु स्वभावानगीकारे क्रियासामान्यात् कथं वैचित्र्योपपत्तिः । यथा हि शालिबीजानां क्रिया तथैव गोधूमवीजानामिति गोवूमेभ्योऽपि शाल्युत्पत्तिः स्यात् । अतस्तत्तत्त्व- घटकस्वाभाविकावयवानामपि कारणत्वमवश्यमभ्युपेयम् । एवं च तत्तदवयवानामयं स्वभाव एव यत्क्रियाद्वारा सजातीयकार्यारम्भण नाम इति चेन्न । अवयवानामपि कार्यत्वेन तत्र तादृशस्वभावा- पानेऽपि किंचित्कारणस्यापक्षणीयत्वेन पूर्वपूर्वावयवस्थस्वभावस्य कारणत्वं कल्पनीयं स्यात् । तथा च अनन्ततत्त्वस्वीकारापत्तेः । यद्यपि तत्त्वानां परिसंख्याने नैकमत्यम् । नवतिमारम्यैकतत्त्वपर्यन्तं स्वम्याभिलपितप्रक्रियया परिसंख्यानात् । तद्वर तत्तत्परमाणूनां नित्यत्वस्वीकारेणानन्तपरमाणुद्वारा सृटे. प्रवाहम्पेणानण्डत्वस्वीकरणम् । यद्यावापोद्वापाभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यां वा साजात्यवैज्ञात्य- निर्धारणेन तत्त्वेत्तया परिसंख्यानं वैज्ञानिकानामभिमतम् । तदा तु. कतिपयतत्वैरेव तावत्स्वभाव- नियंतेरनन्तवैचित्र्यनिर्माणस्य विना कर्मविपाकमनुपपत्तिरेव 1 सर्वेऽपि पदार्था घनद्रववायुरूपान्यतमः रयम्पाः, इति वाफिरणेऽपि घनपदार्थस्वभावादनन्तविचित्र स्वरूपा नानाविधगुणधर्मपरिणामांरिगुणाः पदार्थाः कथं ना भवेयुः 1 धनस्वभावस्यैकरूपेण सामान्यात् कारणवैचित्र्यानुपपत्तेः । तदर जई त्वात्सर्वेषां मापाना जंडकतन्वादस्योरीकरणम् । इष्टापत्तीत तस्यापि गतिमत्त्वाभावे पुनश्र पूर्वो. मापनिर्दनिवारा । मन मा जडप्रतिपादे साम्प्ये योगेच प्रकृतेः प्रतिक्षणपरिणामित्वं गतिमत्त्व पा-पुपाम् । तथा च पारमपं सूत्रम्-" प्रतिक्षणपरिणामिनो हि भावा विना चितिशतः" । इति । परमाणुवादेऽपि रयमायतः परमाणूना निष्क्रियत्वे कार्यानारम्भकत्वमसङ्गः । यययुत्सन कय क्षणमगुण निप्रियं च निटतीनि नेपा सिद्धान्तः । एवमुत्पनः प्रागपि प्रलयकाले परमाणूनो निक्रिपरम, तथापि ग्यारम्भमाझाने परमेश्वरेच्छया वा तहल्या या सृन्यमानप्राणिफर्मवादा नत्र क्रिया समग्गनेव । मत एव फर्मकारणवादोऽय सर्वथा वैज्ञानिकाना गले पतित एव । ..

·प्रमाणप्रतिविम्बः " तदिदं कर्म कार्यमुत्पादयद्रव्ये स्वजन्यपरिणाममाधायैव कार्यारम्भकं भवति। स च परिणामः प्रथमतोऽदृश्योऽपि सजातीयपरिणामसातत्येन कार्यरूपेण दृष्टो भवतीति कारणरूपाः कर्मपरिणामा अदृश्या एवेति सिध्यति । अत एव दावाग्निदग्धानां वेत्रबीजानां कदलीकाण्डजनकत्वम् । न ह्यत्र दावदाहेनोत्पन्नः कदलीकाण्डजननानुकूलः परिणामः केनापि केनचनापि यन्त्रादिसाधनेन प्रदर्श- यितुं शक्यः । केवलं कार्यरूपेण दर्शनानन्तरमेवानुमातव्यः । एवमेवाऽऽधुनिकवैज्ञानिका अपि कार्यरूपमेव प्रदर्शयन्ति न कारणस्य क्रियाविपाकम् । अत एव क्रियाया अदृश्यपरिणामजनन- दारव कार्योत्पादकत्वम् । न हि क्रिया स्वपरिणामजननरूपव्यापारमन्तरा कार्यमुत्पादयति । अतश्च कर्मणो व्यापारद्वारैव फलजनकत्वमिति सुळूक्तं " चोदना पुनरारम्भः । इति । ( स्वभावस्य कर्मकार्यत्वम् ) ननु क्रियापि स्वभावनिरक्षेव यदि परिणाममुत्पादयेत, तर्हि सर्वस्मात्सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गो दुर्वारः । न हि तिलेभ्य एव तैलं नान्येभ्यः, तन्तुभ्यः एव पट इत्यादिनियमस्तदा भवितुमर्हति । अत एव क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम्” इति नियमश्चाणक्येनोक्तः । न हि प्रयत्नसहस्रैरपि रासमो मनुष्यवत्कार्यकारित्वं नेतुं शक्यः । सत्यम् , यदि स्वभावः कारणगतकर्मविपाकातिरिक्तो मवेत् । कार्यानुकूलः कारणगतकर्मविपाक एव कारणस्य कार्यानुकूलः स्वभाव इति पूर्वपूर्वकर्म- विपाकानामुत्तरोत्तरकार्यविपाकजनकत्वेऽनादिरेवायं कर्मप्रवाहः । अत एव " न कदाचिदनीदृशं जगत् " इति सिद्धान्तो मीमांसकानाम् । अनीदृशमिति प्रवाहरूपेण नित्यमित्यर्थः । अत एव- वेदस्याध्ययन सब गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनसामान्यादधुनाध्ययनं यथा ॥ इति वेदानामनादित्वम् । तदेवमनादिसिद्धे कर्मविपाकप्रवाहे कस्य कर्मणः को विपाक इति प्रत्यक्षेणानुमानेन ज्ञातुमशक्यत्वादेव शाब्दप्रमाणस्य नित्यस्य पुरुषदोपशड्काकलकरहि- तस्याभ्युपगमः । तत्र च तस्य सामर्थ्य पूर्व प्रदर्शितमेव । ( आत्मसिद्धिः) ननु अदृष्टपदवान्योऽयं कर्मविपाकोऽपि न जगद्वैचित्र्यकारणं सभवति । तथाहि- कर्म- विपाकरूपस्यादृष्टस्याऽऽयतया किमपि स्थिरद्रव्यमस्ति न वा ? अस्ति चेत्कर्मविपाकस्याकिचित्कर- खासगः । कर्मणा विपाके जनयितव्ये द्रव्ये किमपि गुणाधान दोषापनयन वा कर्तव्यम् । नो चेदिपाकोऽपि न स्यात् । अन्ततो गत्वा विपाकरूपगुणस्तु आधेय एव । एवं च विपाकरहितं पूर्वद्न्यं विपाकेन विकृतमिति पूर्वद्रयनाश उत्तरद्रयोत्पत्तिश्चेति विपाकोऽयं व्याणा क्षणिकत्व- ।

·द्रव्यान्तरजनकत्वम् । यत्र तु कार्यस्य न विजातीयत्वम् , तत्र परिणामस्य न द्रव्यान्तरजनकत्वमपि . - मणिमालाघर्षणको वा परिणामोऽवस्थान्तरोत्पादकः । यदि सर्वत्रैव पूर्वद्रव्यनाशपूर्वकं द्रव्यान्तरो- तथापि कार्यस्य कारणापेक्षयाऽत्यन्तविभिन्नकार्यकारित्वात्तत्र कारणस्थूलद्रव्यापेक्षया कार्यस्य विभिन्नत्वमगीक्रियते । न तथा वृश्चिकावृश्चिकोत्पत्ती । अतो यत्र विजातीयकार्यदर्शनं तत्र जामशालि अविनाशि किंचित् कार्यकारणयोर्द्वयोरपि घटकं स्थायिद्रव्यमवश्यमभ्युपेयम् । तदन्तरा विश्वरचनानुपपत्तेः । एवं तद्व्यमेकमने वा भवतु, न तत्रास्माकं विमतिपत्तिः । वर्गीकरणस्यै- धर्माद? मेव साधयति । एवं च वैदिककर्मणामपि फलोत्पत्तिपर्यन्तं विपाकजनकत्ये स्थायिनो द्रव्यस्य भोकृरुपस्याभावाजनितोऽपि विपाकः कस्य वा फलं विदध्यान , इति चेन्न । गुणभूतानामदृष्टाना- मुपचयापचयेऽपि स्वभावसिद्धस्थायिनो द्रव्यस्याङ्गीकारात् । ननु किमिदं स्थायित्वं, किं गुणोपच- यापचयाभ्यामपि स्वभावादप्रच्युतत्वं वाऽसङ्गत्वं वा ? उभयथापि मोगासंभवः, भोगस्यादृष्टकार्यत्वेन समानाधिकरणत्वात् । तत्र यद्यदृष्टमेवाऽऽश्रयेण सह संबन्धं न कुर्यात् , तत्कुतस्तत्कार्यसंबन्धसंभवः । न चादृष्टस्याऽऽश्रयेण सह संबन्धस्वीकारादिदमसांप्रतमिति वाच्यम् । संबन्धो हि संवन्धिनः किंचि- द्गुणाधानं वा दोषापनयं वा कुर्वन्नेव भवतीति स्वभावादच्युतस्यासकस्य वा तस्यादृष्टेन सह बिन्धासंभवात् । ननु यथा घटस्य पाकादिना कृष्णवर्णापगमे रक्तवर्णोत्पत्तौ च सत्यामपि स एवार्य घटः, तदेवेदमाम्रफलमित्यादौ प्रत्यभिज्ञावशाद्यथा स्थिरद्रव्यं घटकतया सिध्यति, तथात्रापि स्यादिति चेन्न । तथा सति बाल्यस्थाविरशरीरयोरप्येकत्वप्रसङ्गः । न पात्र घटकद्रव्यस्योपचयापचययोः प्रत्यक्षत्वान्न तथा । घटाम्रफलादिषु च तदभावात्स्यात्स्थिरद्रव्यसिद्विरिति वाच्यम् । घटकद्रव्यस्यो- पचयापचयवत् गुणाधानदोषापनययोरपि पदार्थभेदकत्वात् । सोऽयं घटः, तदेवेदमाम्रफलमित्यावि- प्रत्यभिज्ञा तु प्रदीपवत् वह्निज्वालावद्वा सादृश्यमूलिकेति न तमा स्थायिद्रव्यसिद्विरिति चेन ! कर्मजन्यपरिणामस्य द्रव्यसंबन्थेऽपि द्रव्यान्तरानुत्पादात् । तथा हि द्विविधो हि परिणामः कर्मणः ! द्रव्यान्तरोत्पादकः, द्रव्यस्यैवावस्थान्तरोत्पादकश्च । वेत्रबीजे दाहजन्यः परिणामो द्रव्यान्तरोत्पादकः । गोमये वृश्चिकोत्पादकोऽपि परिणामो द्रव्यान्तरोत्पादकः। घटे आम्रफले च पाकजो वा प्रस्तर- तस्य नाशे द्रव्यान्तरोत्पादकद्रव्याभावात् परिणामस्यापि नाशापत्तेः । अत घटकद्रव्यं समानमेव स्थिरतयोकितन्यम् । यत्रापि तत्वान्तरोत्पत्तिोमयवृश्चिकाविषु, तत्रापि वृश्चिकशरीरारम्भकपरमाणूनां गोमये सत्ताऽवश्यमभ्युपेया। अन्यथा कार्यकारणभावो न स्यात् । , " उपादानोपादेययोर्मध्ये योगिसापेक्षमावस्वरूपाननिरिक्तन्वे तु भावात्मकंकद्रव्ययादोऽपि सुपपन्नो भवितुमर्हति । भावस्वरूप .

·प्रमाणपातबिम्पः • स चाऽऽत्मेति प्रमाणानुसारेण निश्चेतन्यम् । तच्च पूर्वोक्तरीत्या कर्मशाल ताइपाकभागाते सिध्यति । नौपनिष- दानामिषासङ्गं निष्क्रिय मिरजनं घेति नातिरोहितं विदुषाम् । ननु भवतु तादृशं भावस्वरूपं, प्रकृते किमायातमिति चेदिदमेवाऽऽयातं यच्छरीरकृतकर्मणा- मपि विपाकः शरीरातिरिक्तस्थिरभावेऽभ्युपेयः । स च भाव एव कर्मफलभोक्ता, शरीरातिरिक्तकर्मफलभागात्मासद्धिः पुनर्जन्म चेति । ननु नास्ति शरीरातिरिक्त आत्मा कर्मफलभोक्ता न-वा पुनर्जन्म । प्रत्यक्षेणानुपलम्भात् पूर्वोक्तकर्मविपाकेन सिद्धस्य स्थायिभावस्य शरीरघटकत्वेन तन्नाशादेव नाशादिति चेन्न । विद्यादि- संस्काराणां शरीरेऽदृश्यमानत्वात् । शरीरान्तर्गतज्ञानतन्तुषु तदभ्युपगमे तु शरीरोपचयापचयाभ्यां तेषामप्युपचयापचयस्य प्रत्यक्षत्वात् तदव्याभिचारिज्ञानादीनां तु तथा उपचयापचयाभावात् । किंच मनुष्यकृतविद्यासंस्कारा यदि ज्ञानतन्तुप्चेव, तर्हि बुद्धिमत्त्वाबुद्धिमत्वकृतो विशेषो मनुष्येषु न दृश्येत, तथैव विद्वत्त्वाविद्वत्त्वे अपि । किंच सर्वेषां सर्वविद्यासु निष्णातत्वाभावदर्शनात्ततोऽपि न ज्ञानतन्तूनां तादृशसंस्काराधारत्वम् । किंतु व्यजकत्वमेव । ते च संस्कारास्तदतिरिकबुद्वयादिभावेष्वेवेति निश्ची- यते । बुद्धयाविभावश्चाऽऽत्मगुण एवेत्यात्मन्येव तेषां प्रादुर्भावो नान्यत्र । किच शरीरातिरिक्त आ- त्माऽवश्यमभ्युपेयः । नो चेदाल्ये विद्याभ्यासादिप्रवृत्त्यनुपपत्तिः स्यात् । न हि बालशरीरमेव यौवने वार्धके वा वर्तते । तद्धटकद्रव्यस्योपचयापचययोः प्रत्यक्षत्यात् । घटकद्रव्यस्योपचयापचयाभ्यां शरीरनाशस्य सिद्धत्वात् । न च पूर्वघटकद्रव्यस्योत्तरकार्यारम्भकत्वेन कारणगुणा हि कार्यगुणाना- रमन्त इति न्यायेन पूर्वद्रव्यस्थितविद्यादिसंस्कारस्याप्युत्तरशरीरे विद्यादिसंस्कारोत्पादकत्वं स्यादिति पाच्यम् । तादृशसंस्कारवत्त्वे कथंचित्सिद्वेऽपि योऽहं बाल्ये पितरावन्वभवम्, स एवाहं स्थाविरे प्रणप्त- ननुभवामीति पूर्वापरानुसंधानासंभवात् । पूर्वसंस्काराणामुत्तरोत्तरसजातीयसंस्कारोत्पादकत्वे तु माता- पितृशरीरगतसंस्काराणामपि तथात्वमसङ्गात् । इष्टापत्तिरिति चेलम्धवर्णस्यापि विदुषः पितुः पुत्रे मूर्खत्वं किंमूलकं स्यात् । किं बहुना मूर्खस्यापि पितुः पुत्रो विद्वान् विदुपश्च मूर्खः । समानेऽपि पुत्रत्वे एकस्य मूर्खत्वमपरस्य वैदुष्यमित्यनुभवस्यानुपपत्तिः स्यात् । तस्मादस्ति शरीरातिरिक्तो नित्यः कश्चन कर्मसंस्कारमागात्मपदार्थः। यत्र प्राग्भवीयाः संस्कारा अदृष्टपदवाच्या भवन्ति । येन तद्विरोधिसंस्कारस्य प्रयत्नसहस्ररप्यनुदय इत्यकामनाप्यभ्युपगन्तव्यम् । किंच पदार्थदर्शनानन्तरं तस्मासंनिधावपि किं बहुना तन्नाशेऽपि तादृशाकारभानं यन्मनसि जायते तदनुकूलसंस्कारास्याप्यवश्यमभ्युपेयत्वेन तत्रापि शरीरान्तर्गतभागे तत्स्वीकारे शरीरोपचया- पचयाभ्यां तदुपययापचयप्रसङ्गो दुर्वारः । ततोऽप्यस्ति कश्चन शरीरातिरिक्तः पदार्थः, तत्संस्काराधार- भूत इति सिध्यति । वेदमामाण्यात्त्वर्थापत्त्या कर्मफलभोक्ता शरीरातिरिक आत्मा सिध्यतीति नाति- , ·धर्मद " ६८ रोहितम् । एतत्सर्वमभिप्रेत्यैवोक्तं शास्त्रदीपिकायाम्-किं पुनः शरीरातिरिकात्मसद्भावे प्रमाणम् । पाणनादिलिङ्ग सुखादयश्च । प्राणनादिशब्देन कोष्ठ्यस्य वायोरूर्वाधोगमनवृत्तिविशेषस्य प्राणना- दिशब्दवाच्यस्य हेतूभूतः प्रयत्न उच्यते । स च सुखादयश्च न शरीरधर्माः संभवन्ति । अयावच्छरीरभावित्वात् । ये हि कार्यद्रव्यवर्तिनो विशेषगुणा रूपादयः, ते विरोधिगुणा- न्तरादा कार्यद्रत्यविनाशाद्वा विनश्यन्ति । प्राणनादयस्तु तदभावेऽपि नश्यन्ति मृतावस्थाया- मिति न शरीरगुणाः । तथा ज्ञानमप्ययावच्छरीरभावित्वादेव न शरीरधर्मः । तथा ये प्रत्यक्षविषयाः शरीरगुणास्ते स्वयमिव पैरैरपि प्रत्यक्षणे गृह्यन्ते यथा रूपादयः । सुखादयस्तु प्रत्यक्षा अपि सन्तो न परप्रत्यक्षग्राह्याः । तस्मान शरीरगुणाः । तदिदमपि द्वयं सुखादीनां शरीर- गुणत्व निवारयदन्यगुणतां सूचयति । योऽसावन्यः स आत्मा । फिंच सर्व एव विशेषगुणाः कारणेऽपि वर्तमाना एव कार्यद्रव्यगुणतां भजन्ते । न च शरीरकारणभूतेषु पार्थिवपरमाणुपु चैतन्यमस्तीति कथं शरीरगुणता चैतन्यस्य स्यात् । तस्मादन्यश्चतन इति । अधिकं नान श्लोकवातिकायाकरग्रन्थेभ्योऽवसेयम् । नात्र प्रपञ्च्यते। किं बहुना शरीरा- तिरित्तात्मवादे सर्वेऽपि दार्शनिकाः प्रायः सन्नद्धा एवेति तत एव स वादो द्रष्टव्यः । तेषामुपपधि- निरासमन्तरा कस्याप्याधुनिकनास्तिकवादस्य न स्थितिरिति सुधीभिरूह्यम् । यत्तु यदि शरीरातिरिक्तो नित्यः कर्मविपाकशाली कर्ता भोक्ता चेतनश्चाऽऽत्मा स्यात् । फलभोगकाले मया कृतस्यास्य कर्मण इद फलमनुभूयत इदानीमित्यनुसंदधीत । न चानुसंधत्त इति नातिरिक्त आत्मेति केपाचित्प्रलपनम् , तत्वात्मवादारम्भ एव प्रथमतो भट्टपादेनिरस्तम् । प्रवृत्तावपि न नागपराम! निदानम् , किंतु केवलं कर्मणो नित्ये कस्मिंश्चिद्रव्येऽदृष्टसंस्कारजनकत्वानरय पभोगमन्तराऽनित तेर्मदीयकर्मणोऽपि तथात्वात् फलावश्य भाव इति ज्ञानमेव प्रवृत्तिनिवृत्तिकार- णम् । तन नपानी तादृशानुसंधानस्याकिंचित्करत्वम् । एतत्सर्वमभिप्रेत्येव उक्तं सिद्धान्त- पन्द्रिकायाम्- नन्यम्नु निगत्वमान्मनः । तथापि मयय कमकाले कृतस्यामुन्य कर्मणः फलमिदं मया भन्यन म्यपरामृगाः फर्मण्यनुरागाभागनानुठान स्यात् । तथा स्वोपयोगे परोपयोगे वान प निशितः ग्यान । यो त्यग्य फर्मणः फलसाधनवं फलकालेऽनुराधास्यामीति निरूपयति, स पर्मानुष्टिालिना-: । निविदा न यजयेत् । ततभानित्यानित्यपक्षेऽपि आत्मनः त. माग II TR सभा भट्टपादा:- निन्गः परभातले निपनोऽपि मन यदा ! नपभगो फन्लयामेन पुष्णो ॥

·भवानप्रतिबिम्ब मया यद्यत्कृतं कर्म तस्येदं भुज्यते फलम् । शुभाशुभं मयैवेति तदा कोऽस्य रसो भवेत् ॥ अपरामृश्यमाने हि स्वकर्मप्रत्यये फले । न विशेपो भवेत्कश्चित्स्वपरात्मोपभोगयोः ॥ कुर्वन्नप्यशुभं फर्म तेनैवं चिन्तयेन्नरः । न स्मरिप्यामि भोगेऽहमिति नेतद्विवर्जयेत् ।। तत्र नित्यत्वपक्षेपि कृतनाशाकृतागमौ । फलतस्तुल्यस्पो चेदृथा तस्मतिपादनम् ।। इति ।। नैष दोषः । भोगकालीनस्मृतेः कर्माण प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा न कश्रिदुपयोगः । भोगस्य प्रवृत्त्युत्तरकालीनत्वात् । यस्तु प्रवृत्त्यड्गभूतः शास्वतः फलसाधनत्वपरामर्शः, स प्रवृत्तेः पूर्वमस्त्येव । भोगकालेऽपि विदुषामस्त्येव परामर्शः । अविदुषां तु तदभावेऽपि न दोषः । यथाऽऽहुः-नैप दोपो न भोगे हि स्मृतिर्न उपयुज्यते । न प्रवृत्तिर्नितिर्वा भोगकाले स्मृतेर्भवेत् ॥ तदङ्ग यः परामर्शस्तदस्तित्वं च मृग्यते । पाक्प्रवृत्तेश्च सोऽस्त्येव विदुपां शास्त्रतः स्फुटः ॥ भोगकालेऽपि शास्त्रज्ञा विमृशन्त्येव केचन । तेपामेवाधिकारथ माभूदविदुषां हि सः ॥ इति अनेन चेदं स्पष्टमवगम्यते यत्कर्मणो भोगकाले साधनत्वपरामर्शस्य प्रवृत्ती नापेक्षा, किंतु मवृत्तेः माक् शास्त्रीयज्ञानजन्यः कार्यकारणभाव एव । अत एव वैद्यकशास्त्रे रोगनिदानानि । नाहि तेषां रोगकाले अस्मात्कारणादयं रोग इति सर्वेषां परमर्शोऽस्ति । शास्त्रवासनावासितान्तःकरणाना तु स भवति । अत एव शारीरकाज्ञानिनां केषांचिज्ज्ञानिनामपि रोगनिदानक्रियायामपि प्रवृत्तिः सर्वत्रोपलभ्यते । आधुनिका डॉक्टरपदवाच्या वैद्या अपि राजयक्ष्मगृहीताः तनिदानभूतं कर्मानेनैव शरीरेण कृतं न परामृशन्ति । किमुत प्राक्तनम् । कर्मजन्यपरिणामानामयमेव स्वभावो यददृष्टरूपे- गैव कार्यारम्भकत्वम् । अत एव फलकाले न परामर्शः । किंबहुना सर्वत्रादृष्टरूपेण फलवैचित्र्या- पादकत्वादेव कर्मणो जगद्वैचित्र्यमिति सिद्धः कर्मविपासवादः । कर्मफलभोक्ता नित्यश्चतनशक्ति- मानारमा च शरीरातिरिक्तः ।

·७० . धर्माद” - (शरीरात्मनादनिरासः) ननु न पैतन्यं भूतातिरिक्तम् । भूते वेव दर्शनात । यादि यत्र दृश्यते तत्तस्यैव धर्म , यथा रूपादय । दृश्यते च शरीरे चैतन्यम् । शरीर न भूतसघा । तस्माच्चैतन्यमपि भूतसघातधर्म । किण्वाविद्रव्यसघातजन्यमदशक्तिवत् । एव ज्ञानेच्छाकृत्यादयोऽपि । तदुक्तम्- किण्वादिभ्यः समेतेभ्यो द्रव्येभ्यो मदशक्तिवत् । चतुर्यः म्बलु भूतेभ्यश्चैतन्यमुपजायते ॥ इति चेन्न । भूताना निष्क्रियत्वे तदनुत्पत्ते । रासायनिकक्रियानकर्मवत्त्वे तु तद्नुकूलशक्रिम नित्यद्रव्यसिद्धे । ना नैकस्य द्रयस्य सा शनि । प्रत्येकमनुपलम्भात् । यथा हि नैकस्मिन् आ क्सिजनवायौ वा हेट्रोजनवायो वा द्रवत्वस्नेहादिशति । तथापि तत्सघाते सोपलभ्यते । तथैव भूतेषु प्रत्येक चैत याभावेऽपि सघाते तन्यशक्ति स्यादिति पेन । सघातस्योपचयापचयवत्वेन रेत यम्यापि तत्प्रसङ्गात् । न र दीपवदम्त्योपायापायवत्त्वमिति वाच्यम् । तथा मति प्रतिक्षण भिन्न खेन बान्यानुभवस्य लारुण्ये वार्धके वा स्मरणानुपपत्ते । यदि च बौद्धमतवत्क्षणिकत्वेऽपि पूर्वपूर्व चारानानामुनरोत्तरसक्रमणात् तदुपपत्ति । तहिं तु स्थिरद्रयस्य कस्याप्यभावात् कर्मरास्फारसक मणाराभव । विर ज्ञानेच्यावतीना सामानाधिकरण्येनेवानुभवात् क्षणिक रतन्यवादे च ज्ञातु कर्तुश्च पिपारावस्थानासभवनक्साभावात् कर्मणामनुदयापत्ति । अत एवोक्त कुसुमाञ्जली- पर्तृधर्मानियन्तारयतिता च स एव नः । अन्यथाऽनपवर्गः स्याटससारोऽथवा ध्रुव ॥ इति विप वागायव सर्वषा प्रतिस्परभ्यते । न यात्मन क्षणिौतन्यरूपत्वे एकस्यैव पावभोलाचे समदताम् । नतोऽप्यससागपनि कमान्छेदपसगात् ।

·समाजमातादम्बा - न हि भूतानां समुदायपर्यवसितं चैतन्यम् । प्रतिदिन तस्थान्यत्वे पूर्वपूर्वदिवसानुभूतस्यास्मरण- पसङ्गात् । नापि प्रत्येकपर्यवसितम् । करचरणाद्यवयवापाये तदनुभूतस्य स्मरणायोगात् । नापि मृगमदवासनेव वस्त्रादिषु संसर्गादन्यवासनाऽन्यत्र सक्रामति । मात्राऽनुभूतस्य गर्भस्थेन भ्रूणेन स्मरणप्रसङ्गात् । न चोपादानोपादेयभावनियमो गतिः । स्थिरपक्षे परमाणूना तदभावात् । खण्डाव- यविन प्रति च विच्छिन्नानामनुपादानात् । पूर्वसिट्रस्य चावयविनो विनाशात् । (क्षणभङ्गचादनिरासः) अस्तु तहिं क्षणभङ्गः । न चातिशयोऽप्यतिरिच्यते । किंतु सादृश्यतिरस्कृतत्वादागेव तद्विकल्प्यते । कार्यदर्शनाध्यवसीयते अन्त्यातिशयवत् । तथाच भूतान्येव तथा तथा चोत्पद्यन्ते यथा यथा प्रतिसधाननियमादयोऽप्युपपद्यन्ते । क्षणिकत्वसिद्धावेवमेतत् । तदेव वन्यत्र विस्तरेण पतिषिद्धामिति । सोऽयं क्षणिकचैतन्यवादो भट्टपावरात्मवादे विस्तरेणैव निरस्त । दिइमात्रमत्रोपस्थापयामः । ज्ञानानां क्षणिकत्वाद्ध कर्तृभोक्त्रन्यता भवेत् । निफियत्वाविभुत्वाभ्यां न च देहान्तराश्रितिः॥ कर्ता य एव संतानो ननु भोक्ता स एष नः। विज्ञानक्षणभेदस्तु त्वदवस्थान्तरैः समः ॥ फर्तृत्वमेव दुःसाधं दीर्घकालेषु कर्मसु । सत्सु ज्ञानसहस्रेषु कुलकल्पोपमं हि तत् ।। व्यतिरिक्तो हि संतानो यदि नाभ्युपगम्यते । संतानिनामनित्यत्वात्कर्ता कश्चिन लभ्यते ॥ भोक्तुरत्यन्तभेदाच्च प्रसज्येताकृतागमः । कृतनाशं च न ब्रूमः कृतं नैव हि केनचित् । संतानानन्यतायां तु वाचो युक्त्यन्तरेण ते । तत्र चोक्तं न चावस्तु संतानः कर्तृता ब्रजेत् ।। संतानक्षाणकत्वे च तदेवावणिकम्त्वथ । सिद्धान्तहानिरेवं च सोऽपि द्रव्यान्तरं भवेत् ॥ एका चाव्यतिरिक्ता च संतानिभ्योऽथ संतान्तिः। भेदाभेदो प्रसक्तव्यौ ग्रामग्राहफयोर्यया ।।

·मान
तम्माढत्यन्नभेदो वा कर्यचिद्वापि भिन्नता।
मंतानम्येत्यय चाऽऽमा स्यादपिकसारख्ययोः॥
मंतानोऽयं स एवेति न त्वभेदाहिना भवेत् ।
वापुढीपादिमनाने वायुत्वाटिर्न भिद्यते ॥
मानन्वेनाप्याभिन्नत्वं शून्यवादे निराकृतम् ।
तथंच कर्मभिवेटा फलाय चित्तवासना ।।
न चार वासनासल मिचिश्चित्तमवस्थितम् ।
अवस्तुन्वान्च मतानः पर्षभिनव वाम्यते ॥
नपारम्पर्यनानेऽपि मुन्नान कर्मणः फलम् ।
नादात्म्येन विना स्पष्ट हननागानागमा ।।
मंनानान्तरजभ्यय यो हेतुफ्भावनः ।
गिपः मां-पि दुःम्रा यः परिहागे न चानयोः ।।
नम्मिग्नमन्यपि यूपाः परिहार त्वमन्यया ।
समानषिीयामशानन्यायरिंगपनः ।।
ममान रति नाप्यनदेपत्यानुगमादिना ।
मन पगिन नम्ग मंतान पनि यो मृपा ।।
नगिलानी ने भिमवस्तुनि ।
नगarm

·. प्रमाणमतिविम्बा ७३ तब नित्यविभुत्वाभ्यामात्मानो निफिया यदि । सुखदुःखाविकार्याश्च कीदृशी कर्तृभोक्तृता ।। अथ कर्तृत्वलाया दुःखादेश्वापि जन्माने । मायूपादन्यथात्वं स्यानित्यताऽस्य विरुभ्यते ॥ नानित्यशब्दवाच्यत्वमात्मनो विनिवार्यते । विक्रियामानवाचित्वे न ह्युच्छेदोऽस्य तावता ॥ स्यातामत्यन्तनाशेऽस्य कृतनाशाकृतागमा । न त्ववस्थान्तरमाप्तौ लोके बालयुवादिवत् ॥ अवस्थान्तरभाव्येतत् फलं मम शुभाशुभम् । इति ज्ञात्वाऽनुतिष्ठश्च विजहन्चेष्टते जनः । अनवस्यान्तरप्राप्तिदृश्यते न च कस्यचित् ।। अनुन्छेदात्तु नान्यत्वं भोक्तुलोकोऽवगन्छति । सुखदुःखायवस्थाश्च गन्छन्नपि नरो मम । चैतन्यद्रवसत्तादिरूपं नव विमुञ्चति ॥ - दुःखिनः सुख्यवस्थाया नश्येयुः सर्व एव ते । दुखित्वं चानुवर्तेत विनाशे विक्रियात्मके ।। तस्मादुभयहादेन व्याटत्यनुगमात्मकः । पुरुषोऽभ्युपगन्तव्यः कुण्डलादिषु सर्पवत् ॥ न च कर्तृत्वभोक्तृत्वे पुसोऽवस्थासमाश्रिते । तेनावस्थावतस्तत्वात्कर्तेपामोति तत्फलम् ।। न चावस्थान्तरोत्पादे पूर्वाऽत्यन्तं विनश्यति । उत्तरानुगुणत्वात्तु सामान्यात्मान लीयते ॥ स्वरूपेण ह्यवस्थानामन्योन्यस्य विरोधिता। अविरुद्धस्तु सर्वासु सामान्यात्मा प्रवर्तते ।। इति ।। (आत्मानेकत्वम् ) एतेनाऽऽत्मानेकत्वमणि सिध्यति। मिरुद्वकर्मविपाकशालिना बहूनागुपलम्भात् । यद्येक एवाऽऽrमा सर्वकर्मविपाकशाली स्यात् सर्वेषा सर्वफलानुभवो युगपदेव स्यात् । नोकस्य सुखिने दुषित्वे वा सर्वेषा तद्भवति । च शरीरभेदान तथेति वाच्यम् । एकस्य ·क्षाविषयत्वेऽपि विशिष्टाना तादृशसाध्यसावनभावः प्रत्यक्षः स्यादिति चेन्न । सर्वज्ञनिराकरणे ৩৪ एव रोगिणा स्वयमाचरितमपि रोगनिदान निदानत्वेन नानुभूयते । तच्छासज्ञेन तु तद्भूतकालीन- मप्रत्यक्षमपि ज्ञायते । तथव शास्त्रीयक्रियासु यत्साधनत्वं शास्त्रबोधितम्, तदपि न प्रत्यक्षगम्यान्व- यव्यतिरेकमिदमिति लोकसिद्वसाधनातिरिक्तत्व वैदिकक्रियारूपसाधने सिध्यति । माकृतजनमत्य- गामयोतिर्मिजन्याशिफगालिना जानिम्मरन्यादिवत् तादृशकार्यकारणभावज्ञानशामित्वमपि ममानिता गगन मेरेनरेगा गामवन प्रमाणमित्येर सिध्यगी। अनादिमिद्दपरम्पराया तु नदपि धर्माद- सर्वकर्मविपाकशालित्वे शरीरभेदस्याप्यनुपपत्तेः । न हि कर्मविपाकमन्तरेण शरीरभेदोऽपि संभवति । एकस्मिन्नात्मनि सर्वेषां कर्मजन्यदृष्टपरिणामानां सत्वेऽपि युगपत्तत्तदनुगुणानकशरी- रारम्भकत्वे तेषां प्रमाणाभावात् । परिणामजन्यशरीराणां परस्परविरोधस्तु सर्वप्रत्यक्षगोचरः । तथा च तदनुगुणपरिणामानामपि परस्परविरोधे इतस्तत आकृप्यमाणोऽयमात्मा किमपि शरीरमेव न धारयेत् । तथा सति सुट्यसंभवापत्तिः । योगिवयुगपदनेकदेहधारणपरिकल्प- नायां तु प्रवर्तकचित्तवदेकचित्तपरिकल्पनाप्रसडेन सर्वस्य सर्वभोगानुभवापत्तिः । एवं च कथमप्ये- कात्मवादोऽयमनुभवविरोधान्नोपपत्तिसहो भवितुमर्हतीत्यनेकात्मवाद एव युक्तः । अधिकं चार योगतन्त्रादवसेयम् । (चतुर्थाऽलौकिकत्वम् ) तत्सिद्वामिष्टेऽलौकिकापूर्वव्यापारजन्यत्वम् । एवमेव लोकसिद्धसाधनातिरिक्तत्वमपि साधने सुवचम् । या हि लौकिक्यः क्रियास्ताः सर्वा अपि लोकसिद्वान्येवैकजन्मभाग्यानि फलान्युत्पाद- यन्ति । यत्र लपूर्वद्वारा फलोत्पादकत्वं तत्र तासां साधनत्वं तु न लोफसिद्धम् । अपि तु शास्त्रक गम्यम् । अत एव यत्रान्वयव्यतिरेकद्वारा प्रत्यक्षेणैव साध्यसाधनभावो गृह्यते, तादृशसाधनाति रिक्तत्व शास्बैकगम्याना क्रियाणा भवतीति संभवति किल लोकसिद्धसाधनातिरिक्तेष्टसाधनत्वरूप- साध्यस्य प्रसिदिः। अत एव राजनिष्ठाशपयादिव्यवहार इदानीमपि दृश्यते । अत एवोक्तं मट्टपादैः- भोगकालेऽनुसंदध्यात्फलं यदि तु कश्चन । स्थादिकर्मवद्यागे शास्त्रं स्यादप्रकल्पकम् ॥ अयमाशयः-यदयवहितोत्तरक्षणे यस्योत्पत्तिः, येन विना च यस्यानुत्पत्तिः, कारणामति हि लौकिकः साध्यसाधनभावः प्रत्यक्षगम्यः । यथा भोजनतृप्त्यादी । यत्र तु न तार शान्यय यतिरेको, तत्र तु तयोः साध्यसाधनत्वं केवलशास्त्रगम्यमेव । यथा रोगनिदानेषु । अत तपस्य . संपिा तदानिः । किन स्वभावोऽपि कर्मजन्यास्थाविशेष इत्याप पूर्वमेव निरूपितम् । एवं व मगि नमान नागार्मको पानामग्यापेक्षणादिति गावमेगानादिसिद्ध प्रमाणम् ।

·प्रमाणप्रतिबिम्बः ७५ - मेति . (पञ्चमालोकिकत्वम्) अत एव च • ममैतच्छरीरातिरिक्तशरीरभोग्यत्वरूपमलौकिकत्वमिष्टे सुवचम् । ननु नित्यस्य विभोरात्मनो गमनागमनादिक्रियाणामसंभवेन कथं शरीरान्तरग्रहणमिति चेन्न । विभोनित्यस्यैवै- काकारपरित्यागपूर्वकमन्याकारग्रहणसंभवात् । परिच्छिन्नस्य तु परिच्छिन्नत्वादेवाऽऽकारान्तरेष्वप्रवेशात् नहि वयमात्मनोऽसत्वं मन्यामहे येनाऽऽकारान्तरप्रवेशो दुर्घटः स्यात् । किंतु तस्य कर्मजन्यादृष्ट- परिणामशालित्वात् तत्तत्परिणामानुकूलमाकारवत्त्वमपि स्वीकुर्मः । एवमपि नानित्यत्वमिति पूर्वमेव मट्टपादवचनैनिरूपितम् " अविरुद्वस्तु सर्वासु सामान्यात्मा प्रकाशते " इति । अत्रायभिसंधिः- यथा ह्याधुनिकवैज्ञानिकमते घनद्रववाय्वात्मकघटकद्रव्यत्रयस्यैवाय कर्मजन्यपरिणामो यज्जगन्ना- । तथा च जगति नानाकारपरिणतानि तान्येव द्रव्याणि यद्येकाकारेण परिच्छिन्नानि स्युः, तर्हि तु आकारान्तराणां तत्राप्रवेशात् जगद्विलोपापतिः । अतश्च सर्वाकारानुगतं घनत्वद्रवत्ववायुत्वा- दिसामान्यरूपं द्रव्यमेव जगत्कारणत्वेन अड्डीकर्तव्यम् । तस्य च घनत्वाद्याकारहानपूर्वकं द्रवत्वाद्या- कारग्रहणं च यथा रासायनिकक्रियावशाद्भवति । तथैवाऽऽत्मनोऽपि सामान्यरूपेण सर्वत्रानुगतत्वेऽपि * स्वकृतकर्मजन्यापूर्वसंस्कारवशात् भोगेच्छावशाच्च भिन्नभिन्नदेहाकारधारणे न काऽप्यनुपपत्तिः । इयमेव कर्मणो महती यत्स्वरूपतः रातोऽपि भिन्नरूपस्यापि पदार्थस्य स्वरूपेणानुच्छेदेऽपि विभिन्ना- कारतापादनं नाम । कदा केन रूपेण केन वाऽऽकारेण कथ वा पदार्थो भासेतेति न नियमः । यदा यथा भासेत तदा तद्रूपत्वं तस्येति । अयमेवानैकान्तिकवादः । सोऽय कर्ममहिमा । अतश्चाऽऽ- त्मनोऽपि कर्माशयवशात् विभिन्नदेहधारणं तत्र तत्तत्कर्भफलभोग इत्यादिक सर्वमुपपन्नमेव । तदुक्तं भगवद्गीतासु- वासांसि जीर्णानि यथा विहाय। नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णा- न्यन्यानि संयाति नवानि देही ।। (अ.२।२२) इति । उपनिषत्सु च- अथ य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीया योनिमापद्येरन् ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वा । अथ य इह कपूयचरणाः, अभ्याशा ह यत्ते कपूयां योनिमापोरन् श्वयोनि वा सूफरयोनि वा चण्डालयोनि वा इति ( योगशास्त्रानुसारेण कर्मविपाकोपपत्तिः) अस्य च विषयस्य विस्तारो योगदर्शने द्रष्टयः । यद्यपि योगशासे बुद्धितत्त्वस्यैव धर्माधर्म- सुखदुःखेच्छादिधर्मास्तथापि वृत्तिसारूप्यात्ते चेतनपुरुषगता इव भासन्ते । भाट्टमत्ते "त्वात्मनश्चे- . " ·धर्मादळे तनागक्तिमत्वाञ्चेतनत्वम् । न तु सर्वदा चेतनस्वरूपत्वम् । सुषुप्तिमूर्छायवस्थासु तदभावात् । एवं च सर्वेऽप्येते आत्मगता एवेति कर्माशयोऽप्यात्मगत एवेति तद्विपाकस्तदर्शनप्रक्रिययाऽपि सूपपन्न इति तामत्रोपस्थापयामः । " क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः। (पा. द. सा. पा. सू. १२) (मा.) तत्र पुण्यापुण्यकर्माशयः कामलोभमोहक्रोधप्रसवः । स दृष्टजन्मवेदनीयश्चादृष्टजन्म- वेदनीय च । नत्र तीयसंवेगेन मन्त्रतपःसमाधिभिनिवर्तित ईश्वरदेवतामहर्षिमहानुभावानामाराध- नादा परिनिष्पन्नः स सद्यः परिपच्यते पुण्यकर्माशय इति । तथा तीवक्लेशेन भीतव्याधितकृपणेषु विश्वासोपगने वा महानुभावेषु वा तपस्विषु वृतः पुनः पुनरपकारः स चापि पापकर्माशयः सप एव परिपच्यते । यथा नन्दीश्वरः, कुमारो मनुष्यपरिणाम हित्वा देवत्वेन परिणतः । तथा नहुषोऽपि देवानामिन्द्रः स्वकं परिणाम हित्वा तिर्यक्त्वेन परिणत इति । तत्र नारकाणां नास्ति दृष्टजन्मवे. दनीयः फर्मागयः, क्षीणदेशानामपि नास्ति अदृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशय इति ॥

·प्रमाणप्रतिषिम्यः ७७ नुभवनिमित्ताभिस्तु वासनाभिरनादिकालसंमूर्छितमिदं चित्रीकृतमिव सर्वतो मत्स्यजालं ग्रन्थि- भिरिवाऽऽततमित्येता अमेफभधपूर्विका वासनाः। यस्त्वयं कर्माशय एष एवैकमविक उक्त इति । ये संस्काराः स्मृतिहेतवस्ता वासनास्ताश्चानाविकालिका इति । यस्त्वसावेफभविकः कर्माशयः, स नियतविपाकवानियतविपाकश्च । तत्र दृष्टजन्मवेदनीयस्य नियतविपाकस्यैवायं नियमो न त्वदृष्ट- जन्मवेदनीयस्यानियतविपाकस्य । कस्मात् । यो ह्यदृष्टजन्मवेदनीयोऽनियतविपाकस्तस्य प्रयी गतिः । कृतस्याविपक्वस्य नाशः । प्रधानकर्मण्यवापगमनम् । नियतविपाकप्रधानकर्मणाऽभिभूतस्य वा चिरमवस्थानम् । तत्र कृतस्याविपक्वस्य नाशो यथा शुक्लकर्मोदयादिहैव नाशः कृष्णस्य । यत्रे- दमुक्तम्- द्वे द्वे ह वै कर्मणी वेदितव्ये । पापस्यैको राशिः पुण्यकृतोऽपहन्ति । तदिच्छस्व कर्माणि सुकृतानि कर्तुम् । इहैव ते कर्म कवयो वदन्ति ।। ( इति श्रुतिः ) प्रधानकर्मण्यवापगमनम् । यत्रेदमुक्तम्-स्यात्स्वल्पः संकरः सपरिहारः संप्रत्यवमर्षः । कुश- लस्य नापकर्षामालम् । कस्मात् कुशलं हि मे बहन्यदस्ति यत्रायमवापं गतः स्वर्गेऽपि अपकर्षमल्पं करिष्यति । (इति श्रुतिः) नियतविपाकमधानकर्मणाऽभिभूतस्य वा चिरमवस्थानम् । कथमिति । अदृष्टजन्मवेदनी- अस्यैव नियतविपाफस्य कर्मणः समान मरणमभिव्यक्तिकारणमुक्तम् । न त्वदृष्टजन्मवेदनीयस्यानि- यतविपाकस्य । यत्त्वदृष्टजन्मवेदनीयं कर्मानियतविपाकं, तन्नश्येत् । आवापं वा गच्छेत्, अभिभूतं वा चिरमप्युपासीत यावत्समानं कर्माभिव्यञ्जकं निमित्तस्य न विपाकाभिभूतं करोतीति । तद्वि पाकस्यैव देशकालनिमित्तानवधारणात्, इयं कर्मगतिविचित्रा दुर्विज्ञाना चेति । न चोत्रार्गरयाप- वादानिवृत्तिरिति एफभविकः कर्माशयोऽनुज्ञायत इति । अनेन च भाष्येण स्पष्टमिदमवगम्यते यन्न सर्वेऽपि कर्मसस्कारास्तत्काल एव वा परिणाम- कारकाः। किंतु येषां तीव्रसंवेगो विरोधिसंस्कारानभिभूतः, ते तत्काल एवायुर्मोगादिविपाककारकाः। ये तु मध्यमसंवेगाः, ते संस्कारान्तरैर्गुणप्रधानभावमुपगता यथायथं विपाफारम्भिणः । ये त्वल्परांवेगा- रतेषां विरोधिसंस्कार शो वाऽभिभवो वेति । ये तु जातिरूपविपाकारम्भिणस्तेषां तु फलमायुर्भो- गादि जन्मान्तर एवेति । तत्रापि मरणसमये यस्योदयस्तेन कर्मणा साफ संमूर्डित एवायं कर्माशयो जात्यायुर्मोगादि विपाकारम्भी भवति । एवं कस्य कर्मणः कदा विपाक इत्यस्य दुर्जेयत्वात्सामान्यत एतच्छरीरातिरिक्तशरीरभोग्येष्टसाधनत्वमेवानरोयं कर्मणाम् । न स्वचिदनशानादिना धनपुनादिप्रामी " ·८ -- in ofदिनाम 1 irriपिपनि मामे निायक पर्माणो रगपामाम धर्मादा व्यभिचारः शङ्कनीयः । अलौकिकप्रमाणगम्यत्वात्, अलौकिकव्यापारजन्यत्वाद्वा इष्टस्यायुर्भोगादेः, तेषामप्यलीफिकेटसाधनस्वमिति परिहारस्तु पूर्वमेवोक्त इति अलं विस्तरेण । ( आधुनिकविज्ञानशास्त्रानुसारेण कर्मविपाकः) एतादृशोऽयं दुज्ञेयः कर्मविपाकस्तु आधुनिकवैज्ञानिकरम्यवश्यमङ्गीकरणीयः । अत एव । जलकरकादिद्रवधनद्रव्याणां पुनश्च वाय्वत्यापादनयत्, दधिघृतादीनां पयोरूपपूर्वावस्थापादनं तेषा- मपि दुःशकम् । इदं च पौरुषेयकर्मसंस्कारविषये । अपौरुषेये वृष्ट्यादी तर्थन कल्पने तु अतिवृष्ट्य नादृष्ट्यादिकाले ऑक्सिजन हट्रोजनद्रव्ययोर्बहुत्वाल्पत्वकल्पनापसङ्कः। तस्याश्चाप्रामाणिकत्वम् । न हि ययं यथा फिनिद्रव्यमुत्पादयामो विघटयामो बा तथैव तत्तद्रव्यं सृटावपि भवतीति फल्पनं , युक्तम् । सृटी शतशो व्यभिचारात् । कर्मविपाकानामसंख्येयत्वायत्वाच्च । न हि वयं या फेनगन द्रव्येण किंचिद्रद्गमुत्पादयामरनधव पशुपक्षिवनस्पत्यादी तद्रगोत्पत्तिरिति व्योऽयमभिनि- वेग आधुनिकानाम् । ( परिवर्तनवाढनिरासः) प्रतेन परिवर्तनवादोऽपि व्याग्यानः । न हि पुरुपपरतन्त्राः कर्मविपाकाः, पाऽभिमता भरि तय ग्यः । यदि पञ्चपतित्वं वाऽसत्यभापणादिकं वाऽतिथेरादगतिध्यानन्तर गग्गहरण या कम्भिभिकाटे निदमन्वेनाभिमतमपि पुण्यविपाकमेव जनयेदित्यत्र प्रमा पाणदा गाभिमनेररि भर्मनिय प्रामाण्यं स्यात् । न तु तथान्ति । कर्मविपाकानां उत्सर्गतो निन । तदिदापनेऽपि नाशालानुपादात् । यदि तु दिककर्मसमानपिपार्फ मिति पमा गगन मागपुर: गरमाया यर । दारिनग्यापि कर्मान्तरम्य धर्माधर्मत्वं स्यात् , न निगम नदियां । यथाशनिक विज्ञान नराणिकमत एव म परियनिसहम् । Airil H SEE परिवनिमहा मा मामयिका पनि योऽपमा rankerwri reीति नि-भतमि हास्टीनाम् । भगिक गन्यमापोगम् । येनारमाभिरत.

·प्रमाणप्रतिविम्ब - निषिद्धक्रियासु च वेदबोधितनिषेधविषयत्वादेव अनिष्टसाधनत्वमिति सिद्धं धर्माधर्मत्वं क्रियाणाम् । एतेन तत्त्वज्ञानमेव धर्मः, उपासनैव वा धर्मः, नीतिरेव वा धर्म इत्यायाधुनिकमतानि व्याख्यातानि । तेषामेव धर्मत्वे प्रमाणाभावात् । प्रत्युत तत्त्वानुसारिणी यथावत्फलदायिनी क्रियैव धर्म इति पूर्वोक्तविवेचनासिध्यति । तत्त्वज्ञान तु फलमेव स्यादर्मस्य प्रयोजक वा । उपासनायाः कियांत्वेन धर्मत्वमिष्टमेव । नीतिस्त्वाचारपरिणता चेत्तदैव धर्म इति अन्ततो गत्वा प्रत्यक्षतया तत्तदाचाररूपक्रियाणामेव धर्माधर्मत्वं पर्यवस्यति न तु स्वरूपतः स्वाभिमतेर्वा । अत एव :" यो हि यागमनुतिष्ठति तं धार्मिक इति समाचक्षते । यश्च यस्य कर्ता स तेन व्यपदिश्यते यथा पारको लावक इति" इति शाबरभाष्ये क्रियाकर्तुरेव धार्मिकत्वमुक्तम् । किच तत्त्वज्ञानमपि किमर्थमभि- -मन्त यम्, उपासनापि किमित्यासेवितव्या, नीतिरपि किमुद्दिश्य समादर्तव्या इत्यनुयोगे कि योत्तर- पथमायाति । यदि नाम न पुनर्जन्म न वा शरीरातिरिक्त आत्मा, नापि वा तस्य कर्मजन्यः कश्चन विपाकस्तहिं तु व्यर्थ एवायमभिनिवेश इत्येवापतेत् । एवं चान्ततो गत्वा इद सर्व सवरणमात्रमेय निप्पयेतेति "यावज्जीवं सुख जीवेत् ऋणं कृत्वा घृत पिबेत्" इति देहात्मवादमसत्तौ सर्वोच्छेदप्रसङ्गः। एवं च स्वयं नष्टाः परान्नाशयन्त इमे विभिन्नमतप्रवर्तका जगतोऽहितायैवेति मन्तव्यम् । अत . एवोक्त भगवता- असत्यमप्रतिष्ठन्ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसंभूतं किमन्यत्लामहतुकम् ।। एतां दृष्टिमवष्टम्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः। प्रभवन्त्युगकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ ( अ १६।८- ९ ) इति ॥ कि बहुना सर्वथाऽयमेकाडवादो यथा यथा विमृश्येत तथा तथा जगन्नाशाथैव मभवतीति सुविशदमेव दीर्घचक्षुपाम् । ( स्मृतिप्रामाण्यमस्तावः) तविद सिद्धं यद्वेदबोधितेतिकर्तव्यताकाना क्रियाणां अलौकिकेष्टसाधनत्वम्, तादृशसाथ- नत्वे प्रमाण तु वेद एव, स च नित्यः । तस्य नित्यत्वं हि शब्दनित्यत्वे अर्थनित्यत्वे तयोश्च संयन्ध- नित्यत्वे काठकादिसमाग्व्याना चान्यथा पाचनोत्कर्षादिनाप्युपपत्तौ च सिध्यति । अतस्तदि- चारोऽप्यावश्यकः । तथापि तस्य मीगासादर्शने वार्तिके शासदी कादिषु सनातनधर्मप्रवीपे च विस्तरेण निरूपितत्वादित न पति। द्विना पदारयेतरप्रमाणागम्यत्वेन मप्रगावविप्र- लिप्सादिनाधककारणाभावेन चापौरुगेयत्ता प्रामाणिकत्याच प्रसाध्यसिद्धी प्रपञ्चविधानमनर्थ- कमित्युपेक्षितोऽस्माभिः । मतप्राप्तमिदान गरणीयम्, गदाणामितिकाव्यता न भेद- बोधता कितु स्मृतिस्ता गारपरम्परागोता, माता, साभ ·७८ धर्माद - मिनिवस: परिवृत्नियादिनाम् । एवमपि परिवर्तयि यन्ति नेदिमे विनायकं प्रकुर्वाणो रचयामास व्यभिचारः शङ्कनीयः । अलौकिकप्रमाणगम्यत्वात्, अलौकिकव्यापारजन्यत्वाद्वा इष्टस्यायुर्योगादेः, तेषामप्यलौकिकेटसाधनत्वमिति परिहारस्तु पूर्वमेवोक्त इति अलं विस्तरेण । ( आधुनिकविज्ञानशास्त्रानुसारेण कर्मविपाकः) एतादृशोऽयं दुर्जेयः कर्मविपाकस्तु आधुनिकवैज्ञानिकैरप्यवश्यमीकरणीयः । अत एव : जलकरकादिद्रवघनद्रव्याणां पुनश्च वाय्वस्थापादनवत्, दधिधृतादीनां पयोरूपपूर्वावस्थापादनं तेपा- मपि दुःशकम् । इदं च पौरुषेयकर्मसंस्कारविषये । अपौरुषेये वृष्ट्यादी तथैव कल्पने तु अतिवृष्ट्य- नादृष्ट्यादिकाले ऑक्सिजन हैड्रोजनद्रव्ययोर्बहुत्वाल्पत्वकल्पनाप्रसङ्गः। तस्याश्चाप्रामाणिकत्वम् । न हि वयं यथा किंचिद्व्यमुत्पादयामो विघटयामो वा तथैव तत्तद्रव्यं सृष्टावपि भवतीति कल्पन,' युक्तम् । सृटी शतशो व्यभिचारात् । कर्मविपाकानामसंख्येयत्वादु यत्वाच्च । न हि वयं. यथा केनगन द्रव्येण किंचिद्रङ्गमुत्पादयामरतर्थव पशुपक्षिवनस्पत्यादी तद्रगोत्पत्तिरिति व्यर्थोऽयमभिनि- वेश आधुनिकानाम् । (परिवर्तनवादनिरासः) एतेन परिवर्तनवादोऽपि व्याख्यातः । न हि पुरुषपरतन्त्राः कर्मविपाकाः, पाऽभिमता अपि तथैव स्युः । यदि पञ्चपतित्वं वाऽसत्यभाषणादिकं वाऽतिथेरादरातिथ्यानन्तर सर्वस्वहरणं वा करिमश्चिकाले कश्चिमत्वेनाभिमतमपि पुण्यविपाकमेव जनयेदित्यत्र प्रमाण ग्यात्तदा त्वभिमतेरपि धर्मनिर्णये प्रामाण्य म्यान् । न तु तथास्ति । कर्मविपाकानां उत्सर्गतो नियतत्वात् । नविरुद्वकल्पनेऽपि तादृशफलानुत्पादात् । यदि तु वैदिककर्भसमानविपाकं किमपि फर्मान्तरं केननन प्रमागपुरःसरमुपस्थाप्येत । तदापि तस्यापि कर्मान्तरस्य धर्माधर्मत्वं स्यात् , न पूगिदम्य तन्मदृशम्य तद्विपर्यास इति। यथा ह्याधुनिक विज्ञानं नैसर्गिकमत एव न परिवृत्तिसहम् । नयर कर्मजन्यसंम्फारा अपि सनिका एव न परिवृत्तिसहा वा सामयिका वेति व्यर्थोऽयम- पानगमिन्याभाणकमेव मन्यनामवनारयियन्तानि निश्चितमिदं दूरदृटीनाम् । अधिकं त्वन्यन्नावसेयम् । येनास्माभिस्त- ·प्रमाणप्रतिविम्बर -- । निषिद्धक्रियासु च वेदबाधितनिषेधविषयत्वादेव अनिष्टसाधनत्वमिति सिर्द्ध धर्माधर्मत्वं क्रियाणाम् । एतेन तत्त्वज्ञानमेव धर्मः, उपासनैव वा धर्मः, नीतिरेव वा धर्म इत्यायाधुनिकमतानि व्याख्यातानि । तेषामेव धर्मत्वे प्रमाणाभावात् । प्रत्युत तत्त्वानुसारिणी यथावत्फलदायिनी क्रियेव धर्म इति पूर्वोक्तविवेचनासिध्यति ! तत्त्वज्ञानं तु फलमेव स्याधर्मस्य प्रयोजकं वा । उपासनायाः क्रियांत्वेन धर्मत्वमिष्टमेव । नीतिस्त्वाचारपरिणता येत्तदैव धर्म इति अन्ततो गत्वा प्रत्यक्षतया तत्तदाचाररूपाक्रियाणामेव धर्माधर्मत्वं पर्यवस्यति न तु स्वरूपतः स्वाभिमतेर्वा । अत एव :" यो हि यागमनुतिष्ठति तं धार्मिक इति समाचक्षते । यश्च यस्य कर्ता स तेन व्यपदिश्यते यथा पाचको लावक इति" इति शाबरमाप्ये क्रियाकर्तुरेव धार्मिकत्वमुक्तम् । किच तत्त्वज्ञानमपि किमर्थमभि- -मन्तव्यम्, उपासनापि किमित्यासेवितन्या, नीतिरपि फिमुद्दिश्य समादर्तन्या इत्यनुयोगे कि बोत्तर- पथमायाति । यदि नाम न पुनर्जन्म न वा शरीरातिरिक्त आत्मा, नापि वा तस्य कर्मजन्यः कश्चन विपाकस्तहिं तु व्यर्थ एवायमभिनिवेश इत्येवापतेत् । एवं चान्ततो गत्वा इदं सर्व संवरणमात्रमेव निप्पयेतेति “यावज्जीवं सुख जीवेत् ऋणं कृत्वा घृतं पिबेत्' इति देहात्मवादमसक्तौ सर्वोच्छेदप्रसङ्गः। एवं च स्वयं नष्टाः परान्नाशयन्त इमे विभिन्नमतप्रवर्तका जगतोऽहितायैवेति मन्तव्यम् । अत व एवोक्तं भगवता- सुविशदमेव दीर्थचक्षुषाम् । असत्यमप्रतिष्ठन्ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसंभूनं किमन्यलामहेतुकम् ।। एतां दृष्टिमवष्टम्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः। प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ।। ( अ. १६१८- ९ ) इति ॥ कि बहुना सर्वथाऽयमेकाङ्गवादो यथा यथा विमृश्येत तथा तथा जगन्नाशायैव प्रभवतीति ( स्मृतिप्रामाण्यमस्तावः) तदिदं सिद्धं यदिबोधितेतिकर्तन्यताकानां क्रियाणां अलौकिकेटसाधनत्वम्, तादृशसाध- नत्त्वे प्रमाणं तु वेद एव, स च नित्यः । तस्य नित्यत्वं हि शब्दनित्यत्वे अर्थनित्यत्वे तयोश्च संबन्ध- नित्यत्वे काउकादिसमाख्यानां चान्यथा प्रवचनोकर्यादिनाप्युपपत्ती च सिध्यति । अतस्तद्वि- चारोऽप्यावश्यकः । तथापि तस्य मीमांसादर्शने वार्तिक शास्त्रदीपिकादिषु सनातनधर्ममदीपे च विस्तरेण निरूपितत्वादिह न प्रपञ्चितः । तद्विनापि वेदार्थस्येतरप्रमाणागम्यत्वेन भ्रमप्रमादविप्र- लिप्सादिबाधककारणाभावेन चापौरुषेयत्वात् प्रामाणिकत्वाच्च प्रकृतसाध्यसिद्वौ प्रपञ्चविधानमनर्थ- कमित्युपेक्षितोऽस्माभिः । प्रकृतप्राप्तमिदगत्र विचारणीयम्, यद्यासा कियाणामितिकर्त यता न वेद- बोधिना किन म्मतिमत्राचारपरम्परागोधिता, तदा तासामलौफिकेटसाधनत्वमस्ति न वा ? ताश्च ·विरागो वाऽनुठानानियां बलवग्जीविकासपी वा तदा तु सर्वमिलिला समयान्तरानुबन्धने 2. धर्मादों: .. . , . - , कालेऽपि स्मृतीनां शासनविषिशास्त्रत्वमेव । यस्तु मध्ये किचिददृष्टार्थफर्मनिर्देशः प्रायश्चित्तादिमागे चातुर्वर्ण्याचारभागे २ सोऽपि राज्ञां देशजातिश्रेणीगणादिधर्माणामुपसंग्रहणमवश्यकर्तन्यतया क्रियाः, अष्टकाः कर्तव्याः, गुरुरनगन्तव्यः, तडागं खनितव्यम्, प्रपा प्रवर्तयितव्या; शिखाकमै फर्तव्यम्, रुग्णालयः स्थापनीयः, इत्येवमादयः । तत्र क्रियात्वेन साफल्ये सामान्यतः सिद्धेऽपि यद्यलौकिकफलबत्त्वं न स्यात् । तदा तु लौकिकदृष्टफलार्थ तत्र प्रवृत्तिः स्यात् । तदपि यत्राटका- दिषु नोपलभ्यते, तत्र प्रवृत्तिर्न स्यात् । यत्र तु प्रपादिपु .परोपकारादिकं दृष्टं फलं प्रत्यक्षगोचरं, तत्रापि कर्तुः किमपि फलं न स्याच्चेन्न प्रवर्तेत । यदि लाभपूजाख्यात्यादिकं परिकल्पेत तथापि तस्य परसापेक्षत्वेन यस्मात्तत्समवः तदर्थमेव तत्र प्रवृत्तिः स्यान्न तु सामान्यतः, ते च नीतिनर्मसचिवा एव । दृश्यते च सामान्यतः प्रवृत्तिः । सा किं फलमुद्दिश्य भवति ? न हि निष्फले दुःखेकफले वा कोऽपि प्रेक्षावान् प्रवर्तते । तस्मादश्यमवेदं विचारणीयं यदेताः क्रियाः, अलौकि- केटफलंसाधनं न वेति ! (स्मृतिप्रामाण्य पूर्वपक्षः) अत्र ब्रूमः-स्मृतिविषयत्वादेवैतासां मूलविज्ञानकारणं किंचिदनुमीयते । यतः स्मृतिः रमरणम्, तच्च संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानम्, सस्कारश्रानुभवमन्तरेण नोपपन्न इत्यनुभवमाक्षिपति । विना प्रमाणमनुभवोऽपि अनुपपन्न इति प्रमाणमाक्षिपेत् । तच्चातीन्द्रियार्थविषये विनाऽऽगमान किमपि प्रभवतीत्यागमं मूलभूतमनुमापयत् स्मृतिविषयत्वमेतासामलौकिकेटसाधनत्वमपि बोधयति । ननु स्मृतित्वे कि प्रमाणम्, परम्परा चेदन्धपरम्परावदनादेयत्वादप्रामाणिकैव । प्रत्युत दृष्टार्था एवं बवयः क्रियाः स्मृतिग्रन्थेषूपदिष्टा राजधर्मादयः । कुत्राचेत्तु व्याख्यास्यामः" इत्युपक्रम्यय वर्मोपदेशः । तत्रापेक्रमानुसारेण पर्यालोच्यमाने सर्वोप्ययं धर्मोपदेशः सामयिक एव सिदो भवतीति कुतो मूलकल्पनम् । तस्मात्स्मृतित्वमिद पौढिवादमात्रम् । वस्तुत यथाऽधुना शासनसमादिपु प्रस्तावानुपक्रम्य बहुमतानुसारेण शासनविधिनिर्माणम् । तथैव पूर्व- " अथातः सामयाचारिकान् धर्मान् ग्यताकम् । पायश्चित्तादिकमपि तथैर। यन सूत्रादिपु सेतिकर्तव्यताक भाम्नानम् , तदपि न वेदमूल- पम्, रिनु सामयिकमेव । समयस्य प्रामाण्य तु सजनवादेव । यदाच सर्वेषां समय 1 न पारि हानि: । अन एवं धर्मपरिवर्णनं देशकालपरिस्थित्यनुसारेण भूतं- भन्पे कनयुग धर्मायेनायर्या द्वापर परे । भन्ये पनिपुगे नृणां युगदामानुरूपतः॥ इति ।

·प्रमाणप्रतिविम्बः ८१ इदमेव धर्मपरिवर्तनमिदानीतनराकाझ्यते । न वस्तुतत्त्वपरिवर्तनम् । तत्सिद्धं न स्मृतिवि- षयत्वेन स्मार्तानां कर्मणामलौकिकेष्टफलसाधनत्वामति । (स्मृतिमामाण्ये उत्तरः पक्षः) अत्राभिधीयते सत्यम् - "निजधर्माविरोधेन यश्च सामयिको भवेत् । : सोऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश्च यः॥" (या. २११८६) इति याज्ञवल्क्यवचनानुसारेण देशजातिकुलयामश्रेणीगणादीनां सामयिका धर्माः स्वीय- पजापालनधर्माविरुद्धाश्चेत् राज्ञा परिपालनीया इति । परंतु तत्रापि समयस्य रुचिरूपत्वे धर्मत्वव्या- घातात्.प्रजानामुन्मार्गगामित्वसंभवाच्च स्वीयप्रजापालनधर्मविरोधः प्रसज्यते । तत्परिहाराय समय- स्यापि किंचित्प्रामाणिक स्वरूपमवश्यमेव निश्चेतव्यम् । समयस्वरूपं तु संविधतिक्रमप्रकरणे नार- दोक्त्येवं निरूपितं मिताक्षरायाम्--- पाखण्डनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते । समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ॥ इति । तयदि समयो निर्मूलो वाऽनीतिमूलो वा यथारुचि वा स्यात् , स सर्वोऽपि राज्ञा परिपा- लनीयो वा ? आहोस्वित् प्रामाणिको नीतिमूलक एव परिपालनीयः । आये चौर्यसाहसादि- विषयकस्यापि पालनीयत्वापत्तिः । अन्ते तु मूलभूतप्रमाणापेक्षा, नीतिमूलकत्वेऽपि नीतेनीतित्वसिध्दये प्रमाणापेक्षा तदवस्थैव । भारदीयव्याख्यायां तु स्थितिरेव समय इत्युक्तम् । स्थितिश्च न धर्ममन्तरा प्रजानां संभवति । कामक्रोधादिपापानां निरासमन्तरा स्थितेरनुपलम्भात् । तन्निरासश्च धर्मादिति धर्ममूलक एव समयः परिपालनीयो राज्ञा । तदर्थमेव चाधिकरणयोजना राजनीती । अर्थात्समयरूपत्वेऽपि स्मृतीनां धर्ममूलकत्वमेव सिध्यति । धर्ममूलं च अतिरिति श्रुतिमूलकत्वमेव स्मृतीनां सिध्यति । तदुर्क- धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं पर्म श्रुतिः । इति । चोदना लक्षणोऽर्थो धर्म इति च । तत्सिद्धं स्मृतीनां सूत्राणामाचाराणां च पौरुषेयत्वेऽपि श्रुतिमूलकत्वम् । न हि श्रुतिप्रामाण्य- पाणाः धर्मनिष्ठाः यं कमपि समयं यथेच्छं फल्पयन्तीति कल्पयितुं शक्यम् । न हि ते वानराः, अपि तु नराः, अयमेवोभयोविशषो यत्- शास्त्राणि यत्र गच्छन्ति तत्र गच्छन्ति ते नराः । मतयो यत्र गच्छन्ति तत्र गच्छन्ति वानराः ॥ इति ।

·शिखाकर्म , - - " . i फालेऽपि स्मृतीना शासनविपिशाम्रत्वमेव । यस्तु मध्ये किंचिददृष्टार्थकर्मनिर्देशः प्रायश्चित्तादिमागे निर्दिष्टमित्येव ने निर्देश: । अत एवोपनयनविवाहश्राद्धादि कर्तव्यतया आम्नातमपि न सेतिकर्त- विरागो वाऽनुठानागिर्वा नलवरजीविकासवां वा तदा तु सर्वमिलिला समयान्तरानुबन्धने धर्माद फ्रियाः, अष्टकाः कर्तन्याः, गुरुरनुगन्तव्यः, तडागं खनितव्यम्, पपा प्रवर्तयितव्या, कर्तव्यम्, रुग्णालयः स्थापनीयः, इत्येवमादयः । तत्र क्रियात्वेन साफल्ये सामान्यतः सिद्धेऽपि यद्यलौकिकफलवत्त्व न स्यात् । तदा तु लौकिकदृष्टफलार्थ तत्र प्रवृत्तिः स्यात् । तदपि यंत्राटका- दिपु नोपलभ्यते, तत्र प्रवृत्तिर्न स्यात् । यत्र तु प्रपादिपु परोपकारादिक दृष्टं फलं प्रत्यक्षगोचरं, तत्रापि कर्तुः किमपि फल न स्याच्चेन्न प्रवर्तेत । यदि लाभाजाख्यात्यादिक परिकल्पेत तथापि तस्य परसापेक्षत्वेन यस्मात्तत्सभवः तदर्थमेव तत्र प्रवृत्तिः स्यान तु सामान्यतः, नीतिनर्मसचिवा एव । दृश्यते'च सामान्यतः प्रवृत्तिः। सा कि फलमुद्दिश्य भवति ? न हि निष्फले दुःखेकफले वा कोऽपि प्रेक्षावान् पवर्तते । तस्मादवश्यमवेद विचारणीय यदेताः क्रियाः, अलौकि- केटफलंसाधन न वेति । (स्मृतिप्रामाण्ये पूर्वपक्षः) अत्र धूम-स्मृतिविषयत्वादेवैतासां मूलविज्ञानकारण किंचिदनुमीयते । यतः स्मृतिः रमरणम्, तच्च सस्कारमात्रजन्य ज्ञानम्, सस्कारश्चानुभवमन्तरेण नोपपन्न इत्यनुभवमाक्षिपति । विना पमाणमनुभवोऽपि अनुपपन्न इति प्रमाणमाक्षिपेत् । तच्चातीन्द्रियार्थविषये विनाऽऽगमान किमपि प्रभवतीत्यागम मूलभूतमनुमापयत् स्मृतिविषयत्वमेतासामलौकिकेष्टसाधनत्वमपि बोधयति । ननु स्मृतित्वे कि प्रमाणम्, परम्परा चेदन्धपरम्परावदनादेयत्वादप्रामाणिकैव । प्रत्युत दृष्टार्था एव बयः क्रियाः स्मृतिग्रन्थेपूपदिष्टा राजधर्मादयः । कुत्राचेत्तु इत्युपक्रम्येय धर्मोपदेशः । तत्रापेक्रमानुसारेण पर्यालोच्यमाने सर्वोप्ययं धर्मोपदेशः सामयिक एव सिद्धो भवतीति कुतो मूलकल्पनम् । तस्मात्स्मृतित्वमिद पौढिवादमात्रम् । वस्तुत यथाऽधुना शासनसभादिषु पस्तावानुपक्रम्य बहुमतानुसारेण शासनविधिनिर्माणम् । तथैव पूर्व- चातुर्वर्ण्याचारभागे च देशजातिश्रेणीगणादिधर्माणामुपसंग्रहणमवश्यकर्तन्यतया ग्पताकम् । पायचित्तादिकमपि तथए । यत्तु सूत्रादिपु सेतिकर्तव्यताक आम्नानम् , तदपि न वेदमूल- पम्, र सामयिमेव । समयस्य प्रामाण्य तु सजनाभमतत्वादेव । यदा च सर्वेषां समये “ अथातः सामयाचारिकान् धर्मान् व्याख्यास्यामः " सोऽपि राज्ञा - न कापि हानिः । अनए धर्मपरियानि देशमालपरिस्थित्यनुसारेण भूतं- अन्य कुनयुगे पपांनायो द्वापरे परे । अन्ये पटियुगे नृणां युगदासानुरूपतः ॥ इति ।

·अपि तु नराः, अयमेवोभयोविशेषो यत्- प्रमाणप्रतिबिम्ब इदमेव धर्मपरिवर्तनमिदानींतनैराकाझ्यते । न वस्तुतत्त्वपरिवर्तनम् । तसिद्धं न स्मृतिवि- 'षयत्वेन स्मार्तानां कर्मणामलौकिकेष्टफलसाधनत्वामति । (स्मृतिमामाण्ये उसरः पक्षा) अत्राभिधीयते सत्यम् - "निजधर्माविरोधेन यश्च सामयिको भवेत् । : सोऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकतश्च यः॥"(या. २०१८६) इति याज्ञवल्क्यवचनानुसारेण देशजातिकुलयामश्रेणीगणादीनां सामयिका धर्माः स्वीय- पजापालनधर्माविरुद्धाश्चेत् राज्ञा परिपालनीया इति । परंतु तत्रापि समयस्य रुचिरूपत्वे धर्मत्वव्या- घातात् प्रजानामुन्मार्गगामित्वसंमवाच्च स्वीयप्रापालनधर्मविरोधः, प्रसज्यते । तत्परिहाराय समय- स्यापि किंचित्प्रामाणिकं स्वरूपमवश्यमेव निश्चेतव्यम् । समयस्वरूपं तु संविधतिक्रमप्रकरणे नार- दोक्त्यैवं निरूपितं मिताक्षरायाम्- पाखण्डनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते । समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ॥ इति ॥ तयदि समयो निर्मूलो वाऽनीतिमूलो वा यथारुचि वा स्यात् , स सर्वोऽपि राज्ञा परिपा- लनीयो वा ? आहोस्वित् प्रामाणिको नीतिमूलक एव परिपालनीयः । आये चौर्यसाहसादि- विषयकस्यापि पालनीयत्वापत्तिः । अन्ते तु मूलभूतप्रमाणापेक्षा, नीतिमूलकत्वेऽपि नीतेर्नीतित्वसिध्दये प्रमाणापेक्षा तदवस्थैव । नारदीयव्याख्यायां तु स्थितिरेव इत्युक्तम् । स्थितिश्च न धर्ममन्तरा प्रजानां संभवति । कामक्रोधादिपापानां निरासमन्तरा स्थितेरनुपलम्भात् । तन्निरासश्च धर्माविति धर्ममूलक एव समय: परिपालनीयो राज्ञा । तदर्थमेव चाधिकरणयोजना राजनीती । अर्थात्समयरूपत्वेऽपि स्मृतीनां धर्ममूलकत्वमेव सिध्यति । धर्ममूलं. च अतिरिति श्रुतिमूलकत्वमेव स्मृतीनां सिध्यति । तदुक्त- धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः । इति । चोदना लक्षणोऽर्थो धर्म इति च । तत्सिद्ध स्मृतीनां सूत्राणामाचाराणां च पौरुषेयत्वेऽपि अतिमूलकत्वम् । न हि श्रुतिप्रामाण्य- माणाः धर्मनिष्ठाः यं कमपि समयं यथेच्छं कल्पयन्तीति कल्पयितुं शक्यम् । न हि ते वानराः, समय शास्त्राणि यत्र गच्छन्ति तत्र गन्छन्ति ते नराः । मतयो यत्र गच्छन्ति तत्र गच्छन्ति वानराः ॥ इति ।

·निग । गा; मग सपा मातीन गमयम्सनविननामिदाम्पत्यवादेन विशेषम। ६२ मानवारितानम्म प्राणिशाना स्मरतां विम्मरणस्य चोपपन्नत्वात् ग्रन्धानुमानमुपपयत इति भारतापांना गान्निादिम्माधागो ग्रावधर्माणां च वेदमूलकत्वेनर मामाग्यम् । fini-IIरानीसिटमापनमनि । भन पत्र मन्वादिग्मृति उपक्रमोपसंहारपो- धर्माद नंहीदानींतना अपि यथेच्छं य कमपि शासनविधिं निर्ममते राजशासनसमासु । किंतु शासन्यवहाराग्रिमपरिणामज्ञानपूर्वकमेव निर्मिमत इति तेषामनुभवपूर्वकमेवेदानीतनं शासनविधि पश्यामः । तथैव पूर्वजैरपि धर्मप्राणैर्वेदनन्यानुभवानन्तरमेव शासनविधयः प्राणायिषतेति कल्पनाया, परिवर्तनवादिनामिच्छाविघातमन्तरा न कामपि हानि पश्यामः । तदुक्तम्- धर्मस्य शन्दमूलत्वादशन्दमनपेक्षं स्यात् , । मी. द. (१।।११), वस्तुतस्तु अदृष्टायाः स्मृतयः सेतिकर्तव्यताका एवोपनिबद्धा दृश्यन्ते । न हि शालाकर्म- विवाहादयो विधयः सेतिकर्तव्यताका वेदेषु यज्ञादिवदुपलभ्यन्ते । न वा तेषां दृष्टं किंचिदपि फलम्। इतिकर्नन्यता न विज्ञानम् । न च तत्प्रमाणमन्तरा प्रतिपत्त शक्यम्, न वा तत्र प्रत्यक्षादीनि प्रभवन्ति । अतीन्द्रियत्वात्तस्य । अतोऽगत्याऽतीन्द्रियार्थबोधक प्रमाणमभ्युपेतव्यम् । तच्च न वेद मन्नरा । तत्र तस्यैव शकत्वस्य पूर्वमुपपादनात् । अत एवोक्त शाबरभाष्ये- प्रमाणं स्मृतिः । विज्ञान हि तन् किमित्यन्यथा भविष्यति । पूर्वविज्ञानमस्य नास्ति कारणा भागादिनि मेत् । अग्या एव स्मृनेदिन्नः कारणमनुमास्यामहे । तत्तु नानुभवनम् । अनुपपत्या। न मनपा व जन्मन्येवंजातीयकमर्थमनुभक्तुिं शक्नुवन्ति । जन्मान्तरानुभूतं च न रमयते । पन्यापनमीपेन । पर्नुमामान्यान् स्मृतिदिकपदार्थयोः । तेनोपपनो वेदसं योगसेवणि कानाम् । ननु गोन्तभन्न पाजातीयक ग्रन्थम् । अनुपलभमाना अप्यनुमिमीरन् । विरमरणमप्युपपयत इति । मा :"! PHARE IT *१ मा माननमri ma im P ·.. प्रमाणपतिविम्बा ८३ गम्यमिति तत्राप्यलौकिक प्रमाणगम्यत्वमवश्यमेव कल्पनीयमतीन्द्रियार्थत्वात् । तच्च प्रमाणं न वेदा- तिरिक्तमिति वेदमूलकत्वमेव सर्वासां स्मृतीनामभ्युपगन्तव्यमकामेनापि । तदुक्त तन्त्रवार्तिके-. सर्वथा तावन्मन्वादिप्रणीताः सनिबन्धनाः स्मृतयः शेषाणि च विद्यास्थानानि स्वार्थ प्रतिपादयन्त्युपलभ्यन्ते । मन्वादीनां चामत्यक्षत्वानद्विज्ञानमूलमदृष्टं किंचिदवश्यं परिकल्पनी- पम् । तत्र च- भ्रान्तेरनुभवाद्वापि पुंवाक्याद्विमलम्भनात् । दृष्टानुगुणसाध्यत्वाच्चोदनैव लघीयसी ।। सर्वत्रैव चादृष्टकल्पनायां तादृशं फल्पायतव्यं यदृष्टं न विरुणाद न वा दृष्टान्तरमासन- यति । तत्र भ्रान्ती तावत्सम्यनिवद्धशास्त्रदर्शनविरोधापत्तिः। सर्वलोकाभ्युपगतदृढमामाण्य- चाश्च । इदानींतनैश्च पूरुपैरपि भ्रान्तिमन्यादीनामनुवर्तिता । तत्परिहारोपन्यासश्च मन्वादीना- मित्यनेकादृष्टकल्पना । अनुभवेऽपि च स एव तापदनुभवः कल्पयितव्यः । पुनश्चेदानींतनसर्व- पुरुषजातिविपरीतसामर्थ्यकल्पना मन्वादेः । तच्चतत्सर्वज्ञवादे निराकृतम् । पुरुषवाक्यपरम्परा- प्यन्धपरम्परया निराकृता । नहि निपतिष्ठप्रमाणात्मलाभो दृश्यते । तथा विमलम्भेऽपि तत्क- ल्पना । विप्रलिप्सा प्रयोजनं, लोकस्य च तत्र भ्रान्तिस्तस्याश्चयन्तं कालमनुत्तिरित्यायाश्रयणी- सम्। उत्पन्नस्य च दृढस्य प्रत्ययस्य प्रामाण्यनिराफरणाद् दृष्टविरोधः। तस्मात्सवभ्यश्वोदनाकल्प- नैव ज्यायसी । तत्र हि तन्मात्रादृष्टाभ्युपगमः । शेपास्तु महाजनपरिग्रहादयः सर्वेऽनुविधीयन्ते । संभाव्यते च मन्वादीनां चोदनापूर्वविज्ञानकारणत्वेन । इति ।। दृष्टार्थानां स्मृत्यादीनामपि चोदनामूलकत्वे चादृष्टार्थत्वे चेत्थं तन्त्रवार्तिकम्-- एतदयुक्तं कुतः- धर्म प्रति यतोऽत्रेदं प्रामाण्यं प्रस्तुतं स्मृतेः। तस्मात्कृप्यादिवत्तेषामुपन्यासो न गुज्यते ।। न हि यावत्किंचिदाचरणं तस्य सर्वस्य मूलमिह प्रमाणीक्रियते । धर्मजिज्ञासाधिकारात् । यदि च गुर्वनुगमनादीनां केवलं दृष्टार्थत्वमेव स्यात् , ततः कृष्यादिवघ्दर्भ प्रत्यमामाण्यमेवेति नोप- न्यसितन्याः । स्यादेतत्-अप्रमाणत्वेनैषामुपन्यास इति । न । तथा सति “ हेतुदर्शनाच्च " इत्यत्रो- दाहर्तव्या मवेयुः । तस्माच्छ्यासमिति च दर्शनं निष्फलम् । न च नियोगतः शास्त्रादृते पानिः । शक्यते छुपायान्तरेणापि सामदानादिना गुरुरध्यापनादीनि कारयितुम् । तन्नास्ति नियमविधेरव- *काशः । सर्वत्र च यथाकथंचित् लोकपइितसाहाय्योपादानात्मरक्षणप्रीत्युत्पादादिका दृष्टार्थता माष्यकारोक्ता शक्या वतुम् । न चावपातादीनां दृष्टिकामयागादीनां च दृष्टार्थानामवैदिकत्वम् । तस्मात्सत्यपि दृष्टार्थत्वे संभाव्यते वेदमूलत्वं नियमादृष्टसिद्धेरनन्यप्रमाणकत्वात् । ततश्च गर्वनुगम- ·- रिम् । पनीविभिल्यामपि माफमारिदियको लोकवेदयोः पर्ववदेव प्रत्यक्ष: । तरज्ञानपूर्वकरयोगानु मानचिहापानिनुमानननं सहमीभ्यो पनि मिनापन शुभाशुभकर्मक्ताविप सूपर्न नादेनैमित्तिकत्वादकियायां प्रत्यवायः, करणे च न भवति । दृष्टं च प्रीतो गुरुरध्यापयिष्वतीत्येव- मादि निप्पद्यते । नियमाच्चाविघ्नसमाप्त्यर्थाऽपूर्वसिद्धिः ॥ इति ॥ एवं च " आचाराद्गृह्यमाणेषु तथा स्यात् (जै. स्. ६-२-१०) इत्यत्र सकृदसकृद्वाऽ- नुठानामिति विचारो युक्तः । इतरथा तु दृष्टार्थत्ववशेनैवोदकपानादिवदवधारणं स्यात् । यत्तु भायकारेण दृष्टार्थत्वादेव मामाण्यमित्युक्तम् । तत्पूर्वपक्षवाद्यतिशयार्थम् । एतदुक्तं भवति । यास्ता. वदृष्टार्थाः स्मृतयस्ताः कथंचिप्रमाणीकुर्याद् भवान् । इमाः पुनर्गनुगमनादिविषयाः कथमिवाप्रमाणं भविन्यन्ति इति । समाप्रपादीनां यद्यपि विशेषश्रुति व कल्प्यते । तथापि परोपकारश्रुत्यैव समस्तानाम- पादानात्यामाण्यम् । तस्माच्छेयांसमित्यश्चे गर्दभेनानुगन्तव्ये सिद्धवच्छ्रेयसामूनैरनुगमनं दर्शयति। यथा धन्वनि निरुदके कृताः प्रपाः परेषामुपकुर्वन्त्येवं त्वमिति देवतास्तुतिपरे वाक्ये सिद्धवत्प्रपासद्भाव- स्तस्याश्च पारायं दृश्यते । गोत्रचिह्नं शिखाकर्म । तत्राप्याचारनियमस्यादृष्टार्थत्वान्नव तावन्मा- अमेव प्रयोजनम् । शक्यं ापायान्तरेणापि गोत्रं स्मर्तुम् । तेनान्य एवाभिप्रायः । कर्माङ्गभूतं ताव- च्चतुरवत्तपञ्चावत्नादिविभागसिद्ध्यर्थमवश्यं स्मर्तव्यं गोत्रम् । अतस्तच्चिह्नार्थमपि तावच्छिखाकल्प स्मृतेः प्रामाग्यमस्तु । तन्नियमादृष्टस्य त्वेकान्तेनैवानन्यगतित्वात्पुरुषार्थता सेत्स्यतीति । तेन सर्व- स्मृतीनां प्रयोजनवती मामाग्यसिद्धिः । तत्र यावदर्भमोक्षसंवधि, तद्वेदपमवम् । यत्त्व सुखाविषय तलोकन्यवहारपूर्वकमिति विवेक्तव्यम् । एपैवेतिहासपुराणयोरप्युपदेशवाक्यानां गति :। उपाख्या नानि वर्षवादेषु व्याख्यातानि । यत्तु पृथिवीविभागकथनं, तद्वर्माधर्मसाधनफलोपभोगमदेशविवेकाय किंचिदर्शनपूर्वकं किंचिदमूलम् । वंशानुक्रमणमपि ब्राह्मणक्षत्रियजातिगोत्रज्ञानार्थ दर्शनस्मरणमू- सम् । देशकालपरिमाणमपि लोकन्योतिःशास्त्रव्यवहारसिद्धयर्थ दर्शनगणितसंप्रदायानुमानपूर्वकम् । भाविकथनमपि त्वनाविकालपवृत्तगुगस्वभावधर्माधर्मानुष्ठानफलविपाकवधिव्यज्ञानद्वारेण वेदमूलम् । अदवियानामपि कन्वर्थपुरुषार्थपतिपावनं लोकवेदपूर्वकत्वेन विवेतन्यम् । तत्र शिक्षायां तावद्वर्ण- फरणम्परफानादिमाविमागकथनम् , तत्वत्यक्षपूर्वकम् । यत्त तथा विज्ञानात् प्रयोगे फलविशेषरमरणम् । मन्त्री दीनः गरतो वर्णनो वेति च प्रत्यवायग्मृतिः, तद्वेदमूलम् । एवं कन्पसूत्रवर्धवादादिमित्र-शा पान्तरविवषीणन्यापलम्पविध्युपसंहारपनमर्थनिरूपण तनत्यमाणमटीकृतम् । लोकव्यवहारपूर्वकाम शिरिमादियाराः सुम्पारेनन्नाऽऽत्रिताः । ग्याकरणऽपि भन्दापगन्दविभागज्ञानं साक्षा दामादविभागादपशानिमित्तम् । मागन्दपयोगाकलामदिरपगन्देन तु फलंपगुण्यं भवतीति पनि भाम । तथा च भनिट भूदने । यो ह वाऽपिदिनापंपच्छन्दोंदवतमात्रणेन मन्त्रेण यजाति पापानियोगाभेप याविनारिमाणम्प पन्द्रादियादिगतिभिागेन विधिना .

·प्रमाणपातिविम्बर तद्गतशान्त्यादिविधानद्वारेण वेदमूलम् । एतेन सामुद्रवास्तुविद्यादि व्याख्यातम् । ईदृशा वा विधयः सर्वत्रानुमातव्याः। ईदृशे गृहशरीरादिसंनिवेशे सति एतदेतच्च प्रतिपत्तव्यमिति । मीमांसा तु लोकादेव प्रत्यक्षानुमानादिभिरविच्छिन्नसंपदायपण्डितप्रवरैः प्रवृत्ता। न हि कश्चिदपि प्रथममेतावन्तं युक्तिकलापमुपसंहर्तु क्षमः । एतेन न्यायविस्तरं व्याचक्षीत ॥ इति ॥ एतेन च तन्त्रवार्तिकेन- पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ।। ( या. स्मृ. १३) इति चतुर्दश विद्यास्थानेषु किं कि वा लोकव्यवहारमूलकं किच वेदमूलकामति विवेकः सुविशदमेव विशदीकृतः । अर्थादेव यदर्थसुखविषयं तल्लोकव्यवहारपूर्वकमिति धर्मशास्त्रापरपर्याय- स्मृतिवपि न सर्वेऽपि विधयो वेदमूलका इति सिध्यति । तत्र केषां वा वचनानामर्थसुखविषयत्वं केषां च धर्ममोक्षसंबन्धित्वमिति विवेकस्तु धर्मकामपण्डितमवरायत्त इति तैरेव सुविज्ञेयः । (स्मृतिमामाण्यनिष्कर्पः) इदमत्र तात्पर्य यासां क्रियाणामितिकर्तव्यता प्रमाणान्तरागोचरा शास्रमात्रगम्या, तासां वेदमूलत्वम् , यासां च सा न तथा, कितु प्रमाणान्तरः सोपपत्तिका सुनिश्चया च, तासां तत्तच्छास्त्र- मूलकत्वं लोकव्यवहारमूलकत्वं च । यत्र तु वेदमूलकेतिकर्तव्यतासंबन्धः, तत्र शास्त्रान्तरमूलकत्वेऽपि वा लोकव्यवहारमूलकत्वेऽपि वा नियमपरत्वमडीकृत्य तदंशे वेदमूलकत्वं कल्पनीयम् । आये विवाहो पनयनपायश्चित्तशान्तिकपौष्टिकादीनि कर्माण्युदाहरणम् । द्वितीये राजधर्माः । अत्र च प्रजापालन- रूपधर्मस्यालौकिकैप्टसाधनत्वेऽपि तदितिकर्तव्यताया अन्तःकण्टकबहिःकण्टकशोधनादिरूपाया इतर- प्रमाणैर्लोकव्यवहारेण च सुनिर्णेयत्वान तत्तत्कार्याणामलौकिकेटसाधनत्वं न वा वेदमूलकत्वम् । यस्तु सुविहितेऽपि शासने रहस्यपापजन्यः परिणामः, यथा कानीनसहोटपौन वादिपुत्राः, तस्य र व्यवस्थाकरणं लोकव्यहारमूलमेव । तथैव राक्षसपैशाचविवाहानां विवाहत्वेन परिगणनमपि स्थितस्य गतिचिन्तनीया इति न्यायेन लोकव्यवहारमूलकमेव । प्रतिलोमजानां व्यवस्थापि तथैव । यद्येतेषां सर्वेषां वेदमूलकत्वं परिकल्प्येत, तदा तु कुमारीव्यभिचार-प्रतिलोमविवाह-बलात्कुमारी संमोग-तदपहरणादीनामपि धर्मत्वप्रसङ्गः । तथा राति निषेधवाक्यानामनवकाशापत्तिः । स्त्रीसंग्र- हणादिषु दण्डविधानादेनिरर्थकत्वापत्निश्च प्रसज्येत । अतः स्मृतिवाक्यानां पर्यालोचनावसरे पूर्वो- नमूलभूत विचारतत्त्वमवलम्यैव यदि विचारः करिष्यते इदानीतनैः पण्डितपवरैः, तदा तु धर्मतत्त्वर- क्षणेन तत्मचारेण च महानुपकारः कृतः स्याज्जनतायाम् । नहि वचनमस्तीत्येतावनैव धर्मो यानी + . M ·८६. धर्माद” " वेत्यभ्युपगन्तुं युक्तम् । तथा सति लोकोच्छेदप्रसङ्गः स्यात्तद्नु च धर्मोच्छेदः । अत एव धर्मपर्या- लोचनायां धर्माभासोऽप्यवश्यं पर्यालोचनीयो भवति । धर्मपाधो विधर्मः स्यात्परधर्मोऽन्यचोदितः। उपधर्मस्तु पाखण्डो दम्भो वा शब्दभिच्छलः ॥ इति श्रीमद्भागवतेऽन्यत्र च महाभारतादौ धर्माभासत्वेन निर्णयार्थमेताः पञ्चाधर्मशाखा अवश्यपर्यालोचनीयत्वेनोपदिष्टाः। अस्माभिरपि यथाबुद्धिबलं तत्तद्विषयपालोचनावसरे पर्यालोच- यिष्यन्त इत्यलं प्रपञ्चेन । नन्वेवं वेदमूलकत्वं चेत्स्मृत्यादीनाम्, किमिति वेदवाक्यान्येव नोवृतानि । किमर्थमर्थ- स्मृतिरूपेण तदर्थसंग्रहणेऽभिनिवेश इति चेदन भट्टपादवचनान्येवोपन्यस्यामः । तथाहि-यत्तु किमर्थं चोदना नोपलभ्यन्त इति । तत्र केचिदाहुः--नित्यानुमेयास्ता न कदाचिदुच्चार्यन्ते यथा लिङ्गादिकल्पिताः । कथमनुच्चरितानां मूलत्वोपपत्तिरिति नेत् । नैष दोषः । पाठाविच्छेदवत्पारम्प- र्येण स्मरणात्तत्सिद्धेः। यथैव हि ग्रन्थः संप्रदायाइविच्छिन्नोऽस्तित्वं भजते, तथैव प्रतिज्ञया नित्या- नुमेयश्रुतिसंप्रदायाविच्छेदसिद्धिः । तत्त्वयुक्तम् । अन्धपरम्परान्यायादेव । या हि चोदना न कदाचि- दुधार्यते, तस्याः सर्वपुरुषप्रत्यक्षादिप्रसराभावाद् दुर्लभतरमस्तित्वम् । तथा च स्मृतेरपि सैव वन्ध्यादौ- हिवतुल्यता । लिङ्गमादीनां तु नित्यत्वानित्यमनुच्चारतश्रुत्यनुमानकारणत्वमविरुद्धम् । तेन वरं प्रलीनश्रुत्यनुमानमेव । न च प्रलयो न संभाव्यते । दृश्यते हि प्रमादालस्यादिभिः पुरुषक्षयाञ्चा- ल्पविषयत्वम् । न चैवं सति यत्किंचित्प्रमाणमापत्स्यते । शिष्टत्रैवर्णिकदृढस्मरणान्यथानुपपत्तिलभ्य- त्वाच्छुत्यनुमानस्य । यद्वा विद्यमानशाखागतश्रुतिमूलत्वमेवास्तु । कथमनुपलन्धिरिति चेत्- उच्यते-- शाखानां विप्रकीर्णत्वात्पुरुषाणां प्रमादतः । नानामकरणस्थत्वात्स्मृतर्मूलं न दृश्यते ॥ यत्तु किमर्थं वेदवाक्यान्येव नोपसंगृहीतानि इति । संप्रदायविनाशभीतेः । विशिष्टानुपूर्व्या व्यवस्थितो हि स्वाध्यायोऽध्येतव्यः श्रूयते । स्मार्ताश्चाचाराः केचित्वचित् कस्यांचित् शाखायाम् । तत्रापि तु केचित्पुरुपमेवाधिकृत्य आम्नायन्ते । येन ऋतुप्रकरणाम्नाताः केनचिन्निमितेनोत्कृष्यमाणाः पुरुषधर्मता भजन्ते । यथा मलवद्वाससा सह न संवदेत्, तस्मान्न ब्राह्मणायावगुरेत् इत्येवमादयः । तत्र यदि तावत्तान्येव वाक्यान्युध्दृत्याध्यापयेयुः, ततः क्रमान्यत्वात्स्वाध्यायविधिविरोधः स्यात्, अनेन २ निर्देशेनान्येऽप्यर्थवादोद्वारेण विधिमात्रमधीयीरन् कर्मापयिकमा वा । तर वेदपलयः प्रसज्येत । न चावश्यं मन्यादयः सर्वशाखाध्यायिनः । ते हि प्रपत्लेन शाखान्त- राज्यायिभ्यः श्रुत्वाऽर्थमात्रं रखवाक्यरविरमरणार्थ निवधीयुः । नच वाक्यविशेपो शायते ।

·अद्य तावत् स्मृतित्वेनोपलभ्यमानानां ग्रन्थाना न केवलं धर्ममोक्षसंबन्धिविषयकत्वमेव । अर्थकाम- - लोकव्यवहारवैद्यकादिविषयकत्वमप्युपलभ्यते । तत्र यदि स्मृतित्वेन सर्वत्र वेदमूलकत्वकल्पना प्रमाणमतिबिम्बा यथैव हि स्मृतेर्दृढत्वात् भ्रान्तिमूलत्वं नास्त्येवमर्थवादमूलत्वमपि । शक्नुवान्त हि त विध्यर्थवादी विवेत्तुम् । तत्र स्मृतविध्यात्मकत्वात्प्रकृतितादात्म्यानुमानलब्धास्पदेऽर्थवादपूर्वकत्वं निष्प्रमाणकम् । अपि च वेदोऽखिलो धर्ममूलं, स सर्वोऽभिहितो वेदो, इति च स्वयमेव स्मर्तृभिरात्मा बद्ध्वा समर्पितः। तच्चैतन्नियोगतस्तत्कालैः कर्तृभिवृद्धिकारित्वादुपलब्धम् । अतः सिद्धं वेदवारं प्रामाण्यम् । यस्तु कर्तृसामान्यात् स्वतन्त्रमेव मामाण्यं वेदमूलत्वं वाऽनुमानेन साधयति । तस्यार्थकामानुसारि- भिर्दृष्टाधैराचारैरनेकान्तः । श्रूयमाणश्रुत्यधीनपामाण्यापत्तेश्च विरुद्धता। तस्मादर्थापत्तिरेदात्राव्यभि- चारादपचारात्पश्चान्मानादनुमानत्वेनोक्ता । इति । ( वेदविरुद्धस्मृत्यादिवाक्यप्रामाण्यविचारः ) नन्वेवं वेदविरुद्धस्मृतिसूत्रपुराणवाक्यानां धर्ममोक्षसंबन्धिनां का गतिरिति चेत्-अत्रोच्यते- साबरमाध्यमतेन तावत्पामप्रामाण्यमेव । वेदानुमापकत्वासंभवात् । यथा हि वह्निरनुप्णो द्रव्य- त्वादिति यदि कश्चन अनुमिमीत, तदा प्रबलेन प्रत्यक्षप्रमाणेनानुष्णत्वविरुद्धोष्णत्वस्योपलम्भाद्याप्ति- विघटनद्वारा प्रकृतानुमानप्रतिबन्धः । तद्वत् स्मृतित्वेन मूलविज्ञानकारणवेदानुमाने प्रवृत्ते उपलब्ध- स्मृतिविषयविरोधिविषयस्य प्रत्यक्षेण प्रबलेन वेदवाक्येनोपस्थापितत्वात् तादृशस्मृतिविषयस्य बाधि- तत्वेन तद्विपयकविज्ञानस्यापि बाधितत्वात्प्रकृतस्मृतेर्बाधितविषयकत्वेनैवापामाण्यानर्धारणात् न तन्मूलवेदानुमानप्रवृत्तिः । भट्टमते तु स्मृतित्वेनाद्ययावत् धर्मप्राणैः स्वीकृतत्वात् , वेदानामसंख्ये- यत्वेन शाखोच्छेदानामिदानीमप्युपलम्भेन चोच्छिन्नशाखान्तःपातिकिंचिद्वाक्यमूलकत्वसंभवात् वेदमूलकत्वं तादृश्याः स्मृतेः संभवत्येव । एवमपि यावच्छ्रतिदर्शनमननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं तावत्सं- भवत्येव । नो चेत्सर्वथाऽपामाण्यापत्ती कालान्तरे तादृशयेदोपलम्भे सति पुनश्च स्मृतिविप्रलोपेन सर्वत्रानाश्वासे पुनराश्वासस्य दुःशकत्वेन तादृशधर्मस्य सर्वथा लोपप्रसङ्गात् । तस्मादननुष्ठान- लक्षणमप्रामाण्यं युक्तमिति । सूत्रद्वपमिदं बाह्यस्मृतिप्रामाण्यनिराकरणपरम् , इति वार्तिककारमतम् । एवमपि भाष्यकारमत- मनुसृत्य "'विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति हनुमानम् हेतुदर्शनाच" इति सूत्रद्वयमपि स्मृतेरेवा- पामाण्यप्रतिपादनपरं नेयम् । ननु श्रुतिद्वधं दृश्यते किलोदितानुदितसमयाध्युषितहोमादी, तद्वदवापि विरोधेऽपि श्रुत्यनुमानसंभवात् कथं तावदत्यन्तामामाण्यकल्पना । शाखानां तु सहस्रश आमानं सहस्रवमा सामवेद इत्यादि । उच्छेदस्तु प्रत्यक्षत एवानुभूयते । तद्वरमननुष्ठानलक्षणामामाण्यकल्पनेति चेन । पूर्वविज्ञानानुमानसमय एव विरोधिविज्ञानस्योपस्थित्याऽनुमानासंभवात् । तस्मादयमत्राभिसंधिः- , ·८८ धर्मादों स्यात्तदा त्वनवस्था स्यात् । अतः प्रत्यक्षवेदविरोधे तादृशस्मृतिरप्रमाणं हेतुदर्शनाच्च । एवं च वेदा- विरोधि यदितरविज्ञान तन्मूलिका च स्मृतिश्चेदर्मविषये प्रमाणतामर्हतीत्येतावानेवाऽऽशयः सूत्रकारा- णाम् । अत एव “ अस्वयं लोफविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन तु" इति स्मृतेश्चरितार्थता । नो वेद्य- यस्वायं न धन्यं यदि च धयं नास्वमिति वाक्यमिदं निरवकाशमेव स्यात् । अस्मन्मते तु धर्माविरुद्धार्थकामविषयकविधीनामपि धर्म्यत्वेन तद्विषये लोकविद्वेषेऽनाचरणं श्रेय इति भवति सावकाशता वाक्यस्य । तस्माद्वेदविरोधे हेतुदर्शने च स्मृतीनाममामाण्यमेवेति श्रेयान् मान्य- फारीयः पन्थाः । अत एवोकं वीरमित्रोदये परिभाषामकरणे भविष्यपुराणे- दृष्टार्था तु स्मृतिः काचिददृष्टार्था तथा परा । दृष्टादृष्टायस्पान्या न्यायमूला तथा परा॥ अनुवादस्मृतिस्त्वन्या शिष्टेष्टा च पञ्चमी । सा एता वेदमूला दृष्टार्थाः परिहत्य तु ।। एतासां लक्षणानि तव- पद्गुणस्य प्रयोज्यस्य प्रयोगः कार्यगौरवात् । सामादीनामुपापाना योगो व्याससमासतः॥ अध्यक्षाणां च निक्षेपः कण्टकानां निरूपणम् । रायं म्मृतिः प्रोक्ता प्रापिभिर्गम्टान्मज ॥ मं योपाम्या सदा पार्या गुनो मसिं न भक्षयेत् । भाटाची स्मृतिः प्रोक्ता ऋषिभि नकोरिदः।। पाग धाग्यदमुभया पिदुर्बुधाः । विगरे तु किन्यः म्यानपदोपभुनी यया ॥ भुनी र गथा पापं ग्मृता ननाद यहि । भनन मादिनी मा नु पारियाज्यं यथा गान् ।। इनि मागियो । भगधा गरि पदमा भनूगगादिन्यपि येदमूति को विरोः। दिन गना रसायनियर न मन्नागम् । पेशापरासरिया: efit yonisit + Foreit: IT पिप विदारणमिति !, मारणारीनी Pritamta | RNIR-- परमातीनां AIRAEपभंगि। पायमरगानामिमा प्रमTI || ·मीणातिविम्बः ८ ९ । शूद्वैव भार्या शूद्रस्य सा चंस्वा च विशः स्मृते । ते च स्वा चैव राज्ञश्च ताश्च स्वा चामजन्मनः ॥ मनुः (अ. ३ श्लो. १२।१३) इति मनूक्ती कामतस्तु प्रवृत्तानामित्यनेन काम्यभार्यात्वमेतासां स्पटमेवोक्तम् । तत्र विवाहो हि रतिपुत्रधर्मार्थत्वेन त्रिविधः । तत्र काम्यस्यापि "दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादि"त्यत्रेव नित्यसंयोग- संमवात् , नित्यपञ्चमहायज्ञादिक्रियासु सर्वासामधिकारप्राप्ती शूद्रस्य वेदानधिकारप्रतिपादकश्रुति- वाक्यविरोधो दुर्वारः । न च शूद्रस्यापि-- "नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्च यज्ञान हापयेत् । इति वचनात् पञ्चमहायज्ञाधिकारो वर्तत एवेति वाच्यम् । त्रैवर्णिकपतिना सह शूद्राया अपि वैदिकक्रियासु अधिकारप्राप्तिप्रसङ्ग इति तदर्थत्वात् । एवं चैतादृशकाम्यस्मृतेः प्रत्यक्षश्रुत्या बाध एव युक्तः । अत एव याज्ञवल्क्येन शूद्राभार्यानिषेधः कृतः । यदुच्यते द्विजातीनां शूद्रादारोपसंग्रहः । : नेतन्मम मतं यस्मात्तन्त्रात्मा जायते स्वयम् ॥ अत्र मिताक्षरा-रतिपुत्रधर्मार्थत्वेन विवाहस्त्रिविधिः । तत्र पुत्रार्थो विविधः । नित्यः काम्यश्च । तत्र नित्ये प्रजार्थे “ सवर्णः श्रोत्रियो वरः " इत्यनेन सवर्णा मुख्या दर्शिता । इदानीं काम्ये नित्यसंयोगे चानुकल्पो वक्तव्य इत्यत आह--यदुच्यत इति " । यदुच्यते-सवर्णाऽये द्विजातीनां प्रशस्ता दारकर्माण । कामतस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशोऽवराः ॥ इत्युपक्रम्य बाह्मणस्य चतस्रो भार्याः, क्षत्रियस्य तिस्रः, वैश्यस्य द्वे इति द्विजातीनां शूद्रावेदनभिात । नैतद्याज्ञ- वल्क्यमतम् । यस्मादयं द्विजातिस्तत्र स्वयं जायते " तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनः इति श्रुतेः । अत्र च तत्राय जायते स्वयमिति हेतुं वदता नैत्यकपुत्रोत्पादनाय काम्यपुत्रोत्पादनाय वा प्रवृत्तस्य शुद्धापरिणयनिषेधं कुर्वता नैत्यकपुत्रोत्पादनानुकल्पे काम्ये च पुत्रोत्पादने ब्राह्मणस्य क्षत्रियावश्ये, क्षत्रियस्य च वैश्यामार्याऽभ्यनुज्ञाता भवति " इति । " आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः" इति विधिमूलक- नित्यप्रजार्थविवाह एवानुलोमन क्षत्रियौवश्ययोरनुज्ञानम्, न धर्मार्थम् । तथैव शूद्राया अपि स्यात् , ततश्च कुतः किल तरया वैदिकयज्ञसबन्धसंभव इति चेन्न-मृतभार्यस्याऽऽश्रमान्तरानधिकारिणो गृहस्थाश्रमावस्थामात्राभिकाक्षिणोऽनुलोमेन एतद्धार्योपदेशात् । अत एव मिताक्षरायामभ्यनुज्ञा- वाक्यशीर्षके- " इदानीं रतिकामस्योत्पन्नपुत्रस्य वा विनष्टभार्यस्याऽऽश्रमान्तरानाधिकारिणो गृहस्थाश्रमावस्थामात्राभिकाझिणः परिणयनक्रममाह-" तिस्रो वर्णानुपूर्येण द्वे तथैका यथाक्र- " . नन्वत्र १२ ·मदि मुख्यानमो गानुकत्यानुटानात फलं भवति न तत्संभवे । इत्युक्तम् । मुख्यफल्पस्तु श्रुतिरोधित गीतदिरोधेन ग्मृतेस्नुठाने पलाभाव इति तदर्थः । एतदर्थमन सटपतिपत्तये वीरमित्रोदयवाक्या. मम् । ब्राह्मणक्षत्रियविशां भार्या स्वा शुद्गजन्मनः इत्युक्तम् । यदि च केवलं काम्यपुत्रोत्पादन- मवेतासां फलं स्यात् । कथमाश्रमावस्था स्यात् । किं च शूद्रापरिणयकाले पाणिग्रहहोमादौ ब्राह्म- णस्य पत्युः वैदिकमन्त्रोच्चारोऽस्ति न वा ? नो चेदाह्मणादीनां विवाहसंस्कार एव न निप्पयेत, अस्ति येत्-" पद्यु ह वा एतच्ट्मशानं यच्छुद्रः .” तस्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम् " इति श्रुतिर्वि- रुभ्येत । तस्मात्यत्यक्षश्रुतिविरोधात् हेतुदर्शनाच्चेयं शूद्रापरिणयस्मृतिरप्रमाणमेव । अत एव मनुनापि- न ब्राह्मणक्षविययोरापद्यपि हि तिष्ठतोः। कस्मिंश्चिदपि वृत्तान्ते शूद्रा भार्योपदिश्यते।। इति यस्यां फस्यामप्यवस्थायां शूद्राभायोपदेशाभावो नाम विधिनास्तीति प्रतिपाद्यते । पतेन काममूलकमपि शूद्रापरिणयनमवमिति सूचनेनेतरयोः क्षत्रिय वैश्ययोः काममूलकमरि परिणयनं धर्मो भवतीति अभिसन्धिराविकृतः ।। तव " महोक्ष वा महाजं वा श्रोत्रियायोपपादयेत् " इत्याया" तद्यथैवादो मनुष्यराज भागते अन्यस्मिन् घाईत्युक्षाणं वा वेहन्तं वा क्षदन्ते इत्याद्यर्थवादमभवा स्मृतिः गामनागाम दितिं वधिट " इति प्रत्यक्षश्रुत्या विरोधादप्रामाणिकी । एवमन्यत् उह्यम् । अत एवं चरिमित्रोदये भाग्यवार्तिकमुतयोलादलविचारे उभयोरपि दोषत्वमभिधाय स्मृतीनामनुकल्पत्यमुक्ता न्यवापराम, : नयपा-मृतिरित्यनवृत्ती भवियपुराणे- शुन्या सह विरोध तु याम्यने विपयं विना । गो...- . "मा ·प्रमाणपतिपिम्प निष्पमाणत्वाद पसंहरणीयार्थश्रुतिद्वयस्य च ग्रहणाग्रहणवद्विकल्पसंभवात् किंनिमित्तमननुष्ठानम् । न च श्रुतिविरुद्धा स्मृतिः किम् “ अडु वा समभिव्याहारा " दितिवन्न्यायाभारामूलोताष्टकादि- स्मृतिवच्छुतिमूलेत्यप्रामाण्यसंशयातदिति वाच्यम् । अविरुद्धस्मृतिप्यपि तस्यानिवार्थत्वादिति । अत्र वदान्त- अतः स परमो धर्मो यो वेदादवगम्यते । अवरः स तु विज्ञेयो यः पुराणादिपु स्मृतः ॥ इति व्यासवचनाद्वेदस्मृत्यवबोधितयोर्धमयोफत्कर्षापकर्षाववगम्यते । तथा च वैदिको धर्मों मुख्य उत्कृष्टत्वात् । स्मार्तोऽनुकल्पः, अपकृष्टत्वात् । मुख्यासमवे चानुकल्पानुष्ठानात् फलं भवति न तत्संभवे । -- मभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते । न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम् ॥ इति मनूक्तेः। तथा च श्रुतिविरुद्धार्थाननुष्टाने फलाभाव एव बजिम्, न त्वप्रामाण्यसंदेहादि अविरोधे तु स्मृत्यर्थानुष्ठानादेव फलम् । तस्या अपि धर्मे प्रमाणत्वादिति सर्वं सुस्थम् । इति । अत्र च यद्यप्यनुकल्पत्वेन स्मार्तस्य कर्मणः प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे फलाभाव उक्तः । सोऽपि न धर्ममोक्षसंबन्धिस्मृतिविषयकः संभवति । कर्मणामनुष्ठाने किंचिदपि फल स्यादेव । तत्रैहिकफला- संमवेऽर्थादेव पारलौकिक सेत्स्यति । तस्मादिदमपि मतमर्थकामविषयकस्मृतिविषयमेव । तत्र पारली- किकफलामावो हि धर्माविरोध्यर्थकामाभावेन संभवति । दृष्टं चैहलौकिकमर्थकामात्मकं च फलं स्यात् । परंतु न सांपरायिकमिति । एवं च सांपरायिकशब्देन मनूक्त्यापि अर्थसुखसंबन्धिन्याः स्मृतेरेव प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे धर्मफलाभावो बोध्यते इति मनुवचनमप्यस्माकमनुकूलमेव । एवं च धर्माविरोध्यर्थ- कामयोरपि धर्मत्वेन तन्मूलकस्मृतेः प्रत्यक्षधर्मबोधाश्रुतिविरोधे धर्मेऽमामाण्यमेव । अर्थकामयोस्तु स्यानाम प्रामाण्यं, तादृशार्थकामयोधर्मविरोधेन हेयत्वमित्येव प्रकृतसूत्रद्वयस्य तात्पर्यमिति भाति । अतः परं परिनिष्ठिता एव प्रमाणमत्र विषये। अस्तु वा माट्टमतानुसारेण बाह्यमतनिराकरणपरत्वमेतयोः सूत्रयोः । एवमपि धर्मविरोध्यर्थ-, काममूलकस्मृतिपरत्वं नैव संभवतीत नैव वक्तु पार्यते । तथा सति कानीनसहोटजादिपूर्वनिर्दिष्ट- विषयकस्मृतीनां धर्मे प्रामाण्यापत्तिः, न च सेष्टा अतिप्रसङ्गात् । तस्मात्पूर्वोक्तविषयकत्वकल्पने- ऽपि न हानिरिति सिद्धः स्मृतिप्रामाण्याप्रामाण्यविचारः।

·, तस्य च राज्ञः अपि । यं शिष्टा ब्राह्मणा युः स धर्मः स्यादशङ्कितः ।। (म. अ. १२,१०८) धर्मादरों (स्मृतिप्रामाण्यनिष्कर्पः 1) ऐतेन स्पष्टमिदमवगम्यते यन्नहि सर्वासां स्मृतीनां साक्षाद्वेदमूलकत्वेन प्रामाण्यम् । किंतु कांसांचिदृदृष्टार्थप्रधानानामेव । दृष्टार्थप्रधानानां तु राजधर्मादिविषयकानां दण्डनीतिमूलकत्व- मेव । दण्डनीतौ च प्रजापालनप्रकार एव मुख्यतया प्रतिपाद्यते । परमधर्मत्वेन वेदेऽपि प्रतिपाद्यमानत्वाधर्मत्वमिति नातिरोहितं विपश्चिताम् । एवं च यथा यथा परिस्थितिपरिवर्तनं तथा तथा प्रजानां धर्मनिष्ठापूर्वकं विनीतत्वसंपादनमपि परमवश्यं कर्तव्यमिति तद्विषयिकाः Tः स्मृतयः काश्चन “अर्थशास्त्रात्तु बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः” इत्यादयो न्याय- मूलिकाः, काश्चन संवित्परिपालनादिविषयप्रतिपादिकाः परिस्थितिमूलिकाः, काश्चित् वेदविरुद्धा पञ्चधा विपतिपत्तिः, दक्षिणतस्तथोत्तरतः " इत्यादयः प्रजाप्राबल्यमूलिकाः, काश्चन "देशं कालं वयः शक्तिं पापं चावक्ष्य यत्नतः । प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याधस्य चोक्ता न निप्कृतिः॥ इत्यादयः प्रजापालनकारुण्यमूलिकाः, इत्येवं प्रकारेण स्मृतीनां मूलकल्पने बहवो विभेदाः । एतसां धर्ममामाण्यं तु राजधर्मे । तस्य चादृष्टोपसर्जनत्वेन एतासामप्यदृष्टार्थत्वं वेदमूलकत्वं चोरी- क्रियते शिटः । न हि प्रतिपदोक्तत्वेन सर्वेषां धर्माणां निर्देशः कर्तुं शक्यः । अत एव- अनाम्नातेपु धर्मेपु कयं स्यादिति चेद्भवेत् । इति मनुना स्वयमेवानाम्नातविषये कण्ठन एवोक्तमनुशासनम् । इदं सर्व धर्मपालनार्थमेव प्रजानां परिपालनाधिकारिणा राज्ञा प्रजाविषये च कर्तव्यं, न येन केनापि । न हि बाह्यकण्टक- संशोधने म्लेच्छादिषु धार्मिकप्रतिपक्ष इव नीतिः प्रवर्तनीया । अत एव- नास्य न्छिद्रं परः पश्येत् परस्य न्छिद्रमन्वियात् । गहेन् कर्म ट्वाङ्गानि रक्षेहिवरमात्मनः ॥ (म. अ. ७, १०५) इत्यादि सामान्यानुशासनम् । नहि शरणागतरक्षणं परमो धर्म इति आततायिभिर्यवनादिभिः संव्यवहारे रा धर्मः । अन एव- आततायिनपायान्नमपि वेदान्तग रणे । नियासन्नं नियामीयान्न तेन ग्रमहा भये ।। भाननापिनमायान्नं न्याटेवापिगारयन् । 'मृत्पनुगागनम । नदि राजधर्मा भइष्टाप्रधानाः, पशिना नाम: शरणागरण पEHA परमो धर्म इति अपि दृटार्थमयानाः तु ।

·प्रमाणप्रतिविम्बा मन्वानस्य घोरीयवनस्य पृथ्वीराजेन परिरक्षण कृत्वाऽप्यन्ततस्तस्यैव हस्तेन मरणं स्वीकृतम् । अत एवोक्तम्- मूक्ष्मो हि भगवान् धर्मः परोक्षो दुर्विचारणः । अतः प्रत्यक्षमार्गेण व्यवहारगति नयेत् ।। इत्यप्युक्तम् । अधिकं चात्र धर्मार्थकामाना परस्परबलाबलविचारेऽये विशदीकरिष्यते । इद- मेवात्र संसूच्यते यत् " या दृष्टार्थास्ता तत एव प्रमाणम्" इति भट्टपादप्रमृतिभिभिांसकैरययाव- दुद्घोषितमपि दृष्टार्थकस्मृतिप्रमाण्यं नाकर्ण्यते पण्डितपवरैरिदानीतनैरिति महत्कष्टम् । अलमतिपप- शेन । सर्वथा तु दृष्टार्थानामदृष्टार्थानामुभयार्थानां वा स्मृतीना साक्षाद्वा परम्परया या वेदमूलकत्वे- नैव प्रामाण्यमित्यत्र न विशयलेशोऽपि । फलस्य प्रधानोपसर्जनत्वे परं कदाचित्स्याद्विपतिपत्तिः । वेदविरोध्यर्थकामानां त्याज्यत्वेन तद्विषयकस्मृतीनां परमप्रामाण्य तु पूर्वमेव निवेदितम् । अथ क्रमप्राप्त- माचारमामाण्यं निरूप्यते । (आचारप्रामाण्यविचारः) आचारपामाण्यस्य विषयविचारः। यद्यपि “आचारश्चैव साधूनाम्" "वेदः स्मृतिः सदाचारः" इत्यादि मनुयाज्ञवल्क्यप्रभृतिवचनैः शिष्टाचारस्य धर्माधर्भयोः प्रामाण्यमवगम्यते । तथापि कीदृशः शिष्टाचारस्य ? किं दृष्टार्थकस्यादृष्टार्थकस्य वोभयार्थकस्य, आहोस्वित् जानपदपरिस्थितिपर्या लोचनेन धर्मसंरक्षणार्थं प्रवर्तितस्य राजशासनगूलकस्य, स्वयमाचरितस्य वा सामयिकस्य वेति समुदेति शड्का तदर्थं चाऽऽदौ श्रुतिस्मृत्यनुदितस्याऽऽचारमात्रस्य कावकाशो धर्मप्रमाणत्वेन स्वीकारे इत्यालोचनीयम् । जन्ममुभत्यामरणं देहसस्कारविधयः प्रायेण सूत्रस्मृत्यादिष्पनिबद्धाः, तथैवानुवत" नीया इति न तत्राऽऽचारस्य स्वातन्त्र्येण धर्मप्रामाण्यम् । यद्यपि विवाहश्मशानयोर्देशाचारकुलाचारयोः प्रामाण्यं पारस्करगृह्यसूत्रादिषु प्रतिपादितम्। तथापि विहितसाडविवाहादिकर्मसु न तयोरुपकारकत्वम् । अविहितत्वात् । यदि तावदड़त्वेनाऽऽचारानुष्ठानमभिमतं स्यात्तदा तु तदाचारस्वरूपमपि निर्दिष्टं स्यात् । न च मामाण्यबोधकवचनेनैवाङ्गत्वमपि बोधितमिति वाच्यम् । आचाराणामनेकविधत्वसंभवेन तत्त- दाचारस्वरूपाणां विवाहायड्त्वे कुत्रापि साङ्गविधेरनुधानासंभवात् । न च न सर्वत्र सर्वेपा तदङ्गत्वम् । तनद्देशे तत्नत्कुले च तत्तदाचारस्याङ्गत्वे साङ्गानुष्ठानस्य को वाऽसभव इति वाच्यम् । एवमप्यङ्गविशे- पात् प्रधानवैलक्षण्यापातेन सर्वत्र विवाहादिसंस्कारस्वरूपाणामेकविधानुगमासंभवात् । न चेष्टापत्तिः । अदृष्टार्थधर्मेषु तथा सति अनुशासनप्रयोजनामावमसङ्गात् । सर्वत्रानादिकालादारभ्यैव विवाहस्य श्मशानक्रियायाम यथासंभवमनुस्यूतत्वेन वेदमूलकत्वापोः । न सापीटा । .

·९ ४ धर्माद या वेदवा : स्मृतयो याश्च कांश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥ (मनु १२।९५) इत्यादिना विरोधात् । अतश्च वेदमूलकं किंचित् सर्वसाधारणमदृष्टार्थ कर्मानुशास्यैवानन्तरं तदनोऽपि तदविरुद्धः कश्चन देशाचारो वा कुलाचारो वा धर्मत्वेन अनुष्ठीयेत चेत् सोऽपि संग्राह्य इत्येवानुमतिनिदर्शकमेतदाचारप्रामाण्यवचनमित्येवाङ्गीकर्तव्यम् । एवं च कदाचित् कुलाचारदेशा- चारयोरननुष्ठानेऽपि नादृष्टार्थकसंस्कारहानिः । एवं च संस्कारेषु आचारस्य नातीवोपयोगः । न वा प्रायश्चित्तादिविधिषु । तत्रापि शास्त्रेण तत्स्वरूपनियमनात् । तत एव न श्राद्धादिस्मार्तविधिषु । अन्ततो गत्वा सामयिका गणधर्मा वा राजानुशासनप्रवर्तिता आचारा वा आगमोक्ता वा आचारा इत्येवाऽऽचारमामाग्यविषयः । संदिग्धव्यवहारे च शिष्टव्यवहारमनुसृत्येव निर्णय इति यद्यपि तैतिरी- योपनिषदि स्मृत्यादिषु च प्रतिपादितम् । तथापि तत्रापि प्रमाणविषयकसंशयस्य निराकरणमेव आचारपामाण्यप्रयोजनं चेत् नाऽऽचारस्याऽऽचारत्वेन प्रामाण्यं सिध्यति प्रामाण्यानुमापकत्वेन । यदि च व्यवहारे वृत्तविचिकित्सायां शिष्टाचारस्य प्रामाण्यं तहिं तु तस्य दृष्टार्थकत्वेनादृष्टार्थे धर्मेऽमा- माण्यम् । दृष्टार्थानां च धर्माणां पायोऽर्थकाममूलकत्वेन तेषां धर्माविरोधित्वनिश्चये राजदण्डस्यैव प्रभुत्वेनान्ततो गत्वा राजदण्डप्रवर्तिता आचारा एव विचारविषयतामावहन्ति । सामयिकास्तु भाग्वण्डिनगमायाचारा धर्माविरोधिनश्चेदेव राज्ञा परिपालनीया इत्युक्तं पराशरमाधवीये संविद्व्य- तिक्रमप्रकरणे नारदीयस्मृतिवचनेन । तद्यथा- यो धर्मः कर्म यचंपामुपस्थानविधिश्च यः । यौपां वृत्युपादानमनुमन्येत तत्तथा ॥ प्रतिकूलं च यद्राज्ञः प्रकृत्यवमत च यत् । दोपपत्करणं यत्स्यादनाम्नायमकल्पितम् ।। प्रवृत्तमपि तटाना श्रेयसामो निवर्तयेत् ।। इति । न्यायानं घेतप्रिय-धमा जावत्यादिः । कर्म प्रातः पर्युपितभिक्षाटनादि । उपस्थान विपिः समुहकार्यो) पटटादिष्यानिमार्ण्य मण्डपादी मेलनम् । वृत्त्युपादानं जीवनाथ तापसवेष- परिमदः । रातः पनिलमधिकारिकगूदकर्तृकं वणिकविशदे धर्मविवेचनम् । तस्य च प्रतिकूलत्व- मुर्म मृत्पन्नरेन- पम्ग गाम्नु पुग्ने भद्रो धर्मविवचनम् । माय माभ्यन गएं यनं कापच न नश्यति ॥ इति । - .

·प्रमाणप्रतिविम्बर ९५ प्रकृयवमतं स्वभावत एव यदननुज्ञानं पाखण्ड्यादिषु ताम्बलभक्षणार्थानां बाधकं रसवादा- दिकम् । मिथः संघातकरणमुपस्थानविधेः पूर्व पृथक् पृथगवान्तरस्तोभकरणम् । आहितकलशा- दिकम् । परस्परोपतापः राजपुरुषाश्रयणेनान्योन्यमापहरणादिः । दोषवत्करणं श्रुतिस्मृतिविरुध्द विधवादौ वेश्यात्वादिकं पाखण्ड्यादिभिः प्रकल्पितम् । इति । एतेन पाखण्डिनैगमादिसामयिकाचाराणामपि राजदण्डैकनिर्णयत्वादृष्टार्थत्वेन धर्मे पामाण्या माव इति सिध्यति । एवं चान्ततो गत्वा यत्र जानपदव्यवहारपरिस्थितिः संकटमाया, तत्र वृत्तविचिकित्सा । यत्र च धर्मप्रमाणसंशयः स्वशक्त्या निराकर्तुमशक्यः, तत्र धर्मविचिकित्सा, चं राष्ट्रविप्लवसंभवः धर्मरक्षणासंभवो वा आपद्ग्रस्तत्वं वा तत्रोभयविचिकित्सेति तत्रैव शिष्टाचार- मवलोक्य वर्तितव्यमिति तैतिरीयोपनिषदमिप्रायः । अत्र धर्मप्रमाणसंशयादन्यत्र राजदण्डस्यैव प्रभुत्वेन तत्प्रवर्तिताचाराणां धर्ममूलकलोकसंरक्षणैकफलकानां संभवति प्रामाण्यचिन्ता । अतस्तवत्र विचार्यते । (धर्मप्रमाणसंशयमूलकाचारप्रामाण्यविचारः) जीवत्पितृकेणाश्विनशुद्धपतिपदि मातामहश्राद्धं कर्तव्यमित्याम्नायते निबन्धकारैः। तस्य मूलं तु न कुत्रापि श्रुता स्मृती वोपलभ्यते । तच्च महता संरभेण क्रियते । जातमात्रेऽपि शिशी मासाभ्यन्तरेऽपि तस्यानुष्ठान दरीदृश्यते । तत्रापि श्राद्धनिषिद्वा अपि द्विःपक्कादयः पदार्थास्तत्र हविर्दव्यत्वेन मन्यन्ते । यथा पूरणापक्वादयः । तत्रायं विचारः-कि जीवति पितरि शैशवावस्था- यामपि माङ्गलिकवदिदं कर्तव्यं न वा ? तत्र- शिष्टाकोपे विरुध्दमिति चेत् (मी. सू १।३।५।) न शास्त्रपरिमाणत्वात् (मी. सू. १॥३१६) शिष्टस्य वेदानुशिष्टस्याकोपे दूषणाभावेऽविरुध्दत्वादेव न काचिद्धर्महानिरिति कर्तव्यम् । इति चेन । शास्त्रस्य परिमितत्वात् । परिभितान्येव हि चतुर्दशाष्टादश वा विद्यास्थानान धर्मप्रमा- णत्वेन शिटैः परिगृहीतानि वेदोपवेदाडोपाडाष्टादशधर्मसंहितापुराणशास्त्रशिक्षादण्डनीतिसंज्ञकानि । न च तैरेतादृशीनां क्रियाणां धर्मत्वं प्रतिपाद्यते । मोहमूलकत्वमप्येतासां संभवति । अतो नैतादृश- स्याऽऽचारस्य धर्मे प्रामाण्यामिति पूर्वः पक्षः । अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन् (मी. सू. १।१७) अपिवेति पक्षव्यावृत्तिः, न होतादृश आचारस्य धर्मबुद्धेरन्यत् कारणं ग्रहातुं शक्यते । न चापि मोहमूलकत्वं संभवति । श्राद्वस्य फलं हि पितृतृप्तिः । न च सा शास्त्रव्यतिरेकेण केनापि प्रमाणेनावगम्यते । शास्त्रमपि न स्यात् केन कारणेन धर्मेककामानां शिष्टानां तत्र प्रवृतिठय- ·. धर्माद . . । ९६ साया। प्रवृत्तिस्तु दृश्यते । ज्ञायते च ततो नेदं विफलं वा निष्प्रमाणं वेति प्रयुज्यमानानामेतादृशानामा- चाराणां धर्म प्रामाण्यमिति । एवं च यत्र प्रमाणसंशयः, तत्र धर्मबुद्ध्या परिगृहीतानामााराणां धर्मे, प्रामाण्यम् । इदं चादृष्टार्थमात्रैकफलकानामाचाराणाम्। यत्र तु धर्मविप्लवसंभवे राज्ञैव प्रजारक्षणार्थ • ब्राह्मणादीनां तदन्यरिमन्नाचारे प्रवर्तनम्, यथोत्तरत आयुधीयकम् समुद्रसंयानम् , इत्यादि । तत्र तु दृष्टफलफत्वेऽपि अदृष्टार्थधर्मरक्षणमेव परमं प्रयोजनमित्यदृष्टार्थत्वेनापि दण्डनीतिमूलकत्वेन प्रामाण्यम्। राजानुशासनमन्तरा तथा अनुष्ठाने तु कामलोभमूलकत्वेन स्वाधिकारानुरूपधर्मातिक्रमण प्रत्यवाय- जनकत्वादधर्मत्वमेव । अत एव बौधायनेन पंचधाविपतिपत्तिप्रदर्शनपूर्वकं "इतरदितरस्मिन् कुर्वन् दुप्यतीतरदितरस्मिन् । तत्र तत्र देशमामाण्यमेव स्यात् " इति देशाचारत्वेन प्रामाण्यमभि- - धाय " मिथ्येतदिति गौतमः । उभयं चैव नाद्रियेत शिष्टस्मृतिविरोधात्" इति निषिद्वम् । यदि च विप्रतिपत्तिसत्वेऽपि प्रामाण्य, तदा तु निषेधस्मृतीनामनवकाशत्वमेव स्यात् । न च तदितररिमन देशे सावकाशत्वम् । सामान्यवचनस्य विशेपोपसंहारे प्रामाणाभावात् । विप्रतिपत्तेः संशयजनक- त्वेन प्रामाण्याभावान् । अत एवतादृशस्मृतेर्न वेदमूलकत्वमपि तु लोकसिद्धानुवादकत्वमेव । अस्ति च पञ्चधा स्मृतिषु अनुवादस्मृतीनामपि परिगणनम् । तस्मादप्रमाणमवेये स्मृतिः। एतेन कान्यकुब्जेषु विश्वेगणनया ब्राह्मण्यवस्थापनमपि प्रमाणमिति सिध्यति । (आगममामाग्यविचारः) भागममूलकानामापागणां चम्पापश्चादी देवतानवेयपूर्वकपलाण्डुमक्षणादीनां विधवा- मानली-की-सुगामिनीनां कुलधर्म भोजनादिकस्य नाऽऽगमयामाण्यादेव मामाण्यम् । न था. गमानां धर्म न पामाग्य वेदारोधिवान् पी मपेयन्वाोति वाच्यम् । येदाविरोध्यागमानां धर्म मामान्यग्य बहुधा व्यवग्धापनान् । नत्र पीरमिनोदयोद्धृतानि कानिनन बननानि रपटपतिपत्नये नवागन्ने । नपा योपियाज्ञामयः- न चंदगागादन्यन फिविन्यानं दिपियते । नियनं मांगा तु चंदमात्रामनातनात् ।। पोरगं तु भोयम्मादयतु रसायने । सामान्य मांति नाग्मं न प्रपिभिः कनम् ।। पृगगन्यापपीमागा धनानामिश्रिताः । वंटागनानियन धर्मग्य प ननु ।। in: पनाग 1 पारतं मरा । भनियमानानिमिन विगंधपन् । ति ॥

·प्रमाणप्रतिविम्ब - . वश्यमागममावस्यापामाण्यमापादयति । कथं तहि " धर्मस्य च चतुर्दश" इति संख्यानिर्देश उपपद्यते। उपलक्षणमात्रतयेति ब्रूमः। अन्यथा रामायणशिष्टाचारादीनामप्यनुपसंहारादप्रामाण्यापत्तेः। यदि तु तथा स्मृत्यन्तरेषु चेति पूर्वदिाहतभविष्यपुराणवचनेन तदुपसंहारः, तदा सं प्रकृतेऽपि तुल्यः । यत्तु साम्बपुराणे--- श्रुतिभ्रष्टः श्रुतिप्रोक्पायश्चित्ते भयं गतः । क्रमेण श्रुतिसिद्धयर्थं मनुप्यस्तन्त्रमाश्रयेत् ॥ इति ।। यच्च कौमें- अथांशुः सात्वतो नाम विष्णुभक्तः प्रतापवान् । महात्मा दाननिरतो धनुर्वेदविदां वरः।। स नारदस्य वचनाद्वासुदेवार्चने रत:। शास्त्र प्रवर्तयामास कुण्डगोलादिभिः श्रितम् ॥ तस्य नाम्ना तु विख्यातं सावतं नाम शोभनम् । प्रवर्तते महाशास्त्रं कुण्डादीनां हितावहम् ॥ इति । श्रीभागवतेऽपि--- तेनोक्तं साचतं तन्त्रं यज्ज्ञात्वा मुक्तिभाग्भवेत् । यत्र स्त्रीशद्रदासानां संस्कारो वैष्णवः स्मृतः ।। इत्यादिवचनैः श्रुतिभ्रष्टादीनामेवाऽऽगमेष्वाधिकारप्रतिपादनाद्वेदविदामनधिकार इति कैश्चिदुक्तम् । तन्न न्यायविदामभिधानम् । तथाहि-श्रुतिभ्रष्टादिवाक्येषु न तन्त्रमुद्दिश्य कर्तारो विधीयन्त राजसूयोद्देशेन राजेव, येनान्येषामनधिकारः स्यात् । किंतु श्रुतिभ्रदादीनुद्दिश्य तन्त्र विधीयते । तथाच स्त्रीशूद्रद्विजवन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा अतो भारतमाख्यानमितिवचनात् स्त्रीशूद्रादीन् प्रति भारतप्रवृत्तावपि अन्येषां भारताधिकारवत् आगमेवप्यविरुद्धष्वविहतोऽधिकारः ॥ इति । अनेन च वीरमित्रोदयप्रबन्धेन धर्म वेदाविरुद्धानामागमग्रन्थानां प्रामाण्यं सुविशदमेव प्रतिपाद्यते यन वेदविरुद्वानां मोहनत्वात्तामसत्वेनापामाण्यम् । तत्तु साविकराजसप्रकृतीनामेव, न तामसानाम् । तेषां तादृमकृतित्वेन तद्धर्मत्वात् । न हि तामसानां कामक्रोधलोभोपहतचेतसां वा शुद्धसात्त्विकधर्माधिकारः संभवति । तथानुष्ठानागतः । अत एव भगवद्गीतासु- ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य पजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सवमाहो रजस्तमः ।। ।

·धर्मादों इत्यारभ्य- योगक्षेमवष्णवपञ्चरामायामानामपि श्रीताश्रीतभेदेन द्वविध्यमुक्तं भवति । उक्तं पञ्चरात्रादि- ९८. पप पाशुपतो योगः सेवायो मुमुक्षुभिः । भस्मच्छन्नहि सतत निष्फामैरिति हि श्रुति ॥ , इति वेदसारमयत्वमेकस्याभिधाय अन्यानि चैत्र शास्त्राणि लोकेऽस्मिन्मोहनानि । चेदवादविरूद्धानि मयैव कथितानि तु ।। चामं पाशुपतं सोमं लागलं चैव भैरवम् । न सेव्यमेतत्कथितं वेदवाय तथेतरत् ।। इति वेदविरुद्धस्य अन्यस्य कौमऽभिधानात् । वायुसंहितायां तु- शैवागमोऽपि द्विविधः श्रीतोऽत्रीतश्च संस्मृतः । श्रुतिसारमयः श्रोतः स्वतन्त्र इतरो मतः ।। स्वतन्त्रो दया पूर्वमित्यारम्य- श्रुतिसारमयोऽन्यस्तु शतकोटिमविस्तरः । परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते ॥ इत्यन्तेन श्रीताश्रीतविभागः स्पष्टीकृतः । अत्र शवागमोऽपि विविध इत्यादिना स्वसमान- . फत्वम् । हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे--- सौख्यं योगः पञ्चरात्रं बेदाः पाशुपतं तथा । कृतान्तपञ्चकं विद्धि ब्रह्मणः परिमार्गणे || संसारक्षपणे स्वर्गभाशेपकरणेषु च । सेतुगवैष्णवादात्सारमेतन् प्रकीर्तितम् ।। इति ॥ भार पर्यम् । सेतुर्मार्गः । एवं च कॉर्म- फापालं पचरा च यामल वापमाईतम् । एस विधानि चान्यानि मोहनाधानि तानि तु॥ इन पयरात्रस्य यन्मोहकत्वानियानं तदेवेदिकपञ्चरावपरम् यानि गात्राणि दृश्पन्न लोकेम्मिन् विविधानि तु । शुतिस्मृतिम्दिानि निष्टा नेपां दि नामसी ।। मा दरिन्दानापाको अगा। राधे त्वनंपों स्यादिति मीमांसाधिकरण " पाहानि प्राविति पण" यादिदर्शनादिकागमनिरयत्नाप्युपपनेना- ·प्रमाणप्रतिबिम्ब , वश्यमागममात्रस्यायामाण्यमापादयति । कथं तर्हि " धर्मस्य च चतुर्दश" इति सख्यानिर्देश उपपद्यते। उपलक्षणमात्रतयति ब्रूम। अन्यथा रामायणशिष्टाचारादीनामप्यनुपसहारादप्रामाण्यापत्ते । यदि तु तथा स्मृत्यन्तरेषु चेति पूर्वादाहृतभविष्यपुराणवचनेन तदुपसंहारः, तदा स प्रकृतेऽपि तुल्यः । यत्तु साम्बपुराणे- श्रुतिभ्रष्टः श्रुतिप्रोक्तप्रायश्चित्ते भय गतः । कमेण श्रुतिसिद्धयर्थं मनुष्यस्तन्त्रमाश्रयेत् ॥ इति ॥ यच्च कौम- अयांशुः सात्वतो नाम विष्णुभक्तः प्रतापवान् । महात्मा दाननिरतो धनुर्वेदविदा वरः॥ स नारदस्य वचनाद्वासुदेवार्चने रत । शास्त्र प्रवर्तयामास कुण्डगोलादिभिः श्रितम् ॥ तस्य नाम्ना तु विख्यातं सात्वतं नाम शोभनम् । प्रवर्तते महाशास्त्र कुण्डादर्दाना हितावहम् ॥ इति ।। श्रीभागवतेऽपि- तेनोक्त सात्वतं तन्नं यज्ञात्वा मुक्तिभाग्भवेत् । यत्र स्त्रीशूद्रदासाना संस्कारो वैष्णवः स्मृतः ॥ इत्यादिवचनैः श्रुतिभ्रष्टादीनामेवाऽऽगमेष्वधिकारपतिपादनाद्वेदविदामनधिकार इति कैश्चिदुक्तम् । तन्न न्यायविदामभिधानम् । तथाहि-श्रुतिभ्रष्टादिवाक्येषु न तन्त्रमुद्दिश्य कर्तारो विधीयन्त राजस्योद्देशेन राजेव, येनान्येषामनधिकार स्यात् । फितु श्रुतिभ्रष्टादीनुदृिश्य तन्त्र विधीयते । तथाच " स्त्रीशूद्राद्विजवन्धूना यी न श्रुतिगोचरा अतो भारतमाख्यानमितिवचनात् स्त्रीशूद्रादीन् प्रति भारतप्रवृत्तावपि अन्येपा भारताधिकारवत् आगमेप्यायविरुद्धेचविहतोऽधिकार ॥ इति । अनेन च वीरमित्रोदयप्रबन्धेन धर्मे वेदाविरुदानामागमग्रन्थाना प्रामाण्य सुविशदमेव पतिपाद्यते । यत्त वेदविरुद्वाना मोहनत्वात्तामसत्वेनापामाण्यम् । ततु सात्त्विकराजसपकृतीनामेव, न तामसानाम् । तेषा तादृक्प्रकृतित्वेन तद्धर्मत्वात् । न हि तामसाना कामक्रोधलोभोपहतचेतसा वा शुदसाविकधर्माधिकार. सभवति । तथानुष्ठानाशने. । अत एव भगवद्गीतासु- ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः। तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सचमाहो रजस्तमः ।।

·पमान सदा ॥ २ ॥ संघ विविधा भवति । सत्येति । सत्त्वानुरूपा विशिष्टसंस्कारोपेतान्त:- धर्मादचे - . शाम्नविधिमुत्सृज्य यजन्ते अद्वयाऽन्विता इत्यत्र गृह्यन्ते । तेषामेवभूतानां निष्ठा तु का कृष्ण इत्यर्जुनप्रश्नानन्तरमुत्तरमुखेन भगवानेवमभिवत्ते- त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । साविकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु ॥ सत्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छद्रः स एव सः ।। इति । व्याख्यातं चैतच्छीमच्छङ्करभगवत्पादैः । तद्यथा-- तस्माच्छास्त्र प्रमाणं त इति भगवद्वाक्याल्लन्धप्रश्नचीजोऽर्जुन उवाच ये शास्त्रेति । ये केचिदविशेषिताः शास्त्रविधि शास्त्रविधान श्रुतिस्मृतिशास्त्रचोदनामुत्सृज्य परित्यज्य यजन्ते देवादीन् पूजयन्ति अद्वयाऽन्विताः श्रद्धयाऽऽ- स्तिक्यबुध्याऽन्विताः संयुक्ताः सन्तः श्रुतिलक्षणं स्मृतिलक्षणं वा कंचिच्छाम्वविधिमपश्यन्तो वृद्धव्यवहारदर्शनादेव ये श्रधानतया देवादीन् पूजयन्ति त इह ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते अद्धायाऽन्विता इत्येवं गृह्यन्ते । ये पुनः कंचिच्छाम्रविधिमुपलभमाना एव तमुत्सृज्यायथाविधि देवादीन् पूजयन्ति, त इह ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते इति न परिगृह्यन्ते । कस्मात् ? अद्वया 'चिनत्वविशेषणात् । देवादिपूजाविधिपरं किचिच्छास्त्रं पश्यन्त एव तद्न्सच्याश्रद्दधानतया तद्विहिताया देवादिपूजायां प्रयाऽन्विताः प्रवर्तन्ते इति न शक्यं कल्पयितुं यस्मात् , तस्मात्पूर्वोक्ता एव दिपिपया पूजा सा साविक्याहोस्विद्राजसी उत वा तामसीति सामान्यविषयोऽयं पक्षो नापविभग्य पतिवचनमर्हतीति श्रीभगवानुवाच त्रिविधेति । त्रिविधा त्रिप्रकारा भवति श्रद्वा यस्या निष्ठायां व पासि । देहिनां सा स्वभावजा। जन्मान्तरकृतो धर्मादिसंस्कारो मरणकालेऽभिव्यक्तः म्वभाव उच्यते । ततो जाता स्वभावजा । साविकी सत्त्वनिर्वृत्ता देवपूजादिविषया, रजोनिता यक्षरक्ष:पूजादिविषया, तामसी तमोनिवृत्ता प्रेतपिशाचादिपूजाविषये त्रिविधा । ताम: करणानुका मर्षम्य वाणिजातस्य श्रद्धा भवति हमारत येवं ततः कि स्यादित्युच्यते । प्रदामयः प्रदापायोऽय पुरुषः ससारी जीवः । कथम् ? यो यन्नदो या श्रद्धा यस्य जीवस्य स पादः। ग पर नादानकर पास जीनः॥ । राजसी ·ममाणप्रतिविम्वः । । शाच नेदानी प्रत्यक्षम् । १५ यु १८५५-५९यपात तत्र प्रामाण्यसंशये शिष्टाचारत्वादेव निर्णयः अतो बामायागमाचारा अपि शिष्टाचारविषयतामहन्तीत्यनुमीयते । नो चेत् पलाण्डुभक्षणादीनां प्रत्यक्षेण स्मृतिलक्षणेन शास्त्रेण निषेधेऽपि कथं शिष्टपरिगृहीतत्वम् । न च तेषां तामसत्वान धर्मत्वम् । पूर्वक्तिमान्ये तामसश्रद्धामूलकस्यापि देवपूजनादिकस्य धर्मवप्रतिपादनात् । ननु अदायाः सत्वकार्यत्वेन सात्त्विकत्वमेव संभवाति न राजसत्वं तामसत्वं वा । तदुक्तं श्रीमद्भागवते-- शमो दमस्तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः। तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा हर्दियानितिधृतिः ॥ इत्येताः सत्त्वस्य वृत्तयः ॥ इति । अतः कथं तस्यास्वविध्यमिति चेन्न । न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सचं प्रकृतिर्मुक्तं यदेभिः स्यास्त्रिभिमुणैः ।। इति भगवद्गीतावचनात् सर्वस्यापि जीवस्य त्रिगुणात्मकत्वेन सच्चे कार्योन्मुग्वे तत्र रजस्तम सोरप्युपसर्जनत्वेन मिश्रणात् संभवति नन्मूलकं त्रैविध्यं श्रद्धायाः । अतः संभवति प्रामाण्यं नामसागमानां तन्मूलकशिष्टाचाराणां च । ननु तब जारणमारणादिहिसाफलककर्मदर्शनादनिष्ट- साधनत्वे कथं धर्मत्वमिति चेन । श्येनयागादिवफलस्यानर्थत्वेऽपि कर्मणचोदनालक्षणत्वादेव धर्मोपपनेः । न च निषिद्धपदार्थाकत्वेनाप्यधर्मत्वम् । तथा सति सोमादीनामप्यधर्मत्वापतेः । नहि मांस पशुहत्या सुरायहादिक वा न निषिदम् । यदि च निषेधस्य पुरुषार्थत्वात् विधेश्च ऋत्वत्वादिभिन्नविषयकत्वेन विधिस्पृष्टे निषेधानवकाश इति न्यायः । स चात्रापि समान एव । न च कामाभिवर्धकत्वेनाप्यधर्मत्वम् । “ न कांचन परिहरेनद्वनम्" इति बताडकस्य वामदेव्यसामो. पासनस्य " अथ य इच्छेत् पुत्रो मे पण्डितोऽविगीतःसमितिङ्गमः शुषितां वाचं भापिता' जायेतं सर्वान वेदाननुबवीत सर्नमायुरियादिति मोसोदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयांतीमीश्वरौ जनथितवा औक्षेण वाऽऽर्षभेण वा " (वृ. ६।४।१८) इत्यादीनामपि चाधर्मत्वापतेः । तस्मादमत्वमड़ी- कृत्य सत्त्वानुरूपश्रद्धाव्यवस्थापनमेव श्रेयस्करमिति तत्त्वम् । एवं च तामसागमानामपि तामसाधि- कारिकत्वेन धर्म प्रामाण्यम्युषेयम् । एतेन शाक्तसौरगाणपत्यायागमानामपि प्रामाण्यं समानयोगक्षे-- मत्वात् सिध्यति । अधिकं चात्राऽऽगमतन्येभ्य एवानुसंधेय नात्र प्रपञ्च्यते । यत्तु ब्रह्मसूत्रशाङ्करभागये पञ्चरात्रागमस्याप्रामाण्यमुपपादितमिति केषाचिन्मतम् । नन उत्त्यसमवादिति सूत्रे दि शाङ्करभाष्ये प्रथमत एवं भाभ्याज्ञानमूलकत्वादेयमेव । अथाहि- ·धर्मादर्श . हेयांशानिर्देश वेत्थम्-येपामप्रकृतिरधिष्ठाता केवलनिमित्तकारणमीश्वरोऽभिमतः, तेषां पक्षः पच्याख्यातः । येषां पुनः प्रकृतिश्चाधिष्टाता चोभयात्मकं कारणमीश्वरोऽभिमतः तेषां पक्षः प्रत्याख्यायते । ननु श्रुतिसमाश्रयणेनाप्येवरूप एवेश्वरः पाङ् निर्धारितः प्रकृतिश्चाधिष्ठाता चेति ! श्रुत्यनुसारिणी च स्मृतिः प्रमाणमिति स्थितिः । तत्कस्य हेतोरेष पक्षः प्रत्यानिख्यासित इति । उच्यते । यद्यप्येवंजातीयकोऽश: समानत्वान्न विसंवादगोचरो भवति । अस्ति त्वंशान्तरं विसंवाद- स्थानमिति । अतस्तत्पत्याख्यानायाऽऽरम्भः । तत्र भागवता मन्यन्ते-भगवानेवैको वासुदेवो निर-' जनज्ञानस्वरूपः परमार्थतत्त्वम् । स चतुर्धाऽऽत्मानं प्रविभज्य प्रतिष्ठितः, वासुदेवन्यूहरूपेण संक- पणन्यूहरूपेण प्रद्युम्नव्यहरूपेणानिरुद्वन्यहरूपेण च । वासुदेवो नाम परमात्मोच्यते । संकर्षणो नाम जीवः । प्रद्युम्नो नाम मनः । अनिरुदो नामाहंकारः । तेषां वासुदेवः परा प्रकृतिः । इतरे संकर्षणादयः कार्यम् । तमित्थंभूतं परमेश्वर भगवन्तमभिगमनोपादानेज्यास्वाध्याययोगैर्वपशतामष्ट्वा क्षीणनेशो भगवन्तमेव प्रतिपद्यते । इति । तत्र यत्तावदुच्यते योऽसौ नारायणः परोऽन्यकाल पसिद्धः परमात्मा सर्वात्मा, स आत्मनाऽऽन्मानमनेकधा न्यूह्यावस्थित इति । तन्न निराक्रियते । स एकथा भवति निरा भवति " ( छां. ७॥२६॥३ ) इत्यादिश्रुतिभ्यः परमात्मनोऽनेकधा भवन- स्थानिमतत्वात् । यदपि तम्य भगवतोऽभिगमनादिलक्षणमाराधनमजसमनन्यचित्ततयाऽभिप्रेयते, नदपि न पनिरिभ्यते । अतिस्मृत्योरीश्ररप्रणिधानस्य प्रसिध्दत्वात् । यत्पुनरिदमुच्यते वासुदेवा- रंगकर्षण उपपने समर्षणार प्रद्युम्नः प्रद्युम्नामानिरुद्ध उति । तत्र नमः इति । - ·- स्वाध्यायमधीयीत" इति यद्यपि ब्रह्मयज्ञप्रकरणे श्रूयते, तथापि वेदोच्चारणसंबन्धात् तदडपेनापि प्रमाणप्रतिविमा दक्षिणाचारेण कर्तन्यम् " इत्यादीन्युदात्हम विचारितम् । किमेते आचाराः कर्तव्या न वेति । तत्र चानुष्ठितेप्वप्येतेषु न किचिदनुशिष्ट वैदिक कुप्यतीति वेदाविरुद्धत्वात् कर्तव्या इति पक्षमुत्थाप्य प्रथमसूत्रेण, द्वितीयेन सूत्रेण "वेद कृत्वा वेदि कुति" इति श्रुतिविहितक्रमवाधनसभवात् दक्षि- णेन चैकहस्तेनानुष्ठीयमानेषु पदार्थेषु कदाचित् प्रधानकर्मणः कालातिपातसभवाच्च नानुष्ठेया , परिमितशास्त्रविरोधादिति पूर्वपक्षं कृत्वा, तृतीयेन सूत्रेण सिद्धान्तितम् , यदेवजातीयकेवाचारेषु कामक्रोधलोभादिकिचिन्मूलभूतामामाण्यकारणग्रहणासभवादेते कर्तव्या इति । क्रमः कालश्च पदा- थधर्मा, न ताभ्या पदार्थबाधः । पदार्थोपस्थित्यनन्तर तयोरुत्तरकालभाषित्वात । पदापिस्थिति- काले तयोरभावात् केनसह विरोधो भविष्यतीति विरोधाभावात् । किच सर्वपदार्थशेषभूता एते आचारा न पदार्थव्यवधातार इत्यवश्यकर्तव्या इति । एतेन श्रुत्यपेक्षया स्मृत्याचारयोरपि प्राबल्य प्रतिपाद्यते यत्र स्मृत्वापारयोः पदार्थविधायकत्न श्रुतेश्च तच्छेपीभूतकालक्रमादिविधायकत्वम् । एव च पूर्वाधिकरणे श्रुतिविरोधे स्मृतेरपामाण्य यता- तिपादितम् , तदपवादमुखेनेतदधिकरणमिति सिव्यति । (भाट्टमतेनैतदधिकरणविचारः) भट्टपादास्तु पूर्वाधिकरणाक्षेपपरिहारसूत्रत्वेनेवैतानि सूत्राणि न्याख्यातन्यानीति वदन्तो भाप्यकारीयोदाहरणाना प्रत्यक्षश्रुतिमूलकत्वमेव प्रदर्शयन्ति । तथाहि-नन्विद यज्ञोपवीतमुदा- इतन्यम ' दर्शपूर्णमासादिषु “ उपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुते " इति क्रत्वहुप्रत्यक्षविधानात् तथा काठके चानारभ्यवादविधिना सर्वयज्ञगतयजनयाजनसबन्धोऽध्यापनाव्ययनसबन्धश्च श्रूयते. असृतेन वै यज्ञेन देवा स्वर्ग लोकमायन्नप्रसृतेनासुरान् पराभावयन् । अमृतो ह वै यज्ञोपवीतनो यज्ञोऽप्रसृतोऽनुपवीतिनो य? किंचन ब्राह्मणो यज्ञोपवीत्वधीते यजत एव । तत्तस्माद्यज्ञोपवीत्येवा- पीयीत याजयेत यजेत वा यज्ञस्य प्रसत्यै " इति । तथाऽऽयमनविषिरपि “ दक्षिणत उपवीयो- पविश्य हस्तविवनिज्य त्रिराचम्य दिः परिमृज्य दर्भाणा महदुपस्तीर्योपस्थ कृत्वा पाड्मुखमुपविश्य . ताज्ञायमान सर्वयज्ञाना मन्त्रवत्पयोगित्वात्तदङ्ग भवति । तथा च " न सोमेनोच्छिष्टा भवन्ति " इति प्रामाचमनप्रतिषेधार्थमेवावधार्यते । दक्षिणाचारत्व तु- याऽऽहत्य विधानेन स्यात्सव्याञ्जलिचोदना । तस्मादेव निवर्तत नान्यत्राशयतेऽपि तत् ।।

·१०५ . तेन तद्वाक्यचेष्टानां सर्वदेवास्तिसंभवः । तदुक्तिज्ञापनादेदो नानित्योऽतो भविष्यति । प्रतियज्ञं भवन्त्यन्ये सर्वदा पोडशर्विजः। आदिमत्वं च वेदस्य न तच्चरितवन्धनात् ।। उक्तं च--यथाटतुलिङ्गानि-नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भाति युगादिपु ।। इति । इतिहासपुराणं च कृत्रिमत्वेन निश्चितम् । तथाप्यकृत्रिमे वेदे तद्विद्यात्वेन संमतम् ।। पर्व ह्युपनिषत्सूक्तम्-ऋग्वेदं भगवोऽध्योमि यजुर्वेद- सामवेदमथर्ववेदं चतुर्थमितिहासं पुराणं पञ्चममिति । तेन' प्रतिकल्पमन्वन्तरयुगनियतनित्यऋषिनामाभिधेयकृत्रिमविद्यास्थानकारा ये वेदेऽपि मन्त्रार्थवादेषु श्रूयन्ते तत्पणीतान्येव विद्यास्थानानि धर्मज्ञानाइत्वेन संमतानि । तथा च ऋग्वेदा- दिविहितयज्ञाभ्रेपप्रायश्चित्तविशेषानभिधाय “ यद्यविज्ञात" इतिप्रायश्चित्तान्तरं विदधत् विद्य- वृद्धस्मृतिविहितविनष्टोद्देशेनैव विदधातीति गम्यते । अन्यथा हि प्रत्यक्षवेदविहितं सर्व विज्ञातमूल- ' विशेषत्वादविज्ञातमूलत्वेनानभिधेयमेव स्यात् । यदि च स्मर्यमाणवेदमूलयन्थनिबन्धनानामविज्ञातवेद- विशेषपूर्वकत्वेनापि स्थितानां प्रामाण्यं नाऽऽश्रीयेत । तथा सति नैवाविज्ञातमूलं किंचियज्ञे क्रियत इति तदिनष्टपायश्चित्तविधिनवोपपद्येत । तस्माद्यान्येव शास्त्राणि वेदमूलानतिक्रमात् । अवस्थितानि तैरेव ज्ञातो धर्मः फलप्रदः॥ यथैवान्यायविज्ञातावदालेख्यादिपूर्वकात् । शूद्रेणाधिगताद्वापि धर्मज्ञानं न संमतम् ॥ तथातिक्रान्तवेदोक्तमर्यादाव्यवहारिणाम् । संवादिष्वपि वाक्येषु नेष्यते धर्महेतुता ॥ स्मर्यन्ते च पुराणेषु धर्मविप्लुतिहेतवः । कलौ शाक्यादयस्तेषां को वास्यं श्रीतुमर्हति यथा कृतककर्पूरसुवर्णादिपु दीयते । यदीनं तदपि व्यक्तमग्राह्यत्वात्सलीयते ।।

·१.७ प्रमाणप्रतिबिम्ब तथाऽन्धस्य धृतराष्ट्रस्येज्या पाण्ड्वर्जितैर्धनेरित्यनधिकृतक्रिया । तथा युधिष्ठिरस्य कनीयोऽर्जित- मातृजायापरिणयनमाचार्यब्राह्मणवधार्थमनृतभाषणं च । वासुदेवार्जुनयोः प्रतिषिद्वमातुलदुहितुरु- क्मिणीसुभद्रापरिणयनम् । " उभौ मध्यासवक्षीयौ " इति सुरापानाचरणम् । अद्यत्वेऽप्यहिच्छत्रम- धरानिवासिब्राह्मणीनां मुरापानम् । केसर्यश्वाश्वतरखरोट्रोभयतोददानप्रतिग्रहविक्रयव्यवहारभार्याप- त्यमित्रसहमोजनायुदीच्यानाम् । मातुलदुहियुद्धाहासन्दीस्थभोजनादीनि दाक्षिणात्यानाम् । मित्रस्व- जनोच्छिष्टभोजनं सर्ववर्णपरस्परस्पृटताम्बूलादानतदवसानानाचमननिर्णेजकधौतगर्दभारूढवस्त्रपरिधान- ब्रह्महत्यातिरिक्तमहापातककार्यापरिहरणादीन्यभयेषाम् । अतिस्थूलानि प्रतिपुरुषजातिकुलावस्थित- सूक्ष्मस्वधर्मव्यतिक्रमणानि त्वनन्तभेदानि सर्वत्र विगानहेतुदर्शनानि च प्रायेणैव संभवन्तीति नैवंजा- तीयकमिश्रसदाचारधर्मत्वाध्यवसानसंभवः । किं च-- के शिष्टा ये सदाचाराः सदाचाराश्च तत्कृताः। इतीतरेतराधीननिर्णयत्वादनिर्णयः।। ननु-सदाचारप्रमाणत्वं मन्वादिभिरपि स्मृतम् । आत्मतुष्टिः स्मृताऽन्या तैर्धर्म सा चानवस्थिता ।। 'यथाभ्यास ह्याशयवैचित्र्येण शुभाशुभोभयहीनक्रियानुष्ठायिनामात्मतुष्टिरपि विचित्रैव भवति तथाहि- कस्यचिज्जायते तुष्टिरशुभेऽपि हि कर्मणि । शाक्यस्येव कुहेतूक्तिवेदत्राह्मणदूपणे ॥ तथाहि-पशुहिंसादिसंबन्धे यज्ञे तुष्यन्ति हि द्विजाः । तेभ्य एव हि यज्ञेभ्यः शाक्याः क्रुष्यन्ति पीडिताः ॥ तथा-शूद्रानभोजनेनापि तुष्यन्त्यन्ये द्विनातयः । स्वमातुलसुतां प्राप्य दाक्षिणात्यस्तु तुप्यति । अन्ये तु सव्यलीफेन मनसा तन्न कुर्वते ॥ तथा चानवस्थितत्वायथैवाऽऽत्मनस्तुष्टिरेव चेत्येतन्मनुवचनं कथमप्यन्यथा नेतन्यम् । एवमा- चारश्चैव साधूनामित्येतदपि । स्वयमज्ञातमूलाश्च शिष्टाचारप्रमाणताम् । वदन्तोऽपि न शोभन्ते स्मृतिकारास्ततोऽधिकाः॥ स्मृतिकारवचनार्थो हि शिष्टैराचरितव्यः शिष्टत्वाय । अन्यथा हि तदनपेक्षाः स्वातन्त्र्येण व्यवहरमाणा दुष्टा भवेयुर्न शिष्टाः ।

·तसरममारपातीन्द्रियत्न तदपेक्षितत्वात् । अतो न नामोपलक्षणान्तरेण शासं पवनमुफ्तब दनादिसलमशालणावगम्यते । यागादिवपि र नव स्वरूपपज्ञानेन शाममपतितम् । धर्माद न च तेषां श्रुतिमूलं व्यवहारस्य दृश्यते । यदि च स्यात्परोक्षाऽपि स्मर्यतव ह्यसौ ध्रुवम् ।। तस्मान्निर्मूलत्वादनपेक्षाणि शिष्टाचरणानीति प्राप्ऽभिधीयते-अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि मतीयेरन् । दृष्टकारणहीनानि यानि कर्माणि साधुभिः । प्रयुक्तानि प्रतीयेरन धर्मत्वेनेह तान्यपि ॥ शरीरस्थितये यानि सुखार्थं वा प्रयुञ्जते । अर्थार्थ वा न तेप्वस्ति शिष्टानामेव धर्मधीः ।। धर्मत्वेन प्रपन्नानि शिष्टैर्यानि तु कानिचित् । वैदिकः कर्तृसामान्यात्तेपां धर्मत्वमिप्यते ।। प्रदानानि जपो होमी मातृयज्ञादयस्तथा । शक्रध्वजमहो याला देवतायतनेषु च ॥ कन्यकानां च सर्वासां चतुर्थ्याद्युपवासकाः। प्रदीपप्रतिपदानमोदकापूपपायसाः ।। अनग्निपक्वमाधसतर्मापौर्णमासफिाल्गुनापतिपदसन्तोत्सवादीनां शाम्रादृते किंचिदस्ति । स्मृतिकाराच “ आचारचैव साधूनां देशजातिकुलधमश्रिाम्नायरविरुद्धा प्रमाणम्" इति वेदाविरुद्वानामाचाराणां सामान्यतः प्रामाण्यमनुमन्यन्ते । तथाऽनध्यायाधिकारे उध्य भोजनादुत्सव इति देशनगरोत्सवमामाण्याश्रयणम् । वेदेऽपि च महावते " मारुह्य होता रांसति" इत्येतद्वाक्यरोपे श्रूयते " यदा वे प्रजा मह आविशन्ति प्रेक्षं तारोहन्ति" इति महारान्दवाच्योत्सवप्रसिद्विरनूदिता । यत्तु परिमितशास्त्रप्रमेयत्वाधर्माधर्मयोरिह च कम् । तदेदमूलत्वानुमानापूर्ववदेव प्रत्याख्येयम् । न च स्मृतिनिर्मूला । विस्तरवचनानामपि पपाठकमात्रेणोपसंहारात् किमत संक्षेपवचनस्य । शक्यं च स्मृत्यनुरूपमेव वेदवचनमनुमानम् । तपादि- शिष्टेराचर्यमाणानां सतां गोदोहनादिवत् । फलसंबन्धममाप्नं बोधयच्छाबमर्थवत् ।। न हि तदेकं शारापमाणकं यस्य स्वरूपमपि तत एवावगन्तव्यम् । अनेकाकारस्य हि भेपरप फनिदेवाऽऽकार: केनियमाणेन प्रमीयते । त्यागतेऽप्याचारस्वस्रो वभिगोदो- नियतक्रियाप्रमाणं तदसंभवादित्यु- ·प्रमाणपतिविम्या १.९- शिष्टाः प्रवृत्ताः । सर्वकाल तु शिष्टव्यवहारशास्त्रयोरनियोगात् । व्यवहारादेवोपोध्दृत्य केचित् स्वर्गादिसाधनत्वेन नियम्यमानाः कादाचित्कत्वपरित्यागेन नित्यप्रयोज्या विज्ञायन्ते । तेषा चाऽऽ- यावर्तनिवासिशिष्टपयोज्यत्वमेवोपलक्षणम् । वेदेनापि सरस्वतीविनशनप्पक्षप्रस्रवणादिवदुपात्तमिति शक्यमनुमातुम् । ननु शास्त्रार्थकारित्वाच्छिष्टत्वं गम्यते यदा । शिष्टत्वेन च शास्रोक्तिरित्यन्योन्याश्रयं भवेत् नैव तेपां सदाचारनिमित्ता शिष्टता मता । साक्षाद्विहितकारित्वाच्छिष्टत्वे सति तद्वचः।। प्रत्यक्षवेदविहितधर्मक्रियया हि लब्धशिष्टत्वन्यपदेशा यत्परम्पराप्राप्तमन्यदपि धर्मबुध्या कुर्वन्ति तदपि स्वय॑त्वाद्धर्मरूपमेव । तद्यथा श्रुवान् विद्वाननूचानश्च वैदिकः । पुनस्तल्लक्षितो वेदे तेनैवाध्ययनादिषु तेनाहोरात्रपौर्वापर्यवदनादित्वाद्वेदतदर्थानामितरेतराश्रयत्वाप्रसङ्कः । स्मृतिरप्याचार वा वेदवचनं वोपालभ्याभ्यनुज्ञानायैव प्रवृत्तेत्यदोषः । यतु हेत्वन्तरं दृष्ट्वा वेदमूलनिवारणम् । प्रत्यक्षवेदमूलेऽपि तद्दष्टेस्तदकारणम् ॥ वेदेऽपि हि बहून्येव दृष्टार्थगन्धस्पृष्टानि विधीयन्त इति न तावता वेदमूलत्वाभावः । यानि तु म्लेच्छादिसमानानि नियतानियतक्रियान्तराज्यर्थसुखसाधनकृषिसेवावाणिज्यादीनि मृटान्नपानमृदुशयनासनरमणीयगृहोद्यानालेख्यगीतनृत्यगन्धपुष्पादिकर्माणि प्रसिद्धानि, तेषु नैव कस्यचिदमत्वाशङ्काऽस्तीति न तत्सामान्यतो दृष्टेनेतरनिराक्रियोपपत्तिः । केपाचिद्वा धर्मत्वाभ्युप- गमान सर्वेषामेव तत्प तत्मसङ्गः । कितु- देवव्राह्मणपूजादि यत्तपामपि किंचन । तत्रेष्टमेव धर्मत्व शिष्टाचारमतं हि तत् ।। लोके हि कश्चिदाचारः शिष्टत्वेन विशिष्यते । कश्चित्तु माणिसामान्यप्राप्तस्तैरपि संगतः। तत्र यः कार्यरूपेण शिष्टानेवानुवर्तते । स एव केवलो धर्मो नेतरः प्राणिमात्रगः॥ इति ॥ .

·धर्मादळे - ( आत्मतुष्टिप्रामाज्ये वार्तिकम् ) एतेन वदिकानन्तधर्मधीसत्कृतात्मनाम् । आत्मतुरे प्रमाणलं प्रसिद्धं धर्मशुद्धये ।। तथैव बहुकालाभ्यस्तवेदतदर्थज्ञानाहितसंस्काराणां वेदनियतमार्गानुसारिप्रतिभानां नोन्माण प्रतिमानं संभवतीत्याश्रित्योच्यते । यदेव किंचनानूचानोऽभ्यूहत्या तद्वतीति । वैदिकवासनाजनि- तत्वावेद एव स भवति । तथाहि- यथा स्मायां लवणाकरेपु मेरौ यथा वोचलरत्नभूमौ । यजायते तन्मयमेव तत्स्यात्तथा भवेदिदिदात्मतुष्टिः॥ एवं हि विवचनादिनिर्गतं प्रसिद्धरूपं कविभिनिसपितम् । सतां हि संदेहपदेपु वस्तुपु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥ इति बहुदिनाभ्यस्तधर्मव्याप्तात्मनो हि न कथंचिद्धर्मकरणापात्मतुष्टिरन्यत्र संभवतीति धर्मत्वनाभ्यनुज्ञायते। यद्वा शिष्टात्मतुष्टीनां वचनादेव धर्मता । पुण्यकृदयानवत्तस्मादाचारप्वपि सा मता ॥ यया वा वरदानाही देवताराधनोद्भवे । यद्वल्पसि स मन्त्रस्ते विपन्न इति मन्त्रिते ॥ लोकः म्मरति तं मन्त्र विपापहरणादिपु । यथा वा सर्पसिद्धान्ने नकुलो यां फिलॉपधीम् ॥ दन्ताहानि नापाहुः समम्तरिपहारिणीम् । यया या या भुयं कविदभ्यावसात पुण्यछन् । तत्मपपवित्रत्वान् सेप्यने पुण्यकारणम् । नभाऽऽनागन्मतुष्ट्यादि यम्यं धर्ममयात्मनाम् ।। बटोक्तपिनि निधिन्य ग्रा धर्मभुत्मुभिः ।। इति ॥ भतः परं पूर्वाधर्मतिक्रमसाहशोदाहरणाना कयाचित् धर्मत्वसमर्थन केषांनिधर्मत्व- म्सापान ५ पार्मिक गुप्तादिमित नार नदाटभायातयाः । जिनामभिन्न तत ·प्रमाणपतिषिम्ब: न प्रवासादिसोकर्या व्यवहाराचं वा यदितस्ततो यथाकथंचिद्वनसंपादनम्, अग्निशकटादिश्वस्पृश्य- स्पर्शनभोजनादिकं, अवान्तरजातीनामन्योन्यविवाहादियौनसंबन्धसंपादनं परदेशगमनादिकमन्यद्वता- • दृशमाचरणमपि धर्मत्वेनोरीकरणीयम् , शिष्टैराद्रियमानत्यादिति योऽभिनिवेश इदानींतनानां दरीद- श्यते स प्रत्याख्यातो भवति । तथापि परिगणितशास्त्रेषु दण्डनीतेरपि संग्रहणात्-- मुखबाहूरूपज्जानां या लोके जातयो वहिः। म्लेच्छवाचश्चार्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः ॥ इतिमनूक्तम्लेच्छयवनादिदस्युभिः प्रसङ्गे तेषां च प्रचलितदण्डस्य स्वायत्तीकरणे च कथं वर्तितव्यमित्यस्य तु न निर्णयो भवति । किंचैतादृशपरिस्थितौ " धर्मज्ञसमयः प्रमाणम् " इति स्मृत्यनुसारेण धर्मज्ञैर्दण्डस्वायत्ती- करणानुकूलः कश्चन समयो निर्धारणीयः, उत स्मृतिप्रतिपादितदण्डनीतिनियमानुसारेणैव वर्तितव्यम् ? इति संदेहस्य निराकरणं न भवति । किंच "धर्मज्ञसमयः प्रमाणम्" इति स्मृतेः धर्माधर्मों चरत आवां स्व इति । न गन्धर्वा न देवा न पितर इत्याचक्षतेऽयं धर्मोऽयमधर्म इति । यं त्वार्याः क्रियमाणं प्रशंसन्ति स धर्मः, यं विगर्हयन्ति सोऽधर्म इति " इत्यापस्तम्बोक्तयनुसारेण शिष्टाचारपरत्वमेवोत स्वतन्त्रसमय- विधायकत्वमपि । यदि च शिष्टाचारपरत्वमेवेति मतम् , तदा तु कलिवयंप्रकरणस्य कथं प्रामा- ण्यम् ? यदि च स्वतन्त्रसमयविधायकत्वम् , इदानीमपि तथा समयप्रणयने का हानिः ? न च धर्मज्ञामावान तथा समयप्रणयनम् । "धर्मेणाधिगतो यैस्तु वेदः सपरिहणः । ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः ।। इति मनुवचनानुसारेण तादृशशिष्टानामिदानीमत्यन्ताभाव इति कल्पनाप्रसङ्गात । एतादृश- कल्पनायाः मामाणिकत्वे सर्वस्वहान्यापत्तेः । अतश्च किपरत्वमस्य वचनस्येत्यवश्यं विचारणीयम् ।। किं च यदिदं धर्मसाहसोदाहरणत्वेन युधिष्ठिरस्याऽऽवार्यत्राह्मणवथार्थमनृतभाषणम्, यच्च नष्ठिकब्रह्मचारिणोऽपि व्यासस्य विचित्रवीर्यभार्यास्वपत्योत्पादनम् , तदण्डनीत्युकदिशा धर्मो न वा ! न हि शत्रुपक्षविनाशमन्तरा राज्यमामिः । न चासत्यभाषणमन्तरा तद्विनाश इत्यवस्थायाम्- " यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिन् तथा वर्तितव्यं स धर्मः। साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयो मायाचारो मायया बाधितव्यः ।। इति दण्डनीतिरनुसरणीया वा “ सत्यं वद धर्म चर" इति धर्मानुशासनमवधेयम् ? , . " तथैव राजवंशोच्छेदप्रसङ्गे दण्डनीतोपलवसंभवात् ·धर्मादा नाङ्गस्य वंशो राजपरेप संस्थातुमर्हति इति प्राचीनशिटाचारानुसारेण वंशोज्जीवनं यया कयापि रीत्याऽवश्यं विधेयं वा केवलपा- रलौकिकधर्मानुष्ठानमेव परिपालनीयमित्यपि संशयः समुदेति । किं चाऽऽस्मतुष्टिहि वैकल्पिके प्रमाणमिति निबन्धकाराणां मतम् । मनुरपि- श्रुतिद्वेषं तु यत्र स्यात्तत्र धर्मावुभौ मता । उभावपि दिती धर्मों सम्यगुक्ती मनीपिभिः ।। इति वचनेनोभयोरपि धर्मत्वं ब्रुवाण इदमभिप्रेति यदेतादृशवैकल्पिकस्थले आत्मतुष्टिः प्रमाण- मिति । अत एव- श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः। सम्यक्संकल्पनः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम् ।। इति याज्ञवल्क्येन सम्यक्संकल्पजकामस्य पृपर धर्ममूलत्वमभिहितम् । वार्तिककारास्तु आत्मतुष्टिसम्यक्कामयोरेकरूपत्वमभ्युपेत्य विषवल्ल्यीददृष्टान्तेन वैकलिक- विषयातिरिक्तविषयत्वमभिपयन्ति । अतोऽत्र विषये किंचिद्विचार्यते । तत्र दण्डनीत्यनुसारेण धमाधर्मादिचिन्ता तु पवादविष्यति । प्रथमतस्तावत् “ धर्मज्ञसमयः प्रमाणम् निर्णपः, किं वा स्वरूपम्, कश्च विषयः, इत्येवाऽऽलोच्यते । स्वस्य च प्रियमात्मनः" इत्यात्मतुटयपेक्षय . " इत्यस्य कथं वा .

·प्रमाणप्रतिविम्बः वेदा एव प्रमाणत्वेन पुरक्कियेरन्, तदा स्मृतीनामिव तन्मूलकत्वादेव धर्मज्ञसिद्धान्तस्यापि प्रामाण्य- सिद्धी स्मृतिरूपत्वमेव स्यादिति न तदतिरिक्तत्वेन तेपामुपादान साधतम् । न च ौतगाातिरिक्त त्वेन तेषा पृथगुपादानमिति वाच्यम् । तादृशानशासनस्य मन्वादिकाना स्मृतित्वेनेव व्यपदेशात् । न चास्तु स्मृतित्वम् । स्मृतिप्वपि- अनाम्नातेपु धर्मेपु कथं स्यादिति चेद्भवेत् । यं शिष्टा ब्राह्मणा ब्रूयुः स धर्मः स्यादशङ्कितः ॥ इत्यादिवचनै शिष्टाना धर्मनिर्णयाधिकारदर्शनात् तन्निर्णयस्य स्मृत्यतिरिक्तत्वावगमात् । धर्मेणाधिगतो यस्तु वेदः सपरिहणः । ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः । इति वचनात् वेदार्थनिर्णायकत्वमेव शिष्टत्वमिति तन्निर्णयस्य स्मृतिरूपत्वमेवेति वाच्यम् । न हि वेदार्थनिर्णायकत्व शिष्टत्वमपि तु श्रुतिसाक्षात्कारकर्तृत्वमित्येव । श्रुतिप्रत्यक्षहेतव इति पदोपादानात् । किच शिष्टत्वस्य अतिसाक्षात्कारकर्तृत्वे वा वेदार्थनिर्णायकत्वे वोभयथापि शिष्ट- वचनाना पोरुषेयत्वमेव । अनाम्नातेष्वेव तद्वचनाना धर्मप्रामाण्योपदेशात् । वेदेनेव तदाम्नान चेत्कृत शिष्टवचनैः । एवमेव परिपद्विषयेऽपि । फि च- आप धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तःणानुसधत्ते स धर्म वेद नेतरः॥ इति मनुवचनेन श्रुतिस्मृत्योस्तदविरोधितणानुसधानात्मकोऽपि कचन तन्निर्णयातिरिको धर्मोऽनुमीयते । एव च यथाथमपि समयस्य पौरुषेयपरिभाषानतिरिक्तत्वमेव सिध्यति । अत एव पारिभापिकधर्मण व्यवस्थान समय इति मिताक्षरायामुक्तम् । उज्ज्वलाकारैरपि " पौरुषेयी इत्युक्तम् । पौरुषेयत्व च पुरुषबुद्विपरिकन्नितत्वमेव । तयदि पुरुषबुद्धेरपि सावकाशत्व स्याद्दर्माधर्मयो प्रामाण्ये, कृत वेदशास्त्रे । न च मूलत्वेन तेषामपेक्षा । निर्णयावसरे चभ्रमप्रमादविप्रलिप्सायपामाण्यकारणीभूतदोपसभवेन निर्णयस्यैवापामाणिकत्वपसगात् । अत एव स्मृतिसूत्रनिबन्धाना परस्परवेमत्यम् । दिङ्मात्रमुदाहियते यथा--मातुलकन्यापरिणयस्य धर्मत्वे यन्मन्त्रलिङ्ग प्रमाणत्वेन कैबिदुपादीयते, तदेव स्मृतिकारैरविवक्षितमिति मत्वा ममाणत्वेन नाभ्युपेयते । अत एव मातुलस्य सुतामूति स्मार्ता निषेध । न च स्मृतिकाराणा तदज्ञातमिति कल्पना सभवति। व्यवस्था समय ·यत्तु केचनाधुनातनाः पण्टितम्मन्या एतादृशस्थले उभावपि धर्मों वैकल्पिको न्यायसिद्ध- येनेव हि सत्त्वहेतुना सौगताः क्षणिकत्व साधयन्ति, तेनैवोपनिषदा नित्यत्वमित्यत्र नान्यः कश्चन ल्पाभरणमतीन्द्रियार्य साव्ये कर्मणि । अत एव च परिस्थितिमूलकमेवेदं स्मृतीनां निबन्धानां च धर्माद यः सचिलस्यचिद्धों मनुना परिकीर्तितः । स सर्वाऽभिहिता वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः॥ मनु: २७ इति मनोः सर्वज्ञत्वावगमात् । न चैवं विधिनिषेधयोर्वेदमूलकत्वेन तुल्यबलविरोधात् पोड. शिग्रहणाग्रहणवदस्तु विकल्प इति वाच्यम् । सर्वज्ञस्य भनोस्तथानवबोधे प्रमाणाभावात् । निवन्धेषु च प्रसिद्वमेव वैमत्यं मिताक्षरा-जीमूतवाहनकृत-दायभागे व्रतादिनिर्णये च । किंच धर्माधर्म- योरतीन्द्रियफलकवेन शास्सैकगम्यत्वस्य शातत्वस्यच वैदैकवृत्तित्वस्य सर्ववादिसंप्रतिपन्नत्वात् तत्र पुरुपबुद्धेः कथमपि नावतरः । नो चेत्- कपिलो यदि सर्वज्ञः कणादो नेति का प्रमा । तावुभौ यदि सर्वज्ञौ मतिभेदः कथं तयोः ।। इति पुरुषत्रुद्विदुरवस्थायां वक्तन्यो विशेषः । येन दुरवस्थापरिहारः स्यात् । न च धर्मश- त्वादेव तत्समयस्यापि प्रामाण्यम् , धर्मज्ञानामपि साहसस्य प्रायो दर्शनात् । तथैव वार्तिके प्रतिपा- दितम् । अत एव " दृष्टो धर्म यतिक्रमः साहसं च महताम्" इति गौतमेनोक्तम् । तत्सिद्धं पौरुषेयत्वान्न धर्मज्ञसमयः प्रमाणमिति । त्वादिति विकल्पमाश्रयन्ति । तत्तु सिद्धप्रामाण्ययोः प्रमाणयोः परस्परविरोधे विकल्प इति न्यायाल प्रकृते च पुरुषबुद्धेः प्रामाण्यस्पासिदत्वात्तुन्यमेव । न्यायस्य तर्करूपत्वात् तस्य चाप्रतिष्ठानात् । सत्यपरिभाषाभेदमन्तरा हेतुः । परिभाषायाः सर्वन पुरुबुद्विपरिकल्पितत्वमेवेति स्मृतिः पणेयेति वदन्तः न सांप्रतं विक- ·स्फुरतीति कान्यहानिः । नेतावता वा कविभिरेतादृशं काव्यं न प्रणेयम् । न हि कृष्णार्जुनावि- प्रमाणप्रतिबिम्ब ११५. चापतिष्ठानात् परस्परविसंवादेन चाप्रामाण्यात् मूलभूतवेदानुपलम्भात् तथाभूतवेदानुमाने च यथाक- थंचित् यस्य कस्यापि विधेः समर्थनसंभवात् उपलब्धवेदाविरोधस्य पामाण्योपोदलकत्वकल्पनाया- मपि परस्परवैमत्यस्यानिराकरणाच्च न धर्मज्ञसमयस्य प्रामाण्यमिति प्राप्तम् । (धर्मज्ञसमयस्य प्रामाण्यव्यवस्थापनम् ) अत्राभिधीयते-सत्यं पुरुषबुध्देरनवस्थानानकमत्येन धर्मनिर्णयः संभवतीति । तत्किंस्त्रपमन- वस्थानम् । किं वचनादर्थवोध एत न भवति, आहोखि भवन्नपि न प्रामाणिकः । नाऽऽयः । समस्तव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् । नहि परस्पराशयबोधने व्यवहारे शब्दातिरिक्तमन्यत्साधनम् । ततोऽपि यदि न बोधः । तदा तु व्यवहारलोप एव स्यात् । न चावयवचेष्टादिभिस्तत्रार्थज्ञानम् । विना शब्द तेषामपि यथावबोधजनकत्वासंभवात् न च मूकादिवत्तत्संभवति । तत्रापि सामान्यसङ्केताभावे दुरदस्थाप्रसङ्घसंभवात् । नहि आगन्तव्यमित्यर्थकहस्तसंकेतेनाऽऽगमनमेव बोद्धव्यमिति सामान्यरूपेण संकेताभावे आगमनापार्थप्रतीतिः सर्वेषां संभवति । तदसंभवे चाऽऽगमनानुष्ठानस्याप्यकरूपेणासंभवः । तस्मात्सामान्यरूपेण संकेतस्य चेटादिष्वपि सरिङ्गीकार आवश्यकः । तथैव शब्देप्वपि शक्तिरू- पसंकेतस्याङ्कीकारे समस्तव्यवहारनिर्वाहःसंभवति । सर्वजनप्रतीतिरपि तथैव वर्तत इति वृथाऽयं निरर्गलः प्रलापो यच्छन्दान्नार्थप्रतीतिरिति । अथ भवन्नव्यर्थबोधो न प्रामाणिक इति चेत्तदपि न । तादशबोधस्य प्रामाणिकत्वाभावे हानोपादानानुकूलनिवृत्ति प्रवृत्त्यसंभवापत्तेः । प्रत्यक्षगोचरा च सर्वजनीना तथा व्यवहारप्रतीतिः । न च सा वचनातिरिक्तप्रमाणजन्या वचनश्रवणसमनन्तरमेव भवन्ती। तस्माद्वचनादपि निश्चितः प्रामाणिकः कश्चनार्थः प्रतीयत इत्यकामेनाप्यभ्युपगन्तव्यम् । न च साभान्तिरूपा । बाधाभावात् । न च मणिमन्त्रौपधायनन्तरं क्वचिदस्तूपलब्धिवद्यादृच्छिकत्वमाकस्मि- कलं वा । सर्वत्राव्यभिचारात । वचनश्रवणसमनन्तरभाविन्यास्तस्या वचनसापेक्षत्वेनाऽऽकस्मिकत्वा- योगात् । प्रामाणिकत्वं च प्रमाणजन्यत्वमेव । प्रमाणं चानविगताबाधितार्थविषयकज्ञानजनकत्वमि- त्युक्तमेव पुरस्तात् । तद्यदि वचनापूर्वमज्ञातो वक्तुराशयो निधिमेवावगम्यते श्रोतृभिस्तथाऽनुष्टीयते न च वक्त्रा निषिध्यते, तत्कथं न प्रामाणिक इति प्रष्टव्य एवात्रभवान् देवानांप्रियः । ननु तर्हि कथं वैमत्यमिति चेत् संकेतानवधारणात् । यथा हि शब्दार्थोपस्थिती कारणीभूततचत्सङ्केतानवधारणे न शाब्दबोधः। तथैव वाक्यार्थावबोधेऽपि वाक्यार्थनिर्णायकतत्तन्न्यायस्पसङ्केतानवधारणे न यथाववा- क्यार्थबोध इत्यत्र बोधुरेवापराधः । न हि स्थाणोरयमपराधो यदेनमन्धो न पश्यतीति । न हि " इत्यादिवास्येषु सहस्यहृदयानन्दकरः रसिकजने- कैसंवेद्यो नायकनायिकाचुम्बनादिरूपवाक्यार्थो रङ्गगत काउकुञ्चनदयस्थितानामरसिकानां बुद्धी न ~ "अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चुम्बति चन्द्रमाः ·धर्माद” भगतराति रिल विधिवासम् । परनि-पान करोति, गच्छति-गमन करोति, दहति-दहन ११६ त्युक्त शब्दार्थविशेषस्मृतिकारिसाहचर्यनियमस्याज्ञाने नीलधवलाविति कस्यचित् ग्रामीणस्य बोधवत् तन्नियमज्ञानवता सुधियामपि तथैव बोधो भवित य इति राजाज्ञाऽस्ति । न वा तथा शब्दप्रयोगो न कर्तय इत्यपि फिविच्छासनमस्ति । एवमेव सदिग्धस्थले, उपक्रमोपसहारयोः, परस्परविरोधे, समबलेषु समानविषयकेषु विधिनिषेधवाक्येषु, विवि विनाऽप्युच्चरिते प्राशस्त्यबोधकवाक्ये एवमन्य त्रापि सर्वत्र सशयोपस्थितौ च कथ वा निर्णयभित्येतदर्थमपि केचन नियमा भाषाशास्त्रविषयका विचक्षणैनिर्धारिता वर्तन्त एवानादिकालात् । तदनुसारेण यथावद्वाक्यार्थः सेत्स्यतीति न वैमत्यमा- त्रात् तात्पर्यानवधारणमूलकादप्रामाणिकत्वकल्पन साप्रतम् । नो चेत् केवलमक्षरार्थग्रहणपाट्वेन पण्डितमन्याना मूर्खाणा महाजन इति प्रेतानुगामी जनसमर्दः, राजद्वारे स्मशाने च यस्तिष्ठति से बान्धव इति गर्दभस्य बन्धुत्वम्, धर्मस्य त्वरिता गतिरिति उट्स्य धर्मत्वम् , इष्ट धर्मेण योजयेदिति गर्दभघण्टावन्धनमूट्रस्य गले इति कथामिवानुकुर्यादज्ञजनवाक्यार्थनिर्णयः । तस्मात्सूक्ष्मेषिकयाऽऽ- लोचितेऽस्मिन् जगति पदार्थब्रह्मण इव शब्दब्रह्मणोऽपि सुसबद्धः कार्यकारणभावो वरीवर्तीति तमज्ञात्वा यत्किंचिदर्थकल्पन महतेऽनर्धाय भवति । एतादृशपरिकल्पनात्मकस्तर्कस्तु हेय एव । अत एवोक्त मनुना- योऽवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाविनः । स साधुभिर्वहिप्कार्यों नास्तिको वेटनिन्दकः ॥ इति । ननु के ते नियमा , यदनुसारेण वाक्यार्थनिर्धारण यथावदेव स्यादिति चेत्, मीमासापरनामधेया: पूर्वत्तिरमीमासाशास्त्ररूपा इति गृहाण। ननु अपौरुषेये वेदे कथं तेषामावश्यकता। न हि पुरुषवृद्विदन् तस्य भ्रमप्रमादविप्रलिप्सादिदोषाकुलता इति चेत् । अत एव तत्र तेपामावश्य- कता। पीरुपेये तु कदाचिन्निर्धारणासभवे सर्वमपि त्याज्य स्यात् । नूतन च पारिभाषिक निर्माण व्यवहt शक्यम् । अपौरुषेये तु तथा त्याच्यत्वासभवात् त्यक्तेऽपि च स्वेनैव स्वानर्थसपादनसभवाञ्च तन्निर्णयोऽत्यावश्यक इति तदर्थमेव मामासाशाखपणान तादृशन्यायसङ्ग्रहात्मकम् । अत एवोक्त भट्टपादः- जथातो धर्मजिज्ञासा मूत्रमाद्यमिदं कृतम् । धाग्यं पिपयं वक्तुं मीमासायाः प्रयोजनम् ॥ इति । न हि मामासाशामस्य धर्मनिर्णमन्तराऽन्यत् किमपि पर प्रयोजनम् । कृते । धर्मनिर्णये देव यदि रस्यायन्यस्यापि तात्पर्यनिर्णय. फर्तव्यवेत्सोऽपि भवतु नाम । पातिरितविषयनिर्धारणा तत्पत्तिः । ननु मित्र प्रमाणामति रेन् “ स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" इति विपिरेवेति गृहाण । तथा हि-- - - ·नान्वय इति सिध्याति । तच्च फलमुत्पायं वा स्यात् विकार्य वा संस्काय वा प्राप्यं वा । घट करोत्यत्र घटस्योत्पाद्यत्वम् । तण्डुलान् पचतीत्यत्र तण्डुलानां पिकार्यत्वमोदनरूपावस्थान्तरमाप्तेः । पात्रं माष्टीत्यत्र पात्रस्य संस्कार्यत्वम् । ग्रामं गच्छतीस्यन ग्रामस्य प्राप्यत्वामिति । प्रकृते च ११७ प्रमाणप्रतिबिम्ब । . - करोति, इति किलं सर्वत्र विदरणात् दहनगमनादिक्रियासु व्यावर्तमानास्वनुवर्तमानः करोत्यर्थः कृतिरूपस्ततो भिन्न इत्यतो अनुवर्तमानाख्यातापरनामधेयतिप्रत्ययस्यैव सोऽर्थ इति निश्रीयते । नायं प्रयत्नापरपर्यायः कृतिरूपो नैयायिकाभिमत आत्मगुणः । प्रयत्तते-प्रयत्नं करोतीति प्रयत्ना- पेक्षया भिन्नरूपत्वेन प्रतीतेः । किंतु धात्वर्थनिप्पत्यनुकूलः कश्चन व्यापार इत्येवाभ्युपगन्तव्यम् । सैव च भावनेति भीमांसकाः । भावना नाम भवितुर्भवनानुकूलो भावयितुर्व्यापारविशेष इत्येव नेपामभिपायः । भविता च गमनपचनादिर्धात्वर्थो भाव्यत्वात् । अतः पचतीत्यादिषु-पचनादिक्रिया- भवनानुकूलो भावयितुर्व्यापार इत्येव बोधः । न तु नैयायिकादिवत् पचनानुकलब्यापारानुकूल- कृतिमान् भावयितति । ये तु वैयाकरणाः-फलव्यापारयोर्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः- इति सिद्धान्तयित्वा पुनश्च व्यापारमुख्यविशेष्यक देवदत्ताश्रिता पाकानुकूला क्रियेति शाब्दबोधमिच्छन्ति, तु “प्रकृतिप्रत्ययौ सहार्थं ब्रूतः, तयोः प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यम् इत्यन्यत्र स्वीकृतस्य निय- मस्य प्रकृते त्यागादर्धजरतीया हेया एव । मीमांसकमते तु वैयाकरणाभिमतफलस्वरूपपचनायेव धात्वर्थः । व्यापारस्त्वाख्यातार्थ इति सिद्धान्तः । स च सर्वानुस्यूतः पूर्वोक्तभावनारूप एव । यद्यपि मीमांसकमते " लः कर्मणि भावे चाकर्मकेभ्यः ” इति पाणिनीयानुशासनेनाऽऽख्यातानां कर्तरि कणि च विधानात् तदनुसारेणैव च संख्याबोधकप्रत्ययविधानाच्चापाततो व्याकरणानुशासनविरोधः प्रतीयते । तथापि पाणिनीयसूत्रस्थकर्तृकर्मपदानां भावपरत्वमगीकृत्य सुकरो हि विरोधपरिहारः । लौकिकमतीत्यनुसारित्वाद्ध्याकरणस्य । सा च प्रतीतिः पूर्वोक्तरीत्या भावनापरपर्यायव्यापारविषयिकेति भाव्यं फलं धात्वर्थो व्यापारश्च प्रत्ययार्थ इत्येव युक्तम् । एवं च धात्वर्थस्य भाव्यत्वेन प्रत्ययार्थ- भावनायामन्वय इत्युत्सर्गः । यत्र तु भाव्यफलवाचकमन्यत्पदमस्ति यथौदनं पचतीति । तत्र त्वगत्या धात्वर्थस्य करणत्वेनैव भावनायामन्वयः स्वीकर्तव्यः पाकेनीदनं करोतीति । न हि भाव्यार्थकपदसमभिव्याहारे तस्य च धात्वर्थस्य च युगपदेव भावनायां भाव्यत्वेनान्वयः संभवति पाकमोदनं च करोतीति । वाक्यभेदापत्तेः । पाकस्य चौदनसाधनत्वेनानन्वयापतेश्र । न हि घट पद च करोतीत्युक्ते घटः पटस्य साधनं पटो वा घटस्येति बोधः संभवति । तथा प्रकृतेऽपि पाक- मोदनं च करोतीत्युक्ते पाकस्यौदनसाधनत्व न पतीयेत । एक चेदं वाक्यमेकार्थकमेव भवतीत्यगत्या पाकस्य साधनत्वेनौदनस्य च भाज्यत्वेन भावनान्वयोऽभ्युपेयः। संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदो न न्याय्यः इति किल शान्दमर्यादा । एवं च यत्र फलवाचकपदसमभि-याहारस्तत्र तदुपस्थापित- फलस्यैव भाव्यत्वेनान्वयः, धात्वर्थस्य च करणत्वेन । यत्र तु न तथा, तत्र धात्वर्थस्थैव भाव्यत्वे- प ·धर्मादळे " स्वाध्यायोऽध्येतव्यः इत्यत्र विधौ स्वाध्यायस्य भाव्यत्वेनोपादानादध्ययनेन स्वाध्यायः कर्तव्य इति वाक्यार्थबोधः पूर्वोक्तरीन्या सिध्यति । तत्र स्वाध्यायत्पवेदस्य पूर्वसिद्धत्वानोत्सायत्वम् । अवान्तरापाप्तेश्च न विकार्यत्वम् । संस्कार्यत्वं तु तत्रैव यत्र संस्कृतस्य कर्मान्तरे विनियोगः यथा प्रोक्षितानां बीहीणाम् । स्वाध्यायस्य तु तादृशविनियोगाभावान्न संस्कार्यता । प्राप्यत्वं तु संभवति । अध्ययनेन वेदाधिगमात्। तथापि निरर्थकस्य तस्य कुत्राप्यनुपयोगाद्विधरानर्थक्यप्रसङ्गः । न चार्थी समर्थो विद्वानेवाधिक्रियते कर्मस्विति ज्ञानद्वारा कर्मणि विनियोगसंभवात् संस्कार्यत्वं वा पाप्यत्वं वा संभवतीति वाच्यम् । तथा सत्यर्थज्ञानार्थमेवायं विधिरित्यङ्गीकारे तस्य च विधि- मन्तरापि भारताध्ययनादिवदेव लौकिकरीत्या सिद्धी विधेरदृटार्थकत्वकल्पनाप्रसङ्गात् । तदुक्तम्-- विनापि विधिना दृष्टलाभान्न हि तदर्थता । कल्यस्तु विधिसामर्थ्यात्स्वर्गो विश्वजिदादिवत् ।। इति । एतेन- अनधीयाना बात्या भवन्ति- इति व्रात्यतादोषपरिहारार्थमेवायं विधिरिति कल्पयन्तः परास्ताः । तत्राप्यदृष्टार्थकत्वस्यैव कल्पनात् । एवं च स्वाध्यायविधिरयमदृष्टमात्रफलक इति पानेऽभिधीयते । स्यादिदमदृष्टमात्रार्थकत्वं विधेर्यदि दृष्टं फलं किमपि नोपलभ्येत । उपलभ्यते चार्यज्ञानं दृष्टं फलमध्ययनस्य । न च दृटे संभवत्यदृष्टपरिकल्पन सांप्रतम् । तदुक्तम्--- लभ्यमाने फले दृष्टे नादृष्टपरिकल्पना । विषेश्च नियमार्थत्वान्नानर्धक्यं भविप्यादि ।। इति । ययपि लौकिकरीत्याप्यर्थज्ञानं संभवति । तथापि प्राप्ते सत्यारभ्यमाणो विधिनियमाय भवतीति न्यायेनाध्ययनेनवार्थज्ञानं कर्तव्यं न लौफिकरीत्योति विधेनियमार्थत्वं स्यात् । एवं चानारभ्याधीतस्याप्यस्य विधेपनयनवाक्यसापेक्षोपनीतमाणवककर्तव्यसमर्पकतयाऽध्ययनाधिकार- सिद्विरप्यस्य फलम् । उपनीतान त्रैवर्णिका इति त एवाधिकारिणः । नो चेदर्थी समर्थो विद्वानिति विद्यासापेक्षलेऽपि कर्मणः केनचिदुपायेन येन केनापि संपादित विद्याधिगमे कर्म कर्तव्यमित्यापतेत भतभ दृष्टार्थज्ञानायगाय विविरिति संभवत्यर्थज्ञानद्वारा संस्कार्यत्वं प्राप्यत्वं वाऽभ्ययनस्पति अध्ययनेनार्थशानद्वारा संपादनीयः स्वाध्याय इति वाक्यार्थः पर्यवसितो भवति । एवं च नाक्षर पदणमात्रमध्ययनमपि तु अर्थज्ञानपर्यन्तमिति तावत्कालं गुरुगृहेऽवस्थातव्यम् , न समावर्तितव्यमिति सिम्पति । तानातानं न विचारमन्तरेण यथावन्भवतीति विचारमासिपनयं विधिर्गुरुपदेश- परम्परर पिचारः कन्यः, न यथामनिस्वीयबुध्येति बोधयति । स एव च मीमांसा । पूनिमारलारस नो हि मीमांसागन्दः । तदा पूजितन्य यद्गुरुपरम्परया यथावदर्भबोधकत्वम् । सागवारामत योगदशन्य तु मनुनाप्युनम्- ·सर्वमज्ञानोन्जम्भणविलसितमेवेति हेयमेव । एतादृशधर्मज्ञानां समयोऽपि धर्मबुद्धयैव परिकल्पितत्वा-- प्रमाणमित्यपि परिपन्निर्णयस्य एफस्यापि ब्रह्मविदो वचनस्य च प्रामाण्यमभिदधता मनुना स्पष्ट- अत्र वृत्तस्थेति परिषदो विशेषणेन शीलमाचारश्चावगम्यते । तेन शीलाचारसंपन्नानामेव पारिषचं नान्येपामिति सुविशदमेव । तत्र परिपत्स्वरूपं यथा- वेदत्रयसंबन्धशाखाध्येतारः, श्रुतिस्मृत्यविरुद्वन्यायशास्रज्ञः, मीमांसात्मकतर्कवित , ११९ ममाणमाताबम्ब आएं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविधिना । यस्तणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥ इति १२।१०६ भट्टपादैरप्युक्तम्- धर्मे प्रमीयमाणे तु वेदेन करणात्मना । इति कर्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यति ॥ इति । एतेनाऽऽधुनिकानां तर्कपाण्डित्यं देशकालपरिस्थितिपुरस्कारेण धर्मशास्त्रविरोधपरिहारादिकं च प्रत्याख्यातम् । न हानादिगुरुपरम्परया विना देशफालपरिस्थितिपुरस्कारेण मन्त्रलिङ्गपाशस्त्य- निन्दादिविवक्षाऽविवक्षानिर्णयः संभवति । अधुनातनपरिस्थितेस्तदानीमनुपलम्भात् । न वा यत्किंचि- द्वासनावासितया स्वबुद्ध्या । निष्कामत्वाद्धर्मज्ञानाम् । यत्तु स्मृत्यादिगतं वैमत्यादिकं, तत्तु परम्पर- येव तादृशवेदवाक्योपलम्भपूर्वकम् । इदानींतु शाखानामनध्ययनेनोच्छिन्नत्वातथा भाव्यते । नहि स्मृतिकाराः सूत्रकारा वाऽस्मदादिवत्कषायदोपदूषिता विषयासक्ताश्च । अपि तु अतिप्रत्यक्षहेतव एव । अत एवोक्तं मनुना-- धर्मेणाधिगतो. यैस्तु वेदः सपरिव्रहणः । ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः ।। इति १२।१०९ इदानीं तु " वेदव्यासः स इह दश यो वेद वेदाक्षराणि इति करालायां परिस्थिती कुतो वा धर्मेण सपरिवहणवेदाधिगमः, कुतश्च शिष्टत्वं धर्मज्ञत्वं वा । अत एव " नाज्ञानामुदितोऽ- युतः" इत्ययुताज्ञाना, परिपत्त्वनिषेधः । ततश्च बहुसंमतिनिषेधोऽप्यर्थादेव । एवं च पूर्वपक्षोक्तं मेवोक्तम्- दशावरा वा परिपद्यं धर्म परिकल्पयेत् । त्र्यवरा वापि वृत्तस्था तं धर्म न विचालयेत् ॥ इति १२।११० विद्यो हेतुकस्ती नैरुक्तो धर्मपाठकः । जयश्चाथमिणः पूर्व परिपत्स्यादशावरा ॥ इति १२।१११ मन्वर्थमुक्तावली यथा- अन ·विहितः, तथापि न स सर्वविषयको विशेषरूपेण च । वर्णधर्मेषु च वैश्यधर्माणां राजधर्माणां चानु- : स्वार्थ विवक्षाऽविवक्षा वा विधी वा कुत्रचित्तथा संदेहो वा स्यात् । यदि चावशिष्टानि, न मन्वादीनां सर्वज्ञानमयत्वम् । यदि नावशिष्टानि, कथं वा तन्निर्णयार्थ पूर्वोपरिसद्विधानम् । यदि च स्मृतिवा- तस्यैवाधिकारो युक्तः । न व्यवराया वा दशावराया वा परिपद इति तद्विधानवैयर्थ्यतावस्थ्यात् । तस्मादन्यः खलु विषयः परिकल्पनीयः । अत एव समग्रशास्त्रकथनानन्तरम्--- इति श्लोकद्वयन रहस्यतयाऽऽनाम्नातविषयकत्वमुपदिश्यते परिपदः । अत्र स्पष्टप्रतिपत्तये न्योक्त्या समग्रथमोपदेशकत्व बोधयति । सामान्यविधिपाले विशेषेणानुपदिष्टेषु कथं कर्तव्यं अनेन च मन्वर्थमुक्तावलिसदर्भण स्पष्टमिदमवगम्यते यत् यद्यपि मनुना समयधर्मोपदेशो प्रमालमविविम्या • १२१ याज्ञवल्क्यस्तु एकस्याप्यध्यात्मावत्तमस्य तादृशाधिकारमाह- वत्वारो वेदधर्मज्ञाः पर्पतंत्रविद्यमेव वा। सा ब्रूते यं स धर्मः स्यादेकोऽप्यध्यात्मवित्तमः ॥ ९ ॥ इति । (धर्मज्ञसमयमामाण्यतात्पर्यम् ) अत्रेदमवधेयम्-अद्ययावन्मन्वादिभिः स्मृतिकारैर्धर्महरालोडितेऽपि समस्तवेदराशौ किमव- शिष्टानि कानिचित्स्थलानि यत्र मन्त्रलिङ्गस्य विवक्षाऽविवक्षासंदेहो वा निन्दापाशस्त्यसपभूतार्थवादस्य क्यविषयकत्वं वा पुराणवाक्यविषयकत्व वा श्रौतगृह्यसूत्रादिविषयकत्व परिपविधानस्य परिकल्प्येत, तथापि मीमांसाशास्त्रेण गतार्थत्वान्न तयुक्तमुत्पश्यामःनि च मीमांसाशास्त्रस्य विचाररूपत्वात्तदर्थमेव परिषद्विधानमिति वाच्यम् । तथा चेदेकस्यैव मीमासकस्य तत्तद्वाक्यविषयकसदेहापाकरणे सामर्थ्यात् मन्वर्थमुक्तावलिर्यथा-- निश्चितो धर्मः स्यात् ॥ इति ॥ नैःश्रेयसमिदं कर्म यथोदितमशेषतः । मानवस्यास्य शास्त्रस्य रहस्यमुपदिश्यते ।। ( १२।१०७) अनाम्नातेपु धर्मेषु कथं स्यादितिचेद्भवेत् । यं शिष्टा ब्राह्मणा ब्रूयुः स धर्मः स्यादशङ्कितः ॥ (१०८) एतन्निःश्रेयससाधन कर्म निःशेषेण यथावदुदितम् । अत ऊर्ध मानवशास्त्रस्य रहस्य गोपनीयमिदं वक्ष्यमाणं शृणुत ॥ १.७ ॥ अस्य शास्त्रस्यासमस्तधर्माभिधानमाशङ्कयानया सामा- स्यादिति यदि संशयो भवेत् , तदा य धर्म वक्ष्यमाणलक्षणाः शिष्टा ब्राह्मणा न्युः, सतन .

·. निषेधो भवितुं युक्तः । शक्ति-हासकृतश्चेत्तत्र दण्डाभाव एव निदानम् । क्षत्रियाणां दण्डदोषादेव णासंभावनाविपरीतभावनयोरनिरासात् यो हि विचारः क्रियते, स एव पूजितविचारापरपर्याया मी- भप नाऽऽमविद्यायाः पृथगान्वीक्षिकीनिर्देशात् पाक्तविचाररूपा मीमांसव सेति स्पष्टमवग- धादर्श १२२ शासनं सामान्यरूपेणास्ति । तत्रापि प्रजापालनरूपस्य निःश्रेयसकरस्यापि धर्मस्यान्तःकण्टकबहिः- कण्टकशोधनादिषु बहुपकारत्वादितरधर्माणां च तदर्धानत्वात् तदभावे च तेपामपि यथावदाधरणासं- भवात् , तेषां च प्रकाराणां प्रतिपक्षोत्थापितबबन्तरायपरत्वेन विशेषरूपेणोपदेशासंभवाच्च रहस्यत्वे- नानाम्नातविपये निर्णयार्थमेवेदं सर्व परिषदादि विधानमिति । अत्रैव खलु परिस्थितिशब्दः श्रूयत इदानींतनानाम् । यद्यपि वेदराशेरनन्तत्वात् पुरुषबुद्धेश्चात्पत्वात् मीमांसान्यायमूलकनिर्णयावसरेऽपि कदाचित् संशयः संभवति । तथापि-मन्वविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते इति बचनेन मनुवचनाविरोधेनैव तत्र निर्णयः सुकरः । पूर्वोक्तविषये तु मनुवचनानामतीव सामान्यरूपत्वातंत्र संशयापाकरणं दुष्करमेव । किच दण्डनीतेरपि परिगणितशास्त्रेष्वनाम्नात् धर्ममूलत्वमवश्यमभ्युपेयमकामेनापि । तथा च दण्डनीतिधर्मशास्त्रयोविरोधप्रसझे बलावलाविचारोऽप्यावश्यकः । तत्र धर्मपरिपालनार्थमेवाद- लम्ग्यमानाया दण्डनीतेः पूर्वोक्तकण्टकशोधनादिपु अधर्मभासात्मकाचरणेऽवश्यकर्तव्ये समापतिते तत्कर्तव्यं नवेति संदेहोऽपि समुदियात् । तदर्थमपि परिषदो निर्णायकत्वं संभवति । अत एक गोपनीयत्वेनोपदेशोऽनाम्नातेविति । तथैव शक्किन्हासादिपु निर्णयस्याऽऽवश्यकता । एवं थ धर्मज्ञानां समयरूपेण कार्यद्वयमिद सिध्यति यत्पौरुषेयपरिभाषारूपेण धर्मनिर्णयः परिस्थितिरूपेण तत्प्रचारय । प्रचारावसरे च तद्विरोधिकण्ठकशोधनार्थ मापदर्शन चेति । एव कालिवयंप्रकरणस्योपपचिः! न हि विधिबोधितानां यावज्जीवामिहोत्रादिधर्माणां देशकालापरिच्छिन्नानां पौरुषेयव्यवस्थया प्रजासु कामक्रोधादिना धर्महासाच्छतिहासः । ष्टामिदं रामायणे शूद्रकतपस्यया अकाले ब्राह्मणपुत्रमरणेन, भागवते च । तस्मात्पूर्वोक्तरीत्येव तदुपपत्तिः संभवति नान्यथेति तदेवात्र विचार- यामः । एतादृशपूजितपिचाररूपा या तर्कविया सेव किलाऽऽन्वीक्षिकी । अनु पश्चात् श्रवणोत्तरं ईक्षणं परीक्षणमन्दीक्षा, सा प्रयोजनमस्या इत्यान्वीक्षिकी । “प्रयोजनम्” इति पाणिनीयानुशासना- त् । श्रवणं च श्रुतीनामेवेति गुरुगृहेऽक्षरयहणान्तरमर्थज्ञानायावास्थितौ श्रुतस्यार्थस्य विचारमन्तरे- पचारार्थमावश्यकधर्मनिभ्ययार्थमेवेति तदधिकारिराजधर्मेषु तदनुशासनम् । यथाऽऽह मनुः पैविगेभ्यत्रयीं विचर्चा दण्डनीतिं च शाश्वतीम् । आन्वीक्षिकी चाऽऽत्मविद्या वारिम्भांथ लोकतः ॥७॥४३ ज्यते । अर्धशाने तु चाणक्येनास्याः सर्वविद्यापेक्षयाऽतीय श्रेष्ठत्वमुपयुक्तत्वं च प्रतिपाद्यते ।

·शासनत्वादेव प्रामाण्यम् । तच्चानुशासन अतिस्मृतिपुराणादीना मीमासान्यायपूर्वक विचारेण तन- १२३ 'प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । : आश्रयः सर्वधर्माणा शश्वदान्वीक्षिकी मता ॥ इति । एतेन धर्मनिर्णयो वा भवतु, धर्मप्रचारो वा, इतरविद्यासु सदेहो वा यत्किमपि वा भवतु, सर्वत्रास्या अतीवोपयुक्तत्व प्रतीयते । अत एव समाजसुस्थितये विद्यायतुष्टयस्यैवानुशासनम् । न रमृत्यादीनाम् । तेपामान्वीक्षिकाद्वारा प्रतिमूलकत्वेन प्रभ्यामेवान्तर्भावात् । एवमेव वार्ताया अप्याव- श्यकता पूर्वोत्तमनुवचनात् प्रतीयते । यीवा दण्डनीतीना परस्परविरोधमसक्ती बलाबलनिर्णयस्त- थाऽन्योन्यानुबन्धः परस्पराविरोधालयायत एवति तत्र धर्मज्ञसमयस्य प्रामाण्यमवश्यमे- । अत एवोज्ज्वलाकार. स्मृत्यादीनामपि धर्मज्ञसमयत्वमेवोक्तम् । एतेन धर्मनिर्णयो मीमासापरिपा- ण्यात् भूतभविष्यद्वर्तमानार्थबोधनसामर्थ्याच्च । न तथाऽनुमानात्मकतर्कविद्येति सुविशदमेव सुधियाम्। चकरण एवोत निषिद्धस्य प्रवर्तनेऽपि । निषिद्वस्य प्रवर्तनेऽपि चेत्मामाण्य तर्हि त्वपूर्वविधायकत्वमपि स्याधर्मज्ञसमयस्येति तदर्थं कलिवयंप्रकरणप्रामाण्यविचार प्रस्तूयते। स्तादृशशब्दरूपत्वाच्च तस्या एव धर्माधर्मयोर्मुख्यत प्रामाण्यम् । स्मृतिसूत्रपुराणादीना च पौरुषेय- व्यवस्थारूपत्वेऽपि साक्षात् श्रुतिप्रत्यक्षहेतुभूतमन्वादिमणीतत्वाच्छातिमूलकत्वेनैव प्रामाण्यम् । तदप्य- । दृष्टार्थकाना तु दृष्टार्थकत्वादेवार्थकामप्रतिपादकशास्त्रमूलकम् । न्यायसि- विशेषतोऽनाम्नातविषयेषु सदिग्धस्थलेषु च परिभाषालपेण वा पौरुषेयव्यवस्थारूपेण वा धर्मज्ञानु- प्रमाणपतिविम्बः म्यैव नैतिहासिकशैल्येत्यपि सिद्धम् । दृष्टार्थकानामेव तेषाम् । यत्तु “आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयो " इति कोशात् पञ्चावयवात्मक- वाक्यप्रयोगरूपानुमानप्रधानतर्कशास्त्रस्य ग्रहणमिति केपापिन्मतम् । तत्तु “विद्यो हेतुकस्ती" इति मनुवचने हेतुशब्देन तादृशताकिनिर्देशात् तर्किपदेन च मीमासकस्य ग्रहणात् “आन्वीक्षिकी चात्मविद्याम्" इति वचन पाख्यावसरे आवक्षिका तर्कविया भूतप्रवृत्तिपयुक्तयपयोगिनीम्" इति मन्वर्थमुक्तावल्या विवरणाच्च न युक्तमिति मन्यामहे । न हि तादृशी तर्कविद्या भूतप्रवृत्तिप्रयु- लघुपयोगिनी । चोदनाया एव प्रवृत्तियोजकत्वात् । अपौरुषेयत्वेन तस्या निर्दोषत्वात्स्वत प्रामा- तत्सिद्द धर्मज्ञसमयस्य प्रामाण्यम् । तच्च केवल शक्ति हासादिपर्यालोचनया विहितसङ्को- (कलिवयंप्रकरणप्रामाणिकत्वविचारः) इदमत्र विचारणीयम्-किमिद प्रकरण प्रमाण नवेति । तत्र धर्मस्यानपेक्षशन्दमूलत्वात् श्रुते- ·विशेषः। विरुभ्यते । मपविषयेऽपि “नित्य मयं ब्राह्मणो वर्जयेत्" इति मयवर्जनस्य सार्वकालिकत्वेन १२४ धर्माद त्पारिस्थिती कर्तव्यनिर्धारणमिति न स्मृतीनामिव तेषामुपनिबन्धनमित्येव स्मृतितो धर्मज्ञसमयस्य तत्र पौरुषेयत्वान्नेदं श्रुतिरूपं प्रकरणम् । नापि स्मृतिरूपम् । स्मृतिष्वनुपलम्भात् । न । पुराणेषूपलम्भात् तद्वत् पामाण्यं स्यादिति वाच्यम् । एवमपि “विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति ह्यनुमा- नम्" इति न्यायेन वेदविरोधादप्रमाणमेव स्यात् । न केवलं वेदविरोधः । स्मृतिविरोधोऽपि । तथाहि वायुपुराणे- दीर्घकालं ब्रह्मचर्य घारणं च फमण्डलो। गोत्रान्मातुः सपिण्डाच विवाहो गोवधस्तथा।। नराश्वमेधौ मद्यं च कलौ वयं द्विनातिभिः।। इति । अत्र च "अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि वेदब्रह्मचर्यम्" इति श्रुतिविरुध्यते । कमण्डलुधार- णनिषेधे तु-यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम्-इति स्नातकवतविषयिणी व्यासस्मृतिविरु- ध्यते । मातृगोत्रात् मातृसापण्डाच्च विवाहः कलौ वर्ण्य इत्युक्तेस्तु अन्यत्र तद्विधिः प्रतीयते । मातुलस्य सुतामूवा मातृगोत्रां तथैव च । समानमवरां चैव त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।। इति बौधायनस्मृतिविरुद्धो मीमांसान्यायविरुध्दच । अत एव मीमांसायां तदावारस्य प्रामाण्य निपिध्दम् । एवं सर्वदा निषेधेऽवगम्यमाने कलावित्युक्तिधर्मज्ञानामसामञ्जस्यं गमयति । सपिण्डाविवाहानिपेधस्यापि सार्वकालिकत्व- असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्माण मैधुने । इति मनुवननेनावगम्यमानं तदेवासामञ्जस्य द्रदयति । मधुपर्के गोमेधे च प्रत्यक्षश्रुतिरेव तदेवासामनस्यम् । एवमन्यदपि । तदर्थं च तदेव प्रकरणमनोपस्थापयामः- देवराच्च मुतोत्पनिर्दत्ता फन्या न दीयते न यज्ञ गोवधः कार्यः फली न च कमण्डलुः ॥ ति ऋनुरिति पराशरमाधवीये । अा र दना कन्या न दीयते' इत्यस्य फोऽर्थः ? किं पाना दाता मनोदना विवाहिता या विविधापि या ? तर यदि वाचा वा मनसा वा दलाया भमानापाः फली कलकारहुले न पुननि स्यात, तदा दीर्घकालं ब्रह्मचर्यावरभानमेव । तन्न 'पोकालं ननसर्पम्' इत्यादिना निषिद्धमिति परस्परविरोधःनिन तत् पुरुषब्रह्मपर्यविषयं न लिया ·प्रमाणप्रतिविम्बर - w १२५ इति वाच्यम् । पुरुषब्रह्मचर्यवत् सहगमनाभावे स्त्रीणामपि ब्रह्मचर्यव्रतविधानात् निषेधस्य च प्राप्ति- पूर्वकृत्वादविशेषादुभयोरपि ग्रहणे एतत्यकरणस्थवचनानामन्योन्यविरोधस्य दुष्परिहरत्वात् । विवाह- संस्काराभावे स्त्रीणां नात्यतापनिति वदना पदेन विवाहिताग्रहणे तु तदेवासाम- अस्यम् । न ह्यन्यत्र युगे विवाहितायाः पुननिमाम्नायते । अत एव धर्माविवाहे "अनन्यपूर्विका कान्तामसपिण्डा यवीयसीम्" इत्यनन्यपूर्वाया एव विधिः । काम्यविवाहे तु- सा चेदक्षतयोनिः स्याद्तमत्यागताऽपि वा । पौनर्भवेन भा सा पुनः संस्कारमर्हति ॥ इत्यादी दातुरभावात् स्वयमेव दानमिति वृथाऽयं निषेधः । अत एव- न दानं नैव वरणं न चैव हि प्रतिग्रहः । त्रैगत्रिको विधिर्न स्यात्पुनरुवाहकर्मणि॥ इत्युक्तम् । अत एव न त्रिविधानामपि ग्रहणम् । एवमन्यान्यपि वचनानि यथा- विधवायां प्रजोत्पत्ती देवरस्य नियोजनम् । बालिकाक्षतयोन्योश्च वरेणान्येन सस्कृतिः ।। फन्यानामसवर्णानां विवाहश्च द्विजातिभिः । आततायिद्विजाग्याणां धर्मयुद्धे न हिंसनम् ।। द्विजस्याब्धौ तु नौयानुः शोधितस्यापि संग्रहः । सत्रदीक्षा च सर्वेषां कमण्डलुविधारणम् ॥ . महाप्रस्थानगमन गोसज्ञप्तिश्च गोसवे सौत्रामण्यामपि सुराग्रहणस्य च संग्रहः॥ अग्निहोत्रहवण्याच लेहो लीडापारग्रहः । वानप्रस्थाश्रमस्यापि प्रवेशो विधिचोदितः ।। वृत्तस्वान्यायसापेक्षमघसङ्कोचनं तथा। प्रायश्चित्तविधानं च विप्राणां मरणान्तिकम् ।। ससर्गदोपः स्तेनाद्यैर्महापातकनिष्कृतिः। वरातिथिपितृभ्यश्च पशूपाकरणक्रिया ।। दत्तौरसेतरेषां तु पुत्रत्वेन परिग्रहः । सवर्णान्याङ्गनादुष्टौ संसर्गः शोधितरपि । अयोनौ संग्रहे वृत्ते परित्यागो गुरुखियाः। अस्थिसंचयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शनमेव च ।

·१२६ धर्माद” शामित्रं चैव विप्राणां सोमविक्रयणं तथा। पड्भक्तानशनेनान्नग्रहणं हीनकर्मणः॥ रद्धेषु दासगोपालकुलमित्राधसीरिणाम् । भोज्यानता गृहस्थस्य तीर्थसेवातिदूरत : शिप्यस्य गुरुदारेषु गुरुववृत्तिरीरिता आपवृत्तिजिाग्याणामश्वस्तनिकता तथा प्रजायं तु द्विजाग्याणां प्रजारणिपरिग्रह । ब्राह्मणानां प्रवासित्वं मुखानिधमनक्रिया । बलात्कारादिदुष्टस्त्रीसंग्रहो विधिचोदितः ॥ यतेस्तु सर्ववर्णपु भिक्षाचर्या विधानतः ।। नवोदके दशाई च दक्षिणा विधि वोदिता। ब्राह्मणादिषु शूद्रस्य पचनादिक्रियापि च | भृग्वग्निपतनैश्चैव वृद्धादिमरणं तथा । गोतृप्तिमात्रे पयसि शिष्टाचमनक्रिया ।। पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणां दण्डकल्पनम् । यत्र सायगृहत्वं च मूरिभिस्तत्त्वतत्परैः ।। एतानि लोकगुप्त्यर्थं कलेरादौ महात्मभिः । निवर्तितानि कर्माणि व्यवस्थापूर्वकं युधैः॥ समयथापि साधूना प्रमाणं वेदवद्भवेत् ॥ इति ।। एतानि किल वचनानि कुत्रत्यानीति मूलं सम्यङ् न ज्ञायते । आदित्यपुराणान्तर्गतानीति मादिः । सारसङ्ग्रहस्थानीति मदनपारिजातः । अन्य कचित् देवलवचनानीति । विद्वन्मनो- हराया, पराशरग्मृतिन्याग्याया तु बृहन्नारदीय-शौनकीय-धर्मज्ञसमयेत्यादिस्थत्वेनेतेषां निर्देशः । मूने न न कुवारि दृश्यन्ते । एवमपि प्रायः सबनिबन्यकारेराहतत्वादिचारविषयतामापद्यन्ते । तत्र भानुग्दोतरीत्या विरोधासामञ्चम्यादयो दोराः परिस्फुरन्ति । चि कालेयी परिस्थितिं पुरः त्यम्भूतायाः रिमाणा फिर्मगोधिन्याः परागरम्भृत्या भापवृत्तिनिषेधेन विरोधः । बला. कारदुष्टमदास कदेवसरमृत्या च बलात्कारादिदुष्टमीसङ्ग्रहनिषेधस्य विरोधन समानकाल- पिपनादिर पर। अप्रिो गाला मंन्यासं परपैतृफम् । दंगल मुनीन्याचः फती पश्च पिचपन् ।।

·शयाक्रान्तत्वेन तद्वता जनाना न पूर्वोक्तकर्माचरणे शक्तिरिति वाच्यम् । अधिकारे कामक्रोधाय- . नेत्रधिष्ठितत्वे तु इदानीमपि तथानुष्ठानसंभवानोपयुक्तमिदं प्रकरणम् । अत एवोक्त मनुना- एवं च कलियुगाहासोऽयं दण्डनीतेः सम्यड्नेतुरभावादेव । कि च निषेधो पूर्वकः । प्राप्तिश्च कामतो वा वचनतो वा । उभयथापि कालनियमस्य कथमप्यसंभवात् निषेध- वाक्येन तनियमोऽय निष्प्रमाण एव । न च शक्तिसत्त्वासत्त्वाभ्या तदुपपत्तिः । शक्तिश्चार्थिनः समर्थस्य विदुषश्च सर्वत्र पूर्वोक्तनिषिद्धकर्मसु वर्तत एव कलियुगे। येषा त्वमतिसमाधेयाङवैकल्य पङ्ग्वन्धबधिरादीनाम्, तेषां खाज्यावेक्षणविष्णुक्रमप्रैषश्रवणासभवेनाङ्गवैकल्यात् ऋतुसाद्गुण्याभावेन पूर्वयुगेष्वप्यनविकार एव । प्रतिसमाधेयाङवैकल्यवतस्तु निर्धनवदस्त्येवाधिकारः । सष्ट चेद- प्रमाणप्रतिविम्पः १२७ इति वचनेन तु अमिहोत्रस्यैव निषेधे तत्साध्यकर्मणामपि निषेधे सिद्धे पुनश्च तदङ्गानि- होत्रहवणीलेहादिनिषेधस्य वैयर्थ्यमपि । यथाकथञ्चित्- अर्धाधानं स्मृतं श्रौतस्माग्न्यिाश्च पृथक्कृतिः । सर्वाधानं तयोरैक्यकृतिः पूर्वयुगाश्रिता ।। इति लौगाक्षिवचनात्सर्वाधानस्यैव निषेव इति कल्पयितुं शक्यम् । एवमपि पूर्वोक्तविरोधस्तु न समाथेयो भवति। कि च लोकगुप्त्यर्थमित्यत्र लोकानां का वा गुप्तिः, व्यवस्थापूर्वक बुधैरिति च कीदृशी व्यवस्था, इत्यपि पालोचनीयम् । तत्र गुप्त म सरक्षणम् । तच्च योगक्षेमसाधनेन वा धर्मसंरक्षणेन वा । उभयत्रापि दण्डनीतेरेव प्रभुत्वात् तद्विप्लव एव तदसंभवः । प्रत्यक्षमेव चेदानी- मवगम्यते यद्दण्डनीतेर्यवनम्लेच्छायायत्तत्वादेव धर्मनाशो योगक्षेमासौकर्यं चेति । तस्याश्च सम्यङ्- दण्ड: शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति । दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्म विदुर्बुधाः ।। ७।१८ दुष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिधेरन् सर्वसेतवः । सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात् ।। ७।२४ कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं कलिरेव च । राज्ञो वृत्तानि सर्वाणि राजा हि युगमुच्यते ॥ ९।३०१ प्राप्ति- १ त्रयाणां द्रव्यसम्पन्नः कर्मणो द्रव्यसिद्धित्वात् । अनित्यत्वात्तु नैवं स्यादद्धि द्रव्यसंयोगः । अङ्गहीनथ तद्धर्मा ॥ ६।१।३९।४ ०1४१ उत्पत्तौ नित्यसंयोगात् ॥ ६।११४२ इति पूर्वमीमासासुरैः । न च तथा किचिदपि प्रकृते । नच कलियुगस्य कामक्रोधायति- भाववत्त्वस्य कुत्राप्यनुतः । प्रत्युत- ·१२८ धर्माद कामात्मता न प्रशस्ता न चैहास्त्यकामता। काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः ।। इति मनुवचनात् सर्वस्यापि वैदिककर्मयोगस्य काम्यत्वावगमेन पूर्वयुगे तादृशप्रचारे तत्रैव कामाद्यतिशयप्रसङ्गात् । न च परस्परविरुद्धकविषयकश्रुतिस्मृतिवचनानां षोडशिग्रहणाग्रहणवत् विकल्पः प्राप्तः कालभेदेन व्यवस्थाप्यत इति वाच्यम् । तादृशव्यवस्थायां. प्रमाणाभावात् । अन्यथा पोडशिग्रहणायहणे अपि तथा व्यवस्थाप्येयाताम् । नापि पुराणत्वादेतेषां प्रामाण्यम् । पूर्वोक्तविरोधात् । धर्मज्ञसमयस्य संदिग्ध स्थलेऽनाम्नात विषयेच प्रामाण्यमिति पूर्वमेवोक्तम् । यत्तु पर्युदासविधया वा प्रसज्यप्रतिपेवविधया वाऽस्य प्रकरणस्य प्रामाण्यमिति विकल्प्य पर्युदासविधया प्रामाण्योपवर्णनम् । तनु निर्धारितपमाणभावस्यैवेति प्रकृते तदभावान युक्तम् । किं च धर्मज्ञानां निर्मूलसमय निर्धारणाधिकारश्चेत् कृतं वेदैः । स्वतन्त्रपुरुषबुद्धिपरिकल्पि- तत्वेन बुद्दादिवाक्यवदप्रामाण्यापत्तिरिति त्वन्यदेतत् । निर्मूलकल्पनायां धर्मज्ञत्वहानिरपि । अत एव “ धर्मज्ञसमयः प्रमाणम्" इत्यस्याये वेदाश्चेति सूत्रचामासाऽऽपस्तम्बः । यत्तु एतस्मादेव मूलमनुमास्याम इति केषांचिन्मतम् । एतच्च सति मूले धर्मज्ञसमयत्वम् , सति च तस्मिन् मूलानु- मानमित्यन्योन्याश्रयतया हेयमेव । तत्सिद नेदं प्रकरणं प्रामाणिकमिति । 1 (फलिवयमकरणप्रामाणिकत्वव्यवस्थापनम् ) इदमत्र विचारयामो यदेतत्पकरणस्यान्ते लोकगुप्त्यर्थ व्यवस्थापूर्वकं चेति पदवयेन एतत्म- फरणस्य फलं मूलं चाऽऽनायते । अतश्च लोकगुप्त्यर्थ व्यवस्थामूलको धर्मज्ञसमय एवात्र प्रमाण- मिति गम्यते । अत एवान्ते- " समयथापि साधूनां प्रमाणं वेदवद्भवेत् " इति धर्मज्ञसमय एवानोपवर्णितः । सोऽयं समयो व्यवस्थापूर्वक इति सिद्धे कीदृशी मा न्यवरथा कि मीमांसान्यायरूपविचारपूर्षिका का लोकगुप्तिमूलिका भालोचनीयम् । तत्र भीमांसान्यायरूप विचारपूर्वका तु नै संभवतीत्युक्तं पागेव । समर्थस्याधिकार इत्या सामध्य स्पिदमेव यन्साकर्मानुठानोपयुक्तापयववचम् । तच्न कलिवर्पकर्मानुष्ठाने कतार कन्यनीति न तन्मूलकामिदम् । लोकगुनिमूलकत्वं तु संभवति । परंतु तत्रापि वचनसापेक्षता । नो चोकमुनिस्याभिषायानि नयेऽधुनातनानामिा कपोलकतिधर्मविरुदलोकगुमिपरिकत्सकाना मनोरपशिदेरततिहतत्य धर्मलो कोभयनागाने: । अनन्य लोकगामिपदार्थनिर्णय एवाऽऽदौ विषपः । मर परागरमालीपे भानुशासनिकऽपि- वा वचनपूर्विका वेति विशेषत ·प्रमाणप्रतिविम्दा दिभिरुकम् , तदुपोदलकमेवेदमित्येकवाक्यतापि स्यात् । नो चेदपरमेवेदं मन्वादीनामननुमतं प्रमाणं विहितमपि लोकविद्विष्टं लोकाभिशस्तिजननं मधुपर्के गोवधादिकं नाचरेत् । यस्मादवग्यममिषोमी- यवत् स्वर्गसाधनं न भवति इति । अनेन च भधुपौयगोवधदृष्टान्तेन स्पष्टमिदं मतीयते यल्लोका- भिशस्तिजननं विहितमपि स्वयं न चेन्नानुष्ठेयम् । सा च लोकाभिशस्तिर्विहितविषये तदेव भवितु- महति यदा सूक्ष्मस्य धर्मस्याऽऽकलनसामर्थ्य न स्यात् । नो चेद्धर्मानुष्ठाने कुतो वाऽभिशस्तिसंभवः । स यत्ममाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ गी. ३-३१ इति भगवद्गीतोक्तयनुसारेण सूक्ष्मधर्मतत्त्वाकलनासमर्थैरपि तथानुष्ठाने तेषां प्रत्यवायापची धर्मनिष्ठापसरमग एवेति तादृशधर्मतत्त्वाकलनसमर्थैरपि तद्वर्जनीयमित्येव तात्पर्यार्थः । अत्र च प्रसङ्गात् कोऽयं सूक्ष्मो धर्मः, तदितरश्च स्थूल इत्यपि विवेचनीयमिति तदर्थ परा- ।१२९ धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं प्रथमं श्रुतिः । द्वितीयं धर्मशास्त्रं तु तृतीयं लोफसङ्ग्रहः ॥ इत्युक्तम् । तत्र लोकसङ्ग्रह इत्यस्य लोकानामुन्मार्गप्रवृत्तिनिवारणपूर्वकधर्मनिष्ठासंरक्षण- मेवार्थः । सेयं लोकगुप्तिः । साधर्म प्रमाणनद्रियमाणा धर्मनिष्ठाविपर्ययोत्पादकानां कर्मणा- मननुष्ठेवत्वं गमयति । न तु योगमा तस्या अर्थकामोपयोगित्वेन धर्मेऽपामाण्यात् । न च लोकानां लोकाचाराणां सङ्ग्रह इत्यर्थोऽस्तु । तथा च शिष्टाचारस्य धर्मपामाण्यं यन्मन्वा- स्यात् । तच्चायुक्तम् । “यदे किंचन मनुरवदत्त षजम् " इत्यर्थवादमूलिकायाः "मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते " इति स्मृतेविरोधापनेरिति वाच्यम् । मनसा कर्मणा वाचा यत्नाद्धर्म समाचरेत् । अस्वयं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन तु ॥ (१।१५६:) इति याज्ञवल्क्यस्मृत्या लोकसङ्ग्रहस्यापि धर्मप्रमाणत्वेनावबोधनात् । तच्च न धर्मस्वरूप- निर्णायकत्वेन, किं तु लोकानां धर्मनिष्ठासंरक्षकत्वेन । तथा ह्यत्र मिताक्षरा- “कर्मणा' कायेन यथाशक्ति धर्ममनुतिष्ठेत् । तमेव मनसा ध्यायेत् । वाचा च वदेत् धर्य- क . एवं च लोकाभिशस्त्यभावो यथा स्यात्तथा कर्तव्यमिति सिध्यति । तच्च किमर्थमित्याशङ्कायाम देव तेषां धर्मनिष्ठासंरक्षणामित्येवोत्तरपथमायाति । न हि धर्मानुष्ठानेन स्वस्य प्रत्यवायो वाऽन्यदा किचिदानष्टं संभाव्यते । केवलम्- यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । रारमाधवीयमेवात्रोपस्थापयामः । तयथा- ·धर्माद। . अथासाधारणं धर्म पृच्छति- चतुर्णामपि वर्णानां कर्तव्यं धर्मकोविदैः। ब्रूहि धर्मस्वरूपज्ञ सूक्ष्मं स्थूलं च विस्तरात् ॥ प. स्मृ. १७ इति । धर्मस्वरूपे वादिविप्रतिपत्तेस्तदीयविवेकस्य 'दुःशकत्वाच्च तत्र पावीण्यं विवक्षित्वा धर्मस्वरूपज्ञ इति संबोध्यते । तार्किकारतावदात्मगुणौ धर्भाधर्मावित्याहुः । विहितक्रियया साध्यो धमः पुंसो गुणो मतः प्रतिपिद्धक्रियासाध्यः पुंगुणोऽधर्म उच्यते ॥ इति । मीमांसकास्तु "चोदनालक्षणोऽया धर्म:" इत्यस्त्रयन् । तत्र भाट्टा मन्यन्ते-- द्रव्यक्रियागुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । तेपामैन्द्रियकत्वेऽपि न ताद्रूप्येण धर्मता ।। श्रेयःसाधनता ह्येषां नित्यं वेदात्प्रतीयते । तादूप्येण च धमत्व तस्मान्नेन्द्रियगोचरः ॥ इति । श्लो. वा. १-१-२।१३-१४ ॥ पाभाकरास्तु कार्यनियोगापूर्वशन्देरुच्यमानं धात्वर्थसाध्यं स्वर्गदिफलसाधनमात्मगुणं धर्म- माहुः । दुर्विवेच्यत्वं च महाभारते धृष्टद्युम्नेनोक्तम् अधर्मो धर्म इति च व्यवसायो न शक्यते फर्तुमस्माधैिर्ब्रह्मन् अतो न व्यवसाम्यहम् ।। (म. मा. आ. १९६-०११-१२) इति । दृिरास्यापि धर्मस्य स्वरूपमव्याकुलो जानातीत्यस्ति तत्र प्रावीण्यम् । धर्मस्वरूपं व विश्वा- मित्र आद- यमार्याः क्रियमाणं तु शसन्त्यागमदिनः । सधर्मो यं रिगईन्ने तमधर्म प्रचक्षते ॥ यस्यापि धर्मस्य स्वरूप व्याफुलो न तु । नानातीन्यस्ति नवापि प्रावीण्यं धर्मशालिनाम् ।। इति ।। मनुरक्षि- रिति सेविनः सद्भिनित्यपदेपरागिभिः । दयेनाभ्यनुशनी यो धर्मम्न नियोधन ॥ २१ ॥ । नन्मेर ५र समनितिमा स्यात् । तपE भाभित्रमनुपायान्यां तानत्ता- ·श्रूयते एकस्य बन्यो जाया भवन्ति नैकस्यै बहवः सहपतयः तै. सं. ६-५-४] इति । “यदेक- यति तस्मान्नैका द्वौ पती विन्दते” इति च । तत्र "लोकवेदविरुद्वोऽयं धर्मो धर्मभृतां वर" + नैष दोषः। उक्तवाक्ययोरधर्मव्यावृत्तस्याऽऽकारविशेषस्य स्कुटं प्रतीयमानत्वात् । वादि- विपतिपत्तेस्तु समाधातुं शक्यत्वात् । स्वर्गादिसाधनस्य शास्सैकसमधिगम्यस्यातिशयस्य धर्मत्वेन सर्वसंप्रतिपत्तेः । स चातिशयो द्विविधः । द्रव्यादिनिष्ठ आत्मनिष्ठश्च । तत्राऽऽत्मनिष्ठस्यातिशयस्य साक्षात्कलसाधनत्वात् फलनिष्पत्तिपर्यन्तं चिरकालमुपस्थानाच्च तद्विवक्षयाऽत्मगुणोऽपूर्वशब्दवाच्यो' धर्म इति तार्किकमाभाकरावाहतुः । उक्तापूर्वस्य फलोत्पत्तिदशात्वमभिपेत्य तत्साधनभूतो द्रव्या- पतिशयो धर्भ इत्याहुर्भाट्टाः । ब्रह्मवादिनामप्येतदविरुद्धम् । “व्यवहारे भट्टनयः" धर्मो द्विविधः स्थूलः सूक्ष्मश्च । मन्दमतिभिरपि सुखेन बुध्यमानः शौचाचमनसंध्यावन्दनादिः स्थूलो धर्मः । शास्त्रपारंगतैः पण्डितैरेव बोर्बु योग्यः, इतरेषामधर्मत्वधान्तिविपयो द्रौपदीविवाहादिः सूक्ष्मो धर्मः । तथा च महाभारते द्रुपद एकस्याः कन्याया बहुपतित्वं लोकवेदविरुद्धं मन्वानोऽधि- चिक्षेप । नत्र लोकंविरोधः स्फुट एव । तिर्यक्ष्वपि एकस्यां गवि वृषभदययुद्धदर्शनात् । वेदेऽप्येवं धर्मव्याधोपाख्याने विद्याभ्यासात् गरीयसी मातापित्रोः शुश्रूषा। विनाऽप्यभ्यासं तच्छुश्रूपयेव तस्य ज्ञानोत्पत्तेरिति प्रतिपाय सूक्ष्मत्वं धर्मस्य निगमितम् । बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम ॥ इति । भ.भा.व.२०६-४२ "इत्थं स्थूलसूक्ष्मयोः सद्भावात् युक्तस्तदुभयविषयः प्रभः" इति । अनेन च पराशरमाधवीयेन स्पष्टमिदमवगम्यते यद्वेदशास्रानभिज्ञानां प्राकृतानां यत्राधर्मत्व- भ्रान्तिः संभवति स सूक्ष्मो धर्मः । तदितरस्तु स्थूल इति । प्रमाणपतिविम्यः मान्याकारः प्रतीयते । न तु द्रव्यगुणादिरूपो विशेपाकारः । वादिनुस्त्वत्र विप्रतिपन्ना इति भवतै- बोक्तम् । एतदेवाभिप्रेत्य महाभारते राजधर्मे स्मर्यते-- न कल्मापो न कपिलो न कृष्णो न च लोहितः । अणीयान् क्षुरधारायाः को धर्मो वक्तुमर्हति ।। इति । इत्यभ्युपग- मात् । एवं धर्मस्वरूपे निरूपिते सत्यव्याकुलत्वेन तदभिज्ञत्व संभवति । चतुर्णा वर्णानां मध्ये धर्मकोविदैरसाधारणधर्माभिज्ञैः कर्तव्यं विस्तराद् ब्रूहि । स च कर्तव्यो (म. मा. आ. १९५-२८) इति वदता दुपदस्य भ्रान्तिनिवृत्तये युधिष्ठिर आह- मूक्ष्मो धर्मो महाराज नास्य विनो गतिं वयम् ॥ (म. मा. आ. १९५-२९) इति धर्मत्वं च बहुपतित्वस्य तत्रैव बहुधा पपश्चितम् । एवं ·उवाच- प्यधर्मत्वमधर्मऽपि धर्मत्वामिति भ्रान्तिरज्ञजनसाधारण्येन संभवति । एवं चाधिकारे बुद्विशुद्धिरप्यर्थ- सपर्मानुगनान्तानोतानिः । एष ग काम्यनिपिदानां त्यागे नित्यनैमित्तिकानां च शुद्धधर्म- १३२ः 'धर्माद” (शुद्धबुद्धेः कर्माधिकारमयोजकत्वम् ) इदमत्राऽऽकूतम्- सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेनिवानपि प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ (गी. २३३) इति गीतावचनात् यं तु कर्मणि यस्मिन् स न्ययुक्त प्रथमं प्रभुः स तदेव स्वयं भेजे सृज्यमानः पुनः पुनः॥ (मनु.११२८) इति मनुवचनाच्च सर्वस्याच्यस्य सर्गस्य प्रकृतिकाधीनत्वात् तदनुसारेण क्रियमाणे.. कर्माण स्वरूपतो धर्माधर्मत्वव्यवस्थायाः कर्तुमशक्यत्वात . पापपुण्यविषये सदिहानोऽर्जुन अथ फेन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुपः अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय वलादिव नियोजितः ॥ (गी. ३।३६) इति । तदुत्तरदानमुखेन श्रीभगवानुवाच- काम एप क्रोध एप रजोगुणसमुद्भवः महाशनो महापाप्या विद्येनमिह वैरिणम् ॥ (गी. २३७) हात । एवं च, चित्तस्य कामक्रोधायाकान्तत्वे यत्कर्मानुष्ठानम् , तस्य स्वरूपतो धर्म-- त्वेऽप्यधर्मस्वम् तदभावे च अधर्मत्वेऽपि धर्मत्वमिति गीताशास्वसिदान्तः । अत एव- यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निवध्यते ॥ (गी. १८.१७), इत्यन्ते सिद्दान्तितम् । एवं च कर्मानुटानसमये बुद्धेः कामक्रोधायाक्रान्तिरा, हित्यरूपशुहेरपेक्षा वर्तते । अत एव मनुनाऽपि " नित्यमद्वेषरागिभिः । हृदयेनाभ्यनुज्ञातः इति विशेषणद्वयं दनम् । एवं च स्वर्गादिसाधनस्य शास्त्रकसमधिगम्यस्यातिशयस्य धर्मत्वे सर्व- वादिसंपतिपनावप्यनुष्ठानकाले बुदिशुद्धरावश्यकत्वात् स्वरूपतश्चानुष्ठानस्य तदमकत्वाभावात् धर्म सामर्थ्यपियावदन्तर्भवति । अत एव धर्मवधर्माभासोऽपि वय इत्येवमर्थ कर्णपर्वादिभारतमिति नीलकण्टाचार्या व्याचक्षते । इयमेव शुद्वधर्मबुद्धिः । अत एव- "स्से से फर्मण्यभिरतः समिनि लभते नरः । (गी. १८।४५.) इल्युद्धं गीतामु । नत पर धर्मच्यार-मार तिमतादीनां केवलशुधर्मनुष्यव, । ।

·१३३६ एवं च शुद्धधर्मबुद्धेरप्यधिकारपयोजकत्वात् द्रौपदीविवाह-विश्वामित्रश्वजाघनीभक्षणादीनां प्रकृते च कलियुगे कामक्रोधलोभायाक्रान्तमानसानां जनानां प्राचुर्येणोपलम्भात् शुद्धधर्भबुद्वेरसंभवेन धर्मत्वं सिध्यति । तपस्विजाजल्यादीनां स्वरूपतो धर्मानुष्ठातृत्वेऽपि न ज्ञानमित्यप्यत एव सिद्धम् । तादृशकर्मणां वय॑त्वम् , यैः प्राकृतानां अधर्मत्वभ्रान्त्या बुद्धिभेदः स्यात् , यदुक्तं धर्मज्ञः, तत्सूपप- नमेव । कलिवर्ण्यप्रकरणे च प्रायस्तादृशान्येव कर्माण्यभिहितानि । तथाहि 'दत्ता कन्या न दीयते । इति हि निषेधः 'दत्तामपि हरेत्पूर्वात् श्रेयांश्चेदर आव्रजेत् ' इति स्मृतिप्राप्तमुत्कृष्टवरप्राप्ती वाग्दत्ताया अपि कन्याया हरणपूर्वकदानं विषयीकरोति । इतरथा 'सकृत्कन्या प्रदीयते ' इति सकृदेव कन्यादानं शास्त्रत एव प्राप्तमिति व्यर्थ एव स्यात् । तत्र च कामक्रोनादिकलड्कसंभवेन बादशवरलाभेऽपि न वाग्दत्तायाः पुनः फलो दानमिति वय॑त्वम् । एतेन पूर्वपक्षोकविकल्पदोषाः प्रत्याख्याताः । अत्र पुनने शुद्वबुद्धेरनुमातुमशक्यत्वात्सर्वत्र व्यवहारासौकर्ये कदाचित्तादृशधर्मेऽ- धर्मत्वबुद्धेः संभावना स्यात् । दीर्घकालब्रह्मचयस्य तु कलाववश्यमेव वय॑त्वं पूर्वोक्तरीत्येव व्यव- हारेऽपि सूनेयम् । मातृगोत्रसपिण्डकन्याविवाहनिषधेऽपि शुद्धधर्मबुद्धेरभाव एव कारणम्। मन्वाय- विवक्षितमन्त्रालिङ्गानुसारेण परिकल्पितविधिमूलकत्वादादावपि यत्र धर्माधर्मत्वविमतिपत्तिः, कलियुगे तादृशविवाहस्य यथाकथंचिद्धर्मत्वेऽपि वर्जनमत्यावश्यकमेव । प्राकृतानामधत्वभावनया धर्म- निष्ठालोपप्रसङ्गात् । दृश्यते चेदानी तथा कोलाहलः, यद्गोत्रादिपरिपालनं नाऽऽवश्यकं विवाह इति । एवं सुराग्रहादिना मद्यपानादिप्रवृत्तिः। अश्वमेधादिनाऽयोनिव्यभिचारप्रवृत्तिः । अग्निहोत्र- हवणीलेहादिनाोच्छटभक्षणप्रवृतिः। आपढत्यादिनोपानदादिविक्रयप्रवृत्तिः । विधवाविवाहादिना मकटव्यभिचारप्रवृत्तिः । इत्यादि स्वयमेवोा वाचकैः । अत एतादृशशुद्वधर्मनिष्ठाया.असंभवेऽधर्भे धर्मबुद्धिर्मा भूदिति दीर्घदर्शिभिर्धर्मज्ञैरेतानि लोकानां धर्मनिष्ठासंरक्षणपूर्वकाधर्मनिवारणरूपगुप्त्यर्थं स्वायत्वास्ववादिकं निर्धार्य वर्जितानीति इति तैत्तिरीयोपनिषद्तशिक्षावाक्येन शिष्टाना धर्मज्ञानामाचरणमितरेपामनुकरणीयतामापद्यत प्रमाणप्रतिबिम्नः बुध्याऽनुष्ठाने च संचितस्य नाशे क्रियमाणस्य चानुत्पत्त्या प्रारब्धानां च कर्मणां भोगादेव क्षये च ज्ञानोत्पत्यनन्तरं मोक्ष इति सिद्धान्तः संगच्छते । ये तत्र ब्राह्मणाः किंच धर्मज्ञसमयत्वादेवास्य प्रकरणस्य प्रामाण्यम् । अतः सुटूक्त- " समयश्चापि साधूनां प्रमाणं वेदवदव " । इति अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्, इति गम्यते । यद्यच्छीर्पण्याचरितं तत्तदनुवर्तते लोक, ·१३४ धर्मादा इति न्यायात् । तत्रा यदि स्वाचरणेनेतरेषां धर्मबुद्धिविपर्ययः स्यात् । तादृशमाचरणं याव- च्छक्ति शिष्टेन विधेयमित्यपि भारः शिष्टेबिति गम्यते । एवं च कर्मणां फलमपि द्विविधम् । प्रथम तावत्स्वात्मनिष्ठातिशयो धर्माधर्मरूपः । द्वितीयं तु प्राकृतानां मनसि तादृशी श्रद्धा, यया धर्मानु- छाननिरतास्ते भवेयुरधर्माच्च निवर्तेरन् । तत्र प्रथमं सूक्ष्मवर्मानुठानेनापि सिध्यति । न द्वितीयम् । उभयं तु स्थूलधर्मानुष्ठानेनैव सिव्यतीति प्रायः कलौ स्थूलधर्मानुठानमेव युक्तमित्येतन्मनसिकृत्यैवेदं प्रकरणमाम्नातमिति । एवमपीदानी निषेद्वानां श्रेष्ठवरलाभे वाग्दत्तकन्याहरण, मातृगोत्रमातृसपि- ण्डकन्योद्वाहः, ब्राह्मणानामापबृत्तिस्वीकारः, उत्तरे भोज्यानशुद्धनापितादीनां महानसादी पाकपूर्व- सामग्रीसंपादनम् , शूद्रोदकग्रहणं, इत्यादीनामनुष्ठानं दरीदृश्यते तत्र तत्र । तद्यदि श्रुत्यैवैतानि - निषिदानि स्युस्तहिं कथमिदानीमपि तेषामनुठानम् । पूर्वोक्तलोकगुप्तिमूलककल्पनायां तु या तदाचरणेनापि लोकगुप्तिः संभवति । तत्रत्यः शिटेर्न निषेधः परिपाल्यते इति कल्पनासामञ्जस्य भवति । एतेन नास्य निषेवस्य सति शुद्वधर्मबुद्धिरूपसामर्थ्य स्वरूपतः प्रत्यवायजनकत्वम् । किं तु पाकृतजनानां बुद्धिभेदद्वाराऽधर्मभावनोत्पादकत्वात्कथंचित् पापप्रयोजकत्वादेव प्रत्यवायजनकत्व- मिति सिध्यति । अतो नास्य पर्युदासविधया मूलभूतश्रुतिस्मृतिदायकवाक्यतया प्रामाण्यं, किंतु प्रसंज्यप्रतिषेधविधयैव । . ( कलिवयंपकरणस्य पर्युदासविधया प्रामाण्यवादस्य निरासः) तथाहि-ये तावदोपदुटविकल्पापत्तिभिया पर्युदासत्वमडीकुर्वन्ति, तेषां मते प्रकरणमिदं यदि श्रुतिसदृशमेव निरपेक्ष प्रमाणं स्यात् , स्वात्तहिं तुल्यबलविरोधात् विकल्पप्राप्तिः । न त्वेतदस्ति । प्रकरणस्य पौरुषेयव्यवस्थारूपत्वात् । पौरुषेयी च व्यवस्था प्रमाणमूलेब न निर्मुला । अनवस्थाम- सडेनाप्रामाण्यापत्तेः । मूलं च श्रुतिर्वा स्मृतिर्वा । तत्र न तावत्तादृशी श्रुतिरुपलभ्यते । तथाविधस्मृ- त्युपलम्भस्तु वर्तते । तत्रापि तु मूलप्रमाणापेक्षा वर्तत एव । तादृशमूलश्रुतिकल्पनावसरे च प्रथमोप- स्थितमूलश्रुतिप्रमाणेनव बावितत्वादनुमानस्य प्रसर एव न संभवति । अत एव-- 'विरोधे वनपेक्षं स्यादसति ह्यनुमानम् , इति न्यायः सावकाशः । स्मृतीनामियमवस्था ,तदा धर्मज्ञसमयस्य केव कथा मूलभूतश्रुत्यनुमाने । तस्माद्यत्र समवलत्वं विधिनिषेधयोस्तत्रैव विकल्प इत्येव सिद्धान्तः । किंच मारणमिदं न कत्वर्थमपि तु पुरुषार्थमेवेत्यकामेनाप्यभ्युपगन्तव्यम् । येन माव- नाकथंभावपूरर्ण विधीयते, तदेव फिल कवर्थमन्यत्करण फलं च पुरुषार्थमिति क्रत्वर्थपुरुषार्थयोः सोपेण विवेकः । तथा नागोकाः सुराग्रहादिनिषेधा न कथमपि कस्या अपि भावनायाः कथं- मारकाः, किंतु लोकाभिशस्तिपरिहारार्या एवेति कथं तैः क्रत्वर्धसुराग्रहादिवाधः संभवेत् । न । पुरुषार्थानामपि भचमेषादिकर्मणां निषेधान् तुल्यबलत्वेन विकल्पापनिरिति वाच्यम् । एवमपि . .

·" पदे जुहोति भमाणमतिविम्बर १३५ समानफलकत्वाभावेनाधिकारभेदाद्विकल्पासंभवात् । स्वर्गकामो यजेत, लोकाभिशस्तिपरिहारकामो न यजेत, इति विधिनिषेधयोयुगपत्प्राप्त्यसंभवाञ्च । न हि श्रौतमद्यपाननिषेधेनाऽऽयुर्वेदीयमद्यपानविधेर्वि- कल्पः केनापि प्रेक्षावतोत्प्रेक्षितुं शक्यः। किंच प्रकरणमिदं-- आख्यातानामथ ब्रुवतां शाक्तः सहकारिणी" इति न्यायमूलकमशक्तिमूलकसंकोचात्मकमित्यभ्युपगम्यते पर्युदासवादिभिरपि । तत्र च शक्तो यजेतेत्युक्तेऽर्थादेवाशक्तस्य प्राप्तिरेव नास्ति । एवं यथा प्रातर्जुहुयादित्युक्ते मध्याह्ने न जुहु-, यादित्यर्थसिद्धो निषेधो न प्रातर्विधिना विकल्प्यते, तद्वदर्थसिद्धानुवादकत्वेनास्य विषये व्यर्थवेयं चिन्ता यत्पर्युदासपरत्वं वा प्रतिषेधपरत्व वेति । एवमप्यभ्युपेत्यैव समबलं प्रामाण्यं चिन्तैव कर्तव्या चेत्तर्हि तु सामान्यस्य विशेषेण बाध इत्याश्रीयतां प्रतिषेधः । यथाहि " आहवनीये जुहोति " इति सामान्यविहितस्याऽऽहवनीयस्य "" वर्मनि जुहोति 1 “ गार्हपत्ये पत्नीसंयाजान् जुहोति" इति विशेषशास्त्रैर्बाधः । तथाऽत्रापि कालनैरपेक्ष्येण विहितस्य कलिरूपफालविशेषेण प्रतिषेधात् निवृत्त्यात्मको बाधः संभवत्येव । कलिरिति लोकाभिशस्त्युपलक्षणम् । नन्वाहवनीयहोमस्य पदहोमप्रत्याम्नानेन तथा बाधसंभवेऽपि प्रकृते प्रत्त्याम्नानाभावात् कथं बाधः । प्रत्युत नश्रवणात् पर्युदासनिबन्धनो वा प्रसज्यप्रतिषेधनि- बन्धनो वा बाधः स्यात् । तत्र प्रसज्यप्रतिषेधे विकल्पप्रसङ्गात् तस्य चाष्टदोषदुष्टत्वेनायुतत्वादगत्या पर्युदासनिबन्धन एव बाधः स्वीकर्तव्य इति चेन्न । पयुसे ह्युत्तरपदेन सह नञः संबन्धस्याऽऽवश्य- कत्वात् । न तु क्रियया सह संबन्धः । न चात्र कलिपदं नत्रा संबध्यते । येनानुयाजातिरिक्तयज- तिषु ये यजामह करोतीतिवत् कल्यतिरिक्तकाले एतानि अनुष्ठेयानाति एकवाक्यतालाघवं परिकल्प्येत सांनिध्याभावादपि नात्र तथैकवाक्यता । यदि तु " पूर्व ह्यपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः " इति वैयाकरणन्यायमनुसृत्यापवादत्वं चास्य प्रकरणस्याभिषेयते, तदा तु यथाकथचित् चोदकवाक्य एप त्या सफाोपर स्वात् । अयप्तपदस्य -शरत एन जुमानत्वात् . परंतु पारुपेशस्य निषेधम्यापी- रुषेयश्रुत्यनुसंधानसमये कथं बुद्धावभिनिवेश इत्येव विचारणीयम् । एवं च यदि नश्रवणादेव पर्युदासाग्रहः, तर्हि त्वत्रार्थलोपादेव सर्वेषां निवृत्तिरित्याश्रीयताम् । तथाहि अर्थलोपो हि त्रेधा, स्वरूपेण प्राकृतपदार्थलोपः, फललोपः, द्वारलोपश्च । द्वारलोपोऽपि बहुविधः कचिद्वारत्वाभिमतस्य स्वतःसिद्धतया । यथा कृष्णलेश्ववधातस्य । कचित् पूर्वसिद्धतया यथा खलेवाल्यां छेदनतक्षणादेः । कचित्संपादनाशक्त्या यथा पाशित्रेडाभक्षणार्थेषु कृष्णलेप्वभिधारणजन्योपकारस्य स्वादिम्नः संपाद- यितुमशक्यात्वात् । एवं सिद्धशेषिविरोधात् यथाऽऽग्रयणे दक्षिणारूपे वत्सेऽन्वाहार्यधमय पाकस्य । पाके सति क्त्सो नश्येत् मासभेव दक्षिणा स्यात् । कचित्साध्यशेषिविरोधात् , यथा "नैवारः सप्तदशश- रावश्वरुभवति" इत्यत्र सप्तदशशरावपरिमाणवरुरूपसाध्यरोषिविरोधात् प्राकृतमुष्टिबाधः । प्र न + .

·धर्मादा संपादनाशक्तिरेव कलौ तत्तत्कर्मणां बाधे कारणमिति तदनुवादकमेवेदं प्रकरणं न निषेधकम् । लोकाभिशस्तिमूलमत्वं चास्य पूर्वमेवोपपादितमित्यल पल्लवितेन । एवं च कलिवानामपि केपांचित् कर्मणामिदानी प्रचलितमनुष्ठानं शक्ती सूपपन्नं भवति । अन्यथा तु कल्यतिरिक्तकाल एव तेपा विधी कलौ सर्वथा प्रत्यवायजनकत्वमेव स्यात् । न च तथा कल्पनमुचितं पश्यामः । सन्ति चेदानीमपि जगतोऽस्य पवित्रीकरणे समर्थाः संन्यासिनोऽ- मिहोत्रिणश्च । तथाऽऽपवृत्तिस्वीकारिणोऽपि स्वधर्मनिष्ठा ब्राह्मणाः । नो चेत् "चत्वार्यब्दसहस्राणि चत्वार्यन्दशतानिच । कलौ यदा गमिप्यन्ति तदा वेतापरिग्रहः । संन्यासश्च न कर्तव्यः॥ इत्यादिवचनैस्तेषा सर्वेषां पावनानां प्रत्यवायित्वप्रसङ्कापत्तेः । तस्मान्नेदं प्रकरणमपूर्वनिपे- धकम् । अशक्तिमूलकसकोचासिद्धनिषेधानुवादकमेवाभ्युपगन्तव्यम् । यत्तु केचित् " तद्यदेवादो मनुष्यराज आगतेऽन्यस्मिन्वाईत्युक्षाणं वा वेहन्तं वा क्षदन्ते " इत्यर्थवादमूलकत्वमिव मधुपर्कगोवधस्मृतेरस्याप्यर्थवादमूलकत्वं परिकल्पयन्ति । तन सांप्रतम् । विधिनिषेधाभ्यामर्थवादस्येव तत्प्रभवस्मृत्याऽर्थवादप्रभवायाः स्मृतेरपि बाधात् । तथाच गामदितिं वषिष्ट'' इति निषेयपभवया गा न हन्यादिति स्मृत्या मधुपौयगोवधरंमृति ध्येत । “ मागामना- - प्रत्युत आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं वलावलम् । इति न्यायेन मधुपर्कीयगोवधस्मृतेरेव निरवकाशत्वेन प्राबल्ये निषेधस्मुतिः सर्वथा निप्प- मागं स्यात् । एवमेव कलिवर्यप्रकरणस्य सर्वथाऽप्रामाण्यापत्तिरिति सुधीभिरुह्यम् । वस्तुतस्तु अस्वग्यं लोफरिदिष्टं धर्नामप्याचरेन तु" इति रमतिमूल कमिदं लोकराग्रहार्थमन्दितमिति पूर्वोक्तकल्पनेव ज्यायसीत्यल विस्तरेण । सार्थत्तास्वार्यत्वे तु सर्वथा शासकगम्ये न पुरुषद्विविषो इति तु न विस्मर्तव्यम् । (युगधर्मान्यत्वविचारः) भानु प्रमद्गारकलियुगे रूप गुपदेरमारः किंन कलियुगलक्षणम्, कि या तन प्रमाण- मित्यादि गरितो विगर्यते । वन मनः ·प्रमाणपतिविम्बर १३७ अन्ये कृतयुगे धर्मात्रेतायां द्वापर परे । अन्ये कलियुगे नृणां युगहासानुरूपतः। तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाऽऽहुर्दानमेव कलौ युगे ।। १८५।८६ पराशरः- अन्ये कृतयुगे धर्माखेतायां द्वापर युगे । अन्ये कलियुगे नृणां युगरूपानुसारतः ॥ तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाऽऽहुर्दानमेव कलौ युगे । कृते तु मानवा धर्मात्रेतायां गौतमाः स्मृताः । द्वापरे शङ्खलिखिताः कलौ पाराशराः स्मृताः ॥ प. स्मृ.२२-२४ ॥ इत्यादिस्मृतिवचनैः पुराणवचनैश्च कालखण्डचतुष्टयस्य काचित्कल्पना भवति । तत्र कालस्यातिरिक्तपदार्थत्वे वा पदार्थान्तरस्वरूपत्वेऽपि वाऽखण्डदण्डायमानत्वेन नित्यत्वादे करूपत्वाच कथमयं विभाग इति प्रथमत एव समुन्मिपति शड्का । न च तस्या अयनादिव- दुपपत्तिः संभवति । अयनादीनां सूर्यगतिनिमित्तकत्वस्येवात्र यत्किचिनिमित्तकत्वस्यानुपलम्भात् । नहि भौतिकधर्मा वा भूतधर्मा वा युगभेदेन विपरियन्ति । अतोऽगत्या बुद्धिविपर्यय एवात्र ग्रहीतव्यः । ततश्च कर्मान्यथात्वम् । तत एव सामर्थ्य हासचेति युगन्हासः । तत्र-- तपः शौचं दया सत्यमिति पादा: मीर्तिताः। अधर्मांशैत्रयो भग्नाः स्मयसमदैस्तव ।। इति श्रीमद्भागवतोक्तदिशा सकलस्यापि धर्मस्याधिष्ठानत्व तपःसत्यदयाशौचानामेव । तत्र नित्यनेमितिकादीनां तपसि, भक्ष्याभक्ष्यपेयापेयगम्यागम्यादीनां शौचे, देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागरूप- यागादीनां तन्मूलकत्यक्तद्रव्याणामग्न्यादिषु प्रक्षेपादीनां च दयायां, इन्द्रियनियहादीनां च सत्ये, इत्येवं सर्वेषां धर्माणां यथायथं चतुष्टय एवान्त वादेव धर्मस्य चतुप्पाच्वमित्यवगन्तव्यम् । तत्र जना प्रतिभेदादेव युगभेदव्यवस्था । स च प्रतिभेदः सत्त्वरजस्तमोरूपगुणोपचयापचयाभ्यामेवेति स्पष्टमिदं श्रीमद्भागवते द्वादशस्कन्धे तृतीयाध्याये । तद्यथा-- कृते भवर्तते धर्मश्चतुष्पात्तजनैधृतः । सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोप ॥ १८॥ 3 १८ ·धर्माद १३८ संतुष्टाः करुणा मैत्राः शान्ता दान्तास्तितिक्षवः । आत्मारामाः समदृशः प्रायशः श्रमणा जनाः ॥ १९ ॥ त्रेतायां धर्मपादानां तुयांशो हीयते जनः । अधर्मपादैरनृतहिंसाऽसन्तोपविग्रहः ॥ २० ॥ तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंसा न लम्पटाः । त्रैवर्गिकास्त्रीद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ॥ २१ ॥ तपःसत्यदयादानेप्वधं इसति द्वापरे । हिंसाऽतुष्टयनृतदेपर्धर्मस्याधर्मलक्षणः ॥ २२ ।। यशस्विनो महाशीलाः स्वाध्यायाध्ययने रताः। आध्याः कुटुम्बिनो दृष्टा वर्णाः क्षत्रद्विजोत्तराः ॥ २३॥ कलौ तु धर्मसेतूनां तुर्यांशोऽधर्महेतुभिः । एधमानः क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनक्ष्यति ॥ २४ ॥ तस्मिन् लुन्धा दुराचारा निर्दयाः शुष्करिणः । दुर्भगा भूरिताश्च शूद्भदाशोत्तराः प्रजाः ॥ २५ ॥ सत्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुपे गुणाः । फालसंचोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ॥ २६ ॥ इति । अन्यत्र पुराणसारेऽपि- कृते चतुष्पात्सफलो च्याजोपाधिविवर्जितः । वृपः प्रतिष्ठितो धर्मों मनुष्येष्वभवत्पुरा ।। तपः शौचं दया सत्यमिति पादाः प्रकीर्तिताः । धर्मः पादाविहीनस्तु विभिरंशः प्रतिष्टितः ।। त्रेतायो द्वापरेऽर्धन व्यामिश्रो धर्म इप्यते । त्रिपादहीनस्तिप्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठते ॥ तिन्यः कलिः । तथा बृहस्पतिरपि-- कृतेऽभूत्सकलो धर्मनेतायां त्रिपदः स्थितः । पादः प्रविष्टोऽधर्मस्य मत्सरदेपसंभवः ॥ धमाधों समा भूत्ता द्विपादौ द्वापरे स्थिती । तिप्येऽधमनिमिः पादमः पादन संस्थितः ॥

·। प्रमाणप्रतिबिम्ब १३९ इति । एतेन तपःसत्यदयाशाचाना सपा पादानां चतुर्थांशः कलावनुवर्तत इति सुविशद- मेव । न त्वेककपादस्यैव विप्लवः । ततश्च धर्मविप्लवमूलकसामर्थ्यविप्लवोऽपि कलौ सिध्यति। तदुक्तं महामारतेऽरण्यपणि- कृतं नाम युगं श्रेष्ठं यत्र धर्मः सनातनः । कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन् काले युगोत्तमे ॥ ११ ॥ न तत्र धर्माः सीदन्ति न क्षीयन्ते च वै प्रजाः। ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम् ॥ १२ ॥ कृते युगे चतुष्पादः श्वेतवर्णः स चाच्युतः । एतत्कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् ॥ १३ ॥ पादेन हसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः । सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रियाधर्मपरायणाः ॥ १४ ॥ ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धाश्च विविधाः किया। स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास्त्रेतायुगेऽभवन् ॥ १५ ॥ विष्णुः पीतत्वमायाति चतुर्धा वेद एव च । सत्यस्य इह विभ्रंशः सत्ये कश्चिदवस्थितः ॥ १६ ॥ सत्यात्मच्यवमानानां व्याधयो वहवोऽभवन् । कामाचौपदुताश्चैव तथा दैवतकारिताः ॥ १७ ॥ कामझामा ह्यर्थकामा यज्ञास्तन्वन्ति द्वापरे । एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः ॥ १८ ॥ पादनकेन कौन्तेय धर्मः कालयुगे स्थितः । वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञाकेयास्तथा ॥ १९ ॥ इतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा ॥ इति । एतेन हीदमवगम्यते कालौघेन ब्यूहमानाना सर्वेषा पदार्थानामेषेव परिवर्तनपरिपाटीति तदनुसारेण मनुष्याणा वासनापरिवृत्ती धर्माधर्मयोरपि परिवर्तनं भवतीति । इद च न स्वरूपतः, किंतु फलतः । अतश्च यथा कार्तयुगीनमनुष्ठान यस्य कस्यापि कर्मणः, तत्तथैव त्रेतादिप्वपि भवति । परं च बुद्धिपरिवर्तनाकलपरिवर्तन तु भवत्येव । न हि धर्मबुद्ध्या क्रियमाणाना यागादीनां फलमिव लाभपूजाख्यात्यर्थ क्रियमाणानां तेषां तत्तथैव भवितुमर्हति । एतदभिमायेणेव धर्मान्यत्वं न स्वरूपप- रिवर्तनाभिप्रायेणेति नैतानि वचनानि धर्मपरिवर्तनवादिनामैतिहासिकानामभीष्टलाभायेति विज्ञेयम् । . अत एव पराशरस्मृती- ·१४० धर्माद” " अभिगम्य कृते दान त्रेतास्वाहूय दीयते । द्वापरे याचमानाय सेवया दीयते कलौ ॥ २२८ ॥ अभिगम्योत्तम दानमाहूयैव तु मध्यमम् । अधर्म याचमानाय सेवादानं तु निष्फलम् ॥ २९॥ इति दानपद्धतिमुखेन दानफलतारतम्यं तन्मूलकभूतबुद्धितारतम्यं च स्पष्टमुक्तम् । स्वस्वत्व- निवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वापादनरूपदानस्वरूपं च युगचतुष्टयेऽपि समानमेव । एवमेव श्रौतस्मार्तादिकर्मणा- मपि। एवं च यत्र तादृशधर्माचरणे कर्तुः शुद्धबुद्धिर्न संभवेत् , लोके वाऽधर्मभावनापसरः स्यात् , तत्र तत्तत्कर्मणामङ्गानां वाऽननुष्ठानलक्षणः संकोच एव शिष्टसंमतः । एतदभिप्रायेणैव धर्मान्यत्वप्रतिपादन " कृते तु मानवा धर्माः" इति । तपः परं कृतयुगे " इत्यादीनां तु प्राधान्यपरत्वमेव । न तु नियमरूपेण परिसंख्यारूपेण वाऽन्यधर्मनिरासे तात्पर्यम् । “ त्यजेद्देशं कृतयुगे " इत्यादीनामपि पापसामर्थ्यसंकोचनिदर्शकत्वमिति ज्ञेयम् । एतच्च प्रायश्चित्तप्रकरणे स्पष्टं विवेचयिष्यामः । यत्तु- प्रतिमन्वन्तरं चपा श्रुतिरन्या विधीयते । इति वायवीयम् युगेप्वावर्तमानेषु धर्मोऽप्यावर्तते पुनः । धर्मेप्वावर्तमानेपु लोकोऽप्यावर्तते पुनः ॥ इत्याश्वमेधिकं च वाक्यम् । तयोश्चायमेवाभिप्रायो यत्स्वभावधर्मानुसारेण सर्वेषामपि सान्वि- फराजसतामसादिधर्माणां वेदोपदिष्टत्वेऽपि तत्तयुगस्वभावसामर्थ्यानुसारेण तनधर्मविधायकाना चोदनावाक्यानामेव तत्र तत्र श्रुतित्वेनाऽऽदरः । इतरेषां तु तत्वेनानादर इत्येव वेदान्यत्वं धर्मान्यत्वं च, न स्वरूपतः । अत एव कलियुगं पुरस्कृत्य प्रवर्तितायां पराशरस्मृतावेव प्रारम्भे- न फश्चिद्वेदकतास्ति वेदं स्मृत्वा चतुर्मुखः । तथैव धर्मान् स्मरति मनुः कल्पान्तरान्तरे ।। ५. २१ ।। इतिश्रुतेः पुरुषप्रणीतत्वनिरासो विहितः । एतस्मादेवेदमपि बोध्यते यद्ब्रह्मणोऽपि स्मृतिकर्तृत्वं । तदुपदेशाच मन्वादीनामिति । समुपलभ्यन्ते च खलु बहूनि वचनानि पितामहस्मृतित्वेन । श्रुतिरपि- यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदचि पहिणोति तस्मै । तंह देवमात्मयुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये ॥ इति । पयम्पपारितनाना रवी वाक्यानामर्थवादत्वम् । तथापि इत्यादिवदा “ अमिदिमस्य भाजम्" इत्यादिवधा भतार्थवादत्वेन स्वार्थ प्रामाण्याभ्यपगमात " भार कपनमपि स्वनादिकालयमयुगस्वभावधारमानुदानासाकवियज्ञानद्वारेण येव- वायु क्षेपिछा देवता' ·" इति पाञ्चदश्यं नैमित्तिकेन " सप्तदश वैश्यस्य" इति साप्तदश्येन । द्विविधमप्येतत् प्रमाणमतिविम्बर १४१ मूलम् " इति स्मृत्यधिकरणगतवार्तिकवाक्यात् " इयं स्मृतिरस्मिन्युगे आदतव्या ' ते विधि- गमकत्वेन प्रामाण्यमप्रतिहतमेव तेषाम् । संदिग्धे च वाक्यशेषादिति न्यायात् । तत्सिद्धं न्यायासि- द्धानुवादकत्वात्कलिवयंप्रकरणस्यापि. प्रामाण्यम् । तदेवं श्रुतिस्मृतिसदाचारन्यामूलकवचनात्मतु- टिसम्यक्संकल्पजकामानां धर्माधर्मयोः प्रामाण्यमिति सिद्धे तेषां बलाबलविचारोऽपि परस्परविरोधे कर्तव्यः । स चाऽऽकरे कृतोऽपि न्यूनतापरिहाराय किंचिदिव प्रदर्श्यते । (प्रमाणवलावलविचारः) अत्र वीरमित्रोदये परिभाषाप्रकरणे यथा -अर्थतेषां विरोधे बलाबलम् । तत्र श्रुत्योविरोधेऽ- गृह्यमाणविशेषत्वाद्वयोरपि तुल्यबलत्वम् । अनुष्ठाने परं विकल्पः । यथा पोडशिग्रहणाग्रहणादौ । एवं स्मृत्योराचारयोरपि विरोधे द्रष्टव्यं तुल्यन्यायत्वात् । श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे तु श्रुतिर्बलीयसी निर- पेक्षत्वात् । स्मृतेस्तु मूलभूतवेदानुमानसापेक्षत्वेन विलम्बितत्वादुर्बलत्वम् । यथा औदुम्बरी स्पृष्ट्यो द्गायदोदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्येति । स्मृत्याचारयोर्विरोधे स्मृतिर्बलीयसी । स्मृतेः साक्षाच्छुत्यनुमाप- कत्वात् । आचारस्तु स्मृतिद्वारा तद्नुमापकत्वादुर्बलः । यथा सूर्याविदे वधूवस्रं दद्यादिति स्मृत्या चतुर्थेऽहनि वधूवस्त्रपरिधानाद्याचारो विरुद्धः । सूर्यास्तद्देवत्या ऋचः । तथा मातुलकन्यापरिणयन मातुलस्य सुतामूवेति स्मृतिविरुद्धम् । " श्रुत्यादीनां विशेषग्रहणे बाध्यबाधकभाव उच्यते । तथाहि-संदिग्धमसंदिग्धेन बाध्यते । यथा अक्ताः शर्करा इति तेजो वै घृतमित्यनेन । दुर्बलाश्रयं बलवदाश्रयेण । यथा वेदं कृत्वा वेदि कुर्यादिति दुर्बलक्रमाश्रयं बलवत्पदार्थाश्रयेण, क्षुत आचामेदिति क्षुतादिनिमित्ताचमनेन । उपसंहार- "स्थमुपक्रमस्थेन । यथा “उच्चैर्ऋचा क्रियते " इत्युपसंहारस्थमुपदं " त्रयो वेदा अजायन्त इत्युपक्रमस्थवेदपदेन । बहुबाधोऽल्पबाधेन। यथा “ यावन्तोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात्' इत्यत्र प्रतिग्रहीतु- रिष्टिश्चेत् “ प्रजापतिरुणायाश्चमनयत्स स्वां देवतामार्छत् " इति वाक्ये वरुणायेति चतुर्थी पञ्चम्यर्थे नयतिर्गृह्णात्यर्थे देवतापदं चाविवक्षितार्थमिति बहुबाधो दातुरिष्टौ गृह्णातिरेको दानलक्ष- णार्थ इत्यल्पबाधेन बाध्यते । वेदान्तरोत्पन्नं वेदान्तरविहितेन । यथा सामवेदोत्पन्नं वारवन्तीया श्रयमुच्चस्त्व " उपांशु यजुषा" इति विनियोजकयजुर्वेदस्वरेणोपांशुषेन । परशाखाविहितमग्नी- पोमीयादेादशकपालत्वादि स्वशाखाविहितेनेकादशकपालत्वादिना । नित्यं “पञ्चदश सामिधेनी- रनुयात् त्वयं चेत् पुरुषार्थेन " एकविशतिमनुब्यात्मतिष्ठाकामस्य " इत्यायेकविंशतित्वादिना । अनार- भ्याधीत सनदश सामिधेनीरनुयादिति सानदश्य पाकरणिकेन पाञ्चदश्येन ययुद्गाताऽपच्छिन्या- ददक्षिणेन यजेत यदि प्रतिहर्ता सर्वस्वदक्षिणेनेत्यदाक्षिण्यसर्वस्वदाक्षिण्ययोनिमित्तकमेण .

·धादर्थे . १४२ पौर्वापर्यप्राप्मो परेण पूर्वस्य बाधः । कुशमयं बहिर्भवतीत्यतिदेशपाप्तं शरमयं बाहभवतीति वैकृतेन । औद्गात्रसमाख्याते श्येनेऽतिदेशप्राप्तेषु प्राकृतेष्वङ्गेषु प्रयोगवचनात्माधमुद्गातृमात्रकर्तृकत्वं चोदकाश्र- येण नानत्विकर्तृकत्वेन । ब्राह्मणक्रमावगतमाग्नेयस्याग्नीषोमीयोत्तरत्वं मन्त्रक्रमावगतनामीषोमीया- त्पूर्वत्वेन बाध्यते । आहवनीये जुहोतीति होमसामान्ये विहित आहवनीयः पदे: जुहोतीति होम- विशेषविहितेन पदेन। यत्किंचित्वाचीनभनीपोमीयात्तेनोपांशु चरन्तीति यत्किंचिदिति सर्वनाम्ना सावकाशेन दीक्षणीयादावपि प्रथितमुपांशुत्वं यावत्या वाचा कामयीत तावत्या दीक्षणीयायामनुव्रया- दिति निरवकाशेन दीक्षणीयामात्रे विहितेनोच्चैस्त्वेन । एवं स्मृतिप्वपि । नाऽऽत्मानं घातयेत्प्राज्ञ इत्यायाप्तमन्वादिस्मृत्या केदारे पातयेद्देहमित्यायनामपाखण्डस्मृतिर्बाध्यते । तथा भार्याश्चतस्रो विमस्येत्याप्तस्मृतिरपि “ यदुच्यते द्विजातीनां शूद्रादारोपसंग्रहः । नैतन्मम मतम् " इति याज्ञव- ल्क्याद्यविगीतस्मृतिभिर्विगीता । तथा न जातु ब्राह्मणं हन्यादित्यदृष्टार्थया जिघांसन्तं जिघांसीया- दित्यात्मरक्षणादिदृष्टार्था । तथा पुत्र प्रतिग्रहीयन् बन्धूनाहूय राज्ञे निवेद्य निवेशनस्य मध्ये व्याह- तिभिर्तुत्वा प्रतिगृह्णीयात्, इति होमादीतिकर्तव्यताविषयत्वात् श्रुतिप्रभवया “न शेषो अमे अन्यजातमस्ति " इत्यादेः । शेषोऽपत्यनाम् । अपत्यमन्योत्पादितं नास्तीत्यभिधायित्वेन वृत्तपुत्र- निषेधलिङ्गत्वात्तत्प्रभवा- वीजिनो यस्य ये जातास्तस्य वे नेतरस्य इत्याया । तथा “ तयथैवादो मनुष्यराज आगतेऽन्यस्मिन्वाऽहति उक्षाणं क्षदन्ते " इति मन्थनार्थवादप्रभवा " महोशं वा महाजं वा श्रोत्रियायोपकल्पयेत् " इत्याया मा गामनागामदितिं वधिष्ट इति विधिश्रुतिप्रभवया " गोब्राह्मणानलान्नानि नोच्छिष्टो न पदा स्पृशेत् । नो निन्दाताडने कुर्यात् ' इत्यादया। एवमाचारेवपि । अभियुक्ततराणामार्याणां पीत्वादिशब्दस्य वृक्षविशेपे प्रयोगाचारेण म्लेच्छानां हस्त्यादी प्रयोगाचारो बाध्यते । आचारात्मतु- टिसम्यसंकल्पजकामानां पूर्वपूर्ववलीयस्त्वमिनि मिताक्षरायाम् । कचिदुईलेनापि बलवतो बाधः । यथा सोरामण्यां सुराग्रहान् गृहातीति प्रत्यक्षश्रुतेरपि- 'फला युगे विमान् धर्मान् घानाहुर्मनीषिणः'। इति स्मृत्या । अन्यथाऽऽनर्धक्यापनेः । मनुविरुदा स्मृतिरप्रमाणमित्याह बृहस्पतिः- वेदार्थोपनिवन्धत्वात्याधान्यं हि मनोः स्मृतम् । मन्चर्यविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते ।। इति । फननारप्येवम् । गीतमः-देशजाति कुलधर्मा आम्नायविदा प्रमाणम् । आम्नायैर्वेद- स्मृतिपुरागः । दंगायापारामा बसवत्रमाणविरुदानामपि वा वेहन्तं वा " - " भानर्थयातिहताना विपरीत बलापलम् " ·प्रमाणप्रतिविम्बर १५३ इति न्यायेन बलवत्त्वे प्राप्ते इदमुच्यते । एते देशादिधर्मा आम्नायविरुद्धा नैव प्रमाणम् । किंतु प्रमाणाभासा वामागमवदित्यर्थः । इति । अत्र च कलिवयंप्रकरणस्य स्मृतित्वेन वर्णनम् , तस्य च निरवकाशत्वेन प्रत्यक्षश्रुतिबाधक- ल्पनं च स्वमतानुसारेण । अस्मदुपपत्तिस्तु प्रागेवोक्ता । यथा ह्याचाराणां स्मृत्यायनुमापकत्वेन प्रामाण्यं न खातन्त्र्येण । अतश्चाऽऽम्नायविरुद्धानां तेषामप्रामाण्यमेव । न निरवकाशत्वेन श्रुति- बाधकत्वम् । तथैव धर्मज्ञसमयस्यापि निर्मूलपामाण्याभावात् मूलानुमानावसरे च प्रत्यक्षश्रुत्या बाधितत्वेन तादृशानुमानपसरासंभवान्न श्रुतिबाधकत्वं युक्तमुत्पश्यामः । कलिवयंमकरणं च धर्मज्ञ- समय इति पूर्वमेव निगदितम् । अतस्तत्मामाण्यार्थं पूर्वोक्तोपपत्तिरेव ज्यायसी । अन्यथा आनर्थ- क्यप्रतिहतानामिति न्याय आचारष्वप्यापतेत् । अन्यत्सर्वं नातिरोहितम् । मीमांसाबालप्रकाशे तु प्राप्ताप्राप्तभेदेन बाधं द्विधा विभज्य षष्ठयधिकशतं प्राप्तबाधभेदाः, एकोनषष्ठयधिकं शतपञ्चकं चापाप्तबाधभेदा निर्दिष्टास्ते तत एवावगन्तव्याः । विस्तरभयादनावश्य" कत्वाञ्च नात्र निर्दिश्यन्ते । एवं च कलिवयंप्रकरणमिदं तत्तद्विषयानुसारेण यथाकथंचित् तत्चदा- धन्यायैः स्मृतिपरमप्युन्नेतुं शक्यमिति सुधीभिरूह्यम् । . एवं च सर्वेषामपि प्रमाणानां मूलभूतश्रुतिसापेक्षत्वात् तत्तक्रियाणा वेदबोधितेतिकर्तव्यताकत्वे- नालौकिकष्टसाधनत्वं सिद्धयति । निषिद्धानां च वेदबोधितनिषेधविषयत्वादेवालौकिकानिष्टसाधनलसि- द्विरिति सिद्धं समस्तस्यापि धार्मिकवाड्मयस्य धर्माधर्मपरत्वम् । तदेव सिद्धे धर्माधर्मप्रामाण्येऽर्थका- मरूपपुरुषार्थसाधनत्वाभावेन तस्य व्यवहारेऽकिचित्करत्वमेव स्यात् । विशेषतः स्वरधर्मिण्यस्मिन् कलियुगे । अत एवाऽऽधुनिकानामयमभिनिवेशो यद्धर्मस्यार्थकामरूपपुरुषार्थोद्देश्यकत्वात् तयोश्वार्थ- कामयोर्दण्डनीत्यनुसारेण लाभालामसंभवेन परिवर्तनशालित्वात्तदुपायभूतधर्मस्यापि परिवर्तनाहत्वमिति। न हि कार्तयुगीनपुरुषार्थमुद्दिश्य विहितयोर्धर्माधर्मयोरिदानी कलियुगेऽन्नमयप्राणेऽनुष्ठानसंभवः । अतश्च कालेयार्थकामरूपपुरुषार्थोपयोगित्वेन तयोः परिवर्तनमत्यावश्यकम् । तच्च दण्डनीत्यनुसारेण । अत एवोक्तम्- यश्च कार्तयुगो धर्मो न कर्तव्यः कलौ युगे । पापप्रसक्ताच यता फलौ नार्यो नरास्तथा ॥ न विद्वत्ता न शुद्धोऽर्थो न शुद्धिर्मनसः फलौ । यतोऽतः सत्यमेवैकं नराणामुपकारकम् ॥ । अत एव सनिपत्योपकारकधर्महेतुषु कालस्य पारंगणनम देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् । पात्रे प्रीयते यचत्सफल धर्मलक्षणम् ।। - इति स्मृतिचन्द्रिकायामादिपुराणे ·धर्मादर्श १४४ एवात्र इति याज्ञवल्क्यस्मृतौ । शड्खलिखितावपि तत्र धर्मलक्षणानि देशः काल उपायो द्रव्यं श्रद्धा पात्रं त्याग इति समस्तेषु धर्मोदयः साधा- रणोऽन्यथा विपरीतः । श्रद्धापात्रसंपन्नो धर्मः कालापेक्षः । श्रद्वाद्रव्योत्पत्तिरिति कालस्तन्मूलो देश इति । अत्र यद्यपि श्रद्धाद्रव्योत्पत्तिर्यदा, स एव धर्मकाल इत्युक्तम् । तथापि कालः संक्रान्त्या- दिरिति मिताक्षरावरिमित्रोदयादिनिबन्धव्याख्यानात् यस्य कर्मणो यः कालो विहितः, कालपदेन संगृह्यते । तथा च कार्तयुगधर्माणां कलिकाले प्रसक्त्यभावादिदानीमेतयुगानुसारेण धर्म- प्रणयनं वा धर्मपरिवर्तनं वाऽत्यावश्यकम् । न च पराशरस्मृतेः कलियुगकविषयत्वात् तदुक्तधर्मानु- छाने का हानिः, किमर्थं च धर्मपरिवर्तनमिति वाच्यम् । पराशरेण दण्डनीतेरनुक्तत्वात्तस्याभेदा- नीं विप्लवादाहायत्तत्वाच्च तदुपसग्रहाय तद्नुरोधिधर्मप्रणयनस्याऽऽवश्यकत्वात् । एतन्मूलका एक " सोशिआलिझम्, कम्युनिझम् ” इत्यादयः सामाजिका वादाः । अतश्रार्थकामदृष्ट्याऽपि धर्मा- धर्भपर्यालोचनस्याऽवश्यकता । कि बहुना तदर्थमेवैतत्कार्योपक्रमः पञ्चत्रिशद्वषेभ्यः प्राक् समारब्धः। फलं चास्य यथा भावष्यति तथा भवतु नाम । परं वारम् स्यान्तगमनमिति न्यायेन न्यात्मसमं पतत्रिणः” इति व्यासोक्त्यनुसारेण यथाबुद्धिविभवमेतद्वादस्य पालोचनमवश्यमेव विधेयमित्युत्तरार्धः प्रारभ्यते । परमतपर्यालोचनं विना स्वपक्षस्थापनं तु न कदापि संभवति । अतस्त- दुपक्रम्यते। वसुऋतुवसुभूमिते हि शाके शनिवारेऽसितपक्षकार्तिक च । विधुभानुसमागमे समाप्ता कृतिरेपा किल देवकृष्णनन्मा ॥१॥ दोपाः सन्ति न सन्तीति विदुपां वोधयत कः । स्वयं विमृश्य सुधियो विचिन्वन्तु गुणागुणान् ॥२॥ चक्षुर्विपपतातीतोऽप्यतया युद्धियोजकः प्रीयता जानकीनानिरनया विश्वभृद्विभुः ॥ ३ ॥ नमः पत: इति पण्डितोपाहकेशवसू नुदेवरुणशर्मणा विरचिते पादर्शे प्रमाणप्रतिविम्बः ।।

·॥श्रीः॥ ॥ धर्मादर्शः॥ तत्र नीतिप्रतिविम्बः (२) यत्कृपालेशमात्रेण नरायन्ते च वानराः । सुरायन्ते नरास्तं हि सीताराममुपास्महे ।। उपोद्धातः तदवं सिद्धे किल धर्माधर्मस्वरूपप्रमाणविचारे तदनुधानं कथं वा प्रवतेतति विचारोऽप्यावश्यक हात तदर्थं प्रवत्तौ प्रथमत एव दण्डविचारः समापतति । न हि दण्डमन्तरा कोऽपि कथमपि शुद्धधर्माचरणे प्रवर्तयितुमधर्माचरणाद्वा निवर्तयितु शक्यः । यदि स्वभावत एव प्रवृत्तिनिवृत्ती तथा स्याताम्, तहिं तु क्षत्रियोत्पत्तिस्तत्कर्तव्यानि च न धर्मशास्त्रे पनिबध्नीयुः, उपनिबद्धानि च दृश्यन्ते तत्र तत्र । अतो धर्माधर्मपरिपालन विना दण्डं दण्डधारिणं च न भवतीति तच्चिन्ता कर्तव्यतया समापतति । उक्तं च मनुना- " सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः। दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्मोगाय कल्पते ।। ७१२२ देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगोरगाः । तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैव निपीडिताः॥ २३ यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डवगति पापहा । प्रजास्तत्र न मुत्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥ ७॥२५ इति । किं बहुना समाजस्थितिहेतूनामान्वीक्षिकी-त्रयी-बार्ता-दण्डनीतीनां दण्डनीतिरेव सर्व- विद्यापचारकत्वेन सर्वविद्याधिष्ठातृत्वाज्ज्यायसीति नातिरोहितं विचक्षणानाम् । तदुक्तम्- आन्वीक्षिकी बयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्या होताश्चतस्रस्तु लोकसंस्थितिबेतवः ।। १ र ·धर्माद १४६ .. आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता सतीविद्याः प्रचक्षते । सत्योऽपि हि न सत्यस्ता दण्डनीतेस्तु विप्लवे ।। दण्डनीतिर्यदा सम्पनेतारमाधितिष्ठति । तदा विद्याविदः शेपा विद्याः सम्यगुपासते ॥ इति कामन्दकः । कौटिलीयार्थशास्त्रे त्वत एव " दण्डनीतिरेकैव विद्या इत्योशनसाः । तस्यां हि सर्वविद्या- रम्भाः प्रतिबद्धाः" इति सर्वविद्याधिटातृत्वं दण्डनीतेरौशनसमतमिति प्रतिपादितम् । यद्यपि कौटि- ल्यमतेन चतस्र एव विद्याः । तथापि लोकयात्राया दण्डनीतिमात्रायत्तत्त्व च तस्यापि संमतमेव । अत एव " आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः । तस्य नीतिर्दण्डनीति : । अलब्ध- लाभार्था लब्धपरिरक्षणी रक्षितविवर्धनी वृद्वस्य तीर्थेषु प्रतिपादनी च । तस्यामायत्तालोकयात्रा" इति वार्तादण्डनीतिस्थापनायां चतुर्थेऽध्याये तेनोक्तम् । मनुरपि- अराजके हि लोकेऽस्मिन् सर्वतो विद्रुते भयात् । रक्षार्थमस्य सर्वस्य राजानमसृजत्लभुः ॥ ७३ इति राजोत्पत्तिप्रयोजनमभिवाय- तस्यायें सर्वभूतानां गोतारं धर्ममात्मजम् । ब्रह्मतेजोमयं दण्डमसृजत्पूर्वमीश्वरः ॥ १४ इति राजकार्यसिद्ध्यर्थ दण्डोत्पत्तिमभिदधाति। अर्थात्सर्वाभिरक्षणस्य दण्डायत्तत्वात्तदभावे च तदभावाच्छास्त्रपमितयोरपि धर्माधर्मयोरथीतिबोधाचरणप्रचारणानि दण्डायत्तान्येव । अतश्च दण्डनीत्यनुसारेणापि धर्माधर्मविचार. कर्तव्य इति सिध्यति । दण्डनीतेश धर्माधर्मविषये प्रामाण्यं तु शिटाफोपाधिकरणे ॥ न शास्त्रपरिमाणत्वात् " इत्यस्मिन्सूत्रे शास्त्रपरिगणनायां दण्डनीते- रुपादानात् भट्टपादाभिमतमेवेति पुरस्तादेव प्रतिपादितम् । अतस्तदनुसारेणापि विचारो न प्रमाणपद पीमतिकामति - ( दण्डनीतेः प्रामाण्यविचारः) ननु न दण्डनीनेर्धर्माधर्मविषये प्रामाण्यम् । तथाहि प्रमाणं हि प्रमाकरणम्, प्रमा च यथार्थ- ज्ञानम्,तथा च अर्थयावाल्यज्ञानजनकत्वमेव हि प्रमाणानां प्रामाण्यम् । न च तद्दण्डनीती संभवति । न दि न्याफियागुणादीना सपतो धर्मायमरे, फिनु श्रेय.साधनस्वेन न ताद्रूप्येण ज्ञानजनकता वदनीतः। फिल सिद्धस्य तादृप्यस्यानुटापनमेव किल दण्डनीविषयः। एव च दण्डनीतेधर्मा भर्मप्रनिनिवृदिल्लऽपि न सम्पनम्ननिर्णायकत्वमिति कप या धर्माधर्मयोः प्रामाण्यं दण्डनीते:

·नीतिमतिबिम्ब , स्यात् । अत एव कौटिलीयार्थशास्त्र विद्याचतुष्टयस्य विषयविवेके-" चतस्र एव विद्या इति कौटिल्यः। ताभिर्धर्मार्थो यदिद्यात्तद्विद्यानां विद्यात्वम् । सांख्यं योगो लौकायतिकं चेति आन्वीक्षिकी । धर्माधर्मी त्रय्याम् । अर्थानी वार्तायाम् , नयानयो दण्डनीत्याम् । बलाबले चैतासां हेतुमिरन्वीक्षमाणा आन्दी- क्षिकी लोकस्योपकरोति व्यसनेऽभ्युदये च बुद्दिमवस्थापयति प्रज्ञावाक्यक्रियविशारयं च करोति । प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां शश्वदान्वीक्षिकी मता ॥ इति । अप्यास्ताबद्धर्माधर्मप्रमापकत्वम् । वार्ताया अर्थानर्थप्रमापकत्वम् । दण्डनीतेर्नयानयममापक- त्वम् । आन्वीक्षिक्यास्त्वेतासां बलाबलपरीक्षकत्वमुक्तम् । एतेन नयानययोधर्मातिरिक्तकत्वमपि गम्यते। यदि हि धर्माधर्मावेव नयानयो न तदतिरिक्तौ, तदा विद्यानां चातुर्विध्यस्य व्याकोपः, विषयविवेक- वैयर्थं चाऽऽपद्येत । तस्मानयानययोर्धर्माधर्मातिरिक्तत्वात् तद्विषयकत्वाच्च दण्डनीतेन धर्माधर्मप्रमा- पकत्वम् । मनुरपि- विद्येभ्यस्खयों विद्या दण्डनीतिं च शाश्वतीम् आन्वीक्षिकी चाऽऽत्मविद्यां वार्तारम्भांश्च लोकतः ॥ ७४३ इति विद्याचतुष्टयं मदर्शयनिममेव सिद्वान्तमाभिप्रेति । अयमभिप्रायः-आन्वीक्षिकीत्रयी- वातीनां योगक्षेमसाधनो दण्डस्तस्य नीतिर्दण्डनीतिरितिकौटिल्यवचनात् धर्मार्थकामरूपत्रिवर्गसाधनं दण्डनीतिरिति गम्यते । एवं च धर्मार्थकामाना परस्परानुबन्धित्वेनानुष्ठापनमेव परमं प्रयोजनं दण्ड, नीतेरिति सिध्यति न केवल धर्मानुष्ठापनम् । एवं च यथा द्रव्यकर्मगुणादीनामन्द्रियकत्वेऽपि श्रेयः, साधनत्वं त्रय्या निश्रीयते तथैव धर्मावर्मयोस्त्रय्या निश्चितत्त्वेऽपि अर्थकामानुबन्धित्वं दण्डनीत्या. प्रमाप्यते । तद्विना तदनुष्ठापनासंभवात् । एवं च श्रेयःसाधनत्वेन निश्चितयोरपि धर्माधर्मयोया- वदर्थकामानुबन्धित्वं न निश्चीयते, न तावत्तेपामनुष्ठानं श्रेयस्करमिति ताद्रूप्येण प्रमापकत्वाद्दण्डनी- तेर्न धर्माधर्मप्रमाकत्वम् । कितु त्रिवर्गप्रमापकत्वमेव । तत्र त्रय्या धर्मप्रमापकत्वेनावाशष्टार्थकामामा- पकत्वमेव दण्डनीतेरिति न तस्या धर्माधर्मयोः प्रामाण्यम्। तत्रापि कामस्य भोगरूपस्य पुरुषायत्तत्त्वा- केवलमर्थविषयकत्वमवे दण्डनीतेः सिध्यति । अत एवार्थशास्त्रापरनामेयं दण्डनीतिः । अत एव, मनुरपि- धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थों धर्म एव च । अर्थ एवेह वा श्रेयस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः ।। २।२२४ इति धर्मार्थकामेषु श्रेयस्त्वेन विपतिपत्ति प्रदर्श्य त्रिवर्गस्य श्रेयस्त्वं सिद्धान्तयित्वा तत्रार्थ- प्राप्त्युपायं दण्डमाह- ·१४८ धर्मादर्श अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेत्मयत्नतः । रक्षितं वर्धयेच्चैव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ।। एतच्चतुर्विधं विद्यात्पुरुषार्थप्रयोजनम् । अस्य नित्यमनुष्ठानं सम्यक्कुर्यादतन्द्रितः ।। अलब्धमिच्छेदण्डेन लब्धं रक्षेदवेक्षया। रक्षितं वर्धयेद् वृध्या वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ ७१९९-१०१ इति । वात्स्यायनीयकामशास्त्रेऽपि- "त्रिवर्गप्रतिपत्तिफलं शास्त्रम् । तस्मिन्नप्रतिपत्तो विप्रतिपत्तौ वा तदुपायपर्येषणमपि युक्तम् । तस्माच्छास्त्रसंग्रहादनन्तरं त्रिवर्गप्रतिपत्तिरुच्यते इति प्रकरणसंबन्धः । उद्देशापेक्षया च संबन्धित्वे कथमुद्देश इति चिन्त्यम् । प्रतिपत्तिस्विविधा । अनुष्ठानमवबोधः संप्रतिपत्तिश्चेति । तत्र प्राधान्या- दनुष्ठानमधिकृत्याऽऽह-शतायु पुरुषो विभज्य कालमन्योन्यानुबद्धं परस्परानुपघातकं त्रिवर्ग सेवेत ॥१॥ (अ. २) शतायुरिति । शतमायुरस्येति शतायुः । शतशब्दः सामान्यवाच्यपि वर्षगतसंख्यानमाह । वृत्ती तथार्थस्य विवक्षितत्वात् । कालविभागार्थ वैतत् । अपरिच्छिन्नायुषो विभागासंभवात् । पुरुष इति पाधान्यख्यापनार्धम् । स्त्रीणां तु पुरुषाधीना त्रिवर्गसेवेत्यस्वातन्त्र्यम् । विभज्य वक्ष्यमाणेन न्यायेन । अन्योन्यानुनद्धमिति । धर्मादीनामन्यतमं द्वाभ्यामेकेन वा अनुबद्धम् । तयथा प्रजार्थिनो धर्मपल्ल्या- मनभिप्रेतायामृतावभिगमन धर्मोऽर्थानुमदः । अप्रजार्थिनोऽभिप्रेतायां पल्यामभिगमनं धर्मः कामा- नुक्दः । अपरिणीतस्य सवर्णादनभिप्रेतकन्यालाभोऽर्थी धर्मानुभवः । परिणीतस्यासमवर्णादभिप्रेत- फन्पाताभोऽर्थः कामानुबद्धः। धर्मपत्न्यामभिप्रेतायामृती कामोधर्मानुबद्धः । परिणीतस्य निष्किंचनस्य अपमपर्णायामवत्यामभिपेतायामधिगतायां कामोऽर्थानुबद्धः । इत्येकानुनद्धाः। अपरिणीतस्य सवर्णा- यामनन्यपूर्यायां अभिप्तायां यथाविधि संयोगो धर्मोऽधकामानबद्धः । तस्यैवाभिप्रेतसवर्णकन्या साभोऽप: धर्मकामानुग्दः । तस्वार्थरूपवत्या परस्पराकण्ठयोद्वाहितायां कामो धर्मार्थानुनद्धः। इनि मनुवाः । परस्परस्पानुपात कमिति । यत्रानुबन्धो नास्ति तकमितरयोरनुपपातकम् । एकानुनन्थे पान्पर पानापान सेवेत । अत्रोदाहरणं वक्ष्याम इति । अनेन च वात्स्यायनकामसूत्रन्याख्यानेन सुपिराई मापात पदमांध कामानामेर श्रेयस्य न धर्ममावस्यार्थमात्रस्य वा । तत्र न परस्परानुः परयो पशामटर भमंपिनियो नागासह या या कामशानदृष्ट्या पेति फ दण्ड- नादेवापोः सामान्यम् ! ५ पापागासवान् य न ददनानिसाशत्वात् परम्परपा दण्डनीतिसापेसत्येन ५५५ सानानिमी यामम् । यामागवान सासलात्, अर्थशा. *

·नीतिमतिविम्बः
१४९
खाधानममितित्वे तु अर्थस्य कदानिदनर्थत्वपसट्टात् । परस्परसापेक्षे तु धर्मार्थनिर्णये अन्योन्याश्रय-
त्वेन निर्णयासंभवात् । अत एव तत्तच्छासविषयविवेकः । एवं च पूर्वोक्तरीत्या त्रय्या धर्मे निश्चिते
तदनुरोधेनार्थशास्त्रादर्थः, कामशास्त्राच्च कामो निवेतव्यस्तदनुबद्ध इति नैव दण्डनीतेः कामशास्त्रस्य
वा प्रामाण्यं संभवति धर्माधर्मयोः सत्यपि त्रिवर्गस्य श्रेयस्त्वे । इति चेदन ब्रूमः । सत्यं न धर्मा-
धर्मयोः क्रियारूपयोः स्वरूपतो निर्णायकत्वं दण्डनीतेः कामशास्त्रस्य वा, तथापि क्रियाणां स्वरूपतो
धर्माधर्मत्वाभावात् श्रेयःसाधनत्वेनैव तत्त्वस्य भट्टपादैरुकत्वात् त्रिवर्गस्य च श्रेयोरूपत्वात् अर्थका-
मानुबन्धाभावे च श्रेयस्त्वव्याघातमसङ्गात् तादृशानुबन्धपर्यालोचनायां च दण्डनीतेः कामशास्रस्या-
वश्यमेवोपादेयत्वात् ताद्रूप्येण धर्माधर्मप्रमाकत्वं तु दण्डनीतेरेवेति संभवति प्रामाण्यं दण्डनीतेरपि
धर्माधर्मयोः । अयमत्राभिप्रायः--यत्तत्तच्छास्त्रेण तत्तद्विषयकप्रमायां न शास्त्रान्तरापेक्षा । शुद्धस्व-
रूपस्य तत्तच्छाणेव निर्णयात् । एवमपि श्रेयस्त्वनिर्णयस्तु धर्मार्थकामानां परस्परानुबन्धाधीन इति
तेन रूपेण प्रमायां तु परस्परशास्त्राविरोधसंपादनमावश्यकमित्यस्त्येव धर्माधर्मममापकत्वं दण्डनीतेरर्थ-
शास्त्रस्य कामशास्त्रस्य च । फिंच यदा न परस्परानुबन्धः शक्यः, तदा तु परस्परानुपधातकत्वं
त्ववश्यमेव पर्यालोचनीयमिति तदर्थमपि दण्डनीतिकामशास्त्रयोः प्रामाण्यमढीकरणीयमकामेनापि ।
किंच प्रजापालनमेव राज्ञः परमो धर्म इति नातिराहतम् । तच्च राष्ट्रस्य त्रिवर्गसंपादनेनैव भवतीति
राष्ट्रीयत्रिवनिश्चयार्थमपि दण्डनीतेः प्रामाण्यमडीकर्तव्यम् । न हि दण्डनीतिमन्तरा तनिश्चयः,
तस्य चान्योन्यमनुपघातनिश्चयश्च संभवति । एतत्सर्वमभिप्रेत्यैवोक्तम्-महाभारते वनपर्वणि
अध्याये ३३--
याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा भीमसेनो ह्यमर्पणः ।
निश्वसन्नुपसंगम्य क्रुद्धो राजानमब्रवीत् ॥१॥
राज्यस्य पदवीं धम्याँ ब्रज सत्पुरुषोचिताम् ।
धर्मकामार्थहीनानां कि नो वस्तुं तपोवने ||२||
नैव धर्मेण तद्राज्यं नाऽऽर्जवेन न चौजसा।
अक्षकूटमधिष्ठाय हृतं दुर्योधनेन वें ॥३॥
गोमायुनेव संहानां दुर्वलेन बलीयसाम् ।
आमिपं विधसाशेन तदाज्यं हि नौ हृतम् ॥४॥
धर्मलेशप्रतिच्छन्नः प्रभवं धर्मकामयोः ।
अर्थमुत्सृज्य किं गजन् दुःखेषु परितप्यसे ॥५॥
भवतोऽनवधानेन राज्यं नः पश्यतां हुतम् ।
अहार्यमपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्वना ॥६॥

·धर्माद,
१५००
कुणीनामिव विल्वानि पशनामिव धेनवः ।
हृतमेश्वर्यमस्माकं जीवतां भवतः कृते ॥७॥
भवतः प्रियमित्येवं महद्व्यसनमीदृशम् ।
धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्नाः स्म भारत ||८||
फर्पयामः स्वमित्राणि नन्दयामश्च शात्रवान् । .
आत्मानं भवतां शास्वनियम्य भरतर्षभ ।।९।।
यद्वयं न तदैवतान् धार्तराष्ट्रानिहन्महि ।
भवतः शास्त्रमादाय तन्नस्तपति दुष्कृतम् ॥१०॥
अथैनामन्यवेक्षख मृगचर्यामिवाऽऽत्मनः।
दुर्वलाचरितां राजन् अबलस्पैनिपेविताम् ॥११॥
यान कृष्णो न बीभत्सु भिमन्युर्न संजयाः।
न चाहमाभिनन्दामि न च माद्रीसुतावुभौ ॥१२॥
भवान् धर्मो धर्म इति सततं व्रतकर्शितः।
कचिद्राजन्न निर्वेदादापन्नः क्लीवजीविकाम् ॥१३॥
दुर्मनुप्या हि निर्वेदमफलं स्वार्थयातकम् ।
अशक्ताः श्रियमाहतुं आत्मनः कुर्वते प्रियम् ॥१४॥
स भवान् दृष्टिमान् शक्तः पश्यन्नस्मासु पौरुपम् ।
आनृशंस्यपरो गजन् नानर्थमवबुध्यसे ॥१५॥
अस्मानमी धार्तराष्ट्राः क्षममाणानलं सतः ।
अशक्तानिव मन्यन्ते तदुःखं नाऽऽहवे वधः ॥१६॥
तत्र चेधुध्यमानानामानह्ममनिवर्तिनाम् ।
सर्वयो हि वधः श्रेयाप्रेत्य लोकान् लभेमहि ॥१७॥
अथवा वयमयतानिहत्य भरतर्षभ ।
आददीमहि गां सवां तथापि श्रेय एव नः ॥१८॥
सर्वथा कार्यमेतन्नः स्वधर्ममनुतिष्टताम् ।
कासता विपुलां कीनि वरं प्रतिचिकीर्पया ॥१९॥
आत्मायं युध्यमानानां विदिते कृत्यलक्षणे ।
अन्यैरपि हुने राज्ये प्रशंसव न गर्हणा ॥२०॥
फर्पणार्य हि यो धर्मा मित्राणामात्मनस्तथा ।
व्यसनं नाम तद्राजन् न स धर्मः कुधर्म त्त ॥२२॥

·नौतिप्रतिविम्मा
१५१
सर्वथा धमनित्यं तु पुरुपं धर्मदुर्वलम् ।
त्यजतस्तात धर्मार्थों प्रेतं दुःखसुखे यथा ॥२२॥
यस्य धर्मो हि धमार्थं क्लेशमाङ्न स पण्डितः।
न स'धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः प्रभामिव ॥२३॥
यस्य चाऽऽस्मार्थमेवार्थः स च नार्थस्य कोविदः ।
"रक्षेत भृतकोऽरण्ये यथा गास्ताहगेव सः ॥२४॥
अतिवलं हि योऽर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठति ।
स वध्यः सर्वभूतान ब्रह्मदेव जुगुप्सितः ॥२५॥
सततं यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति ।
मित्राण तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते ॥२६॥
तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं ध्रुवम् ।
'कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः क्षये ॥२७॥
तस्माद्धर्मार्थयोर्नित्यं न प्रमाद्यन्ति पण्डिताः ।
'प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणियथा ॥२८॥
सर्वथा धर्ममूलोऽर्थो धर्मश्चार्थपरिग्रहः ।
इतरेतरयोनीती विद्धि मेघोदधी यथा ॥२९॥
द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिरुपजायते ।
स' कामश्चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य दृश्यते ॥३०॥
अर्थार्थी पुरुषो राजन् वृहन्तं धर्ममिच्छति ।
अर्थमिच्छति कामार्थी न कामादन्यमिच्छति ॥३१॥
न हि कामेन कामोऽन्यः साध्यते फलमेव तत् ।
'उपयोगात्फलस्यैव काष्ठाभस्मैव पण्डितः ॥३२॥
इमाञ्छकुनकान् राजन् हन्ति वैतसिको यथा ।
'एतद्रूपमधर्मस्य भूतेषु हि विहिंसता ॥३३॥
कामाल्लोभाच्च धर्मस्य प्रकृति यो न पश्यति ।
*स वध्यः सर्वभूतानां प्रेत्य चेह च दुर्मतिः ॥३४॥
व्यक्तं ते विदितो राजन् नार्थो द्रव्यपरिग्रहः।
प्रकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम् ॥३५॥
तस्य नाशे विनाशे वा जरया मरणेन वा।
'अनर्य इति मन्यन्ते सोऽयमस्मासु वर्तते ॥३६॥

·१५२
धर्माद
इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसो हृदयस्य च ।
विपये वर्तमानानां या प्रीतिरुपजायते ॥३७॥
स काम इति मे वुद्धिः कर्मणां फलमुत्तमम् ।
एवमेव पृथदण्या धर्मार्थो काममेव च ॥३८॥
'न धर्मपर एव स्यान्नचार्थपरमो नरः ।
न कामपरमो व स्यात्सर्वान्सेवेत सर्वदा ॥३९॥
धर्म पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत् ।
अहन्यनुचरेदेवमेप शास्त्रकृतो विधिः ॥४०॥
फार्म पूर्वे धनं मध्ये जघन्य धर्ममाचरेत् ।
वयस्यनुचरेदेवमेप शास्त्रकृतो विधिः ॥४१॥
धर्म चायं च कामं च यथावद्वदतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञः सर्वान् सेवेत पण्डितः ॥४२॥
मोक्षो वा परमं श्रेय एप राजन् सुसार्थिनाम् ।
माप्ति वा बुद्धिमास्थाय सोपायां कुरुनन्दन ॥४३॥
तदाशु क्रियता राजन् प्राप्ति वाप्याधिगम्यताम् ।
जीवितं ह्यातुरस्येव दुःखमन्तरवर्तिनः ॥४४॥
पिदितथैव मे (१) धर्मः सततं चरितश्च ते ।
जानन्तस्त्याये शंसन्ति मुहृदः कर्मचोदनाम् ॥४५॥
दानं यज्ञाः सतां पूना वेदधारणमार्जवम् ।
एप धर्मः परो राजन् वलयामेत्य चेह च ॥४६॥
एप नार्यविहीनन शस्यो राजनिपेचितुम् ।
अखिलाः पुरुपव्यान गुणाः स्युर्यग्रपीतरे ॥४७॥
धर्ममूल नगद्राजन् नान्यदाद्विशिष्यत ।
धमधार्येन महता शग्यो राननिषेपितुम् ।।४८||
न चा िभत्यर्पण नापियन फहिंगिन् ।
पर्नु तरयः महा रानन् फेरल धर्मपुदिना ॥४९॥
पनिरिक्षा दिन गाया गया सिध्यनि दिनः ।
निमालिप्सामा सनम गुमपम ॥५०॥
भयाणां न सिदिला नारिका ।
परिगणपण भानु पगमारगम् ॥५२॥

·नीतिप्रतिबिम्ब
स्वधर्म प्रतिपद्यस्व जहि शत्रून् समागतान् ।
धार्तराष्ट्रवनं पार्थ मया पार्थेन नाशय ॥५२।।
उदारमेव विद्वांसो धर्म प्राहुर्मनीषिणः। .
उदारं प्रतिपद्यस्व नावरे स्थातुमर्हसि ॥५३॥
अनुयुध्यस्त्र राजेन्द्र वेत्य धर्मान् सनातनान् ।
क्रूरकर्माभिजातोस यस्मादुद्विजते जनः ॥५४॥
प्रजापालनसंभूतं फलं तब न गर्हितम् ।
एप ते विहितो राजन् धात्रा धर्मः सनातनः ॥५५॥
तस्मादपचितः पार्थ लोके हास्यं गमिप्यासि ।
स्वधर्माद्धि मनुष्याणां चलनं न प्रशस्यते ॥५६॥
सक्षात्रं हृदयं कृत्वा त्यक्त्वेदं शिथिलं मनः ।
वीर्यमास्थाय कारव्य धुरमुद्रह धुर्यवत् ॥५७॥
न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश्चन ।
पार्थिवो व्यजयद्राजन् न भूर्ति न पुनः श्रियम् ।।५८।।
नितां दत्वा बहूनां हि क्षुद्राणां लुब्धचेतसाम् ।
निकृत्या लभते गज्यमाहारमिव शल्यकः ॥ ५९॥
भ्रातरः पूर्वजावाथ सुसमृद्धाश्च सर्वशः ।
निकृत्या निर्जिता देवैरसुराः पार्थिवर्षभ ॥६॥
एवं बलवतः सर्वमिति वुवा महीपते ।
जहि शत्रून् महावाहो परां निकृतिमास्थितः ॥६१॥
न ह्यर्जुनसमः कश्चिाधि योधो धनुर्धरः ।
भविता वा पुमान् कश्चिन्मत्समो वा गदाधरः ॥६२
सत्चन कुरुते युद्धं राजन् सुबलवानपि ।
न प्रमाणन नोत्साहात्सत्त्वस्थो भव पाण्डव ॥६३॥
सत्वं हि मूलमर्थस्य वितथं यदतोऽन्यथा ।
न तु प्रसक्तं भवति वृक्षन्छायेव हैमनी ॥६४॥
अर्थत्यागोऽपि कार्यः स्यादर्थं श्रेयांसमिन्छता ।
वीजापम्येन कौन्तेय मा ते भूदत्र सशयः ॥६५॥

·धर्माद १५४. अर्थेन त समाऽनों यत्र लभ्येत नांदयः । न तत्र विचणः कार्यः खरफण्डूयनं हि तत् ॥६६॥ एवमेव मनुष्येन्द्र धर्मं त्यक्त्वाल्पकं नरः । बृहन्त धर्ममामोति स वुद्ध इति निश्चितम् ॥६७॥ अमित्रं मित्रसंपन्नं मित्रमिन्दन्ति पण्डिताः । भिन्नमित्रं परित्यक्तं युवानं कुरुते वशम् ॥६८॥ सत्वेन कुरुते युद्धं राजन् सुवलवानपि । नोद्यमेन न होत्राभिः सर्वाः स्वीकुरुने प्रजाः ॥६९॥ सर्वथा संहतरव दुर्वलबलवानपि । अमित्रः शक्यते हन्तुं मधुहा भ्रमररिय ७०॥ यथा राजन् प्रजाः सर्वाः मूर्यः पाति गभस्तिभिः। अत्ति चव तथैव त्वं सदृशः सवितुर्भव ॥७१॥ एतच्चापि नपो राजन् पुराणमिति नः श्रुतम् | विधिना पालनं भूमेर्यत्कृतं नः पितामहः ॥७२॥ न तथा तपसा रागन् लोमान् प्रामोति क्षत्रियः । यथा सूऐन युद्धन विजयनेनरेण वा ॥७३॥ अपेयाटिकल मा मूर्यालक्ष्मीश्चन्दमसस्तथा । शनि लोको व्यवमिलो दृष्यमां भवतो व्यथाम् ॥७४॥ भवनच प्रसाभिनन्दाभिरितरस्य च । कयाधुक्ताः परिपदः पृथक् गजन् समागनाः ॥७५।। दगभ्यधिक गमन् बामणाः कुरवश्च ते । समेनाः कथयन्तीइ मुदिताः सत्यसंधताम् ॥७६॥ पन्न मोहान कापण्यान्न लोभान भयादापि । kiमिचिदुक्तं मन कामानार्थकारणात् ।।७७।। यंदेनः कुरु बिहाना भूमिमवाप्नुवन् । मानन्गुदने पवायतस्पृिलदक्षिणः ।।७८॥ वामगंगा दहवामान गाथ राजन् महमशः। मुपने मायनमाम्य र चन्द्रमाः ॥७९॥ पारजानपटाः सो वापः कुरुनन्दन । मसालसहिताः शमन्नि वा गृधिष्ठिर ||८०]] ·नीतिप्रतिबिम्बा महनो क्षीरमासक्तं ब्रह्म या वृपले यथा । सत्यं स्तेने वलं नार्यां राज्यं दुर्योधने तथा १८१॥ इति लोके निर्वचनं पुरश्चरति भारत । अपि चैताः स्त्रियो वाला स्वाध्यायमधिपुर्वते ॥८२॥ इमामवस्था च गते सहास्माभिररिंदम । हन्त नष्टाः स्म सर्वे वे भवतोपद्रवे सति ॥८३॥ स भवान् रथमास्थाय सर्वोपकरणान्वितम् । त्वरमाणोऽभिनिर्यात विभ्योऽयविभावकः ॥८४|| वाचयित्वा विनश्रेष्ठानचैव गजसाह्वयम् । अवविद्भिः परिवृतो भ्रातृभिधन्विभिः ॥८५॥ आशीविपसमर्मिरुद्धिरिच वृत्रहा । अमित्रास्तेजसा मृदन्नसुरानिव वृत्रहा ॥८६॥ श्रियमादत्स्व कौन्तेय धातराणान्महाबल । न हि गाण्डीवमुक्तानां शराणां माधवाससाम् । स्पर्शमाशीविपाभानां मर्त्यः कश्चन संसहेत् ॥८७॥ न स वीरो न मानङ्गो न च सोऽश्वोऽस्ति भारत । यः सहेत गदावेगं मम क्रुद्धस्य संयुगे ||८८॥ संजयः सह कैकेयैर्वृष्णीनां वृषभेण च । कस्विद्युधि कौन्तेय न राज्यं प्राप्नुयामहे ॥८९॥ शत्रुहस्तगतां राजन् कस्विन्नाहरेमहीम् । इह यत्नमुपाहृत्य वलेन महताऽन्वितः ॥९०॥ इति ।। एवमेव शान्तिपर्वण्यष्टमाध्यायेऽर्थप्राधान्यं समपट्यधिकशततमेऽध्याये च धर्मार्थकामं क्षाणां श्रेयस्त्वं च प्रतिपादितं तत एवावगन्तव्यम् । विस्तरभयान्नानोपन्यस्यते । अनेन प भीमसेनवाक्यजातेन सष्टमिदमवगम्यते यन्न केवलधर्मेण लोकयात्रानिर्वाह धर्मस्या पर्थसाध्यत्वात्, अर्थ एव बलीयानिति स एव प्रथममचिगन्तव्यः । तस्य च मूलं राज्यों तत्संपादनमत्यावश्यकल्वन प्रतिपादितम् । वस्तुतस्तु अस्मिन्नव्याये एकविंशतितम-श्लोकादार बाटा त्वारिंशत्तमश्लोकपर्यन्तं त्रिवर्गस्यान्योन्यानुवन्धित्वेन परस्परानुपमर्दकत्वेन च सेवनमेव श्रेय झी सोपनिकर्मव विवेषितम् । नहि धर्ममात्रेण योगक्षेमो भवति जगतः । तत्र चार्थमूलत्वेन योगक्षेमा-

·"
धर्माद”
१५६
पादकत्वेन च राज्यस्यैव प्राधान्यात्तदर्थं च दण्डनीतेरादेयत्वात् तदनुसारेणैव वर्तितव्यमिति
सिध्यति । तदुक्तं कौटिलीयसूत्रे-
सुखस्य मूलं धर्मः ॥ १ ॥ धर्मस्य मूलमर्थ : ॥ २॥ अर्थस्य मूलं राज्यम् ॥ ३॥ इति ।
इदमत्र तात्पर्यम्---यदिह जगति सर्वोऽपि जन्तुः सुखायैव प्रयतते । न हि कोऽपि
दुःखं मे भूमादित्याशास्ते । येऽपि केचिद्रन्तिदेवसदृशा जन्तुमात्रस्य दुःखमात्मन्याशासते तेऽपि
तेषां सुखायैवेति न व्यभिचरत्युपर्युक्काशी: । अत एव-
इद जगति सर्व एव जन्तुनिरतिशेयं सुग्वमुत्तमं ममास्तु ।
व्युपरमतु तथोपघातरूपं विपयजदुःखमिति स्पृहां करोति ॥१॥
इति संक्षेपशारीरकेऽभिहितम् । सा चाऽऽशी: कामरूपवेति कामस्यैव मुख्यं पुरुषार्थत्वं
अयोरूपत्वात् । मोक्षोऽपि सुखरूपन्वेनेच्छाविषयत्वात्काम एवं । एवं चैतादृशेच्छापरिपूर्त्यर्थमेव
धर्भायोरुपादेयत्वम् ॥ नो चेत्कर्मणो वैयर्थ्यं स्यात् । तदुक्तं मनुना-
कामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्यकामता।
काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगच वैदिकः॥
संकल्पमूलः कामो वै यज्ञाः संकल्पसंभवाः ।।
व्रतानि यमधर्माश्च सर्वे संकल्पनाः स्मृताः ॥
अकामस्य क्रियाः काचिदृश्यते नेह कहिचित् ।
यद्यदि कुरुते किंचित्ततत्कामस्य चेष्टितम् ॥ २॥२-४
इति । जातस्य जन्तोरशनायरपिरासे तु स्वभावत एव भवतः । तत्सरिपूर्वय त्वर्थजातस्या-
वश्यमेवोपादेयत्वं भवति । तच्चार्योपधातकधर्ममात्राचरणेनेतरणोष्यत्वापेक्षया वर तदनुपघातकेन
तदनुबन्धिना वा धर्माचरणेन संपादनीयमिति । अत एव न देववादावलम्बनेन वा स्वभाववादाव-
लम्बनेन वा जगद्यानानिर्याह । किंतु स्वीयेच्ठापरिपूरणार्थ स्वकीयकर्माचरणमेव श्रेय इति कर्मवाद
एलाकामेनाप्यूरीकर्तव्य इति । तदुक्तं भगवद्गीतासु-
"शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्यदकर्मण"
महाभारते वनपर्वणि च दानिशत्तमेऽ-याथे द्रौपयुवाच-
नावमन्ये न गई च धर्म पार्थ कथं च न ।
ईश्वर कुत एवाहमवमस्ये प्रजापनिम् ॥१॥
आताऽई प्रलपार्मादामति मा विद्धि भारत ।
भूपथ पिलपिप्यामि सुमतास्त्वं निबोध मे ॥२॥

·नीतिप्रतिविम्बः
५७
कर्म खल्विह कर्तव्य जानताऽमित्रफर्शन।
अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ॥३॥
यावद् गोस्तनपानाच्च यावच्छायोपसेवनात् ।
जन्तवः कर्मणा वृत्तिमा वन्ति युधिष्ठिर ॥४॥
जङ्गमेपु विशेषेण मनुप्या भरतर्पभ ।
इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रत्य चेह च ॥५॥
उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत ।
प्रत्यक्ष फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ॥६॥
सर्वे हि स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति मानवाः ।
अपि धाता विधाता च यथायमुदके वकः ॥७॥
अकर्मणां हि भूतानां वृत्तिः स्यान्नहि काचन ।
तदेवाभिप्रपद्येत न विहन्यात्कदाचन ||८||
स कर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितः ।
कृतं हि योऽभिजानाति सहस्रे सोऽस्ति नास्ति च ॥९॥
तस्य चापि भवेत्कार्य विवृद्धौ रक्षणे तथा ।
भक्ष्यमाणो ह्यनादानातीयत हिमवानपि ॥१०॥
उत्सौदेरन् प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद् भुवि ।
तथा ह्येता न वधरन् कर्म चेदफलं भवेत् ॥११॥
अपि चाप्यफलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान् ।
नान्यथा ह्यपि गच्छन्ति वृत्तिं लोकाः कथंचन ॥१२॥
यश्च दिष्टपरो लोके यथापि हटवादिकः ।
उभावपि शठावेतो कर्मबुद्धिः प्रशस्यते ॥१३॥
यो हि दिएमुपासीनो निर्विचेष्टः मुखं शयेत् ।
अवसौदेत्स दुर्बुद्धिरामो घट इवोदके ॥१४॥
तथैव हठदुर्बुद्धिः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत् ।
आसीत न चिरं जीवेदनाथ इन दुर्बलः ॥१५॥
अकस्मादिह यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः ।
तं इठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित् ॥१६॥
यच्चापि किंचित्पुरुपो दिष्टं नाम भनत्युत ।
देवेन विधिना पार्थ तदैवमिति निश्चितम् ॥१७॥

·धर्मादा
यत्वयं कर्मणा किंचित्फलमामोति पूरुषः।
प्रत्यक्षमतल्लोफेषु तत्परुपमिति श्रुतम् ॥१८॥
स्वभावनः प्रवृत्तो यः प्रामोत्यर्थं न कारणात् ।
तत्स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुपसत्तम ॥१९॥
एवं हठाच्च दवाच्च स्वभावाकर्मणस्तथा ।
यानि प्रामोति पुरुपस्तत्फलं पूर्वकर्मणाम् ॥२०॥
धातापि हि स्वफमव तस्ततुभिरीश्वरः।
विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम् ॥२१॥
यद्ध्ययं पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम् ।
तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम् ।।२२।।
कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कणि वर्तते ।
स यथा प्रेरयत्येनं तथायं कुरुतं यशः ॥२३॥
नेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः ।
सर्वभूतानि कान्तय कास्यत्यवशान्यपि ॥२४॥
मनसाऽन्विनिचित्य पश्चात्यामोति कर्मणा ।
बुद्धिपूर्व स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम् ॥२५॥
संख्यातुं नव शवयानि कर्माणि पुरुषर्षभ ।
अगारनगराणी हि सिद्धिः पुरुषहतुकी ॥२६॥
तिले तलं गवि क्षीरं काटे पावकमन्ततः ।
धिया धीरो विजानीयादुरायं चास्प सिद्धये ॥२७॥
ततः प्रवर्तते पक्षात्कारणस्तस्य सिद्धये ।
नो सिदिष्पजीवन्ति कर्मचामिह जन्तवः ॥२८॥
कुरलेन कृतं कर्प का साशु स्वनुष्ठितम् ।
ददं त्वगुली निषादुरलभ्यो ॥२९॥
प्रष्टापूनफलं न स्पान शिप्यो न गुभो ।
पुरूपः कर्मसाध्यपु स्यान्नदयमकारणम् ॥३०॥
कर्तृतादेव पुरुषः कर्पसिद्धी प्रशस्यते ।
भमि निन्या पारि कर्मनाशाकालिद ॥३१॥
मामा टेनर देवनः बदन्त्यु।।
पुंमः मयलनं चित्तधमनामिकन्य। ॥३२॥

·नीतिमतिबिम्ब
न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे
अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः ॥३३॥
दृश्यते हि हठाच्चैव दिशाच्चार्थस्य संततिः ।
किंचिद्दवाद् हठात्किंचित किंचिदेव स्वभावतः ॥३४॥
पुरुपः फलमानोति चतुर्थं नात्र कारणम् ।
कुशलाः पतिजानन्ति ये वै तत्वविदो जनाः ॥३५॥
तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलपदः ।
याद न स्यान भूतानां कृपणो नाम कथन ॥३६॥
यं यमर्थमभिमेणुः कुरुते कर्म पूरुषः ।
तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुराकृतम् ॥३७॥
त्रिद्वारामर्थसंसिद्धिं नानुपश्यन्ति ये नराः ।
तथैवानर्थसंसिाद यथवाऽऽत्मा तथव ते ॥३८॥
कर्तव्यमेव कर्मेति मनोरेप विनिचियः।
एकान्तेन ह्यनीहोऽयं पराभवति पूरुपः॥३९॥
कुर्वतो हि भवत्येव मायेणेह युधिष्ठिर ।
एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः कचिन् ॥४०॥
असंभवे त्वस्यहेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्षयेत् ।
कृते कर्मणि गजेन्द्र नवाऽऽनृण्यमवाप्नुते ॥४१॥
अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलस नरम् ।
निःसंशयं फलं लब्बा दक्षो भूतिमुपाश्नुते ॥४२॥
अनर्थाः संशयावस्थाः सिद्धयन्ते मुक्तसंगयाः।
धीरा नराः कमरता ननु निःसंशयाः कचित् ॥४३॥
एकान्तेन ह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम् ।
स तु निःसंशयं न स्याययि कर्मण्यवस्थिने ॥४४॥
अथवाऽसिद्भिरेच स्यादभिमानं तदेव ने।
वृकोदरस्य वीभत्सोमा॑त्रोध यमयोरपि ॥४५॥
अन्येपा कर्म सफलमस्माफपपि वा पुनः ।
विषार्पण बुध्येत कृतकर्मा यथा फलम् ॥४६॥
पृथिवी लाङ्गलेनेई भित्त्वा वीनं वपत्युत ।
आस्तेऽय कर्पकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम् ॥४७॥

·धर्माद वृष्टिश्वेन्नानुगृहीयात् अनेनास्तत्र कर्षकः । यदन्यः पुरुषः कुर्यात्तत्कृतं सफलं मया ॥४८॥ तच्चेदं फलमस्माकमपराधो न मे कचित् । इति धीरोऽन्यवेक्ष्यैव नाऽऽत्मानं तत्र गर्हयेत् ॥४९॥ कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीतीह भारत । निर्वेदो मात्र कर्तव्यो द्वावन्यौ ह्यत्र कारणम् ॥५०॥ सिद्धिर्वाप्यथवाऽसिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा । बहूनां समवाये हि भावानां कर्मसिद्धयः ॥५१॥ गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव च । अनारम्भे हि न फलं न गुणो दृश्यते कचित् ॥५२॥ देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्तिवृद्धये । युनक्ति मेधया धीरो यथाशक्ति यथावलम् ॥५३॥ अप्रमत्तेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः । भूयिष्ठं कर्मयोगेषु दृश्यमेव पराक्रमः ॥५४॥ यत्र धीमानवेक्षेत श्रेयांस बहुभिर्गुणैः । साम्नेवार्थं ततो लिप्सत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत् ॥५५।। व्यसनं वाऽस्य काळेत विवासं वा युधिष्ठिर । अपि सिन्धोगिरेापि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः ॥५६।। उत्थानयुक्तः सततं परेपामन्तरपणे । आनृण्यमामोति नरः परस्याऽऽत्मन एव च ॥५७।' न वेवाऽऽत्माऽवमन्तव्यः पुरुपेण कदाचन । न ह्यात्मपरिभूतस्य भूतिर्भवति शोभना ॥५८॥ एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत । तर सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागतः ॥५९॥ ब्राह्मणं मे पिता पूर्व वासयामास पण्डिनम् । सोऽपि सर्वामिमा प्राह पिने मे भरतर्षभ ॥६॥ नीति वृहरानि प्रोक्ता भ्रातृन् मेऽग्राहयत् पुरा । नेपा सकावादापं महमतां तदा गृहे ॥६१।। स मां राजन् फातीमागतामाह सान्त्वयन् । सुशूपमाणामामीना पिनुरझे युधिष्ठिर ॥२॥ इति ·नीतिमतिबिम्पर एवं च सत्यपि दैवादीनां फलसिद्धी कारणत्वे तेषामदृष्टत्वेनापरीक्ष्यत्वात् पुरुषकार एवं फर्तव्यतया समापतति । अत उदरभरणादिष्वपि तस्यैव मुख्य कारणत्वं न दिष्टादीनामिति सिध्यति कौटिलीयेऽपि शमव्यायाभिके अ. ९८, "देवं मानुषं हि कर्म लोकं यापयति । अदृष्टकारितं दैवं तस्मिन्निष्टेन फलेन योगोऽयः । अनिष्टेनानयः । दृष्टकारितं मानुपम् । तस्मिन्योगक्षेमनिप्पनिर्नयः । विपत्तिरपनयः । तञ्चिन्त्यम् । अचिन्त्यं दैवम् । इति । मनुरपि- सर्व कर्मेदमायत्तं विधाने देवमानुषे । तयोर्दैवमचिन्त्यं तु मानुपे वर्तते क्रिया ॥ ७२०५ ॥ एवं च शरीरयात्रोपयोगिनी योगक्षेमावनादृत्य केवलपरलोकसाधकधर्ममात्रानुष्ठाने जगद्या- त्रोच्छेदप्रसङ्गादगत्या अर्थकामानुबन्धिधर्मानुष्ठानमेव श्रेय इति सिद्वान्तः सिध्यति । एवं च यथा केवलार्थकामयोरनर्थकारित्वादश्रेयस्त्वमेवेति तस्य श्रेयस्त्वनिर्धारणाय दण्डनीतेरावश्यकता सिध्यति । यद्यपि वस्तुतस्तादृशस्वरूपपर्यालोचनमान्वीक्षिकीविषयः । तथापि तादृशपालोचनानन्तरं शासन- रूपेण तत्प्रणयनं नयापरपर्यायं तु दण्डाधीनमेवेति दण्ड एव तेन रूपेण धर्माधर्मप्रमापको भवतीत्य- स्ति किल धर्माधर्मयोर्विषये दण्डनीतेः प्रामाण्यम् । अत एव “आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तानां योगक्षे- मसाधनो दण्डः " इत्यर्थशास्रसिद्धान्तः । तत्सिद्धं दण्डनीतेधर्मे प्रामाण्यम् । अयं भावः- राजधर्मान् प्रवक्ष्यामि यथावृत्तो भवेन्नृपः । संभवश्व यथा तस्य सिद्धिश्च परमा यथा ।। मनु ८१ इत्यत्र राजधर्मप्रतिपादनं प्रतिज्ञातं मनुना । राजशब्दोऽत्र न क्षत्रियजातिवचनः । किंतु अभिषिक्तजनपदपुरपालयितृवचनः। एवं च जनपदपुररक्षकधर्माणामेव प्रतिपादनं प्रतिज्ञायते । तत्रापि क्षत्रियस्यैव तत्र प्राधान्येनाधिकारः प्रजानां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च । विपयेवप्रसक्तिश्च क्षत्रियस्य समासतः ।। मनु १८९ इत्यत्र तधर्मत्वेनैव प्रजापालननिर्देशात् । आपत्ती च चतुर्णामपि वर्णानां तत्राधिकारः । अत एव नारदः- न कथंचन कुर्वीत ब्राह्मणः कर्म चापलम् । वृपलः कर्म च ब्रामं पतनीये हि ते तयोः॥ उत्कृष्टं चापकृष्टं च तयोः कर्म न विद्यते । मध्यमे कर्मणी हित्वा सर्वसाधारणे हि ते ।। रक्षणं वेदधर्मार्थं तपः क्षत्रस्य रक्षणम् ।। २१ ·. इति मध्यमकर्मणो रक्षणकृप्यायोः सर्वसाधारणतामाह । एवं च- ब्राझं प्राप्तन संस्कार क्षत्रियेण यथाविधि । सवस्यास्य यथान्यायं कर्तव्यं परिरक्षणम् ॥ मनु थार इत्ययं विधिरपि प्राधान्येन क्षत्रियमधिकृत्य प्रवर्तमानोऽप्युपलक्षणतया पालनाधिकारिणम- धिकृत्यैव प्रवर्तत इति पर्यवस्यति । एवं च पालनाधिकृतः प्रजापालनेनेष्टं भावयेदिति विघ्यर्थः पर्यवसन्नः । तत्रेतिकर्तव्यताकासायां तु षाड्गुण्यपयोगादिकमनुष्ठायेत्येवं षाड्गुण्यादीनामेव स्मृत्यु- पदिष्टानामन्वयो भवति । एवं चाग्निहोत्रे प्रयाजादीनामिव पाड्गुण्यप्रयोगादीनां प्रजापालनाङ्गत्वं- सिध्यात। तत्र प्रयाजादेरितिकर्तव्यतावत्याड्गुण्यादीनामितिकर्तव्यतापि यदि स्मृत्युपदिष्टा स्याचदा सर्वेषामपि राजधर्माणां स्मृतिमूलकमेव प्रामाण्यं स्यात् । तदभावे तु कौटिलीयार्थशास्त्रायर्थशास्न कामशास्त्रं चाऽऽलोच्यैव तदितिकर्तव्यतानिरिणयावश्यकमित्यर्थशास्त्रकामशास्त्रयोरपि प्रामाण्यं राजधर्मे संभवति । किं च यथा यागस्य स्वरूपं द्रव्यदेवतात्मकमदृष्टमात्रफलकम् । तथा प्रजापरिपालन- स्वरूपं तु त्रिवर्गसंपादनमेव । तं विना पालनासंभवात् । एवं च षागुण्यप्रयोगादिना त्रिवर्गसंपादनमेव प्रजानां राज्ञा कर्तव्यमिति फलति । तत्र त्रिवर्गपरिज्ञानार्थं त्रय्यान्वीक्षिकीवार्तार्थशास्त्रादीनामङ्गत्वेन तत्र तत्राविरोधानुबन्धादिपर्यालोचनेन तत्र तत्रानुशासनप्रवर्तनमपि राज्ञां परमो धर्म इति सिध्यति। एवं प्रजापालनमिदं राज्ञो अदृष्टकलार्थमपि प्रजानां दृष्टफलकमिति पर्यवस्यति । तत्र प्रजानां त्रिवर्गस्य प्राधान्यात्तन्मूलकत्वाच्च राशस्त्रिवर्गस्य राजधर्माणां दृष्टप्रधानत्वमदृष्टोपसर्जनत्वं च सिध्यतीति दृष्टादृष्टफलकत्वमेव राजधर्माणाम् । एवं च प्रजानां त्रिवर्गसिध्दये परस्परानुबन्धं वा परस्परानुपधा- तकत्वं वा पर्यालोच्य यनुशासनं क्रियते तदपि धर्माधर्मप्रमापकं भवति तदेशे दण्डनीतधर्माधर्म प्रमापात्वं सिध्यति । तदुक्तं मनुना- तस्माद्धर्म यामप्टेषु स व्यवस्येन्नराधिपः । अनिष्टं चाप्यनिष्टेषु तं धर्म न विचालयेत् ।। ८१३ अत्र मन्वर्थमुक्तावलियथा- यतः सर्वतेजोमयो नृपतिस्तस्मादपेक्षितेषु यमिष्टं शास्त्रानुठेयं शास्त्राविरुद्धं निश्चित्य व्यव- स्थापयत्यनपेक्षितेषु नानिटं नातिकामेत् ॥ इति । एतादृशनियमकरणे राज्ञोऽधिकार इत्यप्यग्रे चतुप्पायवहारे राजशासनस्य धर्मायपेक्षयापि पावल्यमिति प्रदर्शनेन पटं स्यात् । अत एवोक विवर्गो हि समासक्तो राजधर्मेषु कौरव । मोक्षधर्मय विस्सष्टः सफलोऽत्र समाहितः ॥इति म. भा. शां. ५६।४ ·नीतिप्रतिबिम्ब १६३ ( दण्डाभावस्यानर्थसाधकत्वम्) सेयं दण्डनीतिबुद्धकालादारभ्यैव भारतीयैः परित्यका। केवलपारलौकिकफलपरोचनयंव तत्र दत्तक्षणा भारतीयास्तत एव कालाद्धर्मार्थकामरूपत्रिवर्गपरिभ्रष्टा दीनाश्च दास्यकभैव श्रेय इति मन्यमाना उदरशिश्नपरायणा भूत्वा "अर्थस्य पुरुषो दासः" इति न्यायेन यस्य कस्यापि यवनादे- दास्यमेव परमोऽभ्युदय इति मन्यन्ते । न हि प्रजापालनतत्परेण धर्मनिष्ठेन राज्ञा यस्य कस्यापि बाह्यस्य छलेन शरणागतस्य नवकृत्वः परिरक्षणं करिष्यते यथा लोदीयवनस्य पृथ्वीराजेन कृतम् । तदिदमेव गमयति यद्राष्ट्रस्य प्रजानां च यत्किमपि भवतु । मया तु परलोककामेन पारलौकिक- परमैश्वर्याभिलाषुकेण तदेकफलं शरणागतरक्षणमेव विधेयमुपास्यतयेति । तस्यैवायं परिणामो यदि- दानीमात्मीया एव तन्मतपविष्टा अस्मानेव समूलमुन्मूलयितुं प्रवृत्ताः । एवमेव ब्राह्मणादयोऽपि वैय- क्तिकस्वार्थपरायणाः सन्तः पारलौकिकफलकामनयैव तादृशं धर्म पुरस्कुवन्त. प्रवर्तन्ते । सूक्ष्मेषिकया पर्यालोचिते खल्वितिहासे इदमेव दृष्टिपथमायाति यद्वस्तुतो धर्मस्य श्रेयोरूपं विजहतामस्माकमिदा नीतनावस्था संपन्ना। उकं च मनुना- "धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः। तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत् ॥ ८॥१५ हपो हि भगवान्धर्मस्तस्य यः कुरुते डलम् । कृपलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्म न लोपयेत् ॥ ०१६ (इदानतिनपरिवर्तनवादस्य मूलान्वेपणा) सोऽयं जगद्योगक्षेमनिर्वाहको दण्ड इदानीमस्माभिरधिगन्तव्यश्चेत्-- अमाययेव वर्तेत न कथंचन मायया। युध्येतारिमयुक्तां च मायां नित्यं स्वसंवृतः॥ १०४ नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिदं परस्य तु ॥ गृहस्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १०५ इति मनूकरीत्या स्वकीयविवरपिधानमेवाऽऽदौ कर्तव्यं स्यात् । तथाऽलोच्यमाने तु-राष्ट्रे धर्मत्वेनाभिमतानां वर्णजात्यादिभेदानामेव प्रथमतः समीकरणं कर्तव्यतया समापतति तद्द्वारैव परकीयैः समाजस्वायत्तीकरण विधीयते भेदात् । तथा झुपजापोपादानप्रकरणे (अ. १३५) कौटिलीयार्थशाने- .

·धर्मादः १६४ कुमारकान् विशिष्टछन्दिफया हीनछन्दिकानुत्साहयेयुः। विशिष्टानां चैकपात्रं विवाह हीनेभ्यो वारयेयुः । दीनान्चा विशिष्टरकपात्रे विवाहे वा योजयेयुः । अवहीनान्या तुल्यभानोपगमने कुलतः पौरुपतः स्थानविपर्यासतो वा व्यवहारमवस्थितं वा प्रतिलोमस्थापनेन वा निशामयेयुः। विवादपदेपु वा द्रव्यपशुगनुप्याभिघातेन रात्रौ तीक्ष्णाकलहानुत्पादयेयुः । " इत्यादि । एतेन स्पष्टमिदमवगम्यते यद्येयं वर्णजातिविशिष्टसमाजरचना तदाचाराश्च धर्मत्वेनाभिम- तास्त एवेदानीमस्माकं नाशाय संपन्नाः । विद्यानामधीतिबोधाचरणप्रचारा अपि परकीयैस्तथैव प्रचारिताः । येनास्मदीयसमाजरचनाविषये घृणा स्यात् । जागतिकक्षेत्रेऽपीदानीं स्वातन्त्र्य-समना- विश्वबन्धुतेति त्रयी मनुभ्यमात्रस्य योगक्षेमसाधनत्वेनोपकारिणीति डिण्डिमायते । तत्रावसरे त्रयीप्रोक्तधर्माधर्मविषये संदिहाना दण्डनीत्यनुसारेण योगक्षेमसाधनत्वेन समाजरचनायाः श्रेय- स्त्वमनवबोधयन्तो नयानयरूपेण तस्याः पुनर्घटनमभिकाङ्क्षन्तो बहवः किलास्मदीया एवात्र प्रत्यवः तिष्ठन्ते । अतस्तेषां मतानि पर्यालोच्य तद्व्युदासमन्तरा न धर्माधर्मनिर्धारणं सम्यग्भवतीति तत्र प्रयतामहे । (धर्मविचारस्यानावश्यकता) तथाहि " असंदिग्धो ह्यजिज्ञास्यो यो वा स्यान्निष्प्रयोजनः" इति भाट्टोक्त्या तस्यैव किल जिज्ञासा यः संदिग्धः सपयोजनश्च स्यात् । न हि धर्माधर्मत्वेन अभिमतानां विप्रतिपन्नानां क्रियाणां संदिग्धत्वं सपयोजनत्वं वा केनापि प्रतिपादयितुं शक्यम् । यत्र हि परस्परविरुद्धनानाधर्मावगाहि ज्ञानं तवैव संदिग्धत्वम् । न च विमतासु क्रियासु तथा । अर्थकामानुबन्धित्वाभावात् । नालौकि- केटसाधनत्वमारेण धर्मत्वम् । तादृशानिष्टसाधनत्वेनाधर्मत्वमिति कल्पयितुं शक्यम् । त्रिवर्ग इति तु स्थिति: ' इति मनुवचनात् श्रेयोरूपस्य धर्मस्य अर्थकामानुबन्धित्वेनेव धर्मत्वात्तद्विपरीतस्प चाधर्मत्वात् । नहि तादृशानुबन्धस्तासु क्रियासु प्रदर्शयितुं शक्यः । प्रमाणाभावात् । प्रत्यक्षतस्तु तादृशानुबन्धाभाव एव सिध्यति । नहि यज्ञादिकर्मणा कुवाप्यर्थकामी सिद्धी दृश्येते । नाप्यनुमा- नेन तथा कल्पयितुं शक्यते । तत्सायकहेत्वभावात् । न च शब्दादपोरुपेयात्तथा कल्पना । शन्देनेय अलौकिकस्वर्गादिसाधनत्वबोधात् । नाप्यर्थापत्तिस्तत्र प्रसरति । तत्साधकानां व्याप्त्यादीनां तत्रामा- वात् । येनार्थेन यस्याऽऽपत्तिरापादनीया, तयोः कार्यकारणभावस्य नियामकस्वभावस्य वा सत्त्व एवं तादृशाकल्पना सभवति । तं विनाऽनुपपचेरभावात् । यथाहि भोजनं विना पीनत्वमनुपपन्न सदोजनमाक्षिति तत्कार्यत्वात् । यथा वा जीतो देवदत्तस्यावस्थिति पिनाऽनुपपन्नं जीवनमा रिपनिमाक्षिपति नियतसभायात् । तत्र दिवा भोजननिषेधे वा गृहे अवस्थितिनिवेऽप्यर्थादेव रात्री भोजनं गदादन्यनाररिपनि माऽऽक्षिप्यने । न च तथा क्रियाणामलोरिकेटसाधनत्वं शास्त्रेण गोधि- - ·नीतिप्रतिविम्बः १६५ - तमप्यर्थकामानुबन्धं विनाऽनुपपन्नं भवति येन तदाक्षेपः स्यात् । अनुपलब्धिस्तु प्रत्युताथकामानुबन्धा- भावमेव साधयन्ती क्रियाणामश्रेयस्त्वमेव बोधयति । अर्थफामानुबन्धस्तु अर्थकामानां प्रत्यक्षत्वात्म- त्यक्षगोचरतायोग्योऽपि नोपलभ्यते चेन्नास्त्येवासावित्येव निधीयते । तदर्थकामानुबन्धित्वरूपैककोटे कथमप्यवगन्तुमशक्यत्वात् ,उभयकोटिकज्ञानाभावात्संदेह एव न संभवतीति कुतो जिज्ञास्यत्वम् । तथैव प्रयोजनमपि न पश्यामः । तथाहि यद्धि पशुपुत्रकलनस्वाराज्यसाम्राज्यादि अलौकिकफलत्वेन श्रूयते तस्यैव यदि पुरुषकारवशादिहैव जन्मान प्राप्तेः संभावना । किमर्थं तर्हि पारलौकिकतादृशफलपणा कर्तव्या । न चैहिकवत् पुनर्जन्मन्यपि तथा प्रापिरस्त्वित्याशीस्तत्र कारणम् । अत्रेव परत्रापि पुरुष- कारेण तत्सिद्धेः । अन्ततो गत्वा यस्य न तादृशं पौरुषं तस्येच्छायाः साफल्यसंपादनार्थमेतदित्येव वक्तव्यं भवति । एवं च दुर्बलानां कृते धर्मानुशासनमित्येव फलति । तदेवोक्तं लोकायतिकः- अग्निहोत्रं त्रयो वेदास्त्रिदण्डं भस्मगुण्ठनम् । बुद्धिपौरुपहीनानां जीविका धातृनिर्मिता ॥ इति । एवं च यदि केवलपारलौकिकफलसाधनत्वेनैव धर्मत्वं धर्मस्थ तदा तु ऐहलौकिकार्थकामत्या- गपूर्वकतादृशधर्माचरणेऽभवृत्तिरेव साधीयसी । तथैवाधर्माचरणे प्रवृत्तिरपि । एवं चैष्यत्फलत्वात् सांश- यिकत्वाच्च तादृशधर्माधर्मयोरादरो न श्रेयस्कर इति सिध्यति । ननु-" श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तो संपरीत्य विविनक्ति धीरः । श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमावृणीते ।। इति काउकवचनाच्छ्रेयसो योगक्षेमसाधकस्वाभावः, प्रेयसश्च तत्साधकत्वमिति मन्दाधि- कारिणं प्रेयः श्रेयश्च धृतिमन्तमिति प्रतिपाद्यते । अत: श्रेयोरूपस्य धर्मस्यार्थफामानुबन्धाभावेऽपि श्रेयस्त्वं भवतीति कथं पारलौकिकमात्रफलकानामादर इति चेन-एण्यत्कलत्वात् सांशयिकत्याच्च । को बालिशो हस्तगतं परगतं कुर्यात् । वरमद्य कपोतः श्वो मयूरात् । वरं सांशथिकानिष्कादसा- शयिकः कापिणः । इति कामशास्त्रेऽपि एण्यत्कलकेषु सांशयिकेषु अनादरप्रदर्शनात । अयमत्राभिसंधिः- अकामस्य क्रिया काचिद् दृश्यते नेह कहिचित् । यद्यद्वि कुरुते जन्तुस्तत्तकामस्य चेष्टितम् ।।" इति मनूक्तरीत्या हि सर्वासा क्रियाणां काम एव मूलम् । तत्पूतिरेव क्रिया साध्या फलम् । सा च विषयाधीनैव । ते दैहिका एव तत्पतयेऽलं तर्हि पारलौकिकतादृशविषयप्राय॑महिकविषय- त्यागो न प्रेक्षावत्प्रवृत्तिगोचरो भवितुमर्हति । तथा चाऽऽमाणकः- अके चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं व्रजेत् ।। इष्टस्यार्थस्य संसिद्धी को विद्वान्यनमाचरेत् ।। इति । - ·'पुवा ह्यते अढा यज्ञरूसा अष्टादशोकमवरं येषु कर्म " इत्यादिवाक्येः श्रत्येव तेषां श्रेयस्त्वाभावावगमाच्च । अमृतत्वादीनां तु अमिहोत्रादिक्रिया- निराकरणात् । “ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्" इत्यादिन्यायास्तुः परम्परया यज्ञादीनां श्रेयो- धर्मादर्श तसिद्धं काम एव परमपुरुषार्थः । अत एव आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीत्यौपनिषदः सिद्धान्तः । स चार्य कामो यथैहिकार्थसंपत्त्यैव संपन्नो भवति । तर्हि तु नास्त्यावश्यकता पारलौ- किकानां कर्मणाम् । न चैतावता सर्वथा धर्माधर्मयोरनावश्यकता । ऐहिकार्थकामसंपादनार्थ तत्सा- धकत्वेन तद्नुबन्धिनोस्तयोरावश्यकत्वात् । तच्चोपरिष्टादनुपदमेव विशदं भावष्यति । (पूर्वोक्तानुमानस्य दुष्टत्वम्) एवं च विमताः क्रिया अलौकिकेटसाधनाः वेबोधितेतिकर्तव्यताकत्वादित्यनुमानमपि सत्यतिपक्षित नेटसाधनायालं भवति । तथाहि-विमताः क्रियाः, नालौकिकेष्टफलसाधनं योगक्षेमा- निर्वाहकत्वात् । वृथाजलताडनवत् । यध्यलौकिकेटफलसाधनं सत्याहिंसादि । तस्य योगक्षेमनिर्वाह- कत्वं तु प्रत्यक्षेणेव सिध्यति । एवं चालौकिकेष्टफलसाधनत्वव्यापकयोगक्षेमनिर्वाहकत्वं ततो निवर्त- मानं स्वव्याप्यालोकिकेटफलसाधनत्वमपि निवर्तयतीति न व्यभिचाराशकालेशोऽपि । न चामिहो- त्रादिपु स्वर्गायलौकिकेटसाधनेषु योगक्षेमनिवहिकत्वाभावात् व्यभिचार इति वाच्यम् । स्वर्गादनि पारिभाषिकत्वेन पुरुपसंकेतरूपत्वात्सांशयिकत्वाच । न कर्मणा न प्रजया धनेन नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यः . फलत्वस्य इत्यादि श्रुतिवाक्यरेख रूपात्मज्ञाने विनियोगं प्रतिपादयन्ति न तु तत्कलकत्वम् । तादृशफलस्य कर्मजन्यत्वाभावात् । पटं चेदं तत्तु समन्वयादिति सूत्रे शांकरभाष्ये । एवं च प्रतिपाद्यमानस्य फलस्य स्वरूपतः श्रेयस्त्वामावादेव तत्साधनत्वेन विहितानामश्रेयस्करत्वमदेव सिध्या एवं च श्रेयस्त्वं स्वर्गादिभ्यो ज्यावृत्तं सत् कामपूरकेपु योगक्षेमसाधनेष्वेव पर्यवस्यतीति योगक्षेमनिर्वाहकानामेव क्रियाणामली- फिकेटसाधनत्वं सिध्यति । अत एव काम्यानां त्यागेन क्रियमाणा नदये नित्यैश्च संचितनाशे नैमित्तिकैय कर्मभिः प्रत्यवायपरिहारे स्वरूपस्थितिरेवाऽऽत्मनो मोक्ष इति भट्टपादानां सिद्वान्तः संगच्छते । नन्वेवमपि नित्यानां संध्यावन्दनादीनां योगक्षेमनिर्वाहकत्वाभावेऽपि अलोकिकेष्टसाधन वायभिचार इति चेन । निन्यानां फलामावस्याभिमतत्वात् । संचितनाशरूपफलस्य सत्त्वेऽपि तस्याज्ञेयत्वेन तविषयकेच्छानुदयादिटत्वमेव नास्तीति कतस्तत्साधनत्वं संध्यावन्दनादीनाम् । अत एक- मदापय यथ नाझीयं क्रियते तनुः । पति यज्ञादीनां स्वावस्पितिरेप करनोका, सा न पूर्वोचरीत्येति न व्यभिचारराङ्का- शोऽपि । न साऽसिसम् । नाति प्रमागमायः । एवं च यत्र सत्यादावलौफिकेटसापनत्वं तत्र ·नीतिमतिविम्बर , योगक्षेमनिर्वाहकत्वस्य दृश्यमानत्वात् तन्निवृत्ती अलौकिकेष्टसाधनत्वस्याप्यभावात् तुच्छमेव पूर्वोक्तानुमानम् । तसिध्दं काम एव परमः पुरुषार्थः । तत्साधनं चार्थाः । तेषां च कामपरिपूर्त्यर्थं या विनियो- गपद्धतिः, या च संपादनपद्धतिः स एव धर्म इति फलति । तत्र संपादनं योगः । विनियोगश्च -क्षेममित्यांना योगक्षेमनिर्वाहकत्वमेव धर्मत्वामिति सिध्यति । तदुक्तं महाभारते शान्तिपर्वणि-१०९ अध्याये-- प्रभवाथाय भूतानां धमप्रवचनं कृतम् । यः स्यात्प्रभवसंयुक्तः स धम इति निथयः ।।९।। धारणाद्धर्ममित्याहुधमण विधृताः प्रजाः। यः स्याद्धारणसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥१०॥ अहिंसाथाय भूतानां धर्मभवचनं कृतम् । यः स्यादहिंसासंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥११॥ श्रुतिधर्म इति होके नेत्याहुरपरे जनाः । न च तत्मत्यसूयामो नहि सर्वं विधीय ॥१२॥ इति । अत एवं यतोऽभ्युदयानिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः" इत्यपि वैशेषिकलक्षणमपि युक्तमुत्प- श्यामः । न हि निःश्रेयसमात्रसाधकत्वं धर्मस्य कुत्राप्युक्तम् । अभ्युदयसाधकत्वस्यापि तत्राऽऽवश्य- कत्वात् । तथाच न केवलमभ्युदयसाधकत्वमेव धर्मत्वमपि तु तत्रापि निःश्रेयससाधकत्वेनावश्यं भवितव्यम् । इदमेव चार्थकामानुबन्धित्वम् । “ चोदनालक्षणोऽर्थों धर्मः " इति तु तत्स्वरूपवर्णनं सामान्यतः प्राकृतानामुपकाराय । नहि वाऽभ्युदयनिःश्रेयससाधनमिति स्वरूपतः सर्वैर्निश्रेतुं शक्यम् । नैतावता चोदितमेव तत्साधकं नान्यदिति वक्तुं पार्यते । अत एव न च तत्प्रत्यसू- यामो न हि सर्व विधीयते” इति भीष्मोकिः संगच्छते । वेदेऽपि वाजसनेयसंहितायाम्-- "आवमन ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायतामा राष्ट्र राजन्यः शूर इपव्योऽतिव्याधी महारथो जायतां दोग्धी धेनुर्वोदाऽनड्डानाशुः सप्तिः पुरंभिर्योपा जिष्णू रयेष्ठाः सभेयो युवाऽस्य यजमानस्य वीरो जायतां निकामे निकामे नः पर्जन्यो वर्पतु फलवत्यो न ओषधयः पच्यन्तां योगक्षेमो नः कल्पताम् इति कण्डिकायां योगक्षेमाशीरेव प्रदर्शिता । (शुक्लयजुर्वेदसंहिता अ. २२१२२) तसिद्ध योगक्षेमसायकक्रियात्वमेव धर्मत्वं तद्विपरीतं चाधर्मत्वमिति ॥ . " ·ज्ञानन अज्ञाननिवृत्तिरज्ञाननिवृत्या च ज्ञानप्राप्तिरित्येकस्याप्यसिद्धेः । अन्यदेवाज्ञानातिरिक्त . तदावरकमिति चेत् किं तदिति वक्तव्यम् , मलविक्षेपाविति चेत्तयोर्वासनामूलत्वेने, वासनायाश्च १६८ धर्माद (पुरुषार्थविचारः) ननु न कामस्यैव परमपुरुषार्थत्वम् । कि त मोक्षस्यैव तत् । तथाहि- ' पुरुषेणार्थ्यतेऽसी पुरुषार्थः' इति विग्रहे पुरुषेच्छाविषयस्यैव पुरुषार्थत्वात्तस्य च पुरुषेच्छाविषयीभूताखण्डनिरतिशय- सुख एव पर्यवसानात्तदेव वस्तुतः पुरुषार्थ इति सिध्यति । कामस्य विच्छाविषयत्वेऽपि सखण्ड- त्वात्सातिशयत्वाच्च न परमपुरुषार्थत्वम् । तादृशस्य सुखस्य चामृतत्वं मोक्ष इत्यादिनामभिधर्मशास्त्रेषु स्पष्टमयोपदेशात्तत्कथं कामस्य परमपुरुषार्थत्वमिति चेन्न-सत्यं पुरुषेच्छाविषयत्वेन पुरुषार्थत्वं तब तादृशमुखस्यैवेति । परंतु पुरुषेच्छाविषयस्य तस्य पुरुषप्रयत्नसाध्यत्वमस्ति न वा । नास्ति चेदार्कि- चित्करत्वात्तस्य नोपयोगः । अस्ति चेत्पयत्नसाव्येतरवस्तुवदनित्यत्वप्रसङ्गः । नित्यत्वं तु तस्यात ण्डत्वादेवाभ्युपगन्तव्यम् । ' न स पुनरावर्तते ' इत्यादिश्रुतिभिरपि तथाऽवगम्यते । एवं च नित्य- खादेव तत्र पुरुषप्रयत्नासाध्यत्वेन तादृशपुरुषार्थस्य पुरुष प्रत्यकिंचित्करत्वमेवेति न स पुरुषप्रवृत्ति- विषयो भवितुमर्हति । न च तस्य नित्यत्वेऽप्यनुपलम्भात् तदावरकं किंचिदस्तीति तन्निवृत्त्ये पुरुष प्रयत्नापेक्षा स्यादिति वाच्यम् । तदावरकाज्ञानस्य ज्ञानमन्तरा निवृत्त्यनुपपत्तेरन्योन्याश्रयप्रसगात्। . कर्ममूलत्वेनान्ततः कमैव तदावरकमिति वक्तव्यम् । तथाच कर्मणा कर्मनाश एव मोक्ष इति पर्य- पस्यति । तस्य च- नित्यनैमित्तिफैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम् । इत्यनुसारेण ममतरीत्या धर्मेणैव सिद्धत्वाद्धर्म एव परमपुरुषार्थ इति सिध्यति । स चार्थकामानुगन्धिक्रियात्मक इति काम एवान्ततः परमपुरुषार्थ इति सिध्यति न मोक्षः । (फामस्य परमपुरुषार्थत्वम्) अयं भाव:--सर्वेषु सृटयारम्भवादेषु पूर्वजन्मसिद्धकर्मविपाकस्योपादानात् " यः कल्पः । कन्यपू: " इत्यनादित संसारस्या-युपगम्यते । तथाच सध्यासनापूर्वकत्वमपि “सोऽकामयत" "स ऐन" इत्यादिश्रुति श्रूयते । आधुनिकविज्ञानशासट्यापि कर्मजन्यसंस्कारस्यवोनरोत्तर- पदापरिम्म फल्य विनायते । योऽयं सरकारश्चैतने पलभ्यमानो वासनेत्यभिधीयते । ततश्च वानिव फनिदानम् । तम्यारोदात्यन्तिको नाराः, न तहि जगदारम्भः स्यात् । अतश्च वासनायाः निदान वानतिरे। फतनया समापनति । स च काम इति। सपा परमपुरुषार्थः, न वासना- सा: I Hोगम्-

·नीतिमतिविम्बर
अफामस्य किया काचिद् दृश्यते नेह कहिचित् ।
यद्यद्धि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् ॥ २।४ इति ।
इति मनुना । महाभारतेऽपि सप्तषष्टयधिकशततमेऽध्याये शान्तिपर्वणि-
नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति ।
नाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते ॥
कामेन युक्ता ऋपयस्तपस्येच समाहिताः ।
पलाशफलमूलादा वायुभक्षाः सुसंयुताः ॥
वेदोपवेदेष्वपरे युक्ताः स्वान्यायपारगाः ।
श्राद्धयज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे ॥
वणिजः कर्पका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथा।
देवकर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु ॥
समुद्रं वा विशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताः ।
कामो हि विविधाकारः सर्व कामेन संततम् ॥
नास्ति नासीन्नाभविष्यद्भूतं कामात्मकात्परम् ।
एतत्सारं महाराज धर्मार्थावत्र सस्थिती ।।
नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्मतः ।
यस्तैल हि पिण्याकाद् घृतं श्रेय उदश्वितः ॥
श्रेयः पुप्पफलं काष्ठात्कामो धर्मार्थयोर्वरः ।
पुष्पतो माधव रसः काम आभ्या तथा स्मृतः॥
कामो धर्मार्थयोोनिः कामश्चाथ तदात्मकः ।
नाकामतो ब्राह्मणाः स्वन्नमर्थात्
नाफामतो ददति ब्राह्मणेभ्यः ।
नाकामतो विविधा लोकचेष्टाः
तस्मात् कामः प्राक् विवर्गस्य दृष्टः ॥ इत्यादि ॥
यद्यप्यत्र श्राध्दयज्ञादीनामपि काम्यत्वमुपवर्णितम् । तदपि-
"काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिक"
इति मनूकरीत्या कामपूर्वकमवृतिप्रदर्शनार्थमेव न त्वर्थकामानुबन्धित्वेनोपादानार्थम् । एवं
च सर्वक्रियाणा कामपूर्वकत्वात् काम एव परमपुरुष इति सिध्यति ।
२२

·स चायं भोगो यदि स्वात्मन्येव संभवनजगदुत्पत्तिः स्यात् । अत एव" स एकाकी नारमत" धर्माद (फामस्वरूपपर्यालोचनम् ) ननु कोऽयं कामः । इच्छारूपो वा भोगरूपो.वा । नाऽऽद्यः । इच्छाया अनियतत्वेनकदाचि दनापादकत्वात् । नहि रोगिणो भोजनेच्छा तस्यार्थीय प्रभवति । किंतु मरणरूपानर्थायैव स्यात् । तत्र च शारीरकशास्त्रानुसारेण वर्तनमेव श्रेयस्करम् । तथैव सर्वत्र व्यवहारे यदीच्छामात्रेण प्रवृत्ति- स्वातन्त्र्यं स्यान्महतेऽनायैवेति तत्र तत्र तत्तद्यवहारे तत्तच्छास्त्रमजीकृत्यैव प्रवृत्तिविधयोति शास्त्र- मेवेच्छानियामकं सत् पाबल्यं भजते । अत एवोक्तं श्रीमद्भगवद्गीतासु- " तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितो" इति । यदि भोगरूपः । तत्रापि भोगस्य सुखानतिरेकात् दुःखरूपस्य च तस्य हेयत्वात्प्रवृत्तेः प्राक् ताद्रूप्येण ज्ञानमेव न स्यादिति न तस्य प्रवृत्तिप्रयोजकत्वं संभवति । अत एव न स्वतः पुरुषार्थत्वमिति चेन्न। द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रातिरुपजायते । स कामश्चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य दृश्यते ॥ इति महाभारतवचनादनादिसिद्धभोगवासनेव काम इति तत्स्वरूपनिर्धारणात् । " कुर्वते कर्म भोगाय कर्म कर्तुं च भुञ्जते " इति न्यायेन कर्ममूलको भोगो भोगालक च कति बाजाङ्कुरवदनादित्वात् । तादृशी वासना चाऽऽकीटपतङ्केभ्यः सर्वेषां स्वानुभवसंवैयेवेति नात्र विप्रतिपत्तिः । अत एव पश्वादीनामाहा- रशास्त्रानवगमेऽपि स्वाभाविकी स्वाभिमताहारप्रवृत्तिरनभिमताहारनिवृत्तिश्च दृश्यते । तथैव मनुष्याणामपीति व्यर्थमिदं शास्त्रपारतन्त्र्यम् । एवं च भोगवासनाकामस्य सर्वकर्मप्रवर्तकत्वात्तत्पू- तिरेव फलत्वेन पुरुषार्थ इति पर्यवस्थाति । अत एवेन्द्रियायोगे या प्रीतिः स काम इति भोगरूपत्वं तस्योक्तम् । ( मोगस्य परसापेक्षता) स आत्मानं द्वितीयमसृजत् ” इत्युपनिषदि जगदारम्भवादः । तथा च भोगस्य भोगसापेक्षत्वात् भोगस्य च स्वातिरिक्तत्वात् स्वातिरिक्तभोग्यवस्तुजातस्यार्जनमपि अर्थरूपः पुरुषार्थ इति सिध्यति । एतेन " आत्मक्रीड आत्मरतिः” इत्युपनिषदादा व्याख्याताः । तादृशाक्क्रीडारत्या गरूपत्वास- भवात् । यत्र तु सर्वमात्मैवाभूत् तत्र केन कं पश्येत् केन कं विजानीयात् " इत्युपनिषदेव तस्य निराकृतत्वात् । तस्मादोगस्य भोग्यवस्तुसाक्षमापन मा भोग्यवस्तुसंपादनरूपो योगो हि जीवनाधमत्यावश्यक इति तत्साधकानां कर्मणामेव धर्मत्वेनोपादेयत्वं सिध्यति । " " ·नीतिप्रतिबिम्ब १७१ (भोग्यव विचारः) ननु किमिदं भोग्यत्वम् ? किं जीवननिर्वाहकत्वं भोग्यत्वमुत साक्षात्परम्परया वा यथाकथ- मपि पूर्वोक्तभोगजननार्हत्वम् ? । नाऽऽद्यः । वार्तातिरिक्तविद्यानां जीवननिर्वाहकत्वाभावेऽनुपादेयत्व- प्रसङ्गात् । न च जीवनकण्टकशोधनार्थ सारासारविचारार्थं च तासामावश्यकतेति . वाच्यम् । भोग्यवस्तूनां सर्वदा सर्वत्र सर्वेषामधिगमसौकर्ये कण्टकाभावादेव दण्डनीतेरनावश्यकत्वात् । पश्वादि- वनैसर्गिकप्रवृत्तेरपि संभवेन सारासारविचारस्यानावश्यकत्वादेवाऽऽन्वीक्षिक्या अपि निष्प्रयोजनत्वाच । जीवननिर्वाहस्य निर्मर्यादत्वेन तत्त्वस्य दुर्निरूपणीयत्वात् । क्षेत्रादीनां साक्षात् जीवननिर्वाहकत्वाभा- वेनाभोग्यत्वमसङ्गात् । परम्परया जीवननिर्वाहकत्वे तु ब्रह्माण्डस्यापि तत्त्वापत्तेः । न चेष्टापतिः । तारकादीनां भोग्यत्वेन कैरप्यनङ्गीकारात् । रत्नादीनां जीवननिर्वाहकत्वाभावेऽपि भोग्यत्वस्याभ्युप- गमात् । न द्वितीयः । स्वानिकपदार्थानां कालनिकत्वेऽपि भोगजनकत्वेन सर्वानुभवविषयत्वात भोग्यत्वापत्तेः । सत्यपदार्थेऽपि भोजनादी क्षुद्वासनाभावे भोगाभावेनाभोग्यत्वपसङ्गात् वासनानि- वृत्तौ च ब्रह्माण्डस्याप्यमोग्यत्वप्रसङ्गात् । किंचैकस्यैव पदार्थस्यैक प्रति हर्षजनकत्वमितरं प्रति च दुःखजनकत्वमपरस्यौदासीन्यजनकत्वं च नोपपद्येत भोगजननयोग्यतायां सत्यामपि । दृश्यते च तथा तस्मान भोगजननार्हत्वं भोग्यत्वम् । अत एवोक्तम्- अन्या मांसमयी योपित्काचिदन्या मनोमयी । मांसमय्या अभेदेऽपि भिद्यते हि मनोमयी ।। पञ्चदशी ॥ न च तादृशसंवेदनापि भोग एवेति वाच्यम् । प्रवृत्तिविषयकामात्मकभोगस्यैवात्र प्रकृतत्वात् । दुःखमोहात्मकभोगस्य प्रवृत्तिविषयत्वाभावात् । नहि दुःखार्थ वा मोहाथ कथमपि प्रेक्षावतां प्रवृतिः संभवति । तस्मादिन्द्रियार्थसंनिकर्षे या प्रीत्यात्मकसंवेदना सैवात्र भोगपदेन विवक्षितेति तादृशमो- गजननाईत्वं भोग्यत्वं नानुगतरूपेण निरूपयितुं शक्यम् । एवं यदा यस्य येन तादृशभोगस्तदा तस्य तं प्रति भोग्यत्वमित्येव वक्तव्यम् । तथा च पञ्चमहाभूतानां तज्जन्यपदार्थानां च सर्वेषामपि भोग्यत्वं स्यात् । युक्तं चैतत् । ययस्मादुत्पद्यते तस्य स्थितिलयावपि तस्मादेव भवत इति व्याप्त्या पञ्चभूता- त्मकदेहस्यापि पञ्चमहाभूततत्कार्याधीनस्थितिकत्वात् महाभूततत्कायर्याणामेव भोग्यत्वं स्यात् । तथा च भोगसंपादनं नाम पञ्चमहाभूतेभ्यः स्वामिलपितपदार्थसंपादनमेवेति सिद्धान्तः सिध्यति । तदर्थ चे महाभूतेषु स्वत्वस्थापनमपि सर्वेामावश्यकम् । न च महाभूतानामनावृतत्वाद्वैपुल्याच न स्वत्वाव- श्यकता कस्यापीति वाच्यम् । प्रकृतिभूतानां तथात्वेऽपि विकृतकार्याणामेव साक्षाभोगजनकत्वेन स्वत्वावश्यकत्वात् । अयमेव चार्थपुरुषार्थः । स च कामपूरकत्वात्पुरुषेणार्थ्यत इति पुरुषार्थपदवाच्यो भवति । एवं च भोगामिलापुकाः सर्वे जीवा भोक्तारः । भोग्यं च पञ्चमहाभूतानि तत्कार्याणीति । - ·--- स्वामित्वमन्तराऽनुपपन्नम् । स्वामित्वं च स्वत्वं विनाऽनुपपन्नम् । न हि स्वत्वमन्तरा कोऽपि कस्यापि स्वामी भवति । न वा स्वामित्वमन्तरा कुत्रापि कस्यापि स्वत्वं भवति । एवं पतिपत्नीत्ववदुभयोरपि युगपदेवोत्पत्तिः स्वीकर्तव्या । तत्र पतित्वपत्नीत्वयोरुत्पत्तौ यथा विवाहादीनां गमकत्वम्, स्वत्वस्वामित्वयोर्गमकं न किमपि संभवति । यद्यपि मन्वादिभिः स्वत्वगमकत्वेन दायादयः परिग- इति मनुवचने दायादीनां सप्तानां स्वत्वोत्पादकत्वमुपवर्णितम् । तत्र दायो नाम यद्धनं स्वामिसंबन्धादेव निमित्तादन्यस्य स्वं भवति तदुच्यते । तत्र च सिद्धे स्वामिनि तत्संबन्धादन्यस्य स्वत्वस्यानुपपत्तेः। जयस्य तु बलमूलकत्वादन्ततो बलमेव स्वत्वपयोजकं स्यात् । तथा च वाटपाट- १७२ धर्मादा तत्र च स्वत्वं विना निष्प्रतिबन्धभोगासंभवात् तदावश्यकता। तदर्थ चाऽऽन्वीक्षिकी दण्डनीति चेत्यु- पयुज्यते । (स्वत्वविचारः) तदिदं स्वत्वं किंरूपं, कश्च तत्साधनोपाय इतीदानी विचार्यते । इदानी हि जगति भोग्य- संपत्तेरल्पः स्वत्वाक्रान्तत्वाइहूनां जीवननिर्वाहोऽन्यशक्यः संजात इति तदर्थ महान् संघर्षों वरी- वति । तत्र राज्ञा साकं लोकस्य धनिभिनिर्धनस्य स्वामिभिः सेवकस्य पुरुषैः स्त्रीणां प्रबलैर्दुलाना- मिति संघर्षाकलितेऽस्मिन् जगति सुखस्वास्थ्यादीनां लोप एव समजनि । अस्य मूलनिदानं तु इद- मेव स्वत्वमिति । तद्विचारोऽत्रावश्यमेव कर्तव्यतया समापतति । एतन्मूलका एव सोशियालिझम् , बोलरोव्हिझम्, नाशीशम् इत्यादयः समाजस्वत्ववादाः प्रादुर्भूतास्तदर्थमतद्विचायत किं वा स्वत्वं कश्च तत्साधनोपाय इति। तत्र स्वत्वं नाम यथेच्छविनियोगाधिकारः । स चेह जगति दुर्लभः । तथाहि तादृशं स्वतं णिताः । तथापि तेऽपि प्राथमिक स्वत्वं विना नोपपद्यन्ते । तथाहि- सप्त वित्तागमा धा दायो लाभः क्रयो जयः। प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च ॥ मनु १०।११५ स्वत्वं स्यात् । स च स्वत्वं विना न संभवतीति तत्पूर्वपरम्परालोचनायामनवस्थाप्रसङगात् प्राथमिक परैरवलुण्ठितस्यापि स्वत्वापनिः । क्रयादेरपि प्राथमिक स्वत्वं विनाऽनुपपत्तेः । अन्यथाऽस्वामिति क्रयस्यापि भदोपत्वप्रसङ्गः । एवमेव लाभपयोगमयोगसत्यतिमहादिए अनवस्थापसङ्गादिदं प्रथ मफस्तत्वस्यानुपानिस्तदवस्यैव । अथ यदि व्यवहारानुसारेणानादिपरम्परया दायादीनां स्वत्वप्रयो- जकलमकीकर्तन्यम् । तदा तु कुवनिदायादिषु तस्य सामयिक जयादिपु बलमूलकत्वं क्रमादिषु भावामूलकरिनिमयमूलकत्वमिति न कुत्रापि स्पत्वपदार्थस्य सिदिः । फिंच पञ्चमहाभूतेभ्यः खनु भोग्यसनिकमार्जनीया । तत्र च दायादिस्वत्वमयोजकत्वभावात्स्वत्यासिद्धी सुतरां तदुपार्जितपदा- तथा ·नीतिप्रतिबिम्ब . थेष्वपि तदसिद्धिः । न हि चोरितस्य धनस्य चौर्यज्ञाने दायादिना कस्यापि स्वामिनः स्वत्वसिद्धिः। पित्रादिभिश्वोरितस्य दायादिना पुत्रादिभिलाभेऽपि चौर्यज्ञाने पुत्रादीनामनपराधित्वं स्यानाम। नेता- वता तेषां तत्र स्वत्वं कथमप्यीकर्तुं शक्यम् । तथा च प्रकृतिभूतेषु भूतेषु स्वत्वासिद्धी तत्कायें- प्वपि तदसिद्धिरिति न कस्यापि तत्र यथेच्छविनियोगाधिकारः । न च पञ्चमहाभूतानामनावृतत्वेऽपि ततः श्रमेण बुद्धिबलेन धनबलेन वा समुत्पादितायां भोग्यसंपत्ती तत्तन्मूलकं स्वत्वं स्यादेवेति वाच्यम्। एवमपि चौर्यादिना संपादितभोग्यसम्पत्तावपि तथात्वापत्तेः । नन्वेवं जीवानां भोगासंभवेन स्वाभा- विकभोगेच्छापूर्वकप्रवृत्तिमत्त्वं कथमुपपद्यतेति चेन्न । सर्वजीवस्वत्वाभ्युपगमेन तदुपपनेः । अत एव न यथेच्छविनियोगाधिकाररूपं स्वत्वम् । किंतु सर्वजीवनिर्वाहपूर्वकमवशिष्टस्यैव भोग्यत्वात् तदंशे यथे- च्छविनियोगाधिकार इत्येव तदङ्गीकर्तव्यम् । एवं च भोग्यसंपत्तेर्बुद्धिबलेन वा धनबलेन वा शरीरबलेन वोपार्जने अपि प्रथमतः सर्वेषां जीवननिर्वाहं सपाद्यैव सा संपत्तिरूपभोग्या न स्वेच्छया इंति सिद्धान्तः ।, अत एव स्वत्वमिदं लौकिकं वा शास्त्रकगम्यं वेति संशयमुत्थाप्य शास्त्रैकगम्यत्वे व्यवहार- लोपमसङ्गभिया लौकिकत्वं स्वत्वस्य प्रतिपादितं मिताक्षरायाम् । तत्तु शास्त्रविहितविनियोगाधिकार- रूपम् । अत एव वास्तविकस्वत्वविचारे- सर्वं स्वं ब्राह्मणस्येदं यत्किचिज्जगतीगतम् । श्रेष्ठयेनाभिजनेनेदं सर्वं वै ब्राह्मणोऽर्हति । स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्त्रं चस्ते स्वं ददाति च । आनृशंस्याद्ब्राह्मणस्य भुञ्जते हीतरे जनाः ।। मनु १।१००१०१ इति ब्राह्मणस्य स्वत्वमङ्गीकृतं मनुना । अत्र हि ब्राह्मणपदेन न जातिमात्रब्राह्मणो विवक्ष्यते। किंतु- उत्पत्तिरेव विमस्य मूर्तिधर्मस्य शाश्वती । स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १।१०८ ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिनायते । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥ १।१०९ इति पूर्ववचनेषु निर्दिष्टस्य शाश्वतधर्ममूर्तः सर्वभूतेषु निग्रहानुग्रहसमर्थस्य धर्मकोशरक्षकस्य ब्राह्मणस्यैव विवक्षा । अतो निरिच्छस्य यथाकथमपि शरीरधारणपर्याप्तसंतुष्टस्य निप्परिग्रहस्य ब्राह्मणस्य स्वत्वमङ्गीकृत्य तदुपदिटशास्त्रविहितमार्गेण विनियोगाधिकार एवेतरेषां स्वत्वमिति फलति । एतेन-मनुना ब्राह्मणस्यापि स्तेयस्य वक्ष्यमाणत्वादियं स्तुतिरिति कुल्लूकोक्तं परास्तम् । पूर्वोक्क- ·लौकिकत्वे । अपि च लौकिकं चेत्स्वत्वम् । मम स्वमनेनापहृतमिति न ब्रूयात, अपहतुरेव स्वत्वात्। धर्माद १७४ ब्राह्मणस्य स्तेयासंभवात् । जातिमात्रस्य तत्संभवेऽपि स्वत्वाभावात् । तस्मान्मिताक्षरोक्तं सर्व व्यवहारसौकर्यार्थमापाततो दृश्यमानव्यवहारमूलकमेव । तत्र स्वत्वमेव तावनिरूप्यते । किं शाकसमधिगम्यं स्वत्वमुत प्रमाणान्तरसमधिग- भ्यमिति । तत्र शास्त्रैकसमाधिगम्यमिति तावद्युक्तं गौतमवचनात् –स्वामी रिक्थक्रयसंविभागपरि- ग्रहाधिगमेषु ब्राह्मणस्याधिक लय क्षत्रियस्य विजितं निविष्ट वैश्यशद्रयोरिति । प्रमाणान्तरगम्ये स्वत्वे नेदं वचनमर्थवत्स्यात् । तथा स्तेनातिदेशे मनुः- योऽदत्तादायिनो हस्तालिप्सते ब्राह्मणो धनम् । याजनाध्यापनेनापि यथा स्तेनस्तथैव सः ॥ इति । अदत्तादायिनः सकाशाद्याजनादिद्वारेणापि द्रव्यमर्जयतां दण्डविधानमनुपपन्नं स्यात्स्वत्वस्य अन्यथाऽन्यस्य स्वं तेनापहृतमिति नापहर्तुः स्वम् । एवं तहिं सुवर्णरजतादिरूपवदस्य वा स्वमन्य- स्य वा स्वमिति संशयो न स्यात् । तस्माच्छाबंकसमधिगम्यं स्वत्वमिति । नोच्यते-लौकिकमेव स्वत्वं लौकिकार्थक्रियासाधनत्वात् नीह्यादिवत् । आहवनीयादीन शास्त्रगम्यानां न लौकिक- क्रियासाधनत्वमस्ति । नन्वाहवनीयादीनामपि पाकादिसाधनत्वमस्त्येव । नतत् । न हि तत्रा- हवनीयादिरूपेण पाकादिसाधनत्वम् । किं तर्हि प्रत्यक्षादिपरिदृश्यमानाग्न्यादिरूपेण । इह तु सुवऽऽ- र्णादिरूपेण न क्रियासाधनवं, अपितु स्वत्वेनैव । न हि ययस्य स्वं न भवति तत्तस्य क्रयाद्य- क्रियां साधयति । अपि च प्रत्यन्तवासिनामप्यदृष्टशास्त्रव्यवहाराणां खत्वव्यवहारो दृश्यते । क्रयविक्रयादिदर्शनात् । किंच नियतोपायकं स्वत्वं लोकसिद्धमेति न्यायविदो मन्यन्ते । तथाहि लिप्सास्त्रे तृतीये वर्णके द्रव्यार्जननियमाना क्रत्वर्थत्वे स्वत्वमेव न स्यात् । स्वत्वस्यालोकिकत्वा- दिति पूर्वपक्षासंभवमाशङ्कय द्रव्यार्जनस्य प्रतिग्रहादिना स्वत्वसाधनत्वं लोकसिद्धमिति पूर्वपक्षः समर्थितो गुरुणा " ननु च द्रव्यार्जनस्य कवर्थत्वे स्वत्वमेव न भवतीति याग एव न संवर्तेत" पलपितमिदं केनापि " अर्जनं स्वत्त्वं नापादयतीति विपतिपिदम् " इति वदता । तथा सिध्दान्तेऽपि स्वत्वस्य लौकिकत्वमङ्गीकृत्येव पिचारमयोजनमुक्तम् । “ अतो नियतातिक्रमः पुरुषस्य न क्रतो:" इति । अस्य चार्थ एवं विवृतः यदा द्रव्यार्जननियमानां क्रत्वर्थत्वं तदा नियमार्जितेनैव द्रव्येण क्रासिदिन नियमातिक्रमार्जितेन द्रव्येणेति न पुरुषस्य नियमातिक्रमदोषः पूर्वपक्षे । राधान्ते वर्जननियमस्य पुरुषार्थत्वात्तवतिक्रमेणार्जितेना द्रव्येण ऋतुसिद्धिर्भवति । पुरुषस्यैव नियमाति- कमदोष इति नियमातिकमार्जितस्यापि त्वमङ्गीकृतम् । अन्यथा ऋतुसिद्ध्यभावात् । न चैतावता भार्यादिशाप्तस्यापि स्वत्वं स्यादिति मन्तव्यम् । लोके तर स्वत्वप्रसिध्यभावात् । व्यवहारविसंवा- ·नीतिप्रतिविम्बः १७५ 1 साधारणाः दाच्च । एवं प्रतिग्रहाद्युपायके स्वत्वे लौकिके स्थिते ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहादय उपायाः क्षत्रियस्य विजितादयः, वैश्यस्य कृप्यादयः, शूद्रस्य शुश्रूषादय इत्यदृष्टार्था नियमाः। रिक्थादयस्तु सर्व- स्वामी रिक्थक्रयसंविभागपरिग्रहाधिगमेषु " इत्युक्ताः । तत्राप्रतिबन्धो दायो रिस्थम्। क्रयः, प्रसिद्धः । संविभागः समतिबन्धो दायः । परिग्रहोऽनन्यपूर्वस्य जलतृणकाष्ठादेः स्वीकारः। अधिगमो निध्यादेः प्राप्तिः । एतेषु निमित्तेषु सत्सु स्वामी भवति । " ब्राह्मणस्याधिक लब्धामति " ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहादिना यल्लब्धं तदधिकमसाधारणम् “ क्षत्रियस्य विजितम्" इत्यत्राधिकाम- त्यनुवर्तते । क्षत्रियस्य विजयदण्डादिलब्धमसाधारणम् । " निर्विष्टं वैश्यशूद्रयोः" इत्यत्राप्यधिक- मित्यनुवर्तते । वैश्यस्य कृषिगोरक्षादिलब्धं निर्विष्टं तदसाधारणम् । शुदस्य द्विजशुश्रूषादिना भृतिरूपेण यल्लम्धं तदसाधारणम् । एवमनुलोमजानां प्रतिलोमजानां च लोकप्रसिध्देषु स्वत्वहेतुफु यद्यदसाधा- रणमुक्तम् “ सुतानामश्वसारथ्यं" इत्यादि तत्तत्सर्व निर्दिष्टशब्देनोच्यते । सर्वस्यापि भृतिरूपत्वात् । " निर्देशो भृतिभोगयोः" इति त्रिकाण्डीस्मरणात् । तत्तदसाधारणं वेदितव्यम् । “ यदपि पत्नी- दुहितरश्च" इत्यादि स्मरणम् , तत्रापि स्वामिसंबन्धितया बहुषु दायविभागितया प्राप्तपु लोकप्र- सिद्वेऽपि स्वत्वे व्यामोहनिवृत्यर्थं स्मरणमिति सर्वमनवद्यम् । यदपि मम स्वमनेनापहृतमिति न बूयात्स्वत्वस्य लौकिकत्वे इति । तदप्यसत् । स्वत्वहेतुभूतक्रयादिसंदेहास्वत्वसंदेहोपपत्तेः । विचार- - जोजनं तु--- " यद्गर्हितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् । तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसैव च ॥ इति । शास्त्रैकसमधिगम्ये स्वत्वे गहितेनासत्पतिग्रहवाणिज्यादिना लन्धस्य स्वत्वमेव नास्तीति तत्पुत्राणां तदविभाज्यमेव । यदा तु लौकिकं स्वत्वं तदाऽसत्यतिग्रहादिलब्धस्यापि स्वत्वात् तत्पुत्राणां तद्विभाज्यमेव । “ तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति " इति प्रायश्चित्तमर्जयितुरेव । तत्पुत्रादीनां तु दायत्वेन स्वत्वमिति न तेषां दोषसंबन्धः । सप्त वित्तागमा धा दायो लाभ: क्रयो जयः॥ प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च ॥ इति । मनुस्मरणात् । अत्र च मिताक्षरायां स्वत्वस्य लौकिकत्वं लौकिकार्थक्रियाकारित्वादेव पतिपादितम् । तदपि सिद्वायां शास्त्रव्यवस्थायाम् । यदा हि शास्रेण वृत्तिनियमनं विधीयते, तदेव तत्तदुपजीविकायास्तेषां तेषां स्वत्वयोजकत्वं नान्यथेति । तथा च शास्त्रतात्पर्यपलोचनपरत्वेन मिताक्षराकाराणां सिद्धान्तः सूपपद्यते,। यदा तु शास्त्रस्य मूलभूततत्त्वस्य चिन्ता तदा नैकस्याप्यु- पायस्य स्वत्वप्रयोजकत्वं सिध्यति । तथा सति जीवननिर्वाहलोपप्रसङ्गः । अतस्तदर्थ सर्वेषां सर्वत्र स्वत्वमङ्गीकृस्य पश्चात्सर्वेषां भोग्यवस्तुसंपादनार्थ प्रयत्नव्यवस्थायां यस्य योग्यवस्तुसंपादने विनियोगः ·धर्माद स्तस्य तादृशः प्रयत्नस्तद्गोग्यवस्तुनि स्वत्वप्रयोजक इत्यकामेनापि स्वीकर्तव्यम् । पाश्चात्यसमाजस्व: त्ववादेषु भोग्यसंपने राष्ट्रीयस्वत्वाक्रान्तत्वेऽपि भृतिरूपेण दीयमाने द्रव्ये तु व्यक्तिस्वत्वमभ्युपगम्यते एव । एतावानत्र विशेपो यद्दीयमानं द्रव्यं व्यक्तेर्यथेच्छविनियोगार्हम् । अस्मन्मते'तु उत्पायमानं वस्तुजातं न व्यक्तरिच्छया विनियोगार्हम् । किंतु सर्वजीवनिर्वाहं पर्यालोच्यैवावशिष्टस्यैव जीवन- विनियोग इति । अत्रैव च त्यागरूां धर्मतत्त्वं प्राथमिकमुद्भवति । यत्वनन्यपूर्वस्य जलतृणकाधादेः स्वीकाररूपपरियहत्य स्वत्वप्रयोजकत्वम्, तदपि नृपानुज्ञयैव । तत्रापि क्षत्रियस्य विजितमिति वचनात् राजसत्वाक्रान्तत्वात् । अन्यथाऽऽरण्यकविभागतदधिकारितत्संपत्तिसंरक्षणविधानस्य वैयपितेः । तस्माद्यवहारसीक्रया नैसर्गिकजीवनेच्छापयोज्यं जीवननिर्वाहप्रयोजक स्वत्वं तु सर्वेषामविप्रतिप- नमेव । उक्तं च- यावद्धियेन जठरं तावत्स्वत्वं हि देहिनाम् । अधिकं योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमहति ॥ इति । तत्सिई भोग्यवस्तुसंपादनसमर्थेनापि स्वनिर्वाहपनिमेव स्वत्वेन परिग्राह्यम् । अवशिष्टं वितरेषां कृते संरक्षणीयं विनियोक्तव्यं चेति । एवं च समाजस्वत्ववादानतिरिक्तमेव वैदिक- धर्मशास्त्रीय स्वत्वं फलत, सिध्यति । ( ईशस्त्रत्ववादः) एवमपि भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिरिति न्यायेन न त्यागरूपस्य धर्मस्य प्रचार संभवति । भोगच्यापाः पावस्यात् । भागस्य निरवधित्वात् । क्षेत्रफलमादीनां सुपाकत्वसौन्दर्यसद्गुणलो. केपणादीनां भोग्ययम्भूनां कलइजनकत्वस्य तादवस्थ्यात् । नहि माफ के क्षेत्रं सौन्दर्यसद्गुणवती भी पाने केषां नाभिदेता भवति । स्वस्य तदलाभे इतरम्य तलामे च पुनः कलहमात्सर्यद्वेषादीनां पादुः । किंच पत्येनाभिमतस्य द्रव्यस्य यथेच्छविनियोगस्वातन्त्र्ये पूर्वोक्नकलहावसरे दुतिी या दिनियोगमभन पुन म दुःवनयत्मा जगतस्तदयस्थमेव । अतच विनियोगपद्धतिरपि निर्धारणीया पात् । गा मा पाप गादे रानशासनाशीना । तब राजशासन लोकमताधीनं, तर येषां बहुमत विवानिमिया मनादिनानुरि भन्यापार पनि म नु ग्यतु सर्वस्वातन्यपादस्यापतरः । फर्भ का मगमनाfift fभारतीय मुसीमिसिंगः । किनतिरेगां ते त्यागरसही इतरन्याहा- रसपान निर्म मान न देकन मा तदा त म पनि शामिनि न्यारेन न पा । f-TE मिनुनादिना मीयोगादतर-यमः कम्प 1. HARANA -TEना III: । म मानिट HEARSHAREना नाम पदारसा ·नीतिमतिविम्वा १७७ दृश्यते चेयं पाश्चात्यजर्मनेतिहासात् । हिट्लरमहोदयात्पूर्व बहुमतानुसारेण प्रचलितेऽपि राजशासने हिट्लरमहोदयेन तत् स्वायत्तीकरणं तद्विरोधकानामुपर्यत्याचाराश्च कृता इति नाविदि तमिदम् तथैव रशियादेशेऽपि लेनिन्स्टॅलिन्महोदययोरितिहास एतद्विषये सुप्रसिद्ध एव । तथा च न कलहशान्तिः सर्वेषां स्वातन्त्र्यलाभो वा । फिंच केषां किलेदं बहुमतम् । किमज्ञानां वा तज्ज्ञानां वा, सर्वसाधारणं वा ? नाऽऽयः-अनर्थावहत्वात्। नान्त्यः--अनवस्थानात् । न द्वितीयः-तथाऽनडी- कारेणानुपलब्धेः । स्वीकृतेऽपि तथा पुरुषबुद्धीनां वैचित्र्यात् अनवस्थाप्रसङ्गात् । मतग्रहणसमये च व्यावहारिकार्यिकादिसंबन्धानादरस्य दुष्करत्वेन यथावन्मतग्रहणस्याप्यसंभवात् । किच योऽयमितर- जीवाना कृते त्याग आदरणीयस्तत्र कर्तव्यताबुद्वेरुत्पादः, उताधिकारबुद्वैः । (होतिपरिभाषायाः) तत्राधिकारबुद्धेरुत्पादे तु परस्पराविश्वासमूलकशाध्यप्रसङ्गसभवः । कर्तव्यताबुद्दिस्तु स्वभोगलिप्सो- जीवस्य दुरुपपादा। अत एव गोजाविमहिपादिश्वापदाना कृते न कापि त्यागबुद्विरुदेति। यावत्स्वार्थमेव तेषां परिरक्षणं पाश्चात्यराष्ट्रे दृश्यते । न हि वृद्वा निवृत्तक्षीरा गौस्तत्र परिपालनाहीं । अयमेव न्यायो वृहेषु मानुषेष्वपि परिपाल्येत चेत्तत्र किमुत्तरम् ? एतत्सर्व पर्यालोच्यैव प्राचीनरस्मत्पूर्वजैरा- न्वीक्षिकीसिद्धः सर्वान्तर्यामीशस्वत्ववादः स्वीकृतः सर्वभूतहितार्थाय । तदुक्तम्- ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किंच जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥ इति ईशावास्य१मन्त्रः। तवेशस्वरूपं तु " द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चैवामूर्त च बृ. उ. २।३।१ इत्यत्र वृ. उ. ३१७२ इत्यत्र सर्वान्तर्यामित्राह्मणे च समष्टिरूपेण सर्वान्तर्यामित्वेन च निर्दिष्ट ब्रह्माण्डमेव । अत एव- " सरित्समुद्राश्च हरेः शरीरं यत्किंच भूतं प्रणमेदनन्यः । इति भक्तिमार्गसिद्धान्तोऽपि सिध्यति । एवं च सर्वान्तर्यामिसमष्टिरूपपरमेश्वराराधनायैव जगदिदं समुत्पन्नमिति तदाराधनमेव परमं कर्तव्य मनुष्याणाम् । अतः कथमपि सपादितस्य भोग्य- जातस्येशाराधनायैव विनियोगो न स्वार्थायेति तदवशिष्टमेव भोकव्यमिति नियमो धर्मशास्त्रदृष्ट्या सिध्यति । वेदेऽपि- "तं पत्नीभिरनुगच्छेम देवाः पुत्रातृभिरुत वा हिरण्यैः । नाकं गृभ्णानाः सुकृतस्य लोके तृतीये पृष्ठे अधिरोचने दिवः ॥ इति वाजसनेयिसहितामन्त्रेऽस्माक धनपुत्रभ्रातृकलत्रादि सर्व जडचेतनसाधारण वस्तुजात यज्ञा- यैवति तमेव यज्ञ वयमनुगच्छेम इति पार्थिता देवाः । यज्ञश्च देवतोदेशेन द्रव्यत्यागः। " २३ ·मन्यन्ते। तेपो पाण्डित्यं तु न वयं खण्डयामः । परंतु युद्धापरावृत्तस्यार्जुनस्य तत्र प्रवृत्त्यर्थ प्रवृतस्य त्यस्य तु तपो वार्ता तपः सूदस्प सेवनम् ॥" मनु ११४२३५ पनाप कम्पमेन कठाराया। जीवनं तु समधी भविष्यत्येति मुत्यमभयत्रायान् शिरोमो न तु होमः । त्यत्तस्याग्नौ प्रक्षेपो होमः । इति यागहोमयोः स्वरूपभेदात् । तत्र होमस्वरूपस्यापि अतेन प्रतिपादितत्वेऽपि न प्राधान्यम् । किंतु त्यागस्यैव । अत एव गीतासु- "यहााकर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मवन्धनः । तदर्य फर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ।। सहयज्ञाः प्रजाः स्म पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुर ।। देवान् भावयतानेन तें देवा भावयन्तु वः। परसरं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ । इष्टान्मोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः। तैर्दतानप्रदाभ्यो यो भुते स्तेन एव सः॥ यनशिष्टाधिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्व फिलिपैः । भुजते ते त्वयं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ ३॥९-१३ इत्यावि, भत्र र यज्ञशन्देन देवतोदेशेनाग्नी द्रव्यत्यागात्मकहोमस्येव ग्रहणमिति ये नाम भगरतो युद्धेन होमसंपादने कीदृशो हाशय इति न विद्यः । यागस्वरूपस्वीकारे तु-- "व्ययशास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथाऽपरे " मी. १५२८ इत्युक्तरीत्या ब्रामणस्प तपो मानं तपः पत्रस्य रक्षणम् । मसान्तमायेऽपि परिभकर्मणि यस्प नियोगस्तेन तत्कम राष्ट्राप यथाऽवश्यमेव फर्तन्यम् । फलं तु सन इति मनूळेर्पदेनापि तपोयज्ञसंभवानवर्ष फर्म समाचरेति युक्त एवोपदेशः । एवं प राष्ट्रीय राष्ट्रप । कम फेरत सजीवन निर्वाह एव तथाना योग्यासारण पान फर्नम्प परमेशारा- परेका रामभयायनिरपरत कर्तन्यनुप्या । " सम्मंगा वमम्पर्य सिदि निन्दति मानवः " मी. १८४५ पति पानीदनेर तावर्षम् । पा विभूताना पेन सांपिदं मतम् । गी. १८१५ .

·नीतिप्रविनिम्मा
१७९
इति पूर्वार्धे सर्वान्तयामिस्वरूपनिर्देशात् । तत्र राजशासनभयापेक्षया वयमान्वीक्षिकीसिद्ध-
सर्वान्तर्यामिचेतनाराधनमूलिका कर्तब्यबुद्धिरिति युक्त एवायमीशस्वत्ववादः । अत्र चाधिकं प्रमाण-
रचनजातमाकरेभ्योऽवगन्तव्यम् । विस्तरभयानेह प्रपञ्च्यते।
(दुरवस्थापरिहारः)
नन्देवमिवानींतनविनायासजीवनेनेव ब्राह्मणानां कर्तव्यनिष्ठालोप: स्यात् । तथा र राष्ट्र.
हानिः । किंच, परमेश्वराराधनपक्षे सर्वेषां प्रवृत्तिः पारलौकिकफलायैव स्यात् । तथाच पूर्तानां
नाहाना म्लेच्छयवनादीनामनायासेनैव जीवननिर्वाहस्तदुपरि तेषामाक्रमणं चेति प्रत्यक्षमेवेदानी-
तनपरिस्थित्या । किंच परमेश्वरस्वत्ववादे दैववादपावल्यमूलकाकर्मण्यतापि प्रसरेत् । यत्किल भोग्य-
सपत्तेरुपार्जनं जीवननिर्वाहाय तत्र चेत्परमेशसत्तायाः कारणत्वं, तदा खलसोऽपि कथन परस्तपुदो
भवेत् । स्वाभिमतभोग्यसपत्तेरुपार्जनाय स्वातन्त्र्यमपि न स्यात् । तद्वरं स्वातन्त्र्यात्यन्ताभावापेक्षया
राजशासन-परस्परापेक्षादिनियमितस्वान्व्यवादपक्षः । इति चेन । बाह्यधूर्तशोधनार्थमेव राजदण्ड-
स्वीकारात् धर्मकञ्चुकिशोधनार्थ च । अकर्मण्यतायास्तु कर्तव्यबुध्यैव निरस्तत्वात् । मोग्यसपत्ते-
रुपार्जनाचं वृत्तिनियमनेऽपि तल्लामस्य सर्वेषां सुकरत्वात् । अन्यथा राष्ट्रस्वत्ववादेऽपि तदोषस्य
तादवस्थ्यात् । नहि राष्ट्रस्वत्ववादे सवः सर्व कर्तुं शक्यम् । न वाऽकर्मण्यता । तदगल्या यस्मिन्
कर्मणि यस्य नियोगः । राष्ट्रार्थ तस्मिन्नेव तेन व्यापारयितव्यमिति अभ्युपगन्तव्यम् । नन्वेरमपि
वंशपरम्परानियमनं न भवतीति स एव व्यायामस्यावसर इति चेन। जातिविचारावसरे एतस्य
विचारणीयत्वात् । जातीनां तत्तत्कार्यकारित्वयोग्यताभावेऽपि शासकस्य राष्ट्रजीवननिर्वाहाधम
पामपि तत्कार्यकरणे विनियोगाधिकारात् । अत एव जातिमात्रब्राह्मणस्य विष्टिकर्मणि नियोज
भिहितमर्पशासे महाभारतनीती च--
जन्मकर्मविहींना ये फदर्या ब्रमवन्धवः ।
एते शुद्रसमा राजन् ब्राह्मणानां भवन्त्युत॥
अप्रोत्रियाः सर्व एव सर्वे चानाहिताग्नयः।
तान् सर्वान् धार्मिको राजा बलिं विष्टिं च कारयेत् ।।
आहायका देवलका नाक्षवा ग्रामयाजकाः ।
एते ग्रामणचाण्डाला महापयिफपञ्चमाः ।।म. भा. शां. ७९१४-५
तत्रैव पुन:-
विक्रमस्थाध नोपेक्ष्या विप्रा राझा कथंचन ।
नियम्याः संविभश्याम धर्मानुप्राकारनात् ॥११॥

·वस्था। नैतावता समाजस्वास्थ्य संभवनि। स्थूलभोग्यसंपत्त्यपेक्षयापि सूक्ष्माया वासनारूपभोग्यसंपते- निहायात्याश्यकम् । यन्वा हि तदुपयुज्यते प्राधान्येन । तदरं महायन्त्रप्रवृत्तिनियमनम् । तथापि भोग्यसंपनरतिलोमान् वासनाया अनियन्वगान तत्तुकरं भवति समाजसत्यवादिनामरि। भनभाषिताधिकतरं भोग्यमुत्पाय तदुपभोग एवं परमं श्रेय इति समाजस्य ध्येयं यापन परिपती। न वा वासनानियहो भवति । तावत्समाजम्यत्वस्वीकारेऽपि न सास्थ्यसंभावना । शल. वाद परमेश्वरेणिमादशपदेश एवाम्मा जननात् नदिच्छानुसारेण तनत्यभाग्यसंपत्तिभोग एवाम्मा- १८० इति । एवं चोपर्युक्तदुरवस्थापरिहारसंभवे नेशस्वत्ववादे कापि हानिः । राष्ट्रस्वत्ववादेऽपि कण्टकशोधनार्थ शासनसंस्थाया आवश्यकत्वं त्वकामेनाप्यूरीकर्तव्यम् । सौन्दर्यसदगुणलोकेपणा- मूलककलहस्यान्यथा परिहारासंभवात् । (समानसंरक्षणे वासनानियमनस्याऽऽवश्यकता) इदमा तात्पर्यम्--स्यानाम स्थूलभोग्यसंपत्ती समाजस्वत्वस्वीकारेण समाजस्यानवसम्प- रवशेषात्। तम्याश्च साम्येन व्यवस्थापनस्याऽऽवश्यकत्वात् । न होकस्य यत्र रुचिस्तत्रैवापरत्य। नापि या सर्वत्र सौन्दर्यादिकल्पना समाना। न वा सोऽपि भूभागः सर्वविधभोग्यसंपन्युत्पादकः । अत एव मृगलोत्पादकभूभागाधिपये इदानीमपि राष्ट्रागा कलहो दास्यते । न च तनलं जीवन- फामुनि इति पान्दानिम्याग्थ्यसंभवः । रि- ·नीतिप्रतिबिम्ब १८२ तस्य वासनानियामकत्वाभावात् । अत एव न समुदितं त्रयम् । इदानीतनपाश्चात्यराष्ट्रवदनविह- वात् । तस्मादेतदतिरिक्तमेव सारासारविचारात्मकमान्वीक्षिकीज्ञान तत्त्वज्ञानापरपर्याय वासनानिया- मक विद्यात्वेनाभ्युपगन्तव्यम् । अत एव चाणक्येन- प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां शश्वदान्वीक्षिकी मता ॥ इति तस्याः सर्वोपकारकत्वेन माहात्म्य स्पष्टीकृतम् । एव च भोग्यसपत्तेर्यस्याः कस्या अपि अणुबॉम्सदृक्षाया उत्पादसंभवेऽपि भोगत्वेनाऽऽविष्कारविषये उपयोगविषये च नियन्त्रणमान्दी- क्षिक्यैव कर्तुं शक्यम् । तामन्तरा वैज्ञानिकवासनानियन्त्रणासभवात्। एतेन सर्वे भावा व्याख्याताः। कथचन वैज्ञानिस्तादृशान्वेषणेनाऽऽविष्कारे कृतेऽपि नीतिज्ञाना वासनानियन्त्रणाया नोपयोगः स्यात्तस्या भोग्यसपत्तेः । पर च तत्रापि तादृशनियन्त्रणाभाव एव । एवमेव भक्ष्यपेयादिभोग्यसंपत्ते- रपि गतिः । अत. शुध्दतत्त्वज्ञानात्मकान्वीक्षिकीपचार एव वासनानियामकत्वात्समाजस्वास्थ्यसपा- दक इति निपुण परीक्षणीय परीक्षकै. । न हि शारीरिकशास्त्रेण रोगनिवृत्त्युपायत्वेन मासमयभक्षण विहितमपि जीवननिर्वाहसाधनत्वेन तदङ्गीकर्तव्यमिति राजाज्ञा भवितुमर्हति । एवमेव सर्वत्र पर्यालो- चनीयमान्वीक्षिक्या । अतः स्थूलराष्ट्रस्वत्ववादापेक्षया समष्टिरूपेण तदन्तर्यामीशस्वत्ववाद एव वास- नानियामकत्वात्सुखस्वास्थ्यनिदानमिति सिध्यति । (भोक्तभोग्यत्वविचारः) किच स्वस्वामिसंबन्धवद्भोक्तभोग्यत्वसबन्धोऽपि परस्परसापेक्ष एव । नहि भोग्यमन्तरा मोक्त- त्वम् , न वा भोक्तारमन्तरा भोग्यत्वम् । एव च भोक्तृभोग्यत्वयोरन्योन्यसापेक्षत्वे स्त्रीपुरुषादिचेतन- निष्ठयोक्तिभोग्यत्वयोः परस्परसामानाधिकरण्यमपि सिध्यति । तथा च यस्य यनिरूपित भोक्तृत्व तस्य तद्भोग्यस्य स्वय तन्निरूपितभोक्तृत्वाद्भोग्यत्वमर्पि । यथा हि पुरुषो भोका तथैव स्यापि भोक्रीति तनिरूपितभोग्यत्वमपि पुरुषे वर्तते । तथैव स्त्रिया अपि स्वय भोक्तृत्व पुरुषनिरूपितभोग्यत्व च । एवं चोभयोरपि भोक्तृत्व भोम्यत्व च सिध्यति । तत्र भोक्तृत्वेन भोग्यसपत्तेरुपभोगार्थं प्रयति- तव्यमुताहो भोग्यत्वेन भोगदानार्थ प्रयतितव्यमिति सदेहे भोगदानार्थमेव सर्वैः प्रयतितव्यमिति पक्ष एवं श्रेयान् । भोक्तृत्वं मत्वा भोगसपादनप्रयत्ने हि परस्परमहमहमिकयाऽधिकादधिकतर भौगमेवा- भिलपेत् भोक्का । न तु भोग्यवस्तुनो भोकृत्वमूलकमोगदानम् । उपभोगदानपक्षे तु स्वात्मानं भोग्यं मत्वाऽधिकादधिकतरभोगदाने तु स्वयमप्युपभोगान् लम्ध्वा परानपि सुखिनः कुर्युर्जनाः । इदमेव त्यागस्य प्रेम्णो वासनानियन्त्रणस्य च मूर्त स्वरूपं यदधिकादधिकतरपरोपभोगदानम् । अनेन चे परस्परसपर्योत्पादकोऽधिकारवादोऽपि (हकवाद) निरस्तो भवति । इदानी चाधिकारवादेन कीदृशो ·राष्ट्राभिमानित्ये राष्ट्रकपः, ब्रह्माण्डाभिमानित्वे तु ब्रह्माण्डरूपोऽपि भवितुमर्हतीति भूमरुपाभिमानित- मेव युक्त समरूपत्वात् । " यो वे भूमा तत्सुख यदल्यं तदुःखमिति " श्रुतेः । एव र कुम्मानि- मम्य सुम्पेन सुसित्व दुःखेन दुःखित्वमिव राष्ट्राभिमानित्वे तदीयसुखदु साभ्यां सुसिल- दु.रिले पम्पमावत एव म्याताम् । एवं जातिकुलापभिमानित्वेऽपि । स चायमुचरोचरन्याएका. निमानो यथा जनतायो पादुर्भवेत् तथैव व्यवहारनीतिरवलम्बनीया । सा च व्यापकाभिमाने परम कर्तव्यमित्येव सपन्याहीनामुद्देश्य निभेतन्यम् । अत्र च त्यागभोगप्रेमदानादिसाधारणपर्मा- १८२ धमा जनानामन्योन्यसघर्षः प्रचलतीति नातिरोहितं विदुषाम् । स्त्रीपुरुष-पितापुत्र-स्वामिभृत्यादीनामधि- कारवादेनेव परस्परसघर्षः प्रादुर्भवति । स च सर्वदुःखनिदानम् । तदपेक्षया कर्तव्यवादेन परस्परम- पिकादधिकतरोपमोगदानापैव स्वात्मान मोग्य मत्वा सर्वेऽपि प्रवर्तेरन् चेत् सर्वेऽपि सुखिनो भूत्वा जमपात्रां क्षेमेणेव निर्वहेरन् । अत एव पुरुषस्य देवपशुत्वेनोपवर्णन वेदे सगच्छते । यतु " आत्मनस्तु कामाय सर्व पियं भवतीति " आत्ममोक्तृत्ववादमूलान्यौपनिषदवाक्यानि पदय भोक्तृत्ववावसमर्थ- नम् । तनु-उपनिषत्तात्पर्यानभिज्ञानात् । तथाहि यस्याऽऽत्मनो भोक्तृत्वं सर्वैरप्यभिमन्यते तस्या मनः सम्प तु कैरपि न ज्ञायते । अतस्तदेव प्रथमत आलोचनीयम् । अत एव अन्ते " आत्मा ना भरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तन्यो निदिध्यासितन्यः" इति आमदर्शन तदुपायविधया विहिताः । यथा हि पशुपुत्रफलनवजितस्याऽऽत्मा देहरूपः । स एव च तयुक्तस्तदभिमानित्वात्तद्रूपो भवति । एवं याप्यम्य त्यागक्रमेव संभवतीति म्वात्मान भोग्य मत्वा समटे कावधिकतरभोगपदानमेन माननापार सिमिरिति समाजम्पत्यावापेक्षया अधिकारवादापेक्षया बेगम्यत्पादः फन्म- ताराद समानालाम्प्पमुकुर्याते । एतेन- ·नीतिविधिया १८३ अत्रावसरे आधुनिकसमाजस्वत्ववादानो स्वरूपप्रदर्शनमाप किंचित्मदर्शयितुमर्हतीति तदर्थ श्री.गोविन्द,रामचन्द्र, राजोपाध्ये बी.ए. सातारा इति महोदयः प्रेषितानिबन्धान भागमत्रोदाहरामः । निरन्धोऽयं महाराष्ट्रभाषामयोऽप्यत्र संस्कृतेन भाषान्तरित एवोदाहियते । स यथा- (पाश्चात्यसमाजरचनायास्तत्वान ते समुत्कर्षच ) कानि किल पाश्चात्यसमाजरचनायास्तत्त्वानि कथं वा तेषां परिवर्तनामिति पर्यालोचनीयं चेत्पाश्चात्यानामितिहासे दृष्टिक्षेपः कर्तव्यः । भारतीय समाजरचनायास्तत्त्वं तु आवर्षसहस्रेभ्यः एकरूपमेव न परिवर्तितं दृश्यतेऽयावधि । इदानीं तु तैः सार्क संघर्षण तत्र कदाचित्परिवर्तनं स्यादिति संभाव्यते । तदिदं परिवर्तनमिष्टं वाऽनिष्टं वेति निर्धारणे तु पाश्चात्येतिहास एव तत्रानुमाने प्रमाण स्यात् । पाश्चात्यसमाजरचनेतिहासेन तत्र तत्र कथं का परिस्थित्यनुसारेण समुत्कर्षः समजनीत्यपि पर्यालोचयितुं शक्यं स्यात् । ततश्च स्वीयसमाजरचनातत्त्वानामपि मूल्यनिश्चयो भवेत्सुकरः। समाजस्य वन्यावस्थायां काम एव परमः पुरुषार्थो भवति । तत्रत्या व्यवहाराः सर्वेऽपि स्वेच्छामात्रेणैव प्रवर्तन्ते । अर्थात् तत्र बलमेव न्यायनिर्णायकत्वेन मन्यते । अत्यन्तपाथमिकाव- स्थायां तु शारीरबलादेव वैयक्तिकव्यवहाराणां निर्णयः । यदा स्वग्रेऽपत्यप्रेमाज्ञाधारकत्वादिमनोद- जीनामुदयः, तदा स्वतःसिध्दमनावृतपरियहमूलक स्वत्वमेव बलमभिमतं भवति । तेन च सर्वापेक्षया बलियस्यैव भूपतित्वमिति स एव सर्वत्र स्वत्वं प्रस्थापयति । अर्थादेव तच्छासनमेव न्याय' इति तस्याभिनिवेशो भवति । परंतु तस्य बलात्कारमूलकेन यदेकतन्त्रीयशासनेनेतरेषां यथेच्छव्यवहारस्य . प्रतिबन्धो भवतीति ततः किंचिन्यूनबलास्तादृशशासनेन विरुध्य तत्स्वायत्तं यथा स्यात्तथा प्रयतन्ते । तत्र च साफल्ये त्वेकस्य शासनमनेकेषु बलिष्ठेषु प्रतिष्ठत इति बलिटवर्गशासनपद्धतिः प्रभवति । इदमेव शासनप्रसरणं शासनसमुत्कर्षस्य प्रथमावतारः । इत्थं प्रचलिते खलु शासनसमुत्कर्षे. इदमापि दृष्टिपथमायाति लोकानां यत् कामरूपपुरुषार्थे साधयितव्येऽर्थोऽन्यत्यन्तावश्यकं साधनामेति । किंबहुना कामो ह्याधीन एव । समाजस्य यस्यां कस्यामप्यवस्थायां यथाकथमप्यर्थस्यास्तित्वं तु वर्तत एव । परंतु समाजस्य वन्यावस्थाया यथा यथा समुदयो भवति तथा तथाऽर्थस्योत्तरोत्तरम- धिकमेव माहात्म्यं दृष्टिगोचरो भवतीत्यन्ततस्तस्यापि पुरुषार्थत्वमायाति । ततश्चोत्तरोत्तरमर्थमाहा- म्यमेताद्भवति यदन्ततस्तस्यापि शास्त्रमेकं सिध्यति। ततश्च कल्पिततच्छास्त्रनियमानुसारेणैव समाजस्य सर्वेऽपि व्यवहाराः प्रवर्तन्ते । आंग्लदेशस्येतिहासपर्यालोचनायामिदमेव दृष्टिपथमायाति यत्मथमतो राजैव सर्वशासनमणे- तेति । ततश्च तत्रत्यत्तन्न्यूनबलवद्भिर्मिलित्वा राज्ञः सकाशात्तच्छासनाधिकारो बलादपहृतः। ततभ केनचित्कालेन प्राकृतसमाजेष विद्यमानरुद्यमशीलेवाणिज्यवृत्तिमद्भिरग्रेसरैर्भूत्वा स्वातन्त्र्यसमतारूपत- . . v ·परिस्थितेरानुकूल्यमपरस्य पातिकूल्यमित्यव सर्वत्र प्रसृताया विषमताया सभ्यः समानावसरमदानेन तत्र वृद्विरेव स्यादिति नैसर्गिकमेव । नैसर्गिकगुगानुसारेण किंचिदधिकद्रव्यलाभे त्वेकस्य तबलाद्- द्यमपि उत्तरोत्तरमधिक भवतीति निश्चप्रचमेव । एव चेकतः केचनातीव धनवन्तः । अन्यतच सहस्रावधिनिर्धनाः । येषामुपजीवनमप्यसुकरमिति विषमतावृद्धिः सजाता । ततश्च निर्वृत्तिकाना निर्धनाना धनिभिः सह साधिक यवसायावष्टम्भादिद्वारा (सप) सर्वदा कलहः प्रवृत्तः । तत्र दुष्पाप समजनि । एवं च समाजस्थैर्याभावेन परमार्थवार्ता वा आत्मोन्नतिवार्ता वा दूर एवावस्थिता। तथा चेतरसमाजस्य भोग्यसपत्तिमपहृत्यापि इयमवस्था चेदस्य समाजस्य तदा जागरूकत्वेनेतरसमा- जेन तदपहरण गेवरुदं तदान.कलहो वा निवृत्तिकत्व वा कियत् स्यात् । कथ वेतरसमाजैः सीऽस्य समाजम्य निर्वाह इति तु कल्पनातीतमेव । अत एव चेद प्रचलित महायुद्धमिति एते सऽन्यन अधिकारवादमूलका एवेति भूयोऽपि किंचिद्विचारयामः । अयमधिकारवादी १८४ धर्मादा त्वपुरस्कारेण समाजक्रान्तिर्विहिता । तेषामयमाशयो यत्सर्वविधमैहिकं सुखं विषयोपभोगश्च मनुष्य- मानाणामभिलषित इति तत्पाप्मा सर्वेषामधिकारः। तद्नुसारेण तदपिगमे वितरेपा तादृशाधिकारः केनापि नावृष्टब्धव्य इति तत्र जागरूकता स्वीकर्तव्या । राजशासनस्य विमेव कर्तव्य यत्तथा नियन्त्रणं नाम । तथा च व्यकिशस्तादृशोपभोगपयले सत्यनायासेनैव समाजस्यापि. हितं भवति । एवमधिकारतत्त्वस्वीकारेण स्वतःसिद्धस्वत्ववादादधिकारवादे सक्रमणं सजातम् । सोऽयमधिकारतत्त्ववादोऽष्टादशशतके प्रसिध्दतमफ्रेंचराज्यक्रान्तौ प्रादुर्भवन् सर्वत्र जगति मसूत. । प्रथमतोऽयममृतमिव गुणकारित्वेन समतोऽपि कालान्तरेण खलु स्वीयं विषमय स्वरूप वमति स्म । प्रारम्भे स्वातन्त्र्यसमतातत्त्वयोरापातरमणीयत्वेऽपि अन्ततः समाजे विषमतोत्पादकत्व- मेवानुभूतम् । सृटी हि मूलन एव विषमता वर्तते । दृश्यते चैको बुद्धिमानपरो निर्बुद्धिः । एकत्य पुरुषाणामिव स्त्रीणामपि दैन्यावस्था सप्राप्ता । अन्ततो गत्वा ऐहिकसुखलाभायुद्दिष्टमेतेपा, नातिरोहितम् । तदपि . ६ि भदकारगृतिमूलक एव पादुर्भवति । ममायमापकार इत्युक्ते अहमपि कश्चनास्मीति अहकारवृत्ते: पुरस्कारो निभा र । ततश्च व्यक्तीनामन्योन्यविरोधः सोऽय पिरोधः समाजहिताहितदृष्ट्या ये फान वर्गामपि प्रसरति । तत एव च समाजे प्रेम्ण. शान्तेन सानिमिसिये प्रयतते । ततबाहमहमिका पर्या, सर्प इत्यादि वृद्धिमायानि । अत्र FIN FAI | येऽप्यपेराराम्नेषामपि जीरिन गुग्वशान्तिमय म्यादित्यपि नास्ति । प्रायः सिनाम: रसायनामे सायेन समाजा-दोलन पालति । तत पाशान्त्या सोनम सपोमाया दीनमनोनीनामासालाभेन पावल्य प्रभवति । यस्तुतस्त, । सर्वाऽपीतरान् पराक्रम्य ये पराव- ·नीतिप्रतिविम्बा १८५ मनुष्यं कार्यप्रवणीकुर्वाणानां मनोवृत्तीनामुत्तमाधमभावनिर्णायकश्रेणिस्तु पाश्चात्यनीतिशास्त्रे ए प्रतिपाद्यते । औदार्यदयापूज्यभावादिमनोवृत्तीनां श्रेणिः प्रथमोच्चतमा च । आत्मोनतेरिच्छेति द्विती योचतरा । स्वातन्त्र्यस्वस्तत्वायतिलोभापादकमनोवृत्तीनां तृतीयोच्चा । विषयसुखेच्छेति चतुर्थ्यधमा अधिकारवादेनाहंकारपुरस्कारेण च विकसितानां मनोवृत्तीनामवधिस्तु स्वातन्त्र्येच्छैव तृतीया श्रेणिः उपरितनश्रेणिद्वयं तु न तन्मर्यादाभूतम् । तस्य मानवतायाः पूर्णस्वरूपयोतकत्वात् । अयमत्र सारांश यदधिकारवादेन मानवतायाः पूर्णस्वरूपस्यावतार मार्ग एव रुद्वो भवति । एवं चोत्कर्षापेक्षया विषयसुखेच्छासमुद्देशेनापकर्षमलिकाऽधोगतिरेव मानवानां भवतीति । . तदेवं प्राथमिकी समाजरचना स्वतःसिद्धस्वत्वमधिकारबुद्विश्चैतन्यमूलिफैव । अयमेव "सर- जामशाही" वादः,सेनापहारिशासनवादः। अत्र चाधिकृताअनधिकृतेष्वत्याहितमाचर्य,तान् निप्पीडया- मासुः। तत एव व्यक्तिस्वातन्यतत्वोदयः। तच्च समेपां सममिति समतावादश्च । आंग्ललोकमहोदयः फ्रेंचरूसोमहोदयश्चैतयोः पुरस्कारी । पूर्वतनसमाजापेक्षयोत्कृष्टोऽप्ययं समाजो व्याक्तिस्वातन्त्र्यस्य स्वार्थात्मकत्वात् उपर्युक्तदुष्परिणामशाली संवृत्तः । अत एव लोकशासनवादः (लोकशाही.).समु- त्पन्नः । परं त्वन्ततः स धनिकशासनवादः संवृत्तः । वैयक्तिकस्वार्थमूलका बहवः किलांन्तर्विरोधा' एतस्मिन् समाजे मादुरभवन् । ततश्च स्वार्थस्यैव परमोच्चपरार्थत्वरूपसंपादने प्रयत्नाः प्राक्रम्यन्त । एवं च बहूनां बहुसुखमिति ध्येयवादः प्रादुर्भूत् । अयमेवोपयुक्ततावादः । अस्योत्पादको 'बेथाम' इति आंग्लतत्त्वज्ञः । अयं च समुद्देशो वैयक्तिकस्वार्थापेक्षया श्रेयस्करोऽपि बहुलानां हितबाहुल्यं कथं कुत्र चेति पर्यालोचनायां मूल्यमापनप्रमाणाभावानीतितत्वदृट्या नायमुपयुक्तः सिद्धः । तत- श्वेतोऽपि श्रेयस्कर उच्चतम आध्यात्मिकराष्ट्रवाद आविर्वभूव । तस्य चाऽऽविकर्ता ' हेगेल' इति जर्मनपंडितः । तस्यायमाशयः-व्यक्तिवद् राष्ट्रमपि कश्चन समष्टिरूपेण सजीवः पाणी। तदर्थ. च व्यट्या स्वमायुस्तस्मै समर्पणीयम् । इदमेव परमपावनकर्तव्यम् । अत्रैव यथार्थस्वातन्त्र्यलाभः । समटेरात्मैव व्याटेः शुद्ध आत्मा । आध्यात्मिकदृष्ट्या हेगेलमहोदयस्येदं मन्तव्यं यथार्थमपि शास्य- शासकयोमनसि अत्यन्तसात्म्यभाव एव वस्तुतो यथार्थता तस्य । अत्र चेद्राज्ञः स्वार्थवशात्मजया सह विरोधसमुद्भवे तु प्रजानां न कापि गतिारेति दोन्तदवस्थ एव । अन्यश्चायमत्र दापो यद्रा- ष्ट्रवाह्येन वा राष्ट्रान्तरेण का विरोध कयं वर्तितव्यमित्यत्र होलमहोदयः किमपि नाचटे । अतः परं बौद्धिकसुखवाद आध्यात्मिकव्यक्तिवादश्च प्रादूरभूताम्। उपर्युक्तस्याऽऽथिकव्यक्तिवादस्य बौद्धि- कवादसंस्कर्ता अध्यात्मिकवादसंस्कर्ता च 'जॉन स्टुअर्ट मिल् ' महाशयः । केवलभौत्तिकसुखा- पेक्षया बौद्धिकसुखस्येतरेषां सुखित्वदर्शनेन सुखित्वमित्याध्यामिकसुखस्य च कीदृशं किल श्रेष्ठत्वमित्यपि तेन प्रदर्शितम् । आध्यात्मिकन्यक्तिवाद्नूलकराज्यमीमांसायाः पुरस्कर्ता तु 'टॉम- PY ·निर्वन्येष्वपि निर्वनानां क्लेराहरगस्य नैते मूलपाहिण उपायाः। अनायासेन धनसंपादनं, स्वसत्ता- वरुद्धं रिक्षं, अतिलाभप्रयोजकस्वार्थप्रेरणा इत्यादिकं आर्थिकविषमतोत्पादकं त्वेतत्समाजरचनायां सीत् । एतस्य पुरस्कारस्तु " सेंट सामन् , फोरियर, रॉब ओवेन्" इति त्रयः पण्डिताः । तदनन्तर समाजस्वत्ववादः स्वावतारमाविश्चकार । प्रथमतोऽयं भावनामयस्वरूप एवाss- एतेश्च समाजे वर्तमानानां स्वत्वाधिकार-धर्मसंस्था-म्बपद्धतीनां परिवर्तनमन्तरा न समुचिता समाजरचना भवितुमर्हतीति प्रतिपादितम् । इयं च क्रान्तियुक्तिवादेऽऽनाश्रमरूपसंस्थासु प्रवेशद्वारा च मतपरिवर्तनेन संपादनीयेति समर्थितम् । अयं च विमर्शो 'माक्र्त एंजल्' इत्यादिसमाजस्वत्ववा- दिनां न संमतः । एते च समाजस्वत्ववादस्य शास्रमेव प्राणैः। एतेषां शास्त्रीयसमाजस्वत्ववादस्य सर्वदाऽस्या पदावस्थाया मोक्षावस्थां जिगमिपुः प्रयतते । स च सत्वरमेव सत्यं नाकलयति किंतु मेगातार तस्य पिकासः । एवमेव सामाजिको दिशानि एफस्य पश्चादपरमिति क्रमेण विपरिवृत्य विकसति । इमं न होमहागयस्य मीमांसा कार्ल मार्गमहोदयेन भौतिकस्वरूपेण परिणामिता। पापमागणी पदापिकी पटना ममानस्य मूलम् । तस्याश्र परिवर्तने सामाजिकोदिष्टान्यरि धर्मादा १८६ सहिल्यीन् ' नामाऽऽसीत् । अनेन तु हेगेलमहोदयस्य तत्त्वज्ञानमनुसृत्येमा मीमांसां विरचय व्यक्तिवादराट्रवादयोः समन्वयः संपादितः । राटजीवनविकास एव व्यक्तिजीवनविकासस्यान्तर्भाव इति मतं तु तेन प्रस्थापितम् । जीवस्य स्वकर्तव्यप्रेरणा तु परमात्मसकाशादेव भवतीत्यपि तेन प्रतिपादितम् । समाजाराधनमेव व्यक्तः कर्तव्यमिति नियमोऽपि तेनैव निवेदितः । जनानां शिक्षण- व्यवस्था, सुखसमुनत्योच पर्यालोचनमित्यादीनि शासकस्य कर्तव्यानीति तस्य मतम् । अयं चात्य सिद्वान्त एउपासियते यदनिकैनिधनानां कृते दानेन स्वकीययनस्य विनियोगः कर्तव्य इत्यादिषु तवस्थमेव । ( समाजस्वत्ववादः) स्वरूप तु निम्नलिखितम् । ( इतिहासस्याऽऽर्थिकमीमांसा ) (अ)-सृटेर्मूलनिदानम्य चैतन्यस्य मानवान्तःकरणस्थितोऽशो जीवात्मा । म पनि । गगां न पूपिटना सुनापहा, ते तम्या एव परिरक्षणाय प्रयतन्ते । येषां न सा दुगारदात का परिगतिमिउनि वर्गः पातुति । (मलपनमन्वयाई (महालमादी) धनोत्पादनम् ) (41)- दिपोतासानानि तानि ATTरि यो न्यापिषत, मान AAI HTTER मालियान मन्त्रादिना सापनाना - नसाथ- ·नीतिप्रतिबिम्ब पृथुत्वं, तदा परःसहस्रास्तत्र युगपदेव व्यापारयन्तो भोग्यवस्तुजातमुत्पादयामासुः । ततश्च भोग्य- वस्तूनामुत्पादितानां स्वत्वं न व्यापारवतामुत्पादकानाम् । कितु स्वल्पानां यन्त्रस्वामिनामेवेति श्रमा- जिंतवस्तूनां मूल्यात्कंचनांश भृतिरूपेण श्रमजीविना निर्वाहकमा विभज्यावाशष्टं सर्वमपि लाभरूपं यन्त्रस्वामिनामिति व्यवस्था । ततश्च अन्तः संघर्पः प्रादुरभवत् । (अवशिष्टलाभपरिणामः) (इ)-इत्थं च श्रमजाविनां श्रमशक्तिक्रयेण भूतिविभजने तैरुत्पादितवस्तुजाते स्वत्वं तु यन्त्रस्वामिनामेव भवति । ततश्च भृत्यपेक्षया वस्तुजातस्य मूल्यमधिकमेवेति तत् सर्व लाभरूपेण यन्त्रस्वामिनामनायासार्जितं स्वम् । एवं च वस्तूत्पादकानां साधनानां गुरुत्वानुसारेण यथोत्तरं लाभ. स्यापि गुरुत्वमित्येकतो धनिनां धनवृद्धिरन्यतश्च दरिद्राणां दारिद्यसमृद्धिरिति दरिद्राणा दुःखा- 'संतोषयोः समुत्कर्ष एकोत्तरोत्तरं संजायते । स्वामिनस्त्वन्योन्यमन्तस्पर्धया वस्तुजातस्य मूल्यह्रासो मा भूदिति संभूयसमुत्थानेन प्रचण्डसंधान संस्थाप्य मूल्यतावस्थ्यं सपादयन्ति । भृत्यानां तु तादृशमूल्यदानाशक्त्या सत्स्वपि भोग्यजातेषु अपोषणपसङ्कः समापततीति दुरवस्था प्रभवति । अन्यच्च वस्तूनामाधिक्येन स्वदेशे विक्रयासभवात् देशान्तरपर्यालोचनं तदर्थं, तत्र च स्वव्यापारता- दवस्थ्याय बलादाक्रमणेन साम्राज्यस्थापनमिति मूलधनप्रभुत्वात्साम्राज्यवादः समुद्भवति । ततश्चैकत्र 'विद्यमानाना दुःखासंतोषदारिया|पोषणादिक्लेशानां देशान्तरेऽपि प्रसरः । इत्येवं दुष्परिणामाना समूलमुन्मूलनार्थ कुत्रापि कस्यापि स्वत्वमेवोन्मूलनीयम् । स्वामिवर्गस्तु स्वस्वत्वोत्सर्गाय सुखेन नोत्सहते। तदर्थं च श्रमजीविभिर्भूतकैरेव क्रान्तिकारकैर्भूत्वा शासनसंस्था आत्मसात्करणीया। (समाजस्वत्ववादिना राज्यमीमांसा) (ई)-समाजे मुख्यतो वर्गद्वयम् । एको बहुसंख्यः श्रमजीवी । अपरभ्वाल्पसंख्यः परजीवी चेति । तत्र चाल्पसंख्यः श्रेष्ठ पद्मासाथ तत्सरक्षणाय राज्यशासनमनुशास्ति । तत्र च "बहुसंख्यैः कान्तिकोलाहलेन वर्गभेदस्योच्चाटने कृते सर्वेषामपि श्रमजीवित्वसिद्धी निखिलोऽपि समाजः समानवत्वात्समानो भविष्यति । एवं च न कस्यापि स्वीयधनसचयस्याऽऽवश्यकतेति न शासनसंस्थाया अपि। सोऽयं कार्लमार्क्समहोदयस्य क्रान्तिकारकसमाजवर्गः प्रादुर्भवन्नेव व्यक्तिस्वत्ववाद परोप- कारित्वेन समाजस्वत्ववादं च न्याय्यत्वेन परिणामयतीत्युमयोः समन्वयः साम्राज्यवादस्याऽऽअयेण भवितुमर्हति । तस्यास्य शाम्रीयसमाजवादस्य न्याथ्यसमाजस्वत्ववादरूपेण प्रतिष्ठापनं त 'वनस्तान इति जर्मनविदुषा कृतम् । तच्चेत्यम् - ·૨૮૮ एवं च न क्रान्तिद्दारव समाजस्वत्ववादप्रतिष्ठापनस्याऽऽवश्यकता । किंतु सामाजिकतनतापा लोकस्वामित्वस्य च विकासेनेव तत्साधनीयमिति तु सांप्रतम् । इयं च तत्त्वविचारमणातिका इदानी मिल्पीन इति महोदयदयस्य विनाराणां विस्तारातिशयेन आध्यात्मिकयुक्तिवादावटम्भेन. (अ)-समाजान्तर्गतप्रतिव्यक्ति जीवननिर्वाहार्थमावश्यिकाऽन्यूना व्यवस्था करिम्पत इति. धर्माद इतिहासस्य मार्क्सकृता भौतिक्यार्थिकी च मीमांसा प्रमादप्रचुरा । न हि समाजोद्देशपरि- वर्तने आर्थिकघटनामात्रं कारणम् । अन्यान्यपि कारणानि सुबहूनि वर्तन्ते । तत्र चाऽऽधिकघटना- वदपरं लोकानां नीतिमत्तापि प्रधानकारणम् । नैतिकध्येयानुसारेणार्थविषयेऽपि नियमनं लोकानां संभवति । न ह्यतिरायेन धनी अतिदरिद्रश्चेति वर्गद्वयमेव समाजे वरीवर्ति इतरोऽप्येको वर्गों बुद्धिजीविनां मध्यमत्वेन जागति। न हि धनोत्पादकयन्त्रादिसाधनानि अल्पसंख्यानां स्वत्वाकान्तान्येव संभवन्ति। समयसमुत्थाने हि मूलधनं नैकस्य संभवति । अनेकेषां विभागात् । तत्र विभागानामत्यन्त- स्वल्पत्वे तु श्रमजीविनोऽपि तद्ग्रहणे प्रभवेयुः । एवं च श्रमजीविनामपि स्वामित्वसंभवे द्रव्यभूम्यादि- मोग्यजातस्यापि तथैव विभागेन समाजान्तःपातिनिखिलवर्गाणामपि सर्वत्र स्वत्वपसरणं संभवति । य इंग्लंददेशे प्रसराते । न्याप्यसमाजस्वत्ववादिनां कार्यक्रमस्तु अधोलिखित आतीत-- शासनसंस्थया अडीकरणीयम् । (आ)-शासनकरस्य भारो वरिष्टवर्ग वर्धनीयः, । कनिठे चाल्पः करणीयः । (इ)-परिउपन्य मूलधनात् कंचनांशमुध्दृत्य कनिष्टसमुत्को विधेयः । (६)-भीयोगिकविभागेषु क्रमश: लोकपत्वं यथा साना व्यवस्थापयितन्यम् । अनि राफटबन्यादिविभागेर क्रमशो सरस्वत्वमथानीय । इति ।

·नीतिमतिबिम्पः तस्याऽऽशयः । तद्वैपरीत्येन शासनसंस्थायां प्रणटायां स्वस्वामिभावादयो वर्गभेदाश्च स्वयमेव पणष्टा भवन्तीति बाकुनिन्पण्डितस्याऽऽशयः । अस्मादेवाराजकसंघवादस्यावतारः। ततश्च युगपदेव सर्वत्र कार्यावरोधेन (संप) शासनसंस्थाविनाशायोपक्रमः प्रचलितः । परं चायं मार्गो नितान्तमव्यवहार्य इति नामशेषः संजातः। (संघनिष्ठसमाजवाद:-Guild Socialism) तदनन्तरं संघनिष्ठसमाजवादनामकः संप्रदायः जी. डी. एच्. कोलप्रभृतिभिः कैश्चन तत्त्वनिर्मितः । तस्यायमाशयः । (अ)-समाजे शासनसंस्था भवतु नाम । परंतु धनानामुत्पादनविभजनविनिमयादिकं कार्य न तया स्वायत्तीकरणीयम् । किंतु पृथक् पृथक् तत्तन्यवसायकारिणां संघानां हस्ते रक्षणी. यम् । धनोत्पादनसाधनं यन्त्रालयादिकं समाजस्वत्त्वाकान्तं स्यात् । साक्षाद्धनोत्पादनं तु तत्तव्य- वसायनिष्ठसँधेरेव करणीयम् । (आ)-धनोत्पादनमिव ज्ञानार्जनं, संस्कृतिसंवर्धन, धर्मः, लोकसेवा,इत्यादयो व्यवसाया अपि तत्तत्कार्यकारिसंघस्थापनद्वारा समाजसेवायां विनियोक्तव्याः । संघानां तु तत्तव्यवसायपर्याप्त स्वातन्त्र्यमवश्यमेवाभ्युपगन्तव्यम् । (इ)--शासनसंस्थाधिकारस्तु तवत्संघानामन्योन्यमत्याचारप्रवृत्तिप्रतिबन्धः तत्तव्यव- सायेऽन्यायनिरसनं, परस्परसंघर्षजन्यविमर्दनिवारणं चेत्यादिकार्यद्वारा समाजस्य साक्षात् सुखशा- न्तिप्रतिष्ठापनपर्याप्त एव । (ई)-समाजे आर्थिक सामाजिकं राजनैतिक वा किमपि बलं केन्द्रीभूतं मा भवतु । (साक्षात्क्रान्तिकारिसमामवादः) अयं वादोऽत्यन्तस्तुतिपात्रं भूत्वा मध्ये संवर्धितः । परं च पूर्वतन (इ. स. १९१८) महायुद्धानन्तर रशियास्थैः बोल्शेव्हिकापरनामकैः समाजस्वत्ववादिभिः पूर्वशासनमाक्रम्य श्रमजी- विशासनप्रस्थापनानन्तरं तु स लुप्तप्रायः । ततश्च क्रान्तिकारिसमाजवादः समुद्भूतः। नूतनस्यास्य वादस्य महताऽऽटोपेन सर्वत्र जगति पचारः संवृत्तः । मार्क्स एंजल्स् इत्यादिभिः क्रान्तिकारक- समाजवादस्य अनियन्त्रितश्रमजीविशासनस्य च तत्त्वत उपपत्तिरपि प्रदर्शिता । परंतु साक्षाव्यवहा- रेऽस्य प्रतिष्ठायाः श्रेयस्तु लेनिन् ट्रॉस्की इत्येतयोरेन । रशियादेशे क्रान्तिकारकसमाजवादिनां मध्ये पक्षद्वयमासीत् । एकस्य मते प्रथमतो बहुमतानुसारेण लोकशासनात्मिका क्रान्तिः प्रथमतो भवि- . ध्यति । ततश्च निखिलयूरोपखण्डवत् मूलयनशासनभावः । ततश्न समाजस्वत्वशासनमिति ।

·(३)-तत्तत्साम्राज्यशासकराष्ट्रान्तर्गतानां मूलधनवादिनां श्रमजीविनां च परस्परवि. दिनामाहुती तादृशावसरलाभेन तत्तद्राष्ट्रान्तर्गतसमाजवादिभिः सर्वराष्ट्रीयसमाजशासनस्योपक्रमः एते त्रयोऽपि परां कोटिमुपागता युद्धपवर्तका भविष्यन्ति । तस्मिंश्च रणकुण्डे मूलधनवा- कर्तव्य इति किल लेनिन्महाशयस्य अभिसंधिः । लेनिनमहाशयस्य सर्वत्र सरयक्षेत्रे पन्त्रालये च समाजस्वत्वमभिमतम् । श्रमजीविनामपि तदभिमतमेवाऽऽसीत् । परंतु कृपकेस्तत्र विपातपात: पदर्शिता । अतश्चागत्या क्षेत्र कृषीवलानां व्यक्तिशः स्वत्वं लेनिन्महोदयेनाप्यङ्गीकृतम् । ययारी कीवलानां श्रमजीविना शासनसंस्था प्रतिष्ठापनीयाऽऽसीनस्य तथापि तचालकत्वं न बहुसंख्याना सेनिनमहोदयाय पश्चाद् रलिटी संपली । निखिलराष्ट्रेषु अमजीपिनां संघटनाहते एकस्मिनेर रा पनि यमानमामि परपास्तिमपि पिकतं सन्नातिचिरं पतिठामधिगच्छदिति टॉस्कीमदा- भागार निधारः । मेलिन्मठोदय तदितरीतमे फरिमन्नपि रादे तत्मतियामधिगच्छेदिति पुरुष. फार तर तिनमतस्य भतं संगातम् । ट्रॉस्कीमहाभागनु देशानिर्यासितः परमादन्तं नमा मनिस मरापिझानिसमुरेश परित्याग मूलपानवादिनः, इलर अमेरिकामभूतिनी १९० धर्माद अस्य चाल्पसख्यत्वात् “ मॅन्शेव्हिक्" इति नाम । एतद्वैपरीत्येन बहुमतानुसारलोकशासनसमकाल एव समाजस्वत्वशासनात्मिका क्रान्तिः करिष्यते वा स्वयं भविष्यतीत्यपरस्य मतम् । अयं च बहु- संख्यत्वात् " बोल्शेव्हिक् " पदवाच्यः । एतत्पक्षद्वयमपि मार्क्सप्रणीततत्त्ववादादेव निर्गतम् । तत्र लेनिन् महोदयेन द्वितीयपक्षस्याग्रेसरत्वं स्वीकृत्य मार्क्सवादस्याभिवृद्धिः संपादिता । यदिदानी मूलधनवादस्य प्राबल्यं सर्वत्र यूरोपखण्डे परिदृश्यते । तत्तु सत्वरमेव प्रणष्टं स्यात् । यतस्तत्र त्रयः किलान्तविरोधा वर्तन्त इति लेनिन्महाशयेन प्रदर्शितम् । ते च यथा- (१)-प्रतिसाम्राज्यमभिभूताभिभावकयोरन्योन्यविरोधः । (२)-अभिभावकतत्तत्साम्राज्यशासकराष्ट्राणामप्यन्योन्यविरोधः । फर्यकाणी हस्ते किंवत्ससंख्यानो श्रमजीविनां हस्त एव भवत्पिति तस्य मतम् । लेनिनमहोदयस्य सदकारिणी ट्रॉस्फीलिन् महोदयो । तयोरप्यन्तर्मतभेवः । एतावुभाव रोधः । इति । HTTE T U मार पाय कान्तिमारा समाप पनि स्यादित्यास " कातिरादिनामसिना ।

·नीतिप्रतिबिम्ब धनसंपत्तेरुत्पादनमपि आर्थिकनियमानुसारेणैव भवति । न कोऽपि निरुद्योगो दृष्टिपथमा- याति । इत्येवप्रकारेण स्टॅलिन्महोदयस्य कार्य सर्वत्र प्रशस्यते । तथापि अद्यावधि न तत्रापि समाजस्वत्ववादः प्रतिधामध्यगच्छदृढमूलत्वेन । आर्थिकव्यवस्थापदानि शासनसंस्थापदानि च न श्रमजीविनामायत्तानि । किंतु अनियन्त्रिताधिकारनियुक्तवर्गस्य स्वायत्तानि । अयं च वर्गः सर्वथा स्वतन्त्रो न कुत्रापि विषये उत्तरदायित्वं भजति । बुद्धिजीविना श्रमजीविनां च जीवन निर्वाह कश्चन विशेषः शनैः शनैः प्रादुर्भवति । अर्थविनियोजनमधिकृतवर्गायत्तमित्यधिकारस्य भोग्यसंप- तेश्चाधिकोऽशोऽधिकृतानां हस्तगतो भवति । कुलफनामकः सधनः कृषीवलवर्गः समुदितकृषौ बलवान् संवृत्तः । मध्यमस्तु कर्षकवर्गः स्वक्षेत्रस्य स्वामित्वं पूर्ववदेव परिपालयति । न तद्धातुमुत्सहते । भोग्यसंपत्तेर्व्यक्तिस्वत्वाक्रान्तिरपि तदवस्थैव । न तत्तत्त्वं मूलतः प्रणष्टमस्ति । अयावधि शासन- संस्था वर्तत इत्यत एवानुमीयते यत्सारतमपि मार्क्सतत्त्वदृष्ट्या तात्पर्यमिदमेव यत्तत्र स्वस्वामि- भावो वर्गभेदाश्चेदानीमपि वर्तन्ते । लेनिन्सस्थापितः समाजस्वत्ववादपक्षः स्टॅलिनमहोदयस्य शासनप्रणाल्या तत्त्वतश्च्युत एवं वर्तते । एवं च रशियादेशेऽपि समाजस्वत्ववादस्य क्रान्तिवादस्य च परागतिरेव वर्तते । धर्मविषये तु समाजस्वत्वशासनादतिरिक्तं नास्तिकशासनं न कुत्रापि पृथिव्यामस्ति । धमप्रभावस्य न्यूनीकरणा) (हासार्थ) पुरातना देवालया धर्मपीठानि च मूलत एवोच्चाटितानि. धर्मोपाध्यायानां धर्मपीठानां क्रिस्तमन्दिराणां चामहारादिकं सर्व स्वायत्तीकृतम् । यद्यपि धर्मस्वा- तन्त्र्यमुद्दोषितं तथापि धर्मभावनाबीजानामुच्छेदायैव सातत्येन प्रयासः प्रचलति । स्त्रीपुरुषाणा लैंगिकनीतिबन्धनानां शिथिलीभावः । बालशिक्षणं न मातापितृस्वायत्तं कितु शासनस्वायत्तम् । ततश्च धर्मो हि विपगुटिकेति मतं शालायां महताऽभिनिवेशेन पाठपते । धर्मोपासना तूपहासाविषयो निर्वृत्तः । इत्येवमिदानीतना परिस्थिती रशियादेशस्य । (वलप्रधानतज्जशासनवाद: ) यत्र किल समाजे भोग्यवस्तूत्पादकमहायन्त्रप्रवृत्तिस्तत्र भृत्याः स्वामिनश्चेति परस्परविरोधि- वर्गद्वयमेव न भवति । मध्यमोऽप्येको वर्गस्तंरज्ञानां भवति । स्वामिनस्तु धनवन्तोऽपि महायन्त्रनि- माणसंचालनादिप्वनभिज्ञा इति बुद्धिजीविनां तज्ज्ञानां चालकानां संग्राहकाः । तदभावे कार्यसि- द्विरेव न स्यात् । अयं च चालकवर्गः स्वाम्याश्रितः स्वामिसकाशात् वेतनभागिति स्वामिभूत्ययो- विवादे स्वामिपक्षमवावलम्बते । एवं च पूर्वोका समाजवादाक्रमणं इटालीजर्मनप्रभृतिषु स्वराष्ट्रेषु मा भूदित्येतदर्थमेतेन चालकवर्गणाग्रेसरत्व स्वीकृत्य कर्षकवर्गस्य भृत्यवर्गस्य चान्योन्योपजाप विधाय बलप्रधानतन्शशासनवादः (फॅसिझम् ) प्रवर्तितः । एतस्य च प्रधानप्रणेतारौ मुसोलिनी, हिट्लर- महोदयौ । एतयोर्विचारपणाली चेत्थम्- ·व्यकिसृष्टावेव मानवसंस्कृतेर्मानवसमाजस्य च विकास इति नित्शेमहोदयस्येवास्य संप्रदायस्याभिमतम् । दवाऽऽवरियका। अर्थसाम्यमिवानभिज्ञलोकशासनं तु मानवसंस्कृतेर्विकास प्रतिबधाति । समाजे श्रेष्ठ- इयान् विशेपो यनित्शेमहाशय आध्यात्मिकविषयं धर्म च तिरस्करोति । अयं च पुरस्करोतीति । फीसझम् संप्रदाय इव नाझीझम् संप्रदायोऽपि कश्चन जर्मनदेशे निर्मितः । अस्य च विचार- दायो जर्मनदेशीयानां जन्मतः श्रेठत्वं वंशशुद्विश्वेति तत्त्वे महताऽभिनिवेशेन प्रतिपादयति मन्यते पार्मिविषयेषु तु संप्रदायद्वयेनापि जडवादविरोधी प्रचारः प्रारब्धः । ईश्वरविषयकास्ति- पदः प्रसारस्त्वस्य आन्दोलनस्य मुख्य तत्वम् । राजकीयविषये तत्वानि त निम्नलिखितानि- (१) भयदि सीपरपापिनायरः सामपि न संपादनाविकारः। धर्मादा १९२ (अ)-फेसिझमित्यस्य संप्रदायस्याभिधानम् । फॅसिझम्शब्दस्याभिधेयं तु वास्तविक वयमेवास्माकं समर्था इति । अनेन च प्रभुत्वद्योतकशब्देन स्वाभिमानस्वावलम्बनस्वाधिकारादिश्चम- तसद्गणानां संक्षेपेण निदर्शनं भवति । एवं च स्वराष्ट्रधर्म इति तत्तात्पर्य भवितुमर्हति । एवमप्यत्र पराक्रमस्य शस्त्रबलस्य च प्राधान्यं वर्तत एव । कान्तिकारकाणां समाजशासनविरोधि कान्तिप्रति- बन्धकं किमपि शास्त्रमप्यस्य प्राणायि । अस्मिंश्च संप्रदाये व्यक्तिस्वत्वं तु परित्यक्तमेव । एवमप्या- र्थिकसाम्यसंपादकः समाजस्वत्ववादस्तु न संमतः । भोग्यवस्तूत्पादकानां साधनानां व्यक्तिस्वत्वं न स्वीक्रियते । एवमपि तत्स्वत्वेन साकमेव स्वराष्ट्रसंगोपनस्येतिकर्तव्यताया नियन्त्रणमपि तत्राभिमतम् । तथा च स्वामित्वस्य समाजसेवायाश्च समन्वयोऽत्र संपाद्यते । वर्गयुक्तसमाजरचना तु नैसर्गिकला- तथापि राष्ट्रधर्मापेक्षया न कोऽपि धर्मो नितान्तश्रेष्ठ इति किल तत्त्वमस्य । बलाधिकारस्य परमोच्चं पदमित्यपि तस्याभिमतम् । (गणीयसमाजस्वत्ववादः) (नाझीझम् अथवा नॅशनल् सोशियालिझम्) । स । जर्मनदेशीयाः शुद्धार्थवश्यत्वादितरेषु शासनाधिकारसमर्था इति श्रद्धाऽस्य संप्रदायस्य । (१) ईश्वर एव सर्वाधिष्ठानत्वादस्तुतो राज्यकर्ता । (२) रादू तु ईश्वरयतिनिधीना लौकिक स्वरूपम् । (३) अत एव पनागलनाधिकारो राष्ट्रस्येव । (१) राष्ट्रामा मारिसकारणानि राधुरीणरवश्यमेवानंद यानि । (५) ममा पभा लोक ननिकाधिकारस्य रामासंरक्षणाशिफारस्य पात्रता वृद्धिभियान सपा पा पापनापिकारः पदेयः । धर्माधिकारापेक्षया ter ·नीतिप्रतिबिम्ब १९३ . (७) कृषीवला महायन्त्रस्वामिनः प्राड्डियाकाः, चिकित्सकाश्चेत्येवमादयो वर्गा भृत्यवर्गभे- त्यतः सर्वैः स्ववर्गे चेतरवर्गेषु च सहकारित्वेन व्यवहृत्य स्वस्ववर्गाभ्युदयः संपादनीयः । येन राष्ट्रा- भ्युदयोऽप्यनायासेन सिद्धो भवेत् । (८) भोग्यवस्तुजातस्योत्पादनं विभजनं विनिमयश्चेत्येतेषां सर्वेषां राष्टीकरणमकृत्वा शासन- संस्थाप्रतिनिधीनां व्यक्तिगततत्तव्यवसायप्रतिनिधीनां च सहकारित्वेनैव तत् सर्व साधनीयम् । (९) यत्किमपि रिस्थं सर्वजनीननिधिस्वरूपात्मकं ( Public trust ) विज्ञेयम् । तद्विनियो- गस्तु राष्ट्रहिताविरोधेनैव विधेयः । (१०).सोऽयं निधिस्तावानेव वर्धनीयो यावता सुसंघाटितसमाजरचनायाः समाजसुखस्वा- स्थ्यस्य च बाधो न भवेत् । इत्थं समाजः संहकारिसंस्थास्वरूपात्मकः संपादनीयः शासनसंस्थया। इति। 'जर्मनानामुपरि महापण्डितेन कॉन्टनामकेन प्रणीतस्य तत्त्वज्ञानस्य प्रभावो वर्तते । आध्या- मिकतत्त्वज्ञानस्य प्रकाशस्तु तस्मादेव जर्मनानाम् । मनुष्याणामनुभवस्तु न केवलमिन्द्रियगम्यस- त्यार्थस्य प्रतिविम्वरूपः । तत्र हि आत्मनः समृत्व ( वासनात्मक) परिणामस्याप्यपेक्षणीयत्वात् । अनुभूतवस्तुनि आत्मा स्वीयरचनात्मकसंस्कारान् विरचय्य वैशिष्टयमादधाति । तच्च ततस्तेनैव रूपेण प्रतीयते तदेव ज्ञानस्य प्रामाण्यम् । अयं भावः-अनुभवकाले हि वासनावासितान्येवेन्द्रियाणि वस्तुषु व्याप्रियन्ते । ततश्च तादृशवासनावासितमेव वस्तुस्वरूपं प्रकाशते । तदेव प्रमात्वेन आत्माऽ- भिमन्यते । अतो न केवलं वस्तुस्वरूपप्रकाशनसामर्थ्य ज्ञानस्य । अपि तु विशिष्टतत्तद्वासनावासित- स्वरूपप्रकाशनसामर्थ्यमेव । निर्वासनेन्द्रियजन्यज्ञानेन कीदृशं वस्तुस्वरूपं प्रकाश्यतेत्ययमेवाध्यात्म- विद्याया विषयः । अत एवानुभवजन्यज्ञानमर्यादामतिक्रम्यातीन्द्रियशक्त्या जीवनपर्यालोचनदृष्टि- राधेयेतीदमेवाध्यात्मविद्यायाः प्रधान कार्यम् । इति कॉन्टमहोदयस्याऽऽशयः। ततश्च स्वातन्त्र्यकर्तव्य- योस्तात्त्विकः समन्वयस्तेन संपादितः। न हि स्वातन्त्र्यं नाम विवेकरहितः स्वैराचारः। किंतु नीति- धर्मेषु सक्रियः परमोत्कट आदरः स्वज्ञानानुसारि कार्यकर्तृत्वं चेति स्वातन्त्र्यस्य सारभूते दे तत्वे इति तेन प्रतिपादितम् । कर्तव्यस्य मूलानि तु परमोच्चस्वातन्त्र्यपधानसृष्ट्यन्तरेण निगडितानीति कर्तव्यमिदं शाश्वतिका शक्तिरेवेति बुध्या तत्परिपूर्तये सर्वस्वत्यागसन्नाहोऽवश्यमपेक्ष्यत इति तस्य शासनम् । निखिलमानवसमाजे उच्चतरस्वार्थ तन्मूल्यं यथार्थार्थतां चाधिगन्तुं निदानभूतायां शाश्वतशक्तौ श्रद्धोत्पादने समर्थमेव किल कॉन्टमहोदयस्य तत्त्वज्ञानम् । जगति वर्तमान इदानींतने महायुद्धे निखिलराष्ट्राणां स्वार्थस्तु वर्तत एव । एवमपि भका- रान्तरेण वक्तुं पार्यते यत्पूर्वोक्तानां वादानामयं कलह इति । अमेरिकाप्रदेशे हि व्यक्तिरूपेण लोक- २५ ·परिस्थितिनिखिल दवदेव परिस्थितिः प्रायो दृश्यते । तथापि राजकारणार्थं स देशोऽपरपक्षे समाविष्टो वर्तते । अत्र र स्यापि विश्वस्य विनाशं विदधाति । किं बहुना सर्वराष्ट्रसंहारकालोऽयमाहोस्विडुपस्थित इति उपरितनसर्ववादेषु प्रधानास्त्रय एव (१) व्यकिवादः, (२) समाजवादः, (३) राष्ट्रवादश्च । तत्राऽऽयस्य द्वितीयतृतीयाभ्यामन्त्ययो योरन्योन्यं सर्वेषांच सर्वमानवहितवादेन च विरोधो वर्तते। एषु सर्वत्र "नात्यन्तं गुणवलिंचिन्न चाम्यत्यन्तानगुणम्' इति न्यायेन-केचन गुणाः केचिद् दोपाच वर्तन्ते । तत्र दोपपरिहारपूर्वकसर्वगुणानां संग्रहेणैतेपामखिलमानवहितवादेन समन्वयसंपाद- नमेव श्रेयस्करमिति तादृशसमाजरचना चेद्विधेया तर्हि कानि किलास्या रचनायास्तत्त्वानीत्यति निर्धारणीयं भवति । तादृशनिर्धारणेन तादृशतत्त्वं यदि स्यात्संमतं सर्वेषां, मन्ये भवेकिल कराल. धर्मादा शासनं नामान्तरेण मूलधनशासनवादः प्रचलति। इंग्लंददेशेऽपि तथा। परंतु उपर्युक्तो न्याय- समाजवादोऽपि तत्र संमिश्रो वर्तते । रशियादेशे क्रान्तिकारकसमाजवादस्य सत्त्वेऽपि तत्रत्य शाः- नमधिकारवर्गायत्तमादेशस्वरूपमस्ति । अयमेकः पक्षो युध्यमानराटेषु । अत्र च विरोधितत्वावत- म्बनोऽपि रशियादेशः राजकारणनिमित्तेन इंग्लंद, अमेरिकादेशाभ्यां सह संमिलितः । जर्मनजपान- इटाली इत्येते देशा अपरपक्षीयाः । तत्रापि जर्मनइटाली इत्यनयोः शासनतत्वं नाझीझन् फॉसिशन इति नाममात्रेण भिन्नमप्यकरूपमेव तत्त्वतोऽधिष्ठितम् । जपानप्रदेश त्वयं वादो न रूढः किंतु इंग्- सर्वेषां राजकारणरूपस्वार्थस्तु स्वीयसाम्राज्यविस्तार एव । इत्थं युद्धघटनायाः समग्रोऽपि लोकश्चिन्तासमुद्रमनो वर्तते । परिस्थितिपरिहारः । स्याच्च खलु जगतः सुखस्वास्थ्यालाभो मजेच्च परमाभ्युदयं जगदिति । (कर्तव्यनिष्टव समाजरचनायास्तत्वम) ·नीतिप्रतिबिम्बा १९५ । . . ~ - परिभाषा। पूर्वोक्तमार्गद्वयादयं परिवर्तनदृष्ट्याऽधिकश्रेयस्करोऽतियशस्वी च । परंतु नार्य समाज- रचनामूलभूततत्त्वस्वरूपेणाभ्युपगमार्हः । सत्यं चाहिंसा चेत्येतयोः सामान्यधर्मयोः सामुदायिकाग्रह- स्वरूपापादकोऽयं विशिष्टपरिस्थतावेव परिणामकारको न सर्वदोपयुक्तः। एते सत्याहिंसे खिस्तधर्मेऽपि वर्तते । एवमपि तयोराचरणं पाश्चात्यसमाजे न सुशकमित्यत्र विदमेव निदानं यद्वैदिकधर्मवत् किमप्युदात्तमुच्चतरमुद्दिष्टं जीवितस्य न पुरतः पाश्चात्यानां धर्मेणोपस्थापितमस्ति । अत एव तेष्वा- सुरी संपत्ति गाभिलापरुपैव प्राधान्येन मन्यते । एवं च भोगेच्छारूपस्वार्थस्यैव परमोद्देशत्वेनाभिमन्य- माना ोते पाश्चात्यास्तस्थैव व्यक्तिस्वार्थः, वर्गस्वार्थः, राष्ट्रस्वार्थ इति स्वार्थस्यैवोत्तरोत्तरमधिकाधि- कसंघटितं स्वरूपमाविष्कुर्वन्ति । अनयैव स्वार्थबुध्दया वास्तविकी लोकसत्ता तेपामुच्छिन्ना । (सत्तेति . शासनाधिकार इति परिभाषा) व्यक्तिशः सर्वेषां यावच्छंक्यधनसंपादने स्वातन्त्र्यं चेत्सर्वेऽपि धनिकाः सुखिनश्चोचरोचरा- धिक्येन मवेयुः। इत्ययमर्थशास्त्रसिद्धान्तो यथा भ्रान्तः, तथैव प्रतिव्यक्ति स्वार्थबुद्ध्या प्रदत्तमतसंग्रहेण समाजे योग्यो न्यायः प्रस्थापितः स्यादित्ययमपि राजनैतिकसिद्धान्तोऽपि भ्रान्त एव । एवं च भोगाभि- लाषात्मकः स्वार्थ एव तत्र तत्र समाजहितस्यार्गला संवृत्तः । अनेनैव स्वार्थेन तत्त्वतः कर्तव्यनिष्ठा- यास्त्यागबुद्धेश्च प्रज्वालितोऽपि दीपो निर्वाप्यते। समाजवादे राष्ट्रवादे चांशतस्त्यागबुद्धेरुदयः प्रका- शते । परंतु सोऽपि विकृत एव बुद्दे गाभिलाषाक्रान्तत्वात् । एवं च सर्वपापनिदानं निखिलासुर- संपत्तेर्मूलं भोगतृष्णा यावन केनाप्युपायेनावरुध्यते, न तावकिमपि तत्त्वज्ञानं समाजविनाशं निवारयितुमीष्ट इति निश्चप्रचमेव । अतश्च- ध्यायतो विपयान्पुंसः समस्तेपूपजायते । सङ्गात्संजायते कामः कामाक्रोधोऽभिजायते ॥ क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिनंशामुद्धिमाशो बुद्धिमाशारप्रणश्यति ॥ पी. २६६२ इति गीताशास्त्रोककार्यकारणभावस्याव्यभिचारित्वेनोदाहरणं तु पाश्चात्यसमाजेतिहास एवे- दानी वरीवर्ति । सेवेयं भोगतृष्णा निवर्तनीया चेत्तस्थाने कर्तव्यनिष्ठास्थापनमेव श्रेयः । सैव किलोच्चतमप्रधानोद्दिष्टस्य स्वाराज्यस्य साधनमिति तत्त्वतः समाजहितकारिणी राष्ट्रहितकारिणी च । यदि तावत्सर्वेषामेकसमयावच्छेदेनैहिकं पारमार्थिक च सुखं साधनीयं चेत् व्यक्तिशः सर्वैरपि व्यक्तिहितसमाजहितयोरविरोधेनैव कर्मानुष्ठातव्यम् । वस्तुतः परमार्थः खलु व्यक्तेः साध्यम् । तद्द्वारा च स्वीयपूर्णत्वसंपादनं च । समाजहितद्वारा च तस्याऽऽत्मनो विकासः । प्रपञ्चस्तु प्रथमः सोपानः । व्यक्तिस्तु यद्यपि समाजावयव एव तथापि तस्या मुलस्वरूपस्याऽऽत्मनोऽनुभूतिस्तु समाजमन्तर्गृहीत्वैव भवतीति समाजहितद्वारैव सा नान्यथा । एवं च प्रपञ्चे नैसर्गिकप्रवृत्तावपि समाजहितसाधन एव ·पाश्चात्या न तन साफल्यमभुवत इत्यत्र निदानं तु कर्तव्यनिष्ठाया अभाव एवेति निश्चमवमेव । धर्मादा 7 एतादृशप्रपञ्चसाधनं विना वा परमार्थसाधनमन्तरा वा न सर्वेषां हितमेरुदैव कदापि भवितुमर्हति । स्वधर्म इत्युक्त स्वस्य विशिष्टं कर्तव्यमित्यर्थः । एवं चाधिकारतत्त्वस्य कर्तव्यनिष्ठाया परिणामे एवं च कर्तव्यनिष्ठेव समाजरचनाया मूलभूत तत्त्वम् । स्वधर्मापरनामधेयं शास्त्रोकं निश्चीयते। माव इति स्यात्केषांचिद्बुद्धिः । परतु वस्तुगत्याऽऽलोच्यमाने यथार्थस्वातव्यं तु तत्रैव । उपर्युकं कर्तव्यबुद्धेरुञ्चमनोवृत्तिपोषकत्वात्सत्वगुणोद्बोधकत्वाचाऽऽत्मोन्नतिकारकत्वम् । तदुकं मनुना- हितस्यापि सेव परम निदानम् । यदि समाजहितसिद्दये सर्वैयक्तिशः किमपि कर्तव्यं निष्ठापूर्वक- इति । एवं चैतादृशदृष्टिसंपादनं तु न कर्तव्यनिष्ठामन्तरेण संभवतीति सैव ज्यायसी । समाज- पाणि पदर्य समासेन गुणदोषदृष्ट्या पर्यालोचितान्यपीति महदुपकृतं सनातनशासिमटी। एतेषां चार्थ-- फाममूलकत्वात्सर्यालोगनमार पायस्तपैर । एवमपि कर्तव्यनिष्टाऽऽत्मोन्नतिरित्यनयोः पुरस्कारेण धर्म- वस्तुतः परमार्थस्तत्रैव च तदन्तर्गतत्वात्स्वहितमपि व्यक्तेः सिध्यति । समाजहितेन समाजस्थैर्य एव व्यकेरपि स्वहितसाधनावसरो भवति नान्यथा । समाजरूपशरीरसुस्थितावेव व्यक्तिरूपावयवमुस्थि- तिरिति नातिरोहितम् । एवं च व्यक्तिहितसमाजहितयोः प्रपञ्चपरमार्थयोश्च नान्योन्यं विरोधः । कि बहुना ऐहिकसुखलामोऽपि दुरापास्त एव स्यात् । तदुक्तम्- " धर्मादर्थच कामश्च स किमर्थं न सेव्यते " इति ।। ( compeution ) सहकारित्वे ( co-operation ) परिणमति । अहंकारसंयमो नाम स्वातन्त्र्या जर्मनतत्त्वज्ञस्य कॉण्टमहोदयस्यापि एवमेव मतम् । सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति ॥ १२।९१ सर्वमात्मनि संपश्येत्सदसच्च समाहितः । सर्वमात्मनि संपश्यन्नाधर्मे कुरुते मनः ॥ १२।११८ ) ) . 1 जॉनमोर्लेमहाशयस्यापीदं संमतमेव । इति । (प्रकृतप्रवन्धपर्यालोचनम् ) उपयुक्त-प्रबन्धे हि श्रीराजोपाध्येमहोदयः पाश्चात्याना प्रायः सर्वपामाथिकवादानां स्वर मोश्योरपि पुरस्कारः पतीयने । तacca धनीभूनायाः कर्तव्यनिठायाः स्वरूपमर्थमुल के कम ·नीतिमतिविम्बः १९७ संभवाति न विद्मः । तत्र तत्स्वरूपविचारात्यागेतेषां वादानामपि स्वरूपं तत्सिद्धये पालोचनीय. मिति प्रथमतो वादपरिगणना विधीयते, तद्यथा- १ अनावृतपरिग्रहमूलकस्वत्ववादः । १२ बलमूलकस्वत्ववादः । ३ एकतन्त्रशासनपद्धतिः। ४ सेनापहारिशासनवादः । (सरंजामशाही) ५ सर्वसमतावादः। ६ अधिकारतत्त्ववादः । ७ समाजस्वत्ववादः । ८ मूलधनप्रभुत्ववादः । ( भांडवलशाही) ९ क्रान्तिकारकाराजकसमाजवादः । १० संघनिष्ठसमाजवादः । ११ साक्षात्क्रान्तिकारकसमाजवादः । १२ बलप्रधानतज्ज्ञशासनवादः । (फॅसिझम् ) १३ राष्ट्रीयसमाजस्वत्ववादः । ( नाझीझम्=नॅशनल सोशिऑलिझम् ) एते सर्वेऽपि वादाः समाजसुखस्वास्थ्यार्थं प्रवृत्ता अपि न स्वकार्येऽयावधि साफल्यं गताः । तदन किंवा निदानं स्यादिति पर्यालोच्यमाने त्विदमेव प्रथमतो दृष्टिपथमायाति यत्सृष्टिगतजीवानां सुखस्वास्थ्यनिदान त्वर्थस्य योग्यव्यवस्थासंपादनमेवेति मन्यन्त एतद्वादप्रणेतारः । सत्यमर्थोऽप्येकः पुरुषार्थो जीवननिर्वाहकत्वादित्यत्र न केषामपि विपतिपत्तिः । तथापि स एव सुखस्वास्थ्यनिदान- मित्यत्र परमा विप्रतिपत्तिरनुमवसिद्धा । यत्र हि क्षयातिशयाविशुद्धयः, तत्र तात्कालिकप्रियसंवे- दनानुभवेऽप्यन्ततो दुःखमेवेति का नाम शान्तेर्वार्ता । न ह्यधिकाधिके उपभोग्यवस्तुलाभेऽधिकाधि- कमेव मुखं स्यादिति व्याप्तिः । वासनानामानन्त्यात्। भोग्यसंपत्तेः परिमितत्वात्परायत्तत्वात् परिचि- ताया दुःखजनकत्वस्य विशदमनुभूयमानत्वादलौकिकत्वाच्च शतशो व्यभिचारात् । तथाहि-उपभो- ग्यत्वं नामोपभोगेच्छाविषयत्वम् । उपभोगचेन्द्रियद्वाराऽर्थसंवेदनात्मकः । एवमपि भ्रान्त्या रत्नादिषु पाषाणत्वज्ञाने पिष्टोदके च क्षीरत्वज्ञाने सुखजनकत्वाभावस्तजनकत्वं चेति प्राकृतजनाश्वत्थामादिट्ट- टान्तेन ज्ञायत एव । तथा च न प्रत्यक्षार्थसंवेदना सुखाय वा दुःखाय वा अपेक्ष्यते । किंतु तत्त्वेन ज्ञानमात्रामिति सिध्यति । अत एव " चचाजी आजमेर गये" इति वाक्यपाठावसरे प्रमादेन केनचित् वाचकेन आज-मेर इत्यस्य पदच्छेदेन आज मरे इति वाचिते दुःखनिदानवार्ताज्ञानादपि दुःखमनु- भूयते । नात्रेन्द्रियार्थसंवेदना । यदि तु संवेदनेत्येत्यस्य सम्यग्वेदनति नार्थः किंतु तत्त्वेन ज्ञानमि- ·एतादृशप्रपञ्चसाधनं विना वा परमार्थसाधनमन्तरा वा न सर्वेषां हितमेकदैव कदापि भवितुमर्हति । स्वधर्म इत्युक्ते स्वस्य विशिष्टं कर्तव्यमित्यर्थः । एवं चाधिकारतत्त्वस्य कर्तव्यनिधायां परिणामे एवं च कर्तव्यनिष्ठेव समाजरचनाया मूलभूत तत्त्वम् । स्वधर्मापरनामधेयं शास्त्रोक्त निश्चीयते। अहंकारवृत्तेः पुरस्कारोऽपि ( self-assertion ) संयमे (self-restraint ) परिणति । स्पर्धा च माव इति स्यात्केपांचिद्बुद्धिः । परतु वस्तुगत्याऽऽलोच्यमाने यथार्थस्वातन्त्र्यं तु तत्रैव । उपर्युक्तं इति । एवं चैतादृशदृष्टिसंपादनं तु न कर्तव्यनिष्ठामन्तरेण संभवतीति सैव ज्यायसी ।। धर्माद १९६ वस्तुतः परमार्थस्तत्रैव च तदन्तर्गतत्वात्स्वहितमपि व्यक्तः सिध्यति । समाजहितेन समाजस्थैर्य एव व्यक्केरपि स्वहितसाधनावसरो भवति नान्यथा । समाजरूपशरीरसुस्थितावेव व्यक्तिरूपावयवमुस्थि- तिरिति नातिरोहितम् । एवं च व्यक्तिहितसमाजहितयोः प्रपञ्चपरमार्थयोश्च नान्योन्यं विरोधः । किं बहुना ऐहिकमुखलाभोऽपि दुरापास्त एव स्यात् । तदुक्तम्-- "धर्मादर्थच कामश्च स किमयं न सेव्यते ॥ इति ।। ( competition ) सहकारित्वे ( co-operation ) परिणमति । अहंकारसंयमो नाम स्वातन्त्रया जर्मनतत्त्वज्ञस्य कॉण्टमहोदयस्यापि एवमेव मतम् । कर्तव्यबुद्धेरुचमनोवृत्तिपोषकत्वात्सत्वगुणोदोषकत्वाचाऽऽत्मोन्नतिकारकत्वम् । तदुकं मंनुन सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति ॥ १२।९१ सर्वमात्मनि संपश्येत्सदसच्च समाहितः । । सर्वमात्मनि संपश्यन्नाधर्मे कुरुते मनः ॥ १२॥११८ हितस्यापि सेव परमं निदानम् । यदि समाजहितसिद्धये सर्वेष्यक्तिशः किमपि कर्तव्यं नि मङ्गीकृतं भवेत् तदेव किल समाजहितं स्यान्नान्यथा । समाजहितार्थ रात्रंदिवं प्रयतमा पाश्चात्या न तत्र साफल्यमश्वत इत्यत्र निदानं तु कर्तव्यनिष्ठाया अभाव एवेति नि? जॉनमोर्लेमहाशयस्यापीदं संमतमेव । इति । (प्रकृतप्रवन्धपर्यालोचनम् ) उपर्युक्त-मबन्धे हि श्रीराजोपाध्येमहोदयः पाश्चात्यानां प्रायः सर्वेषामाथिकवादान पाणि प्रदर्य समासेन गुणदोषदृष्ट्या पर्यालोचितान्यपीति महदुपकृतं सनातनशालिसटी। एते. काममूलकत्वात्सर्यालोचनमा प्रायस्तथैव । एवमपि कर्तव्यनियमोनतिरित्यनयोः पुरस्कार मोरुयोरपि पुरस्कारः प्रतीयते । तत्राऽऽत्मोन्नतेः साधनीभूतायाः कर्तव्यनिष्ठायाः स्वरूपमर्थमुल.

·नीतिप्रतिबिम्बा । "दण्डन्यायव्यवस्थायां कारणं वलमेव तु" इति कलिशासनमेव युक्तमुत्पश्यामः । न तत्र तत्त्ववादचिन्ता प्रसरति । अस्माकमपि दण्डस्वायत्तत्वे तथैव व्यवस्था मवितुमर्हति । एवं च यः कोऽपि तत्त्ववादो — यस्य दण्डस्तस्य महिषः' इत्यामाणकानुसारेण सिद्धः स्यात् । तत्तु न युक्तम् । तदर्थ स्वेच्छया वासनानिग्रहार्थ , धर्मव्यवस्थैवाऽऽदरणीया। कि च सर्वेष्वेतेषु वादेषु तत्तद्नुयायिभिस्ते ते नियमा अवश्यमेव परि- पालनीया इत्यत्र कि दृष्टं फलं प्रयोजकमुतादृष्टम् । तत्रादृष्टस्य सर्वथाऽनङ्गीकारात् दृष्टमेव प्रयो- जकमित्यङ्गीकार्यम् । तच्च सर्वभूतहित चेत्तस्यासमवोऽनुपदमेवोक्तः । दण्डभीतिश्चेत्तदेवाऽऽयातम- मनूक्तम्- सों दण्डनितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः । दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगभोगाय कल्पते ।। मनु २२ तद्वरम्-विहितस्याननुष्ठानानिन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ।। इति धर्मशास्त्रोक्तविधिनिषेधानुवर्तनमिन्द्रियनिग्रहश्चादृष्टफलमूलकः । तस्माद् वार्ता । दण्डनीतिश्चेति द्वे एव विये इति दैत्यगुरुमोके परिहत्यापराऽपि धर्माधर्म ( कर्तव्याकर्तव्य प्रतिपादिका कापि विद्याऽदृष्टफलद्वारव तत्र तत्र प्रयोजकत्वेनाडीकार्याऽकामेनापि । अन्ततो गत्व तत्तद्वादप्रणेत्राचार्यग्रन्थेष्वपि ऐकान्तिकमामाण्यमभ्युपगम्य तदनुसारेण राष्ट्रार्थं वा समाजार्थं वा त्यागोऽ वश्यं प्रतिपादनीयः। कर्तुस्तु तत्त्यागफलमदृष्टमेवाभ्युपेयम् । नो चेत्प्रसझे सर्वस्वत्यागमवृत्तिरेवासमव. नीया। न हि मरणानन्तरं किमपि फलमनुभवितुं शक्यम् । तथा च राष्ट्रार्थ वा समाजार्थं वा मरणमप्यभ्युपगच्छतां सैनिकादीनां दृष्टफलप्रयोज्यत्त्वमसंभाव्यमेव । तदुक्तमापस्तम्वेन- " आने फलार्थे सिक्ते छाया गन्ध इत्यनूत्पद्यते एवं धर्म चर्यमाणमा अनुत्पद्यन्ते । नो चेदनूत्पद्यन्ते नो धर्महानिः" इति कर्तव्यनिष्ठाया निष्कामप्रवृत्तेः शासनम् । इदमेवैतद्वा वादानुयायिभिरप्यर्थव्यवस्थार्थ मार्सायाचारनशिष्टेऽपि शासने तत्र तादृशफलोत्पत्तेः स्वस्यालाभे कर्तव्यमिदमस्माकमिति निष्का- मबुद्ध्यैव तदनुष्ठेयमिति मन्तव्यम् । अत एव गीतासु- सर्वारम्भा हि दोपेण धूमेनाभिरिवाऽमृताः । इति गी. १८१४८ . :

·पादों
१९८
त्येवार्थोऽभिपीयेत । तदा त्वर्थरूपभोग्यसंपत्तिं विनापि सुखाधिगमे संभवति नार्थस्य ताहरपति
व्यर्थोऽयं पयासः। अत एव यथाकथमप्यर्थसंपत्तेर्व्यवस्थायामपि दुःखं त्वपरिहार्यमेव भवति । न ।
सौन्दर्यसद्गुगलोकपणापभिरूपीनां समता प्रयत्नशतसहस्ररपि सुसंपादा। अत एवोकं योपशाने-
." परिणामतापसंस्कारगुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्व विवेकिनः" ( यो. सू. स. पा. १५)
इति ॥ भगवद्गीतास्वपि-
ये हि संसजा मोगा दुःखयोनय एव ते ।
आयन्तयन्तः फौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥ गी. ५।२२
श्रीमद्भागवतेऽपि--
स्तेयं हिंसाऽनृतं दम्भः फामः क्रोधः स्मयो मदः ।
भेदो पैरमविश्वासः संसर्धा व्यसनानि ।
पते पचनानां वर्धमृला मता नृणाम् ।
तम्पादनधमान्य श्रेयार्थी दरतम्न्यजेन ॥ १॥२॥१५

·नीतिप्रतिबिम्बा *- " दण्डन्यायव्यवस्थायां कारणं बलमेव तु" इति फलिशासनमेव युक्तमुत्पश्याम । न तत्र तत्त्ववादचिन्ता प्रसरति । अस्माकमपि दण्डस्वायत्तत्वे तथैव व्यवस्था भवितुमर्हति । एव च यः कोऽपि तत्त्ववादो ' यस्य दण्डस्तस्य महिषः' इत्यामाणकानुसारेण सिद्ध स्यात् । तत्तु न युक्तम् । तदर्थ स्वेच्छया वासनानिग्रहार्थ धर्मव्यवस्थेवाऽऽदरणीया। कि च सर्वेष्वतेषु वादेषु तत्तद्नुयायिभिस्ते ते नियमा अवश्यमेव परि- पालनीया इत्यत्र किं दृष्ट फल प्रयोजकमुतादृष्टम् । तत्रादृष्टस्य सर्वथाऽनडीकारात् दृष्टमेव प्रयो- जकमित्यङ्गीकार्यम् । तच्च सर्वभूतहित चेत्तस्यासमवोऽनुपदमेवोक्तः । दण्डभीतिश्चेत्तदेवाऽऽयातम- मनूक्तम्- सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः । दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते ॥ मनु जा२२ तदरम्-विहितस्याननुष्ठानानिन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ।। इति धर्मशास्त्रोक्तविधिनिषेधानुवर्तन मिन्द्रियनिग्रहश्चादृष्टफलमूलकः । तस्माद् वार्ता च दण्डनीतिश्चति द्वे एव विये इति दैत्यगुरुपोक्त परिहत्यापराऽपि धर्माधर्म (कर्तव्याकर्तव्य ) पतिपादिका कापि विद्याऽदृष्टफलद्वारैव तत्र तत्र प्रयोजकत्वेनाङ्गीकार्याऽकामेनापि । अन्ततो गत्वा तत्तद्वादप्रणेत्राचार्यग्रन्थेष्वपि ऐकान्तिकप्रामाण्यमभ्युपगम्य तदनुसारेण राट्रार्थ वा समाजार्थ वा त्यागोऽ- वश्य प्रतिपादनीय । कर्तुस्तु तत्त्यागफलमदृष्टमेवाभ्युपेयम् । नो चेत्यसझे सर्वस्वत्यागप्रवृत्तिरेवासमव- नीया। न हि मरणानन्तर किमपि फलमनुभवितु शक्यम् । तथा च राष्ट्रार्थ वा समाजार्थ वा मरणमप्यभ्युपगच्छता सैनिकादीना दृष्टफलप्रयोज्यत्त्वमसभाव्यमेव । तदुक्तमापस्तम्बेन- "आने फलाथै सिक्ते छाया गन्ध इत्यनुत्पद्येते एवं धर्म चर्यमाणमर्था अनूत्यन्ते । नो चेदनूत्पद्यन्ते नो धर्महानि." इति कर्तव्यनिष्ठाया निष्कामप्रवृत्ते. शासनम् । इदमेवैतद्वा वादानुयायिभिरप्यर्थव्यवस्थार्थ मार्साद्याचारनशिटेपि शासने तत्र तादृशफलोत्पत्ते स्वस्यालाभे कर्तव्यमिदमस्माकमिति निष्का- मबुद्धचैव तद्नुठेयमिति मन्तव्यम् । अत एव गीतासु- सर्वारम्भा हि दोपेण धूमेनामिरिवाऽऽताः इति गी १८१४८ ।

·२०० धादों इत्युक्तम् । पुनश्च तत्रवोक्तम्---, व्यवसायात्मिका बुद्धिरकेहं कुरुनन्दन । वहुशाखा हनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ यामिमां पुष्पिता वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ।। फामात्मानः स्वगंपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेपबहुला भोगैश्चर्यगति मति ।। . योगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका युद्धिः समाधौ न विधीयते ।। इति च । गी.२१४१-४४ अत्र चादृष्टफलापेक्षामि निषिद्धा किंपुनर्दृष्टफलापेक्षा । एतादृशव्यवसायात्मककर्तव्यबुध्युद- यमन्तरा न कस्यापि वादस्प अवस्थितिः सुतरां दृष्टफलकस्य वादस्येत्यूह्यम् । ( स्वत्वसिद्धिमीमांसा) . अन्यत्र ननु तस्किमर्थगतविषमविभागद्वारा समुत्पन्ना दुःखपरम्परा तथैव प्रवर्तनीया ? न हि वयं तादृशपरम्परासातत्यं संविदामः । न वा तत्मतिकारम् । भोगार्थं भोग्यसंपत्तौ, यथेच्छविनियोगाधि- काररूपं स्वत्वमेव प्रतिजानीमः । न च भोग्यवस्तुषु स्वत्वं कस्यापि संभवतीति वाच्यम् । वेतनरूपेण प्रदत्ते विनिमयसाधने त्वयापि तादृशस्वत्वाधिगमात् । ननु जीवन निर्वाहार्थत्वात्तथाऽभ्युपगमेऽपि नान्यत्र वधाऽभ्युपगम इति वाच्यम् । इदमेवान्याय्यत्वं भवतः । एकत्र स्वत्वप्रयोजकस्य जीवननिर्वाहस्यापरत्रापि संभवे स्वत्वानधिगमात् । स्वत्वापहारपयोजकस्य पञ्चमहाभूतादी स्वतः सिद्धवस्य इतरत्र वेतनादौ सिद्धत्वेऽपि स्वत्वापहारानभ्युपगमात् । नन्येवं जीवननिर्वाहः कथमिति चेत् ईशस्वत्ववादे मुखं शयीथाः। तथाहि यादृशं हि वेतनादी जीवन निर्वाहा स्वत्वमभ्युपगम्यते वधैव भवदभिमतेतिहासिकप्रथमवन्यावस्था- यामितरततो भ्रमन्नयं मानवोऽनावृतत्वाद्भूमिमागानां यत्र कुत्रापि वसन् वृत्तिं व्यदधात् । उत्तरोत्तर मनुष्याणामभिवृद्धाविवरः प्रायः समाक्राने भूविभागे तु यौव यस्यावस्थानं तव तस्य स्वत्वं संजातम् । इदानीमप्यमिशकादिषु धर्मशालादिषु च यस्य प्रथमतो यत्रावस्थानमनावृतदशायां तत्र तस्य तात्कालिक स्वत्वं त्वभ्युपगम्यत एव सः। अत एव केचन निधन्तोऽपि महता विमर्दैन विमवसन्तो दरीदृश्यन्ते । एव चानावृतदशायां परिग्रह एव स्वत्वापादकत्वेनाभ्युपगन्तव्योऽकामेनापि । स मार परियो न व्यानिश खोदरपूरणा क्रियते । व्यक्त्यवलम्बिना पुनकलनादानामभ्युदरपू- तितर विवशता भवति । एवं च व्यनिस्वत्वं कुटुम्बस्वत्वमवस्थापयतीति दायविभागसिद्धिः ।

·नीतिमतिबिम्बा 'अयमेव याज्ञवल्क्यमिताक्षरोक्तः स्वत्वप्रयोजकव्यवहारः । एवमेवोत्तरोत्तरमनेककुटुम्बप्रसकावन्योन्यं 'संघर्षे च बलाधिक्यादेकस्य स्वमपरोऽधिगच्छेत्तदा जयमूलकस्वत्वव्यवहारः । तदा किल संघर्पजयाय बलाधिक्यापेक्षायां संहत्यानेककुटुम्बवसतौ ग्रामादिव्यवस्था समुत्पन्ना । तत्र च परस्परसंघार्थ योद्धृ- णामेकः- संघातः । तेन स्वोदरपूरणार्थमपि प्रयतितव्यं दुर्बलरक्षणमपि विधातव्यमिति कार्यद्वयस्या- संभवे तु दुर्वलैः स्वधनाकश्चिद्गागोऽनायासस्वत्वशाली प्रदत्त इत्यपि संभवति । एवमेवोत्तरोत्तरवृद्धा- बनावृतपृथ्वीभागायलाभे.स्वल्पक्षेत्रेऽपि बुद्धिबलादधिकभोग्योत्पत्तियेषां तेषां बुद्धिज्ञानार्थमन्यैर्जीवन- निर्वाहः स्वीकृतः स्वधनेनेति तेषामपि तत्र स्वत्वं संपन्नम् । एवं धनबलेन क्रयविक्रयादिना प्रयोग- कर्मयोगादिना च तत्र तत्र स्वत्वसिद्धिः । इदानीं तु महायन्त्रनिर्माणकाले येषां बुद्धिबलं. केतुं सामर्थ्यमासीत्तस्तत्क्रीत्वा शरीरबलमपि तथैव क्रीत्वा महायन्त्रालयान् निर्माय भोग्यवस्तुजातपूरः संपादितस्तेषां तत्र स्वत्वं नास्तीति कथंकारं न्यायेन प्रतिपादायतुं शक्यमिति विचारयन्तु विचक्षणाः । न हि दण्डशासनसंस्था न्यायान्यायावपर्यालोच्य यथेच्छशासनार्थं कुत्रापि, प्रवृत्ता वा प्रवयते वा तथा प्रवृत्ती च वाटपाटच्चरेभ्यः को वा विशेषः । केलं बलाधिक्यादेव तथाफरणं तु न न्यायः। किंतु 'सर्व बलवतो न्याय्यं' इत्यामाणकानुसरणमेव स्यात् । एतेन क्रान्तिवादाः सर्वेऽपि निरस्ताः । बहुमतशासनवादोऽप्यनयैव दिशा प्रत्याख्यायते। तथाहि बहूनां मतं यत्तदेव शासनं तस्य वा शासनमिति तदर्थः । तथा च लुब्धानां परधनलोलु- पानां परोल्कर्षासहिष्णूनां मतं स्विदमेव स्याद्यदेते उत्कृष्टा अस्मत्सदृक्षा भवेयुरिति । तथा च किं तेषां मतानुसारेण यैर्बुद्धिबलात्, धनबलात् पौरुषबलाद्वाभोग्यसंपत्तिरुपार्जिता। सा एतैरपहरणीयेति न्यायो वा अयम् । शोभते चायं न्यायो यदमेरिकादिपरदेशस्थानां तन्मूलवास्तव्यानां विना कारणं सृष्टिसं- शोधनमिषेण तत्र गत्वा विश्वासघातादिना तदुच्छेदकराणां पाश्चात्यानामेव । ये स्वयमेतादृशाः परद्रव्यापहारकास्ते भूतहितेच्छया यत्किमपि कुर्युरिति स्वप्नेऽपि नाऽऽलोचनीयं भारतीयैः। येषां शिक्षणप्रणाल्येवात्रत्यसंस्कृत्युच्छेदिका । मनसा कृष्णध्यानरतत्वेन कृष्णत्वेऽप्यत्रत्या शरीरमात्रकृष्णा मनसा गौराः कथं भवेयुरिति पर्यालोच्यैव संस्थापना शिक्षणस्य । तेषामिदानींसर्वभूतहितस्मरणमि- दमननुभूतपूर्वमेव । एवमेव रशियाजमनादिदेशवासिनां नीतिः। साम्राज्यलोलुपाः किलेमे सर्वे इति ज्ञायत एव सर्वैः । तद्वदिकाः सावधाना भवन्तु । नन्वेवमितरैर्जीवननिर्वाहः कथं विधेय इति चेदुच्यते । इभ्योपर्जीविकया। नन्वेवं पारतन्त्र्यं स्यादिति चेन । को वा भोगलोलुपो न परायत्त इह जगति । नहि भोगः स्वतन्त्रः परसापेक्षत्वात् । स्वातिरिक्तभोग्यमन्तरा भोगानुदयात् । अतश्च दरिद्रः स्वभोगार्थ “इभ्यरूपभोग्यायत्तैभवितव्यम् । इभ्यैश्च स्वभोग्यदरिद्रायत्तरित्येव भोग्यसापेक्षतामूलकं पारतन्व्यं सर्वेषा जगति । न चैतावता इभ्यैरपि २६ ·अस्ति किल मानवता नाम कश्चन धमा मनुभ्यमानसाधारणः सनातनः पुरुपसमयापरि- कल्पितः यदनुसारेण सर्वेऽपि प्रायो व्यवहरन्ति । स च मनुध्यसाधारण इत्येव साधारणधर्मत्वेन धर्माद २०२ स्वभोगेभ्यस्तिलाञ्जलिदेयः । नन्वेवं दरिद्राणां रक्तनिप्पीडनेन इभ्यैः स्वविलासा जगदहितकरा जगत्क्षयावहान सुखेन विधेया इति स्यादिति चेन्न । भोग्यसंपत्ते गपद्धतिनियमनेन विनियोग- नियमनेन वा नियम्यत्वात्सर्वेषाम् । तदेव किंल शासनम् । तच्च राजदण्डाधीनमिति दण्डसंस्थाया कर्तव्यमिदमेव योग्यसंपत्तेयथायोग्यपद्वत्या विनियोगव्यवस्था। न हि मंदीया गौर्मदीयं क्षेत्र मम भार्यापुत्राविति कृत्वा तैः साकं स्वरो व्यवहारः कर्तव्यः। गोश्च परिपालनादिना दुग्धद्वारैव भोग्यत्वम् । क्षेत्रस्य सस्योत्पादकत्वेनैव । भार्यापुत्रयोः परिपालनादिना वंशाभिवृद्धिद्वारैवेति शास्त्रेण नियमनात् । दण्डसंस्थायाश्च शास्त्रोद्दिष्टपवर्तकत्वात् । ननु किमिदं शास्त्रं येन भोगपद्धतिनिश्चेतव्या विनियोगो वा नियन्तव्य इति चेदुच्यते । (मानवतायाः शास्त्रत्वम्) व्यपदिटो धर्मशास्त्रे । तथाहि मनु:- अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । - एतं सामासिकं धर्म चातुर्वण्येऽववन्मिनुः ॥ इति । मनुः १०।६३ याज्ञवल्क्य: वीरमित्रोदये परिभाषाप्रकाशे-- अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । दानं दमो दया क्षान्तिः सर्वेपो धर्मसाधनम् ॥ इति । देवलः-श्रूयतां धर्मसर्वसं श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । आत्मनः प्रतिकूलानि परेपा न समाचरेत् ॥ दक्ष:-यथाऽऽत्मा परस्तवष्टव्यः सुखमिच्छता । मुग्यपानि तुल्यानि यथाऽप्रमनि तया परे । भीमभागवते-अहिंसा सत्पमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतानियाहिता च धर्माऽयं सार्ववणिकः ॥ एसमेस महाभारतादि। (मानानामूलक मायमररिवर्तनीयम् ) १८५ विभा झिम पारपागा शव्ययमभिमधुरानामृदोोग मोम्पमा 11 wei पर लदान लारारा ता नाना । न त ·नीतिप्रतिविम्बः २०३ बीजानि प्रथमतोऽन्वेष्टव्यानि। यत्र कलहस्तत्र न्यायदानार्थ राजनीती प्रायोऽष्टादश व्यवहारपदानि निर्दिष्टानि । तानि यथा- तेपामाद्यमृणादानं निक्षेपोऽस्वामिविक्रयः। संभूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च ।। वतनस्यैव चादानं संविदश्च व्यतिक्रमः । क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः ॥ सीमाविवादधर्मश्च पारुण्ये दण्डवाचिके । स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रहणमेव च ।। १३ १४ १६ १५ १८ स्त्रीपुंधर्मो विभागश्च द्यूतमाह्वय एव च । पदान्यष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताविह ॥ इति । मनुः ८ । ४-७ एतेषां व्यवहारपदत्वं तु- "वि नानार्थेऽवसंदेहे हरणाद्धार उच्यते । नानासंदेहहरणाद् व्यवहार इति स्मृतः ।। इति कात्यायनवचनात्संदिग्धत्वे एव । स च संदेह एकधर्मिकनानाधर्मावगाहिज्ञानमेव । एवं वर्णादानादिप्वपि तादृशसंदेहस्वरूपमतिपत्तये तादृशज्ञानस्वरूपनिपत्तिरपेक्षिता । तत्र च वस्तुनः कस्यापि स्वत्वाभावे तस्यैव मानवताया गमकत्वे च कस्य किंवा, ऋणं स्यात् इति संदेह एव नोदियात् । ननु तदर्थमेवास्माभिः स्वत्वमपाक्रियत इति चेन्न । भृत्यादिलब्धे स्वत्वाङ्गी- कारात् । जीवननिर्वाहस्य सर्वांपेक्ष्यत्वात् । तथा च स्वत्वेनाभिमतस्य कस्यचन वस्तुनः पररमै ऋणत्वेन तस्य संकटनिवारणार्थ दाने तत्सत्यावर्तनकाले कलहसंभवः । तञ्च दानं परदुःखनिवारणार्थं दयामूलकमिति साधारणधर्मरूपदयायामन्तर्भवति । अथवाऽहिंसायामन्तर्भावः । हिंसायाः प्राणवियोगरूपत्वमिव परदुःखपरस्वापहारादिस्वरूपत्वात् । तथा च दया वा अहिंसा वा • सर्वोपकारित्वात्सर्वसाधारण मानवताया गमकं भवति । स च न्यायस्तद्विरुद्धोऽन्यायः। एवमेव निक्षेपास्वामिविक्रयदत्तानपाकर्मवेतनादानादीनां " अर्था बहिश्चराः प्राणा हरतात हता हि ते "। इति न्यायेन परेषां बहिश्चरमाणरूार्थपातफत्वेन हिंसारूपत्वात् सर्वेषां वय॑त्वम् । स्तेयादीनां तु ·धर्मादा १०४ हिंसास्तेयोमयमूलकत्वादेवापराधत्वम् । वाचिकदाण्डिकपारुष्ययोस्त्विन्द्रियानिग्रहमूलकामिति सर्वे- • पामपराधानां यथायथं सामान्यधर्मविरोधादेवापराधत्त्वमिति सिध्यति । अत एव सामान्यधर्माणां न्यायमूलभूततत्त्वपुरस्कारेणापरिवर्तनीयोपदेशः। बहुमतानुसारेण तादृशतत्त्वनिर्णये तु न कुत्राप्यव- स्थितिः । तत्रापि बहूनां बहुसुखमिति तत्वे त्वल्पानामल्पसुखापहारादेव हिंसा स्यात् । यद्यल्प- खान तस्या दोपत्वम् । तहिं तु द्यूताह्वयवाग्दण्डपारुष्यादीनामल्पत्वे न दुष्टतेति सम्यक् खलु .शासनमनुशिष्टं स्यात् । ननु दण्डनीती चाणक्येन एतत्यजाषियमनुठेयत्वेनोक्तम् । तथा हि- 'प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् । नाऽऽत्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् ।। इति । अर्थ १९ एवं च मजानां किं वा मियमस्तीत्यालोच्यैव व्यवहाराः प्रवर्तनीयो इति चेत्तर्हि तु मह- साण्डित्यमिदमर्थशास्त्रे । अस्ति च तत्र हितशब्दोऽपि । एवं च प्रजानामहितं च प्रियमपि राज्ञाऽ. नुठेयमुत प्रजानां हितमेव पियमिति विशये तु को वा विचक्षणोऽहितपियानुष्ठानानुशासनमनुमन्येत तात्पर्यविषयमृते बहुमतवादिनः । ननु तहिं कथमत्र निर्णय इति चेदित्यम्-~-प्रियं हितं चानुष्ठे- यम् । अहित मियं च नानुठेयम् । किं तु अहितात्मजा रक्षगीया। यत्र च हिताहिते न स्तः । तत्र मियमप्यनुढेयमिति तात्पर्यम्। अत एव व्यक्तिगतहिताहितपियापियविषये यान्यनुशासनानि.तानि (दिवाणी कायदा = तिन्हिल-लॉ) इति पुरस्कृतानि । यानि तु समाजगतहिताहितपियाप्रियाणि तानि क्रिमिनल लॉ इति पृथक्कृतानि । एवं च सर्वेषां न्यायशासनानां धर्मशासनानां च मूलमेष साधारणधर्मो मानवतारूप इति सिध्यति । इन्द्रियनिग्रहस्येव धर्ममूलत्वम् । तस्यास्य धर्मस्य सवथा सर्वत्र मूलमिन्द्रियनिग्रह एव । स एव च विनयावायकः । विनयस्वरूपं चोक्तं मनुना- श्रुत्वा स्पृश्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा धात्वा च यो नरः। न हप्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः ।। मनु: २३९८ इति । एवं चेन्द्रियजयफलम- समदुःखमुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यपियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।। गी. १४।२४ इवि भगवद्गीतोका मनसः साम्यावस्था । सा चानायातेन सहज-यवहारेण खत एव यथा संपन्ना स्यात्तथा शासनं सर्व धर्मः। यत्र च तदभारे कामक्रोपलोभादिना किंचिदतिचरणं तत्र दण्डेन पुनश्न तवस्थापनार्थ यानि शासनानि तानि दण्डशासनानि न्यायापरपर्यायाणि । तथा प सर्वशासनानां मूलभूत उद्देशं तु इन्दियनिग्रह एव प्रजानाम् । अत एव तस्य माहात्म्यं धर्मार्थ- फान शायण सर्वर प्रतिपायते । तथा च मनुः-- ·. नीतिमतिबिम्ब इन्द्रियाणां विचरता विपयेप्वपहारिपु । संयमे यत्नमातिष्ठेविद्वान्यन्तेव वाजिनाम् ॥ २४८८ इन्द्रियाणां मसङ्गेन दोपमृच्छत्यसंशयम् । संनियम्य तु तान्येच ततः सिद्धिं निगच्छति ॥ २१९३ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्तते ॥ २१९४ यश्चैतान प्राप्नुयात्सर्वान् यश्चैतान्केवलांस्त्यजेत् । प्रापणात्सर्वसामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ २।९५ इति । कौटिलीयार्थशास्त्रेऽपि- विद्याविनीतो राजा हि प्रजानां विनये रतः । अनन्यां पृथिवीं झुझते सर्वभूतहिते रतः । अर्थ. ५ विद्याविनयहेतुरिन्द्रियजयः कामक्रोवलोभमानमदहर्पत्यागात् कार्यः। कर्णत्वगक्षिजिह्वा. माणेन्द्रियाणां शब्दस्पर्शरूपरसगन्धेषु अविपतिपत्तिान्द्रियजयः शास्त्रार्थीनुष्ठानं वा । कृत्स्नं हि शास्त्रमिदमिन्द्रियजयः ॥ इति । तथा वात्स्यायनकामशास्त्रेऽपि- एवमर्थं च कामं च धर्म चोपाचरन्नरः । इहामुत्र च निःशल्यमत्यन्तं सुखमश्नुते॥ किं स्यात्परत्रेत्याशङ्का कार्य यस्मिन्न जायते । न चार्थप्न सुखं चेति शिष्टास्तत्र व्यवस्थिताः ।। त्रिवर्गसाधकं यत्स्यायोवकस्य वा पुनः । कार्यं तदपि कुति न वेकार्थं द्विवाधकम् ॥ इति । त्रिवर्गसाधनमिति । धर्मादीना यदन्यतमं कार्यमामन इतरयोस्तु साधकं तत्कुति । अयमुत्तमः पक्षो ह्यनुबन्धेऽन्तर्भूतः । द्वयोर्वेकस्येति । त्रयाणां यद्वयोरात्मन इतरस्य च साधक तदपि कुर्वीतेति । अयं मध्यमः पक्षः । एकानुबन्धेऽन्तर्भूतः । एतदुभयमपि मागुदाहृतम् । यदेक- स्याऽऽत्मन एव साधकं तदपि कुर्वीतेति । अयं जघन्यो निरनुबन्वेऽन्तर्भूतः । तद्यथा-पञ्चाना महायज्ञानां पवर्तन धर्मों निरनुसन्धः । भूम्यायर्जनमों निरनुजन्यः । परिवारिकापामभिपेताया कामो निरनुपन्थः । अस्मिन्पक्षे परस्परस्यानुपघातक प्रदर्शयन्नाह त वेकार्थ द्विबाधकामिति) एक आत्मैवार्थः प्रयोजन यस्य तदेकार्थं द्वयोर्वावकं न कुर्यात् । अतिदानेन धर्मोऽथ बाधत्ते काम च बाधते ! तपसा चात्यन्तसेवितेन झामं वापित्वा शरीरक्षयादर्थमुपहन्ति । तथाऽर्थस्तावदात्यन्तिक उपपदीयमानः पुरुरवस इव धर्मकामा बाधेते । कामस्तूतमवर्णाम दाण्डक्यस्येवान्यन वाइत्यासेवित - ·२०६ धर्मादर्श उमयं बाधते । यदेकस्य साधकमन्यस्य बाधक तत्पूवात्तरबाधापक्षया कुर्यात् । तच्च यथोक्तं प्रामिति । अनेन चेदमवगम्यते यत्कामोऽप्यत्यासेवितो धर्मार्थयोर्बाधको भवतीति तदनुपघातेन सेवितव्य- वेत्तत्रापीन्द्रियनिग्रहस्याऽऽवश्यकता वर्तते । अत एव तत्र तत्र पारदारिकवैशिकादिपकरणेषु " न शास्त्रमस्तीति प्रयोक्तव्यम्" इत्यादेशो दरीदृश्यते कामशास्त्रे । तसिद्धं सर्वेषां शासनानां मूलामि- न्द्रियानग्रह एव । अत एवोकं श्रीमद्भागवते सप्तमस्कन्धे- पढ्वर्गसंयमैकान्ताः सर्वा नियमचोदनाः । तदन्ता यदि नो योगानावहेयुः श्रमावहाः ॥ इति । इन्द्रियेषु मनसोऽप्यन्तभीवातन्निग्रहोऽप्यत्यावश्यकः । तन्मूलकत्वान्ननोनिग्रहस्य | तदुक्तं श्रीमद्भागवते- दानं स्वधर्मो नियमो यमच श्रुतं च कर्माणि च सव्रतानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः ॥ ११॥२३ मनुरपि- एकादशं मनो ज्ञेयं स्वगुणेनोभयात्मकम् । यस्मिञ्जिते जितावेतो भवतः पञ्चको गणौ ।। २।९२ इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् । तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ।। २।९९ वो कृत्वेन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा । सर्वान्संसाधयेदर्थानक्षिण्वन्योगतस्तनुम् ।। २।१०. इति । एवं चेन्द्रियनिग्रह एव सर्वार्थसाधक इति सिध्यति । एतद्नुसारेण भोग्यसंपत्तेविनि- योगनियमने तु न किंचिदप्यत्याचरणम् । ( दण्डसंस्थास्त्रत्वविचारः) नन्येवं विजयेन लन्धस्य प्रदेशस्य स्वत्वं विजेतुर्न स्यात् । तत्त्वे तु इतरेषां स्वत्वापहारात् । पिजयाय स्वत्वापावरुत्वं शाखशिटमेव । तथाहि गीतमः--" स्वामी रिक्थक्रयसंविभागपरिग्रहा. पिगमेगु बाह्मणस्याधिक लन्य क्षत्रियस्य विजित निर्विट पस्यद्वयोः " इति साधारणान् स्वामि- लण्योजकान् रिस्थादीनभिगय तत्तवर्णानां विशेषाभिधाने क्षत्रियस्य विजितामित्यनेन विजयस्य सत्यापोजकत्वमभिपति । तथा मनुरपि-" राम पिनागमा धा दायो लामः कयो जयः । पनि रिनगरर पदेन लोकानामुपरि भगिनोऽपि तदने भूम्यादि पर्यवस्यति । इदानीं त्वेकस्य ·नीतिप्रतिविम्बा २०७ क्षत्रियराजस्याभावात् सार्वजनीनदण्डसंस्थया संपादितेन विजयेन लब्धस्य सर्वजनीनस्वत्वशालित्वमेव । एवं च समाजस्वत्ववाद एव पर्यवसानमिति चेन्न। विजेतुर्विजिताधिकार एव स्वत्वाभ्युपगमात् । तद्यदि विजितस्य स्वत्वं स्यात् सर्वत्र तर्हि विजेतुरपि तदापत्तिः। तदभावे तु नापि विजेतुर्न विजितस्येति वैयक्तिकस्वत्वसिद्धिः । तदर्थमिदमत्र विचारणीयं कि भूप्रदेशस्य सर्वस्य भूपतिस्वत्वाकान्तत्वमुत वैयक्तिकस्वत्वाक्रान्तत्वम् । यदि भूपतेः स्वत्वं तदा तु करादानं भाटकस्वरूपं स्यात् । यदि च न तथा तदा पालकत्वाद्भपतेतिरूपं स्यात् । तदत्र विचारे परमपूज्यमहर्षिअण्णासाहेब पटवर्धनमहोदयानां विचारा एवात्रोपक्षिपामः । यद्यपीयं विचारमाला आंग्लभाषामयी, तथाप्यत्र महाराष्ट्रभाषायां रूपान्तरितैव प्रेषिताऽस्म- सविधे श्रीराजोपाध्यायमहोदयैरिति तामेव कांचित्संस्कृतभाषान्तरितामत्र प्रकाशयामः । (महणिामण्णासाहेब पटवर्धनानां विचारप्रणाली) वैदिकधर्मो हि न युद्धार्थमुत्तेजयति । किंतु तन्निवारणार्थमेव यावच्छक्यमनुशास्ति । साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथवा पृथक् । विजेतुं प्रयतेतारीन् न युद्धन कदाचन ॥ मनुः ७१९८ विजयानन्तरं जितप्रदेशव्यवस्थापि मनूक्तैतदेव ज्ञापयति । सर्वेषां तु विदित्वैपां समासेन चिकीर्पितम् । स्थापयेत्तत्र तदंश्यं कुर्याच्च समयक्रियाम् ॥ ७॥२०२ प्रमाणानि च कुर्वीत तेषां धर्मान् यथोदितान् । रत्नेश पूजयेदेवं प्रधानपुरुषैः सह ।। ७।२० ०३ इत्यनयोः श्लोकयोरुपन्यासः सर, टी. स्लेंज महोदयेन स्वीये हिंदुधर्मशास्त्रयंथे (दिनाडू ११ जून १८२० उपोटातः पृ. १०११) इत्यत्र कृतः । अब प्रमाणानि केति शम्देन पूर्ण श्लोकसंबन्धः सूच्यते । तथैवोभयश्लोकस्थचशब्दाभ्यामनयोः श्लोकयोः मनुस्मृतिः अ. ७ श्लोक १८१-१८२ इति श्लोकाभ्यां संबन्धो गम्यते । तौ च यथा- यदा तु यानमातिष्ठेदरिराष्ट्रं प्रात प्रभुः। तदाऽनेन विधानेन यायादारपुरं शनैः ॥ १८१ मार्गशीर्षे शुभे मासि यायायात्रां महीपतिः। फाल्गुनं वाऽध चैत्रं वा मासौ प्रति यथावलम् ।। १८२ अत्र च क्रियाकर्तृत्वं प्रभुपदवाच्यस्य महीपति स्यैव च गम्यते । ततश्चायमत्र निर्णयो गग्यतया निष्पद्यते यत् प्रजाया जितपदेशवास्तव्यजनस्य वा भूमिगतस्वामित्वाधिकारो जितेऽपि ·धर्माद . प्रदेशे नाहतुं शक्य इति । यो हि भूप्रदेशो येन पुरुषेण श्रमेण संपादितः, तत्रत्यतृणकाष्ठादिकं निरस्य स्वच्छतया आवापाईः कृटः, तत्र तस्यैव स्वत्वम् । एवं च भूमेः स्वत्वं यदा कदापि वैयक्तिकश्रमेण वा सामुदायिकश्रमेण वा जनस्यैव निप्पद्यते । अत एवोक्त मनुना- पृथोरपीमां पृथिवीं भायां पूर्वविदो विदुः । स्थाणुच्छेदस केदारमाहुः शल्यवतो मृगम् ।। ९।४४ अंत्र पृथोः स्वामित्वं न विजेतृत्वेन किंतु पृथिव्या वीजवापार्हसमीकरणेन । केदारमृगसाह- चर्यात । अत्र च विषये माऊन्टस्टुअर्ट एल्फिस्टन् महोदयस्प वृत्तनिवेदनं (रिपोर्ट) अवश्यमेवावलो- कनीयम् । यदि पेशवेरान्यपराजयालम्वमिदानी मुंबईपान्ने समाविष्टं भूप्रदेशं विषयीकरोति । तच्च वृत्तनिवेदनं २५ आक्टोबर १८१९ खिस्तान्दीये तिवृत्तादत्र संगृहीतं यथा प्रजासु बहवः फिल स्वक्षेत्राणां स्वामिन एवात्र । ते च प्रतिवर्ष नियमितं करमेव राज्ञे प्रयच्छन्ति । तेषां क्षेत्रेषु स्वत्वं वंशपरम्परया क्रयाहं च भवति । यावत्करदानं क्रियते तावन्न कदापि तदुपहियते । यदा तु करदानमवशिष्टं भवति तदा तदपहियते । एवमपि अवशिष्टकरदानानन्तरं पुनश्च तत्प्राप्तयेऽन्यूनत्रि- शद्वर्षपरिमितोऽवधिस्तैर्लन्धुं शक्यते । सोऽयं दीर्घकालीनः फिलाधिकारस्तेषामस्ति । सोऽयं भागधेयः परिमित एव । परं च प्राक्तनमराठाराग्येऽन्येऽपि करास्तेपामुपरि अतिवाहिता आसन् । अनेन चेदमवगम्यते यदनेकविधकरादानेऽपि तेपामुपार्जनं क्षेत्रादुत्वन्नस्यार्धाधिकं स्यादिति "। (व्यंकट बापूजी वि. मुंबईपान्तीयदण्डसंस्था-वरिटन्यायासनेतिवृत्तपरिशिष्टम् पुस्तकं १२ पृष्ठम् ५०) विजेतुर्न भूमिगत स्वत्वमपि तु तत् उपार्जितस्योपरि करादान एव तस्यापिकारः । अयं च सिद्धान्तः स्टोक्समहोदयकृतहिन्दुधर्मशाने पृढे ४४ एकस्मिन् परिच्छेदे विशदमेव प्रतिपाद्यते। तदित्यम्- नूतनपदेशजयानन्तरं जितानां द्रव्यगृहभूम्यादिः करादानाविकारात्मकं स्वामित्वमेव विजेतुः, न स्वत्वाधिकारः, पूर्वमीमांसायाः पठाध्यायेऽप्येवमेव । न हि राजा सी वसुधामतिस्रष्टुमधिक्रियते । न वा कायचन प्रदेशस्याविपतिरपि तं प्रदेसं कृत्स्नम् । यर कुत्रापि प्रदेशे वा ग्रामे वा गृहे वाऽवस्थित कासिम फस्थपन सामिनः स्वत्वेनावरुदमेव भवति । राजा तु बालभागमाहरेत् । दान च स्वस्वत्वनिवृत्निपूर्वकपरस्तत्वापादनानुकूलो व्यापारः । न च राज्ञा कृत्स्नवसुधादाने तत्संभवति। स्वस्खत्वाभावेन तन्निवृत्तेरभावात्सुतरां परस्वत्वापादनाननुल्येन तत्संपादकत्वासंभवात् । एवर्मा रामद नान्यमहार म्यादीनि तन तर वर्तन्ते । तत्रायमाशयो यदंशे करादानादिषु राज्ञः स्वत्वं । एर भंगरतेन पदत्त इति । एवं चोपार्जकस्य जीवन निर्वाहपर्याप्त धनमवस्याप्याधिकं तु प्रतिग्रहीता रेदिनि । क्रयविक्रयाभ्यां तु पितः स्वत्वं निर्गस्य ऋतरेव स्वतले पर्यवस्यति । अस्यामवस्थाय पनि पत्यमेव नीमः परलोककलाभिलापस्ताहि स्वामिनः सकाशादमि कोलेवानन्तरं देया । तदेर पभावानातमामिलामति ।

·नीतिप्रतिविम्बः २०९ ८ (व्यंकट, बापूजी वि. मुंबई प्रान्तीयदण्डसंस्था। वरिठन्यायासनेतिवृत्तपरिशिष्टपुस्तक १२ पृ. ३८।३९), अत्र च ये किल हिंदुधर्मशास्त्रनियमास्तद्विपये मि. माऊन्ट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन् महोदया एवं वदन्ति यद्दण्डसंस्थया स्वीयोपार्जने तदंशे वा स्थापितमप्यन्यस्य कस्यचन स्वत्वं न परम्परागत- परम्परासंक्रमणीय-प्रजास्वत्वस्यापहारकं भवितुमर्हति । अतश्च न दण्डसंस्थयापि तथा विधेयम् । यदा हि श्री. बाजीरावपेशवेमहोदयानामावश्यकताऽऽसीत् तादृशभूमेः । तदा तैरपि क्रयेणेवोपार्जिता। (व्यंकट बापूजी वि मुंबईप्रान्तीयदण्डसंस्था वरिष्ठन्यायासनेतिवृत्तं पुस्तकं १२ पृष्ठम् ५१) करादानपकरणे मनुरपि- यथा फलेन युज्येत राजा कर्ता च कर्मणाम् । तथाऽवेक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत्सततं करान् ॥ ७१२८ यथाऽल्पाल्पमदन्त्याचं वार्योंकोवत्सपट्पदाः । तथाऽल्पाल्पो ग्रहीतव्यो राणाद्राज्ञाऽऽब्दिका करः ॥ १२९ पञ्चाशद्भाग आदेयो राज्ञा पशुहिरण्ययोः । धान्यानामष्टमो भागः पष्ठो द्वादश एव वा ॥ १३० आददीताथ पड्भागं दुर्मासमधुसर्पिपाम् । गन्धोपधिरसानां च पुष्पमूलफलस्य च ॥ १३१ पत्रशाफतृणानां च चर्मणां वै दलस्य च । मृन्मयानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ १३२ म्रियमाणोऽप्यादीत न राजा नोत्रियात्करम् । न च क्षुधाऽस्य संसीदेच्छोत्रियो विपये वसन् ॥ १३३, यतिचिदाप वर्षस्य दापयेत्करसंज्ञितम् । व्यवहारेण जीवन्तं राजा राष्ट्रे पृथग्जनम् ॥ १३७ कारुकाछिल्पिनश्चैव शूद्रांचाऽऽत्मोपजीविनः । एकैकं कारयेत्कर्म मासि मासि महीपतिः ।। १३८ एतैश्च मनुवाक्यैरिदमवगम्यते यद्राजा वाणिज्ये क्षेत्रसस्योत्पत्ती समार्जिते चांशेन परिमिता आदिकाः कराः कल्पनीयाः । अतवेदमपि सिध्यति यन्न तत्र तत्र वस्तुषु राज्ञः स्वत्वम् । फितूपार्जकानामेवेति । भूम्यादिष्वपि उपार्जितसस्योपरि भागफ़ल्पनान्न तत्र केनाप्यशेन राज्ञः स्वत्वम् । न वा तथा स्वत्वस्थापनाधिकारः । एव च राजस्वत्वस्थापनाधिकारे किमपि न प्रमाण- २७ ·धमादर्श . मिति न तादृशाधिकारो मन्तव्यो भवति । अयं च सिद्वान्तः १८७५ ख्रिस्तान्दे ममासि प्रथम- दिने पुरस्कृतः। व्यंकट बापूजी वि. दण्डसंस्था मुंबई इतिवृत्तपरिशिष्टपुस्तके १२ इत्यत्र प्रतिपादितो वर्तते । वरिष्ठन्यायासनानुशासनमपि (उराव ) तथैव वरीवनि । नाद्यावधि विपरिवर्तनं तस्य । परिशिष्टपृष्ठे ५३ इत्यत्र वरिष्ठन्यायासनाध्यक्षा विद्वांस एवं वदन्ति एतद्विपये पर्यालोचितेषु प्रमाणे महापात्र (प्रोफेसर) एच्. एच्. वुईल्सन् महोदयैः पुनः पुनः विचार्य यो हि राद्वान्तो निष्कासितः, स एव अस्माभिरपि प्रतिपाद्यते । स च यथा- " पर्यालोचितासु फिल हिन्दूनां प्राचीन संस्थासु विचारिते च तेषां धर्मशास्त्रे राज्ञः स्वत्वाधिकारोऽ- स्तीत्यत्र (Proprietary rughts) किमपि प्रमाणं न वर्तते । एवं च दण्ड संस्थाया अयं स्वत्वाधि- कारो व्यावर्तकेन वैयक्तिकेन च स्वत्वाविकारेण विसंगत एवेति नाधुनातनैः हिन्दुशासनशास्त्र- पण्डितरङ्गीकृतः" इति । भारतवर्ष शासति किल औरंगजेवनृपती भारतवर्षे तदानीं प्रचलितस्य हानीकासंमतस्य महम्मदीयशासनसिद्धान्तस्यानुसारेणापि तैरेव विद्भिायासनाध्य राजस्वत्वाधिकारमधिकृत्य निम्नलिखित एव निष्कर्पोऽनुमोदितः । (पृ. ५६ तमे) स यथा-" केनवन महंमदीयराज्ञा महंमदीयेतरः कश्चन प्रदेशो वा राज्यं वा शस्त्रवलाद्विजित्य तत्र च तद्देशीयानां वास्तव्यमनुज्ञातं चेत्तदानीं हानीकाशासनानुसारेणाधिकृतराजपुरुषद्वारा वा स्वयं नृण वा तत्रत्यो भूपदेशो विभग्य तेभ्यः पदेयः । तन चाऽऽदिककरोऽपि संग्राह्यः परिकल्पनीय इति कर्तव्यमे व तस्य राज्ञः । तथैव व्यवस्था इराक्षान्ने स्वराजभागवनती ओमरनाम केन विहिताऽऽसीत् । एवं च विभक्तभूभागो यैः स्वीक्रियते, नेपामेव तन स्वत्वं निरन्तरं भवति । तच्च यावकरदानमव्याहतं तावन्नापहर्तुं शक्य फेनापीति 'अनेन च मूलसंदर्भज विशदोऽय निर्णयः प्रतीयते गन्मूलतो महंमदीयेषु पदेशेषु न राज- दण्डस्य स्वत्वाधिकार इति । पजानां भूमी संपूर्णस्वत्वाविकारसु हिन्दुधर्मशासानुसारेण पुनभाध- स्तनहेतुनापि सिद्धो भाति । यदि कांकेग फेनापि कारगेन क्षेत्रमटं चेद्राज्ञो दण्डाधिकारस्तत्र हिन्दुधर्मशाम्प्रेणागीतः । न तु कोफस्य स्वत्यापहारेऽविकारो राज्ञे प्रदत्तः । अत एव राजा फेरनं भागधेयमारहारीति हिन्दुधर्मानुशासनम् । अत एव च (कृगराव वि. रगराव ५ मुंबई हाप. रि. १ पृ. सी. जे ) इत्यम्मिन्ननियोने वरिटन्यायासनेने निर्णीतं यत्-अग्रहारसानुरन्धा - प्रहारममृतर उरदारा यश भागमहारत्वेन यादिश्यन्ते तथापि ते न तादृशोपहारत्वम् । किंतु सानियांऽऽनिकराजभागयरस नमहारत्यमिति तु युक्तमुत्तश्याम इति । ( रानी नारायण माली ( दादानी गरजी देसाई मामलेदार रत्नागिरी; इं. लॉ. Cि 3. ५२३ ता. ५ मा १८७५) इत्यस्मिन्नानयोगे मुंगसान्तपिपरिसन्याया- " . ५ ·नीतिप्रतिविम्बः सनेन पुनरप्येवं निर्धारितं यदाज्ञा प्रदत्तस्याग्रहारग्रामस्य शासनपत्रे विना च स्वत्वाविकारं विना चाबहार यत्किमपि जलतरुपाषाणतृणकाष्ठनिधिनिक्षेपतङ्गभूतवस्तुजातं प्रदत्तमित्युल्लेखेऽपि स तग्रामस्थभूमिकायां यद्विषयको राजस्वत्वाधिकारः, तद्विषयक एवेति ज्ञातव्यम् । अतश्चैतादृश- शासनपत्रे स्पष्टमिदमुल्लेखनीयं यदेतादृशशासनपत्रेण यत्र विषये राज्ञः स्वत्वं तदेव दात्रा प्रतिग्रहीत्रे प्रदत्तमित्यर्थः सूचितः स्यात् । (व्यंकट बापूजी वि. मुंबई सरकार परिशिष्ट व्हॉल्यूम १२ मुंबई हाय. रि. पृ.५७/५९) कानडा फारेस्ट खटला इं. लॉ. रि. ३ मुंबई पृ. ५८३१५८४।५४२।५४६।५४७; का? इत्यस्य भूमिविभागसंबन्ध्यनुशासननियमानां पुस्तकं १८८२ पृठं ९३) इत्यादिषु शासननिर्णयेषु एवमेव संमतमस्ति यत्माचीनहिन्दुधर्भशास्त्रानुसारेण वा महंमदीयशास्त्रानुसारेण वा वापातिरिक्तमूविभागे दण्डसंस्थाया एव स्वत्वाविकार इति । एवमप्यत्र विषये वयं सविनयमेवेवं सूचयामो यन्नात्र किमपि प्रमाणं हिन्दुधर्मशास्तेऽस्तीति । सर्वस्मिन्नपि भारतवर्षेऽग्रहासु वाऽ- नग्रहारेषु ग्रामेषु वापातिरिक्तभूभागे ग्रामस्थानामेव कर्षणाद्यविकारपरम्परा नियतिवन्धेनैव अया- वधि प्रवर्तिता लोकैः सामान्यतः । सोऽयं लोकानामधिकारो बाह्यानां विरोधको, न शासनसंस्थाया इत्यत्र वा अग्रहारतदितरग्रामस्थाया वापातिरिक्तभुवो यथेच्छं विनियोगाधिकारो राज्ञ एव निष्ण- तिबन्ध इत्यत्र वा किमपि प्रमाणं हिंदुधर्मशास्त्रे नोपलभामहे । दण्डसंस्थावश्यकतायाः प्रागपि भूपृष्ठे कश्चन मानवसमाजस्तस्य चोपभोग्यं रिक्यमासीदित्यैतिहासिकयथार्थकल्पनाया एवं सति बाध आपद्येत । व्यक्तिशो भूमिगतस्तत्वाधिकारो दण्डसंस्थायाः कार्यस्य ययाधिकारस्य च मर्यादा चोभी विषयो परस्परानुबन्धिनात्यन्तनिगडितौ चैतादृशौ यदेकस्य निर्णयमन्तरा नान्यस्य पूर्णो योग्यश्च निर्णयः कदापि भवितुं शक्यः । व्यक्ति स्वत्वराजस्वत्वयोधान्योन्यसंबन्धः कार्य- कारणयोरिव वा भाषाव्याकरणयोरिव वाऽनुबदः कथमपि दुरूह एव । भोग्यसंपत्तेर्जीवितस्य च परिपालनावश्यकताया भावना स्वभावतस्तत्याप्तावेव भवति नान्यथा । इग्लंदशासनटीकायां व्हॉ. १८१८४१ पृष्ठानि १४२।१४३३१४५।१५४ ) स्टीफनमहोदयस्य विचारसरणिरधो निर्दिष्टा मनसि कर्तव्या। (स्टीफन्महोदयस्य शासनतत्त्वम् ) पृथिवीगतभोग्यसंपत्तिः पृथ्वी चेयं मनुष्येतरप्राणिनो वर्जयित्वा मनुष्यमात्राणां कृते परमेश्वरेण साक्षादुपहाररूपेण प्रदत्तं सामान्यरिक्थमेव । यदा फिलपृथिव्या मानवा विरलाः स्वल्पाश्चाऽऽसन्। तदा तावत्सर्वमिदं रिक्थमनावृतमेव कस्यापि स्वत्वेनानवष्टम्धमासीत् । ततश्चाऽऽवश्यकतानु- सारेण सामान्यसंचयात् तत्सर्वेणापि सुलभमभूत् स्वोपभोगाय इत्येव सांप्रत परिकल्पनम् । एवं च. सृष्ट्यारम्भकाले पार्थिवाः पदार्थाः पृथ्वीच सामान्यरिक्थस्वरूपा न कस्यापि स्वत्वेनावष्टन्धाऽनाव- .

·धर्मादर्श २१२ तेव । तत्र चानावृतभूमिभागेऽपि प्रथमतश्छायाविश्रामादिकारणात् यस्य भूभागस्य येनोपयोगो विहितः, तस्य तत्र स्वत्वं स्वभावत एव लम्वमिति वलात्तदपहरणं न केवलमन्याय्यमपि तु सृष्टि- नियमावरुद्वमपि । यदा तु त भूभागः प्रथमेन त्यक्तो भवेत् तदा द्वितीयस्याऽऽक्रमणं तु न तथा भवति । यावत्सर्वमिदं भूमिभागो वा शादलादिकं वा सर्वसाधारणमेवानावृतमासीत् । तावदेवोपरि- तननियमोऽपि प्रचलितः । कदाचित्तदानीं नगररूपेण जनानां वास्तव्यं चेत्तर्हि तु तस्याभिमतः परम- पवादः स्यानियमस्य । तत्रैव किल तदा बीजावापार्थमावश्यकता स्यादेकस्वत्वावष्टम्धभामभागस्य । सा चाऽऽवश्यकता नगरसफाशेऽवश्यमेव सफलिता भवेत् । एनमेव यदा निखिलोऽप्युपलब्धो भूम- देशो मानववास्तव्यः संजातः । तदा सदस्य मानवसमूहस्य वास्तव्याथ तस्यापूर्णत्वात् नूतनभू- प्रदेशान्वेषणाक्रमणादिकं प्रावर्ततेति परदेशाक्रमणाविकारोऽयं मानवानामुपरितनजीवननिर्वाहतत्त्वा- नुसारेणेव संपद्यते । फोनशिन् ,यीक, जर्मन् , सिथियन् प्रभृतिभिरन्यैश्वीत्तरेयरेतत्तत्वानुसारेणेवान्यत्र वास्तन्यं संपादितम् । यावदिदं निर्मनुजानां स्वलमनुनानां प्रदेशाना तत्र च वास्तव्यकृप्यादीनां च विषय एव आसीत् , तावत्सृष्टिनियममर्यादायामेव सर्वमिदं पावर्तत न तदुल्लड्धनेन । परंतु यत्राऽऽ- दित आरभ्यैव मानववसतिः परिपूर्ण वर्तते न च स्वन्वानवटयः कश्चन भूप्रदेशो वर्तते । तत्र च बलादाक्रमण पूर्वतनाना लोकानां तत्यानां वेभागाधर्मव्यमहारादिभेदादेव केवलं निरपराग्निां निराश्रितानां च तेषां ततो बलानिष्कासनशिरच्छेदनादिकमिदमिदानी प्रवर्नमानं मनु मानसुधार- जापरनामधेयस्यातिद्वारा स्वनामपल्यारकानामस्मा फियद्वा भूपणास्पदमिति सूक्ष्मोफिया आलो चनीयम् । यथा यथा लोकबाडुल्येन भूप्रदेशा यथोनरवृ-या परिपूर्गाः । तथा तथा पूर्वतनलोफान- नारम्य नूतननिवासस्थानाधिगमनं तदन्वेपणं चातीव दुःकरतरमभूा । तिनं वासस्थानं तु प्रथमत एवान्याममिति तव निपासे हि भोग्यपदार्थोपार्जन-यूनता नननोपभोग्यानां परिपूरभावश्च समजान । एताहगावस्था या यदि फेरामपि मत्वं नानुमनं चेजगदिदमरण्यमेवावतिष्ठेत् । मानवश्र हिंन पादत्य भनेन । नारित बल्देव स्थितिरिदानीन् । मनु-पाणां कर्तव्यसुग्वयोश्चान्योन्यमन्धिः पामेभाना अनिशानुनया संशदिनः । स एव मनुयाणामुदातत्वं वृद्धि गतम् । अयं र परि- भानो मनु-यागा साभाविकदिशयोकरयोगावसरलाभन्येव । मादित्य साना सिपपत्रय कारणम् । स्थिस्य निरन्तरोपभोगापं च लोकन्यवहारसमा समानरपना । तदर्थ र राजपद गाउन स्था, शासनानुशासन दग्दानुशासनं पारिकानुशासन सनीना मारामादिसम्रानुदायानो दर्षिमालिका समाश्रयणीया समुन्दना । भन पान्योन्याने भारिने काम भनक एनांगो जीतननिरिहनुभूनशारीरिफनमन्गर- कान इत्यारोशिटी मानो लोकानां दिािवा मरिसंशोधनदारा शासी चन्लतला- ना पानातीनामापति समय।

·नीतिप्रतिविम्बः २१३ (रिक्थस्य व्यक्तिखत्वे ग्रोशस्लॉक्मभृतीनां मतम् ) रिस्थस्य व्यक्तिखत ग्रोशस्लॉक्यभृतिभिलेखकैरेवं मन्यते यद्मेवीजावापादिद्वारा प्रत्यक्षो- पभोग एव शारीरिकश्रमाशभूतत्वात् सृष्टिन्यायतत्त्वानुसारेण स्वत्वाधिकारे व्यक्तगर्मकः । प्रथमतो हि स्वापेक्षानुसारेणाधिकाविकमनुकूला यावन्तो भूविभागा उपलब्धाः, ते सर्वेऽपि व्यक्तिमात्रेण पारम्प- रिकस्वोपभोगार्थ स्वायत्तीकृताः । ते च भागास्तत्रत्यानां केषामपि पूर्वस्वत्वावष्टब्धा न स्युरित्येव पूर्वतनः समयः । एवं च भूमौ जड़मे च वस्तुनि प्राथमिकं स्वत्वं तस्यैवाभूयस्य प्रथमं स्वायत्ती- करणम् । तदिदं स्वसं निरन्तरोपभोगाधिकाररूपम् । नैरन्तयं चाविकारस्य " मदुपयोगार्थ चास्य स्वायत्तीकरणमित्युद्देशः, मया यावदन्येन केनचिद्धेनुनाऽस्य वस्तुनस्त्यागोदेशो न प्रदर्यते, तावन्म- स्वत्वाकान्तत्वम् , सर्वमान्यशासनानुसारेणापि मयागानन्तरमेव सर्वजनीनोपयोगाईत्वमन्योपभो- गार्हत्वं चास्य वस्तुन इति । इत्थमेव स्थावरजङ्गमवस्तुषु सर्वेष्वपि निरन्तरं व्यक्तित्वत्वं पर्यवस्यति । एवं स्वत्वाधिकारसिद्वौ तत्संक्रमणाविकारतत्त्वमपि सिद्ध भवति । तदिदं स्वत्वं यदि यावजीवमेव स्यात्, मृत्युना चास्य परिनमामि: स्यात् । तदा तु मरणानन्तरं बत: सहकारिपु निकटसंबन्धिषु संततमेव महान् कलहः मादुर्भवेत् । यतः पूर्वोक्ततत्त्वानुसारेण तेषामेव तदुपभोगाधिकारः । तनि- रासार्थमेव पायः सर्वेष्वपि देशेषु अनुशासनमिद वरीवर्ति यन्मुमूर्षुणा स्वीयं रिक्थ मृत्युपत्रद्वारा यस्मै कस्मा अपि प्रदेयमित्यधिकारः सर्वेषाम् । तदिदमनुशासन सृटिशासनादधस्तनमवरं च। एतद्- नुशासनानुसारेण व्यवस्थाभावे तु तत्तद्देशीयशासनविधानानुसारेण तत्तद्दण्डसस्थैव तद्रिक्थस्य दाय- भार भवाते । अत्र चेदमेव निदान यद्दायभागित्वेन कस्याप्यनुपस्थितौ तद्विक्थस्य पुनरम्यनावृतत्वे कलहापत्तिः । तनिवारणार्थमेव दण्डसस्थात्मको दारादः प्रत्युपम्यापनीय इति । मृत्युपत्रानुशास- नाभावे तत्सत्वेऽपि तथाऽकरणे शासनविध्यनुसारेण वा कभ्यापि दायादस्यानुपस्थितौ च तादृशरि- क्थोपभोगस्याधिकारः करवेति विवादोपस्थितावन्ततो बलमेव तदुपभोगाधिकारनिर्णायकं स्यादिति तनिराफरणार्थमेव दण्डसस्थागा दायादत्वमङ्गीक्रियते सर्वन । एतत्तत्त्वानुसारेण यत्र दण्डसस्था राजायत्ता, तत्र राज्ञो दायादत्वाधिकारोऽन्तिमः । यत्र तु लोकायत्ता, तत्र तेषां सर्वजनीनत्वेना- धिकारः, नान्यस्य कस्यापीति सिध्यति । मृतस्य पुत्राणा वा समीपतरसबन्धिदौहित्रादीना का यो ह्यप्रदत्तदायाधिकारः प्रामोति । सोऽपि येन स्वाभाविकोपभोगाधिकारेण रिक्थे स्वत्व प्रस्थाप्यते । तेनैवाधिकारणोत्तराधिकारिणः सवन्ये सत्येव । नान्यथा । अतश्र मृतस्य पुत्रा वा समीपसंबन्धिनो वा तद्गृहे लब्धजन्मा दासोवा ये केऽपि मरणावसरे तत्संनिहिता भवेयुस्त एव तस्याप्रदत्तदायाधि- कारिणो भवन्ति । इत्थमयं स्वाभाविको व्यवहारो दीर्येण कालेन तथैव प्रचलितः शासनविधित्वमु- पपाद्यते । अत एव पुराणतमो वयोवृद्ध आबाहाममाधुरेवमुद्भिरति स्मेत्युपलभ्यते यत् " यतो न' .

·धर्मादर्श २१४, मृतस्य न किमपि संतानमीश्वरप्रदत्तमतश्च तद्गृहे लब्धजन्माऽयमन्यजातोऽपि तन्दृत्य एवास्य रिक्थस्य स्वामी संपद्यते " इति । स्वरिक्थं पश्चास्ववंशजैरेव सुलभमिति भावनेव खलु मानवानत्युत्तमनाग- रिकत्वेन समाजोपयोगिसामाजिकत्वेन संभावयति । तेन च कर्तव्योन्मुखता सर्वलोकपात्रता चोत्पद्यमाना पुरुषं प्रवर्तयति । स्वकृतपरिश्रमाणां फलं न स्वमृत्युना विलीनं भवति । किंतु स्वसं- बन्धिनः स्वप्रेमास्पदा ये प्रेमरज्ज्वा स्वात्मानं वघ्नन्ति,तानपि प्राप्स्यतीति स मृतात्मा यदा विश्वसिति। तदैव खलु कर्तव्यनिष्ठा पात्रता च भवेन्नान्यथा । एवमेव खलु स्वत्वतत्संक्रमणाधिकारयोरु- पपत्तिरिति प्रायो विचारसरणिविचारचातुरी-चतुरधुरीणानाम्। परं त्वत एव विशदमिदमवगम्यते यत् स्वत्वाधिकारोऽयं सर्वत्र प्रदेशेम्वनुभूयते । तथाच शासनविषयोऽपि तथोपलभ्यन्ते । सोऽयं स्वत्वा- धिकारः किल समाजव्यवहारमूलकलामेष्वन्यत्तमः । एतल्लाभाधिगमार्थ विनिमयमूल्यमपि स्वाभावि- कस्वातन्त्र्यस्यांशतस्त्यागरूपं व्यक्तिशः सर्वैरपि वितीर्यत एव । जीवितशरीरावयवयो रक्षणाधिका-' रवदयमप्यधिकारोऽद्ययावद्विशेषतः सावधानतयैव न केवल सुरक्षितोऽस्ति इंग्लंददेशीयशासनसंस्थया। किंतु तत्तत्मसमानुसारेण तदा तदा सुविशदैः समर्थैः शन्दैराघोषितोऽपि तत्रत्य शासनपत्रेण "मॅग्नाचार्शनामकेन " इति । इंग्लंददेशस्य शासनशास्त्रोपरि ब्लॅकस्टोननामकेन केनचन महाशासनकोविदेन काचन टीका विरचिताऽऽसीत् । स्टीफनमहोदयस्य टीका तु तम्या एव संशोषिता संवर्धिता च पुनरावृत्तिः। परितनाः सर्वेऽपि अवताराः पाश्चात्यशासनशास्त्रस्य तत्वनिदर्शका एव । एतैश्च रिक्थस्य तदानु- पङ्गिकविषयाणां च योगक्षेमयोस्तत्त्वतः कीदृशी विचारसरणिरिति विशदीभवति । प्रथमतः कीदृक् खलु भूमिप्रामिः कथं च तत्र स्वत्वं तदुत्पन्नायां भोग्यसंपत्तौ च कथंकार भोगाधिकारः कीदृशी च मानवसमाजरचना कया रीत्या दण्डसंस्थावश्यकता कीदृग्विधं शासनतन्त्रं किंच कीदृशं च धर्मसंप्रदायानुशासनम् । इहलोके जीवितस्य वा संसारस्य वा को नाम सामान्यत उद्देशः शासना- नुशासनयोः किंवा परमं तत्त्वम् । कीदृशं च लक्ष्यमित्येतेषां प्रदर्शनार्थमेव किलोपर्युक्तान्यवतरणानि सविस्तरमत्र पदत्तानि । एतेन प्राचीना कार्भाचीना वा ये केऽपि पाश्चात्या ज्यूमहंमदीयादयोऽपि शासनदृष्ट्या वा धर्मदृष्ट्या वा न्यायदृष्ट्या वा भूमिस्वत्वाधिकारे तदानुपड़िगकेवितरेषु च विष- येषु निम्नलिखितानेव निर्णयास्ववनियमापरनामधेयान् कुत्रचित्प्रत्यक्षमेव क्वचिद्गर्भितार्थत्वेन वा संमन्यन्ते इत्युक्ती न कोऽपि प्रत्यवाय इति सिध्यति । ते च यथा- (१) जीवन निर्वाहार्थमत्यावश्यकानामत्युपयोगिनां च वस्तूनां गृहशालेन्धनादीनां सात- त्येनाऽऽवापार्थ संग्रहस्य प्रथमत आवश्यकता, तदर्थ चाऽऽवापार्हायां तदनस्यां वा भूमावादी तन्जन्यजङ्गमपदार्थेषु च स्वत्वसंपादनस्य तत्संरक्षणस्य चाऽऽवश्यकता । तमेव च लोकमवृत्तेः स्वाभाविफत्वम् ।

·नीतिप्रतिबिम्ब: १.५ (२) तादृशस्वत्वसंपादनाधिकारो वा तत्संरक्षणाधिकारो वा शान्त्या यथायोग्यपरिश्रमे- गैवाधिगन्तव्यः । न कस्यचन घातेन वा बन्धेन वा याचनया वा । (३) तादृशपरिश्रमेषु सामान्यतो लाभार्थपरिश्रमाणां कचित् प्रसङ्गवशात् लब्धपरिरक्षण- श्रमाणां लाभावसरे च संपादकस्य जीवितं शरीरावयवावेतरे चाधिकारा न नश्येयुरित्येतदर्थ च कृतानां परिश्रमाणामन्तर्भावः । (४) तदित्यं श्रमजीविनामन्योन्यसहकारित्वेन वा संभूयसमुत्थानकारित्वेन वा संघटित- स्वरूपेण वा या किल संसृष्टिस्तिव्याद्भवति । ततश्च सैव समुदायस्वरूपात्मिका । संपन्ने च तथा स्वरूपे इतस्ततो भ्रमणमपि वृत्त्यर्थं परिसमाप्यते । कस्मिंश्चिन्दूभागे चैकत्र संवासस्थानमपि भवति ततः । तदेव च परिस्थित्यनुसारेण खेट-खवट-बाटी-ग्रामनरादिसंज्ञां भजते । एवं लन्धस्य वा लग्धव्यस्य वा स्थानस्य गुणदोपविशेषाद्वेषम्यमपि नैसर्गिकमेव । एवं च विभिन्ननानाविधव्यक्तीनां तत्र तत्र पृथक् विभागोऽपि विषम एव संपद्यते । एवमेव तत्रत्यहितसंबन्धानामुपभोगानां च व्यक्तिशोऽपि वैषम्यमेव । सोऽयं व्यक्तीनामेकत्र संवासो हितसंबन्धमूलको वोपभोगमूलको वा नान्यत्किमपि प्रबलं कारणमपेक्षते । (५) एते च श्रमजीविना संघा नैसर्गिकशरीरबलाद्वा स्वाभाविकबुद्धिसामर्थ्याद्वा योग्य- तानुसारेण श्रमविभागं श्रमसंयोगं च परिकल्प्य सामान्यतः सर्वेषामुद्दिष्टसाध्यसिद्ध्यर्थं प्रयतन्ते । (६) तत्र च येषां सर टी स्टेजमहोदयस्य वक्तव्यानुसारेण ( हिन्दुधर्मशास्त्रम्-पु.१ पृ. १५४) जन्मत एव ज्ञानमार्गप्रतिबन्धः सामाजिकजीवनस्यात्युपयोगिनो विषयाश्च दुरधिगमाः। तथा ये चाऽऽन्ध्यात् बाधिर्यात् मूकत्वाद्वाऽन्यश्च कारणैर्दुर्बलाः, तेषां तादृशश्रमेभ्यः पर्युदासोऽपि सिध्यति। तत एव च सामाजिकरिक्थलामभागित्वेनापि प्रत्याख्यानं स्वाभाविकमेव । एवमपि तेषां जीवननिर्वा- हस्त्ववश्यमेव सामाजिकरिस्थाशं निष्कास्य विधातव्यो भवति । (७) तदनन्तरं तत्र संसष्टौ परस्परोपमर्दनिवृत्तिपूर्वक संरक्षणार्थं दण्डसंस्थापि प्रादुर्भवति । तत्र कार्यकारिणां तादृशसंसृष्ट्युपयोगिश्रमजीवित्वादेव सामाजिकरिक्थविध्यंशादेव वेतनादिरूपेण द्रव्यं विभज्य जीवननिर्वाहः संपाद्यते । (८) दण्डसंस्थायाः कार्य तु प्राधान्येन संरक्षणोपाययोजनैव । तच्च सांघिकण्वेव निर्वा- घनद्वारा वा नियोजनद्वारा वा पर्यायद्वारा वाऽन्येनैतादृशेनोपायेनैव प्रायः संपाद्यते । (९) भूम्यादिस्थावराणां जङ्गमानां वा पदार्थानां परिमाणविस्तरादिविषये परम्पराभोग-.. तत्सदृशाधिकारद्वारा यत्स्वत्वं श्रमजीविनां तेषां निप्पद्यते । तच्चाऽऽदित एव सांघातिकं वा समाष्टि- रूपं वा भवति । तच्च तेषां स्वयं शासकत्वेन वा शासफसाधारण्येन वा सर्वेषां भवति'न तु व्यक्तिशः संघसदस्यत्वेन. न ·२१६ धर्मादों (१०) तत्र च शासनविषयोऽपि समाजस्य सांघिकसंमतिस्वरूपा वा समष्टिसंमतिस्वरूपा वा । तत्र बहुमतत्वमेकमतत्वमित्याद्यकिंचित्करम् । सैव च राज्यव्यवस्था । तस्यां च वैयक्तिक- समतिरंशभाक् भवति । (११) एतादृशविधनुसारेण वर्तनमर्थादेव स्वतन्त्रमैच्छिकम् । ये तु न तथा प्रवर्तन्ते ते हि दण्डद्वारा बलात्मवर्तन्ते । (१२) कारणवशादत्यन्तमल्पाल्पाः संघाः प्रादुर्भवन्ति । अत्यन्तावश्यकतानुसारेण वा समाजस्य रिक्थकार्ययोर्व्यवस्थानुसोरण वैतादृशसंघनिर्माण सहजमेव । तथैव रिक्थस्यापि विभजनम् । कश्चन विभागो राष्ट्रव्यवस्थोपयोगी, अपरश्र सामाजिकनित्यकर्मोपयोगीति । ते चाल्पसंघाः परिस्थि- त्यनुसारेण स्वाभाविकसुगमपद्धत्यनुसारेण वा कदाचित् किंचित्तत्त्वानुसारेण वा कुटुम्बादिसंज्ञां लभन्ते रिक्यांशसहभागित्वं च भजन्ते । तयवस्थापकस्य मुख्यसदस्येतरघटकैः सह तद्रिक्थेन साधु च तादृश एव संबन्धो भवति यथा राज्यव्यवस्थापकस्येतरेस्तद्रिक्थेन सहेति । मृते च तस्मिन् तदुत्तराधिकारित्वे तद्रिक्थे च तथा सामाजिकसमष्टिरिक्थे चेतराणां प्रवेशनियमोऽप्यनायासेन सहज एव सम्यक्तया सिद्धो भवति । (१३) तानुमानयुक्तिवादोपभोगपरम्परादिप्रमाणैः पर्यालोचितेऽपि कथमपि राज्ञः कस्मिन्नपि भविभागे न स्वत्वाधिकार इत्येव सिध्यति । एवं च वंशपरम्पराधिकारो बोत्तराधिकारः, मृत्युपत्रम्, शासकस्यान्तिमाधिकारः, अग्रजन्मत्यादिविषयकाणा नियमानां राट्रस्य घटनात्मक- शासनविधिपु न कुत्राप्यवसरः । ( १४ ) समाजवटकत्वेन व्यक्तिशः संपादितान्यपि कृत्यानि नैतिकानि वा सामाजिकानि वा बौद्विकानि वा राजकीयानि वा सर्वजनीनानि यानि कान्यपि विषयोपभोगलालसासमाधानार्थ- मेव संपायन्ते सर्वेः । तत्र च स्वार्थ एव मूलम् । तेन च वैयक्तिकभोगेच्छायास्तत्पुरस्कारस्य च वृद्धिर्यावच्छक्यम् । परिणामततेषां कृत्यानां परब्यावर्तकत्वादशतो नानाप्रकारैः परहितविधात- कत्वमेव । ( नानुाहत्य भूतानि भोगः संभवतीति न्याय एवं ) इदं च सर्वसंमतम् । तथापि मृत्यु- पत्रोत्तराधिकारान्तिमाधिकारप्रभृतीना नियमानां, एतादृशविघातकव्यक्तिवादविकासप्रतिबन्धकत्वम- पेक्षितमपि न तथा संपाद्यते । प्रत्युत भूम्यादिसामाजिकमूलपनवृध्या निधिनिघयार्थ मानवानां भौतिकसुखातिरिक्तोच्चतमसुखामये परस्परसहकारित्वेन भेण निर्मितायाः संघटितायाः समष्टि- समाजरचनाया विघटनार्थत्वमेवेत्यत्र तु न फिमध्यवधान कस्यापि । (१५) एवमन्योऽपि महानयं प्रमादो भपनि यत् व्यक्तिशोऽधिकाधिकमेव सुखं यथा लभ्येत तथा प्रयतितव्य सर्वरिदमेव जीपनसारसर्वस्वमिति सर्मतम् । एवमेव बुद्धेः शक्तेश्च व्ययेन साम्राणा कलानां नाभिवृदिद्वारा तत्साध्यमवश्यमेव पूर्णतया सपादनीयमित्यपि मतम् । परं विद .

·नीतिमतिविम्बः २१७ - -- " नाऽऽलोच्यते यदेतादृशरीत्या भूमिभौमपदार्थानामावापो निरन्तरं वायुप्रकाशयोरिख न निरवधिरसं- ख्यश्चेति । एतदनालोचनप्रमानवान्ततो गत्वा वैयक्तिकस्वार्थस्य विषयसुखाभिलाषस्य चानुपमा वृद्धिर्भवति । ततश्चान्ते " सर्व बलवतो न्याय्यम् इति न्यायेन बलतत्त्वमेव सर्वघातकमुदेति । ततश्च साम्राज्यतृष्णा, उपयुक्ततावादः, सौफर्यवादश्चेत्येवमादयो विषया आपातरमणीयाः प्रिया भवन्ति । अनेन च कोलाहलेनेदानी पाश्चात्यप्रदेशेषु समाजो वा याथातथ्येन, समष्टिरिक्थं वा राष्ट्रत्व वेत्येवमादीना गन्धवार्ताऽपि न श्रूयते । (श्रीमेनमहोदयानां मतम् ) एवमेव " हिन्दुधर्मशास्त्रं तद्व्यवहारच इत्यस्मिन् ग्रन्थे ( स. १९०६ पृ. २९३) श्रीमेनमहोदयोऽपि निम्नलिखितान् विचारानाविष्करोति । ते च यथा-" यस्य किल हिन्दूना दायविभागपद्वतिर्ज्ञातव्या स्यात्तेनाऽऽदौ आग्लदायभागकल्पना वा तच्छास नकल्पना वा निःशेषतः सर्वाः परित्यक्तव्याः । ताश्च न केवलमनुपयुक्ताः प्रत्युत विघातका अपि वर्तन्ते । आंग्ले हि रिक्थस्वत्वमनिर्बन्धं स्वतन्त्रमेवैकाकि वर्तते । तच्च कदाचिदविभक्तमपि भवितुमर्हति । परंतु प्रथमत- स्तद्विपरीतमेव विमक स्वतन्त्र चेति मन्यते । एवमेव प्रसङ्गविशेषाद्विशेषसमयानुसारेण तत्सनिबन्ध- मपि । हिन्दूना तु प्रथमत एव तदविभक्त सप्रतिबन्धमस्वतन्त्र च भवति कारणविशेषमन्तरा सर्वत्रापि वस्तुनि तत्तथैवेति समयः । कदाचित्कस्यचिद्रिक्थं विभक्त स्वतन्त्रमपि स्याचेत्तदपि पश्चात्तनवंश्येषु पुनश्च सयुक्तसामयिकस्वरूपतामधिगच्छेदपि । यत्र च स्वामी स्वरिक्थं यथेच्छं व्ययितुं वा विनि- योक्तु वाऽर्हति इत्येतादृशमप्रतिबन्ध स्वतन्त्रं स्वत्व त्वपवादभूतमेव क्वाचित्कम् । सोऽयं प्रतिबन्धः पितुः पुत्रस्य भ्रातृणामन्योन्य स्त्रीणां तूत्तराधिकारिण इति । सपादकस्य रिक्थे स्वायत्ततायामपि तदंश- जाना तु न तथा कि त्वन्ये प्रतिबन्धास्तत्रोत्पद्यन्ते । पाश्चात्ये तु रिक्थस्य सर्वथा वैयक्तिकत्वमेवेति नियमः । एवमप्यनयोः पद्धत्योरन्योन्यविरोधादर्शनेन प्रदर्शितेऽपि भेदे मूलोद्गमस्तु सर्वथैकरूप एवेति निश्चितप्रायमेव । इयान् विशेषो यद्भारते भूतकालीना पद्धतिरयावधि प्रचलिता वर्तते । आग्ले तु यो ह्यन्योन्यसंबन्ध आसवियोः पद्वत्योः स इदानीं विच्छिन्नः। एवं च द्वयोर्महदन्तरमिदानी संपन्नम् । प्राचीन विदुषा सुदर्शाः केचनान्योन्यसबन्धनिदर्शका विशेषां एवेदानीमवशिष्टाः । इति । सर एच्. एस् मेनमहोदयस्तु प्राचीनानुशासनमितिस्वीयशासनपुस्तके ( १८९१) पृ २५७- २५८, इत्याधोलिखितान् विचारानाविकरोति । ते च यथा-" उपरि चर्चित मानवाना स्वाभा- विकस्थितिवर्णनं निराक्षेपमपि प्रत्यक्षतयोपल-चप्रमाणैस्तथा विरुद्ध यथा तद्वितथमपि भवति । उपर्युक्ताभिरुपपत्तिमिवनिताना कृत्याना हेतूना च व्यक्तिगतत्वमपि यः कोऽपि ब्रूयात् । यः कोऽपि व्यक्तिश एवं समाजशासनमनुमन्यते । सिकताकणवकिल व्यक्तयः । समाजशासनं तु तादृशाना ।

·२१८ धर्मादा . सिकताकणानां प्रकम्पमानः सेतुः । तथापि बलाद्वितकारकव्यवहारमर्यादया (शिस्त ) स समाज- रूपेण पाषाणवत्परिणमतीति हॉन्स्महोदयो मन्यते । विश्रामार्थ वा छायासंसेवनाय कश्चन भूमेः कंचनभागमधिवसतीति ब्लॅकस्टोन्महोदयः चित्रयति । रोमनानां नैसर्गिकानुशासनेभ्यो यातामुपा- तीनामाविष्कारस्तासु सर्वास्वप्ययमेवैको दोपो बाधकः । (१) रोमनाना नैसर्गिकन्यवहारविषयकानुशासने व्यक्तिविषयकं यद्वृत्त निवेदितं तेन प्राचीनसमाजशासनाद्वयक्तिमुन्मुच्य तस्याः सुधारणासंपादनमेवानेन व्यवहारशासनेन विहित महदिति । (२) रोमनानां व्यवहारानुशासनं तु नैसर्गिकशासनाविभिन्नम् । प्राचीनानुशासन तु न्यकिविषये न किमपि मन्तव्यं न जानातीति भूयोऽपि निवेद्यते । (३) प्राचीनानुशासनस्य न व्यक्त्या साकं संबन्धो न वा प्रतिमनुप्यम् , फितु कुटुम्बेन वा संघातेन वा । प्रथमतो राष्ट्रशासनस्य सजातीयाल्पसंघाते पचाराधं किमपि नाऽऽसीत्साधनम् । अनन्तरं तु तनापि प्रचारः । एवमपि व्यक्तिविषयको दृष्टिपातस्तु तस्य पूर्णावस्थायां निप्पादिताच्छा- सनशावादिन एव । मनु-याणामार्जन्मना मृत्युना च मर्यादितमिति न जानाति तच्छासम् । तदिदमायुस्तपूर्वजानामेवास्तिस्वस्य विस्तारः पश्चात्तद्वेश्येषु प्रवहतीति मन्यते तच्छासनशासम् । (पृठे २५७-२५८) (१) सामयिकसंयुक्तस्तत्त्वमेव माचीना वास्तविकी पद्धतिः, न व्यक्तिस्वत्वम् । न्याधिगत- शासनस्य वा वस्तुगतशासनस्य वा विशेषगमका ये किल रिक्थप्रकाराः, ते च कुटुम्बम्य वा सजातीयसंघातस्य याऽपिकारसहनारिण एव । रोमनशासनशाण चेदानीमेतादृशी बुद्विरुतादिता यद्यन्दिस्वत्वमेव खलु वस्तुतः सदातनी व्यवस्था सामुदायिकस्वत्वं तु अपवाद इति । अत एव वास्त- पिकस्यत्वज्यवस्थाज्ञाने रोमनशासनशास न किमपि साहायकै करोति । रिक्यस्य मूलारस्थाया देयाधिकानुशासनाभ्यासानन्तरं यासां कल्पनानामुबोधो भवति तत्सङ्गतोऽत एव चित्ताकर्षकः सत्त- झारो दिन्दर पनीयते भारते । (५) भारतीयमान समाज पा सुपरिन आदिसमाजः । तत एव स सहाधिकारिन्यन्दि- समुदायोऽ1ि1 तब र यदीनामन्योन्य समन्यस्तु सत्याधिकारे तथा निगडितः, यथा.स पृधनि- नरामयः। (१) तयोः पृप रणांग्लाधिकारिगा महान्तः शामनरमाशः संहताः । (1) पानसमाना भनितीना मन्यते । (८) मा कारिद्वारा माननभिः फारसदन शरमा। तारशी मानिस सामाना मिनागरिदिनकाला। परनि म निरानि नपकानयादीनि , ·- - - - नीतिप्रतिबिम्बा ११९ तया निहितानि । एवमपि न कोऽपि व्यत्ययस्तस्याः । न वा विपरिवर्तनमामूलम् । यया शासनसंस्थयेयं शासनस्य मूलत्वेन परिकल्पिता, सैव शासनसंस्था सर्वापेक्षया हिनपदा संवृत्ता। (पृ. २६१.) (९) भारते हि पृथक् स्वत्वं सामुदायिकस्वत्वभवनानुसारि भवति । (पृ. २६१) पितुर्मरणानन्तरमपि तद्विक्थं कचिदेव विभज्यते । तदिदं रिक्थमनेकपरम्परापर्यन्तमप्यविभाज्यं भवति । प्रतिपरम्परं घटकानां व्यक्तिशो दायभागस्य न्याय्योऽधिकारः । (१०) तस्य च सामयिकरिक्थस्य संचालकत्वं वा व्यवस्थापकत्वं वा. पायो घटकनिर्वा- चितस्यैव पुरुषस्य । क्वचित्तु श्रेष्ठस्य वा ज्येष्ठशाखाया ज्येष्ठप्रतिनिधर्वा । (११) संयुक्तदायादानामयं समुदाय एकरिक्भभागिनामयं सजातीयः संघो हि भारतीय- ग्रामसमाजस्य सामान्यतो निदर्शनम् । तथापि बान्धवसंबन्धापेक्षया वा सहभागित्वसंवन्धापेक्षयाऽ- त्रास्ति कोऽपि विशेषः। (१२) स चायं विशेषो यदस्य संघस्य संघटितसमाजत्वमस्ति । येनायं सामुदायिक- निधीनां व्यवस्था, अन्तस्थशासनव्यवस्था सुस्थितिसंपादनं, (बंदोबस्त ) न्यायदानं, सर्वजनीन- करादानं. चेत्येवमादीनि कार्याणि योग्याधिकारिनियोजनद्वारा सम्यक्तया कर्तुं न प्रमोयति । यद्यपि खेटे खवटे ग्रामे च भूस्वामिनां कर्षकाणां कुटुम्बान्येकत्र वर्तन्ते नगरे तु न तादृशानि । तथापि प्रतिकुटुम्बमेतावान् शाखाविस्तारों भवति यत्तघटकानां भूस्वामिनां श्रमजीविनां च साहाय्यं विनापि कृषिसंवन्धीनि सर्वाणि कार्याण्येकोऽपि तत्कुटुम्बव्यवस्थापकः स्वयमेव भूस्वामी सन्नपि विधातुं, पारयतीत्युपलभ्यते सर्वत्र । (१३) क्षेत्राग्रहारस्य (जमीनदारी) ग्रामाग्रहारस्य वा (जहागिरी) अधिकारा यद्यपि समेषां समाः, सामुदायिकरूपेण यद्यपि च न्यूनाधिकभावेन विभागः, तथापि तेषामत्यन्तपूर्णतया पार्थक्यं तु न कदापि भवति । तत्रोदाहरण यथा कश्चन ग्रामारहारी कदाचित् स्वाधिकारान् . 'विक्रीणीयाद्वा आधिरूपेण निक्षिपदा तथापि तत्र प्रथमतो ग्रामसंमतिरपक्ष्यते। ऋतुश्च पुनस्तत्स्था.. नापन्नत्वात्तदीयकर्तव्यपरिपालनमत्यावश्यकं भवति । (१४) कस्यचन कुटुम्बस्य निर्वंशत्वे तु तदीयो दायः पुनः सामयिकनिधौ निक्षिप्यते । (पृ. २६३-२६५) (१५) भारतीयग्रामसमाजोऽयं न रोमनकुटुम्बेन साकं तुलामारोपणीयः, किं तु रोमन- जेन्सपद्धृत्या वा रोमनवंशपरम्परापद्धत्या वा ( घराणे ) ग्रामायक्रेता हि कुटुम्बव्यवस्थापकस्थाना- फ्नो रोमनलोकानां दत्तक इव स भवति । (१६) दत्तकविधानस्य मृत्युपत्रप्रामाण्यावस्थापनस्य वा शासनानुसारित्वसंपादनाय यथा रोमनसमितिः (comita-corata) (स्वात्मानं बन्धुत्वेन मन्यमानानां महासंघानां समितिः ·२२० धर्माद .. रोमनलोकानां संयुक्त राज्य वा) दायादानामनुमितिविषये विशेषाभिनिवेश प्रकटयति स्म, तथैवात्रापि क्रेतुः समाजघटकत्वार्थ सर्वसमेतरावश्यकतेति स्मारयति सा तां रोमनपद्धतिम् । (पृ. २६४-२६५) (१७) ग्रामस्थलोकानां परस्परं पैतृकसंबन्धकल्पना, स्वत्वाधिकारस्य स्वामित्वाधिकारस्य चान्योन्य संकीर्णता, अन्तस्थव्यवस्थायै च स्वयंस्फुरिता योजनाः, इत्यादि विषयेषु रशियास्थो ग्रामो भारतीयग्रामसमितेः प्रायः पुनरावृत्तिरेव दृश्यते । द्वयोरयमेव विशेषो यत्सहाधिकारिणां योऽ- न्योन्यसमिश्रिताधिकारविभागः, स तु रशियादेशे तत्तत्कालावधिकः। भारते तु स परिपूर्णतया निर्मर्यादकालमेव प्रचलितो भविष्यति । (१८) सर्व्हिया, क्रोशिया, आस्ट्रियान्तर्गतसाल्डोनिया इति प्रदेशेषु सर्वेऽपि ग्रामस्थाः सर्वमपि कृषिक्षेत्रमेकत्रैव श्रमेण कन्ति । तदुपार्जितं च प्रतिवर्ष प्रतिगृहं च विभजन्ते । स च विभागः कदाचिदावश्यकतानुरूप एव भवति । कदाचित्तु विशिष्टपुरुष प्रति कश्चिदंशमुद्धृत्य भवति । अत्र चेदमेव तत्त्वं यत्कुटुम्बरिस्थस्य ( मिळकत, स्थावर ) न कदापि विभागार्हत्वमिति। (पृ.२६६- २६७-२६८) (१९) अनेन चेदं ज्ञायते यद्रिक्थे स्वत्वाविकारस्य स्पष्टतया विकासो हि संघान्तर्गत एव संजातः । प्रथमतस्तु निखिलमिदं रिक्थमादिकुटुम्बनिदर्शनानुसारेण संघटितस्य महतः समाजस्यैव न तु व्यक्तेर्वा कुटुम्बस्य वैकैकस्य । दायाधिकारस्वार्जिताधिकारयोर्भेदस्तु भारतीयधर्मशास्त्रमेव स्फुटं जानाति । (२०) एवमेव जर्मनजानपदाना भूमिगतापतिबन्धस्वत्वाविकारो न परस्मै दातुं शक्यः । एवमपि परहस्तफरणेऽपि सामान्यतो महदेवासोकर्यम् । किं च सोऽपि पितृपरम्परयेव नान्यथा । (पृ. २८१) (२१) मारतीयधर्मशास्त्रानुसारेण पुरुषसंतानसंमतिमन्तरा परम्मै स्वत्वाधिकारदानं अँग्लो- सॅक्सनपद्धतिमन्तरा जर्मनजानपदेरपि निषिद्धमेव मन्यते । (पृ.२८) (२२) अत्र चेदमवधेयं यत्परायत्तपदानां स्वायत्तीकरणार्थ प्रयले लोकानां कानि वा कारणानि के च तर हेतवः, एवं कौन्त्रि संघातरूपेण वास्तव्ये लोकानां प्रथमतः को वा हेतुः इति पत्रद्वयस्योत्तरे पाश्चात्यानुशासनशासनितरशासनशास्त्रसाहाय्यमन्तरा न सममिति । इत्येवं सर एन्. एस्. मेनमहोदयाना विचाराः । अत्र चेदमपरमावेदनीयं यत्-पाश्चात्यानुशासनपण्डिता वा शास्त्रमन्थकारा नोपर्युक्तसांपा- तिकरिस्प भागिनों भारतीयग्रामस्य सापातिक जिरूपेण रचनायां किं वा कारणं समुत्पनमित्यस्योनरं तु नायावधि प्रयच्छन्ति । भारतीय ग्रामरचमा सर्वथा सापाति- .

·नीतिप्रतिबिम्ब: ११ .. फकुटुम्बरूपेण वा संयुक्तकुटुम्बरूपेण वा विराचेता सांघातिकानांवरूपेण वा सयुक्तधन- रूपेण वा स्वरिक्थं धारयन्ती सर्वा अपि व्यवस्था विधातुं पारयति । भारते हि - सांधा-- तिकग्रामो वा संयुक्त कुटुम्बव्यवस्था वा न यदृच्छामात्रेण समुत्पन्ना । राष्ट्रस्य वा समाजस्य वा संघ- टना यदि सम्यक्तया विधेया चेन्निरामयशाश्वतमूलतत्वानुसारेणैव सा भवितुमर्हतीति तदर्थं ताट- शतत्त्वान्वेषणाय प्राचीनतमर्महर्षिभिर्यभारते अनुत्पथमेव प्रयतितम्। तस्यैवायं परिणामः । तैरारोपि- तस्य मूलस्य मानवस्वभावज्ञानसंपूर्णताया निर्गतानां तत्त्वानामेव शाश्वत आश्रयः। तैस्तु योगज- सामर्थ्यादिदमेवाऽऽलोचितं यवैयक्तिकस्वत्वं च मानवानां स्वाभाविकेन्द्रियप्रवणताप्रवृत्तिश्चेत्ये- तवयं तु मानवजातेरतिप्रेयसां हितसंबन्धानामन्ततो विघातकमेव भवति । ततश्च सुदूरात् सत्यप- रिज्ञानानुसारिणीनां व्यावहारिकमर्यादानामाक्रमणे मानवानां प्रवृत्तिरुपरुध्यते । एवं च मर्यशरीरस्य प्रतिदैनिकावश्यकतायास्तद्वन्धनेभ्यश्च मानवजीवात्मानमुन्मुच्य तस्य च नित्यस्वक्रियाशक्तर्ज्ञानश- केः सर्वव्यापकशक्तश्चेव जन्मनि पुनः प्राप्तये सामर्थ्यसंपादन.हि तेनैव व्यक्तिस्वत्ववादेन बाध्यते । तथैव मानवजीवनार्थमावश्यकानां भूम्यादिस्थावरजङ्गमवस्तूनां निधेरपि परिमितत्वात् तदुपयोगो मानवेन पूर्वोक्तसाध्यसाधन एव विधेय इत्येवमेव किलेश्वरस्य योजना । अत एव च भोग्यसंपत्तेः परिमितत्वायदि वैयक्तिकस्वत्ववादप्रवृत्तिः स्यात्तदा तु मानवानां हिंस्रश्वापदत्वं प्रसज्येतेत्यपि पुरातनमहर्षिभिरालोचितम् । तदुक्तं मनुना १२ अध्याये विभर्ति सर्वभूतानि वेदशास्त्रं सनातनम् । तस्मादेतत्परं मन्ये यज्जन्तोरस्य साधनम् ॥ ९९ सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदईति ॥ १०० वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञो यत्र तत्राऽऽश्रमे वसन् । इहै। लोके तिष्ठन् स ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १०२ सर्वमात्मान संपश्येत्सच्चासच्च समाहितः । सर्वमात्मनि संपश्यन्नाधर्मे कुरुते मनः ॥ ११८ एवं यः सर्वभूतेषु पश्यत्यात्मानमात्मना । स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम् ॥ १२५ धर्मेणाधिगतो यैस्तु वेदः सपरिहणः । ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः ॥ १२११०९ अयमत्राभिसंधिः भूमेस्तदितरभोग्यसंपत्तेश्च स्वत्वाधिकारः, ग्रामः, कुटुम्बम् , संभूयसमुत्थानमित्यादीनां विषये विद्यमानायाः संसृष्टिरचनाया नियमास्तु हिन्दुधर्मशास्त्रे अबाधि- - ·धर्माद २२२ तानां निकषितानां नैतिकानां मानसिकानां च वैदिकंतवानां मूलाधारेणेव प्रणीताः । सर्वशक्तेः सर्वाधीशस्य सर्वभूतात्मकस्याजरामरस्य सर्वव्यापकस्य परमात्मन उच्चतमज्ञानक्रियाशक्त्योर्विकासः स्वात्मनि क्रमेण यथा स्यात् , यथा चेहैव जन्मनि तत्पात्रता संपयेत, तदर्थं तथैव सर्वा व्याव- हारिकाः पारमाथिकाच क्रिया यथाशक्त्यनायासेनैव भवेयुरित्येतदर्थमेव हिन्दुधर्भशास्त्रस्य प्रणयनं वर्तते । बाह्यास्तु विषयाः क्षणिका वृत्तिक्षोभकाः क्षणिकसंस्कारशालिनस्तात्कालिकमेव क्षणिक समाधानं विदधते । एतादृशविषयसाहाय्यमन्तरापि विषयसंवेदनानां तत्स्पृहायाश्च शमनं समाधान च.संपादनीयम् , तथैव तादृशसंपादितशक्तिद्वाराऽलौकिकस्य प्रशान्तस्य सर्ववृत्तिविलयस्यानुपम- -सुखस्यापरोक्षानुभवमपि सुदीर्घकालममर्यादमनुभवितुं मानवः समर्थो भवेदित्येव च हिन्दुधर्मशास्त्र- प्रणयनहेतुः । अत एव च बाह्यसंसारेऽपि पार्थक्यं वा भेदो वा व्यावृत्तिर्वा, दूरवर्तित्वं वाऽन्या वा तत्सदृक्षाः कल्पना मनुष्यमात्राणां मनास न पदमादध्युः, आहिते च तस्मिन् नियमनमपि मवेत् । तथैव निखिलव्यवहारेषु स्वपरभावमपहाय यथा चैकात्म्यभावना वा तादाम्यभावना वोदियात् । तथा वर्तनमेव योगाभ्यासनिदानं निश्चितम् । तेन विना तु पदमात्रमपि तत्राऽऽक्रमणमशक्यमेव । अत एव रिक्थस्वत्वं वंशपरम्परा दायादत्वं परायत्तीकरणं स्वार्जनमित्याद्युपायैलब्धधनविषये तथैव' स्वगतेषु सर्वजनीनेषु वाऽन्येषु कर्तव्यकर्मसु पायो हिन्दुधर्मशास्त्रनियमास्तादृशा एव वर्तन्ते येन प्राथमिकोपर्युक्तविषये मानवानामुन्मनस्कता सपद्येत । समुपलभ्येत च साहाय्यमुपर्युक्तसाध्यसाधने। वैयक्तिकस्वत्वादुत्पद्यमाना दुष्परिणामाः स्वार्थप्रवृत्तयश्च हिन्दुधर्मशास्त्रेणाभिज्ञाता एवं पूर्णतया । अतश्च तेषां व्यवहारे प्रादुर्भावो मा भूदित्येतदर्थ परिणामकारका योग्या उपाया अपि नियोजिता हिन्दुधर्मशास्त्रेण पर्याप्ततया । हिन्दुधर्मशास्त्रस्य तु पमाणभूतो मौलो ग्रन्थस्तु वेद एव । तत्त्वानि तु सत्य स्वार्थत्यागोऽहंकारवृत्तिविलयश्चति । एतान्येव समस्तव्यवस्थापकमूलघटकानभिव्याप्य वर्तन्ते । मनुप्येतरपाणिनामुपरि मानवेन यथेच्छमधिराज्यमनुशासनीयमीश्वरप्रदत्तमिति सिद्धान्तस्तु प्रत्याख्यात एव हिन्दुधर्मशास्त्रेण । अयं च सिद्वान्तो व्यक्तिस्वत्त्वभावनापोषकः, ध्येयभूतसमतावृत्तेरावश्यिकाया विपर्यासको बाधकश्च । पशुष्विव पुत्रक्षेत्रकलत्रादिष्वपि भोग्यवस्तुषु चैवं सत्यनिवार्या स्वत्वशास- नेच्या भवितुमर्हति । यया मानवेषु भेदविघटनपैमनस्यादिकमुत्पाद्यते । तदिदं सर्वं पर्यालोच्यैव स्त्रीपुरुषाणामविच्छेद्यो विवाहसंस्कारसबन्धो विहितः । अत्र च विषये इदमप्यालोचितं यद्विजातीय- रक्तसंबंधान वंशः परोहति, एकरक्तसंबन्धात्तु वंशोच्छेद इति निसर्गपर्यालोचनेनैव नियमाः प्रणीताः । यथावत् परिश्रमोऽनावृतोपभोगश्चैतवयमेव सर्वभोग्यसंपादनकारणमित्यपि पर्यालोच्य तथा विहितम् । तत्र चोपार्जने यैः श्रमसाहाय्यं विहित तेषां समस्तानामेव तदुपभोगाधिकारस्तत्यान्यव्यवस्थाधि- कारभ्वेत्यनाम्यवसरः प्रदत्तः । अजिनसंरक्षणाधिकारस्तु साघातिकस्वत्वाधिकारिण एव । तेनापि तत्संरक्षण न स्वेच्छया अपि तु संसृष्टिघटकानां सर्वसाधारणेच्छाया वा सर्वसमतेर्वाऽनुसारेण याजि:

·नीतिप्रतिविम्बः २२३ निश्चितैश्च साधनैर्वा पद्धत्या वाऽनुष्ठेय सर्वैरपि सदस्यैः सिद्धं च सपादनीयमित्यपि तेन शास्त्रे, णाभ्यनुज्ञातम् । इत्येव प्रकारेण विघटनाकारणानि सुदूर निरस्तान्यकिंचित्करत्व सपाय । आत्मनः सनातनत्वादेव ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रस्य वास्तवत्व सनातनत्वम् । न होते केवल प्रमेयभूते वा कल्पनासृष्टिकल्पिते वा मनोराज्यविलसिते वा । फित्वनुछानविषये प्रत्यक्षानुभवगोचरी। महति खल्वस्मिन्विश्वरूपविद्यालय एवैतेऽभ्यसनीये अभ्यसिते च । एतयोः सुलभताया उच्चतमलाभस्य च निदर्शन प्राचीनकाल एव पुरातनैमहर्षिभिभरते तदितरत्र च लोकानां पुरत उपक्षिप्तमेव । अत धर्मेणाधिगतो यैस्तु वेदः सपरिवहणः । ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः ॥ १२॥१०९ (म. अण्णासाहेवपटवर्धनमहोदयानामुपयुक्तविचारप्रणालीपालोचनम् ) अत्र च स्वत्व लोकानामेव भूम्यादिषु न जेतु. । तच्च यदा कदाचिदनावृतत्वेन भूभागस्या- ऽऽवश्यकतानुसारेण वास्तव्ये कृत एव लोकानाम् । तदपि न व्यक्तिशः कितु समष्टिरूपेणेव । वास्तव्यावश्यकता तु लोकबाहुल्यात्परस्परविमर्दप्रसङ्ग एव । सा च समष्टिः कुटुम्बरूपाप्यादी तत्तद्विमवसरानुसारेण यामरूपा सपना । अतः समाजरचनाया मूल ग्रामसस्था वा कुटुम्बसस्था वा । तच्च स्वत्वमपि तदा तथा परिणतमिति तदेव मूल समाजस्य । अतश्च समाजरचना समष्टि- रूपा सापातिकी योग्यैव । तथापि व्यक्तीना जीवननिर्वाहादिकमर्जनश्रमादिक च पर्यालोच्यैव सपादितरिक्थभागहारित्वम् । क्रयविक्रयादिव्यवहारा सर्वेऽप्यनयैव रीत्या । एताद्दशसघातसघटन तु वैयक्तिकवैमनस्यादिदोषनिरसनद्वारा सर्वभूतात्मत्वरूपसमतासपादनार्थम् । तदेव च जीवितसाफल्यम् । वेदा योगानुशासन च तत्र प्रमाणमनुभवात्मकमित्यादि यन्न्यायाधीशमतान्यपि प्रदर्य प्रदर्शितम । तयुक्ततममेव । पर विदमत्राऽऽलोचनीय व्यक्तिस्वत्ववादे यासा विघटकाना कामक्रोधादिभावनाना- मुदयो भवति । स च समष्टिस्वत्ववादे कथ वा नोदियात् । जन्मत एव यत्र त्वमहामिति भेदबु, द्विरुदेति विषयभोगलालसा च व्यक्तिमात्रावलम्बिनी । सा तु केवल रिक्थस्वत्वस्य तथा समष्टिरू- पानुशासनमात्रेण नष्टा चेन पुरापि क्षत्रियाणा युद्धादिक लोकाना कल्हादिक स्यात् । श्रूयते च पुराणेतिहासादिषु तथा कलहः । न हि सर्वभूततादात्म्यसपादनमेवेतिकर्तव्यता देहधारणस्येति निर्धारणमात्रेण कामक्रोधादिवृत्तीना विलय. । तथा सति प्राचीना सर्वेऽपि मुक्ता एवेति मन्यन्य स्यात् । कि च प्राथमिकस्वत्व ह्यनावृतपरिग्रहादेवेत्यकामेनाप्यूरीकर्तव्यम् । तथा व्यवहारात् । नैतावता वस्तुतस्तत्र यथेच्छविनियोगाधिकाररूप स्वत्व कस्यापि सभवति । पुरस्तादप्येतदुक्तमेव । तदर परमेशस्वत्ववादमवलम्ब्य तदाराधनाय ताशकर्माण तनिधासपादन तदवशिष्टभोग एव ·धर्माद २२४ समाधानं चेति । न च समष्टिस्वत्वे परस्परसापेक्षत्वेन तथैव व्यवहारादनायासेनैव कामक्रोधादिवृ- तीनां नियमन स्यादिति वाच्यम् । व्यष्टिसत्वेऽपि भोगवासनामूलकत्वेन प्रवृत्ते गस्य च भोग्यसा- पेक्षत्वात्तस्य च परत्वात्परायत्तत्वाच्च तथैव नियमनसंभवेन समानयोगक्षेमत्वात् । ननु भोगवासनाया लोभकारकत्वान्मूलत एव विघटकत्वेन तादृशवृत्तीनां नियमनासंभव इति चेत् । समष्टिस्वत्ववादेऽपि तथा संभवात् । तथाहि-स्वत्वस्य समष्टिगतत्वेऽपि भोगस्य व्यक्तिनिष्ठत्वेन तद्वासनायाश्च विषयविशेषाल- म्बनत्वेन तत्तद्विषयविशेषस्पृहाया नियन्तुमशक्यत्वे न कथं कलहपसङ्गः । न वा कथं समताऽसंभवः । यत्तु सर्वेषामपि तथात्वे कस्यापि भोगसंभावनाभावप्रसादगत्याऽन्योन्योपकारभावनोदये तयैव भावनया तदितरवासनानियमनं स्यादिति मतम् । तत्तु तदैव व्यवहारस्थानमालमेत यदा परोपका- रकरणं मे परमो धर्म इति बुद्विरुदियात् । भोग्यस्य परत्वेन तदुपकारबुद्धिरुदयेऽपीतरत्र सर्वत्र तथा बुद्धेरनुदयः प्रतीयत एव । किंच परोपकारबुद्धेर्निदानं प्रेमविपयत्वमेव न भोग्यत्वम् । पुत्रायर्थ मात्रादीनां तथा त्यागदर्शनात् । न हि पुत्रायर्थे त्यागावसरे यथा स्वीयवासनानियन्त्रणं मात्रादिभिः क्रियते, तथा भोग्येऽपि परस्यार्थे । यत्र तु परस्परभोग्यत्वबुध्या स्वार्थमूलकः प्रेमा दम्पत्यादिषु वन किंचिद्भोगन्यूनतायामपि परस्परवैमनस्यादिकमेतादृशं दृश्यते यदन्ततो संबन्धविच्छेदोऽपि गरीयान् श्रेयस्करश्च भवति । किं बहुना नैसर्गिकरचनानुसारेण देहादीनां समानानां भोग्यत्वेऽपि रचनाविशेषविषये संजातायाः सृहाया नियमनस्याशक्यत्वेन महान्तोऽनर्था भवन्तीति विदितमेव व्यवहारज्ञानाम् । तत्रापि चातुर्यादिगुणविशेषतदभावमूलके मियाप्रियत्वे प्रत्यहमेव दृष्टचरे । एवं च निरपेक्षपमागमन्तरा भोगसापेक्षत्वमात्रेण स्वभोगत्यागस्तु सर्वथाऽसंभवनीय एव । शासनमात्रेण तादृशत्यागनिदानस्य प्रेम्णः समुत्पत्तिरप्यसंभवनीया । किं च समटिव्यवस्थापकगुणागुणा अपि तत्र कलहादिनिदानं भवन्ति । कस्मिंश्चिद्यामरांघाते सर्वेऽपि निर्गुणाः स्युः । तत्र च वास्तव्याध कश्चिद्गुणवान् गुणमात्रावलम्बिजीवितनिर्वाहसापेक्षः समायातश्चेत्तरत्या ग्रामसिंहास्तस्मिंस्तथैव वर्तरनित्यत्र किं गमकम् । प्रत्युत तद्व्यवस्थापकोऽपि तस्मिन् कदाचित् द्रुह्येत् । न च गुणिना तेन ग्रामरीतिमवलम्प्येव वर्तनीयमिति न द्रोहापनिरिति पाच्यम् । एवं च गणिनां सदाचारिणां च मूर्खायत्तत्वापत्तिः । यदि व्यवस्थापकेनैव तादृशसंघस्य सारासारयोग्यायोग्यपिवेफिना भवितव्यमित्यभ्युपगम्येत । तदा तु तस्य सवभूतमियत्वं सर्वभूतहि- व सर्वसमवं चापेक्षितं भवति । विरलविरलाश्चैतादृशा व्यवस्थापकाः । कि च तस्य तत्वेऽपि "रो दिभमन्यतिक्रमः साहस न महताम्" इति न्यायेन तत्वप्रच्युता पुनश्र कलहापतिः । इदमेवार तासयं यथापन कर्तव्यनिछोदेति न पा कोपलोभादिवासनानां नियहः, न या " नात्यन्त गुणपत्किनिन चाम्पत्यन्तानिगुणम्" इति न्यायेन जगदन्वेषणाही रागद्वेषातीता साम्पटिः, न पा स्वीयभोगामिलापत्यागः, यहागालामसंतुष्टयं न रावस्थापकस्य भवति, ताव- - ·नीतिप्रतिबिम्ब २२५ यथाकथमपि व्यवस्थापिता रचना कंचित्कालंमुपयुक्ततया भासमानाऽप्यन्ते कलहापादिकैव संपद्यत इत्यत्र न विशयलेशोऽपि । तदर प्रथमत एव निवृत्तिमार्गाश्रयणद्वारा निर्वेदसमुत्पत्तिविधानम् " न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति" इति न्यायेन यावन्न निर्वेदपाठाः प्रजासु प्रचार्यन्ते, केवलमर्थकामावेव पुरुषार्थों मत्वा तद्नुसारेणैव सुस्थितिसंपादनार्थ प्रयत्यते न तावत्सुस्थितैः कथ- मप्याशेति निश्चप्रचमेव । . (प्राचीनेतिहासशैली) अत एव वैदिकधर्मवाड्मये सृष्टेरारम्भो नारदादीनां संसारोदासीनानां निवृत्तिमार्गस्यैव पर- मस्वं मन्यमानानां विरक्तानामुत्पत्यैव प्रदर्शितो न वन्यावस्थायाः। युक्त चैतत् । वृक्षादीनां फले- प्वेव बीजोपलम्भात् संसारफलस्य सर्वात्मकमावस्यापि संसारबीजत्वपरिकल्पनं नान्याय्यम् । एवमेव पूर्व कृतयुगमिति वर्णनम् । यत्र " कृतकृत्याः प्रजा जात्या तस्मात्कृतयुगं विदुः" इति तदुपवर्ण- नेनापि तदेव गम्यते । तादृशप्रजानां चरितमेवाऽऽदर्शः संसारफल च भवति । न तु कामक्रोधाद्या- क्रान्तानामुदरशिभपरायणानामयतनानाम् । न हि ध्येयमन्यदादर्शश्चान्यः प्राक्तनचरितं च वन्य- भिति सिद्धान्तेन प्रजानां ध्येयप्राप्तिः कदापि संभवति । साक्षादाचरणद्वारैव खलु ध्येयं संपादनी- यम् । तस्य च संभवासंभवसंशये वन्येतिहासादसंभवानश्चये कथकारं प्रजानां ध्येयप्रवृत्तिरिति विभावयन्तु विचक्षणाः। फिंच प्रथमतः सृष्टेनिर्मनुष्यत्वम् । ततश्चाऽऽकस्मिकी तत्समुत्पत्तिः, ततो वन्यावस्था, ततो वृद्धिः, पश्चाज्जीवनकलहसंभावना, तदनन्तरमनावृतपरियहः, अनन्तरं स्वत्वम् , पश्चात्कुटुम्ब- संस्था ग्रामसंस्थेत्यादिपरिकल्पनं सर्वथा निर्मूलमेव पाश्चात्यानामुत्मेक्षामात्रम् । न हि मानववी- जमन्तरा मानवसृष्टिः । तथात्वे त्वधुनापि तथापत्तेः । दृष्टानुसारी हि तर्क:- :-उक्त हि कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् । अविनाभावनियमो दर्शनान्तरदर्शनात् ॥ इति ।। न हि तथा कार्यकारणभावो वा नियामकस्वभावो दृश्यते जगति । न च दर्शनान्तरदर्शन- मपि । एतदभावेऽपि तर्कस्य प्रामाण्ये तु यत्किमपि तकं स्यात् तय॑ते च पाश्चात्यैडार्विनप्रभृतिभिः वानरसीजसमुद्भवत्वं मानवानाम् । प्रत्युत प्राचीनदेहायस्थ्यादिभिरिदमेव सुतर्क यत्प्राचीनमानवसृष्टि- रतीव बलसंपन्ना सुसंस्कृता स्वोच्चतमा चेत्युत्खननादिभिः । न चार्थापत्या तथा सुतमिति वाच्यम् । अर्थापत्तौ हि तदेवाऽऽक्षिप्यते येन विनाऽनुपपत्तिः। भोजनं पुष्टेरनुपपनत्वादेव सामान्यतो 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते' इत्यत्र रात्रिभोजनतः। तत्रापि २९ ·। धर्माद २२६ वाताहारादिना सर्पाणामिव मनुष्याणामपि पुष्टिसंभवे तु न रात्रिभोजनतर्कः प्रामाणिकः। अत एवैता. दृशार्थापत्तिप्रामाण्ये विप्रतिपत्तिदर्शनानाम् । तदतिरिकापतिस्त्वनुमानमेव । न च परिग्रहस्य स्वत्व- कारणत्वं वन्यावस्थां विनाऽनुपपन्नम्। इदानीमपि धर्मशालादिषु स्थलपरिग्रहस्य यावत्प्रयोजनं स्वत्वापा- दकत्वात्। अरण्यादिषु नद्यादिषु च काष्ठतृणजलादिपरिग्रहस्यापि तथात्वात् । नैतावतेदानी सर्वेषां परिग्राहकाणां वन्यावस्था कल्पयितुं शक्यते। लाभकयविक्रयादीनामिदानीमिव पूर्वमपि तादवस्थ्य- मित्येव दृष्टानुसारिणी कल्पना ज्यायसी । न कदाचिदनीदृशं जगदिति न्यायेन प्रवाहरूपस्यानादि- वायो हि मानवदेहः स मानवदेहपूर्वक इत्येव व्याः संभवात् । इतस्ततो भ्रमणमप्यवर्षणो- पघातोपद्रवबलवद्विग्रहादिनापि संभवति न केवलं वन्यत्वादेव । तस्मान्न्यायासनस्थानामप्येतेषां स्टीफन्-बॅकस्टोन-सर एच्. एस्. मेनप्रभृतीनामिदं वर्णनं कथमपि न्यायतत्त्वप्रतिपादनार्थ गृहीतक- त्यमेवेति विभावनीयं विचारशीलैः । यदि यथार्थ एव जगदुत्पत्तेरितिहासः पर्यालोचनीयस्तर्हि जगदुत्पत्तिक्रमपर्यालोचना परमा- वश्यकी। तदालोचनायां त्वाद! सर्गविसर्गस्थानपोषणोतीनां पर्यालोचनीयत्वं भवति । एतेषां च स्वरूपं चेत्थम्-श्रीमद्भागवते द्वितीयस्कन्धे- भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः । ब्रह्मणो गुणवैपम्पाद्विसर्गः पौरुपः स्मृतः ॥३॥ स्थितिकुण्ठविजयः पोपणं तदनुग्रहः । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः॥४॥ तत्रैव द्वादशस्कन्धे- अव्याकृतगुणक्षोभान्मइतत्रिवृतोऽहमः । भूतमान्द्रियार्थाना समवः सर्ग उच्यते ॥ ११ ॥ पुरुपानुगृहीतानामतेषां वासनामयः । विसर्गोऽयं समाहारो वनिाट्वीजं चराचरम् ॥ १२ ॥ वृत्तिर्भूतानि भूतानां चराणामचराणि च । कृता स्वेन नृणां तर कामाच्चोदनयापि वा ॥ १३ ॥ इति । अनेन च सर्गविसर्गलक्षणेनेदं गम्यते यत्सृष्टेर्वासनामयत्वाद्वासनेककारणत्वाद्दा वासना- क्रमपर्यालोचनेव सृष्टिकमसिद्विरिति । तत्र च वासनाक्रमः प्रथमत आलोपायः। तथाहि-द्विविधा किल. मटिरीशनिर्मिता निसर्गनिर्मितापरनामधेया, जीवनिर्मिता च वासनानिर्मितापरनामधेयाः। तत्र मधमायाः स्वरूपं मनुस्मृतिपारम्भे परमश्लोकादारभ्य द्वाविंशच्छलोकपर्यन्त सम्यगेव समासेन प्रदर्शितम्। आवो तावनमोरूपमासीदित्यनेन सग्यमानजगदाफारसर्जनानुकूलशक्त्यपरनामधेयतत्तदासनात्मकं किमपि ·नीतिप्रतिबिम्ब चिज्जडाविवेकाक्षममव्याकृतमासीत किमपि द्रव्यमितिगम्यते । ततस्तत्तद्वासनानुकूलविपरिणामप्र- सक्तो महदादिक्रमेण सर्वस्थावरजङ्गमपदार्थानां तत्तक्रियानुकूलशक्तिशालिनां पदार्थानामुत्पत्तिः । च मानवानामपि समुत्पत्तिाह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रात्मकानां तथैव कर्मविवेकोऽपि । एवं नामरूपकर्मात्मकजगदुत्पत्तावपि न प्रभवः सम्यगभिवर्धनार्ह इति स्वायंभुवमनोरुत्पत्तिरग्रे त्रय- सिंशत्तमे प्रदर्शिता तपस्तप्त्वाऽमृजद्यं तु स स्वयं पुरुषो विराट् । तं मां वित्तास्य सर्वस्य स्रष्टारं द्विजसत्तमाः || ३३ अ.१ अनेन चेदं प्रतिभाति यत् डार्विनमहोदयस्य नैसर्गिकविकासवाद इवास्य सर्गस्य समुद्रव इति । परमिदमत्राऽऽलोचनीयं यद्विकासवादेऽपि यस्य कस्यापि विकासो यतः कुतोऽपि भवति वा प्रतिनियतस्वभावानामेव वा ? यदि यतः कुतोऽपि स्यात्सापाणेऽपि चैतन्यविकासापत्तिः । एवं च योऽयं कार्यकारणभाव इदानींतनानां वैज्ञानिकानां दत्तजलाञ्जलिः स्यात्समग्रोऽपि सः । तदकामे- नापि प्रतिनियतस्वभावानामेव विकासोऽभ्युपेयः। सोऽयं विकासो न कलिकायाः पुष्पमिव पूर्वाका- रमनुपमृद्य संपद्यत इत्यूरीकरणीयम् । एवं च परिणाम एवेत्यभ्युपेयम् । स चायं परिणामो यदि कार्यकारणभावमूलक एव । तदा तु कारणे कार्यानुकूला शक्तिरपि वासनासंस्कारान्यतरापरनामधे- या स्वीकर्तव्यैव । एवं च बीजरूपेण सर्वेषां नित्यत्वास्थूलाकारस्य चाऽऽविर्भावतिरोभावात्मकत्वा- पच्या सर्वस्यापि जगतः प्रवाहरूपेणानादित्व एव पर्यवसानम्। एवं चेयं सृष्टिर्यद्यपि निसर्गनिर्मिता, तथापि वीजरूपोपवर्णनपरत्वमेन तस्या अभ्युपगमनीयम् । अग्रे च मनुनापि स्वायंभुवेत तथैव सृष्ट-युत्पादनादपीयं बीजभूता वासनात्मिकेति गम्यते । सृष्टस्य पुनः सर्जनायोगात् । एवं च स्थूलाकारस्वरूपाविर्भावात् पाक् तदनुकूलसंस्कारपादुर्भाव एव । स च यथाक्रममेवोपवर्णितः । तपोवाचं रतिं चैव कामं च क्रोधमेव च । सृष्टिं ससर्ज चैवेमा सपुमिच्छन्त्रिमाः प्रजाः ॥३५॥ इति रतिकामक्रोधादिमनोवृत्तीनामपि सर्जनाम्नानात् तत्तदनुकूलशक्तीनामनादित्वमैवेति गम्यते । ततश्च--- कर्मणां च विवेकार्थं धर्माधर्मों व्यवेचयत् । द्वंद्वैरयोजयच्चेमाः सुखदुःखादिभिः प्रजाः ॥२६॥ इत्यनेन सर्वेषां वंद्वानां सुखदुःखरागद्वेषक्षुत्पिपासाकामक्रोधादीनामपि शक्तिरूपेणाऽऽवि. भावोऽङ्गीकर्तव्यः । अव एव- ·२२८ धर्मादा " यं तु कर्मणि यस्मिन्स न्ययुक्त प्रथमं प्रमुः । स तदेव स्वयं भेजे सृज्यमानः पुनः पुनः ॥२७॥ हिंसाहिसे मूदुकरे धर्माधर्माटतानृते । यद्यस्य सोऽदयात्सर्गे तत्तस्य स्वयमाविशत् ॥२८|| इत्येताभ्यां स्वभावनियमनमपि संगच्छत उपवर्ण्यमानम् । अयमेवात्र विशेषो यविदमित्थं परमेश्वरेण निर्मितत्त्वादीशसृष्टित्वेन ब्यपदिश्यत ईश्वरवादिभिः । अनीश्वरवादिभिस्तु तस्यैव मूल- भूतसर्वकर्दमात्मकद्रव्यस्य परिणाम उत्क्रान्त्यपरनामधेय इति । अत एव ऊतिरूपकर्मवासनानामेव सर्वतो वरीयस्त्वमिति सर्वेऽपि दार्शनिका मन्यन्ते। ततश्चैतस्यैव सर्गस्य स्थित्यर्थ मन्वन्तराणि सद्धर्मः (भा० स्कं० २१४) इति व्याख्यानुसारेण सद्धर्मरूपमनोरुत्पत्त्या पुनश्च तत्तधर्मनियततत्तत्पदार्थानां स्थूलरूपेण समुत्पादितायां सृष्टी- अहं प्रजाः सिसूक्षुस्तु तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् । पतीन्मजानामसृज महर्षीनादितो दश ॥३४॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलई क्रतुम् । प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगु नारदमेव च ॥३५॥ धर्मरूपपूर्णपरिणामत्वात् पूर्णरूपा मरीच्यादिमानवसृष्टिः प्रथमत एव समुत्पादिता । विका- सवादिनामप्येतदभ्युपगन्तव्यम् । दुग्धस्य दध्यादिरूपेण परिणामप्रारम्भे हि अन्तिमपरिणामः पूर्ण- रूपो घृतमेव प्रादुर्भवति । एवमत्रापि पूर्णः पुरुष एवान्तिमो परिणामः । तत्पूर्वतनास्तु परिणामा अकिंचित्करा एव न निदर्शनाहीः । एवं च प्रथमतः प्रजापतयस्ततो देवास्तदनन्तरमेव यक्षराक्षसाया आपिपीलिकान्ताः जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिजाश्चत्वारो जीवनिकाया इति । तत्र मानवानां जरायुजत्यादतज्जन्यप्रजापत्यादीनामेव पूर्वसृष्टिरिति युक्तमेव प्रतिभाति । विस्तरस्तु तन्झरन्यत्र विज्ञेयः। अत एव श्रीमद्भागवते तृतीयस्कन्धे विंशत्यध्याये- तदा मनून् ससान्ते मनसा लोकभावनान् ॥४९॥ तेभ्यः सोऽत्पसजस्त्रीय पुरं पुरुषमात्मवान् । तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशंसुः प्रजापतिम् ॥५०॥ अहो एतजगत्सष्टं सुकृतं यत ते कृतम् । प्रतिष्ठिताः क्रिया यस्मिन्साकमनमदामहे ।।११॥

·नीतिप्रतिविम्वः .२२९ A इति पूर्वसृष्टप्राणिनामाशीरुपपद्यते । यदि च वन्यो वानरकल्प एव कश्चन मनुष्यः प्रजापतिः । स्यात्तदा त्वियमाशीरनुपपनैवेति विदाकुर्वन्तु सुधियः । इदमपि सर्वमभ्युपेत्यवादेनैव । केवलं सृष्टयारम्भ एव परिकल्पनीयश्रेदेतादृशोऽपि परिकल्प- यितुं शक्यः । न तु वन्याप्रबुद्धजडमूढमनुष्यमात्रादेव । अतः परं जीवनिर्मितसृष्टिस्तु गृहभूमिप्रा- सादयन्त्रादिरूपा जीवेन स्वबुद्धिपरिकल्पिता स्ववासनानिर्मिता च प्रत्यक्षत' एव प्रत्यहमुपलभ्यत इति नाधिकं तत्र विवेचनीयमित्यलं प्रसकानुप्रसक्त्याऽकिंचित्करया । कार्यकारणभावस्वभावादि- पर्यालोचनं तु प्रमाणप्रतिबिम्बे प्रागेवाभिहितम् । (तदयं निष्कर्षः) स्वत्वकारणीभूतानां दायलाभक्रयादीनामनादौ सृष्टौ परम्परामाप्तत्वादेवानादित्वमिति न समष्टिस्वत्ववादो युक्तः । प्रत्युतोत्पत्त्यनन्तरं स्थितिलयाविवव्यष्टिस्वत्वानन्तरं पुनः समष्टिस्वत्वं ततश्च भूयोऽपि व्यष्टिस्वत्वमित्यनादिरेवेयं परम्परा सहजप्रेमबद्धकुटुम्बसंस्थावशात्तद्विस्तारवशाच्च भवतीति प्रसिद्धमेव । नात्रान्यतरविधस्वत्वव्यवस्थापनेन सुस्थितिसंभावना । सा तु वासनानियमनमात्रेणैवेति तदर्थमावश्यकाः सामान्यधस्तिदनुगुणाचारविधयश्चेति सिद्धं योगक्षेमनिर्वाहकाणामेव क्रियाणा- मलौकिकेष्टसाधनत्वम् । नान्यासां जपहोमयज्ञादीनामदृष्टमात्रफलानां क्रियाणाम् । तादृशयोगक्षे- मनिर्वाहकत्वादेव सर्वान्तर्यामिपरमेशस्वत्ववादः, रिक्थविनियोगपद्धतिनियमनं भोगपद्धतिव्यवस्था- पनं चेति । अत्र " वार्ता च दण्डनीतिश्चेति द्वे एव विये इत्यौशनसाः" इत्यौशनसवादमिव केवलार्थ- संपत्तेः समाजस्वत्वाङ्गीकारेण नियमनमभिकाङ्क्षमाणा इतरव्यवहारेषूदासीनास्तत्रैव सुस्थितिर्जगत इति मन्यमानाः कार्लमाक्समहोदयमतानुसारिणः प्रत्यवतिष्ठन्ते । अतस्तन्मतमपि पर्यालोचनीयमा- पतति इति प्रथमतो महाराष्ट्रभाषान्तरितकॅपिटिलसारग्रन्थात्तत्संक्षेपविवरणप्रकरणमेव वाचकानां पुरतः संस्कृतभाषान्तरितमुपस्थापयामः । येन प्राचीनपण्डिता अपि तत्सरणिमवगाहेरन् । नव्याश्च मान्यथाकरणमाशङ्केरन् । तद्यथा- (कॅपिटिलसारग्रन्थस्य संक्षिप्तविवरणम् ) मानवजीवनाथ विक्रेयाणां भोग्यवस्तूनामधिगमस्य हेतुभूतानामाणिकपद्धतीनां वाऽऽर्थिकयो- जनानां वा जिज्ञासेवार्थशास्त्रस्य प्राधान्येन विषय इति ह स्माह खलु मार्समहाभागः । जिज्ञासायां चैतस्यां .द्वित्रा विषयाः प्रथमत एव मनसि कर्तव्या यजीवनार्थ विना मूल्यमपि माप्यमाणानां वायुजलमातापितृप्रेमादीनामेतत्सदृक्षाणां चानेकेषां वस्तूनां लाभपर्यानिस्तु ( पुरवठा ) नार्थशास्तस्यै- तस्य' विषयः । किंतु विक्रेयवस्तूनां परिपूरणमेव । कदाचिदुपर्युक्तानामपि वस्तूनां महापचनेषु ·२३० धर्माद विक्रेयत्वमसको तु तेषामपि समावेशोत्र भवितुमर्हति । एवं च वस्तूनां विक्रेयत्वे सति तत्परिपूरणार्थ विद्यमानानामाथिकयोजनानामेवात्र विचार इति ज्ञेयम् । धर्मदायः, उपहारः, स्तेयमित्यादिप्रकारैः प्राप्यमाणानां वस्तूनां पूरणं त्वर्थादेव नार्थशास्त्रस्य विषयः । किंतु क्रयविक्रयवेतनादिप्रकारेल यानां क्रेयवस्तूनामेव विचारः । रिक्थस्वत्वस्य धनोलादनपरिश्रमप्रेरकत्वात्तस्यापि चर्चाऽत्र भवितुमर्हति । धर्मदायोपहारादिभिविना मूल्यं लभ्यमानानां वस्तूनामर्थशास्त्रबहिर्भूतत्वेऽपि यद्याथिकव्यवहारापाय- कारकत्वं स्यात्तदा तेषामपि विचारः कर्तव्यतया समापतति । (व्यवहारविपयत्वेन धनस्य चातुर्विध्यम् ) धनस्य हुत्पादनमुपभोगो विभागो विनिमयश्रेति चतुष्प्रकारं व्यवहारो भवति । यद्यपि याचकस्य राज्ञश्वानायासमपि भोग्यधनमानिर्भवति, तथापि सामान्यतोऽयं नियम एव यदिनाऽऽयास न कथमपि धनाधिगम इति । अतस्तदुत्पादनमाया कक्षा व्यवहारस्य । उत्पादनं च सामर्थ्यसंपा- दनमन्तरा न भवति, सामर्थ्य च नोपभोगमन्तरेति उपभोगरूपेयं द्वितीया कक्षा । किंच धनोत्पाद- कत्वेन तत्पूर्वतन-तदुपयोगिनां वस्तूनानावश्यकता ववश्यमेवेति तदर्थं व्ययोऽप्युपभोगात्मकत्वादुप- भोगकक्षासाधकः । एवं चोपभोगात्मकोऽयं द्वितीयो विभागोऽप्यवश्यमेवाडीकर्तव्यः । एतत्कक्षाद्वय- मध्यवर्तिनी द्वितीयो द्वौ प्रकारौ। उत्पादनं यथा नोपभोगमन्तरा एवमुपभोगोऽपि विना विमार्ग विना विनिमयं च नैव संमवतीति एतयोः पूर्वद्वयमध्यवर्तित्वम् । अत्राय विभागविनिमयशब्दयोरर्थ- विशेषः । दास्यार्थ दीयमाना भृतिर्वा वेतनं वा भूस्वत्वेन दीयमानो लामः, गृहभाटकं वा, महायन्त्रा- संपायमानो लामः । मूलधनगता वृद्धिरित्यादयो हि विभागशब्दार्थाः । अत्र हि धनोत्पत्त्यनन्तरं वदनं येन केनाप्युपर्युक्तान्यतमप्रकारेण व्यक्तः समुदायस्य वा स्वत्वं भजत इति विभाग एवापम् । अत्र च मुख्यतोऽनुशासनं वा रूढिर्वा समयबन्धो वा निदानमिति ज्ञेयम् । विनिमयस्त्वन्योन्यव्यव- हारः, एक वस्तु दत्त्वा तदर्थ तन्मूल्यमेवेतरवस्तुग्रहणम् । अत्र साक्षाद्वा ( रोखी) ऋणरूपेण वा ( उधारी ) क्रियमाणाः सर्वेऽपि क्रयविक्रयन्यवहारा अन्तर्भवन्ति । विमागविनिमययोविभागो हि महान् गरीयान् । किं बहुनाऽऽर्थिकोत्पादनपरिश्रमान् विभाग एवोचेजयति । अत एवोत्पादनादप्य- स्यैव महतीमेवामिराशंस रेकार्डोमहोदयः । तस्य त्वयमेव महान्प्रमादो यद्विभागपद्धतिमेनां नैसर्गिकी त्रिकालाबाधितां चासो मेने । वस्तुतस्तु विभागपद्वतयोऽप्येतिहासिककमेण विपरिवर्तन्त इति मार्क्स- महोदयः ( किटिक ऑफ पोलिटिकल इकॉनमि ) इति स्वग्रन्थस्य प्रस्तावनायां स्फुटीचकार । (विभागप्रकाराः) अग्रहारिसमानरचनायाः पूर्व हि सर्वत्र दासमाव एव प्रचलित आसीत् । दासास्तु तदान लामिस्वायत्ता एव । तेषामेव समस्ता अपि धनोत्पादनापासाः । एवमप्युपार्जितादनान कोऽपि ।

·नीतिप्रतिबिम्बः । भागरतेषां स्वत्वाधिकृतः । तेषां जीवननिर्वाहस्तु सर्वथा स्वाम्यायच एव । स्वामिनस्तु निखिलस्याप्युपा- जितस्यः स्वत्वभाजः । तदनन्तरमग्रहारिसमाजरचना प्रवृत्ता । तदानीं तु भूदासाः कर्षका अग्रहारिक्षेत्राण्याकृष्योपार्जितं सर्वमप्यग्रहारिणे वितरन्ति स्म । तद्विनिमयेऽग्रहारिणो हि तेभ्यः पृथक्षेत्र विभज्य प्रददुः । तदुपार्जितं च तेषामेव भूदासानाम् । इदानीं तु मूलधनवादिसंभूयसमु- स्थसमाजे स्वयं विभागप्रकार: पुनरपि परिवर्तितः । इदानी हि भूस्वामिनः स्वत्वार्थे कर्षकसकाशा-' द्धनरूपेण कर्षणोपार्जितभाग.वा राज्ञः करमिव लभन्ते । ये तु मूलधनमेकत्र संग्राह्य क्षेत्रादिषु वा यन्वादिषुवा व्यापारयन्तो व्यवसायिनस्तेऽपि मूलधनोपरि वृद्धि:वा लाभ वा विन्दन्त्येव। ये तु क्षेत्रे वा. यन्त्रालये वाऽधिकरणेषु शरीरेण वा मनसा वाऽऽयस्यन्ति तेऽपि भृतिं वा वेतनं वाऽधिगच्छन्ति । (विनिमयस्य विभागावलम्बित्वम् ) धनविनिमयो हि धनविभागावलम्बी । यदा स्वल्पस्यैव क्षेत्रस्य कर्षणं स्वायत्तं, यदा च हस्तव्यवसायोऽपि लघुः, तदा तु कर्षका वा हस्तव्यवसायिनो वा स्वसंपादितं वस्तु स्वयमेवाऽऽपणे विक्रयार्थमानयन्ति । प्रचण्डसंभ्यसमुत्थानकाले तु कर्षका वा हस्तव्यवसायिनो वा श्रमजीविनः स्वसंपादितं मूलधनिहस्ते समर्प्य तत्तकाशात्केवलं भूतिमात्रं लभन्ते । मूलधनी तु श्रमजीविसंपादित वस्त्वापणे विक्रीणाति । कदाचिद्यदि सर्वाण्यपि धनोत्पत्तिसाधनानि समाजस्वत्वायत्तानीति समाज- स्वत्ववादिमतवत्समाजरचना स्यात् , तदा तु सर्वेषामपि भृतफत्वादुत्पादितक्रयविक्रयव्यवहारः सर्वोऽपि शासनसंस्थायत्तो भवेत् । इतोऽपि कदाचिदेवमपि संभाव्यते यन्नाऽऽवश्यकता किल भृतिवेतनादिभरणप्रकाराणाम् , किंतु यावद्बुद्धि यावच्छक्ति च सर्वैरुत्पादनीयं भोग्यजातम् , यावदावश्यकं च सर्वैविभज्य भोक्तव्यम् । एवं च विभागविनिमययोरन्तरमेव विनष्टं स्यात् । इदानीं किल मूलधनद्वारा संभूयसमुत्थानरूपसमाजव्यवस्थायां क्षेत्रमाटक-लाम-वेतनान्य- तमरूपेण धनविभागस्तु व्यक्तिमात्रेण सुलभ एव । द्रव्यरूपेण वस्तुरूपेण वा प्राप्तोऽयं धनांशो' क्रयविक्रयात्मकविनियोगद्वारा अपेक्षितावश्यकानामन्येषां वस्तूनां लाभे सर्वैरपि विनि- युज्यत एव । ततश्र भोग्यसंपत्तेः सर्वेषां पर्याप्तये वस्तुमात्रस्य मूल्यमेव गुरुतरं व्यवहारसाधनं संपन्नम् एवं तदिदं मूल्यं कथं वा नियमित्येव महान्खल्वर्थशास्त्रस्य विषयः । एव कॅपिटिलयन्थस्य तृतीयखण्डे प्रवर्त्यमानापि सा चर्चा ज्यूलियन्–बूर्खार्डट् इत्यनेन प्रथमप्रकरण एव सा चर्षिता स्वीये संक्षिप्तकॅपिटिलग्रन्थे (.पीपल्स् मार ) अस्मिन्नपि सारग्रन्थे सा प्रथमप्रकरण' एव विहिता। (वेतननिर्धारणविचारः) तत्राऽऽदी मूल्यनिर्धारणं कथं भवतीति प्रश्ने वस्तूत्पादनव्ययं तदुपरि किंचिल्लाभं च निश्चित्य तदेव मूल्यस्य निर्धारणं भवतीति तद्नुसारेण वस्तुविक्रयो भवति । पर स्वेतयोरपि निश्चयः प्रथमतोः अत ·यथा - २३२ धर्माद विधेयः । तत्राऽऽदावुत्पादनव्ययनिर्धारणार्थ तटकत्रयस्य विचारः कतन्यो भवति । ते च घटका मूलधनस्वामिभिर्देयं भूस्वामिनो भाटकम् । उत्पाद्यवस्तूनां समवायिघटकद्रव्यं साधनानी- तराणि च तव्यानीति तदर्थों व्ययः । भृत्यानां वेतनव्ययश्चेति । एतत्रितये वेतनव्ययस्यातिशयत्वात्स एवाऽऽदी चर्चितव्यः मूलधनिनस्तु भृत्यानामावश्यता वर्तत एव । यावरिकल मूलपनं तावतामेव भृत्यानामावश्यकता । तदनुसारेणैव च बहूनां भुत्यानां नियोजनं भवति । मूलधनं तु कदाचिद्व्यरूपेण कदाचिद्वस्तुरूपेण । द्रव्यरूपत्वे तु तस्य वेतनमपि द्रव्यरूपेणवेति तदा भूत्यास्तु द्रव्यस्य साक्षानुपमोग्यत्वादपेक्षितविक्रेयवस्तुकयणद्वारैव तदुपभोग्यं भवति । वेतनाकारस्तु मृत्यस्वामिनोरन्योन्यसंघर्षद्वारेव निश्चीयते । मूलधनस्याऽऽधिक्ये भृत्यानाम- त्यपेक्षायामपि तावतामलाभे च वेतनाकारो वर्धते । अपेक्षितापेक्षया खाधिक्ये च भृत्यानां वेतनाकारः परिहीयते । मूलधनस्येयत्ता त्वापणे वस्तुविक्रयपरिमाणेनावगम्यते । ततश्च वेतनाकारविनिर्णयः । इत्येवमन्योन्याश्रयः । मूल्यनिश्चयामापणे ह्युत्पादनव्ययलाभयोरेका लाभ (बेरीज) एव निदानम् । उत्पादनव्ययघटकभृत्याकारस्तु आपणमूल्यादिति परस्परसापेक्षनिर्धारणत्वानकस्यापि निश्चय इत्या- पत्तिः प्रसज्जते। ( लाभविचारः) द्वितीयोऽशस्तु मूल्यस्य निर्धारणे उपयुक्तो लाभः । तस्यापीयत्ता कथं निर्धारणीयेति विचारे मूलधनस्वामी उत्पादनव्ययानन्तरं तदुपरि यदधिकं किंचियाह्यत्वेनाऽऽपादयति स लाभ इति किल संभवति । परं चेतन विचारसहम् । यो हि विक्रेता स चान्यदा क्रेतापि संभवति । न हि विक्रेतुः सर्वापि भोग्यसंपत्तिः स्वायत्ता । कश्चन विक्रयव्यवसायी, अन्यश्च श्रमजीवी, इतरश्चा- धिकारीति व्यवसायभेदेऽपि जीवनार्थमावश्यकवस्तुपरिग्रहाय तेषां परावलम्भित्वात् स्वम्यवसायसिद्ध- वस्तु उत्पादनव्ययातिरिक्ताधिकमूल्यग्रहणेऽप्यन्यत्र पुनस्तस्यैव व्ययीकरणादन्ततो न लाभो नाम फरचनाधिगतो भवति । यथा कश्चन संदेशपत्रविभागाधिकारी स्वीयश्रमार्थे विनिमयरूपेण किंचि- देतनं द्रव्यरूपेण लमते । तच नागकरूपं न साक्षादुपमोक्तुं शक्यमित्युपभोगार्थमावर यकं तण्डुला- दिक क्रीणीयात् । नत्र चाधिकारी स्वीयश्रमविक्रेता तण्डुलादिक्रेता च भवति । तदा च यदि विक्रेता सविक्रेयवस्तुप प्रतिशतमपि पत्रफमक्षेत, तदा कयावसरे तदेव पुनः प्रतियच्छेदिति लाभत्वेन किं या कस्यापशिष्यात् । एवं च लाभोऽयं कथं निप्पयते इति प्रश्नस्त्वनुत्तर एव ततरचोत्सादनन्ययः, लाभः, मून्यमिति समीकरणात् मूल्यस्यानिर्धारणमेव । भत्र केषिक्षामूलकमेव मूल्यमिति वदन्ति । तथा हि-- अपेक्षाविक्ये वस्तुन्यूनतायां च मूल्यं वर्धते । भोशान्यूनत्वे यस्त्वापिस्ये च तद् हसते इति किल न्यवहारो दृटयर एव । तरमाव- ·नीतिप्रतिविम्बः २३३ पेक्षेव मूल्यनिदानमिति । एतन्न युक्तम् । अपेक्षाया वस्तुनश्च साम्यावस्थायां मूल्यानिर्धारणप्रसङ्गात् । न हि विना मूल्यं किमपि लभ्यते । तत्र साम्यावस्थायां मूल्यवितरणं त्वावश्यकमेव । तस्मात्क्षय- वृध्द्योरन्तराले साम्यावस्थायां अपेक्षावस्तुनोद्विनिमयसाधनार्थ किमपि दीयते तदेव मूल्यमिति निश्चयं भवति । तस्माद्वस्तूनामावश्यकतापर्याप्योरनुसारेण जायमानयोईदिह्रासयोविंचारमन्तरेख यदि मूल्यनिर्धारणं विचारणीयं, तहिं तु कथं वा विनिमयमूल्यमाप निश्चेयमिति विचार एव कर्तव्यः स्यात् । , (क्रय्यपदार्थाः - विक्रीमाल) सारग्रन्थस्य तृतीयं प्रकरणं हि मूलकॅपिटिलग्रन्थस्य प्रथमखण्डस्थमायं प्रकरणम् । यथा भौतिकसृष्टेर्विज्ञानार्थ पदार्थविज्ञानशास्त्रे मृत्मिण्ड एवाऽऽदौ परिगृह्यते, यथा वा शारीरकशास्त्रे शरीररचनापरिज्ञानाय कश्चनावयवो वा पेशी वा परिगृह्यते । एवमेव संभूयसमुत्थायिसमाजपरि- ज्ञानार्थ क्रय्यवस्तुमूल्यनिश्चयायं च क्रय्यवस्तुना स्वरूपस्य पृथक्करणमेवाऽऽदाववान्तव्यामिति तत एव प्रारब्धः स्वीयो ग्रन्थः कार्लमार्क्सप्महोदयेन । यतो हि सत्यपि धनोत्पादने धनविभागे च सर्वेषां भोग्यवस्तूपलामात्याक् जायमानो विनिमग्रव्यवहारः सभूयसमुत्थमूलधनसमाजे मुख्यतः क्रयविक्रयाभ्यामेव भवति । तस्माद्भोग्यवस्तूपलाभस्य परिपूरणं समाजे कथं भवतीत्येतत्परिज्ञानार्थ- मादी कम्यवस्तुमूल्यनिर्धारणपर्यालोचनाऽत्यन्तमावश्यकी। (तद्विचारसरणिः) क्रय्यपदार्थस्य रूपज्ञानार्थ मासमहोदयेन भौतिकशास्त्रस्य प्रयोगशालास्वाद्रियमाणा पद्दति- रेवावलम्बिता । फियता तेजःसंयोगेन जलस्य बाप्पीभवनमित्येतस्योत्तरं तु न महानसस्थतेलचुल्यो- सिच्यमाने पयस्यचिगनुं शक्यं किल यथावत् । कदाचिन्महानसस्थवायोन्यूँनलाधिक्याभ्यां वा तदोश्य्प्यन्यून्याधिकाभ्या का तैलकुल्याः (स्टोह) औग्यमापनाशक्त्या का तैलस्य चुल्या केन- चिद्दोषेणोण्यस्य वैयर्थ्यसभावनाया वा तदोण्यपर्याप्रभावादा नायं प्रयोगो महानसे साध्यते क्रितु प्रयोगशालायामेव । तत्र हि तत्मापकसाधनानां याथातथ्य भवति । जलस्याऽऽदी उष्णतामापनमि- यदिति निश्चीयते । ततो वातावरणस्य समशीतोष्णत्वं संपाद्यते । इत्येवं परिस्थिती किल कियत्यंशे जलस्य बाप्पीभवनमिति यथावदेव प्रयोगशालाया निश्चीयते । परंतु सासारिका व्यवहारा न प्रयोगशालायां प्रमीयन्ते । यस्मिन्नशे किल बाष्पीभवनं जलस्य प्रयोग- शालायां तथैव व्यवहारेऽपि तस्मिनशे एवं भविष्यतीति न नियमः । एवमपि प्रयो- गशालायां प्रमितो नियमो व्यवहारेऽपि मार्गदर्शको भवति । एवमेव क्रेयवस्तुमल्यनिर्धारणे- ·+ धर्माद ऽपि । अत एव तदन्वेषणायां सिङ्नेहुक्महोदयेन मार्क्समहोदयविषय एवमुक्त यवियमग्रहारपद्धतिः संपूर्णतया प्रणटा । परंतु व्यक्तिस्वातन्त्र्यानियामिका आर्थिकी स्वायत्तव्यवस्था न पचलिता, राष्ट्रा- णामन्योन्यसीमानो दृष्टिपथादत्यस्ताः प्रतिव्यवसायं मूलधनसंभूयसमुत्थानपद्धत्यैवोत्पादनं प्रभाव- शालि, आवश्यकतापरिपूरिंच समत्वमित्यादिकमभ्युपेत्यैव क्रेयवस्तुस्वरूपस्य पृथक्करणं प्रारभतेति । - N (हरिणानां मानवानां च विशेषः) मूलधनेनाभ्युत्थायिनः समाजस्य समयापि संपत्तिः केयस्वरूपेति मार्क्समहोदयस्योक्तेरयमे वार्थों यन्मानवसमाजोऽयमन्योन्यावलम्बी वर्तत इति । एकस्मिन्नपि शादले चरतां हरिणसहस्रा- णामपि न परस्परावलम्बित्वम् । व्यक्तिमात्रमपि तत्र स्वभावत एवोत्पन्नानि शष्पाणि स्वातन्त्र्येण भुनक्ति । तेषां शष्पाणामेकत्रोद्मादेव हरिणानामप्येकत्र संचारो भक्षणं च । नैवं मनुष्याणाम् । तैस्तु भोग्यसंपनिः स्वयमेवोत्सादनीया । न ग्रासवदनायासेनोपन्ना मोग्यसंपत्तिस्तेर्लभ्या । तच्चोत्पादन नैकेन व्यक्तिमात्रेण स्वावश्यकं सर्व संपादयितुं शक्यम् । यथा कस्मिंश्चित्कुटुम्बे स्त्रिया गृहकार्य सूत्रनिष्कासनं चेति कार्यद्वयमपि न व्यक्तिमात्रस्य कृते । किंतु समयकुटुम्बार्थे । एवं पुरुषकार्य- मपि क्षेत्रकर्षणादिकं कुटुम्बाथै एव । न हि कर्षणेनार्जितं सत्यमेक एवोपयुनक्ति । एवं च कुटुम्बसं- स्थायामन्योन्यसापेक्ष्यं परस्परसहकारित्वं च सिध्याति । एवमेव ग्रामव्यवस्थायामपि कुम्भकार- लोहकार--तक्ष-तन्तुवाय-तुनवाय-नापित-तैलिक-शवर-श्वपन-चर्मकारप्रभृतीनां सर्वेऽपि व्यव- साया न स्वमात्रप्रयोजनाः किंतु सर्वस्यापि ग्रामस्यार्थे । कर्षफस्तु धान्येन तान् विभति । ते नान्योन्योपयुक्तपदार्थसंपादनार्थ परिश्रमानारभन्ते । परस्सरसापेक्षत्वमन्योन्यसहकारित्वं चैवं स्फुट- मेव । सर्वऽपि स्वस्वपरिश्रमान् विनिमिनन्ति । अत्र च पुरा फिल विनिमयो नाणकस्वरूपेण नाम- वत् किंतु साक्षादस्तुद्वारैव । सोऽयं रुढो मार्गः प्राकालिकः । यावदर्ष कुम्भकारेण कुम्भा क्षिता देयाः कर्षकेभ्यः । नापितेन तथैव कर्षककुटुम्बघटकानां श्मश्रुरुर्म कर्तव्यम् । खले धान्य- निप्पयनन्तरं कर्षकेण तेया परिश्रमरणरं वार्षिक मूल्यं पान्यरूपेण देवमित्यासीदनापि प्रदेशे पूर्व- तनो न्यवहारः । अस्य च स्वरूपं विनिमयात्मकम् , न क्रयविक्रयात्मकम् । मूलधनपदती तु नाणकरूपेणेव सर्वेऽपि व्यवहारा इति धनविवारे तस्य केयवस्तुत्वं विशेषतो मनीस निधेयम् । (श्रमजन्यता हि मिनिमयस्य साधारणो धर्मः) पयन्यापाततः पदाथांनां क्रयक्कियो नाणद्वारेव भक्त इति मतीयते, तथापि सूक्ष्म- दृष्टया पर्यालोरित हि व्यवहारे वस्तूनामेव भोयानामन्तवस्तापिति सुज्ञेयं भवति । कश्चिनैलिको नागा दन्दा वसं क्रिणीपात्सीरिकसकाशात् तुनवायम्त तनेच नाणकेन धान्यं कर्पफान् । सोऽपि अपे- ·नीतिप्रतिबिम्ब २३५ कृषीवलस्तेनैव नाणकेन पुनश्च तैलं तैलिकादिति परम्परायां भोग्यवस्तुविनिमय एव भवतीति स्पष्ट- मेव प्रतिभाति । एवं च नाणकमिदं मध्ये केरल भारभूतमेव । विनिमयस्तु साक्षास्रधान्यतैला- नामेव । स चायं विनिमयो न पूर्वकाल इव वार्षिकसमयबन्धरूपरूढया। किंतु सदृशवस्तूनां दाना- दानाभ्यामेव । तच्च वस्तुसादृश्यं कथं परिमेयम् ? केयपदार्थास्तु सर्वेऽप्युपयोगमूल्या एव । उपयोगमूल्यत्वाभावे हि विनिमयमूल्यमपि तेपामसंभव । तत्र लोहवस्त्रगोधूमायुपयुक्तनाना- विधवस्तूनामुपयोगमूल्यं तु प्रतिरूपमेतावद्भिन्नभिन्नम् , यद्वस्तूनां सादृश्यतुलनायां तस्यानुपयोगित्वमेव स्यादिति नोपयोगमूल्यं क्रेयवस्तूनां साधारणो धर्मो भवितुमर्हति । वस्तुद्वयस्य दैयं ह्रस्वत्वे वा गुरुत्वं लघुत्वं वा यथा सुतोलं न तथोपयोगमूल्यद्वयम् । तत्प- रित्यागे तु साधर्म्यमिदमवशिष्यते यदस्तूनां मानवश्रमजन्यत्वम् । यद्यपि श्रमाणामपि प्रतिवस्तु- विभिन्नत्वान्न साधर्म्यम् । एवमपि मानसिकेन शारीरकेण अमेण शरीरव्ययस्य सर्ववस्तुसंपादन- साधारण्यात् तादृशपरिणाम एव साधारणो धर्मो विनिमयस्येति सिध्यति । - (मूल्यस्वरूपम् ) उपयोगमूल्यनिर्माणार्थमेव किल मानवानां शरीरह्रासः श्रमेण । तत्परिपूर्ति विना भूयोऽपि उपयोगमूल्यनिर्माणपरिश्रमा नैव भवितुमर्हन्ति । केयवस्तुनिर्माणं तु न केवलं स्वात्मार्थम् । अत- स्तन्नोपयोगमूल्यमपि तु विनियोगमूल्यमेव । परंतु विनियोगमूल्यं तु तदैव स्याद्यदि पूर्व स्वगतं मूल्यं स्यात् । वस्तुनिर्माणार्य क्रियमाणः परिश्रमः खलु यावान् शरीरहासः, तत्परिपूर्यैव पुन- श्रोत्पादनश्रमसौकर्य चेत्तावदेव मूल्यं तद्वस्तुन्यन्तभूतामित्यवश्य परिकसनीयं भवति । यतो हि अन्यश्चेत्कश्चिद्वस्तुनिर्माणार्थ प्रयतेत चेत्तेनापि तावानेव स्वशरीरहासः कर्तव्यः स्यात् । यदि च तदेव वस्त्वनिर्मायान्यद्वस्तु पूर्ववस्तुकर्तृसापेक्ष तावच्छतिहासकारि च निर्मियात्तदा तूभयोरपि शक्ति- हासस्य साम्यादुभयोरपि वस्तुनोविनिमयेनोभावपि स्वीयशक्तिहासस्य परिपूर्ति विदध्याताम् । एवं चेदं सिध्यति ययदा झुपयोगमूल्यानि श्रमेण समुत्पाद्यन्ते तदैव तेषां स्वगतमपि मूल्यं निष्पद्यते । तदेव किल विनिमयरूपेणाऽऽविर्भवतीति विनियोगमूल्यमिति निगद्यते । (श्रमकाल एव श्रममापनम् ) अत्रायं प्रभः समुदेति यच्छ्रममापनमपि कथं कर्तव्यम् ! नहि सर्वेषां श्रमाणां सादृश्यम् । केचन मानसिकाः केचन शारीरकास्तत्रापि कलावशाद्विविधतेति कथभेषामैकरूप्यम् , येन विनिमयसौकयं स्यात्, न हि लोहकार-सुवर्णकार-तक्ष-ग्रामतक्षादीनां श्रमाः सर्वेऽप्येकरूपाः । न. वा. प्राध्यापक-संशोधककार्यमेतैस्तुल्यरूपमिति कथंकारं श्रमाणामेकरूपेण विनिमयसाधनत्वं ·२३६ धर्मादा मापनीयमिति । अत्रोच्यते--अस्ति किल कालरूप मापकं येन विनिमयसौकयं स्यात् । प्रत्यहं जीवननिर्वाहोपयुक्तभोजननिद्रादिवेलामतिहायेवावशिष्टो भागः कालस्योदरपूर्तिव्यवसायाथं धनो- पार्जनाय वोपयुज्यते । यथा हि भोजनादिकमत्यावश्यकमेवमेव गृहवस्त्रादिकमपीति तन्निर्माणार्थ सर्वेः श्रमाः कर्तव्या एव । तदर्थ च सर्वस्यापि समाजस्य करनन मयादितः कालव्ययः स्यादेव । यदि वस्त्र निर्माण एव सर्वोऽपि कालो व्ययितव्यः कथं वाऽननिर्मितिः । कथं वा गृहसंपादनमिति तत्र तत्र कार्य विभज्येव कालं प्रवर्तितव्यम् । सोऽयं विभागोऽपि कालस्य केन विधेयः, को वा समाजधुरीणस्तत्र प्रभवेत् सर्वेषां कालविभागनिर्णये इति शझा स्यात् । अत्र च संभूयसमुत्थमूल- धनवादिनः समाजो हि व्यक्तिस्वातन्त्र्यवादिनाध्यक्तरेव प्रभुत्वमित्याह । अतश्च यस्मे यो व्यव- सायो रोचेत यावान्या कालव्ययः कर्तव्यतया निश्चीयेत येन केनचित् । तेन तथा विधेयमिति तेपामुत्तरमायाति प्राधान्यात् । परं तु यदाकदाचित्सर्वेषामतिमनोहरप्रासादनिर्माण एव रुचिः स्यान्चेत् तदाऽननिर्भितेरभावप्रसङ्गेन प्रासादमाधिवसतोऽपि समाजस्य विनाऽनं मरणापत्तिः कथं न स्यादिति चेन। कस्मिन्धनोत्पादने क्रियान्वा कालव्ययो विधेय इत्यत्रास्ति प्रमाणमापणः । यदि प्रासादनिर्माण एव कालापव्ययः स्यान स्याद्वाऽननिर्मितिः । तदा तु पासादानां बाहुल्या- दलापता, अन्नस्य दुर्लभत्वान्महर्षता चेत्यापत्ती अन्नपूर्तेरपेक्षयाऽनापेक्षाया आधिक्ये च तदुत्पादन- मेव लाभकारीति विनाऽनुशासनमेव सर्वस्यापि समाजस्य तत्र प्रवृत्तिः स्यादेव । एवं चेदमत्र तात्पर्य पञ्चममापनस्य साधनमत्युत्कृष्टमिदमेव यत्कालयापनम् । इदमेव मूलधनवादिसमाजोऽनुदिपुरःस- रमुपयुज्यते। (सामानिफदृष्ट्याऽऽवश्यफाः श्रमाः) इदमत्र मवान्यटन्यो मूलधनवादी यदि कालयापनादेव श्रममापनम् । तर्हि तु करचनालयः राप्रदिवमानस्थेनेव यापयति चेत् स किमविकश्रमशाली वा तच्छमादेव मूल्यनिप्पादनं भवतीति का मन्तव्यम् ! नो दिदमेव पतन्य स्थापत्यमाजवापेक्षवस्तुनिर्माणार्थ हि ये श्रमा अपेक्षिताः, तवर्ष पत्कालगरनम् , तदेव फिल समाजसापेक्षकालयापन मिति तदेव फिल मूल्यमापनापन भरितुमईनि । त एव व सामानिकक्ष्या आवश्यकाः श्रमाः । वस्त्रमन्त्रालयाभावे हि हस्त- भयमापन समानार्थ गत्कालयारनं तदेव फिल मून्यमापनसाधनमासीत् । इदानीं तु हस्तन्यप- सापरय वर्गाशकाले पग यस निमपिते इनि हस्तागरसारदापटिका गन्नरपेकपटिका र तुत्या की वरापरिकाकालपानमेकपटिकामात पानापामति नन्द्रमागामपि तुल्यतापनिः साम्पमालारानी दि पत्रकाप नापो सनिर्मागनिति पन्त्रपरिष सामानिका- १११ना HE ! पपा का निसानाNAR नया तथा प्रमतापा ·नीतिमतिविम्बः - न्यूनता भवति । एवं च क्रेयवस्तुमूल्यमपि न्यूनतां भजते । स्पष्टं चेदं हस्तव्यवसायापेक्षया यन्त्र- निर्मितवस्तुनोऽल्पार्धत्वेनति नाधिकं विनिवेद्यमस्ति । इदमत्र तात्पर्य यन्न प्रत्युपयोगमूल्यं मूल्यास्तित्वं संभवति । किंतु यदुपयोगमूल्यं श्रमजन्यम् तस्यैव तदिति विनिमयमूल्यमपि तस्यैव । न तु वायुजलसदृशानामनायासजन्यानां वस्तूनामिति ज्ञेयम् । (केयरहस्यम् ) श्रमजन्यानामेवोपयोगमूल्यानां मूलधनवादिसमाजे क्रेयस्वरूपतापत्तिरिति तु पूर्वमेवोक्तम् । परं च क्रेयस्वरूपताप्राप्ती तु वस्तूनां काचिद्ढता वा विपर्यस्तता वा प्रामोनि इत्याह रम मार्क्समहो- दयः । प्रतिव्यक्ति हि धनोत्पादनश्रमावश्यकता, स्वेतरश्रमजन्यफलोपभोगश्च । आर्थिकदृष्ट्या हि समाजव्यवस्थायां दास्यरूपेण वाऽयहारिरूपेण वा भारतीयग्रामसंस्थारूपेण वा यथाकथमपि सत्यां धनोत्पादनं तु रूढपरस्परावलम्बनेनैव । तैलिकेनेतरार्थ तैलं निप्पादनीयम् , सौचिकेन वस्त्रसीवन, कृषीवलैः सस्योत्पादनम् , ततश्च समाजघटकत्वात्सर्वैः स्वेतरश्रमफलानामुपभोग इत्येवं परम्परागतमेव वर्तते । तैलवस्त्रादीनां विनिमयो हि धनोत्पादनार्थ क्रियमाणस्य सामाजिकसहकार्यस्यैव नैसर्गिकः परिणामः । '(विपरीतदृश्यम्) एवमपि मूलधनवादिसमाजे एतद्विपरीतं दृश्यते । तत्समाजे हि व्यक्तिस्वातन्त्र्यमेव समाज- व्यवस्थाया मूलाधारः । एतच्च व्यक्तिस्वातन्त्र्यतत्त्वमर्थशास्त्रज्ञानां मनस्येतावद्दृढमूलं वर्तते येन वस्त्रादिनिष्पादकानां सामाजिकश्रमाणां समाहार एव तेन च रज्ज्वा सर्वेऽप्येकत्र समाजे ग्रथिता इति यथार्थतत्त्वमपि ते नालोचयन्ति । प्रत्युत सर्वा अपि व्यक्तय इतरेभ्यः स्वतन्त्राः स्वयंभुवचेतीव मन्यन्ते । विनिमयो हि वस्तूनां सामाजिकश्रमजन्यत्वादेवेति सत्यमप्यपरिज्ञाय विनिमयेन वस्तूत्पा- दकानां व्यक्तीनामन्योन्यसंबन्ध इति ते संगिरन्ते । स चायं संबन्ध आधिभौतिकवस्तुमूलकत्वादा- धिभौतिक इत्यपि मन्यन्ते । न तु सामाजिकश्रममूलकत्वात्सामाजिक इति । अयमेव खलु महान् दोषो मूलधनवाविसमाजे इति मार्क्समहोदयस्य मतम् । ( भ्रमोपपत्तिः) तमिमं भ्रमं विस्सटयितुमुदाहरणद्वयमाददे मार्समहोदयः । चाक्षुषप्रत्यक्षज्ञान हि चक्षुरि- न्द्रियज्ञानतन्तुभ्यः प्रेरणावशात्समुत्पद्यमानस्य प्रकाशकिरणस्य बाह्यवस्तुपर्यन्तं गत्वा तत्प्रतिबिम्बस- हितस्य पुनः प्रतिनिवर्तनाद्भवतीति शास्त्रीयः सिद्दान्तः । तदिदं चक्षुरिन्द्रियस्य प्रकाशकिरणस्य परिणाम इत्यपरिज्ञाय बाह्यवसूनामेवायं निसर्ग इति यथा पाकृता मन्यन्ते । तथैव वसूनां विनिम- योऽपि वस्तुगतस्वाभाविकगुणादेवेति तनिर्मातॄणामपि तथैवान्योन्यमाधिभौतिकः संवन्ध इति खलु ·धर्मादर्श २३८ - बम्भ्राम्यन्त्यर्थशास्त्रज्ञाः । अस्मिन्नुदाहरणेऽपरितोषादुदाहरणान्तरमाह मार्क्समहोदयः । अपरितोष- निदानं विदमेव यचक्षुरिन्द्रियवाह्यवस्तुनोईयोः संबन्थे मध्ये ज्ञानकिरणगमनागमनस्पो मध्यस्थः कश्चन पदार्थों वर्तते । न तु तथा वस्त्रादिवस्तूनां विनिमये । अतश्रोदाहरणान्तरं तु धार्मिकव्य- वहारगतमेव सांप्रतमिति । स्वर्गपातालनरकादिलोकानां वस्तुगत्याऽस्तित्वमेवेति न कोऽपि प्रतिजा- नाति । वस्तुतस्त्वेते लोका मनुष्यमस्तिष्ककल्पना एव । एवमपि तथा परिकल्पनानन्तरं तेषां स्वातन्त्र्येणास्तित्वं स्वतःसिद्धकर्तृत्वं चास्तीति परिकल्प्यते । ततश्च तत्रत्यानां देवादित्वेन परिकल्पनं तदनन्तरं तेषां विवाहादिकं स्वीयपापपुण्यगणनान्यवहारः, तेभ्यश्च भोग्यसंपत्तेरभितो याचना, दुःखपरिहारार्थ करुणाभ्यर्थना चेत्यादिव्यवहारः प्रादुर्भवति । वस्तुतस्त्वेतत्सर्व कल्पनामयमेवेति स्वकल्पनाक्रीडैवैतत्सर्वम् । एवमेवार्थशास्त्रज्ञा अपि वस्तुगतगुणमूलकत्वं विनिमयस्येति मन्वानास्तथैव परिक्रीडन्तीत्याह स्म मार्क्समहाभागः । . (यूयसमाजयोवैशिष्टयम् ) मूलधनवादिसमाज एवेतादृशो भ्रम इत्यत्र निदानं त्विदमेव यत्र वस्तुनिर्माणं विक्रयार्थ- मेवेति रूढः प्रचारः । वस्तुनिर्माणं ह्यत्रामुकस्य व्यक्तरर्थे इति नोदेशः । किंतु यस्य कस्यापि ग्राहकस्यार्थ इति । एवं च निर्माता द्रव्यमानं पश्यति न ग्राहकन्यक्तिम् । तथैव ग्राहकोऽपि क्रय्यवस्त्वेव पश्यति न विक्रेतारम् । एवं च व्यक्तीनामपरिचयादन्योन्यसाहचर्यसहकार्यादिकं समाजावश्यकं न परिज्ञायते किंतु यूथवत् परस्परनरपेक्ष्यं स्वातन्त्र्यं चेति भाव्यते । वस्तुतस्तु नेतादृशं स्वातन्त्र्यं वा नैरपेक्ष्यं समाजस्य । किंतु यूथस्यैव । यूथं केवलं समुदाय एव । समाजस्तु परस्परसापेक्षवास्तव्यः : समुदायः । व्यकिशः स्वातन्त्र्यं यूथे हि हरिणानां न तथा मनुष्याणाम् । समाजघटकव्यक्तीनामर्थोत्पादने परस्परावलम्बित्वादेव सजीवशरीरमिव समाजरचनापि संघटिता चात एव सजीवा कार्यक्षमा च भवति । यथाहि सजीवशरीरस्य एकस्मिन् कस्मिंश्चिदवयवे विनाकार- णमनपेक्षितायासोधिक्ये पङ्गत्वं वा बधिरत्वं वाऽन्यद्विकृतं भवति । तथैव समाजघटकव्यक्तीनामपि श्रमवेलाऽनावश्यकवननिर्माण व्ययिता चेदावश्यकवस्त्रपरिपूरभावपसङ्गेन पूर्वोकस्यापेक्षापरिपू- तिसिद्धान्तानुसारेण विपर्यस्ततुलावदन्नसंपादनन्यूनता प्रासादनिर्मितेराधिक्यं चेत्यापत्तिः स्यात् । श्रमवेला तु न निरवधिः किंतु मर्यादिता, अतस्तस्या विमग्य विनियोगस्वचनानाविधावश्यकमो- ग्यवस्तुनिर्माणपरिश्रमे करणीयो भवति । मूलधनवादिसमाजे हि सामाजिकपरिश्रमाणां स्वरूपदैविष्यम् । यस्य कस्यापि धनोत्पादक- श्रमस्प सामाजिकापेक्षापूरकत्वात्सामुदायिकश्रमविभागे स्थान प्राप्तिरावश्यकी। अर्थात्समाजोपयोगि- त्वातस्य यस्याः कस्या अपि समाजापेक्षायाः पूरकत्वमित्येकं स्वरूपम् । तस्यैव च कर्तः सर्वापेक्षा- ·नीतिप्रतिविम्या २३९ - पूरकत्वमिति द्वितीय स्वरूपम् । तक्षा तु तक्षणकर्मजन्यानि वस्तन्येव पूरयति । तावतैव समाजस- काशान्नानाविधापेक्षितवस्तूनां लाभस्तस्य भवति । एवं च यदा विनिमयन्यवहारः परम्परारूढेबन्ध- नान्युत्सृज्यानिबन्धस्पर्धया क्रयविक्रयस्वरूपतामापद्यते, तदा हि मानवोऽपि मानवं विस्मरति । सामाजिकपरस्परावलम्बनमपि न मनसि तिष्ठति । व्यक्तिशः सर्वेऽपि स्वतन्त्रतया भासन्ते । केवलं क्रय्यपदार्था एवेन्द्रजालिकपदार्था इवेतस्ततः समाजे नृत्यन्तो भासन्ते । श्रमजीविनां समाजे तु व्यक्तीनां श्रमसमयः सर्वोऽप्येकरूपो मर्यादित इत्यतस्तस्य समाजे विभजनं सर्वदेव भवति । अत एव च समाजस्य जीवनमपि सिध्येत् । यत्तु क्रूसोमहोदयस्योदाहरणम् । तदपि कल्पनामा कादम्बरीस्वरूपम् । रॉबिन्सन्क्रूसो इति महाभागो महानर्थशास्त्रज्ञो व्यक्तिस्वातन्त्र्यवादी च । तत्सदृक्षा व्यक्तयोऽर्थशास्त्रदृष्ट्या पूर्णतया स्वावलम्बिनो हि कादम्बर्यादिष्वेव शोभन्ते । न तु परस्परसापेक्षसमाजजीवन इति न तदुदाहरणं भवति । एवमपि तज्जीवनपर्यालोचने विदमेव दृष्टिपथमायाति यत्तेनापि श्रमसमयस्य मर्यादितत्व- मालोच्य क्षेत्रकर्षण गृहनिर्माण-नोकाबन्धनादिकार्येषु नियम्य विभजनमेव विहितमस्ति । y (विविधाः समाजप्रकाराः) इदं च सामाजिकपरस्परावलम्बनमग्रहारिसमाजे सहजमेव दृश्यते । तत्र हि भूदासानाम- ग्रहारिणां चाथिकमन्योन्यावलम्बित्वं प्रत्यक्षतो व्यवहारानापलयितुं शक्यम् । भूदासेरग्रहारिणां क्षेत्राणि कृष्ट्वा सप्ताहे कानिचन दिनानि समाणितं सस्यं सर्वमन्यग्रहारिभ्यो देयम् । अग्रहारि- भिश्च तेपामुदरभरणायोपरमायां कांचिद्रूमिं दीयमानां भूदासैः कृटाऽवशिष्टसप्ताहदिनेषु लन्ध सर्वमपि ग्राह्यम् । एतदन्योन्यावलम्बनप्रदर्शनार्थमेव मार्क्समहोदयेनोपर्युक्तं कृषीवलोदाहरण गृहीतम् । अत्र च कृषीवल कुटुम्बे क्रियमाणानि सस्यनिष्पादन पशुपालनं सूत्रनिष्कासनं वस्त्रवानमित्यादीनि कार्याणि न तत्संपादितवस्तूनां विक्रेयस्वरूपता संपादयन्ति । निखिलानामपि तेषां कुटम्बात्मका- खण्डसमाजकार्यत्वात् । इदमेव सामाजिकमाणिकपरस्परावलम्बित्वं विशदयितुं मार्क्समहोदयेन पूर्ण- तया स्वतन्त्रा समस्थितीनां मानवानामेका वसतिः परिकल्पिता । तत्र च धनोत्पादकानि साधना- नि सर्वेषां स्वत्वाकान्तानि । किंच साकल्येन सर्वस्यापि समाजस्य श्रमवेला श्रमशक्तिश्च विभज्य धनोत्पादनकार्ये विनियुक्ता । एवं च सर्वेषामपि श्रमाणां सामाजिकस्वरूपतापानः संपद्यते । तथा च समार्जितं धनमपि समेषामेवोत तस्य कश्चनाश भाविनो धनोत्पादनस्य कृतेऽवशेषयित्वाऽव- शिष्टोऽशः सर्वोऽपि प्रतिव्यक्ति अंशत उपभोगाय दीयते । अस्य च कल्पितसमाजस्य मूलधनवा- विसमाजेन साकं तोलनार्थमिदमपि मासमहाशयेन कल्पितं यदशभागोऽपि धनस्य श्रमवेलानुसार्येव स्यादिति । एवं च श्रमवेलायाः किल विविध उपयोगः सामाजिकापेक्षानुसारेण विभज्य विनियोग ·२४० धर्माद इत्येकः । श्रमपरिमाणानुसारेण भोग्यधनविभागश्चति द्वितीयः । तथा चात्र समाजे धनोत्पादन- धनविभागयोर्विषये व्यक्तीनामन्योन्यसामाजिकसंबन्धोऽपि स्फुटो भवति । (श्रममूल्यसिद्धान्तस्य प्रधानोपयोगः ) मूल्यं तु श्रमादेव भवतीति सिद्धान्तोपरि मासमहाशयस्यातीव भारः । नायं सिद्धान्तो नूतन एव माससंशोधितः । पूर्वमपि रिकाडौं, अॅडस्मिथ इति महोदयाभ्यामव्ययमुक्त एव । एत- दुपज्ञ एवायम् । तदानीं त्वस्य विविध उपयोगः । वस्तूनां मूल्यं हि यद्यन्यपेक्षायाः परिपूर्तेश्च सिद्धान्तानुसारेण सिध्यति । अपेक्षाधिक्ये वर्धते । परिपूर्तेरापिक्ये तु हसति । एवमपि तयोः सम- भावेऽपि वस्तूनां मूल्यं तु भवत्येव । इभेव साम्यं मूल्यवृद्धि-हासयोर्मध्यबिन्दुः। तदेव च यथार्थ- मूल्यमित्यर्थशास्त्रज्ञाः । तच्च मूल्यं तदेव लभ्येत यदा तबस्सु जलादिवदनायासलभ्यं न स्यात् । एवं चापेक्षितवस्तूनां श्रमजन्यत्व एव मूल्यं श्रमजन्यानां विना मूल्यमलाभात् । एवं च वस्तूनां विनि- मयोऽपि अमजन्यानामेव । न हि विनायासलभ्यजलादिदानेन किमपि वस्तु परहस्ताल्लम्धुं शक्यम् । सोऽयं विनिमयो न व्यक्तिव्यस्य । फित्वसंख्यानां व्य कीनां मत्यहं भवति । तथा च सर्वत्र श्रम- जन्यानामेव विनिमय इति दर्शनात् श्रमा एव सामाजिकापेक्षिता मूल्यमापका इति सिद्धान्तसिद्धि- रित्येक उपयोगः श्रममुल्यसिद्वान्तस्येति वर्गविशेषा (परिनिष्ठिता ) अर्थशास्त्रज्ञाः । अपरश्नोपयोगो धनोत्पादकश्रमविनापि समाजे धनभागिनां धनविभागोऽन्याय्य इति सिद्धान्त- पतिपादनायापि रेकाडीमहोदयेन श्रममूल्यसिद्धान्त उपयोजितः । रकाडमिहोदयस्तु स्वीयानुमान साधकबाधकहेतुपर्यालोचनया पूर्णतया निगमथ्यापि अग्रहारिणो भूभाउकयहणभिदमन्यास्यत्वाद- पहरणीयमिति साक्षान प्रतिपादयति । पर चाग्रे हेन्रीजार्जमहाशयेन तु तथा स्पष्टतया निवोदितम् । मार्समहाशयेन तु रेकार्डो संशोषितः सिद्वान्तो यथावत्संग्राह्य परिपोषितः । रेकाडौं, अडम्मिथ इति द्वावपि न्यूनापिकभावेन व्यक्तिस्वातन्त्र्यवादिनी। श्रमशन्देन व्यक्तिशः अमग्रहणमेव तयोरभिमतम् । तयाय सामुदायिक्या अर्थात्पादनक्रियया समाजोऽ- प्येफरूप एफशरीरथ सामाजिकत्रमा अपि तकस्वरूपाः एवं व समाजस्य सर्वाऽपि श्रमवेला श्रमशनिश्र मर्यादिता समाजव्यवहारार्थ विभज्यते । व्यनिशः पार्थक्यं पृथक्षमाश्रेत्ययं भ्रम इत्यादिकं तु मार्शमहोदयोपशमेम ( लाभसंशोधनम् ) मुन्यं तु प्रमजन्यमिति र सिद्धम् । परंतु लामः कुत उत्पयत इत्यय प्राथमिक प्रभो मार्स- महोदयेन शीपपुसकरप पनु परो र म करणे गतिः । एतदिायकः सिद्धान्त एव मार्स महो- 1 ·नीतिप्रतिबिम्ब: २४१ -- दयेन प्रामुख्येन संशोधितः । लाभश्च मूल्यं तद्वद्धिश्चत्यनयोविशेषस्त्वये स्कुटीभविष्यति । अत्र सामान्यत एव शब्दप्रयोग इति शेयम् । क्रयविक्रयव्यवहारे हि समानानामेव वस्तूनां विनिमयो भवति इत्यालोचितं पूर्वमेव । तथैव क्रेतुर्विक्रेतृत्वं विक्रेतुश्च क्रेतृत्वं पर्यायेण भवतीति गृहीतेऽप्यधिक मूल्ये न कस्यापि लाभावसर इत्यपि पूर्वमेव निवेदितम्। एवं लाभः (नफा) कथं भवतीत्याशङ्का तदवस्थैव। उपभोगार्थमुपयोगमूल्यानां क्रये तूपभोगेनैव तेषां परिक्षीणत्वान्न तत्र लाभावसरः। लाभश्च सर्वदा विक्रेतुरेव भवति न क्रेतुः । विक्रेता च प्रथमतः क्रेता भवति । क्रय्याणां ग्राहकत्वात् कश्चन वृन्ताकगोणी क्रीत्वेव विक्रीणी- यात्परस्मै । एवमेव क्रयविक्रयव्यवहारः । तत्र कथं वा लाभवृध्द्योरवसर इत्याशड्कायां यदुत्तरित मार्समहाशयेन । तदेव तस्य महत् संशोधनम् । (श्रमाः श्रमशक्तिश्च) इदं तु सत्यं यत्समानवस्तूनामेव क्रयविक्रयव्यवहारे विनिमय इति । एवमपि स्याच्चेत्कि- मपि तादृशं क्रय्यं यस्य यद्रूपान्तरस्य वा क्रयणानन्तरं पुनश्च विक्रयात्पूर्व मूल्यवृद्धिः स्यादित्या- लोचिते तु मार्क्समहोदयेन श्रमशक्तिरूपस्तादृशः पदार्थः संशोधनेनाधिगतः । श्रमतच्छक्योस्तु महान् विशेषः । नूतनोऽये संशोधितोऽपि सिद्वान्तो मासमहाशयेन समासेनैव चर्चितः । साव- धानतयाऽऽलोचने त्वयं सुगम एव । कश्चन तन्तुवायः स्वनिर्मित वस्त्रमापणे विक्रीणाति । तदा रुपान्तरेण श्रमानेव विक्रीणाति । एवमेव यन्त्रालये भृत्यानां श्रमविक्रयो भवति नवेति ? यदि च यन्त्रस्वामिनः सकाशाद्भुतिं लभन्ने तद्विनिमये यन्त्रस्वामिने किंवा प्रतियच्छन्ति ? श्रमस्तु अन्य- कत्वान्न प्रतिदातुं शक्यः । रूपान्तरं क्रय्यवस्त्वात्मकमिति चेत् तत्तु पूर्वमेव स्वाम्यायत्तम् । न तु भृत्येन प्रतिदत्तम् । अर्थात्तत्र श्रमशक्तेरेव प्रतिदानं भवतीत्यड्गीकरणीयमित्याह मार्क्समहोदयः । तस्याश्च मूल्यं मृतिः । सा च कियतीत्याशङ्का । अपेक्षापरिपूर्योः साम्ये श्रममूल्यसममेव वस्तुनो मूल्यमित्ययं नियमोऽत्रापि संगच्छते । वस्त्रविक्रयावसरे ग्राहकाणामाधिक्ये विक्रेता मूल्याधिक्य कुर्यात् ग्राहकन्यूनतायां च न्यूनतामपि मूल्यस्य विदध्यात् साम्ये तु साम्यमित्येव न्यूनाधिकभावेऽ प्यन्ततस्तन्मूल्यं श्रममूल्यसदृशमेव पायो भवति । एवं च श्रमशक्तिमूल्यमप्यनयैव रीत्या निश्चयं स्यात् । परं च श्रमशक्तेः श्रममूल्यं नाम किम् ? वस्त्रमूल्यं च वस्त्रनिर्मितिपरिश्रमः । एवं च श्रमशक्तिमूल्यमपि श्रमशक्तिपरिरक्षणश्रम एव स्यात् । श्रमशक्तिपरिरक्षणं चान्नवस्त्रायुपभोगेन तच्चानवनादि इतरपरिश्रमजन्यम् । तथाचेतरपारश्रममूलकानवखादिमूल्यदानेन स्वजीवनं निर्दुि तद्वारा च स्वीयश्रमशक्ति परिरक्षितुं भृत्यो यथा समर्थो भवेत्तदेव तस्य श्रमशक्तेर्मूल्यमित्यड्गीकर- णीयम् । एवं च जीवनपर्याप्ता भृतिरिति तात्पर्यम् । अत्र च मृत्यानामापिक्ये भृतेन्यूनता तन्न्यू- ·धर्माद २४२ नत्वे भृतेराधिक्यं साम्ये साम्यमिति नियमस्य पूर्ववदेव सत्त्वेऽप्यन्ततो जीवनपर्यामिप्रायैव सा भूति- र्भवतीति नातिरोहितं वाणिज्यव्यवसायगणकानाम् । जीवनरीतिस्तु देशकालपरिस्थित्यनुसारेण भिन्नभिन्ना नैकरूपा । यथा आंग्लमृत्यानां जीवनरीतिः, न तु सेव चीनदेशीयभृत्यानाम् । अतस्त- पर्याप्तिरपि विभिन्नरूपा भृतिभेदकरी भवितुमर्हति नैतावता पूर्वोक्तनियमो बाध्यते । सर्वेषां जीवन- निर्वाहार्थमेव श्रमशक्रियता भवति । एवं च जीवनपर्याता भतिरेव प्रायः श्रमशक्तेर्मूल्यमिति तहानबन्धेनेव भृत्यः स्वीयां श्रमशक्ति विक्रीणाति यन्त्रस्वामिने इति सिद्धम् । (लाभसमस्या) सेयं लाभसमस्या कथं तावत्परिपूरणीयां । श्रमशक्तिद्वारा यन्त्रालयस्वामिनो लाभः स्यादि- ति चेन । प्रथमतस्तावयन्त्रालयस्वामिना क्रय्यवस्तूत्पादनार्थं व्ययः करणीयो भवति । स चार्य व्ययो भृत्यवेतनम् , यन्त्रक्रयः, भूमिभाटकं, वस्तूपादानकार्यासादिद्रन्यक्रयः, इत्यादिद्वारा नानाविधो भवति । एवं चोत्पादन कार्यार्थ दीयमानं मूल्यं व्ययितव्यमादौ । तदिदं मूल्यं पुनश्च प्रापणीयम् । भृत्यानां षड्पटिकापर्यन्तमायासेन व्ययितं मूल्यं प्राप्यत इत्यभ्युपेतं त्तावता तु व्ययितमेव लब्ध स्यानाधिकम् । अधिकं तु लभ्यत एव यन्त्रालयस्वामिना । अत एव तत्र तत्र यन्त्रालयोद्घाटनं पचरति ! नो चेन्न कोऽपि तत्र प्रवर्तत । आपणस्थसिद्धवस्तूनामेव वा वाणिज्यं प्रसरेत् । एताव- व्ययापेक्षया सिद्धमेव मूलधनं गृहे रक्षित वा स्यात् । एवमेष यदि निश्चीयेत सर्वैरपि यन्त्रालय- स्वामिभिस्तदा तु सिद्धवस्तुलाभ एवासुकरः स्यात् । अद्य तावत्सार्धशतवर्षेभ्यः सर्वैरापे यन्त्रालय वृद्धिः क्रियते । सा च विना लाभमनुपपन्नैव स्यात् । तस्मात्तबुवेर्निदानं लाभ एवेति यन्त्रालय- स्वामिनोऽपि स्वयमभ्युपगच्छन्ति । तस्मात्कथं वाऽयं लाभः समुदेतीत्यवश्यमेव विचारणीयम् । (भृत्यानां विना वेतनमायासः कदा) यथा हि पूर्वमुक्तं यदुत्पादनव्ययस्य परिपूर्तिर्यथा स्यात्तथा मूल्यनिप्पत्तिस्तु पड्घटिकापर्यन्त- अमेण भृत्यस्य भवतीति । परंतु भूयोऽपि यदि भृत्याः षड्घटिकापर्यन्तं श्रमशक्तेर्व्ययं कुर्युतदा त्पादानद्रव्ययन्त्रहासादीनां व्ययः स्यात् । परंतु मूल्यम पि पूर्ववदेव सिध्येत् । अथवाऽधिकं स्यादि- त्येव विचारणीयम् । मार्समहोदयस्त्वत्र महान्तं विशेष प्रतिपादयति । प्रथमतः षड्घटिकास निप्पनं मूल्यं वेतनसहितसर्वोत्पादनव्ययसमसंख्यं सिध्यति । पुनश्च षड्पाटिकासु श्रमशक्के त्याना वियमानत्वात् तस्याश्र प्रतिदिवस संपूर्णतया स्वामिना क्रीतत्वात्तयैव श्रमशक्त्या पुनरपि निप्पादित मन्यं पूर्वतुल्यमपि भृत्याना पूर्वपटिकाजन्यश्रममूल्येनेव निर्वाहादयशिष्टमिदं श्रममूल्यमधिकमेव • स्वामिस्वायत्तं भवतीत्यपरषड्पटिकास भृत्या विना मूल्यमेव व्याप्रियन्ते । भृत्यैस्तु प्रत्यहं सर्वाति ·नीतिप्रतिविम्बः २४३ स्वीया श्रमशक्तिः स्वामिने विक्रीता । सा च दैनंदिननिर्वाहपर्याप्तमूल्येनेव । तच प्रथमषड्पटिका- स्वेव निप्पादितम् । एवं चापरपड्घटिकाश्रममूल्यमेव स्वामिना लाभो. वृद्विवेति सिध्यति । (संख्याद्वारा स्पष्टीकरणम् ) मार्समहोदयेन संख्याद्वारा स्पष्टीकरणं कृतं पूर्वमेव निर्दिष्टम् । तदेवात्र समासेन सुगमप- द्धत्या निर्दिश्यते। भृत्यानां दैनिक वेतनं रूप्यकद्वयमभ्युपेयते। स्वामिनापि तदनुमोदितम् । अनेन च वेतनेन भृत्येन निखिलापि स्वीया श्रमशक्तिः स्वामिने विक्रीता । ततश्च स्वामी षड्पटिका वा द्वादश घटिका वा कथमपि व्यापारयतु भूत्यम् । मूल्यं तु तस्या रूप्यकद्वयमेव प्रदेयं भवति । एवं च भृत्येन षड्धटिकापर्यन्तं व्याप्तम् । तत्रैव चोपादानद्रव्यन्ययो रूप्यकपरिमितः, यन्त्रहासभाटकादिक रूप्यकपरिमितं, मृत्यभृतिस्तु रूप्यकद्वयपरिमिता । एव रूप्यकचतुष्टयपरिमितं मूल्यं षड्घटिकाभ्य- न्तरे निष्पन्नं भवति । पुनश्च पड्पटिकापर्यन्तं तस्य प्यापारचेत्तथैव तनिष्पनं स्यात् । तत्र पश्चानि- प्पन्नमूल्यमध्ये यन्त्रहासोपादानद्रव्यभूभाटकादिव्ययो रूप्यकद्वयपरिमितो न्यूनीकृतः । अवशिष्टं तु रूप्यकद्वयं वेतनव्ययः । स च पूर्वपड्घटिकाभ्यन्तर एव निष्पन्न इति न पुनः प्रदेयो भवतीत्यतः स एच लाभः । एवं च प्रथमषड्घटिकापर्यन्तं व्ययिता श्रमशक्तिः स्ववेतननिष्पादिका । अपरषड्पटि- कापर्यन्तं व्ययिता तु स्वामिलामनिष्पादिका । एवं चेतराणि द्रव्याणि नाधिकमूल्योत्पादकानि । केवला श्रमशक्तिरेव तादृशी यस्या अधिकादधिकोपयोगे स्वमूल्यसंपादनेन साकमितरदप्यधिक मूल्यं निप्पादयति । स एव लाभः (नफा) ( अकिंचनानां स्वतन्त्राणां च भृत्यानां तदर्थमावश्यकता) तादृशलामसंपादनार्थं च भृत्यानां परिस्थितिदिविधाऽपेक्ष्यते । आया तेषां स्वातन्त्र्यस्थिति- र्यथा ते स्वीयां श्रमशक्ति नि प्रतिबन्धं विक्रीणीयुः। द्वितीया चाऽऽचिन्यम्। येन जीवननिर्वाहोऽपि विना श्रमशक्तिविक्रयमशक्यः स्यात् । तच्च आकिंचन्यमितरधनोत्पादनसाधनराहित्यमेव नान्यत् । वासभावप्रथायां दासानां स्वाम्यायत्तत्वाच्छ्रमशक्तिविक्रये पारतन्त्र्यमेव । अग्रहारपद्धतावपि कर्षकाः समतिबन्धा इति श्रमशक्तर्विक्रये न प्रभवः । व्यक्तिस्वातन्त्र्यवादप्रवृत्ती तूभयोरपि पद्धत्योनिरासात् स्वीयश्रमशक्तिविक्रयिणो बहवो मृत्याः सुलभाः, मूलधनस्वामिनः । तथैव साधनान्तरराहित्येऽपि भृत्यानां सौलभ्यं भवति । यस्य च. सविधे धनोत्पादनसाधनं तुरीवेमादिकं वर्तते तादृशस्तन्तुवायः कथं परस्मै स्वश्रमशक्ति विक्रीणीयात् । एवं च भृत्योपरि शासनस्य वा रूढेर्वा प्रतिबन्धो न स्याचेन्न का साधनान्तरं चेत् तदैव स भृत्यस्ता, शक्ति विक्रीणीयात् । तत एव भृत्यसौलभ्यम् । तादृशाश्वे-' सहस्रशोऽपेक्षिताधिका भवेयुस्तदा तु जीवननिर्वाहार्य सर्धाजन्यसंघर्षसभवेन वेतनाकारोऽपि. - .

·धर्माद” २४४ न्यूनान्यूनतरो भवितुमर्हति । मूल्यनिर्माण तु पूर्ववदेवेत्ययिकादधिकतमो लाभो भवति तथा स्वामि- नाम् । भृत्यानां श्रमशक्तेस्तु स एव व्ययः । एदमपि तन्मूल्यं न्यूनतरमिति वैषम्यमापयते । अयमेव मूलधनवादः । ( भांडवलशाही) (मूलधनवादस्यैतिहासिकत्वम् ) उपर्युक्तस्य भृत्यानां परिस्थितिद्वविध्यस्य नानादित्वं न वा पूर्वोतिहासासद्वत् नापि नैस- जिंकलं नतरां परस्परसापेक्षतामूलकं सामाजिकत्वम् । एवं नैव सर्वावस्थासु समाजस्योपलन्धिरस्य परिस्थितिद्वयस्य । किंतु मध्य एष किंचित्कालमस्येतिहासोपलम्भादतिहासिकक्रमागतमेव तदिति सिध्यति।दासभावपद्वत्यग्रहारपद्वत्योहासानन्तरमेव खल्बस्याः परिस्थितेरुदयः। तदैवाऽऽपणे ताह- शानां भृत्यानामतीव सौलभ्यं संपन्नम् । यत्र किल प्रथमत एव मूलधनवादस्य प्रादुर्भावः, तत्र इंग्लंद- देशे आदी प्राकृतानां क्षेत्रादिस्वगतव्यवसायेभ्यो निष्कासनेनाकिंचनत्वं संपादितम् । तदनन्तरमेव ते भृतका भूत्वा यन्त्रस्वामिसविये स्वोदरभरणार्थमुपतस्थुः । एवं च वैतनिको भृत्य एव लाभकारी मूलाधारो मूलधनस्य परिस्थितिविशेषे निर्मीयत इति ह स्माह मार्क्समहाशयः । एवं च मूलधन- वादोऽयं न नैसर्गिकः, न वा सामाजिकः कित्वितिहासक्रमागत इत्येव उत्पत्तिविनाशशालीति स्पष्ट- मेवाभिहितं तेन । अत्र च नैसर्गिक-सामाजिक-ऐतिहासिकशब्दानां अर्थविशेषा मार्क्समहाशयोक्ता न विस्मरणीयाः । (भृत्यानां तारतम्यम् ) यद्यपि मृत्यानां बुद्धिकोशलतदमावाभ्यां तारतम्यं भवति न हि सर्वेऽपि कुशला वा मूढा वा । केचित्कुशलाः केचित्सदिष्टकारिणो मूढाः । एवं च तारतम्येन भृतेरपि तारतम्यं भवत्येव । तथापि नैतावता श्रमशक्तः संपादनव्ययतुल्या भूतिरिति सामान्यसिद्वान्तस्य बाधः । येन कौशल्यं संपादित तेन तत्संपादनार्थ कश्चित्कालः किंचिद्रव्यं च व्ययितं स्यादेव । तदनुसारेण तस्याः श्रमशक्तसत्पा- दनमूल्यं वर्षितमेव । अतस्तवेतनमप्यधिक वर्धत इति न कोऽपि दोषः । (चरं स्थिरं च मूलधनम्) मूलथनस्य मार्समहाभागोक्तवर्गफिरणपद्धतेर्गशोऽर्थशास्रज्ञानां वर्गकिरणपद्धतेश्च मूलत एव सविशेषत्वादुम्योरप्यर्थशास्त्राविभिन्ना भवति । तत्र मातमहोद्योक्ता वर्गीकरणपद्दतिर्यथा पूर्वो- 'करीत्या षट्स घटिकासु भृत्येन व्ययितायाः स्वीयश्रमशक्तेस्तथोत्पादनसाहित्ययन्त्रादिहासत्य च मृत्यं निप्पन्नवस्नुप सिद्धभवत्येव । अपरासु पसु घटिकास तथैव सिध्यात। तथापि श्रमशक्तर्मूल्यं प्रथम ·नीतिमतिबिम्ब वेतनरूपेण भृत्यो लभते । द्वितीयं च तन्मूल्यं लाभरूपेण स्वामी लभते । तत्र वस्तूत्पादनोपयोगि सिद्धवस्तुमूल्यं मूलंधनं स्थिरम् । सर्वत्र तावस्थ्यात् । लाभरूपेण प्रामं तु श्रमशक्तिव्ययजन्यं मूल्य- रूपं मूलधनं चरमेव । तस्य सर्वदैकरूपत्वाभावात् श्रमशक्तिमूल्यापेक्षया तव्ययजन्यमूल्यस्याधिक्याच्च। इदमेव लामरूपम् । उत्पादनोपयोगिमूलधनात्तु तब्ययतुल्यमेव मूल्यं प्रतिलभ्येत नाधिकम् । अतस्त- स्थिरं मूलधनमिति मार्शनिवेदनम् । कस्मिंश्चिद् व्यवसायेऽवान्तरव्यवसायशाखा अपि भवन्ति । यथा वस्त्रनिर्मितिव्यवसाये कार्पासधूननं सूत्रनिष्कासनं वस्त्ररञ्जनमित्यादयो व्यवसायशाखाः । एतासु च स्थिरचरमूलधनयोः प्रमाणं विभिन्नमपि भवितुमर्हति । कस्मिंश्चिद्विभागे स्थिरस्याऽऽधिक्यमपर- स्मिश्चरस्य ! एवं चरं मूलधनं भृत्या एव । तैरेव लाभः संपन्नो भवति । तथा च यत्र विभागे भृत्याधिक्यं तत्र लाभोऽप्यधिक इति सिध्यति ! ( लाभसामान्यप्रमाणम् ) यन्त्रालयस्वामिनां गणनापद्धतिस्तु नोपर्युक्तरूपेण । किंतु सर्वासामपि व्यवसायशाखानामे- कीकरणेन । समग्रमपि स्थिरं चरं च मूलधनमेकीकृत्ये लाभस्य सामान्यतो निर्धारणं तैः क्रियते । ततश्च प्रतिशतमियान् लाभ इति निर्णीयते । व्यवसायस्यैकस्य यो नियमः, स एवानेके व्यवसा- येषु व्यवसायशाखासु च संगच्छते । तत्र लाभस्य चरमूलधनजन्यत्वाच्चरस्य च भूत्यात्मकत्वायत्र व्यवसाये भृत्याधिक्यं तत्र लाभाधिक्यमवश्यमेव स्यात् । परं तु साक्षाव्यवहारे तु नैतादृशं प्रमाणमु- पलभ्यते । प्रत्युत लाभस्य सर्वत्र सामान्यत एकरूपतैव भवति । किमत्र निदानमित्यालोच्यमाने . इदमेव प्रतिभाति यदापणव्यवहार इति । अनेकशाखानां मूलधनस्य लाभस्य च सामान्यस्वरूपनिर्धारणं तु सर्वैः क्रियत एव । तत्राप्यनेकव्यवसायकारिणो भिन्नभिन्नाः स्वामिनोऽन्योन्यसहकारमकृत्वा ..पृथक्तया व्यवहरन्ति । एवमपि मूलधनस्य लाभस्य च सामान्यस्वरूपं तु सिध्यत्येव । तदत्राऽऽपणव्यव- हारान्नान्यत्कारणम् । यद्यपि भृत्यरूपचरधनाविक्ये लाभाधिक्यं भवति। तथापि लाभाधिक्ये त्वन्यतः स्थिरधनस्याऽऽवापो भवति । एवं च स्थिरधनस्याऽऽवश्यकतापेक्षया आधिक्ये तु वेतनाकारोपादान- द्रव्यप्रभृतीनां वृद्धिाहकाणां चन्यूनता च। तथा सति मूल्यस्यापि न्यूनता । मूल्यन्यूनतायां लाभोऽपि न्यूनः । ततश्च क्रमेण स्थिरधनावापोऽपि प्रत्यावर्तते । एवं च लाभाकारस्य सर्वदांशात्मकन्यूना- धिक्येऽपि सामान्यत आवापोद्वापयोर्मध्यविन्दुरेख तस्य सामान्यस्वरूपं सिध्यति । तथा च चरधन- स्यैकत्र व्यवसाये आधिक्येऽन्यत्र न्यूनत्वेऽपि च लाभे नानिशयो विशेषः। एतच्च मूलधनविभागानां क्रयविक्रयव्यवहारे ( शेअर बाजार) सुगममेव । (मूलधनवादिनां मूलधनस्य वर्गीकरणपद्धतिः) मूलधनस्य वर्गीकरणपद्दतिस्तावन्मूलधनस्वामिनां वर्गीयार्थशास्रज्ञानां (क्लासफल अथ- स्रज्ञ ) चैतादृशी । मूलधनस्वामिनस्तु जीवतां भूत्यानां श्रमशक्तिः, उपादानद्रव्यं, यन्त्रसामग्री, . , ·२४६ धर्माद इत्याधुत्पादनसाहित्य मूलधनं च न पृथक्तया परिगणयन्ति । किंतु मूलंधने दैविध्यं परिकल्पयन्ति । यच्च मूलधनं प्रत्यहं विनश्य सलामं पुनः पुनरुत्पद्यते सोऽयमेकः प्रकारः । द्वितीयश्च तस्यैव प्रत्यहं हासः, नोत्पत्तिश्च । परं त्वन्ते नाशो निरुपयोगिता नैतादृशः । प्रथमः । चरधन द्वितीयश्च स्थिरधनामिति तैनिंगद्यते । कस्मिंश्चियन्त्रालये यन्त्राणां मूल्यं रूपकाणां दश सहस्राणि, शतं गोपादानद्रव्यस्य, शतं मृतिः, इत्येवमस्तीत्यभ्युपगमनीयम् । तत्र- स्मिन् दिवसे व्याप्रियेत चेदुपादानमूल्यं विनटं शतम् । भतिं शतं गता । एवमपि यन्त्रसामग्री तु तदवस्यैव । न सा समया नटा । किंतु शतरून्यकपरिमितः तस्या न्हासः परिकल्पनीयः । एवं चोपादानद्रव्यस्य श्रमशक्तेश्र प्रत्यहं व्ययेऽपि यन्त्रसामग्न्याः पूर्वोक्त हासपरि- कल्पनेऽपि शतं दिवसानां तस्यास्तावस्थ्यमेव । उपादानं श्रमशक्तिश्च प्रत्यहं व्ययिताऽपि उत्पादितलाभेन पुनः क्रियते । नेवं यन्त्रसामग्री । तस्याः प्रत्यहं हासेऽपि न क्रयः । हि त्वन्ते विनाशः पुनश्च संपूर्णतया क्रयः । एवं च यन्त्ररथ मूलधनं तवरथामिति तस्थिरम् । अपरं प मत्यहमृत्पत्तिविनाशशालित्वाच्चरामिति निगयते । ( भ्रमस्य परिणामः ) ·नीतिप्रतिविम्बर १२४७ 4 विशतिस्तूपादानद्रव्यस्य, (४०) चत्वारिंशलाभो वा वृद्धिः । अत्र च मास महोदयश्चत्वा- रिंशद्वतनोपरि चत्वारिंशत् वृद्विरिति मत्वा लाभप्रमाण शतं पति शतमिति मन्यते । मूलधन- स्वामी तु न तथा मन्यते कितु चत्वारिंशदेव लाभ इति लाभांकारोऽपि शतं प्रति चत्वारिंशदिति मन्यते । एवं चास्माल्लाभान्मूलधनस्य वृद्धि (ब्याज) भूभाटकभित्यादिकं व्ययं न्यूनीकृत्यावशिष्ट- स्यैव लाभत्वेन परिगणनां करोति । ( दृष्टिकोणस्य द्वैविध्यम् ) मूलधनस्य द्विविधवर्गीकरणे यो हि विशेषस्तस्य मूलं तु द्विविधो दृष्टिकोणः। मूलधन- स्वामी हि लाभोऽधिक उत्पादनव्ययापेक्षया कथं स्यादिति दृष्ट्यैव मूलधनव्यवहारमवेक्षते । एतद्विरोधेन लाभस्तु भृत्यवर्गादेव भवन्नपि मूलधनस्वामिभिरपहियत इति सत्याविष्करणं मासदृष्टिः । इत्येवं दृष्टिभेदादेवायं वर्गीकरणभेदः । (कार्यसमयाभिवृद्धिः) श्रमशक्त्यात्मकचरमूलधनादधिगम्यमानो लाभोऽधिकादधिको विनाऽऽयासं यथा स्यात्तदर्थ मूलधनस्वामिनोऽनेकानुपायान् युआन्ति । तत्रैका योजना तु कार्यसमयाभिवृद्धिः । मृत्यैः षड्पटि- कापर्यन्तमपि कृतेन कार्येणोत्पादनव्ययस्य श्रमशकेश्च मूल्यपरिपूर्तिभवत्येव । ततोऽधिककालं कृतेन कार्येणोपादानद्रव्यादीनां व्ययस्य परिपूर्तिस्तु भवत्येव । परंतु नूतनश्रमशक्तय॑यस्याभावात् पूर्व- श्रमशक्तिव्ययेनैव संपूर्णश्रमशक्तिमूल्यस्य सिद्धत्वाच्चाधिकसमयं कृतेन कार्येणाधिकं निष्पयमानं “मूल्यं तु मूलधनस्वामिनो विना व्ययं लभन्ते । एवमेवोत्तरोत्तरमष्ट घटिका वा दश वा द्वादश वेति समयवृद्वावुत्पद्यमानं मूल्यमधिकमेव स्यादिति तल्लाभार्थं कार्यसमयमभिवर्धयन्ति । श्रमशक्तिमूल्यं, हि वेतनं यदि समयानुसारेण प्रतिघटिकं वर्धेत तदा तु नैवं स्यात् । तत्तु प्रतिदिनानियतमपि जीवननिर्वाहमात्रपर्याप्तमेव दीयते । ततश्च घटिकानां न्यूनत्वमधिकत्वं वा कथमपि भवतु । श्रमशक्तिमूल्यं तु तदेव । ततश्चाधिकसमयानुसारेणाधिकलाभाधिगमः सुकरो भवति । तत्रापि पलमपि विना कार्य व्यर्थ न स्यादिति रीत्या कार्यकरणं लाभाविक्यकारण भवति । एवमेव वेतनमपि जीवननिर्वाहपर्याप्तप्रमाणापेक्षया भृत्याधिक्ये न्यूनीकृतं लाभाधिक्यस्य हेतुः । परंतु विनिमयसाम्यमेव मूलधनवादे मार्क्समहोदयेनाभ्युपतमिति नात्र तद्विस्तरः । ( उत्पादनशक्तवृद्धिः) लाभाधिक्ये द्वितीय उपाय उत्पादनशक्तेरामिवादिः । यन्त्रद्वारा वा वैज्ञानिकोपपत्त्या वा भुत्येषु कार्यातिमारमासाय पूर्ववच्छ्रमशक्तिव्ययेनापि मूल्याधिक्यमुत्पादयितुं शक्यते । ततश्च ·धर्मादर्श २४८ पूर्व श्रमशक्तिमूल्यसंपादनार्थं यत्र षड्घटिकाः पर्याप्तः । तत्रेदानी पञ्चैव घटिकाः पर्यामा भवन्ति । एवं च सामान्यतः कार्यवेला यदि दश घटिकाः । तत्र घटिकाचतुष्टयजन्यमेव मूल्यं पूर्वमधिगतं स्वामिभिः, इदानीं तु घटिकापञ्चकजन्यमित्यधिको लाभः। एवमेव यन्त्राणां साहाय्येनोत्पादनशक्ति- वृद्वौ वस्तुनिष्पत्तिरपि वर्धते ततोऽलाभाधिक्यम् । इदमत्र मनसि निधेयं यदुत्पादनशक्तिवृद्धावपि वेतनवृद्धिः स्यादेवेति न नियमः । वेतननिर्धारस्तु अपेक्षापरिपूर्तिपरिस्थित्यनुसारेणैव भवतीति । . ( लाभप्रकाराः) कार्यसमयामिवृध्या जायमाना लाभाभिवृद्धिस्तु मार्समते स्वतन्त्रो लाभ इति ( अन्सोल्यूट सर्पस व्हॅल्यू ) इति निगद्यते । यतो हि दशघटिकानन्तरमेकादशटिकायां वा द्वादशघटिकायां वा निर्मीयमाणो लामः पूर्वनिप्पनलामात्पूर्वसमयाद्वा पृथगेव भवति । समयाभिवृद्धिमन्तरा श्रमशक्तिवर्ध- नमात्रेण निष्पद्यमानो लाभः सापेक्षलाभ इति मासमते निगद्यते । (रिलेटिव्ह सर्पस् व्हॅल्यू ) अन्न च न समयाभिवृद्धिः फि तु मूल्यवर्धनमात्रं भवति। भृत्यानामुत्पादनसामर्थ्याभिवृध्या च वेतनाकारोऽपि न्यूनो भवति । यत्र हि व्यवसाये साक्षाद्भोग्यवस्तुनिर्माण, तत्रोत्पादनसामर्थ्यवृद्धी वस्तूनामापणे मूल्या- कारस्य न्यूनता भवति । ततश्च वेतनाकारन्यूनताऽपि । इतश्चाधिकादधिकं विनिमयमूल्यं लाभ चाधिगन्तुं वस्तूनां स्वल्पार्घत्वं साधयितुमुत्सुकाः कथं भवन्ति यन्त्रालयस्वामिन इत्यपि सुगम स्यात् । वेतनात्मकश्रमशक्तिमूल्यमधिगन्तुमपेक्षितस्य समयस्य हासे हि अवशिष्टः समयोऽनायासमेव लाभा- धिगमायोपयोक्तुं शक्य इत्येव तत्र लक्ष्य यन्त्रालयस्वामिनाम् । । (प्रमाणाभिटाद्धिः प्रकारपरिवर्तनं च ) श्रमजीविनामुत्पादनशक्तेर्वृध्यात्मकं सापेक्ष्यलाभाभिवृद्वेः परमं साधनं तु मूलधनोत्पादन- पत्तेरड्गभूतमेव । यदा हि मूलधनस्वामी उत्पादनव्यवसाये सन्नद्धस्तदा प्रथमतः प्रचलितान् हस्त- ज्यवसायानेव स्वायत्तीकर्तुमुपचक्राम । इयानेव विशेषो यत्पूर्व प्रतिगृहं स्वायत्तसामान्या स्वायत्तसा- धनाथ व्यवसायिनो सिद्वान् पदार्थानापणे स्वयमेव विक्रीणन्तश्चेदानी ते श्रमजीविनो मूलधनस्वा- मिनां यन्त्रालयमागत्य स्वामित्वायनसामान्या स्वामिस्वायत्तसाधनश्च तानेव पदार्थानिप्पाद्यमानान् स्वामित्वायत्तान् विधाय भूति गृहीत्वा गृहमायान्ति । मूलत एकैफभृत्यस्थाने इदानीमनेके भृत्या ; एफसंमील्पोत्पादयन्ति । तदिदमुत्पादनपदतेः परिवर्तनमादी संख्यारूपप्रमाणात्मकमासीत् । पश्चा- चमेः शनैविधाविशेषस्वरूपतामापन्नम् । मारससिपिचारपद्धती पिटिलग्रन्थस्य विवेचने च हेगेलोक्तविरोधविकासपद्धतेः प्रामुख्य गारतम्नः । तस्याश्च विशेषस्वरूपमन सुस्पष्टतयैव विज्ञायते । शीतम यादी जलमोप्पयसंपर्कादर्ण W ·नीतिप्रतिविम्बा २४९ । - भवति। औषण्यसपंर्काधिक्ये चाधिकमेवोणम् । सेयमौष्ण्यवृद्धिर्जलस्यान्ततो विवक्षितप्रमाणपर्यन्त- माता पश्चान्जलस्य जलत्वमेव विनाश्य बाष्पं करोति । अत्रेदं परिवर्तनं न केवलप्रमाणात्मकं किंतु प्रकारात्मकमेव । एवमेव यस्याः कस्या अपि घटनायाः प्रथमतः प्रमाणपरिवर्तन पश्चात्पकारस्वरूपे परिणमतीति हेगेलोक्तविरोधविकासवादस्य प्रमुखः सिद्धान्तो मार्सेनानोपयोजितः ।। तथा चाऽऽदौ स्वगृहे स्वातन्त्र्येणैकाकिनो व्यवसायकारिणः श्रमजीविनो यन्त्रालयस्वामिना संगृह्य स्वीयव्यवसायगृहमानीताः । एकाकिनो यदुत्पादनं तदनेकेषां विहितम् । सोऽयं प्रमाणात्मकः परिवर्तः । एतावतापि श्रमजीविनामुत्पादनशक्तिः संवृध्दा । आलयसाधनप्रभृतनिामकेत्रोपयोगेनो- त्पादनन्ययोऽपि भृत्यसंख्यापेक्षया न्यूनः संवृत्तः । एवं क्रमेणान्ततः समुदायशक्तिरेका नूतनैव शाक्तिः संपन्ना । सोऽयं प्रकारात्मकः परिवर्तः । एवं चानेकेषा सहकारेण समुत्पनेयं नूत्ना शक्तिः। सोऽयं सहकारो यथावद्भवति न वेति निरीक्षणार्थं निरीक्षकभृत्यवर्गोऽप्येको नूतनः समुत्पन्नः । (व्यष्टेः समष्टो रूपान्तरम् ) भृत्यानां सहकारेण पुराणहस्तव्यवसायेनैव धनोत्पादनं हि मूलधनेन वस्तूत्पादनस्य प्राथ- मिकं स्वरूपम्। अस्मिन् सहकरणे एव श्रमविभागपध्दतिरपि रूढा आदौ तस्या वैविध्यम्। कश्चन शकटो निष्पादयितव्यश्चेदादौ तक्ष-लोहकार-चर्मकाररजकादीनां श्रमा उपयुज्यन्ते स्म । तत्रायं विशेषो यदेते सर्वेऽपि व्यवसायिनः स्वगृहस्था एव तत्तत्सामग्रीमधिगम्य कार्यमकुर्वन् । मूलधनवा- मिना त्वेतान् सर्वान् स्वीयश्रमगृहमानीय महान् शकटकार्यालय उद्घाटितः । ततश्च महानयं व्यवा- सायः संवृत्तः । एवमेव लेखनपत्र-सीसकाक्षरसूचीप्रभृतीनि वस्तूनि गृह एवोत्पादयतां व्यवसायि- नामेकत्रीकरणेन तत्तन्महन्यवसायानामवान्तरव्यवसायशाखा निर्माय तत्तव्यवसायिनो हस्ते समद श्रमविभागेन व्यवसायः पारब्धः । पूर्वोक्तं सूचीव्यवसायोदाहरण तु एतत्समकक्षमेव । अनया के रीत्या व्यवसायिनामत्पादनशक्ते दिः संजाता । साधनेश्वष्यपुयक्तः परिवर्तः । एवं च वैयक्तिको सादनापेक्षया सामुदायिकोत्पादनप्रकारोऽयं नूतन एव प्रकान्तः । भोग्यसंपत्तेः सामुदायिकोत्पादनोपक्रमे तदुपयोगिनामुत्कृष्टसाधनानामपेक्षायां च तेषामपि सामुदायिकनिष्पादनार्थ व्यवसायालयाः प्रादुर्भूताः । साधनानामुत्तरोत्तरमुपयुक्तसमुत्कर्षसिद्धी तत्रैवाऽऽलये यन्त्राण्यपि निष्पन्नानि । यन्त्रनिर्माणाननर तु सामुदायिकव्यवसायस्वरूपं तु नितरां परिवर्तितम् । पुराणे साधनेषु व्यवसायिनामिच्छा च कोशलं चेत्येवोत्पादनावलम्बनमासीत् । व्यवसायिनस्तु व्यवसायालये भृत्या अपि स्वायत्तसाधनाः । यन्त्रोदये तु साधनस्वायत्ता यन्त्रा- लयस्वामिवशा अपि संपन्नाः ·२५२ धर्मादा , वस्त्रव्यवसायोऽपि बाहुल्येन समुत्कर्षमभजत् । ततोऽनुपदमेव यदा वस्त्रयन्त्रालयमवृत्तिः, तदा लष्टलक्षपरिमितास्तन्तुवाया युगपदेव निवृत्तिका अभवन् । एवं च पश्चादनुधावता महाप्रवाहप्रपाते- नेव महता वन्यहस्तियूथेनेव वा यन्त्रासाधनेन कुत्राप्याश्रयमलभमानानां मानवानां क्षणमपि विस्त्र- म्भावस्थानमशक्यमेवेदानीं संपन्नम् । इदं त्ववितथमेव यन्मूलधनवादपद्धत्या कुल्या-सेतु-नौकोष्ठ (गोदी) गिरिबिल (बोगदे) महापासादनिर्माणेन मानवजातेः सोकर्य संजातम् । तथापि नाय- -मुदेशस्तस्याः पद्धतेः कदाप्यासीदन्ति वा । यन्त्रादिधनोत्पादनसाधनानां वस्त्रादिभोग्यवस्तूनां वोत्पादनक्षेत्रे यन्त्रप्रवेशादहवः किल कारवो निस्योगिनः. संपन्नाः । ते च कुल्याकरणादिषु स्वल्पवेतनेनालभन्त । यन्त्राणां भोग्यधनस्य चाऽऽवश्यकता यन्त्रवेगवन संवृद्धा । तत्र चाधिक- मूलधननिक्षेपो न लाभकरः। इत्येवमालोच्यैव दीर्घकालं स्वल्पलाभकारिषु कुल्याकरणादिकार्येषु मूलधननिक्षेपः प्रवृत्त । फिंच यन्त्रद्वारकत्र निवृत्तिकत्वमसक्कावन्यत्र धनिकबाहुल्यमपि भवति । तस्य च निवृनिकाना गृहकार्येषु योजने पर्यवसानम् । तत्र च श्रमरीतिमर्यादाया अभावात् व्यवसा- यालये तु शासनानुशासनद्वारा मर्यादास्थापनेन संरक्षणलाभाच्च गृहकार्येषु तस्यासंभवाच्च वासमावस्यायं नूतन एव प्रकारः समुदेति यादृहकार्ययोजनं नाभेति चित्रमेतद्यन्त्रयुगे। (लाभाकारस्य न्यूनता) यया यथा यन्त्रद्धिाभाकारस्तथा तथा । क्षीयत इति मार्सेन महासिद्धान्त उच्यते ।। तस्येयमुपपत्तिः- आपणस्य वशीकारे स्पर्श संजायते यतः । स्वल्पार्थत्वं च वस्तूनां तदर्थ साध्यमेव हि ॥ एतदर्थ तावतंत्र भृतऊतनेन च। वस्त्वाधिस्यं च संपायमिति दीर्थ प्रयत्यते ॥ मृत्यात्पादनशक्तिस्तु वर्धनीया प्रयत्नतः । यन्त्राणि नदपेक्षाणि किटतराणि च ।। संपायानि नतो वस्त्वाधिश्यं भवनि नान्यया । पूर्णपन्त्रापेक्षयान नूलपवे व्यपो महान् । तथापि रदी रिरथस्य (स्थिरं मूलधन) हीनता हि चरस्य च ॥ तेन पन्चसमुत्को नान्यया पापि संभरेन् । परासि च भृत्पाना भूनिरन निगपते ।

·नीतिप्रतिबिम्ब: . . यन्त्रेणोत्पादनोत्कर्षः साध्यते नात्र संशयः ।। उपादानपदार्थानो समृद्धिश्चात एव हि । सद्धिः स्थिरस्य रिक्थस्य यथा संजायते तथा । न, चरस्य च रिक्थस्य लाभस्तु चररिक्थतः । दृष्टपूर्वस्ततो यन्त्रवृध्या रिक्थस्य हीनता ।। चरस्य तेन लाभस्याप्याकारः परिहीयते । सोदाहरणमेवेदं मारसेन विनिवेद्यते ॥ लाभाकारः १०० + चरं मूलधनं १००, स्थिर मूलयन ५०, सर्वमेकीकृत्य मूलधनं (स्थिरं ५० + चरं १०० ) १५०, लाभश्च १०० स्यात् । एवं च लाभाकारः ६६३ इति स्यात् । परं तु चरधनं १००, लामाकारः १००, स्थिरधनं च यदि ४००, सर्वमेकीकृत्य (स्थि. ४०० + च. १०० • ) ५०० संपयेत । तत्र लाभाकारः १०० परिमितः, अतो वृद्धरा- कारः प्रतिशतं विंशतिः २० ( टक्के ) स्यादिति । (लाभवृद्धौ प्रयत्नः) अत्र च लामाकारस्य स्थिरत्वमभ्युपेतं मार्क्समहोदयेन उदाहरणार्थम् । साक्षाद्यवहारे तु यन्त्रादीनामुपयोगो लाभाकाराभिवृध्यर्थमेव विधीयते व्यवसायालयस्वामिभिः । लाभाकाराभिवृदिश्च भृत्यानामुत्पादनशक्त्यभिवृद्धिरेव । तथा चैकतो भृत्यसंख्याहासेन लाभाकारन्यूनीकरणप्रवृत्तावन्यतो भृत्यानामुत्पादनशकेरभिवृध्या प्रतिमनुण्य लाभाकाराभिवृद्धये प्रयत्यते । रीत्यन्तरेणेदमेवीच्यते • • चेत्स्वामिना लाभाभिवृध्यर्थ भृत्यानां कार्यघटिका मृत्यसंख्याह्रासेन न्यूना भवन्ति । तद्बपरीत्येन पुनः तत्रैव घटिकासु भृत्यानामुत्पादनसामर्थ्यमभिवर्यमानं दृश्यते । इत्येवं स्पर्धायामन्ततो लाभाकारोऽ- वतरन्न्यूनतम एव स्यादिति मासमतं प्रतिभाति । परं त्वन्ततोऽयं लाभः शून्याकारमापद्यमानः समूलमुन्मूलयिष्यति न वा मूलधनवादमित्यत्र मार्क्समतं निःसंदेहं नोपलभ्यते इति मॉरिस्डॉब्महो- दयो निवेदयते । डॉब्महोदयमते मार्समहोदयो न मूलधनवादस्य ज्योतिर्विद् किं तु गतिसिद्धान्त- विदेव । इत्येवमालोचने तु यन्त्रवृध्या लामाकारं हसितुमेव मूलधनवादिनां प्रवृत्तिर्भवतीति निवेदनमात्रेणालम् । मूलधनस्वामिनां वर्गो हि भूयोऽपि लाभाकारमभिवर्धयितुं यानेवोपायानुफ्युञ्जन्ति, तत्रत्य एकोऽयमुपायो यल्लामाकाराभिवर्धनं नाम । कि च मूलधनस्वामिनो हि लाभाकाराभिवर्धनापे- क्षयाऽपि व्ययावशिष्टं केवललाभं ( वट्ट नफा) वर्धयितुमेव प्रयतन्ते । शतं १०० प्रति पञ्चेति ५ लाभापेक्षया शतद्वयं प्रति २००; नव ९ त्रिशती ३०० प्रति त्रयोदश १३; पञ्चशती ५०० पंति विंशतिः, इत्येवमन्ते लाभप्रानिस्तु तेषामभिमतेव । यतो जायमानो हि मूलधनसंचयो न मूलध- .

·२५४ धर्मावडे नन्यूनतामापादयति । लाभस्यैव मूलधनत्वप्राः । एवं च तदाकारचिन्तनापेक्षया तत्स्वरूपदर्शनतत्त्व- मेव तेभ्योऽभ्यधिकमाकर्षर्फ भवति । वृध्याकारसंवर्धनं हि यथा लामाकारसंवर्धनस्योपायस्तथा स्थिरं मूलधनमप्यधिकाधिकस्वपा जायमानं लाभाकारस्याभिवर्धने साहायकमाचरति । परं त्वेत- त्सवापेक्षया केवलम्लधनसंवर्धनं लाभाकारहासेऽपि लामसंवर्धनं च प्राधान्येन कर्तन्यपथमारोहति मूलधनस्वामिनाम् । (मृत्या एव मृत्युपार्नफाः) फेवलमूलपनसंवर्धनस्य योऽयं प्रकरो मूलधनपादे, स एव धनसंचयः (अक्युम्युलेशन् ) इति मार्समतम् । सोऽयं संचयो न पर्जन्यवदाकाशादागच्चति । स्वामिनां कृते मृत्यर्पिना मूल्यं न्ययितासु कासुनिटिकासु संपयमाना वृदिरेप पौनःपुन्येन मूलभने संभालिता धनसंचयं संपादयति । न केवलं वृद्धिरेव स्वामिभ्यः समर्पते भृत्यैः । स्वीया भृतिरपि संपाय समर्म्यते । या फिल सीयश्रममून्यमिति सामिसकाशाद्गृह्यते तत्पूर्व सा पतिसमाई वा पतिमासं क्रियमाणं फार्यमादी साभिने समय गृपमाणत्वात् न व्यक्तिशः स्यसंपादितस्वामिधनरूपा । यद्यपि व्यवहारस्तपा दृश्यते यत्स्वामिभनं मृत्या मृतिरूपेण लभन्त इति । तथापि तस्यार्थ इयानेप यत् प्रथमतो भूत्या भमेण स्वीयनममूल्यं सलानं स्वामिनेऽप्यन्ति पभानत एव गृहन्तीति । तन र लाभ स्वामिनो रिनाऽऽपास लुण्ठनीति । एवं व पत्तीयं धनमिति दीयते तदपि मृत्यसंपादितलाभादेव । भनापं भी पिनारणीयो यन्मूलधनपावसाचेः पाकमूलधनस्वामिनो हस्ते किमपि धनमा- ग्रीन या। नो भोगदानपदाधिपत्रादिसामग्रीसंपादनं न पा पापमिफवेता मपि स्यात् । तदन्तरा मृतपनमूनारभूरसमुत्पाना संभवात् । भासीर कुतः ? सनिहिशेषान, भादोरिसोर्यात अन्टना । भनागासास्तापरितमेर पतिनापन्ते पत्किनिदवाकर्य सोमापि यः सानित कि- Nिayiस भूतपनसामिनः मानाः । वरिपारेण पनीरनं निर्माण किमान ना िमया संमा इति । नेपा सरनापतिरित्याए मामिहोपः । न मिना गरे 4 फुधारनपने नंगे पर मतग मनपनापनि राणा, नमाऽऽदी मूलमनापियमाप TRUE पार मानि वासा भानुन HAIR रना anterms पादोन साप करणे भुमिरारमेर पनितम् । (एस्सारमपिनले मुदपिनसम्) 14141414 4 4 ननदो को REE: writi Aria HITRAKHIR गासन ·नीतिप्रतिविम्मा २५५ . भृत्यानां भृतेश्च प्रत्यहमुपभोगेन अवसादादितरोदरनिर्वाहसाधनस्य चाभावात्, न्यूनादपि न्यनेन वेत- नेन श्रमकरणप्रसङ्गाच्च प्रत्यहं मूलधनस्वामिनां द्वारेऽवस्थानं स्वीयश्रमशक्तिविकयायापरिहार्यमेव भवति । एतद्वैपरीत्येन स्वामिनः प्रत्यहं स्वामित्वादेव सलामं धनमर्जयन्ति । ततश्वोपभोगार्थ कंचिद् भागमवशेष्य अवशिष्टं निखिलमपि पुनर्मूलधनत्वेन परिणामयन्ति स्वामिनः । एवं धनित्वमकिंचनत्वं चेत्येवं प्रतिनियतोत्पादनसंबन्धः समाजे निरन्तर एव । अकिंचनस्य धनित्वप्राप्त्यवसरस्तु प्रायः कदापि नावतरात । (ऐतिहासिकत्वं नैतिकत्वं च) श्रमजीविनां धनोपभोगेन कदाचित्सुखास्वादादिकं स्यात् । एवमपि व्यवसायस्वामिनां दृष्ट्या तु तैलागारपाषाणादिना यन्त्रस्य कार्यक्षमतावत् भृत्यानामपि अन्नाच्छादनादिना सा निरन्तरं भवेदि- त्येव तेषां तद्दानम् । एवं च कार्यसमये भृत्याः खामिनां कृते आयस्यन्त्येव । परंतूपभोगकालेऽपि स उपभोगो न स्वात्मार्थमपि तु स्वाम्यर्थ एव । उपभोगेन स्वाम्यर्थं नूतन श्रम शक्तित्संपादनात् । नैतावदेव किं तु स्वाम्यथं भृत्यसंतानपरम्पराया अपि निर्माणात् । तथा च केपांचिदल्पसंख्यानां धनिकानां धनिकत्वपरिपालनायैव सातत्येन बहुसंख्यानां संपूर्णा जीवनयात्रेत्येव मूलधनसमाजरचनायाः प्रवृत्तिः । वृदिलाभादिना धनसंचयोपक्रमे चाधि- गतवृद्धिलाभादीनां पुनः पुनर्मूलधनेन संयोगो भवति । ततश्च मूलधनस्योत्तरोत्तरं वृद्धिरेव । आदो. तावद्यवसाये मूलधनं धनिकेन स्वकष्टार्जितमित्यभ्युपेत्यापि प्रतिदिनं धनिकोपभोगमूल्येन कैश्चिद्दि- नैस्तद्विनटमेव स्यात् । तदनन्तरंतु धनिकोपभोगोऽपि लाभादिभ्य एव । मूलधनमपि लाभादिनैवेति श्रमजीविनां श्रमचलादेव धनिकस्य मूलयनवादमूलकसमाजस्य च पुटिर्भवति । इत्थं स्वात्मपोषणाय विनाऽऽयासमन्येपामायासो न नीतिमूलको वा नीत्यात्मको वा नीतिपरिपोषको वेति मार्क्समहोदयेन स्पष्टीकृतम् । परं तु मूलधनवादस्य नीत्यवलम्बाभावेऽपि ऐतिहासिकदृष्टेरवलम्बः संभवतीति द्वादश- पकरणस्यान्ते तेन स्वयमेव समर्थितम् । स्वार्थाय प्रयतमानरनि मूलधनवादिभिः समाजस्य धनो- सादनसामध्यं तु परिवर्धितमेव येन समाजरचनाया अत्युत्कृष्टा समुन्नतिः सुशका संपन्ना । इदमेव मूलधनवादस्य कार्य यन्मानवानामुत्पादनसामर्थ्यस्य संवर्धनं नाम । एवं चैतस्य कार्यस्य परिसमा. सावन्ते सर्वाण्यपि धनोत्पादनसाधनानि समाजस्वायत्तानि विधेयानि । एवमेव समाजस्वत्वस्थापन सांपतमिति सूचयति मार्क्समहोदयः । मूलयनवादेन हि मानवानां सुखाभिवृद्धिर्वा समाजस्य नैतिका- वलम्बो वेत्याविक किमपि न विहितम् । परंतु केवलं समाजस्य पनोत्पादनशक्तः संवर्धनमात्रं कृतम् । एतच यैतिहासिककारणैः सुविधमभूत् तैरेव कारणेस्तस्य हासोऽपि सुविधो भवतीति । तयदि मानवसमाजो न विनाशनीयस्तर्हि तु धनोत्सादनसामर्थ्यरूपकार्यपरिसमापो मूलधनवादस्य विनाशोऽयवसर एव विधेय इत्याह मार्समहाभागः । + ·२५६ धर्माद (मूलधनवादस्य जन्मकालिकं मानवदुःखम् ) "प्राथमिकं धनसंचयस्य रहस्यम्" इत्यस्मात्यकरणादारभ्य सप्तमप्रकरणपर्यन्तं मूलधन' वादस्य प्रारम्भे जायमानो धनसंचयो मुलवनवामिनां न सकटार्जितो धनभागः कार्पण्यमूलक- अयादवशिष्टः । किंतु वराकाणां स्वीयक्षेवेभ्यो बलादुय्य यल्लुण्ठनं तदेव प्राथमिक.मूलधनम् । एतच्चांग्लेतिहासेन प्राथमिकेन हृदयद्रावकेन मारमहोदयः प्रतिठापयति । तात्कालिकानां दरि- द्राणां वरामानामुपद्रव शादीनां यदुपवर्णनं हृदयद्रावं विद्राव्य निवेदितं माक्र्सेन, तत इदमवगम्यते यदियं प्रेरणा माकजीवनकार्यस्य न शास्त्रीयविचारमात्रेण पाण्डित्योत्सुक्येन वा । किंतु माना जातिविषयिका या फिल नैतिकी करुणा मार्समहोदयस्यान्तःकरणे, तत एवैतत्कार्यप्रेरणेति दरीहश्यते । तत एव न जगद्यवहारस्य न केवला व्याकरणापेक्षा । किं तु तस्य परिवर्तनमपि मास्याक्षितम् । तस न केवलया करुगया वा हृदयद्रावकविलापर्वा मानसिक्या दुःखचिन्तया भवितुमर्हति किंतु नदमितिहासकमागतानां भौतिकसिद्धान्तानामाकलनमादी विधेयम् । ततश्चान फून्यमानपालोननं यथेच्छम् । अनन्तरं परिवर्तन विधानसमयों जगति कीदृशः सानानिको मर्म इत्यादिकमालोशास वर्गस्तर कार्य प्रवर्तनीय इत्याह मार्मः । - ·नीतिप्रतिविम्बः २५७ . संवृद्धा । एवं चोत्पादनं सामुदायिक स्वत्वं तु वैयक्तिक मुष्टिमितानामेवेत्येवं परिस्थितिराविर्भूता । एवं क्रमेण प्रवृत्तावन्ते तत्रापि धनोत्पादनशक्तिवृद्धेरतः परमसंभव एव । एवं च स्वीयमरणसाधनं तयैव मूलधनवादपद्धत्या स्वोदरे संपसृतम् । श्रमजीविनां निप्पीडनेन अभियानप्रवृत्तिरपरिहार्यैव । तथा यया साध संघटना श्रमजीविनां, तस्याः संहाराय त एव समर्थास्तां संहरिश्यन्तीति मार्क्स- सिद्धान्तः । समाजव्यवस्थायाः संरक्षक कवचं धनोत्पादनवृध्युपयोग्यपि यदा तदवरोधं कुरुते तदा तस्य शकलीकरणमेव साधीय इति विरोधविकाससिद्धान्तो मार्सेन विंशतितममकरणे स्पष्टीकृतः । (नाणकः सामुदायिकत्वमपिधीयते) नाणकरूपार्थिकप्रकारस्य माक्सोक्ता शास्त्रीया चैतिहासिकी चोपपत्तिः क्लिष्टाऽपि सर्वत्रा- र्थशास्त्रेषु तथैव प्रतिपादनादनापि तथैवाऽऽदर्तव्या । नाणकपरिकल्पनेन लोकानां बुद्धिपरिवर्तनं व्यवहारे कथंकारं भवतीति प्रतिपादनमेव माक्सोक्तो विशेषः । मानवेतरसृष्टी हि मधुमक्षिकादीन् विहाय सर्वत्र जीवननिर्वाहो न सामुदायिकसहकार्येण परस्परावलम्बनः । न हि शालेषु चरतां हरिणानां यूथमेकत्र संचरदपि परस्परावलम्बि । मानवसमाजस्य तु धनोत्पादनकार्यमन्योन्यसापेक्ष- मेव । यथा हि शरीरावयवाः परस्परसहकार्येग परस्परावलम्बनेन च स्वीयधारणपोषणद्वारा शरीर- स्यापि धारणपोषणे विदधते, तथैव मानवव्यक्तिरपि परस्परसहकार्येण परसरावलम्बनेन च स्वीय- धारणपोषणद्वारा समाजस्यापि धारणपोषणे वियते । इदं चान्योन्यसहकार्यमन्योन्यावलम्बनं च पितृप्रधानकुटुम्बसंस्थायां सटतथैव दरीदृश्यते सर्वेषा हिताय सर्वैः प्रयतनीयमित्येव तत्र परिपाठः। न तु प्रतिव्यक्ति पृथक्तया । एवं च प्रतिव्यक्ति फलदायिनोऽपि तेवामायासा न विनिमयस्वरूपता ददामि प्रतिगृह्णामीत्येवं प्रकारेण व्यवहारविषयतामावहन्ति । तथा च धनोत्पादनकार्येण मानव- समाजे यदैक्यं प्रस्थापितं, तत्र तस्य सुविशदतथैव प्रत्ययः । व्यावहारिकद्रव्यद्वारा विनिमयपद्धती च तदैक्यं वा सहकार्य वा परस्परावलम्बनं वाऽदृश्यप्राय सदन्ते नाणकव्यवहारेण निःशेषतया विलुप्त भवति । अन्ततस्तु प्रतिव्यक्ति स्वावलम्बित्वं स्वयंपूर्णत्वं चाऽऽभासते। मूलधनवादपद्धती च नाणकान्येव महानवलम्बः । अत एव च न्याकिस्वातन्त्र्यं मूलधनवादे सर्वत्र प्रसरतीत्यत्र प्रमुखं निदानं तु नाणकद्वारा संप्राप्तं विनिमयसौर्य विनिमयपध्दतिश्चेति निश्चीयते मार्समहोदयेन । (नाणकानां सांकेतिक धनत्यम्) तु नाणका- नाणकवन्तो ह्यात्मानं धनिनो मन्यन्ते । वस्तुगत्या सामाजिकदर्शनेनाऽऽलोचिते नां न स्वयंसिद्वं धनत्वम् । किं तु सांकेतिक धनचिह्नत्वमेव प्रतीकरूपत्वं वा । यदा तु नाणकसख्या परिमिता चलनव्यवहारोऽपि न्यूनस्तका क्रयविक्रयव्यवहारे तेनामपर्यामत्वात्तादृशव्यवहारन्या - ·धर्माद २५८ पदार्थाः स्वल्पार्षा भासन्ते । तद्वैपरीत्ये तु पदार्थानों महर्षता प्रतीयते । एवमपि पदार्थमूल्यं नाणकपरिमाणादेव निश्चीयत इत्युक्तिस्तु भ्रान्तैव । नाणकानां स्वरूपत एव कृत्रिमत्वेन पत्ररूपेणापि परिमाणवृद्धः संभवात् । इदानींतनवचनपत्रवत् ( नोट ) । एवं च नाणकं हि विनिमयन्यवहारे माध्यस्थमेव भजते । वस्तुगत्या पर्यायेणापि विनिमयव्यवहारस्तु वस्तूनामेवान्योन्यं भवति । तथा च क्रेयवस्तुत्पादनार्थ क्रियमाणाः श्रमा एव क्रेयवस्तूनां मूल्यस्य नियामका इत्येव सिद्धान्तः । तदनुसारेणापेक्षापरिपूर्तितत्त्वानुसारेणेदं मूल्यं कदाचिन्न्यूनतामधिकतां च मजते । विनिमयव्यवहा- रस्तु साक्षात्पदार्थरूपेण क्रियमाण एतं सिद्धान्तं सुविशदमेव व्यञ्जयति । नाणकपरिमाणस्य वृध्दी वा न्यूनतायां वा सर्वेषां पदार्थाना श्रमशक्तेश्च मूल्यमपि युगपन्न्यूनाधिकभाव भजते । पदार्थानां मूल्याकारे नाणकस्वरूपे क्षीयमाणे वा वर्धमाने श्रमशक्तिमूल्याकारोऽपि तथैव क्षीयते वर्धते च । नेतावता महता वा स्वल्पार्थता । यदा तु पदार्थानां वा पदार्थश्रमशक्त्योर्वाऽन्योन्यसापेक्षत्वेन मूल्याकारो हसते वर्धते वा, तदैव खलु स्वल्पार्धत्वं महर्घत्वं चेति मनसि करणीयम् । क्रयविक्रय- व्यवहारे वा विनिमयव्यवहारे वा ऋणरूपः कश्चन प्रकारः प्रादुर्भवति । सोऽपि पदार्थोत्पत्ती वा तदुपभोगे वाऽपेक्ष्यमाणकालकारणक इत्यप्यत्र मासेन प्रदर्शितम् । ( वाणिज्यस्य मूल्यानुत्पादकत्वम् ) अतिविमिदमापातत आलोपिते पतिभाति यन्मार्क्समहोदयो वाणिज्येन वस्तूनां किमपि नूतन मूल्यं न नियित इति । यथा हि व्यवसायालये श्रमजीविनां वसनिर्माणमावश्यकं, तथैव तम्पाऽऽपणे विक्रयोऽप्यावश्यक एवाऽऽमणिकानाम् । उभयोरपि श्रमाणां सामाजिकपरिस्थित्यनुसा- रेणाऽऽवश्यकतया श्रमजीविना श्रमा एव मूल्यनिपादका नाऽऽपणिकानामित्यत्रोक्तो को पाऽभि- पायो मार्समहोदयस्येत्यालोचनीयम् ।

·नीतिप्रतिविम्यः (आवापाद्वापी गणितं च) वस्तूनामितस्तत आवापोदापविषये आयव्ययगणितविषये च यन्मतं ' मार्समहोदयस्य, ततोऽपि तद्विचारसरणिः स्पष्टतरा भवति । यथा [त्पादकत्रमाणां यस्यां कस्यामपि समाजव्यव- यायामावश्यकता, तथैवोत्पादितवस्तूनां भोगस्थानपर्यन्तमानयनकार्यमप्यावश्यकमेव । अतश्चाss- पोद्वापाभ्यां वस्तूनां मूल्यवृद्धौ न मासस्य विप्रतिपत्तिः । आयव्ययगणनार्थं क्रियमाणो व्ययोऽ.' यस्यां मूलधनवादपद्धतौ न मूल्यवर्धकः । परंतु समाजस्वत्ववादानुसारेण जायमानायां समाजसंघ- नायां तु सामुदायिकोत्पादनस्य सामान्यात्तदायव्ययलेखनेनाऽऽथिकोत्पादनस्य नियोजन नियन्त्रण [ सुसंपादमवश्यमेव स्यादित्येव मार्क्सस्याऽऽशयः । - ( वाणिज्यमूलधन न क्रान्तिकारकम् ) वाणिज्यपयोजकं मूलधनमौद्योगिकं च मूलधनमित्यनयोः मूलधनयोर्मूलधनत्वेन साधम्र्पऽपि तत्रास्ति कश्चित्सुक्ष्मो विशेषो मार्समतेन । वाणिज्य हि न मूल्यं वर्धयतीति तेनैवोक्तम् । किंच न वाणिज्यमूलधनं समाजक्रान्ति संपादयितुं पारयतीत्यपि तेनोक्तम् । तत्तु पुरातनी समाजरचना- मधः पातयितुं का मजयितुं वा शक्नुयात् । एवमपि नूतनसमाजव्यवस्था निर्मातुं न तत्समर्थ- मित्येव तयोर्वैशिष्ट्यामिति माक्र्साशयः । आपाततस्त्विदमसमीचीनमिति प्रतिभाति । वाणिज्यमूल- धनादेव व्यापाराभिवृद्धी वस्तूनां विक्रयाधिक्ये चोत्पादनशक्तेरप्यभिवृद्धिस्ततश्च समाजव्यवस्थायाः परिवर्तनमित्येवं परम्परया व्यापारमूलधनस्यापि क्रान्तिकारकत्वे कथं तदभावोक्तिः मासस्पोपपद्यत इति चेत्तत्रायमभिसैधिर्यत् मूलधनवादपद्धती यद्यपि वाणिज्यमूलधनस्य उत्पादनशक्तिवृद्धी पेर- कत्वं, तथापि दासमावपद्धतेः प्राग्विद्यमानस्य समाजस्योत्पादनशक्तेरभिवृद्धौ वाणिज्यमूलधनस्य नातीवोपयुक्तता । किं बहुना मूलधनवादपद्धतेः समुत्कर्षस्य समापयनन्तरं तु तस्यैव वाणिज्यमूल- धनस्योत्पादनसामर्थ्याभिवृद्धौ प्रतिबन्धकत्वमेव भवति । परंतु समृध्यमानमुत्पादनसामर्थ्य तं पति- बन्धमपसार्य क्रान्ति संपादयत्येव । इदमेवात्र प्राधान्येन वक्तव्यमस्ति यदुत्पादनसामर्थ्याभिवृद्धि मुख्यतः समाजक्रान्तिमापादयतीति सिद्धान्तोऽयं सार्वकालिक इतिहासे । न तथा वाणिज्यमूल- धनम् । न हीतिहासप्रमाणेन तस्य क्रान्तिकारकत्वं कुत्रापि काले समुपलभ्यते । ( वृद्धिामश्च) आपातत एवैतो शन्दौ भिन्नार्थको । उभयमपि श्रमजीविनां अमेभ्योऽनायासमेव निष्पयते इति मार्सेन प्रदर्शितम् । अत्राप्येतिहासिकन्येन सामाजिकत्वेन च जायमानं वैशिष्टयमेव मासमितम् । नाणकरूपमूलधनस्य स्वत्वं वा यन्त्रायुत्पादनसाधनानां स्वामित्वं वा न मा ·धर्माद २६० 10 भिवृद्धौ साहायकमाचरतः। किंतु धनोत्पादकाः श्रमा एव तत्र साहाय्यमाचरन्तीत्येव तस्य -कन्यमस्ति । इति । इति कॅपिटिलयन्थसारस्य संक्षिप्त विवरणम् । (अत्र विचारणीया विपयाः) उपर्युक्तानुवादे हि मार्क्समहोदयेनार्थ पुरस्कृत्य ये किल विचाराः पदर्शितास्तेपामयमेव सारांशो यज्जगति किलेतस्मिन् सर्वेषामुपभोगार्थमेव प्रवृत्तत्वात्तस्य च भोग्यसंपत्तिमन्तराऽसंभवात् , तस्याश्च श्रममन्तराऽधिगन्तुमशक्यत्वात्, तदुत्पादकत्रमाणां च सर्वथा भृत्यायत्तत्वात् , तेषां मृत्यानां च स्वाम्यायत्त्वे यन्त्रायत्तत्वे च स्वामिवर्गस्य विनाऽऽयासमुपभोगप्रादिः । ततश्च समाजे भोग्यसंपत्तेविभागविषमतायां वस्तुगत्या भोग्यसंपत्युत्पादकानां भृत्यानां केवलायासमात्रलाभः, स्वामिनां च मोग्यसंपत्त्युपभोगः । एवं चैकस्य वर्गस्य परम्परया दारिद्रयं दासभावश्चेतरस्य स्वामित्वं धनित्वं चेति मानवनिर्मितमिदं वैषम्यमेव सर्वदुःखनिदानम् । तदपेक्षया वरं सर्वेषां सामाजिकत्वेन निखिलभोग्यसंपत्तेः सामाजिकस्वत्वापादनेन सर्वेषां श्रमजीवित्वसंपादनेन साम्यावस्थापनम् । एवं चार्थमूलकसाम्यावस्थायां सर्वेषामुपभोगार्थ समाजोपयुक्तश्रमोंग्यसंपत्तेरुपार्जकत्वेनोपभोगाधिकारः स्यात् । अत्र विषमतायां मूलं तु मूलधनं यन्त्रप्रवृत्तिश्चेत्येतवयमेव । तत्र यन्त्राणां विरोध- विकासपद्धत्या भोग्यसंपत्तिसमुत्कर्षस्पालंभावे नाशः स्यात्कदानित् । परं त्वादी मूलधनस्वामित्वा- पहारेण स्वामिनां समाजोपयुक्तश्रमकार्य विनियोगस्त्वत्यावश्यक इति तदर्थ भूत्यैः क्रान्ति संपाय तद्वारा दण्डसंस्थाऽऽत्मसात्करणाया। ततश्च मूलधनस्तत्वविनाशेन साम्यावस्थासंपाइने च सर्वत्र विनिमयादिब्यवहारोऽपि श्रमद्वारव सिध्येत् । एवं चान्ते समाज एव समाजसुखदुःखोपार्जक इति तन्निवारणसंपादनेऽपि स एव प्रमुरिति कः कस्यापराध्येत् । एवं च न धर्मस्य वा देवस्य वाऽन्यस्य कस्यचिदेयतत्त्वस्याऽऽवश्यकता सुखोपादाने दुःखहाने वेति सर्व सुखमयमेव सिपेत् । भन्ते च कदाचिदेवंरीत्या विश्वकुटुम्बसंस्थासंपनी तु " नैव राज्यं न राजाऽऽसीन दण्डो न च दाण्दिकः" इत्यपि भारतोक्ता कातयुगीना व्यवस्था संभवेत् । एपं चोपभोगा सर्वः संमीत्य श्रमाः कर्तव्याः समाजोपयुक्ताः । धनसंचयस्त केषामपि न भवेत् । उपभोगोऽपि संमीपन समान एव । यन्त्रमवृत्तिस्तु समाजसापेक्षतायां समाजस्वायत्तेव । मानवकृतमपम्य- मिवेतरदारि जातिवंशदेशसंस्कारादिनन्यं वैषम्य दुःखावहमिति त्याग्यमेवेति फलति । भर चोपभोगाधिभिः समाजोपयुक्तश्रमरेख मोग्यसपनिमुत्यायोपभोन्यमिति यन्मूलभूत तत्पनरीकनन् । नत्र को वा उमानः फरच तापभोगः किंच तदुपयमत्वमित्येव प्रथमतो विचार- शिवपवानरागाहते।

·नीतिप्रविबिम्ब -- . , ( समाजलक्षणविचारः) तत्र परस्परावलम्बनमूलंकसहकार्यजन्यभोग्यसंपत्त्युत्पादकसंघत्वं समाजवामिति मार्समहौं- दयः । सहकार्यजन्यभोग्यसंपत्त्युत्पादकत्वं तु वनपर्वतयन्त्रखन्यादिषु अचेतनाना पदार्थानां संभव- तीत्यतः परस्परावलम्बनेति । अवलम्बनं चात्र भोगापेक्षा । तेन न तवातिव्याप्तिः । नो चेदङ्गार- पाषाणरत्नमणिमुक्कामवालादीनामुत्पादकत्वेनापेक्षितस्य तत्कारणीभूतपञ्चमहाभूतात्मकतत्तत्पदार्थसंघ- स्यापि समाजत्वापत्तिः । केवलतत्त्वे तु हरिणादियथस्यापि परस्परभोगसापेक्षत्वात् समाजत्वापत्तिस्त- द्वारणाय भोग्यसंपत्त्युत्पादकत्त्वमिति । एकस्य द्वयोर्वा तत्वे न समाजत्वमिति संघेति । पक्षिणामपि परस्सरभोगापेक्षामूलकनीडादियत्किचिद्भोग्यसपत्युत्पादकत्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय सहकार्येति । न च तत्राप्यस्ति स्त्री व्यक्त्योनीडायुपयोगिघासादिसमूहरूपं सहकायामिति वाच्यम् । सहकार्यशब्देन संकेतपूर्वकसहानुष्ठानस्य विवक्षितत्वात् । तथा च तादृशसंघत्वं मनुण्यसंघस्यैवेति तदुपयुक्तश्रमकरण परमं कर्तव्यमिति । एतच लक्षणं प्रायः सर्वजीवसृष्टावतिव्याप्तम् । तथा हि मानवसृष्टी यथोप- भोगार्थ भोग्यसंपत्त्युपार्जनशक्तिस्तथैव जीवसृष्टावपीति जन्तुशास्त्रज्ञानामुद्दोषः । यथा हि मानवाः कृत्रिमोग्णतामधिगच्छन्ति, आयुधानि च प्रवर्तयन्ति, वस्त्राच्छादन चोपयुञ्जन्ति, दास्यमपि कारयन्ति, स्वसहवासेन स्वेतरप्राणिनां परिचयमुत्पाद्य तेभ्यः सकाशात् स्वीयभोग्यसंपत्तिं दुग्धा- दिकामधिगच्छन्ति, स्वबालकाना परिपोषणपालनश्रमानारचयन्ति, वियोगसंयोगे दुःखसुखे संविदन्ति तथैव मानवेतरजीवसृष्टावपि व्यवहारः। केचित् कीटकेषु पक्षिषु पिपीलिकादिषु च तथोपलम्भात् । एते हि पाणिनः संघशक्त्या परिक्तियमानाभ्य औषधीभ्यः समुपजायमानैः कीटकैः समुपार्जिता-. मुष्णतामनुभवन्ति । मधुमक्षिकास्तु सूक्ष्मैः शर्करामगैः स्वल्पैश्च काष्ठकैारितान् जन्तूनुत्सारयितुं संमार्जनमिव तेषामुपयोगं विदधते । कृमयस्तु शत्रुभ्यः परिरक्षणं कुर्वन्तीति न विशयविषयः ।, मूषकपिपीलिकादयो बिलानि रचयन्तो दृष्टचरा एव । नीडादिपूष्णतासपादनं पक्षिणां सर्वविश्रुत- मेव । कश्चन प्राणी स्वसमीपमागतस्य रिपोरुपरि स्वशरीरस्थितान् शूकान् तीक्ष्णायान् बाणानिव विक्षपति (साळ इत्याख्यः ) । पायो बहवः कीटका वस्त्रमावरणान्यपि विभिन्नान् पदार्थान् संगृह्य कौशेयेन तन्तुना संयथ्य परिदधते । कश्चन कृमिः (Cater piller ) ऊर्णावस्त्रात्तन्तून् संगृह्य तद्वस्त्रमुपयोजयति । अपरे च खादितानां कृमीणां चर्माणि वेष्टयन्ति । पिपीलिकासु च दासभावोऽपि जागति । केचन कृमयः परिचयमारचय्य केभ्यश्चन कृमिभ्यः समुपलभ्यमानं मध्विव मधुरं चिकणं च रसमास्वादयन्ति । किं बहुना तादृशकृमीणां परिपालनाय गोष्ठान्यप्यारचय्य तेषां चिन्तामाव- हन्ति ते । तात्पर्यमिदमेव यन्मनुष्याणामिवेतरजन्तूनामपि सचेतनत्वाबुद्धिपूर्वकस्वस्वभोग्यसपत्त्यु- त्पादकत्वमस्त्येव सहकारित्वेनेति न मानवसमाजस्येदं लक्षण भवितुमर्हति । ननु मानवानामुप- युक्तसर्वकारित्वाजन्तूनां च कतिपयविशेषकार्यकारित्वादुभयोर्भेद इति चेन्न । समुत्पद्यमानो जीवः .

·धर्माद २६२ समग्रोऽपि भोगायैव जातत्वाद्भौगोपार्जनाय प्रयतत इति तु निर्विवादम् । तथा च यस्य शरीरस्य यो यो भोग आवश्यकस्तदुपार्जने तत्तजन्तुना बुद्धिशक्तिः कर्नशक्तिश्च निसर्गदत्तव वर्तत इति किमेतावता मानवानां वैशिष्टयम् । यो हि मनुष्याणां प्रासादस्तदेव पिपीलिकानां वत्मीक पक्षिणां च नीडम् । न हि मनुष्या धान्यमक्षका इति ज्याप्रैस्तथा भवितव्यमिति नियमः । अत एवं " आहारनिद्राभयमैथुनानि सामान्यमेतत्पशुभिर्नराणाम् " इति जेगीयते । यत्तु संघद्वारा कार्य- कारित्वं तदपि पशुपक्ष्यादिजीवसृष्टी समानमेवोपलभ्यते । विशेषश्चैतावानेव यन्मनुष्याणां संपाः कामाः, इतरेषां तु सहजाः । तब परस्पर सापेक्षभोगमूलक सहकारित्वमपि दृश्यते । उपसंघा अपि तथैव वर्तन्ते । अस्ति चात्र संशोधनसिछमेकमुदाहरणम् । अस्ति फिल नोव्हास्कोशियापदेशे हेलिफेक्सनगरस्य पूर्वस्यां दिशि सार्धशतकोशार्धाभ्यन्तरे सेवलदीपनारकं निर्जनमेकशिनि- कोशापरिमितदव्य सार्धशतक्रोधापरिमितहस्वत्व च किंचन दीपम् । वन पैशवाये १५२० संवत्सरे काश्चन गाः कारचन महिपीः काश्निदश्वान् कोश्चित्सुकरांश्च परितत्यजुः पोर्तुगीजाः । १६८६ संवत्सरे तु बहूनां गवां प्रगानयनम् । १७३८ संचति तत्र गवामभाव एव संपन्नः । १८१५ संपत्ति स्कराः सर्वेऽपि मृताः । अश्वानां तु जीवतामितिहासोऽतीव बोधप्रदः । १७५३ संवत्सरे मास्टननगरस्थेन थॉमस हॅनकॉक इत्यनेन पुनश्चाश्चा गावोऽजाः सूकराश्च नीताः । अमेरिकाभराकान्तितमये त्ववान् विहाय सर्वेऽपि मागिनो मृताः । ततश्च गिल्बन- नामक: फरसन १८६४ संवासरे तत्र गतः । तेन च तत्यानामश्वसंतानानामितिहास उपव- पितः । तर गावशिष्टानां चतुःसंख्याकानामचाना पपांघा: संपन्नाः । नेपां गोवरभूमिरपि विािऽऽतीत् । यदि कदानिकेन वित्तेषां चोदने कत्रीकरणं कृतं चेत्सुनरपि प्रत्यावृत्य स्वीय- स एसान्ततोऽस्थानं संपयते तं व पपसंपाः सहभोजनं सहविवाह चान्योन्यं विधात नोत्सुका भामिनि । एतेन नेतिहायेनेदमरगम्यते यमनुष्याणामिवेतरमाणिनामपि नसगिकसानात्यमूलक- पोरसपफन्पनादिश्यत इति । अपि पात्र गो. म. जोशीनदोदपस्ते हिन्दुसमाजरचना- ॥ टममय भानुमतिविम्ब ररुटीभपिप्पंति । एव न स्वोभोगसंपादनसामध्यमिदं संप. सारा काम वा बायः सागिताधारणमेव । कि बहुना मानरेतरपाग्यपेक्षया स्पेन्उया समिति यानि समिति कप मानपकार या दुपार भपति न सुखाय पा जगत्क- नाना ना माना । नमस्त्यासहजत्वा । तस्मादपफरचन विशेषो मानसाना न मानना थापा । पा मारय पारे- मानानि मममम मारिएपगावर । केवन तर - रिपसाय माग पानि पर पम् ।।

·नीतिप्रतिबिम्बा २६३ दिवान्धा; प्राणिनः फेचिद्रात्रावन्धास्तथा परे। फेचिदिवा तथा रात्रौ माणिनस्तुल्यदृष्टयः॥ शानिनो मनुजाः सत्यं किं नु ते नहि केवलम् । यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशुपक्षिमृगादयः॥ शानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगपक्षिणाम् । मनुष्याणां च यत्तेपा तुल्यमन्यत्तयोभयोः ।। ज्ञानेऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुपु । कणमोक्षाहतान् मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा । मानुपा मनुजव्याघ्र साभिलापाः सुतान्प्रति । लोभात्मत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि ॥ तस्मात्कोऽपि विशेषोऽवश्यमेवोरीकरणीयो मनुष्यत्वप्रयोजकः । वयं तु बूमो नान्यः कश्चन विशेष ऋते जगत्कारणसंशोधनात् । यदुपलभ्यते ततो जीविकानिर्वाहो हि मानवेतरेषाम् । मानवानां तु तदुपलब्धिकारणसंशोधनद्वारा निखिलजगत्का- रणसंशोधनम् । एवं च सर्वकारणसंशोधने कारणं तु मानवानां बुद्धिबलमेव । तेन च संशोधन- प्रवृत्तावन्ततो जगति समुपलभ्यमानानां सर्वेषां कार्याणामुत्पादनशक्तिशालिसूक्ष्मद्रव्यकल्पना विधेया भवति । यस्य यावत्संशोधनं तेन तद्र्व्यस्य किचिन्नामापि प्रदेयं भवति । एवं च भिन्न भिन्न- दृष्ट्या प्रवृत्तानां संशोधकानां प्रक्रियानुसारेण नामभेदेऽपि कारणीभूतकार्यशक्तिशालिद्रव्यविषये तु न मतभेदः । इदानीं तु विद्युत्कणानामुपरि (इलेक्ट्रॉन् ) बुद्धिस्थैर्य संशोधकानाम् । ततोऽपि सर्वशक्तिशालिचेतनद्रव्यकल्पना तु नात्यन्तमसंभाव्येति केपांचित्तकः । एतादृशसर्वशक्तिमत् सर्व- कार्यकारणकारणीभूतं द्रव्यमेव भोला भोग्यं चेति वैदिकानां डिण्डिमः । अत एव इदं नाम रूपं कर्म" तदेतत्त्रयं सदेकमयमात्मा" इत्यात्मत्वेन तस्योपवर्णन शतपथ- ब्राह्मणे । तस्यैवास्याऽऽत्मन आराधनं सः क्रियते कर्तव्यं चेति स्वत्वमपि भोग्यवस्तुषु वस्तुगत्या तस्यैव न जीवानाम् । एव च जीवानामहंकारस्पविषादीना ह्रासानान्तःकरणचौर्यमूलकस्य सर्व दुःखनिदानस्य वैषम्यस्य प्रसङ्गः । तद्वरं समाजस्वत्ववादापेक्षया ईशस्वत्ववादोऽयं (आल्माइटिझम्) तदिदमेव मानवसमाजलक्षणं समुचितं सिध्यति यत्सर्वेशसमाराधनानुकूलबुद्विशक्तिमत् सघत्वमिति । (समाजस्वत्ववादे दोपविचार) नन्वेव नामान्तरेण समाजस्वत्ववाद एवाभ्युपगत इति चेन्न । समाजस्य व्यक्त्यनतिरेकात् । व्यक्तीनां चान्त करणचौर्यमूलकस्पर्धास्यारागद्वेपलोभमोहाद्याक्रान्तत्वेन यथावत्सर्वेषां संतोषसंपा- त्रयं वा - ·नीतिप्रतिविम्बर न सामान्यानतिरिक्तम् । तथा च चित्तचोराणामेतेषां त्याग एवं परीक्षाकारणं न, भोगः । स च • परपरितोषरुपसर्वेशाराधनेनैवेति नान्यथा। ननु विनिमयव्यवहारे नाणकरूपकृत्रिमद्रव्यप्रचारे च तथा संभवेऽपि वस्तुविनिमये न तथा संभव इति चेन । वस्तूनामप्युत्तममध्यमकनिष्ठरूपाणां सत्त्वात् । उत्तमोत्तमवस्त्वपहारस्य तत्रापि संभवात् । तथा चोपभोगवैषम्यतावस्थ्येन " परसंपत्य- . कर्पो हि हीनसंपदं पुरुष दुःखाकरोति" इति न्यायेन दरिद्राणां श्रमजीविनां दुःखस्य समूल- मुन्मूलनासंभवात् । भृतिवैषम्यं च श्रमतारतम्यादकीकृतमेव समाजवादेऽपि । तदपेक्षया धनिनां बुद्धिपूर्वकधनसंग्रहेऽङ्गीकृत्यापि स्वत्वं व्ययपद्धतिनिर्धारणेन यथेच्छविनियोगनियन्त्रणमेव वरम् । नो चेनान्यत्किमप्ययं स्वत्वापहारो नाम बलात्पाटच्चरतामातहाय । । (यावनिर्वाहवेतनविचारः) यत्तु यावज्जीवनिर्वाहमपि वेतनं नाधिगम्यते श्रमजीविभिरिति । तत्र निर्वाहो नाम जीवन- यापनम् । तच्च न भोगमन्तरेति यावदिष्टभोगमेव वेतनं स्यात् ।। भोगेच्छा चेन नियमिता तर्हि तु कथमपि भोगपर्याप्त्यसंभव एव । सा चेन्नियमिता तदा विंदानीमपि दीयमानं वेतनं प्राथमिक- शिक्षकेभ्योऽप्यधिकं कथं तावन्नालं जीवननिहाय । इदं तु सत्यं यत्प्राथमिकशिक्षका अपीदानी यावजीवननिर्वाहं वेतनं न लभन्ते । परं तु तथापि तेषां जीवनयात्रा श्रमजीविभ्यः किंचिदपि सभ्यतया भवति । नहि धनिनां प्रासादा इव श्रमजीविनां गृहाणि कदापि भवितुर्महन्ति । न हि दण्डसंस्थापि तादृशीमवस्था संपादयितुं शक्नोति । स्पष्टतममेवैतत्संत्रिणां गृहेभ्यो दण्डशासन- निर्मितेभ्यः (पोलिस लाईन ) उटजकल्पान्येव तानि । तथापि 'स्वच्छतादिना तत्र विश्रामयोग्यता भिल्लादीनामुटजेविवेति श्रमजीविनामयं दोषो यत्स्वच्छताथभाव इति । किं च श्रमजीविषु स्त्री- पुंसयोईयोरपि वेतनभाक्त्वेन प्रतिमासमन्यूनमेकत्र कुटुम्बे पष्टिरूप्यकाण्यागच्छन्ति । न तथा शिक्षकस्य वा ग्रामलेखकस्य वाऽन्यस्य स्वल्पाधिकारस्य । एवमपि न पर्याप्तिरिति कथनं तु राज- कारणकुरालानां क्रान्तिवादिनां क्रान्तिसंपादनार्थमान्दोलननिदानमेव । नन्वेवं श्रमजीविनां श्रमे- णोपार्जितस्य द्रव्यस्य यथेच्छं विनाऽऽयासमुपभोगः कर्तव्यो धनिभिरिति तात्पर्य स्यात् । तथा चानीतिव्यवहारस्य द्रव्योन्मादेन प्रवृत्तिः फेन वार्येतेति चेन्न । सर्वेश्वरस्वत्ववादेऽपि “लाभाञ्च इत्यादिशासनैर्यथेच्छविनियोगाधिकारस्य नियमितत्वात् । महायन्त्रप्रवृत्तेः सर्व- पापनिदानस्योमयवादिसंमतस्योपपातकत्वेन निषिद्धत्वात् । प्रवृत्त्यपेक्षायां च तस्या दण्डसंस्थया तत्र तत्र यन्त्रालये तत्तव्यवसायिसंघानामेव नियुक्त्यापि भोग्यसंपत्त्युत्पादनसंभवेन पूर्वोक्तदोपपरि- सप्तमो भागः ·२६४ - धर्मादर्श वनाशक्तत्वात् । ननु भवन्मतेऽपि तादृशशक्तिशालिपदार्थस्यामूर्तत्वेनाऽऽराधनासंभवादन्ततोगत्वा तव्यक्तिरूपसमाजस्यैवाऽऽराधना कर्तव्या भवति । अत एव-अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी । (गीता अ. १२) इत्यादीन्याराधकलक्षणानि । तथा च समाजस्य व्यक्त्यनतिरेकत्वे लोकानां दुराराध्यत्वेन सर्वजीवसंतोपासंभवस्तुल्य एवेति चेन्न । समाजवादमतीयाराधनाया भोकृत्वाहंकारमूलकत्वेन भोगफलकत्वेन च वैषम्यावहत्वात् । सर्वेश्वरस्वत्ववादिमतीयाराधनाया भोग्यत्वाहकारमूलकत्वेन त्यागफलकत्वेन च साम्यावस्थापादकत्वात् । न ह्यहं भोक्तत्यभिमानेन परेषां सुखाय कोऽपि प्रयतेत । यदि चाहं भोग्य इत्यभिमानेन भोगदानाय प्रवृत्तिः स्यात् तदा तु सर्वेषां भोगप्राप्तौ संतोपोऽपि संभवति । स्पर्धासूयाकामक्रोधादीनामपि ह्रासेन चान्ते सर्वस्वत्यागः पर्यवस्यति । एवं च सर्वथा त्यामार्थप्रवृत्तिरेव जगत्कल्याणकारिणी न भोगप्रवृत्तिरिति सर्वमवदातम् । भोगप्रवृत्तिमूलका दोषास्तु पूर्वोक्ता अत्राप्यनुसंधेयाः । समाजस्वत्ववादे ह्यविकारनियुक्ताः पुरुषा अपि स्वभोगमूलक- प्रवृत्तिमत्त्वादुपभोगस्पर्धायां नान्तःकरणचौर्यभाजो वोत्कोचभाजो वा न भविष्यन्ति । सत्यपि उत्कोचदण्डशासने सर्वत्रेदानीमपि उत्कोचाः प्रवर्तन्त एवेति नाविदितम् । अत एवोक्तमर्थशाते कौटिलीये- यथा ह्यनास्वादयितुं न शक्यम् । जिबातलस्थं मधु वा विष वा॥ अर्थस्तया बर्यचरेण राज्ञः। स्वल्पोऽप्यनास्वादयितुं न शक्यः ॥ मत्स्या यथाऽन्तःसलिले चरन्तः । शातुं न शश्याः सलिलं पिपन्तः ॥ युक्तास्तथा कार्यविधा नियुक्ताः। शातुं न श्या ध माददानाः ।। अपि शाया गतिमातुं पतता खे पतत्रिणाम् । न तु प्रच्छन्नमागानां युक्तानां चरतां गतिः। इति । (की. अर्थ. ३०) गुष्ठ पतधित्तानित्यत्वान्मनु-याणाम् । अश्वसधर्माणो हि मनुन्या नियुक्ताः कर्मसु दिने । पान कदापिद्रशियादेशस्यो मनु-य एतदानादः । एवमपि मानाणां स्वमापवर्णनमिदं ·नीतिप्रतिबिम्ब न सामान्यानतिरिक्तम् । तथा च चित्तचोराणामेतेषां त्याग एव परीक्षाकारणं न भोगः । स च परपरितोषरूपसर्वेशाराधनेनैवेति नान्यथा । ननु विनिमयव्यवहारे नाणकरूपकृत्रिभद्रव्यप्रचारे च तथा संभवेऽपि वस्तुविनिमये न तथा संभव इति चेन । वस्तूनामप्युत्तममध्यमकनिष्ठरूपाणां सत्त्वात् । उत्तमोत्तमवस्त्वपहारस्य तत्रापि संभवात् । तथा चोपभोगवैषम्यतावस्थ्येन " परसंपत्य- कर्पो हि हीनसंपदं पुरुषं दुःखाकरोति" इति न्यायेन दरिद्राणां श्रमजीविनां दु.खस्य समूल- मुन्मूलनासंभवात् । भृतिवैषम्यं च श्रमतारतम्यादड़ीकृतमेव समाजवादेऽपि । तदपेक्षया धनिनां बुद्धिपूर्वकधनसंग्रहेऽङ्गीकृत्यापि स्वत्व व्ययपद्धतिनिर्धारणेन यथेच्छविनियोगनियन्त्रणमेव वरम् । नो चेन्नान्यत्किमप्ययं स्वत्वापहारो नाम बलात्पाटन्चरतामातिहाय । ( यावनिर्वाहवेतनविचारः) यत्तु यावज्जीवनिर्वाहमपि वेतनं नाधिगम्यते श्रमजीविभिरिति । तत्र निर्वाहो नाम जीवन- यापनम् । तच्च न भोगमन्तरेति यावदिष्टभोगमेव वेतन स्यात् । भोगेच्छा चेन्न नियमिता तर्हि तु कथमपि भोगपर्याप्त्यसंभव एव । सा चेनियमिता तदा विंदानीमपि दीयमानं वेतन प्राथमिक- शिक्षकेभ्योऽप्यधिकं कथं तावन्नालं जीवननिर्वाहाय । इदं तु सत्यं यत्प्राथमिकशिक्षका. अपीदानी यावजीवननिर्वाहं वेतन न लभन्ते । परं तु तथापि तेपा जीवनयात्रा श्रमजीविभ्यः किचिदपि सभ्यतया भवतिं । नहि धनिना प्रासादा इव श्रमजीविना गृहाणि कदापि भवितुर्महन्ति । न हि दण्डसंस्थापि तादृशीमवस्था सपादयितु शक्नोति । स्पष्टतममेवैतत्सत्रिणा गृहेभ्यो दण्डशासन- निर्मितेभ्यः (पोलिस लाईन ) उटजकल्पान्येव तानि । तथापि स्वच्छतादिना तत्र विश्रामयोग्यता भिल्लादीनामुटजेष्विवेति श्रमजीविनामयं दोषो यत्स्वच्छताद्यभाव इति । कि च श्रमजीविषु स्त्री- पुंसयोर्दयोरपि वेतनभाक्त्वेन प्रतिमासमन्यूनमेकत्र कुटुम्बे पष्टिरूप्यकाण्यागच्छन्ति । न तथा शिक्षकस्य वा ग्रामलेखकस्य वाऽन्यस्य स्वल्पाधिकारस्य । एवमपि न पर्याप्तिरिति कथनं तु राज- कारणकुशलानां क्रान्तिवादिना कान्तिसंपादनार्थमान्दोलननिदानमेव । नन्वेवं श्रमजीविना श्रमे- णोपार्जितस्य द्रव्यस्य यथेच्छ विनाऽऽयासमुपभोगः कर्तव्यो धनिभिरिति तात्पर्य स्यात् । तथा चानीतिव्यवहारस्य द्रव्योन्मादेन प्रवृत्तिः केन वार्यतेति चेन्न । सर्वेश्वरस्वत्ववादेऽपि " लाभाच्च सप्तमो भागः " इत्यादिशासनैर्यथेच्छविनियोगाधिकारस्य नियमितत्वात् । महायन्त्रप्रवृत्तेः सर्व- पापनिदानस्योभयवादिसमास्योपपातकत्वेन निषिद्धत्वात् । प्रवृत्त्यपेक्षाया च तस्या दण्डसस्थया तत्र तत्र यन्त्रालये तत्तव्यवसायिसघानामेव नियुक्त्यापि भोग्यसपत्युत्पादनसमवेन पूर्वोक्तदोषपरि- - ·२६६ धर्मादों हारस्य सुसंपादत्वात् । सर्वेशवादे हि मोगदानस्यैव परमश्रेयस्त्वेनेतरेतरभोगदानस्पर्धया तथा दोपासंभवात् । ( उपयुक्ततावादपर्यालोचनम् ) ननूपयुक्तत्वायन्त्राणां तत्प्रवृत्तिनिरोधो न युक्त इति चेत्केयमुपयुक्तता नाम । किं जीवन- निर्वाहानुकूल्यमुत यथेच्छभोग्यसंपत्त्युत्पादकत्वमाहोस्वित् सर्वश्रेयस्करत्वम् । नाऽऽद्यः । पूर्वतन- समाजानां तदभावेऽपि जीवननिर्वाहस्यास्मदादिसत्तया सिद्धत्वात् । नापि द्वितीयः । यथेच्छ- भोग्यसंपत्त्युत्पादकत्वादेव जीवननिर्वाहासौकर्यस्य जायमानत्वात् । भोग्यसंपत्ते हुल्ये हि भोगे- च्छाभिवृद्विस्तया चोचरोत्तरमपरितोषस्तता दुःखबाहुल्यमित्यनर्थपरम्पराप्रसक्तिः । अभ्युपगम्यते चैकन दारिद्रयमन्यत्र धनित्वं चोत्तरोत्तरमुपदीयमान महान् दोष इति समाजस्वत्ववादिभिरपि । किं च हस्तव्यवसायादिनापि तादृशसपत्तेरधिगमस्तु सुकर एव । अत एव न तृतीयः । श्रेयस्कर- त्वस्य सर्वथाऽसंभवम्य उभयवादिसंमतत्वात् । यत्तु सर्वेषां समाजोपयुक्तश्रमैरेव जीवनं योग्यं न विनाऽऽयासमालस्येन वा दुर्व्यसनेन वा निद्रया वेति, तत्रेदमालोचनीयं किमिदं समाजोपयुक्तत्वं नाम । किं समाजजीवनयात्रानिर्वाहकत्वं वा समाजपरिरक्षणक्षमत्वं वा समाजसमुत्कर्षसंपादकत्वं वेति । नाऽऽयः । रङ्गादिपदार्थानां जीवनयात्रानिर्वाहकत्वाभावेन वस्त्रादिषु तदुपयोगरूपन्यवसा- यस्य समाजानुपयोगित्वप्रसङ्गात् । महायन्त्रादिषु च जीवनयात्रानिर्वाहकवस्त्राद्युत्पादकत्वेन तयवसायस्य समाजोपयुक्तत्वप्रसङ्गात् । अत एव न द्वितीयः । परिरक्षणस्य जीवननिर्वाहोप- योग्यन्नवस्त्रादिनैव सिद्धत्वात् । तन्नाशकमहायन्त्र अॅटम्बॉब् इत्यादिव्यवसायस्यापि शत्रुविनाश- पोपयोगसंभवेन समाजोपयुक्तत्वप्रसङ्गात् । न चेटापत्तिः । नाशकस्य परिरक्षकत्वेऽभ्युपगम्यमाने सर्वनोपयुक्तत्वसंभवेनोपयुक्तत्वानुपयुक्तत्वविवेकस्यैव असंभवात् । मूलधनस्यापि तु परम्परया समा- जोपयुक्तत्वप्राप्ती तनाराप्रयत्नस्य वैयर्थ्यापत्ती समाजस्वत्ववादस्यैवोच्छेदप्रसङ्गात् । न तृतीयः । समुत्कर्षस्यावध्यंशे नित्यसाफासत्वेन निरुपयितुमशक्यत्वात् । भोगसौकर्य वा भोग्यसंपत्ति- नाहुन्यं वा समुत्कर्ष इत्यभ्युपगम्यमाने तल्लक्षणे भोगस्येच्छामूलकत्वेन इच्छायाच दुप्पूरत्वेन च तन्मूलफमोगस्यापि निमर्यादत्वात् । नहुना फिल कलानो गानवादननृत्यायनुकरणात्मिकानो केपलभावनामाचोदीपकत्वेन समाजसमुत्कर्षानाधायकवादयध्यपसमात् । प्रत्युत सत्याहिंसा- ऽस्ले पनवपर्यापरिपहाणां समाजजीवनयानानिर्वाहकत्वात्, समाजपरिरक्षणक्षमत्वात् , समाज- समुत्कर्षसंपादकत्वान्न यथार्थतया समाजोपयुक्तत्वेन तत्पतियाकारणीभूतधर्माधर्मन्यवरपाया एस. मानोपयुकत्यमगत्या भड्गीकरणीयमकामनाप्यन्ततः । धर्मशास्त्रीयविधिनिषेपानां संपामर तासात् । तदुम्- ·नीतिप्रतिबिम्ब २६७ पद्वर्गसंयमकान्ताः सर्वा नियमचोदना तदन्ता यदि नो योगानावहेयुः श्रमावहाः ॥ भा. स्कं. ७ इति । अन्यच्च- दानं स्वधर्मों नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सवि॒तानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः॥ भा.११।२०४६ कि चैतादृशधर्माचरणसिद्धमनोनियहं विना कृता या कापि समाजव्यवस्थाऽऽर्थिकी वा सामाजिकी समाजसंकेतसिद्धा । न साऽलं स्यात्सर्वेषां सुखाय वा शान्तये वा । तत्र नियुक्ताधिकारिणामेव लोभायाक्रान्तत्वे पुनश्च वैपम्यदुःखादीनां प्रसङ्गात् । प्रत्युतैतादशी केवलार्थकाममूला समाजरचना नाम महदेव फिल संभूयसमुत्थानं जगतो महानायैव संभवेत् । न हि देशवंशाकृत्यादीनां निसर्गजा मर्यादास्तन्मूलकं वैषम्यं वा केनापि समूलमुन्मूलयितुं शक्यम् । ततश्च व्यक्तीनां संभूयसमुत्थानापेक्षयाऽप्येतत्समाजसंभूयसमुत्थानं सर्वेषामेव क्षयाय चाहिताय च स्यात् । अत एवोक्तं विनयाधिकारे कामन्दकीये- आत्मानं प्रथम राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोऽमात्यान् ततो भृत्यान् ततः पुत्रांस्ततः प्रजाः ।। इत्यादि । स च संयमो न केवलेनार्थेन वा कामेन । किंतु ईशस्वत्वमूलाधणैवेति सिध्यति धर्मस्यापि योगक्षेमनिवाहकत्वम् । ततश्चालौकिकेटसाधनत्वम् । एतद्वैपरीत्येन केवलसापेक्षता- मूलकदर्शने तु भगवद्गीतोक्तासुरसंपत्तिरूपत्वादनावहत्वमेव कुतः पुनर्योगक्षेमसाधनत्वमिति सुविचार्यमेव सूक्ष्मया प्रज्ञया विचक्षणः । तदुक्तं भगवद्गीतासु असत्यमप्रतिष्ठन्ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसंभूत किमन्यत्कामईतुकम् ॥ एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पवुद्धयः। प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ इत्यादि (अ. १६) अत एव मनुनापि- धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थों धर्म एव च । अर्थ एवेह वा श्रेयस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः ।। अर्थकामवादिनो मतान्यनूयान्ते त्रिवर्गस्यैव श्रेयस्त्वेनाऽऽवश्यकता सिद्धान्तिता । न वयमप्यर्थकामौ तिरस्कुर्मः । किंतु वस्तुगत्या धर्ममूलकयोरेव तयोस्तत्त्वं व्यवस्थापयामः । तथा च धर्ममूलकयोस्तयोरादेयत्वे तदितरयोरर्थादेव हेयत्वं सिध्यति । अत एव ·२६८ धर्मादर्श "धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ। इति कामस्य धर्माविरुद्धस्य भगवद्रूपत्वमुक्तं गीतायाम् । तस्मान्न व्यवसायस्य समाजो- पयुक्तत्वनिर्णयः कामेन वाऽर्थेन वा संभवतीति तादृशोपयुक्तत्ववर्णनमिदं समाजस्वत्ववादिनां स्वीयसंभूयसमुत्थानायैवेति नात्र विशयलेशोऽपि । (धर्मस्यैव समाजोपयुक्तत्वनिर्णायकत्वम् ।) अयं भाव:- इज्याचारदमाहिंसातपस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मों यद्योगेनाऽऽत्मदर्शनम् ।। इति याज्ञवल्क्योक्त्यनुसारेण एवं यः सर्वभूतेषु पश्यत्यात्मानमात्मना । स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्योति परं पदम् ॥ १२।१२५ इति मनुस्मृत्यनुसारेण वाऽऽत्मवत्सर्वभूतेषु समतादर्शनमेव परमपुरुषार्थ इति सत्यपि सिदान्ते फलरूपे तत्साधनानुठानं पिना न तदुपलब्धिरिति निर्विवादमेव । साधनानि तु योग- शास्रोताः पञ्च यमा पञ्च नियमाश्चेत्यपि निर्विवादमेव । न हि "अहिंसा सत्यमस्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमा, शौचसंतोपतपास्वाध्यायेश्वरमाणिधानानि नियमा" इति योगशास्रोनयमानियमरूपसाधनमन्तरा कथमपि कस्यापि पुरुषार्थस्य सिद्धिः । अर्थकामयोरपि तवापश्यकत्वात् । अन्यथा त्विदानींतनानामिव सूतासूतमार्गस्तदधिगमे तु नेफस्यापि स्वास्थ्यं या सुखमधिगन्तुं शक्यमिति त्यालोचितमेव । एवं च या चेदानींतनी मानवता तत्र तत्र पुरक्रियते तस्या अपि- अहिंसा सत्यमरतेय नाचमिन्द्रियनिग्रहः । एतं सामासिक धर्म चातुर्येऽवीन्मनुः ॥"

·नीतिमतिविम्बर २६९ स्वरूपेण यत्राऽऽगताय मापूर्णिकायेतरेन्द्रियसंतोषसंपादनमिव रतिपदानमपि कर्तव्यत्वेनोपवय॑ते । इत्यहो धृष्टता दुष्टाना समाजहितवादिनामपि प्रच्छन्नसमाजशत्रूणां स्वार्थान्धानाम् । एवं च येन व्यवसायेन समाजस्य यमनियमरूपमानवतायां प्रवृत्तिः संपद्येत तस्यैवोपयुक्तत्वमिति सिध्यति । ततश्च दण्डानुशासनमपि तथैवोपयुक्तं स्यायथा च पूर्वोक्तमानवतायाः सुप्रतिष्ठा मवेत् । एवं च योगक्षेमावहस्य धर्मस्य निवृत्तिरूपत्वात् तद्नुष्ठापकदण्डस्यापि निवर्तकत्वमेवोपयुक्तं न प्रवर्तकत्व- मिति युक्तमेव । अत एव दण्डसंस्थाया अपि नियामकत्वं सिध्यति । तथा च दण्डसंस्थयाप्यर्थ- कामविषयेऽपि यान्यनुशासनानि प्रणेयानि तान्यपि निवृत्तिफलकान्येव यमनियमयोः पर्यवसन्नान्यपेक्षन्ते । नाधुनातनवत् सूकरमजा इव यथाकथंचिदविचारितरमणीयानि लोकसंख्या- प्रमाणानि । अत एव च न कस्या अपि दण्डसंस्थाया धर्मपरिवर्तनाधिकारी वा धर्मस्य परिवर्तनाहत्वं वेति व्यर्थोऽयं परिवर्तनवाद ऐतिहासिकानाम् । (परिवर्तनवादिना वक्तव्यम्) इदं तु सत्यं यत्सन्ति किल कानिचन वचनानि धर्मशास्त्रेऽर्थशास्त्रे चाऽऽपाततः परिवर्तन-' वादिनां मतसमर्थकानि। यथा--अन्ये कृतयुगे धर्मात्रेतायां द्वापरे परे । अन्ये कलियुगे नृणां युगदासानुरूपतः ॥ मनु. ११८५ प्रतिमन्वंतरं चैपा श्रुतिरन्या विधीयते । युगे युगे च ये धर्मास्तेषु तेषु च ये द्विनाः । तेषां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः ।। इति मन्वादिधर्मशास्त्रे। चतुर्वर्णाश्रमस्यायं लोकस्याऽऽचाररक्षणात् । नश्या सर्वधर्माणां राजधर्मः प्रवर्तकः ।। धर्मश्च व्यवहारश्च चरितं राजशासनम् । विवादार्थश्चतुप्पादः पश्चिमः पूर्ववाधकः ॥ इति कौटिलीयार्थशास्र ५८ अध्याये- धर्मश्च व्यवहारश्च चरितं राजशासनम् । चतुष्पाद्यवहारोऽयमुत्रः पूर्वाधकः॥ इति पराशरमाधवीये व्यवहारकाण्डे नारदस्मृतावित्येवमादिभ्यो वचनेभ्यो राजदण्डस्य सर्वधर्मपवर्तकत्वात् युगभेदेन च धर्मभेदस्य धर्मशास्रसिद्धत्वादिदानीमपि राजदएडद्वारा योगक्षेमान- ·पादा २७० कूलधर्मशास्त्रप्रणयनं नाशास्त्रीयं वा नानविहमिति धर्मपरिवर्तनवादिभिरुच्यते । किंच धमपरि- वर्तनमिदं न्यायकुसुमाञ्जलिकारैरुदयनाचार्यैरप्यनुमोदितमेव । तद्यथा- जन्मसंस्कारविद्यादेःशक्त स्वाध्यायकर्मणोः । हासदर्शनतो हासः संप्रदायस्य मीयताम् ॥३॥ द्वितीयस्तबकः। पूर्व हि मानसाः प्रजाः समभवन् । ततोऽपत्यैकप्रयोजनमेथुनसंभवाः । ततः कामावर्ज- नीयसन्निधिजन्मानः । इदानी वेशकालाद्यव्यवस्थया पशुधर्मादेव भार्यधाः । पूर्व चरुप्रभृतिषु संस्काराः समाधायिषत । ततः क्षेत्रप्रभृतिषु । ततो गर्मादितः । इदानीं तु जातेषु लौकिक- व्यवहारमाश्रित्य । पूर्व सहस्रशाखो वेदोऽध्यगायि । ततो व्यस्तः, ततः पडड्ग एकः । इदानीं तु कचिदेका शाखेति । पूर्वमृतवृत्तयो ब्राह्मणाः प्रायोतिषत । ततोऽमृतवृत्तयः । संप्रति अमृतसत्यानृतकुसीदपाशुपाल्यश्ववृत्तयो भूर्यासः । पूर्व दुःखेन बाझगैरतिथयोऽलभ्यन्त । ततः क्षत्रियातिधयोऽपि सवृत्ताः । ततो वैश्यावेशिनोऽपि । संप्रति शूद्रानभोजिनोऽपि । पूर्वममृतभुजः । ततो विधसभुजः । ततोऽनभुजः । संप्रति अघभुज एव । पूर्व चतुप्पात् धर्म आसीत् । ततस्तनूय- माने तपसि त्रिपात् । ततोऽम्लायति ज्ञाने दिपात् | संप्रति जीर्यति यज्ञे दानेकपात् । सोऽपि पादो दुरागतादिविपादिकाशतदुःस्थोऽश्रद्दामलकलकितः कामलोभादिकण्ठकशनजर्जरः, प्रत्यह- मपचीयमानवीयतया इतस्ततः स्खलन्निवोपलभ्यत इति । एभिश्च कुसुमाञ्जलिवाक्थैः सुविशदमेव परिस्थितिपदर्शनपूर्वक धर्मपरिवर्तन ब्यज्यत इति नातिरोहितम् । एवं च जन्मसंस्कारविद्याशक्ति- स्वाध्यायकर्मणां हासेऽपि यदि कार्तयुगीना एव धर्मा इदानीमपि कालेयपरिस्थितावनुठेयाश्चेत्कथं वा हिताय वा योगक्षेमाय वा प्रजाधारणाय वा प्रभवेयुरिति सुनिपुणमपि निमालयन्तो विवेकिनो नान्यां गतिमुत्पश्यन्तीति कालेयी परिस्थितिमनुसृत्य धर्मपरिवर्तनमवश्यमेव राजदण्टद्वारा प्रणेयमिति परिवर्तनवादिनां मतम् । .. मन म ( परिवर्तनवादपर्यालोचनम् ) -सत्य जन्मसंस्कारादीनां हासाधर्मस्यापि हासः संवृत्तः । अग्रेऽपि तथैव संपत्स्यत इति । न हि कारणनासे कार्यसत्ता कस्यापि संमता । तत्किम् ? इदानी प्रचीय- मानस्यापर्मस्यैव परिरक्षणाय पुनश्राधर्मस्य धर्मत्वसमयः परिकल्पनीयः परिकल्पितोऽपीटफल- तामाप प्रभवेदा । माहोसिद्राक्षयः सह संघर्ष समुत्पन्नेऽस्माभिरपि राक्षस वितन्यम् । तथा जातेऽसि रारापोऽयं सान्तिमायनेदा । उपरोनर अपर्धमानोऽयं जगदन्ताय प्रभवेत्सुन्दोप- मुन्दन्यापनेत्येव सुधीरसानिध्येयं सुपीमिः । यय तु पश्यामो न पिना देशी संपदमस्योपशमः ·नीतिप्रतिविम्बर १ . केनापि विधातुं शक्यः । न हि प्रचीयमानी रागद्वेषौ रागद्वेषाभ्यामुपशाम्यतः । प्रत्यक्षमेवेदमिदानी अॅटम्बॉमद्वारा युद्धोपशमेऽपि युद्धवीजानामभिवृद्धिरेव संजातेति तस्मादस्योपशमाय वयं देवा भवेम चेत्तदैव खलु यथार्थमेव जगत्कल्याणं संपयेत । अत एव सर्वरोगभेषजमिदं यमनियमायेव मानुषहितार्थमुद्दोषणीयं परिपालनीयं चास्माभिः । यत्तु हासप्रतिपादकवचनैर्धर्मस्याधर्मत्वमधर्मस्य धर्मत्वमित्येवं परिवर्तनं समर्थ्यते, तत्तु वञ्चनामात्रामत्येवोद्घोषयामः । न हि कार्तयुगीनो। धर्मोऽन्यत्र युगेऽधर्मः संवृत्त इति तत्र वचने प्रतिपाद्यते । नापि तद्गता फलदानशक्तिस्त्रेतादी प्रणटा । अनुठानाशक्त्याऽनुधात्रभावेन तत्प्रचारविलोपेऽपि तत्सदृशफलदायक्रियान्तरबोधनेन मूलतस्तद्रक्षणात् । न हि कृतयुगे वर्तमाना तपःशक्तिस्वेतायां प्रणटा। किंत्वनुष्ठानाशक्त्या तदमावेऽपि यज्ञज्ञानदानादिना तत्संपादनं स्यादित्येव धर्मशास्त्रीयवचनानामभिप्रायः । न हि कृतयुगेऽतिथेः प्रतिग्रहीतुर्वा दुर्लभत्वेन आतिथेयी दानायनुष्ठानाभावेऽपि तद्गता धर्मशक्तिः पणटा वा धर्मशकिस्तत्रोद्भूता वेति केनापि प्रेक्षावता कल्पयितुं शक्यम् । एतादृशाशक्किमूलकधर्म- संकोचस्तु शास्त्रसंमत एवेति प्रतिपादितमेव प्रमाणप्रतिबिम्बे । इदानीमपि सौकर्यार्थ किंचिदाचारा- न्तरं परिकल्पनीयं चेत्तदपि यदि यमनियमादिसाधनद्वारा इष्टप्राप्तिसमर्थ चेदवश्यमेव परिकल्पनीय शिष्टैः । परंतु यमनियमादिसाधनसंपत्तिस्तेनावश्यमेव स्यादित्यत्र प्रमाणं त्ववश्यमेवापेक्ष्यतेऽस्माभिः । न हि जनमतसंग्रहस्तत्र प्रमाणमिति तु साटोपमुद्धापयामः । यत्त्वर्थशास्त्रीयं वचनमुपन्यस्तं तदपि प्रमादपूर्वकमेव । तस्य व्यवहारविषयकत्वेन प्रकृतेऽ- नुपयुक्तत्वात् । तथा च पराशरमाधवीये व्यवहारकाण्डे- "ननु धर्मादीनां पादत्वमयुक्तम् । प्रतिज्ञोत्तरप्रमाणनिर्णयानां व्यवहारपादत्वात् । यतो याज्ञवल्क्यः प्रतिज्ञादीनि प्रकृत्याऽऽह---- चतुष्पाद्वयवहारोऽयं विवादेधूपदार्शतः । या. स्मृ. २१८ बृहस्पतिरपि-पूर्वपक्षः स्मृतः पादो द्वितीयश्चोत्तरः स्मृतः। क्रियापादस्तृतीयस्तु चतुर्थो निर्णयः स्मृतः ॥ इति । नायं दोषः । धर्मादीनां प्रकारान्तरेण पादत्वोपपत्तेः। योऽयं निर्णयाख्यश्चतुर्थः पादोऽभिहितः स धर्मादिभिश्चतुमिनिम्पयते । तदाह बृहस्पतिः- धर्मेण व्यवहारेण चरित्रेण नृपाज्ञया । चतुष्पकारोऽभिहितः संदिग्धेऽर्थे विनिर्णयः ॥ इति । तस्मानिर्णयहेतुतया धर्मादीनां व्यवहारपादत्वं भविष्यति । तेषां च निर्णयहेतुत्वं कात्यायनेन अपश्चितम् ।

·धमादा ૨૭૨ + दोषकारी तु कर्तृत्वं धनस्वामी स्वकं धनम् । विवादे प्राप्नुयाद्यत्र स धर्मेणैव निर्णयः ।। इति । दोपकारी वाक्पारुष्यादिकारी। यस्मिन्विवादे व्यवहारे चरित्रराजशासननरपेक्ष्येण धर्माभि- मुखः सन्नधर्माद्रीतः स्वकीयं दोषकर्तृत्व स्वयमेवाड्गीकरोति । यत्र धनस्वामी व्यवहारादिप्रयासमन्तरे णाधर्माभिमुखाद्धनापहारिणः स्वकीयं धन पामोति । तत्र दोषकारिणो धर्माभिमुख्यमेव निर्णयहेतुः । व्यवहारस्य निर्णयहेतुत्वं स एवाऽऽह- स्मृतिशास्त्रं तु यत्किचित्मथितं धर्मसाधकः । कार्याणां निर्णयार्थे तु व्यवहारः स्मृतो हि सः ।। इति । यत्र धर्मशास्त्रकुशलैविद्वद्भिरधिपत्यथिनोरने निर्णयार्थे धर्मशास्त्रं प्रख्यापितं भवति स निर्णयो व्यवहारजन्यः। चरित्र निर्णयमाह स एव- यद्यदाचर्यते येन धम्यं चाधर्म्यमेव वा । देवस्याऽऽचरणं नित्यं चरित्रं तद्धि कीर्तितम् ।। इति । शास्रोक्तधर्मानपेतं धम्यं तब्दिपरीतमधयं तदुभयं देशाचारानुसारेण यत्र स्वीक्रियते तत्र परित्रं निर्णयहेतुः । राजशासनस्य निर्णयहेतुतामाह स एव- न्यायशास्त्राविरोधेन देशदृष्टस्तथैव च । यद्धर्म स्थापयेद्राना न्याय्यं तद्राजशासनम् ।। इति । न्यायशास्त्रमिति व्यवहारप्रतिपादकं स्मृतिशास्त्रम् । तस्य च देशाचारस्याविरोधेन राजा यमनुशास्ति स निर्णयो राजशासनजन्यः । यथोक्तानां धर्मादीनां चतुणां मध्ये पूर्वस्य पूर्वस्य बाध्यत्वमुत्तरोत्तरस्य वाधकत्वं च बृहस्पतिना प्रपञ्चितम्- शाखं फेलमाश्रित्य क्रियते यत्र निर्णयः । पबहारः स रिमेयो धर्मस्तेनापि हीयते ।। देशस्थित्याऽनुमानेन नेगमानुमतेन च । क्रियते निर्णयस्तत्र व्यवहारस्तु वाध्यते ।। विहाय चरिताचा पर फुर्यात्पुनर्नृपः । निर्णय सा तु रानामा चरित्रं याध्यते तया || इति ।

·नीतिप्रतिबिम्ब '२७३ बाध्यते । केरलदेशादी वेश्यागमने साक्षिभिरापादितेऽपि देशाचोरवांनायं राज्ञा दण्ड्यते तत्र चरित्रेण व्यवहारस्य बाधः। सत्यपि तादृशे देशाचारे त्वयैवं न कर्तव्यमिति राजा चेदनुशास्ति तदा राजाज्ञया चरितस्य बाधः" इति । अनेन चेदं स्पष्टंमवगम्यते यद्विवादनिर्णयावसर एव राज्यशासनस्य धर्मायपेक्षया प्राबल्यमिति । ननु धर्मविरोभ्यनुशासनप्रणेतृत्वाभावे राज्ञः कथं तावदनुशासनेन धर्मबाध इतिचेन्न । वैश्यशुद्री प्रयत्नेन स्वानि कर्माणि कारयेत् । तौ हि च्युतौ स्वकर्मभ्यः क्षोभयेतामिदं जगत् ।। मनु ८४१८ इत्यादिसामान्यकर्तव्यपरिपालनार्थ दृष्टार्थेषु धर्मेपु राज्ञोऽप्यनुशासनप्रणेतृत्वात् । तथा च वैश्य- धर्म वृद्विपयोगे चक्रवृध्द्यादीनां ग्रहणाग्रहणविपये राजशासनमेव प्रमाण न वैश्यानुष्ठानपरम्परा वा धर्माणामनुज्ञा वेति तु स्पष्टमेव शास्त्रज्ञानाम्। एतादृशधर्मविरोध्यनुशासनस्य प्रवर्तकत्वे तु राज्ञः शास्त्र- संमतमेव। एतेनारण्यखन्याकरादिव्यवस्थापि व्याख्याता। तत्रापिराजशासनस्यैव स्वातन्त्र्येण नियाम- कत्वात् । यत्तु वेश्यागमनादिदेशाचार उदाहृतः । स त्वापाततोऽभ्युपगमवादेनैव । न हि धर्मेविरुद्ध- देशाचारादीनां प्रामाण्यं शास्त्राभ्यनुज्ञातम् । “देशजातिकुलधर्माश्चाऽऽम्नायैरविरुद्धाः" इति गौतमसू- त्रेण तत्प्रामाण्यस्य प्रत्याख्यानात् । तस्मादेवमंत्रोदातव्यम्-कस्यापि गृहे विनाऽनुज्ञां न प्रवेष्टव्यमिति शिष्टाचारेऽपि धनाद्यासेधार्थ राजाज्ञया प्रवेशे तत्र विवादे समुपस्थिते , शिष्टाचारापेक्षया तत्र राजशासनस्य प्राबल्यानिर्णय इति । एवं च तत्तद्विषयकानुशासनानां कुत्रचिद्विवादे धर्मादिभिर्विरोधे तु राजशासनानुसारेणैव निर्णय इत्येवैतद्वचनतात्पर्यम् । न तु राज्ञां धर्मविरोधिशासनप्रणयने । न हि तत्तद्विषयानुशासनाना साक्षाद्धर्मविरोधः। येन तादृशं तात्पर्य कल्पयितुं सुशकमिति सुधीभिर्विभावनी- यम् । कौटिलीयार्थशास्त्रवचनस्याप्ययमेवाऽऽशयः। अत एवाग्रे धर्मादिस्वरूपस्य स्पटमतिपत्त्यर्थ- अत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिपु। चरितं संग्रह पुंसां राज्ञामाज्ञा तु शासनम् ॥ राज्ञः स्वधर्मः स्वर्गाय प्रजाधर्मेण रक्षितुः । अरक्षितुर्वा क्षेप्तुर्वा मिथ्यादण्डमतोऽन्यथा ॥ दण्डो हि केवलं लोकं परं चेमं च रक्षति । राजा पुत्रे च शत्रौ च यथादोपं समं धृतः॥ अनुशासद्धि धर्मेण व्यवहारेण संस्थया । न्यायेन च चतुर्थेन चतुरन्तां महीं जयेत् ।। 1 ·धर्माद २७४ संस्थया धर्मशास्त्रेण शास्त्र वा व्यावहारिकम् । यस्मिन विरुध्येत धर्मेणार्थ विनिश्चयेत् । शास्त्रं विप्रतिपद्येत धर्म न्यायेन केनचित् ॥ न्यायस्तत्र प्रमाणं स्यात् तत्र पाठो हि नश्यति ॥ इति विवादनिर्णयोपयोगित्वेन सत्यस्यैव धर्मशब्देनाभिवानं संगच्छते । यत्र तु धर्मशास्त्रेण विरोधस्तत्र तु शास्त्रानुसार्येव निर्णयः। यत्र च न्यायविरोधस्तत्र न्यायानुसरणमेवेति । अत एव केवलं शास्त्रमाथित्य न कर्तव्यो चिनिर्णयः। युलिहीने विचारे तु धर्महानिः प्रजायते ।। अर्थशास्त्रात्तु क्लबद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः । स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारतः॥ इत्यादीनि वचनान्यपि संगच्छन्ते । तसिद्धं न कुत्रापि राज्ञो नूतनधर्मप्रणेतृत्वं वा धर्माननु- बन्ध्यनुशासनप्रणेतृत्वं वेति धर्मपरिवर्तने शास्त्रानुकूल्यपतिपादनमिदं पाकृतदृष्टीनां धूलिपक्षेप एव । तस्मात्परिवर्तनवादोऽयं न शास्त्रप्रमाणको न वा युक्तियुक्त इति सिद्धम् । ( अदृष्टार्थकधर्मपालोचनम् ) नन्वेवं योगक्षेमनिर्वाहकधर्माणामहिंसादीनां सिद्धेऽप्यलीफिकेटसाधनत्वे यज्ञादीनामदृष्टमा- वार्थकत्वेन योगक्षेमानिर्वाहकाणां का गतिरिति चेदत्र ब्रूमः-पूर्वोक्तानुमानेन तेषामलौकिकष्टसाधन- स्वाभावे सिद्धेऽपि यदि कश्चिद्वेदश्रद्धालुमन्त्रशक्तिद्वारा तेषां योगक्षेमनिर्वाहकत्वं दृष्टिगोचरतामान- येत् तदेव तेषां प्रामाण्यं स्यात् । नेतरथा । इदं सत्यं यत्- कामात्मता न प्रशस्ता न चैबेहास्त्यकामता । काभ्यो हि वेदाधिगमः फर्मयोगश्च वैदिकः।। इति मनुवचनात्तेषां कर्मणां काम्यत्वेन कामपरिपूर्तेश्च प्रत्यक्षानुभवगोचरत्वेन च कामपूर्ति- संपादनमिदं ब्राह्मणायत्तमिति तैरेव तत्र प्रयतनीयम् । न तु दण्डसंस्थया । तदिदं ब्राझं तेजो यदि कामपूर्तिद्वारा प्रत्यक्षगोचरतामावहेत्तदैव दण्डसंस्थया तत्परिपाल्येत । अन्यथा काम्यस्य कर्मणो धर्मशास्त्रेऽपि निषिद्धत्वान तत्र प्रवृत्ती दण्डापेक्षा । एवं च सर्वतः खल्वयं भारो ब्राह्मणानां शिर- स्येव पतति । धर्मकोशगुप्त्यर्थमेव तेपामवतारात् । नो चेतादृशकर्मणां विलोपेऽपि न धर्महानिः । न वा योगक्षेमासीफर्यमिति नातीव तत्यामाण्यव्यवस्थापने दण्डनीत्या प्रयतनीयम् । एवं चाहिंसायन- मन्धिनां तदनुपपातकानां च धर्माणां धर्मशासोक्तानां सर्वथा पामाण्यं दण्डनीतिट्यापि सिध्यति ।

·नीतिप्रतिविम्ब स तत्मकारश्चाग्रेचातुर्वर्णादिप्रतिबिम्बेषु भोग्यसंपत्तिनियमने ईशाराधनप्रकारमस्तावे च स्फुटीकरिष्यते। तथा च दण्डनीतिदृष्ट्यापि धर्मस्याऽऽवश्यकता स्पष्टमेव प्रतीयते । (उपजापादिमूलकपरिवर्तनविचारः) यत्तु जन्मत एवोच्चनीचत्वादिभेदविशिष्टजाविघटितसमाजरचनायां क्षेपावमानासूयादिक्षय- लोभविरागहेतूनां सद्भावाच्छत्रुकृतोपजापसौकर्येण विनाशावश्यंभाव इति तन्निराकरणाय तादृश- समाजरचना तन्मूलभूतो धर्मश्च परिवर्तनीय इति मन्यन्त इदानींतना इति । तत्र ब्रूमो यत्सत्यमेव भारतवर्षे भिन्ना जनाः परपक्षमाश्रित्य स्वानेव घातयन्तीत्यत्र तु न विवादः । परं च तन्निदान- त्वेनोपवर्ण्यमानमिदं समाजरचनावैशिष्ट्यं धर्मव्यवस्थां च न वय संप्रतिपद्यामहे । कि तु सत्यधर्मतत्त्व- परिपालनाभाव एव । न हि प्रकृतीनां क्षयलोभविरागहेतूनां दण्डनीतिशास्त्रोपदिष्टानां मध्ये कुत्रापि तादृशसमाजरचनाया वा धर्मस्य वा कारणत्वेन परिगणना आर्यचाणक्येनोपवर्णिता । तथाहि- अवक्षेपेण हि सतामसतां प्रग्रहेण च । अभूतानां च हिंसानामधाणां प्रवर्तनः ॥ उचितानां चरित्राणां धर्मिष्टानां निवर्तनः। अधर्मस्य प्रसङ्गेन धर्मस्यावग्रहेण च ।। अकार्याणां च करणः कार्याणां च प्रणाशनैः। अग्रदानश्च देयानामदेयानां च साधनैः।। अदण्डनैश्च दण्ड्यानां दण्ड्यानां चण्डदण्डनः । अब्राहाणामुपग्राहैाद्यामां चानभिग्रहः।। अनर्थ्यानां च करणैरर्थ्यानां च विवातनैः। अरक्षणश्च चौरेभ्यः स्वयं च परिमोपणैः ॥ पातैः पुरुपकाराणां कर्मणां गुणदूपणैः । उपघातः प्रधानानां मान्यानां चावमाननः॥ विरोधनैश्च वृद्धानां वैपम्येणानृतेन च । कृतस्याप्रतिकारेण स्थितस्याकरणेन च । राज्ञः प्रमादालस्याभ्यां योगक्षेमवधेन च । प्रकृतीनां क्षयो लोभो वैराग्यं चोपजायते ॥ क्षीणाः प्रकृतयो लोभं लुब्धा यान्ति विरागताम् । विरक्ता यान्त्यमित्रं वा भर्तारं घन्ति वा स्वयम् ॥ इति कौटिलीय. अर्थ. अ. १०३ .

·धर्माद २७४ संस्थया धर्मशास्त्रेण शास्त्र वा व्यावहारिकम् । यस्मिनर्थे विरुध्येत धर्मेणार्थं विनिश्चयेत् । शास्त्रं विप्रतिपद्येत घL न्यायेन केनचित् ॥ न्यायस्तत्र प्रमाणं स्यात् तत्र पाठो हि नश्यति ॥ त विवादानर्णयोपयोगित्वेन सत्यस्यैव धर्मशब्देनाभिधानं संगच्छते । यत्र त धर्मशास्त्रेण विरोधस्तत्र शास्त्रानुसाउँव निर्णयः। यत्र च न्यायविरोधस्तत्र न्यायानुसरणमेवेति । अत एव केवलं शास्त्रमाश्रित्य न कर्तव्यो विनिर्णयः। युक्तिहीने विचारे तु धर्महानिः प्रजायते ।। अर्थशास्त्रात्तु पलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः । स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारनः ।। इत्यादीनि वचनान्यपि संगच्छन्ते । तत्सिदं न कुत्रापि राज्ञो नूतनधर्मप्रणेतृत्वं वा धर्माननु- बन्ध्यनुशासनप्रणेतृत्वं वेति धर्मपरिवर्तने शास्त्रानुकूल्यप्रतिपादनमिदं प्राकृतदृष्टीना धूलिपक्षेप एव । तस्मात्परिवर्तनवादोऽयं न शास्त्रप्रमाणको न वा युक्तियुक्त इति सिद्धम् । ( अदृष्टार्थकधर्मपालोचनम् ) नन्वेवं योगक्षेमनिर्वाहकधर्माणामहिंसादीनां सिद्धेऽभ्यलौफिकेष्टसाधनत्वे यज्ञादीनामदृष्टमा- वार्थकत्वेन योगक्षेमानिर्वाहकाणां का गतिरिति चेदत्र ब्रूमः-पूर्वोक्तानुमानेन तेपामलौकिकष्टसाधन- स्वाभावे सिद्धेऽपि यदि कश्चिद्वेदश्रद्धालुमन्त्रशक्तिद्वारा तेषा योगक्षेमनिर्वाहकत्वं दृष्टिगोचरतामान- येत् तदेव तेपा प्रामाण्यं स्यात् । नेतरथा । इदं सत्यं यत्- कामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्यकामता। काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः।। इति मनुवचनात्तेपा कर्मणां काम्यस्येन कामपरिपूर्तेश्च प्रत्यक्षानुभवगोचरत्वेन च कामपूर्ति- संपादनमिदं ब्राह्मणायत्तमिति तैरेव तत्र प्रयतनीयम् । न तु दण्डसंस्थया । तदिदं ब्राह्म तेजो यदि कामपूर्तिद्वारा प्रत्यक्षगोचरतामावहेत्तदैव दण्डसस्थया तत्परिपाल्येत । अन्यथा काम्यस्य कर्मणो धर्मशानेऽपि निषिद्धत्वान तन प्रवृत्ती दण्डापेक्षा । एवं च सर्वतः खल्वयं भारो ब्राह्मणानां शिर- स्येव पतति । धर्मकोशगुप्त्यर्थमेव नेपामवतारात् । नो चेतादृशफर्मणां विलोपेऽपि न धर्महानिः । न वा योगक्षेमासोकर्यमिति नातीय तत्यामाण्यव्यवस्थापने दण्डनीत्या प्रयतनीयम् । एवं चाहिंसायन- गन्धिना तदनुपपातकानां च धर्माणा धर्मशानोकानां सर्वथा प्रामाण्यं दण्डनीतिदृष्ट्यापि सिध्यति ।

·नीतिमतिबिम्बा २१५ त्रादीनां तद्नुपघातकत्वात् योगक्षेमाविरोधात्र । न द्वितीयः । धर्मत्वेन परिकल्पनायां प्रमाणाभावात् । योगक्षेमसाधनत्वस्य हेतोः पूर्वोक्तिधर्मप्रमाणत्वान्न तदतिरिक्ताना धर्मत्वकल्पने प्रामाण्यम् । अन्ततो गत्वा परिवर्तनवादिना वैयक्तिकयोगक्षेमावेव लक्षीकृत्य परिवर्तन विधेयम् । तच्च समाजोपघातक- त्वादनवस्थितत्वाञ्च न न्याय्यमिति दण्डसस्थया निवारणीयमेव । किचालन्धलाभो योगः, लब्धपरि- रक्षण च क्षेममिति तयोर्लक्षणे कथंकार तावन्न सत्यादिधर्मयक्तियोगक्षेमौ निर्वहत इति तु परि- वर्तनवायेव जानीयात् । न च म्लेच्छैः सह सघर्षे तदीयशिल्पादिविज्ञानार्थं तत्रोपजापादिनीतिका- थि च तद्देशगमनादिकमिदानी निषिध्यमानमेव धर्मखेन परिवर्तनीय राष्ट्रीययोगक्षेमसाधकत्वादिति वाच्यम् । क्षत्रियधर्मे दण्डनीत्यादौ तस्यानिपिद्वत्वात् । तदपि च सत्यादिधर्मपूर्वकमेव न तु स्वेच्छया। अन्यथा विषयलोलुपतया गौरागयुवति विलासार्थ तु तत्रापि तस्य निषेधात् । विशदमेवैतदये शुद्धिप्रतिबिम्बे प्रतिपादयिष्यामः । अयमत्राभिसंधिः-राष्ट्रीययोगक्षेमार्थं वृत्तिनियमने भोगेच्छानियमने च यत्र कणि ये दीक्षितास्तेषा तत्कार्यकरण परमो धर्म एव नाधर्म इति किल शास्रसिद्वान्तः । अत एव समाजोपयोगिना सर्वकर्मणा तपस्त्वेनोपवर्णन मनो:- ब्राह्मणस्य तपो ज्ञानं, तपः क्षत्रस्य रक्षणम् वैश्यस्य तु तपो वार्ता तपः शूद्रस्य सेवनम् ।। १११२३५ अत्र तपःशब्देन स्वधर्मवृत्तित्वमेव भारतोक्न निगद्यते । तपो विद्या च विपस्येति श्लोक- व्याख्याने कुल्लूकेन तथोक्तत्वात् । युक्त चैतत् । योगभाग्योक्तस्य दद्वसहनरूपस्य तपसोऽत्रैवान्त भावात् । ततश्च स्वकार्यनिरतत्त्वे हि रागद्वेषादीना सयमादेव सर्वस्यापि समाजोपयोगिकार्यस्य धर्मत्वे न कस्यापि दुटत्वम् । अनियुक्तेन तथानुधाने तु महानधर्म इत्येव फलति । तथा च न कुत्रापि परिवर्तनावश्यकतेति वृथा प्रलापोऽय परिवर्तनवादः । न हीच्छा नाम धर्मः । तस्या ब्रह्मणापि पूरयितुमशक्यत्वात् । अत एव–यतः प्रवृत्तिर्भूताना येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ।। गीता अ. १८ इति भगवद्गीताया स्वकर्मणा सर्वान्तर्यामिण आराधने सर्वेषा सर्वसिद्विरिति सिद्धान्तितम् । एतेन धर्मस्य फलतो निवर्तकत्वमेव न प्रवर्तकत्वमिति सिध्यति । यदीच्छेव धर्मस्तदा तु यस्य कस्यापि धर्मस्यानुशासन वैयर्थ्यमेवाऽऽवहेत् । एव चेच्छानियन्त्रणद्वारा कर्तव्यकर्मप्रवर्तकत्वमेव धर्मस्य प्रवर्तकत्वमित्यभ्युपगमे फलतो निवर्तकत्वमायाति । एवं राजशासनस्यापीति सर्वेषा शास्त्राणां निवृत्ती पर्यवसानम् । यत्त्वाम्नायस्य क्रियार्थत्वात्प्रवर्तकत्वम् । तदप्यनयेव रीत्या । अत एव श्रीमद्भागवते- . ।

·२५६ धर्माद” । अत्र विरागहेतु केषांचित् स्वभावमूलकत्व केचित् दण्डदोषमूलकत्वं केचिदस्यामूल- कत्वमिति धर्ममूलकत्वाभावान्न तत्परिवर्तनमत्यावश्यक मन्यामहे । न हि धर्मेण गुणवच्छूद्रादपि जातिश्रेष्ठोऽपि ब्राह्मणो यत्र कुत्रापि कार्ये नियोक्तव्यो वा समाननीयो वेत्युपादिष्टम् । जातिमात्रो- मजीविना ब्राह्मणादीना विट्यादिषु नियोज्यत्वस्य पूर्वमेवाभिधानात् । यत्तु जातिमूलक श्रेष्ठ, तदपि यत्र जातिप्रयोज्यमेव किंचित् कार्य तत्रैव नान्यत्र । युक्त चैतत् । न हि जातिमानप्य- श्वः पड्गुश्चेत्नावतापि वहनाई इति केनापि मन्येत । तस्मादहिसादिधर्मपरिपालनपूर्वकस्वधर्माचारेणे- शाराधनसन्नद्धः सर्वोऽपि श्रेष्ठ एव । अत एव स्वश्रेष्ठयमगीकुवता ब्राह्मणेन वा क्षत्रियेण वा वैश्येन वा स्वीयासाधारणधः परमेशाराधनाय बद्धपरिकरभवितव्यम् । ब्राह्मणेन ज्ञानद्वारा क्षत्रियेण स्वबलपूर्वकन्यायपतिष्ठापनद्वारा वैश्येन च धनद्वारा शुद्वेण च यथासमय समुत्पन्नसर्वकर्मदारा चेति न कुत्रापि श्रेष्ठकनिष्ठभावापत्तिः । जातिकार्येषु विवाहादिकार्येषु च सर्वेषा स्वातन्त्र्येऽपि परमेशाराधन- काले सर्वेषा साम्यात् । परमेशाराधन च सर्वान्तर्यामित्वेन सर्वभूतहितत्वमेव नान्यदित्युक्त पूर्वमेव । इतरे च भेददोषा नीतिशास्त्रीयदण्डोपनयनादिद्वारा दण्डसस्थयैव निराकरणीयाः । अन्यथा तु यस्या कस्यामपि समाजरचनाया क्रुद्धलुब्धावमानितासूयितादीना सहजसौ- लभ्यात्तत्रापि पारतन्त्र्यादिक केन वार्येत । तस्मादहिसादिधर्मप्रतिष्ठेव तन्निराकरणोपायः । सच दण्डायत्तः । तदर्थं च दण्डसस्थया विद्याविनयप्रचार प्रजासु सुविधेयः। अविद्याऽ- विनयश्च सर्वापत्तीना हेतू । "अविद्याविनयः पुरुषव्यसनहेतुः । अविनीतो हि व्यसनदोषान्न पश्यति" इत्यर्थशास्त्रात् । ( अ ११९) तथैव कामादिरुत्सेक. स्वाः प्रकृतीः कोपयति । अपनयो बाह्या.। तदुमयमासुरी वृत्तिः" इत्यप्यर्थशास्त्रम् । (अ १२८) तस्माद्विद्यया विनय प्राप्य पात्रत्वमापना प्रकृतयो न कदापि भेदमापादयितु शक्या इत्यपि हेतो. प्रजासु पूर्वोकधर्माणामीतिबोधाचरण- पचाराः प्रचारयितव्या दण्डसंस्थयेत्येव सिध्यति । (परिवर्तनपदार्थविचारः) किंच किमिदं परिवर्तन नाम । किं धर्मत्वेन प्रमिताना क्रियाणामधर्मत्वव्यवस्थापन वोत नूत- तनतयेव कासाचित् कल्पिताना क्रियाणा धर्मत्वबोधन वा । नाऽऽयः धर्मत्वेन प्रामती ह्यधर्मत्वव्यव- स्थापनस्यापामाणिकत्वप्रसङ्गात् । न च योगक्षेमासाधनत्वेन हेतुना तसिदि.। योगक्षेमयोळक्त्य- पेक्षया विवक्षितत्वेऽनवस्थामसङ्गात् । राष्ट्रापेक्षया विवक्षाया तु पूर्वोक्तरीत्या तत्साधनत्वेन प्रमितानां सत्यादिधर्माणां सिद्धौ तदतिरिक्तस्यैवाधर्मत्वारिदे । एव र व्यक्तिधर्माणा राष्ट्रधर्मोपमर्दकत्वे वा योगक्षेमानुगन्धित्वे वा तथा परिवर्तन स्यात् । न उ नत्तभवति । राष्ट्रीययोगक्षेमनिर्वाहकसत्यादि- धर्माणा नन्मूलभोग्यसपनिविनियोगभोगेच्छानियमनयोश्च यथावत्परिपालने व्यकिधर्माणाममिहो- ·नीतिप्रतिविम्बर २७९ AL चरेद्धर्मान् । न ह्यपौरुषेयत्वेनाभिन्नयोर्वितथावितथत्वभेदो युज्यते, वितथत्वे चेतरस्यापि वितथत्व- पसमात् । अदृष्टसाधनमाह-नक्षत्रेति । नक्षत्राण्यश्चिन्यादीनि चन्द्रसूर्यौ प्रसिद्धौ । तारा ग्रहा अङ्गारकादयः पञ्च । तेषां चक्रमिव चक्रं सनिवेशविशेषो द्वादशराशिविभक्तं तस्य लोकार्थं नाऽऽत्मार्थ बुद्धिपूर्वकमिवेति पूर्वफस्येव यथा कश्चित्पुरुषो बुदिपूर्व प्रवर्तते तदेते सूर्यादयो नक्षत्रेण युज्यमाना ." अन्यथाऽन्यथा प्रवर्तमाना दृश्यन्ते न च तथैवेतीवार्थः । तथा ह्येषां न लोकस्येदं करिष्याम इति प्रवृत्तिः । सा च शास्त्रान्तरे बहुप्रकारोक्ता । दर्शनादिति वचनात् प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धेति दशयति । तस्यां च प्रवृत्ती लोकस्य शुभाशुभात्म फल द्विविधम् । साधारणमसाधारणं च । तत्र साधारणं सुभिक्षदुर्भिक्षादि । तच्च ग्रहचारे द्रष्टव्यम् । असाधारणं तु मतिसचं प्रतिनियतं लाभालाभसुखदु:- खादि । तच्च जातके द्रष्टव्यम् । सैव द्विधा प्रवृत्तिः कारणान्तरमदृष्टं गमयति । तच्च लोकस्य शुभाशुभात्कर्मणः । अन्यथैषामेफरूपाणां कारणान्तरनिरपेक्षाणा सदा प्रवृचिरप्रवृत्तिर्वा स्यात् । कालानियम इति चेन । सोऽपि कारणनिरपेक्षः सर्वदा स्यात् । तस्मादस्ति तत्पवर्तकमदृष्टमिति चरेद्धर्मान् । उक्तं च-- नक्षत्रग्रहपञ्जरमहर्निश लोकमर्मविक्षिप्तम् । भ्रमति शुभाशुभमखिलं प्रकाशयन् पूर्वजन्मकृतम् ।। इति. वर्णाश्रमेति । वर्णा ब्राह्मणादयः । आश्रमा ब्रह्मचर्यगार्हस्थ्यादयः । तेषामाचारः स्वधर्मः । तस्य स्थितिय॑वस्था। सैव लक्षणं यस्या लोकयात्रायाः । सा सा लोकायतिकैर्मा भूदव्यवस्थायां मात्स्यो न्याय इति दृष्टार्थ वर्णिता " संवरणमात्रं त्रयीति लोकयात्राविदः" इति । ता च लोकविश्वासार्थमाचरद्धिः कथं नाऽऽचरितो धर्मः । दृष्टार्थश्च यद्यदृष्टार्थोऽपि स्यात्को- विरोधः । एतेन " न धर्माश्चरेत् " इति प्रतिज्ञाया अभ्युपगमबाधां दर्शयति । यच्चोक्त-एण्यत्कलत्वादिति । तटेऽप्यस्तीति दर्शयन्नाह हस्तगतस्येति । तुल्ये भविष्यत्फलत्वे सति नैकत्र प्रवृत्तिरन्यत्र निषेध इति युक्तियुक्तम् । न कदाचित्तत्र दृष्टमिति चेत्कथं ताहि लोकवैचित्र्यम् । न हि सर्वत्र समाना- दृष्टात्कारणादैश्वर्यादिफललामः । नापि स्वाभाविक कर्म । सदा सिध्यासद्विपसङ्गात् । इति । अनेन च वात्स्यायनसूत्रभाष्येण सुविशदैव धर्मसत्ता पतीयते । तथा च धर्माचरणं कामशा- स्त्रस्य नाविप्रतिपन्नम् । नन्वेवं पारदारिकवैशिकाधिकरणयोः का गतिरिति चेदत्रोच्यते । यस्य कस्यापि विषयस्य जिज्ञासापतिज्ञायां शास्त्रेण सामोपाड्गमेव विचार्यते । तत्र च केषांविद्धर्म- विरुद्धानामपि विषयाणामड्गोपाङ्गत्वेन विवेचनं तु न परिहार्यम् । यथा ह्यारोग्यमुद्दिश्य प्रवृ- चेन वैद्यकशास्त्रेण धर्मविरुद्वमद्यमांसाधपि तदुपायत्वेन प्रतिपाद्यते । नेतावता तत्सेवनमत्यावश्यक- मिति चोद्यते । तथैव कामशास्त्रेऽपि कामप्रवृत्तिसंभावनामभिलक्ष्य तत्र कथं घर्तितन्यमित्येतदर्थमेव । । -- ·२७८ धर्मादा - धर्मस्य ह्यापवर्यस्य नार्थोऽर्थायोपकल्पते । नार्धस्य धर्मकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः ॥ कामस्य नेन्द्रियप्रीतिलाभो जीवेत यावता जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थों यश्वेह कर्मभिः इत्युक्तम् । किंच तत्रैव- धनं च धर्मकफलं यतो वे ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति। गृहेऽपि युञ्जन्ति फलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ।। इत्यप्युक्तम् । तसिद्धं धर्मो हि न परिवर्तनाह इति । (फामशाखदृष्टयापि धर्मस्याऽऽदयफता). कामशासेऽपि निवर्गस्यान्योन्यानुपमईन सेवनमेव सिद्धान्तितम् । ययप्येप्यकलफत्वा- सांशयिकत्वाच्च न धमात्ररेदित्युनं तनु पूपिशवेन । गत एवाऽनावमेवोत्तरः पक्षः प्रदर्शितः । तपथा- शापस्यानभिकिनत्वात्, अभिचारानुष्पाहारयोय याचित्फलदर्शनात् , नक्षत्र- चन्द्रसूर्यनारायाचकस्य लोकार्य युधिपूर्पकमिरमदानान् , वर्णाश्रमाचारस्थितिलक्षणत्वाच लोयानापाः, इस्तगतस्य च पीजस्य भविष्यतः सस्पस्यायें त्यागदर्शनात् घरधर्मामिति पात्म्यापनः ।। मनि|३१. भन्दमुन्यात्यानं शामरगति । धर्मस्पालांकिकत्वानदानिया शासं गुतम् । सन्चास पोपमा । तर मिनिममीम्, " किमिदं सत्यं मिथ्या नि । पुरुषा हि रागादि. FREarn Hren मिलिनि। मीठोपं न पदापं पुरुषायामापाष्टमनाक गनीम् । गो- ·नीतिप्रतिविम्बर २८१ - , यस्याङ्के शिर आधाय लोकः स्वपिति निर्वृतः। स्वयं धर्ममधर्म वा न हि वेद यथा पशुः ॥ इत्युक्तदिशा प्रत्युत परिवर्तनवाद पुरस्कृत्य स्वीयार्थकामसाधनतत्परा एते न कथं विनाश- मागच्छेयुः । न हि शुद्धब्राह्मण्यं विना धर्मप्रसरः । न च तं विना जगतः सुखस्वास्थ्यमिति तु निश्चमचमेव । अत एवाऽऽहुर्भगवन्तः शंकरभगवत्पादा गीताभाष्योपक्रमणिकायां ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणेन रक्षितः स्याद्वैदिको धर्मः, तदधीनत्वावर्णाश्रमधर्माणाम् " इति । इदानीं तु ब्राह्मण्य- संरक्षकपरिषदिति नामापि श्रुतिभेषजायमानं परिवर्त्य ब्राह्मणपरिषदिति जलाञ्जलिदानायैवेति स्पष्ट- मेव तत्परिपद्विनाशेन । एतत्सर्वमभिप्रेत्यैवाऽऽह भगवती परम कारुणिकी श्रुतिः " स नैव व्यभवत् । नच्छेयोरूपमत्यसृजत धर्मम् । तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः । तस्मा- द्धमात्परं नास्ति । अयो अवलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण । यथा राजैवम् । यो वै स धर्मः, सत्यं वै तत् । तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति । धर्म वा वदन्तं सत्यं वदतीत्ये- तद्धयेवैतदुभयं भवति" ॥ इति ॥ बृ. आ. १।४।१४ ॥ अनत्यं शांकरभाष्यं यथा- " स चतुरः सृष्ट्वापि वर्णानैव व्यभवदुयत्वात्क्षत्रस्यानियताशङ्कया । तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजन । किं तत् ? धर्मम् । तदेतच्छ्रेयोरूपं सृष्टं क्षत्रस्य क्षत्रं क्षत्रस्यापि नियन्तृ । उग्रादप्युग्रम् । यद्धर्मो यो धर्मः । तस्मात्क्षत्रस्यापि नियन्तृत्वाधर्मात्परं नास्ति । तेन हि नियम्यन्ते सर्व । तत्कथमित्यु- च्यते । अथो अप्यबलीयान् दुर्बलतरो बलीयांसमात्मनो बलवत्तरमप्याशंसते कामयते जेतुं धर्मेण बलेन । यथा लोके राज्ञा बलवत्तमेनापि कुटुम्बिक एवम् । तस्मात्सिद्ध धर्मस्य बलवत्तरत्वात्सर्व- नियन्तृत्वम् । यो वै स धर्मो व्यवहारलक्षणो लौकिकैय॑वह्रियमाणः सत्यं वै तत् । सत्यमिति यथा शास्त्रार्थता । स एवानुष्ठीयमानो धर्मनामा भवति । यस्मादेवं तस्मात्सत्यं वदन्तं व्यवहारकाल आहुः । समीपस्था उभयविवेकज्ञा धर्म वदतीति प्रसिद्ध लौकिकं न्याय वदतीति । तथा विपर्ययेण धर्भ वा लौकिकं व्यवहारं वदन्तमाहुः सत्यं वदति शास्त्रादनपेतं वदतीति । एतद्यदुक्तमुभयं ज्ञाय- मानमनुष्ठीयमानं चैतद्धर्म एव भवति । तस्मात्स धर्मो ज्ञानानुष्ठानलक्षणः शास्त्रज्ञानितरांश्च सर्वा- नेव नियमयति । तस्मात्स क्षत्रस्यापि सत्रम् । अतस्तदभिमानोऽविद्वांस्तद्विशेषानुष्ठानाय ब्रह्मक्षत्रविटशूद्रनिमित्चविशेषमभिमन्यते । तानि च निसर्गत एव कर्माधिकारनिमिचानि"। इति । एतदुपरि सुरेश्वराचार्यवार्तिकमप्येतदर्थमेव । अनेन चेदं स्पष्टमेवावगम्यते यद्धर्मस्यैव सर्व- नियन्तृत्वात्सर्वप्रभुत्वं सत्यादनतिरिक्तत्वं च । युक्त चैतत्सत्य एव सर्वधर्माणामन्तर्भावात् । तदुक्तं महाभारते शान्तिपर्वणि १६२ तमेऽध्याये युधिठिर उवाच-- ·२० धर्माद तयोरधिकरणयोरुपदेशः । रागप्राप्तस्य नियमनात् । अत एव प्रारम्भे विभज्य कालमन्योन्यानुवन्ध परस्परस्यानुपघातकं त्रिवर्ण सेवेतेत्यादेशः कामशास्त्रे । तत्सिद्वं धर्माचरणं कामशास्त्रसंपतिपन्नामिति । (उपसंहारः) तदेव कामस्यैव परमपुरुषार्थत्वमित्यभ्युपगमेऽपि धर्मतत्त्वस्य सत्याहिसादेः सर्वत्र परिपालन- मत्यावश्यकमेव । तद्विना न कस्यापि पुरुषार्थस्य सिद्धिः । पुरुषार्थशब्दस्य पुरुषमर्थेन संयुनतीति व्युत्पत्ती हि, क्रियावाचकत्वमेव । तां विना कस्यापीच्छाविषयस्याधिगन्तुमशक्यत्वात् । सा च क्रिया न पूर्वोक्तसत्याहिंसादि विना सिध्यतीति सर्वत्राऽऽथिकव्यवस्थायां सामाजिकव्यवस्थायां वा तेषां परिपालनस्यावश्यंभावाधर्मस्यापि सप्रयोजनत्वं सिध्यति । तत्र क्रियात्मकानां धर्माणां केषांचित्सत्यमूलकत्व केषांचित्तपोमूलकत्वं केषांनिदीश्वरप्रणिधानमूलकत्वमित्येवं यथा- यथमूह्यम् । न च तासामपि क्रियाणां परिवर्तनाहत्वम् । क्रियाणा फलजनकत्व- सामर्थ्यस्याव्याहतत्वात् । पुरुषसंकेतेन तदपाकरणस्यासंभवात् । न हि कार्तयुगीना क्रिया इदानीमपि केनचन यथावदनुष्ठिता यथाशास्त्रं नालं फलायेति वक्तुं शक्यम् । शक्त्यमा- वेन तदनुष्ठानं तु न परिवर्तनम् । किं तु ह्रास एव । नैतावता तद्विपरीतं क्रियमाणं कर्म धर्मफलाय प्रभवेत् । स्पष्टमिदं वर्तमानया भारतीयावनत्या । यदि च पूर्वकाल इवेदानीमपि सत्यादिधर्माणां परिसा- लनेन सर्वान्तर्यामिसमाराधनाय भारतीयाः प्रजाः संनद्धा भवेयुः । भोग्यत्वेन स्वात्मनो भोगदानमेव परमं धर्म मन्येरन् । तदा तु न कदाप्यस्माकमेतादृशी दुर्दशा स्यात् । न हि त्यागमन्तरा भोगसिद्धिः । ब्राह्मणैर्ज्ञानद्वारा प्रजासमाराधनं क्षत्रियैरन्यायनिवृत्त्यर्थं वैश्यर्धनपूर्वक शुद्धैश्च यथायथं स्वन्य- वसायमूलकमित्येव त्यागपूर्वकभोगदानेन समाराधितः सर्वान्तर्यामी कथं वा दुःखरूपपारतन्त्र्य- गर्तेऽस्मान् पातयिष्यति । तदत्र परमधर्मविमुखा वयं विषयलोलुपतया प्रवृत्ताः स्वीयभोगे भेदेन पर- वशतामापना इति नायमपराधो धर्मस्येति सुधीरमुद्दोषयामः । कुत्रं ते ब्राह्मणा येषां पूर्वजा उत्पथ- गामिन वेनं निवारयामासुः । अन्ले च भस्मसाच्चाः किमेतम्लेंच्छादीनां निग्रहो नैव विधेय इति कुनचिदुपलब्धं वा धर्मशासनम् । क्व गतः स स्थापत्यवेदो वा धनुर्वेदो वा । ययोरवशेषः समराङ्ग- णमूत्रधारादिग्रन्थेप्पिदानीमप्युपलभ्यते । "ब्राह्मणेन निष्कारण पडड्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयव" इति धर्माज्ञामापि न दृष्टिपथमानयन्ति । । वनस्यातिमरद्धस्य ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः। ग्रीव सनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ।। इति मनोरादेशमपि नाऽऽलोचयन्ति । न वान्यामापति स्वीयश्वजीवनमेतेषां कि दुखाकरोति ।

·नीतिमतिबिम्ब २८३ कल्याणं कुरुते वाढं धीमान ग्लायते कचित् । प्रशान्तवामना नित्यं हीस्तु धर्मादवाप्यते ॥१५॥ धर्मार्थहेतोः क्षमते तितिक्षा क्षान्तिरुच्यते । लोकसंग्रहणा) वै सा तु धैर्येण लभ्यते ॥१६॥ 5 त्यागः स्नेहस्य यत्यागो विषयाणां तथैव च । रागद्वेपमहीणस्य त्यागो भवति नान्यथा ॥ १७॥ आर्यता नाम भूतानां यः करोति प्रयत्नतः । शुभं कर्म निराफारो वीतरागस्तथैव च ॥१८॥ धृतिर्नाम सुखे दुःखे यया नामोति विक्रियाम् ।। तो भजेत सदा.माज्ञो य इच्छेतिमात्मनः ॥ १९ ॥ सर्वथा क्षमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च । वीतहर्पभयक्रोधो धृतिमामोति पण्डितः ॥२०॥ अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहं च दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥२१॥ एते त्रयोदशाकाराः पृथक् सत्यैकलक्षणाः । भजन्ते सत्यमेवेह हयन्ते च भारत ॥२२॥ नान्तः शक्यो गुणानां च धर्तु सत्यस्य पार्थिव । अतः सत्यं प्रशंसन्ति विमाः सपितृदेवताः ॥२३॥ नास्ति सत्यात्परोधर्मो नानृतात्पातकं परम् । श्रुतिहि सत्यं धर्मस्य तस्मात्सत्यं न लोपयेत् ।। २४॥ उपति सत्यादानं हि तथा यज्ञाः सदाक्षिणाः। त्रेताग्निहोत्रं वेदाश्च ये चान्ये धर्मनिश्चयाः॥२५॥ अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्रादि सत्यमेव विशिष्यते ॥ २६॥ इति. ।। • अनेन च त्रयोदशविधसत्याकारेण सर्वस्यापि धर्माचरणस्य संग्रहात्सत्यस्यैव धर्मत्वं यदुक्तं बृहदारण्यके तदुपपद्यत एव । न हि सत्यभाषणमेव सत्यम् । किंतु कर्मणा मनसा गिरा च सर्वथैक- रुप्यं यदा सत्तत्त्वावलम्बनेन संपयेत तदैव फिल सत्याकाराणां संप्राप्तिरिति सिध्यति। एतेनेदानींतनसत्यप्रयोगा व्यख्याताः ।

·धर्मादर्श
२८
सत्यं धर्म प्रशंसन्ति विभर्पि पितृदेवताः ।
संत्यमिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १ ॥
सत्यं कि लक्षणं राजन् कथं वा तदवाप्यते ।
सत्यं प्राप्य भवेत्किं च कथं चैव तदुच्यताम् ॥ २॥
भीष्म उवाच--
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माणां संकरो न प्रशस्यते ।
अविकारितमं सत्यं सर्ववर्णेपु भारत ॥३॥
सत्यं सत्सु सदा धर्मः सत्यं धर्मः सनातनः ।
सत्यमेव नमस्येत सत्यं हि परमा गतिः॥४॥
सत्यं धर्मस्तपो योगः सत्यं ब्रह्म सनातनम् ।
सत्यं यज्ञः परः प्रोक्तः सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ।।५॥
आचारानिह सत्यस्य यथावदनुपूर्वशः।
लक्षणं च प्रवक्ष्यामि सत्यस्येह यथाक्रमम् ॥ ६॥
प्राप्यते च यथा सत्यं तच्च श्रोतुमिहार्हसि ।
सत्यं त्रयोदशविधं सर्वलोकेषु भारत ॥ ७॥
सत्यं च समता चैव दमश्चैव न संशयः।
अमात्सर्यं क्षमा चैव हीस्तितिक्षाऽनम्यता ॥८॥
त्यागो ध्यानमथाऽऽर्यत्वं धृतिश्च सततं दया ।
अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारत्रयोदश ॥९॥
सत्यं नामान्ययं नित्यमविकारि तथैव च ।
सर्वधर्माविरुद्धेन योगेनैतवाप्यते ॥१०॥
आत्मनीष्टे तथाऽनिष्टे रिपी च समता तथा।
इच्छादेपं क्षयं प्राप्य कामकोधक्षयं तथा ॥११॥
दमो नान्यस्पृहा नित्यं गाम्भीर्य धैर्यमेव च ।
अभयं रोगशमनं ज्ञानेनतदवाप्यते ॥ १२॥
अमात्सयं बुधाः माहुदाने धर्मे च सयमः ।
अवस्थितेन नित्यं च सत्येनामत्सरी भवेत् ॥ १३ ॥
अक्षमायाः क्षमायाध पियाणीहामियाणि च ।
क्षमते समतः साधुः साध्यामोति च सत्यवाक् ॥ १४ ॥

·नीतिप्रतिबिम्पर
२८५
विधात्वमभिमन्यन्ते तदानास्तथेतराः ॥४॥
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता सतीविद्याः प्रचक्षते ।
सत्योऽपि हि न सत्यस्ता दण्डनीतेस्तु विप्लवे ॥५॥
दण्डनीतिर्यदा सम्यड्नेतारमधितिष्ठति ।
तदा विद्याविदः शेपाः सर्वा विद्या उपासते ॥६॥
त्रयी विधव विद्यात्वमहत्येवेतरा न तु ।
धर्माधर्मप्रधानत्वाद्वस्तुमात्रमदर्शिका ॥७॥
दण्डनीतिनिरालम्वा जगदिप्लयकारिका ।
सालम्वत्वे तदालम्बस्त्रयीविद्येव निश्चिता ॥८॥
वार्ता तु तदधीनव न तु विद्यात्वमइति ।
एकैवाऽऽन्वीक्षिकी विद्या सर्वविद्याप्रवर्तिका ॥९॥
तां विना सर्वकार्येषु जगदान्ध्यं प्रसज्यते ।
इन्द्रियाणि मनश्चैव नान्यज्ज्ञानस्य साधनम् ॥१०॥
तैर्यज्ज्ञातं तदेवास्य जगतस्तत्वमुच्यते।
तेपु सम्यग् व्यापृतेषु सुखशान्तिः प्रवर्तते ॥११॥
प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् ।
आश्रयः सर्वधर्माणां शश्वदान्वीक्षिकी मता ॥१२॥
प्राणिनां जीवनं श्रेयः प्रेयश्चेति सुनिश्चितम् ।
वार्ताधर्धानं तदस्तीह विद्या सका ततः स्मृता ॥१३॥
वार्तायां लुप्यमानायां धर्मो भवति निष्फलः।
धर्मे विलुसे दण्डोऽपि दुष्पचार इति स्फुटम् ॥१४॥
तदा चाऽऽन्वीक्षिकी श्रेष्ठा वार्ता वेति न निश्चितम् ।
तथापि वा प्राधान्यं सुविचार्य मनीषिभिः ॥१५॥
इत्येवमादिपक्षेषु गरीयान् कतमः स्मृतः ।
इति शङ्कास्थले चात्र विशदोऽयं विनिर्णयः ॥१६॥
परस्परावलम्बित्वात्सर्वाः सर्वोपकारिकाः।
तस्माद्विधात्वमेतासां चतुसूणां सुनिश्चितम् ।।१७।।
धर्माधर्मप्रधाना हि त्रयी विद्या प्रकीर्तिता।
अर्यानर्थप्रधाना च वार्ता विद्या स्मृता पुनः ॥१८॥

·धर्माद किमिदं सत्यं स्याद्वा यत्र नैकोऽप्याकारः स्पष्टतयाऽऽविभवति । किमत्र निदानमिति गवे- पंणायामिदमेव भाति यत्सत्तत्त्वानवलम्ब इति । अत एव शास्त्रविरुद्धाचरणा देशास्तत्र तत्र समुन्मि- पन्तीति नातिरोहितं विदुषाम् । त्रयोदशविधसत्याकारपरिणतो हि न कुतश्चन बिभ्यति नवा हर्ष- शोकप्रियाप्रियादिविकारविकृतः । प्रत्युतान्यायवर्तिनो जनस्य निग्रहीता निर्भयश्च सर्वभूतहितरतत्र स्यात् । एतच्च परिस्थित्यनुसारेण यथासंभवं यथायथमूह्यं विचक्षणः । एतादृशसत्यस्य स्वरूपतो ज्ञानं च नाऽऽगमादृते संभवतीति सिध्यति किल चोदनालक्षण एव धर्मः। न पुरुषबुद्धिपरिकल्पितः । एतेनाहिसादीनां यमनियमानां धर्मतत्त्वमूलानामपि स्वरुपतो वेदैकगम्यत्वमेव सिध्यति । न हि प्राणवियोगमात्रेण हिंसा । तथा चेयुद्धस्य धर्मत्वाभावापतेः । क्षत्रियाणां तु स्वधर्म स इत्यनुशास्ति श्रुतिः । स्मृतिरपि च "धाद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते" इति ॥ एवमस्तेयस्वरूपमपि प्रमत्तोन्मत्तादिभूतोपद्रवकारिणा धानकाना धनापहारं बोधयन्त्या स्मृत्या वैदेकगम्यमेव । असाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति । आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृत्स्नधर्मविदेव सः॥ इति स्मृतिः । म. भा. शान्ति । एवं सर्वेषां यमनियमादीनां स्वरूपाणि वेदैकगम्यानीति न कुत्रापि पुरुषबुद्धरवकाशः । एतदर्धातिबोधाचरणप्रचारास्तु दण्डाधीनाः । "यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पाप्महा । प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥ इति मनुस्मरणात् । सर्वथा तु दण्डनीतिरपि धर्ममूलेव जगच्छ्रेयोवहा न तु स्वेच्छामूलिकेत्य- वधेयम् । एतच्च सर्वमपि अस्मत्कृतनीतिसुधायां समासेनोपवर्णितमिति तामेवात्रोपक्षिपामः- :- धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थी धर्म एव च । अर्थ एवेह वा श्रेयस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः ॥१॥ आन्वीक्षिकी प्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्याश्चतस्र इत्याहुः समाजस्थितिहेतवः ॥२॥ एकंवाऽऽन्वीक्षिकी विद्या सर्वविद्योपकारिका । इतरास्तदधीनत्वान तु विद्यारसद पुनः ॥ ३ ।। इत्याहुरेके त्वपरे दण्डनीतेः प्रधानतः ।

·नीतिप्रतिविम्बर
२८५
विद्यात्वमभिमन्यन्ते तदीनास्तथेतराः॥४॥
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता सतीविद्याः प्रचक्षते ।
सत्योऽपि हि न सत्यस्ता दण्डनीतेस्तु विप्लवे ॥५॥
दण्डनीतिर्यदा सम्यङ्नेतारमाधितिष्ठति ।
तदा विद्याविदः शेपाः सर्वा विद्या उपासते ॥६॥.
त्रयी वियव विद्यात्वमहत्येवेतरा न तु ।
धर्माधर्मप्रधानत्वाद्वस्तुमात्रप्रदर्शिका ||७||
दण्डनीतिनिरालम्वा जगविप्लवकारिका ।
सालम्बत्वे तदालम्बस्त्रयीवियव निश्चिता ॥८॥
वार्ता तु तदधीनैव न तु विद्यात्वमर्हति ।
एकैवाऽऽन्वीक्षिकी विद्या सर्वविद्याप्रवर्तिका ॥९॥
तां विना सर्वकार्येषु जगदान्ध्यं प्रसज्यते ।
इन्द्रियाणि मनश्चैव नान्यज्ज्ञानस्य साधनम् ॥१०॥
तैर्यज्ज्ञातं तदेवास्य जगतस्तत्वमुच्यते ।
तेषु सम्यग् व्यापृतेषु सुखशान्तिः प्रवर्तते ॥११॥
प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् ।
आश्रयः सर्वधर्माणां शधदान्वीक्षिकी मता ॥१२॥
माणिनां जीवनं श्रेयः प्रेयश्चेति सुनिश्चितम् ।
वार्ताधीनं तदस्तीह विद्या सका ततः स्मृता ॥१३॥
वार्तायां लुप्यमानायां धर्मो भवति निष्फलः ।
धर्मे विलुप्ते दण्डोऽपि दुषचार इति स्फुटम् ।।१४॥
तदा चाऽऽन्वीक्षिकी श्रेष्ठा वार्ता वेति न निश्चितम् ।
तथापि वा प्राधान्यं सुविचार्य मनीपिभिः ॥१५॥
इत्येवमादिपक्षेषु गरीयान् कतमः स्मृतः ।
इति शङ्कनस्थले चात्र विशदोऽयं विनिर्णयः ॥१६॥
परस्परावलम्बित्वात्सर्वाः सर्वोपकारिकाः।
तस्माद्विधात्वमेतासां चतसृणां सुनिश्चितम् ॥१७॥
धर्माधर्मप्रधाना हि त्रयी विद्या प्रकीर्तिता ।
अर्यानर्थप्रधाना च वार्ता विद्या स्मृता पुनः ॥१८॥

·धर्माद
नयानयो दण्डनीत्यामान्वीक्षिक्यां विवेचनम् ।
तत्त्वानां जगतः सर्व ताभिः श्रेयः प्रसाधयेत् ॥१९॥
सुखं वाञ्छति सर्वोऽपि तद्धेतुश्चार्यसाधनम् ।
तत्साधर्फ क्रियाज्ञानं धर्मज्ञानमिति स्मृतम् ॥२०॥
तस्माद्धर्मार्थयोनिं यतः प्राप्नोति मानवः ।
विद्यानां तद्धि विद्यात्वं चतसप्वेव तत्स्फुटम् ॥२१॥
तस्माच्चतस्त्र एवेह विद्या लोकोपकारिकाः।
तासां सम्यक् परिज्ञाने श्रेयः प्रेयश्च विन्दति ॥२२॥
श्रेय प्रेयःसाधनेन ह्यात्मानं यो पुभूपति ।
तेनैतासां परिज्ञानं साधनीयं प्रयत्नतः ॥२३॥
विद्या ददाति विनयं विनयो ह्यर्थदायकः।
सुखस्य हेतवचा विनीतात्मा ततो भवेत् ॥२४॥
अविनीतस्य सर्वेऽपि नश्यन्त्याः प्लवङ्गवत् ।
सन्तोऽपि न स्वभोगाय दुःखायैव भवन्त्युत ॥२५॥
प्रकीर्णे विपयारण्ये धावन्तं विप्रमाधिनम् ।
ज्ञानाकुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनम् ॥२६॥
एफैकेपि विनिम्नन्ति विपया विपसंनिभाः।
किं पुनः पञ्च मिलिता विनीतात्मा ततो भवेत् ॥२७॥
पतामत्स्यभ्रपरमतङ्गजभूगा इमे ।
एककविषयास्वादान्नस्यन्ति निपतन्ति च ॥२८॥
पञ्चोपसेवी पुरुपो न कयं निपतेत्पुनः ।
मुखार्थाः सर्वभूतानां यताः सर्वाः प्रवृत्तयः ||२९||
तच्चार्यसाधनाधीन ते चार्थाः पञ्च खादयः ।
यस्मादुत्पद्यते जन्तुस्तत एवोरनीवति ॥३०॥
खादिपश्चादयो जन्तुः पुनस्तान्येव वाञ्छति ।
तस्मारवं बापुराग्निय जलं भूमिग्नु पश्या ॥३१॥
अया मता नृणां श्रेयोहा नान्य इति स्फुटम् ।
यदधीनाम्नु ते स स समुग्यभाग्भवेत् ॥३२॥
न सन्नि येपो ने नित्यं दागदारिपभाजनम् ।
तत्साधनं हतिरेपो विराणी समीक्षणम्॥३३॥

·तप्रतिविम्बा
२८७
विवरं कामक्रोधादिमूलकोऽविनयः स्मृतः ।
नास्य छिद्र परः पश्यच्छिद्रं विधात्परस्य तु ॥३४॥
गूहेत्कूर्म इसाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ।
इति नीतिविदां वादः सर्वशास्त्रेषु निश्चितः ॥३५॥
देशं कालं वयः शक्तिमर्थानां च बलाबलम् ।
कार्याकार्यपरिज्ञानं सम्यगावेक्ष्य यत्नतः ॥३६॥
प्रसङ्गात्कामक्रोधादेईलन परिशीलनम् ।
इत्येवमादिकर्तव्यप्रत्तिर्विनयो मतः ॥३७॥
विद्यायत्तः स विशेयः तस्माद्विद्याः सदाऽभ्यसेत् ।
शुश्रूपा श्रवण चैव ग्रहण धारणं तथा ॥३८॥
विज्ञानमूहापोहश्च तच्चावेशस्तु सप्तमः ।
विद्योपाया मता एते तैर्विना सा न लभ्यते ॥३९॥
विद्याभावे न विनयस्तदभावे कुतः सुखम् ।
वाङ्मानेण च पाण्डित्यं कपिचापल्यवत्स्मृतम् ॥४०॥
तेन विद्याविनीतश्वेच्छुकः फिमपराध्यति ।
न तत्स्वस्वीयभोगाय परदास्याय केवलम् ॥४१॥
परत्र चोपतापाय शुरूपलरवन्धवत् ।
शाठ्यं परार्थग्रहणे पाण्डित्यस्य फलं भवेत् ॥४२॥
न सोऽर्थः स्थिरतां याति शाठ्यसंचारकः पुनः ।
तस्माद्विद्या सैव ज्ञेया विनयानापसर्पति ॥४३॥
विद्याविनीतः पुरुप इह लोके महीयते ।
वहयोऽविनयानष्टा राजानो रावणादयः॥४४॥
वनस्था अपि राज्यानि विनयात्मतिपेदिरे ।
तत्मात्कामक्रोधलोभमानभूतावमाननम् ॥४५॥
हातिरेक इत्येवं शत्रुपवर्गमुत्सृजेत् ।
नेपामात्यन्तिको नाशः कदाचिदपि संभवेद ॥४६॥
स्वार्थघातेन शनुत्वे पिसृष्टिः परिकीर्तिता।
विद्याविनयसंपन्नो भुवने याति पात्रताम् ॥ ४७ ॥
पावे श्रियः प्रतिष्ठा हि निश्चला परिकीर्तिता ।
विद्याविनीतेन तदा जगच्छेयोऽवलोकनम् ॥१८॥

·२८८
धर्माद
फर्तव्यं नियमेनैव तहिना न सुखोदयः ।
विभिन्नाः सृष्टयो वहषः पञ्चभूतविनिर्मिताः ॥४९॥
तासां प्रकृतिभेदन विभिन्ना रुचयो मताः ।
स्वभावादेव कोऽप्यत्र पारतन्यं न वाञ्छति ॥५०॥
स्वातन्त्र्येण सुखावाप्तिरिति सर्वविनिश्चयः ।
सुखावाप्तिस्तु सर्वेपामर्धाधीनेति निश्चितम् ॥५१॥
महाभूतान्यत्र चार्धास्तदुत्पन्नाश्च सृष्टयः ।
अर्थापेक्षा च सृष्टीनामानां सायपेक्षिता ॥५२॥
एवं परस्सरापेक्षा न स्वावन्यं कचिस्त्यितम् ।
यद्यप्याः मुखोपायास्तथापि तु व्यवस्थया ॥५३॥
यधेच्छसेवने ते च मारफा न तु तारफाः ।
स्वातन्येच्छा नधान्योन्यारेक्षा चार्थव्यवस्थिनिः ॥५४॥
परस्सगीरुदानो प्रयाणां या व्यवस्थितिः।
स एव सुखहेतुः स्यामान्यः कथन सिध्यति ॥५५॥
भादारे च पिहारे च स्वातन्य परिकीर्तितम् ।
च्यवहारे चार्थलामे न सानन्यामिनि स्थितिः ॥५६॥
प्यपदारस्तु सर्योऽयमन्योन्याश्या भवेन् ।
अलामोऽपि नया साँच्छाविपपत्वतः ॥५७॥
स्वातनयं न चान्योन्परतवाहिसमुनयः ।
तदुत्तानी नु भूताना मात्स्यन्यापन जीपनम् ॥५८||
तन नेष्टं यतः सो जन्तुनी नपिच्छति।
नम्मानरातचना नाति व्यापागम्यायः ॥५९॥
गि नाप सापित कराशी प्रसि पनि ।
मन्गिसिपाल मदीना गनिमगनः ॥६॥
सामादिशामिता मापन ।
मामिभागिदीमा नरामयमा पुनः ॥६॥
मिलिमीदपुरमनपान।
मामा-
मामाainai २||
पानमा पनि
पाच पदभार नियति ॥६॥

·5 नीतिप्रतिविम्मा २८९ कलादिबुद्धिसाध्ये तु द्रव्ये स्वत्वामसिद्धितः । तनिष्टबुद्धिकार्येऽपि प्रसिध्येत्तत्कथं पुनः ॥६४॥ भूतानां सृष्टिरेपा तु न कस्यापि प्रयत्नतः स्वभावादेव सा दृष्टा ह्यथवा चेशनिर्मिता ॥६५॥ जीवसृष्टिस्तु भूतानामालम्बेनैव वर्तते । भूतस्वत्वापसिद्धौ च सृष्टिस्वत्वं न चोरवत् ॥६६॥ एवं स्वभाववादे वा चेशवादेऽपि वा पुनः। स्वामित्वं नेह कस्यापि भूतेष्वत्र प्रसिध्यति ॥६७॥ स्वभावादेव सर्वेपा भोगेच्छा त्विह दृश्यते । जीवभोगार्थमेवेह भूतसर्गविनिर्मितिः ॥६॥ तस्माद्यद्यच्छ्रमेणेह जीवनोपार्जितं भवेत् । स्वामित्वं तत्र तत्रास्य त्वङ्गीकार्य मनीपिभिः ॥६९।। इत्याहुस्ते च मन्यन्ते मात्स्यन्यायन जीवनम् । निसर्गवलमूलं हि स्वामित्वं तैर्मतं पुनः ॥७०॥ अर्थानामजने कष्ट वलमूलं हि वर्तते ।' तच्च युद्धेवलं कुत्र शारीरं कुत्रचित्पुनः ॥७॥ कचिद्धनवलं चैव नेतरदलमस्ति ह । येषां न किंचिद्धलमस्ति लोके । जिजीविषा तैर्न कदापि कार्या ।। न्यायो हिं मात्स्यः प्रसरेद्विशुद्धः। तत्संमती चौर्यमपि प्रसिध्येत् ।।७२।। तस्मान्न' युक्तोऽयं पक्षो योगक्षेमभयावहः । स्वामित्वमेव सर्वेपामङ्गीकार्य मनीपिभिः ॥७३॥ ईशवादेन कस्यापीत्येवं मान्यं गतिद्वयम् । सर्वस्वामित्वसंमत्यां येन केनाप्युपार्जितम् ॥७४॥ सर्वस्यार्थे तु तत्तेन व्ययितव्यं न चेच्छया ।' ईशवादे त्वीश्वरस्य स्वामित्वं न तु देहिनः ।।७५ ॥ तेन तस्याऽऽराधनाय व्ययितव्यं न चेच्छया । सर्व पुरुप एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् ॥७६॥ १७

·धमाद
२९०
इतीश्वरस्वरूपं तु श्रुतिशास्त्रे विनिश्चितम् ।
सर्वभूताराधनाय व्ययस्तस्य न चेच्छया १७७॥
वाइये फलैक्यं तु मसिध्यति न दुष्टता ।
इइ भारतभूमौ तु मतो वादस्तथान्तिमः ॥७८॥
यज्ञ एव प्रधानोऽत्र न तु स्वोदरपूरणम् ।
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्विषः ॥७९॥
भुञ्जते ते त्वयं पापा ये पचन्त्यात्मकारणान् ।
इष्टान् भोगान् दि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ॥८॥
तर्दत्तानप्रदायभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः।
इत्यादि बहुशस्तत्र गीताशास्त्रे प्रकीर्तितम् ॥८॥
यझेन यज्ञमित्यादिः श्रुतिरेपा सनातनी।
देव सवितः प्रसुव चेत्त्याशीः श्रुतिषु श्रुता ॥८२।।
ममान्मपरदेदेपु प्रविपन्तोऽभ्यम्यकाः ।
इत्यासुर्य मतं शास्त्रे नरकस्य प्रसाधनम् ॥८॥
तं पत्नीभिरित्येवमादा वेदे तथैव च ।
सर्वेपामेव यज्ञाय विनियोगो निगयते ॥८४||
"भक्तिशास्त्रेऽपि भूतानामवमानो न चेष्टभार ।
दोपभार प्रत्युत मोक्तः श्रेयः मेयो विघातकः ॥८५॥
अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्माऽवस्थितः सदा ।
तमवज्ञाय मां मर्त्यः कुरुने विडम्बनम् ॥८६॥
यो मां सर्वेषु भूनेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् ।
हित्वाऽचा भनते मायादस्मन्येव जुहोति सः ॥८७॥
दिपतः परफाये मा मानिनो भिन्नदर्शिनः ।
भूतेषु चवरस्य न मनः शान्तिमृच्छति ॥८८॥
आमुनावचंदन्यः क्रिययोत्पन्नयाऽनये ।
ना नुपचिंतोऽर्चायां भुनग्रामात्रमानिनः ।।८९॥
अचादायेचावटीवर पो स्वकर्मन् ।
यास्त्र वेद स्वादि सर्वभूतेष्वरस्थिनम् ॥१०॥
भात्सनथ परस्यापि यः फरोत्पन्तरांदरम् ।
तस्प मिमामो मृत्युदिघे भयमुल्यणम् ॥११॥

·नीतिप्रतिविम्बर २९१ इति भागवते शाख्ने कापिलं गतमुत्तमम् । भक्तिमार्गेऽपि सर्वस्य भूतार्थ विनियोजनम् ॥१२॥ सर्वभूतास्थितं यो मा भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥१३॥ सर्वविश्रुत एवायं गीताशास्त्रस्य डिण्डिमः । अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ॥१४॥ सिद्धलक्षणमेवेदं साधकस्य तु साधनम् । तस्मात्सर्वात्मना स्वत्वं न कस्यापीति निश्चितम् ॥१५॥ परमाराधनार्थाय सर्वेपी संग्रहः स्मृतः। एवं चेदं द्रव्यजातं यावदलमुपार्जितम् ॥१६॥ सर्वस्वरूपसंतुष्टधै योक्तव्यमिति निर्णयः । बुद्धेर्बलं द्रव्यवलं शारीरं वलमेव च ॥९॥ इति विध्यमेवात्र बलस्य परिकीर्तितम् । अन्योन्यनिरपेक्षाणि नैव कार्यकराण वै ॥९८॥ परस्परापक्षितत्वे व्यवस्था चेयमत्र तु । फेचिबुद्धिवलादेव केचिद्धनवलादपि ॥१९॥ • आत्मानमत्र सेवन्ते केचिच्छारीरमादिताः। सर्वाणीमानि सर्वत्र च यदृच्छया ||१००|| तथापि व्यवहारार्थं व्यवस्था त्वियमाश्रिता । ये तु वुद्धिवलादेव भूतात्मानमतोपयन् ॥१०१॥ ते वै ब्राह्मण इत्याख्यां लब्धवन्तः पुरातनीम् । शारीरं मुख्यतो गाणं बौद्धं संश्रित्य ये पुरा ॥१०२॥ अभजन परमात्मानं ते जीवाः क्षत्रता गताः। धनार्जनेन यस्त्वत्र परमात्मा वशीकृतः ॥१०३॥ तेषां वैश्यत्वनिर्णीतिः स्यात्पुराननकालिकी । अङ्गीकृतोऽयं सिद्धान्तः परमाराधनात्मकः ॥१०४॥ परं कार्यव्यवस्था तु न काचिदपि स्वीकृता । ब्राह्मणादिपराधीनास्ते जीवाः शूद्रतां गताः ॥१०५॥ नाङ्गीकृतोऽयं सिद्धान्तः परमाराधनात्मकः । न ब्राह्मणादिवश्यत्वं यैर्वा देहभरैः पुनः ॥१०६॥ ..

·२९२
धर्मादा
ते जीवा म्लेच्छतां याताः सर्वजीवनिपीडकाः।
एवं चान्योन्यसापेक्षाः सर्वे जीवा भवन्ति ॥१०७॥
भूतोपकारका नित्यं मात्स्यन्यायविभञ्जकाः।'
म्लेच्छानां तु वहिष्कारः सर्वथा परिकीर्तितः ॥१०८॥
तदर्थं दण्डनीतिस्तु नान्यथा साप्यपेक्ष्यते ।
परस्परोपकार्यत्वाज्जीवसंघट्टनं भवेत् ॥१०९॥
निरपेक्षाः स्वतन्त्राः स्युः परस्परनिपीडकाः ।
इन्द्रियाणां हितार्थाय जीवोऽर्धान भिवाञ्छति ॥११॥
न च सर्वेऽपि सर्वार्थान् प्राप्नुवन्ति कदाचन ।
एकोऽप्यर्थे न लब्धे तु सघर्ष इतरैः सह ॥१११॥
प्राप्नुयात्तनिवृत्त्ययं सपा सहकारिता ।
स्वेदजादिविसृष्टी तु न संतोपमवाप ह ॥११२॥
ब्रह्मा तदाऽमजत्गृष्टिं मानवानां पुरातनीम् ।
ता
दृष्ट्या
हीतरे जीवाः समागत्य प्रसादतः ॥११३॥
ब्रह्माणमञ्जलिं बवा पोचुईर्पप्रपूरिताः ।
.अहो एतन्जगत्वष्टः मुकृतं यत ते कृतम् ॥११४॥
प्रतिष्ठिताः क्रिया यास्मिन्साफमन्नमदामहे ।
इत्याशीः स्वेदजादीन मानुपन प्रपूरिता ॥११५।।
मात्स्यं न्यायं समालम्व्य को चा तोपः परात्मनः ।
तस्मात्सर्वात्मना सर्यापबुद्धिालोदयम् ॥११६।।
भूताराधनमेवेह कर्तव्यं नान्यथा स्वचित् ।
पेपा देवा भ्र चके फान्तामु फनफेषु च ॥११७॥
तासु तेवप्पनासक्तः साक्षार्गो नराकृतिः ।
ए मुभापित प्रोता यानामक्तिः पुरातनी ॥११८||
सा साध्या चेदनेनर मागणेतरया न तु ।
चारास्यमिदं सर्व पाकिनिन्जगत्या जगन् ॥११९॥
तन यत्तेन भुनीया मा गृपः फस्य सिद्धनम् ।
पदार्थरिन्दिमोटणं स्यागभोगप्रमारकः ॥१२०॥
धुपते पानिमामाया पोगमा मपारहः ।
एवं फटानिागौ निपांनी प्रसिध्यति ॥१२॥

·नीतिमतिविम्बा
२१३
६
:
असंतोपोऽपि भूताना विनश्यति न संशयः।
अलसानां शठानां च विनाऽऽयासं विलुण्ठनम् ॥१२२||
तेपामपि प्रार्थत्वाद्विलुप्यति न संशयः ।
मानवानां च सर्वेपां परमाराधनं त्विह.॥१२३॥
सिद्धं परमकर्तव्यं देहचुद्धिधनैरपि ।
तकर्तव्यव्यापूतानां सर्वेषां भोगदायतः ॥१२॥
नान्ये भोगमिहार्हन्ति लुष्ठनं तु कुतः पुनः ।
तस्मात्सर्वैः प्रयत्नेन धनबुद्धिशरीरतः ॥१२५।।
श्रेयः मसाधनं कार्यं भूतानामिह निश्चयात् ।
अन्यथा त्वाचरन् शाठ्यान्म्लेच्छः स्यादुर्जनः पुनः॥१२६॥
स साधुभिर्वहिष्कार्यों राजदण्डमवर्तकः ।
केवलं देहभोगाय द्रव्याणामिह निर्मितिः ॥१२७॥
'नेशस्याऽऽराधनार्थाय तस्माद्भागं प्रसाधयेत् ।
इति येपो मतं तावत्प्रेरपीयं व्यवस्थितिः ॥१२८॥
अङ्गीकार्या स्वभोगाय नान्यथा भोगयोग्यता ।
सर्वारम्भा हि भोगाय कलहा भोगमूलकाः ॥१२९॥
तन्मूलको विनाशश्च भूतानामिह दृश्यते ।
किंच भोगेन या तृप्तिः सा न किंचिच्चिरंतनी ॥१३०॥
पुनरप्युपभोगाय यतन्ते विह जन्तवः ।
भोगेन वर्धते भोगो न प्रशाम्यति कहिचित् ॥१३१।।
स चेज्जीवितसाफल्य फलहोऽपि तथा भवेत् ।
यामात्सर्यदम्भादगुणटाद्धी,क्रमण तु ॥१३॥
जंगरक्षयाय प्रभवेद्भोगवार्ताऽपि नो भवेत् ।
तस्माद्व्यवस्था सर्वेषां भूतानां जीवनाय तु ॥१३३॥
सर्वैरवश्यं स्वीकार्या चातुर्वर्ध्यात्मिका ध्रुवा ।
निरुधोगत्वनाशाय वृत्तीनां यन्त्रणापि च ॥१३॥
अवश्यमङ्गीकर्तव्या योगक्षेमसुखावहा ।
त्यागपूर्वक भोगस्य सिद्धान्ते स्वीकृते पुनः ॥१३५॥
नियन्त्रणा तु वृत्तीनामदेव मसिध्यति ।
चातुर्वर्ण्यव्यवस्थेयं श्रेयः प्रेयः प्रसाधनम् ॥१३६॥

·धर्माद २९४ अभयादिगुणोत्कर्षाज्जगदानन्ददायिनी । चतुर्वर्णाश्रमो लोको राज्ञा दण्डेन पालितः ॥१३७॥ स्वधर्मकर्माभिरतो वर्तते स्वेपु वर्त्मसु । तस्मात्स्वधर्म भूतानां राजा न व्यभिचारयेत् ॥१३८|| स्वधर्म संदधानो हि प्रेत्य चेह च नन्दति । व्यवस्थितार्यमर्यादः कृतवर्णाश्रमस्थितिः ॥१३९।। त्रय्या हि रक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति । ईशाराधनसंकेतादन्योन्यापेक्षया ध्रुवः ॥१४०॥ पदवर्गसंयमाच्चैव नियमो धर्म इरितः। षड्वर्गसंयमैकान्ताः सर्वा नियमचोदनाः ॥१४॥ नियमाराधनेनैव संयतात्मा ततो भवेत् । अकामस्य क्रिया काचिदृश्यते नेह कहिचित् ।।१४२।। यद्याद्ध कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् । फामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्यकामता ॥१४॥ काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः । क्रोधादीनामप्यवस्था तथैवेति सुनिश्चितम् ॥१४४॥ एपामात्यन्तिको नाशो न कदाचिदिति स्फुटम् । अतः सयममाश्रित्य नियमेन यथोदितम् ॥१४५।। व्यापारयेदिन्द्रियाणि परमाराधनाय विशेपतो वृद्धसेवा संयमायैव केवलम् ॥१४६॥ तस्माद्वृद्धान्निपेवेत ततः प्रज्ञागमो मतः । वृद्धाश्च मातापितरौ तथैव ज्ञानदो गुरुः ॥१४७॥ प्रयाणां सेवनादेव श्रेयः प्रेयश्च विन्दति । पिनोनित्यं मियं कुर्यादाचार्यस्य च सर्वदा ॥१४८॥ तेष्वेव विषु तुष्टेषु तपः सर्व समाप्यते । तेप ित्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते ॥१४९॥ न तैरभ्यननुन्नातो धर्ममन्यं समाचरेत् । त एव हि यो लोपास्त एव नय आश्रमाः ॥१५०॥ त एव हि वयो वेदास्त एवोक्तालयोऽप्रयः । सर्वे तस्याऽऽहता धर्मा पस्यते तय आहताः॥१५१॥ वै ।

·नीतिमतिविम्मा
२९५
.
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः।
त्रिवतेष्वितिकृत्यं हि पुरुपस्य समाप्यते ॥१५२॥
एप धर्मः परः साक्षादुपधर्मोऽन्य उच्यते ।
इति मानवशास्त्रेऽपि वृद्धसेवावधिः स्मृतः ॥१५३।।
तस्माद्बद्धान्निपेवेत धर्मकामार्थसिद्धये ।
वृद्धावमानी सततं यथेच्छं स्वमते स्थितः ॥१५॥
न स सिद्धिमवाप्नोति न प्रज्ञा न सुखं परम् ।
कदाचिदवमत्यैतान् कामाचाररता अपि ॥१५५॥
दृश्यन्ते सुखिनो लोके सुखं तच्चाऽऽसुरं मतम् ।
येन माता पिता वापि त्वाचार्यश्चापि पूर्वजः ॥१५६।।
नाराधिताः खलेनेह सेशमाराधयेत्कथम् ।
नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिव ॥१५७॥
शनैरावर्तमानस्तु कर्तुर्मूलानि कृन्तति ।
पापं कर्म कृतं किंचिद्यदि तस्मिन्न दृश्यते ॥१५८॥
तत्पुत्रेषु च पौत्रेषु नप्तृष्वपि च दृश्यताम् ।
अधर्मेणैधते लोके ततो भद्राणि पश्यति ॥१५९॥
ततः सपत्नान् जयति समूलं च विनश्यति ।
तस्मात्सन्मार्गमुत्टग्य खलाभ्युदयदर्शनात् ।।१६०॥
अन्यमार्गाश्रयो नाम समाजमरणावहः ।
न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः ॥१६॥
यो वै युवाप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः।
विमाणां ज्ञानतो ज्यैष्ठय क्षत्रियाणां तु वीर्यतः ॥१६॥
वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणामेव जन्मतः ।
देशकालार्थतत्त्वज्ञा ज्यैष्ठयमेवं समाश्रिताः ॥१६३||
तस्यापि च समायोगात्मज्ञालाभः सुपुष्कलः ।
एवं क्यिां च विनयं समालभ्य हितेप्सुभिः ॥१६॥
उत्थान सर्वदा कार्य योगक्षेमप्रयोजकम् ।
योगो ह्यलब्धलाभोऽत्र क्षेमं लब्धस्य रक्षणम् ।।१६५॥
तयोर्लाभः शमेनेह व्यायामेन च दृश्यते ।
आरब्धानां च कार्याणां फलसंप्राप्तिलक्षणः ॥१६६॥

·२९६ "धर्मादन प्रयत्नो यः स व्यायामो नीतिज्ञः परिकीयते । कर्मणो फलभोगाया या प्रयत्नस्त्वपेक्षितः ॥१६७॥ शमः स इति ह मोचुः नीतिशास्त्रविचक्षणाः। योगक्षेमार्थमेवेह प्रवृत्तिः प्राणिनां सदा ॥१६८॥ सा न शक्या विनायासं तस्माद्यत्नं समाचरेत् । उत्थातव्यं जागृतव्यं योक्तव्यं भूतिकर्मसु ॥१६९॥ न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः । अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेत्मयत्नतः ॥१७॥ रक्षितं वर्धयेच्चैव वृद्धं पात्रेपु निक्षिपेत् । देवमेके परे कर्म स्वभावमपरे पुनः ॥१७॥ कालं फेचित्तथा योगक्षेमसाधनमाथिताः।' फलसिद्धिः कचिदैवात्कर्मणो वापि कुत्रचित् ॥१७२।। स्वभावात्कालवशतो दृश्यते नात्र संशयः। स्वभावमाश्रित्य च कालयोगम् । चपेद्ययावत्किल कर्मवीजम् ॥ न चोपरेषप्तमिहेष्टलाभम् । न चाप्यकाले प्रददाति वीजम् ॥१७३॥ सर्व कर्मेदमायत्तं विधाने देवमानुपे । तयोर्देवमचिन्त्यं स्याद्विधाने मानुपे क्रिया ॥१७४॥ देवे (रुपकारे च सर्व परिसमाप्यते । लोकयाता विना ताभ्यां दृश्यते न कदाचन ॥१७५॥ तथाप्यदृष्टफारित्वावचिन्ता निरथिंका। अथानयो तदायत्तो तत्र नो मनसो गतिः ॥१७६॥ तस्मात्योरुपमालम्ब्य इष्टहेत्वर्थलाभतः । नयानयाँ चिन्तनीयो योगक्षेमार्थसिद्धये ॥१७॥ योगक्षेमप्रसक्तानामिन्द्रियाणां तु सर्वदा । फामक्रोधादिसंबन्धात्पतनं संभवेटुवम् ।।१७८॥ इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्टेदिवानिशम् । नितेन्द्रियो हि मनोनि वने स्थापयितुं जगत् ॥१७९।।

·नीतिप्रतिबिम्ब
वाग्दण्डयोश्च पारुष्यमर्थपणमित्यपि ।
संमोहः स्मृतिनाशश्च संभवन्ति प्रकोपतः ॥१८॥
पानमक्षाः खियः सूना दिवास्वापो मदस्तथा ।
वृथा
पर्यटन वादः संभवन्ति हि कामतः ॥१८॥
असतां प्रग्रहः कामः कोपश्चावग्रहः सताम् ।
व्यसनं दोपवाहुल्यादत्यन्तमुभर्य मतम् ॥१८॥
तस्मात्कोपं च कामं च व्यसनारम्भमात्मवान् ।
परित्यजेन्मूलहरं वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ॥१८३॥
द्वयोरप्येतयोर्मूलं यं सर्वे कवयो विदुः ।
तं यत्नेन जयेल्लोभ तज्जावेतावुभौ स्मृतौ ॥१८॥
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥१८५॥
गीताशास्त्रेऽपि भगवानेवमेवाऽऽह सर्वशः ।
योगक्षेमप्रसक्तेन त्याज्यमेतत्त्रयं ततः॥१८६॥
आलस्यमल्पसंतोपो दीर्घमूत्रित्वमेव च ।
एतान् दोपान् त्यजन् प्राज्ञः सर्वेष्टफलसिद्धिभाक् ॥१८७॥
वः कार्यमय कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् ।
न हि कालः प्रतीक्षेत कृतमस्य न वा कृतम् ॥१८॥
अकाले हि कृतं कर्म सयोनाशमवाप्नुयात् ।
कालस्यातिकमे तावत्कालः पिवति तद्रसम् ॥१८९॥
यथाकालं समुत्थाय ह्यारम्भानारभेत वै ।'
दूरदृष्टिं समाश्रित्य ततः फलमवाप्नुयात् ॥१९०॥
सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः।
विनिपातप्रतीकारः सिद्धिः पञ्चाङ्गामिप्यते ॥१९१।।
इति पञ्चाङ्गमालोक्य कार्यारम्भ विचिन्तयेत् ।
अनालोक्य तु पञ्चाङ्ग कार्यारम्भं करोति यः॥१९२॥
अन्ते मध्ये च सर्वत्र पङ्के गौरिच सीदति ।
स्वभावतो विचित्राणां साहाय्यं स्वार्थहेतुतः ॥१९३॥

·प्रमोद विना स्वार्थं न कोऽप्यन कस्यचिद्धितमाचरेत् । तस्मात्परार्थमालम्व्य परमाराधनात्मकम् ॥१९४॥ तद्वारैव निजी सम्यग् योगक्षेमी प्रसाधयेत् । समदुःखसुखो जन्तुमित्रतां लभते ध्रुवम् ॥१९५॥ साहायकं तु तस्यैव निर्विकारं निगद्यते । अपरे स्वार्थवशतः साहाय्यमपि कुर्वते ॥१९६।। तथापि तन्निर्विकारं कदाचिदपि नो भवेत् । अगत्या तद्ग्रहे तत्र यावत्सायं तु संग्रहः ।।१९७।। कार्याधसाने तस्यापि त्यागः साम्रा विचिन्तयेत् । यत्र यस्य तु सामयं तदर्थं तस्य संग्रहः ॥१९८॥ अन्यत्र तु नियुञ्जानः स्वार्थाद्धृष्टो भवेत्पुनः । अमन्त्रमक्षरं नास्ति नास्ति मूलमनापधम् ॥१९९|| अयोग्यः पुरुपो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः। आयत्यां च तदात्वे च समदुःखसुखः पुमान् ॥२०॥ कार्यक्षमो विनीतश्च संग्राह्यः सर्वथा मतः । एवं सहायान्संपाद्य विनीतात्मा जितेन्द्रियः ॥२०१॥ आरम्भानारभेताऽऽशु योगक्षेममसाधकान् । श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च मुक्त्वा प्रात्वा च यो नः ॥२०२॥ न हृप्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः । यशे छत्वेन्द्रियग्राम संयम्य च मनस्तथा ॥२०३॥ सर्वान् संसाधयेदान आक्षिपन्यागतस्तनुम् । धर्ममधं च कामं च व्यवहारार्थसिद्धये ॥२०४।। तत्तत्कालोचितं गृह्णन् योगक्षेमी प्रसाधयेत् । नैकनात्यन्तसंसक्तिः कदाचिदपि प्रेयसी ॥२०५॥ पुरुषास्तियाऽऽत्पानं तामाश्रित्य मपीढयेत् । न धर्मो न च फामो वा तयाऽर्धाऽपि न फेवलः ।। श्रेयम्योपदः सम्पर विवस्तु यथा भवेत् । भं ताकममुं पर विरामतिपयते ॥२०७॥ एफैफसेरने नित्यं माना निपीडनम् । न जानु फामा फामानामुपभोगेन शाम्यनि ।२०८

·नीतिमतिविम्या
२९१
इविपा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्धते ।
यत्पृथिव्यां त्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ॥२०९॥
एकस्यापि न पर्याप्तं तदित्यतितृपं त्यजेत् ।
विपयाणां परित्यागात्संयमो न कदापि हि ॥२१॥
त्यागमात्रेण मनसः शान्ति नामोति कहिचित् ।
तस्माज्ज्ञानेन संयम्य भोगेन परिपालयेत् ॥२१॥
इन्द्रियाणि मनश्चैव न त्वन्या विद्यते गतिः ।
त्यागपूर्वकभोगस्तु संभवेदेवमेव हि ॥२१२॥
त्रिवर्गसेवनं तस्मात्कार्यं नित्यं मनीपिभिः ।
भोगेच्छामूलकं विश्वं सदेवासुरमानयम् ॥२१३॥
भोगेन वर्धते नित्यं भागादेव विलीयते ।
आदायन्ते च मध्ये च भोगेच्छैव प्रधानतः ॥२१४॥
चराचरस्य जगतः कारणं तु निगद्यते ।
परमात्मा हृषीकेश आत्मारामोऽपि सर्वशः ॥२१५॥
एकाकी स्वस्वरूपे तु यदा नारमत स्वयम् ।
तदाऽभ्यलपताऽऽत्मानं बहुरूपेण संस्थितम् ॥२१६॥
स एव सृष्टेरारम्भो वासनोपक्रमः स्मृतः ।
स वासनात्मा विषयोपरक्तः।
गुणमवाहेण विभक्तवीर्यः॥
नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभिः।
चयाँ नटस्येव तनोति विद्वान् ॥२१७॥
एवं चराचरं विधं भोगेच्छामूलकं मतम् ।
भोक्ता तु पुरुपः प्राणो भोग्यं सर्वं ततः परम् ॥२१८॥
पाणस्यानमिदं सर्वं प्रजापतिरकल्पयत् ।
स्थावरं जङ्गमं चैर सर्व प्राणस्य भोजनम् ।।२१९॥
भोक्तभोग्यत्वसंबन्धः सर्वेषां तु परस्परम् ।
सर्वे सर्वस्य भोक्तारः सर्वं सर्वस्य भोजनम् ।।२२०॥
सर्वे सर्वेभ्य उत्पन्नाः सर्वे सर्वोपकारकाः ।
न कश्चिनिरपेक्षोऽत्र चासनाकमवर्जितः ॥२२१॥

·धर्मादश पृथिव्यादीनि भूतानि भूतानां मधु कीर्तितम् । भूतजातं तु भूतानां मधुत्वेन निगद्यते ॥२२२॥ चराचरं जगत्सर्वमन्योन्यमधु कीर्तिनम् । आरण्ये वृद्ददाख्याते स्पष्टं वाजसनोयनाम् ॥२२३॥ तस्माद्भोक्तृत्वभोग्यत्वसंवन्धोऽयं परस्परम् । सर्वस्य भूतजातस्य नापोतुं हि शक्यते ॥२२४॥ योऽपि भोक्ता भोग्यजाते परमादरमावहेत् । सोऽपि नो भाग्यजाताय किंतु भोगाय केवलम् ॥२२५॥ यच्च भोग्य वस्तु जातं भाग नार्पयति क्वचित् । तत्र त्वनादरो दृष्ट आवालपशुपक्षितः ॥२२६॥ यथा पतिः स्त्रियो भोक्ता स्त्री तथा पत्युरेव च । एवं चराचरं सर्व भोक्तभोग्यत्वलक्षणम् ॥२२७|| एवं निसर्गतः सिद्धे भोक्तभोग्यत्वलक्षणे । राद्धान्ते परिणामोव द्विधा हि परिदृश्यते ॥२२८॥ व्यष्टिरूपेण चाऽऽत्मानं भोक्तारं योऽभिमन्यते । स्वातिरिक्तं वस्तुनातं भोग्यत्वेनव पश्यति ॥२२९॥ तदा परेपामिच्छाया विघातं तु पदे पदे । करोति तेन दुःखानि विचिनोति च सर्वशः ॥२३०॥ यदा समष्टिरूपेण भोग्यमात्मानमिच्छति । तदा परेच्छातृप्त्यर्थं यतते सुखमेधते ॥२३॥ परस्परापेक्षितानां भूतानामिह सर्वदा । व्यवहारः प्रचलति गिरिफन्दरशब्दवत् ।।२३२॥ मुखं वा यदि वा दुःखं नरो यद्यत्मपद्यते । न तत्परेभ्यः स्वस्यैव कर्मणः फलमेव तु ॥२३३।। तस्माद्भोगप्रदानाय यतेतेह विचक्षणः । भोगादानं कदापीह न कुर्यान्मनसि कचित् ।।२३४|| भोगमदाने भोगानामादानमिह सिध्यति । भोगादाने नैव भोगा न शान्तिनं मुखं चिरम् ।।२३५॥ व्पष्टेः समष्टी तु लया सहजः परिदृश्यते । प्यष्टा समष्टस्तु लयः पदाचिदपि नो भवेत् ।।२३६॥

·नीतिप्रतिविम्बर तरमाः सागरे यान्ति न तरङ्गोषु सागरः। तथापि सागरा भोगास्तरङ्गान् माप्नुवन्ति हि ॥२३७॥ नोद्विनेत जनाद्धीरो जनं चोवनयेन तु ।। सर्वभूतेषु मित्रत्वमावहेत प्रयत्नतः ॥२३८॥ न जातु कस्यचिद्रोहमाचरेबुद्धिमानिह । आत्मनः क्षेममन्विच्छन् द्रोग्धुर्वे परतो भयम् ॥२३९।। एवं भोग्यत्वमालोक्य भोगानाचिनुयानरः । भोगैश्च लोकसंतो परमाराधनं हि तत् ॥२४०।। लोकाराधनसेवायाः फलं स्वस्यैव जीवनम् । मार्गेणानेन सततं योगक्षेमा प्रसाधयेत् ॥२४॥ न सीदन्नपि धर्मेण मनोऽध निवेशयेत् । अधार्मिकाणां पापानामाशु पश्यन्विपर्ययम् ॥२४२॥ न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथंचन । सत्यधर्मार्यवृत्तेषु शौचे तिष्ठेल्सयत्नतः ॥२४३॥ एवं समाहितमतिः सुविनीतो जितेन्द्रियः । ईहेत धर्मकामार्थानुपायैस्तु यथाविधि ॥२४४॥ · विनयविजितचित्तः साधु सर्वेन्द्रियार्थः । * करणविहितकार्यः शक्तिमान् मूक्ष्मदर्शी ।। निजजनपरितोपं वैरनिर्यातनं च । झटिति कलयतीह माप्यते चार्थकामः ॥२४५॥ इति । अत्र च यद्यपि चातुर्वण्य कार्यपरतया निर्दिष्टम् । तथापि जन्मसिद्धत्वं चास्य नापलप्यते इयान् विशेपो यज्जन्मसिद्धत्वेऽपि तस्य कार्यप्रसङ्गे कार्यकारित्वेनैव संग्रहानीतिविदा तत्तत्कार्य सामर्थ्यमालोच्यैव तत्र तत्र विनियोक्तुं सांप्रतम् । न तु केवलजातिमात्रेण । यदि च जात्यभिनि वेशस्तदा तु तत्वज्जात्यभिमानिभिस्तत्तत्कार्यसामर्थ्यसंपादनेन परमेशाराधनसन भवितव्यम् । इत रथा तु केवलमाहारविवाहायदृष्टफलककार्ये वेवं तदभिमानः सावसरः । न तु परमेशाराधनात्मक समष्टिकायें । एवं च जात्युत्कर्षप्रकाशाय कार्यसामर्थ्यसंपादनमेव परमोपाय इति तत्रैव प्रयतनीयम् अतः परं तस्यैव विधारः प्रामुख्यन करिष्यते । यथा जन्मसिद्धमिदं चातुर्वर्ण्य कर्मानपेक्षं वा कर्म सापेक्षमेव वा जगद्यात्रानिर्वाहक भवत्युत वा नास्त्यपेक्षा तस्येति तदर्थ चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्बमादर्श यामः।

·धर्मादा इति निगदितमेतच्छाखपुलं विलोक्य । सकलजनहितं यन्नीतितत्त्वं सुधायाम् ।। समुपनयतु चैतन्मानसं भारतानाम् । सुपथमुपचितं वै धर्ममोक्षार्थकामः ॥१॥ गुणदोपावुभावती भासेते तद्वतामिह । गुणदोपोभयातीतो दुर्लभोऽत्र विचक्षणः ॥२॥ पा धारयन्वत च दोपदृष्टिं मुधा बुधा लोकविचक्षणा ये। या चानुगृह्णन्तु गुणकदृष्टया यथायथं तत्वमिदं विचार्यम् ॥३॥ वसुपट्वसुभूशाके तपस्यस्यासिते रवौ । पण्डिताख्यो देवकृष्णो भद्राया पूर्तिमादधे ॥ अनेन नयतत्त्वेन सर्वलोकोपकारिणा। प्रीयतां देवदेवेशो मर्यादापुरुषो हरिः ॥४॥ श्री संतोजि महाराजादि प्रवाल्यमान सनातनधर्मेन्जिविन सभा संपादिते पण्डितोपाहुकेशवसू नुदेवकृष्णशर्मणा विरचिते धर्मादर्श नीतिप्रतिविम्यः ।।

·॥ श्री: ॥ ॥ धर्मादर्शः॥ चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्बः (३) समुन्दूतो दशरथाच्चरन्नेकरथः पुनः । सीतारामो विजयते सुप्तशक्तिपबोधकः ॥२॥ (उपोद्धातः) तदेवं सिद्ध खलु दण्डनीतेधर्मपामाण्ये तदनुसारेण धर्मार्थकामरूपत्रिवर्गस्यान्योन्यानुबन्धित्वं परस्परानुपघातकत्वं च व्याख्येयम् । तच्च यदि चातुर्वर्ण्यसमाजव्यवस्थामन्तराऽपि सिध्येत, तर्हि निष्प्रयोजनेयं समाजव्यवस्था स्यात् । न चादृष्टार्थकधर्मक्रियाणां तत्तज्जात्युद्देशेन विहितत्वात्त दर्थ साऽऽवश्यिकेति वाच्यम् । तादृशक्रियाणां योगक्षेमसाधनत्वाभावेनाकिंचित्करत्वात् । यास्त्व हिंसादयः सर्वसामान्यधर्मत्वेन विहितास्तासा शास्त्रैकाम्यत्वेऽपि जात्युद्देशेन विधानामावाच्चातुर्व येव्यवस्था निरपेक्षत्वात् । यत्तु भोग्यसपत्त्युत्पादकत्वेन मोगसंविभागानुकूलत्वेन च तादृशव्यवस्थाया समादरणीयत्वं प्रतिपाद्यते कैश्चित् । तदतितुच्छम् । तादृशव्यवस्थामन्तराऽप्यन्यदेशीयसमाजव्यव- हाराणामन्याहतत्वात् । न हि तत्र तत्र प्रदेशे न वा भोग्यसपत्युत्पादनम्, न वा भोगसंविभागः । एवमपि पृथक् चातुर्वर्थव्यवस्था तु न कुत्रायोश्यते । किमिति भारतवर्ष एक ताशी व्यवस्थ परिपालनीया । येन योगक्षेमासौकर्य स्यात् । तद्वर मानवतापरिपालनमेव श्रेयः । भोग्यसंपत्त्युत्पा. दनादिकं तु परस्परापेक्षया स्वभावत एव भविष्यति । अतश्चाकिचित्करीयं समाजव्यवस्थेति जोधु. प्यते किलेदानीं सर्वत्रारमदीयेरपि । वैदिकमतानुसारिदण्डनीत्यां तु समाजरचनेयं तत्र तत्र जोधू- प्यते । तत्किमत्र तात्पर्यम् । अथवा तच्छास्त्रस्याज्ञानमिदमाहोस्विच्छास्त्रकाराणां समाजशास्त्रान- भिज्ञत्वम् । किंवाऽस्ति किलादृष्टमात्रार्थकजातिविहितकर्मणामपि योगक्षेमसाधनत्वम् । इत्येवं पालोचनमन्तरा न धर्मतत्त्वं सिध्यतीति तदर्थ किंचित्प्रयतामहे । सत्यं नान्यत्र प्रदेशे एतादृशी समाजव्यवस्था । तथापि सर्वव्यवहारसौकर्य वर्तत एव । अत्र वैदिकदण्डनीती तु- ·धर्मादर्थे व्यवस्थितार्थमर्यादः कृतवर्णाश्रमस्थितिः । त्रय्या हि रक्षितो लोका प्रसीदति न सीदति || जित्वा च पृथिवीं विभक्तवर्णाश्रमा स्वधर्मेण भुञ्जीत । चा. अर्थशास्त्रे १४४ अध्याये । तत्र तत्र वर्णाश्रमव्यवस्थासमुद्घोषः श्रूयते । न च तादृशनीतिकाराणां तच्छावाज्ञानं कल्प- यितुं सोमतम् । तदतिरिक्तानां मनुष्यस्वभावानुसारिणां दण्डनीतितत्त्वानामयावधि कैरप्यदर्शित- त्वात् । तादृशतत्त्वपचारार्थं साधनाधिक्यमेवेदानीं तत्र तत्र प्रतीयते न तु नूतनतत्त्वोद्घोषः । न च भारतवर्षातिरिक्तदेशानामज्ञानम् ॥ "देशदेवतसमानोत्सवविहारेषु च भक्तिमनुवर्तेत " (चा. अ. १४५ अ.) इत्यत्र देशदेवतोत्सवभनेरनुवर्तनविधानात् । नाह वैदिकधर्माति- रिक्तधर्ममन्तरा देशदैवतभेदो भवितुमर्हति । तस्मादेतादृशी कल्पना वावदूकप्रजल्पनमेव । तस्मादस्ति किचित्तत्वं तन्मूलमित्यवश्यमेवाभ्युपेयम् । (चातुर्वर्ण्यस्य मूलभूतं तत्त्वम्) वयं तु ब्रूमो न त्यागादन्यत्किमपि तत्त्वं मूलभूतं भवितुमर्हति । वर्णाश्रमव्यवस्था हि धर्मत्वेन तत्र तत्र पतिपायते । धर्मश्च तपोज्ञानयज्ञदानश्चतु पात्समयो विधीयते । तत्रापि कली युगे दानस्यैव माहात्म्यं तदेकपात्वान्मनुना परिकीयते । चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे। नाधणाऽऽगमः कचिन्मनुप्यान् प्रति वर्तते ॥ मनु ११८१ अन कुल्लूक:-~-सत्ययुगे सफलो धर्मश्चतुष्पात्सर्वाङ्गसंपूर्ण आसीत् । धर्मे मुख्यपादासंभवात् वृपो हि भगवान् धर्मः" इत्याद्यागम वृपत्वेन कीर्तनात् तस्य पादचतुटयेन संपूर्णत्वात् सत्ययुगे ऽपि धर्माणां संरकै समयकालंपूर्णत्वपरोऽयं चतुष्पाच्छन्दः । अथवा तमः परमित्यन मन लो- ज्ञानयज्ञदानानां चतुणां कीर्तनानस्य पादचतुष्टयन सपूर्णत्वात् पादत्वेन निरूपिताः सत्ययुगे समया इत्यर्थः । तथा सत्य र कृतयुगमासीत् । सफलधर्मश्रेष्ठत्वात्सत्यस्य पृथर ग्रहणम् तथा न शास्त्रा- तिक्रमेण धनविद्यादेरागम उत्पनिर्मनुष्यान् पति सपयते । इति । तपः परं कृतयुगे घेताया ज्ञानमुच्यते । द्रापरे गमेराऽऽनमेक कली युगे । मनु ११८६ गरि तपःप्रभृतीनि सुपाणि सोन्यायानि । तत्रापि सत्ययुगे तपः पयानं महाल- मिति जाप्यते । एवमात्मज्ञानं रेतायुगे, द्वापरे या, दानं फो। इति कुल्लूकः । " .

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्वः ३०५ अनेन चेदं स्पष्टमवगम्यते यत्सत्यं दानं चेति द्वयमेव कलौ प्रधानो धर्मः । तत्र दानं नाम स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वापादनानुकूलो व्यापारः । स च स्वीयत्वेनाभिमतभाग्यसंपत्तिविष- यक एवेत्यन्ततो गत्वा त्यागे पर्यवस्यति । अत एव भोगदानमेव परो धर्मो न भोगग्रहणमिति पूर्व- मेव विवेचितम् । अत एव च सर्वेषां धर्माणां त्याग एव पर्यवसानम् । त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज । उभे सत्यानृते त्यक्त्या येन त्यजसि तत्यज ॥ इति श्रुतिस्मृतिभ्यां परमोच्चत्यागरूपस्यैव प्रतिपादनात् । एवं भोगदानमिदं त्यागमन्तरा न संभवतीति तस्योत्तरोत्तरमभ्युत्कर्षलाभायैव तन्मूलकवर्णाश्रमव्यवस्था विहितेति निश्चीयते। (त्यागस्य समाजव्यवस्थामूलत्वे पूर्वपक्षः) ननु न त्यागस्य समाजव्यवस्थामूलत्वं संभवति । आत्यन्तिकत्यागस्य कर्तुमशक्यत्वात् स्वभावविरोधात् सृष्टिवैफल्यप्रसङ्गात् तादृशत्यागस्य कुत्राप्यदर्शनाच्च । तथाहि-त्यागो हि भोगस्य भोग्यस्योभयोर्वा संभवति । तत्र भोगस्य भोगेच्छामूलकत्वादोगोपकारकत्वेन भोग्योपादाने प्रवृत्तेश्च भोगेच्छानिवृत्तावेव त्यागनिवृत्तिर्नान्यथेति सुविशदमेव । भोगेच्छा च सुखेच्छैव न दुःखेच्छा। प्रवृत्तिकारणीभूतमोगेच्छाया विवक्षितत्वात् । दुःखात्मकभोगस्य तु नास्त्येवेच्छा कस्यापि जन्तोरिति न तदर्थ त्यागाद्युपदेशसंभवः । स्वभावत एव द्वेषस्य दुःखानुशयित्वात्यागो- " मुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः" इत्युक्त्यनुसारेण स्वभावत एव प्रवर्तमाना सुखात्मकभोगेच्छा विना सुखानुभवं नोपपद्यत इति तदर्थ तदनुभवोऽपि प्राक्तनः कल्पनीयः। स च वृत्तिव्याप्यस्वरूपेण विषयात्मक एवेति विषयेन्द्रिय- संप्रयोगजन्य एव स्वीकर्तव्यः । अन्यथा विषये प्रवृत्त्यसंभवः । एवं च द्रव्यार्यस्पर्शसंयोगे या मीतिरुपजायते । स कामश्चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य दृश्यते ॥ इति महाभारतवचनानुसारेण विषयेन्द्रियसपर्फजन्यानन्दानुभवात्मकः काम एव सर्वेषां: प्रवृत्तिगोचरः पुरुषार्थ इति फलति । पीतेरानन्दात्मकत्वात् । एवं चैतादृशपुरुषार्थप्रवृत्तिरिय "दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः" इति गौतमसूत्राद्वा पपत्तेः । तस्मात् ·धर्मादर्श "अविद्याऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः" "क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः" इति पातश्चलसूत्राभ्यां वा अविद्यापरपर्यायमिथ्याज्ञानमूलिकैवेति तन्नाशादेव निवर्तेत । तन्नाशश्च तत्त्वज्ञानात् । तञ्च नाविद्यानिवृत्तिमन्तरेति परस्पराश्रयदोपान तादृशप्रवृत्युपरम इत्यना- दिरेवेयं प्रवृत्तिरनन्ता चेत्यकामेनाप्यूरीकर्तव्यम् । एवं च भोगेच्छाया रागमूलकल्ये दुःखनिवृत्तेश्च द्वेषमूलकत्वे सिद्धे तन्मूलकक्रोधादीनामप्यनादित्वमिति न कस्याप्यात्यन्ति फस्त्यागः संभवति संसारे इत्यतस्तेषां सर्वेषामविरोधसंपादनेनैव संसारयात्रेयं निर्वोदव्येति सिध्यति । तत्र सर्वेषां रागद्वेषादीनां समानविषयकत्वासंभवात् प्राक्तनकर्मवशादा स्वभावाद्वा प्रतिव्यक्ति वैचिड्यात् सर्वेषां व्याधि- स्वातन्त्र्यमवलम्ब्येव समाजरचना विधेया। तथा च द्वेषरिपये स्वभावतस्त्यागसंभवेऽपि रागविषये त्यागो न संभवतीति न त्यागमूलकत्वं समाजरचनायाः संभवति । स्वभावविराबादपि न त्यागस्य समाजरचनामूलत्वम् । रागिण एव शक्तस्य स्वभोग्यातिस- र्जनमेव खलु त्यागः । न द्वेषमूलको वा वैराग्यमूलको वाऽशक्तिमूलकः । तथा सति वृक्षादीनां कीवानामलसानां च त्यागित्वापत्तेः । एवं च भोगमूलकत्वमेव त्यागस्य स्वभाव इति सिध्यति । अत एव- देयस्य चापरिच्छित्तिर्दत्तस्यैवानभिज्ञता । ददतो हर्पवृद्रिर्यत्स त्याग इति कीर्तितः ।। इति भावप्रकाशने नृतीयेऽधिकारे त्यागस्वरूपं निरुतम् । स गायं त्यागो भोगमूलकत्वान भोगालत्याच भोगात्मक एवेति तन्मूल कत्वं समाजस्यनाया निरूप्यमाणमपि भोगमूलकत्व एवं पर्यवस्यति । एवं च त्यागः स्नेहस्प यस्त्पागो विपयाणां पर च। रागदपमहीणस्प त्यागो भवति नान्यथा ।। म. भा. शां. १६२।१७ इति भोगाविरुदत्यागस्य फदाप्रसंभवात् । आत्यन्तिकत्यागस्य र त्यागस्वभावविरुदवान न म्यागरण समाजरचनामूलत्वम् । अत एप- निएतस्य तु संन्यास: फर्मणो नोपपद्यते । पोकरण परित्यागतापसः परिकीर्तितः ।। दाम्पमित्र पत्कर्ष फापो प्रभयास्पभेत् । मला रानम त्यागं ना त्यागफल लभेत् ।। ॥ी मोदन र मन सय ५ पागस्य नाम न पो िगाउने ५रनामा ·चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्ब ३०७ किंच सत्यपि भोगामिलापे यदि त्यागः स्वनुठेयः स्यात् सृष्टिवैफल्यमेव प्रसज्येत । नहि भोगेच्छामन्तरेण पाणिनां सृष्टिः संभवति । सृष्टिश्च कर्मरूपा न भोगेच्छामन्तरेण । अत एव सृज्यमानमाणिकर्मवशादादौ संकल्पः परमेश्वरस्यापि " तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति पञ्च- दश्यामपि- कुर्वते कर्म भोगाय फर्म कर्तुं च भुञ्जते । नद्यां कीटा इवाऽऽवतादावर्तान्तरमाशु ते ॥ व्रजन्तो जन्मनो जन्म लभन्ते नैव निवृतिम् ।। इति ॥ तस्मात्-ज्ञानपूर्वा भवेल्लिप्सा लिप्सापूर्वाऽभिसंधिता अभिसंधिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम् ।। म.भा. शां. मो. २०६ । ६ इति महाभारतवचनात् संकल्पमूलः कामो वै यज्ञाः संकल्पसंभवाः । व्रतानि यमधर्माश्व सर्वे संकल्पनाः स्मृताः ।। मनु २१३ इति मनुवचनाञ्च सर्वकर्मणां संकल्पमूलकत्वात्सृष्टेरपि संकल्पमूलकत्वं सिध्यति । स च संकल्पो भोगविषयक एवानादिरावर्तमानो लिप्सामुत्पादयति भोग्यस्येति तदर्थमेव भोग्यरूपा सृष्टिरुत्पादिता । तदुक्तम्-तद्भोगाय पुनर्भाग्यभोगायतनजन्मने । पञ्चीकरोति भगवान् प्रत्येकं वियदादिकम् ॥ इति भोगायैव भोग्यसृष्ट्युत्पादनमुपवर्ण्यमानं पञ्चदश्यामुपपद्यते । यदि पूर्वोक्तात्यान्तिक- त्यागस्यैव समाजरचनामूलत्वं स्यात्तदा तु सृष्टेरुपभोगफलकत्वमिदं निरुच्यमानं व्यर्थमेव स्यात् । ननु येषां किल नाविद्यादिनिवृत्तिस्तेषामेवोपभोगार्थमिदमिति नैतावता न त्यागमूलकत्वमिति कल्पने सांप्रतम् .! अनेकविधुदु:खमयसंसारानभवेन विरक्तानामपि बूहना त्यागित्वदर्शनादिति चेन्न.। ताह- शत्यागिनां कृते समाजरचनाया वैफल्यात् । न च संसारिणाऽपि तथात्यागिना भवितव्यमित्येत- दर्थमेव समाजरचनायास्त्यागमूलत्वमिति वाच्यम् । त्यागसंसारित्वयोः परस्परविरोधस्य पूर्वमेवोपपा- दनात् । संसारस्य दुःखजनकत्वे गृहीत एव द्वेषविषयत्वेन त्यागसंभवात् तदभावे व संसारात् समाजरचनायाश्च संसारनिर्वाहकत्वान्न तद्वेषमूलकत्यागहेतुत्वमिति स्पष्टमेव । किंच त्यागिनामपि क्षुधातृषानिवारणार्थमन्नपानायुपादानमुपलभ्यते । नहि सहजद्वंद्वमिदं क्षुत्तृडात्मकं यावज्जीवं केनापि समुच्छेत्तुं शक्यम् । अत एव- " सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् " इत्यादि गृहस्थाश्रममाहात्म्यं तत्र तत्र जोधुप्यते ।

·धर्माद 1 "शरीरयात्रापि च ते न मसिध्येदकर्मणः" इति भगवद्गीतायामपि । तयदि शरीरमात्रनिर्वाहकमोग्यसंपन्युपादानमावश्यकमेव सर्वपाम् । तत्कथं नामाऽऽत्यन्तिकत्यागसंभावनेति सुधीभिरालोचनीयम् । तस्माचा काऽपि रचना भवतु समाजस्य, तन सर्वत्र भोगमूलकत्वमेवाभ्युपेयमगत्येति सिध्यति । तदेवं भोगेच्छायाँ: स्वाभाविकत्वे तन्मलकानां क्रोधलोभद्रोहेासूयामात्सर्यादिविकाराणामपि स्वाभाविकत्वेन त्यक्तुमशक्यत्वायथायथं व्यवहारोपयोगित्वमेवाभ्युपेयम् । तथा च तादृशविकार- निग्रहात्मकानुशासनमूला या कापि समाजरचना अस्वाभाषिकत्वाद्देयेवेति सिध्यति ॥ (व्यक्तिमधानसमाजवादः) नन्वेवं भोगमूलकसमाजरचनाया भोगस्य प्रतिव्यक्ति वैचित्र्यात् व्यकेश्च भोगस्वातन्त्र्यात् साधुतासाधुत्वविवेकहीनत्वं स्यादिति चेन्न। साधुत्वासाधुत्वविवेकस्य निर्णतुमशक्यत्वादिष्टापत्तेः। न हि कुत्रापि केनापि पदार्थानामेकान्नेन साधुत्वं वाऽसाधुत्वं निणेतुं शक्यम् । न हि केऽपि भोग्याः पदार्थाः सर्वथा हेया वोपादेया इति कथमपि निर्णयः संभवति । सर्वेषां प्रकृत्युपादानत्वेन त्रिगुणात्मकत्वात् । एवं च बुद्वेरपि त्रिगुणात्मकत्वेन तत्परिणामस्य भोगात्मकानन्दवृत्तेरपि तत्वेन स्वानुगुणभोग्योपादा- नेन सर्वेषामपि यथावत्सर्वेभ्यो भोगोपलम्भे किं वा त्याज्यं ग्राहं वा स्यायेन कस्यचित्साधुत्वं कस्यचिसाधुत्वं परिकल्येत । अत एवोक्त भगवद्गीतायाम्- न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजर्मुक्तं यदेभिः स्यात्रिभिगुणः ॥ अ. १८ महामारतेऽपि- नात्यन्तं गुणवत्किंचिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणम् ॥ इति नन्वेव मद्यपानादिप्वपि सुखसाधनत्वेन प्रवृत्ति निवारेति चेन्न । इष्टापत्तेः । नहि मद्यपान- मेकान्तेनाहितकारकमेवेति निश्चेत्तुं शक्यम् । आरोग्यशास्त्रे तदुपादेयत्वोपदेशात् । यत्तु धर्मशा- स्त्रेण तत्प्रतिषेधनम् । तदपि न सर्वेषाम् । किंतु द्विजातिविषयकमेव तदिति मुविशदमेव । एवं च भोग्यसंपत्तेः सदसत्त्वनिर्णयोऽय मोगाधीन एवेति यदा यस्य यस्माद्भोगस्तदा तं प्रति तत्साधु इत्येवाभ्युपेयम् । तथा च सदसत्त्वमपि पदार्थानां काममूलकमेवेति काम एव सर्वारम्भमूलम् । नन्वेवं व्यक्तिविशेषाद्भोगविशेष इति सिद्धी भोगे व्यक्तिस्वातन्त्र्यमेव • स्यात् । तदुपगमे च सर्वेषां स्वातन्त्र्यसिद्धी कुतः पुनः समाजसिद्धिः । एवं च समाज- रचनातत्त्वनिर्धारणे प्रवृत्तानां समाजाभावसारकत्वापत्तिरिति चेन्न । भोगस्य समाजरचनामूलले भोग्यसंपत्तिसापेक्षत्वेन भोग्ये च मनुष्याणामप्यन्तावायदा यस्य भोगो यत्पुरुषसापेक्षः ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः तदा तस्य तेन सह योगक्षेमनिर्वाहकत्वेन सहयोगक्षेमनिर्वाहकत्वरूपसमाजस्य संभवात् । यथा हि पुरुषस्य भोगः स्त्रीसापेक्षस्तथा स्त्रिया अपि भोगः पुरुषसापेक्ष इत्युभयोरपि सहयोगक्षेमनिर्वाहकत्वेन कुटुम्बरूपसमाजसंस्थासिद्धिः स्यादेव। न चैवं व्यक्तिस्वातन्त्र्यबाधः । यावदुपकारमेव परस्परसापेक्षतास्वीकारेण भोगापाप्तावुभयोरपि पृथक् भवने स्वातन्त्र्यात् । नन्वेवं व्यक्तिस्वातन्त्र्ये परस्परभोगमूलकसंघर्षसमुत्पत्ती नियामकाभावादसत्यायनीतिप्रवृत्ती चान्ततो गत्वा बलमेव नियामकं स्यात् । ततश्च सर्व बलवतो न्याय्यमिति न्यायेन मात्स्यन्याय- • प्रवृत्ती दुर्बलपरिरक्षणं न स्यादिति चेन । दुर्बलानां बलवद्गोग्यत्वस्यैव न्यायात् । तदभावे च तेषां विनाशे न कापि परिदेवना । नहि पशवो दुर्बला इति मानवैर्न हन्यन्ते न वाऽऽयास्यन्ते । किंवा मृगैरपराद्धं मानवानां येषां शब्दादिविप्रलम्भन मृगया क्रियते । तस्मादुर्बलघातोऽयमना- दिरनन्त एवाद्यावधि प्रचलितो वर्तते । तदपाकरणं चेदुर्बलैर्बलवतां भोग्यत्वमेव स्वीकर्तव्य- मित्येवं स्वभोगार्थ प्रबलैस्तेषा परिपालनं विधीयेत । ये तु संघप्रधानसमाजरचनायाः पुरस्कर्ताररते- पामप्ययं मात्स्यन्यायो दुष्परिहर एव । तत्रापि प्रवलसंघस्य दुर्बलसंघाक्रमणादिकमव्याहतमेव वर्तते । एवं च संघविनाशापेक्षया व्यक्तिविनाशस्य लाघवादेव तदुपादानमनुमतं स्यात् । नहि पश्वादीनां बलादन्यद्योगक्षेमसाधनं भवति । सृष्टिरपीयं बलादेव धार्यते तत्सर्वत्र जीवने चलस्यैव हेतुत्वात्तदभाव एव रोगादिप्रादुर्भावेनान्ते मरणदर्शनाच्च बलमेव योगक्षेमनिर्वाहकमकामेनाप्यूरीक- तव्यम् । संघवादे च बलस्यापि संघीकरणेन महाननर्थापात इति तदपेक्षया व्यक्तिप्राधान्यवादेन समाजपरिकल्पनमिदं श्रेयोवहमित्येव सिध्यति । अत्रैव च समाजरचनायां वस्तुगव्या यथावत्स्वा- तन्त्र्यं समता च सिध्यति न संघवादे । संघपारतन्न्येण स्वेच्छाया नियमनात् । समता च संघ- वादे नाममात्रमेव । नहि सर्वेषां सर्वकार्यकर्तृत्वसामर्थेऽपि तादृशमर्तृत्वं तत्र संभवति । संघभोगार्थ मवृत्ती नियम्यनियामकमावस्यावश्यंभावात् । तमन्तरेण संघरचनाया अनिर्वाहात् । नच भोगादिवत् प्रेमादीनामपि विकाराणां सहजत्वात्तदनुसारेण संघे स्वार्थत्यागादीनां स्वेच्छापूर्वकत्वेन दुःखाजनकत्वान पारतन्त्र्यमिति वाच्यम् । प्रेम्णोऽपि भोगमूलकत्वाद्यावदुपभोगमेव तदुपलम्भेऽप्येकान्तेन तथाऽसंभवादन्ते संघपारतन्त्र्यदुःखस्यानिवार्यत्वात् । अत एव स्वमरणसंभाव- नायां स्वसंततिमारणेनापि स्वात्मा संरक्ष्यते श्वापदैरपीति मर्कटकथाऽत्रानुसंधेया । अत एव नीतिविदोऽपि-- आपदर्थं धनं रक्षेदारानरक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेदारैपि धनैरपि ।। त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यायें आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥

·धर्मादर्श ३१० इत्याहुः । युक्तं चैतत् । स्वात्मनः सर्वातिशयप्रेमास्पदत्वात् । तदर्थे पृथिवीत्यागोऽपि श्रेयः किमुत संघत्यागः । सर्वथा तु स्वात्मभोगार्थमेव सहजा प्रवृत्तिः । न परार्था भवितुमर्हतीति सर्वथा संघवादोऽयं समयसिद्धो न नैसर्गिक इति हेय एव । (संघप्रधानसमाजरचनावादः) अत्रापरे संघप्रधानसमाजरचनावादिनः प्रत्यवातिष्ठन्ते । सत्यं भोगस्य परसापेक्षत्वेऽपि व्यक्तिनिष्ठत्वात्तदनुरोधेन व्यक्तिप्राधान्यं सेत्स्यति । नैतावता सर्वेषां भावविकाराणां परिसमाप्तिः। भोग्यस्यऽऽनन्त्येन भोगानन्त्यात् । तथाहि भोग्यं च वस्तुजातं स्थावरजङ्गमादि सर्वमेव जगदित्यन्ततः पर्यवस्यति । तत्र भोग्यजाते सोपाधिकः प्रेमापि नापह्नोतुं शक्यः । एव यत्र यस्य प्रीतिस्तयाऽऽकृष्टः स सर्वमपि स्वीयं त्याज्यं मत्वा यावत्प्रेम तन्मयो भरतीति नातिरोहितम् । नो बाल्ये मात्रादिभिः क्रियमाणं बालसंगोपनमापामरं दृष्टिगोचरो न स्यात् । नहि तत्र तदानीं विद्यमाना प्रीतिः प्रत्युप- कारसापेक्षा भवितुमर्हति प्रत्युत दुःखापादकत्वाद्देषानुशयिनी स्यात् । परंतु स्वीयखाद्यपेयस्वापादिनि- यन्त्रणं स्वेच्छापरिकल्पितं सोवापि बहुतरायासपरिपालनपूर्वकं बालपरिपालनं क्रियमाणं दृश्यते न तनिरपेक्षप्रेमान्तरा भवितुमर्हति । न च तत्रापि कोमलशरीरस्पालापादिजनितानन्दसंवेदनात्मक- भोगलाभात्तथा प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । तस्य बालकर्तृकत्वाभावेनान्योन्यसापेक्षभोगत्वाभावात् । नैसर्गि- कबालशरीरस्य कोमलालिङ्गनालापादिमुखजनकत्वेऽपि बालस्य बुद्धिपूर्वं तत्र प्रवृत्त्यभावेन तन्निरपे- क्षत्वात्। तिरश्चामप्येतदृश्यते । एवमेवेतरत्रापि पश्वादिभोग्यसंपत्तौ तत्कर्तृकभोगाभावेऽपि तज्जन्यभो- गाभिलापसन्येन निरपेक्षभोगसंभावनायां तत्संगोपनेन संघसिद्धिदुनिवरिव । एवं च भोगमूलकमेव संघोत्पादकमिति सिध्यति । एवं च न परस्परसापेक्षभोगमूल कत्वं संघस्याव्यभिचारेण सिध्यतीति न व्यक्तिमायान्यं समाजस्य भवितुमर्हति । एवं च स्वभावमूलकत्वमपि समाजरचनायाः सिध्यति । स्वोत्पत्तिकाले स्वामिलपितभोगसं- 'पादने प्रायः सपिामपि अशक्तत्वात् । तत्र व स्वाभाविकं वात्सल्यमेव परेषा तत्परिपालनकारणमिति तदनुसारेग सर्वेषां जन्मत एव फुटम्बसस्थान्त:पातित्वात्तत्संस्थामध्य एव कंचित्कालं संवर्धनाच्चान्ते बारामुलम्रोमा तीवतरपतिद्वद्विविकारमन्तरा न केनाप्युच्छेत्तु शक्य इति निसर्गत एव कुटुम्बसंस्था सिध्यति । फेनारित्कारणेन फुटम्बा देऽपि मातृवात्सल्यस्य मनुष्येवापामरं दर्शनादपि न कुटम्बसं- भाविपातः । अत एव तिरबामपि संपन्या जीवनं दृश्यते । कि भोगसाधनाना संपत्ती संग्रहे संरक्षणे व सर्वत्र संषां परसापेक्षत्वादपि संघवाद: विष्यति । न हि सर्वमपि भोग्यजातं येन फेनाप्पेफेन संपादयितुं संग्रहीतुं संरक्षितुं वा शस्यम् । तम प्रत्यरसासना, न सा भीतिमन्नरा भवितुमईति । सा चेत्सोपाधिकाऽपि सहजेवत्यपि नितुं .

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः ३११ - शक्यम् । न हि कृत्रिमा प्रीतिस्तत्र कार्ये समर्था भवति सर्वदा । तस्याश्च सहजत्वं तदेव यदि भोगैक्यं स्यात् । यथा दम्पत्योलैंङ्गिकोपभोगोऽन्योन्यसापेक्षोऽपि न भिन्नः । परस्परमीलनेनैककालभावित्वात् । तथा भोग्यजातभेदेऽपि तत्सापेक्षभोगस्य सर्वपामेकरूपत्वेन सामान्यतस्तत्परिपालनायव सर्वेषां प्रयत्नः स्वाभाविक एव । अत एव पुत्रसुखेनापि संतुष्यतः पितरो। एवमन्येषामपि भोग्यानां भोगे संतो- पश्चेत्सर्वेषां भवति । तदा तु स्वाभाविकत्वमेव संघमूलकसमाजरचनायाः सिध्यति । एवमेव ग्राम- देशादिरूपेण संघरचना भोगेक्ये भावयन्ती दुर्निवारैव । यत्र तु भोगभेदः प्रेमाभावो वा प्रेमविच्छेदो • वा केनचित्कारणेन परिदृश्येत, तत्र तु संघभेदः स्यादेव । एवमपि न कापि हानिः । संघस्वात- व्यस्याभ्युपगमात् । कलहाद्युपस्थितावपि न केवलं बलादेव निर्णयः । संघस्थानेकव्यक्तीनां परस्परसहकार्यकारित्वेन मतभेदसंभवात्संधिविग्रहादिपाड्गुण्यद्वारापि कलहोपशमसंभवात् । तदसंभव एव बलमूलकनिर्णयप्रसरान व्यक्तिमधानसमाजवत्सर्वस्वहानिः । किंच भोगस्य रुचिवैचित्र्येण वैचित्र्यात् सहजप्रेमासक्तकुटुम्बसमाजेऽपि भोगभेदसिद्धौ परस्परसापेक्षत्वाद्रुचिनियमनमनायासेनैव यथा सिध्यति । तथैव दयादाक्षिण्यपरोपकारादिगुणो- कर्पोऽपि मानुष्यतानिदानं तत्रैव प्रादुर्भवति न व्यक्तिप्रधानसमाजे । एवमेव स्पर्धासूयादिमानुषता- विरोधिगुणानां नियन्त्रणापि संघपद्धतावेव सिध्यति नान्यथा । एवं च मानवतासमुत्कर्षसाधकत्वा- संघस्य तादृशनियमनं यदाऽऽवश्यकं तदा तु संघप्रधानसमाजरचनैव सर्वथा जगदानन्ददायिनीति सुविस्पष्टमेव । किंच भोगार्थ प्रयतमानानां जीवानां भोग्यसंपत्तेरलम्पलामो लब्धपरिरक्षणं रक्षितविवर्धनम- प्यावश्यकमेव । तच्च सर्वथा निर्भयावस्थायामेव । सा च संघमन्तरा न कदापि भवतीति सर्वथा संघप्रधानसमाजरचनैव योगक्षेमावहेति सिध्यति । ( संघप्रधानसमाजवादस्य ताचिकोपपत्तिः) इदमत्र तात्पर्यम्-यत्सर्वेषामपि जन्तूनां इष्टमाप्त्यनिष्टपरिहारार्थ या किल प्रवृत्तिरुपलभ्यते,' न सा इष्टानिष्टज्ञानमन्तरा भवितुमर्हति । ज्ञानेच्छाकृतीनां समानविषयकत्वेन कार्यकारणभावात् । तथा चेष्टानिष्टज्ञानानन्तरमेव तत्प्रातिपरिहारेच्छायां प्रवृत्तिनिवृत्ती स्याताम् । तत्र चेद्विषयेन्द्रियसं- निकर्षानन्तरं पदार्थसंवेदनायामेवेष्टानिष्टत्वज्ञानमभ्युपेयेत । तथा सति प्राथमिकी प्रवृत्तिविना ज्ञानमेवाभ्युपेया स्यात् । तथा चोपर्युक्तकार्यकारणभावो व्यभिचरितः स्यात् । तस्मात्प्रवृत्तिप्रयोजक-- मिष्टानिष्टत्वज्ञानमिदं सहजमेवेति अगत्या स्वीकर्तव्यम्। न च बाल्येऽङ्गारादिसौन्दर्यमोहितो बाल- स्तानादातुं प्रवर्तमानः पश्चादाहादिना निवर्तत इति नौत्पत्तिकमिष्टानिष्टत्वज्ञानमिति वाच्यम् । अङ्गारप्रकाशाकृष्टः किल प्रवर्तमानो बालस्तत्रेटत्वमभिसंधाय प्रवर्तत इत्यतस्तत्रापि स्वेष्टत्वज्ञानादेव ·३१२ धर्माद” । प्रवृत्तेः । वाहगतानिटत्वज्ञानात्पश्चानिवृत्तेश्च । फिंच पदार्थज्ञानानन्तरमेव खलु तत्संवेदनाया- मिष्टानिष्टत्वग्रहवेत्स्तन्यपानादिप्रवृत्तिरेव न स्यात् । न च तत्रापि मात्रादिभिः प्रथमतो बलादेव विषयेन्द्रियसंनिकर्षः साध्यते । ततश्रेष्टानिष्टत्वग्रहे प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । विषयन्द्रियसंनिकर्षा- नन्तरं तत्रेटानिष्टत्वग्रहो नाम तद्विषयकरागद्वेषो। तीच पूर्वानुभवाभावात्स्वाभाविकावेवेत्यवश्यमड्गी- कर्तव्यम् । नो चेकेवलसंवेदनमेव स्यात् । न तु तत्र रागद्वेपान्यतरग्रहणम् । तथा च तद्ग्रहणस्य सर्वानुभवविषयत्वादीत्यत्तिकं वा तद्ग्रहणं प्राक्तनसंस्कारवशावेत्येव वक्तव्यम् । तत्र पाक्तनजन्मनी- दानी बहूनामविश्वासादौत्यत्तिकत्वमेवाभ्युपेत्य प्रवृत्त्युपपत्तिः संपादनीया। तत्सिद्धं रागद्वेषयोः स्वाभाविकत्वम् । तर रागो रतियोऽरतिः । तत्र रतिस्वरूप यथा भावप्रकाशने- मनोनुलेप्पर्धेषु सुखसंवेदनामिका इच्छा रतिः सा द्विधा स्यादतिप्रीतिविमागतः।। तयोः साधारणो भेदः सप्तधा परिकीर्तितः। निसर्गसंसर्गापमाभियोगाध्यात्मस्वरूपतः ।। अभिमानाच्च विषयात्सप्तधा सांभयोगिकी । रतेरेव भवेत्मीतिरेवमाभ्यासिकी भवेत् ॥ पीतिः प्रियात्मा प्रायेण रतिरिच्छामिफैव तु । शान द्विनिष्ठं तदूपं मनोऽधिष्ठाय वर्तते ।। इति साहित्यदर्पणेऽपि-- रतिर्मनानुरूलेऽर्थे चेतसः प्रवणायितम् ॥ इति । एपंच मनोनु कलेऽयं सुम्पसवेदनात् तद्विषयकत्वेन सत्यस्य तद्वासनावासितत्वमेव रते: स्वरूप for if I रामननालपियसपण दु.मोडमात्तद्वासनापासितत्यमेव तत्त्वस्यारते: स्वरूपं सिध्यति । नभानुदानुसायनिर्णयानु यद्यपि सदनानन्तरमेव तथापि बालस्य तरुणकन्यासंस्पर्शऽपि परिनु स्तम्मान समारना तत्काल समुद्भवा तादृशानुलत्वसंवेदननिदानमित्यप्यूरीकर- गीतम् । एपमननुरासपदनेऽपि 1 yi - य: कोयनुमनः सुम्पदम्पपिपयकः सोऽपि रत्यरति- पानाnd I-R: रणानामे । म यमदगी मरणम् । गपाहि रसोनोपो रत्यादिवासना nfusion.रमानाने, नभोगिक नामिति शनी भवानींतनी ५ पासना THInfin 1 मामा शेषोऽति स्पतियातनावासितान्तःकरणानामेव Anitist for HAIR ME मा मुमा निदानभित्रगुपेपम् । तदु धर्मदान-- मनाना गयानो गम्पास्वादन भीन् । fingणानासामुष्पानिमा इति ॥

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः ३१३ अत्रेदं तत्त्वम्- न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः सत्वं प्रकृतिजमुक्तं यदेभिः स्यास्त्रिभिर्गुणेः ॥ इति भगवद्गीतावचनानुसारेण वा । सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रीन् विद्यादात्मनो गुणान् येाप्येमास्थितो भावान्महान् सर्वानशेपतः॥ यो यदैपां गुणो देहे साफल्येनातिरिच्यते स तदा तद्गुणप्रायं तं करोति शरीरिणम् ॥ १२१२४।२५ इति मनुवचनानुसारेण वा सर्वस्यापि जगतस्त्रिगुणात्मकत्वाच्चेतसोऽपि त्रिगुणात्मकत्वं सिध्यति । तत्र रागद्वेषनिदानभूतरत्यरत्यात्मकवासनानामपि सहजत्वमेवेति तन्मूलकपीत्यपीति- विषादानुभवोऽपि सहज एव सर्वेषां भवति । रतेरेवाभ्यासादिनोदोधे प्रीत्यात्मकत्वम् । भावप्रकाशन- वचनात् “ रतेरेव भवेत्पीतिरेवमाभ्यासिकी भवेदिति" । एवमेवारतेरपि द्वेषात्मकत्वं ज्ञेयम् । अत एव गुणानामपि प्रीत्यपीतिविषादात्मकत्वं सिध्यति । विषादस्तु इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारोपाया- भावजन्यो मानसो भावः । तदुक्तं साहित्यदर्पणे- उपायाभावजन्मा तु विपादः सत्त्वसंक्षयः। निःश्वासोच्छ्वासहृत्तापसहायान्वेपणादिकृत् ।। इति । अत्र चोपायाभावो नाम तदपतिपत्तिरेव । न तु सर्वथा कृत्यसाध्यत्वम् । तथा च सत्यपि उपाये तदज्ञानमिदं तमसः कार्यमिति विपादस्य तमोगुणात्मकत्वं सिध्यति । अत एव- सत्त्वं ज्ञानं तमोऽज्ञानं रागद्वेपो रजः स्मृतौ । एतयाप्तिमदेतेपां सर्वभूताश्रितं वपुः ॥२६॥ तत्र यत्मीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् । प्रशान्तमिव शुद्धाभं सत्त्वं तदुपधारयेत् ॥२७॥ यत्तु दुःखसमायुक्तमप्रीतिकरमात्मनः। तदनः प्रतिपं विद्यात्सततं हारि देहिनाम् ॥२८॥ यत्तु स्यान्मोहसंयुक्तमव्यक्तं विपयात्मकम् । अप्रत_माविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥२९॥ इति मनुनापि तमसोऽज्ञानात्मकत्वं सत्त्वरजसोस्तु प्रीत्यप्रीत्यात्मकत्वमुपवर्णित संगच्छते । एवं च सर्वेषामपि स्थावरजङ्गमाना भावानां त्रिगुणात्मकत्वेऽपि प्रतिनियतकाले तत्चदात्मनि तन- ४० ·धर्मादर्श . द्विकारोबोधकत्वेऽपि न सर्वत्र सर्वदा सर्वविकारोबोधकत्वम् । युगपद्वृत्तित्रयस्याऽऽविभावयितुम- शक्यत्वात् । अन्यथा कण्टकादीनामुष्ट्रादिदेहे प्रीतिजनकत्वान्मानवदेहेऽपि तज्जनकत्वापत्तेः । अतश्च विषयेन्द्रियसनिकऽपि स्वाभाविकान्तःकरणगततत्तद्वासनाप्रादुर्भाव एव तत्तद्विकाराणां ताह- शानुभवाविषयत्वं नान्यथेति अन्तःकरणगततत्तद्वासनानामौत्यत्तिकत्वं सिध्यति । तदुक्तं सांख्य- तत्त्वकौमुद्याम्--- मरियमीतिविपादात्मकाः प्रकाशमयतिनियमार्थाः। अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः ॥१२॥ एतदुक्तं भवति-नीतिः सुखम् , मीत्यात्मकः सत्त्वगुणः, अप्रीतिर्दुःखम् , अपीत्यात्मको रजा- गुणः, विपादो मोहः, विषादात्मकस्तमोगुण इति । ये तु मन्यन्ते- न प्रीतिदुःखामावादतिरिच्यते एवं दुःखमपि न प्रीत्यभावादन्यदिति । तान् प्रति आत्मग्रहणम् । नेतरेतराभावाः सुखादयः, अपि तु भावाः । आत्मशब्दस्य भाववचनत्वात् प्रीतिरात्मा भावो येषां ते प्रीत्यात्मानः । एवमन्यदपि व्याख्ये . । । भावरूपता चैपामनुभवसिद्वा। परस्पराभावात्मकत्वे तु परस्पराश्रयापत्तेरेकस्याप्यसिद्धरु- मयासिद्धिरिति भावः । स्वरुपमेपामुक्त्वा प्रयोजनमाह-प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्था इति । अत्रापि यथासंख्यमेव । रजः प्रवर्तकत्वात्सर्वत्र लघु सत्त्वं प्रवर्तयेत् , यदि तमसा गुरुणा न नियम्येत । तमोनियतं तु कचिदेव प्रवर्तयतीति भवति तमो नियमार्थम् । प्रयोजनमुक्त्वा क्रियामाह अन्यो- न्याभिभवाश्रयजननभिथुनवृत्तयश्चेति । वृत्तिः क्रिया, सा च प्रत्येकमभिसंबध्यते । अन्यो- न्याभिमववृत्तयः-- एपामन्यतमेनार्थवशादुभ्दूतेनान्यदभिभूयते । तथाहि सत्त्वं रजस्तमसी अभिभूय शान्तामात्मनो वृत्ति प्रतिलभते । एवं रजः सत्त्वतमसी अभिभूय घोराम् । एवं तमः सवरजसी अभिभूय मूदामिति । अन्योन्याश्रयवृत्तयः--यद्यप्याधाराधेयभावेन नाऽऽश्रयायों घटते, तथापि यदपेक्षया यस्य क्रिया स तस्याऽऽश्रयः । तथाहि सत्त्वं प्रवृत्तिनियमावाश्रित्य रजस्तमसोः प्रकाशनोपकरोति । रजः प्रकाशनियमावाश्रित्य प्रवृत्त्येतरयोः । तमः प्रकाशपवृत्तिमाश्रित्य नियमेनेतरयोरिति । अन्योन्यजननवृत्तयः-अन्यतमोऽन्यतममपेक्ष्य जनयति । जननं च परिणामः । स च गुणानां सदशहपः । अत एव न हेतुमत्त्वम् । तत्वान्तरस्य हेतोरभावात् । नाप्यनित्यत्वं तवान्तरे लयामागत्- अन्योन्यमिथुनवृत्तयः-~अन्योन्यसहचरा अविनाभाववर्तिन इति यावत् । चः समुञ्चये। भाति गानाऽऽगम:--- अन्योन्यमियुनाः सर सर्वे सर्वत्र गामिनः । रजसो मिथुनं सच सचस्य मिथुनं रजः ॥ - ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः ३१५ । तमसश्चापि मिथुने ते सत्वरजसी उभे । उभयोः सत्त्वरजसोर्मिधुनं तम उच्यते। नेपामादिः संप्रयोगो वियोगो वोपलभ्यते ।। इति । प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्था इत्युक्तम् । तत्र के त इत्थंभूताः कुतश्चेत्यत आह-सत्त्वं लघु प्रकाशकमिति । सत्त्वं लघु प्रकाशकामिष्टयुपष्टम्भकं चलं च रजः । गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपयच्चार्थतो वृत्तिः ॥ १३ ॥ सत्त्वमेव लघु प्रकाशकमिष्टं सांख्याचाथैः । तत्र कार्योद्गमने हेतुर्धर्भो लाघवं गौरवप्रतिद्वंद्वि, यतोऽमेसर्वज्वलनं भवति । तदेव लाघवं कस्य चित्तिर्यग्गमने हेतुर्भवति यथा वायोः । एवं करणानां वृत्तिपदुत्वे हेतुर्लाघवम् । गुरुत्वे हि मन्दानि स्युरिति सत्त्वस्य प्रकाशकत्वमुक्तम् । सत्त्वतमसी स्वयमक्रियतया स्वस्वकार्यप्रवृत्ति प्रत्यवसीदन्ती रजसोपष्टभ्येते अवसादात्यच्याव्य स्वकार्ये उत्साहप्रयत्न कार्यते । तदिदमुक्तमवष्टम्भकं रज इति । कस्मादित्यत उक्तं चलमिति । तदनेन रजसः प्रवृत्त्यर्थत्वं दर्शितम् । रजस्तु चलतया परितस्वैगुण्यं चालयग्दुरुणाऽऽवृण्वता च तमसा तत्र तत्र प्रवृत्तिप्रतिबन्धकेन ,कचिदेव प्रवर्त्यत इति ततस्ततो व्यावर्त्य तमो नियामकमुक्त गुरु वरणकमेव तम इति । एवकारः प्रत्येक भिन्नक्रमः संबध्यते सत्त्वमेव रज एव तम एवेति । नन्वेते परस्परविरोधशीला गुणाः सुन्दोपसुन्दवत्परस्परं ध्वसन्ते इत्येव युक्त प्रागेव तेषामेक- क्रियाकर्तृतीया इत्यत आह-प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिरिति । दृटमेतत् यथा वर्तितेलेअनेलविरोधिनी अथ च मिलिते सहानलेन रूपमकाशलक्षणं कार्य कुरुतः। यथा वा वानपित्तश्लेष्माणः परस्परविरो. धिनः शरीरधारणलक्षणकार्यकारिणः । एवं सत्वरजस्तमासि मिथो विरुद्धान्यप्यनुप्रय॑न्ति च स्वकार्य करिष्यन्ति च। अर्थतः पुरुपार्थत इति यावत् । यथा वक्ष्यति- " पुरुषार्थ एव हेतुर्न केनचित्कार्यते करणम्" इति । अत्र च सुखदुःखमोहाः परस्परविरोधिनः स्वस्वानुरूपाणि सुखदुःखमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्पयन्ति । तेपां च परस्परामिभाव्याभिभावकभावान्नानात्वम् । तद्यथा-एकैव स्त्री रूपयौवनकुल- संपन्ना स्वामिनं सुखाकरोति तत्कस्य हेतोः। स्वामिन प्रति तस्याः सुखरूपसमुद्भवात् । सैव सपत्नी- दु:खाकरोति तत्कस्य हेतोः, ताः प्रति तस्या दुःखरूपसमुद्ात् । एवं पुरुपान्तरं तामविन्दमानं सैव मोहयति, तत्कस्य हेतोः ! तंति तस्या मोहरूपसमुद्भवात् । अया च खिया सर्वे भावा व्याख्याता;

·धर्मादर्श तत्र, यत्सुखहेतुस्तत्सुखात्मकं सत्त्वम् । यदुः तुस्तदुःखात्मकं रजः। यन्माहहेतुस्तन्मोहा- त्मकं तम इति । सुखप्रकाशलाघवानां त्वेकरिमन्युगपदुद्भूतावविरोधः सहदर्शनात् । तस्मात्सुखदुः- खमोहैरिव विरोधिभिरविरोधिमिरेकैकगुणवृत्तिभिः सुखप्रकाशलाघवेन निमित्तभेदा उन्नीयन्ते । एवं दुःखोपष्टम्भकत्वप्रवर्तकत्वैः । एवं मोहगुरुत्वावरणैरिति सिद्धं त्रैगुण्यम् । इति । एतेन च सांख्यकारिकाविवरणेन सर्वेषां भावानां त्रिगुणात्मकत्वं सिद्धम् । एवमपि ते ते भावाः स्वस्वकार्यकरणे स्वानुरूपमेव कारणमपेक्षन्ते इति सत्वात्मककार्यकरणे सत्त्वगुणापेक्षा । एवं रजोगुणतमोगुणात्मककार्यकरणे तत्तद्गुणापेक्षेति यत्र यदा यद्गुणोदोधस्तत्र तदा तद्गुणकार्यम्। एवं चान्तःकरणस्थरतिवासनोदोध एव प्रीत्यास्वादः। अरतिवासनोद्वोधे दुःखास्वादः । तदुपा- याज्ञानवासनोबोधे विषादास्वाद इति केनचित् कारणेन तत्चद्वासनानामनुबोधे तु पदार्थसंसर्गेऽ- पिएकस्याप्येकस्मादेव पदार्थात्कालभेदेन प्रीत्यप्रीतिविषादानुभवोऽपि सिध्यति । तदिदं वासनो- दोधकारणं कदाचिद्धर्माधर्मादिकं कदाचिद्देशकालादिकं कदाचित्पिण्डगतवैशिष्ट्यं जात्यपरनाम- धेयमिति सिध्यति । तदुक्तं विद्वत्तोपिण्याम्- ननु त्रिगुणमविवेकीत्यादिना सर्वस्य त्रिगुणात्मकत्वाभिधानात्सर्व एव भावाः सुखदुःखमो- हात्मका इत्यायातम् । एतच्च न घटते । नहि यद्यदा यस्य सुखात्मकं तत्तदा तस्य दुःखात्मकं मोहात्मकं चेत्यध्यक्षमक्ष्यिते । यदि सर्व एव भावाः सुखदुःखमोहस्वभावा भवेयुस्तहिं सर्वेषामविशे पेणेव सर्वेषु भावेषु सर्वात्मकं विज्ञानं स्यान्न तूपलभ्यमानं प्रतिवस्तु व्यवस्थितम् । तथा चाऽऽहुर्वि- वेचका:- यदि पुनरेत एव सुखादिस्वभावा भवेयुस्ततः स्वरूपत्वाद्धेमन्तेऽपि चन्दनः सुखः स्यात् । न हि चन्दनः कदाचिदचन्दनः । तथा निदाघेऽपि कुङ्कुमपङ्कः सुखो भवेत् । न ह्यसौ कदाचिदकु- कुमपङ्क इति । एवं कण्टकः क्रमेलकस्य सुख इति मनुष्यादीनामपि प्राणभृतां सुखः स्यात् । न ह्यसो कांश्चित्प्रत्येव कण्टक इति । तस्मादसुखादिस्वभावा अपि चन्दनकुड्कुमादयो जातिकालाव- स्थाद्यपेक्षया सुखदुःखादिहेतवो न तु स्वयं सुखादिस्वभावा इति रमणीयमिति । एवं प्राप्ने प्रतिविधत्ते–अत्र च सुखदुःखमोहा इति । अत्र गुणस्वभावनिरूपणप्रस्तावे चेदं ध्येयमिति शेषः । परस्परविरोधिनो ये सुखदुःखमोहास्ते सर्वत्राविशेषेण वर्तमाना अपि नाकस्मा- दुद्भवन्ति येन सर्वान्प्रत्यविशेपेण ते आगच्छेयुः । अपि तु स्वस्वोद्भवे निमित्तानि कल्पयन्ति । अपेक्षन्ते इत्यन्वयः । निमित्तानि च न यानि कानिचित् । अपि तु स्वस्वानुरूपाणि स्वस्वप्रादुर्भा- वानुगुणानि सुखदुःखमोहात्मकानीति । तत्र सुखं स्वोद्भवे धर्मापेक्षं सुखात्मकं सत्त्वरूपं निमित्त- मपेक्षते । दुःखं च स्वोद्भवेऽधर्मापेक्षं दुःखात्मक रजोनिमित्तमपेक्षते । मोहश्च स्वप्रादुर्भावे- धर्मापेक्ष मोहात्मकं तमो निमित्तमपेक्षत इत्यर्थः । जातिकालादयोऽपि निमिनसहकारिणो - । ज्ञेया इति ।

·. - चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः ३१७ ये तु पदार्थानां सुखदुःखाद्युपादकत्वमनुकूलतया वा प्रतिकूलतया वा संवेद्यत्वेनाभिमन्यन्ते न तत्स्वभावत्वम् । तेपामपि तत्तत्मकारकसंवेदनस्य कादाचित्कत्वनिर्वाहाय पूर्वोक्तजातिकालादृष्टा- दीनां सहकारिकारणत्वमवश्यमेवाभ्युपेयम् । अन्यथा एकस्यैव पदार्थस्यैकं प्रत्येव कदाचित्सुख- जनकत्वं कदाचिदुःखजनकत्वं कदाचिन्मोहजनकत्वं च प्रत्यक्षमनुभयमानमनुपपन्नं स्यात् । तत्र तत्तद्वासनामादुर्भावे उपर्युक्तजातिकालादीनां कारणत्वेऽपि वासनायाः कारणत्वं सर्वैरप्यङ्गीकरणी- यमेव । तदमावे प्रतिकूलत्वानुकूलत्वग्रहस्य सर्वथाऽसंभवात् । तत्सिद्धं सर्वत्र सुखदुःखादि- वासनासत्त्व एव तत्तत्पदार्थसंसर्गे सुखदुःखमोहादीनां प्रतीतिरिति । तथा च पिण्डगतवैशिष्ट्यद्वारा * समुन्दूतरत्यरतिवासनासामान्यद्वारा स्वभावसामान्यसिद्धौ तादृशस्वभावसामान्येन योगक्षेमनिहाय तत्तत्संघरचनाऽप्योत्सर्गिकी न केनाप्यपह्नोतुं शक्या । एवं च संघप्रधानसमाजरचनैव स्वाभाविकी योगक्षेमनिर्वाहिका न व्यक्तिप्रधानसमाजरचनेति सिध्यति । नन्वेवं करुणामयजुगुप्साविस्मयादिभावानामप्युपलम्भात् तत्तद्भावोद्रोधकत्वेन पदार्थानां तत्तदात्मकत्वमपि स्यादिति चेन्न । रत्यरतिविरत्यात्मकेषु भावेषु सर्वेषामन्तर्भावात् । तथा हि- भावः स्याद्भावनं भूतिरथ भावयतीति वा । पदार्थो वा क्रिया सत्ता विकारो मानसोऽथवा ।। इति भावप्रकाशनवचनात्पदार्थजन्यश्चित्तस्य परिणाम एव भाव इति वक्तव्यम् । स चायं चेतोवृत्तिरूपः परिणामो विकासविस्तरक्षोभविक्षेपरूपैर्वा क्षेपविक्षेपमाहैकाग्यरुपैर्वा चतुर्विध एवानु- भवविषयः सर्वत्र विषयसंनिकर्षजन्यः । तत्र विकासविस्तरयो रतिमूलकत्वाद्रतावन्तर्भावः । क्षोम- विक्षेपयोस्त्वरतिमूलकत्वात्तत्रान्तर्भावः । मोहैकारन्ययोस्तु विरताविति न त्रिगुणात्मकत्वं चित्तस्य वा पदार्थानां क्वचिदपि व्यभिचरनि । तत्र शृङ्गारे हास्ये च रतेरेव प्राधान्यात्तन्मूलकविकासरूपा निजवृत्तिः । हीरेऽद्भुते च विस्तरम्य प्राधान्यात्तस्य रतिमूलकत्वात्ता चित्तवृत्तिापि न गति व्यभिचरति । बीभत्से भयानके च क्षोभस्य प्राधान्यात्तस्य चारतिमूलकत्वादरतावन्तर्भावः । तथैव रौद्रे करुणे च विक्षेपस्य प्राधान्यात्तस्याप्यरतिमूलकत्वात्तत्रैवारतावन्तर्भाव इति सुविशदमेव । विरतिस्तु यथासंभवं तत्र तत्र भावेऽतिशयसंकोचादिना तत्तद्भावसहकारिणीति न काचिदनुपपत्तिः । दोपदर्शनादिना सर्वेभ्योऽपि विषयेभ्यश्चित्तस्य विरतिस्तु शमापरपर्याया वैराग्यादिना योगसाधनी- भूता सत्त्वगुणोदोधात्परमानन्दकारिणीति उपरतिशब्देनाभिधीयते । न विरतिशब्देनेति नात्र तदु- पादानम् । एवं च व्यभिचारिणोऽपि पायो रत्यरतिमूलकचतुर्विधविकारजन्या इति तत्रैवान्तर्भवन्तीति नातिरोहित विदुषाम् । लक्षणादिपदर्शनपूर्वकं तत्र तत्रान्तर्भावप्रदर्शन तु न विस्तरभयादवोदाह्रियते। एवं च सर्वथा त्रिगुणात्मकत्वं न कुत्रापि व्यभिचरतीति नानेकभावात्मकत्वं पदार्थानामपि तु ·धर्मादर्श - प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकत्वमेव । अत एव दशरूपके चतुर्णामेव रसाना माधान्यमितरेषां च तत्रैवान्तर्भाव इति निरूपितम । तद्यथा- स्वादः काव्यार्थसंभेदादात्मानन्दसमुद्भवः । विकासविस्तरक्षोभविक्षेपैः स चतुर्विधः ॥ ४६॥ शृङ्गारवारचीभत्सरीदेषु मनसः क्रमात् ।। हास्याद्भुतभयोत्कर्षकरुणानां त एव हि ॥ ४५ ॥ अतस्तजन्यता तेषामत एवावधारणम् । ४ प्रकाश: । कान्यान विभावादिसंसृष्टस्था- य्यात्मकेन भावकचेतसः संभेदेऽन्योन्यसंचलने प्रत्यस्तमितपरविभागे सति प्रबलतरस्वानन्दोभ्दूतिः स्वादः । तस्य च सामान्यात्मकत्वेऽपि प्रतिनियतविभावादिकारणजन्यत्वेन संभेदेन चतुर्धा चित्तभूमयो भवन्ति । तद्यथा श्रृङ्गारे विकासः, वीरे विस्तरः, बीभत्से क्षोमः, रौद्रे विक्षेप इति । तदन्येषां चतुर्णी हास्याम्दुतभयानककरुणानां स्वसामग्रीलब्धपरिपोषाणां त एव चत्वारो विकासायाश्चेतसः संभेदाः । अत एव श्रृङ्गाराद्धि भवेद्वास्यो रौंदाच करुणो रसः वीराचैवाद्भुतोत्पत्तिर्वीभत्साच्च भयानकः ।। इति । हेतुहेतुमद्भाव एव संभेदापेक्षया दर्शितो न कार्यकारणभावाभिप्रायेण तेषां कारणा- न्तरजन्यत्वात्। शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्य इति कीर्तितः ॥ इत्यादिना विकासादिसंभेदैकत्वस्यैव स्फुटीकरणावधारणमप्यत एवाष्टाविति संभेदानां भावात् ' इति । भावप्रकाशनेऽपि- शृङ्गार उदभूत्साम्नो वीरोऽभूद्विततो ऋचः। अथर्ववेदतो रौद्रो वीभत्सो यजुपः क्रमात् ॥ सामानि स्मरतस्तस्य स्वरूपव्यक्तिरात्मनः । या चेयमिच्छा जगतां सिसृक्षोः परमात्मनः ।। विपयाक्ता रतिः सैव शृङ्गार इति गीयते । इच्छा क्रियात्मिका ज्ञाप्तिस्तस्यैव स्मरतो ऋचः॥ उत्साहात्मा विपयिणी वीर इत्युच्यते बुधैः । स्मरतोऽधर्वमन्त्राणां तत्चदिसात्मिका मतिः ।। या कियोपहिता क्रोधात्स रॉद्र इति कथ्यते । क्रियारूपा प्रवृत्तिर्या तस्यैव यजुषां स्मृतेः॥

·चातुर्वर्ण्यमतिविम्बर फलावसानिकी सेव बीभत्स इति गीयते । शृङ्गारस्यानुकरणं हास्य इत्यभिधीयते ।। वीरस्य कर्म यद्वीरं सोऽद्भुतः परिकीर्तितः क्रूरक्रिया या रौद्रस्य सैव स्यात्करुणाह्वया ॥ धीभत्सस्यापि यत्कर्म स भयानक ईरितः प्राधान्यं जनकत्वेन जन्यत्वेनामधानता ॥ इति । एवं च प्राधान्येन विकासविस्तरक्षोभविक्षेपात्मिकाश्चित्तस्य चतुर्धा भूमयो भवन्ति । तत्रापि शङारवीरहास्यागुतेषु रतेरेव प्राधान्यात्तद्विपयस्य संरम्भावषयत्वविकृतत्वादिनैवोत्साहहास्यादि- जननाच्च रतिमूलता । एव करुणरौद्रवीभत्सभयानकेवरतिविषयस्यैव चित्तवैक्लन्यतैक्ष्ण्यादिना शोकक्रोधादिजनकत्वादरतिमूलता । विरतिस्तु दैन्यविषादादिसंचारिभावजनकत्वेन रत्यरत्योरेवोप- करोतीति सर्वेषामप्येकोनचत्वारिंशद्भावानां रत्यरतिविरत्यात्मकत्वं साक्षाद्वा परम्परया वोरीकरणी- यम् । एतेषामास्वादने काव्यशास्त्ररीत्या तु रसत्वमन्यथा तु भावत्वमित्यनुसंधैयम् । अत एवोक्त' भावप्रकाशने- अन्येऽपि भावा ये केचित्तत्तदानुषङ्गिणः प्रवेक्ष्यान्त च तत्रैव विज्ञेयास्ते विचक्षणः ।। इति ।। तत्सिद्धं त्रिगुणात्मकत्वमेव भावानां चित्तस्य चेति । तत्र काव्यादिषु यथा कस्यचन स्था- यिनो भावस्योपवर्णनेन तदात्मकत्वं नायकादीनां प्रतिपाद्यते । तथैव व्यवहारेऽपि रामयुधिष्ठिरादीनां तत्तद्भावप्राधान्येनैवोपलम्मात् तदात्मकत्वेन तत्स्वभावत्वं सिध्यति । एवं च स्वभावस्यैव स्थायित्वा- त्तस्यैव शब्दोपहितत्वेनोपवर्णने स्थायिभावत्वम् । मनुष्यक्रियाणामपि सर्वत्र रत्यरतिप्रयोज्यत्वेन तत्तन्मूलकस्थायिमावस्य स्वभावापरपर्यायस्य कस्यचिवश्यमेवोपगन्तव्यत्वेन तन्मूलकसंघनिर्माणमिदं नास्वाभाविकमिति संघप्रधानसमाजरचनैव ज्यायसी । एतादृशस्वभावपर्यालोचनं तु न रत्यरति- विशेषपर्यालोचनमन्तरा संभवति । आपाततः प्रतीयमानाया रतेः स्थायित्वासंभवात् । अत एव व्याव- हारिकरतेः सप्तधा विभाग उपवर्णितो भावप्रकाशने । निसर्गतः, संसर्गतः, उपमातः, अभियोगतः, अध्यात्मस्वरूपतः, अभिमानतः, विषयतथेति समुत्पद्यमाना कारणभेदात्सप्तधा भिन्ना रतिः । तत्र निसर्गाध्यात्मस्वरूपजन्यरतेरेव स्वभावात्मत्वं वा स्वभावगमकत्वं वा वक्तव्यम् । अन्यासां त्वौपा- धिकत्वेनोपाविनाशानाशसंभवादस्थायित्वेन च न स्वभावगमकत्वम् । एवमरतेरपि सप्तप्रकारसंभावा- ततोऽपि स्वभावः परिचेतुं शक्यः । तथा च स्वभावत एव सर्वेषां संघपचिरुपलभ्यमानेदमेव गमयति । यसंघप्रधानसमाजरचनैव श्रेयस्करीति । . . - ·३२० धर्माद” किं च स्वभावमूलकभोगपद्धतिभेदोऽपि संघभेदकरः । भोग्यवस्तुनि भोगेच्छामूलकरतेः सामा- न्येऽपि तव्यक्तिविशेषभोगरीतिस्तु तत्र तत्र भिद्यमाना समाजभेदमापादयति । परेषां स्वदारावलो- कनसंभाषणादिकमेकत्र भूपणास्पदमप्यन्यत्र तन्नानुमन्यते । एवं तासां ,सन्मानादिकम् । तथा च तत्तव्यावहारिकरीतिभेदस्तत्तत्संघस्य भेदमापादयति । एवं भोग्यवस्तूनां सौलभ्यदौर्लभ्यमूलकभोग- रीतितारम्यात् व्यवहारभेदः संघभेदश्च स्यात् । एवं भोगविधातसंभावनायां प्रतीकारप्रकारोऽपि संघ- भेदनिदानम् । एते च व्यवहाराः सर्वेऽपि तत्तत्संघसमयपरिकल्पिता इति संघनीतिपदभाजो भवन्ति। तेषां सर्वेषां भेदमूलं तु नान्यद्रुचिभेदात्संभवतीति सत्यपि सर्वत्र प्रीतिसामान्ये संघभेदाः संभवन्ति । सोऽय संघसमाज: समुत्पद्यमानो व्यक्त्यन्तर्भावमासाद्यैव संभवतीति व्यक्तिशक्तीनां संघशक्ती समावेशात् स्वसमयाचारनियमितत्वाच्च द्वेषमात्सर्यासूयादीनामवसरलाभासंभवेन न मात्स्यन्याय- प्रवृत्तिः । ततश्च प्रबलानां दुर्बलानां च सर्वेषां योगक्षेमा सिंध्यत इति न काऽप्यत्रानुपपात्तिः। प्रत्युत प्रेमदयादाक्षिण्यादिसद्गुणपरिपोप एव । अत्रायं विशेषो यत्स्वाभाविकी प्रीतिरियं यथाऽऽत्मनि सर्वेषां न तथा परस्मिन्निति प्रीतेनि- रुपाधिकत्वं सोपाधिकत्वं च सिध्यति । “ मा न मूवं हि भूयासमिति प्रेमाऽऽत्मनीक्ष्यते " इति निरपेक्षं निरुपाधिकं च प्रेम यथाऽऽत्मशरीरे न तथा परस्मिन् । परेषां स्वात्मोपकारकत्वेन प्रेमास्प- दत्वात् । एवं च पनिपुत्रादिषु दृश्यमानं प्रेम स्वात्मोपकारकत्वेन स्वात्मत्वमुपचर्यैव नान्यथा। सोऽयं स्वात्मत्वोपचारो यथा स्त्रीपुत्रादिषु तथा देशयामगृहादिस्थावरेष्वपि संभवतीति तादृशममत्वाभिमा- नमूलकप्रेम्णाऽपि कश्चन संघः प्रादुर्भवितुमर्हतीति नातिरोहितम् । एवं चैतादृशसंघस्वाभिमानो भोगविधातप्रतीकारार्थमेव तत्र तत्रोपयुज्यते । एवं च प्राधान्येन समाजरचनाया भोगमूलकत्वेऽपि भोगप्रयोजकानामुपर्युक्तकारणानां भेदेन संघभेदः प्रतिकारबुड्या च समाजेक्यमिति समाजरचना प्रादुर्भवति । अदं चिन्तनीयम्-सत्त्वरजस्तमसां यदि प्रीत्यपातिविषादात्मकत्वमेव । तदा विना सत्त्वो- देकं कुत्रापि सुखं नोपलभ्येत । दृश्यते च रजोगुणानामपि राजसवस्तुनि प्रेमातिशयस्तजन्य च सुखम् । एवं तामसानामतीति नेकान्तेन प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकत्वं तेषां गुणानां सिध्यति। न च राज- सतामसयोरपि तदितरगुणसाहित्यमस्त्येवेति सहकारिकारणवशात् सुखप्रयोजनसत्त्वगुणाविर्भानेव तत्र सुखपतीतिः । अन्यथा केवलराजसत्वे सर्वत्र सर्वदा प्रवृत्तिप्रसङ्गः । संभूयकार्यकारित्वं चैतेषां पागुतमेवेति वाच्यम् । राजसत्वेन तामसत्वेन चाभिमताना वस्तूनामपि त्रिगुणात्मकत्वे तत्तदात्मकत्व- झ्यापातपसङ्गात् । न च प्राधान्येन तत्त्वव्यपदेशः । एवमपि सर्वेभ्यः सुखदुःखमोहोत्पादादि- रोषानवबोधेन हानोपादाननियन्त्रणासंभवान् । इति चेत्सत्यम् । तथापि तु सुखेच्छाया निरतिशयाख- ·'चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बा ३-१ ण्डसुखगोचरत्वेन सत्त्वगुणमन्तरा तत्परिसमाप्तेरभावन सत्त्वगुणाभिवृध्द्यर्थमेव तादृशनियमनमुपपद्यते । अत एव सुखस्यापि सात्त्विकराजसतामसत्वेन त्रैविध्यमुपवर्णितम् । तदुक्तं भगवद्गीतायाम्- यत्तदने विपमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मचुद्धिप्रसादजम् ।। विपयोन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् । परिणामे विपमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ।। यदने चानुवन्धे च सुखं मोहनमात्मनः। निद्रालस्यममादोत्यं तत्सुखं तामसं स्मृतम्॥ एतच्चाये स्पष्टं भाविष्यति । सर्वथा तु संघमूलकसमाजरचनैव योगक्षेमसाधिकेति सिद्धम् । (संघप्रधानसमाजरचनासमालोचनम् ) तदेवं संघप्रधानसमाजरचनावादिनां मतेन योगक्षेमनिर्वाहोपपत्तिः सिध्यति । अत्रेदं समालोच- नीयम् । यत्सत्यं फिल नैसर्गिकपीतिमूलकसंघसिद्धिः संभवति । तथापि तस्याः सुखेच्छामूलकत्वात्सुखोप- भोगफलकत्वाच्च तदनुसारेणैवावस्थितिः स्यात् । सुखोपभोगस्तु संघपरिकल्पितसामयिकव्यवहारपद्ध- त्यैव । सा च परिकल्पना किं सर्वेषां सर्व सुखमिति मूलतत्त्वानुसारेण वा बहूनां बहु सुखमिति तत्त्वानुसारेण वा । नाऽऽद्यः सर्वेषां सर्वविधसुखाधिगमस्याशक्यत्वात् । स्वभाववैचित्र्यात् । नान्त्यः- बहूनां कृतेऽल्पैः स्वसुखाय तिलाञ्जलिय इति दण्डकस्य बलमूलकत्वेन नैसर्गिकत्वाभावादेव नैसर्गिकोपभोगेच्छानुसारेणाल्पैरपि पयले कर्तव्ये संघर्षस्य दुप्परिहरत्वात् । किं बहुना एकस्यापि यत्र संघे नोपभोगलाभस्तत्र विघटनसंभवन तन्मूलरूसधभेदसिद्धौ सघर्षसमुत्पादो दुर्वार एव । एवं चैतादृशसंघर्षे समुत्पन्ने तन्निवारणं ने बलाढते संभवतीति बलोपासनेन संघानां प्रबलदुर्बलभावे दुर्बलपरिरक्षणं न केनापि कर्तुं सुशकमित्यगत्या व्यक्तिप्रधानसमाजरचनायामिव संघप्रधानसमाजरचनायामपि मात्स्यन्यायप्रवृत्तिः केन वा वारणीया । अन्ततो गत्वा दुर्बलानां प्रबलोपजीवित्वमेव पर्यवस्यतीति दुर्बलेः संधैः प्रबलानां कृते स्वोपभोगसमर्पणमेव कर्तव्यं स्यात् । एतादृशसंघसंघर्षापेक्षया व्यक्तिसंघर्ष एव श्रेयान् । यत्र व्यक्तिनिरासेनैव संघर्षापशमः । न वा संघर्षविनाशकसाधनानामाभिवाद्वः । न वा बहूना नाशः । किं चोपभोगेच्छामूलकसमाजरचनायामुपभोगार्थ निर्भयावस्थापरपर्याय स्वास्थ्यमपेक्ष्यते । तच्च संघर्षसमुत्पत्तिसंभवे सर्वथाऽशक्यप्रायमेव । कस्य कदा केन वा संघर्षो भवेदित्यत्र नियमा- पूर ·३२२ धर्मादणे भावेन सर्वदा सर्वैः स्वबलसंरक्षणमेव कर्तव्यं स्यात् । भोग्यजातापहरणजन्यमयस्य सर्वदा संभवात् । तदर्थं दण्डनीतिमवलम्ब्य दण्डशासनसंघाविष्कारे तु दुरतिक्रम एव मात्स्यन्यायः । मोग्यजात- संपादनाय क्रियमाणा आयासा व्यायामापरपर्यायाः, भोगलाभाय चापेक्ष्यमाणः शमश्च संपादनी-' यवेत्तत्र षाड्गुण्यमप्युपयोजनीयं स्यात् । एवं प्रतिसंघ प्रवृत्ती कथंकारं स्याच्छमव्यायामसंपादन- मिति पर्यालोचनीयं विद्वद्भिः । सर्वथा तु न मात्स्यन्यायमड्गः । इयान् विशेषो यद्यक्तियाधान्ये प्रतिव्यक्ति सघर्षे व्यक्तरेव जीवनं वा मरणं वा सधप्राधान्ये तु तत्संघस्य । सर्वथा तु न मनुष्य- मात्रस्य जीवनं निष्कण्टके भवितुमर्हतीति भोगमूलकसमाजरचना व्यक्तिप्रधाना वा संघप्रधाना न मनुष्याणा स्वाभीष्टलाभाय घटते । यदा तु सर्वेपी स्वोपभोगसाधने भोये च निष्कण्टकः पन्था श्या पद्धत्या समुन्मीलिनः स्यात् । सैव फिल पद्दतिः समाजरचनापदव्यपदेश्या भावतुमर्हति नान्येति सुधीभिरालोचनीयम् । अन्यथा हि वाटपाटच्चरसमाजापेक्षयाऽत्र विशेषाभावाभोगपरि- लुण्ठनप्रवृत्तिरेव. सर्वत्र समूलमुन्मीलिता भवेद्दण्डशासनसंघद्वारेति निश्चप्रचमेव । इतिहासोऽत्र प्रमाणतया पर्यातोचनीयः । ततत्काले विद्यमानानां तत्तत्समाजरचनानां यदिदं परिवर्तन- मनुस्यूतमनुभूयत इतिहासात् । तदिद विनाऽसौकयं विना च संघर्ष न कदापि भवितुमर्हति । यत्र तु यन्त्रोन्मेषकाले भोग्यजातसंपादनाय परिवर्तनं दृश्यते तत्रापि तु पूर्वस्थिती वर्तमानभोग्यसंपत्ता- वपरितोपो नूतनभोग्यजाताभिलापस्तन्मूलकपरवृत्तिच्छेदेन द्रव्यापहरणमित्यादि भोगेच्छाप्राबल्य- मूलकमेव संघपावल्यसंपादनकारणमिति न कापि समाजरचना प्राबल्यदौर्बल्यमलकसंघर्षमति- क्रामति । इयान् विशेषो यद्यदा यावत्तादृशभोग्यसंपत्तेरधिगमः, तदा तावत्तत्र सर्वेषां प्रियस्त्वम् । यदा तु तत्संघमध्य एव भोगाना न्यूनाधिकभावमूलकः सघर्षस्तदा तु तत्पद्धतिपरिवर्तनम् । तच्च कुत्रचित् बलात्, कापि सुखाशया, अन्यत्र वैरनिर्यातनार्थमित्यादि तु परिस्थितिभेदागिन्नम् । तस्मादोगमूलिकाः सर्वा अपि समाजरचना संघर्षापादकत्वेन कामक्रोधलोभायाभिवर्धक्रत्वेन चाss- सुर्या जगक्षयावहा इति हेया एव । या तु भोगत्यागमूलिका कामादिपडिपुनियमनेन जगद्योग- क्षेमावहा सैव तु रचना यथाक्रसमाजरचनेत्येव श्रेयान् पन्थाः । (विश्वकुटुम्बवादः) अनापरे विश्वकुटुम्बवादपुरस्कारेण पूर्वोक्तापत्तिनिवारणमभिमन्यमानाः सर्वथा स्वीयत्वेन विश्वास्मिन् प्रेमातिशयाभिमानमाविर्भावयन्तः प्रत्यवतिष्ठन्ते । तेषामयमाशय:- :----यज्जन्मत एव मात्रर- दिशु पुत्रादिविषये निरपेक्षप्रेमदर्शनात् तन्मूलकस्वीयभोगत्यागदर्शनाञ्च निरपेक्षमेव त्यागप्रसव इत्यवश्यमेव वक्तव्यम् । न हि त्यागो नाम विषयत्यागः । तस्य सर्वथाऽसभवात् । पञ्चमहाभूतात्य पहाय तदात्मकरारीरस्यान्यत्रावस्थानस्य कुत्राप्यनुपलन्धेः । कितु प्रेम्णा स्वीयभोगातिसर्जनमेव 4 ·- चातुर्वर्ण्यमतिविम्वः ३२३. परेभ्यस्त्यागः । यथा माता पुत्रार्थे स्वीयान् भोगानतिसृजति निरपेक्षवात्सल्यात् तथैव ममत्वेनाभि- मतमोग्यजातेभ्योऽपि स्वीयमोगातिसर्जनं न दुर्घटमिति सर्वत्र स्वीयत्वाभिनिवेशो यथा भवेत्तथा रचनायर्या तुपरस्परसंघर्षनिराकरणपूर्वकप्रेमातिशयसमुद्भवेन सर्वेषामपि भोगसिंदिरनायासेनेव सेत्स्यति। वदर्थं च सर्वत्र भोग्यसंपत्तौ सर्वेषां स्वत्वमभिमन्तव्यम् । तचाऽऽदावनादिवासनावशान स्वाभाविक संभवतीति मानवताशास्त्रशिक्षणद्वाराऽनादिवासनानिरसनेनाध्यात्मस्वरूपजन्यमीत्याविर्भावेन पश्चात्स- मुदेष्यतीति प्रथमतः स्वत्वापहारस्य दर्शनेऽपि पश्चात्तस्यैवोपयुक्तत्वात् नात्यन्तमनौचित्यम् । निसर्ग- जन्यप्रीतेरिवाध्यात्मस्वरूपदर्शनजन्यपीतेरपि निरत्ययत्वेन व्यवहार्यत्वात् । अत एव वेदवादेऽपि भक्ति- सांप्रदायः सर्वेषां परमेश्वरस्वरूपता निरूप्य तत्र निरतिशयनिरपेक्षपीतिशासनमनुशास्ति । एतादृश- प्रेमाविर्भावाय प्रथमतस्तच्छिक्षायै पितृशासनवत् बलात्प्रवर्त्यमानं शासनमपि न दुःखाय किंतु परिणामे सुखायैवेति तद्वारा विश्वकुटुम्बशिक्षा सुविधेया । (विश्वकुटुम्बपद्धतिपर्यालोचनम् ) स्यादेतदेवं यदि सर्वत्र निरतिशयप्रेमाविर्भावो भवेत् । न तु स संभवति । स्वगतभोगलाल- सायाः प्राबल्यात् । विश्वकुटुम्बवादस्यापि भोगेकमूलकत्वात् । प्रीतिहेतूनां तत्रासंभवात् । यो हि भोगाय प्रवर्तमानः स्वगतभोगविधाते विना भोगनिर्वेदं कथं वा प्रवृत्तः स्यात् । प्रवृत्तिं प्रति सुखसाधनत्वज्ञानमेव निदानमित्यत्र न केषामपि विप्रतिपत्तिः। तत्र विश्वकुटुम्बवादे भौतिकभोगाति- रिकसुखस्याभावेन भौतिकभोगानां च भौतिकभोग्यसपत्तिमन्तरोपार्जयितुमशक्यत्वेन च तस्याश्च स्वायत्ततामावे भोगस्याप्यसंभवेनान्ततस्तदपहारोऽयं न पाटञ्चरत्वमूलतामपजह्यात् । न च प्रेमाति- शयात्स्वगतभोगत्यागसंभावना । परस्मिंस्तादृशप्रेमातिशयस्यासंभवात् । स्वीयभोगसाधनत्वरूपोपाधि- जन्यस्य प्रेमातिशयस्य यावदुपाधि सत्त्वस्यैव औत्सर्गिकत्वेन निरत्ययत्वासंभवात् । न च तदभावे स्वभोगस्यापि प्रतिपत्तिः । व्यष्टिगतभोगस्य साधनत्वमपि व्यष्टावेव पर्यवस्यतीति तत्साधनत्वेनाभिमत- व्यक्तावेक तादृशमातिशयाविर्भावन स्वभोगसंपत्तौ सर्वत्र तादृशमीतेरसंभवात् । किं च स्वस्मिन् या निरुपाधिका स्वभावत एव प्रीतिर्न सा सुखसाधनत्वेनाभिमतेषु परेषु इति तु स्वभावोऽयमाकीटपतई सर्वेषां प्राणिनाम् । अत एव किलाऽऽत्मनि प्रेमस्वरूपतामानन्दस्वरूपतां चानुमिन्वते केचनौपनिषदाः। तदुक्तं संक्षेपशारीरके- प्रेमाऽनुपाधिरसुखात्मानि नोपलब्धः स प्रस्यगात्मनि कृमेरपि नित्यसिद्धः॥ प्रेयाश्रुतेरपि ततः सुखतानुमानम् नैयायिकोऽपि न दृगात्मनि निडवीत ॥ इति ·का ३२४ धर्माद” अत्र च वादे दृगात्मरूपाध्यात्मवस्तुनोऽसंप्रतिपत्तेरपि न तादृशप्रेमा परस्मिन् संभवति । केवल स्वात्मसुखानुपपत्त्यैव परस्मिन् सुखसाधनत्वेन तादृशप्रेमातिशयः संपादनीयः । स च यावत्सुखसाधन- त्वसंपतिपत्तिः कदाचित्संभवेत् । तादृशसंप्रतिपत्तिस्तु व्यवहारे सुखसाधनीभूतव्यक्तावेव पर्यवस्यत्तीति कदाचित् कासुचिद्यक्तिषु तथा प्रेमातिशयस्य संभवेऽपि नानौपाधिकं प्रेमसातत्यं कुत्रानि सिध्यति । येनाभीष्टसिद्विः स्यात् । नच भाक्तिसंप्रदाय इवात्रापि तादृशप्रेमाविर्भावसंभावना । भक्तिसंप्रदाये सर्वत्र सर्वगतारखण्डा नन्दरूपपरमात्मात्मकाध्यात्मवस्तुस्वरूपोपगमनवा कस्याप्याध्यात्मवस्तुनोऽनङ्गीकारेण तत्संभा- वनाया दुरापास्तत्वात् । न च सामान्यमानवतारूपाध्यात्मवस्तुनोऽत्राप्युपगमात् तदालम्बनेन तथा संभावना स्यादिति वाच्यम्। तादृशस्वरूपस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । न च तत्स्वानुभवात्स्वतः सिद्धम् । स्वानुभवस्य व्यक्तिगतवासनावासितत्वेन वासनाना चैकरूपत्वाभावेन वैचित्र्यात् । न हि परावरि- तेनानिष्टेन स्वगतदुःससंवेदनात्तदेव परस्मिन्नाचरणीयमिति सिद्वान्तः संभवति । इटानिष्टत्वयो~- किगतवासनाभेदेन भेदात् । कदाचित्स्वानिटेनापि परसंतोषसंभवात् । दृश्यते च तथा भोगवैचित्र्यम् । फिच तादृशमानवताया आभिनिवेशो हि शासनमात्रेणेव संपादनीयोऽत्र वादे । न हि भक्तिसंप्रदायव- द्धर्भकर्माचरणमत्र किंचिदस्ति । सर्वप्रवृत्ने गमूलकत्वाच्छासनस्यापि भगिफमूलफन्वेन अनवस्थाया दुष्परिहरत्वात् । भक्तिमार्ग तु अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहादिपरिपालनार्थ काचनाऽऽचार- प्रणालिका धर्मत्वेनाभिमन्यमाना जागति । तथैव यदि भवदभिमतप्रेमातिशयाविर्भावाय शासनेन फायनाचारमणालिका प्रवर्त्यते चेन सा संसारदोपाविष्फारण व्यष्टिगतभोगनिर्वदमन्तरा संभव- नीति तदुपगमे तु भोगमूलकत्यं समाजरचनाया व्याहन्येत । न च नास्मन्मतेऽपि निमर्यादो भोगः सर्वपाम् । अता सर्वेषा समानभोगाधिकारोपगमेऽपि तान्योन्यसंघर्षनिवारणाय कारन मर्यादा- त्वपश्यमेव भविष्यति । साथ कदाचिच्यासनेन कदाचिम्दोक्तुरेवेच्छामूलकसमयबन्धेनेति न कारिद- नापतिरिति याच्यम् । तादृशमर्यादाया वासनानियामफलस्य कुत्राप्यदर्शनात् । न हि अनादि- फालागरम्य जागाप्यमहरामिादिशामने, जाति अमरहिरिलागणार, परिदृश्यने, ।, न. वा. ना. भवदनिमामानपतारूपाध्यात्मस्वरूप नास्ति । न वा तत्पनारार्थमयावधि जगति शिक्षा न प्रवर्ति- ता । एवमपि नागने दमेव गमयति यस्मायो दुरतिक्रम इति । न चाद्ययावत्राप्यरात्याहिंसादि- कारणीभूनभाग्यसंपन्यरष्टम्भनिशनगत्यस्य विनाशाभावेन परसंपत्यकर्षमूलकदुःखपरिणाम एवायम- मन्मो शासनेन पाल एप तादृशमत्यापनारे दाम्वनिदानभूतभोग्यसपनेस्तारतम्याभावेन jilaयायाय सुनेर परिहार इति पागम् । सर्व परशं दुः सर्वमात्मपशं मुखमित्युत्तर्गत. पा भोगासनामा बलात्कार्यमानस्य सत्तापहारशासनस्यामाफित्वानत . एप । म पास गया भोग्मयाममा फर्म कारिणी पेतने सत्यमुपगन्नान्यं भवति । - ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्यः ३२५ समाजस्वत्ववादेऽपि । अधिकं चात्र समाजस्वत्ववादपर्यालोचनावगन्तव्यम् । पश्चितं चैतन्नीति- प्रतिबिम्ब इति । ननु नायं विषयः शन्दप्रमाणगम्यः । शब्दस्य तत्रामसरात् । तथाहि शब्दो हि व्यवहा- रादिना गृहीतशाक्तिक एव पदार्थममिती प्रभवति । प्रीतिस्त्वौत्सर्गिको मानसो भावः स्वसंवेद्यः । तत्र बाह्यव्यवहारेणानुमितिश्चत्सापि नाव्यभिचरितहेतुजन्या भवितुमर्हति । तादृशहेतोरनुपलम्भात् । यत्तु स्नेहादिकार्यलिङ्गात्प्रेम्णोऽनुमानम् । तदपि शठादिसाधारणमिति नैकान्तेन प्रेमानुमापकम् ! नापि तन्मूला गुह्यालापादिव्यवहारास्तदुनायकाः । तेषामपि पूर्वोक्तिशादिषु व्यभिचारात् । तस्मा- केवलकार्यकारणभावादिना तसिद्धेरभावेऽपि मत्यक्षतया सर्वसंवेद्यत्वेन तसिद्धिरस्त्येव । अत एवेदानी रशियादेशे तादृशो व्यवहारोऽपि सुसंबद्ध एवेति व्यर्थमिदं कल्पनाजालमितिचेन्न । रशि- यादेशे प्रवृत्तस्य व्यवहारस्य निदानं प्रेमवोतान्यच्छत्रुपराजयद्वारा भोग्यसंपत्यकर्षसाधनमित्यत्र, विनिगमनाभावात् । संभवति हि तीव्रतररागद्वेषादिनापि तात्कालिकं संघटनं सहकार्यप्रयोजकं प्रेमा- भासनिबन्धनम् । नैतावता तत्र निरुपाधिकोमसत्ता केनापि कल्पयितुं शक्या । अस्ति च व्यवहारिको न्यायः "हेतुतः शत्रुमित्रे भवतः" इति । नेतावता तन्मित्रत्वं निरुपाधिकप्रेममूलमिति वक्तुं शक्यम् । मुव्यवस्थादिकं तु तत्तद्राष्ट्रोत्कर्षकाले तत्तद्राष्ट्रियव्यवस्थास्वपि दृश्यते । नैतावता तासां व्यवस्थानां स्वाभाविकत्वं केनाप्यभ्युपेयते । शासनवशासंकटमयाच्च कंचित्कालं सुव्यवस्थायामपि अपकर्षकाले तद्विघटनात् । इतिहासश्चात्र प्रमाणमिति नाविकं विवेचनीयम् । न हि रोमनराष्ट्रोत्कर्षकाले स्वत्वा- नपहारेऽपि न सुस्थितिः । न वा जर्मनराष्ट्रेऽपि नासीत्सा । केवलं सामग्रीन्यूनत्वेन अपकर्षादेव तेषां व्यवस्था न समीचीना, रशियादेशस्यैव समीचीनेति कल्पनमिदमुदशिश्नपरायणतामेव गमयति। यदि च चिरकालसंरक्षणात्मकसामर्थ्यमेव समाजस्य सर्वोत्कर्षे गमकं स्यात्तदा तु चातुर्वयात्मक- समाजेनाद्ययावन्नानाविधा यातना अनुभूयापि यत्संरक्षणं कृतम्, तत एव तत्समाजव्यवस्थायाः समीचीनत्वं सिध्यति । राज्यक्रान्तिद्वारा जायमानेऽपकर्षे न केवलं समाजव्यवस्थाया असमीची- नत्वमेव कारणम् । रणे जयश्रियाः प्रकर्षतन्त्रत्वेन सामग्रीप्रकर्षाभावेऽपि अपकर्षसंभवात् । तस्मा- नैकान्ततः प्रकर्षापको समाजव्यवस्थागमकाविति रशियादृष्टान्तेन स्वभाविकप्रेमाविष्कारोऽयं मन्दबुद्धिपरिकल्पित एव । नोचेत्पुनरपि परदेशाक्रमणव्यायामोऽयं रशियादेशस्य निष्कारण एव प्रसज्येत । यदि च परदेशस्थानां हितायैव परोपकारबुद्ध्येति परिकल्येत । तदा तु मानवानां सर्वेषां हिताहितज्ञानमिदं रशियादेश एवं संग्रथित्तम् , येषां हिताहितसंरक्षणं कर्तव्यं ते सर्वेऽपि तत्र विषये मूढा अशक्ताश्चेत्यपि परिकल्पनीयं स्यात् । को हि प्रेक्षावानेतादृशी परिकल्पनामनुसंद: ध्यात् विना परप्रत्ययनेयबुद्विम् । अत एव " संवरणमात्रं त्रयीति लोफयात्राविदः " इति दण्ड- नीतेर्दण्डकः । राष्ट्रियसंपत्तेः केन्द्रीकरणेन व्यष्टिगतमूलधनवादस्य (भांडवलशाही) समष्टिगतमू- - " . ।

·धर्माद” ३२६ लधनवाद एव पर्यवसानमिति पश्यामः । तथा च प्राबल्यमूलकपरपीडनमप्यपरिहार्यमेवेति न दुई- लानां कृत कापि व्यवस्थेह संभवति । अन्ततः प्रबलानांभोग्यतामडी कृत्यैव जीवितव्यं दुर्बलेरित्येव सिध्यति । तच्चायुक्तं सर्वस्वातन्त्र्यवादिनामिति न यथार्थतया स्वातन्त्र्यं समता विश्वबंधुत्वं च कुत्रापीदानीमुपलभामहे । कौटिल्यमूलकतादृशालापानां त्वन्ततो गत्वा दुर्बलदास्यभाव एव पर्य- वसानम् । तस्माद्यत्र भोग्योपार्जने भोगे च पूर्णतया सर्वेषां स्वातन्त्र्यं, यत्र च वस्तुगत्या प्रेमभावः, वस्तुगत्या च साम्यसंपादनमेवं च संकटकाले संरक्षणसामर्थ्य चाऽऽविर्भूतं स्यात्तादृशी समाजरचनैव तत्पदव्यपदेश्या भवितुमर्हति नान्येति सुधीरमालोचनीयं सुधीभिः । (प्रेम्णस्त्यागपर्यवसायित्वम् ) एतच्च सर्वमपि तदेव सुसंपादं स्याद्यदि प्रेम्णस्त्यागपर्यवसायित्वं स्यात् । तदर्थं च प्रेमस्व- मेवादावालोचनीयम् । तत्र मनोऽनुकुलेषु अर्थेषु सुखसवेदनात्मकेच्छेव रतिः । सा च रतिप्रीति- देन द्विधा । तत्र रतेरिच्छात्मकत्वम् । प्रीतेश्च प्रियत्वापरपर्यायमनोऽनुकूलत्वरूपत्वमिति पुरस्तादेव विपकाशनवचनानुसारेण निरूपितम् । इदमत्राऽऽलोचनीयं यदिदं स्वात्मनि प्रियत्वमाकीटपतङ्ग- लोच्यते तत्ति मूलकमिति । किमा विपयेन्द्रियसंनिकर्षजन्यसुखसंवेदनवत्स्वात्मनि सुखसंवेदनादा सर्गिकत्वाद्वा सुखात्मकत्वाद्वा । तत्र विषयवस्वात्मनः स्वातिरिक्तत्वाभावेन नेन्द्रियसनिकर्पजन्यः खास्वादः संभवतीति नाऽऽयः पक्षः समुचितः । नैसर्गिकत्वपक्षस्तु निसर्गस्य सुखरूपत्वाङ्गीकारम- तरेणासभवी । न हि निसर्गस्य सुखरूपत्वाभावेऽपि सुखसाधनत्वमात्रेण तत्र मनोऽनुकूलत्वापरपर्याय पेयत्व संभवति । मनोऽनुकूलत्वानुभूतिमन्तरा सुखसाधनत्वग्रहासंभवात् तद्यहमन्तरा च मनोऽनुकूलत्व- पहासंभवादन्योन्याश्रयापत्तेः । न च मनोऽनुकूलत्वमेव मुखसाधनत्वमिति वाच्यम् । तथा सति मुखा- नुभूति विना तत्साधनत्वग्रहासंभवन प्रवृत्तेरप्यसंभवात्प्राथमिकी मनसः प्रेरणा तन्मूलकेन्द्रियप्रवृत्तिश्च न स्यात् प्रवृत्ति प्रतीटसाधनत्वज्ञानस्यैव कारणत्वात् । न चैकस्य तथानुभवेऽपरस्य तदुपदेशाद्वस्तुनि सुखसाधनत्वग्रहे प्रवृत्तिः स्यादिति वाच्यम् । प्रथमानुभवस्य निर्हेतुकत्वपसङ्गात् । न च तस्यापि वत्पूर्वानुभवमूलकत्वमिति वाच्यम् । तथा सत्यनाथुपदेशद्वारवेष्टसाधनत्वग्रहस्तन्मूलिका च प्रवृत्तिरित्य- सीकर्तव्यम् । तदङ्गीकारे च सर्वासां प्रवृत्तीनां पूर्वपूर्वोपदेशमूलकत्वादुपदेशस्याप्यनादिपरम्परेवाग- त्या स्वीकरणीया स्यात् । तदङ्गीकारे च किमपरादं वेदापौरुषेयत्ववादिभिरिति विमावनीयम् । तथा पसर्वासा प्रवृतीना तादृशानादिपरम्परोपदेशात्मवेदवाक्यमूलफत्वमेव सिध्यति। तथा चोकं मनुना- सपी स तु नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । घेदशन्देभ्य एवाऽऽदी पृथफ संस्थाच निममे ॥ १॥२१ । इति ।

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः ३२७ तथा च ब्रह्मसूत्रम् शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ।। अ. १ पा. ३ अ. ९ सू. २८ ॥ अस्यार्थ:- देवतानां विग्रहवखे वैदिके वस्वादिशब्दे देवतावाचिनि विधिः स्यादेदस्याऽऽदिमत्त्वप्रस- मादिति चेन्नास्ति विरोध: । कस्मात् ? अतः शब्दादेव जगतः प्रभवादुत्पत्तेः । प्रलयकालेऽपि सूक्ष्मरूपेण परमात्मनि वेदराशिः स्थितः स इह कल्पादौ हिरण्यगर्भस्य परमात्मन एव प्रथमदेहि- मूर्तेर्मनस्यवस्थान्तरमनापन्नः सुभमबुद्धस्येव प्रादुर्भवति । तेन प्रदीपस्थानीयेन सुरनरतिर्यगादिपवि- भक्तं जगदभिधेयभूतं निर्मिमीते। कथं पुनरवगम्यते शब्दात्प्रभवति जगदिति। प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्। प्रत्यक्षं श्रुतिः । प्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात् । अनुमानं स्मृतिः । प्रामाण्यं प्रति सापेक्षत्वात् । ते हि शब्दपूर्वां सृष्टिं दर्शयतः । " एत इति वै प्रजापतिर्देवानसृजतासृयामिति मनुष्यानिन्दव इति पितृन् तिरःपवित्रमिति ग्रहानाशव इति स्तोत्रं विश्वानीति शास्त्रमभिसौभगेत्यन्याः प्रजाः इति श्रुतिः। तथाऽन्यत्रापि-स मनसा वाचं मिथुनं समभवत् (बृ. १२।४) इत्यादिना तत्र तत्र शब्दपूर्विका सृष्टिः श्राच्यते । स्मृतिरपि- अनादिनिधना नित्या चागुत्सृष्टा स्वयंभुवा आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥ इति ॥ उत्सर्गोऽप्ययं वाचः संप्रदायप्रवर्तनात्मको द्रष्टव्यः । अनादिनिधनाया अन्याशस्योत्सर्गस्या- संभवात् । तथा- नामरूपे च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् । वेदशब्देभ्य एवाऽऽदौ निर्ममे स महेश्वरः ॥ इति । सर्वेषां च स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्देभ्य एवाऽऽदौ पृथक् संस्थाच निर्ममे ॥ इति च ॥ तदेवमिष्टसाधनत्वग्रहस्यानादिपरम्परोपदेशमूलकत्वात्तादृशोपदेशात्मकवाक्यपरम्पराप्यनादिरेव सिध्यति । तादृशस्य च वाक्यसमूहस्य वेदपूर्वकालिकस्यानुपलम्भाद्वेद एवानादिरिति तन्मूलिका एव सर्वाः प्रवृत्त्य इत्यपि सिध्यति । ननु न सर्वासां प्रवृत्तीनामिष्टसाधनत्वज्ञानमूलकत्वम् । अनादिसिद्धस्य प्रतिक्षणपरिणामिनः प्रकृतितत्त्वस्य परिणामप्रवृत्तेस्तादृशज्ञानमूलकत्वाभावात् । जडस्य तस्य तादृशज्ञानासंभवात् । तत्प- रिणामभूतबुद्दीन्द्रियाणामपि जडत्वेन तादृशज्ञानपूर्वकमवृत्त्यसंभवात् । किंतु स्वाभाविकमेव किल तेषां विषयप्रवणत्वं जलस्येव निम्नतागामित्वमिति । तथा च श्रुतिः- ·धमादर्श ३२८ पराश्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूः । तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् ॥ इति एवं च विषयेषु स्वतः प्रवृत्तैरिन्द्रियैः समर्पितेषु तत्संवेदनानन्तरमेवेष्टानिष्टत्वप्रमिती तत्साध- नत्वं गृह्यत इति नानायुपदेशपरम्परावश्यकतेति चेत् । अत्र ब्रूमः- स्यादेतदेवं यदि जडवाद एवोरीक्रियेत । न तु स संभवति । सुखदुःखायनुपलम्भप्रसङ्गात् । नं चोपलन्धिरपि जडस्यैव परिणामः । अनुपपत्तेः । तथाहि यदि जडादपि चेतनशक्तिहीनाचैतन्य स्यात् । सर्वस्यापि कार्यकारणभावस्य विलोपप्रसङ्गात् । न हि कार्यविशेषस्य कृते कारणविशेषस्य ग्रहस्तदा संभवति । तदुत्पादकशक्त्यभावेऽपि कार्यकारणभावोपगमात् । न च तथोपलभ्यते कारणविशेषोपादानप्रवृत्तरेव सर्वत्र दर्शनात् । न च सा कार्यकारणयोरुत्पायोत्पादकभावं विना संभवति । स चायमुत्पायोलादकभावः कारणे कार्योत्पादानुकूलशक्तिमन्तराऽनुपपन्नस्तच्छक्तिं ज्ञाप- यति । सा च न वस्तुस्वरुपातिरिक्ता । न हि दाहानुकूला प्रकाशानुकूला वा दहनशक्तिर्दहनस्व- रूपातिरिक्ता । तस्मानडगता चैतन्योत्पादिका शनिरवश्यमडीकर्तव्या । तदङ्गीकारे च तादृश- शक्तिस्वरूपमेव जडस्वरूपमिति जडत्वव्याघातः । जडत्वोपलम्भात्तदनुकूलशक्तिकल्पने तु चैतन्योप- लम्भानुपपत्त्या चेतनत्वव्याघातः । उभयविधशक्तिपरिकल्पनं तु तिमिरतेजोवत्परस्परविरोधादेकत्र परिकल्पितुमराक्यम् । तत्रागत्या पदार्थद्वयकल्पनायां जडस्य प्रवृत्त्यादिकार्यमिदं चेतनभोगार्थमेवेति अभ्युपगन्तव्यम् । जस्य भोगासंभवेन निरर्थकप्रवृत्यापत्तेः । अत एव । - संघातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्ययादाधिष्टानात् । पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात् फैवल्या प्रवृत्तेश्च ॥ १७ ॥ इति सास्यकारिकायां जहातिरिक्तचेतनपुरुषसिद्विरुपपादिता । तर घटपटादिभोग्यवस्तुवत सुम्पदाम्पयोरपि भोग्यत्वेन जडत्वाम्जडधर्मत्वमेवेति प्रवृत्तिसामानाधिकरण्यमेव । तथा च प्रवृत्तेरिद सम्पदुःम्पयोरवि निसर्गत एव संभवानिसर्गात्मकत्वम् । तथाऽपि निसर्गस्यापि फलोन्मुखीकरणाय नेतनरप गनिमारपर्यायः संयोगोऽक्ष्यत एव । तं बिना प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । न च तत्रापि चेतना निप्पकनेऽपि पारिष्टसाधनताज्ञानपूर्वकत्वं तु नास्त्येवेति वाच्यम् । पील्यपीतिविषादात्मकत्वा- भरग नयूकिस्पानि सामान्यात् । न च पीत्मीयात्मकत्येऽपि ज्ञानम्य पुरुषनिठत्वान्न जदस्य rink: । यात्मकतानग्यासि नदान्म कन्यात् । न च तेस्तदात्मकत्वेऽपि तन्यात्मक सानानिसामान न मानानारिकरयमिति नायम् । प्रतिसाम्प्यातनाय उपनरिनसामा- नासिराम्न नम: । परमानीवासियान् फर्नु भोगाय पानिमानात् पून्तिम पति-पान नामला न जानानां सामानानि करण्यं मनिपरताति ·३२९ चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बा औत्सार्मिकप्रवृत्तिवादे उत्सर्गस्यैव सुखदुःखमोहात्मकत्वेन स्वात्मन्युपलभ्यमानः प्रेमापि स्वामाविक एवेति तत्संरक्षणादिप्रवृत्तिरियं न सुखसाधनत्वेनापि तु सुखात्मकत्वेनैवेति. प्रीत्यात्मकत्वमपि तस्य स्वाभाविकमेव । नन्वेवं निसर्गस्याप्रीत्यात्मकत्वात् दुःखरूपत्वेन हेयत्वमपि स्यात् । तथा च स्वात्मसंरक्षणा- दिप्रवृत्तिरिव तत्त्यागप्रवृत्तिरपि स्यात् । न च सा परिदृश्यते । न हि कोऽपि जन्तुमरणाय प्रयतते । तस्मादकिंचित्करमेव कल्पनाविलसितामिति चेन्न। दुःखरूपतानुभवे हानप्रवृत्तेरप्युपलम्भात् । न च प्रत्यहं दुःखोपलम्भेऽपिः तथाप्रवृत्तेरनुपलम्भः। हानस्वरूपाज्ञानेन तथाऽनुपलम्भापलब्धेः । तथाहि प्रत्यहं संसारतापनिष्टमाःप्राणिनस्ततो निवृत्तिमप्यभिवाञ्छन्ति । परंतु त्यागरूपाया निवृत्तेः स्वरू- पाज्ञानात् दुःखनिदानभूतसृष्टेरन्यत्र गन्तुमशक्यत्वाच्च न निवर्तन्ते । न.च मृत्युरूपोपायसंभवात्कुतो न तत्र प्रवृत्तिरिति चेयत्किंचित्सुखोपभोगाभिलापेण तत्राप्रवृत्तेः। यदा तु- ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ इति गीताशास्त्रानुसारेण वा " परिणामतापसंस्कारैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवोकिनः" इति पातञ्जलयोगदर्शनानुसारेण वा निखिलस्यापि ब्रह्माण्डान्तर्गतस्पर्शजन्यभोगस्य दुःखरूप- तामध्यवस्यति । तदा तु तद्वानाय समुत्सुको जन्तुर्दृष्टानुअविकविषय वितृष्णस्तद्वानोपायोपादान एव प्रयतते । तच्च हानं न विषयप्रदेशाद्रतरगमनेन विषयत्यागात्मकम् । तस्यासंभवात् । जगदु- पादानभूतपदार्थस्य सर्वव्यापित्वेन तदतिरिक्तप्रदेशाभावात् । किं तु वशीकारपूर्वकत्सकलसंसारकर्मा- नुवर्तनमेव तद्वानामति सिध्यति । अत एव-इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषी व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत्ती ह्यस्य परिपन्थिनी ।। इत्यादिवचनानि तादृशहानमेवोपदिशन्ति । पदार्थत्यागो वा कर्मत्यागो वाऽनैसर्गिकत्वा- देवासंमवी। अत एव न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः फर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ इति प्रकृतिपारतन्त्र्यं प्रदर्य न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ४२ ·धर्माद " इति त्यागस्वरूपमपि गीताशास्त्रे प्रदर्शितम् । अत एव नैसर्गिकपीतेस्त्यागपर्यवसायित्वं व्यवहारेऽप्यंशतो मातापित्रोत्सल्येन पुत्रार्थे त्यागात्परिदृश्यते । तसिद्धं त्यागपर्यवसायित्वं प्रेम्ण इति । सोऽयं त्यागः सुखदुःखोपहतात्मनामुदराशनपरायणानां कदाप्यसंभवीति तेषां भोगेच्छाम- लकाः सर्वेऽपि व्यवहारास्त्यागिभिरेव व्यवस्थापनीयाः, यथा ते त्यागपर्यवसायिनो भवेयुः । अत एव मनु:- फामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्यकामना । काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः ।। इति कामाकामस्वरूपपर्यालोचकपूर्वक कामात्मनां शनैरकामात्मत्वसंपादनमेव श्रेय इति मन्यमानः शास्त्रमिदं मानवामिति प्रणिनाय । यस्य च पर्यवसानमपि- एवं यः सर्वभूतेषु पश्यत्यात्मानमात्मना । स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम् ।। सर्वसाम्यरूपब्रह्मसंपत्ती प्रदर्शयामास । वस्तुतस्तु “ सुखानुशयी रागः, दुःखानुशयी द्वेषः, स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभि- निवेशः" इति योगशास्त्रीयव्याख्यानुसारेणाऽऽलोच्यमाने रागद्वेषाभिनिवेशरूपक्लेशानां स्वरूपे सर्वत्र पूर्वानुभवमन्तरेणोत्तरत्र तथा वृत्तेरनुयात् “मा न भूवं हि भूयासम्" इति वृत्तेश्च मरण: त्रासानुभवजन्याभिनिवेशरूपत्वाचानादित्वमेव सर्वासां वृत्तीना सिध्यति । इतश्च पूर्वानुभवोपपत्यर्थ जन्मान्तरमप्यनुमीयते । एतेषां सर्वेषां क्लेशत्वं च दुःखरूपत्वादेव । अत एव हेयत्वमपि । ननु रागस्य सुखानुबन्धित्वात्कथं हेयत्वमिति चेदित्थम् । रागो हि सुखाभिज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वः सुखे तत्साधने वा यो गर्द्धस्तृष्णा लोभः स राग इति पातञ्जलदर्शनभायोक्त्या सुखेच्छारूपो रागः सुखामाप्ती स्वरूपाविधाताकोधरूपेन परिणमते । ततश्च संमोहादिपरिणामान्तराण्युत्पायान्ते विना- शाय भवतीति तस्य दुःखरूपत्वाद्धेयत्वमेव । एवं द्वेषाभिनिवेशयोरपि । तथा चोकम्- ध्यायतो-विषयान् पुंसः सङ्गस्तेयूपजायते । सङ्गात्संजायते कामः कामालोधोऽभिजायते ।। फ्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशामुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्मणश्यति ॥ इति गीतायाम् । एतेन रानदेषाभिनिवेशात्मनामनुभवो हि तत्तद्वासनावासितवान्न यथावद्वस्तुस्वरूपाकलने समर्थ इत्यति सिध्यति । तथा कस्यापि वस्तुनः पतिपुरुषमनुभूनिभेदः । ततश्च वैचित्र्यमिति सुखाय पवर्तमानोऽपि पुरुषो यथायन्सुखस्वरूपानाकलनान्मोहमापय विनटोभवति । तदिदं यथावस्तुस्वरूपद- ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बर । .. र्शनं तन्मूलकं सुखं तत्साधनं च सुखदुःखमोहानाकलितान्तःकरणस्यैव भवितुमर्हतीति तादृशाः पुरुषा एव किल समाजरचनायाः स्वरूपाविष्कारे समर्थाः। अतश्च तैर्विरचितायाः समाजरननायाः सर्वोपका- रकत्वं सिध्यति । सुखदुःखमोहामिनिविष्टास्तु स्ववासनावासितमेव सुखदुः५ अस्कृत्य समाज- माकलयितुं प्रयतन्ते ततश्च केषांचनोपरि बलादेवतद्रचितनियमानामाक्रमणमिति न मात्स्यन्यायनिवृत्ति- र्भवति । एवं च बलादाक्रमणमिदं संघर्षमुत्पाद्य समये सर्वनाशाय प्रभवतीति नोपयुक्तता किल तादृशपुरुष- विरचिता समाजरचना । सुखदुःखाभिनिवेशरहितास्तु जीवानां यथावदभिलषितसुखस्वरूपमाकलय्य तत्प्राप्त्युपायानेव–पुरस्कुर्वन्तः परिणामे सुखसंपत्निलाभमाभिकुर्वते । तदिदै परिणामेऽमृतोपमं सुखमेव परमपुरुषार्थ इति तस्यैव यथावदुपलन्धिः श्रेयस्त्वेनाभिमन्यन्ते। इतरस्तु सुखं तात्कालिकेन्द्रियप्रीत्यु- त्पादकत्वात्येय इति हेयत्वेनामिमन्यन्ते । अतश्च यथावत्मीतेरपि पतङ्गस्य रूपमीतेरिव सर्वत्यागपर्य- वसायित्वमेव भवति । सैव च प्रीतिः श्रेयःसंपादकत्वादत्र स्वाभाविकी न तु विपयनिष्ठा सुखसाधन- त्वाद्युपाधिजनिता । अतश्च सैव पुरुषार्थ इति । तस्याश्च स्वाभाविकत्वादेव स्वात्मविषयकत्वमिति । स चायमात्मा किं देहेन्द्रियादिसंघातरूपो वा तदतिरिक्तः कश्चन पदार्थरूपो वेत्यन्यदेतत् । सर्वथा तु सुखात्मकत्वेन स्वात्मगतीतिर्न व्यभिचरतीति तस्यास्त्यागपर्यवसायित्वमेव सिध्यति । यत्तु विष- येन्द्रियसनिकर्षजन्यानन्दात्मकसंवेदनं कामापरपर्यायं सुखं तदपि स्वात्मगतीतिवासनाजन्यत्वात् स्वात्मन्येव पर्यवस्यतीति न तद्भिनम् । एवं च विषयाणामभिव्यकत्वेऽपि तत्र सुखाभिनिवेशोऽ- यमकिंचिकर एव । अत एव तस्य त्यागोन विषयाणाम् । एवं च विषयेषु सुखाभिनिवेशत्याग एवात्र त्यागपदार्थः । स च स्वगतप्रीतेः परिणामरूपो यथा संपद्येत तथैव समाजरचना योगक्षेमावहेति सिध्यति । अत एव मनुनापि सर्वस्यापि जगव्यवहारस्य काममूलकत्वं प्रदर्य तन्मूलभूतकामाभि- निवेशनिराकरणं विधीयते- तेषु सम्यग्वर्तमानो गच्छत्यमरलोकताम् । यथा संकल्पिताश्वेह सर्वान् कामान् समश्नुते ॥ २५॥ इति श्लोकेन । अत्र तेषु इत्यनेन- संकल्पमूलः कामो वै यज्ञाः संकल्पसंभवाः । व्रतानि यमधर्माश्च सर्वे संकल्पनाः स्मृताः ।।२।२॥ इत्यत्रोक्ताः सर्वाः क्रिया ग्राह्याः । अत्र मन्वर्थमुक्तावलियथा-संपति पूर्वोक्तं फलाभिलापनिषेधं निगमयत्ति तेषु सम्यग्वर्तमान इति । नात्रेच्छा निषिध्यते किंतु शास्त्रोक्तकर्मसु सम्यग् वृत्तिर्विधी- यते । वन्धहेतुफलाभिलापं विना शास्त्रीयकर्मणामनुठानं सेषु सम्पग्वृत्तिः । सम्यावर्तमानोऽमरलोक- ताममरधर्मकं ब्रह्मभावं गच्छति । मोक्षं प्राप्नोतीत्यर्थः । तथाभूतश्च सर्वेश्वरत्वादिहापि लोके सर्वान

·धर्माद”
भिलपिता प्राप्नोति । तथा च छान्दोग्ये-स यदा पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः
समुत्तिष्ठन्ति " इत्यादि ॥५॥
अभ्युपेत्यापि विषय संपर्कजन्यकामात्मकसुखमेव परमपुरुषार्थ घूमः। यदि विषयसुखमेव
परमं श्रेयस्तर्हि विषयाणामुत्पत्तिविनाशशालित्वेनानित्यत्वात्स्वपयत्नेन तदुपार्जनस्य निरन्तरस्या-
भ्युपगमेऽपि अनेकसाधनसामग्रीसाध्यत्वेन बहायासजन्यत्वात्क्लेशकरत्वात् परायत्तत्वात् तदपहार-
भीतिग्रस्तत्वाच्च न निरन्तरमुखोपभोगः संभवति । तदपेक्षया यदि स्वायचोपार्जनं तेपामितरता-
धनानधीनं संभवेत्तदा तु कस्य वा प्रेक्षावतस्तत्साधने प्रवृत्तिर्न स्यात् । तादृशं स्वायत्तमुपार्जनं
स्वान्तःकरणसामर्थ्यसंपादनद्वारा प्रकृत्यापूरसाहाय्येन सर्वेषां संभवतीति शास्त्राणामुरोपः ।
सोऽयं सत्यो वाऽसत्य इति प्रतीत्यर्थमपि कैश्चिदेव प्रयतेत चेत्तदा तु तत्सत्यत्वमिथ्यात्वरतीति:
येस्त्वय
स्यात् । यदि प्रतीत्या सत्यत्व सिध्येत्तदा तु तदनुसारेणैव सर्वेषां मवृत्तिविधेया स्यात् ।
यावनमतीतिः संपादिता, तेषां सर्वेषां तत्र मतेक्यमेव । न च ते सर्वेऽपि विपलम्भका धूर्ता इति
पर्नु शक्यम् । रागद्वेषराहित्यात् ।निःस्वार्थत्वात् । नहि अस्मान् विपलभ्य तेषां कश्रम स्वार्थः साधनीय
इति कल्पयितुमपि शक्यं पिनोदशिश्नपरायणेभ्यः । न वा ख्यात्यादिकमपि तत्र प्रवृत्तिकारणम् ।
निफले दुःखेकफले च तादृशमवृत्तेरनुपपत्तेः । तस्मात्तत्यतीत्यनुसारेण शास्फवमना गन्तव्य-
मित्येव श्रेयस्करमिति नियति पराक्रान्तं चात्र कुसुमाञ्जालावुदयनाचार्य:-
विफला विश्वचिों न दुःखैकफलापि वा।
दृष्टलामफला नापि विमलम्भो हि नेहशः ॥८॥
इति कारिफाव्याख्यान इति तत एवावगन्तव्यम् । अन्तःकरणसामर्थ्यद्वारा प्रकृत्यापूरेण
पपामिलपितपदार्थाना स्वायत्तसंपादनं यथा भवति तपोपपादितं योगसासे । तयथा-
जन्मीपधिमन्त्रतपःसमाधिनाः सिद्धयः ॥४१॥
पेक्षान्तरिता जन्नना सिदिः । औपापभिरतुरभवनेषु रसायनेत्येवमाद । मन्राका-
रागमनानिमादिलानः । नासा संफन्मसिदिः कामसी या तर कामग इत्येवमादि । समा-
पिनाः सिद्धपो न्यास्पाताः । तर कापेन्द्रियाणामन्यजानीयारिणनानाम्-
नात्पन्नरपरिणामः पात्यापूरान् ॥ १२ ॥
परिणामागच भरपरिणामोरंजनम्रपानापियवानुश्वेशागपनि । फायन्द्रिपानपभ
संसं विझारसामन्यारण पदिनिमित्तमसमाना नि ।
मिनिगरपोरं मीन रनदानु -
नाधरिसरम् ॥ ॥२॥

·। चातुर्वर्ण्यमतिबिम्ब ३३३ नहि धर्मादि निमित्तं प्रयोजकं प्रकृतीनां भवति । न कार्येण कारणं प्रवर्त्यत इति । कथं तर्हि वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् । यथा क्षेत्रिकः केदारादपां पूरणात् केदारान्तरं पिप्लावयिषुः समं निम्नं निम्नतरं वा.नापः पाणिनाऽपकर्षति,आवरणं त्वासां भिनत्ति । तस्मिन् भिन्ने स्वयमेवाऽऽपः केदारान्तरमाप्लावयन्ति । तथा धर्मः प्रकृतीनामावरणमधर्म भिनत्ति । तस्मिन् भिन्ने स्वयमेव प्रकृतयः स्वं स्वं विकारमाप्लावयन्ति । यथा वा स एव क्षेत्रिकस्तस्मिन्नेव केदारे न प्रभवत्यौद- कान् भौमान् वा रसान् धान्यमूलान्यनुप्रवेशयितुम् । किं तर्हि मुद्गवेधुकश्यामाकादीस्ततोऽपकर्षति । अपकृष्टेषु तेषु स्वयमेव रसा धान्यमूलान्यनुप्रविशन्ति । तथा धर्मो निवृत्तिमात्रे कारणमधर्मस्य । शुध्धशुध्द्योरत्यन्तविरोधात् । न तु प्रकृतिप्रवृत्ती धर्मों हेतुर्भवतीति । अत्र नन्दीश्वरादय उदाहार्याः । विपर्ययेणाप्यधर्मो धर्म बाधते। ततश्चाशुद्धिपरिणाम इति । तत्रापि नहुपाजगरादय उदाहार्याः, इति । एतेन सुखदुःखमोहादिविकाराणां स्वाभाविकत्वेऽपि तत्तदनुकूलपदार्थानां सेवनेन तत्तद्वि- कारस्य दृढत्वं प्रतिकूलविकाराणां तदनुकूलपदार्थपूरणाभावेन निराकरणं च भवितुमर्हतीति सिध्यति । तत्रापि स्वभावतो वर्तमानस्यैव तस्य तस्य विकारस्य परिपोपो विरुद्धावरणात्मकं विकारं भित्त्वैव जायते । तद्भेदश्च तादृशपदार्थोपभोगेन सिध्यतीति गम्यते । स चायमावरणमेदः प्रकृतिपरिपोषश्च जन्मौपधिमन्त्रतपःसमाधिभिः पञ्चविधैः कारणै- भवतीति जन्मसिद्धस्य तस्योत्पत्तिकत्वेन मनुन्यप्रयत्ननिप्पाद्यत्वाभावात् । समाधिसिद्धस्य व्यवहारा- नुपयोगित्वादी औषधिजन्यस्य मन्त्रजन्यस्य तपोजन्यस्य च त्रिविधस्य पुरुषप्रयत्नसाध्यत्वं, सिध्यति । तत्रौषधादिना तादृशदेहादिपरिवर्तनप्रयत्न इदानीमपि रसायनशास्त्रद्वारा पाश्चात्यैः क्रियत एव । पूर्वमपि पारदादिद्वारा तथा प्रयत्नः संपादित एवेति रसेश्वरदर्शनादवगम्यते । मन्त्रैस्तु तथा परिवर्तनं देहादेर्भवतीति मन्त्रशास्त्रावगम्यत उपलभ्यते च कदाचित्ववित् । द्विविधऽप्यस्मिन्न स्वाभाविकत्वं सर्वजनसाधारण्येनाधिगमसौकर्य चेत्यगत्या तपसेव तादृशप्रक- त्यापूरः सर्वसाधारण्येन सुलभ इति पर्यवस्यति । नहि तादृशमौषधं समुपलभ्यते । समुपलब्धमपि न सर्वजनेभ्यस्तत्स्वधिगमम् । दृश्यते चेदानीमपि चिकित्साशास्त्र सिद्धान्यौषधानि बहुव्ययाया: ससाध्यानि दरिद्रादिसर्वजनसुलभानि नैव भवन्तीत्यनुमीयते न तादृशमौषधमुपलब्धमापे सर्वजनोपं- काराय प्र.वेदिति। मन्त्रसिद्धिस्तु दीर्घकालपर्यन्तं यमनियमाद्यनुष्ठानक्लेशाननुभूयैव जाय- माना न प्रत्यहमपेक्षितजीवनानिर्वाहानुकूलेति कचित्कदाचित् कस्यचिदेवेति सर्वजनसाधारणी । तपसस्तु योगक्षेमनिर्वाहानुकूलत्वेन प्रत्यहं यथाशक्ति सर्वैरपि यथावद्नुष्ठातुं शक्यत्वात्संभवति सर्वसाधारण्यम् । न च तपसोऽपि पञ्चाग्निसाधनादेर्ववायाससाध्यत्वात् योगक्षेमविघातकत्वाच्च न सर्वोपयुक्तत्वमिति वाच्यम् । तपःशब्दस्यात्र नियतकर्माचरणनियताहारविहाराादलौकिककर्म- पर वात् । तथा चोकं मनुना ·दिर्श ३३४ यस्मिन् कर्मण्यस्य कृते मनसः स्यादलाघवम् । तस्मिंस्तावत्तपः कुर्याद्यावतुष्टिकरं भवेत् ॥ तपोमूलमिदं सर्व दैवमानुपर्फ सुखम् । तपोमध्यं बुधैः प्रोक्तं तपोन्तं वेददार्शभिः ॥ ब्राह्मणस्य तपो ज्ञानं तपः क्षत्रस्य रक्षणम् । वैश्यस्य तु तपो वार्ता तपः शूद्रस्य सेवनम् ।। ऋपयः संयतात्मानः फलमूलानिलाशनाः । तपसैव प्रपश्यन्ति त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ औपघान्यगदो विद्या दैवी च विविधा स्थितिः । तपसैव प्रसिध्यन्ति तपस्तेपां हि साधनम् ॥ यदुस्तरं यदुरापं यदुर्ग यच्च दुप्फरम् । सर्वं तु तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ १११२३७।२३८ इति । यद्यप्येतेषा श्लोकानां प्रायश्चित्तमकरणपठितत्वात्कृछचान्द्रायणादिपायश्चित्तपरत्वमेवो- नीयते सर्पः । तथापि " ब्राह्मणस्य तपो ज्ञानम् , इति स्वकर्मनिर्देशः, औषधादिसिदिन प्रति- पायमाना सततेककर्माचरणात्मकमेव संयममूलक तप इति मनोरभिप्रायोऽपि स्पष्टतया मतीयमानो नापहोतुं शक्यः । प्रमाणान्तरसिद्वार्थानुवादकस्यार्थवादस्प "अग्निहिमस्य भेषज" मित्यादेः स्वार्थ पामाण्याभ्युपगमात् । तस्मात्प्रत्यहं नियतकर्माचरणात्मकं तपोऽपि तादृशप्रकृत्यापूरसाद भवतीति सिद्धम् । प्रकृते च समाजरचनाविषयेऽर्थकाममूल कन्वपरिकल्पने परस्परविरोधिना परसरोपपातकानां • च मनोविकारात्मकभावाना प्राधान्ये सर्वेषामभिमतार्थसिद्विर्मात्स्यन्यायमादुर्भावान कदापि भवितुम- ईतीति तारान्यायनिराकरणमेव कर्तव्यतया समापतति । तच्च न निरपेक्षकर्तव्यनिष्ठामन्तरा भावितमाईति ! सान फलामिलापत्यागमन्तरेति रागद्वेषामिनिवेशत्याग एव समाजरचनामूलभूत तत्पमिति निरपवादमेव सिध्यति । ( उपयुक्ततावाददृष्टयापि त्यागस्याऽऽवश्यकता) उपयोगो नाम समाजस्मिन्यनुकूल परिणामजनकत्वम् । स च परिणामस्तनस्वाभाविकमनो- विकारागारम त न कदापि नुमर्हति । स्वभावोपातस्य यस्तुनाशात्मकत्वात् । राशो हि मरणम् । न त कस्यापीटम् । ततत्र यावदि स्पीयमनोविकारपरिपोपायव सपा प्रवृतिः । गया ५ सयंत्र ६ तिते पुनथ मारपन्यायेन रसमेव निर्णायक स्यात् । तत्परिहारभ 44 ·-- चातुर्वर्ण्यमतिविम्बः सर्वेषामभिमतः । स च तदैव भवितुमर्हति यदा बलवन्तः स्वीयरागद्वेषाभिनिवेशाहाणपूर्वकमेव सर्वेषां संरक्षणाय बद्धपरिकरा भवेयुः । नो चेतेषामपि स्वार्थवशात्मवृत्ती मात्स्यन्यायपरिपोषणेन सर्वेषाम- शान्तिरेव स्यात् । अतश्च बलवद्भिः रागद्वेषाभिनिवेशत्यागपूर्वकं सर्वेषां परिपालनमेव कर्तव्यतयाऽ- भिमन्तव्यम् । तच्च सर्वेषां तत्तन्मनोविकारसंरक्षणपूर्वकमेव भवितुमर्हति । नान्यथा । न च दम्भादिमनोविकाराणां समाजविघातकत्वात्कथं परिपालनं कर्तव्यमिति वाच्यम् । तेषामपि कण्टक- शोधनादावुपयोगात् । न हि जगति समुत्पन्नपदार्थानां वा समुपलभ्यमानानां भावानां वाऽऽत्यन्ति- कानुपयोगित्वं वा सर्वथा दुष्टत्वं वा । तथा चेतेषामुत्पत्ति स्थितिर्वा कदापि न स्यात् । नात्यन्तं गुणवत्किंचिन चाप्यत्यन्तनिर्गुणमिति न्यायात् । स चायमुपयोगः कस्य कदा कुत्र वा भवितुमर्ह- तीति निपुणेन चक्षुषा सुदीर्घमालोच्य तत्र तत्र कार्ये तत्तद्भावभावितानां विनियोग एव समुचितः । अत एव " अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः " इति न्यायविदां सिद्धान्तः । एवं च तत्तद्भावपरिपोषणमप्यावश्यकमेव समाजस्थित्यै । अत्र च न केवलं तात्कालिकभावाविष्कारस्तथो- पयुक्तो भवति यथा स्वाभाविक इतरभावाभिभवेन मूलत एव परिपुष्टः । अतश्च तादृशभावस्थिरीक- रणाय इतरभावोत्पादकपदार्थानां परिहार्यत्वं स्वभावपरिपोषकक्रियाणां च कर्तव्यत्वमवश्यमेवाड़ी- कर्तव्यम् । एवं च सर्वेषां जनानां स्वभावपरिपोषणावसरलाभेन सुखित्वसंपत्तावितरसंघर्षपरिहारोऽपि सुस्थिरः स्यात् । एवं च जगति तत्तद्भावैकनिरतानां पुरुषाणां यथासमय सर्वत्राऽऽवश्यकत्वाद्ष्ट्रे तेषां संततिद्वारा परिपूरणमपि यथा स्यात्तथा संपादनीया समाजरचना । तच्च परिपूरणमावश्यक- तानुसारेणैवेत्ति परिपूरणावश्यकतयोः परिमाणं यथा परिमाणपद्धतिं नानिक्रामेत्तथापि प्रयतनीयम् । एवं च वाणिज्ये यथाऽऽवश्यकतानुसारेण पदार्थनिप्पत्तिपरिपूरणेऽपेक्ष्येते तथा समाजेऽपि तत्चद्भा- वनिधानां पुरुषाणामुत्पचिपरिपूरणे अपेक्षाननतिक्रमेण सातत्येन यथा संभवेताम् , तथैव समाजरचना विधेया स्यात् । अत्र च सर्वेषामोत्पत्तिकस्वस्वभावनिष्ठा संपादनीया चेत्तहिं तु तात्कालिकरागद्वेषमू- लकपरस्वभावकर्मादावभिरुचिर्जायमाना निरोद्धव्या भवति भैक्ष्याभिरुचिवदऽऽर्जुनस्य । सा चाऽs- न्वीक्षिकीद्वारा जगतोऽनादिसिद्धवस्तुस्थितिप्रकाशनद्वारेव नान्यथेति आन्वीक्षिकीसिद्धतत्त्वज्ञानस्या- प्युपयोगः समाजस्थितयेऽवश्यमङ्गीकरणीयः । तच्चेदं तत्त्वज्ञानं तत्तद्भावपरिपोषकमेव तेषां कृते स्यादिति तत्त्वज्ञानमपि व्यवहारानुकूलं प्रकृतिभेदाद्भिन्नं भवति । अत एव धर्मव्याधाख्याने मांसं- विक्रयात्मकधर्मघृणायां प्रदर्शितायां व्याधेन स्वधर्म इत्येव तस्य प्रतिपादनं हिंसात्मकत्वं जगतः प्रदर्य विहितम् । तथैव पतिव्रतयापि । तुलाधारजाजालिसंवादे तुलाधारेणापि स्वाचारस्य धर्मत्वन्य- वस्थापनमेवमेव कृतम् । अत्र च सर्वेष्वप्याचारेषु या किल प्रवृत्तिस्तदेकनिष्ठा परिदृश्यते, न सा स्वेतरभावविषये तात्कालिकोपजायमानाभिरुचिनिरोधमन्तरा संभवति । न च निरोधोऽपि शास्त्रीय- ज्ञानमन्तरा न च शास्त्रमपि सृटितत्त्वाकलनमन्तरा रागद्वेषाभिनिवेशयस्तस्वनुद्धिपरिकल्पनया । एवं .

·३३६
मोदणे
चत्यागबुद्धिरियं स्वभावपरिपोषकत्वात्कर्तव्यनिष्ठामुत्पादयन्ती रागद्वेषाभिनिवेशानवरोधयनीति सर्वथा
समाजोपकारकत्वात्समाजरचनामूलमिति सिध्यति । अत एव शंपाकगीतायां त्यागमाहात्म्यमुपवर्णि-
तम् । तद्यथा--
भीष्म उवाच--
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनम् ।
शंपाकेनेह मुक्तंन गीत शान्तिगतेन च ॥२॥
अब्रवीन्मां पुरा कश्चिद्ब्राह्मणस्त्यागमाश्रितः ।
क्लिश्यमानः कुदारेण कुचलेन बुभुक्षया ॥३॥
उत्पन्नमिह लोके वै जन्मप्रभृति मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥४॥
तयोरेकतरे मार्गे यदेनमभिसन्नयेत् ।
न सुख प्राप्य संहृप्येन्नासुखं प्राप्य संज्वरेत् ॥५॥
न चै चरसि यच्छेय आत्मनो वा यदीशिपे ।
अकामात्मा हि सदा धुरमुद्यम्य चैव हि ॥६॥
अकिंचनः परिपतन सुखमास्वादायप्यास ।
अकिंचनः सुख शेते समुत्तिष्ठति चैव ह ॥७॥
आकिंञ्चन्यं सुख लोके पथ्यं शिवमनामयम् ।
अनमित्रपयो ोप दुर्लभः सुलभो मतः ॥८||
अकिंचनस्य गुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वतः ।
भवेक्षमाणखीन लोकान तुल्यमिह लक्षये ॥९॥
आकिंचन्य च राज्य च तुलया समतोलयम् ।
अत्परिच्यत दारिध राम्यादपि गुणाधिकम् ।।१०
आफिरन्ये व राज्ये व विशेषः सुमहानयम् ।
नित्यादिमो हि धनरान्मृत्योरास्यगतो यथा ॥११॥
नवास्यामिन गारिष्टो न मृत्युनं च दस्थवः ।
प्रभसनि धनत्यागादिमुक्तस्य निराधिपः ॥१२॥
तं वै सदा फापयामनुपम्नीगंधायिनम् ।
सापरानं सम्पन्न भसन्ति दिनाफसः ॥१३॥

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बर धनवान् क्रोधमोहाभ्यामाविष्टो नष्टचतनः। तिर्यगीक्षः शुष्कमुखः पापको भुकुटीमुखः ॥१४॥ निर्दशन्नधरोष्ठं च क्रुद्धो दारुणभापिता । कस्तमिच्छेत्पारिद्रष्टुं दातुमिच्छति चेन्महीम् ॥१५॥ श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम् । सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रमिवानिलः ॥१६॥ अथैनं रूपमानश्च धनमानश्च विन्दति । अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुपः ॥१५ त्यभिः कारणस्तस्य विभिश्चित्तं प्रमायति । प्रसक्तमना भोगान् विसृज्य पितृसंचितान् ॥१८॥ परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते । मतिकान्तमर्यादमाददानं ततस्ततः ॥१९॥ तिपेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेपुभिः । एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् ॥२०॥ वैविधान्युपपद्यन्ते गात्रसंस्पर्शजान्यपि । पां परमदुःखानां वुध्या भैपज्यमाचरेत् ॥२१॥ लोकधर्ममवज्ञाय ध्रुवाणामध्रुवैः सह । नात्यक्त्वा सुखमामोति नात्यक्त्वा विन्दते परम् ॥ नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्व सुखी भव ॥२२॥ इत्येतद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम् । शंपाकेन पुरा मह्यं तस्मात्त्यागः परो मतः ॥२३॥ (म.भा. शां.मो.१७६) अत्र च यद्यपि भोग्यसंपत्तेः स्वरूपतस्त्याग एव प्रशस्यते तथापि तस्य कामनिवृत्तिमन्त- राऽनुपपत्तेः कामत्याग एव पर्यवसानम् । अत एव अकामात्मापि सदा धुरमुद्यम्य चैव ह इत्यकामात्मनोऽपि मनोवृत्तिताद्रूप्याभिमानासंसारदुःखभार इति स्वभावत आत्मनो निष्कामत्वं प्रदर्शितम् । एवं च एतादृशात्मस्वरूपपीलोचनपराणां मनोविकाराणामपि त्यागादिकार्यकारित्वेन जगनिरपेक्षस्वानन्दसाम्राज्याधिरूढत्वाज्जगत्यावश्यकता वर्तत एव । किं बहुना एतादृशा निरपेक्षा एव भोग्यसंपत्तिव्यवस्थासंपादनेन जगत्स्वास्थ्यं निष्पाद्य योगक्षेमावहं मार्ग प्रस्थापयितुं समर्था इति त्यागिन एव समाजरचनाधिकारो न भोगिनामिति सिध्यति । अत एव " " अथ यदि ते कर्मविचि- ·- । धर्माद” .३३८ कित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनो युक्ता आयुक्ता अलूक्षा धर्मकामाः स्युः-यथा ते तत्र वर्तेरन्, तथा तत्र वर्तथाः" इत्यौपनिषदमनुशासनं संगच्छते । एवमेवाभ्याख्या- तेष्वपि । इदमेव शुद्धं ब्राह्मण्यं यस्य रक्षणेन किल रक्षितः स्याद्वैदिको धर्म इत्याहुः शंकरभग- वत्पादा गीताशास्त्रस्योपोद्घातप्रस्तावे । अत एव चातुर्वर्ण्यसृष्टयनन्तरं " स धर्म व्यसृजत् " इति सर्वतो बलवद्धर्मस्य सृष्टिरभिहिता बृहदारण्यके । गीताशास्त्रं च सर्वमपि त्यागपरमिति सर्वजनीन- मेव । एवं च त्यागवृत्तेः परां काठामाचरन्तोऽपि फेचन निदर्शनीभूता अपेक्ष्यन्ते समाजे । त एव हि मात्स्यन्यायनिराकरणे समर्था इति सिध्यति । एवं चेदानींतनानामर्थकामोपहतात्मनां केवलमर्थसाम्यसंपादनप्रयत्नेन क्रियमाणा समाज- रचना कथं वा मात्स्यन्यायनिराकरणेन समाजसुखस्वास्थ्याय प्रभवेदिति तु त एव जानन्ति । सत्य- मर्थोऽपि जगत्यनर्थकारकः । तस्य नियन्त्रणमप्यावश्यकमेव । नैतावता स एव सर्वसुखनिदानमित्य- भ्युपगन्तुं शक्यम् । किंतु अर्थस्योत्पादनविभजनयोरिव विनियोगस्यापि नियन्त्रणावश्यकत्वात्तस्य च चित्तवृत्तेनियन्त्रण विनाऽनुपपन्नत्वात्तस्य च भोगेषु दोषदृष्ट्युत्पादनमन्तराऽशक्यत्वात्तादृशदो- पदृष्ट्युत्पादकशास्त्रमप्यवश्यमेवाभ्युपेयम् । एवं चेतादृशशास्त्रमूलिका समाजरचनैव यथावत्समाज- रचना नान्येति सिद्धम् । तथा चैतादृशां कामक्रोधाद्यनुपहतचित्तवृत्तीनां विषयनिरपेक्षाणां त्यागिनां यज्जीवननिर्वाहादिकं सातत्येनानुठीयमानं कर्म, तदेव तपः सर्वसुखनिदानम् । तावदेव स्वत्वं भोग्यजाते प्राणिनाम् । अत एव यावद् भ्रियेत जठरं तावत्स्वत्वं हि दोहनाम् । अधिक योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति ॥ इत्यपि स्वत्वानुशासनमुपपद्यते । नैतावता भोग्यसंपत्युत्पादनसामथ्र्य तत्संग्रहविनिमयादिसा- मर्थ्य वा केपांचित्स्वाभाविकमपनोद्यते । अपि तु स्वाभाविकतत्सामर्थ्यपरिरक्षणेन तत्कार्यकारित्वेनैव च तदुपार्जितभोग्यजातविनियोगपद्धतिनियन्त्रणद्वारैव समाजपरिरक्षणमभिहितं धर्मशास्त्रे वृत्तिनि- यमनेन व्ययनियन्त्रणेन च । अधिकं चात्र पवाद्विस्तरेण वक्ष्यते । प्रकृते तु त्यागवृत्तिरियं समाजसंरक्षणक्षमेति तस्याः परिरक्षणं तदुपयोगिविद्याध्ययनबोधा- चरणप्रचारदाराऽत्यन्तमेवाऽऽवश्यकम् । तथैव मात्स्यन्यायनिवारणानुकूलकर्मशक्त्युबोधकचित्त- वृत्तीनामन्यासा च नवकार्यानुकूलमनोवृत्तीनामपि तत्तदुपयोगिविद्याध्ययनपचारादिद्वारा परिरक्षणमत्यावश्यकमेव । न केवलं परिरक्षणमेव किं तु सातत्येन समाजे तत्तत्कार्यानुफलशक्तिमः पिण्डोत्पनिरपि यथा भवेत्तथैव समाजघटना सुविधेया स्यात् । तच्च न नूतनदेहोत्पादेन मानवाना सुकरं स्वायत्तं वा । किं तु विद्यमानदेहानामेव पर्यालोचनेन यत्र यस्य भावस्याऽऽविर्भावः संभवति नस्य तव परिरक्षणेन तत तादृशपिण्डोत्पाद एव यथा स्यात्तथा नियमनेन व ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्वः ३३९ समाजपरिरक्षणं स्वायत्तं भवति । मात्स्यन्यायविभञ्जकभावोऽपि त्यागमूलक एव । अतश्च त्यागस्यैव समाजरचनामूलत्वं सिध्यति । एवं चोपयुक्तता सर्वेषां भावानां तदुपकारकपिण्डानां च वर्तत इति भोगाभिलापरहिताः सर्वेऽपि समानाः, न तत्रोच्चनीचभेदः शास्त्रदृष्ट्या व्यावहारिक- दृष्ट्या तु विभिन्नकार्यकारित्वाद्भासमानोऽपि अफिचित्कर एवैहिकपारमार्थिकभोगसाम्यादिति सर्वथोपयुक्ततावादेऽपि त्यागस्याऽऽवश्यकता सिध्यति । (त्यागिन एच दण्डाधिकारः) तदेवं मात्स्यन्यायनिराकरणम्याऽऽवश्यकताया सिद्धायां तदुपयोगिदण्डस्याप्यावश्यकता सिध्यति । कि बहुना विना दण्डं दण्डनीतिं च यत्किमपि शास्त्र वा कर्म वाऽनुष्ठीयमानं न कथ- मपि फलेग्रहित्वमावहतीति पुरस्तादेवोपपादितं नीतिप्रतिबिम्बे । तथा च दण्डप्रणयनमप्यावश्यकमेव । स चाय दण्डो व्यक्तित्वायत्तो वा समाजस्वायत्तो वा यथाकथमपि प्रणीयमानो न पतृपुरुषेच्छा- पूरकत्वेन कुत्रापि विहितः । नहि दण्डो वा दण्डसस्था वा कस्यापि स्वायत्त रिक्थम् , येन वंश- परम्परया यथेच्छविनियोगाधिकारः स्यात्। न वा समाजहिताहितनिरिणमपि स्वेच्छया स्वबुद्धिविभ- वानुसारेण वा केनाप्येकेन वा बहुभिर्वा कर्तुं शक्यम् । हिताहितोपयुक्तमनोविकाराणामतिसूक्ष्मत्वेन शास्त्रमन्तरा प्रमातुमशक्यत्वात् । दृश्यस्थूलजगद्व्यवहाराणां सूक्ष्मातिसूक्ष्ममनोविकारमूलकत्वात् । स्थूलसृष्टेरपि सूक्ष्मसृष्टिपूर्वकत्वेन तद्गतकर्मविपाकाना शास्त्रमन्तरा कथमपि प्रमितेरसंभवात । ता विना स्थूलकर्मणामपि हिताहितत्वामित्यसंभवाच्च । उक्तं च गीताशास्त्रे- अव्यक्तादीने भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधानन्येव तत्र का परिदेवना ॥ इति । अव्यक्तायक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । सध्यागमे प्रलीयन्ते बनवाव्यक्तसंज्ञले ।। इति क ! अत एवं च- । अव्यक्तं व्यक्तिमापनं मन्यन्ते मामवुद्धयः । परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ।। इत्यपि तत्रैवोक्तम् । नहि वस्तुस्वरूपं बाह्यस्थूलदृष्ट्या भासमानमेव वस्तुसत् । कितु अन्वय- व्यतिरेकसिद्धतगतसूक्ष्मगुणधर्मात्मकमेव वस्तुसदिति तदेव हिताहितत्वेनोपयुज्यते । नो चेन्नौपधादिषु समानाकारेषु कथमपि भेदः स्यात् । नहि भस्मादीनि रसायनानि समानाकाराण्यपि तद्गतगुणदोष विशेषमन्तरा विभिन्नानि भवितुमर्हन्ति । एवं चान्वयव्यतिरेकसिद्वतत्तद्गुणदोषस्वरूपमेव वस्तुस्वरूप- मगत्या स्वीकरणीयम् । तदेव खलूपयुज्यते न बाह्यं भासमानमपि समानाकार साम्येन उपयुज्यते ·धर्माद” ३४० - मेक्षावद्भिः। तथा च मात्स्यन्यायनिराकरणाय प्रणीयमानो दण्डोऽपि न बाह्य भासमान समानाकार- मवलम्येव प्रणेतुं शक्यः। मूलभूतभावभेदमूलरुविभिन्नकार्यकारित्वात्सृष्टेस्तथा प्रणयने स्वास्थ्यासंभ- वात्। अतश्च जगत्तत्त्वाकलनपूर्वकमेवार्थकामौ यथा सर्वेषां निप्पद्येयाताम्, तथैव तत्प्रणयनमत्याव- श्यकम् । तच्च जगत्तत्त्वावरोधकशास्त्रज्ञानमन्तरा दुर्घटमिति शास्त्रज्ञानपूर्वकमेव तत्पणयनं जगद्यो- गक्षेमावहम् । नतु स्वेच्छया वा अज्ञजनसमूहेच्छया वेति सिध्यति । तदुक्तम्- सोऽसहायेन मूढन लुब्धेनाकृतवुद्धिना । न शक्यो न्यायतो नेतुं सक्तेन विपयेषु च ।। ३० शुचिना सत्यसंधेन यथाशास्त्रानुसारिणा । प्रणेतुं शक्यते दण्डः सुसहायेन धीमता ।। ७।३१इति मनुना । अत्र च "यथाशास्त्रानुसारिणा" इति पदेन यत्किल शास्त्रानुसरणं विधीयते, तदिदं शास्त्रं नाम धर्मार्थकामविषयकमेवेत्यर्थकामयोरपि कर्मविपाकशास्त्रद्वारा हिताहितत्वमध्यवसायैव प्रचारः श्रेयस्करः। अतश्वार्थकामावपि कर्मविपाकापरपर्यायधर्मशास्त्रानुसारिणावेव संमतौ । तथा च त्रिवर्गस्य पपस्परानुबन्धोऽपि परस्परानुपमर्दोऽपि च सिध्यति । इदमेव दण्डप्रणेतुः सम्यग्दर्शनम् । तथा चोक्तं मनुना- यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा । प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥ ७२५ नीतिशास्त्रेऽपि- दण्डनीतियदा सम्पङ् नेतारमधितिष्ठति । तदा विद्याविदः शेपा विद्याः सम्यगुपासते ॥ कामं. नी.२।९ । इति । एवं च सर्वथा दण्डनेतुः सम्यग् दर्शनं वा तत्र दण्डनीतेः सम्यगधिष्ठानं वा न पूर्वोक्तशास्त्रदृटिमूलकत्वमतिकामति कर्मविपाकशास्त्रमेव सर्वव्यवहारमूलभूतं सिध्यति । तत्र पूर्वोक्तभावपर्यालोचनमावश्यकामिति पिण्डगततत्तत्स्थायिभावपर्यालोचनद्वारा सर्वेषां भावानां परस्पराविरोधेन परसरोपकारकत्वेन च कार्यकारित्वं यथाऽव्याहत प्रचलेत्तथा काचन घटनैव समाजरचनापदव्यपदेश्या भवितुमर्हति नान्येति सिद्धम् । एवं च दण्डनेतुरपि विषयासक्तिनिषे- घेनार्थात्कामक्रोधलोमादिराहित्यपूर्वकाहं ममाभिनिवेशत्याग एवाऽऽवश्यक इति मनुना सूचितत्वा- च्यागिन एव दण्डाधिकारो न भोगिनां विषयलुब्धानामहं ममाभिमाननिविष्टानामित्यपि सिध्यति । तादृशामिनिविटानां तथाधिकारलाभे किं वा समाजस्य हितं वाऽहितं वा सिध्यतीदानींतनपरि- स्पितिपयर्यालोरफानो प्रेक्षापता मुशिदमेव । नात्र किमप्यवि विचारणीयम् । सर्वथा राज्याधि- कारवानपोपगायामेव केवलायामन्योन्यमहमहमिकया योऽयं संघर्ष इदानीं प्रचलति । न तत्र राज्य ·। - चातुर्यप्रतिविम्बः नाम स्वपरम्पराभोग्यं स्वायत्तं रिस्थमित्यभिनिवेशमन्तरा किमपि मूलमन्यत्पश्यामः । सेयं राज्य- दानघोषणापि "सुपुष्पितः स्यादफलः फलवांश्च दुरारुहः" इति कणिकनीतिमेवानुसरतीति नात्रा- धिक विवेचनीयम् । सर्वथा तु रागद्वेषाभिनिवेशत्यागिनामनासक्तानामेव दण्डाधिकारो नान्येषामि- त्यविप्रतिपन्नमेव । (त्यागमूलककर्मशक्तरावश्यकता) न केवलं त्यागबुद्धिमात्रेण जगतो योगक्षेमौ संभवतः । परकीयत्यागबुद्धिमाश्रित्य राष्ट्रकर्तृ- कपरस्वापहारादिप्रसङ्गात् । यथाहि भारतीयानां विषयतुच्छताबुद्धिरिदानी परदास्यायैव संपन्ना तथैव सर्वत्र प्रसङ्गः स्यात् । एवं च दण्डनीतेनिरुपयोगित्वमेवाऽऽपयेत । यदि लुब्धानां शठानां यथाशास्त्राननुष्ठायिनां यथेच्छवर्तिना हस्ते सर्वमपि भोग्यजातमधिगतं स्यात्पुनश्च मात्स्यन्यायेन दुर्बलजीवनमनुपपन्नमेव स्यात् । तस्माद्दण्डनीतिरियं जगद्योगक्षेमावहा चेत्प्रसाधनीया, तदा त्याग- बुद्धिरिव कर्मशक्तिरप्यपेक्षिता । नो चेत्पुनरपि सर्वस्वहान्यापत्तिस्तदवस्थैव । अत एव- ईशावास्यामिदं सर्वं यत्किंच जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ।। इति त्यागपूर्वकभोगसिद्ध्यर्थ विषयाभिलापनिवृत्त्यर्थं च भोग्यजाते जगति ईशस्वत्वमुपपदयं- कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतं समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ इत्यौपनिपदानुशासनं कर्मविषयकमुपपद्यते । अन्यथा तु सर्वथा रागिणामेव कर्माधिकारे पूर्वोकमात्स्यन्यायदुःस्थितिस्तदवस्थैव स्यात् । सेयं कर्मशक्तिरपि स्वभावसिदैव जगन्निदानमित्यप्यविप्रतिपन्नमेव सर्वेपामास्तिकानां नास्तिकानां च । नहि चतुर्विधभूतात्मकं तादृशभूतनिदानकं चेदं जगन्नानाविधविचित्र स्वभावात्म- कानेकपदार्थघटितं तां विना भवितुमर्हति । कारणभेदमन्तरा कार्यभेदासंभवात् । नहि कारणानां न्यूनाधिकमिश्रणमात्रेण तादृशभेदोपपत्तिः । निष्क्रियाणां परस्परानुपकारकाणां तेषां तिलतण्डुलव- केवलं संसृष्टयुपपत्तावपि विभिन्नकार्यानुत्पादकत्वात् । अत एव चतुर्यः खलु भूतेभ्यश्चैतन्यमुप- जायते " इति भौतिकवादमेव पुरस्कुर्वतां नास्तिकानामपि भूतेषु स्वाभाविकी क्रियाशक्तिमजीकृत्य तज्जन्यः कर्मविपाकापरनामधेयो रसायनक्रियात्मकः कश्चन परिणामोऽवश्यमेवाभ्युपगमनीयो भवति । बौद्धजेनायागमेषु तु सोऽयं कर्मविपाको महताऽऽटोपेन निरूपितः ।आस्तिकदर्शनेषु च सर्वत्र तथैवा- “ ·३४२ धर्मादर्श . दृहास इत्यपि नातिरोहितं विदुषाम् । अत एव जडाया अपि प्रकृतेः प्रतिक्षणपरिणामित्वं परमाणु- प्वपि च कर्भसातत्यमडीकृतम् । येतु केवलचैतन्यतत्त्ववादिनः, तेऽपि चेतनस्यानेकाकारपरिणामोप- पत्तये मायात्मकचेतनशक्तिमङ्गीकृत्यैव जगदुत्पत्तिस्थितिलयानुपपादयन्ति । मायायाश्चाघटितघटना- कारित्वेऽपि कार्यकारणभावसंबद्धसृष्टिपर्यालोचनया तथैव कार्यकारित्वमुन्नीयते । अन्यथा प्राणिनां व्यावहारिकप्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपपत्तेः । तथा च मायायामेव तादृशकर्मशक्तरङ्गीकारमन्तरा जगतोऽनु- पपत्त्या कात्मकत्वं तस्या अवश्यमङ्गीकरणीयम् । अत एव पौराणिकाः- सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सदसदात्मिका । माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभुः ॥ भाग. इति मायायाः शक्तिरूपत्वं निरूपयन्ति । एवं च कर्मात्मकमायाशक्तविक्षेप एव सर्वेयं प्रपञ्चरचना। अत एव- कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन्यदृच्छया प्राप्तं विवुभूपुरुपाददे ॥ भाग. इति कालकर्मस्वभावादिकारणसहकारमेव जगन्निर्माणं तैरभिहितम् । न हि चेतनस्य केवलस्य निरञ्जनस्य निष्क्रियस्य परिणामः कोऽपि कदापि भवितुमर्हति । अत एव- मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः म्यते सचराचरम् । हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ इति भगवद्गीतायां प्रकृत्यपरपर्यायमायाया हेतुत्वं प्रतिपादितमुपपद्यते । सोऽयं मायापरिणामः सांख्यसंमत्तप्रकृतिपरिणामवत्कार्यकारणभावनियत एवाभ्युपेयः । न तु स्वप्नवद्वन्द्रजालिकवद्वाऽनियत इति कर्भशक्तिरपि स्वभावसहकारेणैव परिणाममुत्पादयन्ती स्वभावनियता सिध्यति । अत एव सत्कार्यवादोपपतिः । एवं च स्वभावकर्मणोश्च परस्परनियतत्वात्स्वभावानुसारि कर्म, कर्मानुसारी च स्वभाव इति सिध्यति । ये तु कार्यकारणभावविचक्षणा विना कारणं कार्योत्पादासंभवात् कार्योत्पत्तेः पार कारणनिप्पत्तिमभिमन्यमानाः कर्मणश्च समवायिकारणत्वेन द्रव्यस्य क्षर्ण निष्क्रियत्वमभ्युपग- च्छन्ति । तेऽपि तदुत्तरक्षणे तु कर्मनिष्पत्तिमट्टीकुर्वन्त्येव । तथा च कनिष्पत्यैव जगद्वैचित्र्यं निर्वाहयन्ति । सोऽयं कर्मविपाकस्तु पीलुष वा पिठरेषु वा संस्काररूपेण गुणस्वरूपेणादृष्टरूपेणाऽऽत्मनि वा कथमपि भवतु । पदार्थानां स्वाभाविककर्मवचित्र्यमन्तरा जगद्वैचित्र्यानुपपत्तिस्तु सर्वेषामप्यभिम- तैवेति जगद्वैचित्र्यनिर्वाहार्थ कर्मशक्तिस्तद्गतवैचित्र्यं च सर्वरप्यभ्युपगतमेव । तण च जगदन्तः- पातिमनुष्यदेहातभाववैचित्र्यं तत्कर्मशक्तिवैचित्र्यं चेदमनुभूयमानं तदुत्पादकस्वाभाविककर्मशकिपरि- गाम एवेत्यकामेनाप्युरीकर्तव्यम्।

·चातुर्वर्ण्यमतिविम्बा ( शास्त्रस्य स्वाभाविककर्मशक्तिबोधकत्वम् ) नन्वेतादृशकर्मशक्तिसिद्धावपि तस्यास्त्यागमूलत्वं तु सर्वथा न संभवति । तथाहि त्यागो हि नाम रागद्वेषाभिनिवेशराहित्यमिति हि पूर्वमुपपादितम् । न च तादृशराहित्ये प्रवृत्तिनिवृत्ती संभवतः । सर्वस्यापि कर्मणो रागद्वेषाभिनिवेशपूर्वकत्वात् । तथा चोक्तम्---- "क्लेशमूलः काशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः" "सति मूले तद्विपाको जात्यायु गाः" इति योगसूत्रयोः । तथा च सर्वस्यापि कर्मणः क्लेशमूलकत्वे कथं वा तद्राहित्ये जगद्व्यव- हारनिदाने दण्डे प्रवृत्तिः स्यात् । न च स्वगतप्रवृत्तिनिवृत्त्यसंभवेऽपि प्रतिक्षणपरि- णामशालिमकृतितत्त्वस्य स्वतःसिद्धपवृत्तिशक्तिप्रतिबन्धस्य कारणाभावात् देहादीनां च प्रकृतिपरि- णामत्वेन प्रकृत्यात्मकत्वात् निरन्तरकर्मकारित्वमेवेति न कर्मप्रवृत्तिः केनापि निरोढुं शक्येति वाच्यम् । तादृशकर्मप्रवृत्तेः स्वाभाविकत्वेन शासितुमशक्यत्वात् विधिनिषेधगोचरत्वाभावात् । एवं चैतादृशरागद्वेषाभिनिवेशरहिताना कृतार्थानां कर्माकर्मशास्त्राधिकाराभावात् कथं वा दण्डाधिका- रोऽप्युपपन्नः स्यात् । तथा चोक्तं भगवद्गीतायाम्--- यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तच मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ।।३।१७ नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥१८ इति । अत्र च पूर्वश्लोके प्रतिपादितस्य शास्त्रीयकर्मचक्रस्यानुवर्तनाभावेऽघायुत्व वनवैफ- ल्ययोः प्रतिपादनेन कर्मानुष्ठानस्यावश्यकर्तव्यताबोधनात् सर्वेषां तदापत्तावनात्मविदो रागद्वेषाभि- निवेशवत एव तत्राधिकारो नान्यस्याऽऽत्मविद इति सिद्वान्तप्रदर्शनार्थमेवैतयोः श्लोकयोः अतिरिति माये शंकरनगपत्तादैरुत्पादितम् । एवं व समापामिनिपेशरहितानां कर्माधिकारा- भावात् कथं दण्डप्रणयनाधिकारः कथं वा तत्र प्रवृत्तिरिति चेदत्रोच्यते- सत्यमनात्मविद एव कर्माधिकारो न त्वात्मविदां त्यागिनाम् । शाखस्य तदपिकारिकत्वात् । परं विदमनाSSलोचनीयं यदिदं शास्त्रं नाम किमपि विधिनिषेपबोधक, तस्य पूर्वोक्तस्वाभाविककर्म- विपाकदर्शनमूलकत्वं वा यथेच्छसमयबन्धरूपत्वं वा। यदि यथेच्छसमयबन्धरूपत्वं स्यात्, शासत्व- मेव न स्यात् । स्वभावसिद्धक शक्तिविपाकस्य पुरुषेच्छानधीनत्वात् । न ह्यग्मिस्पर्श दाहो मा भव- वितीच्छायामपि तथा भवितुमर्हति । न वाऽमिपरिखायां तप्तखदिराङ्गारपरिपूरितायां तदुत्तरे पति- तासावधानशत्रुसैन्याक्रमणार्थमुद्घोषितेऽपि तदतिक्रमणशासने सेनापतिनाऽभेर्दाहक्रिया पतिरुद्दा ·A -३४४ धर्माद भवति । स्वभावस्य दुरतिक्रमत्वात् । अतश्च शासनमपि परिकल्पनीयं चेत् पदार्थगतस्वाभाविककर्म- शक्तिमालोच्यैव परिकल्पनीयं भवति । अत एव क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाव्यमिति शास्त्रसि- द्धान्तः । अत्र च या कापि किया यत्किमपि द्रन्यं विनयतीति नार्थः। तथा सति वस्त्रादिवत् काकस्यापि विमलीकरणप्रसङ्गात् । तथा च यस्य कस्यापि द्रव्यस्य स्वभावशक्तिमालोच्य तदनुगु- णेतरद्रव्यसंपर्के एव तत्र क्रियाशक्तिपरिणामो भवतीत्यङ्गीकर्तव्यम् । न हीदानीमपि रसायनशा- स्त्रज्ञा यस्य कस्यापि द्रव्यस्य येन केनापि मिश्रणेन स्वेटं साधयन्ति । किंतु पदार्थगतस्वाभाविक- क्रियाशक्तिपर्यालोचनार्थं प्रथमतस्तथा मिश्रणप्रवृत्तावपि यत्र स्वाभिमतपरिणामः सिध्यति तत्र तादृशीं स्वाभाविकी कर्मशक्ति निर्धार्यानन्तरं तादृशकार्यकारणभावपूर्वकमेव तत्तदभिमतपदार्थनि- प्पादनमाविष्कुर्वते । एवं पदार्थस्वभावपर्यालोचनमेव शास्त्रविषयः । तन्मूलकावेव प्रवृत्तिनिवृत्त्युपयो. गिनी विधिनिषेधी सर्वत्र प्रणीयेते इति किल शास्त्रप्रणयनपद्धतिः । तथा च पदार्थस्य पदार्थान्तरेण सह संपर्के स्वाभाविकतद्गतक्रियाशक्तिपरिणामालोचनमावश्यकं चेद्भौतिकशास्त्रे तर्हि मनुष्यदेहगत- परिणामानामपि तथैव स्वाभाविकक्रियाशक्तिमूलकत्वं भौतिकवाद कामेनाप्यड्डीकर्तव्यम् । तथा च मानवदेहे प्रादुर्भवन्तो रागद्वेषाभिनिवेशात्मका भावरूपाः परिणामा अपि तदभिव्यजकदेहोत्पादक कर्मशक्तिपरिणामा एव । न हि प्रतिपिण्डं मतिवैचित्र्यं रुचिवैचित्र्यं बुद्विवैचित्र्यं चान्यथा संभ- वति । तथा च कर्मशक्तिपरिणामपर्यालोचनमावश्यफमेवाऽऽदौ। अनन्तरं च स्वाभिमतभावाति- र्भावकपिण्डोत्पादनार्थं तदनुगुणपदार्थसपर्फजन्यकर्मपरिणाममालोच्य तत्तत्पदार्थसंपर्कस्य तत्तक्रिया- पद्धतेश्च विधिनिषेधयोः प्रणयनं कर्तव्यमित्येव शास्त्रीयः पन्थाः। तादृशपर्यालोचने तु प्रथमत एव कर्मविभागश्चतुर्धा परिगणितः शास्त्रे । तथाहि- कर्माशुमाकृष्णं योगिनस्त्राविधमितरेपाम् ॥ यो. सू. ११७ चतुष्पात् खल्वियं कर्मजाति:-कृष्णा, शुक्लकृष्णा, शुक्ला, अशुक्लाऽकृष्णा चेति । तत्र कृष्णा दुरात्मनाम्, शुक्लकृष्णा बहिःसाधनसाध्या, तत्र परपीडानुग्रहद्वारेण कर्माशयप्रचयः । शुक्ला तपःस्वाध्यायध्यानवताम् । सा हि केवले मनस्यायचत्वादबहिःसाधनार्धाना न परान् पीडयित्वा भवति । अशुक्लाऽकृष्णा संन्यासिना क्षीणक्लेशानां चरमदेहानामिति । तत्राशुक्लं योगिन एव फलसंन्यासात् अकृष्णं चानुपादानात् । इतरेषां तु भूतानां पूर्वमेव त्रिविधमिति योग- भाष्यम् । अत्र दुरात्मना कर्मणः कृष्णत्वप्रतिपादनात्- अनुवन्य क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुपम् । मोहादारभ्यते फर्म तत्तामसमुदाहृतम् ।। इति गीताशाम्रो तामसभेव कर्म जगत्वेनाभिपतमिति गम्यते । यदा निरत्ययफलो हि गुष्ठ इति वाचस्पत्यन्याख्यानात् ऐकान्तिकेटालसाधनत्वेनाभिमतं कर्मव शुष्ठमिति, तद्विपरीतम- - ·- . चातुर्वण्यप्रतिविम्बा ३४५ निष्टफलसाधनत्वेनामिमतं कृष्णमिति, च गम्यते । सा चाव्यभिचरितेष्टफलसाधनता शास्त्रबोधिता बहिःसाधनानधीनामनोमात्रायत्ता शुक्लत्वपयोजिका। सैव बहिःसाधनाधीना परपीडानुग्रहसंपादनद्वारा इष्टानिष्टोभयफलजनकत्वात्कृष्णत्वशुक्लत्वप्रयोजिका । या त्वनिष्टसाधनता शास्रबोधिता नियंतानिष्ट- फलजनकत्वात्कृष्णत्वप्रयोजिका । एवं च तमोमूला दुःखफलिका हिंसादिः कृष्णा, रजोमूला दुःखो- पसर्जनसुखफलिका यागादिः शुक्लकृष्णा, सत्त्वमूला सुखमात्रफलिका स्वाध्यायादिः शुक्ला, गुणा- हेतुका मुखदुःखफलशून्या संप्रज्ञातसमाध्यादिरशुक्लाकृष्णेति बोध्यम् । अत्र चेष्टसाधनत्वेन विहितेष्वपि कर्मसु बहिःसाधनसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वाभ्यां शुक्लकृष्णवं शुक्लत्वं चेति द्वैधं प्रदर्शितम् । तत्र कर्मसंन्यासिनो बहिःसाधनसाध्यकर्मप्रवृत्तेरसंभवान कृष्णः कर्माशयः । योगानुष्ठानसाध्यस्य कर्माशयफलस्येश्वरे समर्पणान शुक्लः कर्माशयः। अत एवाशुक्लाकृष्णं कर्म तेषाम् । इतरेषां तु त्रिविधमिति सूत्रतात्पर्यम् । अत्रेदमालोचनीयम्-यदि कर्मफलस्यावश्यंभाविनोमीश्वरसमर्पणमात्रेण न स्वात्मनिष्ठकर्मा- शयमचयः । तहिं तु बहिःसाधनसाध्यकर्माशयफलस्यापीश्वरसमर्पणेन स्वात्मनि फलानुदयादशुक्ल- कृष्णत्वं स्यादेव तस्य कर्मणः । न च परपीडानुग्रहकारित्वेन परस्मिन् तत्तत्पीडानुग्रहादिफलोत्पादा- देव तत्र तत्वचय इति वाच्यम् । सर्वस्यापि फलस्येश्वरसमर्पणेन स्वात्मनिष्टकर्माशयपचयस्य कथम- प्युपपादयितुमराक्यत्वात् । तत्सिद्धं परमेश्वरार्पणवुयाऽनुष्ठीयमानस्य शास्त्रविहितस्य कर्मणः स्वात्मनि फलोत्पादकलाभावादेवं शुद्धत्वमिति । तदुक्तं गीतायाम्- कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वमणि ।। कर्माणि सगं त्यक्त्वा धनंजय । सिध्यसिध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ इति । तत्रैवान्यत्र- एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । कर्तव्यानीति में पार्य निश्चितं मतमुत्तमम् ।। इति । यस्य नाईकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । इत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निवध्यते ।। इति च । अनेन चेदं स्पष्टमेवावगम्यते यच्छानविहितकर्मणोऽपि रागद्वेषाभिनिवेशराहित्येन यथा- वदनुष्ठान संभवतीति । अत्र चेयमुपपतिः। पञ्चापि क्लेशाः प्रसुनतनुविच्छिन्नोदारात्मकावस्थाचतुष्टयेन चतुर्विधाः। तत्र प्रसुप्तावस्थापनस्य तन्ववस्थापनस्य च विनाशो नाविद्याविनाशमन्तरा भवितुमर्हति । योगस्थः कुरु ४४ ·३४६ धर्माद • सर्वेषामुत्तरेषामविद्याक्षेत्रत्वात्। तस्याश्च विनाशो विवेकख्यात्यैवेति योगदर्शनसिद्धान्तः।तथापि उदारा- वस्थापन्नानां तनूकरणं तु क्रिया योगद्वाराध्यानेन च भावतुमर्हति । क्रियायोगश्च तपःस्वाध्यायेश्वरप्राणि- धानानि ।ध्यानं च “देशबन्धश्चित्तस्य धारणा,तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्" इति योगसूत्राम्यां करिम- विद्वाह्ये विषये नाभिचक्रे वाहृदयपुण्डरीके वा मूर्ध्नि ज्योतिपि नासाये जिह्वाग्रे मूर्तिव्यूहानुसारेण परि- कल्पितायां परमेश्वरमूर्ती वा वृत्तिमात्रेण चित्तस्य बन्धे ततस्तदेकप्रत्ययावगाहित्वमेव । विच्छिन्ना- वस्थानां तु तेपामेकजोद्भूतत्वादन्यत्र चानुभूतत्वादुदारत्वं प्रसुप्तत्वं चोभयमेव भवति । तत्र प्रसुप्ते सूक्ष्मत्वादेव " ते पतिप्रसवहेयाः सुक्ष्माः " इति प्रतिप्रसवहेयत्वम् । उदारस्य तु क्रियायोगेनैव तनूकरणं ध्यानेन च हेयत्वमित्युक्तमेव । तत्र. सर्वेषामपि कर्मणां यदि परमाराधनपरत्वं स्यात्तदा तु तत्र सर्वत्र परमेश्वरानुसंधानपूर्वकानुष्ठानमात्रेण यथायोग्यक्रियायोगसंभवादनायासेनैव रागद्वेषा- भिनिवेशानां तनूकरणं प्रसिध्यतीति रागद्वेषाभिनिवेशराहित्यं सिध्यति । नात्र राहिल्यं नाम चेतास तदत्यन्ताभावः । किंतु भोगोन्मुखीभूतानां तेषां तादृशभागोत्पादकशक्तिक्षय एव । विषयदोष- दर्शनादिना विरतिस्तु पुरस्तादेव प्रदर्शिता । एतादृशशक्तिविनाशपूर्वकमेव कर्मणामनुष्ठानं जगद्योग- क्षेमावहं मात्स्यन्यायनिवारकमिति तादृशानुष्ठानसमर्थानामेव दण्डाधिकारस्तरारा च समाजरच- नाधिकार इति सिद्धं समाजरचनायास्त्यागमूलकत्वम् । अत एव नीतिप्रतिबिम्बे सर्वत्रेश्वरस्वत्वं तदाराधनायैव च भोग्यसंपत्तेविनियोगः, तादृशाराधनानुकूलबुद्धिशक्तिमत्संघत्वं समाजत्वमिति- समाजलक्षणं सर्वान्तर्यामी समष्टिरूपेण सर्वस्वरूप एव च परमेश्वर इत्यादिकं प्रतिपादितं नात्र विस्मर्तव्यम् । यदि चैतादृशः शक्तिक्षयो न संभवेत्, तदा वैराग्यासंभवेन ब्रह्मजिज्ञासाधिकारस्या- प्यसंभवादुत्तरमीमांसवियर्थ्य योगशास्त्रस्य वैफल्यं गीताशास्त्रोपदेशस्यानुपयुक्तत्वं चाऽऽपयेत । तथा च कर्ममूलानां चेतसो भावानां सर्वेषामपि स्वरूपतो नाशस्यासंभवात् भोगोत्सादानुकूलशक्त्यपचय- संपादनेन कार्यकारित्वं यथा स्यात्तथैव काचनानुष्ठानपद्धतिरुपादेयेति सुदीर्घमालोचनीयं समाज- रचनाचातुरीचतुरैः । तत्र भावानां सर्वेषामोत्सर्गिकत्वेन तत्तत्समाजोपयुक्तकार्यकारित्वात्परिरक्षणमपि स्थायिरूपेणाऽऽवश्यकमित्यतस्तेषां परस्परानुपघातकत्वेन संभूयकार्यकारित्वमपि संपादनीयं भवति समाजरचनायाम् । न केवलं तादृशकार्यकारित्वमेव, किं तु तादृशकार्यकारिपिण्डोत्पत्तिसातत्य- संपादनेन समाजापेक्षापरिपूर्तिसातत्यमपि संपादनीयं भवति । एतादृशी समाजरचनैव यथावत्समाज- रचना नान्या काचन समयबन्धपरिकल्पिता कृत्रिमा तात्कालिकरागद्वेषातिरेकनिबन्धना भोगप्रधा- नेति निश्चमचमेव । (समाजस्याऽऽलम्बनत्वनिरासः) ननु यदि रागद्वेषादिक्लेशतनकरणार्थमेव सर्वान्तर्यामिणः परमेश्वरस्याऽऽलम्बनत्वमालम्बनी- यम् । तर्हि तस्याव्यक्तत्वेनानाकलनीयत्वादालम्बनत्वासंभवः । यथाकथंचिच्छामवासनावासित- ।

·चातुर्वर्ण्यमतिबिम्बा ३४७ दृष्ट्या तत्परिकल्पनेऽपि तस्य यथावत्स्वरूपाकलनमशक्यमेव । तदपेक्षया तदुत्पन्नस्य स्थूलस्याऽऽ- कलनीयस्य समाजस्वरूपस्यैवाऽऽलम्बनत्वमस्तु । न ह्यालम्बनस्वरूपविशेष एव क्लेशतनूकारो नान्य- थेति कश्चन नियमः । अत एव " यथाभिमतध्यानाद्वा" इत्यपि यथाभिमतपदार्थोऽप्यालम्बनत्वे- नोपदिश्यते योगशास्त्रे । तथा चैकस्मिन् यथाभिमते चित्तस्य बन्धे तत्र प्रत्ययकतानतात्मकध्यान- सिद्धौ क्लेशतनूकारोऽप्यनायासेनैव स्यादिति वरं परमेश्वरस्वरूपस्याव्यक्तस्यानाकलनीयस्याss- लम्बनत्वापेक्षया समष्टिरूपस्य समाजस्यैवाऽऽलम्बनत्वमिति परमेश्वरप्रीत्यर्थमिव समाजप्रीत्यर्थमेव सर्वकर्मकरणं योग्यमिति योग्य एवायं समाजस्वत्ववादः । किं च यथाकथंचित् बाह्यक्रियाकरणेन यथावत्परमेश्वरप्रीतेरुत्पादोऽपि न प्रत्येतुं शक्यः । समाजप्रीत्यर्थ कर्मकरणे तु समाजप्रीतेः सुप्रत्येयत्वातदनुसारेण दम्भादीनामुच्छेदः सुकरः स्यात् । न तथा परमेश्वरस्वत्ववाद इति समाज- स्वत्ववाद् एव श्रेयान् । अत एव सर्वभूतदयायाः श्रेयःसाधनत्वमुपदिष्टं शास्त्रे । तथा चोक्तं श्रीमद्भागवते- नातिमसीदति तथोपचितोपचार- राराधितः सुरगणहृदि बद्धकामैः । यत्सर्वभूतदयया सदलभ्ययको नानाजनेप्ववहितः सुहृदन्तरात्मा ॥ इति ३।९।१२ अतश्च परमेशस्वत्ववादेऽपि सर्वभूतदयाया भावनमत्यावश्यकमेवेति समाजघटकन्यक्तिपु परस्परमैत्रसंपादनमेवाऽऽवश्यकम् । तदर्थ समष्टिरूपसमाजप्रतीकमेवान्यक्तप्रतीकापेक्षया समुचित- मिति चेन्न। समाजप्रीत्यर्थ वा परमेश्वरप्रीत्यर्थ वैकस्मिन्नालम्बने चित्तस्य स्थैर्यमुभयोरप्यपेक्षितमित्यत्र यदि न विप्रतिपत्तिस्तदा तु तदेवाऽऽलोचनीयं यच्चित्तस्थैर्यमिदं कथं वा स्यादिति । चित्तविक्षे- पकानां निरासमन्तरा तु न तत्सुलभाति तेषां पर्यालोचनमप्यावश्यकर्मव । ते च चित्तविक्षेपका योगदर्शने यथा- व्याधिस्त्यानसंशयभमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्त- विक्षेपास्तेऽन्तरायाः ॥ १।३० दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ ११३१ तत्मतिपेधार्थमेकतत्वाभ्यासः ॥ १॥३२ अत्र भाष्यम्-अथ केऽन्तरायाः, ये चित्तस्य विक्षेपकाः। के पुनस्ते कियन्तो वेति व्याधिस्त्यानेति नवान्तरायाचित्तस्य विक्षेपाः । सहैते चित्तवृत्तिभिर्भवन्त्येतेषामभावे न भवन्ति पूर्वोक्ताश्चित्तवृत्तयः । व्याधिर्धातुरसकरणवैषम्यम् । स्त्यानमकर्मण्यता चित्तस्य । संशय उभय- ·धर्माद '३४६ • सर्वेषामुत्तरेषामविद्याक्षेत्रत्वात्। तस्याश्च विनाशो विवेकख्यात्यैवेति योगदर्शनसिद्धान्तः।तथापि उदारा- वस्थापनानां तनूकरणं तु क्रिया योगद्वाराध्यानेन च भावतुमर्हति । क्रियायोगश्च तपःस्वाध्यायेश्वरपाणि- धानानि ध्यानं च "देशबन्धश्चित्तस्य धारणा,तत्र मत्ययकतानता ध्यानम्"इति योगसूत्राम्यां कर्मि- चिदाह्य विषये नाभिचक्रे वा हृदयपुण्डरीके वा मूर्भि ज्योतिषि नासाये जिह्वाये मूर्तिब्यूहानुसारेण परि- कल्पितायां परमेश्वरमूर्ती वा वृत्तिमात्रेण चित्तस्य बन्धे ततस्तदेकप्रत्ययावगाहित्यमेव । विच्छिन्ना- वस्थानां तु तेपामेकत्रोद्भूतत्वादन्यत्र चानुभूतत्वाद्धदारत्वं प्रसुप्तत्वं चोभयमेव भवति । तत्र प्रसुन्ने सूक्ष्मत्वादेव " ते प्रतिप्रसवहेयाः सुश्माः" इति प्रतिप्रसवहेयत्वम् । उदारस्य तु क्रियायोगेनैव तनूकरणं ध्यानेन च हेयत्वमित्युक्तमेव । तत्र• सर्वेषामपि कर्मणां यदि परमाराधनपरत्वं स्यात्तदा तु तत्र सर्वत्र परमेश्वरानुसंधानपूर्वकानुष्ठानमात्रेण यथायोग्यक्रियायोगसंभवादनायासेनैव रागद्वेषा- भिनिवेशानां तनूकरणं प्रसिध्यतीति रागद्वेपाभिनिवेशराहित्यं सिध्यति । नात्र राहित्यं नाम चेतास तदत्यन्ताभावः । किंतु भोगोन्मुखीभूतानां तेषां तादृशभागोत्पादकशक्तिक्षय एव । विषयदोष- दर्शनादिना विरतिस्तु पुरस्तादेव प्रदर्शिता । एतादृशशक्तिविनाशपूर्वकमेव कर्मणामनुष्ठानं जगद्योग- क्षेमावहं मात्स्यन्यायनिवारकमिति तादृशानुठानसमर्थानामेव दण्डाधिकारस्तद्वारा च समाजरच- नाधिकार इति सिद्धं समाजरचनायास्त्यागमूलकत्वम् । अत एव नीतिप्रतिबिम्बे सर्वत्रेश्वरस्वत्वं तदाराधनायेव च भोग्यसंपत्तेविनियोगः, तादृशारायनानुकूलबाद्विशक्तिमत्संघत्वं समाजत्वमिति- समाजलक्षणं सर्वान्तर्यामी समटिरुपेण सर्वस्वरूप एव च परमेश्वर इत्यादिकं प्रतिपादितं नात्र विस्मर्तव्यम् । यदि चैतादृशः शक्तिक्षयो न संभवेत्, तदा वैराग्यासंभवेन ब्रह्मजिज्ञासाधिकारस्या- प्यसंभवादुत्तरमीमांसावेयर्थ्य योगशास्त्रस्य वैफल्यं गीताशासोपदेशस्यानुपयुक्तत्वं चाऽऽपयेत । तथा च फर्ममूलानां चेतसो भावानां सर्वेषामपि स्वरूपतो नाशस्यासंभवात् भोगोत्पादानुकूलशक्त्यपचय- संपादनेन कार्यकारित्वं यथा स्यात्तथैव काचनानुठानपद्धतिरुपादेयेति सुदीर्घमालोचनीयं समाज- रचनाचातुरीचतुरेः । तत्र भावानां सर्वेषामोत्सर्गिकत्वेन तत्तत्समाजोपयुक्त कार्यकारित्वात्परिरक्षणमपि स्थायिरूपेणाऽऽवश्यकमिन्यतस्तेषां परस्परानुपघातकत्वेन संभूयकार्यकारित्वमपि संपादनीयं भवति समाजरचनायाम् । न केवल तादृशकार्यकारित्वमेव, किं तु तादृशकार्यकारिपिण्डोत्सनिसातत्य- संपादनेन समाजापेक्षापरिपूर्तिसातत्यमपि संपादनीय भवति । एतादृशी समाजरचनेव यथावत्समाज- रखना नान्या काचन समयरन्पपरिफसिता कृत्रिमा तात्कालिकरागद्वेषातिरेकनिबन्धना भोगपधा- नेति निभानमेव । (समानस्साऽऽलम्बनत्यनिरास:) ननु यदि रागदेशाविशन करणाधमेव सर्वान्तर्यामिणः परमेश्वरस्याऽऽतम्मनत्तमातम्पनी- पम् । नर्हि तस्पान्यतरनानाकलनीयवादालम्पनत्वासंभवः । यथापिन्छामवासनावासित- ·.. चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्बा ३४७ दृष्ट्या तत्परिकल्पनेऽपि तस्य यथावत्स्वरूपाकलनमशक्यमेव । तदपेक्षया तदुत्पन्नस्य स्थूलस्याऽऽ- कलनीयस्य समाजस्वरूपस्यैवाऽऽलम्बनत्वमस्तु । न ह्यालम्बनस्वरूपविशेष एव क्लेशतनूकारो नान्य- थेति कश्चन नियमः । अत एव " यथाभिमतध्यानाद्वा" इत्यपि यथाभिमतपदार्थोऽप्यालम्बनत्वे- नोपदिश्यते योगशास्त्रे । तथा चैकस्मिन् यथाभिमते चित्तस्य बन्धे तत्र प्रत्ययकतानतात्मकध्यान- सिद्धी क्लेशतनूकारोऽप्यनायासेनैव स्यादिति वरं परमेश्वरस्वरूपस्याव्यक्तस्यानाकलनीयस्याss- लम्बनत्वापेक्षया समष्टिरूपस्य समाजस्यैवाऽऽलम्बनत्वमिति परमेश्वरप्रीत्यर्थमिव समाजप्रीत्यर्थमेव सर्वकर्मकरणं योग्यमिति योग्य एवायं समाजस्वत्ववादः । कि च यथाकथंचित् बाह्यक्रियाकरणेन यथावत्परभेश्वरमीतेरुत्पादोऽपि न प्रत्येतुं शक्यः। समाजप्रीत्यर्थ कर्मकरणे तु समाजप्रीतेः सुप्रत्येयत्वात्तदनुसारेण दम्भादीनामुच्छेदः सुकरः स्यात् । न तथा परमेश्वरस्वत्ववाद इति समाज- स्वत्ववाद एव श्रेयान् । अत एव सर्वभूतदयायाः श्रेयःसाधनत्वमुपदिष्टं शास्त्रे । तथा चोक्तं श्रीमद्भागवते- नातिमसीदति तथोपचितोपचार- राराधितः सुरगणहृदि बद्धकामैः । यत्सर्वभूतदयया सदलभ्ययको नानाजनेष्ववहितः सुहृदन्तरात्मा ॥ इति ३।९।१२ अतश्व परमेशस्वत्ववादेऽपि सर्वभूतदयाया भावनमत्यावश्यकमेवेति समाजघटकन्यक्तिषु परस्परमैत्रसंपादनमेवाऽऽवश्यकम् । तदर्थ समष्टिरूपसमाजप्रतीकमेवाव्यक्तपतीकापेक्षया समुचित- मिति चेन्न। समाजप्रीत्यर्थ वा परमेश्वरप्रीत्यर्थ वैकस्मिन्नालम्बने चित्तस्य स्थैर्यमुभयोरप्यपेक्षितमित्यत्र यदि न विप्रतिपत्तिस्तदा तु तदेवाऽऽलोचनीयं यच्चित्तस्थैर्यमिदं कथं वा स्यादिति । चित्तविक्षे- पकानां निरासमन्तरा तु न तत्सुलभभिति तेषां पर्यालोचनमप्यावश्यकमेव । ते च चित्तविक्षेपका योगदर्शने यथा- व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्त- विक्षेपास्तेऽन्तरायाः ॥ १।३० दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ १।३१ तत्मतिपेधार्थमेकतत्वाभ्यासः ॥ १।३२ अत्र भाष्यम्-अथ केऽन्तरायाः, ये चित्तस्य विक्षेपकाः । के पुनस्ते कियन्तो वेति न्याधिस्त्यानेति नवान्तरायाश्चित्तस्य विक्षेपाः । सहैते चित्तवृत्तिभिर्भवन्त्येतेपामभावे न भवन्ति पूर्वोक्ताश्चित्तवृत्तयः । न्याधिर्धातुरसकरणवैषम्यम् । स्त्यानमकर्मण्यता वित्तस्य । सशय उभय- - ·धर्मादों कोटिस्पृग् विज्ञानं स्यादिदमेवं नैवं स्यादिति । प्रमादः समाधिसाधनानामभावनम् । आलस्यं कायस्य चित्तस्य च गुरुत्वादप्रवृत्तिः । अविरतिश्चित्तस्य विषयसंप्रयोगात्मा गर्धः। भ्रान्तिदर्शनं विपर्ययज्ञानम् । अलब्धभूमिकत्वं समाधिभूमेरलाभः । अनवस्थितत्वं यल्लब्धायां भूमौ चित्तस्या- प्रतिष्ठा । समाधिप्रतिलम्भे हि तदवस्थितं स्यात् । इत्येते चित्तविक्षेपा नव योगमला योगप्रति- पक्षा योगान्तराया इत्यभिधीयन्ते ॥३०॥ दुःखेति । दुःखमाध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकं च। येनाभिहताः प्राणिनस्तदुपघाताय प्रयतन्ते तदुःखम् । दौर्मनस्यमिच्छाभिधाताच्चेतसः क्षोभः । यदशान्येजयति कम्पयति तदङ्गमेजयत्वम् । प्राणो यद्वाह्यवायुमाचामति स श्वासः । यत् कौठ्यं वायु निःसारयति स प्रश्वासः । एते विक्षेपसहभुवः । विक्षिप्तचित्तस्यैते भवन्ति । समास्ति- चेत्तस्यैते न भवन्ति ॥३१॥ अथैते विक्षपाः समाधिप्रतिपक्षास्ताभ्यामेवाभ्यासवैराग्याभ्यां निरोद्धव्याः । तत्राभ्यासस्य विषयमुपसंहरानिदमाह-तत्यतिषेधार्थमिति । विक्षेपप्रतिषेधार्थमेकत्वालम्बनं चित्तमभ्यसेत् । यस्य तु पत्यर्थनियतं प्रत्ययमा क्षणिकं च चित्तं तस्य सर्वमेव चित्तमेकाग्रं नास्त्येव विक्षिप्तम् । यदि पुन- रिदं सर्वतः प्रत्याहृत्यैकस्मिन्नर्थे समाधीयते तदा भवत्येकायमिति । अतो न प्रत्यर्थनियतम् । योऽपि सदृशप्रत्यययवाहेण चित्तमेकायं मन्यते। तस्य यद्येकायता प्रवाह चित्तस्य धर्मस्तदेकं नास्ति पवाहचित्तं क्षणिकत्वात् । अथ प्रवाहांशस्यैव प्रत्ययस्य धर्मः, स सर्वः सदृशप्रत्ययप्रवाही वा विसदृशप्रत्ययप्रवाही वा प्रत्यर्थनियतत्वादेकाय एवेति विक्षेपचित्तानुपपत्तिः । तस्मादेकमनेकार्थमव- स्थितं चित्तमिति । यदि चित्तेनैकेनानन्विताः स्वभावभिन्नाः प्रत्यया जायेरन् । अथ कथमन्यम- त्ययदृष्टस्यान्यः स्मर्ता भवेत् , अन्यप्रत्ययोपचित्तस्य च कर्माशयस्यान्यः प्रत्यय उपभोक्ता भवेत् । कचित्समाधीयमानमप्येतद्गोमयपायसीयन्यायमाक्षिपति । किंच स्वात्मानुभवापह्नवश्चित्तस्यान्यत्वे प्राप्नोति । कथम्, यदहमद्राक्षं तत्स्पृशामि यच्चास्माक्षं तत्पश्यामीत्यहमिति प्रत्ययः सर्वस्य भेदे सति प्रत्ययिन्यभेदेनोपस्थितः । एकप्रत्ययविषयोऽयमभेदात्माऽहमिति प्रत्ययः कथमत्यन्तभन्नेषु चित्रेषु वर्तमानः सामान्यमेकं प्रत्ययिनमाश्रयेत् । स्वानुभवग्राह्यश्चाऽऽयमभेदात्माऽहमिति प्रत्ययः । न च प्रत्यक्षस्य माहात्म्य प्रमाणान्तरेणाभिभूयते । प्रमाणान्तरं च प्रत्यक्षवलेनैव न्यवहार लभते । तरमादेफमनेकार्थमवस्थितं चिनम् ॥३२॥ इति । अनेन च भाभ्यसंदर्भण स्पटमिदं प्रतीयते यदेकमेव चित्ततत्त्वमनेकार्थावगाहिं सद्विक्षिप्त भवति तस्य चेकस्मिन स्थिरीकरणमेव खलु ऐकाग्न्यम् । एवं च तादृशानेकाविषयकत्वं तस्य पतिपिभ्य स्वाभिमतकतत्त्वावगाहित्वमवश्यमेव संपादनीयम् । तच्च समाजस्वरूपात्मकं न कदापि भवितुमईति । समाजस्य व्यक्त्यनातिरिकत्वात् व्यक्तिसंघस्येव च समाजत्वेन व्यक्तिबाहुल्यादेव सादिपपरिसस्प पिक्षिमत्वात् । नन न व्यक्तिसंघ एव समाजः, किंतु परस्सरापेक्षव्यक्तिसंघस्य ·" चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बर ३४९ समाजरूपताङ्गीकारेण परस्परापेक्षाजन्योपकारविशेषविशिष्टमेकमेव समाजस्वरूपं तृणरज्जुवात्सध्यति । अत एव विशिष्टकार्यकारिता । न ोकेन तृणेन गजो बध्यते । परस्परमिलितानां तृणाना तु रन्जु- रूपतापन्नलाद्गुजबन्धनशक्तिः प्रत्यक्षमनुभूयमाना में केनाप्यपलपितुं शक्या । एवमेव व्याक्तिशो विशिष्ट कार्य करणसामर्थ्याभावेऽपि परस्परोपकारब्यक्तिसंघद्वारा तत्कार्यसंपादनमनुभूयमानमिदमेव गमयति यत्समाजस्य व्यक्त्यतिरिक्तवामिति । एवं च तादृशसमाजरूपैकतत्त्वावलम्बेनापि क्लेशत- नूकारासिद्धौ किमर्थमिदं तदन्तर्यामिस्वरूपानुधावनम् । तस्मात्समाजस्वत्ववादेनापि सर्वार्थसिद्धौ व्यक्तीना समाजोपकारकत्वेनैव विनियोगो यथा भत्तथा समाजरचना समुचितैवेति चेन्न । किमिदं विशिष्टकार्यकारित्वं व्यक्तं वाऽव्यक्तम् ! नाऽऽद्यः, तादृशकार्योत्पत्तिमन्तरा तस्याप्रतीतेः । अथ कार्योत्पतिरेव तदनुमापिका, तथा सति कार्यान्यथानुपएच्या कल्प्यमानेयं विशिष्टकार्यकारिताऽन त्यसैवेति अव्यक्तस्वरूपतामेवावगाहते। तथा च सर्वान्तर्याम्यव्यक्ततत्त्ववदस्या अप्यालम्बनत्वं दुष्क- रमेवेति न वस्तुतत्त्वनिराकरणपूर्वकमवस्तुनः परिकल्पनं समाजरचनामूलं भवितुमर्हति । न चास्या वस्तुसत्तत्त्वमपि । व्यक्तिसमूहस्येव तच्छक्तिसमूहस्यैव तत्र तादृशकार्यकारित्वात् । शक्तिसमूहस्यापि शक्तिव्यक्त्यनतिरेकात् । एकत्वात्ययस्तु वनयूथपङ्क्त्यादिवत् । अत एव व्यस्तस्वरूपेण तासां विज्ञा- नेनैकत्वबुद्धिरुदेति । नापि संहत्य कार्यकारित्वादेकशक्तिपरिकल्पनं वैकपदार्थपरिकल्पनं वा संभ- वति । संघातघटकव्यक्तिशक्त्या वा व्यक्त्या वा तत्कार्योपपत्तेः । यथा हि गृहनिर्माणे शिल्पिनां तत्तद्व्यक्तिशक्त्या तत्तत्कार्यसिध्द्यनन्तर तादृशावयवकार्याणा संहत्य रचनाया गृहरूपैकपदार्थनि- मणेिऽपि न तत्र समुदायो वा तच्छक्तिर्वा प्रतीयते तथैव वृक्षादिसमस्तरूपाणामेव व्याक्तिशः कार्य- कारित्वेन न तत्रापि विशिष्टैकस्वरूपकल्पना वा शक्तिकल्पना वा कर्तुमुचिता । न चैवमवयविना- मप्यवयवसंघातरूपत्वापत्तौ नावयवी नामावयवेभ्यः कश्चनान्यः पदार्थः सिध्येदिनि वाच्यम् । अव- यवानामन्योन्यं गुणाधानेन वा दोषापनयनेन वा स्वरूपोपमर्दनपूर्वकमेवावयव्यारम्भकत्वेन तत्र तदतिरिकैकपदार्थसिद्धेः । न चैवं संघात घटकाना व्यक्तीनामन्योन्यं स्वरूपोपमर्दः । तस्मान्न पर- माणुपुञ्ज एवावयवी । न च तथा प्रकृते । व्यक्तीनां स्वरूपत एवोपलम्भात् । तस्मान्न सघातो नाम: कचन पदार्थो व्यक्तिभ्योऽतिरिक्तः । नापि तच्छक्तियक्तिशक्त्यतिरिक्ता येनकं स्वरूपं सर्वासां व्यक्तीनां चित्तस्याऽऽलम्बनं स्यात् । सर्वं चैतद्वनवादे विवेचितं भट्टपादैः । तद्यथा- *- यदा व्यक्त्यतिरेकेण ग्राह्यत्वादन्यताऽऽकृतेः। बनवन्नास्त्यनकान्त्यात्तत्रासंबद्धता कथम् ।। साधनं चेन्मयोच्येत युज्यते व्यभिचारिता । दूपणत्वाधिया त्वेतदसंबद्धत्वमुच्यते ।।

·३५०
धर्माद
नास्तित्वहतारुक्तंपा प्रत्यक्षेण विरुदता ।
परस्य साधनं पर यनत्मदाहतम् ॥
प्रत्यक्षाभामता नार नगस्ति बनदिन ।
फस्पनिमाह मिथ्यात्रामा सिध्पत्यमंगतिः ।।
गा नादिरादीनां विध्यालाग्न रसादिशीः ।।
सिध्या नातिपदि स्पादिनेपो वाभिधीयताम् ॥
गोभ्याम्पनिरंकण बने समनिरन् ।
परत्वदीपाशा स्पानी न रिपते ।।
गनियम पाप पुरंत नि।
नापण नगरंग नातिपादन नी ।।
ননা বা পাণ্য।
निमन्दानुरना कपम्पमारे नान।।
विध्यारानासम्म परमपरात्।
न मानेनुसारगम् ।।
सामाना पसलमा
पारेRatein

·चातुर्वर्ण्यमतिबिम्बा ३५१ घटितत्वात् । सहकार्यस्य च व्यक्तरिच्छायत्तत्वेन व्यक्तिसापेक्षत्वात् व्यक्तिव्यवहाराणां च भोगमूलक- त्वेन रागद्वेषमूलकत्वात् तत्परिवर्तनेन च समाजस्यापि परिवर्तनान्नित्यत्वासंभवात् । नन्वनित्यत्वेऽ- पि तस्याऽऽलम्बनत्वं स्यादेव न चापि विक्षेपप्रतिषेधाभावः क्लेशतनूकाराभावो वा । यथाभिमतध्यानादेति सूत्रेण यथाभिमतस्याप्यालम्बनत्योपदेशात् । अत एव "ईश्वरम- णिधानाद्वा इतीश्वरप्रणिधानापेक्षयाऽन्यत्वं यथाभिमतस्योपपद्यते । अन्यथा तु सूत्रान्तरमिदं व्यर्थ स्यादिति चेन। यथाभिमतमित्यस्याभिमततत्तद्देवतास्वरूपपरत्वात् । अन्यथा यस्य कस्यापि मर्कटादेानादपि स्थितिपदापत्तेः। आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकभेदेन सृष्टेवि- ध्यम् । तत्राऽऽधिभौतिकस्य स्थिरीकरणाय विधीयमानोऽप्याटोपो नाययावत्सफलतां व्रजति कस्यापि। किमत्र निदानम् । वयं तु ब्रूमो नान्यत्किमपि कारणं जगतः स्वाभावि- कानित्यत्वमन्तरेति तादृशानित्याधिभौतिकालम्बनापेक्षया नित्ययोराधिदैविकाध्यात्मिका- लम्बनयोरेवोपादेयत्वमाभ्या सूत्राभ्यां सूचयतीति । एवमेव " तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः" इत्य- त्रापि तत्त्वपदेन परमेश्वरस्यैव ग्रहणम् । तदुक्तं वाचस्पतिमिरैः-एकतत्त्वमीश्वरः प्रकृतत्वादिति । आधिदैविकस्वरुपं चाध्यात्मस्वरूपानतिरिक्कमेव । योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुषः सोऽसावेवाऽऽधिदैविकः । यस्तत्रोभयविच्छेदः पुरुषो ह्याधिभौतिकः॥ एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः॥ इति श्रीमद्भागवतवचनानुसारेण परब्रह्मणो विवर्तस्य नामरूपात्मकस्य जगतस्तत्तदाकाराव- च्छिन्न स्वरूपमेव किलाऽऽधिभौतिकं तत्तदाकारानुकूलशक्त्यवच्छिन्नमाधिदैविकं सर्वशक्त्यवच्छिन्नं च परमेश्वरापरपर्यायमाध्यात्मिकमिति पर्यवस्यति । एतत्त्रैविध्यविरहितं निरवच्छिन्नं च परब्रह्मेति । तत्र भौतिकापेक्षया तच्छक्तेः स्थिरत्व तदपेक्षया च सर्वशक्तरिति भौतिकानां स्थिरीकरणायाऽऽधिदै- विकमाध्यात्मिकं वोपादेयमित्येव तात्पर्य योगदर्शनस्य । दृश्यते चेदानीमपि भोग्यवस्तूनां स्वरूपतो विनाशित्वेऽपि तदुत्पादकतत्तच्छक्तिपालोचनेन तेषां निरन्तरोत्पादनाथं सूक्ष्मतत्त्वाभ्यासः । एवमेव चित्तस्थैर्यरुपकार्यसंपादनायापि सृष्टिगततत्तच्छक्तिपर्यालोचनपूर्वकं तदवच्छिन्न चैतन्याभ्यासः कर्तव्यतयोपदिष्टः । तत्सिदमाधिदैविकाध्यात्मिकान्यतरालम्बनमन्तरा न चित्तविक्षेपपरिहारः । न च समाजस्वरूपमेतादृशमिति न तदालम्बनत्वेन चित्तस्थैर्यम् । एवमेव व्याधिस्त्यानादयोऽप्यपरिहरणीया एव तदालम्बनत्वे । संघघटकन्यकीना कार्यकाले रागद्वेषमूलकगुणदोषदर्शनेन तन्मूलकविक्षेपाणामव- श्यंभावात् । तस्मात्परमेश्वरस्वत्ववाद एव क्लेशननूकारद्वारा कर्तव्यनिष्ठा समाजश्रेयोवहामुत्पादपि- तुमलमिति परमेश्वरस्यैवाऽऽलम्बनत्वं सर्वान्तर्यामित्वेनेति युक्तमुत्पश्यामः । अधिकं चानुसंधेयमाकरेभ्यः।

·. ३५२ धर्मादः ( अलौकिकध्येयवादस्य श्रेयस्त्वम् ) एतेन-इदानींतना राज्यवाणिज्यादिध्येयवादाः सर्वेऽपि व्याख्याताः । तत्रापि संभूयसमु- स्थानद्वारा निर्मितानां शासनसंस्थानां वाणिज्यसंस्थानां च संभूयकार्यकारित्वेनाव्यक्तस्वरूपस्य भासमानत्वेऽप्यन्यतो व्यक्तावेव पर्यवसानाट्यक्तेश्च रागद्वेषायाकान्तत्वेन तत्कर्तृककार्येचपि स्पर्धासू- वातिरस्कारादीनां प्रत्यक्षत एवोपलम्भात्समाजे न वीतरागभयक्रोधानां समुत्पत्तिरिति न तद्वारा शुद्धदण्डशासनं प्रभवितुमर्हति । न च तेन विना समाजस्वास्थ्यमित्यतः समाजे वीतरागभयक्रोधानां निरिच्छानां पुरुषाणां निरन्तरनिर्माणाय सर्वान्तर्यामिस्वरूपसंतोष एव ध्येयत्वेन पुरस्करणीयः। तदनु- रोधेनेव च सर्वेऽपि व्यवहाराः प्रवर्तनीयाः । तथा च सर्वेषां मनोविकाराणामुत्कटानामनुत्कटानां वा तादृशध्येय एव विनियोगसंपादनद्वाराऽन्योन्योपमर्दनिराकरणेन समाजस्वास्थ्यं सिध्यति नान्यथेति सुधीभिरालोचनीयम् । यत्तु पाश्चात्यदेशस्य समाजपदातमुदाहृत्य कैश्विदाक्षिप्यतेऽलौकिकध्येयवादोऽ- यमस्माकमिदानीमनभ्युदयायेव संवृत्त इति तन्निरसनमन्तरा नास्माकमभ्युदयः सेत्स्यतीति । तेषी मते दण्डसंस्थास्वायत्तीकरणेन यथेच्छभोगलाभ एव परमोऽभ्युदय इत्यतः परायचदण्डशासनसं- स्थायाः स्वायत्तीकरणे क्रियमाणप्रयत्नविरोध्ययमलौफिको ध्येयवाद इति पर्यवस्यति । परंतु तेपामिदं मतमविचाररमणीयमेव । पाश्चात्यध्येयवादेनापि रागद्वेषादीनां हानासंभवस्य पूर्वमेवोपपा- दितत्वात् । सर्वमनोविकाराणामवसरालाभेन केषांचनासंतोपात् शासनद्वारा च तदसंतोपावष्टम्माय च सर्वत्र प्रवृत्तेरूपलम्भात् । अतच समाजरचना काचिदन्यैव शासनसंस्थापेक्षयेत्यवश्यमकीकरणीयम् । येन शासनसंस्थाऽपि समाजरचनानुसारेणैव प्रवर्तिता भवेत् । न वा बलापकर्षे शासनसंस्थायाः परिवर्तनेऽपि समाजरचनाविनाशो भवेत् । न हि जापानदेशे जर्मनदेशे वा नाऽऽसीच्छासनसंस्था सुसंघटिता । न पा वेषां समाजानां तया नाभ्युदयः संपादितः । एवमपि शस्त्रासादिप्रकविशादि- दानी नेपां परस्वाधीनता संपन्ना । तदस्यां परिस्थिती समाजरचनापि तदा तदा परिवर्तनीया कथ वा समाजस्वास्थ्यं स्यात् । नहि समाजरचनाया योगक्षेमावहत्वस्य शासनसंस्थेव निकाः । सर्वेषां भावाना समीकरणद्वारा प्रतिव्यक्ति परस्परानुपमर्दन व्यवहारस्वातन्त्र्यमेव खलु तनिकपः । तम यपलीफिकध्येगवादेन सिध्येत् , वृथैव शासनसस्थाया निकपत्वम् । किंबहुना अलौकिक-ये- पवादेन पुनश्र शासनसंस्थास्वायकिरणसामध्यं चेदुत्पद्यते, तदा तु स एव समुति इति परयामः । नय सामध्यं रागदेवादितनकारेणाभयादिगुणसपत्येव भवतीति तदधमलौकिकम्येयवाद एव श्रेयानिति सपीरमालोरनीयं सुधीभिः । (प्रगतिपदाधरिचारः) मनन गायन प्रस्थानन्तरा समाजम्य प्रगति विनमहति । सर्वव्यवहाराणां तन्मूलमत्तान् । पापाः परापाले शासकरप परमादेर निताना प्रगतिमतिरोधा सभा मपति । अतभ ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्वः परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् " इति भारतीयसिद्धान्तानुसारेण सर्वव्यवहारनिदानभूतायाः शासनसंस्थायाः स्वायत्ततासंपादनमवश्यमेव कर्तव्यमिति तद्नुरोधेनैव समाजरचना संपादनायेति चेन्न । प्रगतिपदार्थस्याद्यावध्यनिर्णयात् । तदर्थमादौ प्रगतिपदार्थ एव विचार्यते । अत्र च प्रगतिरियं समाजस्यैव पर्यालोचनीया। तत्र समाजस्य व्यक्त्यनतिरेकात् व्यक्ति- प्रगतिरेवाऽऽदौ विचारणीया स्यात् । व्यक्तीनां च प्रवृत्तेः सर्वत्र भोगेच्छामूलकत्वात् , भोगेच्छायाच भोग्यसंपत्तिभोगशक्त्युभयोपजीव्यत्वाच्च भोगशक्त्यपेक्षितभोग्यसंपत्त्युत्पादनानुकूलबुद्धिशक्तिमत्त्वमेव प्रगतित्वमिति सिध्यति । एवं च यत्र समाजे यथेच्छभोग्यसंपत्त्युत्पादनम् , उत्पादितायाश्च तस्या यथेच्छभोगसामर्थ्य च वर्तते, तस्यैव समाजस्य प्रगतिपरत्वमभ्युपेयं स्यात् । यथेच्छभोग्यसंपत्त्यु- त्पादनानुकूलबुद्धिमत्ताया इयत्तानवधारणात् भोगशरप्यपरिमितत्वाच्च नैतन्मतं कुत्रापि प्रतिष्ठां लभते । प्रत्युत यत्र भोगसामर्थ्यमधिकम् , तत्र भोग्यसंपत्त्युत्पादनानुकूलबुद्धिमत्तायाः प्रायोऽभाव एव परिदृश्यते । स्पष्टं चेदं बुद्विजीविनां श्रमजीविनां चाऽऽहारविहारविशेषेण प्रत्यक्षतयाऽनुभूय- मानेन । पशूनां तु पायो भोगसामर्थ्य निश्चप्रचमेव । एवमपि बुद्धेरभावात्ते पशव एव । नन्वस्तु . तर्हि तादृशबुद्धिमत्त्वमेव प्रगतित्वम् । तादृशबुध्द्या समुत्पादिताया भोग्यसंपत्ते गाभावे वैयर्थ्य- प्रसङ्गात् । न च बुद्विवैभवाद्भोगशक्तिरप्यौपधादिकृत्रिमोपायद्वारा संपादयितुं शक्या । तादृशो- पायानां परिभितत्वेनापरिमितभोगेच्छापूर्तेः सर्वथाऽसंभवात् । अत एवोक्तम्- न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ इति । योगशास्त्रेऽपि- या भोगेपिन्द्रियाणां तृप्तरुपशान्तिस्तत्सुखम् , या लौल्यादनुपशान्तिस्तद्दुःखम् । न चेन्द्रियाणां भोगाभ्यासेन वैतृष्ण्यं कर्तुं शक्यम् , । कस्मात ? यतो भोगाभ्यासमनुविवर्धन्ते रागाः, कौशलानि चेन्द्रियाणामिति । तस्मादनुपायः सुखस्य भोगाभ्यास इति । स खल्वयं वृश्चिकविपभीत इवाऽऽशीविपेण दष्टो यः सुखार्थी विपयानुवासितो महति दुःखपङ्के निमग्न इति । एवं चेदानींतनेयं भौतिकविज्ञानेन भोग्यसंपदतिशयसंपादिका प्रगतिर्वस्तुगत्या प्रगति परागतिर्वा मनुष्याणामिति तु सुनिपुणमालोचनीयम् । एतेन इदानीतनः सर्वोऽपि विज्ञानवादः प्रत्युक्तः । तदेव विज्ञानं यथावद्विज्ञानपदवाच्यं स्यायेनेन्द्रियाणामुपशान्तिः स्यात् । तदभावे तु विज्ञानमिदं सर्वानर्थनिदानमेव स्यात् । दृश्यते चेदानी विज्ञानबलात्सर्वत्र प्रबलैर्दुर्बलाना निपीडनं वाणिज्यद्वारा वा बलादेति नो तिरोहितम् । इयमेव चेत्यगतिस्तहिं हिंस्रपशुभ्यः को वा विशेषो ·धर्मादशे मानवानाम् । प्रत्युत प्रलोभनादिमूलकविपलम्भावसरप्राप्त्या बरं स्वाभाविकं हिंस्रत्वमिति मानवता- प्रतिष्ठाये विहितः प्रयत्नो हिस्रपशुत्वमेवाऽऽपादयतीति । तस्मात्प्रगति म मात्स्यन्यायनिरासपूर्व- काभयस्थापनमित्येव वक्तव्यम् । तच्च न रागद्वेपमूलकचित्तविक्षेपनिरासमन्तरेति तदर्थमाधिदैविका- ध्यात्मिकान्यतरतत्त्वाभ्यास एवाऽऽदरणीयः सुधीमिः । तत्सिद न रागद्वेषादिमनोविकारपहाण- मन्तरा दण्डाधिकारः, न च दण्डमन्तरा मात्स्यन्यायनिवृत्तिः। न च ता विना प्रजाना योगक्षेमौ निर्भयता चेति वीतरागाणा निरपेक्षाणा स्वपरभावविहीनाना पुरुषाणामेवाऽऽदी समाजो- पकारायाऽऽवश्यकतेति तरसंपादनमेव प्रथमतः कर्तव्यम् । तदन्तरेण क्रियमाणा या काऽपि समाज- रचना पुरुपबुद्विपरिकल्पितत्वात् भोगेच्छामूलकत्वाच्च पाटचरसमाजरचना नातिक्रामतीति सुनि- श्चितमेव । (ब्राह्मणोत्पत्तिविचारः) ननु सभवन्ति वेतादृशा पुरुपा इति चेत्सत्यम् । सभवन्त्यैवैतादृशाः पुरुषाः । न ह्यद्यतन- •पुस्पपर्यालोचनमात्रेण तादृशाना पुस्पाणा सर्वथाऽभाषः परिकल्पितुं साप्रतम् । नाप्ययतना अपि सर्व समानस्वभावाः । स्वभाववैचित्र्यस्य सर्वत्रोपलम्भात् । न हि स्वभावो नाम मूर्तः पदार्थः । “यवक्षुपा गृह्येत । कार्यानुमेयत्वात्स्वभावस्य । तथा चाऽऽहुः श्रीमच्छकरभगवत्पादा गीताभाप्ये- जन्मान्तरकृतसंसारः प्राणिना वर्तमानजन्माने स्वकार्याभिमुखत्वेनाभिव्यक्तः स्वभावः . इति । एव च कारणे कार्यानुकूलः कश्चन कर्मजन्यातिशय एव स्वभाव इति फलति । तस्य सर्वथाऽदृश्यत्वेन कार्यानुमेयत्वमेव । अत एव तस्यादृष्टपदव्यपदेश्यत्वम् । यत्त्वात्मगतस्यैव तस्या- दृष्टत्वमिति केपाचिन्मतम् । तत्तु सर्वस्यापि वस्तुजातस्यात्मभोगार्थत्वेन आत्मगतादृष्टकारणकत्वा- दावनात्परस्कारपरत्वेन कीपनेयम् । वेगस्थितिस्थापफसस्कारयोस्तेरप्यात्मातिरिकद्रव्यगतत्वे- नापीकारात् । तस्मात्कर्मजन्यातिशयस्यैव स्वमावत्वेन तस्य च कार्यानुमेयत्वेन पिण्डगततत्तद्गार- थपियान्यपानुपच्या प्रतिपिण्ड तादृशातिशयोऽकामेनाप्यभ्यपगन्तव्यः । एव चेदानीमपि शान्ति- प्रियागा राम एक परम रेय इति मन्यमानाना तदुपदेशकाना रामकृष्णपरमहस-विवेकानन्द-रामती- पभूतीन बानो सन्यासिनो गोपलम्भाच्छमादिभावाभिव्यन्जकस्तत्तत्पिण्डगतः कर्मातिशयोऽवश्यमेव विष्या। न हि उपां समानेऽपि मनु-यभावे सर्वत्र शमदमत्यागश्वर्यादिसर्वभावाभिव्यक्तिः सर्परारी रेपन पते । न ग शरीर पिनाऽन्यत्र वापि भावाभिव्यक्ति. राभवति । तस्मात्समानेऽपि मनुयभावे पियानामानिध्यात्यत्यभानुपाचा दिग्दगतपिरोपोऽभ्युपेतन्यः । सोऽय विशेपो भावामिन्यक्त्यन्यथा नुस्म्या पसनी. गरीरमरजन्य व फसनीय. स्यात् । न तु गरीरोत्सत्यनन्तरं तन्त्र- रानुदिानन्य. तथा पत्ती समानपयो समानादारविहारामा समानापाशातिनी भार• ·चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्ब .३५५ वैचित्र्यानुपपत्तिस्तदवस्थैव । न हीदानींतनाः सर्वेऽपि अधिगतरणविद्याः शूरा अधिगतशास्त्रविद्या वा सर्वेऽपि समानबुद्धिविभवा आर्जविनो लोभरहितास्त्यागिनश्च । वैचित्र्यस्य स्फुटमुपलम्भात् । सन्ति केचन सरलाः परोपकारिणः, अपरे तु कोपनाः स्वार्थतत्पराः, अन्ये च स्वार्थाविरोधेन परा- र्थकारिणोऽपि साहसिकाः । इतरे तु अनृजवो लुब्धा वावदूका इति । यदि च विद्याजन्यो वाऽs- हारविहारजन्यो वा संस्कारः समानः शरीरपिण्डा अपि समानास्तहि व्यज्यमानमिदं मनोगत- भाववैचित्र्यं सर्वथाऽनुपपन्नभेव । न च तदाकस्मिकम् । निष्कारणकार्यवादप्रसङ्गात् । न चास्मिन् विज्ञानवादप्रधाने युगे कार्य निष्कारणमभ्युपगन्तुं शक्यम् । सर्वेषां निष्क्रियत्वप्रसङ्गगात् । विज्ञान- विद्यालयानां संशोधकानां च तिलाञ्जलिर्देयः स्यात् । तस्मात्कार्यदर्शनादेव तत्कारणमपि किंचि- दस्तीत्येव कल्पनीयम् । नाऽऽकस्मिकत्वम् । पराकान्तं चात्र कुसुमाञ्जलावुदयनाचार्यैः । तद्यथा- हेतुभूतिनिधो न स्वानुपाख्यविधिर्न च । स्वभाववर्णना नैवमवधेनियतत्वतः ॥५॥ हेतुनिषेधे भवनस्यानपेक्षत्वेन सर्वदा भवनमविशेपात् । भवनमातिपेधे मागिव पश्चाद- प्यभवनमविशेषात् । उत्पत्तेः पूर्वं स्वयमसतः स्त्रोत्पत्तावप्रभुत्वेन स्वस्मादिति पक्षानुपपत्तेः । पौर्वापर्यनियमञ्च कार्यकारणभावः । न चैकं पूर्वमपरं च । तत्त्वस्य भेदाधिष्ठानत्वात् । अनुपाख्यस्य हेतुत्वे प्रागपि सत्त्वमसक्तौ पुनः सदातनत्वापत्तेः । इति ।. एतेन कारणनिषेधभात्रं वा भवनप्रतिषेधो वा स्वात्महेतुकत्वं वा निरुपाख्यहेतुकत्वं वा सर्व- विधमेवाऽऽकस्मिकत्वं निरस्तम्। सर्वथा तु कतिपयदेहेष्वेव कतिपयानां त्यागशमादिभावानामभिव्यक्त- रुपलम्मात् तत्र तदनुगुगः कश्चन विशेषस्त्ववश्यमेव वक्तव्यः । अन्यथा निर्हेतुकत्वेन सर्वत्र सर्वदा तादृशमावोपलब्धिप्रसङ्गात् । नियतविशेषाङ्गीकारे च तेन विशेषेण तादृशभावोपकाराभावेऽपि नियतत्वमेव तस्य कारणतामापादयतीति तस्यैव स्वभावपदवाच्यत्वमभिमतमेव । एतादृशविशिष्ट- पिण्डानां तत्तद्भावाभिव्यक्ती नियतत्वमेव तत्तत्पिण्डानां स्वभाव इति तादृशस्वभावजन्यत्वमेव भावानामस्माकमभिमतम् । एतादृशस्वभाववादस्तु अभिमत एव । तदुक्तं कुसुमाञ्जली- सन्तु ये केचिदवधयो न तु तेऽपेक्ष्यन्त इति स्वभावार्थ इतिचेत् नापेक्ष्यन्त इति कोऽर्थः १ किं न नियताः, आहोस्विनियता अप्यनुपफारकाः ? प्रथमे धूमो दहनवद्गर्दभमप्य- वधीकुर्यात, नियामकाभावात् । द्वितीये तु किमुपकारान्तरेणं, नियमस्यैवापेक्षार्थत्वात् । तस्यैव च फारणात्मकत्वात्, ईदृशस्य च स्वभाववादस्यष्टत्वात् । इति । एतेन चापेक्षाया एव कारणत्वमिति स्फुटं प्रतीयते । सा च कचिदुत्पादकत्वेन कुत्रविच्चा- भिव्यञ्जकत्वेनेति तु विशेषः । विस्तरस्तु कुसुमाञ्जलावेव द्रष्टव्यः । प्रकृते च त्यागशमादिभावा- ·धर्माद” '३५४ मानवानाम् । प्रत्युत प्रलोमनादिमूलकविप्रलम्भावसरप्राप्त्या वरं स्वाभाविकं हिंस्रत्वमिति मानवता- प्रतिष्ठायै विहितः प्रयत्लो हिंस्रपशुत्वमेवाऽऽपादयतीति । तस्मात्यगतिमि मात्स्यन्यायनिरासपूर्व- काभयस्थापनमित्येव वक्तव्यम् । तच्च न रागद्वेषमूलकचित्तविक्षेपनिरासमन्तरेति तदर्थमाधिदैविका- ध्यात्मिकान्यतरतत्त्वाभ्यास एवाऽऽदरणीयः सुधीमिः । तत्सिद्धं न रागद्वेषादिमनोविकारहाण- मन्तरा दण्डाधिकारः, न च दण्डमन्तरा मात्स्यन्यायनिवृत्तिः । न च तां विना प्रजानां योगक्षेमी निर्भयता चेति वीतरागाणां निरपेक्षाणां स्वपरभावविहीनानां पुरुषाणामेवाऽऽवी समाजो. पकारायाऽऽवश्यकतेति तत्संपादनमेव प्रथमतः कर्तव्यम् । तदन्तरेण क्रियमाणा या काऽपि समाज- रचना पुरुपबुद्धिपरिकल्पितत्वात् भोगेच्छामूलकत्वाच्च पाटञ्चरसमाजरचनां नातिक्रामतीति सुनि- श्चितमेव । (ब्राह्मणोत्पत्तिविचारः) ननु संभवन्ति वैतादृशा पुरुपा इति चेत्सत्यम् । संभवन्त्यैवैतादृशाः पुरुषाः । न वयतन- पुरुषपर्यालोचनमात्रेण तादृशानां पुरुषाणां सर्वथाऽभावः परिकल्पितुं सांप्रतम् । नाप्यद्यतना अपि सर्व समानस्वमावाः । स्वभाववैचित्र्यस्य सर्वत्रोपलम्भात् । न हि स्वभावो नाम मूर्तः पदार्थः । “यवश्चक्षुषा- गृह्येत । कार्यानुमेयत्वात्स्वभावस्य । तथा चाऽऽहुः श्रीमच्छंकरभगवत्पादा गीताभाप्ये- जन्मान्तरकतसंसारः प्राणिनां वर्तमानजन्मान स्वकार्याभिमुखत्वेनाभिव्यक्तः स्वभावः इति । एवं च कारणे कार्यानुकूलः कश्चन कर्मजन्यातिशय एवं स्वभाव इति फलति । तस्य सर्वथाऽदृश्यत्वेन कार्यानुमेयत्वमेव । अत एव तस्यादृष्टपदव्यपदेश्यत्वम् । यत्त्वात्मगतस्यैव तस्या- दृष्टत्वमिति केपांचिन्मतम् । तत्तु सर्वस्यापि वस्तुजातस्यात्मभोगार्थत्वेन आत्मगतादृष्टकारणकत्वा- दावनापसंस्कारपरत्वेन कचिन्नेयम् । वेगस्थितिस्थापकसंस्कारयोस्तेरप्यात्मातिरिक्तद्रव्यगतत्वे- नापीकारात् । तस्मात्कर्मजन्यातिशयस्यैव स्वभावत्वेन तस्य च कार्यानुमेयत्वेन पिण्डगततत्तदाय- वैविध्यान्यपानुरपच्या प्रतिपिण्डं तादृशातिशयोऽकामेनान्यभ्यपगन्तव्यः । एवं चेदानीमपि शान्ति- प्रियाणां शम एप परमं श्रेय इति मन्यमानानां तदुपदेशकाना रामकृष्णपरमहंस-विवेकानन्द-रामतीर्थ- प्रभृतीनां नमूनां सन्यासिनो चोपलम्भाच्छमादिभावाभिव्यञ्जकस्तत्तत्पिण्डगतः कर्मानिशयोऽवश्यमेव विष्यति । न हि पा समानेऽपि मनु-यभाने सर्वत्र शमदमत्यांगश्वर्यादिसर्वभावाभिव्यक्तिः सर्वशरी रेपलभ्यते । न मा शरीरं पिनाऽन्यत्र कुत्रापि भागभिव्यक्ति: संभवति । तस्मात्समानेऽपि मनुष्यभावे नियतमायामित्यन्यपानुपाच्या पिग्दगतपिशेषोऽभ्युपेतव्यः । सोऽयं विशेपो भावाभिव्यक्त्यन्यथा- नुमाया फगनीय: सरीराम्भकफर्मजन्य एष फापनीय: स्यात् । न तु शरीरोत्यत्पनन्तरं तन्त- रीरानुष्ठिनकनन्यः। नपा सपा समानरया समानाहारहाराणां समानापिपाशालिनी भार• ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्वः ३५५ वैचित्र्यानुपपत्तिस्तदवस्थैव । न हीदानीतनाः सर्वेऽपि अधिगतरणविद्याः शूरा अधिगतशास्त्रविद्या वा सर्वेऽपि समानबुद्धिविभवा आर्जविनो लोभरहितास्त्यागिनश्च । वैचित्र्यस्य स्फुटमुपलम्भात् । सन्ति केचन सरलाः परोपकारिणः, अपरे तु कोपनाः स्वार्थतत्पराः, अन्ये च स्वार्थाविरोधेन परा- थकारिणोऽपि साहसिकाः । इतरे तु अनुजवो लुन्धा वावदूका इति । यदि च विद्याजन्यो वाऽऽ- हारविहारजन्यो वा संस्कारः समानः शरीरपिण्डा अपि समानास्तहि व्यज्यमानामिदं मनोगत- भाववैचित्र्यं सर्वथाऽनुपपन्नमेव । न च तदाकस्मिकम् । निष्कारणकार्यवादमसङ्गात् । न चास्मिन् विज्ञानवादप्रधाने युगे कार्य निष्कारणमभ्युपगन्तुं शक्यम् । सर्वेषां निष्क्रियत्वप्रसङ्गात् । विज्ञान- विद्यालयानां संशोधकानां च तिलाञ्जलिर्देयः स्यात् । तस्मात्कार्यदर्शनादेव तत्कारणमपि किंचि- दस्तीत्येव कल्पनीयम् । नाऽऽकस्मिकत्वम् । पराक्रान्तं चात्र कुसुमाञ्जलावुदयनाचार्यैः । तद्यथा- हेतुभूतिनिधो न स्वानुपाख्यविधिर्न च । स्वभाववर्णना नैवमवधेनियतत्वतः ॥५॥ हेतुनिषेधे भवनस्यानपेक्षत्वेन सर्वदा भवनमविशेपात् । भवनप्रतिपेधे मागव पश्चाद- प्यभवनमविशेषात् । उत्पत्तेः पूर्वं स्वयमसतः स्तोत्पत्तावप्रभुत्वेन स्वस्मादिति पक्षानुपपत्तेः । पीच पर्यनियमश्च कार्यकारणभावः। न चैकं पूर्वमपरं च । तत्त्वस्य भेदाधिष्ठानत्वात् । अनुपाख्यस्य हेतुत्वे प्रागपि सत्त्वप्रसक्तौ पुनः सदातनत्वापत्तेः । इति । एतेन कारणनिषेधभानं वा भवनप्रतिषेधो वा स्वात्महेतुकत्वं वा निरुपाख्यहेतुकत्वं वा सर्व- विधमेवाऽऽकस्मिकत्वं निरस्तम्। सर्वथा तु कतिपयदेहेप्वेव कतिपयानां त्यागशमादिभावानामाभिव्यक्त- रुपलम्मात् तत्र तदनुगुणः कश्चन विशेषस्त्ववश्यमेव वक्तव्यः । अन्यथा निर्हेतुकत्वेन सर्वत्र सर्वदा तादृशमावोपलब्धिप्रसङ्गात् । नियतविरोपाङ्गीकारे च तेन विशेषेण तादृशभावोपकाराभावेऽपि नियतत्वमेव तस्य कारणतामापादयतीति तस्यैव स्वभावपदवाच्यत्वमभिमतमेव । एतादृशविशिष्ट- पिण्डानां तत्तद्भावाभिव्यक्ती नियतत्वमेव तत्तत्पिण्डानां स्वभाव इति तादृशस्वभावजन्यत्वमेव भावानामस्माकमभिमतम् । एतादृशस्वभाववादस्तु अभिमत एव । तदुक्तं कुसुमाञ्जली- सन्तु ये केचिदवघयो न तु तेऽपेक्ष्यन्त इति स्वभावार्थ इतिचेत् नापेक्ष्यन्त इति कोऽर्थः ? किं न नियताः, आहोस्विनियता अप्यनुपकारकाः ? प्रथमे धूमो दहनवद्र्दभमप्य- वधीकुर्यात, नियामकाभावात् । द्वितीये •तु किमुपकारान्तरेण, नियमस्ययापेक्षार्थत्वात् । तस्यैव च कारणात्मकत्वात्, ईदृशस्य च स्वभाववादस्यष्टत्वात् । इति । एतेन चापेक्षाया एव कारणत्वमिति स्फुटं प्रतीयते । सा च कचिदुत्पादकत्वेन कुत्रपिच्चा- भिव्यजकत्वेनेति तु विशेषः । विस्तरस्तु कुसुमाञ्जलावेव द्रष्टव्यः । प्रकृते च त्यागशमादिभावा- -

·३५६
धर्मादर्श
.
नामभिव्यञ्जकत्वेन पिण्डगतविशेषस्त्ववश्यमेवाङ्गीकर्तव्य इति सिध्यति । तं, विना भावाना-
क्वाचित्कत्वानुपपत्तेः। तथा च पिण्डगतवैशिष्ट्यमिदं भावाभिव्यञ्जकं पिण्डोत्पादकमातापितृ-
शरीरादेव""शुक्रशोणितद्वारा समुत्पद्यत इत्यतः सिध्यति समानपिण्डोत्पादकत्वं शरीराणामिति
सेव समानप्रसवा जातिरिति जातिरप्यवान्तरा ब्राह्मणत्वादिः सिध्यति ।
(जातिवादाक्षेपः)
ननु नास्ति जाति म कश्चन पदार्थो मनुष्येष्ववान्तरः। निखिलमनुष्यदेहानां समान-
त्वात् । नहि मनुष्यदेहेप्वाकारभेदः कुत्राप्युपलभामहे । न वा तद्बटकरसरक्तादिधातूनां वातापत्त-
कफादीनां वा भेदः सिध्यति येन तदारब्धदेहेष्वपि भेदः स्यात् । नहि कारण साजात्ये कार्यवै-
जात्यं भवितुमर्हति । अतिप्रसङ्गात् । सजातीयादपि कारणाद्विजातीयकार्यस्वीकारे कार्यकारण-
मावोच्छेदप्रसङ्गात् । न च सजातीयकपालेभ्योऽपि विभिन्ना घटाकारा जायमाना उपलभ्यन्त
इति वाच्यम् । येन रूपेण ययोः कार्यकारणभावस्तेन रूपेण साजात्यवैजात्ययोविवक्षितत्वात् ।
कपालानां कपालत्वेन घटत्वजातिमनिरूपितकारणत्वात्तेन रूपेण विभिन्नाकारमपि जायमान कार्य
-घटत्वजातिमत्त्वात्सजातीयमेवेति न कापि हानिः । तस्माद्धातूनां धातुत्वेन शरीरारम्भकत्वाच्छरीर-
सामान्यमत्पिण्डोत्पत्तिरेव न तद्विशेषोत्पत्तिः कथमपि भवितुमर्हति । ननु पश्वादिप्वपि शुक्रशोणि-
तादिधातूनां सामान्यतः सत्त्वेऽपि यथा विशिष्टशरीरारम्भकत्वं तथा मनुष्यशरीरगतधातूनामपि
स्यादिशिष्टशरीरारम्भकत्वम् । अथ तत्र तादृशविशिष्टशरीरोपलम्भात् धातूनामपि वैशिष्ट्यभभि-
मतं चेत्, मनुष्यशरीरेवपि तत्तद्भावोद्बोधरूपवैशिष्ट्योपलम्भादस्तु धातुवैशिष्ट्यामिति चेन्न ।
नवाऽऽकारशब्दादिवैशिष्ट्यस्य प्रत्यक्षेणोपलम्भात्तथा धातुवैशिट्यमनुमीयते । न च तथा मनुष्यदेहे
वैशिट्यमुपलभामहे येन कारणीभूतधातुवैशिष्ट्यमनुमीयेत । भाववैचित्र्योदोधस्तु शिक्षणादि-
द्वाराऽपि भवितुमर्हति । अत एव सोदरयोः समानपितृकयोरपि भावभेदोपलपन्धिः संगच्छते ।
अन्यथा तु सोदराणां सर्वेषां समानभावाभिव्यक्तिः स्यात् । पिण्डसामान्यात् । अत एव सोदर-
योरपि बुद्वितारतम्यमुपपद्यते । अन्यथा तु जन्मत एव समानबुद्दिविकासः स्यात् । किंच पशु-
मनुष्ययोः संकरे शरीरोत्पत्त्यदर्शनादपि तत्र धातुवैशिट्यमुन्नीयते । न च तथा मनुष्येषु । सर्वेषां
सर्वनापत्यजननदर्शनात् । तस्मान युक्तमेतन्मनु येप्ववान्तरपिण्डवैशिट्यकल्पनया जातिपरिकल्पनम् ।
अत एव भविष्यपुराणे मनुष्येघवान्तरजातिनिरासः सपपञ्चमभिहितः । पुराणवचनानि तु सनातन-
धर्मपदीपे दटव्यानि । विस्तरभयानात निर्दिश्यन्ते । महाभारतेऽपि--
सर्प उपार-
ग्रामणः को भवेद्राजन् वयं फिंच युधिष्ठिर ।
अशीतिमनि वा हि वास्पैरनुमिमीमहे ॥२०॥

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्वः
३५७
युधिष्ठिर उवाच-
• सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं तपो घृणा ।
दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥२१॥
बेधं सर्प परं ब्रह्म निर्दुःसमसुखं च यत् ।
यत्र गत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितम् ॥२२॥
सर्प उवाच-
चातुर्वण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हि ।
शूद्रेप्वपि च सत्यं च दानमत्रोध एव च
आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर ॥२३॥
वेधं यच्चात्र निर्दुःखमसुखं च नराधिप ।
ताभ्या हानं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये ॥२४॥
युधिष्ठिर उवाच-
शूद्रे तु यद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते ।
न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥२५॥
यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः ।
यौतन्न भवेत्सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत् ॥२६॥
यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतीति च ।
ताभ्यां हीनमतोऽन्यत्र पदं नास्तीति चेदपि ॥२७॥
एवमेतन्मतं सर्प ताभ्या हीनं न विद्यते ।
यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता ॥२८)]
एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनं नास्ति पदं कचित् ।
एपा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान् ॥२९॥
सर्प उवाच-
यदि ते वृत्ततो राजन् ब्राह्मणः प्रसमीक्षित. ।
वृथा जातिस्तदाऽऽयुप्मन् कृतिर्यावन्न विद्यते ॥३०॥
युधिष्ठिर उवाच-
जातिरन महासर्प मनुष्यत्वे महामते ।
संकरात्सर्ववर्णाना दुप्परीक्ष्येति मे मतिः ॥३१॥

·३५८ धर्मादा सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति सदा नराः । वाङ्मैथुनमयो जन्म मरणं च समं नृणाम् ॥३२॥ इदमाएं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि । तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्वदर्शिनः ॥३३॥ प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातफर्म विधीयते । तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥३४॥ तावच्छू समो ह्येपो यावद्वेदे न जायते । तस्मिन्नेवं मतिद्वधे मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥३५॥ कृतकृत्याः पुनर्वर्णा यदि वृत्तं न विद्यते । संकरस्त्वत्र नागेन्द्र वलवान् प्रसमीक्षितः ॥३६॥ यत्रेदानी महासर्प संस्कृतं वृत्तमिप्यते । तं ब्राह्मणमह पूर्वमुक्तवान् भुजगोत्तम ॥३७॥ सर्प उवाच- श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर । भक्षयेयमहं कस्माद्भातरं ते वृकोदरम् ॥३८॥इति। म.मा.प. ९८० ।। अत्र च यद्यपि जन्मसिद्धजातिनिरासः स्पष्टं नाभिहितः, किंतु संकराडुम्परीक्ष्यत्वमेवोकं जातीनाम् । तथापि वृत्ततो ब्राह्मणत्वाद्यनुमतमेव । अत एव बाह्मणस्य लक्षणानि. शूद्रे चेदृश्यन्ते यदलक्षणानि च ब्राह्मणे । तदा तादृशलक्षणेभ्य एव ब्राह्मणस्य ब्राह्मणत्वनिरासपूर्वकं शुद्गत्वव्यव- स्थापनं यदस्य च शूद्रत्वनिरासपूर्वकं बाह्मणत्वव्यवस्थापनं चोपपन्न भवति । अन्यथा तु जात्या तत्तदर्णत्वमेव स्यात् । गुणतस्तु फेवलं गोणो व्यवहारः सिंहो माणवक इतिवत्स्यात् । न च तथा- जन प्रतिपायते । तस्मान समानप्रसवात्मकः कश्चन पिण्डगतो विशेषो जात्यपरनामधेयः कथमपि सिद्धो भवति । यत्तु वृत्तवलक्षण्यम् । तदपि तपिण्डफर्तृकक्रियामूलकमेवेति उपरिष्टाद पविपादामिप्यते । एवमेव महाभारते शान्तिपर्वणि भृगुमरदाजसंवादे १८८ तमेऽध्याये- मरदाज उवाच- चातुर्वय॑स्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते । सपा खलु वर्णानां रम्पते वर्णसंकरः ॥६॥ फाम: प्रोपो भयं लोपा शोफयिन्ता क्षुधाऽऽश्रमः । सपा नः मभवति फस्मार्णो विभियवे || ·चातुर्वर्ण्यमतिविम्वः ३५९ स्वेदमूत्रपुरीपाणि श्लेष्मा पित्तं सशोणितम् । तनुः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णों विभज्यते ॥८॥ 'जङ्गमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः। तेपा विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥९॥ भृगुरुवार- न विशेषोऽस्ति वर्णाना सर्व ग्राममिदं जगत् । ब्राह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर्वर्णतां गतम् ॥१०॥ कामभोगप्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधनाः पियसाहसाः। त्यक्तस्वधर्मा रक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षततां गताः ॥११॥ गोभ्यो वृत्ति समास्थाय पीता: कृप्युपजीविनः । स्वधर्मानानुतिष्ठन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥१२॥ हिंसान्तप्रिया लुयाः सर्वकोपजीविनः । कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥१३॥ इत्येतैः कर्मभिर्व्यस्ता विना वर्णान्तरं गताः। धर्मों यज्ञक्रिया तेपां नित्यं न प्रतिपिध्यते ॥१४॥ इत्येते चतुरो वर्णा येपा ब्राह्मी सरस्वती । पिहिता ब्रह्मणा पूर्व लोभात्त्वज्ञानतां गताः॥१५॥ ब्राह्मणा ब्रह्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति । ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमस्तिथा ॥१६॥ ब्रह्म चैव परं सृष्टं ये न जानन्ति तेऽद्विजाः । तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र हिं जातयः ॥१७॥ पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः। प्रणाष्टज्ञानविज्ञानाः स्वच्छन्दाचारचेष्टिताः ॥१८॥ प्रजा ब्राह्मणसंस्काराः स्वकर्मकृतनिधयाः। पिभिः स्वेन तपसा सूज्यन्ते चापरेऽपरः ॥१९॥ आदिदेवसमुद्भवा ब्रह्ममूलाऽक्षयाऽव्यया । सा सृष्टिनिसी नाम धर्मतन्नपरायणा ॥२०॥ इति । न विशेषोऽस्ति वर्णानाम् " इत्यनेन वर्णविशेषपत्याख्यानपूर्वक सर्वेषा मान- वानां समानता प्रतिपाय पश्चात्तेषा क्रोपलोभादिमूलककर्मद्वारा क्षत्रियत्ववैश्यत्वाविमतिपादनामिदमेव अत्रच .

·धर्माद गमयति यत्समाजोपयोगार्थ प्रविमग्यमानानां कर्मणां मध्ये यैर्यादृशं फर्मानुठितम्, ते तद्पा इति । अनेन च स्पटामिदमवगम्यते यत्समाजसुव्यवस्थाय फर्मपविभागस्यात्यन्तमायस्यकत्वेन निपत- फर्मानुठानाच यज्ञक्रियापधर्मानुशनस्य सर्वेषामसंभवात् तत्यागपूर्वकनियतकर्मानुगनेन तेषां पृथरू संपः संपनः । स च ब्राह्मणादिपदन्यपश्यः । न तु ननाऽऽनांशिकपरम्परगा समानः परयः कभः नेति नेदानींतना जन्मसिद्धा जातिरवाभिमता । यथा चेदानी पाइपिसाफपादिकार्यानुवाने न्यापूतानां फेषांचन स्वधर्मानुदानापतिस्ततत्पदव्यपदेशन भवति । नैतापना तन्नावनात णामपि तन्वेन न्यपदेशः । एवमेव पूर्वमसि समाजवाद हा समानोकारार्थ नियत कर्मन्यररमा तन्मूलकत नत्पदन्यपदेशक । पभानु लोभादिना पुरसरमरक योग्यतामाSRA फर्मानुन पचाय पनिता खनु समानो रित्तो जानिमारपाल पतीयते । वादिन समानसमा. मिका जातिनाम कमान पाया मनुष्याापामानारः । भनुालम्मानिधारा गुणाना HINमाणामापा मारमा पशादीना सनात् । नामाया पाना। वरपुत सम मानववान मनानका नया गानु नरानुसारी सिनिपोग पान् । नपा नापटिगा " राना राजगुपेन सारान्यानो पना" इत्पादनामसनिति मानन । रानार्मानवानसम्मिा एन रायता । " पमनो नापनमानी, माने रामन्य, गरवा " मादीना पाररानुमत्पन्न निरा करना निकलना मारे सरितापमान राजपामीनानी पानि: । ननाना , सपनर न तादिमिरमनामी का न तपोनिका पा: मा. " मामद " ही मालिका पाद: । नामालपारिशतननिनिता ·- -1 चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः यतोऽभिहितम्-तत्संभवद्रव्यसमूहो भूतादिक्तः। भौतिकानि चेन्द्रियाण्यायुर्वेदे वर्ण्यन्ते । तथेन्द्रियार्थाः । भवति चात्र- 'इन्द्रियेणेन्द्रियार्थं तु स्वं वं गृह्णन्ति मानवाः । नियतं तुल्ययोनित्वान्नान्येनान्यमिति स्थितिः ॥१५॥ . न चाऽऽयुर्वेदशास्त्रेषुपदिश्यन्ते सर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याच । असर्वगतेषु च क्षेत्रज्ञेषु नित्यपुरुष- ध्यापकान हेतेनुदाहरन्ति । आयुर्वेदशास्वसिद्धान्तेष्वसर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च तिर्यग्योनिमानुष- देवेषु संचरन्ति धर्माधर्मनिमित्तम् । त एतेऽनुमानग्राह्याः परमसूक्ष्माश्चेतनावन्तः शाश्वता लोहितरे-. तसोः संनिपातेष्वभिव्यज्यन्ते । यतोऽभिहितम्-पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इति । स एव कमपुरुषश्चिकित्साधिकृतः" इति ।। तत्रैव.सूत्रस्थाने प्रथमाध्याये—अस्मिन् शास्त्रे पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इत्युच्यते । तस्मिन् क्रिया । सोऽधिष्ठानम् । कस्मात् । लोकस्य ,दैविध्यात् । लोको हि द्विविधः स्थावरो जङ्गमश्च । द्विविधात्मक एवाऽऽग्नेयः सौम्यश्च । तन्दूयस्त्वात् । पञ्चात्मको वा तत्र चतुर्विधो भूतग्रामः 'संस्वेदजजरायुजाण्डजोगिनसंज्ञः। तत्र पुरुषः प्रधानम् । तस्योपकरणमन्यत् । तस्मात्पुरुषोऽधिष्ठानम् ।। इति। अनेन च सुश्रुतसंहितावाक्यजातेन स्पष्टमिदं प्रतीयते यद्विशेषावान्तरजातिनरपेक्ष्येण पञ्चमहाभूतजीवात्मनोः समुदायात्मकं शरीरमात्रमेवास्य शास्त्रस्याधिष्ठानम् । तदेकोपयोगित्वाच्छा- स्रस्येति । अत एव न कुत्रापि जातिसापेक्षा चिकित्साऽत्र शास्त्रे दृश्यते । यदि च पिण्डगतविशेष- -मूला काचनावान्तरजातिः स्यात्तदा तादृशपिण्डानुसारेणैव चिकित्साऽप्युपदिश्येत । पिण्डसामान्येन . चोपदेशानास्त्येव पिण्डवैशिष्ट्यं जातेमूलभूतमित्येव सिध्यति । तस्मानातिवादोऽयं न प्रामाणिकः । इति (जातिवादाक्षेपानरासः) तदेवं . मनुष्यत्वव्याप्यावान्तरजातिवादो . हि पञ्चधा प्रत्याख्यातुं तथाहि · पिण्डगतभाववैचित्र्यं. खाः शीलवैचित्र्यं वा तत्तकार्यकरणयोग्यतावैचित्र्यं वा * परिदृश्यमानं न केनाप्यपलपितुं , शक्यम् । नहि . प्रत्यक्षसिद्धस्य वस्तुनो बलवत्तर- विरुद्धपमाणमन्तरा बाधः संभवति । न वा वस्तुतत्त्वमस्मदिच्छाधीनम् । येन प्रत्यक्षादिसिद्धमपि नाडीकुर्मो वा नास्माकं संमतं वेति वक्त पार्येत । प्रमेयस्य प्रमाणाधीनत्वात् । यत्र विच्छव- : प्रमाणम्, तत्र स्यान्नाम तदधीनं .प्रमेयप्रामाण्य क्षुत्तृडादिषु । न हि सर्वगोचरे वस्तुनि व्यकेरि- शक्यः .

·, ३६२ धर्मादर्श च्छायाः प्रामाण्यं संभवति । एवं च पिण्डगतवैचित्र्यस्यापि नापलापो नास्तिकेनापि कर्तुमुचितः । तदिदं वैचित्र्यं कारणजन्यं वा निष्कारणं वा ? कारणजन्यत्वेऽपि किं परम्परानुमतजातिमूलकं वा कारणान्तरजन्यं वा ? तत्र जातिपदाथस्य सर्वथाऽसंभवात् , अन्यस्यापि कारणस्य संभवात् , जातिसद्भावबोधकप्रमाणाभावात्, सत्त्वेऽपि तस्याप्रमाणत्वात् जात्यभावबोधकप्रमाणसद्भावाच्च न जातिवादः सिध्यतीति वक्तव्यं स्यात् । तञ्च न घटते । (जातिपदार्थासंभवपर्यालोचनम् ) तथाहि असंभवो नाम सत्त्वाभावः । तत्राभावप्रतीतिस्तावदनुपलब्ध्यैव, भवति । यस्य पदार्थस्य येन प्रमाणेनोपलब्धियोग्यता, तत्प्रमाणप्रवृत्तावपि यापलब्धिर्न स्यात्तदैव तदभावसिद्धिर्भ- वति । न येन केनापि प्रमाणेन । तथा सति सर्वथा सर्वपदार्थानामभावः सिध्येत् । नहि चक्षुषी गन्धो न गृह्यत इत्येतावता तस्यात्यन्ताभावः परिकल्पयितुं सांप्रतम् । न वा सर्वथाऽनुमेयानामुत्तो- लनशक्त्यादीनां प्रत्यक्षेणाप्रतीतावपि तेषामभावो विज्ञानशास्त्रे केनापि स्वीक्रियते । एवमेव पितृ- त्वादीनां मातृवाक्येकगम्यमानानां प्रत्यक्षादिभिरप्रत्ययेऽपि नाभावः कुत्रापि सिध्यति । तथा च योग्यप्रमाणप्रवृत्त्यनन्तरमेव यद्यनुपलब्धिस्तदेव तदभावः सिध्यतीत्यकामेनाप्यूकिर्तव्यम् । अत एवं यो भावो येनेन्द्रियेण गृह्यते तद्गता जातिस्तदभावश्च तेनैवेन्द्रियेण गृह्यते इति नियमस्तर्कशास्त्रे । तथा च जात्यभावसिद्ध्यर्थं प्रथमतो जातिग्रहणं किल केन प्रमाणेन भवतीति पर्यालोचनीयम् । तत्र यद्गता जातिस्तत्पदार्थग्रहणं येन प्रमाणेन तेनेव व्रजातिग्रहणं स्यात् । यथा मनुष्याश्वादिपदार्थाः प्रत्यक्षगोचरा इति तद्गतमनुष्यत्वादिकमपि प्रत्यक्षगोचरमेव । येषां त्वनुमानैकगम्यत्वं वा. शब्दैकगम्यत्व वा तद्नतजातीनामपि तदेकगम्यत्वमेव । तथा चेदमत्राऽऽदौ पर्यालोचनीयं यदिदं ब्राह्मणत्वादिकं सामान्य तकि शरीरमात्रपर्याप्त वा मनोमात्रवृत्ति वोभयवृत्ति वेति । तत्र प्रमाण- पर्यालोचनायां तु वैचित्र्यान्यथानुपपत्त्या कल्प्यमानमिदं वैचित्र्यं यथोपपोत तथैव कल्पनीयं स्यात् । तत्र शीलं वा क्रियायोग्यता वा भावाभिव्यक्तिर्वा न शरीरमात्रपर्याप्तानि । शरीरप्रत्यक्षेऽपि तदनुपलम्भात् । नापि मनोमात्रपर्याप्तानि । तथा सति सुखदुःखादिवत्मत्यक्षत्वापत्तेः । ननु रत्यादि- भाषना मनोमानवृत्तित्वात् मानसिकप्रत्यक्षविषयत्वं वर्तत एवेति चेत्सत्यम् । तथापि न भावत्वेनैव बाह्मणत्वादिकम् । किं तु भावाभिव्यक्तिवैचित्र्यकारणतया । तथा च भावाभिव्यक्तः प्रत्यक्षत्वेऽपि तरकारणस्याप्रत्यक्षत्वं स्यादेव । किंच भावाभिव्यक्तिरपि न शरीरनिरपेक्षा शरीरेप्वेव भावाभिव्यक्ष- नात् । नारि फेवलशरीरे । मृते व्यभिचारात् । तस्मादुभयगतेत्येव स्वीकर्तव्यं स्यात् । तत्र शरीरस्य पत्यसगोचरतोऽपि मनसः सुखदुःखायुपलब्धिसाधनत्वेनानुमानकगम्यत्वादुभयवृत्तिशीलादीनामप्पा- त्यस सि यति । यत्र तु शरीरमानवृष्याकृत्यावि, तर ताहणेनैव तन्मातेरपि ग्रहणमिति सूपपन्ना .

·चातुर्वर्ण्यमतिविम्बा प्रत्यक्षगोचरता। न तथा प्रकृते। येन शीलादिग्रहणानन्तरमेव तयाहकप्रमाणेनेव जातिग्रहः स्यात् । अत एवोकम्-- आकृतिग्रहणा जाति:, लिङ्गानां च न सर्वभाक् । सकृदाख्यातनिर्माह्या, गोत्रं च चरणैः सह ।। अपर आह-- प्रादुर्भावविनाशाभ्यां सत्वस्य युगपद्गुणैः । असलिङ्गां वहां तां जाति कवयो विदुः ॥ इति व्याकरणमहाभाष्ये । अत्र च आकृतिग्रहणा जातिः इत्यनेनावयवसंस्थानव्य- यानां गोत्वादिजातीना संग्रहेऽपि ब्राह्मणत्वादीनामुपदेशैकगम्यानामग्रहणाद्वितीयं लक्षण लिलानां च न सर्वभाक् सकृदाख्यातनिर्याोति । तृतीयं च पारिभाषिकं तच्छास्त्रकोपयोगि । यत्तु “ समा- नप्रसवा जातिः इति न्यायशास्त्रीय लक्षणम् । तदपि समानाकारबुद्धिजननात् सामान्यविषय- मन्तरा तदसंभवात् सामान्यपदार्थसाधक सूपपन्नमेव । इयान् विशेषो यदवयवसस्थानद्वारैव कुत्रचि- समानाकारा प्रतीतिः । कुत्रचित्तदुपदेशानन्तरमेव । सर्वथा तु प्रतीतिः समानाकारता न व्यभिच- रति । एवं च शीलादिवचित्र्यान्यथानुपपत्या कल्प्यमाना ब्राह्मणत्वाद्यवान्तरजातिः प्रत्यक्षमात्रेणा- गृहीताऽप्युपदेशानन्तरं गृह्यमाणा नास्तीति न वक्तुं पार्यते । तस्मादस्ति सभव इति नाऽऽयो हेतुरुप- - पन्नो भवति । (शीलादीनामन्ययोपपत्तिपयलोचनम् ) स्यादेतदेवं यदि शीलवैचित्र्यादीनामन्यथोपपत्तिर्न स्यात् । न चैवमस्ति । शीलस्य कर्मज- न्यसंस्काररूपत्वात् कर्मणैवोपपत्तेः । तच्च कर्म न प्राग्मवीय वा मातापितृशरीरनिप्पन वा कितु तत्तदेहस्यैव । तथाहि-उत्पत्त्या खलु सपा मानवशरीराणा समानत्वेन समाजकार्यनिर्वाहाथ कर्मविभागानुसारेण यत्र यस्य नियोगस्तदेव साम्यबुध्याऽनुष्ठीयमानं मनसि स्वानुरूप सस्कार जनय- ति । स च सातत्येन समुत्पद्यमानः शीलता भजते । तथा च कर्मवैचित्र्यमूलक एव फिल शीलभेद- स्तस्य चाऽऽनुवंशिकत्वाभावेन समानप्रसवात्मकत्वं नास्तीति जातितो भेदः । अत एव युधिष्ठिराजगर- सवादस्य वा भूगुभरद्वाजसंवादस्य वोपपत्तिः। कि च विद्यासस्कारोऽपि शीलमादधाति । अत एवं "विद्या ददाति विनयं विनयायाति पात्रताम्" इति विद्याविनयादीनां कार्यकारणभावः । नो चेद्विद्याया अनुपयुक्ततेव प्रसज्येत । तेजसो दहनप्रकाशनादिवत् जात्यैव स्वय विद्वत्तापत्तेः । यत्तु वियावतामपि कचिच्छीलवैचित्र्य दृश्यते । तत्तु विद्याभेदादेव । तथाहि विद्या हि ज्ञानम् । तच्च सृष्टिगतपदार्थानामद्ययावन कस्यापि सपूर्णस्वरूपेण । स्वरूपाणामानन्त्यात् । एकस्यापि पुरुषस्य ·धर्मादर्श ~ . - ज्ञानकृतिसंबन्धादिमूलकानेकस्वरूपदर्शनात् । न हि माणवको बाह्याकारेण ज्ञातोऽपि संपूर्णतया ज्ञात इति वक्तुं पार्यते । अयं यत्र यत्र विषये विद्वान् समर्थश्च यस्य यादृशः संबन्धी यत्कार्य- कारी च । तानि सर्वाग्यपि माणवकस्य स्वरूपाणि । तत्र यादृशं स्वरूप ज्ञातं स्यात् । तदनुगुणः संस्कारः समुत्पद्यत । ततश्च तादृशमेव शीलं स्यात् । एवमेव सर्वेषां भावानां गुणकर्मतः स्वरूपभे- दात् यस्य यादृशं ज्ञानं तद्नुगुणसंस्कारवत्त्वात्तस्य शीलभेदः स्यादिति किमनुपपन्नम् । तस्मादृ- थैव जातिकल्पनेति। अत्र ब्रूमः-प्रथमतः कर्मविभागानुसारेण कर्मणि नियोगः कर्तव्यश्रेत्स किं योग्यतासाम- र्थ्यादिकमनालाच्यैव कर्तव्यः, आहोस्वितत्पर्यालोचनपूर्वकमेव । नाऽऽयः, कैरप्यनङीकारात् । तथा कृतेऽपि नियोगे सामर्थ्याभावेन कार्यस्यानिर्वाहे तस्मात्कार्यात्यच्युतरेन्यत्र नियोगस्य च सार्वजनीनानुभवसिद्धत्वात् । तस्मायोग्यतासामर्थ्यादिकमवश्यमेवाऽऽलोचनीयम् । अत एव सैनिक- शिक्षणार्थमुचैरत्वं, उरोविस्तारो मुखचर्या इत्यादिकमालोच्यते योग्यतालिङ्गमिदानीमपि । सा च योग्यता यदि पिण्डानां जन्मत एव समानता, तर्हि नाऽऽलोचनीया स्यात् । एवमन्यत्रापि । अत एवोपधाभिः शुद्धाशुदपरीक्षणं नीतिशास्त्रे विहितम् । एवं च योग्यतासामर्थ्यादिकमिदं जन्मत एव पिण्डगतमूरीकर्तव्यम् । न तु पिण्डोत्पत्यनन्तरं पिण्डकर्तृकक्रियाजन्यं वा तन्नानजन्यं वा। क्रियाकारणत्वाग्ज्ञानकारणत्वाच । कारणं हि कार्योत्पत्तेः पूर्वमेव सिद्धमपेक्ष्यते नतु कार्यानन्तरं तत्कार्यजन्यम् । तथा सति कार्यकारणभावविलोपमसङ्गात् । ज्ञानेऽपि तावत्तादृशी योग्यता जन्म- सिद्धव परिदृश्यते । अत एव कस्यचनजङ द्वित्वं तीवबुद्वित्वं च कस्य वन प्रतीयते । यत्तु ज्ञानतारतम्येन संस्कारतारतम्याच्छीलभेदादिकमुपपादितम् । तत्रेदमेव पटव्यं यग्ज्ञानतारतम्यमपीवं कथं भवन्मते सर्वेषां पिण्डानां सर्वधासमानत्वात् । तत्र वैचित्र्यहेतुर्वक्तव्यः । स च न स्वमावा- दन्यो भवितुमर्हति । स च स्वभावपातनकर्मवशाद्वा मातापित्रोः शोणितशुक्रवशावेति वक्तव्यम् । तर पालनकर्मणः शरीरोत्पादकत्वेऽपि निमित्तकारणत्वातजन्यत्वकल्पनापेक्षया समवागि- कारणीभूतगुकशोणितपशादित्येव वक्तुं समुचितम् । अत एवोकं मनुना- पित्र्यं वा मनने शीलं मातुभियमेव च । न फयंचन दुर्योनिः महान स्वा नियच्छति ॥ १०॥५९ इति । भन ५५ र समानपिपावतामा शीलभेदः समालभ्यते । किं ज्ञानजन्यो या फर्मजन्यो वा यः कारः गरीरे माधीयते, न सिं गरीरगतरसरकादिपाता पाऽन्यत्र या या कुत्रचिन् । भावे गुमायोररि पालादनादिजन्मत्याच ताऽऽपिनानः संस्कारः परम्परया तत्तनपिण्डे. पी मनुमा गन्न पपारादिना बारमादितरिनान्गो परिवर्ततेति वाच्यम् । तारा.

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्वा पाके प्रमाणाभावात् । प्रत्युत आयुर्वेदोपदिष्टगर्भिण्याहारविहारादिविधानेन गर्भिणीभुक्तरसायनुस्यू- तिरेव प्रतीयते। तस्माद्रसादिधातुगतसंस्कारस्तम्जन्यपिण्डेष्वपि अनुगतो भवतीति मन्तव्यम् । अन्त्ये तु किं तच्छरीरातिरिक्त स्थानं यत्र स आधीयेत । शरीरगतशिराधमन्यादयश्चेत्तेषामपि पिण्डेव- नुवृत्तिः शास्त्रे निवेद्यते । अत एव-- "अङ्गादङ्गात्संभवति हृदयादधिजायते " इति पुत्रवर्णन संगच्छते। युक्तं चैतत् । शुक्रस्यैकत्र स्थितेरभावात् । संभोगकाले वातोप्म- भ्यामवयवशः क्षरणस्याऽऽयुर्वेदे विधानात् । तदुक्तं सुश्रुतसंहितायाम्--- अथातो गर्भावक्रान्तिशारीरं व्याख्यास्यामः । यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः। सौम्य शुक्रमार्तवमाग्नेयमितरेपामन्यत्र भूतानां सांनिध्यमस्त्यणुना विशेपेण । परस्परोपकारात् -परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च । तत्र स्वीसयोः संयोगे तेजः शरीराद्वायुरुदीरयति । ततस्तेजोऽनिलसंनिपाताच्छुक्र च्युतं योनिमभिप्रपद्यते संसृज्यते चार्तवेन | ततोऽग्नीपोमसंयोगा- संसृज्यमानो गर्भाशयमनुपपद्यते क्षेत्रज्ञः ॥ इत्यादि । शारीरस्थानम-अ. ३ ॥ तत्रैव पुनः- तत्र गर्भस्य पितृजमातृजरसजात्माजसत्त्वजसात्म्यजानि शरीरलक्षणानि व्याख्या- स्यामः । गर्भस्य केशश्मश्रुलोमास्थिनखदन्तशिरास्नायुधमनीरतःप्रभृतीनि स्थिराणि पितृजानि । मांसशोणितमेदोमज्जाहृन्नाभियकृत्प्लीहान्नगुदप्रभृतीन मृदूनि मातृजानि । शरीगेपचयो बल वर्णः स्थितिहानिश्च रसजानि इन्द्रियाणि ज्ञान विज्ञानमायुःसुखदुःखादिकं चाऽऽत्मजानि सत्त्वजान्युत्तरत्र वक्ष्यामः । वीर्यमारोग्यं वलवर्णों मेधा च सात्म्यजानि ॥ ३३ । इति । तत्रैव चतुर्थाध्याये- सप्तमी शुक्रघरा नाम । या सर्वमाणिनां सर्वशरीरव्यापिनी ॥२०॥ भवान्त चात्र-- यथा पयसि सर्पिस्तु गूढश्वेक्षौ रसो यथा । शरीरेषु तथा शुक्रं नृणां विद्याद्भिपग्वरः ॥ इति । अनेन चेदं स्पष्टमवगम्यते यदिन्द्रियज्ञानविज्ञानायुःसुखदुःखादिभ्योऽन्यत्सर्वमपि बलवीर्यमेधा- दिक मातृतः पितृतश्च संभवति। रससान्योरपि तच्छरीरपटकत्वान्न ततो भिन्नत्वम् । इन्द्रियादीनां तु पाकनकर्मविपाकादेव देहिन उत्पत्तिः । एवं च शीलादिकमभिव्यज्यमानमिदं प्राकनकर्मफलमपि तदनुगुणदेह एवाभिव्यज्यत इत्यकामेनाप्यूरीकर्तव्यम् । ननु तहि कथ सज्जनानामपि दुर्जना:- संतानाः, दुर्जनानां च सजना इति चेत्संकरादेवेति ज्ञेयम् । संकरस्वरूपं तु वक्ष्यते । तस्मादानु- वंशिकपरम्परास्त्रीकारमन्तरा न वैचित्र्योपपत्तिरित्यगत्या समानप्रसवात्मकजातिरेवाडीकर्तव्या समा- नतावादिभिरपि योगक्षेमानुकूलफर्म योग्यतापरीक्षणाय ।

·-
आर-
धर्मादर्भ
(जातिसद्भावबोधकप्रमाणविचारः)
एतेन-जातिसद्दावबोधकप्रमाणाभावात्-इत्यपि निरस्तम् ।
प्रत्यक्षादिपमाणैर्जातीनां
स्पटतयैव प्रतीतेः । यत्र ह्याकृतिव्यङ्ग्यत्वं जातीनाम्, तत्र त्वाकृतीनामिन्द्रियसनिकर्षवंशादेव ग्रह-
णाजाविग्रहणमपि भवतीत्यापामरमनुभवः । प्रथमप्रतीतिकालेऽपीतरपदार्थव्यावृतसंस्थानविशेषस्तु
प्रत्यक्षेणेव गृह्यते । केवलं तद्वाचकशब्दानभिज्ञानान्न तत्र शब्दानुगम इति तस्य सविकल्पज्ञानार्थमयं
गौरिति वृद्धोपदेशस्यापक्षा । प्रत्यक्षज्ञानेऽपि सर्वत्र शब्दानुगमस्य शास्त्रसंमतत्वात् । अत एव--
"न सोस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहते "
इति शास्त्रसिद्वान्तः साहित्यिकानाम् । एवमेव पिण्डगतगुणादिवौशष्ट्यमपि प्रत्यक्षेणैव
गृहने । परंतु वकारणीभूक्तदभिन्यजफजातीनां ज्ञानं तु शास्त्रसंस्कारवासितान्तःकरणानामे
शास्त्रोपदेशाद्भवति । अन्यथा पश्वादिगतावान्तरजातिविशेषोऽय गृह्यमाणः सर्वथाऽनुपपन्नः स्यात् ।
न हि ग्राम्यसूकरः, वन्यसूकरः, ग्रामकुक्कुटः, वन्यकुक्कुटः, याम्यो मार्जारः, वन्यो मार्जारः,
ण्यको गोर्याम्यो गोरित्यादिजातिविशेषा अवगतजातिविशेषा गजगतभद्रमद्रत्वादिजातिविशेष
धान्यगततण्टुलतव्याप्यजातिविशेषास्तथा रत्नमौक्तिकादिगतजातिविशेषाश्च प्रत्यक्षमात्रेण सर्वेषा
ग्रहीतुं शक्याः । किं तु तत्तच्छास्त्रवासनावासितान्तःकरणानामेव । एवं च प्रत्यक्षप्रमाणस्य जाति-
चदाने सर्वसंमतत्वमकामेनाप्यूरीकर्तव्यम् । एवमनुमानमपि । रुविभ्यादितारतम्य तवभिन्यञ्जक-
पिन्दतारतम्यपूर्वक तदतिरिक्तकारणाजन्यत्वे सति कार्यत्वात् । पटायाफारमूलकजलाहरणादिता-
रतम्पयत् । स्वसाकारपटेन सल्पजलाहरणमिव तत्तत्पिण्डेरतवनुकूलमेव कार्य संपयते । अतभ
कार्यतारतम्यमिदं कारणगतं शकितारतम्यमनुमापयति । एवमेप पिण्डतारतम्यं तत्कारणीभूतनीज-
तारतम्यपूर्वक तदतिरिसकारणाजन्यत्वे पति कार्यत्वात् । चीजतारतम्य च वीजपूर्वकमित्यनादि-
परम्पराया न फभिदोषः । एवं च समानाफारसवात्मकलं या समानदिविपयत्वं वा सामान्य-
मिनिमामिलामरि विष्यति । तया शासमपि तर प्रमाणम् । तथा २ मनुः-
पंतु फर्मणि पस्मिन् स न्ययुस प्रथमं प्रमः।
स नदेव सपं भेने मुग्यमानः पुनः पुनः ॥१।२८
दिसाहिसे मृदुकरे पीपौवनानृते ।
पपस्प सोद्भधारसर्गे नपस्य सपपापियन् ॥ १।२९
पयतुनिमान्यताः स्वपमेनरपये।
ममानि सान्पपिपपन्ने नया माणि देहिनः ॥ १।२०
मोसना तुशिप मुषपाहम्पादनः ।
प्रामण परिव परिवत् ॥ १॥३॥

·चातुर्वर्ण्यमतिविम्बर तथा च श्रुतिरपि- ब्राह्मणोऽस्प मुखमासीवाहू राजन्यः कृतः। ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्यां शूद्रो अजायत ॥ इति । तथाच वाजिब्राह्मणम्- ब्रह्म वा इदमय आतीदेकमेव तदेकं सन्न व्यभवत् । तच्छ्योरूपमत्यसृजत क्षत्रं यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति । तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति । तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये क्षत्र एव तयशो दधाति सपा क्षेत्रस्य योनिरिति ब्रह्म । तस्माद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिम् । य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा ॥११॥ स नैव व्यभवत्स विशमसृजत । यान्येतानि देवजातानि गणेश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इति ॥१२॥ स नैव व्यमवत्स शोद्रं वर्णमसृजत पूषणमियं वै पूषेयं हीदं सर्व पुण्यति यदि कि च ॥१३॥ स नैव व्यभवत्तंच्छेयोरूपमत्यसृजत धर्म तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः । तस्माद्धर्मात्परं नास्ति। अथो अबलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण । यथा राज्ञा । एवम् । यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् । तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्म वदतीति । धर्म वा वदन्तं सत्यं वदतीति । एतद्ववेतदुभयं भवति ॥१४॥ तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट् शृगस्तदग्निनैवदेवेषु ब्रह्माभवत् ब्राह्मणो मनुण्येषु क्षत्रियेण क्षत्रियो वैश्थेन वैश्यः श्रेण शुद्धस्तस्मादमावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु । एताभ्यां हि रूपाभ्यां मझामवत् ॥ इति ॥ एतेन च ब्राह्मणेन स्पष्टमेव प्रतीयते यच्चातुर्वर्ण्यसृटिरियं प्रथमतो देवेषु 'समुत्पादिता। ततश्च मनुष्येषु । अत एव तत्तज्जात्यभिमानिदेवतास्वरूपं पिण्डेष्वाचारादिपरिपालने तिष्ठति । तद- भावे च निर्गच्छतीति शुद्धाद्वैतमतम् । द्रष्टव्या चात्र सुबोधिनी जिज्ञासुभिरिति नात्र प्रपञ्च्यते । तदिद चातुर्वण्यं जन्मसिद्धमित्यत्र संस्कारविधायकवचनान्येव प्रमाणानि यथा-- वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यं शरदि वैश्यम् । मङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात्क्षत्रियस्य बलाधिकम् । वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम् ॥ २१३१ शर्मवद्राह्मणस्य स्याद्राज्ञो रक्षासमन्वितम् । वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूदस्य मेष्यसंयुतम् ॥ २१३२ इत्यादि । नहि जन्मसिद्धब्राह्मण्याद्यभावे विधीयमानोऽयं नामविशेषोऽन्यथोपपयते । एव- - -

·३६६
धर्माद”
मुपनयनगतकालपदार्थादिविशेषोऽपि । अधिकं चात्र शास्त्रीयवचनजातं प्रमाणभूतं तु सनातनधर्म-
मंदीपत एवावगन्तव्यं नेह प्रतन्यते ।
तदेवं बीजपरम्परयैव तादृशशीलस्वभावाभिव्यजकशरोित्पत्तिरिति सिद्धं चातुर्वर्ण्य जन्म-
सिद्धम् । बीजेऽपि तादृशतारतम्यं त्वनादिसृष्टिपरम्परायामनादि । सादिपरम्परायां तु मूलका-
. रणीभूतसत्त्वरजस्तमोमूलकमेव । अत एव साविकराजसतामसभेदेन प्रकृतिवैचित्र्य, आयुर्वेदेऽपि
जन्मसिद्धमेव प्रतिपाद्यते । सा च प्रकृतिर्यावच्छरीरं न परिवर्तते वा विनश्यति वेत्यपि तत्रैव ।
यथा चात्र सुश्रुतसंहिता-
टुयोर्वा तिसृणां वापि प्रकृतीनां तु लक्षणैः ।
ज्ञात्वा संसर्गना वैद्यः प्रकृतीरभिनिर्दिशेत् ॥७७॥
प्रकोपो वाऽन्यभावो वा क्षयो वा नोपजायते ।
प्रकृतीनां स्वभावेन जायते तु गतायुपः ॥७८॥
विपजानो यथा कीटो न विपेण विपद्यते ।
तत्प्रकृतयो मत्यं शक्नुवन्ति न वाधितुम् ।।७९॥
प्रकृतिमिह नराणां भौतिकी केचिदाहुः ।
पवनदहनतोयः कीर्तितास्तास्तु तिखः॥
स्थिरविपुलशरीरः पार्थिवश्च क्षमावान् ।
शुचिस्थ जिरजीवी नाभसः खैर्महद्भिः ॥८॥
इति । यद्यप्यत्र पवनदह्नतोयात्मकवातपित्तकफरूपत्रिविधधातुमूलास्तिस्रः प्रकृतयः प्रधानाः।
केषांचिन्मते पार्थिवनाभसयोरप्याधिक्यम् । ततश्च एतासां संकरेण मिश्रा द्वंद्वजास्त्रिदोषजाच प्रकृ.
तयो वैयेन ज्ञातव्या इति प्रतिपाद्यते । न तु साविकराजसतामसरूपेण । तथापि तु स्वभावापरपर्या-
यप्रकृतीनां यावच्छरीरं क्षयो वाऽन्यथापरिवर्तनं वा सर्वथा निषिद्धमेव । एवं च प्रकृतीनां पितृतो
मातृतो रसतः सात्म्यतश्च सृष्टिरित्यत्र विवादाभावेनागत्या जन्मसिद्वत्वं मातृपितृपरम्परागतत्वं च न
विप्रतिपनम् । वातपित्तकफादिधातूनां च निखिलसृष्टिकारणीभूतसत्वरजस्तमोमूलकत्वात्साचिका-
दिभेदोऽपि प्रकृतीनां संमत एवाऽऽयुर्वेदे । अत एव ब्रह्म कायायुपवर्णनं संगच्छते । तयथा-
-
शीचमास्तिस्यमभ्यासो वेदेषु गुरुपूजनम् ।
प्रियातिथित्वमिज्या च ब्रह्मकायस्य लक्षणम् ॥८१॥
माहात्म्यं शार्यमाज्ञा च सततं शाखयुद्धिता ।
भृत्यानां भरणं चापि माहेन्द्रं कायलक्षणम् ॥८२॥

·चातुर्वर्ण्यमतिविम्वः शीतसेवा सहिष्णुत्वं पैङ्गल्यं हरिकेशता । प्रियवादित्वमित्येतद्वारुणं कायलक्षणम् ।।८३॥ मध्यस्थता सहिष्णुत्वमर्थस्याऽऽगमसंचयो ।। महाप्रसवशाक्तित्वं कौवेरं कायलक्षणम् ।।८४॥ गन्धमाल्यमियत्वं च नृत्यवादित्रकामिता । विहारशीलता चैव गान्धर्व कापलक्षणम् ॥८५॥ माप्तकारी दृढोत्थानो निर्भयः स्मृतिमान् शुचिः। रागमोहमद_पर्वजितो याम्यसत्ववान् ॥८६॥ जपव्रतब्रह्मचर्यहोमाध्ययनसेविनम् । ज्ञानविज्ञानसंपन्नमपिसत्त्वं नरं विदुः ।।८७॥ सप्ते साचिकाः काया राजसांस्तु निवोध मे । ऐश्वर्यवन्तं रौद्रं च शूरं चण्डमसूयकम् ॥८॥ एकाशिनं चौदरिकमासरं सत्त्वमीहशम् । तीक्ष्णमायासिनं भारु चण्डं मायान्वितं तथा ॥८९|| विहाराचारचपलं सर्पसत्वं नरं विदुः । प्रवृद्धकामसेवी चाप्यजसाहार एव च ॥१०॥ अमर्पणोऽनवस्थायी शाकुनै कायलक्षणम् । एकान्तग्राहिता रौद्रमसूया धर्मवाह्यता ॥९१।। भृशमात्मस्तवश्वापि राक्षसं कायलक्षणम् । उच्छिष्टाहारता तेक्ष्ण्यं साहसप्रियता तथा ॥१२॥ स्वीलोलुपत्वं नर्लज्ज्यं पैशाचं कायलक्षणम् । असंविभागमलसं दुःखशीलमसूयकम् ।।१३।। लोलुप चाप्यदातारं प्रेतसत्त्वं विदुर्नरम् । पढेते राजसाः कायास्तामसांस्तु निनोध, मे १९४॥ दुर्मेधस्त्वं मन्दता च स्वमे मधुननित्यता । निराकरिष्णुता चैव विज्ञेयाः पाशवा गुणाः ॥१५॥ अनवस्थितता मौख्यं भीरत्वं सलिलार्थिता । परस्पराभिमर्दश्च मत्स्यसत्वस्य लक्षणम् ॥१६॥ ४७ ·३७० धर्मादा - एकस्थानतिनित्यमाहारे केवले रतः। चानस्पत्यो नरः सत्त्वधर्मकामार्थवर्जितः ॥१७॥ इत्येते त्रिविधाः कायाः प्रोक्तो वै तामसास्तथा । कायानां प्रकृतीख़त्वा वनुरूपां क्रियां चरेत् ॥९८॥ महाप्रकृतयस्त्वेता रजःसत्त्वतमःकृताः । प्रोक्ता लक्षणतः सम्यक् भिपक् ताश्च विभावयेत् ॥९९॥ इति ॥ सुश्रुतसंहिता-शारीरस्थानं, अ. ४ ॥ अत्र च साविकराजसतामसभेदेन प्रकृतित्रविध्यमभ्युपेत्य तस्यावान्तरभेदाः प्रतिपादिता इति न तिरोहितम् । तत्रावान्तरभेदेषु सात्विक्याः सतविधत्वं राजस्याः षड्विधत्वं तामस्यास्तवि- ध्यमुपवर्णितम् । धर्मशास्त्रे तु सत्त्वरजस्तमोगुणानो परस्परोपकारकत्वात्परस्परानुपवेशाच्च गौण- प्रधानमावमड्गीकृत्य चातुर्विध्यमेवाभ्युपतमिति तु विशेषः । कथमपि प्रकृतितत्त्वमिदं स्वभावापर- पर्यायं पिण्डानुवृत्तिं न जहातीति नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्य मिति जातिस्वरूपतां भजते । तदन्तरा तु नेदं प्रविभागवर्णनमुपपद्येत । तत्रायं सामान्यधर्मो न रसादिद्वारा पिण्डेष्वनुवर्तते, किंतु "अस्ति च सत्त्वमौपपादुकमित्याह भगवानात्रयः" इति चरकसंहितावचनानुसारेण सत्त्वपदार्थगत एव पिण्डेप्वनुवर्तते इति गम्यते ।। अत्रापि यान्यसत्त्ववान् , मत्स्यसत्त्वस्य लक्षणम् , सर्पसत्त्वं विदुर्नरम्, इत्यादिषु सत्त्वपदोपादानात् “ सत्त्वजान्युत्तरत्र वक्ष्यामः इति पूर्व प्रतिज्ञानाच्च शरीरारम्भकसत्त्वपदार्थमूलक एवायं भेद इति सिध्यति । सत्त्वमिदमोजोरूपमिति श्रूयते वैद्यानां मुखात् । तथापि तद्विशेषविवेचने तु परिनिधिता एव प्रमाणमिति नात्र विविच्यते । सर्वथा तु बीजरक्तपरम्परया केचन सामान्यधर्माः पिण्डेप्वनुगताः स्थिराति तु आयुर्वेदस्यापि संमतमेव । तादृशगुणकारणीभूतः कश्चन सामान्यधर्म एव जातिपदव्यपदेश्य इति सिध्यति जातिस्वरूपम् । गुणपत्वे कोपाधिरूपत्वं वा तादृशवर्मस्य व्यक्तिनाशादेव नाशसभवेनान्यत्रानुगतेकरतीत्वतंकवात् । तस्माद्गोत्वाश्चत्वादिजातिवदाह्मणत्वादिकमपि जातिरूप सिध्यति । तज्ज्ञानं तु तादृशजातिमच्छरी- रजन्यत्वज्ञानानन्तरमेव भवति उपदेशसहकारेण । सृटेरनादित्वेन कल्पस्वीकारेऽपि " पूर्वमकल्पयत् " इति वचनेन पूर्वसृटिसदृशसृष्टरेवोत्पत्तिस्वीकारेण चोपदेशस्याप्यनादिसिद्धत्वान कश्चिद्दोपः । येन सृष्ट्यारम्भकाले कथं वा निर्णय इति शड्का समुदियात् । यद्वा तचनात्यभि- व्यञ्चकतत्तत्सत्त्वजन्यत्वमेव तादृशनातिज्ञाने हेतुः । तेन सृट्यारम्भे आयब्राह्मणादिशरीरस्य तादृश- शरीरजन्यत्वाभावेऽपि न क्षतिः । सत्त्वस्य प्रकृती लीनत्वेन सृष्ट्यारम्भे पुनरुदोधात् । सर्वेषां भावाना प्रकृती लयस्येव कल्पपदार्थत्वात् । तदुपदेशश्च वेदोपदेशवदेवेश्वरवचनादिति " - धाता यथा- . का- ·चातुर्वर्ण्यमतिबिम्ब ३७१ प्यनुपपत्तिः । एतत्सर्वमभिप्रेत्येवोक्तं धर्मशास्त्रे “प्रकृतिविशिष्टं चातुर्वयं संस्कारविशेपाच " व. स्मृ.४।१. इति । सेय प्रकृतिः संतानपरम्परायामपि तथैवानुवर्तते । अत एव- सर्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीप्वक्षतयोनिषु । आनुलोम्येन संभूता जात्या ज्ञेयास्त एव ते ॥ १०५ इति मानवीयम् । सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायन्ते हि सजातयः । अनिन्द्येपु विवाहेषु पुत्राः संतानवर्धनाः ॥ ४.९० हति याज्ञवल्कीयं च वचनमुपपद्यते । अत एव यत्र न मातापित्रोऑतिनिश्चयस्तत्र शीला- विभिरेव जातिनिश्चयोऽभिहितो मनुना- वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुपयोनिजम् । आर्यरूपमिवानार्य कर्मभिः स्वैर्विभावयेत् ॥ १०५७ अनार्यता निष्ठुरता क्रूरता निष्क्रियात्मता । पुरुपं व्यञ्जयन्तीह लोके फलुपयोनिजम् ॥ ५८ पिज्यं वा भजते शीलं मातुर्वोभयमेव च । न कथंचन दुर्योनिः प्रकृति स्वां नियच्छति ॥ ५९ कुले मुख्येऽपि जातस्य यस्य स्याद्योनिसंकरः । संश्रयत्येव तच्छील नरोऽल्पमपिवा बहु ॥ ६० इति । अनेन चेदं स्पष्टमवगम्यते यच्छीलादिगुणानां संतानपरम्परयाऽनुवर्तनमेव शुद्धजा- तिगमकमिति । (वर्णनातिविचारः) ननु किं नाम वर्णत्वं जातित्वं च । यदि च वर्ण्यतेऽनेनेति करणव्युत्पत्त्याप्रवृत्तिनिमित्त- परत्वं वर्णशब्दस्याभिप्रेतम्, तदा तु शमदमादिगुणसमुदायस्य वा तत्कारणीभूतपकृत्यादीनां वा वर्णत्वं स्यात् । तथा च तस्य जातित्वं न स्यात् । नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यमिति जातिलक्षणे नित्यत्वाभिधानात् । गुणानां प्रकृत्यादेश्च शरीरारम्भकरसादिधातुजन्यत्वेन शरीरनाशेन विनाशि- त्वात् । न च तत्कारणीभूतोजोगतविशेपत्य वर्णत्वमिति वाच्यम् । ओजसोऽपि रसादिधातूपचयाप- चयद्वारोपचयापचयाभ्यामुत्पत्तिविनाशशालित्वात्तविशेषस्यापि तथात्वात् । ननु गुणानामनित्यत्वेऽपि प्रकृते नित्यत्वमायुर्वेदेऽपीति सैव वर्णपदवाच्या स्यादिति चेन्न । आयुर्वेदेवचनस्य यावच्छरीरस्था- .

·३७२ धर्माद” अत एव " यित्वपरत्वेन' नित्यैकप्रकृतिपरत्वाभावात् । किं चैवं वर्णत्वमिदं जातित्वानतिरिक्तमेवेति वर्णजातीनां पृथग्विवेकोऽयं धर्मशास्त्रीयः सर्वथाऽनुपपन्न एव स्यादिति चेन्न । गुणाभिव्यञ्जकप्रकृतेनित्यत्वेन संतानपरम्परानुगतत्वेन वर्णपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । तत्र च सामान्यलक्षणसद्भावेन जातिवाङीका- रात् । न चैवं जात्यनतिरेको वर्णस्येति वाच्यम् । इष्टत्वात् । इयान् विशेषो यद्वर्णस्वरूपा जाति- ापिका, इतरास्तु तद्व्याप्या इति । न हि सत्तासामान्यं जातिव्यापकमपि जातितां व्यभिचरति । " सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायन्ते हि सजातयः इत्यत्र सजातय इत्युक्तम् । अन्यथा सवर्णा इत्येवोच्येत । नन्वेवं बाह्यनिषादादिजातीनामपि वर्णत्वं स्यात् । इष्टापत्तौ तु बाह्यत्वव्यापातः, अन्यथा व्याप्यव्यापकभावव्यभिचार इति चेन्न । शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वेऽपध्वंसजाः स्मृताः, इति वचनात्तेषां शुद्धयर्णत्वस्वीकारात् । न चैवं तेषां समानप्रकृतिकत्वप्रसङ्कः । इष्टापत्तेः । तमोगुण- प्राधान्यात्मकप्रकृति साम्येऽपि त्रिदोषजप्रकृतिवद्वान्तरविशेषाज्जातिभेदोपपत्तेः । न चैवं ब्राह्मणादि- वर्णेष्वप्यवान्तरजातिः स्यादिति वाच्यम् । सत्त्वादिगुणप्राधान्येन तत्रैकजातित्वस्वीकारात् । यदि च तत्रापि शमदमादिगुणानामुत्कटत्वानुत्कटत्वमूलको विशेषः स्यादित्याग्रहस्तहिं तत्राप्यवान्तरजा- तिस्वीकारे न कापि हानिः । यदा चोत्कटत्वानुत्कटत्वे संस्कारतारतम्यमूलके तदा तु तत्र नावान्त- रजातिविशेषा आश्रयणीयाः । केवलं संस्कारहीनत्वादेव तदुपपत्तेः । अत एव पञ्चगौडपञ्चद्राविडा- दीनां जातित्वे विप्रतिपत्तिरिदानीमपि । अत्र च देशाचारकुलाचारादिमूलकाः संस्कारभेदा एव विशेषतः कारणम् । संस्कारसातत्यादिनापि समानप्रकृत्युपलम्भात्तत्र जातिस्वीकारोऽपि युक्तः । • नन्वेवं शूद्रत्वमेवैको वर्णो भवतु । ब्राह्मणत्वादीनां संस्कारसिद्धत्वात् । तथा चोक्तम्- जन्मना जायते शूद्रः संस्काराधिन उच्यते ॥ इति । अत्र शूद्रशब्दस्तत्साम्यमेव वक्तीति शास्रसिद्धान्तः । तथा च शूद्राणां तु सधर्माण इत्यत्र साधाच्छुद्रवर्णत्ववदत्रापि साम्याच्द्रवर्णत्वमेवास्तु । पश्चात्संस्कारादिभिस्तत्तज्जात्यभि. व्यक्तिः स्यादिति चेन्न । संस्कारो हि क्रियमाणो वस्तुतत्वमपेक्षते । क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् " इति न्यायात् । न हि प्रयलशतैरपि संक्रियमाणः पाषाणो वा मृत्पिण्डो वा रत्नव- सकाराते । यो हि संस्कारेण वस्तुतत्त्वमप्यन्यथा कुर्यात् गर्दभमप्यश्वीकुर्यात् । अतश्च संस्कारैः सदेव यस्तुतत्वमाविर्भवतीति सत्कार्थवादानुसारेण संस्कारकरणात्मागेव वस्तुतच्यालोचनं सांपतम् । ततश्र वस्तुयोग्यतामन्तरा क्रियमाणः संस्कारो कन्ध्यासंस्कार इव विफलतामेवावगाहेतेति समाजर- रचनाचतुरेरपि सस्काराधानात्पूर्व तादृशयोग्यताऽऽलोचनीया। सा च प्रकृतिसिदैवेति ब्राह्मणत्वादिकं जन्मत र प्रकृतिसिद्धं भवति । अतश्च जन्मना जायते शूद्रः, यद्रेण तु समस्तावयावद्वेदे न जायते, इत्यादीनि वाक्यानि गौणशूद्रत्वमेव प्रतिपादयन्ति । शूद्राणां तु सधर्माणः, इत्यादीनि तु पातियापम्यं तमोगुणप्राधान्यमेवेति विशेषः । साधम्यं तु वस्तुतत्वमेव । गौणत्वं तु कुत्रापिदणमूलफ , “ - ·चातुर्वर्ण्यमतिविम्या ३७३ साधान्तःपाति, कुत्रचित्त्वारोपितमपि । न हि वात्सल्यालाल्यमानः पुत्रो मात्रा राजत्वेन व्यपदि- श्यत इत्येताक्ता तत्र गुणमूलकं राजत्वम् । किं तु वान्सल्यादारोपितमेवावस्तुसत्। तथा ब्राह्मणादीनां संस्कारस्यावश्यकर्तव्यताप्रतिपादनाय प्रवर्तितोऽयं शुद्धशब्दो न प्रकृतिसाधयं प्रतिपादयितुमलामिति तदुत्तरं संस्कारोपदेशेन ज्ञायते । शूद्रादिषु तु न तादृशी काप्यनुपपत्तिरिति तत्र प्रकृतिसाधय युक्तमेव । बाह्यत्वं तु राष्ट्रोपघातकत्वादेव रक्तपित्तशरीरवदिति ज्ञेयम् । अत एव- यत्र त्वेते परिध्वंसाज्जायन्ते वर्णदूपफाः । राकि सह तद्राष्ट्र क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १-०१६१ इति मनुनोक्तम् । एतादृशराष्ट्रोपघातजातीनोमव बाह्यत्वाइस्युपदेन व्यवहारः । तथा चोक्तं भनुना- 'मुखधाहरुपज्जानां या लोके जात्तयो वहिः । म्लेच्छवाचश्चार्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः ॥ १०१४५ इति । अनेन चेदं स्पष्टमवगम्यते यत्तामसप्रकृवेरपेक्षया विकृततामसप्रकृतीनां कर्तव्यनिष्ठा- संपादनासंभवेनातीवानर्थकारित्वमिति वारणीयः संकर इति । अस्तु वा वा वर्णत्वमेव व्याप्यं जातित्वमेव व्यापकम् । एवमपि पूर्णत्वमिदं सामान्यस्वरू- पतां न जहातीति बीजरक्तद्वारैव संतानपरम्परयाऽनुवर्तमानं नित्यमेव । तथा च कर्तव्यनिष्धानुकूल- त्यागशमदमादिगुणाभिव्यञ्जकपिण्डानां राष्ट्रोपयोगित्वात् तदुत्पादकबीज़रक्तयोःशुद्धेरप्यावश्यकत्वा- ज्जातिपरिरक्षणमिदभत्यावश्यकमेव । (राष्ट्रोपयुक्ततावादः) ननु नेदानीतनजातिपरिरक्षणमिव सातत्येन जातीनां परिरक्षणस्याऽऽवश्यकता । जातीनां प्रकृतिरूपत्वात्प्रकृतेश्च नित्यत्वायथाकथमपि व्यवहारस्वातन्त्र्येऽपि " समानशीलव्यसनेषु सख्यम्' इति न्यायेन संघभेदस्यापरिहार्यत्वात्ततश्च राष्ट्ररक्षणसंभवात् । नहि भारतादन्यत्र तादृशजातिपरि- पालनमिति नैतावता तत्र राष्ट्रोपयोगिशौर्योदार्यादिगुणप्रकृतिका जना न संभवन्ति । न वा तत्तद्रा- ट्राणां सर्वथा नाशः। एवं भारते प्रवर्तमानोऽयमाहारविवाहादिप्रतिबन्धोऽकिंचित्कर एवेति चेदत्री- च्यते । स्यादेतदेवं यदि राष्ट्रोपयोगरूप:पदार्थों नितिः स्यात् । येषां तु मते यथेच्छभोग्यसंप- च्युत्पादनं तदुपभोगस्तत्संवर्धन तत्परिपालनमित्येव राष्ट्रोपयोगः, तेषां मते तु न तादृशव्यवहार- स्याऽऽवश्यकता । ये तु मानवाना जीवितसाफल्यं नोपभोगमात्रण मन्यन्ते । कि तु भोगेच्छानिय. हपूर्वकं परस्परानुग्रहद्वारा परमेशाराधनमेव राष्ट्रोपयोग इति मन्यन्ते । तेषां मते निर्ममत्वनिरह- कारत्वशमदमतपादिसदगुणविवृद्धिस्तद्दारा च मात्स्यन्यायनिवृत्तिरेव राष्ट्रेण संपाद या। सा च " -

·३७४
आदर्श
।
.
न प्रकृतिशुद्धिमन्तरेति तद्विघातकाचारप्रतिबन्ध आवश्यक एव । अत एव संस्काराः शास्त्रेषुपदिष्टाः
संकरश्च परिहर्तव्य इत्युक्तम् । तत्र संस्काराणां योग्यताविर्भावकत्वाद्योग्यतामूलकत्वम् । एतेन
आधुनिकी सर्वसाधारणी विद्यादानादिसंस्कारप्रवृत्तिरपि व्याख्याता । योग्यायोग्यतामपर्यालोच्य
क्रियमाणो व्ययो राष्ट्रस्य द्रव्यहानिमेव कुर्यात् । तदपेक्षया यत्र यस्य योग्यता, तदनुगुणसंस्का-
राधानार्थ प्रयत्येत चेद्राष्ट्राभ्युदयपूर्वकं निःश्रेयसमपि संपद्येत । न वा योग्यतोपघातमूलकोऽसंतोषः
स्यात् । सा चेयं योग्यता तदैव सुपरिचेया, यदा न संकरः । संकरे तु तत्परिचयस्याशक्यप्रायत्वेन
सर्वसाधारणप्रयत्ल, आश्रयणीयो भवति । अतश्च संकरपरिहारार्थमेवाऽऽहारविहारशुद्धिरपेक्षणीया
विशेषतो ब्राह्मणानां तन्मूलकत्वादितरेषां वर्णानाम् । स चायं संकरो न योनिद्वारैव भवति । किं तु
अयोग्यविवाहादिद्वारा स्वकर्मत्यागेनानदोषेणाऽऽलस्येन च भवति । ते च रागद्वेषातिरेकात् ।
रागद्वेषातिरेकश्च प्रकृतिवैषम्यात् । ततश्च प्रकृतेः सात्म्यसंपादनमत्यावश्यकमेवेति आहारादीनामपि
सात्विकत्वादिभेदोऽभिहितः शास्ते । तदुक्तं मनुना-
व्यभिचारण वर्णानामवेद्यावेदनेन च ।
स्वफर्मणां च त्यागेन जायते वर्णसंकरः॥ १०।२४
.
अन्यच्च-
अनभ्यासेन वेदानामाचारस्य च वर्जनात् ।
आलस्यादन्नदोपाच मृत्युर्विमाजिघासति ॥ ५॥४
इति। व्यभिचारस्वरूपमवेद्यावेदनस्वरूपं च वक्ष्यते विवाहप्रकरणे । एतादृशाचारपरिपालनादेव
श्रेष्ठमतिकत्वं ब्राह्मणानां पुरातनमासीदिदानीमपि दृश्यत एव तत्र तत्र फचित् । अत एव
मारणारुति तत्काय च परांसति भगवान् मनः-
सर्वस्यास्य तु सर्गस्य गुप्त्यर्थं स महाद्युतिः ।
मुखबाहरुपज्नानां पृथकर्माण्यफल्पयन् ॥ १।८७
उत्तमाङ्गोनवाग्ज्यष्ठयाद्ब्रह्मणथैव धारणात् ।
सांस्वास्य सर्गस्य धर्मतो ग्रामणः प्रभुः ॥१३॥
नहि स्वयंभूः स्वादास्यानपस्तप्लाऽऽदितोऽयनन् ।
हस्पफम्पाभिवादाय सर्वस्यास्प च गुप्तये ॥१४॥
पस्पारगन सदाश्नन्ति ल्यानि विदितासः ।
फम्यान पर पितरः भूनमधिफ नतः ॥९५||
भूताना पाणिनः श्रेष्टाः मागिना युदिनीविनः ।
पश्मिरमु नराः धेटा नीषु मानणाः स्मनाः ॥१६॥

·चातुर्वर्यमतिबिम्ब ३७५ - ब्राह्मणेषु च विद्वासो विद्वत्सु कृतयुद्धयः । कृतयुद्धिषु कर्तारः कर्तृपु ब्रह्मवदिनः ॥१७॥ उत्पत्तिरेव विप्रस्य मूर्तिधर्मस्य शाश्वती । स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥९॥ ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते । ईश्वरः सर्वभूताना धर्मकोशस्य गुप्तये ॥१९॥ सर्वस्वं ब्राह्मणस्येदं यत्किंचिज्जगतीगतम् । श्रेष्ठयेनाभिजनेनेदं सर्वं वै ब्राह्मणोऽर्हति ॥१०॥ अन्यच्च तत्रैव- क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः। ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ।। ९।३२० अभ्योऽग्निब्रह्मतः क्षनमश्मनो लोहमुत्थित्तम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ ३२१ तत्रैवान्यत्र- न ब्राह्मणो वेदयेत किंचिद्राजानि धर्मवित् । स्ववीर्येणैव ताशिप्यान्मानवानपकारिणः ॥ ११॥३१ स्ववीर्याद्वाजवीर्याच्च स्ववीर्य बलवत्तरम् । । तस्मात्स्वेनैव वीर्येण निगृहीयादरीन् द्विजः ॥ ११॥३२ श्रुतीरथर्वाङगीरसीः कुर्यादित्यविचारयन् । वाक्छस्त्रं वै ब्राह्मणस्य सेन इन्यादरीन् द्विजः ॥ ११॥३३ इति । एतेन ब्राह्मणप्रकृते.कार्यमिदमेव राष्ट्रोपयुक्त यदुन्मार्गगामिनो जगदुपघातकस्य मात्स्यन्याय- प्रवृत्तस्य शस्त्रास्त्रधारिणः क्षत्रस्यापि निग्रहण जगत्स्वाथ्यसपादनमिति गम्यते । तदर्थ च स्वाभाविक:- "शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ।। इति कर्मोपयोगी गुणसमुदाय एव गीताशास्त्रोक्तोऽत्यावश्यक इति तदभिव्यञ्जकमकृतिसरक्ष- णाय तादृशपिण्डान्तरोत्पादनाय च सस्काराचाराहारविहारादिकमपि शास्त्रविहितमवश्यमेव विधेयम्। युक्त चैतत् । शरीरोत्पादकरसादिधातूनामाहारपरिणामत्वात्, अन्त करणानुग्राहकत्वाच्च । अंत एव “आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धेदृढा स्मृति." इत्युक्त छान्दोग्ये “ अन्नमशित त्रेधा - ·.३७६ धर्माद विधीयते" इत्यारभ्यानादिशुङ्गः सन्मूलान्वषणाय । छां. ६।४५ इत्यारभ्याऽऽसप्तमाध्यायपरि. समामि । तस्माजाविवर्णविवेकपरिरक्षणं महते राष्ट्रोपकारायेति सिध्यति । इदानी चैतादृशब्राह्मण्य- शालिनो विरलविरला एवेत्येवेतादृशी दशा भारतीयानाम् । यदि च वस्तुसद्ब्राह्मण्यप्रादुर्भावः स्यान्न स्याज्जगति मात्स्यन्यायः । अत एव हि " ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणेन रक्षितः स्याद्वदिको धर्मस्तद- धीनत्वावर्णाश्रमधर्माणाम् " इति शंकरभगवत्पादाचार्या आहुतिाभाभ्यप्रस्तावे । एतादृशब्राह्मण्या- भिव्यक्तिस्तु न बीजरक्तमात्रेण । किं तु- विद्या तपश्च योनिश्च त्रयं ब्राह्मण्यकारणम् । विद्यातपोभ्यां हीनो यो जातिघ्राह्मण, एव सः ॥ २ति वचनानुसारेण जातिसिद्धस्यापि ब्राह्मणस्य विद्यातपोभ्यामेव कार्यकारित्वं संस्कृतरत्न- वदिति सिद्धं चातुर्वर्ण्यमिदं स्वभावसिद्धं नित्यमिति । (उपर्युक्तममाणप्रामाण्यपर्यालोचनम् ) एतेन-सत्वेऽपि तस्यापमाणत्वादिति हेतुरपि व्याख्यातः । तथाहि-प्रमाणानां प्रामाण्यं हि स्वत एव गृह्यते । अप्रामाण्यं तु कारणदोषवाधकज्ञानाभ्यामिति तु भादृसिद्धान्तः प्रमाणप्रकरणे सूपपादित एव । जातिविषये तु प्रमाणानि उपर्युक्तान्येव । तदेतेषां प्रमाणानां कारणदोपबाधकज्ञा- नाभ्यामपामाण्यं वाच्यम् । न च तत्संभवति । प्रत्यक्षायुक्तप्रमाणेषु कारणदोपाभावात् । प्रत्यक्षे तु करणदोष एवाप्रामाण्ये कारण । पित्तजन्यपीतिमेव पीतत्वप्रकारकशङ्खज्ञानस्य । न चात्रास्ति ब्राह्मणत्वादिजातिज्ञाने तादृशः करणदोषः । ननु अत्रापि शास्त्रीयवासनावासितान्तःकरणानामेव प्रकृतजातिप्रत्यक्षस्य प्रतिपादनातादृशी वासनेव दोपः । भवति च वासनावशाज्ञानभेदः । वयिता- लत्तामहारनिर्भर्त्सनादीनां रागवशात् प्रियत्वज्ञानदर्शनात् । एवं च रागवासनेव शास्त्रवासनापि पदार्थानामन्यथाभाने हेतुः स्यादिति चेन्न । शास्त्रीयत्वाद्वासनायाः । नहि शाम्नं नाम किमपि यथेच्परिकलितपदार्थविवेचनम् । शासनात्मकत्वात् । शासनं च तदेव यदनिच्छायामपि शान- गोषितक्रियाया प्रवर्तनम् । अत एव शासस्य प्रवर्तनात्मकत्वम् । तदक्तम्--- ·- मारपर्यमतिविम्बा सिद्धस्य बीजगतविशेषस्य च यावदाधदर्शन प्रामाण्यमप्यभ्युपेयमेव । अतश्च कारणदोषाभावानासा. माण्य ब्राह्मणवादिजातिबोधकप्रमाणानाम् । बापदर्शन परमालोचनीयम् । नन्वस्ति वाधोऽपि । तथाहि-पूर्वोक्तानुमानेन हि कारणगत विशेषसिद्धावपि तस्य नित्यत्व मनेकानुगतत्व च न सिध्यति । न च समानपिण्डेषु समानगुणाभिव्यक्तिदर्शनात् तत्कारणमपि सामान्यरूपेणेकमेवोनेयम् । लाघवात् । अन्यथा परमाणुगतविशेषवदनेकविशेषकल्पने गौरवमेव स्यात् । एतेन-बिग् एन्-स्मॉल एन्-इत्यायनेकविशेषकल्पना परास्ताऽऽधुनिकानां पाश्चात्यानाम्। तदपेक्षया जातिपदार्थपरिकल्पनमेव श्रेय इति वाच्यम् । समानगुणाभिव्यक्तिलिङकानुमानेन जाति- परिकल्पनाया बाह्येष्वपि पाश्चात्येपु तादृशगुणाभिव्यक्त्या जात्यभ्युपगममसङ्गात् । औरसेप्वपि पिण्डेषु तादृशगुणाभिव्यक्तेरभावे विजातीयत्वमसङ्गात् । न चेष्टापत्ति । धर्मशास्त्रीयनामकरणादिविधिव्या- कोपात् । तस्मात्तत्तद्वीजगतविशेष एव व्यक्तिश. परिकल्पनीय. । तस्य चाऽऽहारविहारादिना वृद्धिहासनाशा अपि कल्पनीया. । येनौरसेप्वाप तन्नाशानाशः, हासाद्धासो वृद्धश्च वृद्धिः स्यात् । ननु धर्मशास्त्रस्य का गतिरिति चेदप्रामाण्यमेव । यत्तु वैद्यकशास्त्रम् । तदप्यामरण प्रकृतिस्पैर्यमे- वोपपादयति । न तु प्रकृतेः सतानपरम्पऱ्या सक्रान्तिमपि । वातादिप्रकृतिकानामपि पित्तादिप्रकृति- फसंतानस्य बहुशो दर्शनात् । तस्मादकिंचित्करोऽय जातिवादः। किं च गुणाभिव्यक्त्या जातिपरि- कल्पनाया सकर एव जातिबाधक प्रमाणम् । तथाहि- व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं संकरोऽथानवस्थितिः । रूपहानिरसंबन्यो जातिवाधकसंग्रहः ॥ इति न्यायशास्ने जातिबाधकाः परिगणिता. । नहि व्यावर्तको धर्म इत्येतावता तस्य जातित्वम् । अनेकत्र समानानुगमाभावात् । गगनत्ववत् । न च घटाकाशमठाकाशायनेकानुगमः । तेपामौपाधिकत्वेन उपाधिभेदादेव भेदान वस्तुसत्पदार्थभेदः । एव च व्यक्तरभेदोऽय गगनत्वादिजा- तिबाधक । तद्वत्सकरोऽपि जातिबाधकः । सकरच परस्परात्यन्तामावसमानाधिकरणयोधर्मयोरेकत्र समावेशः । यथा मूर्तत्वभूतत्वयोः । भूतत्वात्यन्ताभाववति मनसि वर्तमानस्य मूर्तत्वस्य, मूर्तत्वात्य- न्ताभावति गगने वर्तमानस्य भूतत्वस्य पृथिव्यादिचतुष्टये समावेशान तयोर्जातित्वम् । एवमेव बाह्मणत्वात्यन्ताभाववति कस्मिंश्चिच्छुद्वक्षत्रियपिण्डे वर्तमानस्य क्षत्रियत्वस्य क्षत्रियत्वात्यन्ताभाव वति कस्मिंश्चिच्छुबाह्मणपिण्डे वर्तमानस्य ब्राह्मणत्वस्य द्रोणाश्वत्थामादिषुभयगुणदर्शनादेकत्र समावेशोऽपि सुकल्पः । तथा च सकरापत्तिरेव तयोजांतित्वे बाधिका स्यात् । एवमन्यत्र शस- त्पुरुषेष्वपि शेयम् । अत एव बौद्धदर्शनादिषु जातिनिराकरणं महताऽटोपेन साधितम् । गोत्वाश्चत्वा- १ -- ·सदात्तायुपापिः, इति ब्राह्मणत्वादिकमुपाधिरूपमिति सिद्धान्तितम् । समानकारपवीतिस्तु जाति- विषयतानेगावगाहने नोपापिविषयतामित्यत तु न किमपि प्रमाणम् । संभवन्ति हि समानकार्यका. रिवारमानाः पत्ययाः शन्दप्रयोगाश्च पाचकादिवान हि राजनियुक्तप्वधिकारिपुसमानमत्ययेऽपिया रामानन्दपयोगेऽपि वा न्यायाधीशत्वादि जातिरू फेनापि मन्यते । एवमेव ब्राह्मणादिशबन्यपहा. रोऽभापते । तस्मात्पूजिपमागानामन्यथाप्युपपत्तेः, जातिसराय फसकरात्, कार्यलिझानुमानेन ३७८ धर्माद” दिजातीनामपि निराकरणाका वार्ता ब्राह्मणत्वादीनाम् । तच्छात्रवासनावासितान्तःकरणाना तु कुत्रापि कोऽनि जातिपदायों न भासते । समानाफारा बुद्धित्तु विकल्पात्मिका | विकल्पस्तु शन्द- ज्ञानानुराती वस्तुशून्य एव भाति । स चायं विकल्पः " राजा " इत्यादी बन्ध्यासुनदशरथादिपदेभ्यः प्रातिपदिकार्थत्वात्प्रथमाविभक्तिसिध्यर्थं सर्वेषामप्यभ्यु- पेर एव । तथा वाशिन्यवतीतिजनकत्वाद्वाह्मणादिषदानां न तत्पतीतिबलादपि जातिसिद्धिः । अत एवाऽऽस्तिफेवपि पाभारधर्मशास्त्रोपपत्यर्थमनादौ संतारे जन्यजनकमावेन व्यवस्थितास्तावत्काश्चिम- संततः, तासामन्योचव्यतिरेकजाताः तीपुंसव्यकयो ब्राह्मणशब्दवाच्याः, संततेः सपा तत्सततिमध्यपतितत्वात्तिभ्यति ब्राह्मणपदवाच्यता, तेन संततिविशेषप्रभवत्वमेव बाबा एष वन्ध्यासुतो याति ॥ आसीदशरयो अनिदंपषमतया च रितिक्षारि जातेरसिदः, गुणानिध्यत्र शतशो व्यभिचारदर्शनात् म्लेन्छेयपि तपा जाति सनानेमन जन्मसिदा मासण्यादिजातिः । इति चेदन मा--- ·चातुर्वर्ण्यमतिबिम्पर ३७९. एवं च प्रतीतिरूपकार्योपपत्तये तदनुगुणपदार्थाभ्युपगमवत् प्रत्यक्षसिद्धगुण-स्वभाव-शक्ति- शीलादिवैचित्र्योपपत्तये परिकल्प्यमानं कारणमपि तदनुगुणं नित्यमेकमनेकानुगतमेव परिकल्पनीयं स्यात् । न च घटकारणीभूतानां दण्डादीनां नित्यत्वैकत्वानेकानुगतत्वाभावेऽपि यथा कारणता, तथात्राप्यस्त्विति वाच्यम् । तत्रापि दण्डादीनां व्यक्तिरूपेण कारणताभावात् दण्डत्वादिसामान्य- रूपणैव कारणत्वात् । एवमेव सर्वत्र कार्यकारणभावः सामान्यरूपयोरेव न व्यक्तिस्वरूपयोः । व्यक्तिस्वरूपाणामानन्त्याहूतभविष्यद्वयकीनां युगपज्ज्ञानासंमवात्कार्यकारणभावग्रहणासंभवप्रसङ्गात्। आधुनिकैरपि विज्ञानिभिरेतदवश्यभेव स्वीकार्यम् । अन्यथा एकस्या हायड्रोजनव्यक्तेविनाशे भूयच हायड्रोजनव्यक्त्युपलम्भे कार्यकारणभावसंदेहः स्यात्। तथा च विज्ञानशास्त्रं दत्तजलाञ्जलि स्यात् । अतश्च कार्यकारणभावनिर्धारणार्थ कार्यस्य कारणस्य च किमपि सामान्यरूपमनेकानुगत- मेकभेवास्तीत्यकामेनाप्यभ्युपेयम् । तदेवं सिध्यति सामान्यरूपं जात्यपरपर्यायं प्रतीतिप्रमाणकम् । एवं च शरीरगतगुणादिवैचित्र्योपपत्तये कल्प्यमानं कारणमपि सामान्यरूपमेकमेव सिध्यति । तच्च बीजपरम्परानुगतजाति विना नान्यदिति विभिन्नगुणाधभिव्यञ्जका जातयोऽभ्युपेया ब्राह्मणत्वादयः तिर्यपशुष्वपि तथोपलन्धेः किं वाऽपराद्धं मानुपाणां तथोपलन्या। येन पश्वादिप्ववान्तरजातयोs- भ्युपेया न मानुषेषु । उभयत्रोपलब्धेस्तुल्यत्वात् । न च तत्रास्त्याकारभेद इति वाच्यम् । काकपिक- योस्तवमावात् । न च शब्दभेदात्तथाऽभ्युपगमः । एवं तर्हि गुणभेदोऽपि जात्यभिव्यञ्जक इत्यप्यभ्युपेयम् । शब्दस्यापि गुणत्वात् । ये तुं शब्दस्य द्रव्यत्वमभिमन्यन्ते । तेषामपि मते नावयवसंस्थानव्यङ्ग्यैव जातिरिति. स्ववश्यमेव काकपिकजातिभेदादभ्युपगन्तव्यम् । तथैवाश्वा- विष्वपि । एवं च नाकारभेद एव जात्याभव्यञ्जकः । किं तु स्वभावगुणभेदोऽपीति सिध्यति । तत्र स्वभावस्य पिण्डनिष्ठत्वेऽपि संतानपरम्परानुवृत्तिश्चेत्तदा जातिरूपत्वमेव । यदि च नानुवृत्तिस्तदा तु कंदाचिदाहारादिना कृत्रिमोपायेन वा स्वभावप्रतिबन्धो वक्तव्यः । दृश्यते चेदानीं वन्यहिंस्रपशु नामपि दण्डादिभयोत्पादनद्वारा मानुषकार्ये प्रवर्तनं व्यायामनाटके (सर्कस)। नैतावता तेपा स्वभावपरिवृत्तिः । अवसरे तदाविर्भावात् । प्रसिद्धं चेदमुदाहरणं प्रभुणेरामशास्त्रिणाम् । जलदाना- विभृत्यकार्ये नियुक्ता अपीमे प्रसङ्गोपात्तापमानाविर्भूतमूलस्वभावाः - शास्त्रित्वसंपन्ना न्यायाध्यक्षा भूत्वा स्वाभिनेऽपि प्रसङ्गे देहदण्डमादिदिशुरिति । एवमेव ब्राह्मणक्षत्रियादयोऽपि योग्यावसरे स्वभावं नातिवर्तन्त इति न तिरोहितमैतिहासिकानाम् । विना युद्धं न क्षत्रियादयोऽपि शौर्या- विकमाविर्भावयन्ति । अत एव चाऽऽमाणकः-- यास्मिन् त्वं हि फुले जातो गजस्तत्र न हन्यते । इति । अस्तु वा स्वभावो जातेरन्यः । तथापि तु नस्य जात्यभिचकत्वं तु स्वीकार्यमेव । अन्यथा स्वभावानुगमानुपपत्तेः।

·धर्माद
ये तु प्रामाकरा अनादिब्राह्मणसंततिप्रभवत्वमेवोपाधिरूपं ब्राह्मणशब्दपवृत्तिनिमिचं न
जातिरिति मन्यन्ते । तेषां मते गोत्वरूपा जातिरपि न सिध्येत् । सानादिमवरूप
तत्र गोभिवृत्तिनिमित्तं स्यात् । एवमेव सर्वत्र जातिवाचकपदेषु कश्चिदुपाधिः परिकल्पयित
शक्य इति तदधिगमस्तेषामपसिद्धान्त एवं। यत्तु जातिरनन्यथासिद्धव नोपाधिरित्यादि ।
तत्तुं अन्यथासिद्धेः सर्वत्र सभवादेव निरस्तम् । अनुगतव्यवहारस्याबाह्मणत्वेनं क्षत्रिया-
दिष्विव यथाकथमपि संभवादेव । तस्मादेतादृशोपाधिपरिकल्पनमिदमप्रामाणिकमेव ।
मप्यनादिब्राह्मणादिव्यक्तयस्तत्संतानपरम्परापि विशुद्धा त्ववश्यमेव स्वीकार्या भवतीति को
वा विशेषो जात्यपेक्षया । सर्वथा तु जातिपदार्थोऽयं नापलीपतुं शक्यः । ये तु बौद्धादयोऽपोहरू
पेण सामान्यप्रतीतिमुपादयन्ति । ते त्वाकरे विस्तरशो निरस्तास्तत एव वेदितव्याः । द्रष्टव्यश्चात्र
मट्टवार्तिकरथोऽपोहवादः । शालिकनाथभित्रविरचिता प्रकरणपञ्चिका वा। विस्तरभयानात्र प्रम-
उच्यते । वार्तिकं तु जातिसमर्थकमत्र किंचिदुपस्थापयामः । तद्यथा-
जातिमेवाऽऽकृति प्राहुर्व्यक्तिराक्रियते यया ।
सामान्य तच्च पिण्डानामेकबुद्धिनिवन्धनम् ॥१॥
तन्निमितं च यत्किचित्सामान्य शब्दगोचरम् ।
सर्व एवेच्छतीत्येवमविरोधोऽत्र वादिनाम् ॥२॥
सर्ववस्तुपु युद्धिश्च न्यावृत्त्यनुगमात्मिका.
जायते यात्मकत्वेन विना सा च न सिध्यति ॥३॥
विशेपमान इष्टे च न सामान्यमतिर्भवेत् ।
सामान्यमानबोधे च निनिमित्ता विशेषधीः ॥४॥
न चाप्यन्यतरा भ्रान्तिरुपचारणं चेष्यते ।
दृढत्वात्सर्वदा युद्धन्तिस्तद्भ्रान्तिवादिनाम् ।।५।।
मुख्ययोचाप्यदृष्टत्वान्नोपचारेण कल्पना ।
पावार्थविषयत्वं च युद्धीनां प्रतिपादितम् ॥६॥
अन्योन्यापेक्षिता नित्यं स्यात्सामान्यविशेपयोः ।
विशेषाणा च सामान्यं ते च तस्य भवन्ति हि ॥७॥
निर्विशेष न सामान्य भोच्उयारपाणवत् ।
सामान्यरहितत्वाच्च रिशेपास्तदेव हि ॥८॥
बदनात्मफरूपेण हेतू याच्यापिमा पुनः ।
सेन नात्पन्वभदोपप स्यात्सामान्यविशेपयोः ॥९॥

·मानुषयमतिविम्बः ईट ४ सामान्यबुदिशक्तत्वं विशेपेवेव यो वदेत् । विना वस्त्वन्तरात्तेन वाच्यशक्तिस्तु कीदृशी ॥१०॥ ग्राह्या किं वाप्यसंबोधा भिन्नैका वा तथैव च । मृत्यते यदि सैकी च जातिरेवान्यशब्दिका ॥११॥ भवेन्निपिया बुद्धियदि शक्तिर्न गृह्यते । न हि सद्भावमात्रेण विषयः कश्चिदिष्यते ॥१२॥ परसरविभिन्नत्वाद्विशेपा नैकवुद्धिभिः । गृह्यन्ते विपयासत्त्वाच्छक्तिपां न विद्यते ॥१३॥ भिन्नले वापि शक्तीनामेकवुद्धिर्न लभ्यते । विशेपशक्त्यभेदे च तावन्मात्रमतिर्भवेत् ॥१४॥ भिन्ना विशेपशक्तिभ्यः सर्वत्रानुगतापि च । प्रत्येकं समवेना च तस्माज्जातिरपीष्यताम् ॥१५॥ तेनाऽऽत्मधर्मों भेदानामेकधीविषयोऽस्ति नः । सामान्यमाकतिर्जातिः शक्तिर्वा सोऽभिधीयताम् ॥१६॥ इत्यादि । एवं चे व्यादृत्तानुवृत्तात्मकस्वरूपद्वयेऽनुवृत्तमेकमनकानुगतमेव वस्तुरवरूपमाकृतिजाति सामा- यशक्तिप्रभृतिभिरभिधीयते । तञ्च नित्यमितिवार्तिकसिद्धान्त । तेन शुक्लो गो. शुक्लोऽश्व इत्यादि- गुणानुवृत्तावपि न गुणानां जातित्वमिति सिध्यति । कणभक्षाक्षचरणादिमते जात्याकृत्योर्मेदः । जाते नित्यत्वादाकृतेरवेरेवसंस्थानरूपत्वेनानित्यत्वाच्च । तथा चाक्षपादसूत्राणि- व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थाः ॥ २।२।६८ व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मूर्तिः ॥ २।२।६९ . आकृति तिलिङ्गाख्या ॥ २२१७० समानप्रसवात्मिका जातिः ॥ २।२।७१ इति । भट्टपादास्तु “ जातिमेवाऽऽकृति प्राहुयक्तिराक्रियते यया" इत्युक्त्या व्यक्तरितर- विजातीयपदार्थेभ्यः पृथग्ज्ञानसाधनीभूत धर्ममेव सामान्यमाकृति जाति वा मन्यन्ते । नैयायि- कास्तु जातिलिङ्गप्रख्यापकावयवव्यूहस्यैवाऽऽकृतित्व मत्वा तदभिव्यङ्ग्यामन्यामेव जातिमाहुः । यया बहुवितरेतरतो व्यावृत्तेषु समाना बुद्धिर्भवति ता जातिमिति सामान्यमिति च वर्णयन्ति । सामान्यजात्योर्भेदस्तु व्यापकत्वव्याप्यत्वाभ्यामेव । तथा च वात्स्यायनभाण्यम्- या संमानां बुद्धिं प्रसूते भिन्नेष्वधिकरणेषु यया वहूनीतरेतरतो न व्यावर्तन्ते योऽर्थोऽ- ·पा. यो. धर्मादर्श ३८२ नेकत्र प्रत्ययानुवृत्तिनिमित्तं तत्सामान्यम् । यच्च केषांचिद्भेदं कुताश्चनेदं करोति तत्सामान्य- विशेषो जातिरिति ॥ कथमपि भवतु । इदं तु तावदविपतिपन्नमेव यत्समानाकारा बुद्धिस्तावन्न सामान्यपदार्थ- मन्तरा भवितुमर्हति । यश्च सामान्यपदार्थः सैव जातिरिति । अन्यथा बुद्धनिरालम्बनत्वप्रसङ्गात् । निरालम्बा च बुद्धिश्चेति विप्रतिषिद्धम् । बुद्धेः सालम्बनत्वनियमात् । निराकृतवार्य निरालम्ब- वादो वार्तिके प्रपञ्चेन भट्टपादैस्तत एव द्रष्टव्यः । यत्तु विकल्पात्मफत्वं सामान्यबुद्धेरिति । तत्र ब्रूमः । सत्यं "शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः सू. १८९। इति तल्लक्षणम् । इमानि च तानि माग्योदाहृतानि वाक्यानि । चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपम्, निष्क्रियः पुरुषः, तिष्ठति बाणः स्थास्यति स्थितः, इति । प्रथमे पुरुषस्य चित्यात्मकत्वात्संबन्धाभावेऽपि संबन्धव्यपदेशो विकल्पात्मकः । द्वितीये पुरुषे क्रियाभावपतीतिरिय- मभावस्य सांख्यराद्धान्ते वस्तुधर्मत्वाभावेन विशेषणविशेष्यभावासंभवात् विकल्पात्मिका । एवमेव स्थाधातोः क्रियानिवृत्तिपरत्वेन गतिनिवृत्तेश्च प्रवृत्तिपूर्वकत्वस्य सर्वत्रानुभूयमानत्वादभावरूपत्वाच्च प्रवृत्तिपूर्वकत्वाभावेऽपि भावरूपेण तस्याः प्रतीतिरिय विकल्प एव । एवमेव अनुत्पत्तिधर्मा पुरुष इत्यत्राप्युत्पत्तिधर्मस्याभावमात्रमवगम्यते । न कश्चित्पुरुषान्वयी धर्मः । तथापि पुरुपान्वयिधर्मत्वेन प्रतीतिर्विकल्पख्यातिमेव गमयति । अत्रेदं वक्तव्यं यदि पदार्थ एव वस्तुतः कश्चन न स्याचद्वा- चकपदमपि न संभवेत् । यदि च पदानामुच्चारणं भवति, तदा तद्वाच्यार्थोऽपि कश्चन स्यात् । अस्ति चितिपुरुषपदयोर्वाच्यार्थो जगति प्रसिद्धः, केवलं संबन्धपरिकल्पनमिदमाहार्यमपि बाधकालि- कमिच्छाजन्यं भवितुमर्हति । नैतावता तत्र न बाधः । अत एव पश्चादिच्छापरिचयाभावे बाधः स्फुट प्रतीयते कथमयमेवं वदतीति । एवमेव संबन्धादिपरिकल्पनमपीदं रजतमित्यादी शक्तिशकले . रजतत्वसंबन्धपरिकल्पनमिव संभवत्येव । इयान् विशेषो यत्तत्र दोषादिना तत्परिकल्पनमत्र विच्छ- येव वैचित्र्यामिति । तेनेकत्र स्फुटा बाधप्रतीतिरपरत्र प्रतीयमानोऽपि बाधो न कार्यकारीति । नेतावता विपर्ययादन्यल्किमपि ज्ञानम् । एवमेव वन्ध्यासुतादावपि संबन्धपरिकल्पनामिदं वैचित्र्यार्थ- मेवेति तदङ्गीकृत्येव तत्र प्रातिपदिकार्थत्वम् । यत्र तु " आसीद्राजा दशरथः" इत्यादी दशरथा- दिन्यकीनामनुपस्थित्या शान्दवोपविषयत्वाभावपसङ्गः । तथापि राजेत्यादिपदसांनिध्यान्मनुष्यन्य- नित्यनेय सामान्यत उपस्थितिरवश्यमेव स्त्रीकर्तन्या । सर्वजातीतव्यक्तावेवमेव प्रतीतिसंभवात् । तथा म तत्रापि न वस्तुगम्यत्वम् । तेन तत्पतीतिर्न विकल्पः । बाधाग्रहणाच्च न विपर्ययोऽपि । यदा रायोऽपि शन्दार्थ इति पोण दशरथपदेन दशरथशद एवोपस्थीयते । तस्य च राजपदेन सार्फ गायवाएकभाषेनान्वय इति भवति दशरथपदवाच्यः कश्चन राजेति यथार्थ एव शान्दबोधः । एवं - - - A ·चातुर्वर्ण्यमतिविम्बा ३८३ - N च विकल्पोदाहरणानां पायो विपर्ययविषयकत्वमेव । विकल्पत्वेन विभजनं तु सत्यपि वादे वैचित्र्या- वहवाक्यप्रयोगदर्शनादाहार्यज्ञानत्वेनेव । अन्यथा वापी काऽपि स्फुरति गगने इत्यादिप्रयोगाणामपि विकल्पविषयकत्वे रसायुद्धोधकार्य तन्भूलकं चालंकारशास्त्रं सर्वमेव दत्तजलाञ्जलि स्यात् । तत्र यथा सत्यपि बाधे व्यङ्गयार्थप्रतीतिः प्रयोजन वैचित्र्यावहत्वात् । तथाऽत्रापि वैचिच्यावहत्वेन शुद्वपदार्थपती- तिर्वाऽन्यद्वा किमपि प्रयोजनमुन्नेतुं शक्यमेव भाषापण्डितैः। तस्मादिकल्पस्य विपर्ययानतिरिक्तत्वमेव विपर्ययश्च मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिधम् । स चान्यत्रान्यधर्मावमास एव । तत्र च यस्य यत्रावभासः । तयो- रुभयोरपि वस्तुतः सत्त्वमपेक्ष्यते । प्रकृते च सामान्यस्यालीकरूपत्वे हि कथमन्यत्र विशेषेऽवमासः । तदगत्या सामान्यस्यापि वस्तुतः सत्ताऽभ्युपेया। सिद्धे च सामान्ये तस्य विशेषेऽवभासोऽयं बाधरा- हित्याद्यथार्थ एवेति नान्यत्रावभासः कि तु स्वाधिकरण एवेत्यप्यगत्या स्वीकर्तव्यमेव । तथा च यत्किमपि वस्तु सामान्यविशेषोभयरूपेण व्यात्मकमेव । अत एव च न सामान्यमन्तरा विशेषो विशेषमन्तरा च सामान्यमवभासते इति तादात्म्यमेव संबन्धः प्रतीतिबलादाश्रयणीयः । तादात्म्यं च भेदसहिष्णुरभेदः । तथा च भेदाभेदासीद्धः । अस्तु वा तयोः समवायादिसंबन्धः। तथापि वस्तुनः सामान्यरूपं तु न केनाप्यपलपितुं शक्यम् । तसिद्धं सामान्यम् । प्रकृते तु शमदम- क्षान्त्येश्वर्यादिमावानां सर्वेषु शरीरेप्वनुपलम्भान्न सर्वशरीरसमानता । किं तु तत्रापि वैचित्र्यमस्ती- त्यभ्युपेयम् । तच्च न कारणमन्तति स्वभावो वा प्रकृतिर्व विशेपो वा कश्चन पदार्थः कारण- त्वेन परिकल्पनीयः । दृष्टस्य कस्यापि कारणस्यासंभवात् । तस्य च यावत्तादृशशरीरमनुगतत्वमपि परिकसनीयम् । नो चेत्कारणत्वमेव न स्यादित्यगत्याऽनुगतत्वेन एकत्वेन च जातिपदार्थः सिध्यति । सर्वत्र हि कारणमनुगतेकरूपेणैव । न तु भिन्नरूपेण । कार्यकारणभावभङ्गप्रसङ्गात् । अस्य कारणरूपस्य तत्स्वरूपपरिचायकशास्रज्ञानमन्तरा न परिचय इति सर्वथा शास्रवासनावासि- तान्तःकरणानामेव जातिप्रतीतिर्न प्राकृतानाम् । आधुनिकविज्ञानशास्त्रदृष्ट्याऽप्यमिशलाकाया अग्न्युत्पादनकारणत्वं गृह्यमाणमपि प्राकृतैर्न तत्रस्थं फास्फरसवस्तु परिचीयते । तज्ज्ञानं तु. तच्छास्त्रज्ञानवतामेव । अत एव कृष्णवर्णगुलिकाग्रया यया कयापि शलाकया न वह्नः प्रादुर्भावः । पाकृतास्तु कथमपि प्रतार्यन्त एव । एवमेव आक्सिजनहेड्रोजनेत्यादिपदार्थानामपि तत्तत्कार्य- कारणीभूतं स्वरूपं सामान्यैरपरिचितमपि विशेषज्ञेस्तच्छास्त्रवासनावासितैः परिचीयते । एवमेव जातिस्वरूपमिदं ब्राह्मणत्वादिकमपि तच्छास्त्रवासनावासितैस्ततैरेव परिचीयत इत्यभ्युपगमे न कापि हानिः । प्राकृतानां त्वापामरमिदमेव परिचायकं यहाह्मणमातापितृजन्यत्वमिति । तदपि न मिथ्या। आनुवंशिकपरम्परयैव शुक्रशोणितद्वारा जातेरभिव्यनकशरीरोत्ादादिति सिद्ध जातिसामान्यम्। .. ।

·यत्तु शास्त्रस्य मतभेदेन भिन्नत्वाने शास्त्रं प्रमाणं यद्वासनावासिता बुद्धिर्जाति परिति- तुयादिति । तत्रेदं वक्तव्यं यत्प्रमाणप्रकरणेऽपौरुषेयत्वेन वेदानामेव प्रमाणभूतशास्त्रत्वादितरेषा लोकायतिकबुद्धादीनां शास्त्राणां यथाकथमपि मामाण्यासंभवान्न तद्वासनाया जातिमतीतिजनकत्वम् । सधप्रामाण्यप्रकारस्तत्रैव विवेचित इति कणेहत्याऽऽलोचनीयं तत्रैव । नात्र प्रपञ्च्यते । यत्तु संकरवर्णनम् । तत्र ब्रूमः-संकरस्य जातिबाधकत्वे प्रमाणाभावात् । न च परस्परात्य- न्ताभावसमानाधिकरणयोरेकत्र समावेशे विरोधाभावप्रसक्तो व्यावर्तकस्वरूपभङ्गापत्तिरेव तत्र प्रमाण- मिति वाच्यम् । परस्परात्यन्ताभावव्याप्ययोरेव विरोधात्तत्र व्यावर्तकत्वेन चारितार्थ्यात् । अन्यथा घटत्वादेरपि जातिवं न स्यात् । मृत्तिकात्वात्यन्ताभाववति सुवर्णपटे घटत्वस्य घटत्वात्यन्तामावति पापाणादी च मृत्तिकात्वस्य सत्त्वेन त्योरेफेत्र मृटे समावेशात् । एतेन समाविष्टयोः परापरमाव- नियमोऽपि व्याख्यातः । पूर्वोक्तमृत्तिकात्वघटत्वयोर्व्यभिचारात् । अत एव सुवर्णत्वाद्व्यिाप्यनाना- घटत्वाजातिस्वीकारः, सर्वत्रानुगता प्रतीतिस्तु तादृशानुगतसंस्थानवत्त्वेनोपाधिना निदिव्येत्यादि- कल्पना प्रसरति । अन्ततो गत्वा संस्थानविशेषैकार्थसमवायियत्वरूपोपाधिरेव घटत्वमित्यभ्य- पगममसङ्गेन त घटत्वादिजातिर्दत्तजलाञ्जलिरेव भवति । तदपेक्षया संकरस्य मा भूग्जातिवाध- फत्वम् । व्यावृत्तिस्तु पटत्वादिभ्यः स्यादेव । अन्योन्यामावसमानाधिकरणयोः योनिद्धयो- रुपलब्धिवलादेकत्र कुत्रचित्समावेशस्वीकारेऽपि न सर्वत्र तदतिपसगः । अनुपलभ्यैव तत्परि- हारात् । उपर्युक्त कल्पनापकारेण संकरस्य जातिबाधकत्वसमर्थनमुपाधिरूपं वा घटत्वमित्यादि न्यायकुसुमाञलिप्रकाशे वर्धमानाचार्यरुपनिबद्धम् । तद्यथा- ननु समाविटयोर्जात्योर्न परापरभावनियमः । घटत्वसुवर्णत्वयोर्व्यभिचारात् । न चोपदम्भक- पार्थिवभागवृत्त्येव घटत्वम् । न सुवर्णवृत्तीति वाच्यम् । एवमपि काठपाषाणघटादावप्रतीकारात् नापि मार्द एव घटे घटत्वम् , अन्यत्र तु तथाविधसंस्थानवत्त्वगुणयोगाद्गीणो घदव्यवहारः । मुल्य: वस्य विनियन्तमराक्यत्वात् । अथ, संस्थानवृत्येव, घटत्वं. न. दक्ष्यवृत्तीति.न. तयोः समावेशः । संस्थानं हि भवयववृत्तिः संयोग एव । युक्त चेतत् । कथमन्यथा तस्मिन्नेव सुवर्णे तत्संस्थान सत्यापन्याभ्यां पटतदभावव्यवहार इति । तन्न । तत्राप्यन्यतरकर्मजत्वादिना संकरप्रसङ्गात् । गुगजानो न सांकर्यदोष इति मतं नि जमेव । मा:--मार्णवादिन्याप्यं नानव घटत्वम् । नव सुवर्णादिपटेष्वनुगतन्यवहारो न यात् । परसस्य प्रत्येकपिधान्तत्वेन ब्यक्तिस्थानीयत्वादिति वाच्यम् । भिनजातीयपटेषु ताहरा मपानरानोतादिना वधा व्यवहारात् । तदि सस्थानत्यान्यतरकर्मजत्यादिन्याप्यं नानेर पालमा । नमानावस्यापश्याम्पत्वान् । एतावता संस्थानविशेषान्वयम्पतिरेफानुविधानमनि सपशाप समाते । इति रेज महान् नीलो पटतचीति परिमाणापविशेषकर्म सामानापि.

·चातुर्वर्ण्यमतिविम्वः करण्यप्रतीतेः । न च संस्थाने गुणे' तत्संभवः । यदा संस्थानविशेषैकार्थसमवायिद्रव्यत्वमुपाधि, र्घटत्वम् । इति । अंत्र च वर्धमानाचार्यैः संकरस्य जातिबाधकत्वमभ्युपेत्य नानाघटत्वजातिपरिकल्पनेन यथाकथंचित्संकरपरिहारः कृतः । अन्ततश्चोपाधिरूपं घटत्वमित्यपि प्रतिपादितम् । एतदपेक्षयाऽ- नुगतमतीतिबलादेकमेव घटत्वमभ्युपेत्य संकरस्य जातिबाधकत्वमेव निरसनीयम् । व्यावर्त्यभेदस्तु संभवत्येव । मृत्तिकात्वेन जलादिभ्यो घटत्वेन च पुटादिभ्यश्व व्यावृत्तिसंभवात् । न च व्यावर्त्य- भेदाद्विरोधः । परापरसामान्ययोावर्त्यभेदेऽप्येकत्र समावेशात् । नन्वेवं ब्राह्मणत्वक्षत्रियत्वादीनामेकत्र समावेशाभ्युपगमेऽन्यतरनिर्णयासंभवेन जात्युद्देशेन विहितानां कर्मणां कथमनुष्ठानमुपपद्येत । नहि ब्राह्मणक्षत्रिययोरुभयोरपि नामकरणादिकमेकत्र संवाने संभवति । परस्परविरोधात् । नहि पालाशदण्डविधाने खादिरदण्डानुविधानं कुत्रापि । तस्माज्जातीनामन्योन्यव्यावर्तकं किमपि स्वरूपमवश्यमेवाभ्युपेयम् । न च तज्जात्यतिरिक्तं संभव- तीति जातिसंकरोऽयं जात्युन्मूलक एव स्यात् । अतश्च संकरान्न जातित्वं ब्राह्मणत्वादीनामिति चेन । जात्यभिव्यञ्जकस्वभाव-तज्जातीयमातापितृजन्यत्व-स्वाभाविकगुणायन्यतमरूपेण जातिनिर्ण- यस्य संभवात् । यत्र हि न स्वभावपरिचयो नापि भातापितृजातिस्मरणं तत्र सत्यकामजाबालादी सत्यादिगुणानां जातिपरिचायकत्वेऽपि यत्र.द्रोणादिषु तज्जातीयमातापितृजन्यत्वं तत्र केवलगुणे- रन्यजातिपरिकल्पनस्य बाध एवेति न वस्तुतो द्रोणादिषु जातिद्वयसमावेशप्रसङ्गः । एवं च संकरस्य जातिबाधकत्वस्वीकारेऽपि द्रोणादिषु तदभावान ब्राह्मणत्वादीनां जातित्वबाधः । ननु शमदमादिगुणानां स्वाभाविकत्वेनोपवर्ण्यमानत्वात्स्वभावसमनयत्यमवश्यमेवाभ्युपेयम् । स्वभावस्य च जातिसमनैयत्यमिति गुणानामपि जात्यव्यभिचारेणैव वृत्तिरभ्युपगन्तव्या । तथा चोक्तम्- ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप । कर्माणि पविभक्तानि स्वभावप्रभवगुणः ।। १८४१ अत्र शांकरभाष्यं यथा-- ब्राह्मणेति । ब्राह्मणाश्च क्षत्रियाश्च विशश्च ब्राह्मणक्षत्रियविशस्तेषां ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां .. च । शूद्राणामसमासकरणमेकजातित्वे सति वेदेऽनधिकारात् । हे परंतप । कर्माणि प्रविमक्तानि इतरेतरविभागेन व्यवस्थापितानि । केन स्वभावमभवैर्गुणः । स्वभाव ईश्वरस्य प्रकृतित्रिगुणात्मिका माया । सा प्रभवो येषां गुणानां ते स्वभावप्रभवास्तैः शमादीनि कर्माणि प्रविभक्तानि ब्राह्मणादी- नाम् । अथवा बाह्मणस्वभावस्य सत्त्वगुणः प्रभवः कारणम् । तथा क्षत्रियस्वभावस्य सत्त्वोपसर्जन - ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्वः. ३८५ चाधर्मप्रवर्तकाविति च सर्वशास्तडिण्डिमः । नो चेत्स्वभावानुसारेण कर्मकरणे न कश्चित्मत्यवाय इति जगति पापासंभव एव स्यात् । अत एव- सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेज्ञानवानपि । प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति । इति प्रकृतिप्राबल्यमाकर्ण्य सर्वेषां प्राणिनां तथा प्रवृत्तौ पापामावमाशड्कमानोऽर्जुन उवाच- अथ केन प्रयुक्तोऽयं पाएं चरति पूरुपः । अनिच्छन्नपि वाष्र्णेय बलादिव नियोजितः ॥ इति । अस्योत्तरमुखेन श्रीभगवानुवाच- काम एप क्रोध एप रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ इति । एवं च तात्कालिकविषयसंपर्कजन्यरागद्वेषाक्रान्त्या क्रियमाणं कर्म न स्वाभाविकमिति न तेन वस्तुतः स्वभावपरिचयः। नो चेत्सर्वस्यापि गीताशास्त्रस्य जलाञ्जलिर्देयः स्यात् । ममताविष्टस्यार्जुनस्य युद्धोपरमपूर्वकभक्ष्याचरणप्रवृत्त्या ब्राह्मणत्वसिद्धी ब्राह्मणो मामकी तनूरिति. प्रतिज्ञामनुसृत्य तेन सहैव भगवानपि तपोवनमेवावगाहेत न तु कदाचिदपि- स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । फर्तुं नेच्छसि यन्मोहाकरिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ इत्युपदिशेत् । कृतश्चोपदेशः । तस्मादस्ति भेदो गुणानां कर्मणां च स्वाभाविकत्वनमि- तिकत्वाभ्यामित्यकामनाप्यूरीकर्तव्यम् । इदं सर्वमाभिप्रत्यैवोक्तं मधुसूदनसरस्वतीभिगीताब्याख्या- याम्-इयं च सर्वापि दैवी संपत् पाम्याख्याता बाह्मणस्य स्वाभाविकीतरेपातु नैमित्तिकीति न विरोधः, इति । किंच--- शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । झानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ।। शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ कृपिगोरक्षवाणिज्य वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ।। इत्यादीनां वर्णधर्माणामापाततः सर्ववर्णेपलब्धावषि परस्परल्यावर्तकत्वेनासापरणत्वं तु ब्राह्मणे क्षान्तेः क्षत्रिये ऐश्वर्यस्य वैश्ये ईहायाः श्रद्धे तु मोहस्यैव दर्शनाचतोऽपि स्वभावानुमान ·३८८ धर्मादर्श 1 . तन्मूलजातिज्ञानं च संभवति । अत एव "प्रशान्त्यश्वर्येहामूढस्वभावदर्शनाच्चतुर्णीम् " इति किल शंकरभगवत्पादाचार्याः प्राहुः । एवं च स्वाभाविकी शान्तिाह्मणस्यैव न क्षत्रियादीनाम् , स्वाभा- विकमैश्वर्यप्रवणत्वं क्षत्रियस्यैव न ब्राह्मणादेः, स्वाभाविकी धनेहा धनेनासंतोपश्च वैश्यस्यैव नेतरेपाम् । शूद्रस्य तु परमत्ययनेयबुद्धित्वेन मूढत्वं स्वाभाविकामिति सिध्यति । यत्र तु शूद्रसत्पुरुषेषु वा म्लेच्छा- दिषु वा जाति विनाऽप्युपर्युक्तगुणाभिव्यक्तिदृश्यते । तत्र तस्यानैमित्तिकत्वमेव । निमित्तं च कुत्रचिद्वासनासंक्रमः, कचित्सात्म्यसंपादनाभावः, कुत्रचिदन्नदोषः, कुत्र चागत्या क्रियमाणव्यवसाय- संस्कारः, क्वचिदवेद्यावेदनम् , कदाचिद्योनिसंकरः, स्वकर्मत्यागश्च क्वचिदित्यादिशास्त्रपरिगणितमु- नेयम् । अत एव- व्यभिचारेण वर्णानामवेद्यावेदनेन च । स्वफर्मणा च त्यागेन जायते वर्णसंकरः॥ .इत्यादि मनुरब्रवीत् । (वर्णसंकरकारणविवचनम् ) ५तेषां सर्वेषां मूलं तु कामक्रोधावेव। तत्र वासनासंक्रमस्तावदायुर्वेदे सुविशवमेव निरूपितः । यथा चात्र सुश्रुतसंहिता- ऋतौ प्रथमदिवसात् प्रभृति ब्रह्मचारिणी दिवास्वापाञ्जनाश्रुपातस्नानानुलेपनाभ्यङ्गदन्त- छेदनप्रधावनहसनकथनातिशब्दश्रवणावलेखनानिलायासान परिहरेत् । फि कारणम् ? दिवा स्वपन्त्याः स्वापशीलः, अञ्जनादन्धः, रोदनाद्विकृतदृष्टिः, स्नानानुलेपनादुःखशीला,. तैलाभ्यगात्कुष्ठी, नखापफर्तनात्कुनखी, प्रधावनाचञ्चलः, हसनाच्छावदन्तोष्ठतालुजिता, प्रलापी चातिकथनात्, अतिशब्दश्रवणादधिरः, अवलेखनात्खलतिः, मारुतायाससेवनादुन्मत्तो गर्भो भवतीत्येवमेतान् परिहरेत् । दर्भसंस्तरशायिनी फरतलशरावपर्णान्यतमभोजिनीं हविष्यं त्र्य च भर्तुः माथेन । ततः शुद्धस्नातां चतुर्थेऽहन्यहतवासी समलंगा कृतमङ्गलस्यस्तिवाचना भर्तारं दर्शयेत् । तत्कस्य हेतोः ? पूर्व पश्येदृतुस्नाता यादृशं नरमङ्गना । ताह जनयेत्पुत्रं भर्तारं दर्शयेदतः ।। ततो विधानं पुत्रीयमुपाध्यायः समाचरेत् । फर्मान्ते च कम होनमारभेत विचक्षणः ॥ इति ॥ मनेन र तुलानानन्तर यादृशपुरुपदर्शनं प्रथम स्यानाशो गर्भा भवतीति प्रतिपादनेन पटमिदं प्रतीयते पचायाचित्रयन्त्रवत् स्त्रीयन्त्रमपि तत्काले प्रथमपुरुषायामुपगृहातीति । तदिदं .

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्वः . ३८९ छायायणं विना वासनां न- संभवतीति वासनया परपुरुषप्रतिविम्यं गर्भाशये संक्रामतीति वासना- संक्रमोऽयं संतानसंकरकारणं भवति । श्रूयते चेदानीमप्युत्तमाश्वसंपादनाय उत्तमाश्ववडवयोर्मध्ये जवनिकां प्रसार्य वडवया यस्य कस्यापि साधारणाश्वस्य संभोगेऽपि तदनन्तरं सत्वरमेव जवनिका- पसारणेनोत्तमाश्वदर्शने सति समुत्कृष्टाश्वो भवतीति सैन्यविभागमथा। सेयं वासनासंक्रान्ति: संभोगकाले गर्भधारणयोग्यकाले च भवति । तदानी गर्भाशयस्य तद्योग्यत्वात् । तथा च प्रत्यक्ष- योनिसंकराभावेऽपि वासनामात्रेण संतानसंकरो भवतीति सिध्यति । अत एवोक्तं मनुना- अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् । विपयेषु च सजन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे ॥ ९१२ सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः ।' योर्हि कुलयोः शोकमावहयुररक्षिताः ।। ९।५ इम हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् । यतन्ते रक्षितुं भायाँ भतारो दुर्वला अपि ॥ ९१६ स्वां प्रति चरित्रं च कुलमात्मानमेव च । स्वं च धर्म प्रयत्नेन जायां रक्षन् हि रक्षति ॥ ९७ पतिर्भायां संपविश्य गर्भो भूत्वेह जायते । जायायास्तद्धि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः ॥ ९८ यादृशं भजते हि स्त्री सुतं सूते तथाविधम् । तस्मात्मजाविशुद्ध्यर्थं स्त्रियं रक्षेत्मयत्नतः ॥ ९९ इति। एतेन सात्म्यसंपादनाभावो व्यभिचारश्च व्याख्याती । तयोरपि संकरावहत्त्वात् । तत्र व्याभिचारे विजातीयबीजसंनिपातात्स्फुट एव संकरः । सात्म्यसंपादनाभावे तु गर्भस्याङ्गवैकल्यसंभवेन कार्य-.. कारिशौर्यादिगुणाविर्भावप्रतिबन्धो भवति । तथा चोक्त सुश्रुतसंहितायाम्-- दौहृदविमाननात् कुन्ज कुणि खन्नं जडं वामनं विकृताक्षमनक्षं वा नारी सुतं जनयति । तस्मात्सा यद्यदिच्छेत्तत्तत्तस्यै दापयेत् । लब्धदौहृदा हि वीर्यवन्तं चिरायुपं च पुत्रं जनयति॥ इति । भवन्ति चात्र- इन्द्रियार्थास्तु यान् यान् सा भोक्तुमिच्छति गर्भिणी । गर्भावाधभयात्तांस्तान् भिपगाहृत्य दापयेत् ।। सा प्राप्तदोहदा पुत्रं जनयेत गुणान्वितम् । अलब्धदौहृदा गर्भ लभेताऽऽत्मनि वा भयम् ।। इति । १ ·धर्माद - - तत्रैवान्यत्र-यादृग्वणेमाहारमुपसंवत्ते गाभणा, तादृग्वर्णप्रसवा भवति इत्येके भाषन्ते । तत्र दृष्टि. भागमप्रतिपन्नं तेजो जात्यन्धं करोति, तदेव रक्तानुगतं रक्ताक्षम् , पित्तानुगतं पिङ्गाक्षम् , मा- नुगतं शुक्लाक्षं, वातानुगतं विकृताक्षम् , इति । एतेन-दौहृदपरिपूर्त्या गर्भस्य सात्म्यसंपादनमिव स्त्रीपुरुपयोरपि बीजरक्तगर्भाशयानरसशुद्ध्यर्थ साम्यसंपादनमावश्यकमेवेति निश्चीयते । तदुक्तं सुश्रुते ध्रुवं चतुर्णा सांनिध्यागर्भः स्याविधिपूर्वकः । ऋतुक्षेत्राम्बुवीजानां सामन्यादङ्कुरो यथा ॥ एवं जाता रूपवन्तः सत्त्ववन्तश्चिरायुपः । भवन्त्य॒णस्य भोक्तारः सत्पुत्राः पुत्रिणो हिताः ॥ इति। धर्मशास्त्रेऽप्यत एव दौहृदपूर्तिराहारादिभेदश्च सात्त्विकत्वादिना प्रतिपाद्यते । उच्यते च "सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये" इत्यादि । इयान् विशेषो यद्यत्र बजिसकंरस्तत्र कथमपि सजातीयगुणाविर्भावः कर्तुमशक्यः । बीजधर्मपाबल्यात् । यत्र तु वासनासंकरो वा सात्म्यासंपादनपयुक्तः संकरो वा, तत्र जातकर्मादिसंस्काररायुर्वेदोक्तोपचारैर्वा प्रतिबन्धापनयनेन सजातीयगुणोत्कर्षों भवितुमर्हति । तदुक्त मनुना-- वैदिकः कर्मभिः पुण्यनिपेकादिजिन्मनाम् । कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च ॥ २॥२६॥ गार्भहमिर्जातकर्मचौलमौजीनिवन्धनः । वैजिक गार्भिकं होनो द्विजानामपमृज्यते ॥ २।२७ ।। स्वाध्यायेन व्रतहमिलविद्येनेज्यया सुतैः । पहायश्च यज्ञश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ॥ २।२८ ॥ इति । एवं च शूद्धेषु ब्रह्मनिष्ठसंतानोत्पत्तिस्तावदस्मत्पुत्रः सर्वश्रेष्ठो भवत्विति मातापितृ- वासनावशात् कुलपरम्परागतस्त्रधर्मपरिपालनजन्यसंस्कारवशाद्वा नात्यन्तमसमाविनीति ज्ञायतेव किंच वर्णविहितस्वधर्मपरिपालनेन यदि परमेशाराधनमेव कुत्रचित्कुले स्यात्तस्य तु परिपाकोऽयमेव यत्कुलोद्वार इति । अतश्च तत्र कुले तादृशसंतानसंभवोऽवश्यंभावी । तदुक्तं गीताशाने- स्त्रे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु' । यतः प्रयुनिभूताना येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः ।। ।

·. चातुर्वर्ण्यमतिविम्बर ३९१ इति । एवं च शास्त्रविहिताना तत्तकमानठाना निकामाना तत्तकमाभरव सर्वान्तर्यामि- परमेश्वरोपासकाना स्वकर्मपरिपाकवशात्सात्त्विकसंतानोत्पत्तिरिति कर्मपरिणामोऽयम् । यदर्थमिदं धर्माधर्मोपदेशक शास्त्रम्। ननु तमोगुणप्रधानशूद्रवर्णे बीजमावस्यायदि तमोगुणाभिव्यञ्जकमेव शरीरमुत्पद्यते, तर्हि कथं तत्र सत्वगुणाविर्भावः । कथं वा क्षत्रियादिप्वपि कामक्रोधादिमूलकविरुद्ववासनाभिन्यतिरिति चेन्न । सर्वेषां भावानां त्रिगुणात्मकत्वात् । तत्र स्वभावस्यैककगुणप्राधान्येऽप्युपसर्जनतयाऽन्येपामपि गुणानां सत्त्वेन कदाचिदनदोपाद्वा विषयसौन्दर्याद्वा स्वभावविरुद्वापि वासना भवितुमर्हति । तादृश- वासनाकारणीभूतगुणस्य स्वभावे वर्तमानत्वात् । तथा च तादृशगुणाविर्भावेन तदासनोत्पत्ती तत्संस्कारवशाज्जायमानं शरीरमपि तदनुगुणमेवेति संभवति विरुद्धा संततिः सर्वत्र । अत एव धर्मामिलापुकैरिन्द्रियाणां प्रसङ्गः परित्याज्यः । तदुक्त मनुना- इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन धर्मस्यासेवनेन च । पापान संयाति संसारानविद्वांसो नराधमाः ॥ १२॥५२ इन्द्रियाणां प्रसङ्गोन दोपमृच्छत्यसंशयम् । संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धि नियच्छति ॥ २१९३ किच वर्णजातिविहितकर्मणा स्वरूपतो भेदेऽपि नैतावता साधुत्वासाधुत्वे। अत एव सर्वेषामपि कर्मणां सात्त्विकराजसतामसभेदेन त्रैविध्यम् । यथा चात्र मनुः- सत्कर्म कृत्वा कुवंश्च करिप्यंश्चैव लज्जति । तज्ज्ञेयं विदुपा सर्व तामसं गुणलक्षणम् ॥ १२॥३५ ।। येनास्मिन् कर्मणा लोके ख्यातिमिच्छति पुप्फलाम् । ने शोचयत्यसंपत्तौ तद्विज्ञेयं तु राजसम् ।। १२।३६ ।। यत्सर्वेणेच्छति ज्ञातुं यन्न लज्जति चाऽऽचरन् । येन तुष्यति चाऽऽत्माऽस्य तत्सत्त्वगुणलक्षणम् ॥ १२॥३७ ।। इति । अत एव यस्य स्वधर्ममनुतिष्ठतो न लज्जा वा घृणा वा प्रत्युत परितोष एव । तस्य तत्स्वधर्माचरणं सात्विकमेवोति तादृशानुष्ठानशालिनः शूद्रस्यापि स्वधर्मपरिपाकादेव सात्विकसंतान- प्रसूतिः । नैतावता तत्र स्वधर्मत्यागः। एवमेव ब्राह्मणकर्मानुष्ठानवतो ब्राह्मणस्य लज्जाख्यात्यादिकं चेद्राजसत्वाचादृशमसूतिरपि स्यात् । येन जात्यपकर्षः । तया च वासनासंक्रमः, साम्यसंपादना- मावश्च सकरकारणे सिध्यतः।। एवमेवानदोषः, अगत्या क्रियमाणव्यवसायसंस्कारः स्वकर्मत्यागश्न सकरकारणानि । तवानदोषो यथास्वकर्मत्यागश्च- - ·३९२ धर्माद” अनभ्यासन वदानामाचारस्य च वजनात् । आलस्यादन्नदोपाच मृत्युर्विप्राञ् जिघांसति ॥ मनु: ५।४ अत्र विप्रघातो नाम विप्रत्वघातः । तत्राने कुत्रचित् पदार्थानां दुष्टत्वम् । कुत्रचित्तत्संपा- दनव्यवसायस्य दुष्टत्वादुष्टत्वम् । तत्राऽऽयं यथा--- लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डं कवकानि च । अभक्ष्याणि द्विजातनिाममध्यप्रभवाणि च ।। इति पञ्चमाध्यायगतपञ्चमश्लोकमारम्य पड्विंशतिश्लोकपर्यन्तं मनुनाऽभिहितम् । एवं याज्ञ- वल्क्येनापि भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणे । अत्र सर्वत्र मद्यमासयोः परिहार एव कर्तव्यतयोपदिश्यते सत्यपि तदुपदेशे । तत्र मनुः- नाकृत्वा माणिनां हिंसा मांसमुत्पद्यते कचित् न च प्राणिवधः स्वय॑स्तस्मान्मांसं विवर्जयेत् ॥ ५।४८ ॥ समुत्पत्तिं च मांसस्य वधवन्धौ च देहिनाम् । प्रसमीक्ष्य निवर्तेत सर्वमांसस्य भक्षणात् ।। ५।४९ ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽपि--- सर्वान् कामानवाप्नोति हयमेधफलं तथा। गृहेऽपि निवसन् विप्रो मुनिमांसविवर्जनात् ॥ ७॥१८१ ॥ यद्यपि वेदविहितहिंसाया अभ्यनुज्ञानं दृश्यते धर्मशास्त्र, तथापि “ निवृत्तिस्तु महाफला' कुर्याद्धृतपशुं सगे कुर्यापिष्टपशुं तथा ” इत्यादीनामपि दर्शनानिवृत्ती तात्पर्यमवसीयते । एवं च म्वरुपगतान्नदोषा अपि दुष्टसतानोत्पादका भवन्ति । "अन्नाद्रेतः, रेतसः प्रजाः" इति श्रुतेः । "आहाररावा सत्वशुदिः सच्वशुद्देदृद्वा स्मृतिः" इति श्रुतेश्च । व्यवसायमूलकानदोषा यथा-- मारियपतोपो'मामयीमो तथा। स्त्रिया सीन च हुते भुञ्जीत ब्राह्मणः कचित् ।। इति चतुर्थाध्याये पञ्चाधिकद्विशततमश्लोकमारभ्य पञ्चविंशाधिकद्विशततमश्लोकपर्यन्तं मनुनाफ- भिहिताः । " तन- रानान्नं तेन आदते सदान्न ब्राह्मवर्चसम् । आयुः मुवर्णकारान्नं यशथर्माकर्तिनः ॥ पति फलरिपाकोपदर्शनानन्तरम्- ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बा भुक्त्वाऽतोऽन्यतमस्यान्नममत्या क्षपणं व्यहम् ।। मत्या भुक्त्वाऽऽचरेत्कृछू रेतीविण्मूत्रमेव च ।। इति प्रायश्चित्तोपदेशादेतेषामन्नदोपमूलकसंकराणां न जातिपरिवर्तकत्वम् । प्रायश्चित्तपरिहार्यत्वात् । एवमेव संसर्गकालभावनिमित्तदुष्टान्नदोषोऽपि प्रायश्चित्तेन परिहार्य इति न तस्य जातिपरिदृत्ति- करत्वमिति ज्ञेयम् । (बीजसंस्कारस्य व्यवसायसंस्कारस्य जातिपरिवर्तकत्वम् ) बीजसंस्कारोऽगत्या क्रियमाणव्ययसायसंस्कारश्च बीजधर्मविनाशकत्वाजातिपरिवृत्तिकर एव । यथा चात्र याज्ञवल्क्यः-- जात्युत्को युगे ज्ञेयः सप्तमे पञ्चमेऽपि वा । व्यत्यये कर्मणां साम्यं पूर्ववच्चाधरोत्तरम् ।। ९६ ।। अत्र भिताक्षरा यथा- सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायन्त इत्यादिना वर्णप्राप्ती कारणमुक्तम् । इदानी कारणान्तरमाह जात्युत्कर्ष इति । जातयो मूर्धावसिक्तायास्तासामुत्कर्षों ब्राह्मणत्वादिजातिमामिर्जात्युत्कर्षों युगे जन्मनि सप्तमे पञ्चमे, अपिशब्दात् षष्ठे वा बोदव्यः । व्यवस्थितश्चायं विकल्पः । व्यवस्था च ब्राह्मणेन शूद्रायामुत्पादिता निषादी, सा ब्राह्मणेनोढा दुहितरं कांचिजनयति, सापि ब्राह्मणेनोटाइ- न्यां जनयति, इत्यनेन प्रकारेण षष्ठी सप्तमं ब्राह्मणं जनयति । ब्राह्मणेन वैश्यायामुत्पादिताए- म्बष्ठा । साप्यनेन प्रकारेण पञ्चमी षष्ठं ब्राह्मणं जनयति । मूर्धावसिक्काप्यनेन प्रकारेण चतुर्थी पञ्चमं ब्राह्मणमेव जनयति । एवमुमा क्षत्रियेणोढा माहिया च यथाक्रमं पष्ठं पञ्चमं च क्षत्रियं जनयति । तथा करणी वैश्योदा पञ्चम वैश्यमित्येवमन्यत्राप्यूहनीयम् । फिच कर्मणां व्यत्यये वृषर्थानां कर्मणा विपर्यासे। यथा ब्राह्मणो मुख्यया वृत्या - जीवन् क्षात्रेण कर्मणा जीवेदित्यनुकल्पः । तेनाप्यजीवन् वैश्यवृत्त्या, तयाऽम्यजीवन् शूद्भवृत्त्या क्षत्रियोऽपि स्वकर्मणा जीवनार्थेनाजीवन् वैश्यवृत्त्या शूद्रवृत्या वा । वैश्योऽपि स्ववृत्त्याऽजीवन् शूद्भवृत्त्येति कर्मणां व्यत्ययः। तस्मिन् व्यत्यये सति यद्यापदिमोक्षेऽपि तां वृत्ति न परित्यजति तदा सप्तमे पष्ठे पञ्चमे वा जन्मनि साम्यं यस्य हीनवर्णस्य कर्मणा जीवति तत्समानजातित्वं भवति । तद्यथा-ब्राह्मणः शूद्रवृत्त्या जीवन् तामपरित्यजन् यदि पुत्रमुत्पादयति, सोऽपि तयेव वृत्त्या जीवन् पुत्रान्तरमित्येव परम्परया सप्तमे जन्मनि शूद्रमेव जनयति । वैश्यवृत्त्या जीवन् षष्ठे वैश्यम् । क्षत्रियवृत्त्या जीवन् पञ्चमे क्षत्रियम् । क्षत्रियोऽपि शूद्रवृत्त्या जीवन् पठे शूद्दम् । - ·३९४ धर्मादर्श , वैश्यवृत्त्या जीवन् पञ्चमे वेश्यम् । वैश्योऽपि शूद्रवृत्त्या जीवस्तामपरित्यजन् पुत्रपरम्परया पञ्चमे जन्मनि शूद्रं जनयतीति। पूर्ववच्चाधरोत्तरम् । अस्यार्थः- वर्णसंकरेऽनुलोमजाः प्रतिलोमजाश्च दर्शिताः । संकीर्ण- संकरजाताश्च स्थकारनिदर्शनेन दर्शिताः। इदानीं वर्णसंकीर्णसंकरजाताः प्रदर्श्यन्ते । अधरे चोत्तरे चाधरोत्तरम्। यथा मूर्धावसिक्तायां क्षत्रियवैश्यशुदैरुत्पादितास्तथाऽम्बष्ठायां वैश्यशूद्राभ्यां निषाद्यां शूद्रेणोत्पादिता अधराः प्रतिलोमजास्तथा मूर्धावसिक्ताम्बठानिषादीषु ब्राह्मणेनोत्पादिताः, माहियोगयोत्रीह्मणेन क्षत्रियेण चोत्पादिताः, करण्या ब्राह्मणेन क्षत्रियेण वैश्येन चोत्पादिता उत्तरेऽनुलोमजाः। एवमन्यत्राप्यूयम् । एतदधरोत्तरं पूर्ववदसत्सदिति बोद्धव्यम् ।। इति । अत्र हि प्रथमतो निकृटक्षेत्रेऽप्युप्तमुत्कृष्टं वीजं परम्परयोत्कृष्टत्वं बीजक्षेत्रयोरुभयोरपि संपादयतीति सिदान्तितम् । युक्तं चैतत् । सर्वत्र क्षेत्रेषु सर्वसस्यपरोहानुगुणतायामप्युप्यमानं बीजं स्वानुकूलरसादिकमेवोपगृहातीति सर्वविदितमेव । अत एव कालान्तरेण तादृशानुगुणरसविना- शात्तत्र नदीजवापमकृत्वाऽन्यदेव बीजमुप्यते कर्षकेः। अत एव तद्वीजपाकानहत्वं भवति क्षेत्रस्य । नैतावताऽन्यबीजानि न प्ररोहन्ति । एतन्मूलक एव शास्त्रे सापिण्ड्यविचारः। स च विवाहप्रकरणे निरूपयिष्यते । तथा चोत्कृष्टवीजद्वारा क्षेत्रस्य तत्संततेश्च समुत्कर्षः सिध्यति । एवं निकृष्टक्षेत्रेणोत्कृष्टबीजस्यापकर्षः । यथा चात्र गौतमः- वर्णान्तरगमनमुत्कापाभ्यां सप्तमे पञ्चपे वाऽऽचार्याः ॥ १।१८ अत्र हरदत्तकृता मिताक्षरावृत्तिर्यथा-मन्यन्त इति वाक्यशेषः । तेषामेव सवर्णादीनामनुलो- मजातानामुत्कण पितृद्वारा सप्तमपुरुपादुत्कृष्टवर्णान्तरप्राप्तिर्भवति । अपकर्षण मातृद्वारा पञ्चमपुरु- पादपकृष्टवर्णान्तरप्राप्तिर्भवति । तयथा-ब्राह्मणेनोदायां क्षत्रियायामुत्पादिता सवर्णा, सापि ब्राह्मणे- नोटा तस्यामुत्पादिता चेत्येवमासमम्याः । सप्तमी तु ब्राह्मणेनोदा यदपत्यं सूते तद्ब्राह्मणजातीयमेव भवति । एवं ब्राह्मणेनोटायां क्षत्रियायामुत्पादितः पुत्रः सवर्णः । सोऽपि क्षत्रियामुद्वाह्य पुत्रमुत्सा- दयति । सोऽपि क्षत्रियामित्येवमापञ्चमात् । पञ्चमस्तु क्षत्रियायां यदपत्यमुत्पादयति तत्क्षत्रिय- जातीयमेव भवति । पिकल्पस्पै नार्थः । तत्रापि वर्णान्तरगमने वृत्तस्वाध्यायबाहुल्ये सति पञ्चमेनो- तट भवति । दीनवृत्या पञ्चमेनापाटं भवति । एवं क्षत्रियम्य वैश्यायां वैश्यस्य शूद्रायामपि दरम्यम् । इति । युत तदपि । अपाटमेने दि निरुपमाणमन्यत्कृटं बीजं तदनुगुणरसायभावान्नस्यत्येव । नहि गोधमानई शेये उप्यमाना गोधमाः परोहन्ति । यथाकलिस्टा वान पीजसहशा भव- IA परमेय संपाम् । न समुत्को न स्पान् । क्षेत्ररयापटत्वात् । नहि सपर्णा भूपिसि- ·३. चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बर ३९५ कापरपर्याया ब्राह्मणवीजादुत्कृष्टा । एवं च तस्यामुप्तं बीजं परम्परया सप्तमेऽपि कथं ब्राह्मणमुत्पादये-- दिति वाच्यम् । तत्र प्रत्यावापं बीजस्य शुद्धत्वेन क्षेत्रस्य च प्रथमक्षेत्रापेक्षयोत्कृष्टत्वेन चोत्कृष्टसंत- तिजननात् । प्रत्यावापं बीजापकर्षे तु क्षेत्रस्योत्कृष्टत्वेऽप्यन्ततो बीजानुसारेणैव संतानस्य संभवात् । इदमत्र तात्पर्यम्-बीजक्षेत्रयोर्मध्ये बीजस्य प्राधान्यं वा क्षेत्रस्येति जिज्ञासायां स्वानुकू- लरसायाकर्षणशक्तिजि एवेत्यङ्गीकर्तव्यम् । गोधूमादिसस्यबीजेषु तथा दर्शनात् । अङ्कुरोत्पत्ति- स्तावद्वीजक्षेत्राभ्यामिति तु निर्विवादमेव । तत्र बीजवापानन्तरं प्ररोहाथ क्रियमाणं रसायाकर्षणं कि बीजेन क्रियते वा क्षेत्रेण स्वयं बीजे रसायावापः क्रियत इति विचिकित्सायां क्षेत्रस्य रसायावापाङ्गीकारे सर्वविधरसावापप्रसङ्गः। रसस्यैकविधत्वाङ्गीकारस्त्वभ्युपगन्तुमशक्यः । नानाविध- सस्थानुत्पादासङ्गात् । अत श्रागत्या बीजेन तद्रसादेः स्वानुरूपत्वं संपायत इत्यभ्युपगन्तव्यम् । तद्- पेक्षया नानाविधरसाभ्युपगम एव श्रेयान् । बीजस्य स्वानुगुणसंपादनव्यापारस्योभयत्र समानत्वात् । तथा च नानारसस्वीकारेऽपि बीजस्य स्वानुगुणरसायुपादानशक्त्या तादृश एव सस्यमरोहः संपद्यते इतररसादीनां तु क्षेत्रे तावस्थ्यमेव। अत एव “ उप्यमानं मुहुः क्षेत्रं शनैर्नियतामियात् " इति सजातीयबीजस्य मुहुर्मुहुरावापे क्षेत्रस्य तदनुकूलरसायपक्षयाच्छनैनि:र्यत्वं भवति । विजातीयसस्य- वापे तु तदनुकूलरसादीनां सद्भावात्तदेव क्षेत्रं तत्सस्योत्पादसमर्थं भवति । एवं च रसायपकर्षणमिदं बीजकमैवेति अभ्युपेयम् । तथा च क्षेत्रे उत्तरोत्तरमुत्कृष्टयीजावापे तदनुगुणरसादिसंपत्तिपरिपूरणे च क्षेत्रस्योत्कृष्टसस्यसंपादनं युज्यत एव । अत एव क्षेत्रेषु सस्यानुगुणरसादिसंपादनाय तदपकर्षपरि- हाराय च शुष्कपुरीपगोमयाद्यवकरः प्रतिवर्ष प्रायः क्रियमाणो दृश्यते । एवं यत्र स्त्रीक्षेत्रे उत्कृष्ट- वीजावापद्वारा संकीर्णसंकरजन्य उत्कृष्टसस्यपरोहानुकूलः संस्कारः पौनःपुन्येन स्यात्तत्रोप्यमानं बीजमुत्कृष्टमेव संतानं जनयेदित्यत्र न विशयलेशोऽपि । अत एवोत्कर्षाय क्षेत्रं संकीर्णसंकरजमेव योग्यमित्युपदर्शितम् । अपकर्षाय च बीजं संकीर्णसंकरजमित्युक्तम् । तत्र क्षेत्रस्यापकृष्टवीजारो- हानुगुण्यंन बीजापर्षे शनैः शनैरपकृष्टसंतानस्यैव जननात् । एतत्सर्वमभिमेत्यैवोक्त मनुना--- क्षेत्रभूता स्मृता नारी चीजभूतः स्मृतः पुमान् । बीजक्षेत्रसमायोगात्संभवः सर्वदेहिनाम् ।। विशिष्टं फुत्रचिद्धीज स्त्रीयोनिस्त्वेव कुत्रचित् । उभयं तु समं यत्र सा प्रतिः प्रशस्यते । वीजस्य चैव योन्याश्च वीजमुल्कृष्टमुच्यते । सर्वभूतमतिर्हि वीजलक्षणलक्षिता ।। यादशं तूप्यते वीज क्षेत्रे कालोपपादिते । ताग्रोइति तत्तस्मिन् वीज स्वैयञ्जितं गुणः ।।

·धर्माद इयं भूमिहि भूतानां शाश्वती योनिरुच्यते । नच योनिगुणान् कांश्चिद्वीजं पुष्यति पुष्टिषु ॥ भूमावप्येककेदारे कालोप्तानि कृपीवलैः। नानारूपाणि जायन्ते वीजानीह स्वभावतः ॥ वीडयः शालयो मुद्गास्तिला मापास्तथा यवाः । यथा वीज प्रमेहन्ति लशुनानीक्षवस्तथा ।। अन्यदुप्तं जातमन्यदित्येतन्नोपपद्यते । उप्यते यद्धि यद्वी तत्तदेव प्ररोहति ॥ ९॥३३-४० इति । नैतावता क्षेत्रस्याकिंचित्करत्वं सर्वथा सर्वत्र साम्य वा । बीजानुगुणरसाद्याधारत्वेन वैष- म्यात् । नहि सर्वक्षेत्रेषु सर्वसस्यसमुद्भवः । ऊपरे गोधूमादीनामनुत्पादात् । नविारकल्माषादीनां बहुलोत्पादाच्च । तस्मात् क्षेत्रस्यापि तारतम्यमवश्यमेवाभ्युपेयम् । तदुक्तं मनुना- तत्लाजेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना । आयुष्कामेन वप्तव्यं न जातु परयोपिति ॥ अत्र गाथा वायुगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । यथा वीजं न वप्तव्यं पुंसा परपरिग्रहे ॥ नश्यतीपुर्याथा विद्धः खे विध्धमनुविध्यतः । तथा नश्यति वै क्षिप्रं बीजं परपरिग्रहे ॥ ९॥४१-४३ इति । एतेन क्षेत्रगतगुणावगुणसंक्रमसंभवात्तस्य च ज्ञातुमशक्यत्वात्कदापि परपरिग्रहे केनापि बीजावापो न कर्तव्य इति फलति । परिग्रहस्य परत्वं च विजातीयत्वेनापि ! एतत्सर्वमपि दुज्ञेयं प्राकृतानाम् । शास्त्रैकदृष्टीनां सुज्ञेयमपि राजदण्टाधीनप्रचारत्वान्न व्यवहार्यम् । अत एव "उभयं तु समं यत्र सा प्रसूतिः प्रशस्यते"इति सिद्वान्तो मनुनोक्तः। कलिकाले तु कामक्रोधायाक्रान्त- लेन मालकालामेतादृशानुलोमविवाह एव वर्जनीयत्वेनोक्तः सवर्णान्यागनादुष्टेः संसर्गः शोधि- तरपि"इति कलिवर्यप्रकरणे ! स्थितस्य गतिचिन्तनीयेतिन्यायेन समाजव्यवहारार्थमिदमत्र विवोचितम् । इदमप्यतापरमालोचनीयं परिनितिः । निषादेन निपायामापञ्चमाज्जातोऽपहन्ति शूद्रताम् । १३ । तमुपनयेत् पष्ठ याजयेत् ॥ १४ ॥ सप्तमो विकृतबीजः समबीजः सम इत्येषां संज्ञाः क्रमेण निपतन्ति ॥ १४ ॥प.प.भ. ८॥ इति बोधायनस्मृतिवचनानां किंवा तात्पर्यमिति । "जात्यको यो ज्ञेयः" इति याज्ञवल्क्यवचनस्य तात्पर्य तु स्रीसततिः पुनश्च ब्राह्मणा- पत्तवर्गस्टा गन्नमे पठे सप्तमे च यदादिजातिपरिवृत्ति विदधातीति मिताक्षराकारादयस्ता- .

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः त्पर्यमाहुः । पुंसंततेस्तु तावत्पर्यन्तं जातायाः स्त्रीसंततेरपि ब्राह्मणाद्यनूढायाश्च न जातिपरिवर्तकत्वम् । एवमेव मन्वादिवचनानाम्- - शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातःश्रेयसा चेत्नजायते । अश्रेयान् श्रेयसी जाति गच्छत्यासप्तमायुगात् ॥ ६४ शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् । क्षत्रियाज्जातमेवं तु विद्याद्वैश्यात्तथैवच ॥ ६५ अनार्यायां समुत्पन्नौ ब्रामणात्तु यदृच्छया । ब्राह्मण्यामप्यनार्यात्तु श्रेयस्त्वं केति चेद्भवेत् ॥ ६६ जातो भार्यामनार्यायामाचार्यों भवेद्गुणैः । जातोऽप्यनार्यादार्यायामनार्य इति निश्चयः ॥ ६७ तावुभावप्यसंस्कार्याविति धर्मो व्यवस्थितः । वैगुण्याजन्मनः पूर्व उत्तरः प्रतिलोमतः ॥ ६८ सुवीजं चैव सुक्षेत्रे जातं संपाद्यते यथा । तथाऽऽर्याज्जात आर्यायां सर्व संस्कारमर्हति ॥ ६९ वीजमेके प्रशंसन्ति क्षेत्रमन्ये मनीपिणः । वीजक्षेत्रे तथैवान्ये तत्रेयं तु व्यवस्थितिः ॥ ७० अक्षेत्रे वजिमुत्सृष्टमन्तरैव विनश्यति । अवीजकमपि क्षेत्रं केवलं स्थाण्डिलं भवेत् ॥ ७१ यस्मादीजप्रभावेण तिर्यग्जा ऋपयोऽभवन् । पूजिताश्च प्रशस्ताश्च तस्मा प्रशस्यते ॥ ७२ अगरीमार्पफार्माणमा यत्मार्थमिणम् । संपधार्याब्रवीद्धाता न समौ नासमाविति ॥ ७३ इत्यादीनां तात्पर्य मन्वर्थमुक्तावलीकारादय आहुः । मनुना बीजप्राशस्त्यवर्णनात् । एवमपि - शुदायां ब्राह्मणाजात इत्यत्र समुत्पत्तिमात्रपरत्वेऽपि जातशब्दस्य त्रीसंततिपरत्वं यदुपवर्णितं पूर्वो-. तनिबन्धकारैः रेः । तत्र किमपि न प्रमाणमुपन्यस्तम् । यदि च सामर्थ्यमात्रमेव तत्र प्रमाणम् । तदा तु सामर्थ्यस्य ज्ञानुमशक्यत्वात्कार्यानुसारेण कल्पनीयत्वाच्च बीजप्रभावेण तिर्यग्जानामृष्यशृङ्गा- दीनामेकस्मिन्नेव जन्मन्युत्कर्षस्थ मनुनाऽभ्यभिहितत्वाच्च पूर्वक्तिबोधायनस्मृत्येकवाक्यतया व्याख्याने उत्कृष्टवर्णेन सह विवाहसंबन्धाभावेऽपि स्त्रीपुंसोरुभयोरपि स्वजातिविवाहेनापि पञ्चमे सप्तमे पछे वा ·धर्माद मन्वर्थमुक्तावलीकारमतानुसारेण कुत्रचित्तृतीयेऽपि तादृशबीजसमुत्कर्षाज्जात्युत्कर्षो भवतीति सिद्धा- न्तः सिध्यति । ननु बौधायनवचनानुसारेणोक्तस्मृतिनयनापेक्षया बौधायनवचनस्यैव निबन्धकारो- क्ततात्पर्यपरत्वं किं न स्यादिति चेन्न। निषादेन निषाद्यामापञ्चमाज्जातोऽपहन्ति शूद्रतामिति सजातीयसंततेः स्पष्टमेवोपवर्णनात् विशेषविषयकत्वात्तदनुसारेण सामान्यवचनानां नेयत्वात् । नहि मनुवचने वा याज्ञवल्क्यवचने वा विशेषसंततेसल्लेखः । तस्माद्वीजप्रभावात्पारशवोऽपि निषादापर- नामा स्वजातीयकन्यासमुद्दाहेन सप्तमे ब्राह्मणतामुपैति । एवं मूर्धावसिक्तापरनामा सवर्णः पञ्चमे, अम्बष्ठश्च षष्ठे जातिपरिवृत्तिं लभत. इति सिध्यति। एवं माहिण्योग्रयोः करणस्य च क्रमेण क्षात्र- यत्वं वैश्यत्वं च स्यात् । आनुलोम्येन बीजप्रभावात् । यदि तु यावद्वचनं वाचनिकमिति न्यायेन बौधायनवचनं निषादपरमिति तद्विषयकत्वेनैव सामान्यवचनबाधस्तहि तु ब्राह्मणबीजस्यैव तादृशः प्रभाव इत्यपि कल्पना न पसरेत् । ततश्च ऋष्यशृङ्गादीनामुत्कर्षतिपादनपरमनुवचनस्थासांगत्यापत्तिः । न चार्थवादः। बीजक्षेत्रप्राशस्त्यविप्रतिपत्ति प्रदर्श्य निर्णायकत्वेनोपनिबन्धनादर्थवादत्वेऽपि बीजप्राश- स्त्यतात्पर्यपरत्वस्य प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात्। अत एव मनुना पारशवादीनामसंस्कार्यत्वबोधनेऽपि बौधा- यनेन “तमुपनयेत्, पष्ठं याजयेत्" इत्युक्तम् । एवं च निबन्धकाराणां व्याख्यानमिदं बौधायनवचन- विरुद्दमिति प्रतिभाति । यद्दा विच्छिन्नानुपलब्धस्मृतीनां यानि वचनानि निवन्धेषुपसंगृहीतानि, तान्येव प्रमाणानि शिष्टादृतत्वात् । नान्यानि शिष्टैरनादृतत्वादिति मतानुसारेणाऽऽनन्दाश्रममुद्रितस्मृतिसमु- च्चये मुद्रिता वौधायनस्मृतिर्वा तद्वचनं वोपर्युक्तं न प्रमाणमिति मन्येत । एवम पि बीजमेके प्रशंस- नीति मनूक्तविप्रतिपत्तिस्तन्निर्णयश्चैवमेव ज्ञापयति यद्वीजप्रभावोऽयमलौकिक इति । ततोऽपि मनु- वचनस्य याज्ञवल्यवचनस्य च प्रतीयमानार्थपरित्यागे स्त्रीततिग्रहणे च किमपि प्रमाणं न पश्यामः । ननु दुष्टबीजस्य दुटक्षेत्रस्य च परस्परसजातीयस्यापि तथैव संवन्धानुवृत्ती दोपपरिहारानु. पपत्तिरेव तत्र प्रमाणमिति चेन्न । क्षेत्रदोषस्याकिंचित्करत्वात् । अत एवानन्तरजातानां सवर्णत्वं सदृशत्वं वा सर्वत्राभ्युपेतम् । नहि क्षेत्रवान् गुणान् वा दोषान वा चीजमुपगृह्णाति । अत एव "न च योनिगुणान् कांबिधी पुपनि पुष्टिषु" ९२७ इति मनुनोत्तम् । तादृशदोषस्तु सदावर- णादीनापि भ्यपोहितुं शक्य इति शक्योपपत्तिः । अतश्चात विपये परिनिधिता एव प्रमाणाम् । सर्वथा विदानी तादृशानुलोमविवाहानां कलिवयंपकरणेन निषिद्धत्वान्लेदानी काप्यनुपपतिः । फेवलमिदानी में ब्रह्मक्षत्रत्वादिनाऽऽत्मान व्यपदिशन्ति, तेषां परम्परोपलन्धी निर्णयावसरे च कदा- विदीनारम्परायो कथं वा निर्णयः स्यादित्येवोपयमता । अस्तु । प्रकृतमनुसरामः । अत्र र संकरजातीनां जानित्य वर्तते न वा, निसादेन निपाया जातो निपाद एव वेत्यादिकं विचारणीय- मुरिटादिवारपिप्यते । या त माटवीजवशान्निाक्षेत्रपशादा जातीनामुत्कोपी पूर्व- मानानिति तु न पिनियनम् ।

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः ३९९ " इत्यनेन ( व्यवसायसंस्कारस्य जातिपरिवर्तकत्वम् ) एवमेव व्यवसायसंस्कारस्य जातिपरिवर्तकत्वं " व्यत्यये फर्मणां साम्यम् प्रतिपाद्यते । एतञ्च मिताक्षरायां सटमेव विवेचितम् । एवं चाऽऽपद्धर्मत्वेन परिगृहीतस्य 'शास्त्रोक्त- व्यवसायस्याप्यापपरिहारेऽपि त्यागाभावे तथैव संतानपरम्परया तदनुवृत्ती सप्तमे . पञ्चमे पठे वा तत्संततिस्तज्जातीयतां प्रतिपद्यते । अत्र च व्यवसायातिरिक्तस्वीयजातिधर्माणामपि त्यागोऽत्याव- श्यकः । अन्यथा तु न जातिपरिवर्तनम् । जातिबोधकगुणाभिव्यञ्जकसंस्काराणां स्वधर्मानुष्ठानेना- व्याहतत्वात् । नहि केवलं व्यवसायसंस्कारः सति स्वजातीयगुणाभिव्यञ्जकसंस्कारे बीजशक्तिम- पोहितुं शक्नोति । कर्मसंस्कारस्य प्राबल्यात् । ननु व्यवसायोऽपि कर्मैव । अतस्तजन्यसंस्कारस्य न प्राबल्यमितरेषां तु तदिति कथं निर्णीयत इति चेत्सत्यम् । तथापि मनुना-- जप्येनैव तु संसिध्येद्राह्मणो नियतव्रतः। कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मत्रो ब्राह्मण उच्यते ।। एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः। सावित्र्यास्तु परं नास्ति मौनात्सत्यं विशिष्यते ॥ २१८७-८८ इत्यादिवचनैर्गीयन्याः परमपावनत्वबोधनात् सर्वसंस्कारदोषापहारकत्वं ज्ञायते । कर्मजन्यसं- स्काराणामातिसूक्ष्मत्वेन बलाबलनिर्णयस्तु शास्त्रैकगम्य इति तु प्रमाणविचारे पूर्वमेव सिद्धान्तितम् । तस्मात्सत्यपि व्यवसायव्यत्यये यदि द्विजानां गायत्रीजपपरत्वं स्यात्तदा तु न बीजधर्महानिरत- स्तत्र न जातिपरिवृत्तिः । यत्र तु स्वजातीयधर्माणां सर्वथा त्यागेन व्यवसायव्यत्यय आपन्निरसनेs- प्यनुवर्तमानो दृश्येत । तत्र ववश्यमेव जातिपरिवृत्तिरङ्गीकार्य । दृश्यते चेदानी मौढाविवाहादि- प्रवृत्तिः प्रायः सर्वत्र । स चायं विवाहः प्रायः क्षत्रियादिषु स्वयंवरादिना रूढो विशेषत इदानीं सर्वैराश्रीयते । मन्ये परम्पराया राजसेवादिना राजान्नभक्षणादपि तादृशी वासना प्रादुर्भवेत् । एवमेवान्येष्वपि क्षत्रियधमोदिषु प्रवृत्तिरुपलभ्यमाना ब्राह्मणानों व्यवसायसंस्कारजन्या भवितुमर्हति । तत्र यत्र परम्परायां तदतिरिक्तधर्मत्यागोऽपि संजातश्चेत्तज्जातीयत्वमपि सुतरां स्यादेव । अत्रेदं विचारणीयं यत्कर्मजन्यसंस्काराणां सर्वथा बीजधर्मविनाशकत्वं संभवति न वा? संभवेऽप्यन्यधर्मोसादकत्वं स्यान्नवा ? अत्र च कर्मजन्यसंस्काराणां सूक्ष्मत्वेन शास्त्रैकगम्यत्वात् शास्त्रानुसारेणेव निर्णयः कर्तव्यो भवति। मनुष्यकृतसृष्टौ तु मनुष्यकृतकर्मजन्यः' संस्कारः प्रमाणान्तरैरपि प्रत्येतुं शक्यः । ईशसृष्टौ तु तादृशज्ञानासभेवान प्रतीतिः। न हि मनुष्येण वायुयामिश्रणानलमुत्पाद्यते, विचित्रपदार्थद्वयसंयोगाद्वा रङ्गवैचित्र्यं पदर्यत इत्येतावता परमेशसृष्टिगतं सर्वमपि जलं वा रङ्गवैचित्र्यं वा तथैव समुत्पन्नामित्यनुगमे प्रमाणमस्ति । न हि प्रतिवर्ष जायमाना दृष्टिीयुद्यसंयोगमात्रेणव । अतिवृष्ट्यनावृष्ट्यादेरपि दर्शनात् । न हि ·फर्मजन्यसंस्कारेण बीजधर्मपरिवर्तनापरिवर्तने अपि शासफगम्ये इत्यगत्या स्पीकर्तन्यम् । धर्माद अतिवृष्टिकाले वायुयाधिक्यं वा तत्संयोगाधिक्य वा । अनावृष्टिकाले न तदभाव इति कल्पयितुं शक्यम् । तथा सति तयोरपि कादाचित्यावेन कारणान्तरकल्पनायतक्तो तत्रैव द्रव्यान्तरसंयोगा- योगयोः परिकल्पनपसमात् । पृथकरणादिना घटकद्रव्यसिद्धावपि तदुत्पादककारणस्यातिद्वत्वात् । न हि घटकद्रव्यताधारण्येन संवैषां पदार्थानामुपपत्तिः । वायुवघनत्वादिना सर्वसाधारण्येऽपि बपियस्यानुपपन्नत्वात् । नहि गोधूमशकरातानिनयोगसागरण्येन गोधूमजन्यपदार्थानामेकरूपता वा एफक्रियाकारित्वं वोपलभ्यते । पदार्थान्तरदर्शनात् • वृप्यत्ववल्यत्वादिना रुदिना च निन्नकार्यकारित्वात् । एवमेव रद्गनिन्येऽपि । नहि वयं हरितालमनःशिलासंयोमादिना हरितरगमुत्पादयाम इति सर्वत्र वृक्षणपक्ष्यादिपुरल-मानो हरितवर्णस्तथैव समुत्पन्न इति कोऽपि पेसावानाचीत । तस्मादस्ति किंपित्कारमान्तरमिति कल्पनीयम् । तचान्ततो पता फर्म जन्परिणाम एवेत्यगत्योरीकरणीयम् । तस्य च दुर्पिज्ञेयत्वाच्या गम्पत्वमेव । तथा ५ शासस्यानतिशक्यत्वात् । तच्यागे जगदाध्यमसगात् । पशुपदापाततः पतीत्यय प्रतिनिधि- पगन्धापनसिद्गाय । तथा च भामयानानुसारेणव उपरितनपभनिर्णयः फर्तन्यः । दिनारि दि गामम् । नराऽऽय या मन:- पुरिहा कियालोपदिानध्यपनेन च । फुगन्यकुलता यान्ति ग्रामणातिक्रमेण च ।। मिन्गन स्परहारेण नद्रापत्यय कानः। गोरिसमा गानय हा गारपपा ।। भपान्यगनना न.निन र मंगा । कुलान्या निम्पनि पानि नानि मन्त्रतः॥ माननु गमसानि पुरान्वन्यपनान्तरि । समान गनिन पनि माप 1 ३१६३.६५ ·चातुर्वर्ण्यमतिविम्ब ४०१ विशिष्टसंस्कारस्यैव नाश इति न पितृपितामहादिपरम्परासाम्यम् । तथा च पितृपितामहादिजात्यनु- गुणधर्मद्वारा परमेशाराधनशक्त्यभावात्तदतिरिक्तधर्मेणेव परमेशाराधनाय प्रवर्तितव्यमितिवात्पर्य सिध्यति । सर्वथा तनातीयते तु मन्त्रादिसंस्कारस्यायोग्यत्त्वेन कदापि पूर्वजातिमातिर्न स्यात् । वृत्तित्यागपूर्वकस्वधर्मानुष्ठाने तु कालान्तरेण पुनश्च स्वजातिप्राप्तिस्तु केन निवार्यताम् । अत एवं " व्यत्यये कर्मणां साम्यम्" इति साम्यपदं प्रयुक्ते स्म याज्ञवल्क्यः। साम्यं च तुल्यता तदिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवचा । एवं च भेदोऽति तनातीयादस्य कर्मभ्रष्टस्य सिध्यति । एवं च कर्मम्रष्टानो तत्तज्जात्यनुगुणवीजगतसंस्कारः सर्वथा न प्रणश्यतीति सिद्धम् । बीजयोनितंकरद्वारा तु स संस्कारः सर्वथा प्रणश्यति । अत एव प्रायश्चित्तादिविविः संगच्छते । विशेषश्चाये शुद्धिप्रकरणे वक्ष्यते । द्वितीय शास्त्रं यथा मनु:- सर्वतः प्रतिगृलीयाबाह्मणस्त्वनयं गतः । पवित्रं दुष्यतीत्येतद्वर्मतो नोपपद्यते ।। नाध्यापनाद्याजनाद्वा गर्हिताद्वा प्रतिग्रहात् । दोपो भवति विप्राणां ज्वलनाम्बुसमा हि ते ।। जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । आकाशमिव पझेन न स पापेन लिप्यते ॥ अजीगतः मुतं इन्तुपुपासर्पयुभुक्षितः । न चालप्यत पापेन क्षुमतीकारमाचरन् । वमांसमिच्छन्नार्तोऽत्तुं धर्माधर्मविचक्षणः । प्राणानां परिरक्षार्थ वामदेवो न लिप्तवान् ।। भरद्वाजः क्षुधार्तस्तु सपुत्रो विजने वने। वहीः प्रतिजग्राह धोस्तक्ष्णो महातपाः ।। क्षुधार्तचातुमभ्यागाविश्वामित्रः श्वनाघनीम् । चण्डालहस्तादादाय धर्माधविचक्षणः ॥ १०११०२-१०८ एतैश्च वचनैरापकाले येन केनाप्युपायेन जीवतो न कोऽपि वृत्तिकृतो दोष इति प्रति- पायते । आपच्चात्र न्याय्येन विधिनोदरंभरणाशक्यतै । तथा चाऽऽपकाले यया कयापि वृत्त्या जीवन्तो वर्णा न जात्यनुगुणवीजदोपमावहन्ति तया वृत्त्या,न वा तत्र बीजगुणाना नाशो भवतीति निश्चीयते । आपदनन्तरं तु तयैव वृत्त्योपजीवित्वे साम्यमावहन्ति । अत्राऽऽपत्काले वृत्तिसंस्कारो न बीजमनाशकः, तदनन्तर तु तन्नाश इत्यत्र किंवा गमकम् । नानिसपर्के शीतकाले न , ·धर्मादा अतिवृष्टिकाले वायुद्वयाविक्यं वा तत्संयोगाधिक्यं वा । अनावृष्टिकाले च तदभाव इति कल्पयितुं शक्यम् । तथा सति तयोरपि कादाचित्कत्वेन कारणान्तरकल्पनाप्रसक्तौ तत्रैव द्रव्यान्तरसंयोगासं- योगयोः परिकलनप्रसङ्गात् । पृथक्करणादिना घटकद्रव्यसिद्धावपि तदुत्पादककारणस्यासिद्धत्वात् । न हि घटकद्रव्यसाधारण्येन सर्वेषां पदार्थानामुपपत्तिः । वायुद्रवघनत्वादिना सर्वसाधारण्येऽपि वैचित्र्यस्यानुपपन्नत्वात् । नहि गोधूमशर्कराघृतामिसंयोगसाधारण्येन गोधूमजन्यपदार्थानामेकरूपता वा एकक्रियाकारित्वं वोपलभ्यते । पदार्थान्तरदर्शनात्-- वृष्यत्वबल्यत्वादिना रुच्यादिना च भिन्नकार्यकारित्वात् । एवमेव रड्गवैचित्र्येऽपि । नहिं वयं हरितालमनःशिलासंयोगादिना हरितरङ्गमुत्पादयाम इति सर्वत्र वृक्षपर्णपक्ष्यादिषूपल-पमानो हरितवर्णस्तथैव समुत्पन्न इति कोऽपि प्रेक्षावानाचक्षीत । तस्मादस्ति किषित्कारणान्तरमिति कल्पनीयम् । तच्चान्ततो गत्वा कर्मजन्यपरिणाम एवेत्यगत्योरीकरणीयम् । तस्य च दुर्विज्ञेयत्वाच्छापैकगम्यत्वमेव । तथा च कर्भजन्यसंस्कारेण बीजधर्मपरिवर्तनापरिवर्तने अपि शास्त्रैकगम्ये इत्यमत्या स्वीकर्तव्यम् । शास्त्रस्यानतिशक्यत्वात् । तत्त्यागे जगदान्थ्यप्रसङ्गात् । पशुवदापाततः प्रतीत्यैव प्रवृत्तिनिवृत्ति- पसत्तावनर्थप्रसङ्गाच्च । तथा च शास्त्रवचनानुसारेणैव उपरितनप्रश्ननिर्णयः कर्तव्यः । द्विधापि हि शास्त्रम् । ताऽऽयं यथा मनु:--- कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ।। शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापत्यश्च केवलैः। गोभिरवैश्च यानैश्च कृप्या राजोपसेवया ।। अयाज्ययाननश्चैव नास्तिस्येन च कर्मणाम् । कुलान्याशु विनश्यन्ति यानि हीनानि मन्त्रतः ॥ मन्त्रतस्तु समृद्धानि कुलान्यल्पधनान्यपि । कुलसंख्यां च गच्छन्ति कर्पन्ति च महद्यशः ॥ ३॥६३-६६ ॥ इत्यादि । अत्र च फुलानामकुलत्वसंपत्तिः खलु कर्मजन्यसंस्कारमालिकेवेति स्पटमेवाभिहित विनाऽऽपदं तादृशफर्मपरिहाराय । तथापि " यानि हीनानि मन्त्रतः इत्युक्त्या मन्त्रशक्त्यभाव एवाकुलत्वमिति गम्यते । ततश्च मन्त्रसामर्थ्यमपि दुष्कृतजन्यप्रत्यवायपरिहारजनकं गम्यते । अतश्र सति च मन्त्रसंस्कारे नेतेपा कर्मणां कुलभ्रंशकरत्वमिति सिध्यति । सोऽयं कुलभंशो नाम कुलकमागतमीजनिष्ठसंस्कारनाश पवेति संभाति फर्मजन्य संस्कारस्य बीजधर्मविनाशकत्वम् । तथा मापद्यापि स्पीतस्य फर्मग आपनि प्रत्युत्तरमप्यनुनी बीजधर्मपिनाशकत्वं सिध्यति । गीमधर्मस्य समानसंतानोत्पादकत्यस्य न सर्वधा नाशः। किंतु परेशाराधनानुकूलस्य ·- चातुर्वर्ण्यमतिविम्बा विशिष्टसंस्कारस्यैव नाश इति न पितृपितामहादिपरम्परासाम्यम् । तथा च पितृपितामहादिजात्यनु- गुणधर्मद्वारा परमेशाराधनशक्त्यभावात्तदतिरिक्तधर्मेणेव परमेशाराधनाय प्रवर्तितन्यमितितात्पर्य सिध्यति । सर्वथा-तजातीयत्वे तु मन्त्रादिसंस्कारस्यायोग्यत्वेन कदापि पूर्वजातिप्राप्तिर्न स्यात् । वृत्तित्यागपूर्वकखधर्मानुष्ठाने तु कालान्तरेण पुनश्च स्वजातिमाप्तिस्तु केन निवार्यताम् । अत एव " व्यत्यये कर्मणां साम्यम्" इति साम्यपदं प्रयुक्ते स्म याज्ञवल्क्यः। साम्यं च तुल्यता तद्भिन्नले सति तद्गतभूयोधर्मवत्ता । एवं च भेदोऽति तज्जातीयादस्य कर्मभ्रष्टस्य सिध्यति । एवं च कर्मभ्रष्टानां तत्तजापनुगुणबीजगतसंस्कारः सर्वथा न प्रणश्यतीति सिद्धम् । बीजयोनिसंकरद्वारा तु स संस्कारः सर्वथा प्रणश्यति । अत एव प्रायश्चित्तादिविधिः संगच्छते। विशेपश्चाये शुद्धिमकरणे वक्ष्यते । द्वितीय शास्त्रं यथा मनुः सर्वतः प्रतिगृह्णीयावामणस्त्वनयं गतः । पवित्रं दुष्यतीत्येतद्धमतो नोपपद्यते ॥ नाध्यापनाद्याजनाद्वा गर्दिताद्वा प्रतिग्रहात् । दोपो भवति विप्राणां ज्वलनाम्बुसमा हि ते ।। जीवितात्ययमापनो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । आकाशमिव पझेन न स पापेन लिप्यते ।। अजीगतः सुतं हन्तुमुपासर्पदयुभुक्षितः । न चालिप्यत पापेन क्षुत्मतीकारमाचरन् । श्वांसमिच्छन्नाऽत्तुं धर्माधर्मविचक्षणः । प्राणानां परिरक्षार्थ वामदेवो न लिप्तवान् । भरद्वाजः क्षुधार्तस्तु सपूत्रो विजने बने। बहीगोंः प्रतिजग्राह धोस्तक्ष्णो महातपाः ।। क्षुधार्तश्चात्तमभ्यागाद्विश्वामित्रः श्वजापनीम् । चण्डालहस्तादादाय धर्माधविचक्षणः ॥ १०११०२-१०८ एतेश्च वचनैरापत्काले येन केनाप्युपायेन जीवतो न कोऽपि वृत्तिकृतो दोष इति प्रति. पायते । आपच्यात्र न्याय्येन विधिनोदरंभरणाशक्यतैव । तथा चाऽऽपकाले यया कयापि वृत्त्या जीवन्तो वर्णी न जात्यनुगुणवीजदोपमावहन्ति तया वृत्त्या,न वा तत्र वीजगुणानां नाशो भवतीति निश्चीयते । आपदनन्तरं तु तयैव वृत्त्योपजीवित्वे साम्यमावहन्ति । अत्राऽऽपत्काले वृत्तिसंस्कारो न बीजधर्मनाशकः, तदनन्तरं तु तन्नाशक इत्यत्र किंवा गमकम् । नामिसंपर्के शीतकाले न .

·पदार्थ भस्मीभावः, किं तूम्णकाले इति कालकृतं नियमनं स्वभावासद्धकर्मणी भवितुमर्हति । तथा च वृत्तिसंस्कारोऽप्यापदनापत्कालमनपेक्ष्येव सर्वत्र सम एव भवितुमर्हतीति शङ्कायामयमेव परिहारो यज्जीविकानि यमातिरिक्तविहितधर्मानुठानाननुष्ठाने इत्येव । तथा चाऽऽपदि यावदपेक्षमेव धर्मस्थागस्तदतिरिक्तधर्मानुष्ठानं च प्रचरतीति तत्र धर्मानुष्ठानजन्यसंस्कारस्य बलवत्त्वावृचिजन्य- संस्कारो न प्रभवति बीजधर्मनाशाय । आपन्निवृत्तौ तु तथैवं तवृत्त्युपजीवित्वे स्वधर्मसंहकारस्य लोप एव गम्यते लोभादिना विषयलील्यादिति तदानीं वृत्तिसंस्कारः परम्परयाऽनुवर्तमानः प्राबल्याद्वीजधर्मनाशायैव प्रभवतीति कल्पनीयम् । एवं च स्वधमारण- त्यागसहकृत एव व्यवसायसंस्कारो जातिपरिवृत्तिकर इति सिध्यति । यत्र तु कुलेषु उभयमपीदानी परिदृश्यते स्वधर्माचरणं च लोभादिनाऽऽपदभावेऽपि परवृत्तिस्वीकारश्च । तत्र कथ वा निर्णय इति संशये तु स्वधर्माचरणत्यागरूपस्य सहकारिकारणस्याभावान्न जातिपरिवृत्तिकरत्वं व्यवसाय- संस्कारस्येति मन्यामहे । एतादृशकुलेषु वृत्तिदोषो मा भादति राजशासनद्वारैव तेषां प्रतिबन्धः । अत एवाऽऽह मनु:- यश्चापि धर्मसमयात्मच्युतो धर्मजीवनः । दण्डेनैव तमप्योपेत्स्वकाद्धर्माद्धि विच्युतम् ॥ ९।२७३ इति । सोऽयं स्वकर्मत्यागो वर्णसंकरकारकः । अत्र वृत्त्यतिरिक्तस्वधर्माचरणं दानाध्ययन यजनादिरूपं ग्राह्यम् । आपत्तावपि विहितसेवाकयादिकमेव प्रायम् । न तु निषिद्धम् । लेन वैश्यवृत्त्यापि जीवतो मधुमासादिक्रयविक्रयः सर्वथा ब्राह्मणस्य जातिपरिवृत्तिकर इति फलति । एवं क्षत्रियादीनामप्यापद्धर्मस्य जातिपरिवत्तिकरलं ज्ञेयम् । (राजनीतिदृष्ट्या धर्मपरिवर्तनवादः) अत्रापरे प्रत्यवतिष्ठन्त आधुनिका:- आपद्धर्माचैते शास्त्रविहिता विहितवृत्त्या जीवना- संभव इति फिल प्राचीनानां सिद्धान्तः । तत्र तादृशासंभवस्तु यथाऽऽनावृष्ट्यादिना भवति । तथैव राजदण्डस्य म्लेच्छयपनद्रावायत्तत्वेऽपि संभवति । अत एव मनुराह- वैश्यशूद्री प्रयत्नेन स्वानि कणि कारयेत् । तो हि च्युतौ स्वकर्मभ्यः क्षोभयेतामिदं जगत् ॥ ८।४१८ शक्तेनापि हि द्रेण न कार्यों धनसंचयः। दो हि धनमासाद्य ब्राह्मणानेव वाघते ॥ १०॥१२९ इति । अत्र तमोगुणात्मकशदादीनां धनसंचयो ब्राह्मणानां ब्राह्मण्यवाधको भवतीति निषिदः । यदा धनसंचयस्यान्यनर्षकारित्वं सर्वधर्ममूलबाह्मण्यस्य बाधेन, पदा अर्थस्य मूलं - ·t चातुर्वण्र्यमतिबिम्बा ४०३ राज्यम्" इति सिद्धान्तानुसारेण राजदण्डस्य तदायत्ततायां फर्थ वा ब्राह्मणानां ब्राह्मण्योपयुक्ता जीविका स्यात्, कथं वा सर्वत्रानर्थकारित्वं न स्यात् । अत एव हीनस्योत्तमजीविका न कदापि विहिता । प्रत्युत यो लोभादधमो जात्या जीवेदुत्कृष्टकर्मभिः । तं राजा निधनं कृत्वा क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥ १०९६ इति विप्रवासनदण्डोऽभिहितो मनुना। तथा च सर्वापन्मूला किलय दण्डापदुपस्थिता तनिवारणमन्तरा न कथमपि धर्मसंरक्षणं भवितुमर्हतीति. तदर्थ कथं वर्तितन्यामिति विशयो भवति ।। अयमत्राभिसंधिः-~~यत् राज्यं नाम सप्ताङ्गं भवति । तथाहि-- स्वाम्यमात्यो पुरं राएकोशदण्डौ सहत्तथा । सप्त प्रकृतयो ोताः सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ।। सप्तानां प्रकृतीनां च राज्यस्याऽऽसां यथाक्रमम् । पूर्व पूर्व गुरुतरं जानीयाद्यसनं महत् ॥ ९।२९४-२९५ इति मनुः । अत्र च पुरमिति दुर्ग ज्ञेयम् । कौटिलीयार्थशास्त्रेऽपि- स्वाम्यमात्यजनपददुर्गकोशदण्डमित्राणि प्रकृतयः -इति । ६।९७ एवं च राज्यसंपादनं नाम सप्ताङ्गसंपादनमेव । तत्र यद्यपि- सप्ताङ्गस्पेह राज्यस्य विष्टब्धस्य त्रिदण्डवत् । अन्योन्यगुणवैशेष्यान किंचिदतिरिच्यते ॥ ९।२९६ इति मनूक्त्या त्रिदण्डवदन्योन्यसंबद्धस्य परस्परविलक्षणोपकरणात्सप्तस्वप्यङ्गेषु न कस्या- प्यङ्गस्य तारतम्यं भवितुमर्हति, तथापि सर्वनाशे पुनश्च पण्णामङ्गानां संपादनं राष्ट्रादेव भवतीति राष्ट्राङ्गस्यैव सर्वेषु गुरुत्वमभ्युपेयम् । तदुक्तं कौटिलीयार्थशास्त्रे- जनपददुर्गव्यसनयोर्दुर्गव्यसनामति पाराशरः, दुर्गे हि कोशदण्डोत्पत्तिरापदि स्थानं च जनपदस्य शक्तिमत्तराश्च पौरा जानपदेभ्यो नित्याचीऽऽपदि सहाया राज्ञः । जानपदास्त्वमित्र- -साधारणा इति । नेति कौटिल्यः । जनपदमूला हि दुर्गकोशदण्डसेतुवारिम्भाः । शौर्य स्थैर्य दाक्ष्यं बाहुल्यं च। जानपदेषु पर्वतान्तपीच । दुर्गा नाध्युष्यन्ते जनपदामावात् कर्षकमाये तु दुर्गव्यसनमायुधीय- प्राये तु जनपदे जनपदव्यसनमिति ॥ अधि. ८ अ. ११७. अत्र यदीप जनपददुर्गव्यसनयोलाबलचिन्ता। तथापि चाणक्यमतेन दुर्गव्यसनापेक्षया जनपदव्यसनस्य सर्वाङ्गोपघातकत्वेन गुरुत्वात् जनपदस्यैव च सर्वाङ्गोत्पत्तिस्थानत्वेन श्रेष्ठत्वाच' - ·- धर्मादर्श ४०४ जनपदरूपस्याङ्गस्यैव सर्वापेक्षया वशिष्ट्यमभ्युपेयम् । व्यसनं चाऽऽपत्तिः संकटमित्यनान्तरम् । व्यस्यत्येनं श्रेयस इति व्यसनमित्यर्थशास्त्रे व्यसनपदव्युत्तत्तेः। तच्च राष्ट्रस्य यथार्थकार्यकरणा- सामग्रमेव । तच्च गुणप्रातिलोम्यादिना संभवति । नान्यथा । तदुक्कमर्थशाखे- गुणमातिलोम्यभावःमसङ्गः पीडा वा व्यसनम्। व्यस्यत्येनं श्रेयस इति व्यसनम्।। इति । तत्र गुणप्रातिलोम्यं नाम राज्यसंपादनानुगुणगुणवैपरीत्यम् । तच स्वाम्यमात्यसपचिरूपगुण- विपरीतगुणेषु पर्यवस्यति । स्वामिसंपत्तिर्वाऽमात्यसंपतिर्वा लोकादेव संपादनीयेति तस्य तद्विपरीत- गुणाकान्तत्वे स्वाम्यमात्ययोरभावादेव राज्याभावः । इदमेकं व्यसनम् । इदानीं भारते सष्टतरमेय तदुपलभ्यते । एवं राज्यानुगुणगुणाभावोऽपि । ययपि राज्यसंपादनसंरक्षणायुपयुक्तगुणाः स्वाम्यमा- त्यसंपदर्णनेनार्थशासे यहयः प्रतिपादितास्तथापि "देवं मानु का प्रकृतिव्यसनमनपानियाभ्यां संभवति" इत्यशाससिद्धान्तादनयापनयावेव व्यसनप्रसवभूमिरिति सिध्यति । तत्रानयो नाम नीत्यभावः । नीतिश्र मानवानां परस्परव्यवहारानुगुणगुणसंपनिः। सा " आत्मपराभूतानि यः पश्यति स पश्यति " इत्युतदिशाऽन्योन्यसुखदुःखादिसाम्यदृष्टिमूल कः परस्परयोगक्षेमानुकुलो व्यव- हारः। तदभावशानयः। अपनयस्तु तद्विरीतम्यवहारः। स नायं व्यवहार एव समानतापदव्यपदेश्यो मानयतापरपर्याय इदानी जोपुप्यते । स च यदि वैदिकधर्मशास्त्रानुसारीदानीमाद्रियेत, नैव नीति- समावहति । धर्मशाचे तु जन्मनवोच्चत्वनीवत्वप्रतिपादनात् तदनुतारेण जीविकानियमानामप्युप- निरन्धनान्नीयाना तु सर्वथोचवायत्तत्वेन तदेकभोग्यत्वात् सति सामऽपि धनसंपनेरनुपार्जनो- पदेशाम न कामाम्यदृष्टिमूलक धर्मशासीयच्यपहारस्यति न तस्य नीतित्वम् । प्रत्युतापनग- त्वमेव । तथा च तन्मूलकापिघटनेन परसरदेपादिपादुर्भातः स्वाधरायगता कामक्रोपायाकान्ति- रिन्द्रिपलोलुपता ल्येयमावपिनगमूलफदुर्गुणाभिपसरेणेव रान्यनामस्तन्मूलागपा कार्यकारितामा- यत्यापपस्थिता । सा दिन पानशासचिनेन सुनिराशेतीदानी समान दोप पत्र कार्ये याए पनाया सामथ्र्यम्, जब पुरस्कारेण लोकाया जाय ताश्र समाभागाइन रामपुर: समीकरणीयः। अधीनसा धर्माणाम् । तथा विमताकोऽयं जन्मजाति- ः समन्मन्मूलनीयानामूलका पदानियमा ! नपा सी गरम पानी पर सामा योग्यता निकला यदना का मोत, सामान कार्यकारिता माग पनापानाऽस्मिी । नाप मिटर मन्त्रालयका वासा पानtiat it will firint सलतामे ना . मोराsionानिारे नानिमा मापन पाम: kutta किमान 10 कि... ५RAL Rita fil ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्वः ४०५ किं वोच्छिन्नं स्याद्राटस्योति सर्वथोपयुक्तोऽयं समानतावादः। नहि परस्परवीजसंकरोपवर्णनेन वा वृत्तिसंफरोपवर्णनेन वा समाजस्य वासनास्थैर्यसंपादनं संभवति । वासनाया दुयत्वात् । अत एव दुष्परीक्ष्यत्वं जातीनामुपवर्य प्रत्यक्षकार्यकारितेनेव तत्तद्वर्णनिश्चयोऽभिहितो युधिष्ठिराजगरसंवादे भूगभरद्वाजसंवादे महाभारते । श्रीमद्भागवतेऽपि तथैव-- यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं सो वर्णाभिव्यञ्जफम् । यदन्यत्रापि दृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ इति ।। एवं च राष्ट्रियापन्निरसनाथ समानतावादपुरस्कारणव वर्तितव्यमिति पूर्वोक्तसंशयस्य निराक- रणं भविष्यति । समानतावादेऽपि प्रकृतिसिद्धं वैशिष्ट्यं निराकर्तु को वा प्रभमेदिति चिन्त्यं वैदि- कधर्मश्रद्धालुभिः । ननु वैदिकधर्मश्रद्धालूनां स्वीयपकृत्यनुसारेण यथेच्छधर्माचरणे कर्तव्ये विधवाविवाहप्रौढावि- वाहास्पृश्यस्पर्शादिविरुद्धशासनैर्यः प्रतिबन्धो भवति तस्य का गतिः। तेन तेषां स्वाभाविकपत्तिप्रति- बन्धेन धर्मनाशे संस्कारपशिट्याभावेन वस्तुसद्वर्तमानमन्नत मूलकक्रियासामर्यनाशे पजाया एवं श्रेयोनाशः स्यात् । अतथैतादृशशासननिर्माण मा भूदित्येव धर्मश्रद्वालूनामाग्रह इति चेदत्रेदमवधे- यम् । यदिदामिदानीतनं शासननिवन्धनम् । न तत् प्रजानां वासनामतिक्रम्य कुत्रापि कथमपि भवति। राज्यतन्त्रस्याधुना प्रजायत्तत्वात् । राज्यलक्ष्म्याः प्रजानुरागमभक्त्वात् । अनुरागस्य चेष्टकामनापूरण एव संभवात् । अत एवार्थशास्त्रे कौटिलीये- प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् । नाऽऽत्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां च प्रियं हितम् ।। इत्युक्तं प्रजाप्रियस्यैव हितत्वम् । तथा च राजदण्डत्य प्रजावासनापूरकत्वेन प्रजावासना नुसारित्वात्तदनुरोधेन प्रणीयमानानि शासनानि कदाचिच्छास्त्रविरुद्धान्यपि लोकसंग्रहकारित्वादुपादे- यान्येव । नैतावता धार्मिकाणां हिताहितविज्ञानां शानदृष्टीनां कथमपि श्रेयोविधातः । नहि सर्वे- रेव विधवाविवाहः कर्तव्यः, सर्दाभिर्वा विधवाभिर्विवाहः कर्तव्य इति शासनम् । यत्तु पौढा- विवाहशासनं नाऽवृश्यस्पर्शशासनं था, तत्रापि आये प्रायश्चित्तादिना दोपपरिहारसंभवान्न कापि धर्महानिः । द्वितीये तु देवालयादीनामुपासनार्थत्वेनोपासनाया- गृहेऽपि तादृशमूर्तिस्थापनद्वारा संभवेन नैव शुद्वधर्महानिरित व्यर्थोऽयं कोलाहलो धर्मनागविषयको धार्मिकाणाम् । एवमपि यदि धार्मिकैः स्वाभिमतधर्मवासनाप्रचारेण सर्वेषां जनानां वासनापरिवृतिः करिण्यते तदा त्वेतादृशशा- सननिबन्धनमेव न प्रादुर्भवेन्नवा प्रणीतमपि शासन प्रजासु धर्मपरिवर्तनायालं स्यात् । तथा च वासनापरिवर्तनमिदमहठमात्रफलमानुठानद्वारा विशिलताल्या वर्मरक्षणार्थमेव सुटे सगैर्वि- ..

·धादर्श . धेयमिति सोऽयमतिभारस्तादृशानां ब्राह्मणानां शिरस्येव । नहि तादृशब्राह्मण्यमन्तरा धर्मपरिरक्षण- संभव इति तूभयवादिसंप्रतिपन्नमेवे । सर्वथा तु सहजप्रकृतिसिद्धानां धर्माणां कथमपि विनाश- संभवात्मजावासनानुसारिशासनप्रणयनस्यैव हितकरत्वाच्च न कापि हानिः । न हि शास्त्रवचन- पुरस्कारमात्रेण वसनापरिवृत्ति कुत्रापि । न ह्यहिंसाप्राधान्यबौद्धधर्मशास्त्रवचनैस्तदनुयायिनां हिंसायाः परावृत्तिः, न वा परोपकारपुरस्काारणां खिस्तवचनानां पुरस्कारः परान्नावलुण्ठन्ति । सर्वथा वासनापरिवृत्तिर्धमानुष्ठानादेव । तदर्थं च येषां सृष्टिस्तैस्तथाऽऽचरणेन शमदमतपस्त्यागप्रचार- द्वारा प्रजासु शुद्वधर्मबुद्धिरुत्पादनीया । अतश्च वासनावपरीत्येन शासनप्रणयनस्यानविहत्वाभावा- तदेव युक्तमुत्पश्यामः । सर्वथा तु समानतावादोऽयं योगक्षेमकरत्वाच्छ्योवह, इत्यत्र न कश्चित्सं- देहलेशोऽपि । अत एव मनुना-- नाब्रह्म क्षत्रमृध्नोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते । ब्रह्म क्षत्रं च संसृष्टमिह चामुत्र मोदते ॥ इति प्रजानां हिताय ब्राह्मणेरपि स्वब्राह्मण्यद्वारैव वासनानिग्रहात्साहायकमाचरणीयम् । एवमपि दण्डधारिभरनादरः करिष्यते चेत्ने नियन्तव्याः । तदर्थं शस्त्रधारणमपि प्रसङ्गे कर्तव्य- मित्युक्तं मनुना- क्षत्रस्यातिपद्धस्य ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः। ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात् क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ॥ इति । शस्त्रं द्विजातिभिग्राह्य धर्मों यत्रोपरुध्यते ॥ इति च । सोऽयं स्वकर्तव्यभ्रंशजन्योऽपराधो ब्राह्मणेरिदानी दण्डवारिणामुपर्यारोप्यत इति महानयं प्रमाद इति केचन नव्याः समाजहितवादिनः प्रतिपादयन्ति । एतेपो मते धर्मपरिवर्तनामिदं वस्तुतो नैव धर्मपरिवर्तनम् । प्रत्युत शुद्धधर्मप्रचार एव स्वाभा- विकप्रकृत्याविष्कारेणेति । ये तु धर्माधर्म कथैव नानुमन्यन्ते । तेषां मतं तु पुरस्तादेव पर्यालीवि . तमिति न तस्य पनिरुक्त्यामह क्रियते । केवलं शब्दतो धर्माधर्मस्वीकारेण ब्राह्मण्याविर्भावस्य माह्मणानां शिरसि अतिभारमुपन्यस्य स्वयं यथेच्छं विहरता धर्मकञ्चुकानां प्रजाहिते बैडालम- तिकानामेतेषां मतमेवेदानीमालोचनीयम् । ततश्र पात्रात्यजनसमूहोदाहरणमपि प्रत्याख्यात स्यादिति तदर्थ प्रयतामहे । (उपर्युक्तसमानतावादनिरासः) सत्यं दण्डमूलास्तिनो पियाः । दण्डश्व विनयमूलः । विद्याविनयहेतुश्रोन्द्रियजयः । स च पदोपसेवया शास्त्रार्थानुठानाच भवतीति प्राचीनमतम् । ननन चोपर्युक्तं प्रजावारानापूया प्रजान- ·- चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्बः ४०७ रागसंपादनमेव दण्डहेतुरिति । तत्रेदमालोचनीयं यद्राजलक्ष्म्याः प्रजानुरामप्रभवत्वेऽपि अनुराग- मूलत्वं वासनापूर्तेर्यत्मातिपाद्यते तन्न संगच्छते । वासना हि द्विविधा शास्त्रोपदिष्टफलविषया तदितरा च । तदुक्तं शुक्रनीती- रज्यते सत्फले स्वान्तं दुष्फले नहि कस्यचित् । सदसद्धोधकान्येव दृष्ट्वा शास्त्राणि चाऽऽचरेत् ॥ नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्वनिश्चयात् । विनयस्यन्द्रियजयस्तयुक्तः शास्त्रमृच्छति ॥ आत्मानं प्रथम राजा विनयेनोपपादयेत् ततः पुत्रांस्ततोऽमात्यांस्ततो भृत्यांस्ततः प्रजाः ।। सदानुरक्तप्रकृतिः प्रजापालनतत्परः । विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसीं श्रियमश्नुते । प्रकीर्णविपयारण्ये धावन्तं विप्रमाधिनम् । ज्ञानाडुशेन कुर्वीत वशमिन्द्रियदन्तिनम् ॥ विपयामिपलोभेन मनः प्रेरयतीन्द्रियम् । तन्निरुन्ध्यात्मयत्नेन जिते तस्मिन् जितेन्द्रियः ॥ ११९१-९९ इति । अत्र हि विषयामिपलोभाज्जायमाना मनसः प्रेरणास्पैका वासना। तन्मूलकेन्द्रियप्र- वृत्तिनिरोद्दव्या। शास्त्रज्ञानजन्यसदसद्विवेकमूलिका जायमाना सद्विषयिणी मनसः प्रेरणा द्वितीया वासना । सा चाऽऽदर्तव्योति प्रतिपाद्यते। तत्र चेदानींतनै राजकार्यधुरंधेरैः प्रथमा तु नाऽऽद्रियत इति तु तच्छासनप्रणयनादेवावगम्यते। द्वितीयापि न सर्वथाऽऽद्रियते। केवलं धर्माधर्मविषय एव तथा प्रवृत्तिः प्रजानामाद्रियते। न सर्वत्र । अन्यथा मद्यपानप्रतिबन्धशासनम् , अन्नवस्त्रनियमनशासनम्, मूल्यनियमनशासनम्, भाषणस्वातत्र्यसकोचनियमः, प्रकाशवाणिज्य- प्रतिबन्धः, इत्यादिशासनप्रणयनमपि लोकवासनानुसारेण तत्पूर्तिकरमिति मन्तव्यं स्यात् । कि ब- हुना बलात्सैनिकशिक्षाप्रचारशासनमपि पाश्चात्यानां कि लोकवासनापरिपूरकमेवोत न वेति मन- सि करणीयं विचक्षणैः । यदि च तद्वासनानुसार्येव न तहिं बलात् । यदि च बलानतरा वासनानु- सारीति वृथाऽयं प्रलापो यलोकमतानुसाउँद शासनं सर्वत्र योग्यमिति । किंतु विषयलोलुपत्वेन विषयप्राप्त्यर्थ कैश्चिदेव स्वार्थसाधकैरिदं प्राय॑ते बलादारोप्यते च जनतायाः शिरसीत्येव वक्तव्य स्यात् । ननु तथापि जनमतानि पर्यालोच्यैव तथा प्रणीयते तदिति चेत् । किमिदं जनमतं नाम । कि सर्वेषां जनानामेव मतं वा केचिदेव । तत्रापि तज्ज्ञानामेव वाऽज्ञानामपि । नाऽऽयः । विरुद्ध .

·४०८ धर्माद . मतोपलम्भात् । नान्त्यः । तेपामेव मतेन दण्डप्रणयने तत्परिपालनेऽपि इतरेषां तत्र विरोधेन तद्वासना- हानी तत्परिपालनाभावप्रसङ्गेन तेपामा जात्यप्रसङ्गात् । नहि विषमवासना मजा न मजेति वक्तुं शक्यम् । प्रजापालनं च प्रजावासनापरिपूर्तिरित्येतेषां राद्वान्तः । तथा येषां वासनोपघातस्तेषां परिपालनमेव कथं स्यादित्या वक्तव्यं नपीनः । न च बहुत्वमेव विनियमकमत्रेति वक्तुं सांप्रतम् । तथा सति अल्पैर्बहूनां कृते स्वार्थस्य तिलाञ्जलिय इत्येव न्याय आपतेत् । तथा च मात्स्यन्यायादनतिरेक एवास्य न्यायस्य । तद्वरं बलभैव न्यायकारणमित्यभ्युपगमनम् । किं च बहूनामपि लोकानां तज्ञत्व वाऽज्ञवं वा । तज्ज्ञत्वस्य प्रत्यक्षतोऽनुफ्लम्भान्नाऽऽयः । अज्ञत्वे त्वज्ञास्तज्ज्ञानामुमभोग्यतामायहे- युरिति घटफुट्यां प्रभातायितम् । तदपेक्षया शास्त्रसिद्वोत्कर्षवतामपकृया भोग्याः, धनिनां निर्धनाः, सुज्ञानामज्ञाः, दुर्बलास्तु प्रबलानामित्यापामरं प्रसिद्वस्यैव व्यवहारस्यानुसरणमेव श्रेय इति व्यर्थ एवायमाटोपः । अतश्च न्यायान्यायविवरणमिदमिदानीतनानां संवरणमात्रमेव स्वार्थनिदानमिति सिध्यति । तदपेक्षया शास्त्रानुसरणमेव श्रेय इति । अत्रावसरे बहुमतानुसारेण कार्याकार्यनिर्णयः कथमपि न निर्विवादं संभवतीति तदर्थमध्यात्मवाद एव पुरस्करणीय इत्यत्र लो. बा. गं. तिलकम- होदयाना गीतारहस्यतः कानिमन वाक्यानि- वाचकानां पुरत उपस्थापयामः । (गीतारहस्योपन्यासः) केवलस्वार्थसाधवो, दूरदर्शिनः, स्वार्थपरार्थसाधकत्वेनोभयवादिनः, सुज्ञस्वार्थिनश्चेति त्रयो मार्गा आधिभौतिकसुखवादिना संभवन्ति । तेषां पर्यालोचनेन तत्रत्याः प्रधानदोपाः के वेत्यपि विवेचितम् । नैतावता सर्वेपामाधिभौतिकमार्गाणां विचारः परिसमाप्तः । अतः परमप्याधिभौतिक- मार्गेषु सर्वतः श्रेयानेकः संप्रदायो विचारणीयोऽवशिष्यते । व्यक्तिमात्रस्य सुखावेशया निखिलमा- नवजातेराधिभौतिकसुखदुःखतारतम्यमालोच्यैर का कार्यनिर्णयो नैतिकः कर्तव्य इत्ये- तन्मतपतिपादकानामाधिभौतिकतुखवादिनां पण्डितानामेको वर्गों वर्तते । बेयममिल्लमभृतयः खल्वेतन्मतपुरस्कर्तारः । एकेनैव कर्मणेकस्मिन्नेव काले समाजान्तर्गतानां वा जगदन्तःपातिनां वा सर्वेषां जनानां सुखप्राप्तिस्वशक्त्येव । येन कर्मणैकस्य सुखित्वम्, तेनैवापरः परिद्वयत इति तु नातिरोहितम् । न हि कोशिकस्य प्रकाशोऽप्रिय इति सर्वेषामपि तथेति केनापि वक्तुं पार्यते । तथैव केषांचित् किंचिदहितावहमिति सर्वेषामपि तथैवेति कर्म- योगशास्त्रेऽपि नाभ्युपगम्यते । अत एव समस्ताना सुखमित्यस्य बहूनां बहु सुखमित्यर्थः स्वीकर्तव्यो भवति । (Greatest good of the greatest number) एवं च यथा बहूनामनल्प सुखं स्यात्तदेव नीतिदृष्ट्या न्याय्यमुपादेयं चेति मत्वा नदनुसारेणेव वर्तितव्यमित्येव भानवाना यथावत्कर्तव्यमित्येतस्य संपदायस्य सिद्धान्तः । अयं च सिद्वान्त आध्यात्मिकसांभदायस्यापि । - . - ·.. सत्पुरुषाः परोपकारः । , धातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः संमत एव । किं बहुना आध्यात्मिक सांप्रदायस्यैव पुरातनतमोऽयं सिद्धान्त इदानीमाधि- मोतिकांप्रदायिकैविशिष्टपद्धत्योपयोजित इत्येतावान् विशेष इत्यपि वक्तुं नाशक्यम् । सत्पुरुषैस्तुकाराममहोदयः पुरैव (जगाच्या कल्याणा संताचा विभूती । देह कष्टविती परोपकारें) जगत्कल्याणार्थमवतीणां: स्वदेहमेव जयन्तीति, निवेदितं नाविदितं कस्यापि । तथा च सिद्धान्तस्यास्य याथायें वा योग्यतायां वा न कस्यापि, विपतिपत्तिः। श्रीमद्भगवद्गीतायामपि कर्मयोगयुक्तानां ज्ञानिनां लक्षणप्रस्तावे " सर्वभूतहिते, रताः" इति द्विस्तावत्सर्वभूतहितनिरतत्वामीत लक्षणं प्रतिपायते । (गी. र. ५।२५. १२।४) किंच. धर्माधर्मनिर्णयेऽप्ययमेव निकष इत्यपि यदभूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा" इति महामारतवचनेन प्रकरणान्तरगतेन स्पट निर्धार्यते। परंतु शास्त्रोक्तरीत्या सर्वभूतहितनिरतत्वं हि ज्ञानिनां तटस्थलक्षणमिति निश्चित्य प्रसङ्गानुसारेण कार्याकार्यनिर्णये वाधर्माधर्मविचिकित्सायां वा कुनचित्तदुपयोगः सामान्यतः .. कर्तव्य इति त्वन्यत् । इदमेव च नीतिनिकष इति मत्वाऽन्यत्किंचिदप्यनालोच्यतदनुसारेणेव सर्वमपि नीतिशास्त्रमासादप्रणयनं कर्तव्यमिति त्वन्यदित्येतावानेवानयोः सांप्रदाययोविशेषः । कि बहुनाs-, न्योन्यविरोधोऽपि । तत्राऽऽधिभौतिकपण्डितास्तावद्वितीयसिद्वान्तमभ्युपेत्य नाभ्यात्मशास्त्रेण साफ नीतिशास्त्रस्य कोऽपि संबन्ध इति प्रतिपादयन्ति । तदेतेषामिदं मतं कथं वा सोपपत्तिकमिती- दानीमालोचनीयम्। इदमत्र पथमतो निवेद्यते यत्सुखहितशब्दयो नर्थान्तरवाचित्वम् । महानेव खल्वर्थविशेष- स्तयोः। तथापि तमनादृत्य तयोः समानार्थकत्वमङ्गीकृत्यापि सर्वभूतहितं नामबहूनामनल्पं मुखामित्ये- तस्य सिद्वान्तस्य कार्याकार्यनिर्णये विनियोगे महदेवासौफर्यमाविर्भवेदिति तु विचक्षणैरवधेयम् ।। तथाहि-यद्यर्जुनोपदेष्टा एतत्तत्वपुरस्कर्ता स्यात्नदा खलु कीदृश उपदेशः स्यादित्येवाऽऽदौ पर्यालो, चनीयम् । अस्मिन् भारतीययुद्धे भवतां विजयप्राप्त्या यदि बहूनां सुखवैपुल्यं स्यात्तहि हत्वापि भीष्मादीन् । योद्धव्यमेवेति ते कर्तव्यमित्येव किलोपदेशस्वरूप निप्पद्यते । आपातरम्योऽप्यतिसुगमोऽध्ययमुप- देशस्तत्वदृट्या समूलमालोच्यमानः सुदूरं कियद्वाऽसीकर्यमुत्पादयति कथं वा सर्वत्र न निर्णायक - इति सुविशद व प्रतीत। यदिच बहूना सुखमेव न्याय्यत्वगमकम् । तदा पाण्डवपराजये कौवाणां बहूनां सुखलाभात्पाण्डवपक्षस्यान्याय्यत्वमापद्यते । पाण्डवपक्षे सप्ताक्षौहिएयः, कौरवपक्षे त्वेकादशेति, . संख्याधिक्य कौरवाणामिति तेषां सुखसंपादनार्थमेव पाण्डवैः प्रवर्तितव्यमिति प्राप्तं कर्तव्यं हित्वाऽन्यथा- चरणमिदं पाण्डवानामन्याय्यत्वमेव गमयेत् । अन्यत्रापि बहुत्र सख्यावाहुल्यमूलकमेव सुखबाहुल्याभ- त्यभ्युपममानुसारेण निर्मूतव्या नीतिः प्रमादमावहति । व्यवहारे त्वनेकेषा दुर्जनानां सुखापेक्षयक- स्यापि सम्जनस्य येन सुख स्यात्तदेव सत्कृत्यमिति मन्यते । तथा च परःसहस्राणां दुजर्नानां ·४१० धर्माद” सुखापेक्षयैकस्यैव सज्जनस्य सुखं मूल्यमधिकमर्हतीत्येवाभ्युपगन्तव्यं व्यावहारिकस्योपर्युक्तस्य सिद्दान्तस्य यथार्थ्याय । एवं च संख्याधिक्यं वा सुखाधिक्यं वा नीतिनिर्णयसाधनमिति राधान्तोऽ- पसिद्धान्तः स्यात् । तथा य संख्याधिक्यनीत्योर्न नियतः संबन्ध इत्येवोरीकर्तव्यम् । इदमप्यपरम- त्रावधेयं यत्सामान्यतः प्राकृतानां यत्र सुखबुद्धिस्तत्रैव दूरदर्शिनां सुज्ञानां परिणामे दुःखपर्यव- सायित्वमवभासते । न हि साक्रेटिसमहोदयो वा येशूखिस्तमहाशयो वा स्वसिद्धान्तान् जनानां दुःखकारकत्वेनोपदिशतः स्म । प्रत्युत परिणामे जनानामत्यन्तमेवात्र सुखमित्येव तानुपदिशतः । एवमपि तदानींतनैस्तत्स्वजनैस्तयोः शत्रुत्वमवधायें प्राणान्तिकं पायश्चित्तमादिष्टम् । तथाs- चरितमपि । तदानींतनस्तत्समाजो वा समाजधुरीणा वा संख्याधिक्यमेव नीनितत्वगमकमिति सिद्धान्त- मवलम्म्यैव तथाऽऽनेरुः। नैतावता तेषां तद्नुष्ठानं न्याय्यमितीदानींतनामन्यन्ते। एवं च संख्याधिक्यमेव नीतिगमकं तत्त्व मित्यभ्युपगम्यापि कुत्र वा बहूनां सुखं कथं कीदृशं केन वा पुरुषेण निर्णयमि- त्यादिविषये न तेन निर्णयो भवितुमर्हति । सामान्यतः प्राप्ते प्रसङ्गे येषां सुखदुःखनिर्णयः कर्तव्यः, तदायत्तता तत्र समीचीनेति वक्तुं युज्यते । परंतु सामान्यावसरे नैतादृशस्याऽऽयासस्याऽवश्यकता। यत्र तु विशेषसंड्गेनु पाकृतानां कस्मिन् विपये स्वहितं स्यादिति याथान निर्णयस्यासामर्थ्यम् । तत्र यदि संपाधिक्यमिदं गमकत्वेनाभ्युपेयेत, तदा तु "अलातं भूतहस्ते तु दीयमानं सुखावहम्"इति न्यायेन महानेवानर्थः स्यात् । अतश्चानधिकारिणां निर्णायकत्वेन नीतिगमकमिदमेबैकं संख्याधिक्यं महतेऽनपिनेत्युपरितनादाहरणद्वयेन स्पष्टमेव प्रतीयते । ननु यथार्थमपि नीतिगमकं तत्त्वमज्ञाना- दुरुपयुज्यते चेदस्तत्र कथं वा प्रतिविधेयमस्माभिः । इति चेन्नेदमुत्तरं समीचीनम् । नहि तत्त्वनि- श्यो विनाऽधिकारं विना विषयं प्रयोजनमन्तरेण भवितुमर्हति । अतश्र तत्वप्रतिछापकैः केन पुरुषेण कदा कथं वास्योपयोगः कर्तव्य इत्यपि तत्त्वप्रतिष्ठापनेन सहैवोपदेटव्यम् । नो चेद्वयमपि साकेटीस- सहशा वा येशूखिस्तसहसा नीतिनिर्णयसमा इति मत्वा ये केऽपि प्रवर्तेरन् यस्मिन् कस्मिन्नपि विषये, महती खल्वनर्थपरम्परा संभवेत् । अयमत्र निष्कर्पो यन्न केवलं संख्यामात्रेण नीतिनिर्णयो भवति, न वा मुखं सुखबाहुल्य वा तणेव निचेतं पायेंतेत्यत्र किमपि बाह्यमाधिभौतिकं गमकमस्ति । अपरेऽप्याक्षेपा एतव्यति- रिक्ता अत्र संभवन्ति । नहि विशिष्ट कर्म बाह्यपरिणाममात्रादेव न्याय्यं वाऽन्याय्यं वेति पर्याप्त निर्णयोऽनेकदा शक्यो भवतीति विवेचकानां दृष्टिपथमियात् सूक्ष्मेषिकया विचारे । ननु घटीयन्त्रस्य समीचीनत्वमसमीचीनत्वं च यथा तत्कार्येण यथार्थवेलादर्शनेन निधीयते । तथानाप्यरित्यति धेन । मानवानां घटीयन्त्रत्वाभावात् । नहि सत्पुरुषाः सर्वभूतहितरता इति यत्र यत्र सर्वभून दितरतत्वं तत्र तत्र सत्पुरुषत्वमिति व्यानिः । मनःशुदिस्पोपाधिना सोपाधिफत्वात् । अतभ पटीयन्त्रदृष्टान्तोऽयं मानपत्यानामुपन्यस्यताऽऽदी मानवमनसः शुदपशुध्यादिकमवश्यमेव पर्या- ·चातुर्वर्ण्यमतिविम्बः ४११ लोचनीयम् । अयमेव मानवयन्त्रयोविशेषः । अत एव च ज्ञानाज्ञानमूलकमपराधतारतम्यं शासनेऽ. प्यङ्गीक्रियते क्षम्यते चाज्ञानमूलकोऽपराधः प्रमादमूलकश्च । एवं च यस्य कस्यापि कर्मणः साधु- त्वं वाऽसाधुत्वं धर्म्यत्वं वाऽधर्म्यत्वं न्याय्यत्वं वाऽन्याय्यत्वं न केवलं बाह्यं परिणाम बहूनां सुखबाहुल्य- मित्यादिकमालोच्यैव निर्णेतुं सांपतम् । तत्र तत्कारणीभूता बुद्धिर्वा वासना वा मानसिको हेतुर्वाऽव- श्यमेव पोलोचनीयः। अमेरिकायां हि कास्मिंश्चित्पत्तने सर्वेषां गमनागमनसोकर्यार्थ ट्रॉमशकट- व्यवस्था संपादनीयाऽऽसीत् । तदर्थ चाधिकारिणामभ्यनुज्ञानमावश्यकमपि नचिरेण लन्धुमशक्य- मिति पर्यालोच्य ट्रॉमशकटव्यवस्थापकेनाधिकारिभ्य उत्कोचं दत्त्वा तदचिरेणैव लब्ध्वा सत्वरमेव सा व्यवस्था संपादिता । तया च नागरिकाणामखिलानामपि गमनागमनासौकर्य विनाश्य महान् लामः संपादितः । ततश्चातिकामता केनचित् कालेन तदुत्कोचादि परिज्ञातम्। ततश्च व्यवस्थापको- परि साहसाभियोगः (फौजदारी फिर्याद ) प्रचलितः । तत्र चापराधनिर्णयार्थमुपस्थापितानां सभ्याना (ज्यूरी ) ऐकमत्यं नाभूदिति सभ्यान्तराणां नियोजनमपि संपादितम् । ततश्चापराधनि- नये व्यवस्थापको दण्डितः । अत्र चोदाहरणे व्यवस्थापकस्योत्कोचदानमिदं न्याय्यं वाऽन्याय्य- मिति परीक्षणं न केवलेन- बहूनां सुखबाहुल्येन हेतुना विधातुमुचितम् । उत्कोचदानात्मकस्य कर्मणो बाह्यः परिणामोऽपि ट्रॉमशकटन्यवस्थया गमनागमनासौकर्यपरिहारपूर्वक सुखबाहुल्यसंपादक एच । एवमप्युत्कोचदानमिदं न न्याय्यं भवति । (द्रष्टव्यश्चात्र डॉ. पॉल फरसकृतः The Eathi. cal problem ग्रन्थः) धर्मबुद्ध्या क्रियमाणं दानं की वाऽन्यफलार्थ वा क्रियामाणं दानं चेत्यनयोबढेि परिणामे समानेऽप्येकस्य सात्त्विकत्वमपरस्य राजसत्वं च गीतायागप्युक्तमेव । (गी. १७२०-२१ ) एवमेव कुपात्रसमर्पितं तदेव तामसमित्येफस्या दानक्रियायास्वैविध्यमुपव- णितम् । व्यवहारेऽपि कस्यचन दरिद्रस्य धर्मकार्यार्थ दीयमानं पणकचतुष्टयं धनिनश्च तदर्थमेव वीयमानं रूप्यकशतं च नैतिकदृष्ट्या समानमेवाभ्युपगम्यते बुद्धिसाम्यात् । यदि चोपर्युक्तसुखबाहु- ल्यमात्रनिकपेणान परश्येित, तदा नैतयोः साम्यमित्येव वक्तव्यमापतति । अयमेवात्राधिभौतिकनी- तिनिक दोषो यन्न तत्र कर्तुर्बुद्धेः परीक्षेति । यदि कर्तु(दिरपि परीक्ष्येत्यभ्युपगमस्तर्हि तु सुख- बाहुल्यमेव नीतिनिकष इति पतिज्ञा व्याहन्येत । अनुशासनपरिषदस्तु व्यक्तिसमूहात्मकत्वेन तन्नि- मितानुशासनानां न्याय्यत्वान्याय्यत्वपरीक्षायां तु न कर्तृबुद्धिपरीक्षणस्यापेक्षा । किंतु बहूनां सुख- माहुल्यं भवति न वेत्येतावत्पर्यालोचनमेव तत्र पर्याप्तम् । नैतावता सर्वत्र तदेव निकष इति तूपरि- तनोदाहरणेन स्पष्टं मवति । नायं निकपः सर्वथा निरुपयोगीत्यस्माभिर्मन्यते । बाह्ये व्यावहारिके फर्माण न्याय्यत्वान्याय्यत्वपरीक्षायां नान्यत्समीचीनं गमकमस्मादिति त्वस्माकमपि संप्रतिपन्नमेव । परं तु बहुषु स्थलेषु बुध्यादीनामपरेषामपि गमकानां विचारणीयत्वं तु न प्रत्याख्यातुं शक्यमित्येवा- स्माकमभिप्रायः । तसिद्धं न केवलं बहूनां सुखबाहुल्यमेव नीतितत्वनिर्धारणे गमकामिति न तदे- .

·४१२ पाद कावलम्बनेन नीतिविनिश्रयः । किंतु तदपेक्षयाऽन्यदेव किंनिन्निदोपतरं प्रमाणमन्वेषितव्यमिति ।। अत्र च कॉन्ट, मीन, मिठपभृतयः पाश्चात्यपण्डिता अपि न विमतिपन्ना इत्यपि रहसकारकारि- टादुपवागत तवाऽऽलोचनीयम् । पिस्तारभयान्नात्र प्रपञ्ज्यते ।। इति ॥ अत्र च रहस्यकारैः स्पटमेव प्रतिपादितं यद्योकमतबाहुल्यानेदं न धर्मवाधर्मत्वनिर्णये या न्याप्यत्वान्याम्यत्वनिर्णये वा प्रमाणं भवितुमर्हति । शतशो व्यभिचारात् । एपनेव सररिणामात्मकं सुखवादन्यादिकमपिन पमाणमा हेतुपरीक्षणमन्तरा तस्यानिर्णायकत्वात्। तव नात्याचारो लोकहि- ततत्परता का न फर्मसाधुत्रे या पुरुषसापुरे गमानया मारतानतः । मनःशुदिलोपारिना दुटत्वात्। एवमप्यनुशासनपरिपदो लोकसमूहात्मकतनानुसारनरप न्यायलान्याप्पत्तनि यो तोर- मतराहुन्यात्मसान्यादा संभरतीति प्रतिपादनमोगा "टो पर्मगरिकमः सादौ महनाम इत्युपदिशा सादसमेव । टॉमश कटम्यवस्थाकोमाहरणानायकोनिको नापौरपान का मागतयाऽभ्यगन्नापमित्यरत रहस्कारागा मौन । दृग्गो पानीमा मनु नIT: फनाकान्नारगः । मत ·चातुर्वर्ण्यमतिबिम्बा. न्याय्यत्वान्याप्यत्वनिर्णयोऽयमध्यात्मबुध्यैव वा शास्त्रदृष्ट्या वैव भवति न संख्याबाहुल्येन सुख- बाहुल्येन वेंत्यप्यन्युपगन्तव्यमेव । अत एवोक गीतायाम्---- तस्माच्छाखं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म फर्तुमिहाहसि ।। इति । मनुरपि- एकोऽपि वेदविद्धर्म यं व्यवस्येद् द्विजोत्तमः । स विज्ञेयः परो धर्मो नाज्ञानामुदितोऽयुतैः ॥ १२॥११३ नहि खिस्तमहोदयस्य वा साक्रेटीसमहोदयस्य या वचनोपदेशः सुखसाधकत्वेन न्याय्यः । किंतु शास्त्रज्ञानमूलकत्वात् । शास्त्रस्य प्रमेयमात्रविषयकत्वेन प्रमाणत्वमिति त प्रतिपादितमेव प्रमाणपातिविम्ब इति नात्रातिशङ्कनीयम् । किंच न ज्ञानमात्रेण वा कल्याणेच्छामात्रेण या मुखबाहुल्थेन वा कस्यापि कार्यस्य न्याय्यत्वनिर्णयो योग्यो भावितुमर्हति । एतेषाममावेऽपि शाससिद्धस्य कार्यस्य न्याय्यत्वनिर्धा- रणात् । नहि रामचन्द्रेण स्वीकृतो वनवासः सुखबाहुल्येन वा कल्याणेच्छया वा तद्विषयकज्ञानेन *वा स्वीकृतः । प्रत्युत स्वस्य सर्वेषां च जनानां दुःखदायकत्वादुपर्युक्तत्वानुसारेण तस्य न्याय्यत्वं तु न केनापि साधयितुं शक्यम् । न वा सीतालक्ष्मणयोस्तदनुगमनं भरतस्य राज्यत्यागपूर्वक मुनिमतं च तथैव न्याय्यामिति समाधातुं शक्यं केनापि । सर्वेषां दुःखदायकत्वात् दुःखेच्छा- मूलकत्वाच्च । न हि कैकेय्या याचितमित्येतावतैव तन सुखसाधनत्वकल्पना संभवति । न वा पित्रादिष्टमित्यपि तादृशी कल्पना । तथा सति विद्याध्ययनार्थ प्रेपणवत्रापि पितुः संतोष एव स्यात् । प्रत्युत वनवासे जायमानानां दुःखानां फल्पनयैव दुःखितो दशरथः पुत्रविरहेण मृतः । तदन कैकेय्या वा नृपस्य वा वनवासपस्थितानां रामादीनां वा सर्वेपामिद कृत्यं न्याय्यमिति केन प्रमाणेन निर्धारणीयम् ! न चान्याम्यत्वमपि सर्वथा कल्पयितुं शक्यम् । तथा सति अन्यायनिवारणार्थमेव धृतदण्डेन दशरथेन सोऽन्यायो निगृहीतः स्यात् । न च दशरथस्यापि कर्तव्यच्युतिः । कर्तव्यपालनार्थमेव तथाकरणान् । न हि राज्ञां वचनभड्गो न दोपायेति कल्पयितुं शक्यम् । तथा च यदि पाश्चात्यपण्डिताना एतमनुसत्यैव नीतितत्वं निर्धारणीयम् । तदा रामायणगतानामेतेपा पात्राणामिदमनुठानं सर्वथा नीतिपथमतिकामेत् । बहूनां दुःखबाहुल्यात् । तस्मादुपर्युक्तोऽयं नीतितत्त्वनिकपः केवलमाविभौतिकसुखवादिनां देहभराणां नीतिकञ्चक एवेत्यत्र न विशयलेशोऽपि । अतश्चाऽऽध्यात्मिकशासमेव तत्र प्रमाण- मित्येवाभ्युपगन्तव्यम् । तदनुसारेण यस्य यदा यद्विहितं येन प्रकारेण, तत्तस्य न्याय्यमित्येव सिध्यति । नोचेद्रामादीनां हरिश्चन्द्रनलादीनां चाऽऽचरणमन्याप्यं स्यात् । अत एवोक्तम्- ·४१४ धर्माद” स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः । विपर्ययस्तु दोपः स्यादेप एव सुनिश्चयः ॥ इत्युक्तं श्रीमद्भागवते संगच्छते । अधिकारश्चात्र शासनिर्दिष्टो न स्वेच्छया परिकल्पितः । नहि यत्किमपि कार्य येन केनापि कर्तुं शक्यामित्येतावतैव तत्र तस्याधिकारः । नहि न्यायाल- येऽवकर निष्कासनं न्यायाधीशेन कतुं शक्यमित्येतावता तत्र तस्याधिकारः । किंतु नियुक्तस्य यथावनियोगपरिपालनमेव संपामधिकार इत्येव अधिकारलक्षणम् । नो चेत्सर्वेषां सर्वाधिकार- प्रसङ्गात् । एवं चेदानी प्रवृत्तोऽयमधिकारवादोऽपि जनतायामनर्थकारीति सिध्यति । तदपेक्षया कर्तव्यवादः परं श्रेयान् येन न कलहमसङ्गः । अत एवोक्तं गीतायाम्- यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य यतते फामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न मुखं न परां गतिम् ।। इति । शाहस्य प्रमेयागादित्वादनतिशकनीयत्वं तु न विरमतव्यम् । एतादृशशासज्ञा- नाभायादेव भौतिक सुखदृट्याऽप्रमानं स्वयंपूर्णमन्या अपि पाचात्या नायापाप मात्स्यन्याय- निवारणसमर्था हिंसापरावृत्ताच भवन्ति । तद्नुयायीनि राट्राण्यपि स्वायत्ततामाकाङ्क्षमाणानि हिंसाद्वारा परोपीडनमेवामिलपन्ति । अत एव तत्र तत्र दण्डसंस्थास्यायत्ततायां संभूयसमुत्पानं (पार्टीचा गोंधळ ) विभिन्नं विभिन्नं दृश्यते । न हि प्रजापालनं नामानेकपा विभिनं फुनाति साखनशाले पिहितम् । न च पद्धतिनेदादेवः । पदतेरप्ये कल्पत्यात् । न हि अलभताभो सम्पपरिरसणं रक्षितविपर्धनं वृदय तीया प्रतिपादन मिति चातुर्विध्यमारा मनागलनं नाम फश्रित्तदाः । जनालन्धलाभायुपाया अपि शास्त्रमिहिता पर । न गीर्याकोरसलात्कारादयः पारि संमताः । न च नेन्द्रियजरमन्तराऽनुवान शस्याः । न पेन्द्रियजयो वियारिनपाल्पा मिल पियानितिनेन्द्रियायिना सगानुठानेन प्रजास्वपि विवापिनपारिश्रय- विनयभापति पनासारनरप सामान्यरूप मम भूपामुत्थानकोलाति इति । गाने बानीपान मीनिवासमानिका यात्मवानिमित्तस्मादन्यानापालनं मन्यो । * एक गोड निशान करिकुलमुरुगा कालिदान- म्यागार मंत्राधाना मुन्याग मिनभापिणाम् । पामेतिपाताप हरिनाम् ॥ बार: पारिपाना पानिपपिणाम् । पाप मुनि पोगनानी गनुपनाम् ।। - ·चातुर्वर्ण्य प्रतिविम्बा ४१५ नायकोपवर्णनं च तस्यैव यथा- प्रजानां विनयाधानाद्रक्षणाद्भरणादपि । स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः ॥ इति । इदानींतनाः संभूयसमुत्थायिनो दण्डधरास्तु भोगाय संभृतार्थानां लोभाय मितभापिणाम् । अर्थाय विजिगीपूणां लोल्याय गृहमेधिनाम् ॥ शैशवेऽभ्यस्तभोगानां यौवनेऽर्थप्रयासिनाम् । वार्धके भोगवृत्तीनां केनाप्यन्ते तनुत्यजाम् ॥ प्रजास्वविनयाधानात् कलहात् तुष्टयभावतः । पितृत्वं नीतिवडालव्रतं येपो स्वभावजम् ॥ इति वर्णनपात्राः प्रजावासनापूरकत्वेन स्वात्मानं धन्यमन्या अन्ते सर्वेषामसंतोषात् कथं वा दण्डाधिकारमहन्तीति विचक्षणविचारणीयम् । तदिदं कर्तव्यं नीत्यपरपर्यायं देशतः कालतः स्वभावतः संबन्धतश्वावस्थातश्चव्यक्तिशो विभिन्नमेव भवति । नहि यन्मातृविषये कर्तव्यं तदेव पत्नीविषये वा संततिविषये वा सर्वथा समानरूपमिति कोऽपि प्रेक्षावान् मन्यते विना साम्यवादिभिः । नहि देशविषये कर्तव्यतयाऽs- पतितं युद्धादिकमपि मीत्रणां विषयासक्तानामर्थकामलोलुपाना वा कर्तव्यतामावहात स्वभावभेदात् । एवमपि बलानियुक्ताश्चेदिमे कार्यनाशमेव संपादयेयुः । एवमेव शक्तिरपि सहकारिणी कर्तव्यनिर्णयेऽ- वश्यमालोचनीया भवति । नोचेन्जैनसौगतखिस्तादिमतमिव सपामेकरूपेण कर्तव्यादेशे तद्विपरी- तानुष्ठानमेव पसरेत् । न ह्यात्यन्तिकाहिंसोपदेशेन तत्तन्मतानुयायिनः सर्वभक्ष्यताया निवृत्ताः परिदृश्यन्ते सौगताद्यनुयायिनः । न वाऽऽत्यन्तिकतितिक्षोपदेशात् परोपकारोपदेशाद्वा खैस्ताः परराष्ट्रावलुण्ठनाद्वैरायुद्धादा परावृत्ताः परस्परप्रेमभाजः संपन्नाः । तस्मात्कर्तव्यमपि शक्त्यपेक्षया भिद्यते । अशक्तस्योपदेशे विपरीताचरणेनाधःपाताधिक्यसंभवात् । इदानीं च धान्यवस्रस्वायत्तता- नुशासनेन स्पष्टमेवेदं प्रतीयते यदशक्यकर्तव्यानुशासने विपरीतानुठानमधःपाताधिक्यं च भवतीति । तस्माच्छक्त्यशक्तिवशादपि कर्तव्याकर्तव्यभेदो नाफ्लपितुं शक्यः । अत एव ज्ञानेच्छाकृतीना- मेकरूपत्वं एव माहात्म्यं महात्मनाम् । तदुक्तम्- मनस्येक वचस्येकं कर्मण्यमें महात्मनाम् । मनस्यन्यद्वचस्यन्यत्कर्मण्यन्यदुरात्मनाम् ॥ इति । को हि पेक्षावान् पुत्रकलत्रादीनां भर्तृत्वेन स्वात्मानं मन्यमानो बलाचेषां कैश्चिद्विना ·धर्मादर्श प्रवर्त्यमाने शक्ताप कमहान एवावस्थयात् । तदा च प्रताफाराथमादशनामद हिंसात्मकमेवेति • अहिंसापि न सर्वदा कर्तव्यमित्येवाऽऽपतति । अत एवोक्तं मनुना- वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या शिशुः सुतः । अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत् ।। इति । तथाच देशतः प्राप्ताप्याहिंसा कर्तव्यतया विशेषप्राप्तेन भरणेन हिंसात्मकेनापि बाधनीयैव । सोऽयं सामान्यविशेषरूपेण प्राप्तो बाध्यबायकन्यायः शास्त्रीयो न केनाप्यवर्धार्यते। भरणं चाऽऽततायिभ्यो रक्षणं अन्नवस्त्रादिना परिपालनमपि । एवं चावस्थातोऽपि कर्तव्यभेद इत्यपि सिध्यति । बाल्ये पुत्रपरिपालन पितुः कर्तव्यमपि वार्धक्ये तद्विपरीत पितृपालनं पुत्रस्य कर्तव्यम् । एतादृशकर्तव्याकर्तव्याविशेषनिर्णयस्तु न बहूनां सुखबाहुल्यमित्येतावतैव भवितुमर्हतीति तदर्थं शास्त्रमेव प्रमाणीकर्तव्यं पेक्षावद्भिः । एतादृशकर्तव्याकर्तव्यनिर्णये केवलं सर्वसाम्यमुप- जीव्येव सर्वेषां समानकर्तव्यनिर्धारणं तुं विवेकभ्रंशमेव सूचयतीति स्पष्ट प्रतीयेत । तुप्यतु दुर्जन इति न्यायेनाभ्युपेत्यापि साम्यवादमाकाङ्क्षापूरकत्वं च दण्डस्य परमोदेश बूमो यत्प्रथमतः सर्वेषां सर्वत्र समानाधिकारोद्घोषणेऽपि पश्चाद्यत्र यस्य योग्यता तत्र तस्य नियोग इति तु योग्यताविशेषो नियोगावसरे गले पतित एव । सोऽयं योग्यताभेदः किं कृत्रिमो मनुष्यकृतः, . उताहो निसर्गसिद्धः । नाऽऽयः, सर्वसाम्यस्याङ्गीकृतत्वात् । नात्यः-निसर्गस्य तादृशभेदकत्वे प्रामाण्यस्य निराकरणात् । तथा चाप्रामाण्ये तन्मूलकज्ञानस्य बाधितत्वेन मिथ्यात्वं स्यात् । एवं च नियोगस्य मिथ्याज्ञानमूलकत्वापत्ती नियोजकानां माख्यमेवाभ्युपेतव्यम् । यदि निसर्गस्य योग्यताभेदे प्रामाण्यमभ्युपेयेत, तदा तु तन्मूलकभेदव्यवस्थाया अपि प्रामाण्यापत्ती तदुच्छेदपूर्वक साम्यवादाभ्युपगमनमिदं पुनथाप्रामाणिकत्वेन बाधितं साम्यवादिनां तदेव मौर्यमभिव्यनीति सेयमुभयतःपाशा रज्जुः । सत्यपि भेदे भूखंजनानां बाहुल्येन तन्मनोरञ्जनायव फेवलमयं साम्य- बादाही कार, इत्य युगाने, न, सत्यपत्तिा, पिकात्यानी देउसारिका का न भवतीति विचारयन्तु विचक्षणाः । ननु नेदानीतमा जातिमूलकयोग्यताभेदाः कार्याक्षमत्वानिसर्गजा इति तानिराकृत्य नैसर्गिकभेदानुसारिणी कार्यक्षमा व्यवस्था संपादनीयेत्येव साम्यवादाभ्युगम इति चेन्न । अवसरालाभेनापि कार्यादर्शनस्य बाहुल्येनोपलम्भात् । न हि साक्रेटीसमहोदयस्य वा खिस्तमहो- दयस्य वा कार्यक्षमता जीवनकाले प्रादुर्भुना । तथापि तत्कार्यस्यायावन्युपलम्भेन वस्या अनुमानेन ज्ञापमानत्तात् । नव नालणादिनाति-पाति जीवनकालेऽपरिज्ञायमाना संस्कृतिसंरक्षण-आवश्यक- योग्यत्यकारिपूरणादिकार्य संस्कृत्याचि अनुस्यूतत्वेनवानुमीयते । कोना ग्रन्थो सहस्रपटक- भ्योऽप्यतिमानीनोऽयावभ्युपलभ्येत पिना वेदेभ्यः । फिमन निदानम् । किं दण्डाश्रयेण .

·चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्ब पुस्तकालयादिकं वा ब्राह्मणानां कर्तव्यबुद्ध्या तदध्ययनं वेति विचारयन्तु विचारकाः । अयापि ब्रह्मद्वेषिणोऽपि ब्राह्मणाचारानुकरणे प्रयतन्ते । न चातिजीर्णत्वादेव न तेषामुपयोग इति । उपयोगो हि वासनापूरकत्वेनैव चेन्नोपयोगः । श्रेयःसंपादकत्वेन चेदिदानीमपि तदुपयोगासंभवात् । वासना- पूरकत्वमात्रेणाप्युपयोग इत्यभ्युपगमे तु अयतनाः सर्वा व्यवस्थाः सर्वाणि चेदानींतनानि शास्त्राणि किं सर्वेषां सर्ववासनापूरकाण्येव वर्तन्ते । किंवा अॅटमबॉम्बप्रभृतीभिः साधनापानादिवासनापरिपूर्तिः संजाता वा ? महायुद्धेन वा केषां वासना परिपूर्णा का वेत्यपि वक्तव्यम् । अपरेषामपि हिंसासाध- नाना भोग साधनानां वा शास्त्राणां प्रचारेणापि यथावत्सर्वेषां वासनापरिपूर्तिः संजायते न वेत्यपि- सूक्ष्मेषिकयाऽऽलोचनीय विचक्षणैः । वयं तु ब्रूमः- न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवमेव भूय एवाभिवर्धते ॥ इति न्यायनितेषां शास्त्राणां कामसंवर्धकत्वेनासंतोषाधायकत्वानैव सुखसाधनत्वम् । किमत वासनापरिपूरकत्वमिति विचारणीयम् । वस्तुतस्तु वासनापरिपूर्तिसिनाहासोदव भवति । स चेन्द्रियजयद्वारेवेति तदनुरोधेनैव प्रणेयो दण्डः । अत एव दण्डनीतेरर्थशास्त्रत्वेऽपि इन्द्रियनिग्रह- शास्त्रत्वम् । तदुक्तमार्यचाणक्येन कृत्स्नं हि शास्त्रमिदमिन्द्रियजयः इति । (अ. ६) मनुरपि-- इन्द्रियाणां मसङ्केन दोपमृच्छत्यसंशयम् ! संनियम्य तु तान्येव ततः सिदि नियच्छति ॥ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविपा कृष्णवत्र्मेब भूय एवाभिवर्धते ॥ यश्चैतान प्राप्नुयात्सर्वान् यश्चतान्केवास्त्यजेत् प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ न तथैतानि शक्यन्ते संनियन्तुमसेवया । 'विपयेषु प्रजुष्टानि यथा ज्ञानेन नित्यशः ।। वेदास्त्यागश्च यज्ञाश्च नियमाश्च तपांसि च । न विप्रदुष्टभावस्य सिद्धिं गच्छन्ति कहिचित् ।। २१९३-९ भावस्य दुष्टत्वं च भोगादिविषयसेवाविषयकत्वम् । श्रुत्वा सप्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा धात्वा च यो नरः। न हप्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः ।।

·धर्माद इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्यक क्षरतोन्द्रियम् । तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ।। वशे कृत्वेन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा । सर्वान् संसाधयेदर्थानक्षिण्वन् योगतस्तनुम ।। २।९८-१०० इति इन्द्रियसंयमस्य सर्वार्थसाधकत्वं सटमाह ॥ एवं च यत्रेन्द्रियनिग्रहः स्यात्तत्सर्व न्याय्यमिति सिध्यति । नैतावतापि यत्र न्याय्यत्वं तत्र सर्वत्रेन्द्रियनिग्रह इति व्याधिः । सत्संग्रह- रूपस्य कामस्यासवग्रहरूपस्य क्रोधस्य च न्याय्यत्वात् । तदुक्तमार्यचाणाक्येन- असतां प्रग्रहः कामः कोपश्चावग्रहः सताम् । व्यसनं दोपवाहुल्यादत्यन्तमुभयं मतम् ॥ इति अत्र चासत्संग्रहरूपकामस्य सदवग्रहरूपक्रोधस्य च व्यसनत्वेन त्याज्यत्वमिति वदता पूर्वोक्त- कामक्रोधयोर्याह्यत्वेन न्याय्यत्वमपि वोध्यते । सदसच्चे चात्र शास्त्रैकगम्ये एव । तथा च शास्त्र- वेहितविषयकः कामः क्रोधश्च न्याम्यावेव । एतेन-अनुशासनप्रणयनस्य (कायदे) प्रवृत्तिपर्यवसायित्व वा निवृत्चिपर्यवसायित्वमिति शङ्कापि निरस्ता । न सर्वथा प्रवृत्तिपरत्वं वा निवृत्तिपरत्वं वेत्येकान्तेनाभ्युपगच्छामः। इन्द्रियाणां निसर्गत एव विषयमवणत्वात् , विषयाणामात्यान्तिकन्यागस्याशक्यत्वात् , विषयपतिनन्धेनेन्द्रियसं- यमस्यापि संपादयितुमशक्यत्वाचकान्तेन प्रवृत्तिपरत्व तु सर्वथेन्द्रियजयस्य दुष्करत्वेनानपिावक- त्वात् । तथैव निवृतिपरत्वेऽपि । एवं च यथा जीवनोपयोगिप्रवृत्तिसत्वेऽपि मनसो विरागेण निवृत्तिप्रवणत्वं स्यानपा फिलानुशासनानि प्रणेयानि । तच्च नाध्यात्मिकशासभामाण्यमन्तरोत तदभ्युपत्याभ्यात्मविषयकज्ञानप्रचारपूर्वकमेव प्रवृतिविधयाऽनुशासनेन । सोऽयं त्यागपूर्वको भोगः । स एव च समाजम्य समुद्देशः प्रधानतया लक्ष्यीकरणीयोऽनुशासकः । तदनुरोधेन प्रणीयमानमनुशा- सनमपि सनार योगक्षेमावामिहासत, श्रेयर पावरलेन, जनकल्याकारीलि. तदनुरोपी दण्डः श्रेयान् । एवं चानुशासनानामापाततः प्रवृत्तिपरत्वेऽप्यन्ततो निवृचिपरत्वमित्ययसेयम् । एतेनाधुना साम्यवाद पुरस्कारेण संकरेऽपि स्वामाविकयोग्यतावशात्पुना चातुर्वर्ण्यमिद सनतिष्ठास्यतीति कि योछिन्नं पार्मिकाणामित्यरि न्यास्यातम् । बीनकरण संकरपाये समाने फर्म का खानारिरुयोग्यताऽसि परिया किंवा तत्र गमकमित्यस्य निर्णायकममागाभापात् । तपा पान्ततो गत्वा ममतगत्कार्यकरणमेप तर गमकमित्यभ्युपगन्तव्यम् । साम्यवादे प सामाजिक फार्य नाम समाजोपयुभोग्यवर संपाइन सरसमानान्येव । नपा प रामचन्द्रपत् पितृमात्र सपनालिानतलास्प तदर्भ पसिनोन काहिं गोम्यतेति तासाना समानामहिकारे सना ·। चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्बा ४१९ । * जहानिरेव स्यात् । नहि यत्किमपि काय स्वाभाविक तदानीमव समाजोपयुक्ततामावहति । अभि- निवेशवशात्तदुपयोगस्य ज्ञातुमराक्यत्वात् । नहि शेक्सपियरमहोदयस्य काव्यशक्तरुपयुक्तता तदानीं . ज्ञाता । अतस्तज्जीवनकाले तस्या अनुपयुक्तत्वादेव तस्य जीवनकष्ट सोढव्यमासीत् । एवमेव तत्त. स्वाभाविकशोरनुपयुक्तत्वे प्राप्ते कथं वा गुणावगुणपरीक्षा साम्यवादे स्यात् । तदभावेऽपि चेत्स- माजसुस्थितिस्तहिं वन्यश्वापदसंघवदयमपि साम्यवादिसमाजो गुणावगुणविवेकहीनः कथ वा न श्वापदत्वमावहेत् । केवलमुदरंभरण वा इन्द्रियतृप्तिर्वा यदि समाजसमुद्देशस्तर्हि तदर्थमेतावान् दण्डपबन्धाद्यायासोऽपि मा भूत् । निसर्गत एव सर्वेषा जीवनसंभवात् । मात्स्यन्यायस्त्वत्रापि न परिहीयते । तथा च यदि मनुष्यत्वमभिमन्यते, तहिं साधुत्वासाधुत्वज्ञानाथं गुणावगुणविवेकपूर्वक गुणसंरक्षणसवर्धनार्थ च किंचिच्छास्त्र नाम प्रमाणमभ्युपेत्यैव प्रवर्तनीयम् । एष एव न्याय्यः पन्थाः तथा चोक्तम्-- आहारनिद्राभयमैथुनानि सामान्यमेतत्पशुभिर्नराणाम् । धर्मो हि तेषामधिको विशेपः धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः ॥ इति । अन्यदपि- शास्त्राणि यत्र गच्छन्ति तत्र गच्छन्ति ते नराः । मतयो यन गच्छन्ति तत्र गच्छन्ति वानराः ॥ इति । ननु नास्त्येवैताद्दश शास्त्रम् । किमत्र प्रमाणमिति चेदनुपलब्धिरेव । किमियमनुपल- ब्धिस्तवैव वा सेर्वेषा वा ? न हि दिवाभीतस्य सूर्यानुपलब्ध्या सूर्यसत्ता बाधिता भवति । अस्ति चोपलब्धिः शास्त्रस्य भारते । न मयाऽङ्गीक्रियते चेकिं तवाङ्गीकारवशाच्छात्रस्य शास्त्रत्वम् ? तय मातापितोरनङ्गीकारिणस्तवापि सत्ता न स्यात् । तव स्थितिरेव तव मातापितृगमिकोत चेनूष, तथा सति कार्यवशात्कारणाडीकारो युक्त इत्यपि समतमेव । तथा च पिण्डगतवैचित्र्यान्यथा- नुपपत्त्या गम्यमानं निसर्गवैचित्र्यमपि बीजगतमनपलपनीयमेव । ननु न दृश्यत उत्तरोत्तरं संततिपरम्परायामिति चेद्दत्तोत्तरमेव सकरादिना । तस्मात्का- र्यकारणभावानुसारेण निसर्गसिद्धप्रमेयस्यापलापो नाम विडालवतमेव । अतो निसर्गस्य जगत्यकि- चित्करत्वं नास्तीत्यभ्युपगम्य तदनुरोधेन साधुत्वासाधुत्वं पर्यालोच्य तयोपिकेन परिरक्षणमेव मज्ञावैशारय मानुण्य चेति तदनपहायैव प्रवृत्तिः साधीयसी । अतश्च पश्चायोग्यतानिर्णयमुखेन मुखापिधानमिद विमलम्भकत्वं गमयति-। न हि प्रत्यक्षालभ्यमान परित्यज्य परिकासितमहगो- ·४२० धमादर पदेशोऽयं विमलम्भकादृते संभवति । प्रत्यक्षानुसारण विवेकपूर्वकयोग्यतापरिरक्षणे च भवतो किं वोच्छद्यत इति पर्यनुयोगे कि वोत्तरम् ? जनमनोविराग एवेति चेत् प्रज्ञावद्भिः स आदर्तव्यो का? पृथ्वी वर्तुलेति शास्त्रसिद्धान्तमस्थापकेन, सागरात्परतोऽपि भूभिः स्यादिति कल्पनयाऽमेरिका- संशोधकेन च तादृशविरागमधिकृत्यैव यदि प्रवृत्तं स्यात् । स्यादा सुवर्णभूमिलाभः शास्त्रोत्कर्षश्रेति मनसि कर्तव्यम् । न हि प्रज्ञावन्तो मूदाननुवर्तन्ते । इदमेव प्रज्ञाफलं यन्मौढ्यापहानं नाम । अद एव शास्त्राभिनिवेशः प्रज्ञावताम् । यत्तु अनयापनययोर्व्यसनप्रसवभूमित्वान्नयप्रतिष्ठापनेन तयोनिराकरणस्याऽऽवश्यकत्वा- तस्य च " आत्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति स पश्यति" इति दिशाऽन्योन्यसुखदुःखादिसाम्पमूलक- परस्परयोगक्षेमानुकूलव्यवहाररूपत्वात् साम्यस्य तदनतिरेकान्मानवशास्त्रे वा वैदिकसंप्रदाये वा तभावाच तच्छात्रपरित्यागपूर्वकसाम्यवादपुरस्कार एवंदानीमावश्यक इत्युक्तम् । तत्र ब्रूमः-सत्यमेतादृशसाम्यवादस्याऽऽवश्यकता । तथापि तस्य मानवशास्त्रे वा वैदि- कसंप्रदाये वाऽनुपलम्भ इत्यत्र किं वा गमकमिति विचारणीयम् । किंच साम्यदृष्टिमूलको व्यवहार इत्यस्यकोऽर्थः, किं क्रियासाम्य वा क्रियामूलजनकबुद्धिसाम्यं वा परिणामसाम्यं वा सर्वसाम्यं- वेत्यपि विचारणीयम् । तत्र साम्यानुपलन्धिश्चेन्न साऽधिकारभेदोपलम्मात्सिध्यति। साम्यवादे- पि तथापत्तेः । नहि तत्र नाधिकारमेदः । ननु सत्यपि तत्राधिकार भेदे तस्य जन्मसिद्धत्वामावेन स्वीयक्रियाशकिमूलकत्वेन सुसह्यत्वान्नान्योन्यविरागोत्पादकत्वमिति चेत्तहिं विरागोत्पादकाधिकारभेव .एव साम्याभावगमक इति वक्तव्यम् । तत्र विरागो नाम विरुदो रागः । रागच " मनोऽनुकूले- प्वषु सुखसंवेदनामिका । इच्छा रतिः सा द्विधा स्याद्रातिप्रीतविभागतः" इति भावप्रकाश- वचनानुसारेणानुकूलवेदनीयरुपसुखसंवेदनमेव । तद्विरुददुःखसंवेदनमेव विरागपदवाच्यं भवति । तथा च शास्त्रीयाधिकारभेदो यदि दुःखसंवेदनमेवोत्पादयेत्तदा तु त्याज्य एव स भवति । तत्र पतिन्याक मनोऽनुकूलत्वं यद्यपेक्ष्येत, तदा त्वतंभवित्त्वात्तत्संपादनमराक्यप्रायमेव । न ह्यनामिज्ञाना सानीयाधिकारभेदो दुःखमुत्सादयतीत्येतावता सुज्ञानामपि तथैवेति वळू शक्यम् । नपत्र सख- सानामनुकूलमज्ञाना प्रतिकूलं स्यात् । अज्ञानामनुकूलं शास्त्रज्ञानां प्रतिकूलं स्यात् । तथा च केपामनुकूलं संपादनीयमिति भन्नेऽज्ञानो बाहुल्येन तदनुकूलतासंपादने महाननर्थः समाजदृष्ट्या भवति । न हि रोगिणा पथ्यं प्रियं भवतीत्येतावता वैयेन कुपथ्यमेवोपदेटव्यम् । तया सति बाल्ये वियाम्यासो हि बालानां न पियो भवतीति बलाच्छिक्षणाचारस्तदनुशासनमपि च न स्यात् । एवमन्यत्रापि मयपाना मधपानानिमन्वशासनादिकमपि न स्यात् । अतथागत्या भनसोऽनुकूल- त्याननुकूलत्वे परिहाय हिताहितदृष्टिरेवाऽऽलम्पनीया। सा च न शासमन्तरेति शास्त्रीयशासनमे- बालसंमयापि सीकरणीय मवति । न तत्र पातजनमनोविरागरागी पर्यालोचनीयावित्येव दण्ड- ·चातुवेण्येप्रतिबिम्बा FA संस्थायाः परमं कर्तव्यम् । वस्तुतस्तु यदिदं साम्यं सर्वव्यवहारनिदानमिदानी जोधुण्यते । तन क्रियासाम्यं वा बुद्विसाम्यं वा परिणामसाम्यं वा भवितुमर्हति । प्रतिपिण्डं क्रियानुकूलशक्तीनां सर्वत्र भेदोपलम्मात् । एवमेव बुद्धिभेदोऽपि सर्वत्र प्रतीयमानो बुद्विसाम्यं बाधते । परिणामभेदोऽपि क्रियाभेदाढद्धिभेदाच्च सर्वत्रानुभूयते । तदत्र प्रबलतरप्रत्यक्षप्रमाणबाधितत्वादेवैतत्साम्यं जोघुष्य- माणमपि अन्नवस्त्र नियन्त्रणद्वारा सर्वस्वातन्त्र्यापहार्येव भवति । अतश्च समाजोपयुक्तं सायं सख्यापरपर्यायमेव भवितुमर्हति नान्यत् । सख्यव्याख्या च भावप्रकाशने यथा- समानि खानि येन स्युः सुखदुःखानुभूतिपु तत्सख्यमिति स स्नेहो येन यत्त्रायने परामिनि । एवं च येन परस्परसंरक्षणं स्यात्तदेव सख्यम् । तच परस्परसुखदुःखमसङ्के मुखित्व , वा दुःखित्वं समेषाम् । सोऽयं सुखदुःखसमानमावो बुद्धिगत इति बुद्धिसाम्यमित्यभिधीयते । तच्चेत्संपादनीयं तहिं अध्यात्मशास्त्रसंमतः सर्वात्मभाव एव संपादनीयः । नच स शास्त्राति- क्रमेण संपद्यत इत्यगत्या साम्यवादिभिरपि व्यावहारिकभेदमुपास्यैव शास्त्रोपदिष्टवर्मना वर्तितव्य- मिति स्वीकरणीयम् । - तथा च मानवशास्त्रं वा वेदा वैतस्यैव सर्वात्मभावस्य सपादनमेव परमं श्रेय इत्यभ्युपगम्यैव तत्संपादनाय मार्गमादिशन्तीति विदितचरमेव समेषां तत्रापि भारतीयानाम् । यथा चात्र मनु:- एतद्वोऽभिहितं सर्व निःश्रेयसकरं परम् । अस्मादमच्युतो विप्रः प्राप्नोति परमा गतिम् ।। एवं स भगवान् देवो लोकानां हितकाम्यया । धर्मस्य परमं गुह्यं ममेदं सर्वमुक्तवान् ।। सर्वमात्मनि संपश्येत्सच्चासच्च समाहितः । सर्व ह्यात्मनि संपश्यन्नाधर्मे कुरुते मनः । आत्मैव देवताः सर्वाः सर्वमात्मन्यवस्थितम् । आत्मा हि जनयत्येपां कर्मयोगं शरीरिणाम् ॥ १२॥११६-११९ इति । वेदे तु तत्र तत्राऽऽत्मवादो विविच्यत इत्यत्र तु नाधिकं विवेचनीयम् । वेदान्तशास्त्र- तत्रालम् । एतादृशं बुद्धिसाम्यं सख्यापरपर्यायं विना धृतिमतिभ्यां नैव भवितुमईति । ततश्च प्रजासु धैर्यमत्योः प्रचारो यथा भवेत्तथैव विद्याविनयाधानाय प्रयतनीयं दण्डधारिभिः । विया हि विनयापाने धनत्योः साहाय्यमालमव प्रभवति न तव्यतिरेकेण । अतश्च नान्तरीयकतया -- मेव ·४२२ धर्माद “ समुत्पाद्यमाने धृतिमती विद्याया विद्यात्व गमयतः । एव च विद्याभावादेव धृतिमत्योरुदयः । विद्या च विनयाधानार्थ पात्रमपेक्षते । तच्च शुश्रूषादिगुणविशिष्टबुद्धिमत्त्वमेव । तदुक्तमार्यचाणा- क्येन- शुश्रूपाश्रवणग्रहणधारणनिज्ञानोहापोहतत्वाभिनिविष्ट्युदि विद्या त्रिनयति नेतरम् " इति ( अ ५) अन्यत्रापि तनैव- " शुथूपाश्रवणग्रहणधारणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिवेशाः प्रज्ञागुणाः शीर्यममर्पः शविता दाक्ष्यं चोत्सागुणाः" इति ( अ ९७) तथाच विनयाधानार्थमावश्यका प्रज्ञागुणा एव पात्रत्वगमकाः । ते च प्रायः स्वाभाविका एवेति स्वभाव एव पात्रत्वनियामक इति सिध्यति । एवमुत्साहगुणानामपि स्वाभाविकत्वात्स्व- भावनियतत्वं ज्ञेयम् । एव च विनयस्य विद्यामूलकत्वेऽपि स्वाभाविकत्व नापह्नोतु शक्यमिति सर्वेषा स्वभावायत्तत्वमगत्याऽडीकरणीयम् । एवमेव धैर्यमत्योरपि विद्याजन्यत्वेऽपि स्वाभाविकत्वं सिध्यति । नहि पर्जन्यन्यायेनेदानीं सर्वत्र विद्यापचारेऽपि सवषा प्रज्ञा वा धैर्य वा मतिर्वोत्प- द्यमाना दृश्यते । इदमेवात्र निदानं यन्नैसर्गिक भूमिवैचित्र्यमिनि । इदमेवाऽऽलोच्य विद्यातिरिक्तानि प्रज्ञाकृतिकारणानि शास्त्रे परिगणितानि । यथा चात्र भावप्रकाशनम्- शोर्याद्विज्ञानतः शौचाचाराच्च गुरुभक्तितः । श्रुतमभावतो ब्रीडान्नानाप्तिर्भवेध्दृतिः॥ प्रियाप्रियाविकारित्वं तदात्वोचितकारिता । अप्राप्तातीवनष्टानामलाभेऽनभिशोचनम् ।। इति । मतिविषये तु नानाशास्त्रार्थनिप्पन्ना मतिः स्याछुतधारिणी । संशयच्छेदनः शिष्यहिताधानार्थदर्शनैः ॥ वर्ण्यते चित्तसंतोपाविदग्धव्यवहारतः ।। इति । (भावप्रकाश प्रथमाधिकारः) अन च येषा न प्रज्ञासामर्थ्य स्वाभाविकम्, तेपा धतिलामस्तु शौचाचारेण गुरुभक्तिन भवितुमर्हति । तथा च यथावतिलाभगमकेन प्रियाप्रियाविकारित्वादिदर्शनेन कियद्वा धैर्य व्यसनेषु प्रजानामस्तीत्यालोच्यमाने को वा परिणामो दृश्येत इति न प्रज्ञावतामपि हितम् । तथैव मतिविषयेऽपि । अत एव कविकुलच्डामाणिरुपवर्णयामास किल भारवि:- मतिभेदनमस्तिरोहिते गहने कृत्यविधी विवोफिनाम् मुकतः परिशुद्ध आगमः फुरुने दीप इवार्धदर्शनम् ।

·भातर्वर्ण्यप्रतिबिम्ब ३ शुचि भूपयति श्रुतं वपुः प्रशमस्तस्य भवत्य क्रिया । प्रशमाभरणं पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभूपणः ।। इति । एतादृशधृतिमत्योरभावे केवाऽनर्थाः प्रभवन्तीति मारते द्वैराज्याङ्गीकारेण द्विपतोऽ- भिनन्दयद्भिः समाजधुरीणैः सुविशदमेवाऽऽविष्कृतमित्यत्र नाधिर्क वक्तुं पारयामः । इदमेवात्र सूचयामो यत्संततिपरम्परायामप्ययं पाशो गले पतितो भारतीयानाम् । न च नासीदत्र कश्चन प्रतीकार इत्यपि वक्तुं शक्यम् । धेर्यमवलम्म्य यदि कालमतीक्षा स्याचदा तु पतीकारोऽप्यावि- भवेदिति तु सुनिश्चितमुद्धोषयामः । नात्र नीतिशास्त्रविचार इति नाधिकं विलिख्यते । सर्वथा तु. स्वाभाविकधृतिमत्योरभावे'.शाचाचारगुरुभक्त्यादिभिरुपायील्यादेव तत्सिद्धिर्यथा स्यात्तथा विधेयमिति शास्त्रसिद्वान्तः । इदानींतु पूर्वजानामाप्तत्व एव विप्रतिपत्तिरिति तद्भक्तिवादो दूरापास्त एव एतच्च बुद्धिवपरीत्यं यैः संपादितम् । ते हि स्वात्मानं धन्यमन्याः कृतार्थतामेवावगाहन्ते । अत एव परकृतविकारस्य परिणामो भारविनेत्थमुपवाणित:- वीर्यावदानेपु कृतावमर्पस्तन्वन्नभूतामिव संप्रतीतिम् । कुर्वन् प्रयामक्षयमायतीनाभर्कविपामस इवावशेषः ॥ इति । अलमत्र प्रसक्तानुप्रसङ्गेन । प्रकृतमनुसरामः । सर्वथा तु कार्यानुकूलयोग्यताया धृतिमतिमूलकत्वात् तयोश्च स्वाभाविकत्वान्न स्वाभाविक- भेदनिराकरणं कथमपि संभवतीति सिद्धानां भेदानां कार्यकारित्वं यथा स्यात्तथा प्रयत्नः कर्तव्यः । . तवपरीत्येन स्वाभाविकभेदसंकरीकरणानन्तरं पुनश्च स्वाभाविकयोग्यताविष्कारसुरस्कारोऽयं विप्रल- म्भकत्वमेव गमयति परमत्ययनेयबुद्धीनां साम्यवादिनामित्येव सिध्यति । किं बहुना यथा यथाऽयं साम्यवादः परीक्षेत तथा तथा वैषम्यपर्यवसाय्येवेति श्वापदसमाजत्वमेव समाजस्य संपादयेत् । एतेन विश्वकुटुम्बवादोऽपि व्याख्यातः । उपर्युक्तदोषाणां तत्राप्यापत्तेः । नहि कुटम्बैक्य ध्येयक्यमन्तरा संभवति । तत्राऽऽधिभौतिकभोगान् पुरस्कृत्य तद्द्वारा साम्यबुद्धिसंपादनेन कुटुम्बै- क्यसंपादनं तु गगनकुसुभायमानमेव । सहोदराणामपि कुटुम्बभेददर्शनात् । तथा च सहोदराणामपि.' बाल्यादाराभ्यकत्र संवृद्धानां यत्र वासनाभेदाद्भोगभेदबुद्ध्या पार्थक्यं भवति । तत्र विश्वेषां जनानां भोगसाम्यप्रदर्शनमात्रेणक्यसंपादनमिदमतीव प्रामाणिकतां नावहतीति सिद्धान्तोऽयं नैसर्गिकः । तदर्थ चेदासनक्यं संपादनीयम्, तदपि न भौतिकभोग्यसंपचिमूलकभोगालम्पनेन संभवतीत्यस- कृदुपपादितमेव । अतश्चाऽऽधिभौतिकसाम्यवादमपास्य निसर्गानुसारेणाऽऽध्यात्मिकसाम्यवादश्रेत्पुर- स्क्रियेत, तदा तु मोग्यसंपत्तिमूलकभोगवासनायाः शास्त्रमदर्शितमार्गेण निग्रहादाध्यात्मिकदृष्टेरुदये।

·४२४ • धर्मादः सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽत्मान । ईक्षवे योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ।। यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । नस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥ सर्वमृतस्थितं यो मां भजत्येकत्वामास्थितः। सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी माय वर्तते ॥ आत्मापम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ।। ६।२९-३२ इति गीताशास्त्रोक्ता साम्यदृष्टि: स्यात् । सैव किल यथावत्साम्यं न तु स्वरूपसाम्यं वा भोगसाम्यं वा क्रियासाम्यं वा । नैसर्गिकभेदविरोधेन दुःसंपादत्वात् । न ह्यलंकारायाकाराणां साम्य तक्रियाणां वा तज्जन्यसुखदुःखादीनां वा सत्यपि सुवर्णादिघटकरूपेण साम्ये संपादयितुं शक्यम् । एवं च भौतिकदृष्ट्या निसर्गतः समुत्पद्यमानानां आकाराणां तत्कर्मादीनां च वैषम्यमन- पाकृत्य तदनुरोधि तखट पदार्थस्यैव साम्यं सर्वत्रानुस्यूततयोपलभ्यमानमुपजीव्यैव तदनुकूला वासनोत्पादिता साम्यमावहेत् । नान्यथा । सा च सर्वान्तर्यामिणं परमेशमधिकृत्यैव भवितुमर्हती- त्युक्तं पुरस्तात्सविस्तरम् । तथा चाधिभौतिकसाम्यवादापेक्षयाऽऽध्यात्मिक साम्यवाद एवं योगक्षे- मावह इति सिध्यति । एवं चाऽऽधिभौतिकभेदानां सत्वेऽपि आध्यात्मिकवासनायां एकरूपत्वे वैष- म्यापादकत्वाभावान रागद्वेषानुवन्धित्वं न वा पुरुषार्थपीडकत्वमिति तादृशभेदापाकरणप्रयत्नमुत्सृज्य सर्वान्तर्यामितत्वपुरस्कारेण वासनेक्यसंपादने प्रयत्नो विधेयः शास्त्रदृष्ट्येत्यलमत्र विवेचनेन । सर्वथा तु भौतिकसाम्यवादो वा भौतिकसुखवादो वा न मात्स्यन्यायनिराकरणे समर्थाविति सिद्धम् । तथा च स्वाभाविकानां गोअश्वादिभेदानामिव मानुपावान्तरभेदानामपि संकरपरिहारपूर्वकनेस- किशक्त्युदावनेन यथावत्कार्यकारित्वसंपादन एव प्रयतितव्यमित्यत्रैव यथावन्मानवता बुद्धिवैशा- रय चाऽऽविर्भवतीति तनिराकरणनपलोऽयं शास्त्रविरोधानिसर्गविरोधात्केवलबुदिपरिकल्पितत्वाध वानरतामेवाभिन्यनक्ति। ( पावात्पसमाजपर्यालोचनम् ) यतु भारतादन्यौताशवर्णजातिविवेकाभावेऽप्यधिभातिकसमृदया समभ्युदयो मानुभ्यं च यभारहरीहश्यत इति किमर्थ भारतएव तत्परिपालनाट्टहासोऽयमित्युच्यते । तो पोलोपनीयम्- फोऽयम पश्यो नाम । ( भोग्यसंपनिमाम्पमता पुश्यः, उतादो तन्मुलकमुखनामुल्यमाहो- ..

·चातुर्वर्ण्यमतिविम्बा ४१५ स्विन्मनःसंतोषः ? नाऽद्यः, संपदाहुल्येऽपि सुखादर्शनात् । प्रत्युत्त तद्विषयकवासनामन्तरा विषय- पाप्ती भोगादर्शनात् । सत्यामपि वासनायां सत्यपि च भोग्यसंपदाहुल्ये तद्विरुद्धतदत्ययाविषयक- 'वासनायां दुःखानुमवस्यापि दर्शनात् । किं बहुना- अर्थस्य साधने सिद्ध उक्त रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ इत्युक्तदिशा विचार्यमाणे संपदाहुल्यमिदं दुःखायैव न सुखायेति सिध्यति । तथा चोकम् परिग्रहो हि दुःखाय यद्यप्रियतमं नृणाम् इति । किं च-परसंपत्प्रकर्षों हि हीनसंपदं पुरुष दुःखाकरोति-इत्यपि निसर्गः । ततश्च भेदेवैराविश्वासादिनिदानमिद संपत्तिबाहुल्यमेव चेदभ्युदयः तदा तु दत्तजलाञ्जलिरेव मानवता स्यात् । न द्वितीयोऽत एव । सुखस्य संपदाहुल्यस्य चान्योन्य- व्याप्तेरभावात् । नहि संपदाहुल्यमस्तीत्येतावता सुखबाहुल्यं स्यादेवेत्यनुमातुं शक्यम्। निवृत्तवास- नेषु व्यभिचारात् । अत एवोक्तम्-. यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । - तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः पोडशी फलाम् ॥ इति । नापि सुखात्संपत्तेस्तत्साधनत्वस्याप्यनुमानम् । तत्रैव व्यभिचारात् । नहि निवृत्ततृष्णानां विरक्तानां कौपीनमपि परित्यजता नास्त्येवसुखमिति केनापि साधयितुं शक्यम् । जीवनोपलभ्या सुखानुमानस्यैव पबलत्वात् । आत्यन्तिक एव सुखाभावश्चेज्जीवनमेव न स्यात् । नहि नरकस्थोऽपि जन्तुः मरणमाकाशते । तत्रैव सुखोपलब्धेः । एवमेव मरणमड्गीकुर्वतां जीवतामेतेषां निपिण्णा- नामपि विनापि भोग्यसंपदं सुखमस्तीति वक्तव्यम् । तच्च मनःसंतोपादेवेति मनःसंतोष एवाभ्यु- दयपदवाच्यो वक्तव्यः । स चायं मनःसंतोपो भोग्यसंपत्तिमन्तराऽपि विरक्तेषु वर्तत इति भोग्यसंप- देपुल्यमिदं संपाद्यमानमकिंचित्करमेव मानवसुखदृष्ट्या । न च विरक्तानां तदपेक्षाभावेऽपि वासना- वतां तदपेक्षा सुखसाधनत्वेन केन निवार्यतामिति वाच्यम् । परितोषसाधनस्तन्निवारणात् । मनसः परितोष एव किल सुखस्य गमक प्रमाणम् । यदि च संात्तिवैपुल्येन सुखं स्यान्मनःसंतोषोऽपि स्यादेव । तथा च न समाजाभ्युदयः संपत्तिवैपुल्येन प्रत्येतुं शक्यः किंतु प्रजासतापादेव । स चायं संतोषः कथं वा प्रजासु वर्तत इति तु राज्ययन्त्रस्वायत्तीकरणाथ संपाद्यमानेन विविधसंभूय- समुत्थानेनैव ज्ञातुं शक्यते । किचाल्पादप्यल्पेन जीवननिर्वाहो यत्र, सा समाजरचना युक्ता व अनल्पादनल्पतमं सुखं यत्राऽऽकाक्ष्यते जीवननिर्वाहार्थ सा समाजरचना युक्तेति जिज्ञासाय सुखावधेरनियतत्वादिपुलतरसुखाकाङ्क्षा नाम गगनकुसुमायमानवान्ततः संपयते । किच सर्वेषा 1 ।

·'धर्माद तादृशोकाक्षायां कियदपि दीयमानं वेतनं कर्मकरेभ्यो नेच्छापूरकं स्यादित्यन्ता गत्वा निर्बुद्धानो कर्मकराणां प्राबल्येन भोग्यसंपत्तिनियमनात्मकसाम्यसंपादनमापतति । तत्र च कर्मकराणां को वा। विशेषलाम इति तु न जानीमः । न हि तेषां भूतिजीवनं विनष्टं भवति, न वा बुद्धिगततारतम्य- मूलकः श्रेष्ठकनिष्ठभावोऽपि विलीयते । न वा तन्मूलकयोग्यताभेदोऽपि विनश्यतीति सर्वथाऽनवस्र- नियमनेन साम्यसंपादनमिदमगत्या कर्मकरानेवोद्विजेत् । किच समाजव्यवस्था हि समाजस्य संतानपरम्परया चिरकालावस्थानार्थमेव फिल विधेया भवति न भोगार्थ वा परेषामवलुण्ठनार्थ वा । तथा च शास्त्रदृष्टिमन्तरा चिरंतनत्वं न कदापि सिध्यतीति स्पष्टमेव प्रतिसंतानं विशेषवेतनवितर- णानुशासनेन पाश्चात्यसमाजे दृश्यते । समाजान्तर्गत-तचकार्यकारिणां हासे हि पुनश्च तत्स्थान- परिपूर्यर्थमावश्यकः संतानप्रवाहो न पात्रात्यसमाजे दृश्यते । अत एवानुशासनेन प्रलोभ्य प्राजोत्पादनपसङ्कः समापतितः । फिंच यन्त्रसामग्या संपत्तिवपुल्यसंपादनमिदं पाश्चात्यानां तज्ज्ञानां युगपद्धासे हि परावलम्बित्वमेवाऽऽपादयतीत्यपि दृष्टचरमेव युद्धादिसमये । तद्वरं तत्तद्य- वसायिनां संघद्वारा तत्नकार्येषु नियोजनम् । फिंच यत्र किल व्यवसाये यदा वेतनादिबाहुल्यं वा लाभबाहुल्यं वा तत्रैव युगपदहूनां प्रवृत्ती सर्वेषां लाभहानिरन्ततश्च व्यवसायनाशवेति परिणामोऽपि विचारणीयः । अत एव च यांत्रिकव्यवसायिनः कर्मकराणां सुखेन स्वल्पेन वेतनेन च लाभार्थ कथंकारं प्रवर्तन्त इत्यपि माक्समहोदयग्रन्थेन सुविशदमेव । अतश्च पाश्रीत्यसमाजरचना हादानीतनी न मानवतोद्भाविनीति तेनाऽऽक्रन्दितम् । तदर्थमेव च समाजसाम्यवादोऽप्युपस्थापितः। तथापि भाक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिः । न हि साम्यवादेन मात्स्यन्यायनिवृत्तिः, न वा निर्बुदाना बुद्धिमत्पारतन्त्र्यनाशः, न वा सर्वेषां मनःसंतोपः संभवतीति पुरस्तादेवाऽऽलोचितम् । तस्मात्स्वा- भाविकयोग्यतानुसारेण सर्वेषामुचित कार्येषु नियोगे जीवननिर्वाहार्थ दृत्तिनियमने च स्वातन्त्र्येण तत्तदानद्वारा जीवननिर्वाहोपपत्ती च सर्वपा समुचितभोगप्राप्तो तत्र च दण्डद्वारा संकरपरिहारे सर्वेषां जीवनं स्पासुखेनेति योम्येव वर्णजातिविवेकपूर्व समाजरचना न संभूयसमुत्थानात्मिकेति सिध्यति। न च पात्रात्यदेशेषु वर्णा एव न सन्तीति । सर्वस्यापि ब्रह्माण्डस्य त्रिगुणात्मकत्वेन तत्र त्यसमाजस्यापि तत्त्वादस्ति तन्मूलको वर्णसभवः । एवमप्यन्याकृतत्वेनारपटत्वान समाजव्यवस्था- नुकूलः । तम्यैर शासदृष्ट्या व्याकरणे तु सभवति खलु तत्राप्येतादृशी व्यवस्था ! तदिदं न्याफरणं फर्य केन कदा रियमित्यर तु न वय प्रभगमः । तनवशासनसंस्थत फिल तत्र प्रमाणमिति तमा सामटिमवलम्य स्वभावपरीक्षणादिना पियापिनयाधानाभ्यां प्रजासु तत्संपादनीयमित्येप सुमयामः । पन तु शास्त्रीयदृष्टया सोपनेऽपि न ताराभावदर्शन तर सफर एलोरीकर-

·चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्बः
१२७
णीयः । अत्र च स्पष्टपतिप्रत्यर्थं शुक्रनीतिगतानि कानिचन वाक्यानि वाचकानां पुरत उपस्था-
पयामः । यथा-
सत्त्वस्य तमसः साम्यात्मानुएं जन्म जायते ।
यद्यदाश्रयते मर्त्यस्तत्तुल्यो दिष्टतो भवेत् ॥ ३६
फर्मेच कारणं चात्र सुगतिं दुर्गति प्रति ।
कर्मैव प्राक्तनमपि क्षणं किं कोऽस्ति चाक्रियः ॥३७
न जात्या ब्राह्मणवात्र क्षत्रियो वैश्य एव च ।
न शूद्रो न च वै म्लेच्छो भेदिता गुणकर्मभिः ।। ३८
ब्रह्मणस्तु समुत्पन्नाः सर्वे ते किं नु ब्राह्मणाः
न वर्णतो न जनकात् ब्राह्मतेजः प्रपद्यते ॥ ३९
ज्ञानकर्मोपासनाभिर्देवताराधने रतः।
शान्तो दान्तो दयालुच ब्राह्मणच गुणैः कृतः॥४०
जोकसंरक्षणे दक्षः शूरो दान्तः पराक्रमी ।
दुष्टनिग्रहशीलो यः स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ ४१
कयविक्रयकुशला ये नित्यं पण्यजीविनः।
पशुरक्षाः कृपिफरास्ते वैश्याः कीर्तिता भुवि ॥ ४२
द्विजसेवार्चनरताः शूराः शान्ता जितेन्द्रियाः ।
सीरकाष्ठतृणवहास्ते नीचाः शूद्रसंज्ञकाः ॥४३
यक्तस्वधर्माचरणा निघृणाः परपीडकाः ।
वण्डाश्च हिंसका नित्यं म्लेछास्ते ह्याविवकिनः ॥ ४४
कर्मफलभोगार्हा बुद्धिः संजायते नृणाम् ।
रापकर्मणि पुण्ये वा कर्तुं शक्तो न चान्यथा ॥
पुद्धिरुत्पद्यते तादृग् यादकर्मफलोदयः।
उहायास्तादृशा एव यादृशी भवितव्यता ॥४६
कर्मवशतः सर्वं भवत्येवेति निश्चितम् ।
दोपदेश व्यर्थाः स्युः कार्याकार्यप्रयोषका १५
पीमन्तो वन्द्यचरिता मन्यन्ते पारुपं महत् ।
अशक्ताः पौरुप कतुं क्लीया दैवमुपासते ॥४८

·घादशे ४२८ देवे पुरुपकारे च खलु सर्व प्रतिष्ठितम् । पूर्वजन्मकृतं कर्मेहार्जितं तब्दिधा कृतम् ॥४९ वलवान् प्रतिकारी स्यादुर्बलस्य सदैव हि । सवलावलयोनिं फलप्राप्त्याऽन्यथा नहि ।। ५० फलोपलब्धिः प्रत्यक्षहेतुना नैव दृश्यते । पाकर्महतुकी सा तु नान्यथैवेति निश्चयः ॥५१ यज्जायतेऽल्पक्रियया नृणां वापि महत्फलम् । तदपि प्राक्तनादेव केचित्मागिह कर्मजम् ॥५२ वदन्तीहैव क्रियया जायते पौरुपं नृणाम् । सस्नेहवर्तिदीपस्य रक्षा वातात्प्रयत्नतः ॥५३ अवश्यंभाविभावानां प्रतीकारो न चेद्यादि । दुष्टानां क्षपणं श्रेयो यावबुद्धिवलोदयम् ॥ ५४ प्रतिकूलानुकूलाभ्यां फलाभ्यां च नृपोऽप्यतः । ईपन्मध्याधिकाभ्यां च द्विधा देवं विचिन्तयेत् ।।५५ रावणस्य च भीमादेवनभच गोग्रहे। प्रातिकूल्यं च विज्ञातमेकस्माद्वानरान्नरात् ॥ ५६ कालानुकूलं विस्पष्टं राघवस्यार्जुनस्य च । अनुकूले यदा दैवं क्रियाल्पा सुफला भवेत् ॥ ५७ महती सत्कियानिष्टफला स्यात्प्रतिकूलके । वलिदानेन संवद्धो हरिश्चन्द्रस्तथैव च ॥५८ भवतीप्टं सक्रिययाऽनिष्टं तद्विपरीतया । शास्त्रतः सदसज्ज्ञात्वा त्यक्त्वाऽसत्सत्समाचरेत् ॥ ५९ कालस्य कारणं राजा सदसत्कर्मणस्त्वतः। सुकार्योधतदण्डाभ्यां स्वधर्म स्थापयेत्मजाः ॥६० (शुक्रनीतिसारे १ अध्याये ) अत्र हि सवतमसोः साम्यान्मानवजन्मेति मनुष्यदेहोपादानत्वं तस्य प्रतिपाद्यते । कार- गरप कार्पोलादने यत्किंचित्कर्मणोऽवश्यफर्तव्यत्वात्तस्य च कारणानगुणत्वाच्च तजन्यपरिणामोऽपि देहरूपस्तवनुगुण एव भवति । न हि कोऽपि पदार्थः क्षगरि जातचिक्रियः संभवतीत्यादी मध्ये ।

·. चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बा ४२९ चान्ते च भावानां क्रियाशालित्वेन क्रियायाश्च भावगतसामर्थ्यानुगुणत्वेन च भावोत्पतेः प्राका- लिफी वा तदुत्तरतालिकी वा सर्वापि क्रिया कारणानुगुगव भवति । यथा हि कारणगुणानां कार्यगुणारभ्मकत्वमेवमेव कारणगतकर्मणः कार्यगतकर्मशक्त्यारम्भकत्वमपि । अतश्च कारणगत- क्रियया यादृराकर्मानुकूलत्वं कार्यस्योत्पादितम्, तादृशफर्मकारित्वमेव कार्यस्य भवति न तद्विप- रीतम् । न हि सुवर्णगतकर्मणा समुत्पन्नमडुलीयकं कण्ठे धारयितुं शक्यम् । तादृशकर्मशक्तस्तत्रा- नुत्पादात् । एवमेव निसर्गकर्मजन्यपरिणात्मनां नैसर्गिकपदा मामपि तत्कर्मानुगुणशक्त्याधानेन तत्तत्कार्यकारित्वनियमात् तत्तक्रियायामेव तेषां सामयं विनियोगचेति सिध्यति । एवं च पदार्था नामपि कर्मजन्यपरिणामात्मकत्वेन कर्मरूपता सिध्यति । तदुक्तं शतपथश्रुती-त्रयं वा इदं नाम रुपं. कर्म-इति । तथा च सर्वस्यापि स्थावरजङ्गमात्मकस्य जगतः कर्मरूपत्वात्कर्मैव पदार्थविशेषगमक- मित्यभ्युपेयम् । एवं च देवमिति प्राक्तनमिति अदृटमिति च यदुच्यते तस्य सर्वथा कर्मस्वरूपान- तिरेक एव सिध्यति । न हि वनस्पत्यादिषु वा तिर्थक्श्चापदादिषु वा कर्मजन्यपरिणामातिरिक्तः कथन विशेष उपलभ्यते घटकद्रव्याणां पञ्चमहाभूतानां सर्वत्र साधारण्यात् । नवा तद्विशेषपरीक्षा वजन्यकर्मातिरेकेण केवलाकारादिना सर्वन भवति । आफारसाधारण्येऽपि कर्मविशेषेण मेदात् । न हि वायुरुपेण सर्वेषां वायूनां साधारण्येऽपि विशेष कार्यकारित्वेन तद्विशेषा न सन्तीति वैज्ञा- निका अप्यपलपितुमीशते । एवमेव वनम्पत्यादिप्वपि पत्रकाण्डादिसाधारण्येऽपि तत्ताद्देशेषास्तत्त- कार्यभेदादम्युपगम्यन्ते । एवमेव पश्वादिष्वपि कार्यमेदादवान्तरविशेषाः सर्वैरप्यभ्युपगता नापल- पितुं शक्याः । तथा च मानवेष्वपि तत्यप्याकारस्वरादिताधारण्ये तत्तविशेपाश्चत्वरीक्षणीयास्तहि कार्यविरोपादेव नान्यथेति वर्णाना परीक्षा गुणकर्मत एव भवतीति प्रतिपादितम् । अत एव न जात्या ब्राह्मणः कश्चिदित्यायुक्तम् । नैतावता वर्णा न सन्तीति तस्याऽऽशयः । कर्मभेदादेव वसिदिस्तु अनुपदमेव प्रदर्शिता । न चाऽऽकारादिसावारण्येऽपि सर्वेषां सर्वकर्मसु शक्तिस्ति । उत्पादककर्मजन्यपरिणामात्मकत्वेन देहस्य तदनुगुणक्रियातामर्थ्यस्य नियमितत्वात् । अत एव- पाकर्मफलमोगार्हा बुद्धिः संजायते नृणाम् । पापकर्माण पुण्ये वा कतुं शको न चान्यथा-इत्य- नुपदमेवोक्तम् । तथा च प्राक्तनकर्मफलभोगानुकूलबुद्वेरुदयस्तावत् गर्म एव भवतीति गर्मोपादानभूत- रफरेतसोरपि तदनुगुणत्वं वक्तव्यम् । तथा च तत्तद्रोगानुकूलदेहोत्पत्तिरपि प्राक्तनकर्मणेवेति जाति: सिध्यति । अत एव-1 बुद्धिरुत्सद्यते ताइक्र यादृकर्मफलोदयः। सहायास्ताहया एव याही भवितव्यता ॥ इत्युक्तम् । सहायाश्च रक्तवीजादय एवेति यादराकर्मणः कलोनोगो भोक मतदनामदे- - ·धर्माद” - हस्यैव प्राप्तिरिति सिद्धान्तः सिध्याति । अत एव अथ य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यचे रमणीयां योनिमापोरन् ब्राह्मणयोनि क्षत्रिययोनि वैश्ययोनि वा, अथ य इहकपूयचरणा अभ्याशोह यत्ते कपूयां योनिमापोरन् श्वयोनि वा सूकरयोनि वा चण्डालयोनि वा' छा. (५।१०।७) इति श्रुतिरूपपद्यते । अत्र हि योनिशब्देन जन्मत एव तत्तद्विशेषानुगुणदेहप्राप्तिरिति सिध्यति । एवं च जातिरपि जन्मसिद्वैव सिध्याति । तथा च प्राक्तनकर्मवशादेव सर्वं भवति । सोऽयं प्राकनकर्मवाद एव दैववाद इति जेगीयते । यथा चात्राऽऽपस्तम्बः- सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठाने परमपरिमितं सुखम्, ततः परिवृत्तौ फर्मफलशेपेण जाति रूपं वर्णं वृत्तं मेधा प्रज्ञा द्रव्याणि धर्मानुष्ठानमिति प्रतिपद्यन्ते । इति । गौतमश्च-वर्णा आश्रमाश्च स्वधर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय ततः शेपेण विशिष्टदेशजातिकुलरूपायुःश्रुतवृत्तवित्तसुख- मेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते, विप्वञ्चो विपरीता नश्यन्ति-1 इति । स्पष्टं चेदं " कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च" इत्युत्तरमीमांसायां कृतात्ययाधिकरणे । (ब्रह्मसू. श१०८) अत्र चानुशयशदोऽयं भुक्तस्यैव कर्मणः कश्चन शेपो भाण्डलग्नस्नेहशेषवत् अवतिष्ठते इति गमयति । न तु भोगातिरिक्तमन्यत्कर्मेति केषाचिन्मतम् । माप्यकारस्तु " तस्मादामुमिकफले कर्मजाते उपभुक्तेऽवशिष्टमैहिकफलं कर्मान्तरजातमनुशयः" इति वदन्ति । तथा चाऽऽमुप्मिक- फलककर्मणामुपभोगेऽप्यहिकफलककर्मणामवशेषस्तथैवावतिष्ठते । ततश्च जातिविद्या वित्तप्रज्ञाकर्मणा- मिह जन्मान प्राप्तिर्भवति । तथा च श्रुत्यन्तरम्-तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च- इति । एवं च श्रुतिगतचरणशब्दोऽप्येतमेवानुशयं स्चयति । एतादृशानुशयमन्तरा जन्मनैव प्रतिप्राण्युचा- वचरपोपभोगस्यानुपपत्तिरिति स एव तद्गमकतयोरीकरणीयः । तदेव च प्राक्तनं कर्मेति सर्वस्यापि जगत उत्पादकपातनकर्मान्तरानुपपत्तेस्तदधीनत्वं सिध्यति । जडानामपि जीवमोगायव निर्माणात भागस्य च पाक्तनकर्माधीनत्वाग्जडसृष्टोप्यर्थादेव पाकनकमधिीनत्वमवश्यमेवाभ्युपगन्तव्यम् । अत एवोक्तं-पाकमवंशतः सर्व भवत्येवेति निश्चितम्-इति । (पौरपवादविचारः) नन्वेवं जातस्य जन्तोः सर्वा अपि फ्रियाः प्राकनकीनुसारेणेव भवन्ति तदनुगुणाश्रत्येक सिध्यति । तथा च पापपुण्ययोती निरस्तव । कामक्रोधादिभावानां स्वभावानां च सर्वेषां पाक- नाधीनत्वेन तन्मूलासातदुष्कृतत्वादिकल्पनाया अनुपपरेः नापि शासानुसारेण पापपुण्ययोनि- यः । निसर्गस्य पालनकर्मपरिणामात्मकत्वेन तदनुसारिणस्तदुपदेशस्यानुपपचेः । न हि पापस. - ·-- चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्ब - भावस्य पुण्योपदेशेऽपि पुण्यप्रवृत्तेः संभावना । स्वभावविरोधात् । एवं पुण्यस्वभावस्यापि पापप्रवृत्ते- रसंभावना । यत्राप्युपदेशादिना सुकृते प्रवृत्तिः परिदृश्यते, तत्रापि सुकृतप्रवृत्त्यनुगुणमेव प्राक्तनं कल्पनीयं स्यात् । तथा चाजामिलवाल्मीकप्रभृतीना प्रथमतः पापकर्मनिरतत्वेन पश्चाञ्चोपदेशादिता पुण्यकर्मनिरतत्वेन चोभयकर्मानुगुणं प्राक्तनद्वयं कल्पनीयं वैकमेव प्राक्तनमुभयानुगुणं कल्पनीय- मित्याशङ्का स्यात् । तत्र प्राक्तनद्वयकल्पनायामनेकेषां प्राक्तनकर्मणा युगपदेकदेहारम्भकत्वं कल्प- नीयं स्यात् । तञ्चायुक्तम् । एकस्मिन्नेव जन्मनि सर्वप्राक्तनकर्मभोगपरिसमाप्तिपसात् । ततश्चाना- यासेनेव मोक्षप्रसङ्गात् । न च प्रबलतरदेहारम्भकपाक्तनकर्मानुगुणानामेवाने केषामेकदेहारम्भकत्वं न तु सर्वेषां प्राक्तनानाम् । तथा च मनुष्यदेहानुगुणानेकपाक्तनकर्मभिर्मनुष्यदेहारम्भेऽपि तिर्यगा- दिदेहारम्भककर्मणां तथैवावशिष्टत्वात्तनगुणदेहप्राप्तिः स्यादेवेति वाच्यम् । एकस्यैव जीवस्याने- कविधदेहानुगुणप्राकनकल्पनायाः प्रतिशरीर नूतनकारम्भ विनाऽनुपपत्तेः । प्रतिशरीरं प्राक्तनस्यैवो पमोगस्वीकारेण नूतनकर्मारम्भस्याशक्यत्वात् । न स्वभावो नाम स्वविरुदनूतनकर्मारम्भी । नहि शीतं जलमुप्णतासंपादनानकलकमरिम्भकं संभवति । न वोष्णं तेजः शीततानुकुलकर्माऽऽरभते । तथैव जीवोऽपि स्वभावविरोधिकारम्भको नैव भवतीत्यङ्गीकर्तव्य प्राक्तनवादिना । तथा चैकस्मि- नेव जन्मनि सुकृतदुष्कृतोभयकर्मणोरसंभव एव । एतेन उभयविधर्मानुगुणमेकमेव प्राक्तनं कर्मेति वादोऽपि व्याख्यातः । प्राक्तनस्य स्वभावहेतुत्वात् । स्वभावमूलकत्वाच कर्मणां सर्वथा पापपु. ण्यत्वाभावात् । अत एव कालियेनोक्तं श्रीमद्भागवते- वयं खलाः सहोत्यत्त्या तामसा दीर्घमन्यवः । स्वभावो दुस्त्यजो नाथ लोकानां यदसद्ग्रहः ॥ त्वया सृष्टमिदं विश्वं घातर्गुणविसर्जनम् । नानास्वभाववीयाँजोयोनिवीजाशयाकृति ॥ वयं च तत्र भगवन् सर्पा जात्गुरुमन्यवः । कथं जयामस्त्वन्मायां दुस्त्यनां मोहिताः स्वयम् ॥ भवान् हि कारणं तत्र सर्वज्ञो जगदीश्वरः। अनुग्रहं निग्रहं वा मन्यसे तद्विधेहि नः ॥ (भा. १०।१६।५६-५९) एवं च स्वाभाविककर्मणों साधुत्वासाधुत्वाभावान तत्र पापपुण्यकथा प्रसरति । तथा च यदि ब्राह्मणादिवर्णानां प्राक्तनकाधीनत्वं स्यात् न स्यादेवाजामिलादीनां पापे प्रवृत्तिः । यदि व प्रवृत्चिदृश्यते, तर्हि न ब्राह्मणत्वमित्येव वक्तव्यम् । जन्मतो जात्यभ्युपगमे चाजामिलादीनां - ·४३२ 'धर्मादई पितृतो मातृतश्च ब्राह्मण्यं स्पष्टमेव । एवमेवार्षभाणां क्षत्रियत्वम् । पापकर्मवृत्त्या तु तत्र ब्राह्मण्या- नुगुणस्वभावाभावो वा स्वभावस्य विपरीतकारम्भ फत्वं वा कर्मणि पुरुषस्वातन्त्र्यमपि वा परिकल्स- नीयमेवागत्या । तत्र नाऽऽयः। अनुपपत्तेः। न हि मातापित्रोः शुद्वत्वे संस्काराभावादिसंकरकारणा- भावे विरुद्धस्वभावमपत्यं संभवति । कारणभेदाभावे कार्यभेदानुपपत्तेः । नापि स्वभावस्य विपरी- तकर्मारम्भकत्वम् । स्वभावत्वव्याघातात् । अतश्चान्ततःकमणि किमपि पुरुषस्वातन्त्र्यमेव कल्पनीयम्। इदमेव च पौरुषम् । तथा च सत्यपि प्राक्तनकमणि पुरुषकारवशाच्छुभाशुभकर्मोत्पत्तिसंभवेन शुभे प्रवर्तयितुमशुभानिवर्तयितुं चारऽऽन्धाः शास्त्रोपदेशा अपि नाफला इति सिध्यति शास्त्रानुसारिणी पापपुण्यव्यवस्था । नो चेत्सर्वमिदं विफलमेव । एवं च सत्यपि पाकनकर्मवशाज्जातिलाभे न तावता कार्यकारित्वम् । तदन्यजातेरपि तत्कार्यकारित्वसंमवात् । एवं तत्कार्यकारित्वेन तनातेर- नुमानमिदं व्याभिचरितमेव । नापि तानातित्वेन तत्कार्यसामर्थ्यमपि सिध्यति । पुरुषकारेण सोपा- धित्वात् । तथा च पौरुपमालम्ब्य येन केनापि यत्किमपि कार्य कर्तुं शक्यमित्यतो गुणकर्ममूलक- मेव वर्णजातिपरिकल्पनं युक्तम् । अत एवोक्तं शुक्रनीतौ न जात्या ब्राह्मणः कश्चिदित्यादि । अयं भावः- पूर्वोक्तापस्तम्बगोतमादिवचनेभ्यः श्रुतिश्चनभ्यश्च पिण्डगतकार्यतारतम्य- मूलकानुमानेन च पिण्डकारणीभूतप्राक्तनकानुशयसिद्धौ तादृशानुशयस्यैव जातिकर्मविद्याविचकु- लादिकारणत्वसिद्वौ चैकस्मिन् जन्मनि तादृशानुशयमूलके जातिकर्मप्रज्ञादीनामन्योन्यानुगुणत्वमेव स्थान परस्परविरोधित्वम् । न हि जात्युत्पादकानुशयत्वन्यः, प्रज्ञाकथुित्पादकानुशयस्त्वन्य इति कल्पयितुं शक्यम् । पूर्वोत्कवचन विरोधात् । तथा चाजामिलादीनामार्षभाणां चैकाशीतीनां जाय- न्यानो स्वजातिविरुदवण्डालब्राह्मणादिजातिकर्मकारिता कथमुपयेत । न चेन्द्रियविषयसंपर्का- तदुत्पन्न रागद्वेषमूलिका तत्तत्कर्मकारितेति वक्तुं शक्यम् । प्राक्तनकर्मवशाजन्मजातिविरुद्धकर्मा- दिशु रागद्वेषानुदयस्य पवादिषु प्रत्यक्षतयोपलम्भात् । एवं च वचनबलाज्जात्यादिकारणं प्राक्तनं बल- वत्तरमित्यभ्युपगन्तव्यं वा प्रत्यक्षोउल पमानजातिविरुद्व कर्मकारित्वेन कर्मणि क्रियमाणे जाति- निरपेक्षं विषयसंपर्कजन्यरागद्वेषमूलकं स्वातन्त्र्यं वा पौरुषापरपर्यायं कल्पनीयमिति विचिकित्साया- मुभयमभ्यभ्युपेयमित्येव शुक्रनीतिसिद्धान्तः । तदुकम्- माफर्मवंशत: सर्व भवत्येवेति निश्चितम् । तदोपदेशा व्यर्धाः स्युः कार्याणार्यप्रबोधकाः ॥ धीमन्तो बन्यचरिता मन्यन्ते पारुपं परम् । अशकाः पौरुपं कर्तुं लीया देवमुपासते ।। देवे पुरुपकारे च खलु सर्व प्रतिष्ठितम् । पूर्वजन्मकृतं कर्महानितं तन्दिधा कृतम् ॥ इति ॥

·चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्ब 5 मनुरपि- सर्व कर्मेदमायतं विधाने देवमानुपे । तयोर्दवमचिन्त्यं स्यादिधाने मानुपे क्रिया ।। इति ॥ एवमन्यत्रापि महाभारतादिषु । तत्र पातनकर्मणः कार्यंकगम्यत्वेनाचिन्त्यत्वं पौरुपविधान- स्य प्रत्यक्षत्वेन विचारणीयत्वामति प्रत्यक्षपौरुषविधानस्यैव प्राबल्यं परिकल्प्य तदनुसारेण सर्वेऽपि व्यवहाराः प्रवर्तनीया इति मनोराशयः । तथा च सत्स्वपि जात्यादिभेदेषु न तद्नुसारिणी व्यवस्था, अपि तु तत्तत्कर्मानुसारिण्येवेति पातित्यप्रायश्चित्तदण्डादिव्यवस्था सूपपन्ना मवति । तथा च तत्तत्कार्यकारित्वाभावे जात्यादीनामकिंचित्करत्वमेव । चाणाक्यमतेऽप्येवमेव शुक्रनीतिमते तु प्राक्तनक्रियमाणयोः कर्मणोः पबलदुर्बलभावोऽयं चिन्त्यत्वाचिन्त्यत्व- मात्रेण नैव भवितुमर्हति । कामक्रोधादिना सर्वेषा सर्वकर्मशक्तत्वात् । अत एव शूद्रकादीनां तपः- प्रवृत्तिरप्युपपद्यते । किं तु तत्तत्कर्मज्ञानात् तत्कलप्राप्त्या च यस्य कस्यापि कर्मणः प्राबल्यं वा दौर्बल्यं सुविज्ञेयं भवति । तत्र फलोपलब्धिस्तावन तात्कालिकी कालान्तरमावित्वात्फलस्येति न प्रत्यक्षहेतुनों सिध्यति । ज्ञानं तु कर्मकाल एवं सुविज्ञेयमितितत्तत्कर्मज्ञानद्वारैव व्यवस्था विधेया। अतश्च यत्र कर्मणि यस्य यादृशं ज्ञानं तत्र तस्य नियोगे सुव्यवस्थेति कर्मज्ञानद्वारैव सर्वापि व्यवस्था सिध्यति । तथा च तादृशज्ञानमूलककर्माण क्रियमाणे फलतारतम्येन ईषन्मध्याधिक- भेदेन देवस्यापि त्रिधा विचारो भवति । नत्र यत्कर्मानुगुणं ज्ञानस्य यादृशमाधिक्यं तद्गुणमात्र नस्यापि तादृशमाधिक्यं परिकल्पनीयम् । तथा सति देवपौरुपयोः साद्गुण्यसंपत्तिः । तदनुसारेण जात्यादिकं व्यवस्थापनीयमिति । एवमपि न सुव्यवस्था भवितुमर्हति । सत्यपि ज्ञाने सत्यामपि च तन्मूलकक्रियाप्रवृत्ती फलवैधरीत्यदर्शनात् । अतश्च कर्मगतसाधुत्वासाधुत्वे प्रथमतो विचार्य सत्कर्मणि सर्वेषां प्रवृत्तिर्वि- धेया । फलस्य तु कालदेवनियत्यादिकारणाधनित्वेनाचिन्त्यत्वमेव । सक्रियापि दानादिलिहरिश्च- न्द्रादिप्वनिष्टफलैव निष्पन्ना । असत्क्रियापि रावणादीनामहिकेष्टफलदायिनी परिदृश्यते । तथा च फलादेव यदि ज्ञानतारतम्यं क्रियातारतम्यं तन्मूलकापिण्डतारतम्यं च परिकल्प्येत, हरिश्चन्दादीनां साक्रियाज्ञानाभावः परिकल्पनीयः स्यात् । रावणादीनां च तदाधिक्यं कल्पनीयं स्यात् । किन- हुना रामायणगतानां दशरथादीनां सर्वेषामज्ञत्वापात्तिः । अतश्च सर्वमप्येतादृशं तारताम्यपरिक- रूपनं विहाय शास्त्रतः कर्मणां सदसत्त्वं निर्धार्य तदनुसारिणी व्यवस्था विधेया । एवं च सत्यपि कर्मसु पुरुषस्वातन्ये शास्त्रानुसारिणी प्रवृत्तिरेव पौरुपपद्वाच्या भवति । तथा च विहितेषु प्राधि- . न ·४३४ : । धर्माद. निषिद्वेभ्यो निवृत्तिव. देवपीरुपयोर्यलाचलत्वं गमयति । इमे हि प्रवृत्तिनिवृत्ती नेन्द्रियनिग्रहमन्तरा भावतुमर्हत इत्तीन्द्रियनिग्रह एव बलाबलनिर्णायकः । अतश्च शास्त्रानुसारेण जन्मत एव जात्यादिकं स्वीकृत्य तद्विरुद्वकर्मप्रवृत्ती च तत्र पूर्वाकान्यतमसंकरकल्पनेव ज्यायसी । अतश्च तादृशसंकर- निवारणमेव राज्ञां परमो धर्म इत्येव शुक्रनीतेरभिप्रायः । अत एव- बलवान् प्रतिकारी स्यादुर्ब- लस्य सदेव हि इति बलाबलाविचारमुपक्रम्य- भवती, सत्निययाऽनिष्टं तद्विपरीतया । शास्त्रतः सदसज्ञात्वा त्यक्त्वाऽसत्सत्समाचरेत् ।। फालस्य कारणं राजा सदसत्कर्मणस्त्वतः । सकार्योद्यतदण्डाभ्यां स्वधर्म स्थापयेत्प्रजाः॥ इत्युपसंहृतमन्ते । एवं चाजामिलादीनां प्रबलतरकामायधीनत्वेन विकर्मप्रवृत्तिः सुपपन्ना । जातिगतस्वभावात्तु दैवमूलकादन्ते भगवन्नामस्मरणेन महापुरुषसंवादश्रवणादुपरतिरपि सूपपन्ना भवति । कामादिमूलकत्वादेव तत्कर्मणो विकर्मत्वम् । हरिश्चन्द्रादीनां तु सर्वस्यापि कर्मण इन्द्रियनिग्रह- पूर्वकत्यागमूलकत्वान्न विकर्मत्वमिति सर्व सूपपन्नं भवति । द्धकस्य बाली तपःप्रवृत्तिस्तु लोममूल कत्वादेव विकर्मेति तन्निवृत्तिः कृता श्रीरामचन्द्रेण । अत एव पापानां लोभमूलकत्वमुपवर्णित , महाभारते शान्तिपर्वणि १५८ अध्याये । तथाच शासीयसदसत्त्वमपि इन्द्रियनिग्रहमूलकमेवेति कृत्स्नमपि शास्त्रमिन्द्रियनिग्रहपरमेव । अतश्च धर्मपूर्वकमजापालनं नामेन्द्रियनिग्रहपूर्वकप्रजापालन- मेव । अतश्च राज्ञां प्रजानामिन्द्रियनिग्रहो यथा मवेत्तथैवानुशासनानि विधेयानि न स्वेच्छया वा प्रजेच्छयेति सिध्यति । एतेनजन्मजातिसिद्वान्तोऽयं न शास्त्रविरुदो वा प्रजोपपीडको वेति सिद्धम् । यस्तु जातिमूलक उच्चावचभावः, सोऽपि न व्यवहारपतिबन्धकः । नहि वयमपि जाति- मात्रब्राह्मणो यस्मिन् कस्मिन्नपि कार्ये नियोक्तव्य इति मन्यामहे । किं तु तत्तत्कार्यानुकूलश- किमत एव तत्र तत्र नियोग इत्येव म-यामहे । यत्र तु पूर्णमेव व्यक्तिस्वातन्त्र्यमाहारविहारादिषु यत्र च सर्वेषां जातिमात्राणामेव विनियोगावतरस्तत्र परं जन्मजातिप्राधान्यमभ्युपयामित्येव शास्त्र- तात्पर्यमित्येवास्माकं मतम् । किंबहुना यत्र बाह्मणनियोगोऽत्यावश्यकस्तत्र तादृशब्राह्मणालाभे तत्कार्यकारिणोऽन्यजातीयस्यापि नियोगःकर्तव्य एव । न ह्यश्वेन गन्तव्ये तादृशाश्वलाभाभावे वृषभेण वाऽन्येन वा वाहनेन न गन्तव्यमिति कोऽप्याचक्षीत । तथा च व्यावहारिक दृष्टफलके कर्मणि येग्यतापूर्वक एव विनियोगः । अदृष्टमात्रफलके तु कर्मणि जातेरेव विनियोगः । तत्र तादृशाधि- कारस्य शास्त्रैकगम्यत्वात् । फलस्याप्रत्यक्षत्वेन तदुत्पादकज्ञानक्रियात्मकयोग्यताया अपि अप्रत्य- क्षत्वात् । क्षत्रियवश्यधर्माणां तु प्रायो दृष्टादृष्टफलकत्वेन दृष्टफलपुरस्कारेणैव तेषामनुष्ठानस्योपदेशा• चन न जातेः प्राधान्यम् । तथा च भृत्यपरीक्षायां शुक्रनीती- .

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः भृत्यं परीक्षयेन्नित्यं विश्वास्यं विश्वयेत्सदा । नैव जतिर्न कुलं केवलं लक्षयेदपि ॥२।५४ कर्मशीलगुणाः पूजास्तथा आतिकुले नहि । न जात्या न कुलेनैव श्रेष्ठत्वं प्रतिपद्यते ॥२१५५ विवाहे भोजने नित्यं कुलजातिविवेचनम् । इति केवलजातिकुलपुरस्कारो न श्रेष्ठ्यसंपादक इति न तन्मूलको नियोग इति स्पष्टमभिहितम् । तथा च न जातिवादोऽयं राष्ट्रोपघातक इत्यपि तत्रैव यथा राष्ट्राङ्गमधिकृत्य- स्वस्वधर्मपरो लोको यस्य राष्ट्र प्रवर्तते । धर्मनीतिपरो राजा चिरं कीर्ति स चाश्नुते ।। भूमौ यावद्यस्य कीर्तिस्तावत्स्वर्गे स तिष्ठति । अकीतिरेव नरको नान्योऽस्ति नरको दिवि ॥ नरदेहाद्विना त्वन्यो देहो नरक एव सः। महत्पापफलं विद्यादाधिव्याधिस्वरूपकम् ।। स्वयं धर्मपरो भूत्वा धर्मे संस्थापयेत्मजाः । प्रमाणभूतं धर्मिष्ठमुपसर्पन्त्यतः प्रजाः ॥ देशधर्मा जातिधर्माः कुलधर्माः सनातनाः। मुनिपोक्ताश्च ये धर्माः प्राचीना नूतनाश्च ये ॥ ते राष्ट्रगुप्ती सधार्या ज्ञात्वा यत्नेत सन्नपैः। धर्मसंस्थापनाद्वाजा श्रिय कीर्ति प्रविन्दति ।। चतुर्धा भेदिता जातिह्मणा कर्मभिः पुरा । तत्तत्सांकर्यासाकर्यात्मतिलोमानुलोमतः ॥ जात्यानन्त्यं तु सप्राप्तं तद्वक्तुं नैव शक्यते । मन्यन्ते जातिभेदं ये मनुष्याणां तु जन्मना । त एव हि विजानन्ति पार्थक्यं नामकर्मभिः। जरायुजाण्डजा स्वेदोद्भिज्जा जातिः सुसंग्रहात् ।। उत्तमो नीचसंसर्गाद्भवेन्नीचस्तु जन्मना। नीचो भवेन्नोत्तमस्तु संसर्गाद्वापि जन्मना । कर्मणोत्तमनीचत्वं कालतस्तु भवेद्गुणः। विद्याकलाश्रयणव तन्नाम्ना जातिरुच्यते ॥ १६-१ ·धर्मादर्श इति चतुर्थाध्याये तृतीयप्रकरणे । तत्रैव चतुर्थप्रकरणेऽपि- कदाचिद्वीजमाहात्म्यात्क्षेत्रमाहात्म्यतः कचित् । नीचोत्तमत्वं भवति श्रेष्ठत्वं क्षेत्रवीजतः ॥ विश्वामित्रो वसिष्ठश्च मतङ्गो नारदादयः। तपोविशेपैः संप्राप्ता उत्तमत्वं न जातितः ।। स्वस्वजात्युक्तधर्मो यः पूर्वैराचरितः सदा । तमाचरेच सा जानिर्दण्डया स्यादन्यथा नृपैः ।। जातिवर्णाश्रमान् सर्वान् पृथक् चिन्है। सुलक्षयेत् ॥ ३७-३९ इति । एभिश्च वचनैः स्पष्टमिदं प्रतीयते यन्न जन्मसिद्धजातीनामपलापे शुक्रनीतेस्तात्पर्यम्, नना जातीना पूर्वकर्मानुशयमूलकत्वेऽपि विप्रतिपनि नया संकरादिमूलकावुत्कर्षापकर्षावपि न भवत इत्यपि तात्पर्यम् । किंतु व्यवहारनये यथा- सूक्ष्मो हि भगवान् धर्मः परोक्षो दुर्विचारणः । अतः प्रत्यक्षमार्गेण व्यवहारगति नयेत् ॥ इति वचनानुसारेण प्रत्यक्षपरिणामादिकमालोच्यैव निर्णयः क्रियते । तथाऽत्रापि जाति- परीक्षायां प्रत्यक्षकार्यानुकूलज्ञानकर्मादिसामर्थ्यमालोच्यव तत्तत्कर्मसु नियोगः कर्तव्यो भृत्यानां न जातिमात्रेणैवेत्येव शुक्रनीतेरभिप्रायः। कथमन्यथा विवाहाहारयोः कुलजातिपर्यालोचनमिति, कुलजातिदेशधर्माणां परिपालनं तत्तन्जात्युचितपुरातनधर्भषु तत्तजातीनां प्रवर्तनमन्यथा बण्डयत्वं चेत्यादिकमनशिष्टं संगच्छेत । तस्मान्नपेण कर्मसु भृत्यानां नियोगावसरे न जन्मजाति- रपेक्षणीया । जातीनां तदनुकूलानुशयानां चातीन्द्रियत्वेन दुप्परीक्षणीयत्वात् । कदाचित्संकरस्या- पि संमवाच । अतः प्रत्यक्षकार्योपयुक्तसामर्थ्यमिन्द्रियनिग्रहादिकमेवाऽऽलोचयितुं शक्यामति वत्पुरस्कार एव श्रेयान् । धर्मशास्त्रेऽपि नैतादृशपसङ्के जातिश्रेष्ठ, कुत्राप्यादरणीयतयोपविष्टम् । प्रत्युत जातिमानोपजीविना भिक्षुकाणां राष्ट्रोपघातकानां विट्यादिनियोग एवेत्युक्तमेव पुरस्तात् । घपा प मारतपचनेः शुक्रनीतिवचनानामेकवाक्यता सिद्धा । धर्मशास्त्रोक्तानां पूर्वनिर्दिष्टानां शंकराणामप्युपपत्निरत एव सिध्यति । बीजक्षेत्रसकरजापयत्वनीचत्वविषये परं कुत्राविद्विपाति- पचिर्वर्तते । मवानुलोमप्रतिलोमादिविवाहाना कलिवयवचनानुसारेणेदानीं सर्वथा वर्जनीयत्वमेव युधमुत्परयामः । एतय विवाहमारणे स्फुटीभविष्यति । व्याभिचारजातानां तु सर्वथाऽन्याम्पत्य मधम्यस्य च संरम्पपश्यमेवारीकर्तव्यम् । नो अदिवासस्थैव न स्यादिति तु मनसिकर्तन्य समाजस्वास्थ्यकाविभिनरपुंगवः । नानापिक विविच्यते । तथा च विवाहसस्योरे समाजस्य ·चातुर्वर्ण्यमतिबिम्बः समाजत्वमेव न स्यात् । केवलं चतुष्पदा संघवन्दिपदां पशूनामेव संघः स्यात्समाजः । अत एष कोशे–“पशूनां समजोऽन्येषां समाजस्तु सधर्मिणाम् " इति समजः समाजवेति शब्दद्वयमुपात्र भेदकमित्यलं पल्लवितेन । ( दैववादविचारः) इदं सर्व प्राक्तनकर्मविरुद्धकर्मणोऽपि रागद्वेषादिना संमवात् तत्र च पुरुषस्वातन्त्र्या- चन्मूलकपौरुषवादमभ्युपेत्य विवेचितम् । वस्तुतस्तु सर्वेषां भावानां कर्ममयत्वेन माणिदेहानामपि तथात्वात् किया स्वातन्त्र्यं कर्मणि पुरुषस्य संभवतीति विचार्यमाणे न कथमापि पुरुषस्वातन्त्र्य- मित्येव सिध्यति । तथाहि-रत्यरत्युपरत्यात्मकवासनाजनकत्वात्सर्वेषां भावानां त्रिगुणात्मकत्वं तु पूर्वमेव प्रपञ्चितम् । भोगाश्च दृष्टश्रुताः स्वविषयवासनामेव दृढीकुर्वन्ति बृंयन्तीति च नापिहितम् । दृष्टःपदार्थोऽसनिधानेऽप्यन्तश्चक्षुषा तथैव स्मर्यंत इाते सर्वानुभवसिद्धम् । एव- मेवेतरोन्द्रयानुभूतपदार्थानां श्रुतानां च भावानां स्मरणमपि न विप्रतिपन्नम् । सोऽयं स्मरणानु- कूलः संस्कारः पदार्थानां छायाचित्रवदन्तःकरणे यथा निधीयते, तथैव कर्मजन्यसंस्कारोऽ- प्यन्तःकरणेऽवतिष्ठत इत्यपि तत्तत्कर्मकरणादवयवानामनुभीयते । अन्यथा विशेषगत्यादिशिक्षण- वत्सैनिकानां गिलनचलनवलनादिकर्मणोऽपि शिक्षाविधेया स्यात् । जातमात्रस्थैव बालस्येष्टखाय- गिलनमनिटखाद्यनिःसारणं च जिह्वायवयवैः क्रियमाणं तदनुकूलसंस्कारं गमयति । धान्य- बीजादिष्वपि तथैव भूमिरसादानादिकं परिदृश्यते । एवं च रत्यरतिविरत्यादिवत्तद्नुकूलाक्रया- शक्तिरपि स्वाभाविकी दृश्यमाना उत्पादकक्रियासंस्कारजन्यैवेत्यकामेनाप्यूरीकर्तव्यम् । नो चेत्सर्वत्र सर्वक्रियाकारित्वं स्यात् । नहि सर्वेषां भावानामवयवानां वा सर्वक्रियाकारित्वं कुत्रा- प्युपलभामहे । तथा च रत्यरत्युपरत्युत्पादकत्वमिव तदनुगुणक्रियाकारित्वमपि भावान्तरापेक्षया प्रतिनियतमित्येव सिध्यति । न ह्यष्ट्रस्य प्रीतिजनकाः कण्टका मनुष्याणामपि प्रीति जनयन्त्या- स्वादे । एवं च जिह्वादीनां प्रीत्यनुकूलव्यापारेऽपि मानुपोट्रदेहेषु काश्रद्विशेषोऽङ्गीकरणीयः । केवलं रसानुभवजनकत्वमेव चेन्जिबादीनां तदा तु न कनिद्विशेषः स्यात् । तस्माद्सनेन्द्रिय- साम्येऽपि तदभिव्यञ्जकजिह्वाधवयवाविशेषस्तकविशेषनावश्यमभ्युपेयः । सोयं विशेषो न जन्मान्तरमाविकर्मजन्यः । देहस्याऽऽदी सिद्धत्वात् । नापि शिक्षाजन्यः पूर्वसिद्धत्वात् । तस्मा- ज्ज्ञान क्रियाशक्तीनां देहारम्भकपाक्तनकर्मजन्यत्वमेव सिध्यति । नो चेत्कार्यमात्रस्यापि निर्हेतुक- त्वापत्तिः । तत्र देहारम्भकं कर्म कीदृशामिति विचारे तु न शास्त्रमन्तरा किमपि पमाणं तत्र पश्यामः । कार्यलिङ्गकानुमानेन तदनुगुणकारणसिद्धावपि न तद्विशेषः सिध्यति । नापि ।

·४३८ धर्माद पत्यक्षस्यापि पसरः । अतश्च प्रमाणान्तरानधिगतार्थप्रमापकत्वात्तद्विषयकअतिवाक्यमेव तत्र- पमाणामिति कर्मविपाकोऽयं सर्वथा शास्त्रैकगम्यः सिध्यति । तथा च "त वियाफर्मनी समन्वारमेते पूर्वप्रज्ञाच" इति श्रुत्या ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिीगसंस्कारच पाकनस्तत्रोत्सवावा. नुवर्तन्त इति सिध्यति । ज्ञानशक्तिश्च सत्त्वगुणः । सत्त्वात्संजायते ज्ञानमितिवचनात् । क्रिया- शनिश्च रजः "लोमः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा" इतिवचनात् । पूर्वप्रज्ञा च तत्तद्विरोपेषु इष्टानिज्ञानम् । तच प्रागनुभवजन्यसंस्कारवादुपादेययोनिसंभन्धेऽभिव्यन्यते । तथा च सर्वेषां देहानां निगुणात्मकत्वं सिध्यति । अत एव पापपुण्ययोः साम्ये मनुष्यदेपाधि- पम्ये स्वितरदेशानिराम्नायते । शुक्रनीतावपि सन्चतमसोः साम्यमेव मनु-पदेवकारणमा-नानम् । मनस्तु रजोगुणाधिक्यमेव मानवदेहमाधिकारणमाह । एव च यथाफपमपि भवतु गुग्य! सपी संपतिपन्नमेव । नहि सत्वतमसोः साम्ये रजोगुणस्यात्यन्ताभार इति शुक्रनीतराभिपापः । निगुणात्मकत्ययोधकवचनैः शतशो विरोधात् । अतथ रावतमसोः साम्पन रजोमुगामियमेन गम्यते । तत्रापि प्रतिगुणमधममभ्यमोनमयसैविध्यमिति मानुचपि विप्न मनाह । तपा- देवत्वं साविका यान्ति मनुप्पत्वं च रामसा।। निर्यस्त्वं तामसा नित्पमित्येपा पिरिधा गतिः।। सिविधा शिधपा तुझिया गाणिफी गतिः । अपमा मध्यमाया च फर्मरियाविशेषतः ।। स्थायरा पिकोटाभ पस्पा सपा सफरपाः। पारध मृगाया नग्न्या तामसी गतिः॥ तलिनयनुरजाम हा मरणय माना। शिराप्पामा पराम पम्पमा तामसी गतिः । भारपाय गुपणाम पुरानी दाम्निमः। niliyायाम नापीमा गतिः ।। F.! माता नरामी मा नागमः। नाना-पागनी गति 14 पनि पुरिना। 14 - मी ॥ दस मिनुपाया। Minaigi1411 Titni ALI ·४३९ चातुर्वर्ण्यमतिबिम्ब नक्षत्राणि च दैत्याच प्रथमा साविकी गतिः ॥ यज्वान ऋपयो देवा वेदा ज्योतीपि वत्सराः । पितरश्चैव साध्याश्च द्वितीया साविकी गतिः ॥ ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्तमेव च । उत्तमा सात्विक मेतां गतिमाहुर्मनीपिणः ॥ १२॥४०-५० इति । एवं च रजःप्रधानमानवदेहेऽपि गुणाना न्यूनाधिकभावात्तत्तद् गुणाविर्भावकाले तदनु- गुणकर्मसंभकात्संभवति पुनश्च पापपुण्यात्मकमुभयमपि कर्मेति न जात्युत्पादककर्मणैव तदनुगुणकर्म- मात्रस्येव प्रादुर्भाव, इति संभवति जातिब्राह्मणस्यापि जातिविरुद्धं कर्म । नैतावता तत्र प्राक्तन- कर्मभेदः । जात्यादिसर्वविधभोगप्राप्त्यनुकूलस्यैकस्यैव प्राकनस्याभ्युपगमेऽपि सर्वविधकर्मोपपत्तावनेक विधमाकनकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । नापि पापपुण्याद्यभावप्रसङ्गः । कर्मस्वाभाव्यवत्तद्गतीनामपि स्वामाविकत्वेन गतिगतसाधुत्वासाधुत्वाभ्यां तदुपपत्तेः । नापि शास्त्रवैयर्थ्यम् । साधुत्वासाधुत्वज्ञा- नद्वाराऽन्योन्योपमर्दनिवारणपरत्वाच्छास्त्रस्य सावकाशत्वात् । न च निवारणमपि प्राक्तनवशात्स्वा- भाविकमेवेति वाच्यम् । निवारणस्य निवृत्त्यनुकूलव्यापारत्वस्यास्वीकारात् । किं तु परस्परानुपमर्दै- नावस्थानरूपत्वं तस्याभ्युपेयते । तथा च न कस्यापि प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा शास्त्रेण क्रियते । किं तु साधुत्वासाधुत्वबोधनेन यत्र यस्याभिरुचिस्तत्र तेनावस्थेयमित्येव शास्रेण बोध्यते । न च शास्त्र- वव्याधातः । स्वाभाविकावस्थानेनैव प्रवृत्तिनिवृत्त्योः सिद्वी तन्मूलकशास्त्रत्वोपपत्तेः । नहि स्वभावविरुद्धा प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा कस्यापि केनापि कर्तुं शक्या किं तु नानाप्रकृतिकपदार्थसंमर्दै परस्परोपपीडनसमाप्ती यथावदवस्थापनं सर्वेषां यथा स्यात्तथा शास्त्रेण सर्वेषां साधुत्वासाधुत्वमेव . । बोध्यते । अत एव- " सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि । प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥" इत्यादिवचनान्युपपद्यन्ते । नापि प्राकनभोगमात्रेण परिसमाप्तिः । कर्मणः कर्मान्तरजनक- त्वस्य स्वीकारात् । अतश्च कर्ममोमयोजिवृक्षन्यायेनानादिकार्यकारणभावान्नानवस्था नवाऽन्योन्या- श्रयो वेति कर्मप्रवाहस्यानादित्वेन जगतोऽप्यनादित्वमेव । एवं च अजामिलादीनामाचरणमपि प्राक्तन- कर्मानुगुणमेव । नहि ब्राह्मणजातिप्राप्तिकारणीभूतेन कर्मणा विरुद्ध कर्म नारभ्यते इति वक्तुं शक्यम्। सत्त्वगुणमादुर्भावेऽपि रजस्तमसोः संसर्गेण पावल्यात् तन्मूलकविरुद्धकर्मणोऽपि संभवात् । न ह्यर्जु- नस्य तात्कालिककार्पण्यमूलकयुद्धपरावृत्तिः क्षत्रियत्वं न गमयतीति केनापि वक्तुं शक्यम् । नापि स्वात्मविक्रयो हरिश्चन्द्रस्य यद्भभावं गमयति । एवं च प्राक्तनकर्मवशादेव सर्वप्रवृत्युपपत्ती तत ·-- ४४० मदर्श एव च जातिसिद्धिरपि भवति । तथा च संकरवादा निखिला अपि साधुत्वासाधुत्ववोधनद्वारा- प्रकृत्यवस्थानमेव समुचितं परस्परोपपीडापारिहारादिति बोधयन्ति । जगच्चक्रस्य मनुष्यानधीनत्वेन तदनुसरणमेव मानवानां न्याय्यं नतु स्वबुद्धिपरिकल्पनानुसरणमित्येव शास्त्रस्याभिसंधिः । अत एव च पञ्चानिविद्या पुरा क्षत्रियायत्तैवाऽऽसीत्क्षत्रियपरम्परयैवोपदेशादित्युक्तं संगच्छते । तेषां च परि- पालनाधिकारात् परिपालनस्य च यथास्वभावावस्थापनानतिरेकात् । तदक्तुं छान्दोग्ये- तं ह चिरं वसेत्याज्ञापयामास । तं होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान् गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोफेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच ॥ इति ३७॥ वैद्यकशास्त्रेऽप्ययं प्रकृतिवादः स्वीकृत इति तु पूर्वमेव सुश्रुतसंहितानुसारेण विवेचितम् । प्रकृतिश्च स्वभाव इत्यनर्थान्तरम् । तथा च स्वभावस्य देहारम्भकमाक्तनकर्मजन्यत्वात्माक्तनमेव बलवदिति प्राक्तनकर्मापरपर्यायदैववादिनां मतम् । उभयथापि व्यवहारे कार्यानुकूलसामर्थ्यपर्यालोचनं खावश्यकमिति सत्यपि जातीनां जन्मासिद्धत्वे न तन्मात्रेण दृष्टफलको व्यवहारः सिध्यति । अतश्च व्यवहारे केवलजातेरकिंचित्करत्वमेव। यत्र तु देहदण्डादिषु जातिमात्रेण विशेष उपदिश्यते तत्र तस्य केवलादृष्टफलकत्वेन व्यवहारे न कापि हानिः । इदमेव च दैवं, अदृष्टनाम्ना जगन्नि. वाहकमित्यदृष्टामिधानं मीमांसकैरभ्युपेयते । तथा च दैववादे यथावववस्थित्यथं पौरुषवादे चेन्द्रिय- निग्रहार्थ शास्त्रानुसरणमेव न्यायमिति उभयथापि शाखपामाण्यव्याहतमेव । अनायं निष्कर्षो यजगति सर्वेषामपि यथाकथमपि कस्मिन्नपि विपये दुःखित्वदर्शनात्, उच्चावचभोगवैचित्र्यदर्शनाच्य तत्कारणीभूतः प्राक्तनकर्मविपाकोऽवश्यमेवाङ्गीकरणीयो भवति । नो चेत्पुरुषकारेण सर्वेषां सर्वदा सुखित्वमेव स्यादिति दुःखवार्ताऽपि न स्यात् । सोऽयं दुःखानु- भवो न निष्कारणं भवितुमर्हति । कार्यस्य सकारणत्वनियमात् । कार्यत्वं चास्य कादाचित्कत्वात्प्रत्य- समेव । नहि पतिपत्नीपुत्रादिमरणजन्यं दुःखं पीरूपेण हातुं शक्यम् । न वाऽल्पप्रयासेन सुखप्राप्तिः कापिदृश्यमाना सर्वत्र साधयितुं शक्या। न वा प्रयत्नशतेरपि अलभ्यमानं मुखं पीरूपेण संपादयितुं रास्यम् । अतश्रागत्या ताहरासुखदुःखानु फलमाक्तनकर्मव तत्र कारणत्वेन कल्पनीयं स्यात् । यतु महाभारते शान्तिपर्वणि प्रल्हादाजगर संवादे १७९ तमेऽध्याये स्वभाववादपुरस्कारेण शमः प्रतिपादितः। पत्रापि स्वभावस्य कर्मविपाकात्मकत्येनान्ततः माननकर्ममूलकत्वमेवाभिमेतम् । अत एप अन्ते-- तदिदमनुनिशम्य मिपात पृयाभिषामिहायुधमनुष्यः॥ भनवसिनमनन्नदोपपार नापिरामि मिनीनदोपतुगः ॥ ३६ ॥ .

·चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्बः इति सर्वस्यापि जगत आत्मातिरिक्तत्वेन विशिष्टमपातकारित्वाद्देशतः कालतो गुणतच परिच्छेदशून्यत्वान्न तत्र दोषबुद्धि तृष्णा वा कर्तव्येति प्रतिपादितम् । यदि च स्वभाववाद एव तस्य पर्यवसानं स्यात्तदा तु तत्तत्स्वभावनियतत्वाद्दावानां देशकालगुणपरिच्छेदोऽपि स्यावित्युक्तम- संगतमेव स्यात् । स्वभावस्य कर्मरूपत्वे तु कर्मविपाकानामानन्त्येन वैचित्र्येण च कुत्र कदा कीदृशो विपाक इति परिच्छेत्तुमशक्यत्वादपरिच्छेदो युक्त एव । अत एवाऽऽनुशासनिके पर्वणि प्रथमा- ध्याये गौतमीलुब्धकव्यालमृत्युकालसंवादे गौतमीपुत्रस्य मृत्युकारणत्वं ब्यालमृत्युकालैः कर्मोपरि निक्षिप्याऽऽत्मनो निरपराधित्वं सिद्धान्तितम् । तदुक्तम्- कर्मदायादवान् लोकः कर्मसंवन्धलक्षणः । कर्माणि चोदयन्तीह यथाऽन्योन्यं तथा वयम् ॥ ७३ ।। यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति । एवमात्मकृतं कर्म मानवं प्रतिपद्यते ॥ ७४॥ यथा छायातपो नित्यं सुसंबद्धौ तिरन्तरम् । तथा कर्म च कर्ता च संबद्धावात्मकर्मभिः ॥ ७५ ॥ इति । अत्र च यथा मृत्पिण्डो न विना कर्म स्वयमेव परिणमते, किंतु कर्तुः कर्मणः संस्कारवशादेव । तथैव जगदिदं सर्व कर्मवशादेव परिणतमत एव कर्मसंबन्धलक्षणमेव तत् ।तथा च कर्तुः कर्मैव मृत्पिण्डादनेकाकाराणां प्राप्तिकारणमेवमेव जगति तत्तत्पदार्थानां सुखदुःखोत्पादकानां माप्तिकारणमपि प्राप्तिकर्तुः कर्मैवेति सर्वोऽप्ययं लोकः कर्मदायादवान् सिध्यति । यथा हि पितृ- पैतामहरिक्धस्य भोगाधिकारः पुत्रादिग्विति ते दायादाः । तथैव लोकोऽयं कर्मणैव दाया- दवानिति कर्मरूपं दायं भजतीत्यर्थः । एवं च छायातपवत्कर्म च कर्ता च नित्यसंसकाविति व्यक्ति- नियतं प्राक्तनं कर्मैव तत्चयक्तीनां सुखदुःखतदुत्पादकपदार्थप्राप्तेः कारणमित्येवाडीकर्तव्यम् । केवलपौरुषवादे तु सर्वेषां पौरुषेण सुखित्वं स्यात् । तथा च प्राक्तनकर्मस्वीकारमन्तरा न जगत उपपत्तिरिति विज्ञानवादिभिरप्यन्ततो जगदुत्पादकं कर्म नैसर्गिक वा प्राकृतिक वाऽभ्युपेयम् । तत्र कस्य पदार्थस्य केन सह कदा कथं च संयोगे विप्रयोगे वा कीदृशः परिणामो भवतीत्यालोचन- मेव विज्ञानविषयः । तत्रेटपरिणामजनकस्य कर्मणो ग्राह्यत्वमनिष्टपरिणामजनकस्य कर्मणो हेयत्वं निर्धारणीयम् । परंचोत्पत्त्यनन्तरं तस्य पदार्थस्य उत्पादककर्मविरुद्वकर्मकारित्वं तु न कथ- मपि कोऽपि वैज्ञानिकः प्रत्याययितुं शक्नोतीति विज्ञानवादोऽयं कर्मविपाकविज्ञानमेवेत्यालोचनीयं तज्ज्ञैः . ।

·- धर्मादों ४४२ एवमपि न पुरुषकारस्य सर्वथा निरवकाशत्वम् । प्राक्तनकर्माभिव्यञ्जकस्वेन सावकाशत्वात्। तदुक्त महाभारते आनुशासननिकपर्वणि षष्ठेऽध्याये- युधिष्ठिर उवाच- पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । देवे पुरुपकारे च किंस्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत् ॥ १॥ भीष्म उवाच- अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर ॥२॥ दैवमानुपयो. किंस्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत । पुरा वसिष्टो भगवान् पितामहमपृच्छत ॥३॥ ततः पद्मोद्भवो राजन् देवदेवः पितामहः । उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूपितम् ॥ ४ ॥ ब्रह्मोवाच- नाबीजं जायते किंचिन्न चीजेन विना फलम् । घीजादी प्रभवति वीजादेव फलं स्मृतम् ।।५।। यादृशं वपते वीजं क्षेत्रमासाद्य कर्षकः । सुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम् ॥ ६ ॥ यथा वीज विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम् । तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ ७॥ क्षेनं पुरुपकारस्तु दैवं वीजमुदाहृतम् । क्षेत्रीजसमायोगात्ततः सस्यं समृध्यते ॥ ८ ॥ पापपः फलनिनि स्वयमश्वाति कारकः । प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कनस्यापकृतस्य च ॥ ९ ॥ शुभेन फर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा। छतं फलति सर्वत्र नातं भुज्यते कचित् ॥ १० ॥ हती सत्र लभते प्रतिष्टां भाग्यसंयुताम् । अपृती लभते भ्रएः क्षते क्षारायसेचनम् ॥ ११॥ तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च । प्राप्यते फर्मणा सर्व न देवादकृतात्मना ॥ १२ ।।

·चातुर्वयंप्रतिविम्बा
तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता'।
सर्वं पुरुपकारेण कृतेनेहोपलभ्यते ॥ १३ ॥
ज्योतीपि त्रिदशा नागा यक्षाचन्द्रार्कमारुताः।
सर्वे पुरुपकारेण मानुप्यादेवतां गताः॥ १४ ॥
अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम् ।
श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः ॥ १५ ॥
शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण तु ।
वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूपया श्रियम् ।। १६ ॥
नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीवं नापि निष्क्रियम् ।
नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम् ॥ १७ ॥
येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः ।
स एप भगवान् विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः ॥ १८ ॥
स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत् ।
कोको दैवं समालक्ष्य उदासीनो भवेन्ननु ॥ १९ ॥
अकृत्वा मानुपं कर्म यो देवमनुवर्तते ।
वृथा श्राम्यति संप्राप्य पतिं क्लीवमिवागन्ना ॥ २० ॥
न तथा मानुपे लोके भयमस्ति शुभाशुभे ।
यथा त्रिदशलोके हि भयमन्येन जायते ॥ २१ ॥
कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते ।
न दैवमकृते किंचित्कस्यचिदातुमर्हति ॥ २२ ॥
यथा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते देवतेष्वपि ।
कथं कर्म विना देवं स्थास्यति स्थापयिष्यतः ॥ २३ ॥
न देवतानि लोकेऽस्मिन् व्यापारं यान्ति कस्यचित् ।
व्यासहर्ष जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशडून्या ॥ २४ ॥
ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः।
कस्य वाचा ह्यदैवं स्यायतो दैवं प्रवर्तते ॥ २५ ॥
फथं तस्य समुत्पत्तिर्यतो देवं प्रवर्तते ।
एवं त्रिदेशलोकेऽपि प्राप्यन्ते बहवो गुणाः ॥ २६ ॥

·धर्मादर्श
आत्मैव ह्यात्मनो वन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ २७ ॥
कृतं वाऽप्यकृतं किंचित्कृते कर्मणि सिव्यति ।
सुकृतं दुष्कृतं कर्म न यथार्थं प्रपद्यते ॥ २८ ॥
देवानां शरणं पुण्यं सर्व पुण्यैरवाप्यते ।
पुण्यशीलं नरं प्राप्य किं देवं प्रफरिप्यति ॥ २९ ॥
पुरा ययातिविभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ ।
पुनरारोपितः स्वर्ग दौहित्रः पुण्यकर्मभिः ॥ ३० ॥
पुरूरवा च राजपिजिरभिहितः पुरा ।
एल इत्यभिविख्यातः सगं प्राप्तो महीपतिः ॥ ३१ ॥
अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः ।
महाशापात्सौदासः पुरुपादत्वमागतः ॥ ३२ ॥
अश्वत्यामा च रामश्च मुनिपुत्री धनुर्धरौ ।
न गच्छतः स्वर्गलोकं सुकृतेनेह कर्मणा ॥३३॥
वसुर्यज्ञशतरिष्ट्या द्विनीय झ वासवः ।
मिथ्याभिधानेनकेन रसातलतलं गतः ॥ ३४ ॥
बलिवरोचनिर्वद्वो धर्मपाशेन देवतः।
विष्णोः पुरुषकारेण पातालसदनः कृतः ॥ ३५ ॥
शक्रस्योद्गम्य चरणं प्रस्थितो जनमेजयः ।
द्विनस्त्रीणां वधं कृत्वा कि देवेन न वारितः ॥३६ ॥
अज्ञानादगाह्मणं इत्या सृष्टो वालवधेनच ।
वैशंपायनविमपि फिदोन न वारितः ॥ ३७॥
गोमदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे।
पुरा नृगध राजर्षि कलासत्यमागतः ॥ ३८॥
धुसुमारथ राजर्षिः सपा नरां गतः ।
शीनिदाएं परित्पम्प सुप्वाप स गिरिनने ॥ ३९ ॥
पाटयानो रलं राज्यं धाराष्ट्रमंशारले. ।
पुनः मत्साहन पर न देशानुनसंथपाइ ॥ ४० ॥

·चातुर्वर्ण्यमतिविम्बः ४४५ तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः। किं ते दैववलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा ॥ ४१ ॥ पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम् । लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम् ॥ ४२ ॥ यथाग्निः पवनोद्धृतः सुमूक्ष्मोऽपि महान् भवेत् । तथा कर्मसमायुक्तं देवं साधु विवर्धते ॥ ४३ ॥ यथा तैलक्षयादीपः महासमुपगच्छति । तथा कर्मक्षयादैवं महासमुपगच्छति ॥ ४४ ॥ विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान् स्त्रियो वा । पुरुप इह न शक्तः कर्महीनो हि भोक्तुम् ॥ सुनिहितमपि चार्थं दैवतै रक्ष्यमाणं । पुरुष इह महात्मा प्राप्यते नित्ययुक्तः ॥ ४५ ॥ व्ययगुणमपि साधुं कर्मणा सश्रयन्ते । भवति मनुजलोकादेवलोको विशिष्टः ।। बहुतरसुसमृध्या मानुपाणां गृहाणि । पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणाम् ॥ ४६ ॥ न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं । व्यपनयति विमार्ग नास्ति देवे प्रभुत्वम् ।। गुरुमिव कृतमग्न्यं कर्म संयाति दैवं । नयति पुरुषकारः संचितस्तर तत्र ॥ ४७ ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम । फलं पुरुपकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः ॥४८॥ अभ्युत्थानेन देवस्य समारब्धन कर्मणा । विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात् ॥ ४९ ।। एभिश्च वचनैरिदमेव गम्यते यदैवसत्तायामडीकृतायामापे न पुरुषकारमन्तरा देवफलप्राप्ति रितिदैवामिदं बीजरूप पौरुषभूमिमपेक्षते । तथा च कृतेऽपि पौरुषे यदि नेटफलमातिस्तदेव विपरीत वैवकल्पना संभवति । इद तु स्पष्टमेव यत्पौरुषमेव देवाभिव्यञ्जकमिति पुरुषकारप्रवृत्त्यैव दैवाव. गतिः । एवं च पुरुषकारे प्रयत्नो विधेयः । स चाय पुरुपकारो नाम शास्त्रविहितेषु प्रवृत्तिः शास्त्र- निषिद्धेषु निवृत्तिरिति विधिनिषेधप्रवृत्तिनिवृत्तिभ्या देवस्य तन्मूलकस्वभावस्य च परीक्षा विधेया।

·४४६ धर्माद - यथा भूमी सर्वविधसस्यसंपादनानुकूला शक्तिः सत्यपि नोप्तेषु यवेषु गोधूमाकुरं जनयति । एवं पुरुषकारोऽपि सर्वफलसमर्थोऽपि देवानुयोगि फलमेव जनयति न तद्विरुदमिति शास्त्रतः प्रवृत्ति निवृत्तिर्वा विधेयैव । पर्जन्यन्यायेन हि प्रवृत्तिनिवृत्निविधायकमपि शास्त्रं न देवमतिवर्तत इति देवा- नुसारमाशयं गृहीत्वैव शास्त्रस्य प्रवृत्तिनिवृत्ती भवतः । एवं च पुरुषकारोऽयं देवाभिव्यञ्जकत्वादे- वाऽऽवश्यक इति भारताशयः ।यदि च देवान्यथाकारित्वमेव स्यात्पोरुपस्य, तदा तु नाभुक्त्वा क्षीयते फर्म कल्पकोटिशतरपि इति सिद्धान्तव्याघातात्कृतहान्यकृताभ्यागमप्रसङ्गः स्यात् । तथा च जन्मत एवोपलभ्य - मानं भाववैचित्र्यमनुपपन्नमेव स्यात् । अतत्र पूर्वाक्काशयपरिकल्पनमेव परम् । अत एवाने तर सप्तमाघ्याये- येन येन गरीरेण यपत्कर्म फरोति यः । तेन तेन शरीरेण तत्तत्कलमुपासते ।। यस्यां यस्यामवस्यायो यत्करोति शुभाशुभम् । तस्यां तस्यामरस्थायां भुक्ने जन्मनि जन्मान ।। न नश्यति कृतं कर्म सदा पञ्चेन्द्रियरिह । ते दास्प साधिणो नित्यं पष्ट आत्मा तथर च ।। ७।३-५ इत्यनुरदमेपोट समजते । अन्यथा हि पुरुषफारम्य स्वातम्येण फ्लजनफले तस्य पानस्य देवास्यस्य नाश एवं स्यात् । तस्मान पुरुषकारस्य स्वातन्त्र्यमित्यवाभ्रेयम् । शाक पन्यन्यायेन गुनागुमर्मविपारपोधकामिति यथास्पमा परिगृपते सरति न तदसध्यमपि । इसमयपरमर मारणीय पन्नायकर्मणः प्रेरक समाति नीति । नत्र जस्मन सत्तानि नु गाविधानो, सोनाराममियावपि करणे स्पटमेव पतिवादितः तक सपनोमोनाप त । भानदार दिन तनण साननगरले पुकार file : परि पानापानमेव तप स्तम, नदि नाम नही At Hisakuinfor न पा । न हि सन ARE MEIt | मान शानिनिमीदो- ५पायान नपिने गम् I - घरगना रन नियति । ६. मरिन पापपा" M ·पातुमतिषिमा एप ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते, एप उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीपत्ते । ( कौषी. ३८) इति श्रुतिवादाश्च कर्मनिरपेक्षमेव चेतनस्य प्रवर्तकत्वं प्रतिपादयति । तथा च परमेश्वरे वैषम्यनैपुण्यापत्तिरपि । तदत्र किमीशेच्छा वा देवं वा पुरुषकारो वा प्रवृत्ती तन्मूलकशुभाशुभकर्म- विपाके च प्रधान कारणमिति ववश्यमेव विचारणीयम् । अयमत्र सिद्धान्तो यन्न जडस्य प्रेरकत्वं स्वातन्त्र्येण । चेतनसनिधाने तु जडस्यापि प्रेरक- त्वमयोगोलकसंनिधानेऽयस इव । यद्वा चेतनस्यैव प्रेरकत्वम् । परंतु न तत्स्वातन्त्र्येण किंतु कर्मा- पेक्षयैवेति जडाधीनमेव । नैतावता स्वातन्त्र्यहानिर्वा सर्वशक्तिमत्त्वव्याघातो वा। स्वतन्त्रः कर्तेति पाणिनीयसूत्रे स्वतन्त्रपदेन न साधनसामग्रीनिरपेक्षत्वमाभधीयते । एवमपि कर्तृत्वं भवतीत्यतः स्वातन्त्र्यं नामेतरेच्छानधीनकृतिमत्त्वमेव । नैतावता कृतिजन्यव्यापारनिवृत्त्यर्थ साधनं वा तद्यो- ग्यता वा नापेक्ष्यते । तथा च कुठारतद्योग्यतापयर्यालोचनसापेक्षत्वेऽपि छेदनानुकूलब्यापारस्य निर्व- त्तिस्तु कर्तुरितरेच्छानधीनकृतिजन्यैवेति तदेव स्वातन्त्र्यमभ्युपगतव्यम् । तथा च चेतनस्यापि पदार्थसृष्टौ प्राक्तनकर्मसापेक्षत्वेऽपि जगन्निर्माणानुकूलव्यापारस्तु स्वेच्छायत्त एवेति न तस्य कर्तृत्व- हानिः । एवमेव सर्वशक्तिमत्त्वं नाम नेच्छामात्रेणजगत्कर्तृत्वम् । कितु जगनिर्माणानुकूलव्यापारस्य तदेकेच्छाधीनकृतिसाध्यत्वेन तादृश-सकलपदार्थनिर्माणानुकूलकृतिमत्त्वमेव । तथा च न कोऽपि न्याघातः । नहि सृष्टौ पदार्थगतकर्मविपाकस्य स्वभावस्य नापेक्षा । अत एव न गर्दभादश्वोत्पत्ति- ने वाऽश्वावृषभोत्पत्तिः । तथा चेश्वरोऽपि कर्मापेक्ष एव प्रवर्तयितेति न वैषम्यनैपुण्यापत्तिः । स्पष्टं चेदं "वैषम्य धुण्ये न सापेक्षत्वात्तथाहि दर्शयति " इत्यधिकरण उत्तरमीमांसायाम् । अत एव च " धाता यथापूर्वमकल्पयत्" इत्यादिश्रुतिवादाः, यं तु कर्मणि यस्मिन् स न्ययुङ्क्त प्रथमं प्रभुः। स तदेव स्वयं भेजे मृज्यमानः पुनः पुनः॥ मनुः । १२८ इत्यादयः स्मार्ता वादा उपपद्यन्ते । ननु तर्हि पूर्वोक्तवाक्यानां का गतिरिति चेत्कर्मा- पक्षप्रवर्तकत्व एव । ननु उनिनीपते अधो निनीपते इति सन्नन्तप्रयोगेणेच्छेव प्रतीयते । एवं च इच्छेव साध्वसाधुकर्मप्रयोजिकेति सिध्यतीति चेन। स्वस्वकर्मणा तस्यैवाऽऽराधनोपदेशार्थ तथा प्रतिपादनात् । यत्किमपि कर्म साधु वाऽसाधु तदाराधनार्थमेव शास्त्रेण विहितमिति स्वभावविहि- तकर्मणोऽसाधुत्वेऽपि तदाराधनोदेशत्वेन क्रियमाणं तत् परमेशकृपया साध्वेवेति साधु कर्म कार- यितृत्वम् । एव कर्मणः स्वरूपतः साधुत्वेऽपि तदाराधनार्थत्वाभावेऽसाधुत्वमित्यसाधुकर्मकारयितृत्वं तस्य श्रुत्योपचर्यते । अत एव-- ..

·४४८ तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्मसादात्परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ।। इत्युपसंहृतं गीताशास्त्रे । तथा चे वर्णगमकानां कर्मणां स्वभावपरिचायकत्वमपि सन्ति- र्यामिणः परमेशस्योपासनार्थत्वेनवेत्यसकृदुक्तं पुरस्तात् । एवं च वर्णोदेशेन विहितानां कर्मणामपि परमेशाराधनार्थत्वे एव तत्तद्वर्णगमकत्वमन्यथाऽसुभरत्वेनासुरत्वमेव। तथा च कर्मभेदेऽपि साम्यावस्था। समाजस्य सिध्यति रागद्वेषहानिश्चेत्येतादृशसाम्यवाद एव समाजश्रेयोवहः । नान्यो भोगसाम्यवाद इति किल वैदिकानां राद्धान्तः । अत एवोक्तम्- धर्मार्थकाम इति योऽभिहतस्त्रिवर्गः । ईक्षा प्रयी नयदा विविधा च वार्ता । मन्ये तदेतदखि निगमस्य सत्यम् । स्वात्मार्पणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः ॥ ७६ इति श्रीमद्भागवते । युक्तं चैतत् । “ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् " इति वैयासिक्यां तथैव सिद्धान्तितत्वात् । सर्वशब्देन चात्र शास्त्रोक्तकर्मणामिव दृष्टफलकानां व्यावहारिकाणाममि कर्मणां संग्रहस्य समुचितत्वात् । तेषामपि वेदमूलकमन्वादिस्मृत्युक्तत्वेन शास्त्रविहितत्वात् । तथा च सर्वेषामपि शास्त्राणां दण्डनीत्यादीनां परमेशतुष्ट्यर्थमेवानुठेयत्वं न वैयक्तिकभोगार्थमिति समष्टि- रूपसवान्तर्यामिपरितोषार्थ स्वीयभोगसमर्पणमेव व्यक्तिमात्राणां परमं कर्तव्यमिति सिध्यति । अलमत्र प्रसक्तानुसक्या । प्रकृतमनुसरामः। (जन्मन एव जातिगमकत्वम् ) तदेवं सृष्टिवैचित्र्योपपत्त्यर्थमवश्यमेव प्राक्तनकर्मविपाकोऽयमभ्युपगमनीय' इति तदनुसारण जात्याक्षणालिः । तथा च शुद्धब्राह्मणमातापितृसंतानस्यपि पातनकर्मवशाज्जातिविरुद्धका- संभवोऽयं नानुपपन्न इति न तेन जातिसिद्वान्तव्याघातः । एवमपि पाकनकर्मणोऽभिव्यक्त्यर्थ तत्तजात्युचितकर्मणां स्वधर्मत्वेनानुशासनमत्यावश्यकमेव । तत एव च कर्मणः साधुत्वासाधुत्व- निर्णयः । तथा च क्षेत्रभूतस्य पौरुपस्यावसरलाभेऽपि तत्र तादृशकर्मणोऽनुपलब्ध्या प्राक्तनकर्मणः साधुत्वासाधुत्वज्ञानं संभवति । सोऽयं कर्मविपाकोऽपि पञ्चाग्निविद्यापदर्शितरीत्या वृष्टयनरतोरूपेर्णव संभवतीति स्वसंतानस्य स्वजातीयकर्म कारित्वार्थमन्नादिविधिनिषेधा अपि परिपालनीया इति सिध्यति । तथा च यत्र जातिविरुद्वकर्मदर्शनम् , तवानसकर एव प्रायः कारणमित्यनुमान न सर्वथा न्यभिचरति । एवमेव वृतिसं करोऽपि तर कारणम् । वृत्तीनां कर्मरूपत्वेन तनन्यसंस्कार ·चातुर्यप्रतिविम्बः ४४९ स्यापि रेतोरक्तद्वारा संततावनुवर्तनात् । एवमन्येपामपि पूर्वोक्तानां संकराणां जातिविरुद्धकर्मोत्पा- दकत्वेन जातिपरिवृत्तिकरत्वादेयत्वं सिध्यति । एवं च शुद्धजात्यनुगुणकर्मकारित्वार्थं तद्विरुद्धकर्म- संस्कार विनाशार्थं च कर्तव्यत्वेन विहिता उपनयनादिसंस्कारा अपि जन्मत एव कर्तव्या भवन्ति । नो चेज्जात्यनाणकर्मासंभवोऽयं संस्कारराहित्यादपि संभवेत् । जन्मत एव कृतेषु संस्कारप्वपि यदि न जात्यनुगुणकर्मसंस्कारोबोधस्तदा तु तत्र प्राक्तनकर्मसंस्कारप्राबल्यं कल्पयितुं शक्यं नान्यथेति : प्रथमतो जन्मत एव जातिरिति सिद्धान्तोऽयमवश्यमेवाभ्युपेयः । युक्तं चैतत् । क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यमिति सिद्धान्तानुसारेण क्रियानुठानार्थमपेक्ष्यमाणं द्रव्यं प्रथमतोऽसंस्कृतमेवेति न तद्योग्यताऽनन्तरं तजन्यकर्मणा ग्रहीतुं शक्या । तदानी तादृशकर्मणोऽभावात् । तादृशकर्मणश्च क्रियाजन्यसंस्कारानन्तरमेव निप्पाद्यमानत्वाच्च । अतश्चाऽऽदी मातापितृयोग्यतावशादेव संताने तादृशयोग्यतासंभावनामभ्युपगम्य तत्र क्रियाजन्यसंस्कार आधेयो भवति । नापि यस्मिन्कस्मिन्नपि पिण्डे तादृशसंस्काराधानम् । तद्योग्यताया निर्णायकस्य प्रमाणस्यासंभवात् । योग्यतासंभावनाभावेऽपि तत्संस्कारसंपादनप्रयत्नस्तु “यस्य कस्य तरोर्मूलं येन केनापि घर्पितम् । यस्मै कस्मै प्रदातव्यं यद्वा तद्वा भविष्यति " इति न्यायानुसरणमेव । तथा च सर्वत्र दुरवस्थाप्रसङ्गः । न चैतयुक्तं पेक्षावताम् । नापि विज्ञानवादेऽप्याधुनिके यस्य कस्यापि द्रव्यस्य यत्र कुत्रापि विनियोगः । योग्यतापर्यालोचनपूर्वक- मेव खलु सर्वत्र विनियोगः । तत्र च प्रमाणान्तरेण योग्यतानिर्णयो यथा । तथात्रापि शुद्धमाता- पितृजन्यत्वालडेनैव योग्यतां निर्णीय संस्काराधानं कर्तुमुचितम् । ततश्च न कालापव्ययो वा द्रव्यापव्ययो वा । इदानी हि शिक्षणद्वारा सर्वत्र योग्यतासंपादनमभिमन्यन्ते । तत्र च शिक्षणस्य सर्वेषां समानत्वेन कति वा प्रतिशतं तादृशयोग्यताशालिनः संभवन्तीति पोलोच्यमाने तदितिवृत्ते (शिक्षण रिपोर्ट) प्रायः प्रतिशतं नवतेः कालापव्ययो द्रव्यापव्ययश्च भवतीति दरीदृश्यते। किमत्र निदानम् । किं स्वतःसिद्धयोग्यतापर्यालोचनाभावादन्यक्किमपि कारणं निर्दष्टुं शक्यम् । एवं च मातापितृयोग्यतादर्शनानुसारेण संतानयोग्यतानिर्णय एव श्रेयस्कर इति तद्नुसारेणाऽऽधीयमानास्त- सजातीयसंस्कारीः प्रतिशतं नवतिरिति प्रमाणेन खल्ववन्ध्या भवेयुरित्यत्र नास्माकं विशयलेशोऽपि । ततश्च संताने कीदृशाः संस्कारा आधेया इत्यत्र मातापितृयोग्यतामन्तरा नान्यत्किमपि निर्णा- यकं प्रमाणमिति तदनुसरणमेव न्याय्यम् । एतत्सर्वमभिप्रेत्यैव जन्मासद्धजातिवादोऽयं धर्मशास्त्रे - भ्युपगतः । पाश्चात्यदेशे कथं वा शिक्षणप्रणालीति न जानीमः । परंतु तत्रापि योग्यतापर्यालो- चनं स्यादेवेति तत्तकार्यकारित्वेन प्रजानामनुमीयते। न तथाऽत्र भारते शिक्षणप्रणालीत्यपि तत एव ·धर्माद निश्चिन्मः । नो यदीदानी दण्डनीती माहम्मदानां कौशलं अस्मासु च तदभाव इत्यत्र किंवा कारणं स्यात् । वय तु मन्यामहे यत्स्वभावानुसरणमेव तत्र प्रबलतर कारणमिति । नहि सर्वेषा समानशिक्षाप्रदान माहम्मदेषु प्रसरति । ततश्च स्वभावानुसारिधर्माभिनिवेशादिना तत्सिद्वयनुगुणसं- स्कारमावल्यमेव तेषा तादृशनीतिपाटवनिदानम् । नहि स्वाभिमानमन्तरा दण्डनीतेराचरणम् । न वा तेजस्वितायाः प्रादुर्भावः । स चाय स्वाभिमान इदानीं सर्वविषयेषु भारतीयहिन्दूना विप्रलुप्तप्राय एव । अतश्च जन्मसिद्वयोग्यतानादरेण सर्वत्र समानसस्कारप्रयत्नः । ततश्च तेजस्विनामभाव इति तन्मूलकः समाजस्याधःपातः । नहि सर्वेषा समानः सस्कारः स्वाभाविको भवितुमर्हति । अतश्च स्वभावाविर्भावार्थ कार्यक्षेत्रमपि विप्रलुप्यत इति सर्वथा समाजहानिरेव । अतश्च स्वभावानुसरणेन तत्तूदुचितकर्मानुकूलतस्काराधानमेव समाजहितावहम् । तद्गमक च मातापितृजन्यत्वमेवेति तन्मूल- कमेव सस्काराधानमुचितम् । समाजस्याऽऽस्माकीनर जातिविशिष्टत्वात् । एतत्सर्वमभिप्रेत्यैव भट्ट- पदिस्तत्तजातिगमक तत्तन्मातापितृजन्यत्वमेवाडीकृतम् । न शमदमैश्वर्यादिकम् । तदन स्पष्टपति- पत्त्यर्थ भट्टपादवार्तिकमेवोपस्थापयाम: । तद्यथा- ( तन्त्रवार्तिकम् ) कथं पुनरय दृष्टविरोधो यदा समानाकारेषु पिण्डेषु ब्राह्मणत्वादिविभागः शास्त्रेणैव निश्री- यते । नायं शास्त्रविषयो लोकमसिदत्वावृक्षत्वादिवत् । कथ पुनरिदं लोकस्य प्रसिद्धम् । प्रत्यक्षे- णेति ब्रूमः । कस्मात्पुनर्मातापितृसंवन्धानभिज्ञाश्चक्षु.सनिकृष्टेषु मनुष्येप्वनाख्यातं न प्रतिपद्यन्ते । शक्त्यभावात् । यथा वृक्षत्व प्रागभिवानन्युत्पत्ते. नैतत्तुल्यम् । वृक्षत्व प्रागाभिधायकव्यापाराजात्यन्तरव्य- वच्छिन्न स्वव्यक्तिप्वनुगत शाखादिमद्रूपेण दृश्यतो न तु ब्राह्मणत्वम्। अपि च व्युत्पन्नशब्दोऽपि निमितान्त- राहते नैव प्रतिपद्यते। न चोपवीताध्ययनादि निमित्तम्। वर्णत्रयसाधारणत्वात्। अध्यापनाद्यपि भिन्नाचार- क्षानियवेश्यप्रतियोगित्वात्सदिग्धम् । सर्वच दुष्टशूद्रेषु सभायमानत्वादनिश्चितम्। यस्त्वविचारितसिद्धमेव पतिपयते स शुक्तिकामपि रजत मन्यमानः कोणीयात् । नैष दोषः। कचिद्धि कानिजातिग्रहण इतिकर्त- व्यता भवतीति वर्णितमेतत्। तेन यथैवाऽऽलोकेन्द्रियाने कपिण्डानुस्यूतिशब्दस्मरणव्यक्तिमहत्त्वत्तनिकर्षा- कारविरोपादयोऽन्यजातिग्रहणे कारणम्, तथैवात्रोलादकजातिस्मरणम् । अय चोत्पाद्योत्पादक- बन्यो मातुरेव प्रत्यक्षः । अन्येपा त्वनुमानामोपदेशाद्यवगतः कारण भवति, न चावश्यं प्रत्यक्षा- वगतमेव प्रत्यक्षनिमि न भवति । चक्षुरादेरनवगतम्यापि निमित्तत्वदर्शनात् । आन्तरालिकस्मृति- न्यवहितमपि चेन्द्रियसनन्धानुसारि प्रत्यक्षमित्येत सापितम् । न च यत्तहसा सर्वस्य प्रत्यक्ष न भवति तनिपुणतोऽपि पश्यता न प्रत्यक्षमित्येतदप्युक्तमेव । स्त्र्यपराधात्तु दुर्ज्ञानोऽयं सबन्ध इति स्वयमेव वक्ष्यति । न च तावन्मात्रेण प्रत्यक्षता हीयते । न हि यगिरिराङ्गमारूहगृह्यते तद्पत्य ।

·चातुर्वर्ण्यप्रातिविम्बः ४५१ क्षम् । न च स्त्रीणां क्वचिब्यभिचारदर्शनात्सर्वत्रैव कल्पना.युक्ता । लोकविरुद्वानुमानासंभवात् । विशिष्टेन हि प्रयत्नेन महाकुलीनाः परिरक्षन्त्यात्मानमनेनैव हेतुना । राजाभिह्मिणैश्च स्वपितृपि- तामहादिपारम्पविस्मरणार्थ समूहलेख्यानि प्रवर्तितानि । तथा च प्रतिकुलं गुणदोषस्मरणात्तद- नुरूपाः प्रवृत्तिनिवृत्तयो दृश्यन्ते । न च भर्तृव्यतिरेककृतेन वर्णसंकरोऽपराधेन जायते । दृश्यते ह्यपराधिनीनामपि स्वभर्तृनिमित्तः प्रसवः । तदपराधनिमित्तस्तु तासामशुभफलोपभोगो भवेन त्वप- त्यानां वर्णसंकरः । न च नियोगतो वर्णान्तरेरेव सह प्रमादः । सवर्णेन चोत्पादितस्य नैव वर्णी- न्तरत्वापत्तिः । संकरजातानामपि च पुनरुत्कर्षापकर्षाभ्यां सप्तमे पञ्चभे वाऽन्यतरवर्णापत्तिः स्मर्यते। तत्र त्वेतावन्मात्रमागभिकं प्रत्येतव्यम् । न ह्ययं पुरुषेयत्तानियमो लौकिकममाणगम्यः । तस्मात्स- त्यपि सारूप्ये यथा केनचिनिमित्नेन स्त्रीपुंस्कोकिलादिविभागज्ञानम्, तथैव दर्शनस्मरणपारम्पर्या- नुगृहीतप्रत्यक्षगम्यानि ब्राह्मणत्वादीनीति भवत्यज्ञानवचनस्य प्रत्यक्षविरोधः । येषामप्याचारानिमित्ता ब्राह्मणत्वादयस्तेषामपि दृष्टविरोधस्तावदस्त्येव । नत्वाचारनिमित्तवर्णविभागे प्रमाणं किचित् । सिद्धा- नां हि ब्राह्मणादीनामाचारा विधीयन्ते । तत्रेतरेतराश्रयता भवेत् । ब्राह्मणादीनामाचारस्तदशेन ब्राह्मणादय इति । स एव शुभाचारकाले ब्राह्मण: पुनरशुभाचारकाले शूद्र इत्यनवस्थितत्वम् । तथेकेनैव प्रयत्नेन परपीडानुग्रहादि कुर्वता युगपद्बाह्मणत्वाबाह्मणत्वविरोधः । एताभिरुपपत्तिभि- स्त्वयं प्रतिपायते न तप आदीनां समुदायो ब्राह्मण्यम् । न तननितः संस्कारः । न तदभिव्य- ङ्या जातिः, किंतर्हि मातापितृजातिज्ञानाभिव्यङ्या, प्रत्यक्षसमधिगम्या । तस्मात्पूर्वणैव न्यायेन वर्णविभागे व्यवस्थिते मासेन शूद्रो भवतीत्येवमादीन कर्मनिन्दावचनान्यथवा वर्णत्रयकर्महानिप्रति- पादनार्थानीति वक्तव्यम् । इति । तदेवं पिण्डगतस्य ज्ञानशाक्ततारतम्यस्य क्रियाशक्तिारतम्यस्य च रक्तबीजगततारतम्य- मन्तरेणानुपपन्याऽगत्या रक्तबीजगतः कश्चन विशेषोऽङ्गीकरणीयः । स च संतानपरम्परयाऽनुस्यूतो भवतीति सामान्यतो जातिसिद्विः। तादृशविशेषस्य च कार्यकारितायां संस्कारादिगुणाधानमप्यावश्य- कम् । तच्च जन्मत एव विधेयमिति तदानीं जातीयगुणक्रियायभिव्यक्त्यभावेन मातापितृगतजा- तिविशेषमभ्युपगम्यैव तद्विधेयमिति सिद्धं मातापितृगतजातिज्ञानाधीनमेव जातिज्ञानम् । तथा चानुमानेन सामान्यतः कारणविशेषसि दावपि संस्कारसिध्यर्थमपेक्षितं जातिज्ञानं मातापितृगतजा- तिस्मरणसहकार्येण जायमानं प्रत्यक्षसिद्धमेवेति युक्तमत्रोक्तं भट्टपोदैः " नायं शास्त्रविषयो लोक- प्रसिद्धत्वात् वृक्षत्वादिवत् । कथं पुनरिदं लोकस्य प्रसिद्धम् । प्रत्यक्षेणेति ब्रूमः" इति । तथा चोत्पादकजातिस्मरणसहकृतं प्रत्यक्षमेव जातिज्ञानम्। जातिकार्य च गुणक्रियायभिव्यक्तिस्तु संस्कारादि- गुणाधानेन अन्नदोषादिसंकरदोपापनयनेन च भवतीति यत्र यत्र न यथावत्कार्यकारित्वं जातीनां तत्र ·પ્રકર धर्मादरों तत्र पूर्वोक्तानां वासनासंक्रमानदोपव्यवसायसंस्कारावेद्यावेदनसाल्यसंपादनाभावयनितंकरस्वकर्मत्या- गादिसप्तानां संकरकारणानामन्यतमनावश्यमेव भावितव्यम्। तत्र वासनासंक्रमस्यानदोषस्य व्यवसायत- स्कारस्य साम्पसंपादनाभावस्य स्वकर्मत्यागस्य च प्रायश्चित्तवामनापरिवृत्त्यादिभिः परिहार्यत्वात् बीज- रक्तयोच सजातीयत्वाचनजातिपरिवत्तिकरत्वम् । अवेद्यावेदनस्य कुत्रचिजातिपरिवनिकरत्वं कुत्र- चिच्च न तदिति यथायथमूह्यम् । योनिसंकरस्तु सर्वथा जातिपरिवृत्तिकर इति समाजशासदृध्यापि सर्वथा परित्याग्यः। तथा च कृत्स्नमपि धर्मशासमेतस्य सप्तविधसकरस्य परिहार्यत्वेन प्रपञ्चाधम् ।

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः ४५३ . - अत्र चावेद्या नाभ शास्त्रनिषिद्वा कन्या। तस्या वेदनं विवाहः । सा चेत्सजातीया सगोत्रा सपिण्डा सप्रवरा वा तथा सति तस्या विवाहेन वर्णान्तरापत्तिर्भवति नवेति विप्रतिपत्तिः । तथैव ब्राह्मणेन वा क्षत्रियेण वाऽन्येन केनचिद्वर्णेन वा सजातीयपरस्त्रीव्यभिचारे कृते जायमानमपत्यं सजातीयमेव वा विजातीयं वेत्यपि विप्रतिपत्तिः। एवमेव व्रात्यसजातीयत्रीपुरुषाभ्यामुत्पन्नमपत्यं सजातीयं वा विजातीयं वेत्यपि विचारणीयं प्रसङ्गात् । तत्र जातिपरिवृत्तिरिति मन्वादीनां मतम् । नेति वार्तिककाराणा मतम् । तत्र युक्तायुक्तत्वविचारः। तथा हि- व्यभिचारण वर्णानामवेद्यावेदनेन च । स्वकर्मणां च त्यागेन जायते वर्णसंकरः ॥ इति मनवचनम् । अत्र मन्वर्थमुक्तावलियथा व्यभिचारेणेति । ब्राह्मणादिवर्णानामन्योन्यत्री- गमनेन, सगोत्रादिविवाहेन, उपनयनरूपस्वकर्मत्यागेन वर्णसंकरो नाम जायत । अतो युक्तमस्मिन् प्रकरणे नात्यानाभभिधानम् ।। १०।२४ अत्रच व्यभिचारपदस्य वर्णान्तरीयस्त्रीगमनमेवार्थ इति मन्वर्थमुक्तावलीकारा मन्यन्त इति भाति । ब्राह्मणादिवर्णानामन्योन्यस्त्रीगमनमित्यर्थेऽन्योन्यपदस्वार- स्यात् । एवं च सजातीयपरस्त्रीगमने न तेषा मते वर्णसंकरः । युक्तं चेतत् । संकरशब्दस्य विजा- तीयपदार्थामश्रणपरत्वात् । सजातीयमिश्रणे तादात्म्यापचौ संकरासंभवात् । परं च नैतद्धर्मशास्त्रसं- मतमिति भाति । तथाहि संतानस्य सजातीयत्वे विवाहस्य हेतुत्व तावद्धर्मशास्त्रेण बोध्यते। तथा च याज्ञवल्क्य:- सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायन्ते हि सजातयः । अनिन्द्येपु विवाहेषु पुत्राः सतानवर्धनाः ॥ इति । अत्र चानिन्येषु विवाहेषु इति सप्तम्या यस्य च भावेन भावलक्षणम् ( २१३३३५) इतिपाणिनीयानुशासनेन भावलक्षणपरत्वेऽनिन्येषु विवाहेषु सस्त्येव सजातयः पुत्रा जायन्ते नान्यथेति पर्यवस्यत्यर्थः । तथा च पुत्राणा सजातीयत्वे मातापित्रोरनिन्यविवाहसंस्कारः कारण- मिति फलति । तथा च कारणरूपविवाहसंस्काराभावे कार्यस्य साजात्यस्याप्यनुत्पादः । मनुरपि- सर्ववर्णेपु तुल्यासु पत्नीप्वक्षतयोनिपु । आनुलोम्येन संभूता जात्या ज्ञेयास्त एच ॥ ते १०५ इति अक्षतयोनिषु पत्नीपूमादितानामेव साजात्यमाह । पत्नीत्वं चानिन्धविवाहसंस्कारजन्यः कश्चन धर्मविशेषः । तथा च व्यभिचारेण वर्णानामित्यत्र वर्णकर्तृकपरसीगमनरूपव्यभिचारेण वर्ण- संकरो भवतीत्येवार्थः । न तु वर्णानामन्योन्यत्रीगमनमिति । नन्वेवं वर्णपदवैवर्यम् । परस्त्री- ·४५४ धादर्श - व्यास:- " ‘गमनरूपन्यभिचारेणैव निर्वाहादिति चेन्न । पतितान्त्यज्ञादिनिवृत्त्यर्थं तदुपादानात् । पतितान्त्यजा- दिस्त्रीगमनस्य कर्तुरपि पातित्यापादकत्वात् । तथा च सजातीयपरस्त्रीगमनस्य वर्णसंकरकारकत्वं धर्मशास्त्रसंमतम् । संमतं चैतन्मन्वर्थमुक्तावलीकाराणामपि । तथा च सर्ववर्णेविति श्लोकव्याख्या- नावसरे तेषां विवरणम्- अत्र च पत्नीग्रहणादन्यपनीजनितानां न बाह्मणादिजातित्वम् । तथा च देवलः- द्वितीयेन तु यः पित्रा सवर्णायां प्रजायते । अवचाट इति ख्यातः शूद्रधर्मा स जातितः ।। व्रतहीना न संस्कार्याः स्वतन्त्रास्वपि ये सुताः। उत्पादिताः सवर्णेन व्रात्या इव वहिष्कृताः ॥ इति । ये तु जाताः समानासु संस्कार्याःस्युरतोऽन्यथा । इति । याज्ञवल्क्योऽपि सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायन्ते हि सजातयः । इत्यभिधाय " विन्नास्वेप विधिः स्मृतः इति ब्रुवाणः पत्युत्पादितस्यैव ब्राह्मणादिजातित्वं निश्चिकाय ।। इति ।। एवं च व्यभिचारजातानां न पितृसजातीयत्व वा मातृसजातीयत्वं वा किंतु शूदसधर्मत्व- मेवापध्वंसजत्वादिति सिध्यति । शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वेऽपध्वंसजाः स्मृताः । इति वचनात् । अत्र च स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थं मिताक्षरा याज्ञवल्क्यीया यथा-- सवणेभ्यो ब्राह्मणादिभ्यः सवर्णासु ब्राह्मण्यादिषु सजातीया मातृपितृसमानजातीयाः पुत्रा भवन्ति 'विन्नास्वेप विधिः स्मृतः' इति सर्वशेषत्वेनोपसंहारात् विन्नासु सवर्णास्विति संबध्यते । विनाशन्दस्य संबन्धिशब्दलादेत्तृभ्यः सवर्णभ्य इति लभ्यते । एकः सवर्णशब्दः स्पष्टार्थः । अतश्रा- यमर्थः संवृत्तः । उक्तेन विधिनोढायां सवर्णीयां वोदुः सवर्णादुत्पन्नास्तस्मात्समानजातीया भवन्ति । अतश्च कुण्डगोलककानीनसहोद नादीनामसवर्णत्वमुक्तं भवति । ते च सवर्णेभ्योऽनुलोमप्रतिलोमेभ्यश्र भियमानाः साधारणधर्मरहिंसादिभिरधिक्रियन्ते । 'शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वेऽपवंसजाः स्मृताः इति स्मरणात् । अपभ्वंसजा न्यभिचारजाता: शुद्धधर्मरपि द्विजशुश्रूषादिभिरधिक्रियन्ते । ननु फुटगोलफयोरमाणत्वाच्याद्दे प्रतिषेधोऽनुपपन्नः । न्यायविरोधन । यो यनातीवायजाती- . " " ·चातुर्वर्ण्यमतिविम्बा ४५५ यायामुत्पन्नः स तज्जातीय एव भवति । यथा गोर्गवि गौः, अश्वादडवायामश्वः । तस्माद्ब्राह्मणा- बाह्मण्यामुत्पन्नो ब्राह्मण इति न विरुदम् । तथा कानीनपीनर्भवादीनुपक्रम्य "सजातीयेप्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः" इति वक्ष्यमाणवचनविरोधश्च । नैतत्सारम् । ब्राह्मणेन ब्राह्मण्यामुत्पन्नो ब्राह्मण इति भ्रमनिवृत्त्यर्थ श्राद्ध प्रतिषेधः। यथाऽत्यन्तमप्राप्तस्य पतितस्य श्राद्धे प्रतिषेधः । न च न्यायविरोधः । यत्र प्रत्यक्षगम्या जातिर्भवति तत्र तथा। ब्राह्मणादिजातिस्तु स्मृतिलक्षणा यथारमरणं भवति । यथा समानेऽपि ब्राह्मण्ये कुण्डिनोऽत्रिर्वसिष्ठ इति स्मरणलक्षणं गोत्रम् । तथा मनुष्यत्वे समानेऽपि ब्राह्मण्यादिजातिः स्मरणलक्षणा। मातापित्रोचैतदेव जातिलक्षणम् । न चानवस्था । अनादि- त्वात्संसारस्य शब्दार्थव्यवहारवत् । 'सजातीयेप्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः " इति तक्तानुवादत्वायथासंभवं व्याख्यास्यते । क्षेत्रनस्तु मातृसमानजातीयो नियोगस्मरणात् शिष्टसमाचाराच्च । यथा धृतराष्ट्रपाण्डुविदुराः क्षेत्रजाः सन्तो मातृसमानजातीया इत्यलमतिप्रसङ्केन । इति । अनेन च मिताक्षरानन्धेन स्पष्टमिदं प्रतीयते यत्सतानसाजात्ये न केवलं मातापितृसाजात्यमेव कारणम् । अपि तु मातापित्रोविवाहितत्वमपि। तथा च शास्त्रविहितविवाहसंस्कारसस्कृतसजातीय- मातापितजन्यतैव संतानसाजात्याभिव्यजिकेति फलति । एवं च शास्रविहितविवाहातिरिक्त- संबन्धेन संबद्धानां स्त्रीपुरुषाणां संततिस्तावन्मातापित्रोः सवर्णत्वेऽपि न सवर्णेति कुण्डगोलककानी- नसहोढजादीनां न सजातीयत्वमिति सिध्यति । एवमपि क्षेत्रजस्य मातृसजातीयत्वसिद्धये नियोगरूपसंस्कारस्य विवाहस्थानीयत्वं शिष्टाचारादङ्गीकृत्यैवोपपत्तिः प्रदर्शिता । तथा च नियोगवत् पुनर्भसंस्कारस्थापि शास्त्रविहितत्वाविवाहस्थानीयत्वेऽभ्युपगम्यमाने पोनर्भवानामपि माता- पितृसाजात्यं केन वार्यताम् । न च न तस्य शास्त्रविहितत्वम् । तथा सति प्रकटव्यनिचाररूपत्वा- पत्तो कुण्डगोलकातिरिक्तत्वेन द्वादशपुत्रमध्ये परिगणनस्यासंगतेः । अत्र च विधिविचारो विवाह- प्रकरणे विस्तारयिष्यते । किंचैवं नारदवसिष्ठादीनां ब्राह्मण्यासिद्धिः श्राद्धनिषेधादिवचनानां यथा- श्रुतसंगत्यभावश्च । तथं यथाकथंचित्तात्पर्यान्तरकल्पना चेति निरपवादप्रामाण्यार्थमनेक कल्पना- करणं भवति । एवमपि अपरार्णादिनिबन्धान्तरविरोधः कुण्डगोलकयोरुपनयनविथ्यसंगतिश्च नदवस्थै- वेति सर्वमालोच्य बालभट्टयो विस्तरेण फिचिद्विचारितम् । तदपि पटप्रतिपत्त्यर्थमत्रोपन्यस्यते । तयथा- ·४५६ घमास नियोग- (वालंभट्टी) अत्रेदं बोध्यम् । नारदवसिधविश्वामित्रादेवीह्मणत्वेऽपि विनासवर्णानुत्पन्नत्वेन नाव्याप्तिः। न ह्यत्र साक्षाद्राह्मणत्वादि लक्ष्यते । वाक्यभेदप्रसङ्गात् । अव्याप्तेश्च । कि तु मातापितृसाजात्या- मेव । तञ्च ब्राह्मणादिजन्ये ब्राह्मणत्वादी पर्यवस्थतीत्येतावत् । तत्र च प्रयोजकीभूतं सवर्णोत्पन्नत्वं नारदादितोव्यावृत्तं मातापितृसजातीयत्वं निवर्तयति न चैतविरुद्वम् । न ह्ययोनिजेषु मातापितृजाती- यताऽप्याश्रीयते। ब्राह्मणत्वं तु तेषु स्मरणलक्षणम्। ईश्वरानुग्रहप्रयोज्यन्वादाधुनिकविलक्षणमेव सुवर्ण- कलशे घटत्वमिव । अत एव विन्नास्वित्युपसंहारोऽपि युक्तः । एष विशिष्टसावात्मा मूर्धावसिक्त- स्वादिरूपश्च विधिविन्नास्वेवेति तदर्थः । तेनापिन्नायामुत्पन्ने मातृजातियोगिक्षेत्रजे कुण्डादी च विशिष्टसाजात्यविधिनेंति फलितम् । वस्तुतस्तु क्षेत्र न मातृजातीयत्वमपि मानाभावात् । स्मरणं हि पुत्रत्वमात्रप्रापकं नतु जातेरपि । पुत्रत्वमपि न तदाक्षेपफमिति वक्ष्यते । नियोगे क्षेत्र- प्राधान्यामत्यपि न । हृतं-बीजमन्यक्षेत्रे प्ररोहतीति मानवन्यायात् । क्षेत्रिणः सुत इत्यादिवचना- स्वतन्त्रत्वाच्च क्षेत्रिण एव प्राधान्यसंभवात्तज्जात्यापतेः । न चैवं धृतराष्ट्रादीनां क्षत्रियत्वाभावे तद्धर्माचरणासंगतिः । विष्णुशङ्खादिवचनैस्तेषामपि क्षेत्रजातीयधर्मातिदेशात् । विन्नत्वादेविशेषस्य तत्राश्रवणात् । व्यभिचारोत्पन्नेषु तु शूद्रधर्मा एव क्षत्रियत्वप्रसिद्धिस्तु तद्धर्मानुष्ठातृत्वादप्युपपन्ना मूर्धावसिक्तादिष्विव । एतेन वर्णत्वस्य ब्राह्मणत्वादि- व्यापकजात्यन्तरत्वेन तत्प्रयोजकविन्नसवर्णोतन्नत्वस्याभावेन कुण्डादेरवर्णत्वे तव्याप्यत्राह्मणत्वा- देरप्यभाव इत्युक्त्वा क्षेत्रजो मातृजातीय एवेति सिद्वान्तयन् हेमाद्विरपि निरस्तः । तत्राप्यविन्नो- त्पन्नत्वेनावर्णत्वेन तव्याप्यजातेरसंभवात् । न च विन्नेत्युपलक्षकम् । कानीनपौन वादेरवर्णत्वस्यैव प्रतिपादकस्वसिद्वान्तोक्तिविरोधापत्तेः । एतेन " अविन्नास्वपि जाताना क्षेत्रजादीनां वर्णत्वस्वीकाराद्विन्नास्थिति शास्त्रविहितपुत्रो- त्पत्तिप्रकारोपलक्षणम्" इत्यपराकॊक्तमपि निरस्तम् । तत्र मानाभावात् । यथाश्रुतोपपत्तेश्च । कि- चैवं पीनर्भवस्यापि तादृशमकारकत्वाद्वर्णत्वापत्तेः । न च पुनर्भूत्पन्नस्य पुत्रत्वं शास्त्रेण विहितम् , न तु तस्य तस्या नियमेनोत्पादनमपीति वाच्यम् । कानीनादीनामप्यसग्रहापत्तेः । न हि तत्रापि कन्यात्वे व्यभिचरितव्यमिति विपिरस्ति । किंतु तनस्य पुत्रत्वेन स्वीकारविधिः समः । न च पोनर्भवस्य वर्णत्वं युक्तम् । सर्ववर्णप्विति मनावक्षनयोनिपदेन तस्य व्युदासात् । अत एव सर्वज्ञे- नाप्यक्षतेति योदुरन्येनाससृटास्वित्यर्थः । एतेन पोनर्मवस्याप्यत्राह्मण्यमित्युक्तम् । अन्यथा तन्यवर च्याभावेन तन्यथं स्यात् । क्षतयोनिन्यवच्छेदार्थत्वं तु न सामान्यश्रुतेन विन्नास्वित्यनेनादि- न्नयोरुभयोरपि तत्संभवात् । फिनोभयविधस्यापि पोनर्भवस्य शास्त्रेण पुत्रत्वेन स्वीकृतत्वावाय- ·४५४ चातुर्वर्ण्यमतिविम्बर एवानयोर्मध्ये मनुना निरस्येत । तत्रैव त्वदुक्तिनिरुक्तिरतिप्रसज्येत । कि च कुण्डादेखि कानीना देरप्यवर्णत्वे का तव हानिः । किंचैपामसवर्णत्वं देवलेनोक्तम् । द्वितीयेन तु यः पित्रा सवर्णायां प्रजायते । अवरोढ इति ख्यातः शूद्रधर्मा स जातितः ॥ व्रतहीना न संस्कार्याः स्वतन्त्रास्वपि ये सुताः । उत्पादिताः सवर्णन व्रात्या इव बहिष्कृताः ॥ इति ॥ वर्णत्वबाह्या इत्यर्थः । व्यासेनापि--- भार्याजाताः समानाः स्युः संकरः स्युरतोऽन्यथा ॥ इति ॥ शूद्राणां त्विति मनुस्तूक्त एव । बौधायनोऽप्येवं द्रष्टव्यः । एवं च ब्राह्मणत्वादिजातिभेंदचतु- टयभिन्ना। (१) क्वचिदीश्वरमुखजन्यतावच्छेदिका सृष्ट्यादिब्राह्मणे नारदादौ। तदुक्क सूतसंहितायां शिवमाहात्म्यखण्डे द्वादशाध्याये मुनय ऊचुः-- भगवन् सर्वशास्त्रार्थपरिज्ञानवतां वर जातिनिर्णयमस्माकं वद वेदैकदर्शितम् ।। सूत उवाच- वक्ष्ये लोकोपकाराय जातिनिर्णयमादरात् । अगस्त्योऽपि पुराऽपृच्छत् प्रणम्य दृपवाहनम् ।। पुरा सर्वे मुनिश्रेष्ठाः प्रलये विलयं गते । अन्धकारावृते लोके विष्णोरंथो महाद्युतिः॥ सहस्रशीर्षा पुरुपो विश्वो नारायणाभिधः । क्षीराब्धौ चिन्तयन् रुद्रं सुप्वाप ब्रह्मवित्तमाः ॥ कदाचित् पङ्कजं विप्रास्तरुणादित्यसनिभम् । तस्य सुप्तस्य देवस्य नाभ्यां जातं महत्तमम् ।। हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा विश्वजगत्पतिः। आस्थाय परमां मूर्ति तस्मिन् पट्टे समुद्रमौ ॥ तस्य वेदविदा श्रेष्ठा ब्रह्मणः परमोष्टिनः । महादेवाज्ञया पूर्व वासनासहना मुखात् ॥ ५८ ·४५८ धर्माद” ब्राह्मणा ब्राह्मणस्त्रीभिः सह जातास्तपोधनाः। तस्य हस्तात्सह खीभिर्जज्ञिरे पृथिवीभुजः।। ऊरुभ्यां सहिता स्वीमिर्जाता वैश्याः शिवाज्ञया । पद्यां शूद्राः सह स्त्रीभिर्जज्ञिरे वेदवित्तमाः ॥ इति ॥ एतेषां कर्माणि तत्र वक्ष्यन्ते । (२) कर्मजन्यतावच्छेदिका विश्वामित्रादौ । इदं च " विश्वामित्रस्तपस्तेपे ' इत्यादिना महाभाष्ये (पा. सू. ४।१।१०४ ) अनृण्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽ ञ् , इति सूत्रे स्कुटम् । (३) ऊढब्राह्मण्या बोदवाह्मणजन्यतावच्छेदिका सर्वेषु ब्राह्मणेषु । देव- रजे तु शास्त्रबोध्या । (४) यद्वाऽत्र तृतीयमेव ब्राह्मण्यम् । तत्रापि “ देवरः पुत्रकाम्यया ऋती घृताभ्यक्त इयात् " इत्युक्त्वा यस्या ब्रियतेत्यादिवाक्येन विधानेन विन्देतेत्यनेन पूर्ववाक्योक्त- घृताभ्यक्तत्वविशिटवेदनरूपविलक्षणविवाहस्योक्तत्वात् । एव च तत्त्वमव्याहतमिति त्रैविध्यं बोध्यम् । सर्वसाधारणं तु तत्पदव्यवहार्यत्वरूपं तत् बोध्यम् । " नञ्" (पा. सू. २।२।६,)" तेन तुल्यं (पा. सू. ५।१।१२५) इति सुत्रयोर्महाभाष्ये तपः श्रुतं च योनिश्चेत्येतद्ब्राह्मणकारकम् । तपःश्रुताभ्यां यो हीनो जातिव्राह्मण एव सः॥ इत्युक्तम् । सर्वपां शब्दानां गुणसमूहे वृत्तिः। तपः श्रुतादिसंग्रहायात्र गुणशब्देन परा- श्रितं धर्ममात्रमुच्यते । तत्र स्मृतिशास्त्राश्रयेण ब्राह्मणगुणानाह तप इति । तपश्चान्द्रायणादि कर्म । श्रुतं वेदवेदाङ्गादीनामध्ययनम् । योनिीह्मणाद्ब्राह्मण्या जन्म । इदं च दिक्पदर्शनम् । तेन याजनादेरपि संग्रहः । एतत् तपःप्रभृति ब्राह्मणकारकम् । शेषषष्ठीसमासः । तेन " कर्तरि च" (पा. सू. २।२।१६) इति समासनिषेधो न । एषां ब्राह्मणोत्पादकत्वाभावेऽपि तद्व्यवहार- कारणत्वं गुणसमुदायाभावेऽपि तदेकदेशे प्रयोगदर्शनादाह तपःश्रुताभ्यामिति । नासौ परिपूर्णो जाह्मणः। ननु तल्लक्षणस्य तत्राभावे कथ ब्राह्मणपदप्रयोग इति चेन्न । योनिप्रतिपाद्यजातिरूपेकदे. शाश्रयेण तत्र तत्मयोगसंभवात् । अयमेव जातिमाणशपदार्थः । अत एव तस्य न सर्वबाबणक्रि- यास्वधिकारः । तत्र गौणः प्रयोग इत्या जातिपद तपाहमामिति यावत् । एवं लोकमसि- वान् नाहुल्येन तथा दृष्टान् गुणानाह " गौरः शुच्याचारः पिडलः कपिलकेश: " इति । नन्वे- तेपामिदानी व्यभिचरितत्वेन कयं तव्यञ्जकत्वम् । अत एव बाहुन्येनेत्युक्तमिति चेन । पुराफते ते नस्प नियमेन व्यनकत्वेन दृष्टा इत्ययत्वेऽपि करित्या दर्शनेन पामपि तत्त्वमित्याशयात् । ..

·चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्ब ४५९ " अष्टवर्पा तु या दत्ता श्रुतशीलसमन्विते । सा गौरी तत्सुतो यस्तु स गौरः परिकीर्तितः ॥ इति लक्षितो गौरः । शुच्याचारोऽनुपहताचारः। पिडलकपिलकेश इत्येकं पदम् । पिङ्गलाः कपिलाः केशा यस्येत्यर्थः । यद्वा पिङल इति वर्णः । एतानप्यभ्यन्तरान् ब्राह्मण्ये गुणान् कुर्वन्ति ब्राह्मणशब्दार्थगुणसमुदाये कुर्वन्ति केचिल्लौकिकाः । एते सर्वे ब्राह्मणशब्दजबोधे प्रकारतया भासन्त इति परमार्थ इतीति दिक् । एवं जात्युत्कर्षवति कर्मोत्कर्षवति च ब्राह्मणे ब्राह्मणत्वभेदो बोध्यः । जात्युत्कर्ष इति वक्ष्य- माणोक्तेः । एवं क्षत्रियत्वादिकमपि भिन्न बोध्यम् । अत्रापि वक्तव्यमनुपदमेव स्कुटीभविष्यति । अतः सिद्ध मूर्धावसिक्तादौ कुण्डगोलकादौ च ब्राह्मणत्व वर्णत्वं च नास्तीति अत्रापि वक्तव्यं तथा । तदेतदभिप्रेत्याह इत्यलमिति । (उक्तवालंभट्टीपर्यालोचनम् ) अत्र च वालंभट्टयां " सर्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीप्वक्षतयोनिषु" इति मनुवचनानुसारेण " अनिन्येषु विवाहेषु " "विन्नास्वेष विधिः स्मृतः " इत्यादियाज्ञवल्क्यवचनानुसारेण च विवाहस्य साजात्यप्रयोजकत्वं स्वीकृत्य क्षेत्रजस्य विश्वामित्रादीना च ब्राह्मणत्वादिसिव्यर्थं ब्राह्मणत्वादीनां भेदचतुष्टयं दार्शतम् । तत्र विवाहस्य साजात्यप्रयोजकत्वं यदिदं सिद्धान्तित तत्किमटविधस्यापि विवाहस्योतानिन्यस्यैव । एवमेव सर्वैरपि विवाहैः पत्नीत्वमुत्पाद्यते, उत धम्यैरेव । मनुना तु पत्नीष्विति पदेन पत्नीत्वोत्पादनानुकूलसंस्कारविशेषरूपविवाहस्यैव साजात्यप्रयोजकत्वं बोध्यते । अनिन्द्यपदोपादानेन याज्ञवल्क्यस्यापि स एवाऽऽशयः । तथा च निन्द्यत्वानिन्यत्वभेदेन विवाह- भेदोऽवश्यमेव स्वीकर्तव्यः । तथा च मनुः- यो यस्य धर्मो वर्णस्य गुणदोपौ च यस्य यौ। ततः सर्वं प्रवक्ष्यामि प्रसवे च गुणागुणान् ।। पडानुपूा विप्रस्य क्षत्रस्य चतुरोऽवरान् । विद्रयोस्तु तानेव विद्याद्धानराक्षसान् ।। चतुरो ब्राह्मणस्याऽऽद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः । राक्षसं क्षत्रियस्यैकमासुरं वैश्यशूद्रयोः॥ पञ्चानां तु त्रयो धा द्वावधम्यौँ स्मृताविह । पंचाचश्चाऽऽसुरश्चैव न फर्तव्यौ फदाचन ॥

·४६० धर्मादर्श पृथक् पृथक् वा मिश्री वा विवाही पूर्वचोदिती । गान्धर्वो राक्षसश्चैव धम्यौं क्षत्रस्य तौ स्मृतौ ॥ १।२२-२६ । इति । अन्यच्च अनिन्दितैः स्त्रीविवादरनिन्द्या भवति प्रजा । निन्दितौनन्दिता नृणां तस्मानिन्द्यान्विवर्जयेत् ।। ( मनुः ॥४२) एतैश्च वचनविवाहत्वेन सर्वेषां प्रकाराणां संग्रहेऽपि धर्म्यत्वाधर्म्यत्वाभ्यां भेदस्तु न केंना- प्यपलपितुं शक्यः । तथा च धर्माविवाहानामेव पत्नीत्वोत्पादकत्वमवश्यं स्वीकर्तव्यम् । नान्येषा- मिति सिध्यति । पत्नीशब्दश्च " पत्युनों यज्ञसंयोगे" इति पाणिनिसूत्रेण यज्ञसंयोग एवं व्युत्ता यते । तथा च धर्मरतिपुत्रार्थत्वेन विवाहस्य त्रैविध्येऽपि पत्नीत्वं धर्माधिकारजनकविवाहसंस्कारेणैव भवतीत्यगत्योरीकरणीयम् । एवं साजात्यप्रयोजकत्वमपि तस्यैव विवाहस्य स्यात् । नान्येषामधbणां विवाहानाम् । तथा चेदानी क्षत्रियवैश्यशूद्रादिषु जायमानस्य ब्राह्मविवाहस्याधर्म्यत्वेन साजात्यायोजकत्वाभावात् ततो जायमानानां संतानानां वैजात्यापत्तिः केन निवार्यताम् । एवमेव ब्राह्मणेष्वपि कदाचिद्गान्धर्वादिविवाहे तत्संततेरपि साजात्यं न स्यात् । न च धर्म्यत्वाधयत्वे विमे न पत्नीत्वोत्पादकत्वानुत्पादकत्वाभ्याम् । किं तु विधिप्रतिषेधाभ्यामेव । तथा च सर्वेषामविशेषेण विधानात् तारतम्यभावमूलकत्वमेवेतयोरिति वाच्यम् । “पैशाचश्चासुरचैव न कर्तव्यो कदाचन इति निषेधस्याप्युपलम्भात् । इतरेपु तु शिष्टेषु नृशंसानृतवादिनः । जायन्ते दुर्विवाहेपु ब्रह्मधर्मद्विपः सुताः.।। ३।४१ इति फलश्रुत्यापि निषेधानुमानात् । नहि " अपशवो वाऽन्ये गोऽश्वेभ्यः पशवो गोअश्वाः इति स्तुत्या गोअश्वानां विधेयत्वेऽपि तदन्येषां वर्जन न प्रतीयते । एवं धर्येषु प्रवृत्त्यर्थं तत्स्तुत्या- ऽन्येषां च निन्दया विधिप्रतिषेधो केन वार्थताम् । किं च दुर्विवाहः पत्नीत्वसियुपगमे तेषां धर्य- त्वमेवेति तत्संततेर्दुष्टत्वं कथमुपपद्येत । न च वचनादेवेति वाच्यम् । न हि दृष्टे फले वचनं नाम प्रमाण दृष्टत्वात्। तथाच दृष्टार्थानां च तत एव प्रामाण्यमिति वार्तिकवचनात् प्रजासुदुष्टत्वं दृष्टविरुद्धमा रापयितुमशक्यमेव । किं च धर्म्यत्वेनाभिमतेऽपि निषेधवचनानि स्पष्टमुपलभ्यन्ते । तत्यामाण्यादधर्म्य- त्वमेवैतेषां कुतो नाभ्युपगम्यते । तयथा आसुरविवाहमुपक्रम्य वीरमित्रोदये- फीता द्रव्येण या नारी न सा पत्नी विधीयते । न सा देवे न सा पिश्ये दासी तो फश्यपोऽययीत् ॥ इति ।। - कश्यपः-.

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः ४६१ " किंचाक्षतयोनिषु इति मनुवचनगतविशेषणव्यावत्यं हि क्षतयोनिरेव। तत्र च पत्नीत्वाभावादेव व्यावृ- तौ पुनश्वापादीयमानं विशेषणमिदं व्यर्थं स्यात् । न च पैशाचविवाहे क्षतयोनित्वेऽपि पत्नीत्वमुत्पद्यत इति वाच्यम्। तथा सति पूर्वोक्तमनुवचनादेव तव्यावृत्तौ तदुत्पन्नस्य सजातीयत्वं न स्यात् । अथ च तत्र मत्ताद्य- वस्थायां कन्याहरण एव तात्पर्यम्, न मैथुन इति चेत्तदा व्यर्थविशेषणत्वापत्तिारा । मन्वर्थमुक्तावली- वीरमित्रोदयादिनिबन्धविरोधश्च । अक्षता च क्षता चैव पुनभूद्विविधा मता इत्युक्तदिशा क्षत- योन्याः पुनर्वा व्यावृत्त्यर्थं तदिति चेत्तर्हि तत्रापि पत्नीत्वं स्वीकर्तव्यं स्यात् । अन्यथा तु पत्नी- पदेनैव तव्यावृत्तिरिति व्यर्थविशेषणत्वापत्तिस्तदवस्थैव । किं च पतितानां व्रात्यानां सजातीयवि- वाहो भवति न वा! भवति चेत्कीदृशः। उपनयनं विना नात्याना' विवाहसंस्कार- योग्यताभावात् । अन्यथा शूद्रव देव यथाकथंचित्संस्काराभ्युपगमे तदनुगुणपत्नीत्वोत्पत्तौ तत्सं- तानस्य तत्साजात्यापत्तिः । न च सेष्टा । व्रात्यातु जायते विप्रात्पापात्मा भूर्जकण्टकः । आवन्त्यवादधानी च पुष्पधः शैख एव च ॥ झल्लो मल्लश्च राजन्याव्रात्यानिच्छिविरेव च । नटश्च फरणश्चैव खसो द्रविड एव च ॥ वैश्यात्तु जायते नात्यात्सुधन्वाचार्य एव च कारुपश्च विजन्मा च मैत्रः सात्वत एव च ।। १०।२१-२३ । इति मनुविरोधात् । अत्र च मूर्जकण्टकादि जात्यन्तरोत्पत्तिरेव प्रतिपाद्यते । अत एव च स्वकर्मत्यागस्य वर्णसंकरकारकत्वमुपपद्यते । एवं जात्यन्तरस्वीकारेऽपि “ यस्य पिता पितामह इत्यनुपेती स्याताम् इत्यायापस्तम्बोक्तप्रायश्चित्तानवकाशस्तदवस्थ एव । न च जात्यन्तरस्य प्रायश्चित्तेन शुद्धिः । तथा सति शूद्रसधर्माणामेतेपाभिव शूदस्यापि तथा शुद्धिः स्यात् । न च वचनामावान तथेति वाच्यम् । वचनस्यैतादृशतात्पर्यपरिकल्पनापेक्षयाऽन्यथा नयनेनोपपत्तौ ताह- शतात्पर्यकल्पनाया अयुक्तत्वात् । किचैवमपि भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिरितिन्यायेन नियोगस्य विशेषविहितत्वाद्विवाहस्थानीयत्वममीकृत्यैव तदुत्पन्नस्य साजात्यमुपपादनीयम् । तत्र च तत्स्थानापन्नस्तद्धर्मं लभत इति न्यायेन यावद्विवाह क्रियाकारित्व यद्यभ्युपेयेत् । तदा तु नियु- कायां भार्यात्वमप्यापयेत । न चैतद्युक्तम् । पुत्रस्य क्षेत्रजवानापत्तेः । नियुक्तस्यैव तत्संतानं स्यात् । अथ च भार्यात्वं न नियोगेनोत्पद्यत इति मतम् । तदा तु तदभावादेव साजात्यं न स्यात् । तथा च कुण्डगोलकपोनर्भवादिवत् क्षेत्रजस्यापि जात्यन्तरं स्वीकर्तव्यं स्यात् । साजात्यस्य विवाहजन्य- पत्नीत्वमयोग्यत्वात् । तदेवं विमाहस्य साजात्यप्रयोजकत्वेऽनेकविधापत्तिमसङ्गः । तवपेक्षया " ।

·४६२ धर्मादर्श . विवाहस्य संतानप्राशस्त्यपरत्वम्, साजात्यं च सजातीयवीजक्षेत्रमूलकमिति पक्षसमाश्रयणमेव सांप्रतम् । किच पौनर्भवस्य कुण्डगोल कक्षेत्रजातिरिक्तत्वेन परिगणनात्तत्सिद्धये तत्रापि कश्चन संस्का- रविशेषस्त्ववश्यमेवाभ्युपेयः । अत एव “सा चेदक्षतयोनिः स्याद्गतप्रत्यागतापि वा। पौनर्भवेन भा सा पुनः संस्कारमईति" इति मनुना संस्कारविशेषो विधीयते । तस्य च संस्कारस्य नियोगसंस्कारवत्पुत्रत्वप्राप्ति- परत्वं वा विवाहसंस्कारवद्भार्यात्वोत्पादकत्वं वेत्यपि चिन्तनीयम् । तत्र पुत्रत्वस्य सर्वत्र जन्यजन- कभावमात्रपयोज्यत्वात्संस्कारस्य नाऽऽवश्यकतेति मात्विोत्पादकत्वमेवागत्याऽभ्युपेयम् । तथा च तज्जन्यस्य साजात्यं केन वार्यताम् । अतश्च पत्नीत्वाभावादेव तत्र तद्वारणीयम् । एवं च पत्नी- त्वप्रयोजको विवाहसंस्कारस्त्वन्यः, भार्यात्वोत्पादकविवाहसंस्कारस्त्वन्य इति संस्कारद्वैविध्यमकीकर्त- व्यम् । तच्च विवाहस्य धर्मरतिपुत्रसपादकत्वेन त्रैविध्यमडीकृत्येव । तथा च यत्र प्राधान्येन धर्ममुद्दिश्यैव विवाहः क्रियते, तर धर्माविवाहत्वात्पत्नीत्वमेवोत्पद्यत इति धर्माविवाहस्यैव पत्नीत्व- प्रयोजकत्वम् । अत एव " सवर्णाध्ये द्विजातीनां प्रशस्ता दारकर्माणि " इति दारकर्मसिध्यर्थं सवीया एव पाशस्त्यं मनुनोक्तम् । दारकर्म च धर्मरतिपुत्राणां लाभः । तत्र धर्यविवाहे त्रयाणां लाभेऽपि प्राधान्यादर्मस्य तदविरोधिनी रतिपुरावेव तनोत्पयेते। एवं रतिरपि धा पुनोऽपि धर्म्य इति तत्र यथावत्माशम्त्यं संपद्यते । रत्यर्थमारे विवाहे पुत्रस्य नान्तरीयकतया लाभेऽपि रते: प्राधान्यादर्मस्य च सर्वथाऽभावान तादृशं प्राशस्त्य सत्यपि साजात्ये । एवमेव केवलपुत्रार्थविवाहे रतेर्नान्तरीयफतया लाभेऽपि धर्मात्यन्ताभावादेव तत्र हीनतं पुत्रस्य सत्यपि साजात्ये । असवर्णाविवाहे तु काम्यत्वेनैव न प्राशस्त्यं न वा साजात्यमिति सिध्यति । तथा च विवाहत्वं नाम भार्यात्वपत्नीत्वान्यतरधर्मजनकशास्रबोधित संस्कारविशेषत्वमिति सिध्यति । यदा पतित्वोत्पादकशासबोषितसंस्कारविशेषत्वमेवकमुभयानुगतं लक्षणमस्तु । तदुकम्- नोदफेन न या वाचा फन्यायाः पतिरुच्यते । पाणिग्रहणसंस्कारापतित्वं सप्तमे पदे ।। यमः ।। न व नियोगादिश्वयामिः । तत्र पतिपत्नीगंग गानुत्पादस्येटत्यात् । पुन सस्कारे तु पति- मामेर मायावत् । नो पेसोन वस्य फुण्डायगोलकत्वान्यतरानिः । न प न पिरान ।

·. चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्बा पतित्वमुत्पद्यते भार्यात्वानुनिष्पादित्वात्तस्येति वाच्यम् । पतित्वभार्यात्वयोरन्यतरस्यानुनिष्पादने विनिगमनाविरहादुभयथापि विधिदर्शनाचोभयमपि विवाहसंस्कारजन्यमिति सिद्वान्तात् । तदुक्तं वीरमित्रोदये- वस्तुतस्तु शाखान्तरे तासां मन्त्रविधानात् विनिगमनाविरहेण च पतित्वस्यैव भार्यात्वा- नुनिप्पादकत्वे प्रमाणाभावादुभयया विधिदर्शनाचोभयमपि उद्वाहभाव्यम् । अतश्च " पतित्वं सप्तमे पदे " इति युक्तमेवोक्तामिति । विस्तरस्तु तत्रैव द्रष्टव्यः । तथा च विवाहस्य साजात्यप्राशस्त्यबोधकत्वमेवोरीकर्तव्यं पूर्वो- कमनुयाज्ञवल्क्यवचनेभ्यः यः । न साजात्यप्रयोजकत्वम् । तथा च विवाहप्राशस्त्यबोधकानां वचना- नामपि यथावत्संगतिः । तथाहि-व्यवहारे या काचन पद्धतिः प्रचालिता संभवनीया च । तासां सर्वासामेव पति- भायीभावोत्पादकत्व स्वीकृत्य तत्र वेदानुसारेण धर्म्यत्वाधर्म्यत्वे विचार्य धाणामेव विधिः, अन्ये- पांत्वगत्या दृष्टार्थत्वादनुमातरित्येव धर्मशास्त्रस्याऽऽशयः । न हि बलाच्छलेन वोन्मत्ताद्यवस्थायां वा कन्याहरणं वा कन्योपभोगो वा न्याय्यो धर्म्यश्च । न वा पितृस्वत्वाकान्तायास्तस्यास्तदपहरणं वा तदुपभोगो वा केषामपि संमतो भवेत् । तत्र प्रतिकर्तुमशक्यत्वे तु पश्चात्तदनुमोदनं गले पतित- मेवेति विवाहरूपत्वं स्वीकर्तव्यम् । कानीनसहोढजपुत्रेप्वय्येपैव गतिः । नोचेत्तेषां वेदमूलकत्वेन तादृशविधिकल्पने वैधत्वप्रसङ्गात् । न च विविविहितस्य निन्दा संभवति निन्दावाक्यानां निषेधप- रिकल्पकत्वे तु षोडशिग्रहणाग्रहणवद्विकल्पापत्तिः । कन्यासंदूषणादीनामनपराधत्यापत्तिश्चति विमा- वनीयम् । एवं च विवाहस्य न साजात्यायोजकत्वम् । किंतु धर्म्यत्वेन प्राशस्त्यायोजकत्वमेवाभ्यु- पगन्तव्यम् । अत एव जात्या ज्ञेयास्त एव ते" इति मनुना त एव ते इति पदसमुदायेन आत्मा वै पुत्रनामाप्ति" इति श्रुतिमनुसंधाय ताद्रूप्यं बोध्यते । ते एव ते, न तत्र कोऽप्यशो न्यून इति हि तदर्थः । तथा च धर्म्यपुत्रातिरिक्तपुत्राणां पनघटेषु पक्कानेषु वा पाकतारतम्यवदस्ति किंचित्तारतम्यमिति गम्यते । नैतावताऽसाजात्यम् । आत्मा हि जज्ञे आत्मनः, स एवायं विरूद्धः प्रत्यक्षेणोपलभ्यते, तत्राऽऽस्मा जायते स्वयम्, इत्यादिश्रुत्तिविरोधात् । यदा हि बीजप्रभावानि- र्यग्जानामपि ऋपित्वं पूजितत्वं प्रशस्तत्वं च, तदा सजातीयमातापितृप्रभवानां मानुषजाना साजात्यं नैवेति कथं वक्तव्यम् । यस्तु कुण्डगोलकझल्लमल्लादिनामान्तरव्यपदेशः, सोऽपि न जात्यन्तरबो- धकः, किंतु अपाशस्त्यबोधनपर एव । अत एवाऽऽपस्तम्बधर्मसूत्रे हरदत्तेन व्याख्यायां कुण्डेति नाममात्रमित्युक्तम् । तस्सिद्धं सजातीयमातापितृजन्यत्वमेव साजात्यायोजकम्, उपनयनविवाहा- दिसंस्काराणां तु प्राशस्त्यप्रयोजकत्वमिति । “ . .

·४६४ धर्मादशे - ( संतानगतप्राशस्त्यविचारः) ननु किमिदं प्राशस्त्यम् । इति चेदुच्यते । जनकवर्णप्रयोज्ययावद्धर्मक्रियाकारित्वं वा निष्प्रतिबन्धदायभागित्वं वेति तदिति प्रतिजानीमः । यद्वा निष्प्रतिबन्धदायभागित्वावशिष्टजनकवर्णप्र- युक्तयावद्दर्भक्रियाकारित्वं तत् । तेनानुलोमजातानां कानीनपोनर्भवकुण्डगोलकादीनां च व्यावृत्तिः। आये- "स्त्रीप्वनन्तरजातासु द्विजैरुत्पादितान् सुतान् । सदृशानेच तानाहुर्मातृदोपविगर्हितान् ॥" इति मनुवचनात् जनकवर्णप्रयुक्तयावधर्मक्रियाकारित्याभावेन निष्प्रतिबन्धदायभागत्वेऽपि नातिप्रसाक्तिः । द्वितीये तु उभयाभावान सा । औरसादीनामभावे केवलस्य कानीनादेरपि निष्प्र- तिबन्धदायभागित्वात्तव्यावृत्त्यर्थं विशेष्यदलम् । न च सत्स्वप्यौरसादिषु शास्त्रोक्तस्वीयांशभागित्वं तु सर्वेषां पुत्राणां जन्यजनकभावमात्रेणैव प्राप्नोतीति सर्वेषां निष्प्रतिबन्ध एव दाय इति कथमन- न्तरजानां व्यावृत्तिः । कथं वा कानीनादीनामपि व्यावृत्तिः । साजात्ये हि जनकवर्णप्रयुक्तया- वद्धर्भक्रियाकारित्वमप्यव्याहतमेवेति वाच्यम् । सत्यपि पुत्रत्वे सत्यपि च साजात्ये समाजव्यवस्थार्थ शुद्धधर्मसिध्यर्थं च शास्त्रेण विशेषोपदेशात् । तथा हि द्वादश पुत्रानभिधायाऽऽह याज्ञवल्क्यः- पिण्डदोंऽशहरश्चपा पूर्वाभावे परः परः। सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः॥ इति ( या. स्मृ. व्य १३२ ) अत्र च जन्यजनकभावे समानेऽति क्षेत्रजादीनामौरसाद्य- भाव एव पिण्डदत्वं रिक्थभागित्व च स्पष्टतया प्रतिपाद्यते । तथा च पितृभ्यभ्रात्रादीनां पुत्रसद्भावः स्वामिसद्भावश्च यथा प्रतिबन्धः । तथात्रापि औरसपुत्रसद्भावस्य प्रतिबन्धत्वान क्षेत्रजकानीना- दीनां निष्प्रतिबन्धदायसिद्धिः । प्रतिबन्धाभावे तु निष्प्रतिवन्धत्व सर्वत्र विजयतेतराम् । न चैतावता जन्मत एव स्वत्व पुत्रादिवसिध्यति । एवं च जन्मत एव यत्र स्वत्वम्, तत्रैव निष्प्रतिबन्धत्वं दाय- स्येति नौरसव्यतिरिक्तानां निष्प्रतिबन्धो दायः सिव्यति । क्षेत्रजस्य जनकमातृवर्णप्रयुक्तयावद्ध- मक्रियाकारित्वेऽपि निष्प्रतिबन्धंदायभागित्वाभावेन नातिप्रसक्तिः । ननु नियोगस्यौरससंतानक्षय एव विहितत्वात् क्षेत्रजस्य च तज्जन्यत्वात्तत्र निष्प्रतिबन्धदायभागित्वमेवेत्यतिव्याप्तिरिति चेन । क्षेत्रजस्य क्षेत्रजत्वमेव केवलं न दायभागित्वप्रयोजकम् । किंतु औरसपुत्राभावविशिष्टक्षेत्रजत्वमेव । तथा च क्षेनजोत्पत्त्यनन्तरं कदाचिदोरसपुरे जाते न सेवजस्य दायभागित्वमिति न निष्प्रतिबन्धो दायस्तत्र सिध्यति । संभवति चासा-यरोगाक्रान्त्या पत्युनियोगाभ्यनुज्ञा । देवयोगादनन्तरं रोगनि- वृधी योरसजन्मापि । अत एव-- " ·चातुर्वर्ण्यमतिविम्बः पष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात्पैतृकाद्धनात् । औरसो व्यभनन् दायं पित्र्यं पञ्चममेव वा ॥ ९।१६४ इति मनुवचनं संगच्छते । अन्यथा त्वौरसाभाव एव क्षेत्रजसत्त्वे उभयोविभागस्यानवसर एवेति निखकाशत्वाचनमिदं व्यर्थमेव स्यात् । जनकवणेत्यत्र जनजनन्योरुभयोहणे तु न क्षेत्रजस्यापि जनकवर्गप्रयुक्तयावद्धर्मक्रियाकारित्वम् । एवं च यथाकथविचस्य निष्पतिबन्धदाय- भागित्वसिद्धावपि नातिव्याप्तिः । धर्मक्रियेत्यनेनोपनयनादीनां संग्रहान्न कामजादीनां पुत्राणां प्राशस्त्यम् । तथा च मनुः- अनियुक्तासुतश्चैव पुलिण्याऽऽप्तश्च देवरात् । उभौ तौ नाहतो भाग जारजातककामजौ ॥ इति । ९।१४३ एवमेव कुण्डगोलकयोरपि न रिक्थहरत्वम् । अत्रौरसत्वं नाम धर्मपत्नीजत्वमेव । सा च सवर्णव ॥ " सवर्णाऽये द्विजातीनां प्रशस्ता दारकमणि" इति वचनात् “औरसो धर्मपत्नीजः" इति वचनाच । अन्यथा देवादिविवाहेन ऊढासु क्षत्रियादिकन्यास्वपि जातानामौरसत्वापत्ती सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः" इति याज्ञवल्क्यवचनेन "व्यंशं दायाद्धविमो द्वावंशी क्षत्रियासुतः । वैश्याजः सार्थमेवांशमशं शूद्रासुतो हरेत् ॥ ९।१५३ ॥ इत्यादिमनुवचनेन च विरोधापत्तेः । अत एव च- यदि स्वाश्चापराश्चैव विन्देरन् योपितो द्विजाः। तासां वर्णक्रमेण स्याज्यैष्ठ्यं पूजा च वेश्म च ॥ भर्तुः शरीरशुश्रूषां धर्मकार्य च नैत्यकम् । स्वा चैव कुर्यात्सर्वेषां नास्वजातिः कथंचन ॥ यस्तु तत्कारयेन्मोहात्स जात्या स्थितयाऽन्यया । यया ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः ॥ ९८५-८७ इति मानववचनान्युपपद्यन्ते । तत्सिई विवाहस्य प्राशस्त्यायोजकत्वम् । साजात्यं तु मातापितृसाजात्यमूलकम् । नन्वेवं केवलसाजात्यस्य कोपयोगः । न हि यावधर्मक्रियाकारित्वपयोजक तत्, न वा निष्प्रतिबन्धदायाधिकारजनकमिति वैयर्थ्यमेव तस्येति चेन्न । शूद्रापुत्रवदुपनयनपूर्वकगृह्यधर्माधि-.

·. चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बा ४६७ इति वचने द्विजसादृश्यं द्विजानन्तरायां शूद्रायां समुत्पन्ने बोधितमिति मातृनामवर्णाति- देशस्तदीयवृत्तिप्राप्त्यर्थ एवेति वाच्यम् । यतो विगहिताभिधानस्वरसेन तस्मिन्नर्धश्लोके मातुरुप- स्थितत्वेन च मातृसादृश्यमेव वाक्यस्यार्थो न तु द्विजसादृश्यं शूद्रायाम् । न च त्रैवर्णिकोत्पन्नस्य द्विजधर्मत्वाभावे शूद्रधर्मस्य चानाभिधाने उभयतो भ्रष्टत्वप्रसङ्ग । मातृनामवर्णातिदेशसादृश्याभिधा- नत एव शूद्रधर्मत्वमाप्तेः। अथ ऋपयोवै सरस्वत्यां सामासत कवषमैलूषं सोमादनयन् दास्याः पुत्रः कितवोऽब्राह्मणः कथं नो मध्येऽदीक्षिप्टेति । तं बहिर्धन्वोदवहन् । अत्रैनं पिपासा हन्तु सरस्वत्या उदकं मा पादिति स बहिर्धन्वोदूल्हः (दः)। पिपासया वित्त एतदपोनप्त्रीयमपश्यत् प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुरेविति । तेनापां प्रियं धामोपागच्छत्तमापोऽनूदायस्तं सरस्वती समन्तं पर्यधावत् । तस्माद्दाप्येतहि परिसार- कमित्याचक्षते । यदेतं सरस्वती समन्तं परिससार । ते वा ऋषयोऽब्रुवन् विदुर्वा इमं देवा उपेमं ह्वयामह इति । तथेति तमुपाह्वयन्त । तमुपहूयैतदपोनप्त्रीयमकुर्वत प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुरेत्विति । तेनापां प्रियं धामोपागच्छन् । उप देवानामुपापां प्रियं धाम गच्छत्युपदेवानां जयति परमं लोकं य एवं वेद ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे दासीपुत्रस्य सत्रानुष्ठानश्रवणात्तस्याप्युपनयनं युज्यते । सरस्वतीतीरे सत्रमासीनैऋषिभिरिलूपपुत्रः कवपनामा ऋषिर्दासीपुत्रः कितवोऽब्राह्मणोऽस्माकं मध्ये कथं दीक्षायि- प्यतीति मत्या मरुदेशे निपातितः । अत्रेनं पिपासा हन्तु सरस्वत्युदकमप्यय मा पादिति । तत्रायं पिपासाखिन्नोऽग्दैवतं प्र देवत्रेति पञ्चदशचं सूक्तं सस्मार । तत्प्रयोगप्रभावेन सरस्वत्येव स्वदेशमप- हाय तं प्रत्यधावत् । ततस्ते तस्य देवतानुग्रहं वेदप्रभावं च ज्ञात्वा सत्रे तं समाहूय तत्सूक्तमयोगेण सरस्वतीमविन्दन्निति हि श्रुत्यर्थ इति चेन्मैवम् । दासीपुत्रः कितवोऽब्राह्मण इत्याक्षेपमात्रम् , न तु वस्तुगत्यैव तन्मातुर्दासीत्वमिति भाष्यव्याख्यानात् । न च महाभारते दीर्घतमउपाख्याने- तस्यां काक्षीवदादीन् स शूद्रयोनापिस्तदा। जनयामास धर्मात्मा पुत्रानेकादशैव तु ।। काक्षीवदादीन् पुत्रांस्तान् दृष्ट्वा सर्वानधीयतः। उवाच तमृपि राजा ममम इति भारत ॥ इति स्मरणात् शुद्भस्यापि वेदाध्ययनाङभूतमुपनयनमिति वाच्यम् । अध्ययनमात्रस्मरणेऽपि वेदा- ध्ययनास्मरणात्। न च रामायणे- न द्विजातिरहं शङ्का ब्रह्मवध्याकृतां त्यज । ब्राह्मणेन त्वहं जातः शूद्रायां वसता वने ॥ इत्युक्तवतो मुनिपुनस्य दशरथहतस्य पित्रा- ।

·૪૬૮ कस्य चापरात्रेऽहं स्वाध्यायं कुर्वतो बने । श्रोप्यामि सुचिरं गन्दं पुण्यं गास्त्रमधीयतः ।। इति विलापे शूद्रा त्रस्य वेदाध्ययनस्मरणात् तस्योपनयनामिति वाच्यम् । कुर्वत इत्यनेनान्वयाय स्वाध्यायपदस्य शोभनाध्ययनपरत्वेन वेदाध्ययनानवबोधनात् । नन्वादिपर्वणि- घृतराष्ट्रच पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः । जन्ममभूति भप्मिण पुत्रवत्परिपालिताः ॥ संस्कारः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः । इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु बोधिताः ।। अपव्यायापकुशलाः समपद्यन्त यौवनम् | धनुर्वेदे च वंदे व महायुद्धेऽसिवमणि ॥ तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रे च पारगाः । वेदवेदाद्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्चयाः ।। इति विदुरस्य वेदवेदाङ्गाध्ययनस्मरणात् शूद्रापुत्रस्याप्युपनयनमिति चेन्मेवम् । धृतराष्ट्रादि- निष्ठरहुत्वसामान्याधिकरणमात्रेण वेदादेरध्ययनं यथायोग्यमन्नेयमिति विदुरस्य वेदाध्ययनबोधनात् । अत एव विदुरेण श्रुत्यस्य धृतराष्ट्र प्रत्युपदेशो न कृत इति भारतेऽभिहितम् । वस्तुतस्तु--- जानो नार्यापनार्यायापाादायों भवेद्गुणः आर्याज्जातोऽप्यनार्यायामनार्य इति निश्रयः ।। ('जातोऽप्यनायौदार्यायापनार्य शनि निश्य ' इतिराठः) ताभारयसंसार्यापिति धर्मा व्यवस्थितः । गुग्याजन्मनः पू उत्तरः मनिलोपतः ।।

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः अस्यार्थ :-- . स्त्रीप्वनन्तरजातासु द्विजैरुत्पादितास्तु ये। सदृशानेव तानाहुर्मातृदोपविगहितान् ।। इत्यनेनानुलोमजानां यद् द्विजसादृश्यमुक्तम्, तत्र निमित्ताभिधानायेदमारभ्यते । स्वजातिजति । स्वजातिजाः सवर्णास्ताभ्योऽनन्तराः पश्चादनुकल्पनाऽम्नाता ब्राह्मणस्य क्षत्रियवैिश्याशुदाः क्षत्रियस्य वैश्याशूद्रे वैश्यस्य शूद्रा, तासु ये जाता मूर्धावसिक्काम्बष्ठनिषादमाहियोगकरणा द्विजातीनां षट् सुताः, ते द्विजधर्मिणः । द्विजानां धर्मो द्विजधर्मः सोऽस्ति येषां ते विजधर्मिणः, दिजात्युक्तोपनयनादिधर्माहीं इत्यर्थः । क्षत्रियादिजाता इति वक्तव्ये यत्स्वजातिजानन्तरजा इत्यु- कम्, तत् क्षत्रियादिपूरव्यादिसुतानां द्विजधर्मत्वव्युदासाय । तत्परिणयनिषेधेन तदुत्पन्नानां विग- हिंतत्वात् । ततश्च सवर्णादिक्रमोढसवर्णासुतानामेव द्विजधमित्वमिति सिध्यति । स्वजातय इत्यनेनैव सिद्धौ यज्जेत्युपादानम्, तत्पत्नीत्वोत्पतिं गमयति । ततश्च सवर्णस्वैरिणीपरिग्रहानन्तरोदक्षत्रि- याद्युत्पन्नानामपि न दिजधर्मत्वमिति सिध्यति । अनन्तरास्वपि पत्नीत्वमनुसंधेयं तथैवोपक्रमात् । पटसंख्योपादानं द्विजातिस्त्र्यपत्यानामेव द्विजधर्मत्व मा मृत्, किंतु शुद्रापत्यानामपि तदरित्वत्ये- वमर्थम् । सुत इति पुंस्त्वग्रहणं क्लीवादिव्युदासाय । उपनयनादिविशेषपरिहारेण द्विजधर्मिण इति सामान्योपादानं सकलद्विजधर्मप्राप्त्यर्थम् । यदा तु स्वजातिजाः सवर्णोत्पन्ना ये त्रयः सवर्णाः पुत्रास्तेभ्योऽनन्तरमसवासु जाता मूर्धावसिक्कादयः पडनुलोमजाः सुतास्ते द्विजधर्मिणो द्विजात्युक्तधर्माही इति व्याख्यायते, तदा क्रमो- ढास्वपि प्रथमात्पन्नानां क्षत्रियादिसुतानां द्विजपमित्वं न स्यात्। विवाहर्तुगमनक्रमयोः शास्त्रीयत्वेऽपि पुत्रोत्पविक्रमस्याशास्त्रीयत्वात् । यत्तु कैश्चिन्निपादोग्रकरणपरिहारेण ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैः स्वजातिजेः सहानन्तरजानां मूर्धावसिक्ताम्बष्ठमाहियाणां त्रयाणामेव षट्त्वमभिप्रेत्य द्विजधर्मत्वं व्याख्यातम् । तन्न सुन्दरम् । ब्राह्मणक्षत्रियविशा मातुरये विजननमित्यायुपदेशत एव द्विजधर्मत्वसिद्धौ द्विजध- मतिदेशानर्थयात् । न चानन्तरजानां द्विजतुल्वताभिधानेन द्विजधर्मप्राप्त्यर्थः सिद्धस्यैवानुवादो- ऽयमिति युक्तम् । तेनैवार्थसिद्धौ षट् सुता द्विजधर्मिण इति पुनर्विध्यारम्भानर्थक्यात् । उभयस्वी- कारे तु एकस्यैव द्विजधर्मिपदस्य मूर्धावसिक्तादित्रये द्विजधर्मविधायकत्वं ब्राह्मणादित्रये तदनुवा- दकत्वमिति विध्यनुवादविरोधाञ्छ । किं च- विप्रस्य त्रिपु वर्णेषु नृपतेर्वर्णयोर्द्वयोः । वैश्यस्य वर्णे चैकस्मिन् पडेतेऽपसदाः स्मृताः ॥ .

·४७० धर्मादः ." सदृशानेव तानाहुः " " इत्युपक्रमे यत्संख्येयविषया पटसंख्या निर्णीता, " स्वजातिजानन्तरजाः षट् सुता द्विजधर्मिणः " इत्युपसंहारेऽपि तत्संख्ययविषयव सोपसंहर्तव्येति युक्तम् । अन्यथोपक्रमविरोधा- पत्तेः । अथ-- पुत्रा येऽनन्तरस्त्रीणां क्रमेणोक्का द्विजन्मनाम् । ताननन्तरनाम्नस्तु मातृदोपात्प्रचक्षते ॥ इत्यनेन शुदायां द्विजात्युत्पन्नानामपि शुद्धनामकत्वाभिधानान द्विजधर्मत्वंयुक्तमिति वाच्यम् । सत्यमस्ति शुद्धनामकत्वम् , तथापि न तेषां द्विजधर्मतापवादकम् । वचनव्यस्थाप्येककर्तृकस्मृतित्वेने अनुलोमजमात्रविषयत्वेन च तुल्यबलत्वात् । किंतु विकल्पापादकमेव । न चासावपि वस्तुतः संभवति। मातृजातीयदण्डाजिनायङ्यापकात्तनजातीयवृत्त्यादिदृष्टपापकाद्वा मातृसनामकत्वविधौ प्रधानोपन- यनाद्यदृष्टसंस्कारप्रापकस्य द्विजधर्मत्वविधैर्बलवत्त्वेन विपरीतवाध्यबाधकभावसंभवात् । किंच निषा- दोरकरणानां द्विजधर्मतापरिहारे विध्यभावो वा निमित्तमाहोस्वित्तन्निषेधसद्भावो वेति पृच्छामः । न तावदाद्यः। षट् सुता द्विजधर्मिणः आत्मा वै पुत्रनामासि आत्मा वै जज्ञे आत्मनः स एवायं विरूढः प्रत्यक्षेणोपलभ्यते " तत्राऽऽत्मा जायते स्वयम् येषामुभयतो नाब्राह्मण्यं पितृत इत्येक " पुत्रप्रजनने मातुः प्राधान्यम् ( अतः परं ग्रन्थस्त्रुटितो भाति) (इत्यादिवाक्येभ्यो विधैरुन्नीयमानत्वादित्यध्याहार्यम् ) (न द्वितीयः, तथाविधनिषेधा- नुपलम्भादित्यप्यध्याहार्यम् । ग्रन्थान्तरे पाठश्चेत्संग्रहीतव्यः पाठकमहाभागनिवेदनीयवायं जन इति पार्थयते) किं च स्वजातिजानन्तरजा इत्यत्रानन्तरशब्दोऽव्यवधानवचन आहोस्वित्पश्चाद्भाववचनः । किं प्राप्तम् । अव्यवधान वचन इति । कुतः- स्त्रीप्वनन्तरजातासु द्विजैरुत्पादितास्तु ये । सदृशानेव तानाहुर्मातृदोपविगर्हितान् ।। अनन्तरासु जातानां विधिरेप सनातनः । दोकान्तरासु जातानां धयं विद्यादिमं विधिम् ॥ इत्युपक्रमेऽनन्तरराब्दस्यकान्तरपद्यन्तरशब्दसमभिन्याहारेणाव्यवहितपरत्वेनाभ्युपगमात्। तथा पुत्रा येऽनन्त रस्त्रीनाः क्रमेणोक्ता द्विजन्मनाम् । ताननन्तरनाम्नस्तु मातृदोपात्प्रचक्षते ॥ यथा त्रयाणां वर्णानां दयारात्माऽस्य जायते । आनन्तर्यात्स्वयोन्या तु तथा घालेप्यपि ममः ॥

·- चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्ब ४७१ इति मध्येऽव्यवहितपरत्वेन परामर्शाच्चान्तेऽव्यवहितपरत्वस्यैवौचित्यात् । ततश्च ब्राह्मणस्य क्षत्रिया क्षत्रियस्य वैश्या वैश्यस्य शुदा चानन्तरा भवतीति तत्पुत्राणां द्विजत्वाभिधाने वैश्यशुद्रो- त्पन्नस्य करणस्याप्युपनयनं सिध्येत् । अथानन्तरोत्पन्नस्यापि करणस्य शूद्रापत्यतया प्रदेषेण त्यागस्तहिं पटसंख्या बाध्येत । अथ तदबाधाय ब्राह्मणवैश्योत्पन्नस्याम्बष्ठस्य ग्रहणं तानन्तर्य- बाधः, तस्यैकान्तरोत्पन्नत्वादित्युभयतःपाशा रज्जुः । अथ क्वचिदव्यवधानं क्वचिञ्चैकान्तरत्वं चानन्त- रशब्दार्थस्तहिं व्यन्तरत्वमप्यनन्तरशब्दार्थोऽस्तु । त्रितयसाधारणस्य पश्चाद्भावस्यैवैकस्य लाघवेन प्रवृत्तिनिमित्तत्वौचित्यात् । तथा च प्रक्रान्तानां पण्णामप्यनुलोमजानां द्विजधर्मत्वाभिधानं पण्णा- मपि प्रतिलोमजानां शूद्रधर्मत्वाभिधानमाञ्जस्येनैव घटते । अन्यथा निषादोग्रकरणा द्विजशूद्रधर्मत्वा- भावादुमयतो भ्रष्टाः स्युः । क्वापि स्मृतौ पृथग्धाभिधानाभावात । अथ---पुत्रा येऽनन्तरस्त्रीनाः क्रमेणोक्ता द्विजन्मनाम् । ताननन्तरनाम्नस्तु मातृदोपात्प्रचक्षते ।। इत्यत्र मातृनामत्वव्यपदेशाच्छूद्रधर्मप्राप्तिरिति वाच्यम् । तर्हि स्त्रीप्वनन्तरजातासु द्विजैरुत्पादिताश्च ये। सदृशानेव तानाहुर्मातृदोपविगहितान ॥ इत्यत्र द्विजसादृश्यनिर्देशन द्विजधर्मत्वमेव कुतो नेभ्यते । नामातिदेशाद्वचनातिदेशस्य बलवत्त्वात् । तस्मासिद्धं पण्णामप्यनुलोमजानां द्विजत्वमिति । अत एवैतरेयवाह्मणे निषादस्योप- नयनलिङ्गं सत्रानुष्ठानं दृश्यते । तद्यथा- ऋपयो वै सरस्वत्यां सत्रमासत । ते कवषमेलूपं सोमादनयन् । दास्याः पुत्रः कितवोऽ- - ब्राह्मणः कथं नो मध्येऽदीक्षिष्टति । तं बहिर्धन्वोदवहन्, अत्रैन पिपासा हन्तु । सरस्वत्या उदकं मा फादिति । स बहमन्दोदूल्हा शिफारशा विज एतदोनप्लीयमान देवता ब्रह्मलो प्राप्तुरे स्थिति। तेनापी पियं धामोपागच्छत् । तमापोऽनूदायस्तं सरस्वती समन्त पर्यधावत् । तस्माद्धाप्येतहि परिसारकामित्याचक्षते । यदेनं सरस्वती.समन्तं परिससार । ते वा ऋषयोऽब्रुवन्विदुर्वा इमं देवा उपेमें ह्वयाम इति । तथेति तमुपाद्वयन्त । तमुपहृयैतदपोनप्त्रीयमकुर्वत । प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुरेत्विति ततोsो प्रियं धामोपागच्छन् । उप देवानामुपापां प्रियं धामोपागच्छति, उप देवानां जयति परमं लोकं य एवं वेदेति । अत्रायं वाक्यार्थः । सरस्वतीतीरे सत्रमासीनैर्ऋषिभिरिलुमपुत्रः कवपनामा ऋषिर्दासीपुत्रः फितवोऽब्राह्मणोऽस्माकं मध्ये कथं दीक्षिष्यतीति मत्या मरुदेशे नीत्वा पातितः । अत्रेनं पिपासा हन्तु सरस्वत्युदकमप्ययं मा पादिति । तत्रायं पिपासाखिन्नोऽन्दैवतं प्र देवति पञ्चदशर्ष सूक्तं ·२७२ धर्माद” सस्मार । तत्पयोगप्रभावेण सरस्वत्येव स्वदेशमपहाय तं प्रत्यधावत् । ततस्ते तस्य देवतानुग्रहं वेद- प्रभावं च ज्ञात्वा सत्रे तं समाहूय तत्सूक्तमयोगेण सरस्वतीमविन्दन्निति विदुर्वा इमं देवा इत्यनेनो- पनयनकालीनदेवतासंग्रदानकवटुपरिदानमुक्तं भवति । तेन हि ते तं जानतेऽयमस्मदीय इति । तस्मात्सिद्धं निपादस्योपनयनमिति । रामायणे शरहतस्य ऋषिपुत्रस्य दशरथं प्रति वाक्यमपि- न द्विजातिरहं शङ्कां ब्रह्मवध्याकृतां त्यज । ब्राह्मणेन त्वहं जातः शूद्रायां वसता वने ॥ तत्पितुर्वाक्यमपि- कस्य चापररात्रेऽहं स्वाध्यायं कुर्वतो बने । श्रोप्यामि सुचिरं शब्दं पुण्यं शास्त्रमधीयतः ।। इति । महाभारतेऽपि दीर्घतमउपाख्याने- तस्यां काक्षीवदादीन् स शूद्रयोनारपिस्तदा । जनयामास धर्मात्मा पुत्रानेकादशैव तु ।। काक्षीवदादीन् पुत्रांस्तान् दृष्ट्वा सर्वानीयतः । उवाच तमूपि राजा ममम इति भारत ॥ इति ॥ तत्रैव धृतराष्ट्राद्युत्पत्तावपि--- धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः। जन्मप्रभृति भीष्मेण पुत्रवत्परिपालिताः।। संस्कारैः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः । अमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम् ।। धनुर्वेदं च वैदे च गदायुद्धेऽसिचर्माण । तथैव गनशिक्षायां नीतिशास्त्रे च पारगाः ॥ इतिहासपुराणेपु नानाशिक्षामु बोधिताः। वेदवेदाङ्गन्तत्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्चयाः ॥ इति ॥ अस्त्वेवं निपादादीनामुपनयनप्रामिः। दण्डाजिनादिषामिस्तु कृतः स्यात् । तन्माता यदाणां तदभावात् । मातृसनामतया च मातृजातीयतत्यामेरेव सिद्धान्तितत्वादिति चेत् । रथका- रस्प वा नत्यानिः तम्त्येति बाहि । तन्मातुः करण्या अपि तदभावात् । अथ तर पितुर्मादित्यस्यैव पादिना तदुपनयनम्, तर्हि तेऽपि तदभ्युपगम्यताम् । युक्त तत् । द्विजोत्पन्नानामनुलोम- ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्वः ४७३ जानां द्विजसादृश्याभिधानस्य समानमितरच्छ्येनेनेतिवद्वाचनिकातिदेशतया मातृनामातिदेशापेक्षया प्रबलत्वात् । तस्मात्सिद्ध द्विजानुलोमजानां द्विजत्वमिति ॥ इति । अनेन च वीरमित्रोदयस्य पाठयेनान्योन्यविरुद्ध सिद्धान्तद्वयं प्रतिपाद्यते । पथमपाठमते न दासमुत्पन्नस्य द्विजत्वमिति तदुग्नयनायु लेखः श्वजापनीभक्षणादिवज्ज्ञेयः । द्वितीयपाठे तु तस्यापि द्विजत्वमित्युपनयनादिकं वर्ण्यमानं समुचितमेव । अत्र युक्तायुक्तत्वं त्वग्रे विचारयिष्यते । एवमेव काननिपौनर्भवकुण्डगोलकादीनामुपनयनादिकं विकल्प्यते निबन्धकारैः । तत्र वीरमित्रोदयो यथा- - - (कुण्डगोलकादीनामुपनयनादौ वीरमित्रोदयः) ये त्वनुलोमजा अप्यनूढोत्पन्नाः कुण्डगोलकास्तेपामुपनयनं न सर्वस्मृतिसमतम् । वर्णजा- तिलक्षणाभावात्। तथा चाऽऽदिपुराणे- सवर्णासु सवर्णस्तु ये जायन्ते परैरपि । अवरोढकसंज्ञास्ते व्रतसंस्कारवर्जिताः ॥ परैः स्वपत्यतिरिक्तैः । अवरोढक इति कुण्डगोलकयोः साधारणी संज्ञा । देवलोऽपि- द्वितीयेन तु यः पित्रा सवायां प्रजायते । अवरोढ इति ज्ञेयः शूद्रधर्मा स जातितः ॥ शुद्भधर्मा अनुपनेय इत्यर्थः । तथा- व्रतहीनास्त्वसंस्कार्याः सवर्णास्वपि ये सुताः । उत्पादिताः सवर्णेन व्रात्या इति बहिः कृताः ।। अपिशब्दादसवर्णानुलोमासु जातानां सुतरामसंस्कार्यत्वमुक्तं भवति । अन्ये तु तयोरप्युपनयनमिच्छन्ति । तथा च ब्रह्मपुराणम्- एवमेव द्विजैर्जातौ संस्कार्यों कुण्डगोलको ॥ इति एवं मूकायुपनयनविधिनेत्यर्थः । तत्कर्तव्यमप्युक्तं तत्रैव- कुण्डो चा गोलको विप्रः संध्योपासनमात्रवित् । स्नानभोजनसंध्यासु देवेषु स पठेच्चरेत् ॥ एकान्ते फुटपे भुक्त्वा सदृशैः सह संगतः । इति ।

·धर्मादा ४७४ संध्या त्रिकालजा । उपासनं गृह्यानो सायंप्रातर्होमः । मात्रशब्देन गायत्रीपुरश्चरणदर्शपूर्ण- मासस्थालीपाकादिनिवृत्तिः। विच्छन्देन तावन्मानोपयुक्तमन्त्राबध्ययनमभ्यनुज्ञायते । नैतावदेव किंत्वन्यदपीत्याह स्नानेति । स्नानं प्रातमध्याह्नयोः । भोजनं सायंप्रातः । अत्र संध्याशब्देन सायं- : प्रातर्विहितो वैश्वदेवो लक्ष्यते । भोजनसनिधानात् । असंस्कृतान्नभोजननिषेधाच्च । अत्र पाठ- क्रमो न विवक्षितः । आह्निकक्रमप्रापकसामान्यप्रभाणसद्भावात् । देवो देवपूजा । एतेषु अधिकर- सप्तम्या निमित्तसप्तम्या वा कर्तव्येषु तत्तदुपयुक्तान् मन्त्रान् पठेत् । चरेदाचारं शौचाचमनादिकम् । परिगणनं चेदमितरद्विजधर्मपरिसंख्यार्थम् । श्राद्धं तु सामान्यधर्मत्वाद्भविष्यति । तदेवं कुण्डगोल- कयोविधिनिषेधाभ्यामुपनयने विकल्पमेके मन्यन्ते । अपरे तु क्षेत्रजगूढजकानीनपौनर्भवसहोदानां कुण्डगोलकत्वेऽपि नियोगाभ्यनुज्ञानदर्शनादुपनयनविधि तद्विषयमेवाऽऽहुः । यत्युत्पन्नस्य सत्यपि कुण्डगोलकत्वे सगोत्रोढोत्पन्नस्य च नोपनयनम् । चण्डालत्वस्मरणात् । तथा च बौधायनः- आरूढपतितापत्यं ब्राह्मण्यां यश्च शूद्रजः । सगोत्रोढासुतश्चैव चण्डालास्त्रय ईरिताः॥ इति । अथानुलोमजानां संकराणां रथकारनिदर्शनेनोपनयनं व्याख्येयमिति भिताक्षरोक्तिः । तथा च शड्स:- क्षत्रियवैश्यानुलोमानन्तरजोत्पन्नो रथकारः । तस्य चेज्यादानोपनयनसंस्कारक्रिया अश्वप्रतिष्ठा स्थमूत्रवास्तुविद्याऽध्ययनवर्तिता चेति ॥ अस्यार्थ:-क्षत्रियस्त्रानुलोमोऽनन्तरो वैश्यः । वैश्यस्यानुलोमोऽनन्तरः शुद्धः । ताभ्यां त- योरुत्पादिते माहिप्यारण्यो। तस्यां तस्माज्जातो रथकारः । माहिप्येण करण्या तु रथकारः प्रजायते ॥ इति स्मरणात् । तस्य इज्या यागो ज्योतिटोमादिः । दानं मन्त्रसाध्यं तुलापुरुषादि महावा- नम् । उपनयनमुक्तलक्षणम्। संस्कारा उपनयनोत्तरभापिनो जीवतो मृतस्य च । पूर्वसंस्काराणां यद्रादिसाधारणत्वात् । क्रियाः काम्यनेमितिकाः। अश्वपतिठा शालिहोनादिरपसूत्रम् । रथ. निर्माणयोजनपालनादि । वास्तुविद्या गृहमासादादिनिर्माणम् । अध्ययनं वेदाः। एतद्वः एतद्नु ठातेत्यर्थः । नन्वेवं रथकारस्योपनयनाध्ययनेन्यादिसंभवे रथकाराधिकरणसिद्धान्तविरोधः। तत्र हि रथकारशन्दस्य रूढया उपनयनादिरहितजातिविशेषरतया तदापानस्यापूर्वतायाः सिद्धान्तित वात् । इति चेन्नार्य दोपः । तस्य प्रातरधकारातिरिकस्य भुसुधन्यापरपर्यायस्योपनयनादिरहि- तरप मायापत्यस्य तगोदाहरणात् । तथा र तनारनोवादत स्मृतिवचनम् - ·चातुर्वर्ण्यमतिविम्बा जात्यात्तु जायते वैश्यात्सुधन्याचार्य एव सः। भरुपश्च विजन्मा च मैत्रः सात्वत एव च ॥ इति । अथ मूकाद्युपनयनं ब्रह्मपुराणे- ब्रामण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स इति श्रुतिः । तस्माच पण्ढयधिरकुन्जवामनपगुपु ।। - जगद्गदरोगातशुपाङ्गविकलागिषु । मत्तोन्मत्तेषु मूपु शयनस्थे निरिन्द्रिये ॥ ध्वस्तपुंस्त्वेषु चतेषु संसाराः स्युर्यथोचितम् । मत्तोन्मत्तौ न संस्कार्याविति केचित्मचक्षते ॥ कर्मस्वनधिकाराच पातित्यं नास्ति चैतयोः । तदपत्यं च संस्कार्यमपरे वाहुरन्यथा ॥ संस्कारमन्त्रहोमादीन् करोत्याचार्य एव तु । उपनेयाश्च विधिवदाचार्यः स्वसमीपतः ॥ आनीयाग्निसमीपं. वा सावित्रीं स्पृश्य वा जपेत् । फन्यास्वीकरणादन्यत्सवं विप्रेण कारयेत् ।। एवमेव द्विजैर्जातौ संस्कायौं कुण्डगोलको ।। इति । अस्यार्थः- अत्रोदात्वविशेषणमनपेक्ष्यैव केवलब्राह्मणब्राह्मणीजन्यत्वेन गोलकादि- साधारणं ब्राह्मण्यमभिप्रत्येदमुच्यते । ब्राह्मण्यामिति । तेनेदं गौणं ब्राह्मण्यम् । तन्निमित्तक एवाय- मुपनयने गुणविकारः । कुन्जवामनादिषु सत्यपि मुख्ये ब्राह्मण्ये कुन्जत्वादिनिमित्तक एवास्योप- देशः । तेन गुणविकारे निमित्तद्वय सिध्यति । गौणं ब्राह्मण्य कुम्जत्वादिकं चेति । अन्यथा कुन्जादीनामत्र परिगणनमनर्थकं स्यात् । पण्डादयोऽत्र जात्यैवावयेयाः । चिकित्सनीयेषु पुनर्य- थावदुपनयनं कार्य न गुणविकारः । मत्तो मद्यादिना उन्मत्तो ग्रहावेशादिना । शयनस्थ उत्थाना- शक्तः । निरिन्द्रियः पडिन्द्रियशून्यः । ध्वस्तपुरत्वो दोपविशेपेणापत्यानेयपुंस्त्वः । यथोचितं यस्य यदङ्गोपसंहारसामर्थ्य नास्ति । तस्य तदङ्गपरिहारेण कर्तव्यमित्यर्थः । मत्तोन्मत्तयोर्मता- न्तरमाह मतोन्मत्ती न संस्कार्याविति । तत्र हेतुमाह कर्मस्वनधिकारादिति । तदपत्यसं स्कार्य हेतुमाह पातित्यं नास्ति चैतयोरिति । ततश्च व्यतिरेकमखेण पतितापत्यं न संस्कार्यमित्युक्त भवति । पतितोत्पन्नः पतितो भवत्यन्यत्र स्त्रिया इति वसिष्ठस्मरणात् । तदपत्यं तु संस्कायमित्यत्र तुशब्देन विवक्षित विधि विच्छिद्य प्राकृत एव विधिरन्द्यते संस्कार्यपदेन । अन्यथा अपरे " है ·धर्मादर्श ४७६ वाहुरन्यथति " अन्यथापदेन विवक्षितविधेः पक्षान्तरत्वाभिधानं नोपपद्येत । ततश्च मनोन्मत्ताप- त्यस्य प्राकृतविधिगुणविकारौ वैकल्पिको भवतः । तमेव गुणविकारं दर्शयति । संस्कारेति । बटु- पठनीयानां दण्डाजिनोपवीतादिग्रहणसंस्कारमन्त्राणामाचार्य प्रत्येव पाठो विधीयते । तथा होमः समिदाधानं तन्मन्त्रपाठश्च । नाचार्यपठनीयानाम् । न वा तस्कर्तृकस्य प्रधानहोमस्य । विधिपा. तत्वात् । बटूपगमनपरिहारेणाऽऽचार्यस्य स्वसमीपेऽमिसभीषे वा पावादिमाणवकानयनं विधीयते । प्राकृतात् गायत्र्युपदेशात् बटुं स्पृष्ट्वा गायत्रीजपो वैकल्पिको विधीयते । तस्य च श्रवणोच्चारणस- मर्थान् प्रत्युपदेशः । - मूकबधिरादीन् पति स्पृष्ट्वा जप इति व्यवस्था । एवमुपनयनविधिमुक्त्वा विवाहविधिमाह। कन्यास्वीकरणादिति । अनुमन्त्रयेत प्राण्यभिमशेदप्राणि कन्यां चेत्याश्वलायनो- कयोः कन्यास्पर्शानुमन्त्रणयोरुमयसमर्थं पत्युभयमन्यतरसमर्थ प्रत्यन्यतरदिति । एतदुभयातिरिक सर्वमानार्येण करणीयमिति ।। इति ।। (वीरमित्रोदयपरीक्षणम् ) अत्र च वीरमित्रोदये शूद्रासंतानविषये कुण्डगोलकादिविषये च परस्परविरुद्वोभयपक्षपति- पादननोपनयनं कर्तव्यं न वा तेपामिति संदेह एव भवति । तत्र चोभयस्यापि पक्षस्य सोपपत्तिक- त्वाद्विकल्पापत्तिः स्यात् । ततश्च समाजदृष्ट्या तत्र तत्र विरुद्वपक्षद्वयस्यापि प्रचारे न समाजस्यै- करूपता सिध्यतीति तत्सिद्धये कंचनैकमेव पक्षमवलम्ब्य प्रचारः कर्तव्यः । तदर्थ च किचिदधिक- मत्र विचार्यते ॥ इदमत्राऽऽकूतम्- स्यादिदं शूद्रापुत्रोपनयनं धर्म्यम्, यदि शूद्रा भार्यापि धा स्यात् । तस्या- स्तु मन्वादिभिः स्वयमेव निषेधात् । न ब्राह्मणक्षत्रिययोरापद्यपि हि तिष्ठतोः । कस्मिंश्चिदपि वृत्तान्ते शूद्रा भार्योपदिश्यते ।। इत्यादिवचनः शूद्राया भायीत्वेन कुत्रापि कथमपि नोपदेशो नाम विविरिति स्पष्टं विध्य- मावः प्रतीयते । यस्तु ताश्च स्वा चायजन्मनः" इति विधिः । सोऽपि न धर्मार्थः । किंतु कामार्थ एवं ! कामतस्तु प्रवृत्तानामित्युपक्रमात् । तथा च कामतो व्यभिचारे कदाचित्प्रवृत्तिः स्यात्तनिवारणार्थमेव भार्यात्वमेतासां प्रतिपाद्यते न पुनर्धर्मार्थम्। तथा च धर्नाविवाहजन्यं पत्नीत्वं सवर्णा- स्वेवोत्पयते काम्यविवाहजन्य तु भार्यात्वमसवर्णास्वेवेति विवाहजन्यपत्नीत्वभायीत्वयोर्भदादेव तत्संत- तिभेदोऽपि सिध्यति। तत्रभार्यात्वोत्त्यनुकूलविवाहसंस्काराभ्यनुज्ञानमिदं स्थितस्य गतिश्चिन्तनीयेति- न्यायेन कामतः प्रामस्य व्यवस्थाफरणमेव अत्रच मातापित्रोः सवर्णत्वाभावेन संकरानसन्ततेरुपनयन- विपतिपतिः । एवंन यदि नेपामुपनयनादिकं न स्यात्तदातु यथाकथमपि कदापि तेषामुत्कर्षो न स्याद।

·४७७ चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्वः -- तथा च " न मांसभक्षणे दोषो न मयेन च मैथुने " इति स्वाभाविकप्रवृत्त्यनुसारेणेतादृशसंकरपाचुर्ये समाजस्याधःपात एव स्यात् । तदपेक्षयोपनयनगार्हस्थ्यानुफलमन्त्राध्ययनायधिकारद्वारा धर्मानुष्ठाने पञ्चमे सप्तमे वा कदाचिज्जात्युत्कर्ष समाजसंरक्षणमेव स्यादिति तदुपनयनादिसंस्कारपक्ष एव. समाजदृष्ट्या श्रेयस्कर इति भाति । किंच संस्काराणां कर्मरूपत्वेन स्वाभाविकैनोनिबर्हणशक्ति- स्तत्रावश्यमडीकरणीया शास्रप्रामाण्यात् । सा च योग्यद्रव्यमपेक्ष्यते । योग्यता तु बीजरक्तद्वारे- वाऽऽदौ परीक्षणीया । तत्र बीजस्य प्राधान्ये शूद्रापुत्रोऽपि कदाचिसंस्कारप्रभावेण क्षेत्रप्रभावेण च जात्युत्कर्ष लभेतैवेति तत्संस्कारकरणपक्षोऽयं नात्यन्तमनुचितः । तथापीदानी कली तादृशासवर्णा- विवाहस्थात्यन्तं निषेधान्नेदानी पारशवादीनामुत्तत्तिरिति विवाहमन्तरा समुत्पन्नानां तादृशामिदानीं व्यभिचारजन्यत्वेनापध्वंसजत्वाच्द्रधर्मत्वमेवेति नोपनयनादिसस्कार इति निश्चप्रचमेव । विवाहप- दार्थस्तु विवाहमकरणे विचारयियते । तेनाधुनातनानामार्यसमाजब्रह्मसमाजप्रार्थनासमाजादीनां विवाहपद्धती राजशासनोल्लेखरूपा विवाहपद्धतिश्च प्रत्याख्यायते। ततश्च शुद्रापुत्रोपनयनवादोऽयमि- दानीमकिंचित्कर एव । सजातीयस्त्रीपुरुषव्यभिचारजन्यानां तु विषये किंचिदधिकं विचारणीयम् । तादृशन्यभिचा- रस्य सर्वदा संभवात् । तत्रोपनयनादिसंस्कारविषयकपक्षद्वयमध्ये प्रथमस्त्वयमेव निषेधात्मकः । तत्र निषेधवादिनां मते विवाहस्य सजातीयत्वप्रयोजकत्वात् व्यभिचारजन्यस्यावेद्यावेदनजन्यस्य च मातापित्रोः सावर्येऽपि विवाहसंस्काराभावेन सजातीयत्वाभावान “ वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत इत्यादिविधेस्तनावकाशः । “ग्रहं संमार्टीति " वत् उद्देश्यतावच्छेदकस्य ब्राह्मणत्वादेविवक्षितत्वेन ब्राह्मणादिपदस्य च विवाहसंस्कृतसवर्णमातापितृजन्यत्वावच्छेदकजातावेव शक्तत्वात्, "गौणमुख्य- योर्मुख्य एव कार्यसंप्रत्ययः" इति न्यायेन मुख्यब्राह्मणत्वादेरेव तत्र ग्रहणात् । परं च कल्पादौ सृष्टानां ब्राह्मणादीनामपि तथा सत्युपनयनं न स्यादिति ब्राह्मणादिपदैः सर्वविधब्राह्मणग्रहणमा- वश्यकामिति बालम्भठ्यादिनिबन्धानामाशयः । तत्रेदमनुयाक्तुं सांप्रतमेव यद्यदि कल्पादौ समुत्पन्न ब्राह्मणादीनामनुग्रहार्थं ब्राह्मणादिपदानां चतुर्विधब्राह्मणत्वादौ शक्तिराश्रयणीया । तदपेक्षया- " ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स इति श्रुतिः " इति ब्राह्मवाक्याल्लाघवात्सवर्णमातापितृज- न्यतावच्छेदकमेव ब्राह्मणत्वादिकमगीकृत्य तत्रैव शक्तिः कल्पनीया। नन्वेवमपि सर्गादिब्राह्मणा दीनां ब्राह्मण्यायनुपपशिस्तवस्यैवेति चेन्न । आत्यन्तिकालयस्यानडीकारात् । तदङ्गीकारे तु तेपामयोनिजत्वेन स्वतःसिद्धत्वात्तत्संस्काराणामपि स्वतःसिद्वत्वमास्थेयम् । ननु विश्वामित्रादीनां 'कथं ब्राह्मण्यामिति चेन्न ॥ तत्र संस्कारस्य पूर्वसिद्वत्वेन संस्कारोपयोगिब्राह्मण्याभावात् । अन्यथा त्वष्टवर्षवादिकमप्युपपायं स्यात् । वज्रसूच्युपनिषदनुसारेण नसिधादीनामुत्पत्तिस्वीकारेऽपि न तत्र " ·धर्मादा ४७८ संस्कारोपयुक्तब्राह्मणत्वाद्यपेक्षा । तर बामणशब्दस्य ब्रह्म जानातीति ब्राह्मण इति व्युत्पत्त्या गुणवाचकत्वेन जातिवाचकत्वाभावात् । संस्कारविधी तु जातिवाचकब्राह्मणपदस्यैवोपादानम् । न गुणवाचकस्य । निषादस्थपतिं याजयेदिति न्यायात् । अन्यथा तत्राप्यष्टवर्षत्वाद्युपपादनीयं स्यात् । नन्वेवं सति न तेपामुपनयनमितिचेदिष्टापत्तेः । ये तु गुणतो ब्रह्मपदं प्राप्तास्तेषां शुद्धादीनां विन- वोपनयनं तादृशब्राह्मणपदवाच्यत्वे न कापि हानिः । ये तु रघुवंशायुपाध्यायत्वेन प्रसिद्धा वासि- छादयस्ते त्वितो भिन्ना एव । अत एव ब्रह्मपुत्रत्वेनायोनिजत्वेन च तेषामुल्लेखः पुराणादौ । तथाहि अथाभिध्यायतः सर्ग दश पुत्राः प्रजज्ञिरे । भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसंतानहेतवः ॥ मरीचिरच्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारदः ॥ उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयंभुवः । प्राणाद्वसिष्ठः संजातो भृगुस्त्वाचे करात् ऋतु ॥ पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयोपिः । आगरा मुग्वतोऽक्ष्णोऽत्रिमरीचिर्मनसोऽभवत् ॥ भा. ११२।२१।२४ ॥ एवमन्यत्रापि चैतेषां वसिष्ठादीनामयोनिजत्वेन सहजसिदत्वादु पनयनादिविर्शिदेवोत्पत्तिः । एवं तपःप्रवृत्तिरुपवाणिता संगच्छते । तदुत्पन्नानां तु योनिजानां सवर्णमातापितृजन्यतावच्छेदकब्राह्मणत्वादिजातिमत्त्वाविधिविषयत्वे न कापि हानिरिति सर्वमेवोपपन्न भवति । तथा च ब्राह्मणपदशक्यतावच्छेदकब्राह्मणत्वजातिप्रयोजकं सवर्णमातापितृजन्यत्वमेव लाघवात्पूर्वक्ति ब्राह्मवचनादनीकर्तव्यम् । अत एव पातापापकरणे विकर्म-पतित-कुष्ठित्राह्मणादिवत् पानर्भवकुण्डगोलकादीनामपि माप्तिपूर्वको निषेधः श्राद्धे उपपयते । अन्यथा “नान्तरिक्ष न दिवि " इत्यभागिप्रतिषेधवनिपेपवाक्यस्यापि विघ्यन्तरपरत्वकल्पनापसनः। न संभवानिपेपो भ्रान्तिर्मा भूदिति । पदादा धारणेनंव भ्रान्तिनिराफरणसंमवात् । अन्यथा निपादस्थपति याजयेदि " त्ययापि अर्थान्तरनिषेधकल्पनामसङ्गात् । तत्सिदं सजातीयव्यनि- गारजातानामयादिन जाताना व मातापितमापर्यम् । तत्र व्यभिचारादिदोपमूलकत्यावपाशरस्पेन न शिलः सह यानमारमीनिंबन्धः । केरलं समुत्कर्षमुपनयनसरकारः, गार्हर पार्थ च तुम- नपिगुभमन्त्राभ्ययन ऐति द्वितीयः पक्ष एव श्रेयर कर इति भाति । तथा अत एवं जन्मत " ·चातुर्यप्रतिषिम्मा ४७९ (अथ शाखाधिकारविचारः) अयमत्राभिसंधिर्यबाह्मणत्वादिजात्युदेशेन विहितेषु कर्मसु केषामधिकार इत्येवाऽऽदी पर्या- लोचनीयम् । यदि च कल्पादिस्वीकारेण सृष्ट्यारम्भकाले समुत्पन्नानामृषीणां कश्यपादीनां देव- पितृणामपनयनाद्यर्थं ब्राह्मण्यमपरं ब्रह्मतत्त्वमुखजन्यतावच्छेदकजातिरूपं स्वीक्रियते । तदा तु तत्पुत्राणां देवानामप्युपनयनवेदाध्ययनाद्याधिकारः प्राप्नोति । न ह्युपनयनं केवलादृष्टार्थ कुत्रापि विधीयते । अध्ययनार्थत्वात् तस्य । तथा च स्वयंप्रतिभातवेदानामयोनिजानामृपीणां दिवौकसा च तत्पुत्राणां देवानां स्वर्गकामनारहितत्वात्तदुद्देशकयागायनपेक्षमाणानां च कथमुपनयनादिविध्य- धिकार इति विद्वद्भिरेव विचारणीयम् । अत एव मनुष्याविकारमात्रत्वं शास्त्रस्येति स्पष्टमिदं प्रमीताधिकरणे देवताधिकरणे चोत्तरमीमांसायाम् ( अ. १ पा. ३ अ. ८1९) पूर्वमीमांसायां च पष्टाध्यायेऽधिकारलक्षणे । अविशेषप्रवृत्तमपि शास्त्रं मनुष्यानेवाधिकरोति शक्तत्वादर्थित्वादपर्युद- स्तत्वादुपनयनशास्त्राच । न हि स्वर्गकामो यजेतेति स्वर्गोदेशेन विधीयमानो यागोऽसत्यामपि स्वर्ग- कामनायां पुरुष नियुनक्ति । कामनाभावश्च यथा साङ्गानुष्ठानाशक्त्या वा द्रव्याभावाद्वा विद्यारा हित्याद्वा तथा काम्यफललाभादपि भवतीति स्वर्गस्थानां देवानां तत्कामनाभावान्नाधिकारः कर्मसु । एवं मनुष्यकृतकर्मणि इन्द्रादीनां देवतात्वमिवेन्द्रादिकृतकर्मणि का वा देवतेन्द्रादिकाऽपरा परिकल्प- नीयत्येपि विचारणीयमेव । सर्वथा तु स्वयंप्रतिमातवेदविद्यानामृषीणां देवतानां च कर्माधिकारबोध- कविधिनिषेधविषयत्वाभावान्मनुष्याणामेव तत्राधिकार इत्येवागत्याऽभ्युपगन्तव्यम् । तथा च मानवा- न्तर्गतब्राह्मणत्वादिकमेवात्र लक्षणीयमिति व्यर्थमेवेदं ब्राह्मणत्वादिजातीनां भेदचतुट्यादिवर्णन- मिति विज्ञेयम् । नन्वेवमप्यायमानवे ब्राह्मणादौ कथं जातिनिर्णयः, किमिदं च मानवत्वमिति चेदत्र ब्रूमः । अनुशासनीयत्वमेव मानवत्वम् । अनुशासनं च तेषामेव येषां कामक्रोधादिनोत्पथगामित्वसंभावना। ते च भैथुनजन्या इति नायोनिजेषु शास्त्राधिकारप्रयोजकं मानवत्वम् । तत्र च ब्राह्मणत्वादिजा- तिनिर्णयस्तु न सजातीयमातापितृजन्यत्वस्मरणसहकारेण, किं तु मातापितृनिवेदनसहकारेणव । एवं च यत्र मातापितृभ्यामेव तादृशजातिनिवेदिता, तत्र तद्विपरीतकल्पना कथमपि नैव संभवति । आतत्वेन तद्वचनस्य स्वतःप्रामाण्यात् । न हि वीतरागा देवकल्पा ऋषयोऽन्यथा निवेदयन्तीति तदुत्पन्नानां तनिवेदिता तत्तजातिरवश्यमेव प्रत्येतव्या । तदुत्तरं च तैरेवेदमनुशिष्टं यदतः परं जायमाना संततिर्मातापितृसजातीयेति तदनुशासनानुसारेण " ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स इति श्रुतिः " इति सिद्धान्तः । नो चेन्मूर्धावसिक्तादिसंकरजेषु क्षत्रियाब्राह्मणजन्यत्वादिकमेव तत्त ज्जातिगमकमूरीक्रियेत चेन्मूर्धावसिक्तादिस्त्रीपुरुषसंततीनां तज्जातीयत्वं न स्यात् । न चेष्टापत्तिः । अनन्तजातिकल्पनाप्रसङ्गात् । इदानींतनानां तत्तजातीयानां संकरजानां तज्जातीयत्वाभावप्रस- ङ्गात् । उच्चजातीयत्वस्य सर्वथाऽसंभवेन ततोऽपि निकृष्टतमजातिम् त्वमसङ्गात् । इदानींतनचण्डा- ·५ - ४८० धर्माद लानां चण्डालत्वाभावप्रसङ्गात् । किंचेदानींतनानां ब्राह्मणादीनामपि ब्राह्मणत्वायभावप्रसङ्गात् । सुट्यारम्भकाले हि मुखादिजन्यत्वं ब्राह्मणत्वादियोजक यदूरीकृतम्, तस्येदानीमभावात् । एवं च ब्राह्मणत्वादिप्रयोजकानां मुखादिजन्यत्व-कर्मजन्यत्व-सजातीयमातापितृजन्यत्वादीनामननुगमे कुत्रापि जातिसिद्विन स्यात् । न चैतदन्यतममेव तादृशजातिप्रयोजकमिति वाच्यम् । तथा तति ब्राह्मणत्वादिजातीनामेकरूपत्वाभावप्रसङ्गात् । जाति म सामान्यम् । तञ्च समानानां भावो नित्य एकोऽनेकानुगतनावश्यमेवाभ्युपेयः । नो चेत्सामान्यस्य स्वरूपव्याधातः स्यात् । तथा चेदानीतनेषु ब्राह्मणादिषु ब्राह्मणत्वादिकमन्यदेव सृठ्यारम्भकाले तु तदन्यदेवेति सामान्यभेदापत्तौ तत्रापि सामान्यकल्पनायामनन्तसामान्यकल्पनापसङ्गात् । यदि च ब्राह्मणत्वादीनामवान्तरभेदेषु सामान्य- मेकरूपमङ्गीकृत्य तदन्तर्गतब्राह्मणत्वस्यापि सामान्यम्वरूपता तदा तु सर्वविधब्राह्मणत्वप्रयोजक किंचिदेकं वक्तव्यम् । न च तद्ब्राह्मणत्वमित्यादिक संभवति । ब्राह्मणेतरावृत्तित्वे सति सकलना- ह्मणवृत्तित्वस्येव तत्स्वरूपत्वे तस्य ब्राह्मणत्वानतिरेकात् । अस्तु वा यथाकथमपि । एवमपि सृष्ट्यार- म्भकाले ब्राह्मणत्वादिकमन्यदिदानी चान्यदिति तु वक्तव्यमेव । तथा च "वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत" इत्यादिविविपु कीदृश ब्राह्मणत्वादिकं ग्राह्यमिति संदेहे तु लोकपासिद्धपदार्थानामेव शाखेषु पति- पादनाद्योगाद्रूटेर्बलीयस्त्वाच ब्रह्ममुखजन्यतावच्छेदकजातिरूपत्राह्मणत्वादेब्रह्मजन्यत्वरुपयोगमूल- कत्वेन सजातीयमातापितृजन्यत्वप्रयोज्यनिरूढवाह्मणत्वादिकमेवोपादेयमित्यगत्या वक्तव्यम् । तथा च सृष्टयादी तादृशब्राह्मण्यादेरमावादेव न तत्र विधिनिषेधशास्त्रप्रसर इति न तेषामुपनयनाद्यावश्यकता। तथा च यत आरभ्य शास्त्राधिकारस्तस्य ब्राह्मण्यादिकमगत्या त-मातापितृनिवेदनेनैवेति समान एव सिद्धान्तः । तथा च सर्वेषां वर्णीनां जातीनां वा समानमातापितृजन्यपयोग्यमेव तत्तज्जातीयत्व- मितीदानीतनाः सर्वा जातयः सुस्थिरा एव संपद्यन्ते । अत एव " कृतकृत्याः प्रजा जात्या तस्मा. स्कृतयुगं विदुः" इति जन्मत एव कृतकृत्यता कृते वर्ण्यमानोपपद्यते । अत एव. च- त्वत्तोऽधस्तात्मनाः सर्वा मिथुनीभूयमायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिप्यन्ति च मे बलिम् ॥ भागवतम् । इति प्राचेतसदक्षं प्रति ब्रह्मवाक्यं संगच्छते ।। मनुरपि- अहं मनाः सिसूक्षुस्तु तपस्तप्त्वा मुदुश्वरम् । पतीन, प्रजानामम् महीनादितो दश ।। मरीचिरत्र्यगिरसी पुलस्त्यं पुलई कतुम् । परेनसं वसिष्टं च भृगुं नारदमे च ॥

·चातुर्वर्ण्यमतिविम्बः ८१. एते मनूंस्तु सप्तान्यानसृजन् भूरितेजसः । देवान् देवानकायांश्च महीनमितौजसः॥ यक्षरक्षःपिशाचाश्च गन्धर्वाप्सरसोऽसुरान् । नागान् सर्पान् सुपणांश्च पितृगाच पृथगणान् ॥ विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनपि च । उल्कानिर्यातकेतूंश्च ज्योतींप्युच्चावचानि च ।। किंनरान् वानरान् मत्स्यान्विविधांश्च विहंगमान् । पशून् मृगान् मनुष्यांश्च व्यालाश्चोभयतोदतः॥ कृमिफीटपतङ्मांच यूकामक्षिकमत्कुणम् । सर्व च दंशमशकं स्थावरं च पृथग्विधम् ॥ एवमेतैरिदं सर्व मन्नियोगान्महात्मभिः । यथार्म तपोयोगात्सृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥१॥३४-४१ इति । अत्र चाऽऽदौ "द्विधा कृत्वाऽऽत्मनो देहमधेन पुरुषोऽभवत् । अर्धेन नारी तस्यां स विराजमसृजत्मभुः ॥ इत्यनेन विराडुत्पत्तिमभिधाय ततश्च- तपस्तप्त्वाऽसना तु स स्वयं पुरुपो विराट् । तं मा बित्तास्य सर्वस्य स्रष्टारं द्विजसत्तमाः॥ १॥३३॥ इत्यनेन विराजः सकाशान्मनोः सृष्टिः। ततः प्रजापतीनामुद्भवः । ततो देवानामनन्तरंच यक्षादीनां प्रसूति प्रतिपाद्य पशुमृगादिसंभूत्यनन्तरं मनुष्योत्पत्तिरुपवर्ण्यमानेदभेव दयति यदादि- मानां मनुप्रजापतिदेवानां तपसेवायोनिजाग्लेडिकी च सृष्टिरिति । मनुष्यसृटेस्तु लैङ्गिकत्वमिति तत्र रत्यरतिविरत्यादीनां संभवेन श्रेयोविघातसंभावनया जगत्स्थित्यर्थ प्रवृत्तिलक्षणधर्मोपदेश इति तत्र विद्यमानानां जातीनां प्रयोजकमिदमेव यत्सजातीयमातापितृजन्यत्वम् । अतश्च न पूर्वतनाना- मयोनिजानां तपःसृष्टानां तादृशजातिनियतधर्माधिकार इति तत्र ब्राह्मणत्वादिजातिमसाधन निबन्ध- काराणामकिंचित्करमेव । तपोजन्यत्वेन तेषां सात्त्विकसूतेः सहजत्वात् । अतश्र शास्राधिकारमयो- जकजातिविचारणापरेऽस्मिन् धर्मशास्त्रे जातेरनादित्वमङ्गीकृत्य सजातीयमातापितृजन्यत्वमेव जातिगमकमभ्युपेयमिति सिध्यति । अत एव- ·धर्माद ४८२ . " यं तु कर्मणि यास्मिन् स न्ययुद्ध प्रथम प्रभुः। स तदेव स्वयं भेजे सृज्यमानः पुनः पुनः॥ १॥२८॥ इत्यनादित्वप्रतिपादनं संगच्छते । एवं च प्राणिकर्मसापेक्षमेव प्रजापतीनां निर्माणं न स्वेच्छयेति अनादिसिद्धजातिपातिरपि कर्माधीनैव सिध्यति । सोऽयं सृष्टिक्रमो मन्वादिभिः प्रति- पाद्यमानो विवक्षितो नवेति विशये विदमेव प्रतिवचनं यत्कल्पस्वीकारे क्रमस्य विवक्षितत्वमवश्यमेव मन्तव्यम् । अत एव ब्रह्ममीमांसायां "तत्तेजोऽसृजत" "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशःसंभूतः" इत्यादिविरुद्धक्रमपराणां वचनानां विरोधपरिहारेणैकवाक्यतोपवर्णिता संगच्छते । अनादित्वे तु न सापेक्ष्यते । उत्पत्तेरेवाभावात् । तथा च यदि कल्पस्वीकारस्तहि क्रमोऽपि विवक्षणीयः । शास- बोधितत्वात् । अविवक्षाबोधकप्रमाणाभावाञ्च । अन्यथा क्रमप्रतीतिरियं प्रमाणजन्या निष्प्रमाणेति कल्पनायां शास्राप्रामाण्यव्याघातप्रसङ्कः । तत्सिद्धमादिमब्राह्मणादिष्वपि तन्मातापितृवचनादेव तत्तजातिनिर्णय इति । मातापितृवचनं च स्वगतजातिस्मरणपूर्वकमेवेति सजातीयमातापितृजन्यत्व- मेव संताने तज्जातीयतागम कामित्यवश्यमेवोरीकर्तव्यम् । तथा च शास्त्राधिकारपयोजिका जाति- बजिरतद्वारैव पिण्डेप्वनुवर्तत इति सिद्धम् । (इदानींतनसृष्टिक्रमकल्पनापर्यालोचनम् ) अत्र च प्रसङ्गादिदमपि चिन्तनीयं यदिदानीतना भौतिकशास्त्रज्ञाः कथं वा सृष्टिकर्म पर्या- लोनयन्तीति । तेषामयमभिपायो यदियं सृष्टिः पञ्चमहाभूतेभ्यो जायमाना नादी पूर्णावस्थामुत्पा- दयतीति प्रत्यक्षमेव । नहि जायमानो बाल उत्पत्त्यैव विद्वान् सुशीलः कार्यक्षमश्रोत्पद्यते । एवमेव प्रथमतः समुत्पन्नः पुरुषो ज्ञानी सत्यपराक्रमच भवितुमर्हति । अतथाऽऽदी निर्बुदः कार्याक्षमो वन्यंकल्प एव मानवः समुत्पन्न इति कल्पनीयं दृष्टानुरोधात् । ततश्च क्रमशो वासनावृद्धी कार्य- सामर्म्यमपि विकासं गतमितिक्रमेणायावधि विकासश्रेणीमेवाऽऽरोहति मानवसृष्टिः । एवं च नायानि मानवानां बुद्दी या कर्मणि या परिपूर्णावस्था संजाता। उत्तरोत्तरं विकासाविक्योपलम्भात् । एव- मेव मानवसृटेः प्रागपि विकासतारतम्यदर्शनमूल समितरेषां प्राणिनां क्रमशो जन्मतिपरिकल्पनायर्या न किमी बाधकं पश्यामः । तथा च जलाधगोलम्, ततश्च निरिन्द्रियसरीसृपतिः । ततश्र केन्द्रिया- ऽनन्तर दीन्द्रियेति क्रमेन सदनोदिनाण्डजनरायुजानां मृतिः । तत्रापि मानवमृटिरिय माना फ-पाकरमाविद्धानरादिरशासमुत्पनेनि पर्वतरपूतिमानामज्ञानाधिक्यमुत्तरोत्तरं य ज्ञान दि. रिति सिमान्त सिम्पति । इति । भारणीयम्-यदि परिकल्पमान मानतारतम्य कीयारान्तिारतम्यं 4 करि निभा-मदीना पाया या न्यम् । यहिन तारा: पुतोऽपयासमराह - ·चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्ब ४८३ अग्रे भविष्यतीत्यत्र किं प्रमाणम् । द्वितीयपक्षे तु सर्वदा सर्वपामज्ञानित्वात्कार्याक्षमत्वाश्च न पूर्णतया मानवतेति वानर कल्पत्वमेव मानवानामापयेत । तथा चेदानींतनं ज्ञानमपूर्णत्वानोत्तरेपामुपयुक्तं न वा प्राक्तनानामिति तस्य वैयर्यमेव । तथा च स्वस्य पाण्डित्यप्रदर्शनार्थमारब्धोऽयं समुद्योगो मौर्यमेव साधयतीति विनायकं प्रकुर्वाणो रचयामास वानरमित्याभाणकं यथार्थीकुर्वाणो. नूनं देवानांप्रियो भवान् । एवं च ज्ञानतारतम्य क्रियातारतम्यं च कुत्रचिदपि विश्रान्तं भवेदित्यङ्गीकर्तव्यम् । यत्र च विश्रान्तं वत्र तस्यानुत्तमोऽतिशयोऽपि स्वीकर्तव्यः। सैव च सर्वज्ञता सर्वशक्तिमत्ता चेति तद्वान् कश्चनावश्यमूरीकर्तव्यः । स एव चास्माकमीश्वरः । अत एव "तत्र निरतिशयं सार्वश्यबीजम्" इति योगानुशासनम् । फिंच सर्वमिदं कार्यजातं कारणे सूक्ष्मतया वर्तमानमेवाऽऽविर्भवति, उताहो नत्नमेवाविद्यमा- नमपि जायते । नाऽऽयः, अद्यतनज्ञानशक्तरयतनक्रियाशक्तेरपि कारणे विद्यमानाया एवाऽऽविर्भाव इत्यभ्युपगमसङ्गात् । ततश्च सर्वज्ञताया अपि तथात्वापत्तौ मूले सर्वज्ञपुरुषस्वीकारप्रसङ्के भवदभिमत- सिद्धान्तब्याकोपः । यदि च नूतनमेवाविद्यमानमुत्पद्यते, तर्हि तु कारणविशेषपरिग्रहमन्तरापि तदुत्पत्तिप्रसङ्गः । न च नूतनमप्युत्पत्स्यमानं कारणशक्तिमपेक्ष्यत इति वाच्यम् । कारणशक्तेः कार्यस्वरूपानतिरेकात् । सेयं शक्तिरेव कुमारीगर्भ इव पुंयोगे कार्यगर्भ कारणमनुमापयतीति नाति- रिक्तत्वं तस्याः । नहि शक्तिः शक्यसंबन्धमन्तरा कुत्रापि निरूपयितुं शक्या । शक्यं च कार्य पूर्वमुत्पत्तेर्नास्तीत्यसतः संबन्धः कथं स्यात् । असतः संबन्धस्वीकारे सर्वत्र सर्वकार्य संबन्धप्रसङ्गः । असत्वाविशेषात् । अथ प्रागभावात्मिका सेत्युच्येत । तदा प्रागभावोऽपि निलपणीयः । उत्पत्तेः पूर्वमभाव इत्युक्ते दशवर्षेभ्यः परमुत्पद्यमानानामिदानीमभावस्योत्पत्तिपूर्वत्वेन पागभावत्वप्रसङ्गात् । न चानादित्वे सति ध्वंसप्रतियोगित्वं प्रागभावत्वम् । नहि दशवर्षेभ्यः परमुत्पद्यमानानामिदानीतनोऽ- भाव उत्पन्या ध्वंसमापद्यते । किंतु उत्पत्त्यव्यवहितपूर्वक्षणे समवायिकारणे प्रतीयमानोऽभाव एव ध्वंसमापद्यत इति तस्य ध्वंसप्रतियोगित्वात्पागभावत्वमिति वाच्यम् । समवायिकारणस्य कपालादे- रपि कार्यत्वेन तदुत्पत्तेः पूर्व तम्य अमावस्य निराधारावस्थित्यसंभवेन समवायिकारणोत्पत्यनन्तर- मेव तत्र तदुत्पत्तरगत्याऽङ्गीकर्तव्यत्वेऽनादित्वव्याकोपात् । न च जातिवत्कालाधारत्वं कालसमनियत- प्रतीतेरिति वाच्यम् । तथा सति जातिवद्वा अत्यन्ताभाववद्वा कार्योत्पत्त्यनन्तरं तस्यामतीयमानता- मात्रेण ध्वंसप्रतियोगित्वकल्पनानुपपत्तेः । तथा चात्यन्तामाववदेवानादित्वान्नित्यत्वमपि सिध्यतीति तदनतिरेक एव स्यात् । प्रतीतिस्तु कालोपाधिकापि सूपपन्नेति न स कारणशक्तिरूपः कारणता- प्रयोजको भवितुमर्हति । पराक्रान्तं चात्र सारामराकर इति त्त एव द्रष्टव्यम् । तथा च कार्यका- ·४८४ धर्मादा .. रणभावान्यथानुपपत्या कार्यस्वरूपमव्याकृतं कारणे लीनं वर्तत एवेत्यभ्युपगन्तव्यम् । एवं चेदानींतना वाऽये भविप्यन्ती वा ज्ञानशतिः क्रियाशक्तिश्च कारगगताऽव्याकृता सद्रूपेवाडीकर्तव्या। तथा चायया- वजगति न कुत्रापि साऽऽविर्भूतत्यत्र प्रमाणाभावात् विशिष्टशक्तिशालिनां खिस्तबुद्दादीनां च दर्श- नात्सर्वथा पूर्वतनानां वन्यकल्पत्वपरिकलनमिदमेतेपामेव वन्यतां गमयति । अरमन्मते तु सातिशयानां कुत्रापि निरतिशयत्वेनावश्यं भवितव्यामिति सपामादिनिदान निरतिशयत्वमेव । दृश्यन्ते च मृदिरोपा घटादयो पा सुवर्णविशेषा अलंकारादयो वा निरतिशयमृत्सुवर्णेभ्यः समुत्पद्यमानाः । तथा ज्ञानक्रिये अपि सातिशये ताहरा- निरतिशयजन्ये इति सृट्यारम्भोऽपि निरतिशयज्ञानक्रियाशक्तिशालिभ्य एवं परिकलापिनुमुचितः । अतश्च निरतिरायज्ञानक्रियाशक्तिशालिनः परनह्मणः सकाशाजायमाना सृदिरवि प्रथमतो नाति- विशेषशालिनीति प्रजापतिमनुमहर्यादीनां प्रातिरिसकमेव ज्ञानक्रियाशालित्पम् । तयार की संस्कारादिकर्मनिरपेक्षत्वादेव न तत्र कर्माधिकारपयोजकजागिलक्षणनमन्वयचिन्तोपयुक्ता। ततश्च सविशेषाणां बहूनामुत्पत्ती तु ज्ञान क्रियाशकीनामपि सपिरत्वेन जननात् साकल्पन सशमिला- भोऽशक्य एवेति धर्मार्थकाममोक्षादिशासायुपदेशः । तत्र विशेषानुसरणमगत्यव मपति जाति- विरोपानुसरणमिव शिक्षास्येति तनविशेषाणां तत्तदिसिट कपिदेशो युग्यततमाम् । तेन सर्व- साम्यवादोऽपि प्रत्युक्तः । ज्ञानक्रियानां सर्वत्र साम्यादानात एन सर्वसामानापन्येष सविशेपक्रियाकलापानुढायिनोऽपि सशिपा अमेसा इदानीमपि । किमपराद धर्मशारण । सर्पधा तु स्वकपोलारिकल्पितफल्पनानालमिदं पावाल्यानां धर्म मेवाऽपिकतात मिगत। गुमभायं धर्मदेषः पराजितानामाभिभावकः । स्वोचल्यानमारा सामनामात् । न ५ पन्यानो निति परेषामपि सदसदिति स्थानीयम् । कुन नासमन्तरा न मानी पाताभासान् पिरनप्य मोहयन्ति काचिन् परयत्ययनेयधीन् । ना4 पास कि कि- 1 पानीपमित्युपरम्पते बचन्दानुपमहान् ।

·४८५ चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः से भगवान् सृट्वेदं जगत्तस्य च स्थिति चिकीर्षुमरीच्यादीनग्रे सृष्ट्वा प्राजापतीन् प्रवृत्ति- लक्षणं धर्म ग्राहयामास वेदोक्तम् । ततोऽन्यांश्च सनकसनन्दनादीनुत्पाद्य निवृत्तिधर्म ज्ञानवैराग्य- लक्षणं ग्राहयामास । द्विविधो हि वेदोक्तो धर्मः, प्रवृत्तिलक्षणो निवृत्तिलक्षणश्च तत्रैको जगतः स्थितिकारणं प्राणिनां साक्षादभ्युदयनिःश्रेयसहेतुर्यः स धर्मो ब्राह्मणायैर्वणिभिराश्रमिभिश्च श्रेयोऽ- थिंभिरनुष्ठीयमानो दीर्पण कालेनानुष्ठातॄणां कामोद्भवाद्दीयमानविवेकविज्ञानहेतुकेनाधर्मेणाभिभूय- माने धर्मे प्रवर्धमाने चाधर्मे जगतः स्थिति परिपिपालयिपुः स आदिकर्ता नारायणाख्यो विष्णु- मस्य ब्रह्मणो ब्राह्मणत्वस्य रक्षणार्थ देवक्यां वसुदेवादशेन कृष्णः किल संबभूव । ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणेन रक्षितः स्याद्वैदिको धर्मः । तदधीनत्वाद्वर्णाश्रमभेदानाम् ॥ इति ॥ अत्र हि भाष्ये जगतः स्थितेः परिपालनार्थ धर्मरक्षणम्, तञ्च ब्राह्मणत्वाधीनम्, ब्राह्मणत्वस्य रक्षणं चावतारायत्तमित्यवतारमयोजनमुक्तं सृष्टिक्रममभ्युपगम्य । परंतु दीर्पण कालेनानुष्ठातॄणां कामोद्भवात्पवर्षमानेनाधर्मेण प्रलयेऽपि पुनश्च साविकप्रजोत्पत्त्या नूतनसृष्टिसभवेऽवतारग्रहणमिदं न सामञ्जस्यमावहति कल्पपक्षे । प्रवाहरूपेणानादितापां तु अगत्या प्रवर्धमानाधर्मबलात् प्रजासंपीडन- प्रसङ्गे पीडितप्रजावासनानुरोधेन पीडकाधर्मानाशाय सरक्षकधर्मोपदेशाय च कस्यचन समर्थस्य महापुरुषस्यापेक्षा संजायत इति सांप्रतमेवावतारग्रहणम् । अत्र च सृष्टिक्रमाभ्युपगमोऽयमोपनिष- दसृष्टिक्रमवद्वेदितव्यः । कार्यस्य कारणमन्तराऽनुपपत्त्या सविशेषस्य जगतो निदान निर्विशेष निर- तिशयशक्तिशालि चाभ्युपगम्य ततः सृष्टिरुपवर्णनीयेति तदर्थं सृष्टिक्रमवर्णनम्। नैतावता तत्र तात्पर्यम्। किंतु- निर्विशेषनिरतिशयशक्तिमदेकमद्वितीयमेव कारणमिति कारणस्वरूपनिर्धारण एव सर्वेपासू- ष्टिवादानां तात्पर्यम्। तत्रापि कर्मविपाकप्रदर्शनमुखेनानुष्ठेयधर्मप्रतिपादने वर्जनीयाधर्मोपदेशे च यथाव- तात्पर्य सृष्टिवादस्येति नानादित्वमङ्गः । तथा च प्रवाहरूपेगानादित्वमेव जगतः सिध्यति । ये तु विकास- नादेन सृष्टिक्रममामनन्ति । तेऽपि विकासक्रमेऽसाधारण कारण किमपि न प्रदर्शयन्ति। केवलं निसर्गमेव गिरन्ते । तद्यदि निसर्ग एव कारणत्वेन कल्पनीयस्तहि यथादर्शनमेव परिकल्प्यताम्। न हीदानी वान- दा वानरकल्पाद्वा मानवसृष्टिरुत्पद्यमाना कुत्रापि परिदृश्यते फितु मानवादेव बीजरक्तद्वारा मानवो- त्तिः सर्वत्र दृश्यते । एवमेवेतरेपा जारजानाम जानामुद्भिजाना चेति प्राक्तनापि सृष्टिस्तेषा थैवेति परिकल्पयितु सामतम् । दृष्टानुरोधात् । न हि स्वेदजानामिव सर्वेषा प्राणिनां यथाकथम- युत्पत्निरुपवर्णिता प्रमाणपदवीमारोहति । निसर्गोऽपि तावच्उक्तस्यैव शक्योत्पादने प्रभवति । ना- किस्य । सा च शक्तिरिदानी चेदीजे तदा पूर्वमपि तथैवेत्यन्यत्र शक्तिकल्पनामद दृष्टविरोधान साकम् । तथा च निसर्गवादेन सादित्व जगतः सिध्यतीति वृथव कल्पनाजालमिदं सादित्वे । सिद्धमनादित्व जगतः । ततश्च सजातीयमातापितॄजन्यत्वमेव संतानस्यापि साजात्यायोजकं सि- ·ઉ૮૬ धर्मादर्श . ध्यति । बीजवृक्षन्यायेनानादित्वात्संसारस्य नादिमः कश्चन ब्राह्मणादिः । येन तन ब्राह्मणत्वायु- पपत्तये ब्राह्मणत्वादिभेदवर्णनमावश्यकं स्यात् । विश्वामित्रादीनां तु कर्मणा ब्रह्मज्ञानप्राप्तिरिति तन्मू- लको ब्राह्मणशब्दो न जातिवाचक इति सर्वमप्युपपन्नम् । (उपयुक्ततावाददृष्ट्या जातिपर्यालोचनम् ) नपद सिद्धेऽपि जन्मतश्चातुर्वण्र्ये तस्य कोपयोगः । न तावदृष्टार्थे जीवन निर्वाहके भोग्य- संपत्त्युत्पादनानुकूलकमणि । तादृशः कर्मणः कृपिगोरक्षावाणिज्यादिरूपस्य मनुष्यमात्रप्रयत्नसाध्य- त्वान्मानवताया एव तत्कारणत्वस्य प्रत्यक्षेणोपलम्भात् । नापि तदनुकूलज्ञाने । तद्विषयकज्ञान- 'स्यापि सर्वत्र संभवात् । म्लेच्छदेशे तथा दृष्टत्वात् । नापि लब्धपारिरक्षणार्थं रक्षितविवर्धनार्थं च तस्योपयोगः । लब्धपरिरक्षणं वा रक्षितविवर्धनं वा कामक्रोधादिविकारसमुत्कर्ष .एव किल दुष्करं नान्यथा । तेषां च विकाराणां सहजसिद्धत्वेऽपि ज्ञानेन निग्रहसंभवाग्ज्ञानप्रचारद्वारैव तत्सिद्धौ जातेस्तत्रापयोजकत्वात् । न च ज्ञानमात्रेण चेत्कामक्रोधादीनां निग्रहस्तर्हि दण्डसंस्थापि नोपयु- केति विना दण्डं दण्डनेतारं च सुखेन मनुष्याणां जीवनेन भाव्यम् । न च तथा दृश्यते कुत्रापि कदापीति तादृशकार्यशक्तिरेव विशिष्टशक्तिशालिनां पृथक् जातिं गमयति । एवं कार्यस्य कृतिमू- लकत्वात्कृतेश्च ज्ञानपूर्वकत्वात् ज्ञानस्य सर्वत्र साम्यानुपलम्भात् मतिवैचिन्यस्य ज्ञानिष्वपि दर्शनात कार्यानुकूलविशिष्टज्ञानशालित्वमेव पिण्डगतावशिष्टजातिगमकं स्यात् । अन्यथाऽधीतविद्यानां सर्व- त्रैकमत्यमेव स्यात् । किंच विद्याध्येतृणां छात्राणामपि सर्वत्र विद्यासु समानं बुद्धिवैभवं दृश्यते । ततोऽपि पिण्डगतः कश्चन विशेषोऽवश्यमेवाभ्युपगन्तव्य इति ततोऽपि जातिसिद्धिः स्यादिति वाच्यम् । एतादृशतारतम्यस्य समानजातावप्युपलम्भेन जातेरकिंचित्करत्वात् । अन्यथा सोदराणां सर्वेषां समानज्ञानक्रियाशक्तिशालित्वं स्यात् । नापि तत्त्वज्ञानपरमेश्वराराधनादिषु तदुपयोगः । स्वस्वक- "मनिरतानां सर्वेषां वर्णानां तत्सभवात्तथोपलम्भाच्च । येषां तु मते ब्राह्मणजातिप्राप्तिमन्तरा न मोक्षो वा तत्त्वज्ञानं वेति । ते तु महानुभावाः प्रातः स्मरणीया कन्या एव । स्वकर्मणा तमभ्यय । सिद्धि विन्दति मानवः इति सिद्वान्तव्याकोपात् । अत्र सिद्धिशब्दार्थव्याख्यानादिकं तत्त्वम- 'स्यादिमहावाक्यायुपदेशस्याऽऽवश्यकतादिकं तदनधिकाराबाह्मणजातिप्रादेरवश्यभाव्यत्वादिकं च सर्व पाण्डित्यं नात्र प्रपञ्च्यतेऽनुपयोगात् । व्यवहारेऽर्जुनस्य साम्ययोगोपदेशेन तत एव च कृतकृत्य- तायां जीवननिर्वीह ततोऽधिकज्ञानस्यानुपयोगात् । एसादृशसाम्यबुद्धिस्तु सर्वेषामपि वर्णानामविशे- पेणोपदिष्टा भवितुमर्हतीति को वा जातिप्रयोज्यो ज्ञानविशेषः । न चाधिदैविकदुःखनिवारणार्थ- मुपदिष्टः क्रियाकलापो यज्ञादिर्जातिसापेक्ष इति तदर्थ चातुर्वर्ण्यस्याऽऽवश्यकतेत्यपि वाच्यम् । . ताराक्रिया 7 .

·चातुर्वर्ण्यमतिविम्वः ४८७ तासां तादृशकार्यकारणभावस्यासिद्वत्वात् । क्वचित्त कार्यदर्शनं तु शकुनस्येव वौषधस्येव वा काक- तालीयन्यायेन । नैतावता शकुनस्य वौषधस्य वा यस्य कस्यचिदपि कार्यकारणभावः परिकल्प्यते । येषां त्वीपधानामव्यभिचारदर्शनं तेषां तु तादृशकारणत्वं स्यादेव । एवमेव शकुनानामपि । परं तु क्रियाणां तादृशाव्यभिचारस्य कुत्राप्यदर्शनात् फलस्यापि प्रायः पारलौकिकस्यैवोपदेशाच न जीव- ननिर्वाह तासामुपयोंगो न वाऽव्यभिचारेण कार्यकारणभावसिद्धिरिति तदर्थं चातुर्वण्यस्वीकारोऽ- यमकिंचित्कर एव | एवमपि येषां तत्र दृढतरो विश्वासः, तदनुठानेच्छा च । तेषां तादृशविश्वासन वदिच्छया च तादृशजातिसिद्धी लोकयात्राऽविरोधेन तैस्तदनुठानमाचरणीयम् । न तत्र केषामपि विरोधः । नैतावता व्यवहारे जातिवादमवलम्ब्य द्रव्यार्जनं वा कर्माधिकारानधिकारोदोषणं वा कथमपि कर्तव्यम् । न वा भिक्षापि । ब्रह्मचारिसंन्यासिनोरेव तत्राधिकारस्य शास्त्रसंमतत्वात् । तथा च व्यवहारे जीवनार्थमत्यन्तमेवानुपयुक्तोऽयं जातिवादपक्षः सर्वथा हेय एव । अत्रोच्यते-स्यादेतदेवं ययुपयुक्ततायाः स्वरूपनिर्धारणं भवेत् । तथाहि केयमुपयुक्तता नाम किं सुखसाधनत्वं वा जीवननिर्वाहकत्वं वा समाजधारणानुकूलत्वं वा समाजसाधकत्वं वा जगस्थितिसाधनत्वं वा। नाऽऽयः । इदानींतनभौतिकशास्त्राणामनुपयुक्तत्वप्रसङ्गात् । न च सुखसाधनत्वस्य प्रत्यक्षदर्शनानानुपयुक्तत्वमिति वाच्यम् । साधनत्वं नाम अनन्यथासिद्दनियतपूर्व- वृतित्वम् । तथा चैतच्छास्त्राविर्भावात् प्राक् तदानींवनानां सुखमासीन्न वा आसीञ्चन्नास्य तत्साधनत्वम् । नासीदिति तु प्रमाणाभावादेवोपेक्ष्यम् । न चैतत्साधनजन्यसुखस्यैव एतच्छास्र साधनमित्येतदभावे एतजन्यसुद्धाभावोऽपि तदानीमासीदेवेति वाच्यम्। सुखे एतादृशतारतम्याभावात् । न हि क्षुधातुरस्य मिटानेनैव तृतिर्न कदनेनेत्यत्र किमपि गमकं पश्यामः । न वोभयानजन्यतृप्ति- मुखे किमपि तारतम्यमित्यत्रापि प्रमाणमस्ति। न चाऽऽस्वादभेदात्सखभेदः । सुधाक्रान्तस्य सर्वमपि रुचिकर भवतीति तादृशाखादभेदकल्पनायां प्रमाणाभावात्। न च स्पर्शसुखभेदोऽपि । रसनेन्द्रियस्य तितकवादिरससंपर्कऽपि तदानीं पियत्वसंवेदनायाः सर्वानुभवसिद्वत्वेन भोगतारतम्यानुपपत्तेः । अन्यथा पित्तन्वरातस्यापि मधुरास्वादेन मिटान्नमक्षणे प्रियत्वसंवेदना स्यात् । सुदभावेऽपि पदार्थ मक्षणं प्रियं स्यात् । तथाच प्रियत्वमूलकसुखसंवेदनायाः पदार्थतत्त्वानधीनत्व नैसर्गिकवासनाधीनत्वं • च सिध्यतीति पुरातनसमाजस्य भौतिकशास्त्राभावेऽपि सुखप्राप्तिरद्यतनभौतिकशास्त्रजन्यसुखामिवदेव सिध्यति । न तत्र किमपि तारतम्य परिकल्पयितुं शक्यते । अत एवेदानींतनाना वन्यमानवानां वन्याहाराविहारद्वारापि तादृशमेव सुखं यादृशं नागरिकाणां मौतिकशास्त्रमूलकभोग्यसंपत्तिशालिनाम् । नहि वन्यानां वेषमापाभूषाभिनागरिकदृष्ट्या विरूपमाप पुत्रकलबादिक. वाऽऽहारविहारादिकं वा न नागरिकाणामिव सुखोत्पादकमित्यत्र किमपि प्रमाणमस्ति । प्रत्युत नागरिकाहारविहारादि ·४८८ धमादधे , तेषाममियमत एवं न सुखोत्पादकमिति तु मानशास्त्रानुसारिगानश्रवणजन्यापीत्याऽनुमातुं शक्यते । एवमेव भक्ष्यपदार्थभक्षणप्रस) तत्तदाहारसेविनां ते ते पदार्थी एव प्रियतमा भवन्तीत्यप्यनुभवसिद्ध भारते । तस्मात्पदार्थगतगुणधर्माणां तत्तदिन्द्रियद्वारा समानायामपि संवेदनायां प्रियाप्रियले सुखदुःखे च न संवेदनावीने, अपितु मानसिकभावाधीने इत्यकामेनाप्यभ्युपगन्तव्यम्। ननु मानसिक- भावोऽपि बाह्यपदार्थानुभवजन्य एवेति बाह्यपदार्थानां परिचयापरिचयाभ्यां मियापियत्वभेदेऽपि नाकिंचित्करत्वामेति ताशपदार्थपभोग्यविशेषोत्पादनाय भौतिकशास्त्रमावश्यकामति चेन्न । एवमपि मानसिकेच्यारूपभावाभावे सर्वेषां पदार्थानामपियत्वस्य सर्वत्रोपलम्भादिच्छायाश्च सामान्यतः सुखविपयकत्वेन स्वतःसिद्धत्वात् सुखसाधनविशेपे निराकाङ्क्षत्वाच्च भौतिकशास्त्रस्यान्यथासिद्धत्व- भव्योहतमेवेति । ननु येषां तच्छास्त्रजन्यभोग्यसंपत्तिविषयकेच्छा, तेषां कृते तदुपयुक्तत्वं स्यादिति कथमत्यन्तानुपयुक्तत्वमिति वाच्यम् । तथा सति प्रतिव्यक्तीच्छाभेदेन सर्वस्याप्युपयुक्तत्वप्रसङ्गा- न्मयादिव्यसनानामपि तथात्वापत्ती तत्यतिबन्धकानुशासनप्रणयनस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । किंचैवं न्यायान्यायादिकथाविलोपप्रसङ्गोऽप्यापतेत् । तथाहि-यद्वि अन्याय्यत्वेनाविप्रतिपन्नं साहसादि चौर्योत्कोचादि वा, तदपि तत्तदिच्छावतामाष्टमेवेति तेषां, सुखसाधनं स्यात् । तथा च परेषां सुखसाधनं कथं बलात्कारेणापहर्तुं शक्यम् । यदि चैतादृशापहरणमपि न्यायस्तर्हि भवदभिमतसुख- साधनस्यापहारोऽपि न्यायः कथं न स्यात् । ततश्च न्यायान्यायकथापि अपेक्षाबुद्धिजन्यैव स्यात् । अन्ततश्च बलमेव न्याय इति पर्यवस्येत् । तथाच समाजसुखकामनया प्रवर्त्यमानोऽयमुपयुक्तवावादः सर्वथा मात्स्यन्यायसंस्थापकः सवृत्त इति सम्यक् खलु समाजसुखकामना देवानांप्रियस्य। तस्मादिप्रलम्भ एवायं धूर्तानां यत्सुखसाधनत्वं नामोपयुक्ततेति । अत एव न जीवननिर्वाहकत्वमपि । नैसर्गिकक्षुत्तृडादिभावसंपूरकनैसर्गिकभोग्यसंपत्त्याऽपि तत्सिद्वावितरेषां शास्त्राणां विद्यानां कलानां चानुपयुक्तत्वापत्तेः । नहि वन्यानां मानवानां पश्वा- दीनां वैतादृशशास्त्रायभावेऽपि न जीवननिर्वाहः । नन्वेवं मानवानां सत्यपि बुद्धिविभवे पत्तिरिति चेन। वन्यत्वनागरिकत्वादिभेदानां काल्पनिकत्वेन सापेशवुद्विजन्यत्वात्। अत एव कल्पना भेदेन नागरिकत्वभेदःशिटव्यवहारभेदश्च तत्र तत्र समाजे दरीदृश्यते । ननु तहिं बुद्धिविभवस्य का गतिरिति चेद्यदि सत्यं बुद्विविभवस्तहि स्वभावसिद्धपदार्थानुसारेण व्यवहार एव तस्य फलं नान्य दिति अझामेनाप्यभ्युपगन्तव्यम् । तथा च स्वभावासद्वजातितत्त्वमप्यनुसरणीवमेव । स्वभावसिद्धत्त च चातुर्वर्यस्य प्रागेवोपादितम् । न नृतीयः । समाजधारणानुकूलत्वस्याद्यावध्यनिर्णयात् । को वा समाजो धारणीयः कथं. वा । यदि च यामानवसमाजस्तहिं वन्यावस्थायामपि तद्वारणं,संजायत एवेति पुनश्च वियाक- वन्यत्वा- ३ ·धातुर्वर्ण्यमतिबिम्वः ४८९ लादीनामनुपयुक्ततापतिस्तवस्थैव । यदि च धारणं नाम समाजस्य बुद्धिशक्तः क्रियाशक्तेश्व निरतिशयत्वसंपादनम् । तदा तु तयोः परा काष्ठा प्रदर्शनीया । न च सा भोगे न वा भोग्यसंप- च्यभिवृद्धी न वाऽन्यत्र कुत्रापि प्रदर्शयितुं शक्या । भोगस्य भोग्यसंपचेश्चयत्तानवधारणात् । तद्- तिरिक्तपरलोकेश्वरसाक्षात्कारमोक्षादीनामनङ्गीकाराच्च । कदाचिद्भोग्यसंपत्तिविरागेऽपि भोगेच्छाया अनिवृत्तेस्तन्मूलकभोग्यसंपत्तिसंपादनप्रयत्नस्याप्यनुपरमाश्च । तस्माद्गगनकुसुमायमानमेवेदं बुद्धिक्रि- याशक्त्योनिरतिशयत्वसंपादनामिति तद्रूपा समाजधारणापि वन्ध्यापुत्रकल्पा । अत एव च न चतुर्थः । समाजस्वरूपस्यानिर्धारणात् । परस्परसहकारजन्यभोग्यसंपत्त्यु- त्पादनानुकूलशक्तिमत्संघत्वं समाजत्वमिति लक्षणं तु नीतिप्रतिबिम्ब एव परास्तमिति तत्रैव द्रष्ट- व्यम् । यदि परमेशाराधनानुकूलबुद्विशक्तिमत्संघत्वं समाजत्वमस्मदभिप्रेतमनुमन्येत, तदा तु परमे- श्वरतत्त्वाङ्गीकारः, तदुपदिष्टाराधनापद्धत्यङ्गीकारी जातिवादसमतिरित्यादेकं सर्वमप्यनुमतमित्यप- सिद्धान्तपसङ्गः । तदपि सर्वमनुमतं चेदरमात्सिद्धान्तशय्यामधिशष्य सुखं शयीथाः । पञ्चमस्तु पक्षः पयर्यालोचनीयो जगत्स्थितिसापनत्वमुपयुक्तत्वमिति । तत्र यावनगस्थिति- साधनत्वं चेत्तदा यावत्सृष्टपदार्थानामुपयुक्तता सिध्यति । अनुपयुक्तत्वपदार्थानां जगति उत्पत्निस्थि- त्यसंभवात् । न हि तदानी मनुष्यमात्रोपयुक्तत्वं पर्यालोचनीयं भवति । तथा चासंख्यकृमिकीटव- नस्पतिपाषाणादीनामप्युपयुक्ततासिद्धिरिति जगदन्तःपातिजातिव्यवस्थापि वस्तुतो विद्यमाना जग- स्थितिसाधिकैवेत्यपि सिध्यति । जगदन्तःपातिनां स्वभावतः समुत्पद्यमानानां पदार्थानां मानवसा- पेक्षोपयुक्तताऽभावेऽपि जगत्स्थितावुपयोगसंभवात् । अन्यथा तेषां समुत्पत्तिरेव न स्यात् । अतश्च निसर्गसिद्धं यत्तदुपयोगीति व्याप्तिरभ्यवसेया। चातुवयं च निसर्गसिद्धमतचोपयोगीति निसर्ग- सिदेतरपदार्थजातानुसरणमिव चातुर्वानुसरणमेव मानवानां प्रेयःश्रेयोनिदानम् । अत एव च भगवान् सृट्वेदं जगत्तस्य च स्थिति चिकीर्षुमरीच्यादीन् सृट्वा प्रजापतीन् प्रवृत्तिधर्म ग्राहयामास । तत्रैव च चातुर्वर्ण्यव्यवस्थानुसरणामिति एष एव धर्मो जगस्थितिसाधनत्वेनोपयुक्तः । अत एव च व्यवस्थितार्यमर्यादः कृतवर्णाश्रमास्थितिः । अव्या हि रक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति ।' इत्याह तत्र भगवानर्थशास्त्रविचक्षण आर्यचाणक्यः । नहि इदानींतनमनुष्यसापेक्षसंभूयसमु- स्थानेनवानादिदृष्टिस्थितिस्थापन भवति भविष्यति भूतं वेत्या किमपि प्रमाणमस्ति । मृत्युक्रीडन- कानां मानवानां तत्रासामर्थ्यात् । अत एवाह भगवान् जगत्पारावारपारदृश्वा बादरायणि:- १२ ·४९० धर्मादशे दृष्ट्वाऽऽत्मानि जये व्यग्रान्नृपान् हसति भूरियम् । अहो मा विजिपिन्ति मृत्योः क्रीडनका नृपाः ॥ इत्यादि । भाग.२।। अत एव न मानवसृष्टिस्थितिसाधनत्वमप्युपयुक्तत्वम् । तत्रापि स्वभावसिद्धपदार्थानुसरण- स्यैवावश्यं स्वीकर्तव्यत्वात् । अत एव च नाद्ययावत्कस्याप्यनुशासनमव्याहतं वरीवर्ति जगति । मनुष्यसाधनसापेक्षस्थितेः स्वभावानुसारित्वाभावेन स्वभावस्य दुरतिक्रमलेन च सर्वेषामनुशासनानां कालदृष्ट्या क्षणिकत्वात् । तस्मात्स्वीयापेक्षामधरीकृत्य शुद्धबुद्धया जगत्स्वभावं पर्यालोच्यैव तद्नु- सारिणी स्थितिर्विधेयेत्येव प्रज्ञालक्षणं युक्तम् । वर्तते च जगति बुद्धिशक्तितारतम्य क्रियाशक्तिा- रतम्य स्वभावतारतम्यं रुचितारतम्यं चेति तदनुसारेण हीनानामुत्कृष्टाधीनत्वमपरिहार्यमेव सर्वेषा- मिदानीमपीति किमपराद्धं चातुर्वर्ण्यव्यवस्थयेति निमालयन्तु प्रज्ञाचक्षुष इदानीतनाः । सर्वथाऽयमु- पयुक्ततावाद आपातरमणीयः पर्यालोच्यमानो यथा यथा प्रमाणनिकपे संघप्यते तथा तथा विशी- र्यत एवेति निश्चप्रचमेव । यदि त्वपेक्षाभावादनादरो व्यक्तिदृष्ट्या भवति कस्यपन पदार्थस्य बुद्धिक्रियाहीनस्य वराकस्येव दीनस्य स्वराज्ये । तथापि नैतावता तस्य पदार्थस्य सर्वथा नाशः समुचितः प्रेक्षावताम् । नहि काकस्य रत्नमनपेक्षितमिति विनाशनीयम् । एवं केषांचिदनपेक्षितापि चातुर्वर्ण्यव्यवस्था सहजसिद्धा नैव विनाशमहंतीति सर्वथा तादृशः प्रवलो हेय एव । (अर्थशास्त्रदृष्टया चातुर्वर्ण्यपर्यालोचनम्) नन्वत्र व्यवस्थायां भोगवैषम्यमेव सर्वत्र दरीदृश्यते । शक्तस्यापि भोग्यसंपत्त्युपार्जननिषे- धात् । व्यवसायनियमनात् । उच्चनीचभावपरिकल्पनात् । इति चेदत्रोच्यते । किमिदमुपार्जनं नाम, किं यया कयापि रीत्याऽलब्धस्य लाभो वा, न्याय्येनेव मार्गेण तादृशलाभो वा ? नाऽऽयः, तादृशोपार्जनस्य तस्करवाटपाटचरादीनां शक्तानामपीदानींतनकालेs- पि निषेधात् । न द्वितीयः, न्याय्यत्वान्याय्यत्वस्य भवन्मते लोकमतप्रमाणकत्वात् लोकानां च विविधमतिवचित्र्येण कदा कस्य मार्गस्य न्याय्यत्व वाऽन्याय्यत्वमित्यत्रकान्तेनानिर्णयात् । सर्वेषों स्वस्वमतानुवातम्याम्पत्याडीकारे पूर्वोक्तापनेस्ताव्यस्थ्यात् । ननु यदा यदहुमतानुसारेण न्याम्पम्, तत्ताशबहुमतनादवरध्यपर्यन्तं न्यायमेव । बहुमताभावे तु न्यायामिति बहुमतलगे। न्यायवान्याय्यत्वगमकमस्त्विति चेन्न । तिापतेनिवार सान् । नपा हि-बहुमनानुमारियां पायलनिरिणायामपमतवायनाभितायाममतवायमिधे तामागंग नेपामपानम निषिध्यते न पा ? प-यते वेष्टमस्याप्युपानिमिषेधो भवन्मतेऽपि दुन्य- रिहर एन । नो निषिध्यते तहिं सर्वपा स्परतापनी व्यवस्थेवाव्यवस्था सपयेतेति मुद खनु . यन बहुमतं तदेव ·चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्बः । - मानवस्वातन्त्र्यमुपपन्नं स्यात् । तद्वरं श्वापदानुसरणं समाजव्यवस्थानाम्ना । यत्र यथेच्छमेवाऽऽहारवि- हारायवसरः। यदि चोपार्जनं नाम भोग्यसंपनेरुत्पादनं विभजनं विनियमो विनियोगश्च चतुरवस्थात्मको लामः, तहिं तूत्पादनविनियोगयोरधिकारसापेक्षता। नहि येन केनापि यथाकथमप्युत्पादनं वा विनियोगो वा कर्तव्य इत्यनुशासनं तदा सांप्रतम् । अनुशिष्टरीत्यैवाधिकारिणा ते अनुठेये नान्ये- नेत्यनुशासनस्यैवाऽऽवश्यकत्वात् ।नोचेच्छक्तेन सेनापतिना वा मन्त्रिणा वा विज्ञानिना वापि तयो- रनुठानमवश्यकर्तव्यतामावहेत् । ननु क्रियेते एव तैरपीति चेन्न । सेनापतिना वा मन्त्रिणा वा साक्षादुत्पादनस्य कुत्राप्यदर्शनात् । नहि सेनाकार्य नाम संपन्युत्पादनम्, नवा मन्त्रिकार्यमपि । न कण्टकशोधनादिना सपत्त्युत्पादनोपयोगित्वात्तत्कार्थमपि संपत्त्युत्पादनमेवेति वाच्यम् । चौर्यादीनामपि तथा सति परम्परया संपत्युत्पादनोपयोगित्वेनोत्पादनकार्य स्वप्रसङ्गात् । तथाहि येषां सविधे संपदाहुल्यं सदपि न लोकोपकाराय, तेषां तादृशसंपद्ध- रणमत्यावश्यकं येनान्यसंपत्त्युत्पादनं स्यात् । तथा च तदानीं चौर्यादिना वा बलात्कारेण तदपह- रणे संपत्त्युत्पादनमेवेति वादृशकार्यकारिणां निषेधो न युक्तः । न चतयुक्तम् । तथा सति चोरसाह- सिकानामपि मार्गों न्याय्य एवेति सर्वत्र न्याय्यत्वे कि केन निषेद्धव्यम्, का वा समाजव्यवस्थेति विचार्यमेव मनीषिभिः । यदि चाभिमतव्यवस्थासिध्यर्थ चौर्यादीनामपि न्याय्यत्वं नाम, तदा तु अल्पमतवादिभिरपि तथा कर्तुं शक्यत्वात्कथं तावन्मात्स्यन्यायोन्मूलिका समाजव्यवस्था सिध्येत्। एवमेव विनियोगविभजनविनिमयेवप्यापत्तिरित्यगत्या न्याय्यत्वान्याय्यत्वनिर्धारणाय किमप्यन्य- च्छास्त्रं नाम प्रमाणमभ्युपेयम् । अत एव न स्त्रिस्तादीनामन्यायगामित्वं सिध्यति । अन्यथा तदानींतनबहुमतविरोधाच्छूले आरोपितोऽयं साधुर्महानन्यायीति वृथैव तद्धर्मप्रचारस्तदनुयायित्वं च दण्डपात्रमव स्यात् । ननु कि तच्छासमिति चेव्यक्तेरधिकारबोधकं वचनम् । ननु कोऽसावधि- फारः । आमूलायशुभाशुभपरिणामज्ञानजनिका शक्तिः । सा च निसर्गजैव केषुचित्पिण्डेषु भवति न सर्वत्र । अत एव न सर्वेषां सर्वत्राधिकारः । न हि योग्यतैवाधिकारः । सत्यामपि योग्यतायामन- धिकारिकृतादेशानामनुधानादर्शनात् । न हीदानीमपि सन्न्यादयस्तत्र तत्र नियुक्ता योग्यस्य यस्य कस्याप्यादेशमनुतिष्ठन्तो दृश्यन्ते विनाऽधिकारिभ्यः । स चायमधिकारः शब्देनैव बोध्यते । अत एवाधिकारग्रंशेऽपि तस्यैव निदेशं ते नानुतिष्ठन्ति । तस्मात्सत्यामपि शक्ती योगतायां वाऽधिकार विना भोग्यसंपत्तेरुत्पादनं वा विनियोगादिकं वा येन केनापि यथाकथमपि न कर्तव्यमिति किल समाजव्यवस्थाया मर्यादेव अगत्या प्रतिपत्तव्याऽकामेनापि । हि सा नाव्यवस्थापादिका भवेत् । तत्रापि चेनिसर्गासद्धपकृत्यनुसरणम्, तर्हि तु का तत्र परिदेवना। उपालम्भनीया स्वीया प्रकृतिरिति किमपराद्धं शास्त्रेण । न हीदानीमपि कस्यामपि समाजव्यवस्थायां संपत्युत्पादनादीनामधिकारो यस्य कस्यापि सर्वेषां वा हस्ते दीयते । अत एव - व्यवस्था ·धर्मादर्श ४९२ च धनिकानां तादृशाधिकारापहरणं दण्डसंस्थाया एव तादृशाधिकारदानं च साम्यवादेऽप्युद्धोयते । तत्रापि तत्संस्थानियुक्ता एव तदधिकारिण इति च सर्वाधिकारः । एवं च चातुर्यव्यवस्थायामपि तथैवाधिकारनिर्णये गुणेषु दोषारोपणमिदं शत्रुभावमेवाऽऽविर्भावयतीति व्यकमेव । एवमेव व्यवसायनियमोऽपि सुपपायः । तथाहि व्यवसायो युदरंभरणार्थः। क्षुत्तुषोः स्वाभाविकत्वेन पाणिमात्रस्य प्रवृति प्रति असाधारणकारणत्वात् भोग्यसंपत्तिसंपादनमन्तरा तन्निवारणस्याशक्यत्वात् । तथा च नान्तरीयकतया भोग्यसंपनिष्पादनेऽपि न तादऱ्या व्यवसायस्य । फलस्यैव तादर्थ्यप्रयोजकत्वात् । अत एव च यागादीनामिव व्यवसायनियमस्यापि पुरुषार्थत्वं सिद्धान्तितं पूर्वतन्त्रे। अन्यथा सर्वस्यापि भोग्यजातस्य " यज्ञाय सृटानि पुराणि धात्रा" इत्युक्त- दिशा यज्ञार्थत्वेन संपादितभोग्यसंपत्तेरपि यज्ञोपयोगानन्तरमेव भोग्यत्वेन च नान्तरीयकयज्ञार्थत्वमेव सिध्येत् । पुरुषार्थश्च फलं पुरुषेणार्यमानत्वात् । एवं च नान्तरीयकतया भाग्यसंपत्तिसिद्वावपि न तदर्थत्वं व्यवसायस्य । फितु पुरुषेच्छाविषयीभूतानुन्निवारणार्थत्वमेव। तथा च तदर्थ क्रियमाणो व्यवसायो नान्तरीयकतया " दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् " इत्यत्र दधिसंपाद्ययागोपकारमिव भोग्यसंपत्तिमपि निप्पादयति। एवं चेन्द्रियकामाभावे दध्युपादानाभाव इव क्षुत्तृडभावे व्यवसायामा- वोऽपि सिभ्यति । स चाभावः कुत्रचिद्रोगादिना, कुत्रचित्तु निसर्गसिद्धभोग्यसंपत्त्यापि सुसंपाद इति त्वन्यदेतत् । सर्वथा तु पुरुषार्थत्वं व्यवसायस्येत्यत्र तु न विप्रतिपत्तिः । एवं च समाजघटकानां सर्वेषां किल यथा क्षुत्तृडुपशमनं स्यात्तथा काचन व्यवस्था त्ववश्यं समाजेऽपेक्षिता । तदभावे तु कथं वाऽस्माकं क्षुत्तृपोपशमनं स्यादिति चिन्ताव्याकुलचित्तत्वेन सर्वेषां यत्र क्षुत्तृपोपशमनोपयुक्त- भोग्यसंपल्लाभस्तर युगपत्प्रवृत्तावन्ततस्तत्र श्रमविभागानुसारेण लाभाल्पत्वेऽसौकर्यमेव संपयत इदानींतननिरुयोगित्वामिव (बेकारी)। ततश्चान्ततः कलहो मा भूदिति कोशागाराद्विनोयोग वेतनदानप्रसङ्गः समापततीति निश्चचमेव सर्वत्र । एतादृशी व्यवस्थैव समाजव्यवस्था चेत्तदा तु अन्यवस्थाया नामापि न स्यात् । परिणामश्रान्ततो दण्डापिकारिणां राजनीतिकुशलानां धूर्तानी एम्ने सर्वपामुदरंभरण समापततीति स्वातन्यनाम्ना सर्वेषां स्वायत्तीकरणेन यथेच्चविनियोगा- विकारलाभात् पारतन्ध्यमेव प्रजानां संपयते तदपेक्षया योगक्षेमविभागोऽयं समाजाइत्वापृथगन संस्थाप्य तदनुसारिण्येव शासनसस्था संस्थापनीया । तत्र च परसरापेक्षितान्यूनभोग्यसपकिरण मालोय तनियमनेन सर्वेषामुदरभरणनितारामन या भय व्यवस्था सवादिता नेभिरतनभेन समानरक्षण मन् । नहिना दण्डाधिकारस्प सारापत्तत्वेन परिवर्तनपर्यायऽपि समाजस्य किन- जिभान राज्यपरिनिर्यापर माक्रमानुसारेणाप्पाहा एव परतिष्यति । नाता समानामा परिसनेनारय भवितम्यम् । नदि मान्द्रासार करयापि रायं नामानिधि ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः :- वर्ति जगति । समाजस्तु वंशपरम्परयाऽविच्छिन्न एवानुस्यूतो भवितुमर्हति । एतादृशव्यवस्थित- समाजे शासनप्रसङ्गे शासनाधिकारिणोऽपि तथैवानुवर्तेरन् । प्रजोपपीडनकोपभयात्। अत एव किल स्मृतिशास्त्रस्योद्घोषः- यस्मिन् देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः । तथैव परिपाल्योऽसौ यदा वशमुपागतः ॥ इति । एतादृशी समाजव्यवस्थैव खलूच्छङ्कलशासनप्रवर्तकानां नियामिका भवितुमर्हति । नाधुनातनी । अन्यथा तु " अर्थस्य पुरुषो दासः इति न्यायेन समर्थानां द्रोणा- दीनामिवान्याय्यशासकायत्तत्त्वापचौ जगति न्यायान्यायकथापि लुप्ता स्यात्। दृश्यते चेदानीं तथा। राजकारणचतुरा धूर्तास्तु यया कयापि रीत्या प्रजानां स्वायत्तीकरणे यथेच्छविनियोगे च दत्तदृष्टयो यत्किमपि हितत्वेनानुशिष्युः । नैतावता समाजेनाविचार्यैव तत्कर्तव्यम् । एतादृशाविचारस्यैवार्य परिणामो यत्स्वीयराजसेवेव परराजसेवापि निषिद्धा स्वधर्मत्वेनोरीकृत्यात्रत्यैाह्मणादिभिः पारतन्त्र्यं दृढीकृतम् । तत्सिद्धमर्थमूलिका समाजव्यवस्था दण्डसंस्थायाः पृथगेव तदनधीनैवापेक्ष्यते । तदेव च मजायाः स्वातन्त्र्यम् । न राजदण्डस्वातन्त्र्यं सर्वेषां स्वातन्त्र्यं भवितुमर्हति । एवं च यत्र राजदण्डः समाजव्यवस्थाविरुद्धस्तत्र तत्पतिकारोऽपि समाजेन विधेयः । स च समाजव्यवस्थादाढ्य सुकरोऽपि । यत्र तु बलादेव समाजव्यवस्थाभङ्गः, तत्र बलेनैव प्रतीकारः । तदर्थमेव किल समाजे योष्टवर्गोऽपेक्ष्यते । न तु शासनसंस्थाया यस्याः कस्या अपि साहाय्यकार्थमित्यत्रत्यैर्यो दृभिरपि परकीयसाहाय्याचरणं क्रियमाणं दृट्वोदरभरणार्थ व्यवसायाभाव एव तत्र कारणं वा समाज- यवस्थाशैथिल्यं वा विषयलोलुपत्वं वेति संदेहे प्रधानतयेदमेव कारणं तत्र निश्रीयंत यदुदरंभरणार्थ व्यवसायाभाव इति । स च समाजव्यवस्थाशैथिल्यादेवेति समाजव्यवस्थादाढचसंपादनमेव प्रथमतोऽ- त्यावश्यकम् । येन समाजघटकस्य कस्यापि कदापि नान्याय्यपथप्रवृत्तस्य भृतिस्वीकारप्रसङ्गः समापतेत् । एतादृशी व्यवस्था तु नैसर्गिकाधिकारयोग्यतापर्यालोचनैव व्यवसायनियमनमन्तरा नैव भवितुमर्हति । अन्यथा तु यः कोऽपि किमपि भोग्यजातं संपाद्य प्रयच्छति चेत्तदपि ग्राह्यं स्यात् । तथा च मायाविनः परे दत्तावकाशा अर्थापहारे । सप्टं चेदमिदानी स्वदेशीयवस्वान्दोलनादिनेति नाधिकं विवेचनीयम् । तद्ययस्मत्समाजस्थतन्तुवायनिर्मितमेव वसमस्माकमुपादेयमिति नियमो न तन्तुवायस्यापि निरुद्योगित्वेन परदास्यप्रसङ्गः । नवा परकृतार्थापहारमसङ्गः । नवा पारतन्त्र्यप्रसङ्गः । एवमेवेतरभोग्यजातविषयेऽपि । नन्वेवमपि तन्तुवायैरेव वस्त्रमेव निप्पादनीयामिति किमिति नियम्यते । सति सामर्थ्य सर्वा भवेत् ।

·४९४ धर्मादः , तथा कर्तव्यम् । असति च तस्मिन यत्र सामर्थ्यम् तदपि कर्तव्यमिति चेदिदमेवाव्यवस्थाया निदानम् । मया कथं भोग्यजातं संपादनीयमित्यस्यानिर्धारणात् । तथा च लाभालाभादिमूलक- पूर्वोक्तदुरवस्थापत्तिस्तदवस्थैव । तदपेक्षया स्वाभाविकजातिमूलकव्यवसायनिर्धारणे तथैव च स्थैर्य समाजस्यापि स्थैर्य संपद्यत इति समाजव्यवस्थार्थमयं जीविकानियमो जीवातुरेवेति सिध्यति । किंच येषां मते भोग्यसंपत्त्युत्पादनमेव समाजस्य प्रधान कार्यम्, तैरपि तादृशसंपन्युत्पादन प्रतिव्यक्ति स्वेच्छया यथाकथंचित्संपाद्यते वा तत्राप्यस्ति कश्चन नियमः । यदि स्वेच्छया, तदा तु कदाचित्तादृशसंपत्तेराधिक्ये वा न्यूनत्वे वा समाजदुरवस्थायां नियमनमत्यावश्यकमेव भवति । तच्चानुशासनद्वारा नात्कालिकमपि उत्पादकानामिच्छाविघातायैव स्यात् । तदा प्रजापक्षोमवेत्तदु- पशमो यथा लाभालाभप्रदर्शनेन निवार्यते । तथाऽत्रापि वंशपरम्परया जीविकालाभपदर्शनमुखेन समाजस्य वंशपरम्परया स्पयलाभप्रदर्शनेन तादृशेच्छाविधातजन्यजनप्रक्षोभस्योपशमितुं शक्यता वर्तत एवेति किमिति नियमनामदं दोषावहमिति जोघुप्यते । वस्तुतस्तु समाजशास्रीयनियमाना सामाजिकतत्त्वदृष्टिमन्तरा परिपालयितुमशक्यत्वात्सेवाऽऽदी समाजे प्रादुर्भावनीया । अन्यथा तु व्यक्तिस्वार्थस्य दृष्टफलकत्वेन प्रावल्यात्सर्वेषामपि नियमानां दुरवस्थापादकत्वं समानमेव । न हि यस्मिन् कस्मिन्नपि समाजे विना नियमनं समाजव्यवस्था संभवति । न च तां विना समाजस्य समाजत्वं संभवति । तत्र तात्कालिकापेक्षामूलकनियमनापेक्षया स्वभावानुसारेण चिरकालेक- नियमनावलम्बनमेव श्रेयस्करं भवति समाजचिरंतनत्वायेति विदांकुर्वन्तु मनीषिणः । अत एस किल नानाविधराज्यपरिवर्तनेऽपि सनातनोऽयं वैदिकसमाजोऽयावधि जागति । समाजनियमनं च तदेव ययस्यां कस्यामपि परिस्थिती उदरंभरणासोकय तन्मूलकपारतव्यं च समाजस्य नापादयेत् । अन्यथा परिस्थितिपरिवर्तने समाजस्यापि परिवृत्ती किं नाम स्वास्थ्यं जनानां स्यात् । यलिदानीं सर्पमा तदभावः पदयते स तु न शाम्रापराधात्, किंतु जनानां विषयलील्यादेव । कथमन्यथा सदशी- यान्दोलनमसमः स्यात् । तचक्षुरुन्मान्य सुदरं निमालयन्तु विचक्षणाः, यदेतादृशं नियमनं गौरत बासमतमिति । तस्मादानिकरोऽयमाक्षेपः । इदमनापरपमेवारपेयं यन्यवयायो नामोदरंभरणार्थभुयोगः । फर्तन्यं च समाजोपयुहकार्य- करणाम तथा सम्पपचापरय कन्यस्य स भेगकर्तन्यमनको व्यपचापरप गौणत्वास त्यामो sfa utta पपा पोनीने सर्पपी गमागं कमीन परसापः । सनसनिपत्र । नान पिता समदनस्य दाध्ययनं मिनपरमायः । माया सपाना 1 14 ५ जातिमानाः पानी ANTARतापनेन का मायनो पदसाना दी Ratो कमाननिता भी ·चातुर्वण्र्यप्रतिविम्बा ४९५ स्ववृत्ति नाभिमन्वन्ते तेऽपि तथैव गाः । उभयथापि समाजव्यवस्थाशैथिल्येम समाजनाशसंभ- वात् । एवमेव योग्यताधिकारयोरपि भेदो ज्ञेयः । योग्यता हि कार्यानुकूलशक्तिमेव गमयति । अधिकारस्तु कार्यनिर्वाहकत्वम् । तथा च नियुक्तानामधिकारिणामवकरनिष्कासनशक्तिरूपयो- ग्यतायामपि तत्र नाधिकारः । किंतु अधिकृतस्य भृत्यस्यैव स इति अधिकाररूपेण भेदः साम्य- वादिसमाजव्यवस्थायामपि वर्तत एव । एवमेव चातुर्वर्ण्यव्यवस्थायामपि तत्र तत्र कार्य तत्तद्वर्णाना- मधिकृतत्वात्सत्यामपि समानायां योग्यतायां नाधिकारातिक्रमः श्लाध्य इति सर्वमवदातम् । इयान् विशेषो यत्स्वभावानुसारेणाधिकारश्चातुर्वर्ण्यव्यवस्थायाम् । साम्यवादव्यवस्थायां तु न तथा । तत्रापि मान्यतापर्यालोचनं त्वावश्यकमेवेत्युक्तमेव पुरस्तात् । तच्च न स्वभावपर्यालोचनमन्तरा संभवतीत्य- गत्या स्वाभाविकत्वमधिकारस्य तत्राप्वभ्युपगन्तव्यमित्थसकृदुक्तमेव प्राक् । नैतावता भोग्यसंपनेवि- षमता । उत्पादनवद्विभजनविनियोगयोरपि शास्त्रेणव नियमनात् । नहि संपदाधिक्यं यथेच्छभोगाय कुत्रापि विहितम् । यज्ञार्थत्वात्सर्वस्य । यज्ञावशिष्टस्यैवोपभोगविधानाध । यज्ञश्च शास्त्रविहितमार्गेण सर्वान्तर्यामिपरमेशाराधना। अत एव मिष्टान्नभोजनदानासड्गे दशपात्रेषु प्रतिवेश्यपि एको ग्राह्यः । नोचेद्दण्डभाग्यजमानो भवतीत्युक्तम् । एवमेव दुर्भिक्षादौ ग्रामस्थपरिपालनमकृत्वा तीर्थेऽनसंतपणक- र्तापि दण्ड्य एव । तथा चाडपाततोऽस्यां व्यवस्थायां भेदप्रतिभासेऽप्यन्ततः फलत उद्दशेतः हेतुतश्चाभेद एवेति वस्तुगत्या सर्वेषां साम्यं भवति । किंबहुना चिरंतनत्वमेवास्या व्यवस्थायाः अमी- चीनत्वगमकमित्यलं पल्लवितेन। (प्रकारान्तरण स्वाभाविकत्वपर्यालोचनम् ) ननु स्वाभाविक्यपीयं चातुर्वर्ण्यव्यवस्था न वंशपरम्परया जन्मासिद्धा भवितुमर्हति । स्वभाव- परिपोषकाणां शरीरघटकद्रव्याणामुपचयापचये स्वभावपरिवर्तनस्यैकस्मिन्नपिशरीरे प्रत्यक्षोपलम्भात् । व्याध्यादिना शरीराशक्तौ स्वभाववैपरीत्यदर्शनात् । शान्तस्यापि तदानी कोपनत्वप्रतीतेः । एवं च शान्तिकारणद्रव्याणां हासे व्याध्यादिना धातुसाम्यामावे च स्वभावपरिवृत्तिः प्रत्यक्षतयोपलभ्पमाना नापह्रोतुं शक्या । एवं स्वस्थस्यापि स्वभावविपरीताहारविहारादिना स्वभावपरिवृत्तिः शक्या । तथा च बीजद्वारा स्वभावानुवृत्तिसिद्धान्ताभ्युपगमेऽपि प्रतिसंतानं समानस्वभावादर्शनात् माताापतृ- स्वभावपरिवृत्तिरवश्यमेवाभ्युपगन्तव्येति का वार्ता स्वभावमूलकचातुर्वर्ण्यस्य जन्मत एव संतानपरम्प- रानुवृत्तेः । अब च विषये पाश्चात्यशारीरकशासमवश्यमेव पर्यालोचनीयम् । तत्र हि प्रतिशरीर जीवनोपयोगिनां घटकद्रव्याणा पृथक्करण विधाय परिमाणमपि पदर्य प्रात्यक्षिकपयोगेण तेषामुप- घयापचया विधाय स्वभावपरिवानः प्रमाणिता मञ्चेस्टरवास्तव्यैः डा. जे. डोहेमिहोदयः । तयथा- ·४९६ धर्मादर्श १८०० प्रतिशतम् " " " " शरीरघटकानां मूलतत्त्वानामादौ प्रतिशतं परिमाणम्- ऑक्सिजन् ६५.०० प्रतिशतम् कॉर्बन् हायड्रोजन १०.०० नायट्रोजन् कॅलशियम् २०० फॉस्फरस् १० पोटॅशियम् ०.३५ सल्फर (गन्धकः) ०२५ सोडियम् ०.१५ क्लोरीन् ०.१५ मॅग्नशियम् लोहम् .'००४ आयोडीन् अल्पम् फोरिन् सिलिकान् इत्यादीनां त्वल्पता चेति । एवमत्यल्पानामपि शरीरघटकानां मूलतत्वानां स्वभावपरिणाम- कारकत्वं वर्तते । एवं चैतेषां न्यूनाधिकभावे स्वभावपरिवृत्तिरपि भवति । मॅगॅनीजतत्त्वस्य न्यूनतायां मूकप्रायत्वं कुक्षोभत्वं स्वार्थप्रवणता लिङ्गदुर्बलत्वं च भवति । स्त्रीणां तु पायो वन्ध्यता च ! मातृत्वभावनाऽभावश्च । श्वापदेषु स्त्रीजातेरपत्येषु दुर्लक्ष्यतयाऽकालमरणमपि संभवति । लोहपरिमाणं घ सत्यवादित्वापराधकारित्वनिमित्तम् । आयोडिनतत्त्वस्योपचयापचयाभ्यां वन्ध्यत्वबहुपजस्त्वे च भवतः । एवमाक्सिजनतत्त्वाधिक्ये आशावादित्वं वाचाटता च । हायड्रोजनतत्त्वाधिक्ये च शमप्रक- तिकत्वं सुसंस्कृतता च । एव च रासायनिकमूलतत्त्वानां बहुविधानां स्वभावेन संबन्धात् न्यूनाधिक- भावेन स्वभाववैचित्र्यं भवतीति । एवं च स्वभावकारणीभूतघटकद्रव्याणामुपचयापचये स्वभावपरिवर्तनं भवतीति सिद्धान्तः सिध्यति । तथा च यदा यादृशस्वभावस्य प्रजानां कार्यकारित्वेनाऽऽवश्यकता, तदा तादृशाहारवि- हारादिना तत्संपादनमपि सुकरमिति दूरापास्तव स्वभावस्यापरिवृत्तिस्तन्मूलिका च चातुर्वर्ण्यस्य जन्मसिद्धता वंशपरम्परानुगतता चेति व्यर्थ एवायमट्टहासो. वैदिकानां चातुर्वर्ण्यस्य जन्मसिद्धले इति चेदन ब्रूमः। सत्यमेतादृशाहारविहारपरिवर्तनेन स्वभावपरिवर्तन तन्मूलकवर्णजातिपरिवर्तनं च संभवतीति । अत एव धर्मशास्त्रेऽपि भक्ष्याभक्ष्यपेयापयादिविचारो वृत्तिनियमनं च महताटोपेन प्रतिपायते । नेता- वता यथाकथमप्याहारविहारादिकं कर्तव्यमिति सिद्धान्तः सिध्यति । संभवति हि जगति सर्वेषा- मपि स्वभावानामुपयुकता । धैर्यादार्यादिवत्क्षमाशान्तिदयादिभावानामप्यावश्यकत्वात् । तथा र तत्तद्रावानां संपूर्णतया कार्यकारित्वा परा कायाप्पणीया भवति । नेदानीतनवापामहिं सादीनामेपोपदेशो युक्तः । सिहयामादिसमागमपराले शौर्यात्मकहिसाया एवोपयुगत्वात् । सोऽयं भाव- परिपोपो विधेयचेन सर्वेषामेव युगपाद्विधातुं सापतम्। जगत्क्षयावहत्वात् । न हि समानभावानामिह जगति ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः '४९७ परस्परापेक्षा वा तन्मूलकभोक्तृभोग्यभावो वा परिदृश्यते । यत्तुस्त्रीपुंसयो रतिभावमूलकमन्योन्यापेक्षणं नाम; तत्रापि रतिस्वरूपस्य वासनाभेदेन भेदादेव तत् । नान्यथा। न हि स्त्रीणां वासना बीजाधायकत्वेन कुत्रापि श्रूयते न वा पुंसां वीजग्राहकत्वेन वा। तथा च रतित्वेनाविशेषेऽप्यवान्तरनैसर्गिकवासनावशा- तद्भेदः सिध्यत्येव । अप्राप्तप्राप्यस्यैव किल सर्वत्रापेक्षा। न तु प्राप्तस्य । यदि च सर्वेऽपि समानस्वभावाः, तर्हि किमर्थमन्यमपेक्षेत । सर्वेषां सर्वकार्यकारित्वेन परापेक्षाऽसंभवात् । ननु सर्वकार्यशक्तावपि भोग्यसंपत्तेर्बाहुल्यान्न सर्व सः कर्तुं शक्यमित्यन्योन्यापेक्षा तन्मूलककार्यभेदश्चेति चेत्तर्हि किं केन कर्तव्यमित्यत्र नियामकाभावाद्वागद्वेषादीनां प्रवृत्तिः केन वार्यताम् । नहि साम्यवादे तादृश- नियामकं किमप्यस्ति येनैकेन सर्वाधिकारित्वमन्यैश्च तदाज्ञाधारित्वं स्वीकर्तव्यम् । तद्गत्या शक्तिभेदः स्वभावभेदश्वाङ्गीकर्तव्यः । तथा च जन्मसिद्धस्वभावपरिपोपमविधाय कृत्रिमस्वभावपरि- . वर्तनेन कथंकारं सामाजिकसर्वकार्यनिष्पत्तिः स्यादिति न विद्मः। यदाकदाचित्समाजे किंचित्कार्यमव- श्यमेव संपादनीयमपि तत्संपादनशक्तव्यक्त्यभावान्न संपादयितुं शक्यते, तदा तादृशशक्तिशालि- पुरुषोत्पादनाथ कदाचिदेतादृशस्वभावपरिवृत्तेः स्यान्नामाऽऽवश्यकता । नैतावता सर्वस्वमावपरित्र- क्या सर्वसंकरः समाजयोगक्षेमाय प्रभवति । अतश्च सिद्धस्य परिरक्षणमेव किल समाजव्यवस्थेति निपुणं परीक्षणीयं प्रेक्षावाद्भः । इदं तु सत्यमेव यन्न कदापि धर्मस्य परिवर्तनं न भवतीति वयमपि ब्रूमः । व्यभिचारादि- दोपद्वारा वर्णसंकरेण धर्मपरिवर्तनं तु धर्मशास्त्रेऽपि प्रतिपाद्यते । दृश्यते च दावाग्निदग्धानां वेत्र- बीजानां कदलीकाण्डजनकत्वेन धर्मपरिवर्तनम् । परंत्विदमन विचार्यम् , यद्धर्मपरिवर्तने वस्तुस्वरूपं परिवर्तते न वा ? दावामिदग्धानि वेत्रबीजानि दाहानन्तरमाी वेत्रबीजान्येव वा कदलीबीजानीति सुनिपुणतरमालोच्योत्तरितव्यं परिवर्तनवादिभिः । यदि वेत्रत्रीजवं स्वीयमपहाय कदलीबीजभाव- मापद्यन्ते वेत्रबीजानि । तदा तु वस्तुस्वरूपमपि परिवर्तितमेव । अत एव धर्म एव खलु वस्तुस्वरूपम् । न त्वाकार इत्यपि सिध्यति । यदा हि वस्तु स्वस्वरूपेण वर्मेणापेक्ष्यते तदा धर्मपरिवर्तने वस्तुस्वरूप- हानिरेव । न ह्योषधीनां धर्मापगमे कोठादन्यत्किमपि स्वरूपम् । अतश्च परिवर्तनं नाम पूर्वपदार्थ- नाशश्नोत्तरपदार्थोत्पत्तिरिति सिध्यति । एवं च पदार्थस्वरूपसत्तायां न कदापि धर्मपरिवर्तनं भवितु- मर्हतीति सिध्यति । ततश्चेदानीतनोऽय केपाचिधर्मपरिवर्तनवादोऽयं वेत्रबीजवबाह्मगादीनां नाम- मावशेष इति सिध्यति । तदरमुपाधिवितरणवद्विना परीक्षा गुणादीना ब्राह्मणायुपाधिदानं यथेच्छम् । सन्ति च बहवो नीतिनर्मसचिवा इदानीं रावसाहेब रावबहादुर इत्यायुपाध्युपहिताः । तस्माद्धर्म- परिवर्तनवादोऽयमापातरमणीयोऽप्यन्ततः सर्वसंहारक एवेति निश्चयमेव । तस्माद्यदि सत्यमेव खलु ·४९८ धर्माद मात्स्यन्यायनिरासाथ समाजव्यवस्था विधेया, तर्हि स्वाभाविकगुणपरिपोषद्वारा तत्चत्कार्यकरणेन सर्वान्तर्यामिपरमेशसंतुष्टिर्यथा मवेत्तथैव विधेयम् । तत एव वस्तुतः समाजयोगक्षेमसंपादनं सिष्यति । • एतेन धर्मपरिवर्तनवादोऽयं धूर्तवकानां विप्रलाप इति सिध्यति । धर्मो हि वस्तुस्वरूपालको वस्तुस्वरूपमविनाश्य कथंकारं परिवर्तेत । अतश्च तादृशधर्मसंरक्षणमेव श्रेयः । तच्च स्वभावपरि- पोषेण, स चानुकूलाहारविहारसेवनेन तच्येन्द्रियनिग्रहद्वारा शाखादेशपरिपालनेनेति शानमेव यथावद्धर्मे प्रमाणम् । धूर्तबकानां तु इन्द्रियनिग्रहाभावेन यथेच्छपवृत्ती बलवानभिलाषः । एवमति सामाजिकाधिकारहानिर्मा भूदिति स्वीयं ब्राह्मण्यादिकं विना धर्मपरिपालनं तथैव भवेदित्यमितधि- रेवात्र वादे हेतुः । नान्यः कोऽपि निश्चीयते । यदि च वस्तुगत्या समाजस्य सुस्थितिविधया, तदा तु तदनुकूलगुणानां परिपोषार्थ तत्तत्स्वभावनिर्धारणमेवाऽऽवश्यकम् । तद्विहाय सर्वोऽयमन्यापातु व्यापारो नाम निधनायव सर्वेषाम् । अतश्च स्वभावानुकूलखायपेयनियमनमाचारश्च यथाशासमेर परिपालनीयो । अत्र च पदार्थगतशक्तिमूलक एव खायपेयविचारः परिग्राह्यः । स्पर्शमूलकखाया- खायादिविचारस्तु शुद्धिपतिविम्बे वक्ष्यते । (धर्मस्य भावनात्मफल्वेनं पर्यालोचनम् ) ननु इष्टसाधनत्वज्ञानमेव प्रवृत्ती कारणम् । तथा च धर्म प्रवृत्तिवेदावश्यकी तदा तस्याः पीटयाधनत्वमवश्यमेवाङ्गीकर्तव्यम् । तत्कथं सर्वान्तर्यामिसमाराधनार्थत्वं तस्य भवितुमर्हति । न हि सर्वान्तर्यामी फश्रन पदार्थः, न वा तस्याऽऽराधनमपि संभवति एवमपि शन्दात्मकशासजन्यबोध- विषयत्वात्तत्सत्ताऽभ्युपेया चेनहिं विकल्पख्यात्यापतिः । विकल्पश्र शन्दज्ञानानुराती वस्तुगन्यः । एवं च यस्तुशून्यत्पादेव पिकल्पस्य भावनात्मकत्वमेव सिध्यति । एवं सर्वान्तर्यामिणोऽपि केत. भावनात्मकत्वमेव स्यात् । परंतु भावनामात्रेण कार्यसिदिस्तु न कुत्रापि दृश्यते । अन्यथा पार रामार्थमपि भश्यपेयपदार्थमापन कार्यकारिणी स्यात् । न तोपलभ्यते । सारेपवार्थ- लाभार्थमाामरं पोपटम्भात् । अन्यथा तु सर्वव्यवहारलोपयसङ्गात् । अतभैताइराभारनामा यानुसारेण समिभन्यवहारमानिमिदं वचनामानमेव । नहि सान्तर्यामी कभनेकः सः नारि काटिपूर्णः । ये न सत्पुरुषानुभाते नेपा नारामा मारेका पना निनामा गाITAshiriil. ri निरनुमानानिms निरि-ना मा निर filiar Tiger-IN-En, firsty: isitoreiमा-1 मिनिटानादानाgsition withREAirpetitriniti 4.inनामा . - - स ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बर ४९९ विशेष्याभावप्रयुक्तविशिष्टाभावात्मिकायां तु यद्यपि विशेषणस्य सर्वान्तर्यामिणः सत्त्वं सिध्यति, तथापि शास्त्रोपदिष्टमार्गेण संतोपस्यानुपलम्भात्, इतरसाधनानां च शास्त्रातिरिक्तप्रमाणैरनवगमात्फलतः सर्वान्तर्याम्यभावमूलकत्वमेव तस्या अभ्युपगन्तव्यम् । तथा च असतोऽलीकस्य समाराधनं भावना- मात्रमेव पर्यवस्यति । तद्वरं मानवतासमाराधनं दृष्टफलकम् । यत्र प्रत्यक्षावगमेन न दम्मछलकाप- ट्यादीनामवसरः । तथा च केवलादृष्टवादान् तन्मूलकनियमांश्च परिहृत्य प्रत्यक्षमार्गेण लोकसमा- राधनमेव यथार्थों धर्म इत्यभ्युपेयमिति चेदत्रोच्यते । सत्यं लोकसमाराधनमेव यथार्थतया परमो धर्मः। परंतु तदिदं समाराधनमपि कथं कर्तव्यमित्यपि विचारणीयमेव। यदि परस्परसापेक्षतया भोग्यसंपत्तिसमार्जनमात्रेण तद्भवेत्चर्हि राट्रियत्ववादस्य कथमभ्युदयो भवतीति वक्तव्यम् । ननु न मन्यते राष्ट्रियत्ववादः । सत्यं न मन्यते भवता। नैतावता नोदेतीति वक्तुं पार्यते । अन्यथा भवदीयगुरुस्थानापन्नस्य राशया- देशस्य युद्धप्रसङ्गो न स्यात्। यः कोऽपि मानवो यत्र कुत्रापि वसतु वा राज्यं करोतु । परस्परसापेक्षतया भोग्यसंपदुपार्जने तु न कापि हानिः । तत्किमर्थमन्येषां निवारणार्थ महानयं सङ्घामोयमः । कुत्र वा समाजे नान्योन्यसापेक्षतया भोग्यसंपदुपार्जनं भवति । तथा च सामसंरम्भ एवाय राष्ट्रियतावादं गमयति। ननु नायं सङ्ग्रामोद्यमो राष्ट्रियत्वार्थम् । अपितु भोग्यसंपत्तेर्यथावद्विभज- नार्थम्। दृश्यते च सापेक्षतया भोग्यसंपत्तेरुपार्जने समानेऽपि वैषम्येण विभजनम् । अतश्च विषमविभागवा- दिनां प्राबल्यं माभूत् मा च मात्स्यन्यायावसरोभूदित्येवायं संग्रामसमुद्यम इति चेन्न। तथा सति जगती- तले यावन्मात्स्यन्यायं तदुपरमासंभवात् । नहि विशिष्टप्रदेशे एव तन्निवृत्तिस्तस्य कर्तव्यम् । मानवतापुरस्कारण तदुत्थानात् न ह्यन्यत्र न मानवाः एवमपि तत्रत्त्यैः सा कर्तव्या नास्मा- कमेतत्कर्तव्यमिति बुद्ध्यैव फिल युद्धोपरमः संपन्न इत्येवागत्या वक्तव्यम् । तत्र के यूयं के वाऽन्ये तत्रत्या इत्यनुयोगे त्वेतद्देशीया वयमन्येऽन्यदेशीया इत्येवोचरपथमियात् । तथा च प्रादेशिक- स्वत्वाभिमान एव किलाभिव्यज्यते । तदेव च राष्ट्रियत्वम् । नान्यत्किमपीति कणेहत्य पर्या- लोचनीयम् । सोऽयं प्रादेशिकस्वत्वाभिमानः किं वस्तुस्वरूपात्मको वा भावनात्मको वेति विचारणीयम् । ननु भावनात्मकत्वेऽपि तस्य प्रदेशात्मकवस्तुतत्वालम्बनत्वादस्तुस्वरूपात्मकत्वमे- वेति चेत्रापि सर्वान्तर्यामिवस्तुतत्वस्याऽऽलम्बनादेव तत्समाराधना भावनात्मिकापि न वस्तु- स्वरूपात्मकत्वं व्यभिचरतीति समानमेव । ननु किंतावत्प्रमाणं तत्सत्वे । कि वा मानवतासन्चे प्रमाणम्। ननु समानसुखदुःखप्राप्तिपरिहारादिपवृत्तिरेव प्रमाणम् । एवं तर्हि समानसंवेदना- स्मकचेतनशकिरपि प्रमाणम् । ननु न मन्यते मया। किं त्वं न माननः । प्रत्यक्षोपलम्भेऽपि न मन्यत इति वचनं विना नरेतरं न बूयात् । न चोपलम्भेऽपि न समानता। जडमूढादीनामपि दर्शनात् । वर्हि मानवतापि ·.. ५०० धर्माद न समाना। सुखदुःखमाप्तिपरिहारप्रवृत्तीनामपि भेददर्शनात् । रतिविरत्यरत्यादीनां प्रतिपिण्ड वैचित्र्योपलम्भेन तन्मूलकप्रवृत्तिभेदस्यापलापासंभवात् । ननु विषयभेदानेदेऽपि सामान्यतोऽभेद इति चेनापि पिण्डभेदात्संवेदनाशक्तेन्यूनाधिकभावेऽपि सामान्यरूपेणोपलम्भः समान एव । ननु चेतनाशक्तिस्तावविद्युत्कण ( इलेक्ट्रॉन् ) जन्या तत्र कारणभेदात्कार्यभेदः । न चात्र तथेति चेत् किं भवन्निवेदनमात्रेण एवं तहिं प्रेतस्यापि भवत्संमतप्रवृत्तिः स्यात् । ननु चेतनाशक्तेर- भावान्न तत्र सेति चेत्तहिं चेतनाशक्तिरेव प्रवृत्तिकारणमभ्युपगन्तव्यम् । तस्याश्च कारणभेदानेदे तन्मूलकप्रवृत्तिभेदोऽपि केन वार्यताम् । ननु विभिन्नकाष्ठादिसंघर्षणजन्योऽप्यग्निर्यथैकरूपः तथा विभिन्नचेतनाशक्तिजन्यापि प्रवृत्तिरेकरूपा स्यादिति चेत्तर्हि विभिन्नेलेक्ट्रानप्रोटानजन्या चैतन्यशाक्तिरप्यकरूपैवास्तु । उत्पत्तिविनाशशालित्वेन भिन्नरूपता तु प्रवृत्तावपि समानेव । तत्सिद्धं मानवतावचेतनाशक्तेरपि सर्वान्तर्यामित्वं सर्वत्र । तथा च तत्समाराधनमपि वस्तुस्वरू- पात्मकमेव सत्यपि भाषनारूपत्वे तस्याः । इति । वस्तुतस्तु इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारकारणीभूता भावनेव न वस्तुतत्त्वमपेक्ष्यत इति ससटमेव व्यवहारे । अत एव "तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य मियो जनः" इति कवक्तिः संग- च्छत । न हि प्रेमा वस्तुसत्सौन्दर्यादिकमपेक्ष्यते । सौन्दर्यशास्त्रदृष्ट्या वा आरोग्यादिशास्त्रदृष्ट्या वा निकृष्टस्यापि पदार्थस्य प्रेमास्पदत्वदर्शनात् । नहापामरमुपलभ्यमानं पुत्रफलत्रादिषु प्रेम था सौन्दर्यदर्शनं शास्त्रप्रमितं यथावदेव भवति । एवमपि प्रवृत्तिनिवृत्तिकारणत्वं सस्य सर्वत्रानुभूयमान नापतोतुं शक्यम् । एवं चतेषां मावनास्वरूपानतिरिक्तत्वेऽपि कार्यकारित्वं भवत्येव । एवमेव पतित्व- पत्नीत्वस्वत्वादिपदार्था भावनामात्रस्वरूपा एव किल कार्यकारिणः। किंबहुना सर्वोऽपि व्यव हारो भावनामूलक एव जगति जागतिं । तथा च भावनाया अलीकत्वे जगदान्थ्यप्रसङ्गः । एवं च भावना फिल यथार्थानुभवजन्या वा भवतु, अयथार्थानुभवजन्या वा भवतु, सर्वथा तु प्रवृत्तिनिवृत्तिकारणतां न व्यभिचरतीति तम्या यथाभिमतकार्यकारित्वानुमुणः परिपोप एव जगति आवश्यक इति तु निश्चप्रचमेव । नन्यनुभवोऽपि भावनाभेदागिनो भवतीति भावनाजन्यत्वं तस्याभ्युपेयम् । अत एवं पुनकलनादिषु सर्वेषां प्रेमोपपन्नं भवति । स्वीयत्वभावनाभाचे तु न प्रेमोद्भव इति भावनेवानुभव- कारणम् । एवमनुभवयशादपि भावनोत्पयमानापरिचितेषु दृश्यते । अत एव स्वपरभाषोऽपि न सपि समानः । यो पन्यस्य परोऽनिष्टकर्ता तोऽप्यपरस्पेटरापादकत्वात्स्यो भवतीत्यनुभवभेदादा- पनामेोऽगायोरीफन्गः । तथा नान्योन्याश्रयापतिः । भावनाया अनुभवजन्यत्वमनुभवस्य । मापनानन्यत्पमित्येकस्याप्यविधिरित पेन । सीजन्यायेनानादित्वात दोषः । न्यनिभेदेन कार्यकारणभाभा । तथा पानातो सारे परिसनमानामः मानानुभयप जगदपि परिवर्तयताति ।

·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्धः तत्र स्थित्यर्थ प्रयतमानानां मानवानामिदमेवाऽऽयं कर्तव्यं यदपेक्षितकार्यानुगुणभावनास्थिरीकरणं तादृशभावनापरिपोषणं च । अन्यथा समाजस्य स्थैर्यासंभवेन यथावदपेक्षितकार्यसंपादनाभावेन च समाजरचना हि गगनकुसुमायमानैव स्यात् । तथा चान्ततो मात्स्यन्यायप्रसर एव विजयतेतराम् । परं चेदं न मानवतागमकमित्यद्ययावत्सर्वेषामुद्घोषः । तथा च मात्स्यन्यायानिरासपूर्वकं समाजस्य स्थितिः संपादनीया चेदादौ तचकार्यानुकुलभावनापरिपोषो यथा भवेत्तथा प्रयत्नो विधेयः । कार्य चानेकविधमिति तदनुगुणानां भावनानामप्यनेकविधत्वमपरिहार्यम् । स चायं परिपोपः परस्परानुपमर्दैनऽन्योन्यानुगुण्येन च यथा भवेत्तथा काचन पद्धतिरादरणीया। सैव च यथावत्समाज- रचना । न तु समयबन्धपरिकल्पिता तात्कालिककार्यवशादेकविधभावनोरोधिका रचना समाज- रचनेति सिध्यति । (तत्र ज्ञानभेदापेक्षा) ननु नानाविधभावनानामन्योन्यानुबन्धेन परस्परानुपमर्दकत्वेन नैव कथमपि परिपोषो भवि- तुमर्हति । परस्परविरोधात् । या हि दयारूपा मावना अहिंसानुबन्धिनी, न सा शौर्येण सहावस्था- पयितुं शक्या । एवमनुरागोऽपि द्वेषेण सहावस्थानानहः । एवमन्येऽपि भावाः परस्परं सहावस्थाना- नहीं इति तेषां सर्वेषां परिपोपे परस्परोपपीडनमेव स्यादिति दुरवस्था समाजस्य तदवस्थैव । किं च भावनापरिपोषो हि तथाविधानुभवसातत्यमन्तरा न संभवति । अनुभवश्च जागतिकपदार्थायत्त इति तस्यानुगतेकविधत्वासंभवेन कथं तत्तद्भावनापरिपोषः संपादयितुं शक्यः । इति चेन । शास्त्रजन्या- नुभवस्य तथाविधत्वसंभवात् । शास्त्रं हि शासनार्थम् । शासनं च नियमनमेकत्र स्थिरीकरणमिति यावत् । तथा च जागतिकपदार्थानां यथावदाकलने तदुपयुक्तताज्ञाने जागतिकसविधव्यवहारज्ञाने मानवस्वभावपरिशीलने च तदनगुणनानाविधतत्त्वज्ञानोदयेन तत्तद्भावनापरिपोषकत्वं तत्तत्तत्त्वज्ञानस्य निश्चित्य तत्तद्नुगुणस्वभावानां तत्तध्ययनबोधाचरणप्रचारद्वारा तत्तच्छरीरेषु तत्तद्भावपरिपोपोऽपि सुकर एव । अत एवैकमपि जगजीवितादिक्षणिकत्वज्ञानं ब्राह्मणप्रकृतिषु वैराग्योद्बोधकं सत् सर्वप्राणि- कल्याणेच्छासाधकं भवति । तदेव क्षत्रप्रकृतिषु जगद्वितेच्छया कण्टकोच्चाटने देहपातमपि कारयति । वेश्यप्रकृतिषु सकलसपसंग्रहणपूर्वकं जगत्परिपालने प्रवृत्तिकारणम्।थप्रकृतिषु जगद्विताय जीविका- पारतन्त्र्यमप्यवलम्बयति । तत्रापि तत्तद्विशिष्टकार्ये वाभिनिवेशार्थं जगत्स्वरूपविषयकमपि ज्ञानं भिन्नमेव भवति । मानवसृष्टिरियं स्वभावतः साधुरिति ब्राह्मणप्रकृतिकाः । कण्टकमयी दृष्टा संहाराही इति क्षत्रप्रकृतिकाः । भोगमयी भोगपरवशा चेति विप्रकृतिकाः । कर्ममयी परायत्ता चेति शुद्रप्रकृतिकाः । यावदर्थ व्यवहारार्हा इति दस्युप्रकृतिकाः । तथा चैतादृशानुभवसातत्यसंपादनेन वत्र तत्र तत्तत्प्रकृतिकानां तत्तद्भावपरिपोषणं विधाय तत्तदुपयुक्तकार्येषु नियोजनमेव समाजयोग- क्षेमसाधकमित्येव सिद्धान्त अरीकर्तव्यः । नाधुनातनज्ञानमिव सर्वपामेकविधमेवाधीतिबोधाचरण- ·५०२ धर्मादा प्रचारादिकं विधेयम् । स्मरणीयश्च पूर्वेतिहासः । एकान्तेनाहिंसावादिना बौदानां सर्वभक्षकत्वम् । एकान्तेन परोपकारोपदेशकानां सिस्तानां सर्वसंहारकत्वम् । यावदर्थव्यवहारवादिनाममानुपता क्रौयं च यवनानाम् । इदं निखिलमपीतिवृत्तमिदमेव गमयति यनैकान्तेन कोऽप्येको भावः संसार- स्थितिस्थापक इति । भारते तु पूर्व सर्वविधभावपुष्टानां मानवानां सत्त्वादेव सर्ववैभवशालिलमासीत् । क्रमेण च परैरापातरमणीययुक्तिवादेषु प्रसृतेषु योग्यब्राह्मणप्रकृतीनां तनिरासार्थमलाभे च हात प्राप्तेयं समाजरचनेदानीं सर्वथा दासभावमेव भजते । इदानीमपि न वयमत्रत्याः किंतूसरभुववास्तव्या वन्यकल्पाः, वेदरूपयाम्यगीतपरायणाः । अत्रत्यास्तु मूलवास्तव्या भिल्ला गोण्डा दस्यव इत्यादि- ज्ञानमेव तत्त्वज्ञानमिति मन्यमाना वयं शत्रुपरिकल्पितं स्वनाशोपायमिममनाकलयन्तस्तेपामेवाऽऽचार- विचारव्यवहारेषु बद्दादरास्तेषामेव समाजरचनां रोचयामह इति अहो बुद्मिशः । मन्ये कृताव शत्रूणां कपटनीतिः । अत एवोक्तं नीतिरहस्ये तत्रभवता कविकुलगुरुणा भाराविणा पाण्डवेतिहास- वर्णनमुखेन । शत्रुकृतनिकारो हि- लोक विधात्रा विहितस्य गोप्तुम् क्षनस्य मुष्णन् वसुत्रमोजः॥ तेजस्विताया विजयकवृत्तेः निघ्नन् प्रियं प्राणमिवाभिमानम् ॥ १॥ ग्रीडानतराप्तजनोपनीतः संशय्य कट्रेण नृपः प्रपन्नः ॥ वितानभूतं विततं पृथिव्याम् यशः समूहन्निव दिग्विकीर्णम् ॥ २ ॥ वीर्यापदानेषु कृतावमपः नन्वन्नभृतामिर गंप्रतीतिम् ॥ जन Ausmmar... - ·चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बर - प्रतिष्ठापितमिति पर्यालोचने तु तच्छासपर्यालोचनमेवाऽऽवश्यकमनुसंधेयम् । अत एवोक्तं कविकुल- चूडामणिना तत्र भवता भारविणा- मतिभेदतमस्तिरोहिते गहने कृत्यविधौ विवकिनाम् ॥ सुकृतः परिशुद्ध आगमः कुरुते दीप इवार्थदर्शनम् ॥ इति ॥ इदानी किल परम्परामामशुद्धशास्त्रज्ञानाभावेऽपि सामान्यतो भाषाज्ञानवशाच्छासपर्या- लोचनमिदं पाण्डित्यविडम्बनमेवास्मदीयानां नव्यसुशिक्षितानाम् । यदुदाहरणं वेदानां वन्यग्राम्य- गीतत्वसिद्धान्तः, अस्माकं चोत्तरध्रुववास्तव्यत्वसिद्धान्तश्च । को हि वन्यो ग्राम्योऽज्ञातनागरिकोऽमे- देवपुरोहितत्वं देवत्वं यज्ञमृत्विक्त्वं होतृत्वं च विना पूर्वानुभवं परिकल्पयेत् । किंबहुना न्यावहारि- काष्टादशविवादपदानां स्वत्वादिसिद्वान्तानां च मूलं प्रायो वेदेषु समुपलभ्यत इति तु धर्मकोशाद- भिव्यक्तमेव । एतच सर्व न वन्यावस्थायां ग्राम्यगीतेषु संभवतीत्यन्धपरम्परेव किलेयं पूर्वोक्तकल्पना- परिगृहीतिराविवियत्यस्माकं सारासारविवेकशून्यत्वम् । तस्माद्भावनाप्यस्मदीया न निष्प्रमाणिका विवेकशून्या। अंत एव न सा केवलं विकल्पात्मिका वस्तुशून्या । अपि तु वस्तुतत्त्वावल- म्बिनी यथावत्कार्यकारिणी जगवात्रानिर्वाहिकेत्येव परमादरणीयाऽस्माकं भवति । ( स्वत्वनिराकरणवादनिरासः) एतेन-सर्वस्वत्ववादोऽप्यपास्तः । स्वत्वं हि यथेच्छविनियोगाधिकारः । तत्र विनियोगस्य शास्त्रनियमितत्वे कुत्र किल यथेच्छता प्रभवतीति विचारणीयं सुधीभिः । शास्त्रीयनियमने चेत्तत्र शास्त्रमेव प्रमाणम् । तच्च सर्वादरणीयं न व्यक्त्यधीनम् । अथ नियमितेष्वेवान्यतमस्वीकारे यथेच्छत्वं तदा तु किं वा राष्ट्रस्योच्छिन्नम् । नन्विदमेवोच्छिन्नं यद्ब्राह्मणानामनायासेनैव परिपोषणम् । इति चेद्ब्राह्मणातिरिक्त कुत्रापि कदापि विनियोगो नास्त्येव शास्त्रविहित इति प्रदर्शनीयं स्यात् । अन्नवस्त्रदानं तु प्राणिमात्रस्य शास्त्रविहितं नापलपितुं शक्यम् । समर्थस्य भिक्षापि निषिद्धाऽन्यत्र यतिब्रह्मचारिभ्यः । अत एव दानसंस्थायाः प्रादुर्भावः । ननु विनियोगस्य शास्त्रनियमितत्वेऽपि विभजनं तु यथेच्छमेव भवतीति चेन्नायं शास्त्रदोषः । निग्रहानुग्रहसमर्थशासनशैथिल्यादेव जनानां शायप्रवृत्तिः । यया लाभात्तु सप्तमो भागः' "धर्माय यशसाय कामाय स्वजनाम च पञ्चधा विभजन् वित्तमिहामुत्र च मोदते इति शास्त्रविहितो विभागो न सम्यक् परिपाल्यते । एवमुत्पादनविनिमयावपि न शास्त्रो- " " .

·वस्तुतचात् उलकापट्यहिंसानृतादिदोषापहार कलात् कर्तव्यनिष्टोत्पादकत्वात् द्वंद्वत्तहत्वादन्ते सर्वत्र राप आदर्शभूतः समाजेपेक्ष्यते । सोऽपि न बलात्सपादयितुं शक्य इति तनापि स्वभावपर्यालोचन- धर्मादा । स्वभावपरिनिष्ठा तेषां पृथर संघस्थापनेन परायत्तत्वमेव संपादनीयम् । एवं विभिन्न स्वभावानामेतेषां संघानां परस्परानुस्मर्दकत्वेनक्यसंपादनाय सर्वान्तर्यामिपरमेशारायनमेव पुरस्कर्तव्यम् । यथार्थत्वेन ५०४ पदिष्टाविदानीमनुठीयेते । तादृशशासनप्रचारे तु तदेव शास्त्रमपरिवर्तितमपि जगदभ्युदयाय प्रमदे- देवेति वृथायं स्वत्वनिराकरणप्रयत्नः । उत्पादनविभजविनिमयनविनियोगानां यथावत्संपादने वर्तमान- मपि स्वत्वमभिमानमात्रमकिंचित्करमेव । तादृशस्वत्वरक्षणं न राट्रनाशाय प्रत्युत राष्ट्रपरिपोषार्थिव प्रभवति । यदि वैश्यत्वेन क्षत्रियत्वेन ब्राह्मणत्वेन वा तत्र तत्र यथार्थस्वत्वाभिमानस्तहि तन्मूलक- जगत्परिगलनात्मककर्तव्यनिष्ठापि प्रादुर्भवेत् । नो चेदिदानीमिव स्वराष्ट्राद्राष्ट्रियाणां निर्वासनेन परिवर्तन-सोपवा विनाशो वा प्रादुर्भवेदेव । न ह्यस्मासु स्वराष्ट्रगतस्य वा स्वगृहागतस्य प. शरणागतस्य वा विनापराधं कदापि कस्यापि निर्वासनं दण्डसंस्थायाः कर्तव्यतया कुत्रापि विहितम् । प्रत्युत तद्यशोविनाशकत्वेन कर्तव्यभ्रंशायैव भवति । इदमेव चाऽऽर्यत्वमनार्यत्वं च यत्कर्तव्यनिष्ठा- भावाभावौ । दण्डो हि प्रजानां रक्षणायैव न तु नाशाय । प्रजात्वं च न धर्ममूलकं वा सामयिक वा । अपि तु योगक्षेमनिर्वाहकत्वेन संरक्षणीयत्वम् । तच्च योगक्षेमनिर्वाहार्थ समागतस्य समाश्रितस्य च सर्वस्यापि भवितुमर्हति । अत एवास्मदीयभिल्लान्त्यजेष्वपि तद्दरीदृश्यते । अत एव न तेऽनायीः । यत्र तु तदभावस्तत्रैवानार्यत्वं दस्युत्वं चेति ते एव मानवताया अहिताः । एवमपि सनातनवैदिक- धर्मस्य मानवताशत्रुत्वमुद्दोषोऽयं विवेकशष्टानां परप्रत्ययनेयबुद्धीनां प्रवर्तते । तदपाकृत्य परोत्पादि- तमोहपटलं यथार्थतयाऽऽलोचनीय धर्मतत्वम् । येन स्वभावानुवारभेदभिन्नानामपि समेषां सभ्य- समुत्थानेनामेबुद्धिः कथं संपाद्यत इति सुविशदं भवेत् । (तदयं निष्कर्पः) समाजस्याभ्युदयनिःश्रेयससंपत्तये धर्मार्थकामानामन्योन्यानुबन्धेन परस्परानुपमर्दैन च यथोपभोगः स्यात्तथा काचन व्यवस्थाऽवश्यं विधेया । सा च स्वभावतः सुखलोलुपस्य विना मात्स्यन्यायनिरात संभवति । स च निरासो न व्यक्तिप्रधानसमाजवादे वा संघप्रधानसमाजवादे वा बहुमतैकमतादिक- मवलम्य संभवतीति सर्पपां स्वस्वमतानुसारेण स्वोपभोगव्यवस्थाकरणेऽधिकारः । तत्र यथावत्स्वभा- वानुसारेण येषां यादृशो संघः परम्परापेक्षया भविष्यति तेषां तत्त्वस्य च तत्रैव नियमन कर्तन्यम् । तादृशस्वभावभेदस्तु स्वाभाविकत्वादेव न विनाशयितुं शक्यः । यत्र तु केनचित्कारणेन नैकत्र गुणे पिरागसंपादनात त्यागयुद्धेटीकरणाच । न हि माम्यन्यायनिरासरत्यागाद्विमन्तरेण नया स्वागत पुरुषाराधनमन्तरेणेति पुरुषारापनमेव परमो धर्मः । तथा च तादृशाराधनदक्षिादीक्षितानां फेषांचन मावश्यकम् । तादृश स्वभाव पर्यायाच्या तर तत्कार्यानुगुणसंस्काराधानेन तत्सातत्य पस्परया ·चातुर्यप्रतिबिम्ब ५०५१ यथा स्यात्तथा काचन कर्मपणाली विधेया। तत्र यावजीवं सर्वेषां कर्मणां व्यवसायादीनामाहार- विहारादीनां च तद्नुगुणमेव नियमनमवश्यमेव । एवं च बीजरक्तशुद्धी कार्यानुगुणस्वभावपरिपोपे चोपयुक्ततत्तत्कार्यकरणं परस्परानुपमर्दन सहजमेव भवति । इदानीमपि तचद्वादपक्षपातिनः 'स्वाभिमतमतप्रचारायेदमेवानुतिष्ठन्तीति किमपराद्धं वैदिकधर्मेण । एतादृशस्वभावपरिपोप एव जाति- • गमकः । अतश्चजन्मसिद्ध इति चातुर्वर्ण्यमिदमपि जन्मसिद्धम् । तादृशाचारसरिपालनशैथिल्ये तूदरंभराणां वराकाणां परवशानां समृद्विः । तथा च समाजनाश इत्यपि न तिरोहितम् । एतादृशा- चारविचारपरिपालनशैथिल्यपरिहारार्थमेव इन्द्रियनिग्रहादेशो दण्डविधान प्रायश्चित्तादेशः शासवि- हितः । तथा च स्वभावभेदात् कार्यभेदः, ततश्च वर्मभेद इति न सर्वेपामाचारधर्म एकरूपः कदापि मवितुमर्हति । एवमपि विचारेक्यसंपादनेन तन्मूलकत्वाञ्चाचारधर्मस्य च धर्फकत्वं जेगीयते । एतादृशकार्य तु ज्ञानं शौर्यमौदार्य चेति तत्र परिनिष्ठितस्वभावानां ब्राह्मणादिवर्णत्वम् । तैश्च ब्राह्मणादिमिस्त्यागपूर्वकपरमेशाराधनार्थमेव तत्तत्कार्यकारिभिर्मात्स्यन्यायभट्टो नान्यथेति सिद्धं चातुर्वर्ण्यव्यवस्थैव यथार्थतया समाजव्यवस्थेति । एतत्सर्वमत्र तनविषयपर्यालोचनायां यथामति सोपपचिकं विवेचितमालोचनीयमेव गुणदोषविचारचातुरीचतुरैविचक्षणैः । स्पष्टं चेदमस्मत्कृतनीति- सुधायामिति ततोऽप्यालोचनीयम् । विस्तरभयात्तु नात्र तदुपन्यासः । इति शम् । दोपा वाऽध गुणोऽपि वा यदि भवेन्नो तत्र कापि क्षातः । यद्धारा विहितं स्वभावानियतं तत्तिं विपर्यस्यति ॥ चन्द्रे शैत्यमथोष्णताऽहिमकरे लग्नं विपं हीरके । तत्तद्भावयुतानपीह मनुजा युञ्जन्ति भावान् सदा ॥ मार्थनीयमिदमेव केवलं दोपभाजनमयं सदा जनः। वेदवोधितविमार्गगामिनीं दूपयन् वियमिमा न दोपभाक् ।। नन्दशत्रुवसुभूमिनशाके पञ्चमीभुगयुवा तु नभस्य । तत्र पूर्तिमगमत्सितपक्षे वर्णजाविरचनापतिविम्बः ॥ मीयता देवदेवेशः सर्वधीसाक्षिविभ्रमः। सीतारामोऽनया कृत्या देवकृष्णस्य चाल्पया ॥१॥ इति श्री संतोजि महाराजादि प्रवाल्पमान सनातनधजिविनीसभा द्वारा संपादित पण्डितोपावकेशवस्तुदेवकृष्णशर्मणा विरचिते धर्माद” नातुर्वर्ण्यप्रतिविम्बः ।।

·॥ धर्मादर्शः॥ ऽपि व्यवहारे चेतने जड़मे तत्रापि मानवे तथा व्यवहारासद्विदुरुपपादा दुर्घटा चेति मतानुसारिणा मतान्यालोच्य तत्रापि तादृशव्यवहारनीतिरेव श्रेयस्करी जगद्योगक्षेमावहति चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्ब ॥ श्रीः॥ . (विवाहप्रतिविम्बः) सद्वितीयोऽप्यद्वितीय एकोऽनेको विरागवान् । स्वतन्त्रोऽपि पराधीनः सीतारामोऽस्तु मै हृदि ॥ १॥ योग्यतानुवशात्सर्वं भोग्यजातं नियुज्यते । सा योग्यता तु सहजा दर्शिता जन्मभावतः ॥२॥ स्त्रीपुंसाख्यं भोग्यजातं परस्परनिवन्धनम् ।। तयोर्भोगस्य सरणिविभागेऽत्र प्रदर्श्यते ॥३॥ (उपोद्धातः) तदेव सर्वस्यापि स्थावरजङ्गमात्मकस्य जगतो भोग्यत्वाद्भोक्तुश्चेतनस्य स्वतन्त्रस्यापि भोग- सिद्धेस्तदधीनत्वात् समुत्पादितस्य भोग्यजातस्य योग्यतापरपर्यायसहजशक्तिनियमितत्वेन विनियोग- विनिमययोरपि तथात्वात् सहजशक्यनुसारेण व्यवहार प्रवर्तनीय इति सिद्धम्। तत्र स्थावरे तथा सिद्धे यावद्विवलमुपपादितम् । अथेदानी स्वीसयोरुभयोर्भाग्ययोरन्योन्यभोगपद्धतिर्विचारणीयत्वेन समापतति । अत्र बहूनि मतान्तराण्युपलभ्यन्ते । व्यवहारोऽपि नानाविधोऽय यावत्प्रचलति । तत्र का वा पदतियोग्या न्याय्या धा चेति विचारणीयम् । तत्र धर्मविवाहपद्वतिरेका वैदिकी भारते मचलति । अन्या तु काम्या इतरदेशेषु । इतरे च प्रकाराः सविद्रूपादयः काम्यपद्वतावन्तर्भवन्ति । अतश्च तदिवार एव सर्पपिचारः सूपपन्नो भवतीति पाधान्येन पूर्वोक्त पद्धतिद्वयमेव विचारणीयम् । ( स्वाभाविकमतिपर्येपणा) तत्र भोगस्तापद्विपयन्द्रियसपर्कजन्यानन्दात्मको वा तादृशदुःखात्मको वा । तन तादृराद खात्मकस्य भोगस्य अनिष्टत्वेन हेयत्वात्तादृशानन्दात्मकस्य पेटत्येनोपादेयत्यादुभयोरपि विचारविष- ·विवाहमतिबिम्बः.. .. आत्मस्वरूपस्य . ५०७ यत्वमापतति । तथाप्येकस्य विचारेऽपरस्यार्थात्तद्विरुद्धत्वेन हेयत्वं वोपादेयत्वं सिध्यतीति नोभयो- विचारस्याऽऽवश्यकता । इदं तु तावदादाववश्यमेव विचारणीयं यत्कस्य वैकस्य विचारः कर्तव्य इति । कि दुःखात्मकस्य वा सुखात्मकस्यति । अत्र च स्वाभाविकप्रवृत्तिपालोचनमन्तरा न निर्णयः संभवतीति सैव तावदादा विचारणीया। किं जन्मत एव जन्तुः सुखाय प्रवर्तते वा दुःखहानाय पवर्तते वा । तत्र सांख्यन्यायवैशेषिकदर्शनादौ " दुःखच्याभिघाताजिज्ञासा तदपघातके हेतो" इति कारिकात: “दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः" इति सूत्राश्चैवं ज्ञायते यत्प्रवृत्तिः खलु प्राणिनां निसर्गत एव दुःखहानायेति सिद्वान्तः । योगशास्त्रे यद्यपि चित्तवृत्तिनिरोधस्योपक्रमस्तथापि तत्राप्यन्तत आत्यान्तिकदुःखाभाव एवं पर्यवसानादनुत्तमसुखस्य चानुनलम्मान्नैसर्गिकी प्रवृत्तिः पाणिनां दुःखहानायैवेति गम्यते । वेदान्तशस्त्रे श्रीशंकरभगवत्पादा- दीनां मते सच्चिदानन्दात्मकत्वेनान्ततस्तावदानन्दप्राप्तेर्गम्यमानत्वात्तदर्थमेव, स्वभाविकी प्रवृत्तिः प्राणिनामिति ध्वन्यते । तथापि- इइ जगति सर्व एव जन्तुः। निरतिशयं सुखमुत्तमं ममास्तु ॥ व्युपरमतु तथोपघातरूपम् । विपयजदुःखमिति स्पृहां करोति ।। इत्यादिसंक्षेपशारीरकादिवाक्येभ्यः प्रवृत्तिद्वयमपि स्वाभाविकमिति तेषां सिद्धान्तः प्रतिभाति । अन्येषां भक्तिमार्गानुयाथिनां मते तु परमेश्वरानुग्रहादिना सुखमाप्तिर्दुःखनाशति सिद्दान्तात्प्राणिभिस्तदर्थं प्रयतनीयमिति गम्यते । तथा चोभयत्रापि प्राणिनां प्रवृत्तिभयार्था स्वाभाविकीत्यपि सिध्यति तदेवं विचारावसरे सुखदुःखोमयसाधकत्वेनैव विचारः कर्तव्य उत "सुखसाधकत्वेनैवेति विशयः । ये तु इष्टसावनत्वविशिष्टकृतिसाध्यत्वविशिष्टबलवदनिष्टाननुवन्धि- त्वज्ञानमेव प्रवृत्तिं प्रति कारणमिति वदन्ति । तेषा मते तु सुखसाधनत्ववदनिष्टानुबन्धोऽपि सर्वत्र पर्यालोचनीयो भवतीत्यतः स्वाभाविकी प्रवृत्तिरुभयार्थापि सिध्यति । यत्तु सुखस्य दुःखा- भावरूपतामभ्युपगम्य दुःखाभावरूपेण विचारे सुखस्यापि विचारः स्यादेवेति न सुखसाधनत्वेन विचारः प्रवर्तनीय इति मतम् । तत्तु ब्रह्मसिद्वयादी सुखदुःखयोरुभयोरपि विनिगमनाविरहेणा- न्योन्याभावात्मकतायापत्तिप्रदर्शनेन निरस्तमिति तत एव ज्ञेयम् । ननु मास्त्वन्योन्याभावात्म- कत्वं सुखदुःखयोः । एवमपि परसराभावसमनियतत्वं तु केन वार्यताम् । तथा च सुखसाधनत्वेन विचारे दुःखाभावोऽपि तत्समनियतो दुःखाभावसाधनत्वेन विचारे च तत्समनियतं सुखमपि सेत्स्यतीति नोभयरूपेण विचारस्याऽऽवश्यकता फित्वन्यतररूपेणेति चेत्, सत्यं स्यादेतदेवम्, यदि विचार: पाणिनां स्वाभाविकी प्रवृत्ति न गमयेत्। विचारस्तु न निष्प्रयोजनस्यापितु सफलस्यैव। ..

·धर्माद सिनिदानं स्वाभाषिकमिति सिष्यति। तथा च स्वाभाविकते: सुखकालकत्वानापन विचार: फिर्तन्य इति सिध्यति । अषमा जीवनस्य प्रेटतमत्वातासापनपना या शिवार:1. नीयः । न सुम्पसापनत्वेन वा दुपदानोरायन ! २जीपनमेव मामानी " प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते " इति न्यायात् । तच्च फलं यस्याभिप्रेतं तत्र तत्प्रवृत्तिः किं स्वाभाविकी वोत कारणान्तरज- न्येत्यपि निर्धारणीयं स्याद्विवेकचातुरीचतुराणां विचक्षणानाम् । सा चेदुःखनाशाय, तथा ती तत्प्रयोजनाय विचारः प्रवर्त्यमानः सफलः । अथो सुखायैव स्वाभाविकी प्रवृतिः । तथा साति मुखरूप प्रयोजनमुद्दिश्यैव विचारः प्रवर्तनीयः स्यात् । तथा च स्वाभाविकभवृत्युद्देश्यमेव विचा- रस्य प्रयोजनमिति सिध्यति । तत्किं सुखात्मकं वोत दुःखनाशात्मकं चेति चिन्तनीयम् । वयं तु बमः- सुर्खायाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः । इत्युक्त्यनुसारेण पाणिनां स्वाभाविकी प्रवृत्तिः सुखायैवेति। न दुःखनाशाय । उपनत स्येव खलु दुःखस्य जिहासा नानुपनतस्य । जन्मत एव स्तन्यपानादी प्रवृत्तस्य प्राणिनस्त- दानी दुःखामावान्प्रवृत्तिरेवानुपपन्ना स्यात् । ननु तत्रापि क्षनजन्यदःखोपनमात् तन्नाशापैत्र पवृत्तिर्न सुखायेति वाच्यम् । तथात्वे हि जीवनस्य दुःखव्याप्यत्येन दुःखसमनियतत्वेन वा जीव नपैमानुपपतेः । जीवनं च प्राणिनां भेटतममिति त्वाकीटपतङ्गं नितरामपरोक्षम् । प्रेमा च सुखान बन्धी । स चेन्जीवने निरतिशयस्तहि सुखानुबन्धेनापि तत्रावश्यं भाव्यम् । तस्माज्जीवने प्रेमी- तशयस्य प्रत्यक्षोपलम्ध्या तदपिनाभावनियतं सुखमपि तनावश्यमुन्नेयं भवति । अत एवं मा न भूयं हि भूयासमिति प्रेमात्मनाक्ष्यते इति सिदान्तः । तथा च जीपने प्रेमातिशयस्यान्यथाऽनुपच्या कल्प्यमानं सुनने का पानारिफमुरेश्यामित्येवान्ततः सिदान्त उपगन्तव्योऽकामना।।

·५०९ विवाहमतिविम्बः बहूनां तथैवावस्थानस्य विरागिषु दर्शनात् । सर्वसमतावादे विदानीमखिलानामपि मानवदेहानां सर्वकार्यकारित्वस्य स्वभावत एवाभ्युपगमेऽपि तथा कार्यानुपलग्भात । न चतुर्थः । यावद्वासनापूर्वेः ' सर्वथाऽसंभवात् । सर्ववासनापूर्तावपि ब्रह्मानिष्ठदेहानां कालकलनस्य सर्वत्रोपलम्भात् । किच वासनापूर्तिर्भवतु वा मा वा भवतु । कालवशाजराजार्णकलेवराणां पातस्य प्रत्यक्षोपलम्भेन जीवनस्य तद्रूपतानुपपत्तेः । नन्वस्तु तहिं देहधारणानुकूलव्यापारकर्तृत्वमेव जीवनत्वम् । तथा सति वैदिकानां मते तस्य चैतन्यानतिरेकेण चैतन्यस्य चाविनाशित्वेन मरणप्रतिपक्षित्वेन जीवनपदार्थानुपपत्तेः । येषां तु मते न चैतन्यं देहातिरिक्तमविनाशि, किंतु देहेन सहेवोत्पत्तिकं देहधर्मः सुखादिवत् , तेषां मते चैतन्यविशिष्टदेहस्यैव तादृशकर्तृत्वेन जीवनत्वापत्तेः । इष्टापचिरिति चेतादृशकर्तृत्वशालिनोऽपि देहस्य युद्धादौ विनाशप्रवृत्यनुपपत्तेः। जीवनस्य पेष्ठत्वात् । तस्मात्कोऽयं जीवनपदार्थ इत्येव प्रथमतो विचारणीयम् । अत्र व्रमः-स्वभावपरिपोष एव जीवन मिति । स्वस्य भावः स्वभावः । स्वश्चात्र देहः । तस्य यो भावस्तत्परिपोप एव जीवनम् , तदभावश्च मरणमिति । देहस्य भावस्तु मनोबुद्वयंहकारे- न्द्रियभेदाच्चतुर्धा भिद्यमानोऽपि संभय कार्यकारित्वादेक एव । तेषां परिपोषस्तु न तत्ताद्वषय- माप्तिमन्तरा संभवतीति विषयमाप्त्यर्थं प्रयतमानानामेतेषां संभूयकार्यकारित्वं भवति । तथाहि चक्षुरिन्द्रियस्य स्वीयरूपविषयावश्यकतायां बुद्ध्या तन्निश्चयो मनसा तत्संकल्पः, अहंकारेण च तदभिनिवेशः कर्तव्योऽवश्यमेव । ततश्च कर्मेन्द्रियाणां प्रवृत्तौ तत्यामिः । ततः परिपोषः । स एव चाऽऽनन्दः सुखमिति जेगीयते । यत्र तु बुद्धिमात्रस्य वा मनोमात्रस्य वा केवलाहकारस्य वा परिपोषः कर्तव्यः, तत्रापीन्द्रियाणां प्रसङवशात्स्वीयविषयत्यागपूर्वकं सहकारित्वमावश्यकमेव । अत एव च परोपकारपरपीडापरिहारादिषु स्वार्थानपि गुरुतरानुपेक्ष्य प्रवृत्तिदरीदृश्यते केषांचित् । अत एव मानापमानाद्यामनिवेशमात्रार्थमपि कलहायमानाः प्रेष्ठतमानपि प्रणाञहति प्राणिनः किमुतेन्द्रियविषयप्राप्त्यर्थम् । एवं समयधर्ममूलकगणप्रवृत्तिवद्देहभावानामपि प्रवृत्तिरिति सिध्यति । तत्र न केवलं मनोबुद्ध्यहंकारविषयप्राप्त्यर्थमिन्द्रियाणामेव स्वार्थत्यागः। कितु इन्द्रियविषयमाप्त्यर्थं मनोबुद्ध यहंकाराणामपि स्वार्थत्यागो दरीदृश्यते कामिनीकामलोलुपाना कनककवलीकृतान्तराणांच । कामातुराणां न भयं न लग्ना इत्यायुक्तं संगच्छते । ते चैते भावाः सर्वत्र सामाना इति तत्परिपोषाधिकारोऽपि सर्वेषा समान एव न तत्र केनापि हस्तक्षेपः कर्तव्यः । एवं च केनापि कस्यापि संकल्लनिश्चयाभिनिवेशरूपादिविषयप्राप्त्यादयो न व्याहन्तव्या इति किल न्याय- स्वरूपं वा मानवतास्वरूप वा सिध्यति । परम्परविरोधेऽपि यावच्छकि यावद्बुद्विबलं च विरोधपरि- हारेण वर्तितव्यम् । विरोधपरिहारासंभवे तु दद्वयुद्धेन निर्णयो न्यायः । समयबन्धपरिकल्पनया . अत एव च ·५१० धर्मादा व्यवहारप्रवर्तनं नामात्याचार एव बलात्सर्वेषामुपरीति तादृशसमाजस्य न पाटच्चरत्तमाजाना- रिक्तत्वम् । तदेवं सिद्ध किल स्वभावपरिमोपात्मके जीवनस्वरूपे स्वाभाविकपवृत्तिरपि पाणिनां तदर्भ- मेवेति तामनुसृत्येव यः कोऽपि विचारः प्रवर्तनीयः । न तु तद्विरोधेन । विरोधेन विचारे तु तारी- विचारस्य व्यवहारेऽनुश्वानासंभवेन काफदन्तायलीकवस्तुविचारवत्तथा वेयर्यमेव । अत एव नाई- मानात्मविचारस्य वा राष्ट्रियत्वविचारस्य वा सर्वत्राच्याहत्त्वं कुत्रापि । ये तु फेरिदिरलारित, कतिपया दरीदृश्यन्ते तादृशविचारशालिनरतेऽपि स्वभावपरिपोषार्थमेवेत्यपि वक्तुं न तारतम् । त ११ संकल्पाभिनिवेशादीनामलीकविषयकत्वात् । अत एक न सुधातृपादिवाधानिरसनाथं विमान नेपा प्रत्यक्षगोचरः । न हि कन्या राशविपाणादिपदार्थापयाभिनिविटः कचिदिति तस्य तारी पवृत्तिः स्वाभाविकी । न न तत्र सभावपरिपोषोऽपि । पदार्थसंभावनायां हि तत्वाप्या तमिता सभापरिपोषः । अत्यन्तासंभावनाया तु पदार्थस्य न कदापि प्रातिरिति दूरापास्त प्रमा पोषः । एवं नानुनममुखार्थ पाऽऽत्यन्तिकदःखोपशमार्थ या विचारपरनिरिष सईया दो विध्यति । सर्वधा न स्वभा परिपोपप्रवृत्तव म्यामाफिलेन तामुश्यिय य: Misfifair. पर्तयः । स ए बाधीतियो वापरणारा इति तस्य स्थिति स्याहारे । भAN fires तपा बिमारपिपयतामात्यो नान्यति तदनुसारग तदिनारः परनूयते ।।

·विवाहमतिबिम्ब देवतासंतोषः संभवति । अयमेव कर्मणां प्रयोज्यप्रयोजकभावः । तथा च विवाहस्याऽऽवश्यकता प्रतिपा- दयाद्भिः प्रथमतो विवाहकार्यमेतादृशं प्रदर्शनीयं यदिवामन्तराऽनुपपन्नं भवद्विवाहप्रयोजकं च स्यादिति । . . - अत्र वादिनः प्रत्यवतिष्ठन्ते । सुप्रजस्त्वमेव विवाहायोजकामिति केचित् । साजात्यमित्यपरे समाजसुव्यवस्थेत्यन्ये । स्वभावपरिपोपात्मकं जीवनमित्येके । काम इत्येवेति केचित् । राष्ट्रोन्नति- रिति चेतरे । न किंचिद्विवाहप्रयोजनमित्यपि समतावादिनः । तदेतेषां पक्षाणां विचारः कर्तव्यतया, समापतति । अत्रेदमालोचनीयं यद्यदि जीवनार्थमेव सर्वेषां प्रवृत्तिस्तदा इन्द्रियरूपस्वभावोपशान्ति- रेवापेक्षिता, नाधिकं किंचित् ।तथा चेतरोन्द्रियाणां तत्तद्विषयरूपभोग्यसंपातिरिव जननेन्द्रियस्यापि स्त्रीपुंसरूपभोग्यसंपल्लाभोऽपेक्ष्यते । न हि इतरेन्द्रियाणां भोग्यसमार्जने सुप्रजास्वं वा समाजसुब्य- वस्था वा राष्ट्रोनतिर्वा केनाप्यालोच्यते जन्मत एव । निसर्गतो जन्मप्रभृति तथाभावस्य केनापि पदर्शायेतुमशक्यत्वात् । न वा पशुपक्ष्यादिषु तथा प्रवृत्तिरुपलभ्यते । मानवेषु क्वचित्तथा प्रवृत्त्युप- लम्भेऽपि व्यभिचारस्य सहस्रश उपलम्भान्न सौत्सर्गिकीत्येव सिद्धान्तयितुमुचितम् । तथा च यथा क्षुधोपशमनार्थं क्षुधाकाले यदुपलभ्यते तद्भक्षणेनापि क्षुधोपशमः । न तत्र भक्ष्याभक्ष्यविचारः तथा कामोपशान्त्यर्थमपि व्यवहारः प्रचलतु कि गम्यागम्यत्वविचारेण | यदि तु बहूनां भक्ष्याणा- मुपलम्भे भक्ष्याभक्ष्यविचारस्यानिवार्यत्वमिव बहूनां त्रीपुरुषात्मकभोग्यानां समुपलब्धी गम्यागम्य- त्वविचारोऽपि केन वार्यतामित्युच्येत । तदा तु यत्रोभयो-वत्स्वभावपरिपोपस्तावदेव गम्यागम्यत्वं निर्धारणीयम् । नाधिकं किंचिदनुशासनादिकं वा धर्माधर्मादिकं तत्र निश्चायकं प्रतिपत्तव्यं गम्या- गम्यत्वयोः । नापि नीतिर्वा पातिव्रत्यादिकं वा विवाहायत्तम् । विवाहमन्तरापि मस्तानीबाजीराव, औरंगजेवकन्या-संभाजी इत्यादिषु तत्पराकाष्ठाया उसलम्भात् । वैदिकेतिहासे द्रौपदीताराप्रभृतिषु अनेकभर्तृकत्वेऽपि तद्धानस्यानवगमात् । प्रत्युत सत्यपि विवाहेऽजामिलादिषु बृहस्पतिपत्न्यादिषु च व्यभिचारोपलम्भादिदमेव सिद्धान्तपथमवतरति यन्न सुप्रजस्त्वादिकं विवाहनिबन्धनम् । अपि तु स्वभावपरिपोपनिवन्धनमेवेति । तथा च स्वभावपरिपोषप्रवृत्तानां प्राणिनां यक्किमपि कृत्रिममनुशा- सनं नोपयुक्तम् । किंतु सर्वोऽपि व्यवहारोऽनिरुद एव स्वभावाधीनो भवतु । तथा च न जाति- कञ्चनात्मकं वा समयबन्धनात्मकं वाऽनुशासनमत्यावश्यकमिति सिध्यति । ननु मास्तु प्राथमिकप्रवृत्तौ सुपजस्त्वादिकमुद्देश्यम् । तथापि नान्तरीकतया समुपजातायां पजायां सुदृढममत्वाभिनिवेशस्याऽऽपामरं प्रत्यक्षोपलम्मात् अन्ततस्तस्यापि प्रवृत्त्युद्देश्यता स्यादेव । एवमेव कुलजातियामदेशायभिनिवेशस्य पश्चाद्धाविनोऽपि कृते प्रेष्ठतमजीवनत्यागस्यापि दर्शनात् स्वाभाविकप्रवृत्तिविषयत्वं तस्यापि न निवार्यम् । तथाच तस्यापि विवाहायोजकत्वं स्यादेव । किंच स्त्रीपुंसयोः शरीररचना स्वभावरचना च स्वभावत एव भिन्ना तावत्पत्यक्षमुपलभ्यते । लिङ्गायवयव- ·५१२. धर्माद” . भ भेदात्। तत्र पुरुषस्य बीजाधानयोग्यता, स्त्रियाश्च बीजग्रहणयोग्यता च गर्भधारणादिनाऽनुभूयते । एवं च स्वभावत्वेन तयोः स्वभावसाम्येऽपि एकस्य बीजावापेन स्वभावपरिपोषः, अन्यस्य तु बीजग्रहणेन ।' एवं च " प्रजनाथ स्त्रियः सृष्टाः संतानार्थं च मानवाः " इति मनूक्त्यनुसारेण संतानपरम्परारूपवंशवृद्धिरपि विवाहस्य प्रयोजनं स्वाभाविकमभ्युपगन्त- व्यम् । अत एव एडवर्ड वेस्टरमार्कमहोदयेन गर्भस्थापनमात्रार्थ वा संतान प्राप्त्यर्थं वा स्त्रीपुंसयोर्य- त्किंचित्समयपर्यन्तं वाऽऽमरणं वा स्थायी संबंधो विवाह इति विवाहव्याख्या परिकल्पिता । तथा च गर्भधारणं वा संतानप्राप्तिर्वा विवाहस्य प्रयोजनं स्यादेव स्वाभाविकमिति चेन्न । इन्द्रियतृप्त्यर्थं प्रवर्तमानयोः स्त्रीपुंसयोर्नान्तरीयकत्वेनोपजायमानस्य सतानस्य वा गर्भस्योद्देश्यत्वाभावात् । नहि ग्रामं गच्छन् तृणं स्पृशनापि तृणस्पर्थिं प्रवृत्त इति जेगीयते । ममत्वाद्यभिनिवेशानां तु पश्चाद्भावि- त्वेन कारणजन्यत्वादौत्सर्गिकत्वाभावः । अत एव च गर्भधारणं मा भवन्विति कृत्रिमप्रतिबन्धकसा- धनसामग्रीसंपादनार्थ केषांचित्कामिनां प्रवृत्तिः। न ह्येवमिन्द्रियपरिपोपो मास्त्विति केऽपि प्रवर्तमाना 'दृश्यन्ते । न ह्यौत्सर्गिकप्रवृत्तिप्रतिबन्धः सुखाय भवति । कृत्रिमप्रवृत्तिप्रतिरोधस्तु सुखसाधकत्वादिष्ट एवेति तत्र प्रवृत्तिरपि सूपपद्यते । तस्मादिन्द्रियतृप्तिरेव विवाहस्य परम प्रयोजनमित्येवाभ्युपगन्तव्य- मकामेनापि । एवं च वन्ध्यागमनमपि उपपन्नं स्यात् । अन्यथा वन्ध्यां न कोऽप्युपगच्छेत् । सा चेन्द्रियतृप्तिः पूर्वोक्तेतिकर्तव्यताजन्यसंस्काररूपविवाहाभावेऽपि सिध्यतीति व्यर्थ एवायं विवाहसं- स्कारः। दृश्यते हि पशुपक्ष्यादौ तादृशसंस्काराभावेऽपि त्रीपुंसयोमिथुनीभावः । तत्किमपराद्ध मानवेन । येन तादृशसस्कारो बहुव्ययायाससाध्योऽवश्यमेव कर्तव्य इति । अत्रोच्यते-सत्यं किल पशुपक्ष्यादौ तथा प्रवृत्तिरालोच्यते । तत्ति मानवैरपि. तथैव पवर्तितव्यमित्याशयः । ओमिति चेद्द्वक्तव्यं तर्हि पश्वादिदेहस्य मानवदेहस्य च विभिन्नतायाः प्रयोजनम् । ननु निसर्गस्य न प्रयोजनापेक्षा । निसर्गत्वादेवेति चेत्, न प्रयोजनापेक्षा इत्यस्य कोऽर्थः ? कि प्रयोजनमेव नास्ति, आहोस्वित्सदपि प्रयोजनं न निसर्गस्य प्रवृत्ति प्रति कारणम् । नाऽऽयः । प्रयोजनस्य जगद्वैचित्र्यस्य प्रत्यक्षोपलम्भात् । अथ जायमानमपि जगद्वैचित्र्यं न निसर्गस्य प्रवृत्ति प्रति कारणम् । निसर्गस्येच्छाराहित्यातू । प्रवृत्तिकारणं तु तदेव यदिच्छाविषयम् । न हि . जलं द्रवममिरुष्णः पृथिवी घनेति तेन तेन रूपेण तेषां कार्यकारित्वेऽपि तत्तकार्याणाभिच्छा तत्तत्पदार्थोत्पादकस्य निसर्गस्य वर्तत इति केनापि प्रदर्शयितुं शक्यम् । प्रमाणाभावात् । न च फार्यान्यथानुपपच्या कारणत्वेन कल्प्यमानो निसों यावत्कार्यकारितेनेव कल्पनीय इति वाच्यम् । यावदनुपानि कल्प्यमानो निसर्गोऽनुपपन्नयावत्कार्यकार्यपि नेच्छावान् कल्पयितुं शक्यते । इच्छाया - .

·विवाहमतिबिम्नः ५१३ तादृशकल्पना विनाऽनुपपत्त्यभावात् । हात चेत्तर्हि जायमानानामिच्छाादावकाराणां किंमूलंकत्व- - मिति वक्तव्यम् । न हि त्वन्मते निसर्गादतिरिक्तं किमपि जगतः कारणम् । तथा च यदि न निसर्गमूलकत्वमभिप्रेतम् , नहिं निर्मूलत्वमेव., स्यात् । तथा चेच्छादिवदाखिलस्य जगतो निर्मूलत्व . भवतु । किं निसर्गस्य कारणत्वकल्पनया। ननु नेच्छादीनां निर्मूलत्वम् । मनोमूलत्वात् । तथा च . मनस इच्छानिसर्गत्वेऽपि नेतरेपामिन्द्रियादीनां तादृशेच्छावत्वं संभवतीति तेषां प्रवृत्तिर्न प्रयोजनम- पेक्ष्यते इति चेद्वक्तव्यं तहि तेषामसंहत्यकार्यकारित्वम् । न च तदुपलभ्यते । संहत्यकार्यकारित्वस्य देहेन्द्रियादीनां सर्वत्रोपलभात् । ज्ञानेच्छाकृतीनां समानविषयकत्वेन कार्यकारणभावस्य नियमात् । नन्वेवं सुषुप्तिमू परमारादिषु जायमानानां देहव्यापाराणामपि ज्ञानेच्छाकृतिमूलकत्वं दृष्टविरोधि कल्पनीयं स्यादिति चेत् ; अत्रोच्यते-सुषुभेस्तावद्देहेन्द्रियाणां विश्रामरूपत्वेनेच्छाविषयत्वं त्वनुभव- सिद्धम् । तंत्र शरीरगतवायुसंचारणवशात्तत्तदवयवानां सातत्येनैकावस्थायामवस्थाने क्लेशादेव शरीरावयवपरिवृत्तिः । तत्र क्लेशस्य ज्ञायमानस्यैव परिहार इति त्वकामेनापि अभ्युपगन्तव्यम् । तञ्च ज्ञानं न सविकल्पमिति न जागृतावनुभवगोचरः । निर्विकल्पकज्ञानस्य तु नानुभवगोचरत्वम् ।' विशिष्टज्ञाने विशेषणज्ञानं संबन्धज्ञानं च कारणमिति कार्यकारणभावमूलकानुमानगम्यत्वात्तस्या तथा च तादृशज्ञानमूलकेच्छाकृतीनामपि तत्रानुमेयत्वं सुवचम् । मूर्छादौ च स्वभावपरिपोपात्मक- जीवनावरोधात् जीवनेच्छायाः स्वाभाविकत्वाच्च तादृशावरोधनिराकरणमेव कृत्या साध्यते । ततश्च देहव्यापारसिद्धिः । तदेवं सर्वत्र प्रवृत्तौ ज्ञानेच्छाकृतीनां कारणत्वं सिध्यति । तथा च निसर्गस्यापि .. कार्योत्पादे ज्ञानेच्छाकृतीनामावश्यकता सिध्यति । यथा हि कश्चन चेतनः कर्ता कार्यसिद्धौः कारणानि फलं चापेक्ष्यते, तथैव हि निसर्गवादिनां मते सकलजगद्वैचित्र्यकार्यकर्तृत्वं निसर्गस्येति तेनापि ज्ञानेच्छाकृतिमता भाव्यम् । सोऽयं निसर्गः पदार्थगता काचनशतिर्वा पदार्थान्तरं वेत्यन्य- देतत् । कथमपि भवतु कार्यानुसारेण कल्पनीयस्य कारणस्य निसर्गस्य यावत्कार्यकारित्वं यथोपपन स्यात्तथैव कल्पना विधेया। तथा च ज्ञानेच्छाकृतीनां देहधर्माणामपि निसर्गकार्यत्वस्य निसर्गवादिनां समतत्वात्तदुपपत्त्यर्थमपि निसर्गस्य ज्ञानेच्छाकृतिमत्वमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा तेषां कारणसंबन्धा- भावे निसर्गस्य तत्कारणीभूतस्य निसर्गत्वव्याकोपः । न हि निसर्ग इत्येतावता सिकताभ्योऽपि तैलं निष्पयमानं कुत्राप्युपलभ्यते । तिलेभ्य एव खलु तन्निप्पत्तिः । तत्रागत्या तैलानुकूलो निसर्गस्तिले- पेवेति प्रतिपत्तव्यम् । एवं ज्ञानेच्छाकृतीनां देहधर्माणामनुकूलो निसर्गस्तावदेहकारण एव वर्तत इत्यप्यायर्यातम् । तथा च देहगतेतरवैचित्र्यमपि पूर्वोक्तदेहधर्मसंबद्धं संहत्यकार्यकारित्वाभ्युपेतन्यम् । न देहगतज्ञानेच्छाकृतीनां देहवैचित्र्यस्य च कारणीभूतो निसर्गो विभिन्न इति कोऽपि प्रेक्षावाना- चक्षीत । एकपिण्डसमानाधिकरणत्वात् । एवं च यदेव पिण्डस्य कारणं तदेव तेषामपीति देह- ६५.

·५१४ धर्माद प्रवृत्तिवत् तद्वैचित्र्यरचनाप्रवृत्तिरपि प्रयोजनमपेक्ष्यैव वक्तव्या । तथा च स्त्रीपुरुषदेहरचनाविशेषोऽपि निसर्गेण फलविशेषमपेक्ष्यैव विहित इति प्रतिपत्तव्यम् । रजोवीर्यादिधातुविशेषवत् । तथा च गर्भ-. धारणरूपप्रयोजनस्यापि निसर्गाभिप्रेतत्वात्सुअजस्त्वसंपादनमपि विवाहस्य प्रयोजनं भवति । न तु कामपूर्तिमात्रम् । नपुंसकबन्ध्यादिषु कामिनां प्रवृत्तिस्तु कामातिरेकाजायमानापि न सा निसर्ग- विहिता । अत एव च निसर्गवादिभिरपि सा परिहरणीयैव । (विवाहप्रयोजकत्वविचारः ) तदेवं निसर्गपालोचने स्त्रीपुंसयोरन्योन्यसंबन्धस्तावत्कामार्थः प्रजार्थश्चेत्युभयथापि संभवति । तत्र प्रजार्थं प्रवृत्तयोः स्त्रीपुंसयोः कामोपभोगो ना-तरीयकः । नैवं कामार्थप्रवृत्तयोः प्रजासंबन्धो नान्तरीयको भवति । पन्ध्ययोस्तयोः प्रजानुपलम्मात् । ननु तथाविधस्थले प्रजानुपलम्भेऽपि बहुशः कामप्रवृत्तानामेव प्रजोपलब्धिदृश्यत इति प्रजासंबन्धोऽपि नान्तरीयकः स्यादिति चेन्न । साध्याथ प्रवृत्तस्य हि साधनावश्यंभावो भवति । नैवं साधनार्थ प्रवृत्तस्य साध्यावश्यमावः । यदर्थं प्रवृत्ती यस्यावश्यंभावस्तत्तस्य नान्तरीयकमिति नियमात् । एवं च न प्रजायाः कामोपभोगनान्तरीयकत्वम् । एतेन देवतातृप्तिदृष्टान्तः प्रत्याख्यातः । फलार्थ यागप्रवृतौ तदितिकर्तव्यतामध्यपतिता देवतातृप्ति- र्भवतु नाम नान्तरीयकी । तामन्तरेण यागासिद्धेः । नैवं प्रजामन्तरेण कामोपभोगासिद्धिः । येन प्रजासंबन्धो नान्तरीयकतामावहेकामस्य । कामतु परं प्रजासंबन्धनान्तरीयकतामावहतीति सर्वेषा- मनुभवगोचरः । अतश्च न कामो विवाहप्रयोजकः । फितु प्रजासंबन्ध एव विवाहप्रयोजक इति वक्तव्यम् । यत्र हि कर्मणः फलद्वयं संभवति । तत्र प्रयोज्यप्रयोजकमावविचारे यस्य नान्तरीयक- त्वम्, न तत् प्रयोजकं भवति । वाक्यान्तरेण तथा बोधिते तु संयोगपृथक्त्वन्यायेनोभयार्थत्वादुभ- यमपि प्रयोजकं स्यात् । न च कामस्य कुत्रापि कथमपि विधानं संभवति । स्वाभाविक वृत्तेविष्य- - नपेक्षणात । यत्तु " याकामी भवेद्वापि स्त्रीणां वरमनुस्मरन् इत्यादीनि वाक्यानि, तानि तु प्रजार्थमूढाना सीणां रक्षणार्थमेव याथाकाम्यं विवधते । नेतावता तद्विवाहपयोजकं भवति । यथाहि " अर्थाभिधानफर्म च भविप्यता संयोगस्य तनिमित्तत्वात्तदर्थो हि विधीयते " . (जे. र. ४।१।११) इत्या कपालस्य प्रयोजक फर्म " कपालेषु पुरोडाशं अपयति ना " पुरोधाशपालेन तुपानुरवपति इति विहितस्तुपोपचापः । पुरोडाशकपालेनोति प्रयोजन- परमानिधानात् । तथा यथाफामाभिगमनमपीद " 1 - इति विहितं पणमेप, ·. . पवित्रीकरणम् , दीर्घायुष्यम्, धनपुत्रायनुसंतानं चापेक्ष्यते वरेण । सेयमपेक्षा न स्त्रीदेहसंबन्धमात्रेण । सुपूरा भवितुमर्हतीति तदर्थमेव विवाहसस्कार इति सिध्यति । एवं च नान्तरीयफतया इन्द्रियतृतिरूपकामसिद्धावपि न तन्मात्रस्य विवाहप्रयोजकत्वम्। किंतु प्रजासंपत्तरेव तदिति सिद्धम्। विवाहमातिविम्बा ५१५ "स्वदारनिरतश्चैव स्त्रियो रक्ष्या यतः स्मृताः" • इत्युत्तरार्धेनं विवाहसंबद्धस्त्रीवाचकदारपदनिर्देशेन विवाहितस्रीप्वेव नान्यत्रेति न तद्विवाह- प्रयोजक भवितुमर्हति । एवं च सति चरी पुरोडाशाभावे यदा तुषानुपवप्तुं कपालमुपादीयते न तत्पुरोडाशकपालं स्यात् । एवमेव यथाकामगमनाथ या काऽपि योपिदुपादीयेत न सा दाराः स्यात् । दारशब्दोऽयं धर्मप्रजासंपत्त्यर्थमूढाया एव वाचको न यस्याः कस्या अपि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी " इत्यमरात् । तथा मन्त्रवर्णोऽपि धर्मप्रजासंपत्त्यर्थमेव विवाह इत्यभिधत्ते । सोमोऽददद्गन्धर्वाय गन्धर्वोऽदददग्नये राय च पुत्रांवादादानिर्मामथो इमाम् ॥ गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर्यथा सः भगोऽर्यमा सविता पुरन्धिर्मह्यं त्वाऽदुर्गार्हपत्याय देवाः ॥ इति । अत्र च प्रथमे मन्त्रे इमां वधूं ददताऽग्निना मह्यं रयिश्च पुत्राश्च प्रदत्ता इति परस्पर- समीक्षणावसरे अग्निकृतोपकारस्मरणद्वाराऽग्निः प्रार्थ्यते । द्वितीये तु देवैर्हिपत्याय त्व मे प्रदत्तेति ते पाणिं गृह्णामीति प्रतिजानीते वरः । अतश्च प्रथममन्त्रेऽपि चकाराद्धर्मादिग्रहणं युक्तमेव । व्याख्यातं च तथा जयरामभाष्ये । अत एव च अथैनां वासः परिधापयति" इति वस्त्रपरिधापनावसरे "जरां गच्छ परिधत्स्व वासो भवाऽऽकृष्टीनामभिंशस्तिपावा । शतं च जीव शरदः सुवर्चा राय च पुत्राननुसंव्ययस्वाऽऽयुप्पतीदं परिधत्स्व वासः" इति । व्याख्यातश्चायं मन्त्रो जयराममिरित्थम्- हे कन्ये त्व जरां निर्दुष्टं वृद्धत्वं मया सह गच्छ प्राप्नुहि । वासश्च मया संपादित परिधत्स्व परिधेहि । अभिशस्तिरभिशापः, शंसु प्रमादे तस्मात्पातीत्यभिशस्तिपावा भव । आकृप्यन्ते कामादिभिरित्याकृष्टयो मनुष्याः, तेषां मध्ये शतं च शरदो वर्षाणि जीव प्राणिहि । सुवर्चाः पातिव्रत्यतेजोयुक्ता भूत्वा रयि च धनं पुत्रांश्च अनुसंव्ययस्व उत्पाय राशीकुरु । हे आयुष्मति इदं वासः परिधत्स्व " इति । अत्र च मन्त्रे आमरणसंबन्धः, कथमपि वरस्याऽऽशी:- " ( कामशास्त्रदृष्टयाऽपि प्रजाजननस्यैव ) (विवाहमयोजकत्वम्) अत एव कामशास्त्रेऽपि प्रथमाधिकरणे चतुर्थाध्याये- ·५१६ धर्मादों गृहीतविद्यः प्रतिग्रहजयक्रयनिर्देशाधिगतैरथैरन्वयागतैरुभयो गार्हस्थ्यमधिगम्य नाग- रफवृत्तं वर्तेत ॥१॥ इत्यत्र कामोपभोगार्थमपि गार्हस्थ्याधिगमोऽत्यावश्यक इत्युक्तम् । तथाविधकामस्यैव प्राश- स्त्यात् । तदुक्तं पञ्चमाध्याये तत्रैव- कामश्चतुर्पु वर्णेपु सवर्णतः शास्त्रतश्चानन्यपूर्वायां प्रयुज्यमानः पुत्रीयो यशस्यो लौकि- कश्च भवति ॥१॥ तद्विपरात उत्तमवर्णासु परपरिगृहीतासु च प्रतिपिद्धः ॥ २ ॥ अवरवर्णास्वनिरवसितासु वेश्यासु पुनर्भूषु च न शिष्टो नप्रतिपिद्धः सुखार्थत्वात् ॥३॥ इति ॥ अनेन च सूत्रत्रयेण सवर्णीयामनन्यपूर्वायामूदायां च नायिकायां प्रयुज्यमानस्य कामस्यैव प्राशस्त्यमिति सुविस्पष्टमेव प्रतिपाद्यते । पुत्रीयत्वात् । अर्थादेव संतानप्रजननमेव विवाह- प्रयोजकमिति फलति । अत्र च स्पष्टपतिपत्त्यर्थं तद्याख्या यथा- " गार्हस्थ्यमधिगम्येति ससहायस्योपक्रमा इति दूतानां संप्रेषणमित्युक्तम् । तत्र को नायकः कया नायिकया गार्हस्थ्यमधिगम्य नागरकवृत्तं वर्तेत ? कैश्च सहायैः ? किं च दूतस्य कति ? तेषां विमर्शो निरूपणमिति नायकसहायदूतकर्मविमर्श उच्यते । नायक इति " पुमान् १-२-६८ इत्येकशेषनिर्देशानायकानायकयोरित्यर्थः । दूतकर्मेति दूत्या दूतस्य चेत्यर्थः। तत्र बहु वक्तव्यत्वात् प्राङ् नायिका फलतोऽन्यकारणतश्च विमृश्यते कामश्चतुर्विति । सवर्णत इति यथा ब्राह्मणेन ब्राह्मण्याम्, यथा। च शूद्रेण शूद्रायाम् । शास्त्रत इति शास्रोक्तेन वरणादिना विवाहविधा- नेन । अनन्यपूर्वायां भायत्वेनाधिगतायां प्रयुज्यमानः प्रदय॑मानः पुत्रीयः, औरसस्य पुत्रस्य निमि- चम् "पुत्राच्छ च ५।१।४० इति उप्रत्ययः । यथोकम्- स्वक्षेत्र संस्कृतार्या नु सुतमुत्पादयेविनः तमारसं विजानीयात् पुर्व प्राधमकल्पिकम् ।। इति । तत्र स्वक्षेनं सवर्णः । यशस्यः यशोनिमित्तम् । गोन्धरः (५-१-४९ ) इत्य दिना यत् । अत्र र यदीप कामो न संयोगः । तथापि सीपुंसयोोंगे कामशब्द उपचरितः तत्पूर्वफलात्कामस्येति भवति तत्पर्यायः । लाफिकच लोके विदितस्तववाय इत्यर्थः । (स्. २) उत्तमवास्विति । क्षत्रियेण ब्राह्मण्यो वश्येन बामणीक्षत्रिययोः देण नाल मीनियरियास्वनन्यपूर्वास्वपि प्रयुज्यमानः परपरिगृहीतासु गान्योटासु सवर्णास्वपि फामो विपरीत म पुतीयः, न परास्यः, न लाफिफभ । एपिपः पतिपिदः, सुखार्पोऽपि न पसरिंगहीतात एकान्वेन पर्मपिरोपित्तात् ॥२॥ स्त्रिया - .

·५१७ विवाहमतिविम्बा - ते च स्वा (सू. ३) अवरवर्णास्विति । ब्राह्मणस्यावरवर्णाः क्षत्रियावश्याद्राः, क्षत्रियस्य वश्या , वैश्यस्य शूद्रा। शुद्र एकजातिः । तस्य स्वजात्यपक्षयाऽवरवर्णाः, तत्रापि ययनिरवसिता पात्राद- बहिष्कृता इत्यर्थः । सन्त्येव हि काश्रित् क्षत्रियादयो याभिभुक्तं पात्रं न संस्कारमात्रेण शुध्यति । ता एवंविधा बाह्याः । तथा चोकम्- शूदैव भार्या शूद्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृते । चैव राज्ञश्च ताश्च स्वा चाग्रजन्मनः।। इति । तासु च बाह्यास्वपि । पुनर्मूप्विति । या अन्यपूर्वाः क्षतयोनयो विधवा इन्द्रियदौर्व- ल्यादन्यस्य पुनर्भवन्ति तासु स्वीकृतासु, वेश्यासु च सामान्यस्त्रीषु प्रयुज्यमानो न शिष्टो न विहितः । तत्र सवीमपारगृह्य तत्परिग्रहत्यानभिहितत्वात् । परिगृह्यापि न प्रतिषिदः सुखार्थत्वात् । तदानीं सुखार्थव प्रवृत्तिर्न पुत्रार्था । नत्रावरवर्णासूढासु ये पुत्राः, न तेषामौरसत्वम् । पुकार्याकरणात् । पुनर्भूषु वेश्यासु च पुत्राशैव नास्तीति द्विविधं फलम् ॥३॥ तत्र नायिकास्तिस्रः कन्या पुनर्भूर्वेश्या च ॥ ४ ॥ तत्र तस्मिन् फलविभागे तिम्रो नायिकाः कन्या पुनर्भूश्या चेति । ता कन्या द्विविधा पुत्रफला सुखफला चेति । पूर्वा सवर्णा श्रेष्ठा । द्वितीयाऽधमवर्णा न्यूना । तस्या अपि न्यूना पुनर्भूः सीकारेऽप्यन्यपूर्वत्वात् । अस्या वृत्तं भार्याधिकारिक वक्ष्यते । या त्वक्षतयोनिः पुनरुहाते सा कन्यैव । यथोक्तम्- पुनरक्षतयोनित्वादुह्यते या यथाविधि सा पुनर्भूः सुतस्तस्यां पौनर्भव उदाहृतः ।। ततोऽपि वेश्या न्यूना सामान्यत्वात् ॥ इति ॥ अनेन च वात्स्यायनकामसूत्रभाष्येण सष्टमिदं प्रतीयते यन्न केवलं स्त्रीपुरुषदेहयोः संबन्धमात्रेणेव यथावत्कामसुखमधिगन्तुं शक्यमिति । अनुपस्कृतरतिमूलत्वात्तस्य । सा चानुपस्कृता रविर्यथा विवाहसंस्कारेण कन्यास्वनन्यपूर्वासु उपजायते न तथा परपूर्वासु वेश्यासु वेति । तत्रापि रतेराभिमानिकत्वात्स्वत्वेनैव तादृशरतेरुत्सादाच तदर्थमपि विवाहापेक्षा भवितुमर्हति । एवमपि राजशासनादिना तादृशस्वत्वासद्धावपि प्रजाफलसमृद्धये विवाहसस्कारस्यापेक्षा तदवस्थैव । तं विना सुमजस्त्वाभावात् । एवं चान्ततो गत्वा प्रजाफलमेव विवाहप्रयोजकं भवतीति सिध्यति । अत एव च कन्यासंप्रयुक्तकाधिकरणे प्रथमत एवं वरणसंविधानकं नाम प्रकरणमुपनिबद्धं कामशास्त्रे। अन्यथा पुनर्भूवेश्ययोरिव कन्याया अपि संप्रयोगविधानमेवोपनिबध्नीयाच्यास्त्रकारः। नहि कन्या- ·५१८ धर्माद लाभो वरणमन्तरा नैव भवितुमर्हतीति सुवचम् । पुनर्भूवेश्ययोरिव दूतकर्मणा तल्लाभस्य संभवात् । एवंच वरणमेव सल्लामा श्रेय इति सिध्यति । तदत्र स्पष्टपतिपत्नये तदुदाहियते यथा- चतुःषष्टिविचक्षणः कन्याभिर्भावतो वीक्ष्यमाणोऽपि न समागमं विना संप्रयुज्यत इति । तत्सभागमोपाय आवाप उच्यते । समन्तादावाप्यन्ते त्रियोऽनेनेति । तत्र कन्यायाः प्रधानत्वात्कन्या प्रयुक्तकमुच्यते । तत्रोदापा अटी विवाहाः, ब्राह्मः पाजापत्य आर्पो देवो गान्धर्व आसुरः पैशाचो राक्षस इति । तत्र पूर्वे चत्वारो धा इति तदर्थ वरणसंविधानं प्रकरणमुच्यते ।.किमर्थमेवमनुनीयवे इति चेदाह- सवर्णायामनन्यपूर्वायां शाखतोऽधिगतायां धर्मोऽर्थः पुत्राः संबन्धः पक्षवृद्धिरनुपरछना रतिश्च ॥ १॥ सवर्णायामिति। बामणादीनां यथारवं सवर्णायाम् । अनन्यपूर्वायामिति । मनसा फर्मणा वसा वाऽन्यस्मे या न दत्ता । तर पगढमपत्यं तदस्यैवेति स्मृत्यर्थः। शास्त्रात इति । शासोतन परणय परिणयविधिनाऽधिगतायां स्वीकृतायां सत्यां धर्मः पत्नीसंयोगाख्यो रत्यादिपवर्तन च, अ| यौनु. कलाभात् गार्हस्थ्यानुदानाचा पुत्रा दृष्टादृष्टार्थाः, संबन्धः संहकभोजनादिहेतुः पक्षादिरिति सप- सस्य वृदिः पक्षान्तरलाभात्, अनुपस्कृता रतिरकृतिमा विश्वातातिशय योगात् ॥१॥ इति ।

·विवाहमतिविम्पः उपायवलक्षण्यं सर्गात् कर्ता हि पुरुषोऽधिकरणं युवतिः ॥ अन्यथा हि कर्ता क्रियां प्रतिपद्यतेऽन्यथाचाऽऽधारः ॥ तस्माचोपायवैलक्षण्यात्सर्गादभिमानलक्षण्यमपि ॥ अभियोक्ताऽहमिति पुरुषोऽनुरज्यते अभियुक्ताऽहमनेनेति युवतिरिति वात्स्यायनः ॥ २॥१।४६-४८ इति । एवं च अहमेनां रन्तुमनुयुञ्ज इति कर्तृव्यापारापेक्षया पुरुषस्याभिमानः । अहमने- नाभियुक्ता रन्तुमिति चाऽऽधारव्यापारापक्षया युवतेरभिमानः । तादृशाभिमानजन्यमेव कामसुखं योरित्यर्थः । अत एव तदाभिमानिकम् । उत्सर्गनायं स्त्रीपुसयोः । तथा चाऽऽधाराभिमानित्वं स्त्रीदेहे गर्भाशयायवयवसृष्टेरेव । एवं च कदाचिद्दर्भधारणे पालनपोषणादिजीवनव्यापारनिर्वाहार्थमयं संबन्धोऽविनश्वर एवाभ्युपेतव्यः । तथाविधीतिपरीक्षा हि नान्यथा भवितुमर्हतीति वरणसंविधा- नम् । अत एव वात्स्यायनोऽपि प्रीतिप्रकारानुपदिश्य प्रीत्यनुसारेण वर्तनीयमित्यन्त उपदिशति । तयथा- अभ्यासादाभिमानाच तथा संप्रत्ययादपि विपयेभ्यश्च तन्त्रज्ञाः प्रीतिमाहुश्चतुर्विधाम् ॥ १ ॥ शब्दादिभ्यो वहिर्भूता या कर्माभ्यासलक्षणा प्रीतिः साऽऽभ्यासकी ज्ञेया मृगयादिपु कर्मसु ॥ २ ॥ अनभ्यस्तेष्वपि पुरा कर्मस्त्रविषयात्मिका संकल्पान्जायते प्रीतिर्या सा स्यादाभिमानिकी ॥ ३ ॥ प्रकृतेर्या तृतीयस्याः स्त्रियाश्चैवोपरिटिके तेषु तेषु च विज्ञेया चुम्बनादिषु कर्मसु ॥ ४ ॥ नान्योऽयमिति यत्र स्यादन्यस्मिन् प्रीतिकारणे तन्त्रज्ञैः कथ्यते सापि प्रीतिः संपत्ययात्मिका ॥ ५॥ मत्यक्षा लोकतः सिद्धा या प्रीतिर्विपयात्मिका प्रधानफळवत्त्वात्सा तदर्थाश्चेतरा अपि ॥६॥ प्रतिीरेताः परामृश्य शास्त्रतः शास्त्रलक्षणा: यो यथा वर्तते भावस्तं तथैव प्रयोजयेत् ॥७॥ इति ॥ मावकाशने तु सप्तधा भेदः परिकीर्तितः । यथा- मनोऽनुकूलप्वर्थेषु सुखसंवेदनामिका इच्छा रतिः सा द्विधा स्याद्रातप्रीतिविभागतः ।।

·५२० धर्माद तयोः साधारणो भेदः सप्तधा परिकार्तितः निसर्गसंसर्गोपमाभियोगाध्यात्मस्वरूपतः ॥ अभिमानाच्च विषयात्सप्तधा सांप्रयोगिकी रतिरेव भवेलीविरेवमाभ्यसिकी भवेत् ।। इति ॥ एवं च स्त्रीपुंसयोविशिष्टकाले या किलान्योन्यदेहसंबन्धेच्छा, सैव सूक्ष्मा रतिः । तस्याश्रा- भ्यासादिना प्रीतिस्वरूपापत्तावेव स्थैर्यमिति तदर्थ प्रयत्नश्रेद्विधातव्यः समाजदृष्ट्या, वर्हि तु कन्या- वस्थायां वाल्यादारभ्यैवेति कन्यासंवरणमत्यावश्यकम् । निसर्गदृष्ट्या पीलोच्यमाने तु गर्भधारणा- दिकार्यानुकूलत्वातीदेहस्य परायत्तत्वेन तत्संबन्धस्य स्थिरत्वमत्यावश्यकमेव । इत एव च संघप्रवृचिः समाजप्रवृत्तिश्च । ततश्च समानाहारविहारकर्मणोः स्त्रीपुंसदेहयोरेव संबन्धोऽभ्यासाकर्मणोऽभिमा- नानिसर्गतो विषयतच विद्यमानः संप्रयोगेण स्थेमानमप्यालम्बत इति सिभ्य । सोऽयं स्थिर- बन्यो जीवनाथ धमार्थपक्षवृद्धयादीनुपयुक्तानपि पुष्णातीति सिध्यति । एवं च बुद्धितारतम्यवशात्कर्मतारतम्यम् । ततश्च प्रीतिवैचित्र्यम् । तदत्र बुद्धिकर्मणोरेकरूपत्वं सीपुंसयोरपेक्षितं स्यात् पीतेः समानरूपत्वाय । तच्च परम्परागतवीजरकमभावादेव संभवतीति समानवर्णत्वमपि तदर्थमत्यावश्यकम् । अन्यथा त्वनुपस्कृतरतरेलाभ एव । अत एवोकं कामशास्त्रे तत्रव प्रकरणे- समस्याद्याः सहक्रीडा विवाहः संगतानि च । ताशेरेव कार्याणि नोत्तम पि वाऽधमैः॥१॥ कन्यां गृहीत्वा वर्तेत प्रेष्यवद्यत्र नायकः। तं विद्यादुच्चसंबन्धं परित्यक्तं मनीपिभिः ॥ २॥ स्वामिवद्विचरेद्यत्र वान्धवः स्वैः पुरस्कृतः । असाघ्यो हीनसंवन्धः सोऽपि सद्भिर्विनिन्द्यते ॥३॥ परसरमुखास्वादा क्रीडा यत्र मयुज्यते । विशेषयन्ती चान्योन्यं संवन्धः स विधीयते॥ ४ ॥ कत्वापि चोचसंपन्धं पश्चारमातिए संनमेन् । नत्लेव हीनसंपन्यं कुर्यात्सद्भिविनिन्दितम् ॥५॥ इति । धर्मशास्त्रेऽपि पपारात्मसम विचं जन्मेश्वारुतिभवः । वाविवाहो मंत्री च नोचमाधमपोः कचित् । इति ·. विवाहमतिबिम्ब ५२१ एतेन- कामस्याऽऽलिङ्गनदन्तक्षतादिक्रियासहकारित्वेन स्वयं प्रीतिरूपस्यापि अपूर्वरसख- पत्त्वापत्तावपि गर्भाशयाद्यवयवसार्थकत्वाय स्त्रीदेहस्य सुप्रजस्त्वफलसंपत्तये चिरकालस्थायिरूपत्वेन । पर्यवसानं कामशास्त्रस्याप्यभिमतमिति सिध्यति । युक्तं चैतत् । अन्यथा गर्भाशयायवयवविशिष्ट- स्त्रीदेहस्य तादृशावयवमूलकनैसगिकाधिकरणत्वाभिमानस्यानुपपत्तेः । एवं च स्वीदेहे यथावत्कामसं- पतिस्तावदर्भग्रहणमन्तरा नैव भावितुमर्हतीति सुप्रजस्त्वमेव कामस्य फलं पर्यवस्यतीति तदेव विवा- हपयोजकं सिध्यति । अत एवान्यासां नायिकाना कामशास्त्रेऽपि निषेधः सूपपद्यते । तदुक्तम्- अन्यकारणवशात्परपरिगृहीतारि पाक्षिकी चतुर्थीति गोणिकापुत्रः ॥१॥५/५ स यदा मन्यते स्वैरिणीयमन्यतोऽपि बहुशी व्यवसित्चारित्रा, तस्यां वेश्यायामिव गमनमुत्तमवर्णिन्यामपि न धर्मपीडां करिष्यति ॥१।५.६ पुनर्भूरियमन्यपूर्वावरुद्धा नात्र शङ्काऽस्ति ।। १।५।७ ॥ इति ॥ एतेन कन्यातिरिक्तनायिकास्वभिगमनमिदं कामशास्त्रेणाप्यन्यकारणवशादेवाभ्यनु- ज्ञायते न प्रजार्थं वा सुखामिति । अतएवोक्तम्- विशुद्धिं विपयस्याऽऽदौ करणानि च तच्चतः । मसमीक्ष्य प्रवर्तेत परस्त्रीपु न भावतः ॥ इति ॥ तानि च कारणान्यनुपदमेव प्रदर्शितानि तत्रैव । तथाहि- पति वा महान्तमीश्चरमस्मदमिनसंसृष्टमियमवगृह्य प्रभुत्वेन चरति, सा मया संसृष्टा स्नेहादेनं व्यावर्तयिष्यति ॥ १।५।८ । विरसं वा माय शक्तमपकर्तुकामं च प्रकृतिमापादयिष्यति ॥ १।५।९ । तया वा मिनीकृतेन मित्रकार्यमामित्रप्रतिघातमन्यद्वा दुपतिपादक कार्य साधायष्यामि ॥१५॥१०॥ इत्यादि विंशतितमसूत्रपर्यन्तं कारणान्तराण प्रतिपाद्यान्ते उपसंहृतम्- इति साहसिक्यम् , न केवल रागादेवेति परपरिग्रहगमनकारणानि ॥१॥४॥२१॥ इति ॥ एतेन परपरिग्रहगमन वा वेश्यागमनं वा न रागात्कर्तव्यम्, किंतु कारणान्तरवशादेव साह- सिक्यादिति वदता कामशास्त्रेण स्पष्टमिद प्रतिपायते यत्कामोऽय भार्यास्वेव प्रतिष्ठितो यथावत्का- 'मसुखं जनयति धर्ममर्थ पुत्रान् सबन्ध पक्षवृद्धि चेति । तथा च समाजव्यवस्था निसर्गश्रानुगृहीतो भवति । अत एव धर्मशास्त्र प्रजोत्पादनविधिः- ·५२२ धर्मा " आचार्याय भियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः " इति ॥ तै. उपः अन्यानि च विवाहविधिवाक्यान्येतद्वेदवचनमूलान्येव । यत्तु " कोऽदात् कस्मा अदात् कामोऽदात् कामायादात् । कामो दाता कामः प्रतिग्रहीता कीमतत्ते" "गृभ्णामि ते सौभगात्वाय हस्तम्" इत्यादीनि कामस्तुतिपराणि मन्त्रलिङ्गानि, तानि तु नान्तरीयकत्वात्कामस्य स्तावकानि न विवाहस्य कामप्रयोज्यत्वं वोधयितुमलमिति न कामार्थ विवाहः । अन्तिमफलस्य सुप्रजस्त्वस्यैव फलत्वेन तद्बोधकानेकविवाहमन्त्रवर्णैस्तदेकवा- क्यत्वात् । नहि काममन्तरा प्रजोत्पत्तिः । तदुक्तं कामशास्त्रे-- न हासत्यां भावमाप्ती गर्भसंभव इति वाभ्रवीयाः॥ २॥२॥३॥ इति चरकसंहितायामपि । निष्ठीविका गौरवभङ्गन्सादस्तन्द्रा प्रहों हृदयव्यथा च तृतिय वीजग्रहणं स्वयोन्या गर्भस्य सद्योऽनुगतस्य लिङ्गम् ।। इति ।। अनेन च गर्भधारणायां तृप्तेरवश्यंभाव इति सिध्यति । सैव च तृप्तिः कामसुखमिति जेगी- यते । नेतावता तृप्ताववश्यमेव गर्मधारणति न गर्भधारणा तृप्तेर्नान्तरीयिका । तृप्तिश्च विरामामी- प्सा । सा च धातुक्षयादेव । तदुक्तं कामशास्त्रे-- धातुक्षयाच विरामाभीप्सेति ।।२।२।३९ सुरतान्ते सुखं पुंसां स्त्रीणां तु सतत सुखम् । धातुक्षयनिमित्ता च विरामेच्छोपजायते ॥२।२।४१ इति । अत्र धातुश्च नाऽऽर्तवम् । मजापरिणामस्य तस्याऽऽर्तवातिरिक्तत्वात् । एवं च गर्भ- धारणायां तृप्तेरवश्यंभाव्यत्वमिव तृप्ती गर्मधारणायां नावश्यंभाव्यत्वम्। अत एव सीपुंसयोयुगपदा- तुक्षरणद्वाराऽत्युत्कृटरतिसुखार्थ सशसंप्रयोग एव श्रेयानिति कामशासोक्तिः संगच्छते । अत एवो- भनीचसमत्वेन रताना भेदान् प्रतिपाय सेषु समानि श्रेष्ठानि" (का. सू. २११।१ ) इति समरतस्य श्रेष्ठत्वमभिधाय तसिद्धये लिया: प्रथमतो रत्युत्पादनार्धमुपचर्यत्वमभिहित संगन्यते । तदुपा- जातेरभेदापत्योः सदृशं सुखमिप्यते । तस्माचयोपचर्या नी यथारे माप्नुपादतिम् ॥ ६२ एप रत्यनिरेफादुभयोर्युगपदात्यावसरणे गर्भधारणा सिभ्यतीति सुपजाजननभेर कामरात घरपारि परमं प्रयोजनामेति सिद्धान्तः सिध्यति । तथा ग न विवादमयानकर्ष झामस्य, भारत मुनामनगरपर । तर फामस्य पक्षांनुसन्धः, धर्मस्य प फामानुबन्धम सिध्यति । न प रस

·सिमतिबिम्बा
रोपमर्दोऽपि । एवं च सुमजाजननं मनुष्याणां धर्मस्तदुपयुक्तो विवाहापि । पशूनां तु कामो धर्मो
न विवाह इति ।
एतत्सर्वममित्यैवोक्तं मनुना-
देवदत्ता पतिर्भायां विन्दते नेच्छयाऽऽत्मनः।
तां साध्वीं विभृयान्नित्यं देवानां प्रियमाचरन् ॥ ९।९५
भजनार्थ स्त्रियः सृष्टाः संतानार्थं च मानवाः ।
तस्मात्साधारणो धर्मः श्रुतौ पल्ल्या सहोदितः ॥९।९६ इति।,
(विवाहे धर्मस्याऽऽवश्यकता)
पाश्चात्या अपि समाजपरीक्षकाः प्रेक्षावन्तः वेस्टरमाई, हॅवलॉक एलिस्, जेरेमी बेथेम
अमृतयः सुप्रजाजननमेव विवाहस्य परमं प्रयोजनमिति सिद्धान्तयन्ति । तच्चानुपस्कृतरतिमन्तरा न
समवतीति तादृशरत्युत्पादनं परमावश्यकामति मन्यन्ते । तच्च स्त्रीपुरुषयोरन्योन्यव्यवहाराधीनामिति
प्रेमासक्तजायापतिभ्यां तादृशम्णः स्थमा यथा संपन्नः स्यात्तथा प्रयतनीयमिति तेषामभिमायः ।
इदमत्राऽलोचनीयम् । यदयं प्रेमस्थेमा लौकिकव्यापारेण सुसंपादो न वेति । तत्र रत्युत्पत्ति-
स्तावन्नैसर्गिकी लौकिकव्यापारेणाभ्यासादिना च स्थेमानमादधातीति कामशास्त्रस्य पाश्चात्यानां
च तदनुसारिणामभिसंधिः । अत एव कामशास्र कन्यासवरणाधिकरणे कन्याविनम्भकमकरणे-
कुसुमसधर्माणो हि योपितः सुकुमारोपक्रमाः, तास्त्वनधिगतविश्वासैः प्रसभमुपक्रम्यमाणाः
संपयोगपिण्यो भवान्त तस्मात्साम्नैवोपचरेत् ॥शश६
युक्त्यापि तु यतः प्रसरमुपलभेत तेनैवानुपविशेत् ॥३।२।७ इत्युपक्रम्य-
एवं चित्तानुगो वालामुपायेन प्रसाधयेत् ।
तथा च साऽनुरक्ता च सुविसम्भा मजायते ॥३९॥
नात्यन्तमानुलोम्येन न चातिप्रातिलोम्यतः ।
सिद्धिं गच्छति कन्यासु तस्मान्मध्येन साधयेत् ॥४०॥
आत्मनः प्रीतिजननं योपिता मानवर्धनम् ।
कन्याविसम्भणं वेत्ति यः स तासां प्रियो भवेत् ॥४१॥
अतिलज्जान्वितत्येवं यस्तु कन्यामुपेक्षते ।
सोऽनभिप्रायवेदी च पशुवत्परिभूयते ॥४२॥

·धर्माद ५२५ सहसा वाप्युपक्रान्ता कन्याचित्तमविन्दता । भयं वित्रासमुद्वेगं सद्यो देपं च गच्छति ॥४३॥ सा प्रतियोगमप्राप्ता तेनोद्वेगेन पिता। पुरुपद्वेपिणी वा स्याद्विद्विष्टा वा ततोऽन्यगा ॥४४॥ इत्यन्ते. उपसंहृतम् । मनुरस्येवमाह-- न कश्चिद्योपितः शक्तः प्रसद्य परिरक्षितुम् । एतैरुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुम् ॥९॥१०॥ अर्थस्य संग्रहे चना व्यये चैव नियोजयेत् । शौचे धर्मेऽन्नपक्त्यां च पारिणाह्यस्य चेक्षणे ॥९॥११॥ अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् । विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या ह्यात्मनो वशे ॥ ९।१२ इति । अत्रायं कामशास्त्रस्य मनोश्च विशेषो यत्कामशास्त्रं विस्रम्भणोपायत्वेन प्रीतिकरमेवा. नुशास्ति संप्रयोगोपयुक्तम् । मनुश्च धर्ममपि व्यवहारोपयुक्तं कर्तव्यतथेति । तत्र संप्रयोगोपयोगिना पीतिकराणामनुष्याने स्वामाविकरतेः स्थिरीकरणं यथा भवति, न तथा धर्मानुष्ठाननियोगे । तत्र किं वा श्रेयस्करमिति तु पत्रात्पर्यालोचयिष्यते । कथमपि रतिस्थेमार्थ लौकिकोपायानुष्ठाने तु नैव मनोरपि विप्रतिपत्तिः । अत एवार्थस्याऽऽयव्ययनिरीक्षणं भार्यायत्तं कर्तव्यामिति मनुनाऽभिहितम् । भोग्यत्वादर्थसंपत्तेस्तदायत्तीकरणे सर्वेष्वपि भोगेषु भार्यायत्तत्वं पुरुषस्य सिध्यतीति स्वाधीनभर्तृकत्वेन तासां प्रीतिरपि स्थेमानमादधातीति मनोरभिप्रायः । एवमपि मनसवाञ्चल्याकदायित् संप्रयोग- काले पुरुषात्तृप्तरलाभे हि तासां विरागः संभवतीति नैतक्षणं सुरक्षणमिति स्वात्मनेव स्वात्मा रक्ष- णीय इत्यन्ते सिध्यति । अत एव मनुनाऽभिहितम्- अरक्षिता गृहे रुद्धाः पुरुपराप्तकारिभिः । आत्मानमात्मना यास्तु रक्षयुस्ताः सुरक्षिताः ॥९।१२ नेता रूपं परीक्षन्ते नासा वयसि संस्थितिः । सुरूपं वा फुख्खं वा पुमानित्यैव भुजते ॥९।१४ . पायल्याचलचित्चारच नैःस्नेद्याच स्वभावतः। रक्षिता यत्नतोऽसीह भर्तृप्येता विपुते ।।९।१५ एवं स्वभारं ज्ञात्याऽऽस प्रजापतिनिसर्गनम् । परमं यत्नमातिष्ठेन् पुरुषो रक्षण प्रति ॥९।१६ ·6 यद्यपि प्रीतिविवाहे कामस्यैव प्राधान्यम्, तथाप्यानुपडिकत्वेन निष्पद्यमानानां संतत्यादीनामपि विचारविषयता कथंतावत्परिहरणीया इत्यालोचयन्तु समाजशास्त्र विचारका राष्ट्रोद्धारबद्धपरिकराश्च राजनीतिधुरीणाः । तथा च राष्ट्रोद्धारार्थं समाजसुस्थितये च सर्वथा सुखरूपोऽव्ययं कामो न निरर्गलपचारार्ह इति सिध्यति । निसर्गतः समुत्पद्यमाना ह्याकाङ्क्षा समाजेन परिपूरणीयेति सामा- न्यतः सिद्धेऽपि सिद्धान्ते उत्तिकालीन एव निसर्गः परिग्रहीतव्यः, नोचरकालीन इति कापि कुले जाती ग्रामे देशे राष्ट्रे च तदनु समुपजायमानः स्वत्वाभिनिवेशोऽपि परिपालनीयो न वेति राजाज्ञास्ति । तथा च समुत्पद्यमानस्य जन्तोरुत्पत्तिकाले स्वशरीरे स्वत्वाभिनिवेशो यथा, तथैव विचारणायां सर्वेषां स्वत्वाभिनिवेशत्वाविशेषात्परिपालनीयत्वमेवान्योन्याविरोधेनेत्येवोत्सर्गः समाज- शास्त्रदृष्ट्या औत्सर्गिकरवादभिनिवेशानां न कस्यापि हान भवितुमर्हतीति सिध्यति । तथा च व्यव- विवाहमतिबिम्ब ५२५ इति । अनेन च स्पष्टमिदमवगम्यते यल्लौकिकैरुपायैः स्त्रीणां रक्षणं कथमपि न संभवतीति तदर्थ परमयत्नः पुरुषेणापि कर्तव्यो भवति । तत्कोऽयं प्रयत्न इति प्रश्ने इमेवोचरपथमायाति यत्स्त्रीपुरुषयोरुभयोरप्यव्यभिचरितत्वम् । व्यभिचारच मानसो धर्मः, व्यक्त्यन्तररतिरूपत्वात् । तस्मा- न्मनसः स्थैर्यमेवाऽऽदी उभाभ्यां संपादनीयम् । तच्च न विषयसापेक्षं कदाचित्संभवति । विषयाणां परिणामित्वेन वैरस्यावहत्वात् । भोगमनुविवर्धन्ते हि रागाः । भोगानां चास्थिरत्वे रागस्याप्यस्थि- रत्वमिति न भोगोपादानमेकान्तेन रागस्थैर्ये हेतुः । अतश्च भोगत्याग एव तत्राऽऽवश्यकः । तथा च निरतिशयरागस्थेमार्थ दम्पत्योरुभयोरपि अन्योन्यभोगदानस्पर्धा समुत्पादनीया । नतु भोगग्रहणस्पर्धा । अतश्च स्वीयभोगत्याग एव पर्यवसानम् । त्यागश्च धर्मतत्वमित्युपपादितं प्रागेव। एवं च धर्म एव रागस्थैर्यनिदानमित्येव धर्मनियोगो मनुनोपदिष्टो रागस्थेमार्थम् । स चायं पुरुषस्या- प्यावश्यक इति तदर्थ धर्मविवाहपद्धतिरपेक्षिता भवति । तत्सिद्धं सुमजस्त्वमेव धर्मविवाहमयो- जकम् ॥ इदं सर्व कन्यासंवरणानन्तरं प्रेम्णः स्थिरीकरणार्थम् । सवरणात्प्राक् कन्यालाभार्थं नैसर्गिकर तिसमुत्पादस्तु पुरुषेण कथं कर्तव्य इत्या विषयेऽपि तत्रैव बालोपक्रमप्रकरणे कामशाखे उपदिष्टम् । तदप्यत्राऽऽलोचनीयम् । येनाऽऽधुनिकपीतिविवाहवादिनां मतस्य युक्तायुकवं सेत्स्यतीति तदपि (प्रीतिविवाहपर्यालोचनम् ) पीतिविवाहवादिनाऽपीदं तावदवश्यमेवाभ्युपगन्तव्यम् । यत्प्रेमस्थेमा कथं भविष्यतीति । किंच भीतिविवाहानन्तरं जायमानस्य संततध-पक्षवृध्यादेः स्वरूपमपि कथं सिध्यतीति। किचिद्विचार्यते । तद्यथा- M ·- ५२६ धर्माद सायपरत्वेन कुलभेदे तदानुषङ्गिकाहारादिभेदे च तादृशभिन्नकुलयोयौनसंबन्धे हि दम्पत्योरुभयोर प्युभयकुलविच्छेदः स्यात्मीतिविवाहे । तथा च समाजसंघटनार्थ प्रवृत्तस्तद्विघटनोपायालम्बनमेवे. दानी क्रियत इत्यगत्या वकव्यं भवति । न हि " यस्यां मनश्चक्षुपोर्निवन्धनं तस्यामृद्धिर्नेतरामाद्रियेतेत्येके" ( ३ ॥ १।११ का. सू.) इति कामशास्त्रीयवचनानुसारेण वा " यस्यां मनश्चक्षुषोः पीतिस्तामुद्हेत् " इति गोभिली- यस्मातवचनानुसारेण वा बाह्यसौन्दर्यलावण्यादिकमवलोक्य जायमाना प्रीतिविवाहप्रयोजिका भवितु मर्हति । विवाहानन्तरमुपजायमानानां संतति-संबन्ध-पक्षवृध्यादीनां कदाचिदुपघातस- भवात् । अनुपघातनिश्चये तु तादृशमीतिरपि विवाहपयोजिकेत्येव किल वक्तव्यं स्यात्पीतिविवाहप- क्षपातिभिः । तावेतौ संतत्यादीनामुपघातानुपघाती धर्मशासादृष्ट्या समाजशास्तदृष्ट्या च पर्यालो- चनीयो । न तु यथाकथंचिदपि । तथा सति समष्टिसंरक्षरणापेक्षया व्यक्तिसुखस्यैव प्राधान्यमाप- येत । तथा च पशुतावादापत्तिः । न हि पशूनां कुलजातियामाघभिनिवेश इति ते स्वीयेन्द्रियसुखा- मेव प्रवर्तन्ते तत्मामी च तुष्यन्तीति मनुष्येणाप्येतावतेव तोष्टव्यम् । औत्सर्गिकतादृशाभिनिवेशोप- घातात् । तस्मात्मीतिविवाहवादिनाऽन्येतत्सर्वं पर्यालोचनीयमेव । अत एव कामशास्त्रे एतत्सर्वम- भिमेत्येव वालोपक्रमप्रकरणे कन्या कथं साधनीयोद्वाहामिति विस्तरेण विचारितम् । स्पष्टपतिप- नये किंचिदुपस्थापयामः । तद्यथा- " धनहीनस्तु गुणयुक्तोऽपि, मध्यस्थगुणो इनिापदेशो वा, सधनो वा प्रातिश्यो मातापिताभ्रातृषु च परतन्त्रो वाळवृत्तिमचितप्रवेशो वा कन्यामलभ्यत्वान्न वरयेत् ॥ १॥ वाल्यात्मभृति ना स्वयमेवानुरञ्जयेत् ॥ २ ॥ तथायुक्तश्च मातुलकुलानुवर्ती दक्षिणापथे चाळ एव मात्रा च वियुक्तः परिभूतकल्पो धनोत्कर्षादलभ्या मातुलदुहितरमन्यौ वा पूर्व दचा साधयेत् ॥ ३ ॥ अन्यामपि वाद्या स्पृहयेत्, वालायामेव सति धर्माधिगमे संवननं आध्यमिति घोटफमुखः ॥ ४ ॥ अत्र घ संवननं यशीकरणम् । तब धर्माधिगमे शाप्यामति वदता प्रीतिविपाहोऽयं मान्ध विवाहापरनामधेयः सति धर्मानुषपाते फतन्य इति स्पटमेवाभितम् । यमपी पोटकमुसाचार्यम पाऽप्यतिपिदं परमतमनुमतमेति न्यायेन वात्स्यायनस्यापि संमतभेष । तपा प पूजार्थमेव । स पापं पीतिरिवाहः गुणयुफेनापि धनहीनेन, मप्परपणेनापि मीनापदेशेन, अपने- नापि पातिएन, गलानिना नित्यमुषितपणेनानुगा न सम्य इति गुपिस्पष्टमभिवता गाया मन भातिकुलगुणानादियाम्यवासियत इति गम्यते । तापमाधिममः शिम्पति । भन्य 'पोटकमसमवर्ण ·विवाहमतिविम्या ५२७ पाहि विसदृशसंबन्धे पीतेः स्थायित्वासंभवेन धर्म-प्रजा-जाति-कुलादीनां विनाश एव संपद्यते । न हिं ब्राह्मणेनोढा चाण्डालकन्या पितृगृहे तेन सह कदापि गन्तुमिच्छेत् न वा वरस्य पितृगृहे इति संबन्धविच्छेदे पक्षविच्छेदे च को वा समाजस्य गुणः संपादितः स्यादेतादृशेन प्रीतिविवाहेनोत त एव जानीयुः। तस्मात्पीतिविवाहोऽप्ययं सजातीययोः समानकुलशीलयोरेव प्रीतिस्थेमोत्पादन- द्वारा धर्मप्रजासंबन्धाद्यनुगुण इति सिध्यति । एतत्सर्वमाभमेत्यैवोक्त मनुना- गुरुणाऽनुमतः स्नात्वा समाहत्तो यथाविधि उद्वहेत द्विजो भायाँ सवर्णा लक्षणान्विताम् ।। ३।४ असपिण्डाच या मातुरसगोत्रा च या पितुः सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारफर्माण मेधुने ॥ ३१५ महान्त्यापि समृद्धानि गोजाविधनधान्यतः स्त्रीसंवन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् ॥३॥६ हीनक्रियं निष्पुरुपं निश्छन्दो रोमशार्शसम् क्षय्यामयाव्यपस्मारिश्चित्रिकुष्ठिकुलानि च ॥ ३७ यस्यास्तु न भवेद्माता न विज्ञायेत वा पिता नोपच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाऽधर्मशडून्या ॥ ३१११ सवर्णाग्रे द्विजातीनां प्रशस्ता दारफणि कामतस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशोऽवराः ॥ ३३१२ इति । अत्र हि असपिण्डेत्यादि सुप्रजस्त्वार्थ, महान्त्यपीत्याद्यपि तदर्थमेव, यस्यास्त्विति पुत्रिकाधर्मव्यभिचारजत्वादिशङ्काद्वारा धर्म्यप्रजासमृद्वयर्थ, सवर्णांग्रे इत्यादि तुधर्म्यकाम्यरूपद्विवि- विवाहपदर्शनार्थमित्यायनुपदमेव स्फुटीकरिभ्यते । तथा परस्परानुरागदायि धर्मभजासंपत्तये च मनुना- प्रजनाथ महाभागाः पूजार्दा गृहदीप्तयः स्त्रियः श्रियश्च गेहेषु न विशेपोऽस्ति कश्चन ॥९।२६ उत्पादनमपत्यस्य जातस्य परिपालनम् प्रत्यहं लोकयात्रायाः प्रत्यक्षं स्त्रीनिवन्धनम् ॥ ९।२७ अपत्यं धर्मकार्याणि शुश्रूपा रतिरुत्तमा दाराधीनस्तथा स्वर्गः पितॄणामात्मनथ ह ॥ ९।२८ एवमभिहितम् । एतेन मार्याधीनमेव सर्वमिहपरलोफसाधनं सुख चेति तदनुरागार्थ तत्संतो- पार्थ च सर्वथा प्रयतनीयमिति गम्यते । अत एव च पुरुषस्यापि- ।

·५२८ धर्मादा तत्माज्ञेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना आयुष्कामेन वप्तव्यं न जातु परयोपिति ॥९।४१ इति व्यभिचारनिषेधः कृतः । एवं च सुप्रजाजननार्थं वा सुखार्थं वोभयथापि क्रियमाणे विवाहेऽन्योन्याव्यभिचरिताऽनुरागदााय अत्यावश्यका । विवाहात्यागनन्तरं वा यादृशो व्यवहार स्त्रीपुंसयोरत्यावश्यकः स सर्वोऽपि मर्नुनैतावता समुपदिष्टः । तादृशानुरागस्थेमानमन्तरा या कापि व्यवस्था यथेच्छं क्रियमाणा न पशुतां व्याभिचरेदिति मानवता मानवैस्तद्भिन्ना प्रदर्शनीया। सा चात्र विषये सुप्रजस्त्वं संबन्धरक्षण पक्षवृद्धिरर्थश्चेति तत्सिद्धयर्थमेव मानवानां विवाहसंस्कारापेक्षा नान्यथेति सिध्यति ॥ (सुमजस्त्वविचारः) अत्र च सुप्रजस्त्वं नाम सर्वान्तर्याभिपरमेशाराधनानुकूलबुद्विशक्तिमत्प्रजावत्वमेव । परमे- शाराधनं च प्रजानामुपयुक्तकार्यसंपादनद्वारा परस्परोपकारकत्वमेव । तच्चानात्मवतां न संभवतीति संपादितात्मवत्त्वं सर्वेषामत्यावश्यकम् । तच्चाऽऽत्मसंपादनं विद्याविनयाभ्यामिति विद्याधिगमो विनयप्रवणता चाऽऽवश्यकी। विद्याविनयौ च न पात्रमन्तरा संभवत इति विद्याविनयानुकूल- योग्यता समुपजायमानानां यथा संपयेत, तथैव दम्पतिभ्यां व्यवहर्तव्यं स्यात् । सा च योग्यता बुद्धितारतम्यात्कर्मशक्तितारतम्याच्च पिण्ड्भेदेन भिन्नतयोपलभ्यमाना नापन्होतुं शक्या । न हि सर्वाणि मानवशरीराणि सर्वकार्यकराणि वा सर्वज्ञानवन्ति वा समुपलभ्यन्ते । तथा च न सर्वेषी मस्तिष्कविकासः समानः । एवं कर्मशक्तिरपि न समाना । एवं च समानबुद्धिशालिनां सदृशकर्म- शक्तीनां च स्रीपुरुषाणां विवाहसंबन्ध आवश्यकः । किंचैव समानानामेव तादृशविवाहसंबन्ध- नियमेऽङ्गीकृते सपिण्डामेव सप्रसज्येत । तथा' सति प्रजननशतिहासेनान्ततो. वंशोच्छेदप्रसङ्ग स्यात् । दृश्यते चैकस्मिन् क्षेत्रे समानवीजावापे कालान्तरेण तादृशबीजमरोहामावः । अतः सापिण्ड्यनिषयः । तथा समानसंस्काराभावे कुलनिषेधोऽपि । गोत्रप्रवरनिषेधस्तु अदृष्टार्थधर्मक्रियार्थः । एवं च मनूक्तं सर्व सुम्पनं भवति । अयमताभिप्रायो यदिदं सुपजस्त्वं संपादनीयं तत्कीदृशामिति । तथाहि प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः पामस्य वा " यदहरेव विरजेत्तदहरेव पनोत् " इति संन्यासावधिमानस्य वा। संभवति सीगो इत्ययं पजातन्तुव्यवच्छेदनिषेधः, स किं रागः सौन्दर्यतारुण्यादिविनाशराळ्या कृत्रिमसाधने रतिसुखमनुभूयापि या प्रजानां पालनादिकष्टभपादा प्रजातन्तुन्यपच्छेदः । तदन विधिमा निषेधानवकाशादागपाप्तस्यैव निषेधो मान्यः । वैराग्यमूलक- पजावन्तुम्पवच्छेदस्तु शाखसमत एवेति केचित् । " आचार्याय ·विवाहमतिविम्वः ५२९ अपरे तु सत्यपि वराग्ये निसर्गतोऽनादिसिसृष्टिप्रवाहानुसरणमेव परमो धर्मो मोक्षानुपघात- पूर्वकलोकसंग्रहकारित्वात् । अत एव मोक्षमार्गोयतस्य पियवतस्य भूयोऽपि प्रजापालनादिकर्तव्य- नियोगो ब्रह्मणोपदिष्टः । उक्तं च श्रीमद्भागवते पञ्चमस्कन्धे प्रथमाध्याये- निबोध तातेदमृतं ब्रवीमि माऽमयितुं देवमर्हस्यप्रमेयम् वयं भवस्ते तत एप महर्पिहाम सर्वे विवशा यस्य दिष्टम् ॥ ११. न तस्य श्चित्तपसा विद्यया वा न योगवीर्येण मनीपया वा नैवार्थकामः परतः स्वतो वा कृतं विहन्तुं तनुभृद्विभूयात् ।। १२ भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदाभयाय सुखाय दु.खाय च देहयोगमव्यक्तदिष्ट जनताङ्ग धत्ते ॥ १३ यद्वाचितन्त्यां गुणकर्मदामभिः सुदुस्तरैर्वत्स वयं सुयोजिताः सर्वे वहामो वलिमीश्वराय प्रोता नसीव द्विपदे चतुष्पदः ॥ १४ ईशाभिसृष्टं ह्यवरुन्थ्महेऽङ्ग दुःखं सुखं वा गुणकर्मसङ्गात् आस्थाय तत्तद्यदयुक्त नाथ चक्षुप्मताऽन्धा इव नीयमानाः ॥१५ मुक्तोऽपि तावद्भिभृयात्स्वदेहं प्रारब्धमश्नन्नभिमानशून्यः यथानुभूतं प्रतियातनिद्रः फित्वन्यदेहाय गुणान्न वृङक्त ॥ १६ भयं प्रमत्तस्य वनेप्वपि स्याद्यतः स आस्ते सहपट्सपत्नः जितेन्द्रियस्याऽत्मरतेव॒धस्य गृहाश्रमः किं न करोत्यवद्यम् ॥ १७ यः पट् सपत्नान् विजिगीपमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् अत्यति दुर्गाश्रित अनितारीन् क्षीणेषु कामं विचरेद्विपश्चित् ॥ १८ त्वं त्वजनाभाड़िसरोजकोशदुर्गाश्रितो निर्जितपट्सपत्नः भुइवेह भोगान् पुरुपातिदिष्टान् विभुक्तसङ्गः प्रकृति भजस्व ॥ १९ इति । अत्र च परमेश्वराराधनतत्परस्य मोक्षमार्गोयतस्य प्रियव्रतस्य परमेशविरचितसृष्टिक्रमानुसारेण माप्तकनिष्ठेव श्रेयस्करीति स्पष्टमेवोपदिश्यते । वैराग्यभारस्य मानसस्य तदवस्थत्वेऽपि कर्मणो यथावद्नुष्टातु शक्यताऽप्यनेन प्रतीयते । एवमेव महाभारत युद्धानन्तरं विरक्तस्य युधिष्ठिरस्य वनप्रस्थानमपनुद्य पुनश्च राज्ये प्रतिधापन भी मादिभिः कृत सगच्छते । तथा च सत्यपि वैराग्ये परमेश्वरेण पुरुषदेहे समुत्पादितस्य नीजस्य वैयर्थ्य मा भूदिति प्रजामुत्सायव प्रमजितव्यमित्येतदर्थ वैराग्यप्राप्तस्यापि प्रजातन्तुविच्छेदस्य निषेध इत्यपि वक्तु सापतम्। अत एव फिल मानवधर्मशाते- ६७ ·५३० धर्मादई ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् अनपाकृत्य-माक्षं तु सेवमानो बजत्यधः ॥ ६३५ अधीत्य विधिवद्वेदान् पुलांश्चोत्पाद्य धर्मतः इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ।। ६३६ अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् अनिष्टत्वा चैव यतैश्च मोक्षमिच्छन् बजत्यधः ॥ ६॥३७ . इति । ननु तर्हि " यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रबजेत्" इत्यस्य विधेः का गतिरिति चेद्वि- रागस्योत्कटानुत्कटत्वाभ्यां व्यवस्थितो विकल्पः । अन्ये तु संन्यासविधेर्बाह्मणाधिकारिकत्वेन तदितरपरत्वमेतेषां वाक्यानामिति । नैतद्युक्तम् । आश्रमक्रमेण सर्वेषामपि संन्यासस्याप्यतैविधानात् । अन्यथा---ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत्, गृही भूत्वा वनी मवेत्, वनी भूत्वा प्ररजेत् । यदि वेतरथा बह्मचर्य देव प्ररजेद्गृहादा वनाद्वा" इति आश्रमविकल्पसमुच्चयबोधकजाबालश्रुतिव्याकोपप्रसङ्गात् । किंच “ जायमानो ह वै ब्राह्मणस्त्रिभि- श्रणवान् जायते" इत्यत्र श्रुटौ ब्राह्मणपदोपादानात् धर्मकोशसंरक्षणमात्रैकफलत्वाच्च तस्य न सह- सैव संन्यासः श्रुत्पनुमतो भवति । मनुवाक्यानि चैतच्छृतिमूलकान्येवेति ब्राह्मणेन विशेषत ऋणत्र- यापाकरणमेव सांप्रतम् । अस्तु वा यथाकथमपि । इदमेव तावदस्माकं वक्तव्यं यत्प्रजातन्तुव्यवच्छे- दोऽयं संन्यासमूलकोऽपि संभवतीति तस्यापि श्रुत्या निषेधादेवाऽऽश्रमसमुञ्चयविकल्पाः सिध्यन्ति । तथा च प्रजातन्तुव्यवच्छेदनिषेधातिक्रमो मा भूदित्यगत्या प्रजोत्पादनीयैव । एवं च निसर्गसृष्टबी- जस्याप्युपयोगः सिध्यति । अन्यथा तु बीजहानिरेव स्यात् । तथा च बीजसार्थक्यायोत्पादनीया प्रजा यथाकथंचित् रागतः संबद्धः स्त्रीपुरुषैरप्युत्पादयितुं शक्येति न तदर्थ विवाहापेक्षा । किंतु पजामु शोमनत्वसंपचय एवं तदपेक्षेत्युपपादितं प्रागेव । तदेवं विवाहाज्जायमानं प्रजानां शोभनत्वं कीदृशं येन यथावदेव सुप्रजस्त्वं स्याद्विवाहस्येति विचारणीयम् । (अत्राक्षेपपरिहारी: ननु किमित्यतिभारोऽयं मानवानामुपरि यत्मजा समुत्पायवेति । भवतु नीजहानिः किं नरिउन्नम् । न च सृष्टिक्रमन्यापातमसशः । यदृच्छयोत्पन्नयाऽपि प्रजया सृष्टिकमस्याव्याहतेः । किंच सृष्टिक्रमोऽप्ययं यथावदेव निदिव्य इत्ययमपि कोऽयमतिमारः। सृष्टिकी तावत्पर्यालोचनीयम् । न वयं तत्कर्तारः । किंतु केवलं भोक्तारः । तयधारुचि व्यवहारेण यथेच्छभोगोपादानमेवारमाभिः संपादनीयमिति न्योऽयं विधिनिषेधाटोपः । इति चेत् । स्यादेतदेवं यदि मानवता पशुताया ·कः पुरुषार्थस्तपरायणस्य । शास्त्रपरायणस्य फलं तु यथाधिकारं मार्गारोहो यथाशास्र फलावा- कुत्र वक्ति । शास्त्रे । तर्हि कुत्रेश्वरः । कुत्र नास्ति । न कुत्रचित् । इदं कस्मात् । अनुपलब्धः। नेदं ५३१ तर्कनिष्ठानां मतम् । सानुकूलतर्फ शास्रं बलवत्, सानुकूलशास्त्रस्तों बलवानिति मतद्वयेऽपि तर्कस्य प्रमाणान्तरसापेक्षत्वनिश्चयादन्याधीनं प्रामाण्यम् । शास्त्रस्य बला) तर्कसापेक्षत्वेऽपि न मामाण्यार्थं तत् । अशास्त्रत्वापत्तः। यतः प्रतिपुरुष तर्का भिद्यन्ते न शास्रम् । अन्यथा शास्त्रतर्कयोरेकत्वापत्तेः सर्व वादग्रस्तं सर्व निर्विवादमिति शिक्षामार्गोच्छेदपसङः । सर्वेषामविशेषात् । विवाहमतिविम्बर नातिरिच्येत । पशुता हि बुद्धिशक्तेः कर्मशक्तेश्च निसर्गनियमितत्वाद्यदृच्छालामसंतोपेण निसर्गसि- प्रवृत्तिमयोजिका । नैवं मानवता । परस्परोपकारबुद्धिकर्मशक्त्या समाजसुव्यवस्थापरनामधेयमा- नवयोगक्षेमनिवीहकत्वात् । तददि योगक्षेमानर्वाहा) बुद्धिशक्त्या भोग्यसंपत्त्युपार्जनविभजनविनि- योगविनिमयादिसंपादनाटोपो यन्त्राशिल्पाविज्ञानदण्डनीत्यादिद्वारा मानवानामत्यावश्यकः । तर्हि सुपजाजननमप्यावश्यकमेव । उपर्युक्तः सर्वोऽप्यारम्मो यदि प्रजानां शोभनत्वसंपादनायैव । तदा तु तच्छोमनत्वं येन संपयेत, येन च विहन्येत, तस्य पालोचनमप्यावश्यकमेव । तस्मात्सुव्यवस्था- संपादकविघातंककारणानां पालोचनानन्तरमेव विघातककारणनाशपूर्वक संपादककारणानां प्रजासु पचारो विधेयो भवति । अन्यथा तु न कापि सुव्यवस्था भवितुमर्हति । तानि च कारणानि भोग्य- संपत्निविषयकाभिलाषातिरेकः, तन्मूलकरागद्वेषाभिनिवेशा इत्येव वक्तव्यं भवति । तत्र च तादृशा- तिरेकाहाणमेव सुव्यवस्थासंपादक स्यात् । तत्पहाणाय च केवल बाह्यसाधनोग्यसंपत्तेनियमनमेव नालं भवतीति प्रत्यक्षमेवेदानी तादृशनियमनानुशासनातिक्रमेण प्रजास्विति भोग्यसंपच्यामिलाष- तनूकरणमिदं न तद्विषयकविरागमन्तरा संभवतीति तादृशविरागोत्पादनार्थमान्वीक्षिकी तन्मूलिका च धर्माधर्मप्रतिपादिका काचन विद्याऽप्याश्रयणीया । सा च पौरुषेयविधिनिषेधारोपापेक्षया यथाव- इस्तुतत्त्वमूलकत्वात्सुव्यवस्थासंपादनायालं भवतीति तन्मूलकविधिनिषेधाटोपानुसरणमेवान्ततो मानवतां गमयतीति पशुतातिरिक्तत्वसिद्धये मानवतायास्तादृशशास्त्रानुसरणमेव न्याय्यम् । तस्मान्नायमाटोपो तर्केणाप्युपगच्छन्ति पशवः । शास्त्रेणाप्युपगच्छन्ति मनुष्याः। तत्र तर्को व्यामोह इत्येके शास्त्रनिष्ठाः । शास्त्र व्यामोह इत्यपरे तर्कनिष्टाः। शास्त्रं स्वतःप्रमाणं सत्यनुकूले तर्के बलवदिति शास्त्रनिष्टानां मतम् । ततः स्वतःप्रमाणम् सत्यनुकूले शास्त्रे बलवानिति बलवत्त्वहेतुरन्यतरयोः शेषशेपिभाव उभयोः संमतः । वैयर्थ्यमावहति । तदुक्तं विचारत्रय्याम्- तत्र कः पक्षः श्रेयानिति सशये निश्च । तहिं किं शास्त्रं तर्हि कस्तर्कः । शास्त्रं नाम शासितुर्वचनं सानुग्रहम् । कः शास्ता । यः मजति यत्, स तच्छास्त्यनुगृह्णाति च । कः सृजति । यो वयह सृजामीति । को वक्ति । ईश्वरः ।

·पात्रम्, तथा शास्त्रहीना अपीति युक्तरम् । ननु विपरीतं दृश्यते सशास्त्रा दुःखिनः । अशास्त्राः प्रवर्ततेल्यो वा । सुखं नाम तृप्तिः । सा च भोगात्पशी ज्ञानान्मानवे । ज्ञानं च शास्त्र । तस्मान पशवोऽपि प्रमाणाधीनसुखाः। अत एव पशुवपि प्रमाणवैगुण्ये दुखिनः । साम्ये समं सुखम् । विवाहमतिविम्बा ५३३ दृश्यते नान्यत्रेति चेदिदमेव निदर्शनं भरतखण्डो विवेकभूयिष्ठ इति । यतो विवेकिषु शास्त्रं तैरेव पाल्यते यतः । अविवेकिमिस्तर्कः पाल्यते स्वमनोरथानुरूपत्वसंभवात् । उपन्यस्ताः पञ्च शास्त्रेक- विषया यथेच्छमूह्यन्ते त्यज्यन्ते च तार्किकैस्ततो मतभेदः । तनिरासोपायस्तु मिथो व्याहविरित्य- नवयम् । ननु नाद्रियते शास्त्रमिति चेत् किं सर्वज्ञो भूत्वा वदस्यसर्वज्ञो वा । तव सर्वज्ञता तु तव यतैरेव निर्णीताऽनवस्थितप्रज्ञत्वात् । असर्वज्ञश्वेच्छास्त्रं नाट्रियत इति विषमम् । तस्य बालादिषु मसिद्धत्वात् । यतः शास्त्रं नाम शास्तुर्वचनम् । तन मन्य इति वदन् कुत्र दृष्टः । यत्र देशे यस्मिन् वचने शास्त्रत्वग्रहः तद्देशीयानां तद्वचने श्रद्धा दृष्टचरा बालान् विहाय । तस्मात्तवैकस्य वचन- मसमञ्जसम् । ननु मादृशाः शास्त्रानादरशरणा बहवः संमतिं यच्छन्ति । तस्मादिदमपि पक्षान्तरं शास्त्रानादरणं नाम । किं बहुमत्या पक्षान्तरम् । यतोऽन्धानां शतमप्येक एवान्धः प्रमाणविरहसाम्यात् । तस्मायः प्रमाणमवलम्ब्य गच्छति सोऽनन्ध इति सांप्रतम् । स्वयमसर्वज्ञानां शास्त्रत्यागिनां न पक्षान्तरं भवितुमर्हति, असर्वज्ञत्वप्रतिबन्धादिति मन्तव्यं बुद्धिमता । इदमेव जीवस्य जीवत्वं यद- सर्वज्ञत्वम् । अतः सर्वज्ञमपेक्षन्ते स जीवा यथार्थप्रतिपत्तये ज्ञानवृद्धये च सर्वज्ञत्वान्तम् । सर्वज्ञः परमेश्वरः शास्ति तस्येदं शासन वेदो नाममं वचनमनुसंधानपूर्ववाभावादतः सर्वज्ञत्वात् । अत एव पाणिनिः कृत्रिमं वचनमनशास्ति साविदमसाध्विदमिति । वेदस्त्वकृत्रिमं वचनम् । ततः सर्वं साध्विति “छन्दसि दृष्टानुविधः" इति सूचितवान् । तस्मादकृत्रिमस्य सर्वज्ञस्याकृत्रिमं वचन- मल्पज्ञैः कृत्रिमात्माभिमानिभिरवश्यं मन्तव्यं मानुषत्वात् । यतो वचनरहस्यवेत्तारो मानुपा एव दृश्यन्ते नेतरे । तार्ह किमस्माभिः सथाशास्त्रमेव वर्तितव्यम् । वर्तितव्यं निःसंशयं ज्ञातव्यं । तर्हि यथाशास्त्रवर्तने दुःखापत्तिरिति चेन्न किंचिदुःखम् । इदं तु तारतम्यं लोकसिद्धम् । अशास्त्रजनवाहुल्ये सशास्त्राणां दुःखम् । सशास्त्रजनबाहुल्येऽशास्त्राणां दुःखमिति । परंतु प्राप्त मानु- पत्वादिहेतुना सशास्त्रत्वमेव सुखहेतुरितिप्रमाणत्वाच्छास्त्रस्य । यथा प्रमाणीभूतचक्षुहींना न सुख- सुखिन इति । सत्यं विपरीतम् , विचाराभावात् । प्रवृत्तिरेव कथयति सुखं दुःखं च । किं दुःखी पूर्वपक्ष: समञ्जसः । कि, ज्ञानं सुखं प्रतिबध्नाति मुखपात्रं प्रमाणहीनः । यत आरण्यकाः मानुपे तु यानि पशुसाधारणानि तानि शास्त्रं चत्यधिकं सुखम् । यतः शास्ति शास्त्रज्ञः शिक्ष्येत च पशुः ॥ इति ॥ अनेन च विचारत्रयीमतिपादनेनेदं सिद्धं भवति । यद्यः कोऽपि विषयो निर्णतव्यश्वेच्छा- घानुसारेणेव निर्णतव्यः । तर्कोऽपि तदनुगुणवेर्विद्धं स्यात् । न तु शास्त्राविरोधिना तर्कमात्रेण ·५३४ धर्मादचे यस्य कस्यापि निर्णयः समवति । तर्कत्य वैमत्यापादकत्वात् । वुद्धिविशेषात् तर्कविशेषा अपि परस्परपरिपन्थिनः संभवन्तीति न तर्कप्रतिष्ठाऽस्ति । अतश्च सुप्रजस्त्वं चेदं विवाहफलमपि न केव- लतण सिद्धं भवतीते तदधं शावमेव निरपेक्षं प्रमाणं पर्यालोचनीयं भवति । तथा च जन्मन इतिकर्तव्यता यया रीत्या मानवानां सिन्दा स्यात्तादृशन्यवहाराहतैव प्रजानां शोमनता । तादृश- प्रजासंपत्तिरेव सुपजस्त्वं स्यात् । न तु इदानींतनतत्तद्राट्रियध्येयानुगुणं प्रजावर्तनं नाम सुपजस्त्वम राष्ट्रियध्येयस्य नैसर्गिकराट्रसंपन्यनुसारेण विभिन्नत्वात् । न हि यत्र प्रदेशे यदुत्पयते तदुपभोगेनेव संतोटव्यं तत्रत्येरिति समयः सुखाय भवति । फिंच भोग्यसंपदमिलापो हि मानवानां निःसीम एवं पवर्धते । भुक्तस्य पीनःपुन्येन वैरस्यापादकत्वात् । अत यत्र प्रदेशे भोग्यसंपद्वैपुल्यम् । तत्राऽऽक्रम- णमपि स्वाभाविकम् । अत एव साम्राज्यमाकाङ्क्षन्ते आंग्लाः । परसंपत्प्रकर्षो हि हीनसंपद दुःखाफरोतीत्यीत्तनिको नियमः । तथा च परेपामाक्रमणं मा भूदिति वा तादृशमाक्रमणमत्यार- श्यकमिति वा प्रजानां युद्धार्थ वीर्यशौर्यवलसंपत्यकासंपादनेन युक्षयणत्वमेव सर्वदा न सुपजस्त गमयतीति तादृशसुपजस्त्वतंपादनमधुनातनानां पशुधर्मानतिरिक्तमेव सिध्यति । इदं तु तावनिश्रपचमेव यदलन्धलाभो लन्धपरिक्षणं रक्षितविवर्धनं वृद्धस्य तीषु पतिपादन न सामावश्यकमेवेति । तदिदं सर्व न्याय्यभार्गण प्रजासु यथा पनरेत्तपा किन मनानो म्यपहा- रोऽविविपन्न एव । तदिदं सर्व नदेव भवितुमर्हति यदा प्रजानां वासनातीउप संयेत । संर परमनपरदारविषये निःस्पृहता, तदर्थ न कामक्रोधलोभानां नरफदारीभूताना निमहमाऽऽरपकः । स च न दण्डानुशासनमात्रेण संभवतीत्युन्मेवानेकपा । तथा च योग्यमाग तसंपादना पा योग्यज्ञानरानिक्रियाशक्त्योः पादुर्भावो यथा जासु संपयेन तव इयतनीयं मयामीll मित्रोनिनानियदः कर्तव्यनिठा नाऽऽवश्यकी। सा न फर्नव्यनिता व मार्ग वासनानिहन फानोमोमानिदर्शनेन कदापि संभवति । न जानु कामः कामानामुपभोगेन राम्यातील न्याया। तयं परमापामिकादिरेपाडारकी। मा जासुनसाऽऽविस्तिमसी यानीकी कारः बगह स्पान् । नह भानीसिकी नाम पानि fi: मानदी मानभूनमः मानसालो मालामा-isitient- गासपीः" पर: गते तपास सानेन 17 नयनरमान की र ५ मा साना रोदना मोना ना RE नाकारन दिएमा कानारा. ना PMENT train WARA RAMER: Team AmerivirainRitent ·निर्मीयेत । अतश्च समाजयोगक्षेमादिकं सर्वथा न राजदण्डायत्तम् । किंतु प्रजायत्तं विद्याकलादि- विवाहमतिविम्बः .. " सुषजस्त्वमपि तु तत्तद्बुद्विशक्तीनां कर्मशक्तीनां चोत्तरोत्तरमुत्कर्पोऽपि यथा संपयेत तथा व्यवहाररी- तिरपि निर्धारणीया । सा च सर्वकारणकारणीभूतान्तर्यामिचैतन्यशक्तेरङ्गीकारमन्तरा न संभवतीति तस्याः पुरस्कारेण तदाराधनतत्परता प्रजासु विधेया। एवं निसर्गसिद्धस्वगतज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिद्वारा सर्वान्तर्यामिचैतन्यशक्तिः कथं संतोषमियादित्येव प्रजानां प्रधानतमा वासना यथा प्रादुर्भवेत्तथा भयतनीयम् । तदर्थं च विद्याविनयाधिगमः कथं समुत्पादनीय इति तु विवृतचरमेव दण्डनीतिप्रक- रणे चातुर्वर्ण्यप्रकरणे चेत्यत्यधिक नाविन्यते । एवं विद्याविनयसंपन्नानां कर्तव्यनिष्ठानां निग्रहवतीनां स्वशक्तिसमुपार्जितभोग्यसंपत्परितुष्टानां प्रजानां यथावदेवोत्सर्गः किल सुप्रजस्त्वमावहेत नान्य इति सिध्यति । अत एव राष्ट्रोनतेर्गमकमिदानीमपीदमेव निगद्यते यचौर्यव्यभिचारात्मघाता- यपराधानां प्रजास्वप्रचारः स्वल्पप्रचारो वेति । अत एव चैतरीये ब्राह्मणे “ न मे स्तेनो जनपदे इत्यायुल्लेखः सुप्रजस्त्वद्योतकः । किंचेदमप्यपरमत्रावधेयं यत्प्रजातन्तुविच्छेदवज्ञानतन्तुविच्छेद उपासनातन्तुविच्छेदन निसर्गविरोधादोषावहः । यतः प्रजानां सर्वापि जीवनयात्रा पूर्वपरम्परानुगृहीतव प्रवर्तते । अत एव मातृभाषैव प्रथमा भाषा प्रजानां भवति । मातुरभावे यत्र संवर्धनं तत्कुलभाषापि तथा भवति । नैतावता पूर्वतनपरम्परां विहाय काऽपि नूतना भाषा समुत्पन्नस्य जन्तोर्भवितुमर्हति । एवमेव ज्ञान- परम्पराऽप्यनुस्यूता वर्तते । यदपि नलं किंपिज्ज्ञानं तदपि पूर्वपरम्परानुगृहीतमेव न तु तन्निरपेक्षमि- त्यपि निश्चमचमेव । मनसश्वाञ्चल्या कामक्रोधलोमादिविकारोद्रेकर्समवे यथावत्कर्मकारित्वमपि प्रजानामसंमवीति तादृशविकारपहाणपूर्वककर्तव्यनिष्ठानुगुणव्यवसायात्मकबुद्धिलाभायोपासनामार्गस्य परमावश्यकतेति तत्परम्परासंरक्षणमपि योगक्षेमावहत्वात् समाजोपयुक्तमिति तादृशज्ञानोपासनातन्तु- विच्छेदो हि परमदोपावह एव । तथा च तद्विच्छेदो मा भूदिति तत्परम्परापरिपालनमाप वंशपरम्प- रया कर्तव्यं चेत्तादृशपरिपालनसमर्थैव प्रजा सुप्रजा भवितुमर्हति नान्यथा । किंच प्रजानां योगक्षेमनिहाय भोग्यसंपदुपार्जनं यदि परमावश्यकम्, तदा तु तदनुगुणानां विद्यानां कलानां च परम्परया संरक्षणसंवर्धनादिकमपि समाजेऽनायासेन यथा संभवेत् , तादृशी मजव समाजस्य योगक्षेमं निवोढुं समर्था । तादृशविद्याकलादीनां संरक्षणसंवर्धनादिकं यदि दण्डा- उत्तं स्यात् तदा तु प्रतिक्षणपरिणामवत् प्रतिनृपं दण्डविपरिणामे समाजयोगक्षेमयोरपि विपरिणामा- पनिः स्यात् । तदभ्युपगमे च किंवा समाजस्वरूपं स्यादितिपालोचनीय कृतीयः शाम्रपारावारे । वयं तु बूम:- तादृशावस्थायां समाजोऽयं राजदण्डाधानो दासभावमेव परमं समश्नुवीतति स्वात- व्यपुरस्कारेण दण्डसंस्थामधिगच्छद्धिस्तादृशवियाकलादीनां स्वायत्तीकरणे पारतन्त्र्यमेव प्रजासु समृद्दमिति तत्परिपालनमेव दण्डकार्यमित्येवाकामेनापि समाजहितैषिणा वतन्यम् । एवं चान्योन्य- ·इत्यायुपदेशः। ५३६ धर्मादा सहकार्यमूलकपरस्परोपकारेण प्रजानां योगक्षेमौ सम्यक्तया निर्वाह्यते । अतश्च तादृशयोगक्षेमसंपा- दनार्हता हि प्रजानां सुप्रजस्त्वमिति सिध्यति । सा चाहतैव सर्वान्तर्यामिपरमेशाराधनानुकूलबुद्धिकर्म- शक्तिमत्तेति तदेव सुप्रजस्त्वम्। किंच भोग्यसंपदुपार्जनसंवर्धनवत् विभजनविनियोगयोरप्यत्यावश्यक त्वेन तत्र युक्तायुक्तपर्येषणायां न किमपि गमकं स्यात् विना धर्मम् । धर्मनिष्ठानां तु रागद्वेषविहीनानां ज्ञानशक्तिविकासे या निःस्पृहता सैव किल योग्यता विनियोगस्य । तदेव च तीर्थं वा पात्रं वेति जेगी- यतेऽस्मदीयधर्भशास्त्रे । अत एव " ज्ञाननिष्ठाय देयानि हव्यकव्यानि सर्वतः " अन्यथा वृद्धस्य धनस्य स्वेच्छया विभजनविनियोगयोरापत्तौ रागद्वेषायत्तप्रियत्वामियत्वानुसारण तदनुष्ठाने राष्ट्रे दुर्गुणाभिवृद्धिप्रसङ्गः केन वार्यताम् । नच राष्ट्रोपयुक्ततावशादेव तन्निर्णयः संभवति । राष्ट्रोपयुक्ततापेक्षया व्यक्तेराकाङ्क्षायाः प्रबलत्वेन तदनुसारेण विभजनविनियोग योरवश्यंभाव्यत्वात् । दण्डानुशासनेन तादृशाकाङ्क्षानिग्रहस्तु न कदापि संभवति आकाङ्क्षाभावस्य मानसिकत्वेन परे- पामप्रत्यक्षत्वात् कार्यरूपप्रमाणमन्तरा तज्ज्ञानस्यासंभवात् सत्यपि ज्ञाने च कार्यनिग्रहस्यैव कर्तु शक्यत्वाच्च नाऽऽकाङ्क्षानिग्रहो दण्डानुशासनायत्तः संभवति । धर्मबुद्धया तु तादृशायोग्याकाङ्- क्षायाः फलमपि तादृगेव कदाचिद्भाव्यं कर्मविपाकनियमवशादिति निश्चये तु तादृशाकाङ्क्षानिन- हार्थं प्रयत्नः संभवति । तथा च धर्मदृष्ट्या योग्यसत्पात्र एव विभजनविनिमयद्वारा वृद्धस्य प्रति- पत्तो सर्वोऽपि समाजः सुखभाग् भवतीति सत्पात्रप्रतिपत्तिरियं धर्ममन्तरा कथमपि न भवतीति रागद्वेषविहानशुद्धवासनासंक्रमप्रचारोऽपि संतानपरम्परया समाजाभ्युदयार्थमावश्यकः । तादृश- संतानपरम्परा च न कामैफपुरस्कारेण क्रियमाणेन विवाहेन संभवति वा विवाहमन्तरापि च संभव- तीति समाजयोगक्षेमनिर्वाहकसंतानपरम्पराऽविच्छेदार्थमेव धर्माविवाहावश्यकतेति सिध्यति । इद- मेव सुमजस्त्वं यत्समाजयोगक्षेमनिर्वाहकबुध्दिशक्तिकर्मशक्तिशालित्वं संतानस्य । तच्च न सर्वा- न्तर्यामिपरमेशपतिपत्तिमन्तरेति तमङ्गीकृत्यैव नरकद्वारीभूतकामक्रोधलोभानां निग्रहः संभवतीत्य- न्ततः सर्वान्तर्यामिपरमेशाराधनानुकूलबुध्दिशक्तिमत्त्वमेव मुअजस्त्वं सिध्यति । अधिकं चात्र विवे- चितं चातुर्वर्ण्यप्रतिविम्चे एव द्रष्टव्यम् । नात्र प्रफच्यते । एतत्सर्वमाभिप्रेत्यैवोक्त मनुना-- पितृभिभ्रातृभियंताः पतिभिर्देवरेस्तस्था पूज्या भूपयितव्याव बहुकल्याणमीप्सुभिः ॥ ३५५ यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः यत्रतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तवाफलाः क्रियाः ॥ ५६ शोचन्ति नामयो यत्र विनश्यत्याशु तत्कुलम् न शोचन्ति तु यत्रता वर्धते तदि सर्वदा ॥ ३१५७ .

·इत्येव मनोरप्यभिप्राय इति चेन्न । धर्माविवाहस्यैव मनोरभिप्रेतत्वात् । अत एवानुपदमुक्तं मनुना-- नाम विवाहः, किं च तस्य प्राशस्त्यम्, किच विगतित्वमित्यपि विचार्यमेव । च्छादनाशनप्रभृतयो यथोपायास्तथा पुसोऽनुरागार्थमपि स्त्रीभिरनुठेया उपायास्तु पतिव्रताधर्मः। एवमन्योन्यानुरागाभिवृद्धौ सुपजस्त्वं संपद्यते । नन्वेवमधुनातनानां प्रीतिविवाह एवं सुपजस्त्वसंपादक रिग्रहः । स च दानेन प्रीत्या बलात्कारेण वा द्रव्यदानेन वा संभवति । तत्र बलात्कारो हि न कस्यापि कदापि संमतः । एवमपि " सर्व न्याय्य बलवतः प्रतीकारासंभवे हि स एव भार्यात्वसंपादकः संभवतीति स्थितस्य गतिश्चिन्तनीयेति न्यायेन वाराभार्यात्वमप्यनुमन्यते मनुना। अत एव राक्षसपैशाचयोर्विवाहत्वम् । एवं च बलात्कारमूलकत्वा- विवाहमतिविम्या ५३७ जामयो यानि गेहानि शपन्त्यमतिपूजिताः तानि कृत्याहतानीव विनश्यान्त समन्ततः ३१५८ तस्मादेताः सदा पूज्या भूषणाच्छादनाशनैः भूतिकामैनरैर्नित्यं सत्कारेपूत्सवेषु च ॥ ३१५९ संतुष्टो भार्यया भर्ता भत्रा भार्या तथैव च यस्मिन्नेव कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै ध्रुवम् ॥ ३६० यदि हि स्त्री न रोचत पुमांसं न प्रमोदयेत् अप्रमोदात्पुनः पुंसः प्रजनं न प्रवर्तते ॥ ३३६१ स्त्रियां तु राचमानायां सर्वं तद्रोचते कुलम् तस्यां त्वराचमानायां सर्वमेव न रोचते ॥ ३१६२ एतेन मुपजस्त्वसंपत्तये परस्परानुरागः स्त्रीपुंसयोरत्यावश्यकः । तत्र स्त्रीणामनुरागार्थ भूषणा- कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमण च ॥ ३३६३ इति । एवं च केचन विवाहा निन्याः केचन प्रशस्ता इति मनोरभिप्रायः । तदर्थं च को (विवाहविचारः) तत्र को नाम विवाह इत्यस्योत्तरमिदमेव यत्सुप्रजाजननाथ भोग्यत्वेन त्रीरूपभोग्यसंपत्प- इति न्यायेन तादृशबलात्कारस्य वनयोर्न यथावाद्विवाहत्वम् । अतन विगीतत्वमपि । यत्र तु कन्यालाभार्थ तत्सम्बन्धिनां द्रव्यदा- नम्, तत्र तादृशविवाहस्य लोभमूलकोत्कोचपूर्वकत्वादेवापाशस्त्यम् । न हि लोमाक्रान्तस्य युक्तायु- कत्वाविचारः संभवति । अतश्च कदाचिनिवृत्तोऽपि तादृशो विवाहो निन्य एव । प्रीतिपूर्वको विवा- ·- हरणमेव विवाहप्रयोजकं भवति । एवं चैकत्र प्रेममात्रस्य प्रयोजकत्वमन्यत्र तु पता हरणस्येति प्रेव पचने मनुना द्वयोरपि पार्थक्यमपि भवतीत्युक्तं कथं संगच्छेतेति चेलैशायरामररिसाहक्कदा विश्लोन्मत्तेन प्रसय कन्याहरणे तत्पतीकारासंभो चामत्या प्रसपहरणस्यामि विवाहपयोगरूत- मनोभियतम् । भन्यथा आसुरपैशारयोररि पर्यवं केन वार्यताम् । इदानीतनमोहम्माविमा- ५३८ धर्माद होऽपि यत्र वधूवरयोरन्योन्यदृढतरानुरागस्तत्रैव प्रशस्तः । न तु तजनकसंबन्ध्यादीनामन्योन्यानुरा- गस्तत्र प्रयोजकः। तादृशानुरागमूलकविवाहस्य वधूवरयोराकाङ्क्षापुरकत्वत्य कदाचिदसंभवेन सुप्रजा- जनकत्वासंभवात् । एवमपि यत्र न तागापत्तिप्रसरः, तत्र तस्य धर्म्यविवाहत्वमेव । एवं च यत्र न कामक्रोधलोभादिवृत्तिपूर्वकत्वम् , यत्र च कन्यारत्नमिदं परस्यैव भोग्यसंपदितिनिरपेक्षमेव तदान परस्मै धर्म इति केवलधर्मबुध्दथैव दानम् , तादृशदानपूर्वकप्रतिग्रह एव धर्म्यविवाहः फलति । यत्र च वधूवरयोनिरपेक्षः प्रेमा औरंगजेवबादशहाकन्यावत् मस्तानीवदा त्यागपर्यवसायी, तत्रापि तादृशम्णों विवाहपयोजकत्वं धर्म्यमेव । इयान् विशेपो यत्तादृशप्रेम्णः काममूलकत्वेन तन्मूलकविवाहस्यापित न शुद्वधर्म्यता किंतु कामवासनावासितत्वात्काम्यतैय । एवमपि तादृशविवाह योज्यभार्यात्वस्य धर्मकार्यनिर्वाहकत्वं तु न धर्मशास्त्रेणापि निषिध्ययते । तदुक्तं मनुना- पञ्चानां तु त्रयो धा द्वावधम्यौं स्मृताविह पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यो कदाचन ॥ ३२५ पृथक् पृथक् वा मिश्री वा विवाही पूर्वचोदितो गान्धर्वो राक्षसश्चैव धो क्षत्रस्य ती स्मृतौ ।।३।२६ एवं च प्रीतिविवाहस्य धर्म्यत्वं मनोरभिप्रेतमपि क्षत्रियाधिकारिकत्वं वदता मनुना न सर्व- जनीनत्वं तस्याभिमन्यते । अतश्रेदमेव तात्पर्य यत्कायोऽयं विवाहः कामवासनावासितान्तःकर- णानामनुमतोऽपि निरपेक्षकर्तव्यबुद्धिराहित्याधर्म्यविवाहापेक्षया निकृष्ट एव । एवमेव राक्षसविवाह।s- पि प्रसह्यकन्याहरणानिन्य एव । यत्र तु कन्याया अनुरागेऽपि तत्पित्रादीनां, प्रतिरोधस्तादृशस्थल एव राक्षसविवाहभेदनुरागमूलकगान्धर्वविधिमिश्रस्वेन तादृशराक्षसाविवाहस्य रुक्मिणीविवाहवद्धर्म्यत्वे तु न निवारयितुं शक्यते । अतश्च प्रसह्यकन्याहरणमिदं कन्यानुरागाभावे न विवाहप्रयोजकं भवति । अत एव भीमेणाम्बाहरणानन्तरं तदनुरागमन्यत्र विज्ञाय परपरिग्रहत्वात्पुनः प्रत्यावर्तनं कृतम् । नन्वेयं गान्धर्व विवाहादतिरिक्तत्वं कथं राक्षसविवाहस्योत चेदिदमेव पार्थक्यं यत्केवलगान्धर्वविवाहे इच्छयाऽन्योन्यसंयोगो भवति । राक्षसविवाहे तु सत्यामपीच्चायां पित्रादीनामवरोधात्यसय कन्या विशेषादुभयोपिकः । अत एव “पृथक् पृथक् वा मित्री वा मूरीकरणीयं समाजसुव्यवस्थाय इत्येप तस्य पायं संभ नाता ताराविवादस्य पर्यत इति मनक्तिः संगच्यते । नन्व- पदम्युनिरकाम्यादि पान्यानां पिाक्षयोनफरतं स्यात् । तथा य भोग्यसंपलेभापपरपा ·" वदन्तीं अणि मुञ्चन्तीं यत्कन्यां गृहादपहरति । अनेन कन्यायामनिच्छोक्का गान्धर्वाद्विवेकार्थम् " इति व्याख्यातं संगच्छते । तथा च न राक्षसविवाहस्यानुरागपूर्वकत्वमिति चेन्न । तथा सति उभ- योनिश्रत्वोक्तेः पूर्वोक्ताया विरोधापत्तिः । न हि सत्यनुरागे रोदनमाक्रोशो वा । तदभावे च न राक्षसविधित्वमिति मिश्रत्वोक्तिः पराहतैव स्यात् । तस्मादाक्रोशादिकमिदं न विवाहप्रयोजकम्, किंतु प्रसह्यहरणमेव । तत्र च बलात्कारोऽय कन्यादानाधिकारिणामुपर्येव विवक्षितः, नतु कन्या- या उपरि । तथा च तस्य धर्म्यत्वम् । तदभावे तु पैशाचवधर्म्यत्वमेव केवलबलात्कारमूलकत्वादिति सर्व सुस्थम् । एवं च धाधम्योभयसाधारण प्रसह्यकन्याहरण यत्र विवाहे प्रयोजकं स राक्षस स्याप्यधर्म्यत्वमेव सर्वाधिकारिकम् । अवशिष्टाना जाहादिचतुर्णा दानपूर्वकत्वेन शुधर्म्यत्वम् । गान्धर्वस्यानुरागपूर्वक राक्षसस्य च क्षत्रियाधिकारिक धर्म्यत्वमिति सिद्धम् । एतेन-इदानींतनानां प्रीतिविवाहस्य सर्वाधिकारिकं धर्म्यत्वम्- इति मतमप्यपास्तम् । न हि सर्वेषा कामप्रवणता धा णीयं राष्ट्रहितषिभिः । कथं च ततः सुमजाजननं येन राटे कर्तव्यनिष्ठा समुदियात् । तस्मात्सुप्रजा- जननार्थ धर्म्यविवाहस्यैव परमावश्यकता समाजे सिध्यति । एतत्सर्वमभिप्रेत्येवोक्त मनुना--- विवाहपतिविम्वः ५३९ विहितानां नियमानां अव्यवस्थाकारित्वापत्ती सर्वत्रानाश्वासप्रसङ्गः । तस्मादनुरागाभावे प्रसह्य कन्याहरणं नाम वाटपाटच्चरत्वमेवेति तस्य न धर्माविवाहप्रयोजकत्वम् । अत एव यदा स्त्रीपुं- सयोरन्योन्यानुरागपूर्वकसंवादेन परिणेता युद्धादिना विजित्य तामुद्हेत्तदा गान्धर्वराक्षसी मिश्री भवतः" इति कुल्लूकव्याख्यानं संगच्छते । नन्वेवं- हत्वा छित्त्वा च भिच्या च क्रोशन्ती रुदती गृहात् प्रसह्यकन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते ॥ ३॥३३ इति मनूक्तं राक्षसोदाहलक्षणं कथं संगच्छते । अत्र च कन्याया आक्रोशनं रोदनं चानु- कन्याप- रागे न संभवतीति नानुरागपूर्वकत्वं राक्षसविवाहस्य संभवति । अत एव कुल्लूकेन क्षान् विनाश्य तेषामड्गच्छेदं कृत्वा प्राकारादीन् भित्त्वा हा पिततरनाथाऽह ह्रिये' इति . . इत्येव फलति । अतश्चात्रत्य कुल्लूकव्याख्यानमिदमेकदेशसमतत्वात्पूर्वापरविरोधाञ्चोपेक्ष्यमेव । तदेवं मनूक्ताष्टविधविवाहेषु पैशाचासुरविवाहवदनुरागराहितप्रेसयकन्याहरणरूपराक्षसपिवाह- भशस्ता च। तथा सति कामविकारस्य प्राधान्यापती तस्य क्षणिकत्वेनोत्तरकाले तादृशानुरागनाशे च पुनश्च विवाहविच्छेदाकांक्षायां तदनुमती च का नाम समाजस्य सुव्यवस्था स्यादिति विचार- यो यस्यपा विवाहाना मनुना कीर्तितो गुणः । सर्व शृगुत तं विप्राः सर्व कीर्तयतो मम ॥ ३॥३६ इति- यो यस्य धयों वर्णस्य गुणदोपौ च यस्य यौ। तटः सर्वं प्रवक्ष्यामि प्रसवे च गुणागुणान् ।। ३।२२ ·५४० तृनिमित्तकः , तस्य प्रदानविक्रयत्यागेषु मातापितरो प्रभवत इति । अत एव किल दत्तकपुत्रविधिः धर्मादा इति च सुप्रजस्त्वसंपत्तये गुणागुणविवेचनं प्रतिज्ञाय- ब्राह्मादिपु विवाहेषु चतुर्वेवानुपूर्वशः । ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसंमताः ॥३३९ रूपसत्त्वगुणोपेता धनवन्तो यशस्विनः । पर्याप्तभोगा धार्मष्ठा जीवन्ति च शतं समाः ॥३४० इतरेषु च शिष्टेषु नृशंसानृतवादिनः । जायन्ते दुर्विवाहेपु ब्रह्मधर्मद्विपः सुताः ॥३४१ अनिन्दितः स्त्रीविवादरनिन्द्या भवति प्रजा । निन्दितैर्निन्दिता नृणां तस्मान्निन्यान् विवर्जयेत् ॥ १४२ इति । स्पष्टमिदं इदानींतनकर्तव्यपराङ्मुखविषयलोलुपमजामत्सरेण सर्वथा कथंतावत्कोलाहलः प्रच- लतीति नात्राधिकं विवेचनीयं समाजशास्त्रविदुषाम् । निसर्गसिद्धापत्यप्रेम विहाय राष्ट्रियसंपदिति पुरस्कारेण कानीनादिव्यभिचारजन्यानाथापत्यपरिपालनं दण्डसंस्थया क्रियमाणं राष्ट्रस्य पशुतामेव गमयति, किंबहुना पशवोऽप्यपत्यप्रेम्णा परान् प्रतिकुर्वन्ति । मानवा अप्येते प्रेमातिहानेन स्वापत्यं परेभ्योऽर्पयन्तीत्यहो सुव्यवस्था समाजस्य । तस्मान्नैसर्गिकविकारपरतन्त्राणामपि मानवानां विका- रनियमनेन मुव्यवस्थासंपादनं कर्तव्यं चेत्सुयोग्यनागरिकत्वमेवाऽऽत्मनि संपादनीयं सुमजस्त्वाय विवा- हद्वारेत्येव समीचीनः पन्थाः। तदेवं ब्राह्मादिचतुणां विवाहानां गान्धर्वस्य तन्मुलकस्य राक्षसस्य च विवाहस्य धर्म्यत्वम् । इतरेषां राक्षसपेशाचासुराणां चाधर्म्यत्वमिति सिद्वम् । नन्वासुरस्याधर्म्यत्वं न सांप्रतम् । कन्यागतस्वत्वविक्रयाधिकारस्य दानाधिकारिणां माता- पित्रादीनां धर्मशास्त्रेणाभ्यनुज्ञातत्वात् । तथा च वसिष्ठः- “ शुक्रशोणितसंभवः पुरुषो मातापि दारमुतादृते " इत्यनारभ्याधीतात्सर्वस्वदानाडीभूतात्यतिषेधादेव । तेन पाउसिद्धान्तविरोधः । एवं च कन्यापुत्रयोः मानापितृस्वत्वाकान्तत्वेन दानवद्विक्रयोऽपि धर्ना:एवेति धनोपादानेन फन्या- दानं नाधर्म इति तन्मूलकविवाहस्य धर्म्यत्व केन वार्यताम् । मातापितृपदमिदं दानायधिकारिणा- मुपलक्षणम् । अन्यथा मातापितृमरणानन्तरं विवाहाङ्गभूतं कन्यादानमेव न स्यादिति तादृशकन्य कानां विवाहाभाषमसङ्गः । तथा च दानवविकयाधिकारोऽपि निधि एव । अत एव ऐतरेयनासोऽ.

·विवाश्मतिविम्पः कत्वादधर्म्यत्वापत्तिः विक्रेयमूल्यत्वेनाऽऽर्षे गृह्यमाणस्य गोमिथुनस्य तादृशमूल्यत्वाभावेन धर्म्यत्वेऽपि यथेच्छद्रव्यादानस्य ५४१ जीगर्तेन कृतः शुनःशेपपुत्रस्य विक्रयो वर्ण्यमान उपपद्यते । आसुरविवाहे तु स्वाच्छन्यात् द्रकि. पादानमेवाधर्म्यत्वप्रयोजकम् । तस्य च शास्त्रविहितत्व सिद्धे न लोकापवादमात्रेणापर्म्यत्वं भवितुम- हतीति तादृशविवाहस्य धात्वमेवाभ्युपेयम् । अयन्धाऽऽपविवाहस्यापि गोमिथुनरूपशुल्कादानपुर्व- । तथा चोक्तं मनुना- एकं गोमिथुनं वे वा वरादादाय धर्मतः । कन्याप्रदान विधिवदापों धर्मः स उच्यते ॥ २२९ इति । आसुरलक्षणमपि तेनैवोक्तम्-- ज्ञातिभ्यो द्रविण दत्त्वा कन्यायै चैव शक्तितः । कन्यामदानं स्वाच्छन्यादासुरो धर्म उच्यते ॥ ३३१ अथैकत्र गोमिथुनादानमपरत्र येथेच्छद्रव्यादानमिति विशेषश्चेत्किमेतावता कन्याशुल्कत्व- हानिः । वस्तुमूल्यं हि विक्रेतुरिच्छया ग्राहकाणामावश्यकतया च भवति । तत्र न्यूनाधिकभावेऽपि न तावता शुल्कत्वहानिः । एवं चाऽऽर्पवदासुरोऽपि विवाहो धर्म्य एवेति चेन । लोभमूलकशुल्कस्यैव मूल्यरूपत्वात्तस्य च लोभमूलकत्वादासुरस्य तद्वदय॑त्वासिद्धेः । एवं च लोभमूलकं द्रव्यादानं यत्र तत्रैवाधर्म्यत्वम् । यत्र धर्मा या चिोदितद्रव्यादानम् , न तधर्म्यत्वप्रयोजकमिति सिध्यति । तथा चात्र वीरमित्रोदयः- - अथाऽऽपलक्षणम् । तत्र मनु:- - . एकं गोमिथुनं वे वा वरादादाय धर्मतः । कन्यामदान विधिवदार्पो धर्मोऽयमुच्यते ॥ धर्मतः कुलधर्मत आर्षधर्मतो वा । न तु शुल्कत्वेन । आर्षे गोमिथुनं शुल्क केचिदाहुर्मुपैव तत् । अल्पो वापि महान्यापि विक्रयस्तावदेव सः॥ इति मनुना गोमिथुनस्य शुल्कत्वेनोपादानापाकरणात् । शुल्कत्वं तु गोमिथुनस्यापि लोभेन गृह्यमाणस्य भवति । तथा च स एव- न कन्यायाः पिता विद्वान् गृह्णीयाच्छुल्कमण्वपि गृह्णन शुल्कं हि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी । इति । अत एव लोमं विना गृह्यमाणमपि अर्हणमेव भवति कुमारीणा न शुल्कमित्याह स एवं ·भवति । हिरण्येन क्रीणाति वाससा क्रीणातीत्यायुपक्रम्य तो दशभिः क्रीणातीति तनैप शुल्कपरि १४२ धर्माद यासां नाऽऽददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः । अहणं तत्कुमारीणामानृशंस्यं च केवलम् । इति । आनृशंस्यमपापिष्ठमित्यर्थः । वाशब्दादधिरथं मोशतमपि देयम् । तथा चाऽऽपस्तम्बः- विवाहे दुहितृमते काम्यं धर्मार्थ श्रूयते । तस्मादुहितृमतेऽधिरथं शतं देयम् । तन्मिधुन कुर्यादिति । तस्यां क्रयशब्दः संश्रुतिमात्रम् । धर्माद्धि संबन्ध इति । अस्यार्थः-दानं विक्रयधर्मश्चापत्यस्य न विधीयते इति निषेधात् कथं गोमिथुनादिग्रहण- मित्यत आह-विवाह इति । विवाहे आर्थे । तस्यैवोपसंहारात् । तत्र यत्कन्यापिने दीयते तत्काम्यम् । ऋषितुल्यपुत्रोत्पत्तिकामनया दीयमानत्वात् । तथा च स्मृतिः-यथा युक्तो विवाहस्तथा प्रजा भवतीति । तन्मिथुनं कुर्यात् । तद्द्त्तं रथाधिक गोशतं कन्यावरी मिथुनं कुर्यात् । जायापति- त्वमापादयेदित्यर्थः । यस्तु तस्यामार्पोढायां क्रयशब्दः, स शब्दमात्रं न वास्तवः क्रय इति कल्पतरुः । वस्तुतस्तु तस्यां दानक्रियायामिति व्याख्येयम् । आर्पोदायां क्रीताशब्दप्रयोगापेक्षणात क्रियावाचिनः क्रयशब्दस्य प्रयोगानुपपत्तेः । अत्र हेतु:-धर्माधि संबन्ध इति । धर्मनिमित्तो ह्यसौ संबन्धो न लोभनिमित्तक इति । गोमिथुनग्रहणं च स्वयं कन्योपकरणदानासमर्थस्य तद्दानार्थ वेदितव्यम् । प्रदानं यत्र कन्यायाः सह गोमिथुनेन च । शस्ताय चासगोत्राय तमार्पमपयो विदुः ।। इति देवलस्मरणात् । गोमिथुनेन वरादुपातेनेत्यर्थः । शुल्कत्वेन ग्रहणे तु दोषः । वक्ष्यमा णदोषश्रवणावाचारभिहितम्-देशकालानुरूपं हि मूल्य शुल्क भवति । लोक तथा दर्शनात् । गोमिथुनं हि न शुल्कम् । शास्त्रे नियतपरिमाणत्वादिति । तशिन्त्यम् । अरुणया पिताश्येकहायन्या सोमं क्रीणातीत्यत्र सोमक्रयण्यां गवि व्यभिचारदर्शनात् । तस्माच्छाऽपि नियतपरिमाण शुल्क ' माणदर्शनात् । तस्मायपोक्तमेव साधु । इति । एतेन च पीरमित्रोदयेन स्पष्टमेवेदं प्रतीयते यल्लो विना गृह्यमाणं न शुल्क भरत्यापित फुमारीणामहणमेप तत् । तथा च गोमिधुनस्योपलक्षण लोभ पिना गृहामाणे धनमपि कुमारी- णामईणमेव स्यात् । एने व कन्योप करणदानासमर्थस्य माना गृह्यमाणं वा सीपनत्वेन फन्पाईगार्थ गृह्यमाणमन्यवार सुपर्णादिकं न शुक्तपदपाच्य भाति । तथा च नार फन्पातिकमा वोपः। आगरपिवाद न जातिभ्यो यथेचमा नपणामि न्याक्रियापपर्यत । ननु कन्याविक्रयोऽपि धर्मशासमत एर पूर्यास्वसिष्ठापनादिति रेम । तत्र " यो: मान- वियत्याने मारतरी ममत ·विकाराईत्वेऽपि पुत्रत्वेन वा कन्यात्वेन वा तादृशस्वत्वानपगमान मुख्यया वृत्त्या दानं संभवतीति .. “विश्वजिति सर्वस्वदानमिदं शास्रविहितं न लोभमूलकदानविक्रयनिषेधेन वायितुं शक्यम् । किंचं नन्वेवं "शुद्रश्च धर्मशास्त्रत्वात्" इति धर्मार्थदस्यादेयताधिकरणे दासभूतानां दानमुकं कथमुपपद्यतेति चेन्न । क्रयविक्रयद्वारा दासेषु स्वत्वोपगमापगमसंभवेन द्रव्यरूपत्वात् । न त्वेव भार्यापुत्रादिषु स्वत्वोपगमापगमौ ॥ मार्यायास्तावद्धर्मपजासंपत्त्यर्थमेव स्वीकारेण यथेच्छावनियोगा- धिकाराईत्वरूपस्वत्वस्य तत्रासंभवेन दानाधिकाराभावः। एवमपत्येऽपि । तत्र धर्मार्थ यथेच्छविनियोगा- त्वनिवृत्तेः कथमप्यसंभवान दानं संभवति । कन्यादानादौ तु भार्यात्वेन पराधीनत्वकरणादिना गौणो दानव्यवहारः । अत एव कन्यापितृव्यतिरिक्तस्य सकुल्यादेरपि कन्यादानेऽधिकारः स्मर्यमाण उप- नियात्रातिविम्बा त्यागस्यावश्यकर्तव्यता तत्रोका । प्रभुत्वेऽपि शाखविहितं निष्कामदानमेव कर्तव्यं न विक्रयत्यागा- विति विधिनिषेधयोरन्यत्रोक्तयोरेकवाक्यतायां पर्यवस्यति । न चैवं विश्वजिति कन्यापुत्रयोर्दान- पसहिः । तत्र हि प्रभुत्वात्याप्तमपि तहानं स्वशब्दस्य दक्षिणार्थनिर्दिटद्रव्यपरत्वेन पुत्रादीनामग्रहणान्न भवतीति स्पष्टमिदं दक्षिणादानाधिकरणेन । तथा चोक्तम्-- दक्षिणाक्रतुभुक्त्यर्थं त्रयं देयमुतेष्टये । शिष्ट्वाऽथवा दक्षिणार्थमेवाऽऽद्यः सर्वशब्दतः ॥ ऋतुशेपस्तदा बाध्यः प्रधानत्वादवाधनात् मध्योऽन्त्यो दक्षिणार्थस्यानुवादात्सर्वता विधेः ॥ इति । यत्तु “ देयं दारसुतादृते " इत्यनारभ्याधीतेन तदानबाध इति । तत्तु अनारभ्याधी- तस्याङ्गत्वेन सामान्यरूपत्वाद्विशेषविहितेन सर्वस्वदानेन तद्वाधादेव न समञ्जसम् । अन्यथा विवाहदत्तकादिविधी विहितं कन्यापुत्रयोनमपि निषिध्येत । अत एव " दानं विक्रयधर्मश्नापत्यस्य न विधीयते " इत्यनेन लोभमूलकापत्यदानविक्रययोरेव निषेधः, न शास्त्रविहितस्य । तथा च विश्वजिति सर्वस्वं ददातीत्यत्र स्वशब्दोऽयं नात्मीयतामात्रपरः, येन पित्रादीनां दानमसङ्गः स्यात् । अपि तु धनपर एव दक्षिणात्वेन दानविधानात् । तथा चोक्तं शास्त्रदीपिकायाम्-- किंचायं स्वशब्दोऽपि भिन्नया शक्त्याऽऽत्मात्मीयज्ञातिधनेषु वर्तते । तवैकस्मिन् प्रयोगे- ऽस्पैफ एवार्थः । तत्र धनस्य दाभवाताद्विषय एव स्वशब्दः । तस्माद्धनस्यैव दानं न पित्रा- दीनाम् ॥ इति पद्यते । अत एव च " लिकस्य वा मूमिदानं निषिध्यते । अन्यथा न भूमिः स्यात् सर्वान् प्रत्यावशिष्टत्वात् " इत्यनेन सार्वभौमस्य वा माण्ड- क्षत्रियस्य विजितम्" इति गौतमवचनात् विज- ·५४४ धमादा यस्य स्वत्वोत्पादकत्वेन भूमेरपि स्वत्वादानं केन वार्यताम् । तस्मात्स्वत्वमिदं पालनाधिकारप्रयोजक- मित्येव फलति । एवं भार्यापुत्रादावपि स्वत्वस्य धर्मानुष्ठानप्रयोजकत्वेन तन्मूलकदानविक्रयादीना- मसंभव एवेति न तद्दानम् । अधिकं चात्र यद्वक्तव्यं तत्पूर्वमेव स्वत्वनिर्वचने विवेचितमिति तत एव द्रष्टव्यम् । सर्वथा तु लोभमूलकद्रव्यादानेनापत्यदानं विक्रय एवेति तन्मूलकत्वादासुरविवाहस्य न धर्म्यत्वमिति सिध्यति । यत्तु यावद्वचनं वाचनिकमिति न्यायेन नियतपरिमाणरूपत्वान शुल्कत्वं गोमिथुनस्यति । तत्तु सोमक्रयण्यादिषु व्यभिचरितमिति न समञ्जसम् । स्पष्टं चेदं वीरमित्रोदये । तस्माल्लोभालोभमूलक एव खलु आर्षासुरविवायोविशेषः । अत एव मनुवाक्यानां संगतिः । नन्वेष- मधय॑विवाहानां कथमुपदेशो धर्मशास्त्र इति चेत् त्रिधा हि धर्मशास्त्रस्योपदेशो दृष्टार्थोऽदृष्टाथ उभ- यार्थश्च । तत्र दृष्टार्थस्य दृष्टार्थेनैव प्रामाण्यम् । अदृष्टार्थस्य तु शास्त्रैकगम्यम् । उभयार्थस्य परं दृष्टार्थाशे लोकविद्विष्टत्वाच्छास्त्रनिषिद्वत्वादधर्म्यत्वेऽप्यदृष्टांशे शास्त्रैकगम्यप्रामाण्यस्याप्र- तिहतत्वेन ताद्रूप्येणैव धर्मशास्त्रे संग्रहः । तथा च कन्याशुल्कस्याधर्म्यत्वेऽपि विवाहस्यादृष्टमा- त्रार्थकस्य प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात्तन्मूलकस्तादृशो विवाहोऽपि शास्त्रीयचोदनाविषयो भवितुमर्हतीति धर्मशास्त्रोपदेशः । तथा चैतादृशे विषये धर्म्यत्वाधर्म्यत्वयोरुभयोरपि संभवात् यथाकथंचिदनुमत- . त्वेऽपि पूर्णाशन धर्म्यत्वाभावादेवाधर्म्यत्वम् । एवं च शुल्कादातुस्तदादानमूलकदुर्गातिप्राप्तावपि कन्या- प्रतिग्रहीतुस्तु भार्याप्राप्ती तन्मूलकधर्माधिकारसिद्धिरपतिहतैव न हि कुत्रापि निषेधः प्रतिग्रहीतुरस्ति शुल्कदाने । एवं च भार्यालामाय प्रयत्नवता सर्वमपि उपायजातं कर्तव्यमेव । कन्यादातुस्तु कन्या- दानमूलकालौकिकफललाभाय निष्कामतयैव तद्दानं विधेयमिति फलति । एवमेव राक्षसविवाहेऽपि । पेशाचस्तु न विवाहः । सर्वथा लोकगर्हितत्वात् । न हि मत्तामत्तायवस्थायां संस्काराभावेऽपि मेथुनायोपगमनं कुत्रापि विधीयते 1 केवलं स्थितस्य गतिश्चिन्तनीयेति न्यायेनेव प्रतीकारासंभवे भार्यात्वसिद्धिरनुमन्यते । नैतावता कुत्राप्यंशे धर्म्यत्वम् । अत एव कन्यासंदूषणामति-साहसं परि. गण्यते । शक्ती च तत्र न कन्यादानं भवति । किंतु प्रायश्चित्तेन शुद्धिं कृत्वा परस्मै कन्यादानं तन संभवति । अत एव चलादपढ़ता कन्या मन्त्रदिन संस्कता। अन्यस्मै विधिवया यया फन्या तथव सा । इत्यादिवचनं संगच्छते । अत्र बलादिति उलादेः, अपहृतेति संदूषणादेरुपलक्षणम् । एवं र विवाहे निष्कामकन्यादानमेव धय॑त्वपयोजकम् । तदभावे तु न धर्म्यत्वम् । एवं च नामदेवा- पंपाजापत्यमान्धर्वाणा शुधर्म्यत्वम् । आसुरराक्षसादिषु लोभकोपमूलकपेनाऽऽशिकाधर्म्यत्वमिति फलति । पैशायस्य तु सर्वधाऽधर्मत्वम् । यदा देशकालपानावपेक्षया धर्मात्तापर्यते । एवं प सिपातिकाना वारशसिाहस्य पिशारामजोत्पादकत्वेन पम्पत्येऽपि अन्येषा न धर्यत्वामति ।

·"वैसर्जनहोमीयं वासोऽध्वर्युगहाती" त्यादीनामपि प्रामाण्यप्रसक्ती सर्वथा “ हेतुदर्शनाच्चेति" सुत्रस्य वैययं स्यात् । भट्टपादमतेऽपि अननुडानलक्षणममामाण्यमेतादृशां वर्तत एव । अत एवं तिबिम्बे स्मृतिप्रामाण्यप्रस्तावे विवेचितमिति तत एवावगन्तव्यम् । तत्सिद्धं वोभावपीति । तदनुपड़ेणेदमपि विचार्यते यद्न्यार्जनविद्याग्रहणयोरपि को वाऽधिकारीति । तदेवं ऋणत्रयापाकरणरूपसंसारस्यातिभारोऽयं किं स्त्रीपुंसयोरुभयोरप्येकस्यैव पुरुषस्य वा स्रिया इति विवाहप्रतिबिम्ब ५४५ शास्त्रेषु सर्वविधमानवधर्मोपदेशात् । निषेधवचनानां तदितरपरत्वात् च । तत्सिवं धर्माप्रजोत्पादन- मेव विवाहस्य परमं प्रयोजनमिति तदर्थ धर्माविवाहस्याऽऽवश्यकतेति । यत्तु शुनःशेफायुदाहरणेनापत्यविक्रयस्य धर्यत्वामिति केषांचिन्मतम्। तदतितुच्छम्।न ह्यजी- यतेन पुत्रविक्रयः कृत इत्येतावता सर्वेषां पुत्रविक्रयाधिकारः कल्पयितुं शक्यः। तस्य लोभमूलकत्वात् । अत एव गोसहस्रदानानन्तरमाप यूपबन्धनावसरे पुनरपि तत्पित्रा गोसहस्रं प्रार्थितमुपपद्यते । अत एव चोपाख्यानानां न तत्त्वान्वाख्याने तात्पर्यमिति भट्टपादानामुद्घोषः । उपाख्यानेषु कामक्रोध- लोभादिमूलकोपाख्यानानामपि संभवात । अत तेषां हेयत्वेनैव तात्पर्य परिकल्पनीयम् । एवं च धर्मशास्त्रीयापत्यविक्रयनिषेधाविरोधादेतादृशोपाख्यानानां न स्वार्थे तात्पर्यम् । यत्र हि शास्त्रवि- हितमाप कामक्रोधादिमूलकं चेदप्रमाणं भवति, तत्र कैव कथा शास्त्रविरुद्वानाम् । अन्यथा "अस्वयं लोकविदिष्टं धर्नामप्याचरेन तु इति वचनमुपपद्यते । अधिकं चात्र पूर्वमेव प्रमाण:- सुपजस्त्वमेव विवाहप्रयोजकमिति । (प्रजोत्पादनातिभारविचारः) " आचार्याय मियं धन- इदमत्र विचार्यते यदिदं प्रजाजननमवश्यकर्तव्यतया विहितं माहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः" इति । को वाऽत्राधिकारीति । किं पुरुष एवोत त्यपि - पर्यवस्यति । अत्रापरे समतावादिनः प्रत्यवतिष्ठन्ते । तेषामयमाशयः- जगदन्तःपातिनां पदार्थानामुप- योगो हि निसर्गसिद्धकार्यशक्तिमवलोक्यैव किल विधेय इति प्रेक्षावत्प्रवृत्तिः । तदत्र स्त्रीपुंसरूप- पदार्थानामपि तथैवोपयुक्तत्वं न्याय्यम् । तथा चोभयत्रापि ज्ञानशक्तेः कर्मशक्तेश्चाविशेषात्तयोरुभयो- रपि ज्ञाने कर्मणि चाधिकारः सिध्यति । तत्र नैसर्गिकयोग्यतानुसारेण यत्र विषये येषां ज्ञानं सुगमम्, यत्र च कर्मणि येषां क्रियाशक्तिमसरः, तत्र तेषां विनियोगे न केनापि प्रतिरोद्दव्यम् । ततश्च स्त्रीणामपि स्वीयशक्त्यनुसारेण ज्ञाने कर्मणि तद्द्वारा द्रव्यार्जने चाधिकारोऽप्रतिहत एव सिध्यति । एवं च तदर्थमपेक्षिताना धार्मिकाधार्मिकसंस्काराणामप्यविकारो निधि एव । यद्यपि नैस- निकगर्भधारणादिना तासा परावलम्बित्वमापतति । नैतावता तादृशाधिकारनियमनं सांपतम् । .

·. ५४६ धर्मादा तत्रापि तादृशयोजनासंभवेनाधिकारनिरोधस्य कथमभ्ययुक्तत्वात् । तथा च यथा पुरुषेण ज्ञाना• धिगमः, द्रव्यार्जनं संतानोत्पादश्वावश्यमेव विधातव्यः, तथा स्त्रिया अपीति सिध्यति । एवं न स्रीणामपि तादृशाधिकारे स्वातन्त्र्येण सिद्धे पुरुषवत्तीभिरपि व्यवसायेन द्रव्योपार्जनम्, तदनुकूल- ज्ञानाधिगमः, संतानोत्पादनावश्यमेव कर्तव्यः । तथा कस्मिन् पत्यो मृतेऽपि निःसंतानया पुरु- पवद्विवाहान्तरं कृत्वा प्रजोत्पादयितव्या, धर्मकार्याणि न कर्तव्यानि इति सिध्यति । एवं च नापु- तस्य लोकोऽस्ति " " प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सी: इत्यादिनिषेधवाक्यानां इतिवतू लिङ्गयपनयोरविवक्षया सामान्यपरत्वमेव । अत एव “ सोमेन यजेत, स्वाध्यायोऽध्येतन्यः, पजामुत्पादयेत् " इत्येवं विधीनां " जायमानो वे बाह्मणसिमिणवान् जायते ब्रह्मचर्यण सपिभ्यः यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः, इति । स वै तनृणो यदा यया ब्रह्मचारी प्रजापानिति " इति ऋणवाक्येन संयोगानित्यत्वं प्रसाध्य वर्णकान्तरेण भ्योऽपि शक्तिम्-किमते सोमादयो बालग- स्यैव नियताः, उत तथा नियता इति । किं प्रामम् । बाह्मणस्येव नियता नेतरगोरिति । कृतः । एवं भूयते-जायमानो ह वै ब्राह्मण इति ब्राह्मणस्य नियमो दृश्यते नेतरयोः । बामणसंकीर्तनात् । " ग्रहं संमार्टि' एवं माले बमः। संपा नियमः । फुतः । विशेषेण नियमविधानं यत्तदकामसंयुतं वगनं नियामकम् । तदपिसिष्टं सपाम् । तस्मात्संगां नियम इति । ननु जायमानो हमें मालग इनि मासगरप संकीर्तनम् । उच्यते । भवत्यस्मिन् वरने माह्मणसंकीर्तनम् । न तद्नं नियमस्य विधायकम् ।। पतरफामगुपचनकिहितम्ग नियमस्यानुादोऽसमरदानानन्यर्थः । तस्मानान वानगस की निन रानन्गस्य सत्रियस्य पाऽनियमो रिसायने । साक्षणक्षण दर्शनार्थम् । जायमानो मानो रामन्यो वरपीपा जाममानी जातश्रत ·यजेतेत्येकवचनस्य विवक्षितत्वादिति । तत्परिहर्तव्यम् । ५४७ . उच्यते । स्मृतिवचनेन श्रुतिवचनं न युक्तं बाधितुम् । नेति ब्रूमः । इह किंचित्कर्म स्त्रीपुंसकर्तृकमेव । नेत्याह । नायमीक्षितृसंस्कारः । ईक्षितुः संस्कारो यदि, तदैवं स्यात् । आज्यसंस्कारश्वायम् । गुणभूतावीशितारौ । तत्रान्यतरापाये नियतं वैगुण्यम् । सर्वाङ्कोपसंहारी च प्रयोगवचनः । तत्रैत- सामी न क्रीतः । तस्मात्स्त्रीपुंसयोरेकमेवंजातीयकं कर्मेति । तत्र श्रुतिसामयिः कश्चिद्यया न श्रुतिविरोधः स्मृतेरिति गम्यते । अथ यदुक्तं केवलस्य सोऽधिकारः केवलायाश्च स्त्रियाः । एवमुच्यते प्रतिकारक क्रियाभेदः । याजमानानेव पदार्थान् परिक्रयादीन् कुर्वन् यजत इत्युच्यते यजमानः । आध्वर्यवानेव कुर्वनध्वर्युर्यजतीत्येवमुच्यते । यथा संभरणमेव कुर्वती स्थाली पक्ति विवाहमतिविम्बः कृला ब्राह्मणमग्रतः इत्यादीनि वचनान्युपपद्यन्ते । अत एव च शूद्रकमलाकरादिषु शूद्राणां संस्कारश्राद्धपद्धत्यायुपवर्णनम् । शूद्रस्य वृत्त्युपवर्णनेन धनार्जनं त्वविप्रतिपन्नमेव । तथैव संतानोत्पा- दोऽपि । एवं च सर्वेषामेव ऋणत्रयापाकरणमत्यावश्यकमित्यत्र तु न सनातनवैदिकधर्मशास्त्रस्यापि विमतिः । इयान् विशेषो यद्दम्पत्त्योः सहाधिकारोपवर्णनमिदं केवलं यज्ञादिष्वेव वा प्रजोत्पादनेऽपि । तत्र सहाधिकाराधिकरणं चेत्थम् । स्ववतोस्तु वचनादैकवयं स्यात् ॥ १७ ॥ स्ववन्तावुमावपि दम्पती इत्येवं तावस्थितम् । तत्र संदेहः । किं पृथक् पत्नी यजेत, पृथक यजमानः, उत संभूय यजेयातामिति । किं प्राप्तम् । पृथक्त्वेन । कुतः । एकवचनस्य विवक्षितत्वात् । उपादेयत्वेन कर्ता यजेतेति श्रूयते । तस्मादेकवचन विवक्ष्यते । यथा न द्वौ पुरुषो संभूय यजेया- एवं प्राप्ते ब्रूमः । स्ववतोस्तु वचनादकधर्म्य स्यात् । वचनात्तयोः सहक्रिया । एवं हि स्मरन्ति धर्मे चार्थे च कामे च नाचित हरितव्यः सहापत्यमुत्पादयितव्यमिति । यथा दर्शपूर्णमासौ ज्योतिष्टोम इति । यत्र पल्यवसितेन यजमानावेशितेन चाऽऽज्येन होम उच्यते । ननु पुंसो यजमानस्य यजमानावेक्षितमाज्यं स्त्रिया यजमानायाः पत्न्यवेक्षितं भविष्यतीति । स्यात् । स्त्री यजमाना पुमांस परिकेप्यत्याज्यस्येक्षितारम् , पुमांश्च स्त्रियं त्ववेक्षित्रीमिति तञ्च न । पत्नीति हि यज्ञस्य स्वामिनात्युच्यते न क्रांत पनाति संबन्धिशब्दोऽयम् । यजमान इति च कयाचित्संभूय यजेतेति प्राप्ते इदमुच्यते ताम् । तथाऽत्रापि द्रष्टव्यम् । तत्रान्यतराभावे वैगुण्यम् । यस्त्वया कश्चिद्धर्मः कयाचित्सह कर्तव्यः सोऽनया सहेति । तेन इदं तावदयं प्रष्टव्यः, यजेतेत्येकवचने विवक्षिते कथं पोडशभित्विभिः सह यागो भवतीति ।

·५४८ धर्मादरों करोतीत्युच्यते । यस्य च कारकस्य य आत्मीयो व्यापारः, स एकवचने विवक्षिते एकेन कर्तव्यो भवतीति । एवं चेद्यावान् व्यापारो यजमानस्य, तावान् न संभूय कर्तव्यः । एफेनको याजमानोऽ- परेणापरः। द्वादशे वा शते एकेन षट्पञ्चाशत् , अपरेणापि षट्पञ्चाशदिति । इह तु पत्नीव्यापारो- ऽन्य एव । न तत्र पत्नी प्रवर्तमाना यजमानस्यैकत्वं विहन्ति । यथाऽध्वर्युराध्वर्यवेषु प्रवर्तमानः । अवश्यं च सह पल्या यष्टव्यम् । मध्यगं हीदं दम्पत्योर्धनम् । तत्र यागोऽवश्यं सह पत्न्या कर्तव्यः । इतरथाऽन्यतरानिच्छायां त्याग एव न संप्रवर्तेत । तथा हि द्वितीयया पत्न्या विना त्यागो नैवाव- कल्पते । यस्य द्वितीया पत्न्यस्ति । तत्र क्रत्वर्थानेका करिष्यति । कर्तृसंस्कारार्थेषु नैव दोषः । संभवन्ति हि तानि सर्वत्र इति । एतेन सहाधिकारप्रतिपादकशावरभाष्यसंदर्भण स्पष्टमिदमवगम्यते यत्स्मार्तवचनैकवाक्यतयैव हि सहाधिकारसिद्धिः । तत्रेदमुच्यते यथा यः कश्चित्कयाचिद्धर्म आचरितव्यः सोऽनया सहेत्येव न वाक्यार्थः । किंत्वनयैव सहेति सर्ववाक्यानां सावधारणत्वात् । अत एवास्यां जनिष्यमाणसंतत्येति कन्यादानसंकल्पे त्वत्त एवेत्यूह्यते न तु यस्मात्कस्मादपि । तथा च परिणेतुर्मरणे न पुनः संतत्यर्थ- दानं तस्या इति सनातनीया वदन्ति । एवमेव मृतायां पत्न्यां पुनश्च धर्माचरणार्थमपि पत्नीसंग्रहो न स्यात् । न वा युगपदनेकपत्नीसंग्रहः । एवमापत्ती तु वचनान्तरेण तादृशवाक्यार्थ बाधित्वापि पुनश्च पत्नीसंग्रहो युगपद्वाऽनेकपत्नीसंग्रहः सनातनीयेरनुमन्यते । एवमत्रापि स्मार्तवचनेन सहाधि- फारसंबन्धबोधनेऽपि पतिमरणानन्तरं नैसर्गिकऋणत्रयापाकरणाधिकारसिद्ध्यर्थं स्त्रिया अपि पत्यन्तर- विधानं स्यादेव । तथा च यस्या निष्प्रजस्त्वमेव । तया प्रजार्थं धर्मार्थं च पुनः पत्यन्तरसंग्रहापतिः सनातनीयानामुपर्यन्याहतैव । तदपेक्षया वैदिककर्माधिकारोऽस्तु नाम दम्पत्योः सहैव। तथापि प्रजोत्पा- दनं द्रव्यार्जनं ज्ञानाधिगमश्च न स्त्रीणां निवारयितव्यम् । युक्तं चैतत् । पत्युनिःसंतानत्वे निर्धनत्वे च मरणे पल्याः स्वोदरपूरणार्थ कश्चन व्यवसायस्त्ववश्यमेव कर्तव्यतया समापतति । तथा स्वाधिकार- प्रयोग्यपूर्तफर्मादी स्त्रीणामप्याधिकारस्याव्याहतत्वाइर्माचरणमपि स्वातन्येण सिध्यति । तत्किमपराद्धं प्रजोत्पादनाधिकारेण । एवं च पत्युर्मरणे पत्यन्तरनिषेधोऽयं स्त्रीणां वैषम्यदृष्टिमेव प्रकटीकरोतीति । सा च स्मार्तवचनोपनिवदा। अत एव किल रमार्तवचनानां पारीस्थतिमूलकत्वमभिपेयते आधुनिकैः । स्मार्तवचनच स्त्रीदेहस्य प्रजोत्पादनक्षमत्वेऽप्यनुपयुक्तत्वं प्रतिपाद्यते । पुत्राभावे च परलोकप्रातिर्न भवतीति वैदिकवचनविरोधमङ्गीकृत्यापि स्त्रीणामधोगतिः क्रियते । तदरमेतादृशस्मार्तवचनस्याप्रामा- ण्यम् । येन स्त्रीणामपि यथावदृणनयापाकरणाधिकारः स्यात् । तस्मात्पुरुषवत्स्त्रीणामपि स्वातन्त्र्येण संसारातिभारो निर्वाध एव । यत्र तु कर्मणि न स्वातन्त्र्येणाधिकारः, तनास्तु नाम पत्या सहवा- विकारः । एवमपि पत्यन्तरेण तादृशाधिकारसिद्धिः स्यादेव । इति ।

·. विवाहमतिबिम्ब ५४९ अत्रेदं विचारणीयम्-ययं प्रजोत्पादनाधिकारः स्वातन्त्र्येण स्त्रीपुंसयोरपि प्रतिपाद्यते । स किं तथाविधः संभवति न वेति । अधिकारो हि नाम कार्यकारित्वम् । न तु कार्यानुकूलयोग्यता- मात्रम् । सत्यामपि योग्यतायां कार्यादर्शनात् । न हि सत्यामपि विद्यायां योग्यछात्रालामेऽप्रदी- यमानायां अध्यापकत्वाधिकारः संभवति । छात्रसंप्रदानकविद्यादानमूलकत्वात्तस्य । तथा च सत्यपि छात्रे 'दानाभावे नाध्यापकत्वाधिकारः। एवमत्रापि सत्यामपि संतानोत्पादयोग्यतायां संतानो- त्पादकबीजधारणं विना न तादृशाधिकारसिद्धिः । एवं पुरुषस्यापि बीजाधानं विना नैव प्रजो- सादनाधिकारः सिध्यति । एवं च प्रजोत्पादनकार्यकर्तृत्वं विना ताद्दशाधिकारसिद्धेरभावात्तस्य च परस्परसापेक्षत्वात् तादृशाधिकारोऽपि परस्परसापेक्ष एव । तथा सति पुरुषेण स्त्रीव्यक्तिरपेक्षणीया । स्त्रिया च पुरुषव्यक्तिः । एवं प्रजोत्पादनकार्यस्योभयसापेक्षत्वात् तदधिकारोऽप्युभयोासज्यवृत्तिरेव न प्रत्येकं पर्याप्तः । तथा च यथोभयावेक्षिताज्येनैव होमः। तत्रैकतरापाये कर्मवैगुण्यामित्यत उभयोासक्त एवाधिकारः । एवमत्रापि एकतराभावे आनर्थक्यादुमयोरेवाधिकार इति युक्तमेव । तत्रायं विमर्शो यत्केन सह कस्य संगम इति । किं स्त्रिया पुरुषः परिणेतव्यः, आहोस्वित्पुरुपेण स्त्री परिणेतव्या । यश्च परिणेता, तस्य भर्तृत्वेन प्रा मान्यमितरस्य तु गौणत्वम् । तत्र किं पुरुषस्य प्राधान्यमपेक्षितमुत स्त्रिया इत्यत्र किं वा समतावादिनामभिप्रेतमिति तु न विद्यः । इदं तु प्रत्यक्ष- मेवाऽऽपामरं सर्वत्रोपलभ्यते यत्परिणयानन्तरं स्त्री पुरुषगृहं गच्छत्तीति । किमत्र निदानम् ? वयं तु भर्तृत्वमेव तत्र निदानमालोचयामः । भरणं हि स्वतन्त्रेण परतन्त्रस्य भवति । तत्कर्तृत्वमेव भर्तृत्वम् । एवं चानुशासनं " स्वतन्त्रः कर्ते " ति । तच्च पुरुषस्यैव न स्त्रियाः । पौरुषत्वात् । गर्भधारणेन हि स्त्रीणां भरणे पारतन्त्र्यं र्गिकमेव । क्षेत्रत्वाद्वीजाधारत्वं तासाम् । पुरुषस्तु बीजाधायकत्वेन सर्वदा स्वतन्त्र एव । आधानानन्तरमाहितं बीजं स्त्रिया परिपालनीयं संवर्धनीयं च भवति । परस्व- परिपालनसंवर्धनयोः कृते काचन भृतिरपेक्ष्यत एव । नो चेत्किमर्थं परिपालनीयं संवर्धनीयं च । तथा च स्त्रिया एव भृतेरपेक्षा न पुरुषस्येति पुरुषो भर्ता भार्या च स्त्रीत्येव सांप्रतम् । भरणकर्तुः स्वातन्त्र्याद् भार्यायाश्च पारतच्यात्तयोः संबंधोऽपि तथाविध एव सिध्यति यत्पुरुषस्य प्राधान्य स्त्रियाश्च गौणत्वमिति । तथा च गौणमुख्ययोर्मुख्य एव कार्यसंपत्यय इति न्यायेन पुरुषस्यै- वायमतिमारः सर्वसंसारस्येति युक्तमेव । फलार्थित्वात्तु स्वामित्वेनाभिसंबन्धः खलु सर्वत्रैव । यज्ञा- दिवत् । अत एव विवाहसंस्कारेण पतित्वपत्नी वयोरुभयोरपि सिद्वत्वेऽपि पुरुषेणैव स्त्री विवाह्या न तु स्त्रिया पुरुषः । तदुक्तं मनुना- गुरुणाऽनुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि । उगुहेत द्विजो भायाँ सवणी लक्षणान्विताम् ।। ३।४ ·५५० - धर्मादर्श अविप्लुतब्रह्मचर्यों लक्षण्यां त्रियमुद्हेत् ।। इत्यादि । यद्यप्यत्र विधी " स्वर्गकामो यजेत " इतिवदुद्देशगतत्वेन. पुंलिङ्गस्याविवक्षा। तथापि " पशुमालमेते" तिवदुपादेयगतभार्यास्त्रीत्यादिशब्दगतस्त्रीलिङ्गस्य विवक्षितत्वेन पुरुषेण स्त्री विवाह्या न तु स्त्रिया पुरुष इति फलति । अन्यथा तु स्त्रिया स्त्री वा पुरुषेण पुरुषो वा विवाह्य इत्यपि स्यादिति सम्यगेव समतावादः प्रस्थापितः स्यात् । तदेवं ऋणत्रयबोधकवाक्येन सामान्यतः सर्वाधिकारित्वेन तद्विधानेऽप्यन्ततस्तस्यातिमारोऽयं पुरुषाणामुपर्येव वर्तते । एवमेव द्रव्योपार्जनविद्याधिगमयोरपि । न वयं स्त्रीणां स्ववत्तां निराकुर्मः । स्वामिनी हि खलु भार्या न स्ववत्ता विना तथा भवितुमर्हति । एवमपि भर्तृसहकारेणेव फिल तस्याः स्ववत्ता न स्वातन्त्र्येण तथा विद्याधिगमोऽपि । न हि यज्ञेऽवश्यमुच्चारणीया मन्त्राः स्त्रीणां न पाठनीयाः, न वा गार्गी- मैत्रेय्यादिवद्ब्रह्मज्ञानोपासनादिकं तासां नास्तीति । एवमपि भर्तृसहकारेणेव तासां तद्विधेयं न स्वातन्त्र्येण । यत्तु शिल्पादिज्ञानं तदारा च द्रव्यार्जनमित्यादि । तदपि भर्तृसहकारेणैव न स्वातन्त्र्येण । अत एव कामशास्त्रे चतुःपटिकलोपदेशेऽपि- आमिरभ्युच्छ्रिता वेश्या शीलरूपगुणान्विता । लभते गणिकाराब्दं स्थानं च जनसंसदि ॥ १।३।२० पूजिता सा सदा राक्षा गुणवद्भिश्च संस्तुता मार्थनीयाऽभिगम्या च लक्ष्यभूता च जायते ।। २१ ।। इति वेश्याविषये तासामुपयोगं पदW योगशा राजपुत्री च महामात्रसुता तथा । सहस्रान्तःपुरमपि स्वबशे कुरुते पतिम् ।। २२ ।। तथा पतिवियोगे च व्यसनं दारुणं गता। देशान्तरेऽपि विद्याभिः सा सुसनव जीवति ।। २३ ॥ इति स्त्रीविपये पत्यशीकरणमापकाले चोदरभरणं चोपयोगत्वेन प्रतिमायने । अन्यथा दि ताराकलादारा स्वातन्येण द्रव्योपार्जने भार्यात्वाभावापनी प्रजोत्पादनन्याधातसहगः । भतभ पत्थरुपाभिंतद्रन्येण यातकादिना व तारा स्ववनेत्यपश्यमीकरणीयम् । एव र सत्यात अगरयाकरणाधिकारे स्वीना पुरुषपारतन्यमेव नदपाकरणीयमिति फलति । पप्त निगरिदकार्यशादिनपलोक्य पदार्थानामुपयोगः फरणीय इति । सत्यं तपोगोन करनपिः । समीी माना कापांना महिना र स्योरगोग: फर्नगः, सिति बानोटेपु काए । परि ५ वर्षम, तदा झापारिपरि राखानामुरपोगः, गोमांकि मि ·विवाहप्रतिविम्वः .. रुपयोगः, साहसेष्वपि कर्मशक्तरुपयोगः कर्तव्यतया समापतति । इष्टापत्तिरिति चेत्सम्यक् खलु मानवताऽऽविष्कृता स्यात्समतावादिभिः । यदि चाभिमतकार्येष्वेवोपयोगस्तादृशशक्तेस्तदा वक्तव्यं कि वाऽभिमतं कस्य वा । प्रतिव्याक्ति अभिमानस्य विविधत्वेन भवदामिमतस्यैवाभिमतत्वं नान्यस्येत्यत्र प्रमाणं वक्तव्यम् । एवमेवेष्टानिष्टत्वे अपि व्याख्येये । यदि च राष्ट्रकल्याणं वा योगक्षेमनिर्वाहो वा राष्ट्रस्येति गमकं स्यात्तत्र । तदापि कल्याणस्य वा योगक्षेमनिर्वाहस्य वा स्वरूपं वक्त- व्यम् । अस्ति च विप्रतिपत्तिः सर्वत्रैहिकसुखोपभोग एव कल्याणमित्यत्र । दृश्यन्ते हि भोगेभ्यः क्लिष्टाः विरागिणः । तत्किंवोद्देश्यमुपलक्ष्योपयोगः कर्तव्य इत्यत्र समतावादिनां न किमप्युत्तरम् । न हिकभोग्यसंपत्तिपुरस्कारेण जनानां योगक्षेमानर्वाहः सुकरो भवतीत्यस- कृदेवोकं पुरस्तात् तद्गत्या मनसः समाधानार्थ चित्तनिग्रहवशीकारादिसंपत्तये सर्वान्तर्यामि- परमेशाराधनार्थमेव प्रयतनीयम् । तच्च यथाशास्त्रमनुष्टानेनैव नान्यथेति युक्तः पन्थाः । तच्च शास्त्रमपि न पुरुषसंविद्रूपम् । अपितु नैसर्गिकक्रियाशक्तिमूलकमेवापौरुषेयमित्येव सिद्धान्तः । एवं च विद्यापि न सर्वा सर्वस्य । किंतु आराधनप्रकारानुफूलैव तत्तदाराधकस्य विभिन्ना । नहि सर्वस्य सर्वकार्ययोग्यतायामपि सर्व सुकरं भवति । अतश्च यस्मिन्यस्य नियोगः, तद्नुकूलं तस्य ज्ञान क्रिया चाऽऽवश्यकमित्येव समतावादिनामपि व्यावहारिकः पन्थाः । तत्किमपराद्धं वैदिकपद्धत्या। यत्र किल विषमताभासः समतावादिनाम् । उभयवेतनाः खल्विमे शत्रुचारा इत्यप्यतो वक्तुं शक्यम् । अस्तु वा तत्त्ववादित्वम् । एवमप्यतत्त्वे तत्त्वाध्यवसायिनामेतेषां भ्रान्तमिदं विज्ञानं न केनापि स्वीकरणीयामित्येव सिध्यति । तदेवमभिलषितफलसाधनत्वेन यज्ञक्रियासु वर्तमान सामर्थ्य नैसर्गिकमेवेति परम्परया तदनु- छानप्रचारस्यातिभारोऽयं पुरुषाणामुपवति तदध्ययनं तदनुगुणोपनयनसंस्कारश्च पुरुषाणामेवेति तवश्यकर्तव्यता पुरुषाणामुपदिष्टा धर्मशास्त्रेण । तत्रापि पिण्डगतावान्तरतारतम्यमूलकविशेषानु- सारेण ब्राह्मणक्षत्रियविशामेव सा न शूद्रस्य । शूद्रस्य तु शिल्पादिज्ञानमावश्यकमिति तदध्ययनं तु न केनापि निवार्यते । पौराणमन्त्रपाठादिकं यदि धर्मकार्यार्थ तेषामावश्यकम् । तदपि न शास्त्रेण निवार्यते । अत एव तान्त्रिकनाममन्त्रायुपदेशस्तेषामन्याहत एव प्रचलति । तदुपयुक्तसंस्कारविशेषा अपि तेषामप्रतिहता एव । अत एवोकं याज्ञवल्क्येन- भारतिः शुचिर्भूत्यभर्वा श्राद्धाक्रियारतः । नमस्सारण मन्त्रेण पञ्च यज्ञान हापयेत् ॥ ५.१२१ ॥ अत्र मिताक्षरा यथा- नम इत्यनेन मन्त्रेण पूर्वोकान् पञ्च महायज्ञान् न हापये तिठेत् । नमस्कारमन्त्रं च केचित्- ·धर्मादर्श . देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहाय स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥ इति वर्णयन्ति । नम इत्यन्ये । तत्र वैश्वदेवं लौकिकेऽग्नी कर्तव्यं न वैवाहिकेऽग्नावित्या- चार्याः ।। इति । तथा मनुरप्याह- धर्मेप्सवस्तु धर्मज्ञाः सतां वृत्तमनुष्ठिताः । मन्त्रवज्यं न दुष्यन्ति प्रशंसां प्राप्नुवन्ति च ॥ १०११२७ ।। इति । अत्र मन्वर्थमुक्तावली यथा- ये पुनः शुदाः स्वधर्मवेदिनो धर्मप्राप्तिकामास्त्रैवर्णिकानामाचारमनिषिद्धमाश्रितास्ते " नम- स्कारेण मन्त्रेण पञ्च यज्ञान्न हापयेत् ' इति याज्ञवल्क्यवचनान्नमस्कारमन्त्रेण मन्त्रान्तररहितं पञ्च यज्ञादिधर्मान् कुर्वाणा न प्रत्यवयन्ति ख्यातिं च लोके लभन्ते ॥ इति । एवं च पञ्चमहायज्ञपाकयज्ञादिषु शूद्राणामधिकारः स्पष्ट एव । तथा च तदनुकूलतादृश- कर्मपरिपाटेीनमप्यावश्यकमेव । अतश्च संस्कृतभाषापि तेषां नाध्यापनीया इति वदन्तः केचन सनातनीयाः प्रत्याख्याताः । एवमेव “शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वेऽपध्वंसजाः स्मृताः " इत्यातिदे- शिकमनुवचनानुसारेणापध्वंसजानामपि तादृशधर्माधिकारोऽप्रतिहत एव । दृश्यते चेदानीमपि चाण्डालादिष्वपि विवाहोर्ध्वदेहिकादिक्रियाणामनुकरणरूपेण यथावदेवानुष्ठानम् । याजनाध्यापना- देस्तु वृत्तिरूपत्वान प्रचार इत्यन्यदेतत् । परंतु तेषां धर्मे सर्वथाऽनाधिकार इति तु न कुत्रापि अनु- शासनम् । एवं च तत्तक्रियाकारिणां तेषां तेषां मानवानां तदनुगुणज्ञानमपि धर्मशास्त्रेणानुमन्यत एव । नैतावता विषमता समस्ति । तथाविधविषमतायाः समतावादिभिरकामैरप्यूरीकरणात् । योग्य- विषये चाधिकारविषये च पुरस्तादेव चातुर्वर्ण्यप्रतिबिम्ने विवेचितमिति कणेहत्य तत्रैव निरी- क्षणीयम् यत्तु- न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धम न चास्य व्रतमादिशेत् ॥ १८ ॥ इति मनुवचनम् । तत्तु साक्षादर्मोपदेशनिषेधकम् । मध्ये ब्राह्मणं कृत्वोपदेशस्तु न विप्रति- पन्नः । अत एव श्रावयेच्चतुरो वर्णान् कृत्वा ब्राह्मणमयतः ॥ इति वचनं संगच्छते । अन्यथा पुराणरचनवियर्थ्यप्रसङ्गात् । तथा च स्त्रीनदिनवन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा । फर्मश्रेयसि मूद्वानां श्रेय एवं भवेदिह ॥ इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ।

·विवाहप्रतिबिम्ब . इति व्यासवचनं तत्रापरितुष्टेन व्यासेन श्रीमद्भागवतपणयनं च विहितं संगच्छते । सर्वथा तु पुराणेतिहासद्वारा शूद्रादीनामपि धर्मज्ञानं न केनापि प्रत्याख्यातुं शक्यम् । अधिकं चात्रानुसंधैर्य शुदकमलाकरादिषु द्रष्टव्यं नात्र विस्तरभयात्प्रतन्यते । तदेवं विवाहविधिना विवाहातिभारोऽयं पुरुषाणामुपर्यवेति सिध्यति । अत एव प्रजा- तन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः " इति वचनमपि पुरुषमेवाधिकरोति । इदं स्नातकस्योपदेशवचनम् । स्नातकचोपनीत एव । उपनयनं च पुरुषस्यैव न स्त्रियाः । " वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राज- न्यम्, शरदि वैश्यम्" इत्याद्युपनयनविधायकवाक्येषु विधेयविशेषणयोर्जातिपुंस्त्वयोः " पशुमा- लभते " इतिवद्विवक्षितत्वात् । अन्यथा कालभेदविधेरनुपपत्तेः । तथा च स्वाध्यायोऽध्येतव्यः इत्यपि वचनमुपनीतस्यैवाध्ययनविधायकमिति तत्रापि पुमानेवाधिकारी । न स्त्री। नैतावता स्त्रीणां सर्वथा ज्ञानाभावः । पुराणादिना तासामपि ज्ञानाधिगमसंभवात् । यज्ञादिषु सहानुष्ठाने तत्तत्क- मंपियुक्तमन्त्रपाठस्याप्यभ्यनुज्ञानमिति तु पूर्वमेवोक्तम् । नैतावता वेदाध्ययनातिभारोऽयं स्त्रीणामुपरि शास्त्रेण प्रतिपाद्यते । एवं वृत्तिद्वारा द्रव्यार्जनमपि पुरुषस्यैवावश्यकर्तव्यतामावहति । तदार्जित- द्रव्ये भार्यात्वेन स्त्रीणामप्यधिकारोऽव्याहत एव । सर्वथा संसारस्यातिभारोऽपि स्त्रीसहकारेण पुरुषा; णामुपर्येव वर्तते इति तदनिर्वाहे पुरुष एव प्रत्यवैति न स्त्री। अतश्च दत्तकादिकमपि पुरुषमेवाधि- करोति न स्त्रियम् । स्त्रियास्तु पुरुषाभ्यनुज्ञयैवेति न स्वातन्त्र्येण स्त्रीणामधिकारः शास्त्रविहितः । नैतावता तासां पारतन्त्र्यं वा विषमता का प्रजनाथ तासामुत्पत्तेस्तदनुगुणपुरुषपारतन्त्र्यस्य भूषणत्व- मेव न दूषणत्वम् । ये तु स्वैराचारविहारप्रिया राट्रहितवावदूकास्तेषामेव मते केवलमिदं दूषणास्पद स्यात् । न तु राष्ट्रियसुप्रजस्त्वाभिलाषुकाणा शास्त्रनिष्ठानां मत इति सर्वमवदातम् । (स्त्रीणामुपनयनाधिकारविचारः) यत्तु "पुराकल्पे तु नारीणां मौजीवन्धनमिष्यते " अध्यापनं च वेदानां सावित्रीवाचनं तथा । इति वचनानुसारेण स्त्रीणामपि स्वातन्त्र्येणोपनयनाध्यापनयोरधिकार इति मतम् । तत्तु न युक्तम् । तथा सति प्रजातन्तुव्यवच्छेदनिषेधस्यापि तथात्वापत्ती पतिमरणानन्तरमपि स्त्रीणां पुत्रार्थ पुनर्विवाहप्रसङ्कः । इष्टापत्ती तु पुनर्विवाहनिषेधबोधकस्मृतिवचनानां विवाहविधी दानादीनां चासं- गन्यापत्तिः । तदर्थमेतद्वचनपरामर्शो नास्थाने भवितुमर्हतीति किंचिद्विचार्यते । अत्र विषये च वीर- मित्रोदयस्यैव प्रथमतो विचारणीयत्वमापततीति तमेवात्रोपस्थापयामः । तत्र हारीत:- "द्विविधाः स्त्रियो ब्रह्मवादिन्यः सयोववव । तत्र ब्रह्मवादिनीनाममीन्धनं वेदाध्ययन स्वगृहे भिक्षाचर्येति । सद्योवधूनां तूपस्थिते विवाहे कथंचिदुपनयनमात्र कृत्वा विवाहः कार्यः" इति । - ·धर्माद” - यमोऽपि- पुराफल्पे तु नारीणां मौजीवन्धनमिष्यते । अध्यापनं च वेदानां सावित्रीवाचनं तथा ॥ पिता पितृव्यो भ्राता वा नैनामध्यापयेत्परः । स्वगृहे चैव कन्याया भक्ष्यचर्या विधीयते ॥ पर्जयेदनिनं चीरं जटाधारणमेव च । इति । पुराकल्पेऽर्थवादविशेपे । तत्राऽऽर्थकादिकविधेः सार्वकालिकत्वे शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनात्कल्पा- न्तर इति स्मृतिचन्द्रिकाकारः । पित्रादिरेवेनामध्यापयेन पर इत्यन्वयः। मनुरपि-प्राङ्नाभिवर्ध- नात्युंस इत्युपक्रम्य नामकरणनिष्क्रमणान्नप्राशनच्डोपनयनकेशान्तान् पुरुषसंस्कारान् विधायान्ते पूर्वोकसंस्कारेतिकर्तव्यता स्त्रीष्वतिदिशति । अमन्त्रिका तु कार्यय स्त्रीणामावृदशेपतः । संस्कारार्थ शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ।। इति । अनेयमिति सर्वनाम्ना बुद्धिस्थपरामर्शात्समानां च सस्काराणा बुद्धिस्थतयोपनयनस्यापि तदन्तर्गतत्वेनातिदेशास्त्रीणामप्यमन्त्र समुपनयन सिध्यति । ये तु चूडान्तानामेवेदमा परामर्शी नोप- नयनकेशान्तयोरिति मन्यन्ते, नेपाम समन्यिायवधानेन पिच्छिन्नमुदीनां परामर्श वदता कथमित्र सजा नाऽऽननमानमयति । अथ "तु-गीमेताः क्रियाः सीणाम् " इति याज्ञवल्क्येकवास्यतया पदान्तानामेव परामी नोपनयनादीनामिति वाच्यम् । तर्हि यमहातिवायफवाक्यतयोपनपन- परामर्शोऽपि कथं नालीक्रियत इति । अथ- गाईको विधिः खीणां संस्कारो चैदिका स्मृतः। पतिसेवा गुरौ वासो गृशोऽग्निपरिक्रिया ।। इत्यवनपारये पिवादम्योपनयनरपानापतिविधानान्यथानुरुपत्या इदमः सको। हीन पापम् । मस्य रमृत्यन्तरासिदिनोपनपनाभावपसे पिवाहम्य तल्पानापतिविधायकत्वेनारि पी. नावात् । वरमान्मनु नेदमः मकोप इति ।

·विवाहमतिबिम्बः .. कर्षों न कल्प्येत विध्यानर्थक्यं हि तं प्रति इति न्यायात् । अत एव संन्यासब्रह्मजिज्ञासादिकम- प्युपनीतानामेव स्रीणां घटते । आश्रमसमुच्चयविकल्पयोरुपनयनपूर्वकत्वात् । तदयं निर्गलितोऽर्थः । ब्रह्मवादिनीनां गर्भाटमादी मन्त्रवत्तूष्णी चौपनयनं ततो वेदाध्ययनं प्राग्रजोदर्शनात्समावर्तनं प्रागेव रजोदर्शनाद्विवाहश्चेति । सद्योवधुना तक्तविवाहकाल एवोपनयनं सय एवं समावर्तनं सद्य एव विवाह इति । पुराकल्प इति वचनान्नास्मिन् कल्प इति गम्यते । अत एव मनुः-- वैवाहिको विधा स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः । पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया ॥ इत्यादिना विवाहस्योपनयनस्थानापत्तिमाह । वैदिको वेदग्रहणार्थः संस्कार उपनयनं स वीणां वैवाहिको विधिविवाहजन्यसंस्कारः स्मृतः पूरिति मेधातिथिपाठार्थः । मिताक्षरादि- पाठस्तु औपनायनिकः :: स्मृत इति तत्र औपनायनिक उपनयनकार्यकारी । ततश्च यथा पुरुषस्यो- पनयनादिस्तथा स्त्रीणां विवाहाविविधिनिषेधाधिकार इत्यर्थः ॥ इति । ( वीरमित्रोदयविमर्शः) अत्र यमहारीतादिस्मृतिवाक्यानुसारेण स्त्रीणामप्युपनयनं प्रतिपाद्यते । तत्र हारीतवचने ब्रह्मवादिनीत्वेन सद्योवधूत्वेन च कन्यानां द्विधा विभाग प्रदर्यामीन्धनवेदाध्ययनादिविशेषो ब्रह्म- वादिनीनाम्, सद्योवधूनां च सद्य एव विवाहादिकमित्युपवर्ण्यते । एतत्सर्वे गर्भाटमादिवर्षेष्वेवेति वीर- मित्रोदयस्य सिद्धान्तः । अत्रेदमालोचनीयं योऽयं विशेषो ब्रह्मवादिनीत्वेन सद्योवधूत्वेन च कन्या- नामुपवर्णितः, उपनयनानिमित्तत्वेन, सोऽयं अष्टवर्षात्मककन्यासु कथमालोचनीयः। नहींयं जातिः। गुणवचनशब्दानिर्देशात् । ब्रह्म वेद वदति तच्छीला ब्रह्मवादिनीति तयुत्पत्तेः । एवं सयोवधूत्वमी- प्सति सद्योवधूरिति । तथा च कन्यानां ब्रह्मवादिनीत्वं वा सद्योवधूत्वं वाऽटमे वर्षे तदिच्छा- धीनमेव समायातम् । तथा चेच्छैवोपनयनसंस्कारमयोजिका स्यात् । न चैतयुक्तम् । संस्काराणाम- वश्यकर्तन्यताव्याघातात् । अन्यथा पुरुषाणामपीच्छैवोपनयनप्रयोजिका स्यात् । तदभ्युपगमे च शास्रण विहितस्य व्रात्यत्वस्यानुपपत्तेः । नहि स्वर्गकामनाऽभावे यागाननुठाने प्रत्यवायः कुत्रापि काम्ये कर्मणि श्रूयते स्मर्यते वा। एवमुपनयनस्यापि अध्ययनकामनाप्रयोज्यत्वे काम्यत्वापत्नौ विहिताननुठानजन्यप्रत्यवायाभावापत्ती कथं अवश्यकर्तव्यत्वसिद्धिः । किंचेच्छेयं कन्यानां वोप- नयनकर्तणामित्यपि विचारणीयम् । अष्टमे वर्षे किं वाऽध्येयमितीच्छायाः कथमपि न संभाव्यता। यथाकथंचित् संभवोपपत्तावपि योग्यतायास्तावन्ज्ञानं तूपनयनकर्तृगामेव । एवं चोपनेयस्येच्छानु- सारेण उपनयनं वोपनयनकर्तुर्जायमानस्योपनेययोग्यताज्ञानानुसारेण वेति संशये उपनेयेच्छापेक्षयो- पनेययोग्यताया एव कार्यकारित्वात्माधान्यमवश्याभ्युपेयम् । तथा च ब्रह्मवादिनीत्वसंभावनायामेवो- - ·“ ५५६० धर्मादशैं. पनयनादिकम् , तदभावे च सद्योवधूत्वनिरिणमिति स्यात् । तञ्च विनाऽध्यापनं नैव संभवतीति सर्वासामध्यापनतदनुगुणाग्नीन्धनादिकमादावापततीति को वा विशेषः साध्यते । वस्तुतस्तु संस्का- राणां नित्यत्वेनावश्यकर्तव्यत्वादन्धबधिरादीनामपि तद्विधानाच्च नैव योग्यता वेच्छा . वोपनयन- प्रयाोजकेति वेदविरोधादियं स्मृतिरप्रमाणेव सिध्यति । यत्तु “पुराकल्पे तु नारीणां मौजीबन्धनमिण्यते" इति यमस्मृतिः। तत्रेदं विचारणीयम् कोऽयं पुराकल्पः ? किमर्थवादविशेषो वा पूर्वः कल्पो वा ? ययर्थवादस्तहिं तु " वसन्ते ब्राह्मण- मुपनयीत " इति प्रत्यक्षश्रुतिविरोधादर्थवादस्य न स्वार्थे प्रामाण्यं स्यात् । यदि च पूर्वः कल्पस्तदा तु प्रतिकल्पं श्रुतिभेदप्रसकावेदानां नित्यत्वब्याकोपः । न च " प्रतिमन्वन्तरं चैषा श्रुतिरन्या विधीयते " इत्यादिवचनानि तत्र प्रमाणम् । धाता यथापूर्वमकल्पयत् "यो वै ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च पहिणोति तस्मै " " अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा इत्यादिश्रुतिविरोधात् । नित्यत्वं च वेदानां " शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्" इति शारीरकसूने भगवत्ता व्यासेन शब्दपूर्वक सृष्टिनिर्माणं सिद्धान्तयता सम्यगेवोपपादितामिति तत एव द्रष्टव्यम् । पूर्वमीमांसामते तु प्रवाहरूपेण सृटेरनादित्वावदानामप्यनादित्वेन नित्यत्वमेव किंबहुनाऽ- खण्डोऽयं शब्वराशिरनादिगुरुपरम्परयैव प्रचलित इति डिण्डिमः पूर्वमीमांसायाः सर्वत्र जोधुण्यते । तथा च श्रुतिविरोधात्कल्पानुसारेण श्रुतिभेदकल्पननिदमपामाणिकमेव । प्रत्यक्षश्रुतिविरोधस्तु " वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत इत्यत्र विशिष्टविद्याश्रयणेन ब्राह्मणपदगतपुंस्त्वस्य " अग्निषोमीयं पशुमालभेत " इति पशुगतपुंस्त्वैकत्ववद्विवक्षितत्वात्स्पष्ट एव । न च पशोरुपादेयत्वेन विधेयत्वाचत्र तद्गतकत्वपुंस्त्वयोर्विवक्षितत्वेऽपि विशिष्टविध्याश्रयणेन वाक्यभेदाभावात्तत्र तथाऽस्तु । इह तु " ग्रह संमार्टि" इतिवदुद्देश्यगतत्वेन तद्विवक्षायां च वाक्यभेदापत्तिरिति कथं विवक्षितत्वमिति वाच्यम् । " ग्रहं संमार्टि" इत्यत्र ग्रहाणां " अंशुं गृह्णाति ऐन्द्रवायवं गृह्णाति " इत्यादिवास्यान्तरै- विधानात् प्राप्तानामनुवादेन संमार्गविधानमेव । अतश्च ग्रहाणामुद्देश्यत्वेन तद्गतसंख्याया विधाने साक्षात् क्रियान्वयासंभवेन वाक्यभेदापच्याऽविवक्षितत्त्वस्य युक्तत्वेऽपि प्रकृते संस्कार्यस्य ब्राह्मणादे- रन्यतोऽप्राप्तत्वेन विधानादुपादेयत्वेन तद्गतलिङ्गसंख्ययोर्विधेयविशेषणत्वेन अरुणया पिकाक्ष्यैक- हायन्या सोमं क्रीणाती" त्यादिवत् साक्षात् क्रियान्वयसंभवेन वाक्यभेदापनेरभावात् विवक्षाया युक्तत्वात् । न च " अटवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत " इत्यादिवाक्यरत्रापि विहितस्यैव ब्राह्मणादेरुपनय- नमनूय वसन्तादिकालमात्रविधानात्कथं ब्राह्मणादीनामुपादेयत्वमिति वाच्यम् । एवं तहिं तवैव.' वाक्ये तद्विवक्षायाः सुवचत्वात् । वस्तुतस्तु विनिगमनाविरहेणोभयत्रापि विशिष्टविधिसंभवेन सर्वथा बामणाविपदगतपुस्त्वं विवक्षितमेव । अत एव कमलाकरमट्टमहोदयः शुगकमलाकरे शद्रस्योपनय- ..

·विवाहमतिबिम्बा ५५७ नाधिकारविचारे उपनयनविधायकवाक्यगतब्राह्मणादिपदबोधितलिङ्गस्योपादेयगतत्वेन विवक्षितत्वमुप- वर्णितं संगच्छते । स्पष्टप्रतिपत्तये च शूद्रकमलाकरमेवात्रोपस्थापयामः । तद्यथा- " (शूद्रकमलाकरोपष्टम्भः) शूद्रस्य वर्णत्वेऽपि कर्मणां निषेधो वचनान्न्यायाचावगम्यते । तथा च शतपथश्रुतिः- पा वा एतच्छ्मशानं यच्छुद्रः-इति । पद्भया युज्यत इति पद्य जडुममित्यर्थः । “ तरमाच्छूद्रो यज्ञेऽनवक्लप्तो न हि देवता अन्वसृज्यतेतितैत्तिरीयश्रुतिः। न्यायस्तु पूर्वमीमांसायामायाधिकरणसिद्धी द्वैतीयिकः पाठश्च । तथाहि-आयेऽधिकरणे स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यध्ययनस्य कमोत्पन्नतव्यश्रुत्या स्वाध्यायार्थत्वावगतेरक्षरग्रहणार्थत्वेन दृष्टार्थत्वाचावतैव विध्यर्थविश्रान्तर्विचारानाक्षेपान्मीमांसाशास्त्र पूर्वपक्षे नाऽऽरभ्यम् । तेन विचारमकृत्वैव वेदमधीत्य स्नायादिति स्मृतेः समावर्तितव्यम् । ततश्च क्रतुभिरध्ययनविधिसिद्वविद्याभावेन स्वयमेव द्विजवच्छूद्रेऽपि विद्याक्षेपात् पुस्तकादिना विद्या संपाय शूद्रस्याप्यधिकार उक्तः। पाठे च शूद्राधिकरणपूर्वपक्षे । निद्धान्ते त्वध्ययनस्यार्थीहेतुत्वेन दृष्टार्थत्वा- त्साम्नामृगक्षराभिव्यक्तिद्वारा स्तोत्रार्थत्वमिव तव्यप्रत्ययावगतस्वाध्यायार्थत्वद्वाराऽर्थज्ञानार्थत्वाद्विचार विना च तदयोगात्तदर्थ शास्त्रमारम्भणीयम् । एतच्च " अथातो धर्मजिज्ञासा " इत्यत्राध्ययनविधे- दृष्टार्थत्वादित्यतःशब्दव्याख्यया शावरमाप्ये सूचितम् । तेन विचार विना विध्यर्थासमादमधीत्य स्नायादिति स्मार्तस्नानोत्कर्षः । ततश्चाध्ययनविधेः “ अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्यापयीत " उपनीय गुरुः शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकम् । वेदमध्यापयेदेनं शौचाचाराश्च शिक्षयेत् " इति स्मृत्या उपनयनदृष्टार्थत्वाञ्चोपनीतान् प्रत्येव प्रवृत्चत्वादुपनयनस्य च आधाने सर्वशेष- त्वादिति द्वितीयाध्यायन्यायेन " वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रामे राजन्यं, शरदि वैश्यम् " इति श्रुतिभित्रैवर्णिकेष्वेव विधानेन शूद्रे तदभावात् ऋतुविधीना चाध्ययनविधिसिद्ववियत्रैवर्णिकविषयत्वनी- पक्षीणानामन्यथानुपपत्त्यमावेन विद्यानाक्षेपकत्वाच्छुद्रस्य कर्मस्वनाधिकार इति पाठः सिद्धान्तोऽपि फलम् । तत्र यद्यपि अत्यन्तरे " अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीत" उपनीतग्रहणं नाध्ययने, तथाप्यध्यापनस्य वृत्यर्थत्वेन याजयेदितिवद्विध्यनर्हत्वादाचार्य- निष्ठत्वेन माणवकसंस्कारत्वाभावाञ्च ब्राह्मण उपगच्छेत्सोऽधीयीतेति विपरिणामतोऽर्थो शेय इति विवरणादयः । स्वाध्यायवत् " चमसाध्वर्यन् वृणीते " इतिवच्चोपनयनसस्कार्यस्यापि बटोरने- नैव विनियोगादुपादेयत्वमिति पार्थसारथिराणकादयः। तत्र वसन्तादिवाक्यरुपनयनप्रानेाह्मणविशि. टमुपनयनमनद्याटवर्षकालो विधीयते । न च वाक्यभेदः । उद्देश्यापर्यवसानेन विशिष्टोद्देशेन तदभा- इत्यध्यापने m २ ·माद- - .. " वादिति हेमाद्रिः । तत्त्वं तु विनिगमकाभावाच्छाखान्तरत्वादुभयत्रापि विशिष्टविधिरिति । अत एवोपादेयत्वेन विवक्षितं पुंस्त्वम् । अन्यथोपनयने संस्कार्यत्वाग्रहकत्ववत्युंस्त्वाविवक्षया स्त्रीणामप्यु- पनयनमाप्तिः केन वार्येत । यत्तु तन्त्ररत्ने तस्या यावदुक्तमाशीब्रह्मचर्यमित्यत्राष्टवर्षवाक्ये द्विती- यया संस्कार्यत्वाल्लिङ्गाविवक्षया न्यायेन स्त्रियां उपनयनप्राप्तावपि निषेधादेवोपनयनाभाव इत्युकम् । तत् “ अध्वर्यु वृणीते ", इतिवत् स्वाध्यायवच्चोपादेयत्वाद्वसन्तादिवाक्येऽपि तत्त्वाच्चिन्त्यम् । अत एव पण्ढस्य नोपनयनं शूद्रसधर्मत्वात् । अत एव मिताक्षरायां देवला- पण्डको हनिलिङ्गः स्यात्संस्कारार्हश्च नैव सः । इति । याज्ञवल्क्यः- पण्ढं तु ब्राह्मणं इत्वा शूद्रहत्त्यात्रतं चरेत् ।। इत्याह । बौधायनसूत्रस्मृत्यर्थसारादयस्तु पण्डस्य वचनादुपनयनमाहुः। एतच्चाने वक्ष्यामः । अत एकोपादेयगतत्वादृष्टवर्षत्वमेकत्वं च विवक्षितम् । नन्वेवं न्यायत एव शूद्रस्य फर्मानधिकारसिद्धः तस्माच्छुद्रो यज्ञेऽनवक्लमः " इति निषेधो व्यर्थ इति चेन्यायमाप्तानुवाद इति भाट्टाः । इति । अनेन चेदं स्पष्टं भवति यदुपनयनश्रुती द्वितीयया नियोज्यमानस्य ब्राह्मणादेरन्यतोऽमाप्तेर- नेनेव विधिना विधीयमानत्वादुपादेयत्वेन ब्राह्मणादिपदगतपुंस्त्वेकत्वयोविवक्षा न केनापि निवा- यते । तथा च प्रत्यक्षीतविधिविरोधायमहारीतादिस्मृतिवाक्यानां स्त्रीणामुपनयनविधायकाना विरोधे त्वनपेक्ष्यं स्यादसति हनुमानम् " इति न्यायेन न प्रामाण्यम् । कल्पान्तरे तादृशश्रुतिक- ल्पनं तु श्रुतिभेदकल्पनामन्तरा न संभवति । तादृशकल्पनायां तु श्रुतेरखण्डरूपेण नित्यत्वस्य हानिः । तस्मादीरमित्रोदयोऽयं न मामाणिकतामर्हति । अमन्त्रिका तु कार्येयं स्त्रीणामावृदशेषतः । संस्कारार्थ गरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥ २६६ इति मनुवाक्यानुसारेण सीणामुपनयनमुपवर्ण्यते । तत्रेदं विचारणीयम्- किमिदमुपनयनं फिमधं चेति । तनोपनयनशन्दः कर्मनामधेयम् । तथा च मरद्वाजः- उपानयाख्यं यत्कर्म विधायं तदुदीरितम् । इत्यादिना महता परन्धेनोक्त्वा "तत्रोपनयनं नामाऽऽचार्यण नटोपन्या संस्करणम् इति य एकाss ! तर संस्कारत्वेन प्राधान्यं विद्यार्थत्वेन च वेदाध्ययनागत्वमित्यति सरि स वीति । मनुपाये तु "अमन्त्रिका तु फापं मीणामावृदशेषतः " इत्यमन्त्रकत्वं प्रतियो । तभेदमा ययुपनयनस्यादि परामशोऽभिमेतरताह तस्यामन्यफले कपं गायमा संस्फरणं स्पान् । पनि । नारासंस्करणरूपमपनयनमभिमेत फवं रा नदमन्त्रकं स्यापिति वीरभित्रोदय एस

·विवाहमतिबिम्ब
-
जानीयात् । एवं चेदमा चूडान्तानामेव परामर्शो नोपनयनकेशान्तयोरिति वदतां लज्नया मुखावन-
तेरपेक्षयाऽमन्त्रिकेति पदं विस्मृत्य यमहारीतादिवाक्यैकवाक्यताभिनिवेशेन मनोरभिप्रायं विवृण्वतां
स्वीयपूर्वापरसंदर्भविरोधादीरमित्रोदयकाराणामेव तादृशी मुखावनतिर्युक्ता । यदि च गुरोः समीपे
नयनमेवोपनयनमित्युपनयनशब्दार्थः, तदा तु तस्यामन्त्रफत्वासंभवेऽपि न वेदाध्ययनाड्गत्वं
संभवति । एवं च श्रुतिबोधिताङ्गत्वं बाधित्वा स्मार्तवचनेन स्त्रीणामुपनयनसंस्कारमात्राभ्युपगमोऽयं
श्रुतिविरोधादेवोपेक्षणीयः । यदि च स्त्रीणां द्विजत्वसिद्धये संस्कारमात्रस्यापेक्षा, तदापि गुरुसमी-
पप्रापणमात्रेण न सा सिद्धिः संभवति विना गायव्युपदेशात् । तथा च तत्रैवोक्तम्-
तथा चाऽऽपस्तम्बः-उपनयनं विद्यार्थस्य श्रुतितः संस्कार इति ।
तदेव च ब्रह्मजन्मत्वेन परामृष्टं मनुना-
तत्र यद्ब्रह्मजन्मास्य मौजवन्धनचिहितम् ।
तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥
इति । ब्रह्मणा वेदेन गायत्रीरूपेण जन्मेव जन्म संस्कारविशेषाधानेन पुनर्नवीकरणम्"
इति ॥ एवं च द्विजत्वमपि विना गायत्र्युपदेशं न भवति । यदि चास्य शास्त्रार्थस्यैतयुगपरत्वम् ,
तर्हि तु पुराकल्पीयमुपनयनममन्त्रकं कथमासीदिति प्रदर्शनीयम् । एतत्सर्वमभिप्रेत्यैव मनुना स्त्रीणां
द्विजत्वसिद्धये विवाहे उपनयनातिदेशो विहितः-
वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संसारो वैदिकः स्मृतः ॥ इति ।
यत्तु अतिदेशोऽयं स्त्रीणां विवाहादेविधिनिषेधाधिकार इत्युपवर्ण्य विधिनिषेधाधिकारमात्र-
परत्वमस्य वचनस्य प्रदर्शितम् । तत्राय प्रष्टव्यः किमर्थं तहिं
" पतिसेवा गुराँ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया ।
- इति पतिसेवाग्रहार्थयोर्गुरुवासामिपरिक्रियास्थानापत्तिः । सर्वथा तु मनुवचनमिदममन्त्रक-
संस्कारबाधक नोपनयनस्य संग्राहकं भवतीति युक्त एवेदमा चूडान्तानां परामर्शः । उपनयनस्य
मन्नैकसाध्यत्वात् । व्याख्यातं च कुल्लूकेन-
अमन्त्रिका तु कार्येयं खीणामावृदशेपतः।
संस्कारार्थ शरीरस्य यथाकाल यथाक्रमम् ॥
अमन्त्रिकति । इयमावृदयं जातकर्मादिक्रियाकलापः समग्र उक्तकालक्रमेण शरीरसंस्का-
रार्थ स्त्रीणाममन्त्रकः कार्यः ॥ ६६ ॥

·५६० ॥ अनेनोपनयनेऽपि प्राप्ते विशेषमाह- वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारा वादकः स्मृतः । पतिसेवा गुराँ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया ॥ वैवाहिक इति । विवाहविधिरेव स्त्रीणां वैदिकः संस्कार उपनयनाख्यो मन्वादिभिः स्मृतः । पतिसेवैव गुरुकुले वासो वेदाध्ययनरूपः । गृहकृत्यमेव सायंप्रातः समिद्धोमरूपाऽनिपरिचर्या । तस्माद्विवाहादरुपनयनस्थाने विधानादुपनयनादोर्निवृत्तिः ॥ इति । एतेन च कुल्लूकव्याख्यानेन स्पटमिदं प्रतीयते यद्वचनद्वयस्यास्य सामान्यविशेषभावः । सामान्यं च विशेषेण वाध्यते । तच्च सामान्ये विशेषानिरिक्तत्वेन संकोचं विधायैव । तथा चेदंशब्देनोपनयनातिरिक्तकर्मकलापस्यैव ग्रहणामति सांपतमेव । तस्मान स्त्रीणामुपनयनं न वा वेदाध्ययनं नापि वा मायन्युपदेशो मनोरभिप्रेत इति सर्वथा भ्रान्तोऽयं वीरमित्रोदयः । ननु तर्हि यमवाक्यानां का गतिरिति चेदप्रामाणिकत्वमेव । " मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते" यद्व किंचन मनुरवदत्तनेषजं भेषजतायाः " इति स्मृतिवचनात् श्रुतिवचनाच । पुराफ- ल्परूपार्थवादविध्यनुसारेण नेय इत्यलं मान्यानामुपरि कटाक्षपातेन । सर्वथा तूपनयनाभावात्सी- णामुपरि नेवाध्ययनस्यातिभार इति सिध्यति । तथा च ऋणत्रयापाकरणस्यातिभाराभावेन स्रीणां स्वातन्येण न तदधिकारः, किंतु पत्या सहेव । अत एव सहधर्मचारिणीत्वं तासाम् । नो चेक- न्यादानस्येव पुरुपदानस्यापि प्रसङ्गः : 1 तथा च धर्मे चार्थच कामे चायं नातिचरितव्य इति प्रतिश्री. तव्यं स्यात् । न च तथा कुनापि शिटाचारः । एवं च श्रुतिस्मृतिशिटाचाररतदाकारामाः सिध्यति । यत्तु फश्रित-वैवाहिको विधिः स्त्रीणामोपनायनिकः परः। इत्युने विवाह एवोपनयनस्थानीयः । अतस्तदिन एव " पतिरेव" गुरुः सीणाम् , पतिसेवा गुरो बासो गृहायोऽमिपरिक्रिया ' इति वचनात् " अहतेन वसनेन पतिः परिदयात् या भान्त. नित्येतरा, परिपत्त पने वारसेति र प्रावृत्तां यज्ञोपवीतिनीमभ्युदानयन् जपेत् सोमो सान्य बांगेति " गोमिलमयतो पोपपीवधारणं वशिष्ठस्मृताफविशेऽध्याये तनयायधिनाय सीमामा मापनीमाहोमविधानरयान्यथानुसन्या मायन्यजी कारं पतिरेष कारयेत् । पुरारसे नु नारीणां मान्नीपापनामिप्यते । भम्पारन प दाना सारिन्या पाचन तया ।। , ·विवाहमतिबिम्ब - ५६१ - इति वचनेनापि णिजथंभूतप्रयोजकत्वस्यास्मिन् कल्पे निषेधेऽपि धात्वर्थव्यापाराश्रयत्वरूपम- योज्यत्वस्यानिषेधात् । ततश्च यथावकाश पतिरेव स्वशाखावेदं पाठयेत् । अत एव 'जातेस्त्री- विषयात् ' इति सूत्रभाष्ये जातिलक्षणकथनावसरे कथितस्य ' अपत्यप्रत्ययान्तः शाखाध्येतृवाची च जातिवाचकः' इत्यर्थकस्य " गोत्र च चरणैः सह " इति वार्तिकस्य कठी बची अध्वर्युः इत्युदाहरणानि वेदाध्ययनमन्तराऽनुपपन्नानि सगच्छन्ते । अत एव तत्तद्यागेष्वपि यजमानपन्यास्त- तन्मन्त्रपाठः । याज्ञे कर्मण्यपशब्दभाषणस्य निषिद्धत्वेन सस्कृतेनैव यज्ञगतैर्वक्तव्यतया तत्तदुक्तेति- कर्तव्यताज्ञानस्य व्याकरणाभ्यापनमन्तराऽनुपपनत्वेन न्याकरणमप्यध्यापयेत् । नामधेयस्य ये केचिदभिवादं न जानते । तान् प्राज्ञोऽहमिति ब्रूयात् स्त्रियः सवस्तिथैव च ॥ इति मनूक्तौ सस्कृताज्ञातृत्वन सिद्धौ ‘स्त्रियः सर्वाः' इति विध्यन्तरस्यानुपपत्त्या संस्कृतज्ञा अपि आचार्यपलीरपि तथैव ब्रूयादिति मेधातिथिव्याख्यानमेव वरम्-इति निर्णयसिन्धी टिप्पणी- रूपेणाऽऽह । तथा तत्रैव- 'कौसल्यापि तदा देवी रात्रि स्थित्वा समाहिता । प्रभाते चाकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितपिणी ॥ सा क्षोमवसना इष्टा नित्यं व्रतपरायणा । अग्नि जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला ॥ 'मयाऽचिंता देवगणाः शिवादयः । महर्पयो भूतगणाः सुरोरगाः ।। १-२ सर्गे ४४ इति । संध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी । नदी चेमा शुभजला संध्या परवर्णिनी ।। (३५२ सगै ४९ ) इति च रामायणदर्शनेन कादम्बयख्यिायिकायामाप महाश्वेतावर्णन अथ क्षीणायो क्षपाया भगवती सध्यामुपास्य शिलातलोपविष्टाया पवित्राण्यघमर्षणानि जपत्या महाश्वेतायो, परिसमाप्तपूजा तु महाश्वेता, इत्यादिदर्शनेन, " भीमोद्भवापि कृतदैवतमाक्तिपूजा इति नैषधीयचरितदर्शनेन स्त्रीणामपि विश्वादिपूजने दोषाभावस्य सिद्धत्वेनास्यापि श्लोकस्य या सनाथा मृतनाथा वा ब्राह्मण्यपि श्रेय इच्छन्ती सती हर विष्णुं वा न स्पृशेत् । तस्या इह निष्कृतिनास्ति' इत्यस्यार्थस्याऽऽअयणेन न कोऽपि विरोधः। पूर्वोत्तरखाक्येषु स्त्रीणामित्यस्पानुपनी- तानामित्येतद्विशेष्यत्वेन न तद्विरोधः । एव च रामायणायेकवाक्यतया स्त्रीणामधिकाराभावसूचक- वाक्येषु प्रामाणिकत्वे स्त्रीपदमनुपनीतस्त्रीपरमेव व्याख्येयम् । . - ·५६२ : बाद .. . यन्नास्ति वेदे न च यत्पुराणे। रामायणे भारतसागरे वा ॥ मन्वादिशास्त्रेषु च यद्धि नोक्तम् । तन्नास्ति नास्तीति न तेन कार्यम् ॥ इत्यभियुक्तोत्क्या वेदगृह्यरामायणादिविरुद्धस्य धर्मत्वाभावेनाऽऽधुनिकपण्डितमन्यक्लुप्तस्य स्रीणां वेदाध्ययनाद्यनधिकारित्वसूचकवचनस्य न धर्मनिर्णये उपयोग इति दिक् -हाते । एतदखिलमप्यतितुच्छम् । वैवाहिको विधिः स्त्रीणामोपनायनिकः स्मृतः, इति वाक्य- स्यातिदेशरूपत्वाभावात्। अतिदेशे हि प्रकृतिधर्माणां विकृतावनुष्ठानं साकाङ्क्षत्वाद्भवति । न चात्र विवाहविधी साकाङ्क्षता । येनोपनयनाङमूतधर्माणां विवाहविधावनुठेयता स्यात् । अन्यधर्मत्वेनावगतानां तत्संबन्धादरेणान्यत्र प्रदेशे पापणं येन व्यापारेण मवति सोऽतिदेशो नाम 1. तथा चोक्तम्- प्राकृतात्कर्मणो यस्मात्चत्समानेषु कर्मसु । धर्मप्रदेशो येन स्यात्सोऽतिदेश इति स्मृतः ॥ इति । प्राकृतात्कर्मणो धर्मपदेशो येन स्यात् सोऽतिदेशः १ क धर्मप्रदेश इत्य- - पेक्षायामाह-यस्मात्तत्समानेविति । यस्मामाकृतादाग्नेयादेधर्माः पदिश्यन्ते तत्समानेषु सौर्यादिषु, कर्मस्विति । त्रिविधश्चातिदेशः प्रत्यक्षवचनान्नामधेयाच्चोदनालिङ्गानुमितवचनाच्चेति" इति शासदीपिकानुसारेण विचार्यमाणे प्रकृते तादृशातिदेशलक्षणस्य सर्वथाऽसंभव एव । न ह्युपनयन- विवाहविष्योः किमपि सादृश्यम् । न वा विवाहविधेरङ्गापेक्षा । नापि तादृशं लिङ्गवचनं नाम: धेयं वा । न च " वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः " इत्यादिवचनेभ्यो विवाहे मन्त्रोचारणपायो तस्य चानुपनीतश्दसधर्मस्रीसविधे प्रत्यवायाजनकत्वेनासंभवादस्त्येवादी प्रीणाम- प्युपनयनापेक्षेति वाच्यम् । उपनयने समुञ्चार्यमाणमन्त्रवदनापि विधिवशात्संस्कार्यस्यानुपनीतत्वेऽपि तादृशोशारणे प्रत्यवायासमवेनानुष्ठेयस्य मन्त्रोच्चारणस्य सुकरलात् । ननु किमर्थं तहीद वाक्य- मितिमेनाप्यारोपेण तन्निवृत्त्यर्थमिति गृहाण । अत एव " तस्माद्विवाहावेरुपनयनस्थाने विधाना- चुपनपनादेनिवृतिः " इति कुल्लूकः संगच्छते । ताप्यारोपोऽध्ययं तत्पयुद्धकार्यकारित्वार्थः । अतमा न सर्वथा शूदसमत्वेन स्रीणां श्रादादिपाकारिक्रियानहत्व शूद्रवत् । यथा हि मुरोः स्थाने शिम्यो पाग्यफुलानि गत्वाऽपासनादीनि लभत इति गुरुत्वयुक्तकार्याधिकारः शिम्यस्य भवति । एसमताम्मुपनपनमयुद्धकार्याधिकारो विवाहसंस्कारेण स्यादेव नेतायता गुरुस्वमानिक पिकरणे , शिष्योऽसिकरोतीति उपनयनस्कपनिय कार्यफरणाधिकारोऽपि व विादविधिना विध्यति । अयमत्रान्वयः- ·विवाहमतिबिम्ब 4 तस्मान स्वातन्त्र्येणाध्ययन न वा गायत्र्युपदेशदण्डमेखलादिधारणं वा स्त्रीणां प्राप्नोति । यज्ञात मूतमन्त्रपाठनोच्चारणादिकं तु तत्तद्विधिवशायावद्वचनं वाचनिकमिति न्यायेन न निवारयामः । नहि शूद्रस्योपनयनाधिकार इति " निषादस्थपतिं याजयेत् " इत्यत्र निपादस्यापि तदनधिकार इति तत्पुरुषसमासं वा बहुव्रीहिं वा स्वीकृत्य वाक्यार्थान्यथाकरणं कृतं साने शास्त्रकारैः । किंतु वचनानुसारेण तादृशाधिकारप्राप्तौ तत्रानुमोदितमेव । शास्त्रपरतन्त्राणां निरपेक्षाणां धर्मैकनिष्ठाना तु वाक्यार्थपर्यालोचने सर्वथा पक्षपातविरहितैव दृष्टिरद्ययावदनुवर्तते । न हि स्वस्त्रीभ्योऽपि निषाद- स्थपतिः प्रेयान स्त्रियश्चापेयस्य इति तेषां रागद्वेषी । सर्वथा रागद्वेषपहाणेनैव शास्त्रार्थः पर्यालोचनीयः । एवं चोपनयनस्वरूपगतयज्ञोपवीतदण्डमेखलाधारणगायच्युपदेशादिधर्मप्रयोजकल्वं विवाहविधानेन • वचनेन सिध्पत्तीति विवाहकाले तत्याकाले वा तेषां धर्माणां पतिकर्तृकत्वमवश्यमेवाभ्युपेयमित्यर्य मलापो निरर्गल एव । यत्तु यज्ञोपवीतिनीमभ्युदानयन् जपेदिति गोभिलगृह्यसूत्रम् । तदपि विवाहा- मभूत्तयज्ञोपवीतधारणमेव सूचयति नतूपनयनम् । वसिष्ठस्मृतौ तु होमविधानं प्रायश्चित्तरूपेण विहितं माह्मणद्वारैव कर्तव्यं स्यात् । सर्वत्र ब्राह्मणद्वारैव स्त्रीणां होमादिविधानात् । शिष्टाचारोऽपि तथैवाद्ययावत्प्रचलतीति नैव स्त्रीणां स्वातन्त्र्येण गायव्युपदेशो वोपनयनं वा तेन सिध्यति । यत्तु णिजभूतपयोजकत्वस्यास्मिन् कल्पे निषेधेऽपि धात्वर्थव्यापाराश्रयत्वरूपमयोग्यत्वस्या- निषेध इति । तत्तु वाक्यमर्यादानाभिज्ञस्य देवानां पियस्यैव शोभते । नहि निरूपकांशे नित्यसा- काङ्क्षस्य पदार्थस्य निरूपकामावे सत्ता भवति । प्रयोन्यत्वं हि प्रयोजकांशे नित्यसाकाक्षं पितृ- त्ववत् । यथा हि पितृत्वं संतानांशे नित्यसाकाङ्क्ष सति संतान एवाऽऽत्मानं लभते । एवं प्रयो- ज्यत्वमपि सति प्रयोजके आत्मलाभं विदध्यानान्यथा । नहि धात्वर्थव्यापाराश्रयत्वमात्रेण प्रयोज्य- त्वासीद्धिः । तथा सति स्वातन्त्र्येण क्रियाकर्तृणां सर्वेषामपि धात्वर्थव्यापाराश्रयत्वेन प्रयोज्यत्वापत्तिः। अतश्च परप्रयुक्तमेव धात्वर्थव्यापाराश्रयत्वं प्रयोज्यत्वमभ्युपेय तच्च प्रयोजकाभावे न घटत इति प्रयोजकत्वनिषेधेन प्रयोज्यत्वस्यापि निषेधः सिध्यति । स्वेच्छया तादृशाध्ययनं तु शूद्रादीनामपि सति पुस्तकलाभे केन निवार्यताम् । न तु तादृशाध्ययनं ' स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इति विधिना विहितम् । तस्योपनयनपूर्वकत्वात् । आचार्यज्ञानं गुरुगृहावस्थानपूर्वकसमावर्तनावसानत्वाच्च । तस्मादकिचित्करमेवेदं टिप्पण्या: पाण्डित्यम् । यत्तु रामायणगतं कौसल्याकृतहोमनिदर्शनम्, सीतायाः संध्यावन्दननिर्देशः, कादम्बरी- गतमहाश्वेतायाः संध्याजपादिवर्णनम् । तत्र तावदिदमेव वकन्यं यदुपाख्यानानां न तत्त्वान्वाल्याने तात्पर्यम् । किंववादत्वाचेषां विधिपरत्वमेव । विधिश्रोपाख्यानानां न वेदविरुद्धो भवितुमर्हति । '' इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपद्व्हयेत्' इति वेदोपबृंहणार्थत्वात्तेषाम् । अन्यथा परदारहर्त रावण- स्यायावधि यावद्रामायणं च सुस्थिरा कीर्तिरिति कीर्तिकामो परदारानपहरेदित्यपि विधिः परि- , ·. ५६४. 'धर्मादर्श कल्पनाहः स्यात् । अतश्च वेदाविरोधेन यथा पुराणोपव्याख्यानानां सगतिः स्यात्तथैवोपकल्पनीयम् । वेदविरोधश्च स्त्रीणामुपनयनकल्पने प्रागेव व्याख्यातः । यत्तु “ जातेरस्त्रीविपयादयोपधात् " इति पाणिनीयसूत्रगतभाप्यस्योदाहरणप्रदर्शनम् । तत्तु मायानवलोकनमूलकमेव । भाये तूदाहरणोपन्यासस्यात्यन्ताभावात् । कठी बढची इत्युदाहरणे तु सिद्धान्तकौमुद्यां भट्टोजीदीक्षितरुपादीयेते । अस्तु वा यथाकथमपि । उदाहरणयोः का गतिरिति चेदत्र भूमः—अवस्थमाथ्यपर्यालोचने तु " आकृतिग्रहणा जातिः" इति जातिलक्षणवत् " गोत्रं च चरणैः सह" इत्यप्येकं जातिलक्षणं वार्तिककारीयम् । एवं च यथाऽऽकृतिवाचकशब्दो जाति- रूपमवृत्तिनिमित्तमुपादाय स्त्रियां प्रवर्तते, तथा शाखाध्येतृवाचककठादिशब्दा अपि स्वार्थभूतकठ- त्वादिपारिभाषिकजातिरूपप्रवृत्तिनिमित्तेन स्त्रिया प्रवर्तन्ते । न च न कठत्वादिकं जातिः । नित्य- मेकमनेकानुगतं सामान्यमिति जातिलक्षणाभावेऽपि वार्तिककारीयजातित्वस्य तत्र सत्त्वात् । " गोत्रं च चरणः सह" इत्यत्र हि आकृतिग्रहणा जातिः" इत्यस्मान्जातिरित्यनुवर्तते । तथा च अपत्यमत्ययान्तः शाखाध्येतृवाची च शब्दोजातिः, जातित्वबोधक इत्यर्थः पर्यवस्यति । एवमपि मत्यक्षतया जातिरूपसामान्यस्यासद्वत्वेन जातिरित्यस्य जातिकायं लभत इत्यर्थों भट्टोजीदीक्षितः कृतः । तत्र जातिकार्य नाम जातिलक्षणो कीप् । स च यथा जातिरूपप्रवृत्तिनिमित्तपुरस्कारेण स्त्रियां भवति, तथाऽत्रापि पारिभाषिकजातिपुरस्कारेण वा जात्यारोपेण वा स्त्रियां प्रवृत्ती कार्य इत्यर्थः पर्यवसनः । नन्वेव स्त्रियां शाखाध्येतृत्वरूपप्रवृत्तिनिमित्तस्य का गतिरिति चेत् रूपकालं- कारवदत्रापि निगरणमेव । नो चेदार्तिकवेयर्थ्यप्रसङ्गः । तत्सार्थक्याय स्त्रीणामुपनयनाध्यापना- अधिकारकल्पने तु वेदविरोधः । न हि व्याकरणस्मृत्या वेदो बाध्यः । स्मृतित्वेन दुर्बलत्वात् । न पदार्पानुगपकत्वमपि व्याकरणस्मृतेः । येन तद्नुरोधेन बाधितं स्यादेदपामाण्यम् । एवं च वेदा- विरोपेनेवोनेया स्याद्याकरणस्मृतिः। तथा चाध्यारोपमन्तरा तदनुपपत्तेरारोपितपारिभापिकजाति- तामङ्गीकृत्यैव शाखाभ्येतवाविना शब्दाना स्त्रिया प्रवृत्तिरित्येवागत्याऽभ्युपेयम् । अत एव वन्वोधिनीकाराः ययपि स्त्रीणामध्ययन प्रतिषिद्धम् । तथापि पुराफल्ये होतदासीत् । वदाह यम:- पुराफसे तु नारीणां मौजीवन्धनमिप्यते । अध्यापनं च वेदानां सावित्नीवाचनं तथा । इति पुराफसीयाध्ययनाधिकारेण कटीरयायुपपाय पुराकल्पस्यार्थवादत्वेन स्वार्थ तात्पर्या- भावात्कथं पुनरुपपपिरित्यपरितोपादानुः-यदा मा नामाभ्यगीट, तदस्यत्वात्नानन्य भविष्यति, पपानीयानेऽपि मानपके-ति । एतेन साक्षावध्ययनाभावेऽपि अभ्यनकर्तृवंशसभवादेव वाच- पसारित भरति । ए पाप्पपनामारेऽपीवानी तान्यासीया गया तन्देन गोप्यन्ने एपमेन ·विवाहमतिविम्बर स्त्रियामपि बोधने का हानिः । अधुनापि हि शाखानामन्योन्यविवाहाद्यान्दोलने माध्यंदिनी कन्या शाकलबचादिभिर्वोदव्या न वेति विचारावसरें कन्यानां तच्छाखीयत्वं सर्वेरेवाभ्युपगम्यते । न च तत्तदध्ययनकर्तृत्वादपि तु तध्यनकर्तृवंश्यत्वादेवेति व्यर्थमिदमुदाहरणप्रदर्शनेन शास्त्रार्थान्यथा- करणम् । तथा च न जातेरस्त्रीति सूत्रं वा तद्गतभायं वा स्त्रीणामुपनयनाधिकारसमर्थकं भवतीति निरर्थकमेवेदं पाण्डित्यं निर्णयसिन्धुटिप्पणीकाराणाम्। तदेवं ज्ञानोपासनाप्रजातन्तुपरम्परारक्षणस्या- तिमारोऽयं सर्वथा पुरुषाणामुपर्येव शास्त्रदृष्ट्या व्यवस्थापितो वर्तते । स्त्री तु तत्र सहकारिणीति सहकारित्वात्माप्तधर्माणामनुष्ठानं तु न केनापि निवार्यते । अतश्च न स्त्रीणां स्वातव्येणोपनयनं न वा गार्हस्थ्यं तथा न वा प्रजातन्तुव्यवच्छेदनिमित्तात्यवायश्च सिध्यतीति पुरुषसहकारित्वमेव स्त्रीणां राष्ट्रदृष्ट्या शास्त्रदृष्ट्या चाभ्युपेयम् । ( साम्यवादविचारः) एतेन विषमतावादोऽपि व्याख्योतः । सत्यमस्त्येव विषमता कर्मानुष्ठानकाले सर्वेष वेदिकधर्मे । कुत्र पुनः सा न वर्तते कर्मानुष्ठानकाले । 1 समतावादिनोऽपि कर्मानुष्ठानकाले सर्वेप साम्यमभिमन्यन्ते वा ?। ओमिति चेत्कुतः पुनरियं विषमता एको राष्ट्रचालकत्वेन राष्ट्राधिपतिरप- रश्च सैनिक इति । तथा वेतनभेदोऽपि समतावादिनः किंमूलकः । न हि सर्वसाम्यमत एतद्धटते । अथ योग्यतावशादयं भेद इति चेदस्ति तर्हि साम्यवादेऽपि योग्यतामूलको विशेषो विषमतापादकः का पुनरियं योग्यता ? यदि स्वाभाविकी ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिर्वा, तहिं तु स्वभावत एव विषमता सिद्धति कुत्र किं च साम्यस्याऽऽभिमानिकस्य प्रयोजनम् । यदि च राष्ट्र- निर्वाहायं केवलं व्यवस्थामात्रमिदम् । तर्हि तु तत्र नियमविशेषाणामनुशासनं निरर्थकमेव । निरक्षरभट्टाचार्योऽपि कश्चन ग्रामीणो नियोक्तव्यः स्याद्राष्ट्राध्यक्षपदे वा सेनापत्यादिपदेषु वा। तत्र विद्याध्ययनादिनियमास्तु नापेक्षणीयाः स्युः। न च तादृशी व्यवस्था कुत्रापि राष्ट्रे । तद्गत्या साम्यवादेऽपि तत्तत्कार्ययोग्यता कार्यानुठानकाले सहकारित्वेनापेक्षणीयां । तथा च सत्या- मपि सर्वेषां समतायां कार्यानुठानशक्तिरूपयोग्यतावशाज्जायमाना विषमता केनापि नापवारयितुं शक्या । तर कार्यानुवानशक्तिपर्यालोचनेनैवाधिकारमदानम् । योग्यताऽभावे.हि दीयमानोऽप्य- धिकारो निरर्थकः कालस्य च द्रव्यस्यापव्ययहेतुर्भवति । नन्वेकव्यक्तेस्तादृशयोग्यताया अभावेऽपि तदर्श व्यक्त्यन्तरस्य तादृशयोग्यतासत्त्वे यत्र कुत्रापि कर्मणि नियोगः समवति साम्यवादे । न तथा वैदिकधर्मे जातिमूलकत्वात् । अतश्र यावञ्चन्द्रदिवाकरमेतादृशाधिकारभेदमूलकविषमताया राष्ट्रहितोपघातकत्वं कथं न स्यात् । स्यादतदेवं यदि तत्तजातीनां स्वकर्मानुष्ठानविमुखता स्यादि- दानींतनीव । सैव च शास्त्रण निवार्यते । अतश्च शास्त्रमेव शासनकरणात्ममाणमभ्युपेयते अनुष्ठा- - + ·५६६. धर्मादा नकाले । साम्यवादिनोऽप्यनुष्ठानकाले स्वीयशासननियमानेव प्रमाणीकुर्वन्ति । न हि सर्वसाम्या- न्यायासनाधिष्ठितेन कृतो निग्रहो वाऽनुग्रहः केनापि परिवर्त्यते । न चात्र निदानं शासननियमप्र:- माण्यमन्तरा किमप्यन्यत् । न च शासननियमानामनर्थकारित्वेऽपि तत्परिवर्तनाधिकारः कस्याप्ये- कस्य । बहुमतमूलकत्वात् तेषाम् । न हि साम्यवादे बहुमतस्यैव प्रमाण्ये किमपि गमकं पश्यामः ! अल्पमतवादिनामपि बहुमतवादिभिः साम्यात् । अतश्च गुणदोषविचारमन्तरा केवलं बहूनां सुखप- र्यवसानमेव तत्र गमकं वक्तव्यम् । तदपि न साम्यवादे घटते । बहुमतवादिना सुखमभिप्रेतं नाल्प- मतवादिनामिति तु साम्यवादे वक्तुं दुर्घटम्। एवं च समतायामप्यल्पमतवादिनां दुःखोपहारः साम्य- वादेऽपि दुष्परिहरः । एवं च नानुपहत्य भूतानि भोगः संभवतीति सिद्धान्त एवं प्रतिष्ठितो भवति । यदि राष्ट्रहितार्थं स सोढव्यस्तर्हि किमपराद्धं वैदिकधर्मेण । तत्रापि राष्ट्राहितार्थ स्वात्महितार्थ च स्वे स्वे अधिकारे निठायाः परिपालनं चेत्कथं वा विषमतादुःखमास्पदं लभेत । नहि अल्पमताना- मन्नाच्छादनादिकमिव वैदिकधर्मेऽपि कस्याप्यन्नाच्छादनोपार्जनाधाधिकारो नास्ति । प्रत्युत स्वस्व कर्माभिरतावनायासेनैव नान्तरीयकतयाऽन्नाच्छादनादिकं यथा वैदिकधर्म समुपार्जितुं शक्यते न तथाऽन्यत्र । केवलमाभिमानिकसुखेच्छाविघातजन्यं दुःखं तु यत्र कुत्रापि दुष्परिहरमेव । तथाच यथोभयोः समो दोपः परिहारोऽपि तत्समः । नेफस्तत्रानुयोक्तन्यस्तादृगविवेचने । इति न्यायेन नात्र वैदिकधर्मीया एवानुयोक्तव्याः । अपरश्नायं विशेषो वैदिकधर्मस्य प्रमाणमूलकत्वात् साम्यवादायपेक्षया यदेकस्यापि प्रमाणसिद्धस्य मतस्य सर्वानुष्ठेयता, न त्वेशूखिस्त रयेव प्रामाणिकस्य कस्यापि बहुमतानुसारेणावहेलना वा विनाशो वा । किंच लौकिकार्थव्यपस्था राजनीत्यादिकर्मसु कदाचित्कस्यचिदनाधिकारिणोऽपि योग्यतावशानियुक्तिस्तु महति पदे : वैदिकशासनेनापि निवार्यते । अत एव धर्मपरिपालकाना दस्यूनामपि राज्यपदे नियोजनमनुमन्यते भारतगतदम्यूपाण्यानेन । पारलौफिकधर्मेषु परं तत्तनातिपुरस्कारः । नैतावता काऽपि हानिः । किंच यथा योग्यताभावेऽपि दीयमानः समानाधिकारः साम्यवादेऽकिंचित्करः । न तथा समाना विकारोऽहिंसादिधर्मपु दीयमानो परिकधर्मेण । परमार्थतस्तु साम्यं यथा वैदिकधर्म भातास्तम्बपर्यन्त संपां ब्रह्मरूपत्वेन न तथा साम्यवादे । तथा नामिपित्तरसाम्याधिकारापेक्षया ब्रह्मसायुज्यतासपाद- फसाम्माधिकारोऽयं वैदिकधर्मस्प लोक्ययोगक्षेमाह इत्यत्र न विशयलेशोऽपीति निपुणभेर परीक्षणीयमाम्मानिः । सर्वथा त्वतितुन्योऽय साम्यवादः पशुनापर्यवसान एवेति प्रागेर निरूपित पर्यातदनीयम् ।

·विवाहमतिविम्या राष्ट्रियतावादः) एतेन • राष्ट्रियतावादोऽपि व्याख्यातः । राष्ट्रियता हि राष्ट्रहितानुकूलकृतिशालिता । सा च तदैव भवितुमर्हति यदा राष्ट्रपदार्थस्य तद्धितपदार्थस्य यथावदवगतिः स्यात् । राष्ट्रं च राजत इति राष्ट्रमिति व्युत्पत्त्या सर्वतः शोममानो जनसमूहः । एवं च जीवनार्थमावश्यकानां सर्ववस्तूनामुत्पादना- यनुकूलज्ञानवत्त्वमेव किल राष्ट्रस्य सर्वतः शोभमानत्वम् । तच्च ज्ञानं वंशपरम्परयाऽवश्यमेव संरक्षणीयमिति तदर्थं ज्ञानपरम्परा संततिपरम्परा चाऽऽवश्यकी। ज्ञानं च बुद्धिपरिणामो वृत्यात्मकः । स च तदैव यथावद्भवितुमर्हति यदा सत्त्वशुद्धिः। सा च न कदाचिदपि भोग्यसंपत्तिरूपबाह्यसाधन- वैपुल्याधाना । सत्यपि तादृशवैपुल्ये रागद्वेषपरम्पराया अव्याहतत्वदर्शनात् । भोग्यसंपतिप्रदर्शनमुखेन लोके प्रतिष्ठाण्यापनरूपाया लोफैषणाया निराकर्तुमशक्यत्वाच्च । एवं च परसंपत्यकर्षों हि हीनसंपद पुरुपं दुःखाकरोतीति न्यायेनान्योन्यं रागद्वेषमात्सर्यस्पर्धासूयादीनां प्रादुर्भावे पुनश्च राष्ट्रहितव्याको- पस्तदवस्थ एव । अतश्च राष्ट्रहितार्थ जनानां सत्त्वशुद्धिरतीवोपयुक्तेति तदर्थं उपासनापि काचना- ऽऽवश्यकी। सा च यथाकथंचिच्छद्धातिरेकायत्र कुत्रापि प्रवर्तमानाऽन्धे तमसि राष्ट्रमतिपातये- दित्येतदर्थं जगत आधिदेविकस्वरूपपर्यालोचनं तत्स्वरूपोपासनं य राष्ट्रस्याभ्युदयजनकं भवति नान्यत् । आधिदैविकस्वरूपज्ञाने चाऽऽध्यात्मिकमपि यथावदाकलयितुं सुशकमिति न तयोरतिरेकः । एवं च सत्वशुध्यर्थमाधिदैविकोपासनापरम्परापि राष्ट्रहितोपयुक्ता । एवं चोपासनापरम्परा ज्ञानपरम्परा संतानपरम्परा चावश्यमेव संरक्षणीया राष्ट्रहितायेति सिध्यति । एवमपि हितपदार्थाज्ञाने सर्वमपि निष्फलं स्यादिति तद्विचार एवाऽऽदौ श्रेयान् । तत्रैहिकसुखोपभोग एवाऽऽधिक्येनाधिकानां यथा स्यात्तदेव राष्ट्रहितमिति परप्रत्ययनेयबुद्धय आधुनिकाः । सर्वेषां मोग्यसंपत्तिसाम्यसपादनेन भोग- साम्यमित्यपरे। सत्त्वशुद्धिमात्रमित्यन्ये । तदेतेषां पक्षाणामाययोः पुरैव पर्यालोचितत्वादन्तिम एवं पर्यालोचनीयः । सत्यं सर्वविधराष्ट्रकार्येषु सत्त्वशुद्धिरावश्यकी । एवमपि कार्यशक्तिव्याघाते सेव किल दैन्यमावहतीति नैव सत्त्वशुद्धिमात्रेण राष्ट्रहितोपार्जन भवितुमर्हति । यथा हि ' न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति इति न्यायेन भोग्यसंपत्तिवैपुल्य वा भोगसाम्यं वा नैव राष्ट्रहिताय प्रभवति । एवमेव "ये हि संस्पर्शना भोगा दुःखयोनय एव ते। आयन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः" इति वाइमात्रेण वा तर्कपद्धत्या वा सर्वविषयविरागोदोधनमपि नैव क्षेमाय कल्पते । नानुभूय न जानाति पुमान् विपयतीक्ष्णताम् । . - ·धर्मादर्श * इति न्यायेन प्रत्यक्षानुभवापेक्षया परोक्षस्य शाब्दस्य तथाविधोदोधनस्य न केवलं राष्ट्रहित- विघातकत्वमपितु विपरीतकार्यकारित्वमपि दृश्यते । किच यावद्देहूं क्षुत्तुंडायुपशान्त्यर्थमन्येषां गृहस्थादीनामाश्रयणं नाम मृतजीवनमेव । तदरं विषयतीक्ष्णतामनुभयैव विषयनिवर्तनमिति विषय- तीक्ष्णतानुभवः सत्वशुद्ध्यर्थमावश्यकः । ततश्चैहिकजीवनयात्रापि निवोदा , भवति । अतहिफ- सुखोपभोगाना पर्यवसान यथा सत्त्वशुद्दी स्यात्तादृशं किमपि क्षेमं राष्ट्रहितं भवेत् । एतादृशः राष्ट्रहितनिर्धारणं च नाऽऽधुनिकराष्ट्रवादिषु कुत्रापि दृश्यते । वैदिकराष्ट्रवादे तु तथा दर्शनेऽपि वैदिकरेव तन्नाद्रियत इतीदानी राष्ट्रहितवादोद्घोषणेन सर्वत्रोदरंभरतैव प्रसृता दरीदृश्यते । सेय महती खल्वागदिदानीमुपस्थिता । नास्याः प्रतीकारो विपाकदर्शनमन्तरा भवितुमर्हतीति तावत्पर्य- न्तमौदासीन्यमेव वरं विदुषामिति केचन मन्यन्ते । परंतु अकरणान्मन्दकरणं श्रेयः', इति न्यायेनाफर्मण्यतामपहाय तत्र तत्र दोपोद्घाटनमुखेनाहितोदोधनमिदानींतनानां पण्डितानां धर्मेक- पक्षपातिनामायं कर्तव्यमेव । अतश्चैतादृशहितनिर्धारणमवश्यमेव पर्यालोचनीयम् । तच न वैदिक- वाङ्मयाध्ययनमन्तरा भवितुमर्हति । वैदिके तु वाङ्मये एतादृशा विचारास्तत्र तत्र सर्वत्रोपनि- बद्धा एव । अत एवं। “श्रेयच मेयच मनुष्यमेतस्तो संपरीत्य विचिनक्ति धीरः। तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थात् य उ यो पृणीते । इत्युक्त काठके । इदानींतनराष्ट्रवादेष्वपि रुचित्यागो राष्ट्रायं तत्र तनाभ्युपगम्यत एव । एवं च व्यकिसुखापेक्षया राष्ट्रहितस्य जायस्त्वमविप्रातिपत्नमेव । एवं च ज्ञानोपासना संतानपरम्परा राष्ट्रहितोपकारिणी यथा न विच्छियेत तथा प्रयतितव्यं राष्ट्र हितैपिभिरित्यायातम् । एवमेवेहिक- सुखोपयोगिवस्तुनिर्माणानुकूलकमशक्तिविच्छेदोऽपि परिहरणीय एव । तथा सति इह जगति सर्म- विधसुखानुभवानन्तरं यथावदेव सत्वशुदिः स्यात् । परं चादमवधेयं यद्भोगेच्छयां प्रवृषिजनाना मा भूत् । किंतु त्यागेच्छयेव सा यथा संपयेत तथा विधातव्यम् । राष्ट्रहितार्थ म्प गत्याग- स्येदानींतनानामपीटत्वात् 1 नो चेत् "परानं माप्प दुईदे मा प्राणेषु दयां कुरु । परानं दुर्लभं लोके प्राणा जन्माने जन्मनि त्यामागकपदनिटेमपि पानोपयोगः फर्ष निवारणीयः स्यात् । मतभ रादित नाम राष्ट्रानुनमीगत्याग भयोगयुमुदिमागमी सिध्यति । राष्ट्रं । सपिधपूर्वोदितान इतनदिसा MAIगाप्तिजनसमूदः । एताराहि मानवाने aisi नाभिः सपानीपा । सात- KARINS पनि का जमाना पा पा सिगनापारी ! - ·६ . विवाहमतिबिम्बः ५६९ तत्रापि स्वाभाविकबुद्धिवैभवानुसारेण यथेच्छं सर्वविधज्ञानं यथा प्राप्नुयुर्जनास्तथा विधेयम् । एव- मेव सुमजानिर्माणमपि यथा संपद्येत तथा प्रयतितव्यम् । तत्र च वीजक्षेत्रवासनादीनां परिशुद्धिः शास्त्रोक्ता नैव हेया,। यावंच शास्त्रमिदं नान्यथा भवति तावत्तस्य परिपालनं हि मानवधर्मः । न हि गुरुत्वाकर्षणसिद्धान्तानां यावदवैतथ्यम् । तावत्ते परित्यक्ताः । वैतथ्ये त्वशास्त्रत्वमेवेति तत्त्यामः समुचित, एव । न हीवानी मन्वाद्युपदार्शतानां सुप्रजाजनननियमानां वैतथ्य केनापि प्रतिष्ठापितम् । नापि यथावद्नुष्ठाने प्रजासु वैपरीत्यं भवति । तथैव शिक्षणनियमा उपासपद्धतयश्चायावधि नैव वैतथ्यं नीताः । इदानीमपि गुरुशिष्यसंबन्धो ज्ञानार्थे कथमपेक्षित इत्यत्र पाश्चात्येष्वपि विचाराः.. प्रादुर्भवन्ति । न हि वैतनिकशिक्षणप्रणाल्या कर्तव्यनिष्ठा कुत्रापि प्रादुर्भूता । विदुषां पोषणभारो दण्डसंस्थया स्वीकर्तव्यः । शिक्षणं च आचार्यछात्रयोः सानुरागप्रवृत्या चेत्येव समीचीनं पश्यामः । अस्तु वा कथमपि । प्रकृते तु राष्ट्रहितार्थं ज्ञानोपासनासंतानानां चाव्याहतपरम्परेवाऽऽवश्यकी। तदु- "च्छेदस्तु महतेऽनयेति तदेतहणत्रयशब्देन बोधयति भगवती श्रुतिः । तादृशर्णत्रयापाकरणानन्तर- मेव मोक्षाधिकारो नान्यथेति वैदिकः पन्थाः । तत्र ज्ञानपरम्परासातत्यार्थ न केवलं ग्रन्थालयः समर्थः । अपि तु ज्ञानवत्पुरुषपरम्परैव । न राष्ट्राणामन्योन्यसंघर्षे पुस्तकालयानां नाशो न दरीह- श्यते । पुरुषपरम्परासातत्ये तु न तथातिप्रसङ्ग इत्येव तत्तयवसायनिर्धारणपूर्वकं तत्वज्ञानसातत्य संरक्षणीयम् । एवं च ब्राह्मणकर्तव्यत्वेन ज्ञानपरम्परायाः संरक्षणामिदं विधीयमानं मन्वादिभिः किमिति दुनोति चेतांसि राष्ट्राहितैषिणामिति त एव जानीयुः । एवमेव कर्मोपासनापरम्परापि । न हिं सत्यप्यधिकारे क्षत्रियादिभिः सा संरक्षिता । नापि वा सत्यप्यधिकारे शिल्पिभिरपि शिल्पज्ञान- परम्परा सुरक्षिता । उपलभ्यन्ते हि इदानीमपि समराङ्गणसूत्रधारसदृशा ग्रन्था यन्त्रशिल्पबीज- घटकोपनिबन्धनाः। न हि 'उर्दकः कर्तरी यष्टिश्वकं भ्रमरकस्तथा' इत्यादीनां यन्त्रघटकानां स्वरूपमपि जानाति कश्चन भारतीयः शिल्पी। इयमेवान्यास कलानामवस्था । किमत्र निदानम् , परम्पराविच्छेदमन्तरा । स च विच्छेदः सुप्रजाया अभाव “एव । तदभावश्च शास्त्रविहितेप्वनादरात् । अतश्च शास्रविहितेषु कर्तव्यनिष्ठोदयमन्तरा निखिलमपि क्रियमाणं वैयर्थ्यमावहति राष्ट्रदृष्ट्या । एतादृशपरम्परासंरक्षणमिदानीतनानां राष्ट्रवादिनामप्या- वश्यकम्। नो चेदेतेषां राष्ट्रवादोऽयं यावनीवमेव स्यादिति सुनिपुणमालोचनीय विचक्षणैः। तक्किम- पराद्धं पूर्वजैः । इदानीमपि भारतमिदं भारतीयत्वेनांशेनापि विराजते । तदिदं तादृशपरम्परानिर्माण- मूलकमेवेत्यत्र पाश्चात्या अपि संमन्यन्ते । ૭૨ ·५७० धर्मादत्रं - (इदानींतनशिक्षणप्रणालीपालोचनम् ) यत्त्विदानीं सर्वत्र शिक्षणपदवाच्यं सर्वविधज्ञानं जोधुण्यते, तत्रेदं विचारणीयम्-किमिदं ज्ञानं कर्तव्यपर्यवसायित्वेनापेक्ष्यते न वा ? यद्यपेक्ष्येत, तर्हि कर्तव्यमपि निर्धारणीय स्यात् । तन्चेद्राष्ट्रहितम्, तर्हि राष्ट्रस्य राष्ट्रत्वं हितस्य च हितत्वमपि प्रमाणपद्धत्या निश्रेतव्यं भवति । नो चेद्यथाकथमपि स्वतर्कविलसितेन प्रवर्तमानो जनः “यस्य कस्य तरोर्मुलं येन केनापि घर्पितम् । यस्मै कस्मै प्रदातव्यं यद्वा तद्वा भविष्यति" इत्यामाणकं प्रमाणीकुर्यात् । न हि मूर्पण केनापि भिषक्बुवेणौषधत्वेन दत्तं यत्किमपि सकलानेव पातयति । न वा भिषग्वरेण दत्तं रसायनमपि सर्वेषामारोग्यं पुष्णाति । एवमपि प्रमाण- पद्धत्या निर्धारिता चिकित्सेवापेक्ष्यते सर्वैः । एवमिहापि यथाकथमपि राष्ट्रहितबुद्ध्या प्रवृतिरकि- चित्करैव । परंतु प्रमाणसिद्धराष्ट्रहितानुसारेण जायमाना प्रवृत्तिरेव यथार्थतया योगक्षेमकारिणीति सैवापेक्ष्यते जनः । अतश्च राष्ट्रत्वं तद्धितत्वं च प्रवृत्तीनां केन प्रमाणेन प्रमातव्यमिति प्रथमतो विचारणीयम् । ततश्च तादृशराष्ट्रहितमुद्दिश्येवेदानींतनी शिक्षणप्रणालीति प्रमापणीयम् । नो चेत्कर्तव्यपर्यवसायित्वं ज्ञानस्य कथमपि नोदियादिति निश्चप्रचमेव । वर्य तु बमः-ज्ञानस्य कर्तव्यपर्यवसायित्वमवश्यमेवोरीकर्तव्यम् । प्रवृत्तिनिवृत्त्योहिं ज्ञान- कारणकत्वात् , तत्र प्रवृत्ति प्रतीष्टसाधनताज्ञानं कारणम् । निवृत्ति प्रति त्वनिष्टसाधनताज्ञानम् । इटानिष्टे तु नेच्छानिच्छामात्राभ्यां सुनिश्रेये । इच्छानिच्छयोरपि ज्ञानकारणकत्वात् । ज्ञानं च यदि यथाकथमपि जायमानमनुमन्येत, तदा हि असत्यहिंसाचौर्यसाहसादीनामपि कर्तव्यता भवेत् । न हि तादृशं ज्ञानं नैव भवितुमर्हतीति केनापि वक्तुं शक्यम् । युक्तीनां सर्वत्राप्रतिहतपसरत्वात् । दृश्यते हीवानीमपि समाजस्वत्ववादप्रतिष्ठापनाय परस्वत्वपातपरद्रव्यायपहरणादिसाहससमर्थनम् । एवं च जायमानं ज्ञानमपि प्रामाणिकमेवापेक्षणीयम् । तत्र च प्रमाणतत्मामाण्ययोर्विचारोऽपि कर्तभ्यः स्पात् । प्रत्यक्षाविममाणान्यपि प्रमाणान्तरविरोऽपामाण्यमावहन्तीति सिद्धमेव सूर्याचन्द्रमोः परिमाणेन । यदि प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् , तवा दृश्यमानपरिमाणातिरिक्तशास्त्रीयपरिमाणस्य वापः । यदि च शास्त्रमेव प्रमाणम् , तहिं प्रत्यक्षवापः । तमेन कस्य नाय इति विषये विदमेय वन्यं स्यायस्य प्रानन्यं, देनेतरस्य नाथ: । ना प्रमाणपानत्यदोन्यचिन्तापि प्रमाणाधीनवेति तदनि भये सर्वमपि संदिग्धमेति शास्त्रस्थयापामाण्य स्यात् । निधायकस्य संदेहजनकले फो या अक्षारान् तयामाण्यमदनीकुर्यात् । तदात्या यघाटमेव व्यबहरेननः। अत शास्त्रप्रामाण्यमितर- मागनिसेमेष स्वतःसिदरीकरणीयमिदानीतनराम । न पतरमाणाप इत्येव प्राचीनः - ·- . - विवाहमतिबिम्पः ५७१. पन्थाः श्रेयस्कर इत्यायातम् । यदि च प्रकाशगतिप्रदर्शनद्वारा वा प्रकाशपरिमाणप्रदर्शनद्वारा वा सूर्याचन्द्रमसोः परिमाणमतीव प्रथिमानमावहतीति प्रमाणीक्रियते, तदा तु कर्मविपाकशास्त्रस्यापि स्वाभाविकयोग्यताभेदलिङ्गकानुमानेन प्रामाण्यं न कथमपि बाधितुं शक्यम् । यदि तच्छास्त्रकर्तृणां लामपूजाख्यातिमूलकमणयनकर्तृत्वमुत्मक्षेत, तत्रापि दुर्निवारम् । तथा च- यश्चोभयोः समो दोपः परिहारोऽपि तत्समः । नैकस्तत्रानुयोक्तव्यस्तादृगर्थविचारणे ॥ इति युक्तमुत्पश्यामः । सर्वथा तु शास्त्रप्रामाण्यमिदमुभयेषामप्यपरिहार्यम् । स्वाभाविकपिण्ड- गतयोग्यताभेदश्चेदानी शिक्षणक्षेत्रेऽविप्रतिपन्न एव । तथा चेष्टत्वानिष्टत्वे अपि शास्त्रबोधिते एवोपादेये। एवं शास्त्रप्रतिपादितेष्टस्य साधनतापि शास्त्रप्रमितैव, न स्वकपोलकल्पितेति । न हि सत्यस्य वाऽहिं- सादेर्वा येष्टसाधनता, सा सर्वत्र निराबाधा । न हि हिंस्रश्वापदानां वा राक्षसप्रकृतीनां वा पुरतः तेषामिष्टसाधनत्वं केनापि साधयितुं शक्यम् । न वा शास्त्रेणापि बोध्यते । अतश्च शास्रबोधिताऽहिं- सैव परमार्थतोऽहिंसा, सत्यादीनामपि सैव गतिरित्यगत्याऽनुमन्तव्यम् । अत एव तादृशेष्टसाधनस्य कंर्तव्यत्वेनोपदेशः। एवं च ज्ञानस्य शास्त्रबोधितकर्तव्यपर्यवसायित्वं सिध्यति । शास्त्ररूपप्रमाणाभावे तु स्वातन्त्र्यसमतेत्यादीनामिदानींतनानां निराबाधप्रसराणां तत्त्वानामुदोषे तु समाजे सर्वेषां द्वेषा- विप्रादुर्भावेन हानिरेव जायमाना प्रत्यक्षगोचरा कथमप्रमाणीकर्तव्येति विचारणीयं विचक्षणः । तदेवं राष्ट्रहितार्थ शुद्धसंतानपरम्परा अतीवोपयुक्तेति तदर्थं स्त्रीपुरुषसंबन्धोऽपि यथा विशुद्धि- मावहेत्तथैव नियमनमावश्यकमिति सिध्यति । तच्च शास्त्रप्रतिपादितविवाहसंस्कारात्मकमेव भवितुमर्हति नान्यथा कामादिमूलकम् । शास्त्रविरुद्धस्य कामस्य विशुद्धमजाजनकत्वस्यासंभवात् । शास्त्रविहित. विवाहसंस्कारसंस्कृतस्तु कामः शास्त्रीय एवेति नो परिहेयः । अतश्र सुप्रजस्त्वमेव विवाहप्रयोजकमि- तिसिद्धम् । एतादृशशास्त्रीयविवाहस्वरूपपर्यालोचनमिदानीमवश्यमेव विधेयम् । धर्मशास्त्रे तु विधि- निषेधा बहवः किलोपलक्ष्यन्ते । एवमपि विवाहात्वं किं सर्वेषामेवोत केषांचिदिति सुमहान् संशयः। न हि वृक्षनदीनाम्नीनां कन्यानां विवाहे पत्नीत्वमेव नोत्पद्यते सत्यपि " नक्षवृक्षनदीनाम्नीम् (मनु. ३।९) इति निषेधातिक्रमे । समानार्षगोत्रजादीनां तु विवाहे मातुलस्य सुतामूवा मातृगोत्रां तथैव च । समानभवरां चैव त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् " - इति निषेधातिक्रमे त्यागपूर्वकमायश्चित्तविधानात् “ मातृवत्पालयेदेनाम् " इति मातुरतिदे. शेन पालनविधानाच्च पत्नीत्वमेव नोत्पद्यत इति गम्यते। एवमपि बलोपभोगवत् पुनस्तस्याः संस्कारोऽपि नास्ति पत्नीत्वाभावसादृश्येऽपि एकत्र पालनविधानादन्यत्र पुनः संस्कारविधानाच्च । तदेवं दानप- " ·. ५७२ धर्माद” तिग्रयोस्तुल्यत्वेऽपि एकत्र पनत्वोत्पत्तिरन्यत्र तदभावश्चेत्यत्र किंवा निदानं स्याद्विवाहाङ्गत्वानङ्ग त्वाभ्यामन्तरा । अतश्चाऽऽदौ-विवाहाङ्गभूता विधिनिषेधाः पर्यालोचनीयाः । तत्रापि के वा दानाङ्ग के वा प्रतिग्रहाभूताः, के वा द्रव्याङ्भूता इत्यपि पर्यालोचनीयम् । द्रव्यं च वधूवरात्मक- मेव । अतश्च तत्समीक्षणमारभामहे । (दानाङ्गभूतविधिनिषेधविचारः) तत्र दानं नाम स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वापादनम् । स्वत्वं च यथेच्छविनियोगाधिकारप- योजकः कश्चनालौकिको धर्मो वस्तुनिष्ठः । सोऽयं यथेच्छविनियोमाधिकारः स्वामिनो विनियोज्य- वस्तुगतमोग्यत्वानुसारी शास्त्रनियमित एव । न हि यत्किमपि यस्य कस्यापि स्वमिति यथाकथमपि यः कोऽपि स्ववासनानुसारेण विनियोक्तुमर्हति । न हि गृहक्षेत्रादिकमपि व्यवहारनीतिमपहाय यः कोऽपि विनियोक्तुमीटे । तथाऽत्रापि व्यवहारनीत्यनुसारेणैव संततेरपि विनियोगः स्यात् । तत्र चेच्छैव प्रयोजिकेति .यथेच्छविनियोगाधिकार इत्युच्यते । तथा कन्यापुत्रादीनां कुत्र वा विनियोगः कर्तव्य इत्यत्राऽऽदी व्यवहारनीतिरेव पर्यालोचनीया । साऽपि धर्मशास्त्रेणानुशासितैव । "शुक्रशोणितसंभवः पुरुपो मातापितृनिमित्तकस्तस्य प्रदानविक्रयत्यागेपु मातापितरौ मभवतः" इति सूत्रं हि संतानस्य प्रदानविक्रयत्यागानेवोपदिशति । यदि संतानस्य विनियोगः कर्तव्य स्तहि अत्रेव नान्यत्रेति। एतेन हत्यादीनां निवृत्तिः। नैतावता एतेषामवश्यकर्तव्यता शास्त्रेण बोध्यते । अतश्च पुत्रवत्कन्यापि कदाचित् स्वेच्छया गृहे वसद्विना प्रदानविक्रयत्यागेम्यः । एतन्मूलकमेवेदं मनुवचनम्-- काममामरणाचिष्टेद्गृहे कन्यतुमत्यपि । न चैवैनां प्रयच्छे गुणहीनाय कहिचिदिति ॥ परंतु- . मजनार्थ स्त्रियः सृष्टाः संतानार्थं च मानवाः । तस्मात्साधारणो धर्मः श्रुती पल्या सहोदितः ।। इति नैसर्गिकशरीररचनानुसारेण स्त्रीदेहस्य पुरुषदेहस्य च परस्परसंबन्धोऽयं संतानपरम्परा- रसणार्थमत्यावश्यक इत्यपि सिध्यति । तत्र संतानपरम्परा संरक्षणस्यावश्यकर्तव्यताया अतिभारोऽयं पुरुपरयोपरि ऋणयवास्याश्वगम्यते । अत एक- गुरुणाऽनुपः स्नाला समाटो पयारिपि। उददेव दिनो भागां सरणा लक्षणान्विताम् ।। ( ४३३ म.)

·विवाहप्रतिबिम्बा ५७३ इति " कन्यायाः पाणिं गृह्णीयात् " इत्यादि च पुरुषस्यैवोदहनाधिकारबोधकं वचनं संग- च्छते । अतश्च पुरुपेणैव स्त्री लब्धव्या वोढव्या चेति सिध्यति । न तु स्त्रिया पुरुषः । तत्र स्त्रीलाम- स्तावदानक्रयाभ्यामेव ब्राह्मणस्य दानक्रयजयश्च क्षत्रियस्य दानक्रयाभ्यां वैश्यस्य शूद्रस्य च भवि- तुमर्हति । तत्र क्रयस्य विगीतत्वं पूर्वमेवोक्तम् । जयविषयेऽपि राक्षसविधिचर्चायामुक्तप्रायमेव । अवशिष्टं तु दानमेव स्त्रीलाभस्य हेतुः सर्ववर्णसाधारणामति तदेव विवाहाङ्गभूतमिति सिध्यति । एतेन-समानाधिकारवादोऽपि निरस्तः। जन्मसिद्धाधिकारसाम्येऽपि क्रियाविनियोगानुसारणाधि- कारभेदस्य सर्वसंमतत्वात् । न हि जन्मसिद्धाधिकारसाम्यामिति प्रधानपदाधिरूढस्य गृहवाहनादि- सौकर्यप्रदानमिव सन्त्रिणोऽप्यारक्षकस्य वा तथा भवितुमर्हतीत साम्यवादिभिरपि कर्मविनियोगानु- सारेण भोग्यवस्त्वाधिकारभेदः स्वीकर्तव्य एवाकामैरपि । अतः स्त्रिया एव दानं न पुरुषस्येति तदेव विवाहाङ्मभूतम् । ननु दानं नाम स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकं परस्वत्वापादनम् । तत्र स्त्र्यपत्ये यत् पित्रादीनां स्वत्वं तत् कन्यात्वेन स्यात् । दानं तु न कन्यात्वेन । तथा सति दत्तकपुत्रवत् पतिग्रहीतुस्तत्र कन्यात्वं संपयेत । यत्तु संतानोत्पादनक्षमत्वं स्यपत्ये, तत्र तु न स्वत्वमिति न तस्य दानं संभवति । न च तत्राप्यस्तु स्वत्वमिति वाच्यम् । स्वधातुजन्यत्वस्यैव संताने स्वत्वप्रयोजकत्वात् । तत्र त्र्यपत्ये तादृशधातुजन्यत्वेन स्वत्वसिद्धावपि स्वधातुजन्यत्वविशिष्टस्त्रीत्वस्यैव कन्यात्वेन तेन रूपेण दाने च प्रतिग्रहीतुस्तत्र कन्यात्वसिद्वौ भार्यात्वं पत्नीत्वं वा न सिध्येत्यतिग्रहीतुः । अतश्च अपत्योत्पादनक्ष- मत्वेनैव तत्र पतिग्रहीतुः स्वत्वं यथा सिध्येत्, तथैव दानमप्यावश्यकम् । न च तत्र स्वामिनः स्वत्वम् । न हि स्त्र्यपत्यं स्वामिनः पित्रादेरपत्योत्पादनक्षमामेति स्वत्वाभावाद्दानमपि न सिध्यतीति न दानस्य विवाहाङ्गत्वम् । अत एव विवाहानन्तरमपि कन्यात्वस्य न निवृत्तिः । अत एव ऋतुत्रयपर्यन्तं प्रतीक्ष्यानन्तरं स्वयंवरणे दानाभावेऽपि विवाहसिद्धिः । ऋतुत्रयानन्तरं दानाभावस्य पित्रादिस्वत्वनाशगमकत्वकल्पनायामपि तावस्थ्येन तन्मूलकप्रतिग्रहस्याप्यसिद्धी विवाहमात्रस्य च तत्र सिद्धिरवश्यं भवतीति न दानस्य विवाहाङ्गता । ननु “पित्रा प्रनामादाय गृहीत्वा निक्रा- मति" इति पारस्करादिगृह्यवचनानां- पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्यापदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः ॥ ६३ अप्रयच्छन् समानोति भ्रूणहत्यामृतास्तौ । गम्यं त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयंवरम् ।। ६४ ॥ इत्यादीनां दातृक्रमबोधकानां स्मार्तवचनानां तथा ब्राह्मादिविवाहलक्षणबोधकानां च वच- नानां का गतिरिति चेदत्रोच्यते । विवाहे हि दानं प्रतिग्रहः संस्कारश्चेति त्रयोंऽशाः । तत्र दान- ·५७४ घमादर्श प्रतिग्रहयो राक्षसादिविवाहेषु स्वयंवरे चानियत्वात् संस्कारमात्रेणैव विवाहसिद्धिरिति तु न विप्रति- पनम् । अत एव नारदः- खीपुंसयोस्तु संवन्धादरणं माग्विधीयते । वरणाद्ग्रहणं पाणेः स संस्कारो विलक्षणः ॥ तयोरनियतं प्रोक्तं परणं दोपदर्शनात् ॥ इति । (अ. १२ श्लो. २३) तयोर्वरणपाणिययोर्मध्ये वरणमनियतं यतस्तदोषदर्शनात् प्रत्या- वर्तते इत्यर्थ इति चात्र बालंभट्टी च संगच्छते । तथा मनुपि- नोदकेन न वा वाचा कन्यायाः पतिरुच्यते । पाणिग्रहणसंस्कारात् पतित्वं सप्तमे पदे ॥ इति । अनेन चेदमवगम्यते यन्न विवाहसंस्कारस्य दानापेक्षा न वा दानमात्रेण स्व-वनाशः पित्रा- दीनाम् । तदेवं विवाहेऽकिंचित्करस्य दानस्य कथं विवाहाङ्गत्वम् । अड्गं हि तदेव.यत्परार्थं सत् परस्य कारणं भवति । " शेषः परार्थत्वात् " इति सूत्रं हि शेषस्वरूपं हेतुश्च श्रुत्यर्थाभ्यां प्रतिपा- दयति । तत्र परार्थत्वं नाम परोद्देशेन विहितत्वम् | यस्मात्परोदेशेन विहितत्वम् , अत एव परोप- कारकत्वमपि । उपफारश्च गुणाधानेन दोपापनयनेन स्वरूपनिप्पत्त्या वा भवति। प्रयाजादयो हि दर्श- पूर्णमासावुद्दिश्य विहिताः, अपूर्वद्वारा तावुपकुर्वन्तीति तच्छेपाः। न ह्येवं दानं विवाहोद्देशेन विहितं न वा तदपूर्वद्वारा विवाइसंस्कारमुपकरोतीति कथं तदङ्गम् । न च तत्राप्यपूर्वद्वारोपकारः। तथा सति तेन विना विवाहासद्धिः स्यात् । न च तथा । स्वयंवरादिषु तदभावेऽपि विवाहसिद्धरनुपदमेवोक्तत्वात् । किं चेदमपत्यदान न विवाहमात्रोद्देशेन विहितम् । दत्तकादिसाधारण्यात्तस्य । अतश्च विवाहोद्देशेन विहितत्वाभावात् विवाहोपकारकत्वाभावात् दीयमानांशे पित्रादीनां स्वत्वासिदेव न दानं विवाहा- शमिति सिद्धम् । पूर्वोक्तगृह्यस्मातवचनानि तु न विवाहाङगमतदानबोधकानि किं तु संताने पित्रा- दीनां जन्यजनकमावमूलकस्वत्त्वबोधकानीति तादृशदानबोधकानीति परिकल्पनीयमगत्या । अत्रेदमुच्यते-स्यादेतदेवं यदि नाम संताने पित्रादीनां स्वत्वमेव न स्यात् । स्वत्वेऽपि वा संतानस्य विनियोगे पित्रादीनामनधिकारः स्यात् । न चैतदास्त । शुक्रशोणितसंभूतत्वेन पित्रादीनां स्वत्वस्य तन्मूलकविनियोगाधिकारस्य च शाससिदत्वात् । स चायं विनियोगः कन्यासंततेः कस्मिन् कर्मणि कर्तव्य इत्याकाङ्क्षायां स्वयंभोगस्य निषिद्धत्वात् संतानोत्पादनस्य च शास्त्रविहि- तत्वाच परस्मै संतानोत्पादनाथं वानमेवार्थात् सिध्यति । विसंततिनिर्माणं हि विना क्षेत्रलाभ न सिध्यतीति तल्लामः क्षेत्रसंमत्येव भवेत् । सा च संमतिः क्षेत्रस्य वा तत्सालकस्य वाऽवश्यं सपा- दनीया । नत्र स्वयंवरे क्षेत्रमात्रस्य संमतिः, ब्राह्मादिषु तु तत्पालकस्य । तदेवं संमतेरावश्यकतया - ·विवाहमतिबिम्ब " पित्रा प्रत्ता- तदभिज्ञापकस्य कस्यचिकर्मणोऽप्यावश्यकत्वमर्थादेव सिध्यति । तत्र दानादन्यत् किमपि कर्म न कर्तव्यम् , इत्येव शास्त्रेण नियम्यते । तच्च न कन्यात्वेन न वा स्यपत्यत्वेन । किंतु प्रजोत्पत्तिक्ष- मदहेत्वेन।तादृशदेहे स्वजन्यत्वेन लालनपालनादिना च पित्रादीनां स्वत्वाधिकारः केन निवार्यताम् ? तस्मात्सिध्यत्येव स्वस्वत्वनिवृत्तिः परस्वत्वापादनं च । एवमेव विवाहसंस्कारोऽपि न संमतिमन्तरा संभवति । यत्र राक्षसादिविवाहेषु संमतेरभावः । तत्र तस्मादेव विगीतत्वमिति तादृशां विवाहोपव- र्णनामिदं धर्मशास्त्रे स्थितस्य गतिश्चिन्तनीयेति न्यायेनैव नान्यथेति पुरस्तादेव निरूपितम् । तदेवं विवाहसंस्कारोऽयं क्षेत्रसंमतिमन्तरेणानुपपन्नस्तद्बोधकदानविषिमप्याक्षिपतीति विवाहस्वरूपनिष्पाद- कत्वात्कन्यादानस्य तदुद्देशेन विहितत्वाच्च विवाहागतेति सिध्यति । सोऽयं दानाधिकारः पित्रादीनां संतानोत्पादक्षमत्वविशिष्टस्त्रीदेहत्वेनेति तादृशावस्थायामपि यो वर्षत्रयपर्यन्तं न ददातीति स्वकर्तव्यभ्रंशात्सोऽधिकारः पित्रादीनां नश्यतीति स्वयंवराभ्यनुज्ञा। तत्रापि स्वसंमतिपदर्शनं कन्यायाः स्वयमेव दानमिति फलतीति स्वयंवर उच्यते। नात्र वरणं नाम प्रतिग्रहः । न हि कन्यया तत्र प्रतिग्रहः क्रियते वरस्य । किंतु मयि प्रजोत्पादनार्य त्वं मेऽभिमत इतीच्छामकाशनमेव । ततश्च पाणिग्रहणादिः संस्कारः । इदमेवाभिमेत्य मादाय गृहीत्वा निष्क्रामति" इति पारस्करगृह्यवचने आदाय गृहीत्वति च समानार्थके पदे। अनेन च पदवयेन स्वीकृत्य हस्तं गृहीत्वेति स्वीकारानन्तरमेव पाणिग्रहणं तदप्यप्रतिग्रहविषयस्य क्षत्रिया- देरपीति बोध्यते । एवं चाऽऽदायति ल्यबन्तेन समानकर्तृकत्वस्य पूर्वकालभावित्वस्य च बोधनादेव शेषशेषिमावोऽपि सिध्यति दानविवाहयोरिति स्पष्टमेव कन्यादानस्य विवाहाङ्गत्वम् । अस्तु वाss- दायोति ल्यपः क्रमबोधकत्वम् । एवमपि क्रमातिक्रमे कर्मणो वैगुण्यात् साद्गुण्यसंपादनाय पूर्वका- लभाविनः स्वीकारस्यापेक्षा केन वा वारणीया । एवं स्वीकारसिध्यर्थमपि दानं परम्परया विवाहा- थमेवेति तदुद्देशेन विहितत्वात्तच्छेषता त्वप्रत्याख्येयैवेति । अधिकं चात्रोह्यं सुधाभिः । एतेन स्रीदाक्षिण्यवादिनां राष्ट्रहितं पुरस्कुर्वतां प्राशंमन्यानामिदानीतनाना पशोरिव न कन्यानां दानं युक्तमिति मतमपास्तम् । यथा हि न पशूनां पूर्वापरसमयानुसंधानं तन्मूलकं हिता- हितज्ञानं च । तथा मनुष्याणामपीति को विशेषो विनाऽऽकृति मानवानां पशुभ्यः । किं बहुना दण्डसंस्थामन्तरेण क्षणमपि सुखेन स्थातुमशक्नुवानानामेतेषां मानवाना पशुतोऽपि निकृष्टत्वमनुमी- यते । दण्डसंस्थायामपि मानवानामस्वास्थ्यं कलहादिकं संघर्षादिकं च सर्वकषं यदिदानी दरीदृश्यते तदेव किल पशुनोऽपि निकृटावस्थां गमयति मानवानाम् । दण्डसंस्थायामपि यत्किलानुशासनं वरीवर्ति, तत्रापि तात्कालिकसुखापेक्षया राष्ट्राभ्युदयस्य ज्यायस्त्वमभिमत्य यत्किल व्यक्तिस्वातन्त्र्य- नियमनं क्रियते । अपि नाम तेन मानवताया वा जन्मसिदाधिकाराणां वा नियमनं न भवति । तथैव यदि वंशपरम्परयाऽखण्डदण्डायमानराष्ट्रपुरुषस्याभ्युदयार्थ सुपजस्त्वसंपत्तये यदि नाम ·५७६ धर्माद” , शास्त्रेण नियमनं क्रियते । तत्र कथं वा कोलाहल इत्यत्र निदानं तु पशोरिवेन्द्रियतृप्तिमन्तरा नान्यत्किमपि पश्यामः । विषयेष्विन्द्रियाणां या आपाततो रमणीयत्वेन प्रवृत्तिः, सैव पशुत्वम् । का वेदानींतनी रमणी रमणीयत्वमन्तरेण पतिवरणेऽन्यत् परीक्षितुं शक्नोति । के वा ब्राह्मणपुंगवा ज्ञानपरम्परासंरक्षणमेव परमं श्रेयो मन्यमाना दारिद्यमप्युररीकृत्य तदेककर्तव्यनिष्ठा इदानीमुप्- लभ्यन्ते । अपि नाम नास्ति राष्ट्रपुरुषस्य ज्ञानपरम्परापेक्षा । प्रत्युतोपयुक्ततावादं पुरस्कृत्य तत्तच्छास्त्रीयज्ञानपरम्परायाः समूलोन्मूलने कृतदीक्षा एव सर्वत्रोपलभ्यन्ते । स्पष्टं चेदं (डायरेक्ट मेथड) प्रचलितशिक्षणपद्धत्या। तदा यदि कर्तव्यतानिष्ठेव सर्वेषां विनष्टा स्यात् , तदा तु न स्रीणां दानमिति सिध्येत् । शास्त्रं तु कर्तव्यमेवानुशास्ति, न भोगपलोभनमिति शास्त्रानुसारेण कर्तव्यानिष्ठानां जन्मसिद्धाधिकारः कर्तव्यमेवेति तत्र स्वेच्छावसरः । न हि स्वयंवरेण सर्वत्र योग्यपतिवरणमेव भवति । नापि वा पित्रा दानेन सर्वत्र संसारसुखोच्छेद इत्यन्वयव्यतिरेको । स्वयंवरेऽपि घटस्फोटस्य बहुश उपलम्भात् । दानेऽपि संसारसुखस्य सर्वत्र दृश्यमानत्वात् । तत्र संततिस्वरूपपर्यालोचने तु दानपूर्वक विवाहस्यैव सुमजस्त्वसंपादकत्वं प्राचुर्येणोपलभ्यते । न तथा स्वयंवरस्य । ततश्च राष्ट्रपुरुषाभ्युदयार्थं सुप्रजस्त्वसंपत्तये जन्मसिद्धस्वातन्त्र्यबाधेनापि पित्रादिपार- तन्यमवश्यमेव स्वीकरणीयं स्त्रीणामित्येव समीचीनम् । किं च जन्मतो येालनपालनादिक- मनुष्ठितम् , तेषामपि संततेः सकाशात्काचन भोगलिप्सा तु जन्मसिद्धेव । ततश्च दानापेक्षया स्वयंभोग एव सिध्येत् । तद्वरं शास्त्रानुशिष्टं दानम् । अतश्च सिद्धं शास्त्रस्य जन्मसिद्धाधिकार- बायकत्वम् । अत एवोक्तम्- शास्त्राणि यत्र गच्छान्त तत्र गच्छन्ति ते नराः । मतयो यत्र गच्छन्ति तत्र गच्छन्ति वानराः ॥ इति । अधिकं चात्र प्रमाणप्रतिबिम्बतोऽनुसंधेयम् तदेवं सिद्ध किल दानस्य विवाङ्गत्वे तदान केन कदा कस्मे कथं च कर्तव्यमित्याशङ्का समुदेति । अतश्च दानाधिकारिणः दानकाल: वरविचारः दानरद्दतिश्चेति विचारविषयाः पर्यालोचनीयाः। तत्र दानाधिकारिणां पित्रादीनां याज्ञवल्क्यवचनानुसारेणानुपदमेवोक्तत्वात् सर्वेषामभावे तु" कन्या राजानमाव्रजेत् " इत्यनुशासनात नाधिकं किंचित् विचारणीयम् । कदेति कालनिर्णयः आवश्यकः । ऋतुत्रयातिक्रमे स्वयंवर- विधानात् । अतश्चाऽऽदो तमेव विचारयामः । . ( कन्यादानसमयसमीक्षा) अन च विषये बहूना बहुशो विप्रतिपत्तिः । "वैवाहिको विधिः सीणामापनायनिफः स्मृतः॥

·मुख्यकालपरासापरत्वेनाभ्यपगमे त स्वार्थे तात्पर्याभावात् भायविनवियरानर्थक्यप्रसङ्गः । . मासि मासि रजस्तस्याः पिता पिवति शोणितम् ॥ माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च। जयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम् ॥ यस्ता विवाहयेत्कन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः । असंभाव्यो ह्यपाहतेयः स विभो तृपलीपतिः ॥" तिठेत् । यदि च मुख्यकालप्रशंसापरत्वमेतेषां परिकल्प्येत । एवमपि द्वादशवत्सरादूर्ध्व स्वयंवरान- इत्यादिवचनानां कथं संगतिः । नहि चतुर्विशतिवत्सरपर्यन्तं काऽपि कन्या विना ऋतुमव- ज्ञानमनुपपन्नमेव । तथाहि गीणकालबोधकानि वाक्यानि खलु तावत्कालपर्यन्तं पितुः स्वत्वमव- तदमावमवगमयन्ति । यदि च पूर्वोक्तः सर्वोऽपि दानकाल एव । तहिं तु पित्रादीनां स्वत्वमपि तावत्कालपर्यन्तमभ्युपगम्यमेव । तथा सति स्वयंवरवाक्याना निरवकाशत्वमेवान हीमानि वाक्यानि ब्राह्मणकन्यापराण्येव । सामान्यतो विधानात् । नाप्यापदनापत्परत्वेनापि व्यवस्था। मानाभावाद विवाहमतिबिम्ब १५७७ इति मनुवचनात् उपनयनातिदेशं मन्वाना बहवः किल निबन्धाः कन्याविवाहस्योपन- वनकाल एव वैधः काल इति मन्वते । उपनयनकालनाष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत, एकादशवर्ष राजन्यम्, द्वादशवर्ष वैश्यम् ' इति वचनेभ्योऽटवर्षात्मको ब्राह्मणस्य एकादशवर्षात्मको राजन्यस्य द्वादशवर्षात्मको वैश्यस्य । एवं च तत्तज्जातीयकन्यानां विवाहकालोऽपि तथैवेति ब्राह्मणकन्याया अष्टमे राजकन्याया एकादशे वैश्यकन्यायाश्च द्वादशे वर्षे विवाहः कर्तव्य इति सिध्यति । एवमपि " आ षोडशाताह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते । आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोरा चतुर्विशतेविंशः" (मनु १-३८) इत्यादिवचनेभ्यस्तेनेवातिदेशेन क्रमशो ब्राह्मणक्षत्रियवेश्यकन्याना थोडश- द्वाविंशति-चतुर्विंशतिवर्षात्मकं विवाहकालं गौणं वदन्ति सर्वेऽपि निबन्धकाराः । अत्रेयमाराका समुदेति यदि गौणो वा मुख्यो वा कथमपि विवाहकालश्चतुर्विशतिवत्सरपर्यन्तमपि सिध्येत् । स एव च दानकाल इत्यपि धर्मशास्त्रानुमतं स्यात् । तर्हि तु " कालेऽदाता पिता वाच्यः", " प्राप्ते तु द्वादशे वर्षे यदा कन्या न दीयते । तदा तस्यास्तु कन्यायाः पिता पिवति शोणितम् ॥ कन्या द्वादश वर्षाणि याऽभदत्ता गृहे वसेत् । भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वरयेत्स्वयम् ।। प्राप्ते द्वादशमे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति । गमयन्ति । स्वयंवरवाक्यानि तु द्वादशे वर्षे वा ऋतुत्रयप्रतीक्षणे वा ऋत्वनन्तरं वर्षत्रयापगमे वा । भतार्थवाव ·५७८ बाद - स्यैव किल स्वार्थे तात्पर्य । नान्यस्येति च सिद्धान्तः। न चेमे भूतार्थवादाः । अतथागत्या दानविवाहयोः कालभेदः कल्पनीयः । अत एव कन्याप्रतिग्रहानन्तरं नरः कार्यवशादेशान्तरं गतोऽ- कृतविवाह ऋतुत्रयानन्तरं नाऽऽगतवेदन्यस्मै दानं विवाहश्च शास्त्रेणाभ्यनुज्ञातौ। तथा च नारदः- परिगृह्य तु यः कन्यां नरो देशान्तरं व्रजेत् । श्रीनृतून समतिक्रम्य कन्याऽन्यं वरयेदरम् ॥ इति । न चेदं पुनर्विवाहपरमित्यग्रे वक्ष्यामः । तथा च ऋतुदोषवोधकानां वचनानां वानकालपरत्व मुपनयनातिदेशप्राप्तकालस्य विवाहपरत्वमङ्गीकर्तव्यम् । अत एवानिष्पन्ने विवाहे गुणवदरलाभे च बलादाच्छिद्य गुणवद्वराय दानमनुशिष्टं संगच्छते । यदि दानविवाहयोरेककालिकत्वं स्याचदा तु पुनर्विवाहमसतिरेव बलादाच्छेदे । एतत्सर्वमनुसंधायैव " प्रदान प्रागृतोः" इति गोतमवचनानुसारेण ऋतुकालात्पूर्वतनः कालो दानकाल इत्यपरेऽभ्युपगच्छन्ति । युक्तं चैतत् । वरणवाक्यानामृतुदोषबोधकानां च वाक्यानां सुसंग- तत्वात् । परं तु ऋतुकालनिर्णयस्तु सर्वकन्यासाधारणो निर्धारणीयः । तत्र देशवशाद प्रकृतिवशाव वासनावशाञ्चककालनिश्चयस्त्वशक्यप्राय एव । केचित्तु- ऋतुफाल इति प्रोक्को गार्यादिमुनिसत्तमैः । खीचिन्हें यौवनं प्राप्य पोडशे वत्सरे सदा ।। कृत्रिमावशमादूर्ध्वमापधस्य च सेवनात् । एकादशे द्वादशे वा ऋतुझाळं वदन्ति हि ॥ अनुरागाद्वादशाग्दे प्रयोदश्यां तु केचन । चतुर्दो पञ्चदशे स्त्रीचिन्हं तु भविष्यति । इत्यादिवचनानुसारेण दशमवत्सरादारभ्याऽऽषोडशमृतकाल इति मन्यन्ते। अतभ वशमाव भागेर कन्यादानं फर्तव्यमिति विभ्पति । अत एक- अपवर्षा भवेदोरी नववा तु रोहिणी । दावा मवेत्कन्या अत ऊब रजस्वला ।। इत्पादीनि रमार्तवचनानि संगच्छन्ते । भन्ये पुनरावत्सरापमृतकात इति वदन्ति । uran पात्राऽऽपविछ । तपाहि भाइबरये शारीरस्थाने आपमेऽज्या- ·विवाहमाविधिक ५७९ - मास मासि रजः स्त्रीणां रस सवति श्यहम् । वत्सरावादशादूचं याति पञ्चाशतः क्षयम् ॥ पूर्णपोडशवर्षा स्त्री पूर्णविंशेन संगता । शुद्ध गर्भाशये मार्गे रक्ते शुक्रेऽनिले हृदि । वीर्यवन्तं सुतं सूते ततो न्यूनान्दयोः पुनः । रोग्यस्यायुरधन्यो वा गर्भो भवति नैव वा ॥ इति । तथा पञ्चदशाध्याये तत्रैव- यदा पाल्यमतिक्रम्य तारुण्यं यान्ति योषितः । कायश्च मानसो भावस्तदा तासां विवर्तते ॥१॥ स्तनी पीनोन्नतौ स्यातां योनिश्च परिवर्धते । समुद्भवन्ति कोमानि वस्तिदेशे समन्ततः ।। २ ॥ जरायुकोशात्तन्वच्छं शोणितं च प्रवर्तते । तदातवं रजश्चेति पुप्पनाना च गद्यते ॥ ३ ॥ मास मासि सवेद्रक्तं शशशोणितसंनिभम् । लाक्षारसनिभं वापि तददोपं विनिर्दिशेत् ॥ ४ ॥ तिस्रवतस्रो वा पञ्चाप्यनुवध्नाति तनिशाः । अतोऽन्यथा रजः स्त्रीणां जानीयाद्दोपवाद्भिपक् ॥५॥ अरुणानामशोकानां मायशश्च मवर्तते । द्वादशावत्सरादूचं याति पञ्चाशतः क्षयम् ॥ ६ ॥ आर्तवस्रावदिवसाहतुः पोडश रात्रयः! गर्भग्रहणयोग्यस्तु स एव समयः स्मृतः ॥ ७ ॥ नारीणां प्रकृत दाहतुकालस्य चान्यथा । गर्भग्रहणकालस्य कीर्तितं देहवेदिभिः ॥८॥ दिने व्यतीते नियतं संकुचत्यम्युजं यथा ॥ इति । वयस्त्वापोदशामाल्यं तत्र धात्विन्द्रियोजसाम् । वृद्धिरासप्ततेमध्यं तत्रावृद्धिः परं क्षयः ।। १०५॥ इति । कालनिर्णयदीपिकायामपीदमेवोक्तम्- ऋतुकाल इति मोक्तं गायादिमुनिसत्तमैः । स्त्रीचिन्हं यौवनं प्राप्य पोडशे वत्सरे सदा ।।

·hco धर्मादर्श कृषिमादशमादूर्ध्वमापधस्य निपेवणात् । एकादशे द्वादशे वा ऋतुकालं वदन्ति हि ॥ अनुरागाद्वादशाब्दे त्रयोदशे तु केचन । चतुर्दशे पञ्चदशे स्त्रीचिन्हं तु भविष्यति ॥ वातजा पित्तजा चेति दारुणा त्रिविधा स्मृता । वातजा द्वादशे वर्षे पित्तजा च चतुर्दशे ।। दारुणा पोडशे वर्षे शोणितं पतति ध्वम ॥ इति । एभिश्वाऽऽयुर्वेदीयवचनैः स्पष्टमिदमवगम्यते यहादशावत्सरादूर्ध्वमाषोडशं स्त्रीणामृतुप्राधिकाल इति । यदि पितृगृहेऽप्रदत्ताया रजोदर्शनं दातुः प्रत्यवायजनकम् , तर्हि तादृशप्रत्यवायपरिहाराय ऋतुदर्शनात्पूर्वमेव कन्यादानं शस्तम् । तच्च द्वादशाद्वत्सरादागेवेति स एव कन्यादानस्य मुख्यः कालः । एवमपि दातुर्दानाधिकारो यावर्षत्रयमृतप्राप्त्यनन्तरमप्यबाधित एव । त्रीणि वर्पाण्युदीक्षेत कुमार्यतुमती सती । ऊवं तु फालादेतस्माद्विन्देत सदृशं पतिम् ॥ (९।९० म.) इति वचनेन वपत्रयप्रतीक्षणानन्तरमेव स्वयंवरस्यानुशिष्टत्वात् तावत्कालपर्यन्तमेवानुस्यूत- मासिकरजोदर्शनस्येव दातुर्दानाधिकारस्य बाधकत्वात् पञ्चदशवत्सरपर्यन्तमपि दातुर्दानाधिकारोs- मतिहत एवेति सिध्यति । एवं चाऽऽपोडशं दानकालः कन्याया इति सिध्यति । अत एव मनुः- पित्रे न दद्याच्छुल्क तु कन्यामृतुमती हरन् । स हि स्वाम्यादतिकामेहतूनां प्रतिरोधनात् ॥ ९३१९ ऋतुप्रतिरोधनस्य दातृस्वाम्यवादकत्वमाह । अत्र ऋतुप्रतिरोधनं नाम धर्म्यप्रजासंपत्त्यर्थ विनियोगाकरणम् । एवं च प्रजासंपत्त्यर्थ निसर्गतः समुत्पन्नस्य ऋषियापादनमेव परमं पातक- मिति सिध्यति । दाने तु तस्य सार्थकत्वापादनान तत्र दाता प्रत्यवेति। युक्तं चैतत् । निसर्गसिद्धरे- तसो यांपादने यथा पुरुषस्य प्रत्यवायस्तथा सिया अपि ऋतुयये परंतु फन्यानो वातृस्व लाक्रान्तत्वेन स्वातन्त्र्याभावास प्रत्यवायो दातुरेव । न न्याया इति विशेषः । वर्षत्रयपर्यन्त प्रतीक्षऽपि यदि फन्या स्वयं न वृणीत, तदा तु स्वाभ्याभावेऽपि ऋतुयापादनेन कन्यैव पन्यति न स्वामीति तादृशी कन्या वृपलीत्वेन न्यपदिश्य तदोदुरपि वृपलीपतित्वममान्यत्वमपा उपन्त ५ शासेनानुशिष्यते । भतथ पोदशान्दादूमिप्यविवादितानामृतुमतीनां कन्यानो दानं सिदभ लिपि-पते शाम । पापभिमादिना शुदिसंपादनं पाफामत अनुपतिरोधे । न तु पावतोभयान, पोपहारेगा या पिना संतदिन । यदि प राहिताप सिंगा- ·विवाहमतिविम्बः ५८१ दिसंपादनाय अतुप्रतिरोधनं स्यात् तदा तु धूर्ततेव तत्राभिव्यज्यत इति स्पष्टं ब्रूमः । न हि शिक्ष- णमेव राष्ट्रहितार्थ न प्रजायाः संपादनं संवर्धनं चेत्यत्रास्ति किमपि विनिगमकम् । निसर्गडिण्डि- मानं मुक्तकण्ठमुद्घोषयन्त इदानींतना निसर्गनिर्मितस्य मतोः प्रतिरोधनं कामयन्त इत्यहो धृष्टतेदानींतनानाम् । अत एव "सत्यत्वे पार्श्वमेव हि" इति कलिधर्मे । एवंच निसर्गवादिभिरि- दानींतनैरपि ऋतुवैयथ्यं मा भूदित्यकामैरपि पूर्वोक्तो दानकालोऽनुमन्तव्य एव । ननु पुरुषबीज- स्यापि वैयथ्यं मा भूदिति तत्रापि प्रजोत्पत्तिबलात्कारः कर्तव्य इति चेत्सत्यमेव तत्रापि तथैवा- नुशासनम् । इयान् विशेपो यत्संयमादिना रेतोऽवरोढुं शक्यत इति न वैयर्थ्यमेव रेतसः । न तथा स्त्रीरजः । तस्य मासि मासि क्षरणात् । एवं च विवाहानन्तरं यदि पुरुषो रज.काले स्त्रियं नोपग- च्छेत् तदा तु दातुरिव तस्यापि ऋतुवैयर्थ्यापादनप्रयुक्तः प्रत्यवायः स्यादेव । तदुक्तम्- ऋतुस्नातां तु यो भायां संनिधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः । इति । एवं स्त्रीपुंसयोरुभयोरपि प्रत्यवायस्मरणादुभाभ्यामपि स्वस्ववीजस्य वैयपिादनमसाप्रतमेव । तदेवं पोडशवर्षावधिको दानकालः कन्यायारततश्च विवाहकाल इति सिद्धम् । नैतावता अष्टमादिवत्सरेषु न देया। यावदानकालस्तावईयेत्येव तात्पर्यमस्य विवेचनस्य । एतेन द्वाविंशश्चतु- विशो वा वत्सरो गौणो विवाहकाल इति तावद्देयेति प्रत्याख्यातम् । ननु यस्याः पोडशे वत्सरे ऋतुदर्शनम्, तस्या दानाभावे वर्षत्रयपर्यन्तं प्रतीक्षणे चैकोनविं- शतिवम्य एवोवं स्वयवरमसक्तिरिति ततः प्राक् दानाधिकारः स्यादेव । ऋतुपात्प्यनन्तरं वर्ष- जयपर्यन्तं प्रतीक्षणे एव स्वाम्यनाशः, न ततः पूर्वमिति कथ पोडशवर्षपर्यन्तमेव दानकाल इति चेन ब्रूमः । ऋत्ववरोधो हि स्वाम्यबाधकः । तत्र ऋतुशब्देन न ऋतुमात्रस्य ग्रहणम् । किंतु गर्भधारणोपयुक्चर्तुग्रहणम् । ऋतुस्तु पोडशवर्षे एव भवतीत्यायुर्वेदवाक्यादवगम्यते । तथोकम्- पूर्णपोडशवर्षा खी पूर्णविशेन संगता । शुद्ध गर्भाशय मार्गे रक्ते शुक्रेऽनिले हृदि । वीर्यवन्तं सुतं सूते ततो न्यूनाब्दयोः पुनः । रोग्यल्पायुरधन्यो वा गर्भो भवति नैव वा ॥ इति । एवं यस्य गर्भधारणक्षमत्वं तादृशर्तुप्रतिरोधे एव भ्रूणहत्याप्रत्यवाय इति पोडशे वर्षे प्राप्त- रजस्काया नैव वर्षत्रयमतीक्षणावकाशः । स्वाम्यातिक्रमप्रत्यस्वायपरिहारार्थमृतुत्रयप्रतीक्षणमेव तस्याः कर्तव्यत्वेनानुशिप्यते । तदाह हेमाद्री परिशेषखण्डे विष्णु:- ·५८२ धर्मादर्थे ऋतुत्रयमुपास्यैव कन्या कुर्यात्स्वयंवरम् । ऋतुत्रये व्यतीते तु प्रभवत्यात्मनस्तथा ॥ इति । गोतमः-त्रीनृतुनतीत्य स्वयं युज्येव । इति । नेदं गुणवद्वरविषयम् । भ्रूणहत्यापत्यवायपरिहारार्थत्वात्स्वयंवरस्य । स च प्रत्यवायः शुद्धे गर्भाशये शुद्धे च रजस्येव संभवतीति द्वादशादिपञ्चदशान्तवर्षपर्यन्तमेव प्रतीक्षणं युक्तम् । षोडशे तु स्वाम्यातिक्रममत्यवायपरिहारार्थमृतत्रयपर्यन्तमेव प्रतीक्षणं दानस्येति पोडशे प्राप्तरजस्काया ऋतुप्रयमतीक्षणमेवानुशिष्यत एतेन वचनेनेति युक्तमुत्पश्यामः । एवं चर्तुत्रयप्रतीक्षणमिदं पोडशवर्षे प्राप्तरजस्काविषयम् , वत्सरत्रयप्रतीक्षणं च द्वादशाबापञ्चदशं प्राप्तरजस्काविषयकमिति सिध्यति । सर्वथा त्वायुर्वेदीयगर्भाधानकालो नातिकामेत्तथा दानं विवाहश्च कार्य इति सिध्यति । एवं व चतुर्दशे वा प्राप्तरजस्कया वर्षद्वयं वा वर्षमात्रं वा प्रतीक्षणं कार्यम् । यथा भ्रूणहत्यामत्यवायो न स्यातभा प्रतीक्षणं कृत्वा स्वयंवरः कर्तव्य इति निष्कर्षः । नन्वेतादृशनिगमने किं प्रमाणमिति चेत्स्मार्तवचनमेव गृहाण । तथा च मनु:- धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थों धर्म एव च । अर्थ एवेह वा श्रेयत्रिवर्ग इति तु स्थितिः ॥ अनेन च त्रिवर्गसाधनमेव परं श्रेय इति बोधयता मनुवचनेन तस्यान्योन्यानुबन्धः रमनुपघातवार्थादेव सूच्यते । न हि केवलधर्मस्य श्रेयस्त्वमभिप्रेति मनुः । अतश्र धर्मार्थकामाना- मनुपपातसिद्ध्यर्थे पूर्वोक एव विषयविवेकः श्रेयान् । न तु गुणवद्गुणवद्वरविषयकत्वेन । अत एवं गुणवद्वरालाभेऽगुणवन्तमपि स्वयं वृणुयात्, नतु भतुवैर्यध्यमापादयेदित्यप्याह बोधायन:- त्रीणि वर्षाप्यतुमती फाइक्षेत पितृशासनम् । ततचतुर्थे वर्षे तु विन्देत सदृशं पतिम् ।। अविद्यमाने सदृशे गुणहीनमपि श्रयेत् ॥ इति । गुणाहीनमपि अयेत्, न तु स्तुमतिरोधेन भ्रूणहत्यापातकं फुर्याविति अपेरी। नन्मेव- फाममामरणाचिष्टेद्गृहे फन्यनुमत्यपि । न चैपैना मयच्छेज गुणहीनाय कहिंचित् ।। इति मनुवारपस्य फा गतिरिति धैगुणवद्वान्वेषणमाशस्त्यमिति बमः । नतावता अतुम- विरोपाप वा तमन्यभणदत्यापत्यवायरय माऽयनुज्ञान संभपात । पनातन्तोय॑वन्दपसमात पमिभारपयरममा । ए ५ यथारुपमपि पोशामात् प्रागेव कन्यादानं फर्तन्यमेव । - ६५giri पिम्। परस्प- - - ·विवाहमतिविम्या ननु मनुस्त्वष्टवर्षाया अपि विवाहमनुशास्ति । तथा च मनुवचनम्- त्रिंशद्वर्पोद्हेत्कन्या ह्यद्यां द्वादशवार्षिकीम् । व्यष्टवर्पोऽटवा वा धर्मे सीदति सत्वरः ।। इति । एवमेव- सप्तमावत्सरादूर्व विवाहः सार्ववर्णिकः । कन्यायाः शस्यते राजन्नन्यथा दोपगर्हितः ।। उपायनोदितः काला खीणामुदाहकर्मणि । तस्माद्गाष्टमः श्रेष्ठो जन्मतो वाऽष्टवत्सरः ।। इति । तत्कथं पोडशान्दादूवं विवाह इति मतमिति चेत्-अत्रेदं चिन्तनीयं कस्तावदेतेषां वचनानामधिकारीति । दाता वा प्रतिग्रहीता वा । तत्रोदाहस्य प्रतिग्रहीतृकर्तृकत्वात्भातग्रहीतैवा- आधिकारीति स्पष्टमेव ! दातुस्तु दानमात्राधिकारः । तथा च दात्रा यथाकालं दत्ताऽपि नोवाहिता चेत् पतिग्रहीत्रा, न तत्र दाता प्रत्यवायी भवति । उद्बोहुश्च दानकाल एवोदाहः कर्तव्यतया न कुत्रापि विधीयते । दानानन्तरमवश्यकर्तव्यतया वरणं तु संप्राप्तं क्रियत एव । न च वरणमेव विवाहः । अत एवात्र दानं वरणं विवाहश्चेति त्रयोंऽशाः । तत्र वरणानन्तरं पाणिग्रहणम् । एवं च पाणिमहणादिक्रियाकलाप एवोद्वाहपत्वाच्यः । अनेनैव च पतित्वपत्नीत्वासद्विः । अत एवोक्तम्- पाणिग्रहणमन्त्रास्तु नियतं दारलक्षणम् । तेपो निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे ॥ इति । एवं च यथाकालदानन दाता न प्रत्यवैति । प्रतिग्रहीता च यथाकालमुद्दाहेन धर्ममनुतिष्ठ- तीति को वाऽतिभारः, अष्टम एव विवाहः कर्तव्य इति । ननु किमिव हि वचनं न कुर्यादिति न्यायेन वचनादेव तथाऽतिभार उदोरिति चेत्सत्यम् । तथापि धर्मप्रजोमयसंपत्त्यर्थ विहितस्य विवाहस्य धर्मलोपभयादृष्टमे वर्षे कर्तव्यताबोधनमिदं धर्मप्राशस्त्यपरं नोद्वाहपरम् । तथाहि धर्मप्र- जयोरुभयोरनुबन्धाभावे एकस्य चोपघातप्रसङ्गे कस्य वाऽनुबन्धः कस्य चोपघातः कर्तव्य इति संदेहे धर्म एवानुसंधेयो न प्रजा इति सिध्यति । धर्मस्य परमश्रेयोवहत्वात् । एवं चात्रापि धर्मे सीदति सति अष्टवर्षाप्युद्वाह्योति धर्मप्राशस्त्यपरत्वमस्य । अत्र च विवाहे चतुर्थीसमावेशनरूपाशस्य "अस्वयं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन तु" इति स्मार्तवचनाल्लोपः प्रसन्नति । योडशाब्दे तु विवाहे न स लोप इति सर्वाङ्गसाद्गुण्य- संपादनाय षोडशाब्द एव विवाह इत्येव समुचितं पश्यामः । यतूपनयनातिदेशवास्यम् । तदपि ·- ૧૮૪ धर्मादों संस्कारमात्रपरम्, न त्वनोपाङ्गातिदेशपरम् । दण्डमेखलादीनामप्यतिदेशापत्तेः । एवं च स्थानि- वद्भावेन तत्कार्यकारित्वमेवानेन वाक्येन बोध्यत इति विवाहमात्रेणेव स्रीणां ब्राह्मणत्वादिसिद्धि- रित्येवास्य वचनस्य तात्पर्यमवसेयम्। नो चेत् क्षत्रियवैश्यकन्याम रजःप्रतिरोधेन भ्रूणहत्त्यामत्यवायः केन वार्यताम् । तत्सिद्धमष्टमादारभ्याऽऽपोडशं दानकालः, ततश्च पोडशो वत्सरो विवाहकाल इति । यदि तु चतुर्थीसमावेशनं नाम न किमपि विवाहाङ्गम् । तदा साङ्गविवाहस्याष्टमेऽपि संभवाद भवतु स मुख्यः कालः । तथापि षोडशे विवाहे न कोऽपि प्रत्यवतीत्यपि बोद्धव्यम् । अत्रेदं बोध्यम् । ऋतुप्रतिरोधोऽयमकामतश्चेत् तदेव पोडशे वर्षे विना प्रत्यवायं विवाहः । कामतस्तु दातुः प्रत्यवायः । प्रतियहीतुरपि तस्याः पाणिग्रहणे प्रत्यवायः । कन्यायाश्च परस्वान्या- क्रान्तत्वेन न कोऽपि प्रत्यवायः । अनचैतादृशस्थले कामाकामादिविचारस्तवत्यैः परिस्थितिमनुस्' त्यैव कर्तव्यः । एवं च दातृमतिग्रहीत्रोः प्रायश्चित्तबोधकानि वचनान्यपि सावसराणि । स्वान्य- विनाशेऽपि यदि कन्या स्वेच्छयर्तुप्रतिरोधनं कुर्यात्तदा तु तादृशकन्यायाः प्रायश्चित्तेन विवाहेऽपि न पत्नीत्वम् , किंतु भार्यात्वमेवेति वृषलीत्वबोधकानां वचनानां धर्मकार्यानहत्वबोधन एव तात्पर्यम् । एतेनेदानींतनीनां वृद्धकुमारिकाणां वा कुमारीयुवतीनां वा विवाहोऽपि व्याख्यातः । एतेषां. शब्दानां च मम माता वन्ध्येतिवत् विरोधप्रत्यायकत्वेन बाधितत्वादप्रामाण्यमेव । तिम्रो हि अवस्थाः कौमार्यस्य बाल्यपोगण्डकैशोर्य इति । तत्राऽऽपञ्चमं बाल्यम् , आदशमं पोगण्डता, ततश्रा- ऽऽपोडशं कैशोर्यम् । एवं च षोडशातिक्रमे, तारुण्यावस्थाप्रादुर्भावे च कथं शास्त्रानुशिष्टः पाणि- ग्रहणाधिकारः । शास्त्रं हि " कुमार्याः पाणिं गृह्णीयात् " इति कुमारीमेव पाणिग्रहणेऽधिकरोतीति तदवस्थातिक्रमे धर्यविधेरमावान तेन विवाहेन तस्यां पत्नीत्वमुत्पद्यते । भार्यात्वं तु पुन दिष्वि- वात्रापि निवारयितुमशक्यम् । अत एव गान्धर्वादिविवाहानां काम्यत्वं न तु धर्म्यत्वम् । एवं च 'पाणिग्रहणसंस्कारात् पवित्वं सप्तमे पदे' इति वचनात्पत्नीत्वमपि पाणिग्रहणसंस्कारादेव निप्पद्यते नान्यथेति मन्तव्यम् । ननु पाणिग्रहणसंस्कारामावे भार्यात्वोत्पादक संस्कारान्तरं कथं भवतीति वक्तव्यमिति चेदने विवेच. यिष्यामः। एतेन " रातां पाली वर्जयेत् " इत्यादिनिषेधवचनान्यपि न्याख्यातानि । मुमजस्त्वसंपत्यर्थ क्रियमाणोऽयं विवाहसंस्कारः शासनिषेधातिक्रमणाीयमानः कथं सुपजस्त्वं संपादयितुं प्रभवेत् ? न हि सुमजस्त्वं नाम यथाकथंचिदुदरपूणानुकूलनुदिशालिकर्मशाल्यपत्योत्पादकत्वम् । किंतु अग्दण्ददण्डायमान राष्ट्रपुरुषसंरक्षणक्षमापत्योत्पादकत्वम् । उक्तं चैतत्पुरस्ताद्विस्तरतः । अपि नाम दरीहरयन्त इदानी तादृशान्यपत्यानि । प्रत्युत यस्य कस्यापि राष्ट्रस्य धनेनाऽऽत्मानं धन्यंमन्या ·विवाहमतिबिम्ब मखलेपानुसारेण ध्वनिमुद्दोषयन्त एव. बहवः किलोपलभ्यन्ते । किं होल्गानदीत एव किल मानववंशः प्रवृत्तः प्रसृतश्च । किं जगत्यपरस्मिन्देशे मानवानां तदानीमत्यन्ताभाव एव । ओमिति चेदभिमतार्याणां कैः साकं संघर्पः ? अनायरिति चेत्तत् किमनार्याणां मनुष्यत्वं नास्ति । किं च होल्गातो निःसृतानामार्यत्वमन्येषां चानार्यत्वमित्यत्र किं विनिगमकम् । एतत्सर्वमनुपपायैव स्वाभि- मतभावचित्रणेन कादंबरीवत्किमपि गोष्ठीनिबन्धमारचय्य जनानां पुरतः पुरस्कुर्वन्तः कथं वाऽऽर्य- त्वमात्मनः मन्यन्ते । एतादृशमेव सुप्रजस्त्वं चेदभिमतं तदा तु को नामापरो राष्ट्रविनाश इति मनसि करणीयं विचक्षणैः । नैतादृशं सुप्रजस्त्वं शास्त्रमभिौति । अतश्च पूर्वोक्तशास्त्रीयसुप्रजस्त्व- संपत्तयेऽनुष्ठीयमानो विवाह एव पत्नीत्वमुत्पादयति । न तु बौद्दभिक्षुणा भिक्षुत्वं विहायानन्तरं यया कयापि स्त्रिया इन्द्रियलौल्याक्रियमाणः संकेतः । एवं च कामतो यत्रतुं प्रतिरुध्यानन्तरं यथेच्छं यथाकथंचित् क्रियमाणो विवाहाभिनयो न कथमपि पत्नीत्वमुत्पादयतीति न ततो धर्म- संपत्तिर्न वा धर्म्यप्रजासंपत्तिरित्यूचं सुधीभिः । । ननु कामतः प्रवृत्तानामपि प्रायश्चित्तेन शुद्धिः शास्त्रादवगम्यत इति चेत्सत्यम् । तथापि न परेच्छया सा संपादनीया । अपि तु स्वेच्छयैव । स्वेच्छा च शुद्वौ तदैव भवितुमर्हति यदा स्वाचरणे घृणा स्यात् । इदानीं तु यथेच्छर्तुप्रतिरोधनमेव धर्म मन्वाना आधुनिकाः परितुष्यतु दुर्जन इति न्यायेन शास्त्रमभ्यनुजानन्ति प्रायश्चित्तविषये । एवं यत्र प्रायश्चित्तं विधीयते तयथे- च्छमनुष्ठेयम् , जनावहासपरिहाराय प्रायश्चित्तमप्याचरणीयमित्येवाऽऽकूतमेतेषाम् । अत एव कचिनिवर्ततेऽभद्रात्कचिच्चरति तत्पुनः । प्रायश्चित्तमतोऽपार्थं मन्ये कुंजरशौचवत् ।। इत्युक्तदिशा नैषां प्रायश्चित्तेन कदापि शुद्धिः । अतश्चेदानीमकामत एव प्रायश्चित्तमित्येव पक्षः साधीयान् । न तु "कामकारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात् ।। " इति पक्ष इत्यलं पल्लवितेन । एवं च राष्ट्रियसर्वापत्पर्यालोचनेऽपि षोडषवर्षपर्यन्तमेव शासीयः पाणिग्रहणसंस्कारो भवति । ततः परमापदशात् कन्यावरयोरित्येव सिद्दम् । दानकालस्त्वाषोडशम् । एवं दात्रा यथा- कालं दाने प्रतिग्रहीत्रा च वरणे यथाकालं संपादिते तु विवाहो यदाकदाप्याकौमार्य मवंतीति सिद्धम् । ७४ ·धर्माद (ऋतुमतीविवाहविचारः) एतेन प्रौढाविवाहोऽपि व्याख्यातः । न वयमृतुमत्याः सर्वथा त्यागं ब्रूमहे । न वा कोऽपि धार्मिकस्तथाऽभिपैति । परंतु ऋतुमत्याः प्रौढाया एव विवाहः कर्तव्यः, नोः प्रागिति नानुमन्या- महे । ऋतुमत्या अपि न यथेष्टकालं विवाह इत्यपि नानुमतमस्माकम् । मर्भाधानयोग्यताकालेऽपि यदि विवाहो न स्यात्, तदा तु दाता, प्रतिग्रहीता, कन्या च त्रयोऽपि प्रत्यवायभाज ' इत्येव धर्मशास्त्रस्याभिसंधिरित्येवास्माकं मतम् । अन्यथा ऋतोर्वैयर्थ्यांपादनेन भ्रूणहत्यामत्यवायपसङ्गात् । प्रायश्चित्तबोधकवचनस्यानवकाशत्वमसङ्गाच्च । येषां तु प्रौढाया ऋतुमत्या एव विवाहो धर्म- शास्त्रानुशिष्ट इति मतम् । तेऽपि यान् किल वचनामासान युक्तिवादांश्च पुरस्कुर्वन्ति, तेषामपि पर्यालोचनमावश्यकमिति तदर्थमारभामहे । तेषां मतस्य जीवातुः किल समावेशनमेव प्राधान्येनेति ; तद्विचारः प्रस्तूयते । यद्धि किल विवाहप्रकरणे समाम्नातं समावेशनं तद्विवाहसंस्काराङ्गमूतं न वेति विप्रति- पत्तिः । तत्र मीमांसाशास्त्रदृष्ट्या परिणयमीमांसादिग्रन्धसमालोचनपूर्वकं पक्षोपपक्षनिरन्धनं पराक्रान्तमतीव सनातनधर्मप्रदीप इति नात्र पिष्टपेषणं श्रेयस्करमिति तत्तत एवावगन्तव्यम् । इदमे- वात्राऽऽलोचनीय नाम यदि समावेशनस्य विवाहाङ्मत्वम् , तदा "पाणिग्रहणमन्त्रास्तु नियतं दारलक्षणम् । तेपां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे" इत्यादिवचनानां का गतिः । समावेशनस्याङ्गत्वे तु तद्विना साङ्गविवाहसंस्कारासिद्धिरिति ततः पार कन्यायाः पुनर्विवाहोऽपि स्यात् । न च " वाजपेयेनेष्ट्वा बृहस्पतिसवेन यजेतेतिव- दङ्गाङिभावः । ततोभयोरपि कर्मणोरन्योन्यं भिन्नतिकर्तव्यताकत्वेन भेदेऽपि परस्परोपकारकत्व- भिवानापि कर्मणो देऽपि परस्परोपकारकत्वं स्यादिति वाच्यम् । तत्रोपकारकत्वस्य फलोत्पत्तिसह- फारित्वमिवार तथा सहकारित्वाभावात् । विवाहफलं हि पत्नीत्वसंपादनम् । तच नो बेत्समावे- शनापूर्वमन्तरा, तदा तु यावत्समावेशनं पत्नीत्वप्रयोज्यसफलधर्मकार्यलोपः स्यात् । इटापती तु ." व्यष्टवर्पोऽष्टवषां वा धर्म सीदति सत्तरः इत्यापटपर्पविवाहनोधकवचनम्याकोपः । तस्माद्विवाहस्य सात्वसंपत्तिः समपवीपर्यन्तेवोरी फर्तभ्या । अत एव " तामुदुस यप प्रवेशनम् " इति पारस्करगृतवचनं " तामूद्वा च यत् तो प्रवेशनमभिगमनं फर्यान् " इति कर्माचार्या व्याख्यः। भन्यपा तु अनुप्रवेशनमिन परेशनमभिगमन कार्यमित्येव न्यापधीरन् । यत्तु " यदी यी " इति समावेशनदयमति- ·. . तथैव सा विवारमातिविम्बर ५८७ पादनम् । तस्यायमाशयो यदि कदाचित् पूर्वोतविवाहकालानुसारेण द्वादशादिवत्सरेषु विवाहः, यदि वा ऋत्वनन्तरं वत्सरत्रयं प्रतीक्ष्य स्वयंवरणम् । तवा तु कन्येच्छामनुसृत्यापि विनतुं गमनं सभवतीति तवा विवाहचतुर्थदिनेऽपि ऋतुगमनवद्गमन कार्यम् । अत एव " यथाकामी वा काममाविजनितोः संभवामति वचनात् " इति पारस्करगृह्यवचन सगच्छते । अत एव च न सवत्सरं मिथुनमुपेयाता दादशरात्र षडात्रं त्रिरात्रमन्ततः" इति पारस्करगृह्यानुशिष्टः संवत्सरपर्यन्त मिथुनीभावनिषेधः सावकाशः । अन्यथा हि " चतुर्थ्यामपररात्रे " इति विवाहादारभ्य चतुर्थरात्रावेव चतुर्थ कर्मणि समाप्ते तदानीमेवाभिगमनप्राप्तौ सवत्सरनिषेधोऽयं सर्वथा निरवकाश एव स्यात् । ननु निषेध एव पौढाविवाहगमकः । नहि प्राप्ति विना निषेधः । अप्राप्तस्य निषेधस्तु सर्वथाऽनुपपन्न एवेति तत एव' पौढाविवाहसिद्धिरिति चेन । प्राप्तेरन्यथोपपत्तेः पूर्व प्रदर्शितत्वात् । सूत्रकारैस्तथा शब्देनैवोपनिबन्ध- नात् । एवं च चतुर्थीकर्मणो विवाहशेषत्वेऽपि समावेशनस्य तवनङ्गत्यान समावेशनमन्तरा विवाहासिद्धिः । एतेन- --" उद्घाहितापि या कन्या मन्र्यदि न संस्कृता । अन्यस्मै विधिवदेया यथा कन्या इति वचनात् क्षतयोनित्वमेव विवाहसस्कारस्य पूर्णता गमयति । नतु सप्तपद्यन्तकर्मकलापः । उदाहिता, सप्तपद्यन्तकर्मणा सस्कृता मन्त्रैः समावेशनमन्त्रैर्यदि न संस्कृता अन्यस्मै विधिवत् दानविधिपूर्वक देया । अत एव मनुरपि- सा चेदक्षतयोनिः स्यात् गतप्रत्यागतापि वा। पानर्भवेन भ; सा पुनः संस्कारमर्हति ।। इति अक्षतयोन्याः पुनःसस्कारमनुशास्ति । नो चेत् वचनान्येतानि सर्वथा निरवकाशान्येव । न च विधवायाः पुन सस्कारपरत्वमेतेषाम् । "न विवाहविधायुक्तं विधवावेदन पुनः" इति मनुनैव विधवायाः पुन.सस्कारस्य निषेधात् । एव चागत्या प्रौटाया एव विवाहसस्कारः। स च समावेशनान्तकर्मकलापेनेव साङ्गः सपद्यते-इति वदन्तः प्रत्याख्याताः । पूर्वोक्तपारस्करगृह्य- वचनविरोधात् । किच पूर्वोक्तवचनयोर्यदि समावेशनान्तकर्मकलापस्यैव साइविवाहगमकत्वमिति तात्पर्य परिकल्प्येत । तदा तु- पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम् । तेपा निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे ॥ मनुः ८१२२७ .. - m ·uco धमादा . कन्या इति वचनस्य त्रिंशद्वर्णोद्हेत्कन्यां हृद्यां द्वादशवार्पिकीम् । व्यष्टवर्पोष्टवां वा धर्मे सीदति सत्वरः ॥ मनुः ९।९४ इति वचनस्य च सर्वथा निरवकाशत्वमेव स्यात् । न हि समावेशनस्य विवाहाङ्गत्वे पौढाय एव विवाहस्यानुशासने च सप्तपद्यन्तकर्मकलापस्यैव पतित्वोत्पादकत्वं वाऽष्टव या विवाहस धानुशासनं वोपपद्यते । तस्मात्पूर्वोक्तवचनयोरन्यथैव तात्पर्यपरिकल्पनं युक्तमुत्पश्यामः 1 त सा चेदक्षतयोनिः स्यात् " इति श्लोकोक्तः पौनर्भवेन म; सह पुनर्भूसंस्कारो यस्मिन् कस्मिन्ना वयसि कन्यायाः कर्तव्यः, आहोस्वित् तत्रापि वयसो नियमनमस्तीति संदेहे “ उद्वाहितापि य इति वचनेनाक्षतयोनित्वे कन्यायाः पुनःसंस्कारो पोनर्भवाख्य इति मनुवचनानुसारेणे तात्पर्य परिकल्पनीयं नान्यथा । एवं च तादृशसंस्कारेण कन्यायाः पुनर्भूत्वमेव भवति न पत्नीत्व मिति नायं धर्म्यः संस्कारः । किंतु काम्य एवेति सिध्यति । ननु- पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्वेव प्रतिष्टिताः । नाफन्यासु कचिन्नृणां लुप्तधर्मक्रिया हि ताः ॥ मनुः ८।२२६ इति मनुवचनं सर्वथा स्त्रीणामकन्यानां पुनः संस्कारं निषेधतीति कथमक्षतयोन्याः पुनरिव्य पुनःसंस्कार इति चेन्न । पोनर्भवपुत्रस्य क्षेत्रजकानीनकुण्डगोलकायतिरिक्तत्वेनानुशासनात् तादृश- संस्काराभावे तु कुण्डगोलकायन्यतरत्वमसङ्गात् पौनर्भवत्वोपपत्तये तादृशसंस्कारस्याकामेनाप्यभ्युपग- न्तन्यत्वात् । " लुमधर्मक्रिया हिताः " इत्यनेन तु तस्य संस्कारस्य धर्म्यत्वमेव निषिध्यते । एवं च तारासंस्कारस्य न पत्नीत्वोत्पादकत्वम् , अपि तु भार्यात्वोत्पादकत्वमेव । अत एव वाचा दचा मनोदत्ता अग्निं परिगता सप्तमं पदं नीता भुक्ता गृहीतगर्भा प्रस्ता चेति सप्तया पुन भवति । तामुदुम न प्रना न धर्म विन्दते " इति गौतमपचनं संगच्यते । युक्तं चैतत् । सुपजस्त्वस्येव विवाहमयोजकत्वस्य पूर्वमुपपादि- तत्वात् । अन्यथा हि विवाहसंस्कारस्य सर्वथा पेयमेव । लोकन्यवहार-यवस्था न समय मन्पादिना राजसारानेन या सुपादेति न तदर्भ संस्कारापेक्षा । एवं च पुनर्माल्यः संस्कारोऽयं शासानुमतोऽपि न पर्यः, किंतु लोकपानानिहिक साऽऽसुरादिविवाहयादिति विशेयम् । पद्धर्मार्थकामपत्रिवर्गस्य श्रेयस्य पतिपादयता मनुमा तस्यान्योन्यानुसन्धरण परम्परानुपात कत्यस्य र पालोनीपत्रमवायमेवामितम् । एवं प धर्मानुठानसंप दिसं. कानुशियो पगासे । पानन्यायाः एमापा सेति कुमारीमातातिकमे HINकाररप 6 + भयं भाव:- ·विवाहमतिबिम्बा संस्कारत्वमेव न संभवति । क्रिया हि द्रव्यं विनयति, नागव्यमिति न्यायेन संस्कारस्य गुणाधाने दोषापनयने च द्रव्यगतयोग्यतासापेक्षत्वमवश्यमेवाभ्युपगमनीयम् । विवाहसंस्कारस्य संस्कार्य हि कुमार्याः पाणि गृह्णीयात् " इति वचनात् कुमार्येव । कुमारीत्वं चाक्षतयोनित्वमिवानन्यपूर्वत्व मपि । न हि मनसोऽन्यत्रानुबन्धेऽनन्यपूर्वत्वं संभवति । भावदुष्टो हि क्रियास्वपि दोषमुत्पादयतीति सुविशदमेव व्यवहारेऽपि । एवं च भावदुष्टायाः कुमार्या अपि पाणिग्रहणे यथावद्गृह्यकर्मानुष्ठानासंभ- वेन धर्मानुष्ठानस्याप्यसंभव एव । अतश्चैतादृश्याः कन्यायाः परिग्रहश्चेत्कर्तव्यस्तहिं कामार्थमेव स कथंचिद्भवितुमर्हति । न धर्मार्थ वा धर्म्यप्रजासंपत्त्यर्थमिति व्यर्थ एव तादृशीनां विवाहसंस्कारः। कामार्थोऽपि स न यथावत् काममपि संपादयितुमलम् । अनुपस्कृतरतेरसंभवात् । अत एव " पुन- भूरियमन्यपूर्वावरुद्धा नात्र शड्कास्ति' इति कामशास्त्रोक्तं संगच्छते । अत एव चानन्यपूर्वीया- मेवानुपस्कृता रतिरिति कामशास्त्रानुशासनम् । यद्यप्यन्यासामपि नायिकानां कामशास्त्रेऽभ्यनुज्ञा- नम् । तथापि न तधर्मप्रजासंपत्यर्थम् । फितु व्यावहारिककारणान्तरवशादेव । एतत्सर्वं प्रारम्भ एवोपपादितं न विस्मर्तव्यम् । तथा च सत्यपि धर्मशास्त्राभ्यनुज्ञाने पौनर्भवसंस्कारस्य न तदनुष्ठानं श्रेयस्करमित्येव धर्मशास्त्रस्याभिप्रायः । अन्यथा हि धर्माननुबन्धित्वेन धर्मोपघातकत्वेन च तस्य प्रचारे काममूलकः सर्वत्र प्रकटव्यभिचारप्रसङ्गः केन वार्यताम् । यथा हि सर्वेषां द्वादशानां पुत्राणां वाऽष्टानामपि विवाहानामभ्युज्ञानेऽपि केषांचिदेव धर्म्यत्वं न सर्वेषाम् । एवं पौनर्भवपुत्रस्या- धम्यत्वेन परिगणनात्तदुपयुक्तविवाहसंस्कारस्याप्यधर्यत्वमेव सांपतं परिकल्पयितुम् । एवं कानीन- सहोढजयोरभ्यनुज्ञानेऽपि विवाहात्यागेव कन्याभिगमनं न पुरास्कियते । तथैव पौनर्भवस्यापि परिग- णने किमिति तदुत्पादकपुन संस्कारपुरस्कारो धर्यत्वेनेति न विद्मः । एवं चैतादृशतात्पर्यपरिकल्प- नमिदं कामान्धतामात्रं गमयति न धर्मश्रद्धामिति स्पष्टमेवोद्घोषयामः । एवमपि भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिरिति न्यायेन धर्मतिरस्कारपूर्वक काममात्रपुरस्कारे कियन्तं वा कियत्कालपर्यंत वा पत्यन्तरं विधातव्यामित्यत्र नियामकाभावात् पाश्चात्यानामिव दिनाभ्यन्तरेऽपि पतिद्वयस्य पति- त्रयस्य वा प्रसक्ती कीदृशं किल समाजस्वास्थ्यं वा संसारशान्तिर्वा शान्तिसुखं का संपादितं भवे- दिति मनसि करणीयं सूक्ष्मेषिकया समाजसंधारकैः । वयं तु मन्यामहे यदेवं स्वयं नष्टः पराना- रायतीति न्यायेनाऽपामरं संसारसुखं लभमानानामस्माकं सुखस्यासहिष्णुतयैव किलतादृशमतप- चारः प्रबलानां वासनातृमिति । तद्यदि संसारे सुखस्य शान्तेश्चापेक्षा, तर्हि तु पतिपन्यो- यावज्जीवमनुच्छेद्यः संबन्धो यथा भवेत्तथैव प्रयतनीयम् । तदर्थं च धर्मपुरस्कार एवात्यावश्यकः । , अत एवं- न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते । एवं धर्म विजानीमा पार प्रजापतिनिर्मितम् ॥ मनुः ९-४६ ·7 धर्मादः देवदचा पतिर्भायां विन्दते नेच्छयाऽऽत्मनः । तां साध्वीं विभृयानित्यं देवानां प्रियमाचरन् ।' मनुः ९।९५ इत्यादि मनुरनुशास्ति । नो चेद्विवाहसंस्कारस्य सर्वत्रापतिहतप्रसरत्वात्सर्वमिदमसंगतमेव. स्यात् । एतेन-"नेकस्यै सहपतयः" "पतिमेकादर्श कृधि" इत्यादिमन्त्रलिङ्गतात्पर्य यावज्जीव यावदपेक्षं पत्यन्तरवरणमिति वदन्तोऽपि परास्ताः। एतादृशतात्पर्यपरिकल्पनेन किंवाऽन्यत्सा- धनीयमृते कामपूर्तेः । तद्वरं विवाहसंस्कारोच्छेदनम् । न ह्येकादशपतिवरणानन्तरं न कामोद्रेक इति वक्तुं पार्यते । पुरुषसाम्यानुसारेण स्त्रीणामप्यनेकपतिस्वीकरण न्याय्यं नैसर्गिककामवासनाक्ला- दिति चेत्तहिं दीयता पतिपत्नीसंबन्धस्य समाजस्वास्थ्यप्रयोजकस्य जलाञ्जलिः । तथैव समयबन्धा- दीनामपि नास्त्येवाऽऽवश्यकतेति कामं साम्यवादेन पशुत्वमेवाडीक्रियतां मानवस्यापि । एवमपि न शान्तो व्याधिः । पशूनामिव पुरुषाणामप्येकस्त्रीविषयेऽन्योन्यसंघर्षः कथं वा परिहरणीय इत्यत्र नियामकाभावेन राजशासनस्य विच्छानुसारेण नियामकत्वेन चागत्या स्त्रीणामिच्छैव नियामिका ऽभ्युपगन्तव्या। तत्र च स्त्रीपुरुषयोः साम्यस्य न्याय्यत्वे पुरुषेच्छाया अपि नियामकत्वमापतितामि- त्यन्ततो बलस्यैव नियामकत्वमभ्युपगन्तव्यम् । तथा च समाजसुधारणाप्रवृत्तानां बलस्यैवं न्याय्यत्वो- पग्रहोऽयं कीदृशं समाजसुव्यवस्थामावहेदिति विचारणीय सुधीभिः। एवं च सुव्यवस्थार्थ प्रचा- नामिदं दुरवस्थापादनं समाजस्य विनायकं प्रकुर्वाणो रचयामास वानरम्' इत्यामाणकं सार्थकी करोतीत्यहो प्रेक्षावत्त्वम् । अत एव दीर्घ पश्यत मा हस्त्रं परं पश्यत माऽपरम् इत्यनुशासनं धर्मशास्त्रस्येति मनसि करणीयम् । नहि साम्यं वा समाना मनोविकारा वेति सर्व सर्वस्य न्याय्यं धयं च भवति । तथाविधसाम्यस्य सर्वत्राप्रतिहतप्रसरत्वात् । कर्तव्यनियमनमिदं सर्वथा व्यर्थमेव स्यात् । न हि कर्तव्यनिष्ठाया साम्यवादस्य स्वरमवकाशः कुत्रापि समाजविषये इतिहासगोचरः। न वा तथा प्रत्यक्षमनुभूयते कुत्रापि । अत एव कामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्यकामता" इति प्रस्तूय अशेन कामपूर्तिरोन च कामनियमन धर्म इति धर्मशास्त्रस्य प्रणयनम् । मन्पपा हि नरफदारमेव काम इति सर्वमेव न्याकोपित स्यात् । सर्वथा त्वेवादशतात्पर्यपरिफन्स- नामिद तत्रापि मिझोर्न धर्मश्री पुष्णातीति धर्मध्वजत्यमेवाऽऽविकरोति । अल प्रसकानुपसकया। “ ·विवाहप्रतिविम्बा ५९१ एतेन "उद्घाहितापि या कन्या" इति श्चोकस्य पूर्वोक्ता व्याख्यापि- व्याख्याता। "तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे" इति मनुवचनेन "तामुदुह्य यथतु मवेशनम्" इति पारस्करगृह्यवचनगतल्यबन्तेन च सप्त- पदन्तकर्मकलापस्यैव विवाहसाङत्त्वबोधनात् । अन्यथा तयोर्वयर्थ्यप्रसङ्गात् । तस्माद्वाग्दत्तापरत्वमे- वैतस्य वचनस्याभ्युपेयम् । अत एव "यथा कन्या तथैव सा" इति कन्यात्वातिदेशः । ननु वाग्द- चाया अपि पुनर्भूत्वमेव पूर्वोक्तगौतमवचनादिति कथं तस्या अपि पौनर्भवसंस्कारातिरिक्तो विवाहसं- स्कारः स्यादिति चेन्न । वाग्दत्ताया भावदोषापरिज्ञानेन तथा संस्कारसंभवात् । यत्र तु, भावदोषः स्कुट एवाम्बिकादिवत् , तत्र पुनर्भूत्वमेव । अत एव कन्यात्वातिदेशः । एवं च पाणिग्रहणमन्त्राणामे- तादृशस्थलेऽतिदेशादेव विनियोगः । कन्यात्वप्रयोज्यत्वात्तेषाम् । नन्वेवमत्रापि विवाहितासु तथाऽतिदेशेन प्रयोगो भवतु, का हानिरिति चेन | सप्तपद्यन्तक- मकलापस्यैव विवाहप्रतिधापकत्वबोधकवचनहान्यापत्तेः । एवं च विवाहिता चेन्न मन्त्रसंस्कारांमावः। मन्त्रसंस्काराभावे तु न विवाहितेति वचनगतस्यैव परस्परविरोधपरिहारार्थमुदाहितेतिभयोजकमयोगा- चोदाहिता पित्रादिभिवाचा दत्तेत्येवार्थोऽभ्युपगन्तव्यः । अन्यथा तूढेत्येव वक्तव्यं स्यात् । एवमेव- "ऊढापि देया साऽन्यस्मै सहावरणभूपणा " इत्यादिवचनगतोढापदस्याप्यों निर्वचनीयः । एवं च यत्र खलु पुनश्च विवाहसंस्कारानु- शासनम्, तेषां सर्वेषामेव वचनानां वाग्दत्तापरत्वमेव । यानि तु पौनर्मवसंस्कारप्रतिपादकानि विध- वायाः, तानि तु न विवाहमनुशासति, किंतु पौनर्भवसंस्कारमेव । तादृशसंस्कारस्य धर्म्यत्वाभावेन सुमजस्त्वसंपत्यर्थमनुपयोगात् " ऊढायाः पुनरुद्वाहम् " इति कलिवय॑त्वम् । युक्तं चैतत् । तस्य कामप्रयोज्यत्वात् । अत एव- या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया। उत्पादयेत्पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते ॥ मनुः ९१७५ इति पौनर्भवपुत्रलक्षणे स्वयेच्छया पुनर्भूत्वेति निर्देशः । नात्र ज्ञातीनां संमतिर्न वा धर्म- शास्त्रस्येति काम एव तत्र पुरुषान्तराश्रयायोजकः। अतश्च तादृशसंस्कारेण भार्यात्वमेव न तु पत्नीत्वं संपद्यते । अत एव " स्वेच्छयाऽन्यस्य पुनर्भायी भूत्वा" इति कुल्लूकः संगच्छते । अयं मावः-पत्नीत्वं धर्मकार्यसहकारमयोजको धर्मः। “पत्युनों यज्ञसंयोगे" इति पाणिने- स्नुशासनात् । स च शास्रबोधितविवाहसंस्कारमन्तरा कथमपि ज्ञातुमशक्यः । अत एव शास्त्रैक. मम्यः । मात्विं तु ग्रासाच्छादनादिना वेश्यासाधारणमिति न-तत्र शास्त्रैकगम्यत्वं न वा शास्त्री- - - ·धर्माद ५९२ यसंस्कारापेक्षा एवमेवानुवतभार्यात्वमपि ग्रासाच्छादनादिप्रदानेन ज्ञातुं सुशकं समयबन्धादिनापीति न तत्र शास्त्रीयसंस्कारापेक्षा । अयमेव वेश्यात्वभार्यात्वयोविशेषो यदननुव्रतात्वानुव्रतात्वे नाम । एवं च बन्धक्या अपि अनुव्रतात्वे भार्यात्वं भवितुमर्हति । पत्नीत्वं शास्त्रीयविवाहसंस्काराभावान्नोभ- योरिति पुनर्बादीनां न कथमपि शास्त्रीयः संस्कारः । ततश्च पौन वाख्यः संस्कारोऽयं कश्चन समयबन्धरूपो लौकिक एवेति पर्यवस्यति । अत एव- न दानं नैव वरणं न चैव हि प्रतिग्रहः । पैरात्रिको विधिर्न स्यात्पुनरुद्वाहकर्माण ॥ इत्युक्तं संगच्छते । अत एव च- न निष्कयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते । एवं धर्म विजानीमः प्राक् प्रजापतिनिर्मितम् । इति मनुवाक्ये भार्यापदस्य पत्नीपरत्वम् । केवलभार्यायास्तु निष्क्रयविसर्गौ संभवत एव । मातुलस्य सुतामूवा मातृगोत्रां तथैव च । समानभवरां चैव त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् । इत्यादिवचनेरज्ञानाच्छलेन वा बलात्कारादिना वा जातेऽपि विवाहसंस्कारे सपिण्डसगोत्र- सप्रवरादिकन्यानां विसर्गस्योक्तत्वात् । मातृवत्पालनानुशासनं तु पुनः संस्कारासंभव एव । संभवति चापत्योत्पादनानन्तरमप्यज्ञानादिदोषपरिहारः । तदा तस्याः कन्यात्वक्षत्या कन्यात्वप्रयोज्यसं- स्कारासंभवः । एवं चैतादृशकन्यानां विवाहप्रयोजकासपिण्डत्वादिधर्मामावादेव न पत्नीत्वमुत्पयत इति तादृशीनां समन्त्रकपुनर्विवाहसंस्कार: स्यादेवेति तत्परत्वमपि “ उदाहितापि या कन्या " इत्यादि- वचनानां सुवचम् । अधिक चात्राऽऽलोचनीयं सुधीभिः । यथाकथमप्यतादृशां वचनाना पोटा- विवाहतात्पर्यगमकत्वं तु न कदापि संभवतीति विज्ञेयम् । कन्यात्वं च न स्यपत्यत्व किंवा योनित्वमेव । शापाशीवादी न कन्याशब्दस्य स्यपत्यपरत्वम् , विवाहे त्वक्षतयोनित्वमिति विवेकः। इदमत्राऽऽलोचनीयम् । यत् विवाहसंस्कारप्रयोजकाः कन्यागताः के वा धर्माः शास्त्रतास- यविषयीभूताः, यन विवाहसंस्कारेण पत्नीत्वसंपत्तिरिति । यता किया हि द्रव्यं विनपति नाद- ग्यम् " इति फैिल शास्त्रासिद्धान्तः । संस्कार मितिनापि द्रव्ये किंचित् गुणाधानं दोषा- पनयने पाऽवश्यमेव पिधेयम् । तत्र संरकारेषु सर्वत्र क्रियासामान्येऽपि न हि संवैः संस्कारः सर्वत्र मगर समान गुणापानं दीपापनयन वा भवति । घटीनारयादिसंपादकसंस्कारेण तथा पाक पापस्य पाविधार्शनान् । पिपाइसंरकारेण नियं दन्य नवरात्मकमेनि तत्र पत्नीत्वपतित्व- ·विवाहमतिविम्बा संपादने द्रव्यगतयोग्यताया अपेक्षाऽस्ति नवेति विशये तु धर्मशास्त्रीयविधिनिषेधाभ्यामिदमेवानुमा- तव्यं भवति यत्तत्रापि द्रव्ये संस्कारयोग्यताव्यञ्जकानां केषांचिद्धमीणामस्त्येवापेक्षेत्येव धर्मशास्त्र- स्याऽऽशयः । के च ते धर्मा इत्याशड्कायां धर्मशास्त्रोपदिष्टाना सर्वेषामेव ग्रहण वा केषाचिदेवेति पुनरप्याशड्का समुदेति। तत्र सषामेव ग्रहणे तु निषिद्वधर्माणा सर्वेषां विवाहसंस्कारानहत्वगमकत्वं कल्पनीयम् । तथा च निषेधातिक्रमेण क्रियमाणो विवाहः पत्नीत्वमेव नोत्पादयेदिति नदीवृक्षादि- नाम्नीनां कन्यानां सर्वथा पत्नीत्वाभावप्रसङ्गः । यदि पुनस्तत्र पत्नीत्वं सपद्यत इति परिकल्प्येत तदा तु सपिण्डसमानार्षगोत्रजास्वपि तत्तथैव भवतीति परिकल्पनीयं स्यात् । सेयमुभयतःपाशा रज्जः । तत्परिहारार्थ केपाचिद्धर्माणामेव विवक्षितत्वमिति मन्येत। तथापि विशेषो वक्तव्यः । स च गमकमन्तराऽनुपपन्न इति विवक्षाऽविवक्षागमकमपि वक्तव्यं स्यात् । तत्र स्वातन्त्र्येण तत्परिकल्पना- पेक्षया पूर्वनिबन्धकारर्यत्परिकल्पित तदेवानुमन्तव्य शिष्टपरिगृहीतत्वात् । एवं च दृष्टार्थाना स्मृतीनां दृष्टार्थादेव प्रामाण्येन नादृष्टार्थपत्नीत्वप्रयोजकत्वम् । ये त्वदृष्टार्थाः शास्त्रैकगम्या धर्मा असपि- ण्डासमानार्पगोत्रजत्वादयः, तेषामेवादृष्टार्थशास्त्रैकगम्यपत्नीत्वप्रयोजकत्वमिति युक्तमुत्पश्यामः । अन्यथा तु व्यवहारासौकयं छलबलाद्यवकाशो विधिनिषेधानर्थक्य च प्रसज्येरन् । येन केनापि धनबलाद्यस्य कस्याप्यभिमतायाः कन्याया अपहरणेन सपादिते विवाहसस्कारे पश्चात् समासादि- ताया अपि तस्याः पत्नीत्वाक्षत्या पित्रादीनामगत्या तद्नुमतिप्रसङ्ग इति कि वा समाजस्वास्थ्य सपादितं स्यात् । अतश्च शिष्टपरिगृहीत एव पन्थाः श्रेयान् । तदत्र मिताक्षरायां विज्ञानेश्वरो यथा- "अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्पगोत्रजाम् " या स्मृ. श्लो. ५३ अरोगिणीमचिकित्सनीयव्याध्यनुपसृष्टाम् । भ्रातृमतीं पुत्रिकाकरणशड्कानिवृत्तये । अनेना- परिभाषिताऽपि पुत्रिका भवतीति गम्यते । असमानार्पगोत्रजाम् । ऋपेरिदमार्ष नाम पवर इत्यर्थः । गोत्रं वंशपरम्पराप्रसिद्धम् । आर्ष च गोत्रं चाऽऽर्षगोत्रे । समाने आर्पगोत्रे यस्यासी समानार्षगोत्र- स्तरमाजाता समानार्पगोत्रजा । न समानार्षगोत्रजा असमानार्षगोत्रजा ताम् । गोत्रमवरौ च पृथक् पृथक् पर्युदासनिमित्तम् । तेनासमानार्षजामसमानगोत्रजामिति । तथा च " असमानप्रवरविवाहः" इति गोतमः । तथा । असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः। सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्माण मैथुने ॥ इति मनुः ३।५। तथा मातृगोत्रामप्यपरिणेया केचिदिच्छन्ति ।

·" ५९४ धर्माद * मातुलस्य सुतामुदवा मातृगोत्रां तथैव च। समानप्रवरां चैव गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति प्रायश्चित्तरमरणात् । अत्र चासपिण्डामित्यनेन पितृष्वसमातृप्वनादिदुहितृनिषेधः । तथा असगोत्रामित्यनेनासपिण्डाया अपि भिनसतानजायाः समानगोत्राया निषेधः । तथा असमानप्रवरामित्यनेनाप्यसपिण्डाया असगोत्राया अपि समानप्रवराया निषेधः । तथा चासपिण्डा- मित्येतत्सार्ववर्णिकम् । सर्वत्र सापिण्यसद्भावात् । असमानार्पगोत्रजामित्येतत्रैवर्णिकविषयम् । पद्यपि राजन्यविशां प्रातिस्विकगोप्राभावात्पवराभावः, तथापि पुरोहितगोत्रप्रवरी वेदितव्यो । तथा च " यजमानस्याऽऽयान् प्रवृणीत " इत्युक्त्वा " पौरोहित्यान् राजन्यविशां प्रवृणीते' इत्याहाऽऽश्वलायनः । " सपिण्डासमानगोत्रासमानप्रवरासु भार्यात्वमेव नोत्पयते । रोगिण्यादिषु तु भार्यात्वे उत्सनेऽपि दृष्टविरोध एव" इति ॥ अनेन च मिताक्षराव्याख्यानेन सपिण्डासमानगोत्रासमानप्रवरासु पत्नीत्वमेव नोत्सयत इति न तासा विवाहसंस्कारयोग्यतेति गम्यते । भार्याशब्दोऽत्र पत्नीपरः । विवाहेन पत्नीत्वस्यैवो- सापमानत्वात् । तथा च मातुलसुतायाः सापिण्डयेन समानगोत्रायास्तु प्रतिपदोक्तत्वेन निषेपात् तन्मध्यपतितमातृगोनाया निषेधोऽपि पत्नीत्वोत्पत्यनहता गमयति तस्या इति तस्या अपि विसर्गः सुपपनः । एवमेव मन्वर्षमुक्तावलियथा- अत्र च करणे सगोत्रापरिणयने " " सगोवा घेदमत्योपयच्छेन्मातृवदेनां निभृयात् " इति परित्यागश्रवणात् " परिणीय सगोत्री च" इति प्रायश्चित्तश्रवणाच्च । तत्र तत्समभिन्याहते प मानुसापिण्टापरिणयनादी भार्यात्वमेव न भवति । भार्याशन्दस्याइवनीयादिवयंस्कारवयनत्वात् । पेपा पुनरगुणदोषमूलके विधिनिषेपाभिधाने यथा हीनक्रियमित्यादि, न तदतिक्रमे भार्यात्वाभावः । मत स मनुना महापरि सम्झानि ' इत्यादि पृधमरणं कृतम् । एतन्मध्यपतिवध " नर्सs नीनाम्नी " इत्यादिसतिषेधोऽपि न मार्यात्वाभाषस्तकः । कि नत्र शास्त्रानिक्रमात् पाय- भिमानम्" । मनुः १११॥पति। भर ५ पत्नीत्वासिधापरि पन्मानपत्यारिपातनमुम् , तप सतयोनिले एन । सतयोनिल एर सिाहेन भन्यायो पलीतात्परः । अत एर " अनन्यसि फान्नामसपिन्दा पीपसीम् ॥ की पारमनपरपने भवन्यावानिति निम्। पोसापनन्तरं सरिडा- ifa दावारमान ने 4 मारा: पतिपift-भरेन पाली AMIJIIमा ! HEART A TERकी पसमा । सस ·दृष्टार्थत्वादेव निषेधात् । ते च दासत्वदीर्घामयत्वादयः । एवमप्यज्ञानच्छलबलादिभ्य एव ताहशर्जाते विवाहे कालान्तरेण पूर्वोकदोषज्ञाने च कन्यायाः पुनश्च विवाहो वरान्तरेण । ज्ञानपूर्वकतादृशसं- पत्नीत्वानिप्पत्त्या पुनराच्छिय संस्कारः शास्त्रानुशिष्टो नापह्नोतु शक्यः । अत एव निषेधाभ्यामवगम्यमाना विवाहयोग्यताप्रयोजका वरवधूगता धर्मा एवेति सिद्धम् । अत्रेदं समवधे- विवाहप्रतिविम्ब बलच्छलादिष्वपि विज्ञेयम् । तदेवं पत्नीत्वं, अनन्यपूर्षिकात्वे असपिण्डात्वेऽसमानार्पगोत्रजात्व एव कन्याया विवाहेन निष्पद्यत इति सिध्यति । अन्यथा तु कृतेऽपि विवाहसंस्कारे पत्नीत्वरूपफलानु- सत्या तस्याकिंचित्करत्वेन सर्वथा वैयर्थ्यमवति तदा पुनःसंस्कारो विवाहाख्य एव भवति, न पौनर्भवाख्य इति सिद्धम् । एवमेव बरेऽपि पतित्वोत्पत्ती विवाहप्रयोजकधर्माणामालोचनं कर्तव्यं भवति। विवाहस्य पति- त्वपत्नीत्वोमयोत्पादकत्वात् । पतिपत्नीशब्दयोनिरूपकांशे परस्परसापेक्षत्वाच्च । अत्र च कात्याय- नवचनं यथा स तु यद्यन्यजातीयः क्लीवः पतित एव वा । विकर्मस्थः सगोत्रो वा दासो दीर्घामयोऽपिवा ॥ अढापि देया साऽन्यस्मै सहावरणभूपणा ॥ इति । अत्रापि सर्वेषां विशेषणानां न पतित्वानुत्पादकत्वम् । किंतु आदितः पञ्चानामेव । दृष्टार्थानां स्कारे तु वरवध्वोरुभयोरपि सामाजिको दण्ड एवं राज्ञा निर्देष्टव्यः । एव चैतादृशस्थले कन्यायाः . वलादपहृता फन्या मन्त्रैर्यदिन संस्कृता । अन्यस्मै विधिवद्देया यया कन्या तथैव सा" इत्यादीनि वचनानि संगच्छन्ते । बलादिति छलाज्ञानादीनामुपलक्षणम् । एवं कन्यायाः पुनश्च विवाहसंस्कारोऽवस्थाविशेष भवतीति सिद्धम् । ते च विशेषाः शास्त्रतार्पयविषयीभूतविधि- मतिबन्धस्तु राजदण्डाधीनः । विकर्मस्थपातित्यादिदोषपरिज्ञानं च धर्मश्रद्धाधीनम् । तत्रेदानी राजदण्डस्य सर्वथा निरङ्कुशत्वात् धर्मश्रद्धायाच तदधीनत्वेन तस्या अपि निरर्गलत्वात् लीनत्वा- दिदोषज्ञानस्य च व्यवहार दुर्घटत्वाच्चायं पुनश्च विवाहाख्यः संस्कारो व्यवहारासोकर्य जनाभि- शस्ति च जनयेदित्यालोच्यैव सुदूरं कलौ निषिद्धः ऊदायाः पुनरुद्धाहम्" इति वचनेन । नैतावता कदापि सस्कारो न भवति पुनश्चेति वक्तुं शक्यते । एवं च कलिनिषेधोऽयं प्राप्तिपूर्वक एव। एवं च पूर्वोक्तानां सर्वेषा वचनानां वाग्दत्तापरत्वकल्पनमसामतमेव । अधिकं चात्र विवेचनीय विधवापुनर्विवाहे वक्ष्यते । अत्र च प्रसङ्गात् गोत्रविषये किंचिद्विचारणीयमापतति । श्रूयते हीदानी " ·धर्मादा विवाह गोत्रविचारः सर्वधा परिहरणीय इति कोलाहलः केचित् । गीगाणि तु पुरुषविशेषा इत्यनेकपरम्परातिकमे नापिण्डयसंबन्धनिवृत्त्या का हानिः सगोनापरिणये इति तेपामाशङ्का । तदा गोत्राणि किं पुरुषविगेगा एव आहोस्वित् पाटकौशिकगरीरान्तर्गतः कश्रन स्थायी भावः । उताहो फलनामावमिति फिरिद्विमृश्यते । (गोरमारविमर्शः) असमानागोरजाम् इति याज्ञवल्क्यवचनेन समानगोत्रत्वं समानपवरत प विवाहे कन्यायाः पर्षदा पृथक् पृथानमिचमिति बोध्यते । असपिण्डाम्" इत्यनेन 7 सा. ज्यपाल । का सापिट होकशरीरावपवान्नेनेति ततः पृथगेय समानगोवायाः समानरापाभ निषेपार गोवरवरपदाषी सापिण्डवादन्यापति गम्यते 1 फी तापित्याकाक्षायां समानामपत्य मोनम्, सरणारा पार इति सर्मनिरन्य कारमतम् । तदुर वीरमित्रोदये- भमायामनन्यतमायं साक्षात्परम्परानात नत्तमोत्रमुच्यते । तथा व स्मृधिः- नमदनिभग्दानी चामियाविगीतमाः । वसिष्टकश्यपागम्न्या मनपा गौरफारिणः ॥ पनपा पान्मपत्यानि नानि गांगण मन्यते ॥ ति॥ 1 ·विवाहमतिबिम्बः ५९७, भ्यश्रायमर्थोऽवगम्यते । तत्र ' अग्निं दूतं वृणीमहे वृणीध्वं हव्यवाहनम् ' इत्यादिभिर्मन्त्रलिङ्कराह- वनीयस्याग्नेरिणकर्मत्वमुच्यते । द्वितीयानिर्देशात् । तथा दर्शपूर्णमासयोः प्रवरविधिपरं तैत्तिरीयत्रा- ह्मणं 'वृणीध्वं हव्यवाहनम् ' इत्यस्यैतमेवार्थमाह । त्रयो वा अग्नयो हव्यवाहनो देवानां कन्यवाहनः पितॄणां सहरक्षा असुराणां त एतृह्यशिंसन्ते मा वरिष्यन्ते मामिति वृणीध्वं हव्यवाहनमित्याह, य एव देवानां तं वृणीते आर्षेयं वृणीते बन्धोरेव नैत्यथो संतत्या इति । अत्राप्याहवनीयाग्निरेव वरणकर्म । देवानां यो हव्यवाहनस्तमायामिति द्वितीयानिर्देशात् । वाजसनेयिब्राह्मणमप्येतमर्थमाह । अथाऽऽ- यं वृणीते ऋषिभ्यश्चैवैनमेतदेवेभ्यश्च निवेदयत्ययं महावीर्यो यो यज्ञं प्रापदिति । अस्याओं मञ्जर्यामुक्तः । आर्षेयं ऋष्यपत्यमाहवनीयममिं यजमानेनोत्पादितत्वायजमानस्य च ऋषिसंतानत्वात्तं वृणीते । किमर्थमित्याशक्य प्रयोजनमाह ऋषिभ्यश्चैवैनं यजमानं देवेभ्यश्च निवेदयत्ययं महावीर्यो ब्राह्मणो यज्ञं प्रापदिति । यस्मादेवं सप्रयोजनः प्रवरस्तस्मादाय प्रवृणीत इति तस्मात्तदविरोधाय सूत्रकारवचनानि किंचिद्ध्याहृत्य व्याख्येयानि । तथाहि-इतो यजमानादूर्वान् यजमानस्याऽऽ- पेयान् संकीर्त्य यजमानद्वारा तदपत्यत्वादेव तत्सादृश्येन हे अने त्वं भृगुवदसीति वृणीते । तथा अमुतोऽवाचो होतेत्यत्रापि तानेव संकाय यजमानद्वारा तदात्यत्वादाहवनीयमेव योग्यत्वावृणीते पार्थयते भार्गव भृगोरपत्य देवेभ्यो यज्ञं वहेति । इति । अनेन च वीरमित्रोदयेन स्पष्टमिदमवगम्यते यद्गोत्रं नाम सप्तर्षीणामपत्यम् । मवरोऽपि तदे- वेति ऋष्यपत्येष्वेव कस्यचिद्गोत्रत्वं कस्यचित्त प्रवरत्वम् । तत्राग्निवरणं यजमानप्रवररूपेणोति तदर्थ पवरपारिपालनं वंशपरम्परयेति । एवं च गोत्रप्रवरपरिपालनं यज्ञार्थमपि पत्नीत्वसिध्यर्थं विवाहेऽपि परिपालनीयम् । पत्नीत्वस्य यज्ञाधिकारप्रयोजकत्वात् । एवं चर्षयो हास्मदादिवत्केचन पुरुषविशेषा एव । तत्र केषांचिद्गोत्रत्वं केपांचित्तु पवरत्वमित्यत्र वंशपरम्पराप्रसिद्धिरेव नियामिका । एवं च यत्र यस्य गोत्रत्वेन प्रसिद्धिस्तत्र तस्य गोत्रत्वम् । यत्र तु प्रवरत्वेन तत्र प्रवरत्वमिति विवेकः । सप्तर्षि- संतानानि तु सहस्रशः । अतश्च गोत्राणामप्यपरिमितत्वम् । अत एव 'गोत्राणां तु सहस्राणि प्रयुतान्यवुदानि च । इति सूत्रं संगच्छते । अत्रेयमाशड्का समुन्मिपति यद्भवन्तु नाम ऋष्यपत्याने गोत्राणि । तथापि वंशोऽयं किं जन्मना वा विद्यया वा ग्राह्य इति ! जन्ममूलकत्वे तु सर्वस्यापि जगतः ऋषिजन्यत्वेनापत्यत्वा- सर्वेषां गोत्रत्वापत्तिः । यत्र तिर्यञ्चोऽपि ऋभ्यपत्यानि का कथा मानवानाम् । ननु भवतु सर्वेषा गोत्रत्वापतिः का हानिः । इति चेत् । परम्परायाः स्मरणे नियामकांभावेन येषां कपामपि स्वपूर्वजानां स्मरणापत्तेः । ननु यज्ञसंबन्धित्वात्स्मरणस्य यज्ञाधिकारप्रयोजकवियावतामेव स्मरणम् ।

·धर्माद
तञ्च मन्त्रद्रष्तृत्वेनेति न सर्वेषां स्मरणापत्तिरितिचेत्, एवं तर्हि विद्यावंश एवात्र ग्राह्यो न जन्मवंश
इत्येव वक्तव्यम् । एवं च येषां मन्त्रैः स्ववंशोऽनुगृहीतः कर्मद्वारा, तपामेव पुण्यश्लोकानां स्मरणं
तदुपदिष्टं च कर्मानुठानं तत्तत्कुले प्रजायत इति गम्यते । युक्तं चैतत् । ऋषीणां यज्ञसृष्टव्युत्पादक-
त्वात् । तथा च वाजसनेयी श्रुतिः-
सहस्तोमाः सहच्छन्दस आवृतः सहामा ऋषयः सप्त दैव्याः।
पूर्वेषां पन्थामनुदृश्य धीरा अन्वालेभिरे रथ्यो न रश्मीन् ॥ ३४॥४९
अत्रत्यमुव्वटमाप्यं यथा-सहस्तोमाः । ऋषिसृष्टिप्रतिपादिका :त्रिष्टुप् । सहस्तोमाः
स्तोमसहिताः । सहच्छन्दसः, छन्दःसहिताः । आवृतः । आवृच्छन्देन कर्माभिधीयते ।
अदासत्यप्रधानानां कर्मणामनुष्ठातारः। सहप्रमाः प्रमाणं प्रमा। शब्दप्रमाणपरीक्षणतत्पराः ।
ऋषयः सप्त । सप्त ऋषय इति प्राप्ते व्यत्ययः । भरद्वाजकश्यपगौतमात्रिविश्वामित्रजमदग्मि-
वसिष्ठाः । देव्याः प्रजापतेः प्राणाभिमानिन एते अभिव्यज्यमानाः । पूर्वेषामधस्तनकल्पोत्पन्नानाम-
वसिताधिकाराणाम् । पन्थाम्-पन्थानम् । अनुदृश्य अवलोक्य । धीरा अन्वालेभिरे अन्वालभन्त
सृष्टवन्तः सृष्टियज्ञम् । कथमिव । रथ्यो न रश्मीन् । रथे साधू रथ्यः सारथिः । नकार उप.
मार्थीयः । यथा सारथिरिटदेशपाप्त्यर्थ प्रथममश्वरश्मीनालभते स्पृशति । एवं तेऽपि सृष्टियज्ञ
सृष्टवन्तः ॥ ४९ ॥
एवमेव महीधरोऽपामं मन्त्रं व्याचष्टे । अनेन च मन्त्रेण कल्पारम्भे सृष्टिपालनकर्मणि प्राधा-
धिकाराः केचन पुरुषविशेषाः सृष्टिपालनार्थ यज्ञकर्मविचक्षणाः संभूय यज्ञसृष्टिं निर्मभिरे । सा
चावसिताधिकारिभिर्यथा निर्मिता पूर्वकल्पे तथैव । एवं चैतेषामपत्यान्येव गोत्रपुरुषत्वेन प्रवरपुरुष
पेन च संस्मरणीयानि तादृशाधिकारसंपनानीति यज्ञसृटिसमुत्पादकत्वाविद्यावंश एवात्राभिप्रेत इति
सिध्यति । एवं च विवाद समानार्थगोत्रजायाः पर्युदासात् यज्ञकर्मजन्यसमानसंस्कारोऽपि पिण्डगव-
वैशिट्यं गमयतीति ताहरासमानसंस्कारयोर्वधूवरयोः सुपजस्त्वसंपत्तिर्न भवतीति परिकल्पनीयम् ।
नान सापिण्डपपत्कश्चिदातुगतो विशेषः । पर च प्रजापतिपाणाभिमानित्वेनाभिन्यन्यमानलं यदिद
समणि न्यास्यातं नेदं पुरुषविशेष भौतिकदेहधारीण परिकल्पयितुं शक्यम् । परिकल्पितमति
ताइरापिग्दधारिण आधिदेविकत्व एव तत्पर्यवस्यतीति तदपि पालोचनीयं भवति । तत्र याजिसे-
दितापामेव पपा-
मन पयः मनिहिनाः शरीरे सप्न रधन्ति सदपप्रमादम् ।
मनाना संपतो लोम्पीयस्ता नागृतो भस्वप्ननो सतसदी घ देवो ॥ ३४॥५५॥

·पर्यवस्यति । तत्र वस्तुत ऋपित्वं वा ऋषिवत्कार्यकारित्वाहा ऋषित्वमितिनिर्णयस्तु न संमवति । धातूनामपि तथात्वेन, च परस्परसहकारित्वादन्योन्यसंबन्धोऽपि सिद्धो भवति । तथाच यत्र कुले वेति पालोचनीयं भवति । यदि च परम्परया तादृशानुवृत्तिः सेत्स्याति । तदा तु कस्य पिण्डस्य कीहशेन पिण्डेन यौनः संबन्धः सुपजस्त्वसंपादकः स्यादित्यपि समीक्षणीयम् । एवमेव समीक्षणेन गुणदोषी पर्यालोच्य गोत्रप्रवरपरिपालनमिदं श्रेयस्करं न वेति निर्णयो भवेन्नान्यथा। ५९९ पिपाहमतिविम्या अत्रोब्वटमाष्यं यथा-सप्त ऋषयः । अध्यात्मवादिनी जगती । सप्त प्राणाः । षडिन्द्रि- याणि मनःसप्तमानि । प्रतिहिताः प्रतिनिहिताः शरीरे व्यवस्थिता ये त एव । सप्त रक्षन्ति । सद सदाकालं शरीरम् । अप्रमादम् । प्रमादमकुर्वाणाः । त एव सप्त आपः । आपनाः व्यापनाः । स्वपतः पुरुषस्य लोकमीयुः । लोकशब्देन विज्ञानात्मा हृदयाकाशप्रतिष्ठित उच्यते । तत्र च सवि- स्थाने । तस्यामेवावस्थायां जागृतो जागरणं कुर्वाते । अस्वमजौ । ययोर्न जायते स्वप्नस्तौ तथोक्तौ । सत्रसदौ । सत्रे सतां त्राणे कृतावस्थानौ । देवी जीवितदातारौ प्राणापानौ ॥ ५५ ॥ इति । प्रतिपादितः । तत्र अत्र च मन्त्रभाष्ये सप्त ऋषयो नाम सप्त प्राणाः षडिन्द्रियाणि मनःसप्तमानीत्यर्थः मनः पठानीन्द्रियाणि " इति गीतावचनात् ज्ञानेन्द्रियाणां पञ्चत्वे मन- सश्च षष्ठत्वे सप्तमत्वमिदं मनसः प्रतिपायमानं ज्ञानेन्द्रियाणां षट्वं गमयति । तत्र षष्ठमिन्द्रिय बुद्धिरूपं ग्राह्यम् । वेददीपे तथोक्तत्वात् । तथा चात्र वेददीपो महीधरप्रणीतः- अध्यात्मवादिनी जगती । सप्त ऋषयः प्राणाः, त्वचक्षुःश्रवणरसनाप्राणमनोबुद्धिलक्षणाः शरीरे प्रतिहिता व्यवस्थिताः । ते सप्त स्वपतो नरस्य लोकमात्मानमीयुः प्राप्नुवन्ति । लोकशब्देन विज्ञानात्मा हृदयाकाशप्रतिष्ठ उच्यते। किंभूताः सप्त ? आप आप्नुवन्ति देहमित्यापो व्यापनाः । तत्र तस्यामृषीणां लोकगमनावस्थायां देवी दीप्यमानी माणापानौ जागरणं कुर्वाते । कीदृशौ ? अस्वप्नजौ न स्वप्नो निद्रा जायते ययोस्ती अस्वप्नजौ । तथा सत्रसदौ सतां जीवानां त्राणं रक्षणं सत्रम् । तत्र सीदतस्तो संसदी। जीवितदातारावित्यर्थः ॥ ५५ ॥ इति । एवं च सप्तानामेतेषां प्राणसहकारेणैव कार्यकारित्वात्पजापतेरात्मनः प्राणाभिमानित्वमुप- पद्यते । एवं चेन्द्रियद्वारैव मन्नदर्शनात प्रजापतेः प्राणाभिमानित्वाच्च ऋषित्वमिन्द्रियाणामिति एवमेवेत एव रसरक्तमांसास्थिमज्जालायुवीर्यतपाणां शरीरान्तर्गतसप्तधातूनामपि ऋषित्वमुत्प्रेक्षित शक्यम् । इन्द्रियाणां हि कार्यकारित्वं प्राणसहकारमिव धातुसहकारमप्यपेक्षत एव । हि सोम्य मनः, आपोमयः प्राणः, तेजोमयी वाक् " इत्युपनिषद्वाक्येप्वस्यार्थस्य स्पष्टमेव प्रति- पादनात् । एतेषां लोकगमनं नामेन्द्रियाणामसहकारो निद्रायाम् । किचेन्द्रियाणां भौतिकत्वेन यद्गोत्रस्य परम्परा, तत्र तदात्मकधातुरूपस्य वेन्द्रियरूपस्य वा कश्चन विशेषः परम्परयाऽनुवर्तते न अन्नमय ·६०० धर्माद किंच सप्ताश्वस्य सप्तकिरणानामेव सप्तपित्वमित्यपि गुरुपरम्परमा श्रूयते । तदुपपत्तिरि वेदेवस्तीति । परं च ममाल्यसत्त्वम्य सर्वस्यापि वेदमहोदधेरालोडनमशक्यमिति यावद्विबलमुपा- दितोपपत्तिः । अत्रापि किंचित्राणप्रतिपादितसूर्यव्यूहपर्यालोचनद्वारा कल्पयितुं शक्यमिति प्रज्ञा- वता परीक्षणाय फिरिदिवोपन्यस्यते । श्रीमद्भागवते द्वादशम्फन्थे एकादशाध्याये सूर्यव्यहो यथा- शौनक उवाच-गुको यदाह भगवान विष्णुराताय शृण्यते । सारो गणो मासि मासि नाना पसति सप्तकः ॥२७॥ नेपा नामानि कर्माणि संयुक्तानामधीवरैः । हि नः श्रदधानानां व्यूह सूर्यात्मनो हरेः ॥२८॥ मूत उवाच--- -अनाविद्यया विष्णोरात्मनः सर्पदेहिनाम् । निमितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेशु परिवर्तते ॥२९॥ एफ एर दि लोगना सूर्य नात्माऽऽदिदरिः । सदाक्रियामूल मूपिभिगोदितः ॥३०॥ फाली देशः किया फर्ता करण कार्यमागमः । द्रव्यं फलमिति नामनायोक्तोऽनया हरिः ॥३१॥ मचादिषु दादा भगवान् फाळरूप । लोकतन्त्राप नरनि पुपन्दादशभिर्गणः ॥३२॥ भाता नम्पली रेनिगुसी रयान्मुने । पुतन्यम्नुम्पुर गिी मधुमास नयन्त्यमी ॥३३॥ भीमा पूरसोयानाः मोनिः पुन्निकरपली । नाग्दः उनीम नगरी म्म माधवम् ||३४॥ (मरा:यापागायती मनरा | मनमा नगन्यमी ॥२५॥ मिष्टी जा रम्ना माननालया। शुधियाना पिया नात्यमी ।।३।। rating: यो एमारागः । पानी ॥३॥ SHRIRL मा नाया। Ritutnase Airtel ·ठानां तु नामनिर्देशः स्पष्ट एव। ऋचीकतनय इत्यनेन जमदग्निरपि निर्दिष्टः । एवं च गोत्रप्रवर्त- श्यंभाविनी। तत्र किरणानां पिण्डगतवैशिष्टयोत्पादनद्वारैव सा वक्तव्येति किरणतत्कार्याणा परीक्ष- ६०१ पूपा धनंजयो वातः सुपेणः सुरुचिस्तथा । घृताची गौतमश्चेनि तपामासं नयन्त्यमी ॥३९॥ ऋतुर्वर्चा भरद्वाजः पर्जन्यः सेनजित्तथा । विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ॥४०॥ अांशुः कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तयोर्वशी विद्युच्छत्रुर्महाशङ्खः सहोमासं नयन्त्यमी ॥४१॥ भगः स्फू|ऽरिष्टनोमर्ण आयुश्च पञ्चमः। कर्कोटकः पूर्वचित्तिः पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥४२॥ त्वष्टा रुचीकतनयः कम्बलश्च तिलोत्तमा । 'ब्रह्मापतोऽथ शतजिद्धृतराष्ट्र इपंभराः ॥४॥ विष्णुरश्वतरो रम्भा मूर्यवर्चाश्च सत्यजित् । विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी ॥४४॥ एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतयः । स्मरतां संध्ययोर्नृणां हरन्त्यंहो दिने दिने ॥४५॥ इति । अब हि प्रतिमासं तपतस्तपनस्य ऋषिगन्धर्वयक्षराक्षसनागाप्सरसः षट् सहकारिण इति तेपी मासभेदेन नामभेदोऽपि दर्शितः । एवं सप्ताश्वस्य सप्तानां मयूखानां मासभेदेन विभिन्न कार्यका- रित्वात् विभिन्नानि नामानीत्यपि कल्पयितुं शक्यम् । अतन पटत्सु सहकारिषु ऋपेरपि परिगण- नात किरणस्यैव कस्यचन ऋपित्वं भवितुं युक्तम् । तत्र कश्यपात्रिभरद्वाजविश्वामित्रगौतमवसि- कानां सप्तानामपि ऋषीणां किरणरूपन्वमुपपन्नं भवति । ये तु भृग्वतिरादयस्तेऽपि भृगुगणत्वेन आङ्गिरसगणत्वेन गोत्रप्रवर्तकेषु परिगण्यन्त एव। एवं चैतेषामपत्यानां गोत्रत्वेऽप्येतत्संबन्धानुवृनिरव- न्द्रियाणि पञ्च पञ्च च कर्मेन्द्रिमाणीति ब्रह्मणो दश पुत्राः मजज्ञिरे । तदुक्तम्- विवाहमतिबिम्बः णमावश्यकं भवति । ७६ " किंच पुराणेषु सर्गविसर्गादिदशपदार्थनिरूपणावसरे सर्गमध्य एव ऋषिसृष्टिः प्रदर्शिता । सा च ब्रह्मणो मानसी सष्टिर्न दैहिकीत्युपवर्णितम् । भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः इति सर्गलक्षणमपि तत्रैव । एवं च ऋपिसृष्टिरियमिन्द्रियसृटिरेव भवितुमर्हति । तत्र ज्ञाने- “ ·६०२ धर्मादा अथाभिध्यायतः सर्ग दश पुत्राः प्रजज्ञिरे । भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसंतानहेतवः ॥ मरीचिरन्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारदः ।। उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयंभुवः । माणाद्वसिष्ठः संजातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतुः । पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयोर्कपिः । अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिमरीचिर्मनसोऽभवत् ।। भा. ३२१२२२१-२५ इति । नेदं सर्वं देहधारिपुरुषविशेषे घटत इत्यगत्येन्द्रियसृष्टावेव पर्यवस्यति । इन्द्रियाणा- मात्मनश्च भानुभानुमद्भिः संबन्धः स्पष्ट एव । "सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च" इति श्रुतेः सूर्यस्याऽऽ- त्मत्वेऽर्थादेव तत्किरणानामिन्द्रियरूपता । "विभक्तारं हवामहे वसोश्चित्रस्य राधसः । सवितारं नृचक्षसम्" इति मन्त्रे सूर्यस्य संघटनविघटनात्मककार्यकारित्वं सुविशदं निरूप्यते । तत्र कस्य किर- णस्य किं कार्यकारित्वमिति तु पार्थक्येन न निरूपयितु शक्यते । एवमेव "वागेवात्रिर्वाचा ह्यन्नमद्यतेऽत्रि म यदत्तिरिति सर्वस्याचा भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवं वेद" इति शतपथश्रुत्याऽत्रेर्वागिन्द्रियरूपत्वे ज्ञातेऽप्यन्येषामृषीणां किमिन्द्रियरूपतेत्यपि स्पष्टतया न परिज्ञायत इति वेदमहोदधिपर्यालोडनशीलः परिनिष्ठितेरत्र पर्यालोचनीयम् । एवं च पिण्टगतधात्विन्द्रियवैशिष्ट्य हि सूर्यकिरणमूलकमिति तनद्वैशिष्ट्यानुसारेणेव तत्तत्पिण्डानां यौनसंबन्धे सुपजस्त्वसंपत्तिरिति तात्यमिति भाति । कथमपि वा भवतु । सर्वथा त्ववि- पतिपन्नसगोतापर्युदासोऽयं परिपालनीय एव विशेषतो धर्मार्थमेव समुत्पन्नानां ब्राह्मणानाम् । न हि नेदानी तत्तत्त्वज्ञानमित्यग्रेऽपि तथैव स्यात् । न वा पूर्वतनाः सर्वेपि मूर्खा वाऽन्धश्रद्धालको वाऽ- ध्यात्मतत्यपरिनिठिताअपि। नापि ताननुवर्तमानाः शिटा अपिलाभपूजाख्यात्यर्थं तेषां नर्मनीतिसचि- याः, यरेतावत्कालार्यन्तमयं पर्युदासः परिपालितः । न वाऽद्यतनाना विज्ञानं सर्वथा परिपूर्ण नातः परमरतीत्यति या पार्थत इदानीतनैरपि। तदयं पर्युदासस्य पदासः कदानिदनमपि नेयादिति रापाऽष्टकलकेऽस्मिन् सद्विवभवस्वातत्र्यमिदं न फेवलमनफरमपि तु सर्वकपमेवेति न तापितम् । तदेयं यथामति विनारितोऽप्य विषयः सूरिभिरितोऽप्यधिकं विचारणीय इत्युपन्यरतः । सर्वपान गोत्रमारपरिपालन श्रेयस्करमेवेत्यलं विस्तरेण ।

·न्यायेन वाक्यार्थो भवति । दशदोषाश्च कात्यायनोकाः। एव 'उद्वाहिताऽपि या कन्या' इत्यादिवचनानां वाग्दत्तापरत्वं सर्वनिबन्धाभिमतम् । एवमपि कदाचित् निप्पत्तिमतिबन्धकत्वं स्यात्तदा तु पत्नीत्वाभावादेव यथा कन्या तथैव सेति कन्यायाः पुनःसंस्कारण च पत्नीत्वस्योत्पत्तिवन्नाशोऽप्यभ्युपगन्तव्यः । तम्मूलफदायाशौचादीनामुत्तराधिकारस्य चानुपपत्तेः । तदगत्या पत्नीत्वं न विनाशशालीत्यभ्युपगन्तव्यम् । तथा च वरदोषाणां पत्नीत्वानुत्पादकत्वं वा वरे विवाहमतिविम्बः एवं च- - अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्या स्त्रियमुद्हेत् । अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिण्डां यवीयसीम् ॥५२॥ अरोगिणी भ्रातृमतीमसमानार्पगोत्रजाम् । पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं भ्रातृतः पितृतस्तथा शिक्षा इति याज्ञवल्क्यवचनोक्तानि " अनन्यपूर्विकाम, असमानार्षगोत्रजाम् , असपिण्डाम्" इति त्रीणि विशेषणानि कन्याया विवाहसंस्कारण पत्नीत्वं संपयते देतादृशविशेषणविशिष्टाया एवेति गमयन्ति । अतश्च परपूर्वासु सगोत्रासु सपिण्डामु च नैव पत्नीत्वं संस्कारेण संपयत इति सिध्यति । अरोगिणीमित्यादिविशेषणविशिष्टासु कन्या तु पत्नीत्वमुत्पद्यत एव । एवमपि दृष्टदोपादेव तद्विशे- षणविशिष्टानां कन्यानां विवाहे पर्युदास इति च सिध्यति । सोऽयमेवंगुणविशेषणविशिष्ट एव विवाहसंस्कारो धर्यो नान्य इति शास्त्रीयसुप्रजस्त्वसंपत्तये स एवाऽऽदर्तव्य इतिशास्त्राभिप्रायः । एवमेव वरस्यापि दुष्टत्वे पतित्वोत्पतिर्भवति नवेत्यपि विचारणीयम् । कन्यादानकाले हि दाता "अव्यङ्गे पतितेऽक्लीवे दशदोपविजिते । इमां कन्यां प्रदास्यामि देवानिद्विजसन्निधौ " इति ब्रूते । यद्यपीदं वचनमिदानी वाग्दानावसर एव पठ्यते, तथाप्येतेन दातुराशयः सुवि- सदो भवति । तव पुत्रे एतादृशे सत्य मया कन्या दीयते नान्यथेति सर्वं वाक्यं सावधारणमिति उन्मत्तः पतितः कुष्ठी पण्ढश्चैव सगोत्रजः। चक्षुःश्रोत्राविहीनश्च तथाऽपस्मारदूपितः ॥ वरदोपाः स्मृताश्चैते कन्यादोपाः प्रकीर्तिताः ।। इति । एतेषां च वाग्दानानन्तरमपि विवाहात् पार ज्ञाने कन्याया अन्यस्मै दानं सर्वसंमतमेव । अत विवाहानन्तरं तज्ज्ञाने कन्यायाः पुनर्विवाहो भवति नवेत्याशङ्कायां दोषाणामेतेषां यदि पत्नीत्व- पत्त्यन्तरं स्यात् । नो चेदेकनिरूपितपत्नीत्वावरुद्धायां कन्यायामपरनिरूपितपत्नीत्वं कथं स्यात् । न ·६०४ धर्मादर्श पतित्वानुत्पादकत्वं वाऽभ्युपगन्तव्यमकामेनापि । ननु यथैककन्यानिरूपितपतित्वावरुद्धेऽप्यपरानिरूपि- तपतित्वं विवाहेनोत्पद्यते पुरुषस्य । तथैवै कपुरुषनिरूपितपत्नीत्वावरुद्वायामपि कन्यायामपरनिरूपि- तपत्नीत्व भवतु का हानिरिति चेदत्रभवान् प्रष्टव्यः किमर्थं तयं विवाहसंस्कारः । न हि मृत एवं वरे तादृशपत्नीत्वं नामृत इत्यत्र किमपि गमकमस्ति । तथा च मृतत्वक्लीवत्वाद्यवस्थायामिव जीवदवस्थायामपि पतित्ववदपरनिरूपितपत्नीत्वाभ्युपगमो गले पतितः स्यात् । तथा चैकपतिसत्त्वेऽ- प्यपरानेकपतिस्वीकारापत्तिः । सा चेदिष्टा । तर्हि पतिपत्नीसंबन्धनियमनमिदं सर्वत्र समाजेषु क्रियमाणं निरालम्बमेवेति पशुवदनावृतव्यवहार एव न्याय्य इत्येव सिध्येत् । तथा च समाजसुव्यवस्थासंपाद- कानां समानाधिकारमेव स्त्रीपुंसयोरुप्दोषकाणामेतादृशसमाजस्वास्थ्यमिदं पशुतामेवाऽऽवहतीति सुद्ध किलेयं मानवसमाजव्यवस्था देवानांप्रियस्य । तदगत्या पतिपत्नीसंबन्धनियमममवश्यमेवाभ्युपेयं मानवैः । तच्च न विवाहसंस्कारमन्तरेति पूर्वमेवोपपादितम् । न हीदं नियमनं व्यक्तिगतकामनियम- नार्थम् । न वा भोग्यसंपत्तेर्यथावद्विभजनार्थम् । किंतु प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः " इति अखण्डदण्डायमानप्रवाहरूपेणानाद्यनन्तराष्ट्रपुरुषसंरक्षणार्थं यथावत्कार्यकारिबुद्धिबलसंपन्नसुमजासव- र्धनार्थमेवेति न तत्र विवाहसंस्कारमन्तरेण किमपि प्रभवतीति असकृदोचाम । अतश्च कन्यागतानां केपांविदोषाणामिव वरगतानामपि केषांचिदोषाणां पत्नीत्वानुत्पादकत्वं चेच्छाणावगम्यते, तदैव खलु कन्यायाः पुनर्विवाहः स्यादिति निश्प्रचमेव । अतश्च वरदोषपर्यालोचनदारैव कन्यायाः पुनरुद्वाहसिद्धिरिति तानन पर्यालोचयामः । (कन्यायाः पुनरुवाहविचारः) तत्र सगोत्रसमवरसपिण्डत्वादिदोषाणां कन्यागतानां पर्युदासेन तादृशदोपदुष्टवरस्यापि पर्यु- दासोऽर्भादेव । साम्यस्यान्योन्यसापेक्षत्वात् । असमाधेयरोगस्य तु प-यक्षोपलम्भयोग्यत्वेन दृष्टार्थ- त्वादेव पर्युदास इति तत्सत्त्वेऽपि विवाहसिद्धी छलकपटलोभायन्यतमसंभावना भवितुमर्हतीति तत्र पिपाहात पार नदोपज्ञाने बलादपि कन्यामपहृत्य पुनरुदाहः कार्यो दाता च दण्ड्य इत्येव न्याप्यः पन्थाः । विवाहानन्तर तदोपशाने तु दातव दण्ड्यो न तु विवाहोच्छेदः । पर्युदासस्य हटार्थत्वात् । दातुर्दण्डस्त्यहितकारित्वादेव कन्याया राष्ट्रोपघातकवेति । दृटार्थपर्युदासस्यातिक्रमे पुनरुदाइफसनाया न विवाहसंस्कारपेयध्यं तदवस्थमेव । येन फेनापि कारणेन विवाहोच्छेदे पुनरुदादे प. पुनरनि पशुधर्मपसरः फ वार्यताम् । " यस्यां मनश्रांगोः पीतिः " इत्यत्रोकरीत्या प्रीत्यप- गमेडन पुनराइमरान धर्मपनासपत्नीना विनाशेन समाजस्वास्थ्यस्य निगाहोऽपि न स्वास। भनभ सादावातिकमी न पत्नीत्वोलावनिरन्पक इत्येव पुन्छ याहम् । मतम नासमायरोग- RAT नि पनीतानु नः । पतितावीत्यादिशोपान सभा ग्लादिभ्य एसिया HICE का इति निपानि निर्णयः । पभारि सिदा वायु .

·साम्याच्च । यथाकथंचित्तदोषनिर्णयेऽपि विवाहस्य धर्ममजोभयफलकत्वेन प्रजारूपफलानुत्पादेऽपि स्थितस्य गतिश्चिन्तनीयेति न्यायेन यदाकदाचित् छलादिनाऽज्ञानाद्दा निर्वृत्ते विवाहे समुत्पन्ने संतानेऽधर्म्यस्यापि तस्य दायाधिकारो भवत्येवेत्येव मनोरभिमायः । नैतावता तत्र संस्कारेण पतिपत्नीत्वसिद्धिः । यथैव पुनर्वादिषु पत्नीत्वासिद्धावपि पतिपत्नीवयवहारो दायादिकं वा । तथा- त्रापीति मनोराशयः । तत्सिद्धं न क्लीवपतितादीनां विवाहसंस्कारेण पतित्वनिष्पत्तिः । अतश्च पतिनिरूपितस्वत्वानुत्पादादेव तदूढानां कन्यानां कन्यात्वाक्षत्या पुनश्च विवाहसंस्कारः । नन्वेवं इन्ध्याकन्यास्वपि पत्नीत्वानुत्पत्तिप्रसङ्गः । तासामपि प्रजोत्पादनानहत्वेन विवाहस्य च मजासंप- त्यर्थत्वेन च प्रजोत्पादनानहतायाः क्लीबवन्ध्ययोः समत्वात् । न च कामोपभोग्यत्वाद्विशेषः । कामस्य नान्तरीयकफलत्वेऽपि प्रधानफलस्य संतानस्यानिप्पत्तेः । अन्यतरफलसंभवेऽपि यदि पत्नीत्व- मरीक्रीयेत, तदा तु काम्यविवाहे क्षत्रियादिषु बाह्मणादीनां विवाहेन पत्नीत्वप्रसङ्गः । पुनर्वादिषु च तथा प्रसङ्गः । अतश्च यत्र धर्म्यप्रजानिष्पत्तिसंभवस्तत्रैव पतिपत्नीत्वसिद्विरिति वक्तव्यम् । वन्ध्यासु च प्रजानिप्परसंभवान्न तत्र विवाहेन पत्नीत्वसिद्विरिति तस्याः पुनश्च विवाहः स्यादिति चेन । विवाहकाले बन्ध्यात्वस्य निश्चेतुमशक्यत्वात् । स्त्रीपुंसयोरुभयोरपि तादृशदोपसंभवेन विवाहमतिविम्बः ६०५ पत्नीत्वानिष्पत्तिरेव तत्राङीकर्तव्या । न हि पतितस्य वा क्वीवस्य धर्मानुष्ठानाधिकारः । अतश्र तत्र संस्कारेण धर्मानुष्ठानप्रयोजकपत्नीत्वासिद्धिरेवोरीकर्तव्या । विवाहस्य धर्मप्रजासंपत्यर्थत्वात् । अत्र तीवस्तु तृतीया प्रकृतिरेव । वातजादिक्कीवानां तु औषधि सेवनादिना पुंस्त्वप्रातिर्भवितुमर्हतीति तैः सह विवाहे पतिपत्नीभावोत्पत्तिर्भवत्येव । ननु क्लीवस्यापि विवाहो भवितुमर्हति । तथा च मनुः-- यद्यार्थता तु दारैः स्यात्तीवादीनां कथंचन । तेपामुत्पन्नतन्तूनामपत्यं दायमहति ॥ ९।२०३ ॥ अनेन च क्लीवादीनां दारार्थित्वमनुवदता विवाहार्हता गम्यते । अतश्च क्लीवादिषु विवाहेन पतित्वसंसिद्धिर्भवतीति कथं क्लीवादिषु पतित्वासिद्विरिति चेन्न । तेषामपत्यस्य दायाधिकारित्वं हि तदेव भवितुमर्हति यदा नियोगादिकमनुष्टीयते । नियोगादिकं चाधर्म्यमिति तु मनुनैव विशदी- कृतम्। नोद्वाहकेषु मन्त्रेषु नियोगः कीर्त्यते कचित् । न विवाहविधायुक्तं विधवावेदनं पुनः ।।९।६५ अयं द्विजैहि विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः । मनुष्याणामपि प्रोक्तो ने राज्य प्रशासति ॥९।६६ एवं च यत्र मनुनेवाधर्म्यत्वं प्रतिपायते । तत्र तादृशप्रजानां दायोऽप्यधर्म्य एव । एवमपि ·धर्माद ६०६ धर्मफलस्याप्रतिहतत्वान्न तत्र पतिपत्नीभावासिद्धिः । अतश्च बन्ध्यपुरुषस्य वन्ध्याया वा स्त्रिया विवाहेन पतिपत्नीत्वसिद्धौ न कापि हानिः । न च तथा क्लीवपतितादीनाम् । तेषां धर्मप्रजोभया धिकाराभावात् । क्लीवे तु कामस्याप्यसंभवः । अत एव ' कथंचनेत्यभिधानासीवादयों विवाहानऱ्या इति सूचितम्" इति मन्वर्थमुक्तावलिः संगच्छते । यत्र च न विवाहयोग्यता, तत्र “ मह्य त्वाऽदुर्गार्हपत्याय देवाः" इति गृहपतिधर्माधिकारोऽपि परास्त एवंोत कथमपि विवाहफलासंभवेन कृतोऽपि विवाहसंस्कारो मृदादिषु प्रतिबिम्बग्राहकचाकचक्यसस्कार इवानिप्पन्न एवेति तत्र पुनश्च संस्कारः कन्याया भवितुमर्हतीति सिद्वम् । एतेन विधवोद्वाहशङ्कासमाधी कृतः स्वत्वविमर्शोऽपि परास्तः । तथाहि- स्वत्वान्तरमिव विवाहप्रयोज्यं स्वत्वं पतिनिष्टेन क्लीबत्वादिना दोषेण न विनश्यति, न वा नोत्पद्यते। क्लीवत्वपातित्ययोयनिमित्तस्वत्वातिरिक्तस्वत्वनाशकत्वे तथाविधस्वत्वोत्पचिप्रतिबन्धकले च मानाभावात् । लोके क्रयप्रतिग्रहादिभिः क्लीवपतितयोरपि स्वत्वोत्पत्तिदर्शनात् । न चैवं सति क्लीवाय वाग्दत्ताया अन्यस्मै दानमसंगतं स्यादिति वाच्यम् । न हि तत्रान्यस्मै दानं क्लीवादिस्वत्वोत्पत्यभावात् , कितु दात्रनुशयजन्यपातिग्रहीतृस्वत्वनाशात् । यथा. क्रीतानुशयादौ । अनुशयेन स्वत्वनाशे च प्रतिग्रहीतृदोपज्ञानं सहकारीति नादुष्टाय दानस्थलीयानुशयात् स्वत्वनाशः। अत एवादुष्टाय प्रतिश्रुत्यादान इव दुष्टाय बुद्धिपूर्व दाने दण्डविधानं नास्ति । दुष्टाय दाने सप्तपद्युत्तरं तु न दात्रनुशयः । तत्र देवानां दातृत्वात् । तेषां च सर्वज्ञतयाऽनुशयासंभवात् । देवकर्तृकदानभावनभावस्य स्वत्वप्रयोजकत्वाडीकारेऽपि च स्वस्वत्वनिवर्तकस्वानुशयासंभवात् ” इति। अब यदि क्लीवशब्देन वातजादिलीबाना, विवक्षा वा विवाहोत्तरं प्राप्तक्लीबत्वानां वा विवक्षा तहिं तु नास्माकं विप्रतिपत्तिः । औषधादिना तादृशालीनत्वदोपस्य समाधेयत्वात् । यदि तु जन्मत एव तृतीया प्रकृतिरूपलीबत्वमपि लीवत्वसामान्यबोधकलीबपदेन विवक्षितम् । तदा । विवाहाधिकारबोधक विवाहविधिविरोधादेव तादृशलीवस्य वरस्य स्वत्वानुत्पत्तिरिति परं ब्रूमः । तपाहि। कन्यायाः पाणिं गृह्णीयात् " उदहेत द्विजो भार्या सवर्णा लक्षणान्विताम् अविप्लुतनह्मचर्या लक्षण्या नियमहेत् " इत्यादिविवाहविधीना कः खलु अधिकारीति समालोचनीयम् । यदि चारोदाहकस्य पुंस्त्वमुद्देशगतत्वात् ग्रहैकत्ववदविवाक्षतम्, तदा तु सीनस कसाधारण मनुष्यत्वमेवाधिकारितावच्छेदकामिति सिया या पुरुषेण या नपुंसकेन वा कन्यायाः पाणिग्रहणं कर्तन्य स्यात् । तथा च " प्रजातन्तु मा व्यवच्छेत्सी" रिति प्राध विवादमपोजक सुपजस्त्वमेव दत्तजलाञ्जलि स्यात् । सिया कन्यापाणिग्रहणे तत्र च स्वत्तोतनी ·नासवर्णापरिसंख्यार्थम् । तदुद्वाहस्याप्यभ्यनुज्ञानात् । याज्ञवल्क्योऽपि । नाशकत्वे तथाविधस्वत्वोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वे च मानाभावादिति वचनं साहसमात्रमेव । क्रयविक्रया- दिभिः क्लीवपतितयोः स्वत्वोत्पत्तिस्तु तदधिकारबोधनादेव । न होकत्राधिकार इति सर्वत्रासावप्रति- हतमसरः। न हि प्रतिग्रहेण ब्राह्मणस्य स्वत्वमिति क्षत्रियादेरपि । वाग्दत्तायामुत्पन्नमपि प्रतिग्रहीतृ- स्वत्वं दात्रनुशयानश्यतीति तु विधवोदाहशङ्कासमाधावपि संप्रतिपन्नमेव । तादृशस्वत्वनाशे च प्रति- ग्रहीतृदोपज्ञानं सहकारीत्यत्रापि नास्माफ विप्रतिपत्तिः । तच्च ज्ञानं दानोत्तरकालेऽपि जायमानं ६०७ विवाहमतिबिम्बा तादृशस्वत्वस्य सर्वथाऽनपगमे वा कामोपभोगस्य स्वाभाविकस्य दुर्निवारस्यासिध्याऽगत्या परपुरुषसमागमस्तन्मूलकव्यभिचारश्च कथं वार्यताम् । तथा च धर्मप्रजासंपत्त्यर्थं विधीयमानो विवाहोऽधर्मदुष्टप्रजासंपादको भवेदिति “ विनायकं प्रकुर्वाणो रचयामास वानरम् " इति सुटु समर्थितः शास्त्रार्थः । अतोपनयनविधिवदत्रापि विशिष्टविधेराश्रयणमगत्यैवाभ्युपयम् । ततश्च पुंस्त्वं विध्याश्रितत्वाद्विवक्षितमेवेति दानकाले वा विवाहकाले वा क्लीबत्वदोषदुष्टस्य मानवस्य विवाहानाधिकारेणानधिकारिणा कृतस्य कर्मणोऽकृतत्वात्कलानुत्पादकत्वाञ्च तादृशविवाहेन स्वत्वानुत्पाद एवाभ्युपेय इति सिध्यति । उपनयने चैतादृशविशिष्टविधित्वं शूद्रकमलाकरादिनिब- न्धानुमतमिति तूतपूर्वमेव । अत्रापि कर्तृविशेषविशिष्टकर्मविधिरेव । तथा च वीरमित्रोदयः-- स च विवाहः पुरुषार्थतया पुरुष प्रति विधीयते । यथाह मनु- गुरुणाऽनुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि । उद्वहेत द्विजो भायाँ सवर्णां लक्षणान्यिताम् ॥ द्विजोपादानमुक्तविशेषणविशिष्टस्यैव तस्योद्वाहाधिकारपातपादनार्थम् । पुनर्दिजमात्रस्य तदधिकारप्रतिपादनार्थम् । उपनीतस्यासमावृत्तस्य तदधिकारापत्तेः । नापि परिसंख्यार्थम् । शूद्रादीनामविवाहापत्तेः । तस्मात्कर्तृविशेषविशिष्टकर्मविधिरयमभ्युपगन्तव्यः । भार्यामिति भाविसंस्कारनिमित्ता संज्ञा । यूपं तक्षतीतिवत् । ततश्रोताहेन भायां कुर्यादित्यर्थः सपद्यते । भार्यादिशब्दस्य संस्कारनिमित्तत्वात् । सवर्णामिति मुख्यत्वप्रतिपादनार्थम् । " न - अत्र .. इति । अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्या स्त्रियमुद्हेत् । इति । अविप्लुतब्रह्मचर्य इति विशेषणं ब्रह्मचर्यस्खलने कृतप्रायश्चित्तस्यैव विवाहाधिकार इति बोधयितुम् । अन्यथाऽनधिकारिणा कृतेनापि विवाहेन भार्यात्वानुत्पत्तेः । एवं च असपिण्डत्वासगोत्रत्वादिविशेषणानामिव पुंस्त्वरूपविशेषणस्यापि विवक्षितत्वेन ताहराकर्तृविशेषविशिष्टकर्मविधेराश्रयणातादृशकर्तविशेषस्यैव विवाहकर्माधिकाराच तदतिरिक्तनान- धिकारिणा कृतेनापि विवाहेन न भार्यात्वोत्परिति क्लीवत्वपातित्ययोयनिमित्तस्वत्वातिरिक्तस्वत्व- ·६१८ धर्मादों यथा क्लीवादिस्वत्वनाशप्रयोजकम्, तथा विवाहोत्तरमपि दात्रनुशयोत्पादकत्वात्तथैव स्वत्वं नाशयेदि- त्येवाभिदधामः । यत्तु सप्तपद्युत्तरं देवानां दातृत्वात्तेषां च सर्वज्ञत्वेनानुशयासंभवाचदा जातमपि प्रतिग्रहीतृदोषज्ञानं नं क्लीवादिस्वत्वनाशकमिति । तत्रैवं विचार्यते यद्देवकर्तृकदाने मनुष्यकर्तृकदानस्यापेक्षा वर्तते न वा। नो चेदपेक्षा मनुष्यकर्तृ- कदानस्य विवाहानडुत्वापत्तौ " पित्रा पत्तामादाय गृहीत्वा निष्क्रामति" इति त्यवन्तश्रुतिव्याकोपः । पित्रादिकर्तृकदानविधेः सर्वथा वैयर्थ्यप्रसङ्गश्च । न च स्वयं वरवदत्रापि विना तद्दानं विवाहसिद्धिः । सर्वथा मनुष्यकर्तृकुदानस्यानडुत्वं स्वयंवरविधैरपि वैयर्थ्यपसात् विवाहस्यैव स्वयंवरत्वापनेः । अतश्चागत्या पित्रादिकर्तृकदानं विवाहाङ्गमित्यभ्युपेयम् । अयमेव स्वयंवरविवाहयोविशेषः । एवं च मनुष्यकर्तृकदानपूर्वकोद्वाहस्थले दात्रनुशयजन्यप्रतिग्रहीतृस्वत्वनाशे तादृशदानमूलकदेवकर्तृकंदानेऽपि तन्नाशः स्यात् । मनुष्यकर्तृकदानविशिष्टदेवकर्तृकदानस्यैव विवाहप्रयोज्यस्वत्वोत्पादकत्वमेवमभ्युपेयं पूर्वोतल्यबन्तश्रुत्या। तथा च विशेषणाभावप्रयुक्तविशेष्याभावस्य प्रतिग्रहीतृदोपज्ञानसहकृतदात्रनुशय- स्थले सत्तायां कथं केवलदेवकर्तृकदानेन स्वत्वसिद्धिः । यत्तु दोषामासनिरासतिलके न वैवाहिक स्वत्वे सोपधिकत्वम् , उपधिहि न केवलं यदिच्छाधीना दानेच्छा सः, अपि तु यस्य दानेच्छा- कारणीभूतेच्छाविषयस्याभिसंधीयमानस्य संपदानं स्वस्वत्वोत्तिस्थितियोजकत्वं दात्रिच्छावशाद- डीकुर्यात्सः । न हि विवाहे वरो यद्यहं धर्मप्रजोत्पादनयोग्यताविशिटो न भवामि भविष्यामि वा, तर्हि नेयं ममेत्यङ्गीकुरुते, येन क्लैच्याभावादेरुपधित्वं स्यात् , इत्युक्तम् । तत्रैवं वदामः कः खलु धूर्तः असतीमपि योग्यतामाविकुर्वाणश्छलादेव प्रवृत्त एवमडीकुर्यात् । एवमपि क्रियमाणो विवाह- संस्कारः स्वत्वमुत्पादयेच्चेदनधिकारिणा क्रियमाणः क्रयविक्रयादिरपि स्वत्वमुत्पादयेत् । तथा च शानन्याकोपः । यथाह मनु:- अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एव वा । अतः स तु विशेयो व्यवहारे यथा स्थितिः ॥ मनुः ८।१९९ • एवं च अनपिकारिकृतम्य क्रयादिव्यवहारस्य यथा अतत्वम् । एवं विवाहस्यायनाधिका- रितस्यातिरेिर । तदेवमनधिकारिकृतस्य सर्वस्यापि कर्मणो निष्फलत्वेन तादृशविवाहस्यापि फन्यागतस्वलोत्पादकत्वं न सिध्यति । मिप गदि नाम सपोहायाः पुनरुदाइ एस नानुगिटः स्यान्टाम्रण, शिष्टाय न पाया गांतरण पासायाः पुनरुवाहर निकली " उजायाः पुनरुद्राहम्" इत्यनेन पदन्यः । नया र भान्य पार पाबनारसे नामितम् । तथा पेवानी पानस्य राम्नायाः पुनरुश - ·विवाहमतिबिम्ब हस्य सर्वथाऽधयंत्वमेवेत्यपि प्रेक्षावद्भिः समालोचनीयम् । अस्मन्मते तु पूर्वोक्तरीत्या प्राप्तस्य पुनर्विवाहस्यैव निषेधः कलाविति अधर्मबहुले करालेऽस्मिन् कलिकाले कन्यादानाधिकारिभिर्जागरू- कैरउलमोहलोमाद्यनाइत्येव कन्या देयेत्येवमर्थमेव तादृशविवाहः कठौ निषिद्ध इति सिध्यति । कलिवयंप्रकरणप्रामाण्य तु प्रमाणप्रतिबिम्बे विवेचितमेव तत एवाऽऽलोचनीयम् । एतादृशतात्पर्या- मावे तु कलौ निषेधोऽयमप्राप्तिपूर्वक इति वैयर्थ्यमेवाऽऽवहेत् । नन्वेवं “ यद्यर्थिता स्याहारस्त " इत्यादिवचनाना का सगतिरिति चेदत्र धूमः । इदं हि वचनं दायभागगां दायधनलोभेन यथाकथचित् सपन्ने विवाहे पश्चाच नियोगेन समुत्पन्न क्षेत्रज विषयीकरोति । तत्र चाऽऽदौ लोमायधर्ममूलकत्व विवाहस्य पश्चाच्चाधर्म्यनियोगमूलकत्व क्षेत्रजस्य तन्मूलकत्व दायभागस्येति श्रौतविवाहविधिविरोधात् हेतुदर्शनाच्च सर्वथाऽप्रमाणमेव । स्थितस्य यति श्चिन्तनीयेति न्यायेन व्यवहारस्थित्युपयुक्तमिति मन्यामहे । राक्षसपैशाचादिविवाहवत् । एवमेव पति- तविषये । पतितो हि विवाहकाले पातित्यमपद्भुवानः पाणि गृह्णीयाच्चेत्कन्यायास्तहिं पातित्यज्ञाना- नन्तर कन्यामाच्छिद्य तस्याः पुनश्च विवाहसस्कारो भवितुमर्हति । एतत्सर्वममत्या सवृत्ते विवाहे । ज्ञानपूर्वक तु तादृशे विवाहे राजाज्ञयैव तस्य निवृत्तिर्यदि राजशासन धर्मानुबन्धि स्यात् । ताह- शराजशासनाभावे तु उभ्योरपि वरवध्वो समतिश्चद्गत्या तादृशविवाह. समत एवेत्यभ्युपेयम् । यत्र च राष्ट्रे न राजशासन धर्मानुबन्धि तत्रैतादृशगतानेन राट्रनारा एवेति निश्चमचमेव । तथा च मनु:- यन वेते परिध्वंसाज्जायन्ते वर्णदूपकाः। राम्रिकैः सह तद्राष्ट्र क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १०/६१ ॥ इति एतेन राट्रोपयोगिसुप्रजाविवृद्धये राजदण्डेन वर्णसकरो निवारणीय इति कर्तव्यतया सिध्यति । राजदण्डस्य निरर्गलत्वे तु मात्स्यन्यायोऽप्रतिहतप्रसर इति निश्चप्रयमेर । एतादृशराज- दण्डमतिरोधस्तु ब्राह्मणायत्त एवेत्यपि मनसि कर्तव्य विशेषतो ब्राह्मणेः । यथाऽऽह मनु.-- क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः । ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षनं हि ब्रह्मसंभवम् ॥ ९॥३२० इति । अत्र ब्राह्मणानिति वेदप्रतिपादितमानवधपिलक्षणम् । ब्रह्मेति ब्रह्मवर्चसोपलक्षणम् । एतदभावे एवेदानी निर्धर्मिकराजदण्डो जोधुप्यते । फलतस्तु अर्थकामप्राधान्य मजासु पसरति । येन अर्थकामविषयकमनुशासनमपि तृणाय मत्वा शिभोदरपरायणत्व प्रजाना दरीदृश्यते । न ही- दानीमलूक्षा धर्मकामा ब्राह्मणा ब्रह्मवर्चससपना दरीदृश्यन्ते व्यवहारे । अत एवायमनर्थ इति सुविशदमेव । फल च राष्ट्रनाश इति तु नापह्नोतु शक्यम् । ३ ·धर्माद कृतोऽपि तदेव सपिण्डत्वसमानार्षिगोत्रजत्वपातित्यक्लीवत्वादिदोषदुष्टेन वरेण विवाहविधिर्न भार्यात्वमुत्पादयितुं समर्थ इति तादृशस्थले क्षतयोनित्वदोषोत्पत्तेः । पाक् कन्याया निर्दुष्टवरेण सह पुनश्च विवाहसंस्कारो भवितुमर्हति । योनिक्षतौ त्वनुशयेपि वरवध्वोः पातित्यमेव न पुनः संस्कार इति " मातृवत्पालयेदेनाम् " इत्यादिवचनानि एतद्विषयपराणीति सर्व सुस्थम् । अयं च पुनर्विवाहो लोकाभिशस्तिमूलककालवयंप्रकरणगतेन “ ऊढायाः पुनरुद्वाहम् वाक्येन निपिद्धः फलो । एवमपि कलिवयंप्रकरणप्रामाण्यपद्धत्या लोकाभिशस्त्य- भावेऽधर्मप्रचारासंभवे चानुष्ठातुं शक्यत एव वाग्दत्तमनोदत्तकन्याविवाहवदिति विज्ञेयम् । अधिकं चात्र विचारणीयं परिनिष्टितः सुधीभीरत्यल्पज्ञतया सप्रश्रयं निवेद्यते । (विधवायाः पुनरुद्वाहविचारः) तदेवं सपिण्डत्वादिदोषसत्वे कन्यायाः पुनरुद्वाहो विचारितः । एवमेव विधवायाः पुनरुद्वाहोभवितुमर्हति न वेत्यप्यालोचनीयम् । कथं विप्रतिपत्तिः । परस्परविरुद्धवचनद्वयमामाण्यात् । के ते वचने । मानवधर्मशास्त्रीये । यथा चाह मनुः-- पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्वेव प्रतिष्ठिताः। नाकन्यासु कचिन्नृणां लुप्तधर्मक्रिया हि ताः ॥८।२२६।। नोदाहिकमन्त्रेषु नियोगः कीर्त्यते कचित् । न विवाहविधायुक्तं विधवावेदनं पुनः॥९॥६५॥ अत्र च कन्यारवेव पाणिग्रहणमन्त्राणां प्रतिष्ठां प्रतिपाय विवाहविधौ विधवावेदनं नैवकिमिति स्पटं प्रतिपादयता विधवाविवाहः सर्वथा निषिध्यते । सा चेदक्षतयोनिः स्याद्तमत्यागतापि वा। पौनर्भवेन भर्ना सा पुनः संस्कारमईति ॥१।१७५ अनेन चाक्षतयोन्याः पुनःसंस्कारयोग्यता प्रतिपायमाना विधवायाः पुनरुच्दाहं गमयति । तरमाद्विपतिपत्निः । विधवायाः पुनरुदाहो भवितुमर्हति न वेति । किमत्र न्याय्यम् भवितुमर्हतीति । कथम् । वचनात् । किं तद्वचनम् । पाराशरीयम् । तथा च पराशरः- नष्टे मृते प्राजित सोये च पतिते पतो। पञ्चस्तापत्गु नारीणां पनिरन्पो विधीयते ॥ इति ।।

·विधिविषयत्वम् । यत्र चांशे विधिर्न तत्र धर्मज्ञानामभिशस्तिः । एवं तर्हि किमायातम् । पितमार्यात्वनिवृत्तिरभ्युपेया। सा च निवर्तकाभावादनुपपन्ना । तथा च पुनःसंस्कारेण पूर्वमार्यात्व- पुनःसंस्कार इत्यन्योन्याश्रयः । ननु तहस्तु पुनःसंस्क्रियमाणस्त्रिया इच्छावशात्तनिवृत्तिरिति चेद्विवाहसंस्कारवैयापत्तेः । यदीच्छेव पतिपत्नीसंबन्धनियामिका । किमर्थं तर्हि विवाहसंस्कारः । किच जीवत्यपि पत्याविच्छावशात् संबन्धनिवृत्तिरभ्युपेया स्यात् । विवाहमतिविम्बर अपि नाम क्लीवत्वादिदोषवन्मरणस्यापि भार्यात्वानुत्पादकत्वं वा समुत्पन्नभार्यात्व- विनाशकत्वं वा । नाऽऽद्यः जीवतो भार्यात्वोपगमात् । भार्यात्वप्रयोज्याग्न्याधानायनुष्ठानदर्शनात् । भार्यात्वविनाशकत्वमथाभिप्रेयते । दृष्टान्तहानिः। क्लैब्यादिषु भार्यात्वानुत्पत्तेरनुपदमेव प्रतिपादितत्वात्। ध्वंसो हि प्रतियोगिसापेक्षः । प्रतियोगी च भार्यात्वम् । तदभावे ध्वंसस्याप्यभावः क्लैम्यादिषु इति न दृष्टान्तः संप्रतिपन्नः । अपि तु विषमः । अथ नैव विषमो दृष्टान्तः । कलौ क्लीवादिदोषसत्त्वेऽपि भार्यात्वाभ्युपगमात् । कलौ पुनर्विवाहस्य निषेधात् । एवं तहिं पाराशरीयवचनप्राप्तत्यापि पुनर्विवाहस्य निषेधः । न निषेधः । कलिवय॑स्य पुनः प्रसवार्थ पाराशरीयवचनप्रवृत्तेः । कृप्यायापवृत्तिनिषेधपतिप्रसववत् । अथ कलिवयंप्रकरणमेव पाराशरीयवचनवाधकम् । अथ पाराशरीयवचनं कलिवर्यबाधकम् । किमत्र सांप्रतम् । पाराशरीयवचनं कलिवळवाधकम् । स्मृतेः प्रत्यक्षश्रुतिमूलकत्वात् । ननु तहिं कलिवयंप्रकरणमूलभूतास्वय॑मिति स्मृतिवचनमेव पराशरस्मृतिबाधकं स्यात् । न स्यात् पराशरवचनस्य श्रुतिमूलकत्वात् । अस्वय॑मित्यस्य लोकाभिशस्तिमूलकत्वात् । अस्तु तहि लोकाभिशस्तिमूलको धर्मसंकोचः प्रत्यक्षश्रुतिमूलकः । दृष्टार्थत्वात् । दृष्टार्थानामपि राजधर्माणां । श्रुतिमूलकत्ववत् । विषमो दृष्टान्तः । अदृष्टोपसर्जन- त्वाद्राजधर्माणाम् । अत्राप्यनुष्ठातुलोकाभिशस्तिप्रयोज्याधर्मपरिहारोऽस्तु अदृष्टः । लोकाभिशस्तेधर्मा- धर्मयोरमामाण्यात् । केषामभिशस्तिः । धर्मज्ञानां वाऽधर्मज्ञानाम् । अथ धर्मज्ञानां चेन्नाभिशस्तिः । धर्मस्य चोदनैकगम्यत्वेन चोदनासत्वे च तेषामभिशस्तेरसंभवात् । अथापि श्येनादिवत्संभवेत् । न संभवेत् । अनर्थत्वेन अधर्मत्वात् श्येनस्य । न विधिविषयत्वेऽधर्मत्वम् । फलस्यानर्थत्वेऽपि न एतदेवाऽऽयातम् । यद्विधवाविवाहस्य विधिविषयत्वेन धर्मज्ञानामभिशापाभावः । अथाधर्मज्ञानाम- भिशस्तिः । नासौ धर्माधर्मप्रमाणभावमर्हति । मनुवचनानि तु युगान्तरपराणि । “ कलौ पाराशराः इति स्मृतेः । तत्सिद्धं मरणस्य भार्यात्वविनाशकत्वेन विधवापुनर्विवाहस्य धर्म्यत्वमिति । अत्रोच्यते न सिद्ध मरणस्य भार्यात्वविनाशकत्वम् । पुनर्विवाहाकरणे भार्यात्वस्य तादव- स्यात् । अन्यथा हि मरणोत्तरक्षण एव भार्यात्वापगमे तत्प्रयोज्याशौचदायादिव्यवस्थाया अनुप- पुनर्विवाहेनैव पूर्वपतिनिरूपितभार्यात्वनिवृत्तिरेष्टव्या । सा चानुपपन्ना । एक- निरूपितभार्यात्वसच्चेऽपरनिरूपितभार्यात्वसंपादकसंस्कारासंभवात् । अतश्च संस्कारात्पूर्वमेव पूर्ववरनिरू- स्मृताः पत्तिः स्यात् । अतश्च निवृत्तिः, तनिवृत्या च ·धर्माद” विनिगमकान्तराभावात् । एवं चेच्छाया एव पतिपत्नीसंबन्धगमकत्वे समाजसुस्थितेः मुपजस्त्वस्य च सर्वथा लोपप्रसङ्ग्रेन पशुतैव समाजस्य संपादिता स्यात् । तथा च मानवतां पुरस्कृत्य समाजसु- स्थितिसंपादनाथ प्रवृत्तानां विधवाकामुकानामिदं मत मानवानां पशुतामेवाऽऽपादयतीति विनायकं प्रकुर्वाणो रचयामास वानरम् " इत्यामाणकं सार्थकी करोतीति सुटु समर्थितः शास्त्रार्थः । तस्मादिदं पाराशरीयवचनमन्यथा नेयम् । पूर्वपक्षोक्तः शास्त्रार्थस्त्वनुपपत्त्यैव हेयः । न हि कलो पाराशराः स्मृता इतिवचनेन पराश- रोऽप्यधर्मानुष्ठानमनुजानाति । फितु धर्मक्रियास्वेव कासाचित्सुकराणामनुज्ञा पराशरेण विशदीक्रियते । युगपरत्वे धर्मान्यत्वं ह्यशक्तिमूलकसंकोचरूपमेव । न त्वधर्मस्य धर्मत्वं धर्मस्य वाऽधभत्वम् । अतश्च आपत्तित्वेन विहितस्यैव कृष्यादेरभ्यनुज्ञानम् । न तु म्लेच्छान्त्यजादेर्दास्यम् । एवं च कलिवर्दी- त्वेन परिगणिताप्यापद्वृत्तिः कृप्यायंशेऽनुज्ञायते । नैतावता कलिवयंप्रकरणवाधकत्वं पराशरस्मृतेः । कलिवयंप्रकरणस्य लोकाभिशस्तिमूलकत्वात् । लोकाभिशस्तेश्च स्मृत्यैव धर्मसंकोचे प्रामाण्यबोध- नात् । अतश्चेदं प्रकरणं स्मृतिव्याख्यानरूप स्मार्नमेव । न हि परस्परविरुवस्मृतीनामन्योन्यवाधक- त्वम् । तथा सति समबलत्वेन विकल्प एव स्यात् । सामान्यविशेषरूपेण बाधकत्वे तु विशेषातिरिने सामान्यप्रवृत्तिः केन वार्यताम् । न च तथा सामान्यविशेषभावः पुनरुद्वाहविषये विधिनिषेववचन- योर्भवितुमर्हति । विधेः सर्वथाऽनुपपन्नत्वात् । ननु फिमिव हि वचन न कुर्यात् , नास्ति वचनेऽतिभार इति विधिवचनमेव पतिमरणस्य भार्यात्वनिवृत्तिं गमयतीति वाच्यम् । दायागौचायनुपपत्तेरनुपदमेव प्रदर्शितत्वात् । पराशरेणापि दायादिकमनुमन्यत एवानुद्वाहे विधवायाः । न हि अक्षरार्थमनुसृत्य धर्माधर्मज्ञानं भवति । अतवाक्षरार्थोऽप्यनुपपन्नोऽन्यथा नेयः । तथा च मनुः-- प्रत्यक्ष चानुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । अयं सुविदितं कार्य धर्मशुद्धिमभीप्सता ।।१२।१०५ आपं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥ १२।१०६ इति । तथा च समुत्पन्नस्य पतिपत्नीसंबन्धस्य विच्छेदे किमपि साधकं न पश्यामः । अत एप मनु:- न विाहविधायुक्तं चिरावेदनं पुनः ॥ इति । पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री जीवतो वा मृतस्य वा । पनिलोफमभीप्सन्ती नाऽऽचरकिनिदमियम् ।। ५।१५६ काम न क्षपयेईई पुष्पमूलफलः शुभैः ।

·विवाहमतिविम्बः " न तु नामापि गृह्णीयात्पत्यो प्रेते परस्य तु ॥५/१५७ नान्योत्पन्ना प्रजाऽस्तीह न चाप्यन्यपरिग्रहे । न द्वितीयश्च साध्वीनां कचिदपिदिश्यते ॥ ५/१६१ न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या पिमुच्यते । इति धर्म विजानीमः प्राक् प्रजापतिनिर्मितम् ॥ इति च । अतश्च पाराशरीयं वचनं वाग्दत्तापरमेव मन्तव्यम् । युक्तं चैतत् । वाग्दत्ताया मनोदत्तायाश्च पुनर्मूलं स्मर्यमाणं कलिव प्रकरणेन दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनानं परस्य च" इति पुनर्दाननिषेधेन दृढीकृतमनेन वचनेन बाध्यते । अतश्च कलौ वाग्दत्ताया मनोदत्तायाश्च अभिमतपतिमरणानन्तरं परस्म पुनर्दानं भवति नापि पुनर्भूत्वं तयोरित्येव पराशरवचनस्य तात्पर्यमिति मन्यामहे । सा चेदक्षतयोनिरिति मानवं नु पुन परमेव । पुनर्वाश्च न दानं न संस्कारः । कितु कामपावल्यादभिमतान्यभर्तृस्वीकार एवेति तस्यास्तत्पत्युस्तत्सतानस्यचाधर्म्यत्वम् । अत एव श्राद्धा- दिषु तनिषेधः । एतेन नष्टे इति पदमपि व्याख्यातम् । नाशो हि अशक्योपलम्भप्रवृत्तिः । सापि विवाहोत्पन्नमार्यात्वनिवर्तिका न भवति । पूर्वोक्तानुपपत्तेः । तदगत्या वाग्दत्तापरत्वमेव सांपतम् । तथैव संन्यासोऽपि । क्लीवत्वपातित्ये तु न भार्यात्वोत्पादके इति तत्र पुनर्विवाहः । उक्तपूर्व चैतत् । एवं च यत्र विवाहे संवृत्तेऽपि तस्यानिप्पत्त्या पुनर्विवाहः । तत्र वाग्दानानन्तरं पुनश्च संस्कारः स्यादिति किमु वक्तव्यम् । अतश्च सिद्ध न विधवायाः पुनर्विवाह इति । एवं चेदं पाराशरवचन वाग्दत्तापरमिति सर्वनिबन्धसमतमेव ! पराक्रान्तं चात्र सूरिभिबहुश इति नाधिक वितन्यते । यत्तु काममूलकबहुमायकत्वमिव पुंसां स्रीणामपि बहुपतिकत्वं भवत्विति केचिदबला- वैधव्यदारुणदुःखपरिपीडितानां वस्तुगत्या समानाधिकारमुद्दोषयता स्त्रीपुतयोः सहृदयानां सदुक्तिः । तभेदमालोचनीयम् । कोऽयं समानोऽधिकार इति । समाजसुस्थितिसंपादको वा खेच्छापूर्त्यनुकूलो कान द्वितीयः । कुत्रापि स्वेच्छापूर्त्यनुकूलसमानाधिकारः पुरुषस्यापि न संभवति । न हि पुरुष इत्येतावतैव पुरुषाणामपि समानाधिकारः शास्रगोचरः । यत्र त्वहिसादिषु सार्ववणिकधर्मेषु समानाधिकारः, स तु स्त्रीपुंससाधारण इति न तत्र विशेषप्रतिपत्तिः । यत्तु बहुभाकित्वं पुरुषस्य । न तत्र पुरुषत्वमेव प्रयोजकम् । न वा कामपूर्तिः । फितु प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीरिति प्रजातन्तु- व्यवच्छेदनिषेध एव । नायं निषेधः सियमधिकरोतीत्युक्तं पुरस्तात् । ऋणत्रयापाकरणातिभारोऽयं पुरुषस्यैवेति ऋणत्रयचर्चायाम् । यत्र तु सत्यपि संताने पुनच काममूलकः परिणयः पुरुषेण क्रियते । तत्रापि शास्त्राभ्यनुज्ञा न काममूलिका । फितु सुमजस्त्वमूलिकैवेत्यप्युक्त पुरस्तात् । सर्वत्र P ·६१४ धर्माद” हि शास्त्रानुशासनं कामादिनियमनार्थमेव न तु कामपूरणार्थम् । कामस्य दुष्पूरत्वात् । यथाऽऽह मनु:- कामात्मता न प्रशस्ता नचैवेहास्त्यकामता । इति । एवं चाप्रशस्तकामपूर्तिपरत्वं शास्त्रस्य कल्पयतां शास्त्राज्ञानमेवाविर्भवति । अतश्च स्वाभा- विककामादिनियमनमेव शास्त्रविषयः । तथा च शास्त्रानुसारिकामादि निषेयं न तदन्यदिति शास्त्राकूतम् । अथ समाजसुस्थितिसंपादकश्चेत्समानाधिकारोऽभिमतः। तत्र समाजसुस्थितियाख्येया । कि व्यक्तीनां कामादिपूर्तिरेव समाजसुव्यवस्था । तदा तु पशूनामिव स्त्रीणामपि परीक्षयैव काम- पूर्तिनिश्चेतुं शक्येति संभोगपूर्वकमेव परिणयनं विधातव्यम् । तत्रापि कालगत्या वा निसर्गतो वा: यावदिष्टं सुखमाधातुमसमर्थयोः स्त्रीपुंसयोः पुनश्च विवाहविच्छेदः स्वीकर्तव्यः । तदन्तरे समुत्पन्नसंतानस्य पोषणातिभारः पुरुषेण वा दण्डसंस्थया वा वोढव्यः । यत्र तु संतानपोषणानुकूल- निसर्गव्यवस्था, सा स्त्री स्वातन्त्र्यसमानाधिकारादिना व्यक्तिगतकामपूर्तये विच्छेदनीयेत्यहो समाजसुस्थितिः । किं च यस्याश्च नैकेन पत्या कामपूर्तिस्तया पुरुषवदेव युगपदपि भर्तृपं भर्तृत्रयं वा संपादनीयं स्यात्समानाधिकारवादिमते । तदपीष्टं चेत्कृतं विवाहेन । स्वैराचारस्येवापरमभिधानं समाजसुस्थितिरित्यलं पल्लवितेन । अतश्च समाजसुस्थिति म सर्वान्तर्यामिपरमेशाराधनानुकूल- बुद्धिकर्मशक्तिमत्संतानपरम्परानिर्माणमित्येवोरीकर्तव्यम् । तदर्थं च व्यक्तिवासनानियमनमत्यावश्य: कमिति नैव विधवानां पुनरुदाहाधिकारः । अपरं च शूद्राणां पुनर्भूस्वीकारस्तावदप्रतिहतः । येषां शिरसि पुनरयं राष्ट्रसंरक्षणातिमारस्तेऽपि द्विजा यदि पुनभूपरिग्रहं क्षेमाय मन्येरन् । तदा तु शास: मेव दत्तजलाञ्जलि स्यादिति शास्त्रमनङ्गीकुर्वतां म्लेच्छाना वेतादृशाः प्रलापा इत्यलं विस्तरेण । सर्वथा तु विधवानां न पुनरुद्वाहाधिकारः शास्त्रसंमत इति सिध्यति । तदयं निर्गलितोऽर्थः- सुपजस्त्वमेव विवाहसंस्कारमयोजकम् । तच्च शास्त्रानुशिष्टविशेष- णविशिष्टनी सयोविवाहे । नतु काममूउफयथेटविवाहे । एतादृशविवाहेनैव पतिपत्नीमावः । नान्यथा। उलमललोमादिभिरनधिकारिणा कृतोऽपि परिणयो न पतिपत्नीभावसंपादक इति तत्र संतानोत्पत्तेः पूर्वमाच्छिय कन्यां पुनधान्येन वरेण विवाहसंस्कारः । संतानोत्पत्तेः परं तु सत्यनुराये वरस्य परिपालनाधिकारः । स्त्रीपुंसयोस्तत्तांतानस्य च जातिपातित्यम् । तथैव पुनर्भूसंस्कारेऽपि । सप्तपद्याः पागन्यरमे दत्ताऽप्यपररमै दातुं योग्या । मरणं तु न जातस्य विवाहस्थ विच्छेदकम् । अतश्च विधवाया मृतपरनिरूपितपत्नीत्वं कदापि नापति । विवाहश्च पत्नीत्वापादकः समपयन्तकर्मकलाप एव । वान प विवाहाङ्गम् । अतश्र संपने पियाई पुन संस्कारमचारचेद्राट्रगुपये दण्डसंस्थया निवारणीयः ।

·विवाहमतिबिम्मा . पुरुषस्यापि सति पुत्रे वानप्रस्थसमयानन्तरं भार्यान्तरसंपादनमपि काममेवाऽऽविष्कारोतीति तत्रापि कामनियमनं कर्तव्यम् । यदि तु न स्यादेव योग्यता आश्रमान्तरस्य, तदा “अनाथमी न तिष्ठत दिनमेकमपि द्विजः" इति प्रत्यवायपरिहाराय गृहास्थाश्रमे नियोजनं विवाहान्तरेण कर्तव्यम् । तादृशावस्थायां तु द्रव्यसंपादनाधिकारो निरोद्धव्यः । येन धर्मानुष्ठानश्रद्वा सुविशदा भवेत् । एतत्सर्वं सत्यां धर्मश्रद्धायाम् । सा च दण्डसंस्थायत्ता । अत एवोक्तं चातुर्वर्णाश्रितो लोको राज्ञा दण्डन पालितः । स्वधर्मकर्माभिरतो वर्तते स्वेषु कर्मसु ॥ व्यवस्थितार्यमर्यादः कृतवर्णाश्रमस्थितिः त्रय्या हि क्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति ।। एवं च दण्डो हि धर्मानुसायैव लोकस्य योगक्षममावहतीति सिध्यति । स च धर्मस्त्रयीमूलकः। सा च त्रयी ब्रह्मवर्चसमूला । तच्च ब्राह्मणाधीनम् । अतश्च यत्र राष्ट्रे न ब्रह्मवर्चससंपन्ना ब्राह्मणाः न वा तदनुकूलो राजदण्डः । तद्राद्रं सर्वथा नश्यत्येव । यथा चाऽऽह मनुः- नाब्रह्म क्षत्रमृध्नाति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते । ब्रह्म क्षत्रं च संसृष्टमिह चामुत्र मोदते ॥ इति । न ह्यण्वस्त्रायधीना जगतः सुस्थितिः । प्रतिपक्षस्य यावदनलाभमेव सा भासमाना पुनश्च जगत्क्षोमायेव मवति । ब्राह्मणास्त्रं तु लब्धं प्रतिपक्षभावमेव विनाशयतीति तदस्रमेव जगत्क्षेमावहम् । अत एवाऽऽचार्यपादाः- ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणेन रक्षितः स्याद्वैदिको धर्मः । तदधीनत्वावर्णाश्रमधर्माणामिति मनुरपि- ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामाधजायते । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकाशस्य गुप्तये ।।१।९९ इति । इदानी ब्राह्मणा एवेन्द्रियार्थप्रसक्ता अर्थकामयोरेख श्रेयस्त्वं मन्यमाना धर्मस्य विषमतावि- यमयत्वमाकलयन्तः स्वैराचारमेव समानतामुद्दोषयन्तो न देवता मानयन्ते, न वेदानधीयते, न शास्त्रार्थानवलोकयन्ते, न नीतिमभिमन्यन्ते, नाऽऽचारानभिनन्दयन्ते न वृद्वान् गणयन्ते, न कुलमीक्षन्ते, न शीलं परिचाययन्ते, न विद्यामाकलयन्ते, न योग परीक्षन्ते, न क्षेममपि विजानते, न जातिधर्मानवलम्बन्ते, न देशधर्मान् वा ग्रामधर्मान् वा समीक्षन्ते, शमदमादीनशक्तधर्मान् प्रल- पन्ति, दानं पौरुषापाकरणमिति मन्यन्ते । सर्वथा मानयन्ति तमभिलपन्ति तस्मै वितरन्ति

·१६१६
धर्माद
.
.
तमभ्यन्तरीकुर्वन्ति तत्र स्निह्यन्ति, तत्र दयालुतां दर्शयन्ति, तमाराधयन्ति, तमभिमुखीमपन्ति,
तमेव प्रणमन्ति, तमेव कृतार्थमाकलयन्ति, तमेव पुरुषार्थमाजमभिवदन्ति यो हि येन केन प्रकारेण
परार्थमवलुप्य स्वेच्छाविहारी धर्मकञ्चुकवावारी अर्थमूलराज्यपलोभनकारी स्वशाग्यापन्हवपूर्वकपर-
शायविदारी कामहेतुकमतपुरस्कारी । सर्वथा सर्वमतखलीकारकुशलाः शिभादरपरायणाः कित
ब्राह्मणा एव जायमाना दरीदृश्यन्त इति कमन्यं शरणं यायाद्वराकीयं धर्मसंस्कृतिः ।
यस्याङ्केशिर आधाय लोकः स्वपिति निर्वृतः ।
स्वयं धर्ममधर्म वा न हि वेद यथा पशुः ।।
इत्युक्त्यनुसारेण स्वपराज्ञानमूलपरप्रत्ययनेयबुद्धयो हि.बाह्मणास्तहि किमपराद्धं क्षत्रिया-
दिभिरिति सुदूरमालोचनीयं ब्राह्मणः । सर्वथा न कंचन न खलीकरोति खल्वयं करालः कलि-
काल इत्यन्तः सर्वान्तर्यामिणः परमेशस्येवेदमिच्छाकोतुकमिति विश्वसिमः । अतश्च स एवान्तर्या-
भ्यस्मानरमात्म्यापरावर्त्य जगत्क्षेमोदये वैदिके पथ्यभिमुखीकरोत्विति प्रार्थनेव श्रेयस्करी।
सर्वात्मा सर्वभावन सर्वार्यकुशलः प्रभुः
प्रीयतामनया कृत्या जानकीजानिरच्युतः ॥१॥
नेत्रविसुभूशाफे माघे शुरले विधोदिने
त्रयोदश्यां समाप्तोऽयं धर्मादर्शः सुमङ्गलः ॥२॥
जानन्त एर नानन्नु न दोप-यो विभेम्यहम्
अगुणानां गुणोक्तिस्तु हृदि ल्यायते मम ॥ ३॥
फाई मन्दमतिः स्नन्यः क धर्माधिः मुदुस्तरः
चलादेव नियुक्तोऽस्मि धर्मवानापिलोडने ।। ४ ॥
विदतिः कपया शोध्यो पिचार्य न पुनःपुनः
वायन कयमपि जनेषु विदं भोत् ॥ ५॥
इति दनियापासः स्वीकृतोऽयं मया मुद्दा
मरिशुदं
निपटनादिपिपंग ॥६॥
मनापः परमो में स्यान्मत्यमेन मंगप:
पान्दिलगदा भूगोगः गुणाधिपायकाः ॥७॥
नान्न नगन्न ना निन्दक्षिी पायापित
नाम किरियर न पारिमगदिनम् ॥ ८॥

·सोऽयं भूक्षेत्रभूतो जगति विजयते ग्राम एको मयूरः ॥२॥ विवादमातिविम्बर आदर्श प्रतिविम्वं तु वैपरीत्यं दधाति चेत् नात्र दोपोऽस्ति विम्वस्य नैर्मल्यगुणयोगतः ॥९॥ ये तु विख्यातनामानः शाखेषु परिनिष्ठिताः तेभ्यो नमोऽस्तु सततं किमन्यत् प्रवदामि तान् ॥ १०॥ प्रचोदितो वलादेव केनाप्यन्त.शरीरिणा प्रवृत्तोऽहं न पाण्डित्यात् न वा दृष्टफलादपि ॥११॥ तन्नात्रातीव कर्तव्यं दोपदृष्टिपरं मनः न निर्दुष्टं जगत्या वस्तुजातं कदाचन ॥ १२॥ अन्ते नारायणकवेरिमामुक्तिं विचार्य तु सभावयामि विदुपो विधातु त्वन्यदक्षम ॥ १३ ॥ विद्वांसो विदितं हि सर्वमिति नो द्रक्ष्यन्ति मन्दा- पुन' भारब्धाधिकमार्गदर्शनपरिभ्रान्ता विरस्यन्ति च । अन्ये मत्सरिण कथामपिच नो कुर्यः किमेते. क्षतम् यन्मबुद्धिविशुद्धये रघुपतेर्मोदाय चेदं कृतम् ॥ १४ ॥ योग्यता मानवानां तु वीजरक्तप्रभावत. पूर्वपुण्यैर्लभ्यतेऽतो वंशशंसनमिप्यते ॥ १५ ॥ (कवेवंशवृत्तम् ) आवासो ज्यासुराणां निगमगतिविदा शुद्धचिद्भासभाना संवासो नीतभाजामविरतविधसाशाशिना भूभुजा आराम सद्गुणानां शमदमशुचिताद्यात्मतुष्टिमदाना रम्याक्रीडोऽस्ति सह्योत्तराशखरतले शैलराजो मयूरः॥१॥ उद्योपो यत्र कल्ये प्रतिनिलयमथो कर्णपूर. श्रुतीनां शास्त्राणा चापि चर्चा श्रुतिसुखमधुरा छात्रवृन्देष्वजाग. धन्या पुण्या शरण्या द्विजगणमणयो यत्र सन्तुष्टचित्ता २ - (१)जागीरदार. (२) मुल्हेर.

·६१ धर्माह १ श्रौतस्मातविधेयकर्मनिपुणो मान्यो वदान्या पुरा सर्वारम्भकरोऽप्यसक्तविपयव्यावृत्ताचचः प्रभुः। नित्यानित्यविचारसारकुशलः शाण्डिल्यगोत्रोद्भव रतत्राऽऽसीनिजवंशपद्मतरणिः श्रीलक्ष्मणार्यः सुधीः ॥३॥ काशीराजार्यवर्यस्तु तत्पुत्रो भुन्यजायत फाशीराज ' इवाशेपशरणागतवत्सलः ॥ ४॥ सोऽयं विद्याविलासः शुचिगुणगणतो दुर्गपाल प्रसाद्य माप्तामात्यास्पदस्तन्नयानिपुणधिया पालयन् मान्तलोकम् । धर्मारम्भश्च रम्यान् विवुधमणिगणान् नन्दयन् रञ्जयंश्च निष्टङ्क निष्कलङ्को रिपुतिमिरमुदस्योदयन्नति स्म ॥५॥ लिवर्गस्य द्वयं तस्य मिथो वैरजिगीपया अमूताजसमात्मानं विना विग्रहमित्यहो ॥६॥ औरङ्गो दुर्गपालस्तु तत्मतापोज्झितप्रभः ईपालुरकृतप्रनश्चिन्तयामास दुर्मतिः ॥७॥ गुण्डोनिनामाऽप्यपरस्तस्याऽऽसीत्कार्यसाधका मन्त्रं चफार तेनासौ काशीराजनिरोधने॥८॥ आयव्ययपरीक्षापदेशेन निरुपाधिकः निरागाः फाशीरामस्तु कारायां वै निचिक्षिपे ॥ ९ ॥ पिरागः सर्वतस्तत्र काशीरानस्य मानसे सबभूवह चामुन मनःशान्तिकरः परः ॥१०॥ केदं चिमत्वमात्मीयं क दास्पं यवनस्य च शुदस्यास्य बराफस्योदरस्य परिपूर्तये ॥ ११ ॥ घिल् मा रिमफल थापासनिपीडितम् योऽई सेवारिश्रान्तो म्लेच्छाराधननत्सरः ।। १२ ।। सरसमसमागप्पो भगान् नानापतिः रिहाय ने थामाऽयं मया नु परिनारितः ॥ १३ ॥ ("aun.

·इति जातसुनिर्वेद उपणीपग्रन्थिमालया जपन रघुपते म परां निष्ठामगात्पुनः॥ १४ ॥ दीनानां शं विधाता गतिरगतिमतां पापपुञोपहन्ता दान्तानां शान्तिदाता रघुपतिरनिशं भक्तफल्पद्रुमोऽसौ । निद्रायां दुर्गपालं खलदवदहनं रूपमेत्याभ्यवोचत् मोच्योऽयं काशिराजो न हि विभवमिदं तेऽन्यथा सत्यमेतत् ॥ १५ ॥ ततः प्रातः समुत्थाय खलोऽसौ गुण्डमन्त्रितः नैच्छन्मुक्ति ततस्तस्य नष्टं प्रिय 'चतुष्टयम् ॥ १६ ॥ सप्तमेऽह्नि समुत्तप्तः शीघ्र प्रद्रुत्य चाऽऽगतः गुहाद्वारं समुद्घाट्य ध्यानमनं ददर्श सः ॥ १७ ॥ तत्मभाहततेजस्क: पश्चात्तप्तः पुनः पुनः दण्डवत्पतितो भूमावब्रवीत्पाहि मां खलम् ॥ १८ ॥ तदाऽऽतरोदनादेव ध्यानभङ्गात्समुत्थितः ददर्श काशीराजस्तं दण्डवत्पतितं भुवि ॥ १९ ॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भूपाल मा विलापं कुरु प्रभो गतोऽहं कृपया तेऽद्य निर्वेदस्य पर गतिम् ॥ २० ॥ राज्यं प्रशासतस्तेऽद्य कुतो ह्यत्र समागमः इति पृष्टः सत्तमेन यथावत्समवर्णयत् ॥ २१ ॥ ततः समुत्थाप्य निजेन पाणिना विधाय वै तस्य मनःप्रसादनम् । उवाच वाचं पुरुपावतंसको जिहीष्व राज्यं परिपालयस्व च ॥ २२ ॥ नाईज चेमे न ममापि राज्यं तवैव राज्यं भगवनितोऽस्तु। दौरात्म्यमेतत्तु मम क्षमस्व क्षमैकसाराः खलु साधुवृत्ताः ॥ २३ ॥ (१) गजः, अधः, वेश्या, दूतः, इति प्रियचष्टयम् ।

·६२०
धर्मादा
इति विज्ञापितस्तेन स्वाधिकारपरिग्रहे
वान्तानमिव तन्नैच्छत् रामदर्शनलालसः ॥ २४ ।।
संतोष्य दुर्गपालं रघुपतिदर्शनसमुत्कचित्तः सः
हरगडकुहरनिलीनो लीनोऽभद्रामनामजपतपसि ॥२५॥
कतिपयकालापगमे स्वप्ने दिष्टोऽन्तरायहरणं तं
शरणं बज गजरदनं स्पृहणं ते तदवलोकनाधीनम् ।। २६॥
आदेशमनुस्मरन्तं जपन्तमन्तस्तमेकदन्तस्तु
प्रत्यक्षमक्षिविपयो वाचं प्रोवाच भवतु तेऽभीष्टम् ॥ २७ ॥
रामानुजाचार्यमनुसंप्रदायप्रवर्तकाः
एत्य गोवर्धनाचार्या उपदेक्ष्यन्ति ते मनुम् ॥२८॥
ततस्तज्जाप्यपरमो न चिरावं द्विजोत्तम
सीतालक्ष्मणसंयुक्तं शीघ्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ॥ २९ ॥
जपासिद्धिनं भवति कलिकाले हि परमा
इति स्वां निष्ठां श्रीगुरुगुणगरिष्ठां स विदधत् ।
जपनन्तर्जाप्यं प्रकटवपुपं श्रीगुरुपदं
ददर्शासौ जातः प्रमदभररोमाञ्चिततनुः॥३०॥
वतः समुत्थाय चिराय पादयोः
प्रमोदभावानतकंधरः कृती।
पपात चास्वस्थमनाः प्रदर्शयन्
निवेदनं भक्तिमतां यदीप्सितम् ॥३१॥
गुरुस्तमुत्थाप्य शिरस्यधात्पुनः
दत्ताभयं यनिजहस्तपडुजम् ।
श्रुतौ पुनर्गावरसायनं मनुं
येनाऽऽविरासीचिदचिद्विवेकः ॥ ३२॥
प्रसन्नवाक्तनूगायो नत्वा बद्धाञ्जलिस्तदा
विधायापचिति भक्तथा काशीराजो-स्तीद्गुरुम् ॥ ३३ ॥
गुरुस्तमप्रसीद्वत्स जप भक्कया परं मनुम्
न चिरादेव त्यदृष्टिपथमायाति राघवः ॥ ३४ ॥

·आविष्ठ परया भक्तथा धर्मान्, भागवतान् शुभान् ॥४४॥ ६२१ विवातिविम्या गुरुनचास गरिष्ठां वृत्तिनिष्ठां दधानः जपतपास रतोऽसौ योगकाष्ठां प्रपेदे। इति गलितविकल्पां वृत्तिमासाद्य सद्यः रघुपतिरपि तस्य प्रादुरासीद्धृदन्तः ॥३५॥ विलक्ष्यां वृत्तिमालाय शनैरुन्मील्य लोचने पुर:स्थितं ददर्शासौ जानकीजानिमच्युतम् ॥ ३६ ।। चैतन्यानन्यसूर्ति गुणगणवसतिं रूपलावण्यमूर्तिम् आर्तानामातिहेति जगति रघुपति भक्तकामैकपूर्तिम् ॥ सीताश्लेपमहष्टिं निजजनसमिती दत्तवात्सल्यदृष्टिम् फारुण्यानन्दसृष्टिं पुनरपि पुरतोऽलोचयद्दीप्तष्टिम् ॥ ३७॥ उल्लासं भक्तिफुल्लप्रमुदितहृदयावर्जितान्तःसुखाना निस्तारं दुस्तरापद्भपजलधिपरिभ्रान्तचित्तातुराणाम् ।। विश्राम संसृतीनां दुरिततिमिरजस्वाशयाविष्कृतीनां संघातं पुण्यधाम्नां पुनरिह पुरतो वीक्ष्य हर्प प्रपेदे ॥ ३८ ॥ पायं पायं लोचनाभ्यां ध्यायं ध्यायं पुरः स्थितम् नित्यतृप्तोऽपि नातृप्यत्कामलोभहता यया ॥३९॥ स्तब्धचित्तः स्विन्नगात्रो रोमाञ्चितवपुः पुनः नोपस्थातुं शशाकासौ प्रभुं तं गद्दाक्षरः॥ ४० ॥ विज्ञाय तं विवतुं क्षामाङ्ग क्षीणवासनं दक्षम् भक्तावनकदीलो हस्तं तच्छिरास राघवो निदधे ॥४१॥ स तत्करस्पर्शविधूतविभ्रमः प्रसादविज्ञान विरागधौतधीः। हृदि स्मरन् राघवपादपक शशंस यावन्मनसः प्रसादनम् ॥४२॥ मोवाच तं ततो देवो नतं भक्तशिरोमणिम् याहि त्वं मदनुज्ञातो महधिोपत्यकामित. ॥४३॥ तब मे मन्दिरं कृत्वा गृहस्थाश्रमसंस्थितः ·can धर्मादों कालिकल्मपनाशाय नान्यः पन्धा तो लघुः तमेव संप्रदायं त्वं प्रकटीकुरु मुक्तये ॥४५॥ गाईस्थ्यं सम्यगास्थाय भुक्तिमुक्ती फरस्थिते यल नो मनसः क्लेशो निरोधो वाऽनवास्थितिः॥४६॥ आतिष्ठ तात मद्धर्मान् प्रचारय च सर्वशः लाकसंग्रहमातिष्ट ततो मुक्तिमवाप्स्यसि ॥४७॥. स्वटूश्या अपि लोकेऽस्मिन् पण्डिता इनि विश्रुताः मद्धर्मानाचरन्तस्ते नो नश्यन्ति कदाचन ॥ ४८ ॥ ततः परेशस्य परां सपयाँ विधाय विश्वेशविनम्रमौलिः दयौ चिरं राघवपादपमं भक्तातिहा ध्यानमगात् प्रभुश्च ॥ ४९ ॥ ततो जगामाऽऽशु स भक्तराजेो देवालयं सत्वरमाततान सौमित्रिसीतारघुवंशनाथमूर्तित्रयाराधनतत्परोऽभूत् ॥ ५० ॥ गणेशमूर्ति गणराजदत्ता तत्रैव संस्थाप्य तदर्चनेऽपि दत्तादरोभून्न हि भेदबुद्धिर्विमे गुरी वा निजदेवतायाम् ॥५१॥ रामदासो विष्णुदासस्तत्सुता पितृवत्सलौ तदाज्ञाकारिणावास्तामातिथ्यैकरतो सदा ॥ ५२ ॥ लक्ष्मणो नाम विप्रोन्पस्तत्र धर्मपरायणः भागीरथी च तत्सत्नी सती पतिमनुव्रता ।। ५३ ।। धर्मकर्मरतस्यास्य नैव पुनो व्यजायत संतत्यभावात्संतप्तो विरागं परमाप्तवान् ॥ ५४ ।। तीर्थयानां हितां मेने गतो बदरिकाश्रमम् सानहोमनपार्चादितपः परममास्थितः ॥ ५५ ॥ पतिव्रता च तत्पत्नी सहवाऽऽसीदनुव्रता किं मया पन्ध्यया इन्त नास्ति संततिदर्शनम् ।। ५६ ॥ इति शोफपरीतापं भजन्ती दृष्टवान् पतिः मा तापं भज फल्याणि कल्याणं न चिरात्तव ॥ ५७।। रामभक्तं महात्मानं मुतं त्वं जनयिष्यसि तपस्यभिरतस्यास्य फल्याणी वार पिनिगता ॥ ५८।।

·अस्तौदित्यं बालकोऽसौ महात्मा स्वोत्यायत्यं कार्यजात समस्तम् ।।७
सहोत्तरकूटतटे भूमिधरो राजते मयूराख्यः ॥७१ ॥
काशीराजो वैष्णवाग्यो महात्मा
६२३
निवासतिपिम्पा
दैवतैरभ्यनुज्ञाता ततो गर्भं दधार सा
ततः शुभे दिने लग्ने ग्रहचक्ने वलान्विते ॥ ५९॥
कुमार सुपुर्व साध्वी पित्रोईविवर्धनम्
स वाल एव तेजस्वी शुभलक्षणलक्षितः ।। ६०॥
युगाधिकारिको नूनं योगभ्रष्टो नु तापस:
तत्रत्यैस्तर्कितः सोऽभूद्विप्रेन्द्रैस्तपसि स्थितैः॥६१ ।।
पित्रोरभ्यधिका प्रीतिस्तदा तस्मिन्नवर्धत
अतिकृार्जिते विच कृपणानां यथा पुनः।। ६२ ॥
नातृप्यतां तु पितरौ पिवन्तौ तन्मुखाम्बुजम्
अतिलोभाकृष्टचित्तो वित्तं लब्ध्वा यथा नरः॥ ६३ ।।
जन्मनव खलु येन भूतले दीपितं कुलमयान्वयस्य च
तस्य नाम 'शिववेत्यधिष्ठितं भव्यसूतिरिह भूतय एव ।। ६४ ॥
पुनमोहवशगो हि तत्पितोत्सृज्य तद्वदरिकावनं पुनः
विश्ववन्यविवुधेशविरमं विश्वनाथपुरमाशु सेदिवान् ॥६५॥
तत्र तत्र पथि पौरजगना लोचनस्य विषयः शिववाल:
आचकर्प हृदयान्यपि तेषां भव्यता हि जनचित्तहारिणी ॥६६॥
स्वर्धनीत्रिपवणे जपहोमदेवतातिथिविधावतिपक्तः
लक्ष्मणस्तु शिववाशिवशंसी संततं शिवसमर्चनमनः ॥६७॥
रामनाम सततं जपन् शिव. शंसतीह शिवद सुजनेभ्यः
इत्यमेव कलयन् शिववालो रामभक्तिनिरतः स बभूव ॥ ६८॥
लोचनपथमवतारय रघुनाथं जनकजाक्षिपद्माजम् ॥ ६९ ॥
गाम गाम प्रत्यहं शर्वसम ध्यायं ध्यायं पादपद्म शिवस्य
अपहर हर संसारं दह कामं विपयजालजटिलं मे
स्वप्ने शर्वादेशो याहि त्वं दाक्षिणापथं तात
सिद्धचासौ राघवानुगृहीतः ।
मन्त्र तस्मात्संप्रदायानुशिष्टं
प्राप्येष्टं त्वं प्रेक्षितासे हदिस्थम् ॥ ७२ ॥

·धर्मादा
N
उत्थायासों वालकः कल्य एव वृत्तं सर्व माह ताताय तूर्णम् ।
विज्ञायासा लक्ष्मणोऽप्यार्यवृत्तो वालं मेने श्रीहरेः प्रीतिपात्रम् ॥७३॥
अथान्तरे तद्गृहिणी विनश्वरं
विहाय लोकं समवाप धूर्जटेः।
बालोऽप्ययं श्रीपतिपादपङ्कज-
द्विरेफितोऽनुग्रहमन्वमन्यत ॥ ७४॥
पिताऽस्य निर्वयं तदादेहिक
वियोगदुःखातिविषण्णमानसः।
विधाय वृत्ति जनिभूनिवेशने
ययों समेतः शिववालकेन सः ।। ७५ ।।
अथ च पौरजनैः स सभाजितो न चिरतश्विरतोपमवाप्य च
शिवसमर्चनमर्चनभक्तिधीः सततमाकलयत्कलयनसून् ।। ७६ ॥
इति विरागविराजितमानसश्चिदुपरागपरागतकल्मपः
शिवपदं विपदन्तकरं परं निजसुतं स विहाय सपथगात् ॥ ७७ ॥
मातापितृविहीनोऽसौ वालकः पञ्चहायनः
हरेनुग्रहं मेने जन्मवन्धमुमुक्षया ।। ७८॥
शर्वादिष्टा महात्मान. क नु वन्धविमोचकाः
इत्येवं चिन्तयन् पालो ययावतरुपत्यकाम् ॥ ७९ ॥
काशीरानं महात्मानं वा सात्वतविग्रहम्
संस्त पाप पालोऽसौ साधो मैनविग्रहाः ।। ८० ॥
नत्वा च दण्डपद्भूमौ मणिधाय मनो हदि
दध्यावनन्यया बुद्ध्या तुष्टुरे संहताञ्जलिः ॥ ८१ ॥
भाविपिनशानुग्वालमालारलीटो
गुरुचरणपयोदं कान्दिशीक. प्रपन्नः ।
सततसदयवासारतधानुसम्प्पः
शरणमपरमारान्नास्ति मेऽनायनाय ।। ८२ ।।
प्रमादयो यजानिय स्तुतिभिः स्तुरन्तो
नान्नं ययु. फयमा प्रभरामि दीनः ।
नन्मे निवेदनपिद गनुरायनामिः
सान्पारणेन परिगुप्पत दीननाथः ॥ ८३॥

·निशम्य रुचिरों वाचं लघ्वी गुर्वर्थगव्हराम्
निर्वर्ण्य सुचिरं वालं योगाच्च्युतममन्यत ॥ ८४॥
पाणिना शंतमेनासौ उत्थाप्याऽमृज्य लोचने
ईक्षयाऽमृतवापिण्याऽनुजग्राह च तं गुरुः ॥८५ ॥
भोजयित्वा तु तं वालं रामचन्द्राप्तिान्धसा
तत आरभ्य वालोऽसौ गुरुभक्तिरतोऽभवत् ॥८६॥
प्राक्तनं योगसामर्थ्य तस्मिन्नाविर्वभूव च
निष्ठां स परमां प्राप हरिपादाजसेवने ॥८७॥
लोफदृष्टिं समाश्रित्य मातुलस्तनिवर्तने
न शशाक तदा तेने यातना विविधाः खलु ॥ ८८ ॥
दुर्गपालस्य साहाय्यात् कारागृहनिवन्धनम्
गुरुणा सह संप्राप्तो वालको दिष्टभुक् पुनः ॥ ८९ ।।
रामाज्ञया विमुक्तश्च रामदूतप्रसादतः
आविर्भूतास्ततस्तस्यानुत्तमा योगसिद्धयः ॥९॥
कृतोपनयनस्यास्य कृतार्थस्यापि सर्वदा
मन्त्रादेशन उत्कण्ठां ज्ञात्वा गुरुरुपादिशत् ।। ९१ ॥
रासक्रीडादर्शनं च प्रत्यक्ष कृष्णदर्शनम्
कूपात्पायसलब्धिश्च सात्वतातिथ्यचिन्तने ॥ ९२ ॥
स्वभक्तरूपच्छन्नात्तु रामाणविमोचनम्
इत्येवमादिकं तस्य दृष्टं योगवलं जनः ॥ ९३ ॥
इत्येवं गुरुपादाब्जमधुलिड वालकः शिवः
वसन् गुरुकुले दान्तो रामभाक्तरतोऽभवत् ॥ ९४ ॥
श्रीसमर्था रामभक्ता रामदासेति विश्रुताः
संचरन्तः समाजग्मुलोकतत्वविवित्सया ॥ ९५॥
तत्रोपुर्वर्षमेकं तु काशीराजेन सत्कृताः
शिववालस्य तां निष्ठामातिथ्ये च समादरम् ॥ ९६ ॥
योगतत्त्वानुसंधानं योगसिद्धीरनुत्तमाः
उनुर्विलोक्य कारुण्यात प्रेमातिभरनिताः ॥ ९७ ॥

·धर्माद उद्धवोऽयं महाराज मूर्तिमानिव भाति मे अत ' उद्धव । इत्याख्या विख्याताऽस्य भवेद् भुवि ॥ ९८॥ प्रयोदशातरं मन्त्र तस्मै भादुः कृपालवः काशीराजानुमत्या तमाशीभिरनुजगृहुः ॥९९ ॥ तत आरभ्य वालोऽसावुद्धवेत्यभिविश्रुतः देवातिथिगुरूणां वै परिचर्यारतोऽभवत् ॥ १०॥ रघुपतिपरिचर्याधूतपापोऽमलात्मा तनययुगसमेत थोद्धवेनार्चितः सः। धनसुखसुतदारान् पादचयाँ प्रभोस्ता नतु किमपि निदध्या काशिराजो महात्मा ॥ १०१॥ दृष्ट्वा पुत्र रामदासं व्ययातिशयदुःखितम् रहस्युद्धवमेत्याह काशिराजो विशुद्धधीः ॥१०२॥ निर्माय त्वं मयाऽऽदिष्टो रघुनाथनिवेशनम् धर्मान् भागवतान् सम्यक् श्रद्धयाऽऽचर सर्वदा ॥ १०३ गृहाणेदं मया दत्तं मूर्तित्रयामिदं शुभम् संस्थाप्य तत्र रामस्य परिचर्यारतो भव ॥ १०४॥ परिचर्याविधिः सौम्य मयाऽऽदिष्टोऽस्ति ते पुन: तत्र ते सहकारी स्याद् विष्णुदासो विशुद्धधीः ॥ १०५। गुरोरनुग्रहालन्ध मूर्तित्रयामिदं शुभम् आराधित वशीकुर्यादपि लोकान् सहेश्वरान् ।। १०६॥ सिदोऽसि कतकत्योभस स्थितमझोऽसि सांपतम् तथाप्यावर सद्धर्मान् लोकानुग्रहहेतवे ।। १०७॥ त्वपः परं विष्णुदासश्याः सद्धर्ममास्थिताः लोफाननुचरिप्पन्ति भक्तिमार्गप्रकाशकाः ॥ १०८ ॥ विष्णुदासस्त्यनुप्रायस्त्वया धूनमनोमल: किमन्यो समादेश्य सर्व नानानि यद् भवान् ॥ १०९ । इस्पे गुरुवचन नियम्प सम्पफ, चसी गुपतिमन्दिरं परस्तात् । पूनि वितपमयों समर्थ पभान सदमापरणरतः सदा पा ॥ ११० ।।

·मुक्ताश्रेण्या न रोचिष्णुः पण्डितानां यथार्थतः ॥ १२३ ॥ लिलामतिविम्बः ६३७ विष्णुदासो रामपादपरिचर्यापरायणः । उद्धवं प्राणयामास सद्धर्माचरितैः शुभैः ॥ १११ ।। आक्रान्ते वसुधातले तु यवनैः सद्धर्मपिपिभि- विद्राणेऽसुरवृत्तिरुद्धकरणे धर्मार्थहीने जने । यच्छिष्यप्रवराः परावरदृशो देशे जनान् खाण्डवे' चक्रुर्योगबलात्स्वधर्मनिरतान् तं काशिराज नुमः ॥ ११२ ॥ उद्धवं नौमि योगीन्द्रं योगाम्बुधिसुधाकरम् यत्कृपालेशतः सिद्धः कृतकृत्योऽयमन्वयः ॥ ११३ ॥ अवतारकृत्यामित्यं समाप्य योगीश्वरो जगामाऽऽशु पाण्डववह्निपडेकप्रमिते शकवत्सरे निज धाम ॥ ११४ ॥ संस्थाप्य विष्णुदासः सद्गुरुपदपादुके तु तत्रैव गुरुविरहदूनचित्तस्तदर्चनाया समाहितो जातः॥ ११५ ॥ विष्णुदासस्य वंशे तु चतुर्थः पुरुषः शुचिः हिरण्यगर्भनामाऽभूद्धिरण्यसदृशच्छविः ॥ ११६ ॥ यत्सौन्दर्यसमाकृष्टा राज्य विद्रोहकाः खलाः हिरण्यलोभात जघ्नुर्मत्वा तु धाननं पुनः ॥ ११७ ॥ अन्नपूर्णा च वनार्या सती पतिमनुव्रता आरुह्येकचितां प्राप पतिलोकं परात्परम् ॥ ११८ ॥ तत्सुतो रामजीत्यासीद्रामभक्तिपरायणः हरिस्तत्तनयस्तस्य केशवः पुत्रतामगात् ॥ ११९ ॥ सर्वेऽप्येते रामभक्ता भक्तिमार्गविशारदाः देववाणीमगल्भाव पण्डिता इति विश्रुताः ॥ १२०॥ बालकृष्णो रामचन्द्रो भानुदासय सत्तमः देवकृष्णस्तथा लक्ष्मीकान्तः पञ्च सुतास्ततः ॥ १२१ ॥ चतुर्यस्तनयस्तत्र यमुनागर्भसंभवः शाण्डिल्यगोत्रतराणिजिमाध्यंदिनीयकः ॥ १२२ ॥ सोऽहं सदंशसंभूतोऽप्यगुणो रन्ध्रवर्जितः (१) खानदेश. (२) बडवाले ।

·82. तथापि विठ्ठलेशस्य नामत्रतपरायण श्रीसंतोजीमहाराजैनियुक्तो ग्रन्धलेखने ।। १२४ ।। कराले कलिकालेऽस्मिन् आसुरी वृत्तिमास्थितान् दोधूयमानान् सद्धर्म जनानालोक्य दुःखितः ॥ १२५ ॥ सद्धर्मत्राणदीक्षस्तर्यावज्जीवं कृतश्रमः या पराभूतयः सोढास्तदीक्षणविपण्णधीः ॥ १२६ ॥ यथामत्यलिख ग्रन्धं धर्मादर्शमिमं पुनः रामोद्धवेन गुरुणा हृयन्तःस्थेन चोदितः ॥ १२७ ॥ यत्कृपालेशतोऽशेपशास्त्रासिद्धान्तदर्शनम् तुष्यन्त्वदभ्रकरुणाः सीतारामोद्धवादयः ॥ १२८ ।। इति श्रीसंतोजी महाराजादि संचाल्यमान सनातनधर्मोजीविनीसभाद्वारा संपादिते पण्डितोपाहुकेशवसूनुदेवकृष्णशर्मणा विरचिते धर्मादर्श विवाहप्रतिविम्यः॥ समाप्तश्च धर्मादः