·Poona Oriental Series No. 83
ऋजुलध्वी : मालतीमाधवकथा।
THE RJULAGHVĪ
OF PŪRNASARASVATĪ
Critically Edited
For the First Time with an Introduction,
Indexes and Notes
BY
N. A. GORE, M.A.
Professor of Sanskrit and Ardhamagadhi
S. P. College, Poona
FOREWORD BY
Dr. V. RAGHAVAN, M.A., Ph.D.
University of Madras
OZBA
POONA
ORIENTAL BOOK AGENCY
1943

·Published by-Dr. R. N. Sardesai, L, C. P. S.,
for the Oriental Book Agency, 15 Shukrawar, Poona 2.
All rights reserved by the Publisher.
Printed by:-S. R. Sardesai, B.A., LL.B., Navin Samarth Vidyalaya's
“Samarth Bharat Press', 41 Budhwar Peth, Poona 2.

·TO
MY GURU
Prof. H. D. VELANKAR, M.A.
on his
Fifty-first Birth-day

·FOREWORD Though it is true that Character and Story do not stand by themselves or apart from Emotion, it may be viewed that, speaking generally and as a whole, Western Literature belongs to what may be conveniently termed the Character-Paddhati and Sanskrit Literature, to the Rasa- Paddhati. The aim of the Sanskrit Dramatist was the presentation of Rasa, character and story being useful to him only in subordination to certain ideals of Rasaportrayal. There are, however, exceptions to this rather general observation, and the field of Sanskrit drama is not devoid of dramas which develop the gripping interest of an intricately worked plot, as well as of sharply drawn characters. The story is certainly full of closely woven details in the Mālavikāgnimitra, and in the Nāțaka of Viśākhadatta, the Mudrārākşasa, it is well known that the ramifications of the plot are such as are not to be easily understood. But, a rule, such story and character interest comes off prominently in the social type called the Prakaraṇa, which though meagre in the survivals now, was once quite numer- The glimpses that we have in the citations in dramaturgical and rhetorical works like the Abhinavabhārati, the Śộngāraprakāśa, and the Nāțyadarpaņa of plays like the Puşpadūșitaka and the Devicandragupta give promise of the great enrichment to Sanskrit dramatic literature that would result by the discovery of our lost Prakaraņas. Of the plays now available to us, both in the Prakaraña and the Nāțaka class, two stand out foremost in point of their story, the Mșcchakațika and the Mudrārākṣasa. The former excels in the variety of its interest, and the intricacy of the plot in the latter is such that an external aid to 5 as 9 ous. A ·6 FOREWORD understand the theme has been found necessary. In the Tanjore Library there is a manuscript of a prose work giving a plain narrative of the story of the Mudrārāksasa and in the Adyar Library also, there appear to be two such narratives of the story of the same drama, Madrārākşasa. kathāsangraha and Mudrārākşasakathāsāra (Catalogue II, p. 10b, 27-H-27, 27-H-29, 24-A-4). Besides these, there is also the Cāņakyakathā of Ravinartaka of Kerala edited by Satish Churan Law in the Calcutta Oriental Series, a metrical version of the Mudrārākşasa story based on a prose version which it refers to and about the identity of which we cannot say anything at present. Of the story of the Mșcchakațika, none has written a running narrative like these, but of the Prakaraņa of Bhavabhūti, the Mālatīm ādhava, there has been some endeavour to present the theme in the form of a simple narrative. In the India Office, there is the manuscript of an abstract of the Mālatīmādhava by a writer named Ganesa Sarman of Mithila; this work named Mālatīmādhavaprakaranoddhāra (India Office Catalogue No. 4136 ) summarises the play as it is, starting with the prastāvanā itself. Different in form and far better as a composition is the metrical version of the story of the Māla tīmādhava by Pūrņasarasvati. Known as Řjulaghvī, the work gives in its 266 verses in varioumetres, a straight and easy account, as the name implies, of the story of the marriage of Mālatī and Madhava. Pūrņasarasvati is a sannyāsin of Kerala, and a wellknown commentator of Kāvyas and Nāțakas, including the Mālatīmādhava itself. This epitome of his of the Mālatīmādhava, preserved in a manuscript in the in the Madras Government Oriental Manuscripts Library, had attracted the attention of several scholars and students, and several years ago I was helping a friend of mine here for bringing ·FOREWORD 7 out an edition of it. I am glad that Śrī. N. A. Gore, M.A., Professor of Sanskrit and Ardhamāgadhi in the S. P. College, Poona, and editor of the Poona Orientalist, took up the work and finished it satisfactorily. I had gone through the edition as it was appearing serially in the pages of the Poona Orientalist, and subsequently also. Sri. N. A. Gore is publishing it in book-form now with an exhaustive critical Introduction, which includes a summary of the story and an account of the author Pūrņasarasvati and his works, and is furnished with an index of verses and notes. I congratulate him on his painstaking work and hope that in the coming years more.such works and others of greater importance too will claim his industry. The Rjulaghyī will surely be profitable to students who study the Mālatīmādhava for examinations and as a Khandas kāvya, it can also be independently prescribed for study in the Intermediate classes of our colleges. Department of Sanskrit, University of Madras. 21-9-43. V. RAGHAVAN ·PREFACE The Rjulaghvi by Pūrņasarasvati, as is evident from its sub-title viz. the Mālatīmādhava-Kathā, is a metrical epitome of the Mālatīmādhava, the well-known drama by Bhavabhūti. It is being printed here for the first time, from the only extant manuscript, preserved in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. The text of the Rjulaghvī that is given in the following pages, is based on the authorised Devanāgarī copy of the above Ms. purchased by me from the Library on 24th March 1942. The work is preserved complete, except for lacuna in a few places and occasional confusion between some letters. On account of this fact, some emendations had to be made, with the help of the drama, Mālatīmādhava, in a number of cases, to remove the obvious corruptions in the text and to make it more readable. Then I discussed most of these emendations with Pandit Purushottama Shastri Ranade of the Anandashrama, Poona. In this edition, the actual words in the manuscript, which are emended in the body of the text, are duly pointed out in the foot-notes. The Introduction deals with the life and works of Pūrņasarasvatī. As a full account of the life and literary career of this prominent writer is not yet available, I have put together all the information I could gather about his date and works, from various sources with due acknowledgments. The three Indexes of (1) stanzas in the text, (2) the metres, and (3) the stanzas from the Mālatimādhava quoted in the work, will, it is hoped, be found useful for a close study of the text. A few notes have been added at the end to explain or draw attention to the difficult and obscure passages in the work. 8 ·PREFACE 9 Before bringing out the work in a book-form, I published it serially in the Poona Orientalist (Vols. VI and VII), with a view to get the benefit of the suggestions of other scholars. In response to my request in this behalf, Dr. V. Raghavan of the University of Madras and Pandit Raghunatha Shastri Patankar of Rajapur made many valuable suggestions and drew my attention to the slips that had still remained in the text as published in the Poona Orientalist. Dr. Raghavan has obliged me still further by writing a Foreword to this little book. The Dewan of Cochin ; M. R. Ry. Rao Sahib E. Krishna Memon Avl., Commissioner of Devaswams, Cochin; P. Anujan Achan, Govt. Archæologist, Cochin, and Prof. K. Rama Pisharoti of the Maharaja's College, Ernakulam, have all favoured me with information pertaining to Pūrņasarasvati's life and his associations with Tripunithura. Mr. D. G. Padhye, B.A. has helped me a good deal by carefully reading the proofs and suggesting a few emendations. I offer my most sincere and grateful thanks to all the above mentioned gentlemen for the help they have rendered in the preparation of this edition. I am thankful to my student-friends Mr. B. M. Kulkarni, T.D., and Mr. N. V. Saswadkar for preparing the press copy. My thanks are also due to the late Dr. N. G. Sardesai for his readiness to publish this work first through the Poona Orientalist and then to include it in the Poona Oriental Series. I must not omit to thank the Manager of the Samarth Bharat Press, Poona, for the interest evinced by him in the printing of this book. Vijayādaśami, 8th October 1943. 327 Sadashiv, Poona 2. N. A. GORE

·CONTENTS
Pages
5
1. Foreword
...
...
..
2. Preface
8
...
3. Introduction...
11
...
4. Text
ܢܝܙ
5. Index I: The 1st lines of stzs in the text
52
5. Index II : Metres
62
..
7. Index III : Stzs from the Mālatīmādhava
quoted in the text
63
..
8. Notes
65
..
9. Errata
72
10

·INTRODUCTION Manuscript Material : Aufrecht does not record any MS. of the Rj ulaghvī in his Catalogus Catalogorum. As far as I know, it is preserved in a single MS. which is in the possession of M. R. Ry. Charalayam Raja Kunnamkulam, Cochin State. A transcript of it made in 1919-1920 is kept in the Govt. Oriental MSS. Library, Madras. The text of the Rjulaghvī presented here is based on the authorised copy of the above-mentioned transcript at Madras, bearing the R. No. 3016. According to the description of this transcript (or MS.) given in the Triennial Catalogue of MSS. vol. iv. pt. 1, Sanskrit A, it is written on paper in the Devanāgarī script and contains 24 folios, each folio having 20 lines on an average ; folio 24b is left blank. I tried to get a fresh transcript of the original (Cochin) MS. or at least its description, but the Deputy Secretary to the Govt. of Cochin, in his letter dated the 31st January 1942, informed me that "the manuscript referred to could not be traced.” Fortunately for us, however, the work as now available in the transcript at Madras is preserved in a complete form, except for a lacuna here and there: there appears to be some gap between stzs. 31 and 32; at least two lines are missing between stzs. 18 and 19, and the last line of stz. 35 and the first of stz. 255 are also wanting. Otherwise the text is generally well preserved. There are, however, a number of cases where difficulty is felt in getting at a clear meaning due to scribal errors: e.g. is written for the correct भ; न for य; त for क; म for वर for द or प; for घ or a; स for म; ग for व; च for न; क for तृ; ग्र for त्र 1. This Introduction is based on "The Rjulaghvi : a metrical epitome of the Malatīmādhavam" a paper submitted by me to the Eleventh All India Oriental Conference, Hyderabad, 1941. 11 ·12 INTRODUCTION and visarga and anusvāra are at times dropped. As the copy supplied to me and the transcript at Madras from which it is made are in the same script viz. Devanāgarī and is also carefully compared with it by a Šāstrin different from the copyist, it is likely that these scribal errors must have arisen, in course of time, owing to the orthographical similarities of some south-Indian script through which the original MS. was handed down. Procedure of Text-Constitution :In constituting the text of the Rjulaghvī I have followed the practice of correcting these errors in the body of the text ; but in all such cases, the actual words in my copy are given in the foot-notes. Emendations also had to be made in a few cases where lacunas were found in the copy. Errors in the 19 stzs. which are quoted from the Mālatimādhavat are corrected with the help of the original play itself. The Author : His Works and Date In the concluding stz. of the Rjulaghvī, the name of the author is given as Pūrņasārasvata", but this is due to metrical considerations and the real name of the author is Pūrņasarasvati only, as is proved from another work of our author, the Hamsasandesa, in the concluding stanza of which also Pūrņasārasvata is given as the author's name. In all other works of the author which have come to light so far the form Pūrņasarasvati only occurs as the author's name. His Works :The Catalogus Catalogorum of Aufrecht does not mention Purnasarasvati as an author, though under Meghadüta he records a commentary on it called the Vidyullatā, which we now know from the internal evidence 1. See Index III. 2. Stz. 266, stafragacar quraTEGETI 3. Stz. 102, पूर्णज्योतिःपदयुगजुषः पूर्णसारस्वतस्य ।

·INTRODUCTION 13 to be the work of Pūrņasarasvatī. Recently, however, manuscripts of some of the works of Pūrņasarasvati have been discovered in the South and the information about their nature and form that is available from the Descriptive Catalogues of MSS. in the Govt. Oriental MSS. Library, Madras, and other sources, is noted below. (1) The Vidyullatā. The Vidyullata which is a commentary on the Meghadūta is published as the 15th volume of the Vani Vilas Sanskrit Series, Srirangam, together with the text of the Meghasandeśa. The Vani Vilas Press amply deserves our thanks for bringing out an edition of this important commentary on the Meghadūta, for it is the most exhaustive of all the commentaries on the Meghadūta so far published. Not only does Pūrņasarasvati give lucid explanations of words and phrases in the text, discuss occasionally varient readings and explain the figures of speech, but also devotes considerable space to bringing out the beauty of the poem by pointing out the appropriateness of the various expressions used in the poem. “It is a very critical study of the poem itself."? Another important feature of the Vidyullatā is the wealth of quotations from various books and authors, found in it. (2) The Hamsasandeśas—The Trivandrum Sanskrit Series has published another work of Pūrņasarasvatī called the Hamsasandeśa. "The subject of this Sandeśa is the message communicated to Lord Śrīkşşņa sporting in the Vịndāvana, by a damsel residing in Kāñcīpura who was enamoured of Him on beholding His triumphant procession on the occasion of a festival.” It contains 102 stanzas, composed in the Mandākrāntā metre. 1. Sri Vani Vilas Sanskrit Series, Srirangam, 2nd Ed. 1925. 2. Ed. of the Vidyullatā, Preface p. ii. 3. Trivandrum Sanskrit Series No. CXXIX , 1937. Edited by K. Sāmbaśiva Šāstri.

·14 INTRODUCTION (3) Next to the Hamsasandeśa the Kamalinīrājahamsat is the only other original work of Pūrņasarasvati so far known. "It is a drama in five acts describing the love between Kamalini and Rājahamsa and their subsequent union. It is said to have been staged on the occasion of the Spring festival of god Siva celebrated in Vrsapura in the Kerala country." (4) Pūrnasarasvati has also written a commentary on the Anargharāghava of Murāri, called the Anargharāghavatippana." (5) Besides abridging the story of the Mālatimädhava in the Rjulaghvī, our author has written a commentary on the same play, called the Rasamañjarī. To judge from the few extracts given in the Descriptive Catalogues and the large number of folios on which it is written, it appears to be very comprehensive and exhaustive like his Vidyullata on the Meghadūta. (6) Though the Author Index published by the Govt. Oriental MSS. Library, Madras, would inform us, under the name Pūrņasarasvatī, that one of his works is called Sukhabodhini, this is no doubt a misprint for the correct title Bhaktimandākinī' which is a commentary on the Visnupādādikeśāntastuti by Sri Sankarācārya. 1. Government Oriental MSS. Library, Madras, R. No. 12509. 2. Government Oriental MSS. Library, Madras, R. N. 2717, Trivandrum MSS. Library Nos. 1012 and 4910. 3. Government Oriental MSS. Library, Madras, R. Nos. 3071, 4380, 2858 ; Adyar Library, No. 24 C 7 482; Trivandrum MSS. Library No. 2525. 4. GOML, Madras, MS. R. No. 3071 consists of 214 folios of 103 x 95 inches though it breaks off in the 9th acr. 5. GOML, Madras, R. No. 3181 (c) (ETSI) TGIFESTARTET 1795955- निर्मिते । भक्तिमन्दाकिनी व्याख्यां चक्रे पूर्णसरस्वती ॥ सुखबोधिनी, by the by, is a com. on the PACTARITET, by , GOML, Madras, R. No. 135.

·INTRODUCTION 15 These six, together with the (7) Řj ulaghvī are the only seven works of Pūrņasarasvatī for which we have a definite MSS. evidence to rely upon. But a few more works are also ascribed to Pūrņasarasvatī and the information about them so far available from other sources is recorded below in the hope that more reliable and definite details would be forthcoming in course of time. M. Krishnamachariar mentions that Pūrnasarasvati wrote (8 and 9) commentaries or the Uttararāmacarita of Bhavabhūti and on the Natyaśāstra of Bharata. According to Mr. M. R. Kavi, Pūrņasarasvati has written (10) an epitome of Abhinavagupta's commentary on the Natyaśāstra.? In his Introduction to the Hamsasandeśa, Mr. K. Sāmbaśiva Sastri mentions yet another work of Pūrņasarasvati viz. (11) a commentary on the Sivakeśapādādi-stava, while T. G. Ramasuba Iyer, B.A. of Trivandrum informs that Pūrņasarasvati has written commentary on the ſiśupālavadha of Māgha. (13ff.) Lastly it may be mentioned that according to reports current among Kerala Pandits, Pūrņasarasvati had composed commentaries on all the works of Kālidāsa.5 (12) a 5 1. See History of Classical Sk. Lit., p. 624, for his reference to the com. on the JATTTHarta; but he records no MS. of it in the foot notes on that page. In reply to my letter containing a querry on this point, he wrote to me on 9th August 1941, “... I cannot say where I got the information about Pūrņasarasvati's commentary of Uttararāmacatita.... It is said, he wrote a commentary on Bharata's Nāțya- Šāstra." 2. Pp. 10 f. of Preface to his ed. of the Nāțyaśāstra Vol. I, GOS. There is an epitome for this commentary ( 3rHTHTTaņ) from the beginning to the middle of the 6th chapter which was probably written by पूर्णसरस्वती.” 3. TSS. No. CXXIX. p. iv. 4. In his letter, dated the 16th April 1942 : " He is also known to have written a commentary on Māgha's Siśupālavadham." 5. Sk. Introduction to the Vidyullatā, p. 12, कालिदासीयानां सर्वेषामपि काव्यानामयं व्याख्यातेत्यपि केरलेषु बह्वः कथयन्ति।

·16 INTRODUCTION Life and Date of Pūrņasarasvati Like most of the Sanskrit writers Pūrņasarasvati also is indifferent about giving any information in his works which would enable us to determine the salient facts of his life such as the place where he lived, the time when he flourished, the family to which he belonged or the exact number of his works. He is believed to be a Kerala Brahmin belonging to the family of Kațțumaďat (rar), and a native of the place called Triccambara' i. e. modern Trichur in Cochin State. His name would suggest that he had adopted Sannyāsa, for the suffixes giri, tīrtha, bhārati, and sarasvati are added on to the names of Sannyäsins only. According to some people, however, he was a Vaişnava Brahmin of Kāñcīpura' while yet others consider him to be a Nambudiri Brahmin of a village near Guruvayūr3 in the Malabar District of the Madras Presidency. His connection with Cochin is pointed out by the fact that his drama was acted (for the first time) at Vrşapura in the Kerala country. But it would be known more precisely if the exact significance of the term Pūrņajyotiḥ occurring in the Introductory and Concluding stanzas in some of his works can be accurately fixed. He offers salutation to Pūrņajyotih, attributes the successful completion of a commentary to his grace, considers himself 1. Ed. of the Hamsasandeśa, TSS. No. CXXIX, Introduction P. iii. >> 2. Ibid, p. iii. 3. M. Krishnamachariar, in his letter referred to above in foot note 15,-"Pūrņasarasvati seems to have lived 300 years ago and was a Nambudiri Brahmin of a village near Guruvayur." 4. (a) The Vidyullatā, Intro. stz. 5a, qofseilatu 1681- पूतचेताः। and concluding stz. 1a पूर्णज्योतिःपदाब्जपरमाणुः and concluding stz. 4 यस्य भासा जगद्भाति यद्भासा भाति मन्महः । अविद्याविद्विषे तस्मै SI QUSUTRA 7: 11 This last=Intro, stz. 2 of the Rasamañjarī.

·INTRODUCTION 17 to be the particle of dust on the lotus-like feet of Pūrņajyotih, the world, he says, is manifested by the light of Pūrņajyotiḥ and prays that Pūrņajyotiḥ should be ever present in his heart. He refers to Pūrņajyoti” in the neuter gender also. This has been taken by some scholars as indicating that Pūrņajyotiḥ was his favourite deity. According to M. Krishnamachariar, this Pūrņajyoti” is the same the presiding deity of the famous temple at Trippunithura in Cochin.' This deity is also known by the name of Pūrņat rayisa or more popularly as संतानगोपालकृष्णस्वामी, and is represented by the image of Vişnu seated on Ananta. as 3 (b) प्रणम्य सच्चिदानन्दं पूर्णज्योतिर्निरञ्जनम् । अनर्घराघवं नाम नाटकं व्याकरोम्यहम् ।। -Intro. stz. 1 of the अनर्घराघवटिप्पन. (c) मालतीमाधवस्येत्थं दशमाङ्कार्थचर्चनम् । पूर्णज्योतिःप्रसादेन चक्रे पूर्णसरस्वती ॥ -A similar stz. is found at the end of his com. an each act of the Malatīmādhava. (d) यद्गीतार्थश्रवणरसतो वस्तमाहान्धकारः कृष्णानन्दी त्रिजगति नरों जिष्णुभूतं जिहीते। स्वस्मिन्नेव प्रकटितमहाविश्वरूपं तदेकं पूर्णज्योतिः स्फुरतु हृदि मे पुण्डरीकायताक्षम् ॥ -Another Intro. stz. to रसमंजरी. (e) पदवाक्यप्रमाणनेत्रत्रयनिरीक्षणापरपरमेश्वरपूर्णज्योतिर्मुनिवरनिहित- निसृतकरुणामृतपूर्णचन्द्रण पूर्णसरस्वतीनामधेयेन कविना etc. Prologue to the कमलिनीराजहंस. 1. See stz. यद्गीतार्थ etc. in the foregoing foot-note. 2. Sk. Intro, to the Vidyullatā p. 11 : यतोऽयमादावन्ते च पूर्णज्योतिरभिधीश्वरं स्मरति । स च गोश्रीराज्ये (कोच्चि) 'तृप्पूणितुरै' इति सुप्रथिते देशे महति क्षेत्ररत्ने अद्यापि कृतसंविधानः। 3. Mr. P. Anujan Achan, the Government Archaeologist of the Cochin State was kind enough to inform me in his letter of the 17th September 1941 to the following effect : "There is a very ancient temple at Trippunithura, a placc six miles to the east of Erankulam, whose presiding deity is called by the name Pūrnatrayisa or Pūrņa- 2 ..

·18 INTRODUCTION But it would be more reason able to hold that Pūrņajyotih is the name of the Guru of Pūrņa saravati, as is evident from the expression 'Purņajyotirmunivara', occurring in the Prologue of his Kamalinirājahansa. Prof. K. R. Pisharoti also, who has studied the history of the Shrine at Trippunithura, is of opinion that that Shrine'is never termed by this name [ i. e. Pūrņajyotiḥ ] either in records or literature...... My firm conviction is that Purņa jyotih was the name of the author's Guru.'1 "We know from the other works of TotateTai that he was a Sisya of quicuifa: also called quisitfagra." Date :-Pūrņasarasvati refers to a number of authors and works in his commentary on the Meghadūta and there is also a large number of quotations in it which are given anonymously. The same must be the case with his other commentaries also. If we can settle the date of Pūrņasarasvatī, it will be of great use in fixing the relative chronology of other authors referred to by him. Pūrņa. sarasvati has been assigned by Mr. K. Sâmbashiva Sāstrī to a period between 1150-1590 A. D. on the grounds that he mentions Divākarasūrī the teacher of Sāradātanaya (the author of Bhāvaprakāśanam 1175–1250 A. D.) on the one hand and does not mention the great scholar and devotee Srinārāyaṇabhatta pāda on the other. According to M. Krishnamachariar, he is posterior to Mallinātha (midde of the 15th ) jyotis. The image is that of Vishnu seated on Ananta popularly known as Santanagopalakrishna." In another letter of his, dated the 2nd October 1941, he further informs me that the temple "must have been existing in the 11th or 12th century A.D., as has been surmised from an old Vatteluthu inscription found in the temple." 1. In his letter to me, dated the 25th September 1941, 2. In another letter of his to me, dated the 10th September 1941. 3. Ed. of the Hamsasandeśa, Intro. p. iv.

·J INTRODUCTION 19 as he refers to Mallinātha's commentary in his Vidyullata." But this statement does not appear to be correct; for I have verified all the references where Pūrņa sarasvatī refers to earlier commentators, but there is none which unmistak. ably points to Mallinātha. In the Vidyullatā Pūrņasarasvātī quotes from the Prabodhacandradaya, which is assigned to a period of 1097-1165 A. D. Therefore 1165 A. D. would be the upper limit for Pūrņasarasvatī. If the statement of Prof. K. R. Pisharoti that the Vidyullatā is criticised by Parameśvara of Payyura Mana, probably identical with Parameśvara Mīmāṁsācakravartī, the son of Rși II and contemporary of Uddaņda is correct, we can fix the lower limit of Purnasarasvati to be not later than the middle of the 15th century. So on the strength of the data so far available, we can assign Pūrņasarasvati to the period 1200 A. D.-1450A. D. 1. Sk. Intro. to the Vidyullatā, p. 11, अयं च व्याख्याता मल्लि- नाथादर्वाचीन इति ज्ञायते, यतोऽयं मल्लिनाथीयं व्याख्यानमेव केचिदिति (sic) तत्र तत्र निर्दिशति।" This is on the face of it incorrect, for केचित् will refer to many commentators before him; when only one is referred to, कश्चित् is used. The following are the only references to earlier commentators in the vidyullatā : (1) अत्राह कश्चित्-‘यक्षो रामगिरौ न्यवसदित्युक्तम् ; उपरि तु तत्सन्देशप्रकारः प्रपञ्चयिष्यते अतोऽस्माकं पठतां शृण्वतां च किमायातमिति । p. 6; (2) कनकवलयस्यैकस्य धारणं विरहचिहं इति केचित् । p.8; (3) कवेर्यक्षवृत्तान्ते सीताराघवसमाधिरस्तीति केचित् । p.7; (4) कथमपीति [ पाठः] इति केचित् । p. 38. This reading is found in Mallinātha's and also in Cāritravardhana's commentary, who is admittedly earlier than Mallinātha. (5) घ्राणे तु सारङ्गा गजा इति केचित् । p.37; (6) रामगिर्याश्रमेषु रामेण चिरमध्युषितत्वात्तेनैव नाम्ना प्रसिद्धो गिरिः चित्रकूट इति केचित् । अन्यः कश्चिदित्यन्ये । P. 6 ; (7) सर्पवेणीति कृष्णभुजंग- मभोगमण्डलमिति केचित् । p. 33.

·20 INTRODUCTION The RjulaghyſAn Appreciation The Rj ulaghvi consists of 265 stanzas composed in various metres. After offering salutation to Bhavabhūti, Pūrņasarasvatī says, “As the plot of the excellent drama, the Mālatimadhava, is very complicated and hence difficult to be comprehended by the beginners, I give a short account of the same in verses written in diverse, pleasing metres." It is not, however, an act-by-act summary of the drama, but an abridgment of the plot in the natural order of the events. A noteworthy feature of this epitome is that about 19 stanzas from the Mālatīmādhava itself are inserted in the body of his work by Pūņasarasvati. To the credit of Pūrņasarasvatī it must be said that these verses of Bhavabhūti do not appear incongruous when read along with those written by Pūrņasarasvati himself. Another point to be noticed in the Rjulaghvi is that it contains a few details of information which are not found in the Mälatīmādhava. Hence they are either invented by Pūrņasarasvati himself for giving a completeness to the story, or were borrowed by him from some source which is now lost to us. But the earlier conjecture seems to be more probable as he expressly says that he is writing an abridgment of the Malatīmādhava. They are as follows:-The names of the kings of Vidarbha and Padmāvati Guņavarman and Padmavarman respectively; Mādhava was senior to Mālati by five years and that Bhūrivasu's father was called Keśava and Madhava was the name of (1) प्रकरणतिलकं यन्मालतीमाधवाख्यं सुकुटिलमितिवृत्तं यस्य बालैर्दुरापम् । सरसविविधवृत्तैः पद्यबन्धैस्ततोऽहं प्रगुणविरचितं तद्दर्शयिष्ये समासात् ॥२॥ 2. A list of these stanzas is given at the end of the Text in Index III, showing the place they occupy in the Rjulaghui, Were ·INTRODUCTION 21 Devarāta's father and they both were the residents of Padmāvatī. Pūrnasarasvati employs a variety of metres. In such a short poem of only 266 stanzas he uses as many as 31 different metres, and they include two rare metres viz. the Nardataka and the Nārāca. Judged by the frequency of use, the Vasantatilaka seems to be his favourite metre, the Upajāti, Anușțubh and Mālini coming next in order. The importance of the Rjulaghvī, however, does not lie in these things only. As the self-imposed task of Pūrņasarasvatī was to give the summary of another man's work, naturally there was not much scope for him to display his talents or to give free-play to his imagination and poetical faculty. Notwithstanding this disadvantage, he has lost no opportunity of exhibiting his poetic skill, of course, without any detriment to the general trend of the plot. In fact, if we ignore for the moment the explicit statement of the author that it is an epitome of the great play of the celebrated poet Bhavabhūti we shall be easily pursuaded to grant that it is an original charming little poem by Pūrņasarasvati, complete in itself and not altogether lacking in poetical merit. The method he has followed in this work is not to tell the story in a bald, matter-of-fact fastion ; he is very eager to tell it in a pleasing and attractive style. As Bhavabhūti was writing a drama and therefore was mainly concerned with the psychological interpretation of character through action, he has left off certain places and things with a mere mention but Pūrņasarasvati was aware of the rôle of a narrative poet and therefore he has emphacised just those things which were left out of the drama :- Pūrņasarasvati's description of Nandana is striking- नन्दनो गतवयाश्युतरूपः । २९ द्वि. गतवयसि विरूपे नन्दने मन्दबुद्धौ । ५६ प्र. वध्वाः सम प्रविशति वरे वानराभे सुजीर्णे। १४३ प्र.

·22 INTRODUCTION After the manner of Asvaghosa, Kālidāsa and Bāņa, but with remarkable restraint he describes in a single stanza the impression made by Mādhava's handsome and youthful figure on the young damsels of Padmāyatī- तमीक्षमाणा नगरे तरुण्यः स्वीयैर्मनोभिस्तरलायमानैः । निरस्यमानानपि नीविबन्धान अनङ्गपीडाभिरचेतयन्त्यः ॥ २७ ॥ Though Bhavabhūti has not described the temple of the fearful goddess Karālā, Purņasarasvati supplies us with one in these terms प्राकारेण हिरण्मयेन कलितं माणिक्यरोचिश्छटा- बालब्रनमरीचिवीचिपटलस्पष्टस्फुरद्गोपुरम् । दूरादायतनं दिवेव ददृशे वीरेण घोरोज्ज्वलं यत्रास्ते विविधोपहाररसिका काली करालाह्वया ॥ ८५ ॥ He graphically describes the fight of Madhava and Makaranda with the city-guards- ततः प्रववृते तयोरतिभयङ्करः सङ्गरः ।... पदाघातैः कांश्चित्कतिचिददयैर्बाहुहननैः प्रकोष्टांशैः कांश्चित्कतिचन घनरूरुघटनैः। असङ्गादाच्छिन्नैः कतिचन तदीयैः प्रहरणैः भटमन्यान् सैन्यान्भयतरलतां निन्यतुरुभौ ॥ प्रहरणममुचन्प्रपेतुर्धरण्यां दिशो दुद्रुवुः क्षतभवमवमन्विलेपुः सशोकं मुमूर्च्छश्चिरम् । शरणमुपययुस्तवास्मीति रेटुर्जहुर्जीवितं प्रतिभटपुरुषा रुषा मोहिताभ्यां उभाभ्यां क्षताः ॥१८८-१९०॥ karanda disguised as Mālati at the instance of Kamandaki is described in a very charming style- आलोलैरलकैरपहृतमुखीमाविस्फुरत्कुण्डला- माश्लिष्टामवकुण्ठनांशुकपटेनाश्यानचर्चारसाम् । ..

·INTRODUCTION 23 आकल्पैर्नवरत्नकल्पघटितैरर्चिभिराच्छादिता- मानिन्ये पितुरालयं भगवती मायामती मालतीम् ॥ १३८॥ But the best and most effective is the description of the indignation, expressed by the ladies of the city at the prospect of the marriage of the beautiful and delicate Malati with the ugly and old Nandana : मधुरवचसि बाले माधवे मन्मथाभे जयति गुणनिधाने श्रीमति ख्यातवंशे। वरमपरमयोग्यं प्रोद्यता या वरीतुं मतिरहह किमन्धा मालतीबान्धवानाम् ॥ मरणमपि वरं यद्भेषजं मानसाते- न तु परिणयलक्ष्मीरीशैनित्यशल्यम् । किमपरमभियुङ्क्ते वस्तु सौम्यं कृतान्तः किसलयमिव धत्ते (?) केवलं दग्धुकामः ॥ हृदयमतिकठोरं मालतीमातुरित्थं दुहितरमथ मनां याहि पश्यन्त्युदास्ते । ऋजुमतिरथ वा सा किं वराकी विधत्तां पितरि दुहितरत्नं काऽपि विक्रेतुकामे ॥ १४४-१४६ ॥ Not only in description does Pūrņasarasvati show himself to be adept but also in foetical fancy. On seeing Mādhava who was sent to Padmāvati for higher education in politics, Bhūrivasu was naturally reminded of his pledge to Devarāta to give his daughter in marriage to Mādhava. This fact is beautifully depicted with the help of a similem महीयसी भूरिवसोः प्रतिज्ञा मनस्यगाधे सरसीव सुप्ता। विलोकनादस्य विबुध्यमाना नवत्वमूहे नलिनीव भानोः ॥ २८॥ The dejection and sorrow of Madhava and Mälatī at the announcement of the latter's betrothal to Nandana is similarly described in a very charming manner- ·24 INTRODUCTION इति गिरमुपकर्ण्य वर्ण्यमानां सपदि सुता सचिवस्य माधवश्च । शशिरुचिकुमुदाकराविवोभा- वुषसि विवर्णतरौ बभूवतुस्तौ ॥ ७० ॥ The departure of Madayantikā after she has stolen the heart of Makaranda is thus described in language full of pleasing alliterations and puns. मकरन्दमिव स्फुटारविन्दान्मकरन्दान्मदयन्तिका मराली। परिलुण्ठ्य मनः सपक्षपातात्प्रियसख्या सह मन्दिरं प्रतस्थे ॥ ७२ ॥ We also get a very graphic word-picture of Madhava when he wandered alone in the cemetery with the intention of selling human flesh. करकलितकृपाणः कुन्तलैरूवंबद्धेदृढपरिकरबन्धः श्लिष्टचण्डातकश्रीः । दधदितरकरेऽसौ शस्त्रपूतं नृमांसं व्यरुचदलमुपेतौ वीररौद्राविवैक्यम् ॥ ७७ ॥ The poet's imaginative power is seen at its best when he describes the Capital adorned with reddish umbrellas, white chowries and sky-high banners, and the mansion of Bhūrivasu decorated for the forth-coming marriage ceremony, appearing like an aerial car of the gods- अरुणकिरणमित्रैरुच्छ्रितैरातपत्रैश्चलितकनकदण्डोड्डामरैश्चामरैश्च । सुरसरिदभिमृष्टैः केतुपट्टैश्च जुष्टा कमलकुमुदहंसर्दीर्घिकेवाद्युतद् द्यौः ॥१०५॥ उदस्तमणितोरणं नवविचित्रचित्रोज्ज्वलं दुकूलपटपट्टिकारचितचारुचन्द्रोदयम् । विशेषपरिभूषितैः परिजनैः परिद्योतितं विमानमिव वैबुधं विररुचे वधू. मन्दिरम् ॥१४॥ The above-quoted instances will show that the Upamā and the Utprekşă are the figures of speech that he useş'very often, and we can say without hesitation that they are usually very pleasing and effective. A simile like the one seen in प्रशमैकनिधिः प्रमेव साक्षात्सकलार्थेषु परं प्रमाणमासीत् is reminiscent of Kālidāsa's grand similes. But unlike Kālidāsa ·INTRODUCTION 25 and other great poets he does not excel in expressing universal truths in the form of the Arthāntaranyāsa alankāra and we come across only about four instances of this figure of speech : मतिशालिनां किमिव नाम दुर्घटम् ॥ ३३ ॥ नयतां हि संवरणमात्मधनम् ॥ ३६ ॥ साध्यं किमिव हि यन्न साधयेयुः शुद्धा धीः श्रुतममलश्च पक्षपातः ॥ ३७ ॥ अभियुङ्क्ते वस्तु सौम्यं कृतान्तः ॥ १४५॥ But the author displays greater skill in the use of figures of words, his forte being alliteration of every kind, which can be observed almost in any stanza. Some of the most striking instances are : स दक्षिणैर्दक्षजनाग्रगण्यः ॥ १०९ ॥ कामन्दकी कामदुघा बभाषे ॥१११ ॥ मालती स्वजनमौलिमालतीम् ॥ २१ ॥ सकलासु कलासु पारदृश्वा ॥११॥ पद्मावतीं पद्ममुखो जगाम ॥ २५॥ चित्ते विद्धा चित्तयोनेः पृषत्कैः ॥ ४२ ॥ पद्मावती प्रव्रजिता प्रतस्थे पद्मामिव द्रष्टुमिलावतीर्णाम् ॥ २२ ॥ महीयमानो मधुनेव साक्षान्मान्येन सख्या मकरन्दनाम्ना । महर्द्धिरद्योतत माधवोऽसौ मनोभवं प्रज्वलयन्वधूनाम् ॥ २६ ॥ विलासिनी बीडयती विलोभयन् विदग्धमुग्धैरवलोकनोदितैः । विहारिकोद्यानविहारमन्दिरे विभुः कृतार्थों विजहार माधवः ॥ १३८॥ The author displays a perfect command of vocabulary and his language is marked by ease and grace. Generally the choice of words is happy and rare words are, as a rule, avoided. But the poem contains a few interesting cases of rare words: -- ..

·26 INTRODUCTION आयल्लक (45); निसृष्टार्थदूत्यम् (39); (though निसृष्टार्थ is given Pagrica, ait or is not given by MW.); ufuraft (forlat only in MW.); गरिष्ठ (12) in the sense of गुरुश्रेष्ठ (गरिष्ठ is a case of a noun with the termination of the superlative degree added on to it); 44 (71), and TuSTUST (92); 315 (91) forehead. The use of the perfect participle of an in Classical Sk. (136), aiac dress or decoration, gayçrat, the sun and the moon, i Atm., 194th conj. Atm. may be noted as rather rare. From the foregoing brief account of the Rjulaghvi and its literary merit, we shall be convinced that the style of Pūrņasarasvati is on the whole very pleasing and graceful. When we remember that he shows such skill even when abridging another's literary work which did not leave much scope for the display of his originality and poetic faculties, we feel confident that his original works will prove him to be a poet of no mean order. It is hoped that this little effort of the present editor will draw the attention of learned scholars to the scholarship and literary achievement of Pūrņasarasvatī and arrangements would be made to publish critical editions of all his works. The Story There lived in the city of Padmāvatī two learned Brahmins named Madhava and Keśava. Devarāta was the son of Mādhava and Bhūrivasu that of Keśava. They were great friends and studied together at some famous seat of learning where Kāmandaki was their fellow-student. Being anxious to continue their friendship even in after-life, they promise each other before parting from their Guru's house, in the presence of Kāmandakī and her pupil Saudām minī, that they would bring about a marriage between their own children. In course of time, Devarāta became ·INTRODUCTION 27 a minister of the King Gunavarmā of Vidharbha, the modern Berars, and had a son named Madhava. Bhūrivasu enjoyed a similar position at the court of King Padmavarmā of Padmāvati and had a daughter named Mālati. Devarāta sent his son Madhava with his companion Makaranda to Padmāvati to complete his education. On seeing Madhava, Bhūrivasu was reminded of the solemn promise of his student-days. But a great difficulty cropped up at this stage, in that Nandana, a favourite of the king, asked for the hand of Mālatī, through the king. As Bhūrivasu could not flatly refuse the king's request he made an evasive reply and requested Kāmandakī to bring the young people together and arrange for a secret marriage between them, in order to baffle any attempt on the part of the king to stop the marriage. With the help of the friends and attendants of Mādhava and Mälati and her own pupils, Kāmandaki manages to bring Mādhava to the notice of Mālatī several times and she falls in love with him, and paints his portrait on a canvas. Madhava, too, sees the beautiful Mālatī in the city-garden on the occasion of Cupid's festival and loves her at first sight. His servant Kalahaṁsa, at this point, shows him his portrait drawn by Mālati, which naturally assures him of her love for himself. He also draws the portrait of Malatī on the same canvas and writes a stanza expressive of his love-lorn condition. Kāmandaki tries to prepare Mālati's mind for a secret marriage by praising to her the many noble qualities of Madhava, by telling her how maidens like Sakuntala had behaved under similar circumstances and by bringing to her notice the ugliness and stupidity of Nandana. She also insinuates that Bhūrivasu was sacrificing Mālati for pleasing the king. Then one day she took Mälatí to the Siva-temple, apparently to bow down to the deity and related to her the desperately love-sick condition of Madhava, who was lying concealed in the ·28 INTRODUCTION adjoining bower of creepers, and Lavangikā who had accompanied Mälatí declared that Mālatī too was pining for Madhava. Just then it is reported that Madayantikā was attacked by a tiger which had broken loose from its cage and Mādhava rushes out to help Madayantikā and is greatly admired by Mālatī for this act of gallantry. Before, however, Madhava could arrive on the scene, Makaranda has already rescued her and is himself wounded by the beast and faints. Madhava becomes unconscious at this sight. As they regain consciousness, a messenger enters, announcing that the king has formally promised the hand of Mālati to Nandana. Kāmandakītries to console Madhava, who is greatly dejected to hear the news, and goes away with Mālati. Mādhava is, however, disconsolate and tries to win his lady-love by propitiating the ghouls by selling human flesh and repairs to the cemetary for that purpose. There he hears piteous cries from the adjoining Karālātemple and rushes in just in time to save Mālatī whom Agboraghanţa, a Kāpālika, was about to offer in sacrifice to the terrible goddess. In the fight that ensues he kills Aghoraghanța, but lets off his female disciple Kapālakurdalā unharmed. She, however, while departing threatens Madhava with dire consequences for killing her master. The next day, Mādhava and Makaranda are taken by Avalokitä, one of the pupils of Kāmandakī, to the temple of the guardian deity of the city and are asked to await the arrival of Mālati in the inner sanctuary of the temple. Mālati accompanied by Lavangikā arrives shortly afterwards and Kāmandakī leads her to the inner shrine and introduces her to Mādhava and speaks words of cheer and couragement to remove her nervousness, Kāmandaki then turns to Makaranda and asks him to put on the dress and ornaments brought for Mālati and to get married to Nandana ·INTRODUCTION 29 in that disguise. In the meantime, Madhava is sent to an already prepared place for being formally married to her. Makaranda is wedded to the unsuspecting Nandana. When the latter meets his supposed wife and makes her advances of love he receives a cold rebuff and fir ally a kick. Nandana walks away in great anger, vowing that he would not even touch his wife again. Then Buddharakṣitā, another pupil of Kāmandaki, brings Madayantikā to the chamber where Makaranda disguised as Málati was feigning sleep and asked her to scold Mālatī for her rudeness to her brother. While she is rebuking Mälati and defending her brother's behaviour, the conversation is cunningly turned upon Makaranda and Lavangikā asks Madayantikā what she would do, if Makaranda were to come there. Madayantikā replies that she considers herself as belonging to Makaranda, who had saved her from the jaws of death even by endangering his own life. Thereupon Makaranda throws off his disguise and elopes with Madayantikā from Nandana's house. But, unexpectedly, he is challenged by the city-guards and a fight ensues. Madhava on hearing of this alarming report runs to his friend's rescue. When the king hears of the elopement of Makaranda with Madayantikā, he is greatly enraged and sends out more guards ; but Mādhava and, Makaranda fight so bravely that the king who was watching the fight from his palace, was filled with admiration for the youths and on knowing of their noble birth congratulates Bhūrivasu and Nandana on getting such worthy bride-grooms, and appeases their resentment. Soon after Mādhava went in aid of his friend, Málati sends Lavangikā after him to warn him to be careful in the fight. Kapālakundalā finds Mālati all alone and pouncing ·30 INTRODUCTION save But upon her takes her off to Sriparvata to kill her there. Saudāmini rushes to her rescue in the nick of time and goes with her to her own abode. Madhava and Makaranda enter the garden expecting to meet Mālati. But when they could not find her even after a great search, Mädhava faints; and believing him to be dead Makaranda wants to commit suicide. Bhūrivasu and Devarāta also, on hearing of the loss of Mālati decide to put an end to their lives. In another part of the forest Kāman. daki Madayantikā and Lavangikā, too, resolve to commit suicide on account of the disappearance of Mālati. It is left to Saudāmini, of supernatural powers, in each case, to all these people from disaster and death. She first revives Mādhava, assures him of Mālatī's safety and flies with him to Sriparvata, to meet Mālatī who is already there. She then saves Kāmandaki and other ladies by bringing to them Mādhava and Mālati and herself rushes on to the aid of Bhūrivasu and Devarāta. But in the meanwhile, Mālati and Madhava faint on hearing from the cries of foresters that Bhūrivasu and Devarāta are about to commit suicide. Saudāmini soon enters announcing that both the ministers are unharmed. She bows down to Kāmandaki, her preceptress and is highly complimented by her on saving the lives of so many people. Saudāmini now produces a letter from the king of Padmāvati, declaring his approval of the two secret marriages. Kāmandakī then relates the old vow of the two ministers and the plans to secure its fulfilment, and Madhava and Makaranda live happily with their brides and all are pleased at the happy turn of events.

·ऋजुलध्वी : मालतीमाधवकथा।

·- ॥ श्री॥ ॥ऋजुलध्वी॥ (मालतीमाधवकथा) महत् प्रकरणं' येन स्वोत्पाद्यचेरितं कृतम् । चिरन्तनाय कवये नमोऽस्मै भवभूतये ॥१॥ प्रकरणतिलकं यन्मालतीमाधवाख्यं सुकुटिलमितिवृत्तं तस्य बालैर्दुरापम् । सरसविविधवृत्तैः पद्यबन्धैस्ततोऽहं प्रगुणविरचितं तद्दयिष्ये समासात् ॥२॥ अस्ति श्रियोऽन्तःपुरमग्रहारः पृथ्व्यङ्गनायाः प्रथितोऽग्रहारः। पदं महत्पद्मपुरीति नाम्ना धर्मस्थिराणां धरणीसुराणाम् ॥ ३ ॥ तत्रान्वयायश्रुतवृत्तवित्तौ मान्यौ द्विजौ माधवकेशवाख्यौ बभूवतुर्बद्धजगत्प्रमोदी भुवि स्फुरन्ताविव पुष्पदन्तौ ॥ ४॥ । 1. जगत्म०; महल suggested by the Ed.of the Tri. Cat. 2. सोत्पाद्य; स्वोत्पाद्य° suggested by the Ed. of the Tri. Cat.

·ऋजुलध्वी पितॄनमानतिथीन्महर्षीन् भूतानि च प्रत्यहमेधयन्तौ। स्तम्भाविवोच्चैर्दधैतुः स्थिरौ तौ गृहं चतुर्णां गतिमाश्रमाणाम् ॥ ५॥ पूर्वस्तयोरजनयत्किल देवरातं पुण्यैः प्रसाद्य नियमैः पुरुषं पुराणम् । अन्यस्तु भूरिखसुमन्वितनामधेयं तेजोभरैर्धनचयैश्च समग्रभावात् ॥ ६॥ आशैशवादाचरतोः स्ववृत्तै- राश्चर्यभूतैर्जगतः प्रमोदम् । परस्परं प्रेम तयोः परायें सोमत्विषोः सोदरयोरिवासीत् ॥७॥ जन्म द्वितीयं जगदर्चनीयं सम्प्राप्य संतोषकरौ स्वपित्रोः । विचेरतुस्तौ विविधान्दिगन्तान् विशिष्टविद्याग्रहणादरेण ॥ ८॥ तयोस्तृतीयाऽप्यभवत्सतीर्थ्या कामन्दकी नाम महानुभावा । प्रव्राजिका सौगतमार्गनिष्ठा सौदामिनी पर्यचरत्तदा ताम् ॥ ९॥ 3. दधति; दधतुः suggested by:the Ed. of the Tri. Cat. 4. हरैर्वन'; भरैर्धन' suggested in the Tri. Cat.

·मालतीमाधवकथा ३ ... जननीव हितेषु जाग्रती सा स्थिरविसम्भपदं तयोः सखीव । प्रशमैकनिधिः प्रमेव साक्षा- दखिलार्थेषु परं प्रमाणमासीत् ॥ १०॥ सकलासु कलासु पारदृश्वा नृपविद्यामु चतुष्टयीष्वधीती४ । स तथा प्रथते स्म देवरातो विदुषां भूरिवसुर्यथा समाजे ॥ ११ ॥ कामन्दवया सह सवयसा कामिताः प्राप्य विद्याः दत्तानुज्ञौ प्रियधनसमाहारतुष्टैरिष्ठैः। स्वीयं देशं प्रतिजिगमिषू सौहृदात्पूर्णकामौ सौदामिन्याः सपदि पुरतश्चक्रतुस्तौ प्रतिज्ञाम् ॥१२॥ स्वां दुहितरं दुहितमान पुत्राय दृढं ददातु पुत्रवतः। इत्यावयोः प्रतिज्ञां कलयतु कामन्दकी सशिष्यति ॥१३॥ ततः प्रतीतौ स्वगृहान्प्रविश्य तौ सतोः स्वपित्रोश्चिरकांक्षितं फलम् । परार्थ्यसम्बन्धपराकृतश्रम द्वितीयमध्यूषतुरिद्धमाश्रमम् ॥ १४॥ विदुषां समितौ विदर्भराजो गुणवर्मा निशमय्य तद्गुणौघान् । विनयादुपहूय देवरातं सचिवं सर्वधुरन्धरं चकार ॥ १५॥ 44 aglayreqefiaft suggested by Pt. R. K. Patankar Shastri. 5. कलयति. 6. कांझितं.... 7. वर्तनशमय्य तं गु ·ऋजुलध्वी पद्मावतीपुरपतिः किल पद्मवर्मा संभाव्य भूरिवसुमक्षतमन्त्रशक्तिम् तस्मिन्निवेश्य धरणीभरमस्तचिन्तो भोगानभुत विबुधांश्च मखैरपारीत् ।। १६ ।। शुश्रूषया भगवतीमनुमान्य तुष्टां सौदामिनी तदुपदिष्टविशिष्टविद्या। श्रीपर्वतं सकलसिद्धिपदं प्रपेदे कापालिकव्रतमधत्त च मन्त्रसिध्यै ॥ १७॥ गुरुप्रसादमन्त्राणां विधिवत्साधनादपि । सौदामिन्याः प्रसादोऽभून्कोऽपि सिध्यष्टकान्वितः ॥ १८ ॥ .... १०नाम्ना पितुः स्वस्य नरेन्द्रमन्त्री मान्यं सुतं माधवमेव चके ।। १९ ॥ स देवरातस्य सुतो महात्मा कामन्दकी काम इवावतीर्णः। वात्सल्यविद्यामधुरप्ररोहैः श्रेष्ठैर्गुणैः शृङ्खलयाञ्चकार ॥ २० ॥ 8. °वा. 9. 18 wrongly repeated between 176 and 17. 10. At least two lines describing the birth of माधव seem to be lost.

·मालतीमाधवकथा माधवे भजति पश्चमी समां देवराततनयैकदैवते । आप भूरिवसुरात्मजां शुभां मालती स्वजनमौलिमालतीम् ।। २१ ॥ आकर्ण्य तां भूरिखसोः प्रसूति अथोत्सवादुत्सवमापतन्ती। पद्मावती११ प्रव्रजिता प्रतस्थे पद्मामिव द्रष्टुमिलावतीर्णाम्११ ।। २२ ॥ सा लालयन्ति भुवनैकभूषां सौन्दर्यभारैरभिसंवृतां ताम् । अपोषयन्माङ्गलिकैरुपायैः प्रवालवल्लीमिव सिन्धुवेला ।। २३ ।। कलासु गीतप्रमुखासु बालां कन्दर्पविद्यासु च साधु निन्ये । शिक्षामसौ शिल्पविशेषदक्षां जोत्स्ना सुमुक्तामिव भावयन्ती ॥२४॥ अत्रान्तरे शिक्षितुमात्मविद्यां आरूढतारुण्यविशेषकान्तः । स देवरातेन सुतो विसृष्टः पद्मावती पद्ममुखो जगाम ॥ २५ ॥ 11. पतन्तीं पद्मावती. 114. इहाव.

·; ऋजुलध्वी
।
महीयमानो मधुनेव साक्षा-
न्मान्येन सख्या मकरन्दनाम्ना ।
महर्द्धिरद्योतत माधवोऽसौ
मनोभवं प्रज्वलयन् वधूनाम् ॥ २६॥
तमीक्षमाणा नगरे तरुण्यः
स्वीयर्मनोमिस्तरलायमानैः ।
निरस्यमानानपि नीविबन्धान्
अनङ्गपीडाभिरचेतयन्त्यः ॥ २७॥
महीयसी भूरिवसोः प्रतिज्ञा
मनस्यगाधे सरसीव सुप्ता।
विलोकनादस्य विबुद्धयमाना
नवत्वमूहे नलिनीव भानोः ॥२८॥
नर्ममित्रमथ तां नरभर्तु-
नन्दनो गतवयाश्युतरूपः।
माली नृपमुखेन ययाचे
माननीयनवयौवनभूषाम् ।। २९ ।।
निजां प्रतिज्ञामपहातुमक्षमो
नृपस्य यानां च निषेद्भुमञ्जसा।
उदारशीलः सचिवो विसंष्ठुलां
उवाह डोलायितशेमुषर्षी क्षणम् ॥ ३०॥

·मालतीमाधवकथा ७ अथ दृढमनुचिन्त्य मन्त्रिमुख्यो नृपतिमुवाच निराकृतच्छलेन । प्रभवति निजकन्यकाजनस्य प्रभुरिति तच्छलतां प्रकाशयाम ॥ ३१ ॥ [भूरिवसुः कामन्दकी उवाच १२ ] उपचारभाषितमृतेऽपि याचते नृपमुखेन तव दुहितरं स नन्दनः। संविदपि वितरितुं विहिता ननु देवराततनयाय मालतीम् ॥ ३२ ॥ नृपो यथा न विकृतिमेति हतिरपि यथा न संविदः । नेतुं त्वमर्हसि तथा घटनां मतिशालिनां किमिव नाम दुर्घटम् ॥ ३३ ।। अवलोकितया मान्यबुद्धरक्षितया तथा३ । शिष्याभ्यां ते वशीकार्ये मालतीमदयन्तिके ॥ ३४ ॥ माधवे मकरन्दे च मालती मदयन्तिकाम् । ॥ ३५॥ 12. There appears to be some lacuna in the text. A stanza describing that भूरिवसु went to कामन्दकी and informed her of the unreasonable demand of the King seems to be lost. I have supplied the words flag: 71HGAŤ 391 to bridge up this gap. 13. The transcript indicates by dots that a line is wanting after अवलोकितया etc. But I think that अवलोकितया etc. goes well with शिष्याभ्यां etc. and that माधवे etc.is in need of the second line.

·८ ऋजुलध्वी न यथा मदीयमतिपूर्वकृतिः प्रथते१४ यथा च घटतेऽभिमतम् । महिते यथा घटय कृत्यमिदं नयतां हि संवरणमात्मधनम् ॥ ३६॥ तन्नीतेरिति विवृते मया भवत्यै त्वं यत्ने नियतमितोऽधिके प्रमाणम् । तत्साध्यं किमिव हि यन्न साधयेयुः शुद्धा धीः श्रुतममलश्च पक्षपातः ।। ३७॥ अहं च देवरातश्च त्वयि तिष्ठावहे यतः आवां-भूत्वा ततः सर्वं सम्पादयितुमर्हसि ॥ ३८ ।। संमन्त्र्येत्थं मन्त्रिमुख्ये प्रयाते सच्छिष्याभ्यां संप्रयुक्तोपदेशा। चक्रे हृष्टा सा निसृष्टार्थदूत्यं स्पष्टस्नेहात् तत्प्रदिष्टाऽविशिष्टम् ॥ ३९ ॥ कामन्दकीनियोगाद्धात्र्याः पुत्री लवङ्गिका नाम । भवनवलभीगवाक्षे निवेशयामास१५ मालती बहुशः॥ ४०॥ अवलोकिता च माधवमपदेशैः सोपपत्तिकैस्तैस्तैः । समचारयदतिचतुरा तद्भवनासन्नरथ्यया बहुशः ॥ ४१ ॥ दृष्ट्वा दृष्ट्वा माधवं मन्त्रिपुत्री सौभाग्याब्धि सौधवातायनस्था। चित्ते विद्धा चित्तयोनेः पृषकै- वारं वारं मोहमुद्रामुवाह ।। ४२ ॥ 14. प्रजथे. 15. निवेशयास.

·मालतीमाधवकथा ९ मकरन्दोद्याने तो मन्मथयात्रामहोत्सवे सख्यौ। अन्योन्य दर्शनामृतमचिन्तितोपनतमन्वभावयताम् ॥४३॥ अपृच्छदन्तिकागतां प्रसङ्गतोऽथ लिङ्गिनीम् । लवङ्गिकामुखेन सा प्रियस्य संभवादिकम् ॥ ४४ ।। अभिजनधनविद्या वित्तसौभाग्यपूर्व गुणितमथ गुणोघं प्रेयसचीवरिण्या१६ । सकुतुकमुपकर्ण्य श्रीमती सत्प्रयोगाद्१७ द्विगुणमवहदन्तःशल्यमाभल्लकेन ॥ ४५ ॥ शाकुन्तलादीनितिहासवादान् प्रस्तावितानन्यपरैर्वचोभिः। श्रुत्वा तदुत्सङ्गनिवेशिताङ्गी१८ चिराय चिन्तास्तिमितत्वमाप ॥ ४६॥ बकुल कुसुममालां माधवेनाभिनद्धां विषमरचितभागां वल्लभालोकमोहात् । सविनयमुपगम्य प्राप्य धात्रेयिका सा स्तनतटभुवि तस्याः प्राणरक्षामिवाधात् ॥ ४७ ॥ मालत्या स्वविनोदनाय लिखितां तां माधवस्याकृतिम् धात्रेयी स्वसखी विहारनिलयां मन्दारिकां प्रापयत् । तद्धा कलहंसकेन सुधिया दासेन तस्य स्वयं तीर्थेन स्फुटमद्य माधवकर यायादयत्नादिति ॥ ४८॥ 16. श्वीवरिया. 17. सप्रयोगाद्वि. 18. मत्स.

·ऋजुलध्वी मारव्यथां कथयतः सुहृदे गरिष्ठां मालत्यपाङ्गलहरीहत धैर्यवृत्तेः । कम्रा निजप्रतिकृतिः कलहंसकेन चित्रार्पिता करमनीयत माधवस्य ॥४९॥ केनेति माधवतनुर्लिखितेति सख्या पृष्टः प्रहृष्टमनसा कलहंसकोऽसौ । तस्मै तदागमनमार्गमुवाच युक्त्या तल्लेखकं तदभिलेखनतः फलं च ॥५०॥ श्रुत्वाऽथ तत्प्रियसखं मकरन्द ऊचे तस्यां भवानिव दृढं त्वयि साऽपि रक्ता। तत्सङ्गमं प्रति सखे न हि संशयोऽस्ति यस्मिन विधिश्च मदनश्च कृताऽभियोगः ।। ५१ ॥ अत्रैव चित्रफलके लिख वल्लभां तां द्रष्टव्यकान्तिरिह चित्तविलोभनी ते इत्यर्थितः प्रियतमां स युवा लिलेख श्लोकं च तत्र दृढतत्प्रणयाग्रदूतम् ।। ५२ ॥ जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ।। ५३ ।।

·मालतीमाधवकथा
११
अथ लवङ्गिकयोपहृतां निजां
प्रणयिना लिखितां प्रतियातनाम् ।
तदपि पद्यमवेक्ष्य तनूदरी
सदृशदुःखतया कियदाश्वसत् ॥ ५४॥
कुटिलनयपटुः पिता शठस्त्वां
नृपसुहृदे बत नन्दनाय दित्सन् ।
प्रभवति निजकन्यकाजनस्य
प्रभुरिति भूपमुवाच याचमानम् ।। ५५ ।।
गतवयसि विरूपे नन्दने मन्दबुद्धौ
कथमयमनुरागस्तस्य हेति ब्रुवाणा।
पितरि च विचिकित्सां नन्दने चोरुवैरं
समजनयदमुष्याः साधु कामन्दकी सा॥५६॥
अभिवन्दितुमीश्वरं तया
महिते कृष्णचतुर्दशीदिने।
समनीयत शङ्करालयं
मधुरा माधवजीवनौषधिः ॥ ५७।।
तदुपवनलतानिकुञ्जके
प्रथमतरं विनिवेश्य माधवम् ।
स्वविषयमनुरागमस्य सा
हरिणदृशी निजगाद शृण्वतः ॥ ५८ ॥

·१२ ऋजुलध्वी अथ पटुहृदया लवङ्गिका सा प्रणयिनि शृण्वति सादरं प्रियायाः। अकथयदतिविस्तरेण वृत्तं तदुपहृतस्मरखेदशोचनीयम् ॥ ५९॥ मदयन्तिकाऽथ सहबुद्धरक्षिता शिववन्दनाय शिवमन्दिरं गता। नखरायुधेन पथि बाध्यते जवा- दिति चुक्रुशुः प्रथममाकुला जनाः ॥ ६०॥ कटुकं तदसौ च निशम्य वचः कनु सा कनु सेति वदन् निरगात् । लतिकाभवनात् प्रिययाऽऽकुलया स्फुटकौतुकमाशु दशा स्नपितः ॥ ६१ ।। नरपतिरुपयातो नन्दनस्याधिवासं सचिववरगिरं तां तत्त्वमेवावगच्छन् । मनास किल विधातुं नर्ममित्राय तोष पितुरदित परोक्षे मालती स्वस्य वाचा ॥ ६२॥ तत्प्रदानमुपकर्ण्य विवर्णो माधवस्य परिशंक्य विषादम् । आपतन् सरभसं मकरन्द- स्तां ददर्श मृगराडभियुक्ताम् ॥ ६३ ।।

·मालतीमाधवकथा १३ खरनखरकदम्बदम्भोलिसंभेदमुह्यजन- क्षरितरुधिरसिक्तमार्गो न यावन्मृगग्रामणीः। प्रमृशति मदयन्तिकां तां विलोलांशुकान्तां मिया दतगति मकरन्दनामा स तावत् स्थितो मध्यत:१९ ॥ ६४ ॥ उरःपाठीगाढीभवदतिनिशातस्थिरनख- प्रहारप्रन्योतत्क्षतजधुमृणालङ्कृततनुः । भुजावलगत्खङ्गत्रुटितविकटस्कन्धकटकं नरव्याघ्रो व्याघ्रं नरकनगरागन्तुमकरोत् ॥६५॥ वीरस्य तस्य विपुलेन बलेन दोष्णोः संरक्षणेन समये दयया कृतेन । कान्त्या गुणैश्च विवशा मदयन्तिका सा गाढप्रहरविधुरं प्रियमालिलिङ्गे ।। ६६ ।। सुहृन्मोहमुग्धस्ततो माधवोऽभूत् परिवाजिकाद्याश्च संभ्रान्तचित्ताः। सुतस्नेहवेगेन कामन्दकी तौ समाश्वासयन्मन्त्रपूतैः पयोभिः॥ ६७॥ अथ नन्दनेन पुरुषः प्रहितो मदयन्तिकामवददुन्मदधीः । सचिवाय ते प्रथमजाय नृप- स्तनयामिमामदित भूरिवसोः॥६८॥ 19. स्थितामवध्यत But cf. कुतोऽपि मकरन्द एत्य सहसैव मध्ये स्थितः। (III. 18) मा. मा. Dr. Bhandarkar's ed. p. 167.

·ऋजुलध्वी. तदुपेहि महोत्सवं विदध्याः सुहृदो मानय दुहृदो हतास्ते । चिरकालमनोरथं तदैत- न्महय भ्रातृविवाहमङ्गलं ते ॥ ६९ ॥ इति गिरमुमकर्ण्य वर्ण्यमानां सपदि विवर्णतरौ बभूवतुस्तौ। शशिरुचिकुमुदाकराविवोभा- वुषसि सुता सचिवस्य माधवश्च ।। ७० ।। अयि शशिमुखि दिष्टया वर्धसे भ्रातृवृद्ध्या नियतमिति वदन्ती लिगिनी वन्दमाना। अधिकमाभिवहन्ती नन्दथुर नन्दनस्य प्रसभमवरजा सा मालतीमालिलिङ्गे ॥ ७१ ।। मकरन्दमिव स्फुटारविन्दा- न्मकरन्दान्मद यन्तिका मराली। परिलुण्ठ्य मनः सपक्षपतात् प्रियसख्या सह मन्दिरं प्रतस्थे ।। ७२ ॥ ततो गतायां मदयन्तिकायां भूरिव्यथां भूरिखसोः कुमारीम् । म्लानं तथा माधवमप्यवेक्ष्य कामन्दकी सानुनयं बभाषे ।। ७३ ॥ 20. नन्दथुन ·मालतीमाधवकथा १५ कन्यादाने न२१ हि नृपतयो लोकवृत्त्या प्रमाणं मन्वादीनामपि न वचनं मन्महे तत्र मूलम् । व्याजोद्गीर्णा नियतमनृता मन्त्रिणश्चापि वाणी तत् किं मोहं व्रजसि मयि च त्वच्छिवैकोद्यमायाम् ॥ ७४॥ इत्थमाश्वास्य वचनैर्मालतीमातृचोदिता। आदाय मालती दीनामगात् कामन्दकी गृहात् ॥ ७५ ॥ श्रुत्वा तद्वचनं निराशहृदयो मिथ्यासमाश्वासनं कामित्वात् पुनराशया कवलितः कांक्षन्नुपायान्तरम् । एकाकी मकरन्दमप्यसुसमं मुक्त्वा छलान्माधवः कार्यं साहासकैर्नृमांसपणनं कर्तुं स्मशानं ययौ ॥७६॥ करकलितकृपाणः कुन्तलैर्ध्वबद्धै- दृढपरिकरबन्धः श्लिष्टचण्डातकश्रीः । दधदितरकरेऽसौ शस्त्रपूतं नृमांसं व्यरुचदलमुपेतौ वीररौद्राविवैक्यम् ॥ ७७॥ नियूंढे रजनीमुखे तमास च प्रौढेऽवगाढे दिशो मेदस्फीतरुचाञ्चितं हुतभुजामर्चिभिरभ्यर्चितम् । वेतालीकरतालिकापटुनटद्भूतादिगीताकुलं कीर्ण जीर्णपिशाचिकाभिरमुना प्रापे श्मशानं पुरः॥७८॥ 21. दानं.

·ऋजुलध्वी सीत्कारैभैरवाणां दिशि दिशि हृषितापूतानां वृकाणां२३ फूत्कारः फेरवाणामतिकटुरुदितैरुत्कटानां किटीनाम् । वेवालीनां च केलीकलितकिलकिलासङ्कुलैर्हस्तताले- राकीणं सर्वतस्तत् क्षणमिव रुरुचे शब्दतन्मात्रमात्रम् ॥ ७९ ।। कोलाहले तत्र शमं प्रयाते शवामिषास्वादविवादमूले। संघोषयामास कृताभिसन्धिः श्मशाननिष्ठान प्रति भूतवर्गान् ।।८०॥ अशस्त्रपूतनिर्व्याजपुरुषाङ्गोपकल्पितम् । विक्रीयते महामासं गृह्यतां गृह्यतामिति ॥ ८१॥ आघोषणामसकृदेवमुदीर्यमाणा- माम्नायपूतवपुषा द्विजपुङ्गवेन । आकर्ण्य तूर्णमुपजग्मुरमुष्य पश्चा- दाथर्वणीं श्रुतिमिव स्वयमासुरौघाः ॥८२॥ आचारैर्विविधैरलौकिकविधासंवेष्टितैश्चेष्टितै- रालापर्विकटैविहारघटनाकोलाहलैोहलैः२७ ॥ आकल्पः सुजुगुप्सितैरनुचितारम्भैश्वसंभोगकै- स्तेषामेष चिरं जहास दयिताविश्लेषदीनोऽपि सन् ॥ ८३ ॥ 22. सात्कार...रबाणान्दिशि. 23. वृकानां. 24. कलिकिला. 25. तालै......सर्व. 26. अशस्त्रप्तमव्याज is the reading in printed eds. of the मा.मा. 27. 'लाइकैः But लोहलैः appears to be the correct reading as it rhymes well with कोलाहलैः of. क्षीरस्वामी-लुह कत्थनादौ-अमरकोश with क्षीरस्वामी's Com. Poona Oriental Series no. 43. p. 244.

·मालतीमाधवकथा निःसत्त्वानुपहस्य पूतनगणान् सत्रासमन्तर्हितान् देवो रुद्र इव स्वयं पितृवने बंभ्रम्यमाणः प्रभुः। निर्विण्णो नितरां करङ्कपटलीरङ्गत्तरङ्गाकुलां सीमानं पितृकाननस्य कुणपै?ष्टां२८ नदी दृष्टवान् ॥ ८४॥ प्राकारेण हिरण्मयेन कलितं माणिक्यरोचिश्छटा- बालबध्नमरीचिवीचिपटलस्पष्टस्फुरदोपुरम् । दूरादायतनं दिवेव ददृशे वीरेण घोरोज्ज्वलं यत्रास्ते विविधोपहाररसिका काली करालाह्वया ।। ८५॥ अनुसन्ध्यमघोरघण्टनाम्नो नृकपालाभरणस्य मुख्यशिष्या। उपगच्छति मन्त्रसाधनेच्छो- र्वचसा तस्य कपालकुण्डलाख्या ।। ८६ ।। श्रीपर्वतादुपगताविव निर्भयौ तौ जीवात्मकैलिभिरर्चयतश्च चण्डीम् । इत्थं पुरा श्रुतवतः पुरलोकवार्ता तत् स्थानमेतदिति धीः प्रथतेऽस्य यावत् ।। ८७ }} तावच्च हा कठिन तात नरेन्द्रबुद्धे- राराधनोपकरणं भवतो जनोऽयम् । वध्या विपद्यत इति श्रवसी तुतोद सन्तप्तसूचिरिव काचिदरुन्तुदा वाक् ॥ ८८ ॥ 28. 'दृष्टन्नदी.

·१८ ऋजुलध्वी श्रुत्वा च किं न्विदमिति श्रुतपूर्वनाम- संवादतः कलुषबुद्धिरनिष्टशङ्की । गन्तुं ततोमुखमियेष न च क्षमोऽभूत् संस्तम्भकम्पितगतिः सलिलाविलाक्षः ।। ८९ ॥ गत्वा हठात् पुनरपश्यदघोरघण्टं देव्यर्चनोपकरणं ददती च शिष्याम् । तन्मन्त्रसाधनविधावुपयाचितं प्राक्२९ स्वं जीवितं च पुरतः कृतवध्यचिह्नम् ॥ ९०॥ बहलघुसृणलिप्तां बद्धबन्धूकमाल्यां अलिकनिहितलाक्षाबिन्दुमारक्तवस्त्राम् । बलवदरिकरस्थां बन्धुविश्लेषदुःस्थां३० बलिपशुपदमाप्तां प्रैक्षत प्राणनाथाम् ॥ ९१ ।। अथ तावदकुण्ठ्यचण्डमुण्डा कुसुमाद्यैरवतोष्य च स्तवैः स्वैः। अयि शंस मनोगतं तवेति त्वरितावूचतुराकुलां कुमारीम् ॥ ९२ ॥ प्रिय माधव ! मन्दभाग्ययाऽनया न मया३१ त्वं महितः करार्पणात् । परलोकगताप्यहं त्वया परिचिन्त्येति रुरोद भामिनी ॥ ९३॥ 29. दुपयाचिता प्राक्. 30. दुस्थां. 31. अनया.

·मालतीमाधवकथा अथ मालती कुसुमचारुरुचिं विनिहन्तुमाशु सुकुमारतनुम् । असिमाददे ज्वलितमस्तघृणः कठिनो निदाघनववर्मरुचिम् ॥ ९४ ॥ सावेगमद्भुतबलः सहसाऽभिपत्य खङ्गं प्रकोष्ठकुलिशेन निरस्य दूरात् । निर्भय॑ रोषपरुपैर्वचनैर्मुसल्यं प्राणेश्वरीमभयदः प्रणयी डुढौके ॥ ९५ ।। आलोक्य पोतमिव सागरमज्जने द्रा- गात्मेशमागतमचिन्तितमेव काले। आनन्दशोकविषमक्षरदश्रुपूरा वक्षःस्थलेऽस्य विपुले वनिता पपात ॥९६ ॥ ३२ आलिंग्य गाढमवसिक्तमिवामृतौधै- राश्वास्य तां प्रणयवृष्टिनिभैर्वचोभिः। अन्वेषकेष्वपि समर्प्य पितृप्रयुक्ते-३३ वाहन्तुमप्रतिबलो रिपुमभ्ययासीत् ॥ ९७।। ततस्तयोरप्रतिवार्यवीर्ययो- रसिद्वयाघातलसत्स्फुलिङ्गयोः३४ । बभूव जन्यं प्रतिगर्जतोः क्रुधा बलीयसोद्रौणिगुरुद्रुहोरिव ॥९८ ॥ 40mintan MPIAMR. Astro 32. विषसक्षर. 33. पिकप्रयुक्ते. 34. असिद्धया .

·ऋजुलध्वी गतिश्च्युता३५ सा गगने पुरा कृता मतिः३६ प्रनष्टा खलु मन्त्रसिद्धिजा । हतस्य पाषण्डपशोरधर्मती महीसुरेन्द्रस्य महः स्म वर्धते ॥ ९९ ॥ अथ सुचिरविमर्दागाढमायस्तमूर्ते- रसिवरमपहृत्य ब्रह्मशत्रोः कराग्रात् । भुवमनुविनिपात्य प्रौढमाहत्य पद्भ्यां झटिति रटत एव व्यालुनार्दुत्तमाङ्गम् ॥ १०० ॥ शीर्षच्छेद्या त्वमपि तदपि स्त्रीवधो मे न युक्तः पापे दूरं द्रुतमपसरेत्युज्झिता माधवेन । मत्कोपस्य प्रसरमचिराद् द्रक्ष्यसीत्येनमुक्त्वा पाषण्डी सा दिवमुदपतद् बाष्पपर्याकुलाक्षी ।। १०१ ॥ अथ रजनिविरामे सिन्धुपारावगाहा- च्छुचिररुणमुपास्य प्रेयसीत्राणतुष्टः। नगरमविशदुच्चैनन्दनोद्वाहलीला- पिशुनमुरजघोषव्याप्तदिक्चक्रवालम् ॥ १०२ ।। ततस्तमवलोकिता भगवतीनियोगाद्रहो निवेश्य सुहृदा समं नगरदेवतामन्दिरे । उपानयत मालती तदभिवन्दनच्छद्मना करेणुमधिरोहितां नवविवाहवेषोज्वलाम् ॥ १०३ ।। 35. गतिच्युता. 38. व्यालुहादु. 37. हतस्य...पाण्डवशौ. 36. मतिप्रनष्टा. 39. मुरवघोष.

·मालतीमाधवकथा २१ कैश्चिन्मङ्गल्यगीतिस्तुतिमुखरमुखैः कैश्चिदानन्दनृत्त- व्यप्रैः कैश्चिच्च तालव्यतिकरचतुरैः कौश्चिदातोद्यनिष्णैः। वारस्त्रीणां कदम्बैर्मणिगणविलसद्भूषणोद्भासिताङ्गै- हस्तिस्कन्धावरूढरजनि निबिडिता राजधानी तदानीम् ।।१०४॥ अरुणकिरणमित्रैरुच्छ्रितैरातपत्रै- श्चलितकनकदण्डोड्डामरैश्चामरैश्च । सुरसरिदभिमृष्टैः केतुपट्टैश्च जुष्टा कमलकुमुदहंसैर्दीर्घिकेवाद्युतद् द्यौः४० ॥१०५॥ गवाक्षमार्गेण निरीक्षमाणो भूरिश्रियं भूरिखसोः कुमार्याः । सख्या समं विस्मयमाजगाम गर्भेश्वरो४१ गर्भगृहे निलीनः ॥ १०६ ।। अथ वेत्रपाणिनिवहेन दूरतो विनिवेशितो विहितमण्डलो जनः । पुरदेवताभवनगोपुरावहिः करिणीकदम्बकविडम्बिताम्बुदः ॥ १०७ ॥ निषादितायाः करिराजवध्वाः स्कन्धात् कुमारीमवरोप्य मन्दम् । लवङ्गिकादत्तकरावलम्बां कामन्दकी देवगृहं निनाय ॥ १०८ ॥ 40. वाद्युतद्यौः. 41. गर्भश्चरो. 42. परदेवता.

·ऋजुलध्वी
भुजोरुनेत्रैः प्रसभं स्फुरद्भिः
स दक्षिणैर्दक्षजनाग्रगण्यः ।
आलिङ्गनाऽध्यासनदर्शनोत्कै-
राख्यायतानन्दमभीष्टलाभम् ।। १०९ ॥
आपाण्डुशोभामवसन्नगात्रा-
माशाक्षयादाधिभिरद्यमानाम् ।
आसेदुषीं हर्षविषादयोगा-
दालोक्य तामाकुलतां स भेजे ॥११० ॥
प्रकाश्य सा माधवमन्तर
तस्योपकण्ठे तरुणी निवेश्य ।
तत्साध्वसप्रोद्धरणाय वाणी
कामन्दकी कामदुघा बभाषे ॥ १११ ॥
पुरश्चक्षूरागस्तद्नु मनसोऽनन्यपरता
तनुग्लानिर्यस्य त्वयि समभवद्यत्र च तव ।
युवा सोऽयं प्रेयानिह सुवदने मुञ्च जडतां
विधातु+दग्ध्यं विलसतु सकामोऽस्तु मदनः ।। ११२ ॥
वचनानन्तरे तस्या मकरन्दोऽब्रवीदिमाम् ।
कुलकन्याविरुद्धोयामाचार इति शङ्किताम् ॥ ११३॥
त्वं वत्सलेति कथमप्यवलम्बितात्मा
सत्यं जनोऽयमियतो दिवसाननैषीत् ।
आबद्धकङ्कणकरप्रणयप्रसाद-
मासाद्यनन्दतु
चिराय
फलन्तु कामाः ॥ ११४॥

·मालतीमाधवकथा २३. इत्युक्तवचने तस्मिंस्तामवादील्लवङ्गिका। पितृधीलङ्घनत्रासप्रकटोत्कम्पशालिनीम् ॥ ११५ ॥ पितृवनमही निविण्णस्तां४३ पिशाचनिशाचर- प्रमथनिबिडां बभ्रामैकः प्रकाशितसाहसः । पतितमवधीत्४४ पाषण्डाख्यं च कृष्णचतुर्दशी- रजनिसमये तस्यालोकात् सखी मम कम्पिता ॥ ११६ ॥ श्रुत्वा तेषामिति बहुविधान् साहसिक्योपदेशान् बाष्पोत्पीडस्थगितनयनद्योतितान्तःप्रसादा। बन्धुद्वेषप्रतिकृतिभिया बद्धरोमाञ्चकम्पा लिम्पन्तीव प्रणयसुधया लिङ्गिनीमालिलिङ्गे ॥ ११७॥ तातप्रीतिप्रचयपिशुनैस्तामवस्थाप्य वाक्यैः पाणौ तन्वीं विकसितमुखी पल्लवामे गृहीत्वा । सख्युः सख्या अपि खलु तयोः सन्निधौ हर्षभाजा वत्सेत्युक्त्वा पितृसवयसा माधवः संबभाषे ॥ ११८॥ एकं भूरिवसोरपत्यम मथवा प्राणा बहिर्तिनः सामन्तोत्करशेखरीकृत पदद्वन्द्वस्य मन्त्रिप्रभोः। अस्माकं मनसो यदिष्टमथवा स्पष्टं समाधेः फलं धात्रा चित्तभुवा मयाद्य भवते पित्राप्यसौ दीयते ॥ ११९॥ प्राजापत्यो विवाहोऽयं गान्धर्वेणोपबृंहितः । इति द्योतयितुं भूयो दम्पती तौ जगाद सा ॥ १२० ॥ 43. त्वां. 44. पतितमवधी:

·ऋजुलध्वी प्रेयो४५ मित्रं बन्धुता वा समया सर्वे कामाः संपदो४६ जीवितं वा। स्त्रीणां भर्ता धर्मदाराश्च पुंसा- मित्यन्योन्यं वत्सयोमा॑तमस्तु ॥ १२१ ॥ इत्युक्तौ तौ महाभागौ मालतीमाधवावुभौ प्रीत्या जगृहतुस्तस्यास्तां वाणी धर्मगर्भिणीम् ॥ १२२ ॥ पुनश्च माधवं प्रोचे पितृसब्रह्मचारिणी बाष्पायमाणे बिभ्राणा वात्सल्यातिशयाद् दशौ ।। १२३ ॥ परिणतिरमणीयाः प्रीतयस्त्वद्विधाना- महमपि तव मान्या हेतुभिस्तैश्च तैश्च । तदिह सुवदनायां तात मत्तः परस्मात् परिचयकरुणायाः सर्वथा मा विरंसीः ॥ १२४ ॥ इति तामनुशोचतीमवोच- न्मकरन्दो मकरन्दवर्षि वाक्यम् । मिथुने त्रपया गृहीतमौने मनसा तद्भणितीमुपासमाने ॥ १२५ ।। चरणाम्बुजयोस्तवाम्ब सेवा फलिता नः प्रणतार्थकल्पवल्ली । तदिदं सचिवस्य तोकरत्नं सुहृदे भूषणमर्पितं त्वयाद्य ।। १२६ ॥ 45. प्रभो. 46. Printed eds. of the मा. मा. read-शेवधिर्जी.

·मालतीमाधवकथा उभयोरपि लोकयोः सुमित्रं सह धर्मं चरतोस्त्वयोपदिष्टम् । गृहिणीगृहिणोहानुकूल्या- दनयोर्हस्तगतो ननु त्रिवर्गः ।। १२७ ।। श्लाघ्यान्वयेति नयनोत्सवकारिणीति नियूंढसौहृदभरेति गुणोज्वलेति । एकैकमेव हि वशीकरणं गरीयो युष्माकमेवमियमित्यथ किं ब्रवीमि ।। १२८ ॥ इति ब्रुवाणं मकरन्दमूचे कामन्दकी कार्यविशेषदक्षा । त्वं मालतीवेषधरोभ्युपेहि कर्तुं विवाहं मदयन्तिकायाः ।। १२९ ।। चूडामणिप्रभृतिकं चरणाङ्गुलीय- पर्यन्तमाभरणजातमिदं गृहाण । एतद् दुकूलयुगलं च शुचीश्च माला- श्चन्द्रातपद्युतिसमद्युति लेपनं च ।। १३० ॥ इत्युक्त्वा सा प्रतीहारीहस्तात् प्रोक्तमदापयत् । सोऽपि तत् सर्वमादाय मालतीभूमिकां दधौ ।। १३१ ॥ मालतीद्वयमवेक्ष्य तेऽहसन् माधवप्रभृतयः सविस्मयाः। सङ्कटं न सुहृदो व्यचिन्तयत् सिद्धया नियमितस्य माधवः ।। १३२ ।।

·ऋजुलध्वी अथ माधवमभ्यधाच पूज्या स भवान् पश्चिमतो विहारिकायाः। प्रियया सहितः प्रयातु धीमान् महदुद्यानमपहृतार्कतापम् ॥ १३३ ॥ गाढोत्कण्ठकठोरकेरलवधूगण्डाच्छपाण्डुच्छटै- स्ताम्बुलीपटलैः पिनद्धफलितव्यानम्रपूगमाः। ककोलीफैलजग्धिमुग्धविकिरव्याहारिणस्तद्भुवो- भागाः प्रेखितमातुलुङ्गवृतयः प्रेयो विधास्यन्ति वाम् ॥१३४॥ तत्रैव तावत् स्थातव्यं त्वया दयितया सह सखा ते यावदायाति गृहीत्वा मदयन्तिकाम् ॥ १३५ ।। इत्यूचुषी सा मकरन्दमार्या लवङ्गिकादत्तकरं गृहीत्वा । स्कन्धं समारोप्य करेणुकाया विवाहलीलाविधये प्रतस्थे ।। १३६ ।। मालत्या सममथ माधवो मनीषी संप्राप्तस्तदुपवनं विहारिकायाः। कान्तायाः करमयमग्रहीत् प्रवालं मङ्गल्यं सुचिरमनोरथद्रुमस्य ॥ १३७ ।। विलासिनी वीडयतीं४८ विलोभयन् विदग्धमुग्धैरवलोकनोदितैः । विहारिकोद्यानविहारमन्दिरे४९ विभुः कृतार्थो विजहार माधवः ॥ १३८ ॥ 47. तक्कोली. 48. ब्रीलथती. 49. विहारिकोवा न.

·मालतीमाधवकथा २७ आलोलैरलकैरपह्नतमुखीमाविस्फुरत्कुण्डला- माश्लिष्टामवकुण्ठनांशुकपटेनाश्यानचर्चारसाम् । आकल्पैर्नवरत्नकल्पघटितैरर्चिभिराच्छादिता- मानिन्ये पितुरालयं भगवती मायामयीं५० मालतीम् ॥ १३९ ॥ मत्तैर्हस्तिभिरर्दिता हयकुलैः संमर्दतो मर्दिताः पादातैः समधिष्ठिताः सरभसैदौवारिकैर्घट्टिताः । द्वारे भूरिवसोमहोत्सवधुरातात्पर्यपर्याकुलाः खेदं निष्क्रमणप्रवेशविधयोः प्रापुः परं प्राणिनः ॥ १४०॥ उदस्तमणितोरणं नवविचित्रचित्रोज्वलं दुकूलपटपट्टिकारचितचारुचन्द्रोदयम्५१ । विशेषपरिभूषितैः परिजनैः परिद्योतितं विमानमिव वैबुधं विरुरुचे वधूमन्दिरम् ॥ १४१ ।। अथ नरपतिः५२ पद्मावत्याः प्रकाशितसौहृदो निजविभवतो रत्नाकल्पैः प्रसाध्य च नन्दनम् ।५३ करिकुलपतेः स्कन्धे चारोप्य वाद्यशतस्वनै- बंधिरितदिशं सद्यः५४ संबन्धिनो गृहमानयत् ।। १४२॥ वध्वाः५५ सद्म प्रविशति वरे वानरामे सुजीर्णे शेपुः केचित् तमतिचपलं भूपमेके निनिन्दुः । अन्ये कन्यापितरमपरे भागधेयं तदीयं नानावृत्तै गरगृहिणां नन्दनोऽभूद्विवर्णः ॥ १४३॥ 50. मायामती. 53. चन्दनम्. would be दिव्यं. 51. पट्टिक...चार. 52. नृपपतिपद्मा. 54. विम्बस्सं बन्धिनो Another emendation 55. वध्यासद्म.

·ऋजुलध्वी मधुरवचसि बाले माधवे मन्मथाभे जयति गुणनिधाने श्रीमति ख्यातवंशे । वरमपरमयोग्यं प्रोद्यता५६ या वरीतुं मतिरहह किमन्धा मालतीबान्धवानाम् ।। १४४ ॥ मरणमपि वरं यद्भेषजं मानसाते-५७ नतु परिणयलक्ष्मीरीदृशैर्नित्यशल्यम् । किमपरमभियुक्ते वस्तु सौम्यं कृतान्तः ५८किसलयमिव धत्तां केवलं दग्धुकामः (?) ॥ १४५ ॥ हृदयमतिकठोरं मालतीमातुरित्थं दुहितरमथ मनां या हि पश्यन्त्युदास्ते । ऋजुमतिरथवा सा किं वराकी विधत्तां पितरि दुहितरत्नं काऽपि विक्रेतुकामे ।। १४६ ।। इत्थं सन्तप्तनाराचसवर्णा कर्णरन्ध्रयोः५९ शृण्वन् वाचः पुरस्त्रीणां जामाताऽभ्यन्तरं ययौ ।। १४७ ॥ अधितिष्ठति लोकसक्रियार्थ६० नृपतौ भूरिखसौ च बाह्यकक्ष्याम् । प्रतिहारनिषिद्धबन्धुवर्गः प्रययौ कौतुकमन्दिरं स मन्दः ॥ १४८।। 56. प्रोद्यातानां वरीतं. 59. रन्ध्रयोःशृण्वन्. 57. मानसा(न्ते)ते. 58. किसलय(मपि)मि 60. लोकसक्रियाथान्नु ·मालतीमाधवकथा २९ लवङ्गिकाद्या ललनाः प्रहासान् यान यानकुर्वन् मकरन्दनुन्नाः। तांस्ताञ्जडात्मा तरलः स्मरास्त्रैः प्राबुद्ध सर्वान् प्रणयप्रयोगान् ॥ १४९ ।। उपनीतमसौ पुरोधसा मकरन्दस्य स पाणिमग्रहीत् । प्रचुराज्यसमिद्धपावक- स्फुटधूमाकुलसाश्रुलोचनः ॥ १५० ॥ पुलकतिलकितप्ररूढकम्प- श्रमजलशीकरकोरकायिताङ्गः । प्रकटितविकृतिः ६१स्मरेण वृद्धः परिजहसे परितः प्रियासखीभिः ॥ १५१ ॥ परिणीय मनोरथप्रियां परिवारेण लवङ्गिकादिभिः । निजवेश्म निनाय निर्वृतः प्रतियातां मदयन्तिकादिभिः ॥ १५२ ॥ वधूवरौ वासगृहं निवेश्य वधूं च धम्रनुशिष्य वाक्यैः ।। आमन्त्र्य जामातरमात्तपूजा कामन्दकी स्वावसथं जगाम ॥ १५३ ॥ 61. विकृति स्मरेण.

·३० ३ ऋजुलध्वी परिचुम्बितुमाननाम्बुजं तत् परिरब्धं च दृढं पयोधरौ तौ। तरसा निपतन् प्रविश्य पद्धयां मकरन्देन महीतले निरासे ॥ १५४ ।। कौमारे यदि कुलटामिमां६२ स्पृशेयं गच्छेयं गतिमधमां शपे गुरुभ्यः । इत्युक्त्वा स तु कुपितो विलक्षचेता निर्यातः प्ररुदितदुर्मुखो निकेतात् ॥ १५५ ॥ प्रसङ्गतोऽथ प्रियचुद्धरक्षिता पतिद्विषं मयि मालतीमिति । समानयत् तां मदयन्तिकां शनै- म॒षाप्रसुप्तस्य विटस्य सन्निधिम् ।। १५६ ॥ लवङ्गिकाऽऽह तां सुप्तां प्रबोधयितुमुद्यतां । चिरमुद्वेजिता भा क्षणं निद्रावसाविति ॥ १५७ ॥ तव प्रतीपं हि लवङ्गिके वचः६५ तयैव गाढं मम कोपितोऽग्रजः । संहासिकायां परभावया६७ स्त्रिया रतिर्भुजंग्येव रहः कुतो नृणाम् ॥ १५८ ॥ 62. कुलदा. 63. प्रसंगतोऽथ बुद्ध. 64. मत्सम'. 65. लवंगिके व तयैव. 66. सहाऽस्ति का वा is perhaps better than सहासिकायां. आसिका, sitting-Apte's Prac. Sk. Eng. Dic. 67. परभागया.

·मालतीमाधवकथा ३१ ननु प्रवादो नगरे विजृम्भते स६८ मालतीमाधवयोर्द्वयोरिह६९ । इतीममाकर्ण्य विशङ्कितो गुरु- वचोभिरेनामदुनोदरुन्तुदैः७० ॥ १५९ ॥ मयापि दृष्टं ननु शङ्करालये परस्परं प्रेम पराय॑मेतयोः। प्रयाणमन्यच्च मयाधुना स्मृतं सुनिश्चितं कृष्णचतुर्दशीदिने ।। १६० ॥ तस्मिन् दिने मम तरक्षुवशं गतायाः प्राणप्रदातरि चिरप्रतिपन्नसंज्ञे । दिष्टयाऽभिवर्धितवती दयितं सखी ते तेनार्चिता च हृदयेन च जीवितेन ।। १६१ ।। इति तांब्रुवतीं स्मराकुला- मवतीर्णा स्वमनीषिते स्थले । स्मयमानमुखी लवङ्गिका प्रकृतं प्रस्मरयन्यभाषत ।। १६२ ।। कोयं जनः कुवलयाक्षि कुतूहलं न- स्तत्कथ्यतामिति लवङ्गिकयाऽनुबद्धा १ । प्राह स्म सस्मितमुखी स्मर तं स्मराभं नाहं क्षणेक्षितममुं कलयामि नाम्ना ।। १६३ ।। 68. न. 69. द्वयोरिव. 70. मनुनोदर. 71. गुबद्ध.

·३२ २ ऋजुलध्वी प्रशिथिलकचबन्धां प्रस्खलन्तीं पतन्ती प्रबलभयविहस्तां७२ भृत्यवगैर्निरस्ताम् । ७३मृदुमतिरनुपाधि प्राप्य यो मंक्षु दत्वा मृगपतिबलिमस्मै मृत्यवे मामुदस्थात्५४ ॥ १६४ ।। इत्युक्त्वा विरतां बालामाबभाषे लवङ्गिका। मयाऽधुना स्मृतः श्रीमान् मकरन्दो ह्यसाविति ॥ १६५ ।। प्रियाभिधानश्रवणामृतेन प्रमोदमानां पुलकाचिताङ्गीम् । परामृशन्ती परिहासपूर्व लवङ्गिका तां ललितं ललाप ।। १६६ ।। वयं तथा नाम यथात्थ किं वदा- म्ययं७६ त्वकस्माद्विकलः कथान्तरे । कदम्बगोलाकृतिमाश्रितः कथं विशुद्धमुग्धः कुलकन्यकाजनः ।। १६७ ।। अनुप्रविष्टा किल बुद्धरक्षिता जगाद तां जर्जरितत्रपां शनैः । प्रकाशिताः स्मो वयमञ्जसाऽनया प्ररूढविश्रम्भकथाभिरास्महे ॥ १६८ ॥ 72. विहस्ताद्भत्य: 73. स्मृतिमृदुमति. उदस्थात् is अन्तर्भावितण्यर्थः, उदतिष्ठिपद् इत्यर्थः । 76. म्यहं. 74. मुदस्थाम् । 75. समाधुना.

·मालतीमाधवकथा प्रेरिता प्रियसख्येत्थं प्रेमविश्रम्भगर्भितम् । मकरन्दार्पितां ताभ्यां स्मराति स्वामवर्णयत् ॥ १६९ ॥ दयितावदनारविन्दवान्तं मकरन्दो मकरन्दमालिहानः५७ । मधुलेह इवोन्मदिष्णुरुच्चै- मधुरिम्णा न स तृप्तिमाससाद ॥ १७० ॥ अथ तामुभे शपथपूर्वमूचतु- यदि दैवतस्तव समीपमेत्य सः । तरसा ग्रहीष्यति करं स्मरातुरः प्रतिपत्तिरत्र८ तव का प्रकाश्यताम् ।। १७१ ॥ निश्वस्य दीर्घमथ सा निभृतं जगाद७०. का वाऽहमस्य खलु तस्य कलेवरस्य । तेनैव रूढगुणगौरवमात्मदेहं प्रत्यर्य यन्निरुपयोगमपि प्रतीष्टम् ।। १७२ ॥ इति तद्वचनं निशमय्य मुदा परिरभ्य ननन्दतुरिन्दुमुखीम् । स्मर वाचमिमामिति नीतिपरे दृढतामपि निन्यतुरुक्तमुभे ॥ १७३॥ 78. रा. 79. जगाम. 77. मालिहानम्. ३ ·ऋजुलध्वी तां चिरायितमिति प्रलपन्ती जापितः किमपि नाटितबोधः। न्यस्य दूरमवकुण्ठनमाराद् अग्रहीत् करतले मकरन्दः॥१७४ ॥ मालतीमनभिवीक्ष्य मानिनी माधवीव मलयानिलाहता। साध्वसेन तरलत्रपावशा- न्मन्दहासकुसुमं व्यचीकसत् ।। १७५ ।। गुरुजनपरिशङ्कातङ्कसङ्कोचिनी तां वरगुणपरिणाहान्वर्णयन्त्यौ० वचोभिः । स्मर सखि गिरमुक्तामद्य चेति ब्रुवाणे निजमनसि वयस्ये स्थापयामासतुस्ते ॥ १७६ ॥ उद्वाहोत्सवसङ्घलाऽखिलजनादुद्धान्तदौवारिकात् पक्षद्वारपथेन नन्दनगृहान्निर्गत्य कान्तां हरन् । प्रागिन्दोरुदयात् तमोभरमिलत्कालेयधूपोच्चयां वीथीं प्राप विलासिपौरमदिरागोष्ठीभिरामोदिताम् ॥ १७७॥ अविरलतरदीपत्रासितध्वान्तमारा-८१ दतिपटुपटहौघध्वानसंपूरिताशम् । अनिभृतगति कन्यारत्नहर्तुः पुरस्ताद् अनिलनिभमनीकं रक्षिणामाविरासीत् ॥ १७८ ॥ 80. परिणाहावर्ण. 81. त्रासिव ·मालतीमाधवकथा मालतीवेषसंच्छन्नं हरन्तं मदयन्तिकाम् । विदित्वा मकरन्दं ते जजल्पुः पुरक्षिणः ॥ १७९ ॥ मैथिलीमिव पुलस्त्यनन्दनो नन्दनस्य भगिनी हरन्नसौ । नन्दयोरिव (?) नरेन्द्रमन्त्रिणोः संदधाति परमं पराभवम् ।। १८० ।। असौ पटुर्मालतिवेषधारी८२ प्रतारयन नन्दनमार्यबुद्धिम्८३ । महात्मनो भूरिखसोः समक्ष- महारयत् तामपि माधवेन ।। १८१ ॥ बध्यतां बध्यतामेष च्छिद्यतां भिद्यतामिति । अभ्ययुञ्जत ते वीरं पञ्चास्यमिव कुञ्जराः ॥ १८२ ।। चरितं चरितुं प्रियस्य सख्युः कलहंसः प्रहितोऽथ माधवेन । महिलाः परिगृह्य संकुलेऽस्मिन् सहसा माधवसन्निधिं निनाय ॥ १८३ ॥ मदयन्तिकां सहचरीद्वयान्वितां पुरतो विलोक्य सहसैव मालती। अथ दिष्टिवृद्धिवचसाऽधिनोत् प्रियं बकुलावलीविहितपारितोषिका ॥ १८४ ॥ 82. Both the forms, मालती and मालति are noted in the Dic. Here मालति is used for the usual मालती, obviously for the sake of metrc. 83. प्रतापप.

·ऋजुलध्वी
अथ निजसुहृदो निशम्य वृत्तं
प्रियतमया प्रणयान्निवार्यमाणः ।
सरभसमभिधाव्य८४ तत्समीपं
न्यविशत दोर्बलधूतमार्गलोकः ॥ १८५ ।।
कलकलमुपकर्ण्य कर्णतोदं
किमिदमिति प्रतिहारमाशु पृथ्वा ।
तदुदितमकरन्दकूटवृत्तः
परिकुपितो बलमादिशन्नरेन्द्रः ।। १८६ ॥
ततो विशदचन्द्रिकाभरपटीरपङ्काङ्कितां
समुन्मिषिततारकाकुसुमकोरकालंकृताम् ।
दिक्षुरिव५ तद्रणं दिवमुपागतश्चन्द्रमाः
समृद्धनिजमण्डलः सपदि चन्द्रशालां नृपः ॥ १८७ ।।
ततः प्रववृते तयोरतिभयङ्करः सङ्गरः
पुराँतनमुनीन्द्रयोर्बदरिकामिवाध्यूषुषोः८६ ।
विमुक्तविविधायुधक्षयविषण्णडम्भोद्भवैः
समं बहुतरैर्बलैः समरकेलिकौतूहलैः ॥ १८८ ।।
पदाघातैः कांश्चित् कतिचिददयैर्बाहुहननैः
प्रकोष्ठांशैः कांश्चित् कतिचन घनैरूरुघटनैः ।
असङ्गादाच्छिन्नैः कतिचन तदीयैः प्रहरणैः
भटमन्यान् सैन्यान् भयतरलतां निन्यतुरुभौ ।। १८९ ।।
84. मभिधाख्य 85. दिदृक्षुरधिकं रणं.
85A. पुरा
86. °मिवाध्यूषषोः.
-

·मालतीमाधवकथा प्रहरणममुचन् प्रपेतुर्धरण्यां दिशो दुद्रुवुः क्षतभवमवमन् विलेपुः सशोकं मुमूर्छश्चिरम् । शरणमुपययुस्तवास्मीति रेटुर्जहुर्जीवितं प्रतिभटपुरुषा रुषा मोहिताभ्यामुभाभ्यां क्षताः ॥ १९० ॥ अथ नरपतिर्योत्स्नाजालैरनर्गलनिर्गमै- र्दिन इव च विस्पष्टं दृष्ट्वा विचेष्टितमेतयोः । मुदितहृदयो८८ वीरश्लाघी निवार्य बलान्युभौ निजसचिवयोरग्रे ८ द्वाःस्थैः स्वसन्निधिमानयत् ॥ १९१ ।। २० सूर्याचन्द्रमसाविव द्युतिभरैर्दस्राविवाकारतः स्थित्या मेरुहिमालयाविव धिया दैत्यामरेज्याविव । दृष्ट्वा तावुपजात विस्मयरसः श्रुत्वाऽभिजात्यं ततः प्रोचे मन्त्रिवरौ वरौ सुचरितौ लब्धौ भवद्भ्यामिति ॥१९२॥ वैलक्ष्यात्तौ पुनरपि निजौ मन्त्रिणौ चाऽप्रसन्नौ ज्ञात्वा वाक्यैः प्रणयसरसैर्भूयसा सान्त्वयित्वा । सत्कृत्यैतावपि गुणगणे दर्शयन् पक्षपातं प्रायादन्तःपुरमथ च तौ जग्मतुः स्वं निकेतम् ।। १९३।। अग्रहीद् गुणमस्माकमपराधे महत्यपि । अहो सौजन्यसर्वस्वसंकेतसदनं नृपः ॥ १९४॥ 88. मुदितहृदयवीर. 89. द्वारेस्थस्सन्निधि 87. इव विस्पष्टं. 90. दरिवा.

·३८ ऋजुलध्वी इति क्षितीशं बहुमन्यमानो जगाद मित्रं पथि दैवरातिः। प्रियासमक्षं हरणप्रवृत्ति श्रोष्यामि सख्या मदयन्तिकायाः ।। १९५ ।। १ कथयति त्वयि सस्मितमालती- वलितलोलकटाक्षपराहतम् । वदनपङ्कजमुल्लसितत्रपा स्तिमितदृष्टि सखी नमयिष्यति ॥१९६।। इति मनोरथमुद्धतमुद्वहन न खलु यावदसौ गृहमाविशत् । समरतत्त्वनियुक्तजना क्षणं किमपि तावदवास्थित मालती ।। १९७।। अन्तरेऽत्र विवरानुसारिणी पूर्ववैरपरिहारकांक्षया। भैरवीव पुरतो मृगीदृशः प्रत्यदृश्यत कपालकुण्डला ॥ १९८॥ मम गुरुरभिजघ्ने माधवेन त्वदर्थं तदहमपि तवास्तस्य २ कुर्वे निवापम् । उपचितदृढवैरा साऽहमेकस्य हेतो- रुभयकुलनिबद्धां गाढमुत्सादयामि ॥ १९९ ॥ 91. बलाहकः. 92. तदहमिति वितात्रैस्तस्य.

·मालतीमाधवकथा त्वद्वत्सलः क नु तपस्विजनस्य हन्ता कन्याविटः पतिरसौ परिरक्षतु त्वाम् । श्येनावपातचकिता नववर्तिकेव९३ किं चेष्टसे ननु चिरात् कवलीकृतासि ।। २००॥ इति संतयं तां वाला बलादुत्क्षिप्य खेचरी । क्रन्दन्तीमार्यपुत्रेति श्रीपर्वतमुपानयत् ॥ २०१ ।। कवलयितुं ततः शशिमुखी धृतशूलवरा प्रकटितदंष्ट्रका शशिकलामिव राहुतनुः । प्रसभमियेष सा ४तदवलोक्य रुरोद भृशं भगवति मामवेति दुहिता बत भूरिवसोः ॥ २०२ ।। आक्रन्दनं भगवतीति मुहुर्मुहुस्तत् कामंदकीति च निशम्य समीपसंस्था । सौदामिनी द्रुतमुपेत्य ददर्श बाला बाष्पैः समं निपतितां वनदेवतानाम् ॥ २०३॥ निर्भय॑ वत्सलतरा पिशिताशनां तां ५ दृष्टयोद्धयेन कुचयोश्च पयः क्षरन्ती । आश्वास्य वाग्भिरधिरोप्य निजाङ्कशय्यां स्वीयं निनाय भवनं श्रुतपूर्ववृत्ता ।। २०४ ।। 94. स तामवलोक्य. 93. vide जगद्धर' Com. नववर्तिकेत्यपि पाठः. 95. पिशिताशनानां.

·ऋजुलध्वी
अथाविवेशोपवनं स माधव:
स्फुरद्भिरङ्गैः परिरम्भलम्पटैः।
दिदृक्षमाणस्त्वरितेन चेतसा
जयश्रियं मूर्तिमतीमिव प्रियाम् ।। २०५॥
भुजेन वामेन समं परिस्फुरत्
प्रकाशयत् प्राणसमामपेयुषीम् ।
उपेयुषस्तस्य विहारदीर्घिका-
मदक्षिणं चक्षुरभूददक्षिणम् ।। २०६ ।।
ततो गिरं मालति मालतीति
शुश्राव दूरान्मदयन्तिकायाः।
लवङ्गिकायाश्च विषादाजो-
रन्वेषयन्त्योरभितो वयस्याम् ।। २०७ ॥
क नु मालती क नु कुलस्य भूषणं
क नु मे प्रिया क नु मदीयजीवितम् ।
क नु मद्विलोचनचकोरचन्द्रिका
क नु त गृहीतममृतं भवाम्बुधेः ।। २०८ ॥
९७अनुमितमनिमित्तैश्चेतसा शंकितं प्राक्
प्रकटमिव भवत्योरद्य वाचामशक्त्या ८ ।
व्यसनमुपगतं मे निष्प्रतीकारमेतद्
गलति न च कठोरं जीवितं हा हतोऽस्मि ।। २०९।।
96. प्राणसमानवीयसीम्. 97. अनुमितिमनुमित्तै. 98. वाचारशक्त्या

·मालतीमाधवकथा
४१
अयि सखे मकरन्द निरूप्यतां
प्रियसखी तव कुत्र गता भवेत् ।
भगवतीभवने यदि युज्यते
न पुनरत्र गमिष्यति सैकिका ॥ २१०॥
इत्थं सखीभिरनुयायिभिराप्तवर्ग-
रन्वेषयन्नुपवने भवने वने च ।
नापश्यदुत्सुकमना दयितां यदाऽसौ
संमूर्छितो भुवि तदा न्यपतन्निराशः॥ २११ ।।
संज्ञामवाप्य मकरन्दमुखप्रयत्ना-
दभ्युत्थितः पुनरवेक्ष्य जगत् स शून्यम् ।
ब्रीडां विहाय विललाप तथा विलासी
श्रुत्वा यथा दृषदपि द्रवतां प्रपेदे ।। २१२॥
यः पूर्वं स्पृहणीयतामुपगतो भुक्तः समं कान्तया
तं देशं परिहत्य हृन्नयनयोः सन्तापसन्तानदम् ।
निर्विण्णो हृदये सुनिघृण इव त्यक्त्वा स्वबन्धून् बृहद्-
द्रोणाशैलवनं सुपावनमगात् सख्या समं माधवः ॥ २१३ ॥
तत्रोन्मादवशां दशामुपगतस्तस्याः प्रवृत्तिं वने
पृच्छंस्तत्र मृगान् खगान् विटपिनो भृङ्गान् भुजङ्गानपि ।
नष्टोऽयं परिहास इत्यपि वदन् कान्ते त्वमाप्ता मये-
त्यालिङ्गन् दयितां मनोरथमयीं प्राणान् कथंचिद् दधौ ॥२१४ ॥

·४२ ऋजुलध्वी आतॊ भूरिखसुर्निशम्य तनयामत्यन्तमन्तं गता- मैर्थिभ्यो द्रविणं विधाय विपुलं क्षेत्र तथा पात्रसान् । आलोलान् विषयानुदर्कविरसानालोच्य शोच्यानिमान् आनम्रौ नृपनन्दनावगणयन् प्रायादरण्यस्थलीम् ।। २१५ ।। अन्तःशल्यनिभान् अकल्यहृदयस्त्यक्ष्यन्नसूनात्मनो निश्चिन्वन् विधिना च वह्निपतने धर्मस्य निर्बाधताम् । संभेदे भृशपावने मधुमतीसिन्धोरयं भावुकं ख्यातं प्राप सुवर्णविन्दुमवनौ खण्डेन्दुचूडामणिम् ॥ २१६ ॥ विपदमथ विदित्वा देवरातः स्नुषाया- स्तदुपहितमवस्थादौस्थ्यमप्यात्मसूनोः । विरतविषयसङ्गः सोऽपि निश्चित्य मर्तु ०० पशुपतिमुपतस्थे भूरिवस्वाश्रितं तम् ॥ २१७ ॥ . लवङ्गिकाद्याभिरनुप्रयाता कामन्दकी कामितदेहमोक्षा। वनं ययौ वीक्ष्य सुहृत्कुलं त- निरीक्षितं निष्करुणेन धात्रा ।। २१८ ।। अथ मृगहशा नुन्नाऽऽसन्नान् प्रबोधयितुं निजान् प्रियमपि समानेतुं विद्याबलादपि जीवितम् । चिरपरिचितं चिद्रं संगृह्य केसरमालिकां समचरत सा व्याम्ना सौदामिनी लघुगामिनी ॥ २१९ ।। 99. अर्थित्वाद्र 100. मूर्ति.

·मालतीमाधवकथा पाथोदानां पथि परिचिते पावनैर्गन्धवाहै- मन्दाकिन्याः पयसि लुठितैर्मन्दमासेव्यमाना। पद्मावत्याः परिसरमगान्माधवस्यात्र वृत्तं श्रुत्वा प्रायाद् वनभुवमसौ यत्र मित्रानुयातः ॥ २२० ।। दिवि स्थिताऽवेक्षत मूछितं तं मर्तुं च सृष्टं मकरन्दमाया॑ । अम्भोभिराश्वासयनियस्तं न्यवर्तयत् तत्सुहृदं च मृत्योः ।। २२१ ।। अथ च बकुलमालां माधवाय प्रदाय प्रियमपि विनिवेद्य प्रेयसीवृत्तमस्मै । गगनमुदपतत् सा विद्यया नन्दयन्ती रसमिव धरणिस्थं भानवीरश्मिमाला ॥ २२२ ॥ श्रीपर्वतं लघुतया गमितेन तेन संजीवनौषधिरवेक्ष्यत जीवितेशा। आवेगतस्तमवलोक्य पपात दूरा- दाप्लुत्य साऽपि हृदये हृदयेश्वरस्य ।। २२३ ।। परस्परं तौ परिरभ्य दुःखिता- वचिन्तितासादितदर्शनोत्सबौ । विमुक्तकण्ठं चिरमचु वर्षता विलीयमानाविव शोकवह्निना ।। २२४ ॥

·ऋजुलध्वी अथ तावनुनीय लोकवृत्तै- रितिहासैश्च दृढं प्रसाद्य सिद्धा। निजसिद्धिबलेन पूजनीयौ भृशमान विभूषणांशुकाद्यैः ॥ २२५ ।। सह तौ निजदेशमानयन्ती गगनस्थैव ददर्श भृत्यदारैः । पितरावनयोः प्रवेष्टुकामौ हुतमग्निं पुरतः सुवर्णविन्दोः ॥ २२६ ॥ प्रापय्य तौ सपदि चीवरिणीसकाशं सौदामिनी द्रुतमुपेत्य सुवर्णबिन्दुम् । दिष्टयोऽभिवर्य सचिवौ परिदीप्तमग्नि बाह्यं क्षणेन निरवापयदान्तरं च ॥ २२७॥ शैलप्रपातात् पतितुं कृतोद्यमाः पवित्रतोयामथ पाटलावतीम् । प्रवाजिकाद्या ददृशुर्दिवश्युतौ चित्रीशशाङ्काविव तौ वधूवरौ ।। २२८ ॥ मालतीमाधवौ दृष्ट्वा पुनर्जाताविव स्त्रियः। प्रत्याशवसुरैब्जिन्यः प्रातःसन्ध्यारुणाविव ॥ २२९ ॥ 101. दिष्ट्याहिवर्द्ध. 102. मरवा. Can it be for मघा? But it would be unpoetic to use He in this connection, for, this lunar mansion contains five stars, whereas fat contains one only. Cf. हिमनिर्मुक्तयोोंगे चित्राचन्द्रमसोरिव-रघु• I. 46. 102A. अजिन्यः, ·मालतीमाधवकथा उत्थाप्य पादपतितामुपगूह्य गाढ- माघ्राय मूर्ध्नि चिरमस्रजलाविलाक्षी। प्रवाजिकाऽऽशिषमयुक्तं शतं समानां जीव त्वमिन्दुमुखि जीवय चात्मबन्धून् ॥ २३०॥ महिलासहितः समेत्य हर्षा- न्मकरन्देन सुहृत् समावभाषे । क नु सा बत योगिनी विनष्टा कुलमभ्युद्धृतमापदो ययेति ।। २३१ ।। अस्मिन् क्षणे सकरुणैः सचिववरौ देवरातभूरिवम् । सुतदुहितविरह विधुरौ विशतोऽनलमिति वनेचरैः शुशुचे ।। २३२ ।। वनचरवचनं तद् वज्रपातोपमेयं सपदि निशमयन्तौ मालतीमाधवश्च । स्फुरितविषममोहौ भूतले संपतन्तौ पुनरपि च सखीभिर्धारितौ व्याकुलाभिः ॥ २३३ ॥ मम खलु वचसा तौ जीवितौ मन्त्रिमुख्या- विति गिरममृतौघां कालिकेवोद्गिरन्ती। दिवमनु ददृशे तैर्दीप्यमाना स्वभासा विधुरितजनरक्षोद्योगिनी१०३ योगिनी सा ॥ २३४॥ 03. दक्षोद्यो.

·ऋजुलध्वी तत्प्रत्ययाद् विधुरितौ परिबोध्य वत्सौ तदर्शनेन तपसि प्रयतोत्सुका१०४ सा। कामन्दकी समुपसृत्य तया ववन्दे सौदामिनी नमति कः परिचारिकेति ॥ २३५ ।। अथ तां मालती दृष्ट्वा बभाषे घटिताञ्जलिः । हर्षगद्गदया वाचा मोदयन्ती सखीजनम् ॥ २३६ ।। कपालकुण्डलाकोपदुर्जातजनितापदः । वयं सर्वेऽनया कृच्छ्रादार्ययाऽभ्युद्धृता इति ॥ २३७॥ युष्मत्परिचयस्नेहादार्यया रक्षिताऽस्म्यहम् । इति तद्वचसा शिष्यां लिङ्गिनी बह्वमन्यत ॥ २३८ ॥ एोहि भूरिजनजीवितदानपुण्य- संभारधारिणि चिरादसि हन्त दृष्टा । दत्तप्रमोदमपि नन्दय मे शरीर- मालिङ्ग्य सौहृदनिधे विरम प्रणामात् ॥ २३९ ।। वन्द्या त्वमेव जगतः स्पृहणीयसिद्धि- रेवंविधैर्विलसितैरतिबोधिसत्त्वैः। यस्याः पुरापरिचयप्रतिबद्धबीज- मुद्भूतभूरिफलशालि विजृम्भते नः ॥ २४०॥ 104. तपसितोत्सुका सा. .

·मालतीमाधवकथा ४७ उक्त्वेति संभ्रमवती स्वयमुत्थिता ता- मुत्थाप्य पादविनतामुपगृह्य गाढम् । आघ्राय मूर्धनि हठादुपवेश्य पार्श्वे पप्रच्छ साधु कुशलं चिरकालदृष्टाम् ॥ २४१॥ अत्युदारमनिमित्तमद्भुतं१०५ तद् विचिन्त्य सुकृतं तया कृतम् । पाहतुः स्म मकरन्दमाधवौ तत्प्रसादपरिलब्धजीवितौ ॥ २४२ ।। अपि चिन्तामणिश्चिन्तापरिश्रममवेक्षते । इदं त्वकृतमन्येन कृतमाश्चर्यमार्यया ॥ २४३॥ लङ्गिका तां मदयन्तिका च प्रणेमतुः प्रार्थिततत्प्रसादे। आशीभिरभ्यर्च्य तपस्विनी ते मान्यश्रियं माधवमित्युवाच ॥२४४॥ 105. "मभूतं, but this goes against the metre of the Stanza. 106. This stz. is very corrupt in the transcript, where: it reads as follows- लवनिका तां मदयन्तिकापणे .यत्प्रार्थिततत्प्रसादे। आशीमिरभ्यर्च्य तपस्विनी ते मान्याश्रियं माधवमित्युवाच ॥

·ऋजुलध्वी ox अघोरघण्टः स कपालपाणि- रायुष्मतायो निहतोऽपराधः। अन्तवसन्त्या ननु तस्य वैरा- दस्माकमुच्चैर्जनितेयमापत् ॥ २४५ ॥ आर्यस्य कुण्डिनपतेस्तव च प्रसोतु- रने च भूरिवसुनन्दनयोः करे मे। आयुष्मतः प्रहितमद्य कृतप्रसाद पद्मावतीपरिवृढेन विलिख्य पत्रम् ॥ २४६ ।। इत्युक्त्वा दर्शितं पत्रं योगिन्या समयज्ञया। गृहीत्वाऽवाचयत् प्रीत्या मकरन्दो महामतिः ॥ २४७ ॥ श्लाघ्यानां गुणिनां धुरि स्थितवति श्रेष्ठान्ववाये त्वयि प्रत्यस्तव्यसने१०७ महीयसि परं प्रीतोऽस्मि जामातरि। तेनेयं मदयन्तिकाऽपि भवतः प्रीत्यै तव प्रेयसे मित्राय प्रथमानुरागघटिताऽप्यस्माभिरुत्सृज्यते ॥ २४८ ॥ इति वाचिके स्फुटमनेन वाचिते सकलस्य माधवजनस्य मानसम् । प्रससाद शङ्कितविरोधविच्युते- मधुवैरिनाम्नि वचसेव कीर्तिते ॥ २४९ ।। अवलोकिता तदनु बुद्धरक्षिता कलहंसकश्च ननृतुः प्रमोदतः । मदयन्तिकादिभिरथाऽनुसन्दधे मधुवैरिणः प्रकरणस्य चित्रता ॥ २५०॥ 107. प्रत्यस्थ'.

·मालतीमाधवकथा सौदामिनी च तामूचे तदिदं रामणीयकम् । तस्मिन् प्रकरणे गूढे चमत्कारवती यतः ॥ २५१ ॥ अमात्ययोः प्रीतियुजोर्मदने समग्रविद्याग्रहणावसाने। अपत्यसंबन्धविधिप्रतिज्ञा पुरातनी सम्प्रति पूरितेयम् ॥ २५२ ॥ माधवोऽथ निजगाद लिङ्गिनी श्रोतुमम्ब कुतुकं विजृम्भते। वस्तुवृत्तमिदमन्यथा यतः प्रोक्तमेतदपि चाऽन्यथाऽनया ॥२५३ ॥ गुरुषु गुरुकुलेषु श्रावकावस्थया द्वौ प्रणयविवशचित्तौ तौ यदास्तां तदानीम् । अजनि सचिवयोः स्वापत्यसंबन्धसंविद् भवति परमभिज्ञा तत्र सौदामिनीयम् ॥ २५४ ॥ पौरिका१०८ परिण यमाशीर्भिरतिसंहितौ युवाम् । (?) तत् तु संवरणमन्यथा भवे- नन्दनस्य नृपतेश्च विक्रिया ॥ २५५ ।। 108. The first two lines are defective; they read thus:- पौरिका...............परिण- ममाशीर्भिरतिसंहितौ युवाम् ।

·ऋजुलध्वी इति जिनतिनीवचनेन ते स्फुरितविस्मयहासलसन्मुखाः । अतिगभीरमबाधितमद्भुतं मतिमतां चरितं बहु मेनिरे ॥ २५६ ॥ अथ सर्वतः कृतार्थं माधवमानन्दसागरे मन्नम् । सफलनिजयत्नमुदिता जगाद कामन्दकी वचनम् ।। २५७ ।। यत्प्रागेव मनोरथैर्वृतमभूत् कल्याणमायुष्मतो- स्तत्पुण्यैर्मदुपक्रमैश्च फलितं क्लेशोऽपि मच्छिष्ययोः। निष्णातश्च समागमोऽपि विहितस्त्वत्प्रेयसः कान्तया संप्रीतौ नृपनन्दनौ यदपरं प्रेयस्तदप्युच्यताम् ॥ २५८ ॥ इत्यूचुर्षी किंस्विदितः प्रियं स्या- दित्यादिकैस्तामभिनन्द्य १०. वाक्यैः । तया समेतोऽनुगतः सखीभिः पुरं प्रतस्थे ससुहृत्सबन्धुः ।। २५९ ।। निबद्धकेतुं निनदन्मृदङ्गा पौराङ्गनाभिः परिवृष्टपुष्पाम् । पद्मावतीमेत्य समृद्धकामौ वधूसमेतश्च गुरू ववन्दे ॥ २६० ॥ नन्दनेन मकरन्दबन्धुना भूभृताऽपि च गुणाभिनन्दिना। मानितः श्वशुरयोर्महोत्सवं मासमावहत मालतीपतिः ।। २६१ ॥ 109. दि.........यैः.

·मालतीमाधवकथा ५१ माधवोऽथ मकरन्दसंयुतो मालती च मदयन्तिकाविता। प्राप्य कुण्डिनमखण्डितोत्सवं प्रश्रयेण पितरौ प्रणेमतुः ॥ २६२ ।। वधूसहायस्य वरस्य मङ्गले पुरप्रवेशे पुरुहूततेजसः। प्रसन्नतां मन्त्रिवरे प्रकाशयन् विदर्भराजो विदधे महोत्सवम् ।। २६३ ।। अभिमतधनराशिप्राप्तिसंजाततोषै- रवनिसुरसमूहैराशिषा वय॑मानः । अविरलमनुतिष्ठन् पञ्चयज्ञान् स्वगेहे सममरमत दारैः प्रीणयन् बन्धुवर्गम् ॥ २६४ ।। पद्मावती कुण्डिनतः कदाचित् परापतन् पद्मपुरी कदाचित् । नित्यं ११० सुखानां सह धर्मपत्न्या कोटिं परामन्वभवत् कुमारः ॥ २६५ ॥ प्रकटितमिति पद्यैरञ्जसा बालिशानां सुकुटिलमितिवृत्तं मालतीमाधवाख्यम् । दिशतु सहृदयेभ्यो दीर्घमानन्दमुद्रां कृतिरियमृजुलध्वी पूर्णसारस्वतस्य ॥ २६६ ॥ ॥ इति ऋजुलध्वी समाप्ता। 110. पल्यः.

·INDEX I ऋजुलध्वी अकारादि-वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची श्लोकाङ्कः श्लोकारम्भः वृत्तम् अग्रहीद् गुणमस्माकं अनुष्टुभ अघोरघण्टः स कपाल. उपजातिः २४२ अत्युदारमनिमित्त रथोद्धता २५ अत्रान्तरे शिक्षितुमात्मविद्या० उपजातिः ५२ अत्रैव चित्रफलके लिख० वसंतति० २२२ अथ च बकुलमालां मालिनी अथ तामुभे शपथपूर्व मजुभाषिणी अथ तां मालती दृष्ट्वा अनुष्टुभ् अथ तावदकुण्ठयचण्ड० मालभारिणी २२५ अथ तावनुनीय लोकवृत्तैः २२६ अथ तौ निजदेशमानयन्ती अथ दृढमनुचिन्त्य मन्त्रिमुल्यः पुष्पिताग्रा अथ नरपतिः पद्मावत्याः हरिणी अथ नरपतिज्योत्स्नाजाले० अथ नन्दनेन पुरुषः प्रहितः प्रमिताक्षरा अथ निजसुहृदो निशम्य पुष्पिताना अथ पटुहृदया लवङ्गिका अथ माधवमभ्यध्याच्च मालभारिणी अथ मालती कुसुम० प्रमिताक्षरा अथ मृगदृशानुग्नासना. हरिणी अथ रजनिविरामे सिन्धु० मालिनी अथ लवझिकयोपहृतां निजी द्रुतविलम्बितम् अथ वेत्रपाणिनिवहेन मजुभाषिणी ५२ " ।

·अकारादि-वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची आर्या मालिनी वंशस्थम् मालभारिणी वंशस्थम् मालिनी मालभारिणी रथोद्धता शार्दूलवि० अनुष्टुभ् प्रमाणिका मालिनी २४३ अथ सर्वतः कृतार्थं अथ सुचिरविमर्दादाढ० अथाविवेशोपवनं स अधितिष्ठति लोकसक्रियार्थ अनुप्रविष्टा किल बुद्ध अनुमितमनिमित्तैश्चेतसा अनुसंध्यमघोरघण्टनाम्नः अन्तरेऽत्र विवरानुसारिणी अन्तःशल्यनिभानकल्य० अपि चिन्तामणिश्चिन्ता. अपृच्छदन्तिकागतां अभिजनधनविद्यावित्त० अभिमतधनराशिप्राप्ति० अभिवन्दितुमीश्वरं तया अमात्ययोः प्रीतियुजो० अयि शशिमुखि दिष्ट्या अयि सखे मकरन्द० अरुणकिरणमित्रैरुच्छ्रितैः अवलोकितया मान्यबुद्धरक्षितया अवलोकिता तदनु अवलोकिता च माधव० अविरलतरदीपत्रासित अशस्त्रपूतनिर्व्याज० असौ पटुालतिवेषधारी अस्ति श्रियोऽन्तःपुरमग्र० अस्मिन् क्षणे सकरुणैः अहं च देवरातश्च आकर्ण्य तां भूरिवसोः आक्रन्दनं भगवतीति ३४ वियोगिनी उपेन्द्रवज्रा मालिनी द्रुतविलम्बितम् मालिनी अनुष्टुभ् मजुआषिणी गीतिः मालिनी अनुष्टुभ उपेन्द्रवज्रा उपजातिः गीतिः अनुष्टुभ् उपजातिः वसन्तति० . ३ २३२ ३८ २२ ·५४ ऋजुलध्वी ८३ वसन्तति० शार्दूलवि० इन्द्रवज्रा शार्दूलवि. वसन्तति- ९७ " " शार्दूलवि० उपजातिः २५६ १२५ आघोषणामसकृदेव० आचारैर्विविधैरलौकिक० आपाण्डुशोभामवसन्न आतों भूरिवसुर्निशम्य आर्यस्य कुण्डिनपतेः आलिंग्य गाढमवसिक्तः आलोक्य पोतमिव सागर आलोलैरलकैरपद्भुत० आशैशवादाचरतोः स्ववृत्तैः इति क्षितीशं बहुमन्यमानः इति गिरमुपकर्ण्य वर्ण्यमानाम् इति जिनतिनीवचनेन इति तद्वचनं निशमय्य इति तामनुशोचतीम् इति तां ब्रुवतीं स्मरा० इति मनोरथमुद्धतमुहहन् इति वाचिकस्फुटमनेन इति ब्रुवाणं मकरन्द० इति संतj तां बाला इत्थं सखीभिरनुयाथिभिः इत्थं संतप्तनाराचसवर्णा इत्थमाश्वास्य वचनैर्मालती. इत्युक्तवचने तस्मिस्ताम० इत्युक्त्वा दर्शितं पत्रम् इत्युक्त्वा विरतां बालां इत्युक्तौ तौ महाभागी इत्युक्त्वा सा प्रतीहारी. इत्यूचुषी सा मकरन्द० इत्यूचुषी किंस्विदितः पुष्पिताग्रा द्रुतविलम्बितम् तोटकम् मालभारिणी वियोगिनी द्रुतविलम्बितम् मजुभाषिणी उपजातिः अनुष्टुभ वसन्तति अनुष्टुभ २४९ . १४७ " २४७ " १२२ " " उपजातिः ·अकारादि-वर्णानुक्रमेण श्लोकसुची वसन्तति० २३० " पृथ्वी शार्दूलवि० ३२ २३९ ६१ उक्त्वेति संभ्रमवती उत्थाप्य पादपतितामुप० उदस्तमणितोरणं नव० उद्वाहोत्सवसंकुलाखिल. उपचारभाषितमृतेऽपि याचते उपनीतमसौ पुरोधसा उभयोरपि लोकयोः सुमित्रम् उरःपीठीगाढीभवदति. एकं भूरिवसोरपत्यमथवा एटेहि भूरिजनजीवित. कटुकं तदसौ च निशम्य कथयति त्वयि सस्मित० कन्यादाने नहि नृपतयः कपालकुण्डलाकोपदुर्जात. करकलितकृपाणः कुन्तलै. कलकलमुपकर्ण्य कर्णतोदं कलासु गीतप्रमुखासु कवलयितुं ततः शशिमुखीं कामन्दकीनियोगाद् धात्र्याः पुत्री कामन्दक्या सह सवयसा कुटिल नयपटुः पिता शठस्त्वां केनेति माधवतनुलिखिते० कश्चिन्मङ्गल्यगीतिस्तुति कोऽयं जनः कुवलयाक्षि कोलाहले तत्र शमं प्रयाते कौमारे यदि कुलटामिमां क नु मालती व नु खरनखरकदम्बदम्भोलि. गतवयसि विरूपे नन्दने वियोगिनी मालभारिणी शिखरिणी शार्दूलवि० वसन्तति० तोटकम् द्रुतविलम्बितम् मन्दाकान्ता अनुष्टुभ मालिनी पुष्पिताग्रा उपजातिः नर्दटकम् आर्या मन्दाक्रान्ता पुष्पिताग्रा वसन्तति० स्त्रग्धरा वसन्तति. उपजातिः प्रहर्षिणी मजुभाषिणी नाराचम् मालिनी २०२ १०४ २०८ ·ऋजुलध्वी वंशस्थम् उपजातिः वसन्ततिः शार्दूलवि० मालिनी अनुष्टुभ मालिनी मालभारिणी १२६ " गतिश्रुता सा गगने गवाक्षमार्गेण निरीक्षमाणः गत्वा हठात् पुनरपश्यद० गाढोत्कण्ठकठोरकेरलवधू० गुरुजनपरिशंकातङ्कसंकोचिनी गुरुप्रसादमन्त्राणाम् गुरुषु गुरुकुलेषु श्रावका० चरणाम्बुजयोस्तवाम्ब चरितं चरितुं प्रियस्य चूडामणिप्रभृतिकं चरणा० जगति जयिनस्ते ते भावाः जननीव हितेषु जाग्रती सा जन्म द्वितीयं जगदर्चनीयम् ततः प्रतीतौ स्वगृहान्प्रविश्य ततः प्रववृते तयोरति ततस्तमवलोकिता भगवती ततस्तयोरप्रतिवार्य ततो गतायां मदयन्तिकायां ततो गिरं मालति ततो विशदचन्द्रिकाभर० तत्प्रत्ययाद्विधुरिसौ परि० तत्प्रदानमुपकर्ण्य विवर्णः तत्रान्ववायश्रुतवृत्तवित्तौ तत्रैव तावत्स्थातव्यं तत्रोन्मादवशां दशामुपगतः तदुपवननिकुञ्जके प्रथमतरं तदुपेहि महोत्सवं विदध्याः तन्नीतेरिति विवृते मया तमीक्षमाणा नगरे तरुण्यः वसन्तति० हरिणी मालभारिणी उपजातिः वंशस्थम् पृथ्वी १८८ वंशस्थम् उपजातिः १८७ १३५ पृथ्वी वसन्तति० स्वागता उपजातिः अनुष्टुभ शार्दूलवि. अपरवक्त्रम् मालभारिणी प्रहर्षिणी उपजातिः ·अकारादि-वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची उपजातिः वंशस्थम् वसन्तति० १७४ तयोस्तृतीयाऽप्यभवत् सतीर्थ्या तव प्रतीपं हि लवंगिके तस्मिन् दिने मम तरक्षु० तां चिरायितमिति तातप्रीतिप्रचयपिशुनै० तावच्च हा कठिन तात स्वद्वत्सलः क्व नु तपस्वि० त्वं वत्सलेति कथमप्यव० दयिता वदनारविन्दवान्तं दिवि स्थिताऽवेक्षत मूर्छितं स्वागता मन्दाक्रान्ता वसन्तति० २०० २२१ ४२ दृष्ट्वा दृष्ट्वा माधवं मालभारिणी उपजातिः शालिनी वंशस्थम् रथोद्धता प्रमिताक्षरा मालिनी स्वागता २९ १९C इन्द्रवज्रा ३० २६० ननु प्रवादो नगरे विजृभते नन्दनेन मकरन्दबन्धुना न यथा मदीयमतिपूर्वकृतिः नरपतिरुपयातो नन्दनस्या० नर्ममित्रमथ तां नरभर्तुः नाम्ना पितुः स्वस्य 19 a b are wanting निजां प्रतिज्ञामपहातुमक्षमः निबद्ध केतुं निनदन्मृदंगाम् निर्भयं वत्सलतरा नियूंढे रजनीमुखे तमसि च निश्वस्य दीर्घमथ सा निषादितायाः करिराज निःसत्वानुपहस्य पूतन० नृपो यथा न विकृतिमेति पदाघातैः कश्चित् कतिचि० पद्मावती कुण्डिनतः कदा० परस्परं तौ परिरभ्य वंशस्थम् उपजातिः वसन्तति शार्दूलवि० वसन्तति उपजातिः शार्दूलवि. . . ? २६५ शिखरिणी उपजातिः वंशस्थम् ·५८ ऋजुलध्वी . १५२ २२० वसन्तति मालभारिणी मालिनी वियोगिनी मन्दाक्रान्ता हरिणी उपजातिः अनुष्टुभ शिखरिणी पुष्पिताग्रा वसन्तति० रथोद्धता मालिनी १२३ ६ २ " १११ पद्मावतीपुरपतिः किल परिचुम्बितमाननाम्बुजं तत् परिणतिरमणीयाः प्रीतयः परिणीय मनोरथप्रियां पाथोदानां पथि परिचिते पितृवनमहीं निर्विण्णः पितॄनमानतिथीन महर्षीन् पुनश्च माधवं प्रोचे पुरश्चक्षुरागस्तदनु मनसः पुलकतिलकितप्ररूढ० पूर्घस्तयोरजनयत् किल पौरिका.. प्रकटितमिति पद्यैः प्रकरणतिलकं यन्मालती. प्रकाश्य सा माधवमन्तरस्थम् प्रशिथिलकचबन्ध प्रस्खल. प्रसंगतोऽथ प्रियबुद्धरक्षिता प्रहरणममुञ्चन् अपेतुः प्राकारेण हिरण्मयेन कलितम् प्राजापत्यो विवाहोऽयम् प्रापय्य तौ सपदि प्रिय माधव मन्दभाग्यथा प्रियाभिधानश्रवणामृतेन प्रयो मित्रं बन्धुता वा प्रेरिता प्रियसख्येत्थं बकुलकुसुममालां माधवेन बध्यतां बध्यतामेष बहलघुसूणलिप्तां बद्ध भुजेन वामेन समं १२० २२७ ० ९३ १६६ उपजातिः मालिनी वंशस्थम् नाराचम् शार्दूलवि० अनुष्टुभ वसन्तति वियोगिनी उपेन्द्रवज्रा शालिनी अनुष्टुभ मालिनी अनुष्टुभ मालिनी वंशस्थम् २०६ ·अकारादि-वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची ५९ . २३४ m २३१ ૨૬ भुजोरुनेत्रैः प्रसभं उपजातिः मकरन्दमिव स्फुटारविन्दात् मालभारिणी मकरोद्याने तो गीतिः मत्तैर्ह स्तिभिरर्दिता हय. शार्दूलवि० मत्वा तद्वदनं निराशहृदयः मम खलु वचसा तो मालिनी मदयन्तिकाऽथ सहबुद्धरक्षिता मजुभाषिणी मयदन्तिकां सहचरीद्वया० मधुरवचसि बाले माधवे मालिनी मम गुरुरभिजन्ने माधवेन मयाऽपि दृष्टं ननु वंशस्थम् मरणमपि वरं यद्देषज मालिनी महत्प्रकरणं येन अनुष्टुभ महिलासहितः समेत्य 'मालभारिणी महीयमानो मधुनेव उपजातिः महीयसी भूरिवसोः प्रतिज्ञा उपेन्द्रवज्रा माधवे भजति पंचमी समां रथोद्धता माधवे मकरन्दे च अनुष्टुभ 34b line is wanting. माधवोऽथ निजगाद लिङ्गिनी रथोद्धता माधवोऽथ मकरन्दसंयुतः मारव्यथां कथयतः सुहृदे वसन्तति० मालतीमाधवौ दृष्ट्वा अनुष्टुभू मालतीद्वयमवेक्ष्य ते रथोद्धता मालतीमनभिवीक्ष्य मालतीवेपसंच्छन्नं अनुष्टुभ मालत्या सममथ माधवो प्रहर्षिणी मालत्या स्वविनोदनाथ शार्दूलवि. मैथिलीमिव पुलस्त्य० रथोद्धता २५३ २६२ २२९ १३२ १३७ ·६०. ऋजुलध्वी शार्दूलवि० अनुष्टुभ् शार्दूलवि० उपजातिः अनुष्टुभ मालिनी वसन्तति अनुष्टुभ उपजातिः मन्दाक्रान्ता वंशस्थम् १५३ २६३ यत्प्रागेव मनोरथैर्वृतः युष्मत्परिचयस्नेहादार्यया यः पूर्वं स्पृहणीयतामुपगतः लवङ्गिकाद्याभिरनुप्रयाता लवङ्गिका तां मदथन्तिका च लवङ्गिकाद्या ललनाः प्रहासान् लवनिकाह तां सुप्तां वनचरवचनं तबज्र० वन्द्या त्वमेव जगतः वचनानन्तरे तस्याः वधूवरौ वासगृहं निवेश्य वध्वाः सम प्रविशति वरे वयं तथा नाम यथात्थ वधूसहायस्य वरस्य विदुषां समितौ विदर्भराजः विपदमथ विदित्वा देवरातः विलासिनी वीडयतीं वीरस्य तस्य विपुलेन बलेन वैलक्ष्यात्तौ पुनरपि निजी शाकुन्तलादीनितिहासवादान शीर्षच्छेद्या त्वमपि तदपि शुश्रूषया भगवतीमनुमान्य शैलप्रपातात् पतितुम् श्रीपर्वतं लघुतया गमितेन श्रीपर्वतात् उपगताविव श्रुत्वा च किंन्विदमिति श्रुत्वा तेषामिति बहुविधा० श्रुत्वाथ तत्प्रियसखं मकरन्द. लाध्यानां गुणिनां धुरि १३८ ६६ मालभारिणी मालिनी वंशस्थम् वसन्तति० मन्दाक्रान्ता उपजातिः मन्दाक्रान्ता वसन्तति० उपजातिः वसन्तति० २२८ २२३ मन्दाक्रान्ता वसन्तति० शार्दूलवि. ३४८

·अकारादि-वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची
वसन्तति
३९
लाध्यान्वयेति नयनोत्सव
संज्ञामवाप्य मकरन्द०
सकलासु कलासु पारदृश्वा
स देवरातस्य सुतो महात्मा
संमंध्येत्थं मन्त्रिमुख्ये प्रयाते
सा लालयन्ती भुवनैकभूषाम्
सावेगमद्भुतबलः सहसा
सीत्कारैभैरवाणां दिशि दिशि
सुहृन्मोहमुग्धस्ततो माधवः
सूर्याचन्द्रमसाविव द्युति.
सौदामिनी च तामूचे
स्वां दुहितरं दुहितृमान्
हृदयमतिकठोरं मालती०
मालभारिणी
उपजातिः
शालिनी
उपजातिः
वसन्तति
स्रग्धरा
भुजङ्गप्र०
शार्दूलवि.
अनुष्टुभ
गीतिः
मालिनी

·INDEX II An alphabetical list of metres occurring in the Rjulaghvi. (The Roman fig. against each metre shows the number of stzs. in that metre.) - २९ १ अनुष्टुभ- २ अपरवक्त्रम्- 40 ३ आर्या- २ २ - . - २ ४ इन्द्रवज्रा-. ५ उपजातिः- ६ उपेन्द्रवज्रा- ७ गीतिः- ८ तोटकम्- ९ द्रुतविलम्बितम्- १० नर्दटकम्- ११ नाराचम्- १२ पुष्पिताग्रा- १३ पृथ्वी- १४ प्रमाणिका १५ प्रमिताक्षरा- १६ अहर्षिणी- १७ भुजङ्गप्रयातम्- १८ मजुभाषिणी- १९ मन्दाक्रान्ता- २० मालभारिणी- २१ मालिनी- २२ रथोद्धता- २३ वंशस्थम्- २४ वसन्ततिलका २५ वियोगिनी- २६ शार्दूलविक्रीडितम्- २७ शालिनी- २८ शिखरिणी- २९ स्त्रग्धरा- ३० स्वागता- ३१ हरिणी- ३२ Unknown- 10 २ - ३ ४ १ mewww -- ३ ३ ६२ ·me - " " INDEX III An alphabetical list of stanzas from the Mālatīmādhava quoted in the Rjulaghvi. 1 अपि चिन्तामणिश्चिन्ता० (Spoken by माध० & मक०) मा. मा. X. 22-ऋजु0 243 2 अशस्त्रपूतनिाज. (माध०) V. 12- 80 3 एोहि भूरिजन ( काम०) X. 20 239 4 कथयति त्वयि (माध०) VIII.11 196 5 कपालकुण्डलाकोप० (माध०&मक०) X. 19- 237 6 गाढोत्कण्ठकठोर० (काम) VI. 19 134 7 जगति जयिनः (मक०) I. 36- 52. 8त्वं वत्सलेति (मक०) VI. 14 114 १ त्वद्वत्सलः कनु कपाल.) VIII. 8 200 10 परिणति रमणीयाः (काम) VI. 16 124 11 पुरश्चथुरागः (काम) VI. 15- 111 12 प्रयो मित्रं (काम) VI. 18- 121 13 यत्प्रागेव' मनोरथै० (काम० X.24 258 14 या कौमुदी नयनयोः cd only (मक०) I.34- 50 15 वन्द्या त्वमेव (काम.) X.21 249 16 वयं तथा नाम (लव०) VII. 1- 167 17 शाकुन्तलादीनिति० (काम० III. 3- 45 18 श्लाघ्यानां गुणिनां (काम०) X. 23 248 19 श्लाघ्यान्वयेति (मक०) VI. 17 128 " " " - .) - " .. " - " - - - " 1. This is put in the mouth of मालती in the ऋजु०. 2. मा. मा. has मदुत्सङ्ग in the 3rd 1.; it has been changed to तदुत्सङ्ग in the ऋजु• as demanded by the Context. ६३ ·are correct. Com. on NOTES (MW-Sansk. Eng. Dic. by Monier-Williams) 2. इतिवृत्तं-story, plot. 3. SETT: in l. 1., land donated by the king to the Brāhmaṇas for sustenance; in 1.2, excellent necklace, अग्रश्चासौ हारश्च. 4. अन्वयाय-please correct this as अन्ववाय, family. fan-famous for. Cf. प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः । अमर० III. 1. 9. माधवकेशवाख्यौ-The names of माधव the father of देवरात, and केशव that of भूरिवसु are not found in the मा. मा. They are invented by पूर्णसरस्वती. पुष्पदन्तौ- the sun and the moon. Both the forms you eat and yoqardit अमर records only the latter, but the रामाश्रमी पुष्पवन्तौ notices the form पुष्पदन्तौ and quotes from हैम, 'पुष्पदन्तौ पुष्पवन्तावेकोक्त्या शशिभास्करौ ।' 5. पितॄन् etc. a reference to the पञ्चमहायज्ञs which a Brāhmin is enjoined to perform every day. Cf. 3TEFTTTİ ब्रह्मयज्ञ: पितृयज्ञस्तु तर्पणम्। होमो देवो बलिभाँतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥ मनु० III. 70. गृह-with स्तम्भौ, a house; with तौ, the life of a householder. गृहं चतुर्णां गतिं etc. Cf. यथा वायुं समाश्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्तवः। तथा गृहस्थमाश्रित्य वर्तन्ते सर्व आश्रमा:॥ मनु० III. 77. 6. अन्वित° i. e. अर्थान्वित° i. e. यथार्थनामानम् . 7. सोमत्विष्-having the splendour of the moon. 16. नृपविद्यासु चतुष्टयीषु-The use of the plu. is grammatically wrong. The plu. seems to have been used for the sake of metre. The emendation noted in the footnote solves this grammatical irregularity. 15, 16. The names गुणवर्मा and पद्मवर्मा are not found in the मा. मा. अपारीत् fr. VY to satisfy, to please. 18. सिद्धयष्टक a reference to the eight supernatural powers viz. अणिमा महिमा प्राप्तिः प्राकाम्यं महिमा तथा। इशिता वशिता चैव तथा कामावशायिता ॥ quoted in the रामाश्रमी टीका on अमर I. 1. 36. Read सियष्ट for सिध्यष्ट. 65 5 ·66 NOTES - 21. समां-समा a year. The word is usually used in the plu. But sometimes it can be used in other numbers also. cf. रामाश्रमी टीका on अमर० I. 4. 20. (संवत्सरो वत्सरोऽद्धो हायनोऽस्त्री शरत् समाः।) बहुवचननिर्देशात् प्रायेणायं बहुवचनान्तः इति ध्वनयति । वचिद् वचनान्तरमपि 'समां समां विजायते' (पा. V. 2. 12 ) इति सूत्रात्। 22. It was कामन्दकी and not the city of पद्मावती that was enjoying one उत्सव (the birth of मालती) after another (the birth of माधव) and hence पद्मावती has been emended to पद्मावतीम्. In इहावतीर्णां, इह has after all to be taken as equal to this earth'. So it has been emended to इला as it gives the same sense more directly, and in the Devanāgari Mss. the interchange of and is quite likely. 24. Emend °दक्षा to °दक्षा referring to कामन्दकी, निन्ये- नी Atm. to teach, to instruct. The sense of the 4th line is not quite clear. Perhaps it means-just as the moonlight (ज्योत्स्ना) causes a bright pearl to appear still more beautiful, so कामन्दकी's efforts to teach मालती, who was naturally very intelligent, the FTATTET etc. were productive of very great results. We may perhaps read भासयन्ती for भावयन्ती. 25. Acc. to भवभूति, माधव was sent to पद्मावती to learn आन्वीक्षिकी. Acc. to कामन्दकनीतिसार II. 11, आत्मविद्या is the same as आन्वीक्षिकी, (आन्वीक्षिक्यात्मविद्या स्यात् ईक्षणासुत्खदुःखयोः।). 27. अचेतयन्त्यः बभूवुः इति शेषः। For a similar description, see रघु० VII. 5-11. 30. डोलायितशेमुपी-The form डोलायित is as correct as दोलायित, though of rare occurrence. It is denominative fr. डोला, a swing. MW records डोला as occurring in the Balarāmāyana VII Act. For the idea Cf. आसीत् स दोलाचलचित्त. वृत्ति:-Raghu. 14. 34. शेमुषी, intellect. 31. निराकृतच्छलेन-निराकृतं by भावे क्तः is equal to निराकृतिः; निराकृतं च असौ छलश्च (कर्मधा.); refusal under some pretext. Perhaps the emendation carrera 5.a would make the text ·NOTES 67 we . smoother and easier to understand. तच्छलतां प्रकाशयाम shall explain the pretext used in giving the refusal', must be taken as the कविवाक्य, though it is the least expected here. As noted in the foot-note to this stanza there seems to be some lacuna here and only a discovery of another Ms. would remove this irregularity. 32. तव-This is said only to please कामंदकी, 'मालती is as good as your own daughter' so that she may take the greatest interest in defeating the plan of the king. Or emend तव to मम. The Index of Metres records the metres of this and the following stanzas as Unknown. But I must thank Dr. Raghavan who has been successful in finding them out, as he says, after a great toil with them'. According to his suggestion, उपचारभाषितमते must go with an earlier verse which is lost except for that fragment, and अपि should be emended to अभि. Thus the first half will read अभियाचते नृपमुखेन। तव (मम ?) दुहितरं स नन्दनः।. The 2nd half is alright. The metre then would be उद्गता (a विषमवृत्त) of the 2nd variety acc. to the छन्दोमञ्जरी of Gaigadāsa (Kaśī. Sk. Series No. 55, p. 240 ). It is defined as प्रथमे सजौ यदि सलौ च, नसजगुरुकाण्यनन्तरम्। यद्यथ भनजलगा: स्युरथो, सजसा जगौ च भवतीयमुद्गता ॥ i. e. the gana-scheme is स ज संल, न स ज ग। भ न ज ल ग, स ज स ज ग ॥ and in illustration is quoted the stanza अथ वासवस्य वचनेन etc.-किरात. XII. 1. of भारवि. 33. The metre of this stz. would be सौरभक if we shift a single letter in the first line (न नृपो यथा instead of नृपो यथा न and drop another (त्वं) in the 3rd. The stanza as emended would read thus :-न नृपो यथा विकृतिमेति, हतिरपि यथा न संविदः। नेतुमर्हसि तथा घटनां, मतिशालिनां किमिव नाम दुर्घटम् ॥ The सौरभक is defined in केदारभट्ट's वृत्तरत्नाकर (K. S. S. 55, P. 119) as घरणत्रयं व्रजति लक्ष्म, यदि संकलमुद्गतागतम्। नौं भगौ ·68 NOTES भवति सौरभकं चरणे यदीह भवतस्तृतीयके | i. e. The gana-scheme would be स ज स ल, न स ज ग। र न भ ग, स ज स ज ग॥. संविद् प्रतिज्ञा see stz. 12 above. हतिः = हानि: violation. 36. न यथा...प्रथते, it should not, however, be known by people that it is done with my knowledge and sanction. 37. विवृतं by भावे क्त: विवरणं exposition. नीतेः इति विवृते = नीतेः इति विवरणे ( कृते सति ). 38. तिष्ठावहे are guided by your advice.Cf. संशय्य कर्णादिषु तिष्ठते यः। किरात 3. 14. 39. निसृष्टार्थदूत्यं-a निसृष्टार्थदूत is a messenger who acts on his own responsibility, the full management of a business being entrusted to him. Cf. निसृष्टार्थी मितार्थश्च तथा शासनवाहकः । सामर्थ्यात्पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधो मतः ॥ कामंद. 13. 3. 42. पृषत्कः, an arrow. 45. गुणित enumerated. आभल्लकेन, read it as आयल्लकेन. आयल्लकम् = उत्कंठा, longing, see Sabdakalpadruma ; and Kalpadrukosa I (GOS. XLII) हृल्लेखा स्याद्रणरणस्तद्वदायल्लकः पुन: । P. 429, stz. 115. 46. तदुत्सङ्ग-मा. मा. has मदुत्सङ्ग° as कामन्दकी is the speaker-there. But here as the poet is narrating the story it is appropriately changed to तदुत्सङ्ग. 48. तीर्थेन-तीर्थ, medium, means. Cf. मा. मा. I. 15. 6 तदनेन तीर्थेन घटेत etc. 54. प्रतियातना, a picture, a portrait. 57. उपहृत, brought i.e. caused. 58. हरिणदृशी, read शी. 60. नखरायुध, a tiger. 63. अभियुक्त, attacked. 64. कदंब, collection, multitude. दम्भोलि, a thunderbolt. 65. उर:पीठी, broad chest. पीठं, a seat, rarely पीठी- MW. क्षतज, blood. घुसूण, saffron. 66. गाढप्रहर-Read गाढप्रहार. 70. शशिरुचि, the lustre or splendour of the moon i. e. ज्योत्स्ना.

·NOTES 69 71. नन्दथुः, pleasure, delight, happiness. 72. मराली-female swan. परिलुण्ठ् to steal, carry off. 77. चण्डातक-a pair of shorts, or tunic. Cf. कार्दमिक- चेलचीरिकानियमितोच्चण्डचण्डातकम्-हर्षचरित II. para 7. These two references show that चण्डातक was a garment worn by males. But Sanskrit lexicons would make it appear that चण्डातक was put on by women only. Cf. अर्धारुकं वरस्त्रीणां स्याच्चण्डातकमंशुकम् । अमर II. 6. 119. and अर्धारुकं चलनकं स्या. च्चण्डातकमंशुकम् । सभर्तृकाणां...॥ कल्पद्रुकोष Vol. I, p. 52, stz. 261, GOS. No. XLII. 78. अमुना-माधवेन. 79. फेरव-a jackal. किटि ( or किरि) a hog. 83. आकल्प, dress, decoration. 84. पितृवनं, श्मशानं. करङ्क skull or a skeleton. कुणप, a corpse. दुष्ट, defiled, rendered unholy. 85. बध्न:, the sun. 88. श्रवसी, the ears. 90. उपयाचितं, a present promised to a deity to propitiate her. स्वं जीवितं । मालती. 91. अलिकं, forehead. 92. चण्डमुण्डा, a form of दुर्गा, here = कराला. 94. वर्मन् , armour. 95. मुसल्य: मुसलेन वध्यः. Cf. अमर. III. 1. 5....वध्यो मुसल्या मुसलेन यः। 104. निष्ण, clever, adept. 105. उड्डामर, excellent. 106. गर्भगृह, the sanctuary of the temple, the नगर- देवतामन्दिर in stz. 103 above. 107. ligy, the ornamental gate-way of a temple. 109. उत्क, eager, desirous of. 117. लिङ्गिनी i.e. कामन्दकी. 118. पितृसवयसा i.e. कामन्दक्या.. सवयस्, a companion, friend. 119. उत्करः, a multitude. .

·70 NOTES 120. उपबृंहित, supported. 125. ufurat speech. MW does not record this word but only भणिति. 130. लेपनं paste i. e. sandle-paste. 138. बीडयतीं-pre. part. fr. the denominative of ब्रीडा, bashfulness. Or we may emend it to वीडवती for वीड: =व्रीडा. Kalidasa has used the word ब्रीड as noted by तस्वबोधिनी (com. on सिद्धान्तकौमुदी) in व्रीडमावहति मे स संप्रति. The emended reading would also improve the alliteration. 139. अवकुण्ठन-Both the forms अवकुण्ठन and अवगुण्ठन are correct. For the former, see stz. 174 above. 142. आकल्पः, ornament. 145. The 4th 1. appears corrupt. 148. कौतुकमन्दिर, the house in which a marriage is to take place. 160. For प्रयाण', read प्रमाण. 161. तरक्षुः, a tiger. 164. अनुपाधि अविद्यमानः उपाधि: ( condition, reflection) यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात्तथा, without a moment's hesitation. मंक्षु, quickly, immediately. 166. आचित covered with. 168. किल used in the sense of अलीक. बुद्ध pretended to enter only after this speech of gargal. Really speaking she was hiding herself somewhere there all the while. 169. अर्पिता, given i. e. caused by. 171. प्रतिपत्ति, course of action. Cf. वयस्य, का प्रतिपत्तिरत्र मालविकाग्निमित्र III. 19.4. प्रति...का-What would you do in this case ? 176. Read °परिणाहं for परिणाहान् . extent. परिणाहो विशालता'-अमर. II. 6. 114. 177. Ofraser, black sandal. afteft wood. 180. नंदयोः (?) There must be some word here meaning राम and लक्ष्मण. 184. दिष्टिवृद्धिवचसा-Cf. दिष्ट्या वर्धसे मदयन्तिकालाभेन-मा. मा. VIII. 6.7. परिणाह, ·NOTES 71 . . 187. पटीर, sandal wood. 188. पुरातनमुनीन्द्रयो:-This seems to be a reference to नर and नारायण, the two ancient sages having their hermitage at Badarikedāra. Cf. Mbh. III. 145. 23 (Critical Ed.) 189. असङ्गात् ind., unobstructedly, easily. क्षतभवं, blood सैन्यः, a guard, a sentinel, a soldier. 192. दसौ, the two अश्विन्'s. दैत्यामरेज्यौ i. e. शुक्र and बृहस्पति. इज्य, a teacher. 216. अकल्यहृदय:-(अकल्य unwell) sick at heart. CE. अमर. III. 3. 159 कल्यौ सज्जनिरामयौ. 217. तदुपहित°-तया विपदा उपहितं. उपहित, preceded by or connected with, i. e. caused or occasioned by. 220. पाथोदः, a cloud. 221. °वेक्षत, read वैक्षत. 222. विद्यया नन्दयन्ती-Emend this to विद्यया तं नयन्ती, Ct. मा. मा. इति समाधवा निष्क्रान्ता IX. 51. 1. 230. मयुक्तं, read मयुक्त. 237. In the मा. मा. this stz. is uttered by माधव' and मकरन्द ; here however it is put in the mouth of मालती. 245. अन्तेवासिन्या i.e. कपालकुण्डलया. 246. परिवृढः, lord. Cf. अमर. III. 1. 11. प्रभुः परिवृढोऽधिपः । 249. वाचिकं, a message. 250. अनुसंदधे (pass.) was inquired about. मधुवैरिण:- माधवस्य. We must read the following remark of कामन्दकी before 250cd to grasp its full significance:-कामन्दकी- अस्ति वा कुतश्चिदेवंभूतमद्भुतं विचित्ररमणीयोज्ज्वलं प्रकरणम्। मा. मा. x. 23. 14-15. This remark, which must have roused the curiosity of Tufaft and others is taken for granted by our poet. 251-252. Cf. मा. मा. X. 23. 16-17. इदमत्र रमणीयतरं यदमास्ययो रिवसुदेवरातयोश्चिरात्पूर्णोऽयमितरेतरापत्यसम्बन्धात्मा मनोरथः। 253cd. Cf. मा. मा. x. 23. 19-20 माधवमकरन्दौ-भगवति अन्यथा वस्तुवृत्तमन्यथा वचनमार्यायाः। 256. जिनप्रतिनी-(जिन:= बुद्धः ) कामन्दकी. Cf. अमर. I. 1. 13, मारजिल्लोकजिज्जिनः ।

·ERRATA For Read Page 1 1. 14 4 1. 11 11 1. 21 13 1. 5 13 1. 13 31 1.8 43 1. 6 43 1.13 45 1. 4 48 1. 3 55 1. 6 57 1.26 63 1.15 63 1. 19 63 1.21 तत्रान्वयाय सिध्यष्ट हरिणदृशी द्रतगति प्रहर प्रयाण स्थिताऽवेक्षत नन्दयन्ती मयुक्तं रायुप्मतायो तत्रान्ववाय सिध्द्यष्ट हरिणदृशीं द्रुतगति प्रहार प्रमाण स्थिताऽवैक्षत तं नयन्ती मयुक्त रायुप्मता यो उद्गता 2nd सौरभक VI. 15-, 112 x. 21-240 III. 3-, 46 ? ? VI. 15-, 111 X. 21-,,249 III. 3-,, 45