·॥ श्रीः॥ महावाक्यरत्नावलिः उपदेशपञ्चदशी च श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्य वासुदेवेन्द्रसरस्वती चरणकमल- मकरन्द तृप्तस्वान्तचश्चरीक श्रीरामचन्देन्द्रसरस्वती सगृहीते शायष्टोत्तर शतोपनिषदष्टोत्तर सहस्र वाक्यस्वरूपा महावाक्य स्त्रावलिः तथा योग तप उपलब्ध निखिल निगमागम विज्ञान मैथिल झोपात श्रीसत्यनारापणशर्मभिर्विरचिता उपदेशपञ्चदशीच दरभङ्गा (जिला ) मण्डलान्तर्गत चनौर ग्राम वास्तव्य मैथिल श्रोत्रिलोकनाथ मिश्र विरचितया प्रमाख्यया टीकया समलङ्कृता महावाक्य रखावलिः तथा नैष्ठिक ब्रह्मचारि श्रीवलभद्रदासशर्म कृत सुबोधिन्या टीकया समन्विता उपदेशपञ्चदशी च तेच श्री त्रिलोकनाथ मिश्रण प्रकाशित काश्यां पी० एल० पावगी द्वारा रामघ हितचिन्तक मुद्रणालये मुदापिते। प्रथमावृत्तिः ।...

·Published by:-
Pt Triloknath Mishra
4long Saksbivinayak Lane, Benares City.
SN...
254
LIBRARY

·अथ वाक्य सूची। पृष्ठाङ्क घायाङ्क वाक्यादि ५४ ६७ अणिमा पृष्ठाक चाफ्याइ ६ ५ ७० & २० अतद्वया ७२ ७२ १२४ ४ ७२ २२ ३ ૭૨ ७२ ४ ७२ १३ वाक्यादि थपएडा अखएडा अखण्डै प्रखएडै अखण्ड अखण्डै अखएडै अखएडै अखएडै अखएड अखण्डै अखएडैक अखएडैक अखएडैक अखण्डेक अखएडै अखण्डै श्रखण्ड अखिल अगोचर अघोप प्रचक्षुधि अजममर अजरो अजकुक्षौ अज्ञानो १. अतिवर्णाश्रम ११ मनिवर्णाश्रमी १२ प्रतीता १३ श्रतोनिर्वि १४ | अतोन्य १५ अतोय १६ अत्रभि १७ | श्रथमयों १८ अथयो १९ यथाकाम २७ भ्रद्वय २० | यद्धयां अद्विती १- | अद्विती ४४ | अद्विती २७ | अद्विती ३० श्रदृष्ट २ १० १ ३ ७२ ७२ ७२ ७६ १३ ५८ ४ ५० ६० ६५ २०२ ३० २५ 100 १०१ १०१ ८७ ६ ७६ १०१ ३२ २०/ श्रदृष्टो १८ अद्वैत १३ | अद्वैत २६ | अद्वैतप ७/अद्वैतो ३० | प्रतश्चो १% अधिष्ठा ७७ ३३ ५६ १०२ १५ ३२ ·पाश्यादि पृष्ठाद चाफ्याङ्क ४१ ६ २० २ १०४ २३ ૨૨ ७५ अध्यात्म अध्यात्म सध्यात्मर अन्तःपू अन्सया अन्त'शू अनन्त अन्धवप्न अनाख्य अनात्म अात्मे अनात्मे मनास्थै अनाघ पृष्ठान वाक्या चाफ्यादि ४५ अप्राप्त ४० २६ अभयं १४ अभ्यासेन २१ है| अमनस्त्वं ३० अमानश्च १० अमानो १०१ २५ अयमा ६ ४८ अरेफ - अलेपक ३२ EE २ ८७ ३५ ३५ १ ७. अलेपको ३३ | अलौकि २४ अयस्थान १६ | अयिक १६ अविद्या १२. ६० है ३५ ३६ प्रशन्द ११ | शब्द ६ ४२ ३५ ३३ अशरीरो E७ २८ अशुभा ७ अशेषद ३६ | अपाङ्गं अनाद्य अनमय घमासय अनिर्वच अनिर्वा अनुशा अनुबॅक अनुभुति अनुभूति अन्यदे अपरि अपरि अपूर्यो ૨૫ १३ ७० १०२ ३५ ५ प्रसङ्कल्प ६ असम्म ५ असावा ५७/ असीत्य १ । अस्तीत्यु ४ अस्तंगतं ३१ अस्थूल १७ अस्मीत्यै यहमन अहमता १०४ ६३ मह ९३ ४ २८ -- प्रमाणे २ ·पृष्ठाई घाफ्याङ्क | पाक्यादि पृशक चाफ्याङ्क ४ ५३ ६५] अक्षर ४० अक्षरं ७५ | अनुष्ध १०. अतुम्घा १.५ ३१ ६८ ६८ घाफ्यादि प्रहमन्य अहमन्नं अहम अहमे अहमे अहमेव अहमेवा अहमेवा अहमेचे अदिनि हेय अहेय ५ १२ १०० १२१ ६४ १ १२२ 29 ४प्राकाश १३/प्रकाश ३ आकाश ४ श्रीकाशा आकाशो ४५ २२ श्राकुम्चने प्रात्मको आत्मको २३ प्रात्मचै ६४ मात्मज्यो ६७ आत्मज्ञ २५ प्रारमना ६० ३ ४० ४१ ५६ ५५ १४ १३ २२ २२ ६२ ७३ ६३ श्रात्मनैव १०० ४६ ६ ३ ४० प्रतिमामाचे ६ अात्मनोन्य ११८ श्रात्मनोन्या ६२ प्रात्मन्य १९३१ श्रात्ममा ११४ प्रात्मान १.६ प्रात्मानमा २४ २३ २३ अहंकार अहंकाल अहंत्वं अहंमनु यहंद्र अहं अहंत्र अहं अहंन्त्र प्रहन अहंद्र अइंग्रह्मा अहममा अहंशा अहंशि अहंस २२ ६३ ५ १ २ ३६ २ २३ ६ मनमे ११५ आत्मानो प्रात्मारा ६६. मात्मारा ४६ भात्माचा ४५ ६१ १ ३ ·३७ | इदंसन्ध पृष्ठाङ्क पाफ्याङ्क ६० २ २१ पाश्यादि श्रात्मेति आत्मेय आत्मैवा यादिचे आदिम श्रादिम ओदिम आदिरन्त श्राद्योरा १०५ उ पृष्ठाङ्क वाक्याक | वाक्यादि ६३ ६४ ६४ ४ | ईक्चे ६२ ३५/ उद्वेगा ६१ ८६ / उपदेशा २३ उपाधि उभेसत्या ३० ३२ ४६ ७० . १२१ २२ ४२ २२ ७३. ऊ आनन्द १० अर्धपू ७० ४६ E ऋ ३३ २२ | ऋतंसत्यं ६०५ प २५ २० ५४ २१ एकता एकधा २६ ५७ ६२ २८ *त्रानन्द श्रानन्रत्या आनन्दम यानन्दा आनन्दा प्राप्तका श्रालाक प्राग्यो आशाम्वरो श्राशाय ५६ ३७ / एकमबै एकमाद्य २३ १२ २७ २०७ ७ २ २६ १०० १०३ ५३ १०/ एकमेवा २५ / एफमेया एकमेवा २० | एकाकी १६ | पकोदेवः ६६ एकंब्रह्म एतज्ज्ञेयं ६ १२ ६० তোটুথ इच्छामाघ इतरम इतिनिश्च इदंचैतन्य 'इदंज इदंप्रपं "दंग्रपं इदंग्रह्म १२३ १२३ ५: एतद्भाव २०२ १०६ एतद्यो ४२ १५ ६ १५ | एतद्य १७, एनग्री एवंस्थूलं ६ ६४ १२२ ४७ ·चाफ्यादि परशुद्धः पृष्ठाङ्क वाक्याङ्क A शला देवला. पृष्ठाद वारया वाक्यादि ७६ यो १२ २५ फेवलं १] फेवलं १२५ ७६ / केवलंशा २७ ४५ ५५ मोङ्कार प्रोकार प्रोङ्कार प्रोङ्कारयो प्रोमित्ये ५६ t केवलंतु ६० १०२ ८१ ७६ ७ कपालं ४० फतृत्व ९ ६० ६० ६० २३ ३३ & १३ ८० २ २४ ४७ ७८ फत त्या कर्तत्वाध फर्मला फाणि वर्माध्य कार्यकार कार्यापा २८ २४ ३८ ३६ / केवलंनि केवलमो १८वलंशा १० । केवलंस ४ फेवला ३ कोयन्धः २० क्रियानी ९ कचिन्ना १६ ६ खादप्प ५दोल्लास ७० १७ / गगनेनी ५५ गच्छस्ति ६ गता.कलाः १३ गन्तव्य ३२ | गन्धर्धन ११७ | गुरुशि ख १०७ २३ २८ १३ ५६ ग २५ ५ . ७२ ३५ कालत्रय फालभेदं कालोब्रह्म काटदण्डो किस्रो किश्चिद किञ्चिने किमन्य किमिच्छत कुचेलो कुर्वतो फुर्वनपि ६० १८ १०६ ८७ १२३ ५६ गुहान २ ३० गोस्तना ३ ३७ ४६ ४ पटाका घटाकाश ४२ घटेनष्ट १४ ४॥ २६ ३७ ·3 घाफ्यादि च पृष्ठाक चाफ्याङ्क १०२ ४३ १२४ . २८ १०२ ४० ६४ १०४ २७ ५० ६५ १०६ ६७ ૨૨ १५ E५ ३४ चतुषोद्रा चतुर्मु चिच्चैत्य चित्तना चितंत्र वितमेष चित्तवृ चित्तवृते चित्तश्चै चित्स्वरूप चित्ताका चित्तादि चित्ताभाय चित्तंचल चितेचे चिका चित्तंचि चिदई चिदक्ष चिदात्मा चिदात्मा चिदान चिदिहा चिद्विव चिद्रूप चिद्रूपन्या चिदेकर चियोम चिन्मात्रा पृष्ठा पाक्याङ्क ! वाफ्यादि चिन्मात्रा चिन्माचे २८ १२ | चिन्मानं १- चैतन्य 38 चैतन्य १. १८ चेतन्यमा ४ २३ चैत्यव 88 | चैत्यानु १२४ १८ जगजी १०० १८ जगत्रय २२ १५ | जगद्रूप ६. जगन्नाम्ना ७३ ३० जडत्व २२ जन्ममृ ६७ १५ | जन्मस्थि ५ ३३ जाग्रन्नि ५ ४४ ज्यालाग्नि १६६ जिह्वया ६० ७४ | जीवपव ११० जीयत्रय ५४ १६ | जीवनेष ५६ ३८ | जीवन्मुक्त ४३ | जीप ૨૫ ४. जीवभाव १०५ जीचारम ३३ २१ | जीवात्मा ६. ३] जीवेश्वरे २६ | ज्योतिर्म २२ ज्योतिर्लि ४७ ७४ ६६ १० २७ પુર ६४ ७ १०६ ७३ १२२ १२६ २८ ४१ १०७ ६५ ६ २ १ 30 ५७ १२३ ५६ ३६ ·वाफ्यादि पृष्ठाइ वाक्याङ्क 1.३ ५ ज्ञाताचि शातंज्ञा ज्ञात्वातं ज्ञानमाम शानिनो शेयेवस्तु ५ ३१ १०२ २१ ६ २ પર E १०० २ ६ २६ ३ ३० ३२ पृयाङ्क वाफ्याङ्क । वाक्यादि तदावि २० तद्विद्या ३४ ३. | तदेतद २० तदेता ३ १६ तदेव २६ | तदेवव १०६ २५ | तदेवंवि त तद्ययाहि ७६ २५ तथ्योहं ५ १० तन्निवृत्ति ११६ १६ तन्नित्य ६१ १८ तमेवंशा પરે १० तमेवधी પૂર ४ तयोःस ३१ तरति २० ४ | तस्याभि ५४ तस्मात्त १६ | तस्मान्म ६२ २४ तस्मिन्प्रलीयते १०७ ७ | तस्मिन्क्षो ३६ | तारतप ११३ १९वावता ४५ ३१ ३८ निपुधा १२ ३० | तुर्यातु ५ तुरीय २१ | तुरीय ११४ ३५ तूयंतूर्य १०४ ६०/ तूप्पणी मेव तेदेवाः पु . १३ तच्छत तज्ज्योति ततःसत्सव तत्परः तत्परः तत्पूर्णा तत्पमार्जन तत्वम तत्वम तत्यंपद तत्यमस्या तत.स्ति तथात्म तथाविद्वान तयैव तथैवो तदमार्जन तद्ब्रह्म तदुब्रह्माह तद्ब्रह्मा तद्ब्रह्मा तलैया २४ १०. ५. ४६ ३४ २ १०६ ५% | तिष्ठति ६५ ५३ ७ १०१ १२४ १२३ ३ः ३ ·म घाफ्यादि तेऽप्यशा तेभ्योवि तेव्रह्म तंशातं त्यक्तेपणो त्यजधर्म त्वचाय त्वंब्रह्मा त्वंवाह तृणाने पृष्ठाक वाक्याङ्क ७ १४ પૂર ३५ ५५ २३ ७ ५५ २१ રે २३ द पृष्ठाङ्क घाफ्याङ्क | घाफ्यादि १४ १२ | दिव्योह ५३ १२ वैताद्वैत ११८ १२ द्वैताद्वैतस्व પૂર ३ / देतमा ६० | द्रष्टदर्शन २२ २१ / द्रष्ट्रदर्शन ५३ द्रष्टदर्शन ५ | द्रष्टादृश्य ५२ ५ गदृश्य ११४ ३१ | दृशिस्व दृश्यदं ४३ दृश्यमा २१ २४ । दृश्यरू १५५ ३६ | दृश्या १४ | रश्यासं 8 ३ | दृष्टिज्ञा ५७ | दृष्टिस्तव २७ ५६ ६६ | धराषि २९ धियाये ६ ४० ध्याध्या ११२ | ध्यातृध्या ७३ २७ ध्यानतो ६ १ ध्यानस्य - | ध्रुवंस्ति २६ २४ २३ ५४ ५६ ७ ७ दद्यान्ना दर्शन दर्शनाद दिव्योह्य देवमनु देवाग्य देवार्चन देशकाल देशतः देहजोत्या देहत्रया देहत्रय देहादीना देहादे देहेन्द्रिये देहोऽहमिति दोपोग्रह्म द्वाभ्यांश द्वितीय ध २१ ७३ ६० २ ६५ २२ २३ ४७ न ४ १०६ પૂર २६ नकिञ्चि ९१] नगुण १६ | नचया १३ नचेतना १०३ १२१ ८२ १२० ७ ·पृछाड़ वाफ्याङ्क ७ १०५ . ७५ ६ ३२ २४ २३ ३४ ३४ ४३ W 80 ४१ चाफ्यादि नतत्पश्य नतदस्ति नतुतद्वि नत्वंना नदेहोन ननिरो नप्रत्यम् নমুন नमस्य नमुमु नमेषन्धो नमोक्षो नशून्यं नशोच नष्टेष्टा नसन्ति नसन्ति नसमाधा नस्तौमि नहुप्यति महप्यति नारुतेन नाडीशुचि नानका नानात्म नानुध्या नान्तःप्रज्ञ नान्यरिक नामक नामरूप पृष्ठक वाफ्याङ्क | वाक्यादि ४८ मारायण २६ नाविद्या ४] नास्वमे ६६ २- नास्तिदै ३२ | नास्तिना ७२ ८] नावेतः ८४ नाइंदे ३५ ३३ निर्गन्थि ३३ / निर्गुण ૭૨ ६ | निर्गुणः ३३ ११ | नित्यतृ ११ २६ नित्ययु २५ नित्यशु ७१ | नित्यशु ५५ ३१ / नित्यंशु ३५ ३७ | नित्यःस ३३ २.नित्यान ४६ | नित्यान ३५ ३४ नित्यान ४१ ४५ ६३ / नित्योदि २८ | नित्योह ६२ / निदाया १६ ५] निद्राया १६ ५४ ८४ ६१ ५१ १०४ ७० २५ / नित्यानि & २६ ४० २४ & ३ ७५ ३६ ४३ ४२ २०/ निर्धनो २. निर्मन्य १ निर्मलो १०४ निर्मान ३२ निमिपा ४० २६ ४१ २२ ४१ ४० ·पृष्ठा वाक्याङ्क ६० क २३ १०१ ३७ ४३ २६ १०३ ५४ ४६ २० १५ ७४ चाफ्यादि निरानन्दो मिरिन्द्रि निरिन्धन निलेप निर्वाणो निधिकल्प निधिक निर्विक निधिक निर्षिक नियिक निधिका निकला नि-फलका निकल निर्विका निश्चिता नि क्रियों निःशब्द निःश्वासा नेतिनेति नेतिनेती नेयेण नेजा नैरात्म्य नोदेति २६ पृष्ठा वाक्याङ्क | वाक्यादि २७ परमा ५७ ४३ | परमार परम ३३ परब्रह्म ५४ १५/ परार्थे ६. परानन्द ४७ ८० परिपूर्णः २६ / परिशिष्टं ६१ ८३ | परब्रह्म (० ४६/ परं ब्रह्मा ६२ २१ | परवि ४२ पादामाचा ६३ ३६ | पुण्यंपापं ८२ १० पुरुष. २४ पुरुपः ६७ २१ पूर्णम ६६ ३३ | पूर्णमदः २५ | पूर्णस्य ६१ १३ | पूर्णान ३५ ) पूर्वब्रह्म ४ प्रजही १२२ ४९ प्रज्ञा ४३ ४५ | प्रहातो १७ प्रज्ञान १०६ प्रज्ञान १० प्रशाम प प्रणवो ३१ । प्रतिथि २४. प्रत्यगे प्रत्यक्षा ५७ २५ १०७ ३ ४ ४५ ५७ १०६ पू० १०२ ४. ४६ ५७ १०४ ६२ २३ ७ ६ पञ्चरूप যধার্থ पपात्र ३५ १२२ ·पाक्यादि प्रपन्च प्रपञ्च प्रमाशू प्रभाशुन्य प्रशान्त प्रणापा प्रोणाद्य प्राणाश्च प्राणोह्य पृष्ठाङ्क वाक्याङ्क वाक्यादि ५४ ६. ब्रह्ममा १६ ! ब्रह्ममा ३१ | अह्ममा ७० ४७ ब्रह्ममा ६६ ४३ | ब्रह्मविदा ६५ ५ ब्रह्माधि ४२ ३२ ब्रह्मरूप ३२ ६ ब्रह्मरूप पृष्ठाङ्क वाक्याङ्क १०४ ३५ ९७ ६७ ३७ २ पू 15 क १२ ब्राश २५ ४१ ६५ १०२ प्राप्तज्ञा प्रारब्ध भार ध १२२ १.४ ३ ३४ प्रियेपु प्रोक्त से पृथिव्य - 1 व ४१ ५२ १२२ ५८ ११ ११३ ४ ब्रह्मशब्दे व्रह्मसस्था ब्रह्मन्स ब्रह्मन्स २० ब्रह्मन्स ब्रह्माका ब्रह्माण्ड ब्रह्माण्ड ब्रह्माह २३ ब्रह्माह २१ ब्रह्म ग्रीव ब्रह्मच ब्रह्मैवेद ३ ८२ ६- मौवा ६९ मौवाह ६० | ब्राह्मण ६ ९भ्राह्मण्य ६० मञ्च १०४ १०६ १०३ १०३ ६७ बन्धनवि चन्धमो चन्धोहि धन्ध्याकु वीजमा बुद्धिश्च बुद्ध सा ब्रह्मचर्य ब्रह्मचिद ब्रह्मणो ब्रह्मणो ब्रह्मणो চাষী ब्रह्मभूत C १० बौवा 1 १० - २८ २० १०५ १०४ २०४ २०३ ५४७ १२४ ६२ २४ ·घाक्यादि ५० पृष्ठाङ्क वाफ्याङ्क | वाफ्यादि मयोति ६५ १६ | मयिस १०४ ६४ मयिस १२/ मय्येष ८१ २२ २० मरभूमौ "महत्पदं ५३ | महाचिदे पृष्ठाकपाक्या २३ ३२ १०३ ५४ ६४ ५३ १३ ६५ ६५ भववर्जि भातीत्यु भावना भावाभा भाषामा भावामा भाषामा भावाभाव भिद्यते भूतभव्यं भूमान भोगेच्छा २ मदभ्य २ 8 ११२ ६५ ७५ महाप्रल १६ महावा १६ मातृमा २४ ६२ २६ ५१ १०६ भोगेक २१ म्रान्ताप भ्रान्तिरम्रा २२ १४ ६६ म १०१ २५ 18 २४ १० १२ ६५ १०५ २६ १० 8 मानसे १७ भानाव १६ मामय मायाका ३१ | मयाका मायाती ३. मायामा मायामा ७२ | मायावि १० मारते २६ मासात्यू १. मुक्कामु २६ | मुकिहि २% मुदिता ३ | मुनिः को मोक्षोमे २४ मौनया १२ मृगप्पा १३ मृत्योः सं १८ २६ मत्य मत्स्वरूप भदूप मनपव मननो मनीमा मनोव मनोया मनःप्रचा मनःप्रचार मनः पराम ममेतीय ममस्पेन २२ ६४ ६५ ५४ ५४ ६ १२ २८ १०६ १० १० 12 २३ ४ ·वाक्यादि पृष्टाङ्क घाझ्याङ्क | वाक्यादि पृष्टाक पाक्या मृत्युग्नास्ति ३२. यदनुक्त य यत्रास्ते ११२ यप य एवं ६ ५८ १०२ ५० १६ ३ ११२ ६५ ८३ २५ २१ ६६ १६ ५ ३५ ६ ३६ ६ ८ ४० पदापश्य ५ यदास ७ यदिदं २१ यदेक १७ | यदेकं १५ | यघच्छु १२] यद्यपश्य १७ यद्यत्स्या २] यम्मन ४६] यम्मया ७ यमाद्य ३७ | यमैच २१ यधासा २२/ यस्तिष्ठ २६ | यस्तिष्ठति ११ यस्मानो २. यस्य २७ | यस्यचि ४. यस्यदुक २२/ यस्यदे १५ यस्यमो 1-पस्यनि यस्यन ५ यस्यम ५७, यस्पलिंग 'यस्यखो ३७ यायती १४ यावया यथया यच्छ्न्य यच्छेखाउ यहात्या यत्किञ्चि यत्तद यापदं पत्परंय यत्सम यत्सर्य यत्सर्व यत्सर्व यत्तत्स यतोनि पतोवा यत्रनान्यत् यमपत्र यपाति यथानन यथामा पवाफेन यथार पधास्थि पछया यपेये ११४ २ ३२ ३८ ६- ३६ ४६ ६३ ५० १४ ४ 1.8 ७५ ११३ १०७ ११३ ३२ ४६ ४६ १२४ ६३ ५ ४६ १०६ ૫ २१ - ·(१४) पृष्ठा वाफ्योङ्क | वाफ्यादि . १४ ४६ वाक्यादि येनेतते योजागति योजीव योनजा योऽन्तव्योम योमनः योविलं योघे योथै योसावः यःकरोति यासचि यसमः ६२/ घरमीके ७७ यावाम घाचाम ६५ वाचारम्भ १२ वासना ५५ घासना ३ चासनां २ | विकल्प १ विकल्पो विज्ञान पृष्ठा वाफ्या घ १२२ ४२ ८२ २ २५ ७६ २१५ ३७ १०६ ११ ४५ ७१ પૂર ४६ ५० ४६ १०१ | विज्ञान ६६ ४ विशेयो विदिया विद्याषि र ६ २६ ३६ ६ ३५. ३. ५ विदेह २४ विदेहमु १०६ ૨૨ रातिर्दा रतिर्व रसघन रक्षको বাব रामपच रामपप रूपंना ६ २६ विदेहमुक्ती विमुक्तश्च १२१ ४६ ६४ मिरज 1 १०५ विराड् पिलाप्य विलाप्या ૨૨૨ २६ ५४ १८ ४२ विशत्य । १२६ ३४ ७ . लभतेना लक्षा लदयाल लिनदेव ५. विधान्तो २३ / विश्वश्व ६. विष्णुध्या 15 रिसृज्य २६ विहाय १२ वेदशास्त्र ३२ ५० २६ २- . लोकप्रय ११४ ५ लोकोब्रह्म १०६ ६ ·पृष्ठाक पाक्या २ धाश्यादि वेदान्त घेदान्तथ व्यपगत वृत्तिवि ६ ५ ७५ ७५ १ ३० ३० ३८ २ EC ३८ ह মুঞ্জি शशश्ट शान्तच शान्तसं शान्तीदा शास्त्रण शिवंत शिवाशै शुद्धचैत शुद्धवी शुद्धाद्वै शुद्धोस्मि शुद्धंदु शुद्धंसू शून्यात्मा शून्या शेपेकल थोतुई श्रोतस्य पृष्टाङ्क वाफ्याङ्क वाक्यादि ११ सएचा ३ १३सएच १२० ३१ सएपनेति ६८ २२ / सएपोक सफले ४३ सकार: २२/ सकारो ९०३ ५६ सकृति ५० १०% | समृद्धि ७ ५8 सङ्कल्प १२२ ४३ / सदरूपजा १०१ ३३ / सङ्कल्पम २० सङ्कल्पमा ६२ २७ / सगच्छति २४ सगुण ५२ ७ | सचिदा ४. | सचिदा ८८ ३७ / सच्चिदा ३१ / सचिदा १२ २8 | सच्चिदा ५४ सचिदा १५ १६ सचिदा २२ २० सतत्र सतशो ७१ १ सत्तामा ६५ सत्तापात्र सत्तामा ३ सत्तामा १० सत्तास हy १/ सत्यचि 8 ११४ १०१ પર ३० २२ ६ ५ ३३ १ १६ ५७ ६४ CE १०१ २७ १ २ ७ १०२ पड्विकार E स ६५ ६२ २७ E0 सपव सपयस २५ ४५ ·। पृष्ठाक पाक्याङ्क ४२ ३० २० २ १९१ १ ६१ १०० चाफ्यादि सत्यमा 'सत्यंज्ञा सत्यज्ञा सत्यान सत्वाव सदसत् सदास सदावि सदेव सदेव सदोच सदोदितं सद्धनं सद्योमो सद्रूपं सन्तापा सन्मानो सपर्य सममा समता १०६ २ १६ ७ ED १०६ पृष्टाक वाक्याङ्क | घाफ्यादि ४ सम्यक्षा पू५ २८ सयरपो ६ ३ सयश्चा ६२ १०३ सयोह १६ | सरूपो ५५ सर्वदा १२ २२] सर्वका ५६ / सर्वचिन्ता ३ सर्वच १०० ११ सर्वज्ञा ૫૩ सर्वतःस्व १०२ सरन ३४ सर्वन ११८ सर्वन १०४ ५६ | सर्वना ४५ ६. सर्वत्राद्ध १० | सर्वत्र ७२ ६ सर्वद ३६ | सर्वदा ४० १६ | सर्पदा १५ सर्वदा ७५ | सर्वदामे ८७ सर्यघमन्ि ३. सर्व २७ सर्यभू ५. सर्यम २६ | सर्पमात्मा २७ | सर्वमात्मै २७ | सर्पयर्जि ६ सर्ययर्जि 108 ३ ६ २ ७७ २०५ १५ E" ६० १०० ४७ ३१ ५ ६६ सममेय सममेर समस्तन समस्त समाधि समाधि समाधि समाधि समुदेली ५४ १६ ६४ ४ २५ ६३ ७६ ·(१७) --- पृष्टाङ्क वाक्याङ्क | वाक्यादि पृष्ठाक वाफ्याङ्क ३३ खाद्वस्था ३६ / साधुभि ४. १२४ 31 ६६ १२ ८१ १६ ६९ १०८ ३३ ७० २० घाफ्यादि सर्ववेदा सर्वएया सर्ववृत्ति सर्वशकि सर्वशू सर्वसा सर्वस सर्वसक सर्वसक सर्वाती सर्वाधि सर्याधि सर्वाधि सर्वानुभ सर्वाशा सर्वाश्चर्य सायेन सायम सास साहिवा साक्षाद्वि सादयसा सादयह सिद्धान्तो स्थितिइति स्थूलदेह स्त्रियत्य ७६ १२५ ए ६२ ४. ३ २० १०५ १२० ३३ ५ ३३ ३० ७४ ३० १६ ३२ ६ ६०१ १०४ ७६ सुखदुख ૩૨ ५ ६७ सर्व-छा ८ ४ ૫૭ १ २१ ६ १६ सुप्तेस्त्या २७ सुपुप्त २४ सूक्ष्मात्सू सपाचिद सपाचि सोच्यते साहम ३९ सदिग्ध ४० सप्रज्ञा ६ सयुक्तमे सशये २६ सशान्त सशान्त ३२ | सहारे ३५ / स्वच्छरूपो २ स्वच्छवि ३ स्वछवि પર सर्वेन्द्रि सर्वस्थू सबखरिषद सर्वप्र सर्वप्र सर्वधि सर्वविशे सर्वसर्व सर्वहो सलिल सलिले सवाएप साख्याय ३० १०७ १ arta HINDE १ १२१ ३० १२१ ६६ ६१ ६ ·( १८) पृष्ठाक घाफ्याक २५ પૂર ४५ १२० १४ ४१ २8 08 पाफ्यादि स्वतः स्वपूर्ण स्वप्रका स्वप्नेपि स्वयमेव स्वयं स्वयंप्रमा स्वयंविश्व स्ययम् स्वरूपस् स्वरूपा स्वरूपानु स्यसकल्प स्वसङ्कल्पे स्वस्योपा स्यात्मनो स्वात्मन्या पृष्टाङ्क वाफ्याङ्क | जाफ्यादि १६ | स्यात्ममा ३५ ३६ स्वानुभू २२ स्यानुभूत्यै ४० २० स्वायत्त १०५ ७७ स्मृत्वास्थ १५० ३४ सृष्टेःपू ६५ १२ १३ हकारः E8 ३२ हर्षाम ११ २. हृदयन १२ | हृदये १० १४ १४ क्षराक्षर १२२ ५३ क्षीयन्ते २५ ५१ क्षीरंक्षी ७६ जुत्पिपा हाम ३० ४५ ४६ ६२ 88 २७ ६२ २६ १७ ७६ ११३ ३० ३३ ३५

·निलोकनाथमिश्रस्य चनौरग्रामवासिनः।
चित्र मैथिलविप्रस्य त्रिंशदर्पवयोवत' ।
AUtt.

·ग्रन्थकारकृतसूचना। प्रध्यमानाया महावास्यरत्नावल्याश्चतुर्वेदप्रविभक्तशाद्यष्टोत्तरश तोपनिषत्सारसग्रहतां प्रकटयितु वृत्तमनुकोत्तयति । अथ खलु ऋग्वे दादिविभागेन घेदाश्चवार । तत्रैकविंशतिशाखा ऋच । नवाधिक शतशाखा यज्ञप सहस्रशाखा सान । पञ्चाशच्छाखा अथर्यणस्य । एक्स्या शाखाया एकैकोपनिषत् । आहत्याशीतिसहितशताधिक सहस्रसख्याका उपनिपद 'तासु श्रीरामचन्द्रेण रामदूताय सारत रापनिषदोऽोत्तरशतसडख्याका उपदिष्टा । तथाच मुक्तिकोपनिष स्थाष्टोत्तरशतोपनिषन्नामश्लोका लिख्य ते । ईशफेनस्ठप्रश्नमुण्ड माण्डूक्यतित्तिरि । ऐतरेय च छान्दोग्य बृहदारण्यक नथा ॥१॥ ब्रह्म कैवल्यजावालौ श्वेताश्वो हस श्रारणि । गर्भो नारायणो हसो बिन्दुनादशिर शिसा ॥२॥ मेत्रायणी कौपितकी वृहज्जाचालता- पिनी ॥ कालाग्निरुद्रमैत्रेयी सुयालसुरिमन्धिका ॥ ३ ॥ सर्वसार निरालम्ब रहस्य पन्जसूचिकम् । तेजानादध्यानविद्यायोगतस्यात्म योधकम् ॥ ४ ॥ परिम्राट विशिखी सीता चूडा निर्वाणमण्डलम् ।। दक्षिणा शरभ सन्द महानारायणाद्वयम् ॥ ५॥ रहस्य रामतपन यासुदेव च मुद्गलम् । शाण्डिल्य पैङ्गल भितुमहच्छारीरक शिखा॥६॥ तुर्यातीत च सन्यास परिव्राजाक्षमालिका।अयतकातर पूर्णा सूर्यादय ध्यात्मकुण्डिका ॥ ७ ॥ साविन्यात्मा पाशुपत पर ब्रह्मायधूतफम् । त्रिपुरातपन देवी त्रिपुराफ्ठभावना ॥८॥ हृदय कुण्डली भस्म रुद्राक्ष गणदर्शनम् । तारसारमहावाक्यपञ्चब्रह्माग्निहोत्रयम् ॥ ६॥ गोपाल तपन कृष्ण याज्ञवल्क्य बराहकम् । शाग्यायनी हयग्रीव दत्तात्रेय च गारडम् ॥ १० ॥ कलिजापालिसौभाग्यरहस्यमचमुक्ति केति ॥ (शा घष्टात्तरशतोपनिषदा शाखामेद दर्शयति ) तन दशापनिषद प्राग्वेद ·(ख). गताः । शुक्लकृष्णभेदेन यजुप एकपञ्चाशत् । तर शुक्लयजुप एकोन- विंशतिः । कृष्णयजुपो द्वात्रिंशत् । साम्नः पोडश । अथर्वणस्यैक- विंशत् । पाहत्याप्टोत्तरशतम् । (अथासामाशाद्यष्टोत्तररातोपनिषदां पूर्वाचार्यप्रकाशितत्वं दर्शयति) तन गौडपादाचार्याण्डूक्योपनिषद् • व्याख्याता । श्रीमच्छङ्करभगवत्पादाचार्यदशोपनिषदः । पञ्च रद्ध- नृसिंहतापिनी च शङ्करानन्दः । सदाशिवब्रह्मेन्द्रः स्वयंप्रकाशानन्दाये- श्च द्वारिंशोपनिषदः । विद्यारण्याचारष्टोत्तरशतोपनिषदो व्याख्या- ता ।(महावाश्यरत्नावल्यारयायिकायास्त्रयोदशधा विभागं दर्शयति) प्रस्ते तु । रामचन्द्रेणोपदिष्टे रामदृताय धीमते । ईशाद्यष्टोत्तरशतो. पनिषद्यादसां पतो ॥ निमज्ज्यान महावाक्यरतावलिरदांहता। विभा- व्यते विभागेन सा त्रयोदशधा पुनः ॥ ( अष्टस्वरूपयागानां स्वरूप- घायमात्रत्वेन एक्त्वविवक्षया निरुक्तत्रयोदशधा विभागसंगति.) तनादौ विधिवास्यानि बन्धमोक्षपराणि च । अविद्धयवाश्यानि जगन्मिथ्यापराणि च ॥ तथोपदेशवाक्यानि जीवेशैया पराणि च । ब्रह्मविन्मननारयानि जीवन्मुक्तिपराणि च ॥ ब्रह्मानुभूतिरूपाणि तत्स- माधिपराणि च । अष्टस्वरूपवाक्यानि फ्लवाक्यान्यनन्तरम् ॥ विदे- हमुक्तियास्यानि लिस्यन्तेऽन्यिप्य तत्क्रमात् । (महावास्यरत्नावल्यां यथोक्ताधिकारिणं दर्शयति ) यः स्वाश्रमाचाररतः परिवाड्विजिते- न्द्रिय.। सोऽधिकारी महावाक्यरत्नावल्यां न चापर. ॥ (शान्तिपाठ- विधि दर्शयति ) वाक् पूर्णसहनाप्यायं भद्रपर्णेभिरेव च । शान्तीः पठित्वाऽऽदौ पठेद्वाक्यान्यनन्तरम् ।।

·ॐ श्रीमविश्वाधिष्ठानपरमहंससद्गुरु- श्रीरामचन्द्राय नमः। यो विध्यादिविदेहान्तमहावाक्यार्थविग्रहः । श्रीरामचन्द्ररूपाय तस्मै भूमात्मने नमः ॥ १ ॥ यः पूज्यो यतिभिःस्वधर्मनिरतायन्ति यं योगिनो येनातं निगमान्तवेधमनिशं यस्मै हषिर्दीयते । यस्मात् स्थावरजगम समभवद्यस्यांशमात्रो वरी यस्मिन् लीनमिदं प्रणौमि सततं तं वासुदेवं गुरुम् ॥२॥ यत्सत्त्वात् सदिवावमात्यसदिदं यज्ज्ञानतो लीयते तद् ब्रह्मैव भवामि यस्य कृपया पन्दे गुरुं मैथिलम् । तं नानात्वविकल्पनाविरहितं श्रीसत्यनारायणं झोपाहं समवासनिश्चलपदं शुश्रूधुभद्रमदम् ॥१॥ वन्दे स्वस्य सहोदरा सकरुणां लक्ष्मीवी श्रीमती श्रीलक्ष्मीश्वरसिंहमैथिलमहाराजस्य पूर्वी मियाम् । यत्पादानमुपाश्रितस्य सततं पुष्टिं वपुर्मे गतं । सन्तुष्टिं समुपागतोऽस्मि करुणादृष्टया च यस्याः पराम् ॥२॥ सर्व ब्रह्मेत्युपक्रम्य वैदेही मुक्त एव स इत्यन्तानां विध्यादिघिदे- हमुफ्त्यन्तमहावाक्यानामों निपतियोगिकब्रह्ममात्रावस्थानलक्षण- विषलेवरकैवल्यं तदेव विग्रहो यस्य स तथोक्तो योऽस्ति तस्मै व्याप. काय श्रीरामचन्द्ररूपाय ब्रह्मणे नमः॥१॥ यच्छन्दोत्तरसप्तविभक्तिभिरस्मदुपदेष्टुर्ब्रह्मविद्वरिष्टत्येन सर्वशे- श्वरत्वं प्रत्यगभिन्नवह्मत्वं निपतियोगिकब्रह्मस्वरूपत्वं च स्वतः सिद्धमित्यत आह य इति- स्वधर्मनिरतः स्वाश्रमाचारसम्पन्नैर्य- तिभिः यः पूज्यः । यं योगिनो ध्यायन्ति । येन निगमान्तवेद्य ब्रह्म स्व- स्वरूपमित्यात्तं ज्ञातमित्यर्थः । यस्मैवैश्वानररूपायनिश हविदीयते । यस्मात् स्थावरजगमात्मक जगत् समभवत् । यस्यांशमात्रोऽवरो जीव-

·(घ)
नत्वा श्रीवासुदेवेन्द्रपादपङ्केरुहदयम् ।
ग्रथ्यते वै महावाक्यरत्नावलिरियं मया ॥३॥
.
त्रिलोकनायमिश्रेण चनौरग्रामवासिना।
विरच्यते प्रभानाम्नी टीका जिज्ञामुसिद्धये ॥ ३ ॥
समूहो भवति "ममेवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन' इति स्मृतेः ।
यस्मिन् प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि इदं जगत् लीनम् । तं चासुदेवं गुरुंमततं
प्रणौमि श्रीगुरचरणारविन्दमनुसन्दधामीत्यर्थः ॥ २॥
ग्रन्थकारःगुरुनमस्कारपूर्वकं ग्रन्थग्रन्थनं प्रतिजानीते नत्वेति-
श्रीवासुदेवश्चासौ इन्द्र ऐश्वर्यसम्पन्नःश्रीवासुदेवेन्द्र. तस्य पादपर-
हृदयं चरणाम्बुजयुग्मंनत्वा भया ये इति निश्चयेन इयं महायाश्य-
रत्नावलिः तदभिधानो ग्रन्थो अध्यते संगृह्यत इत्यर्थः ॥३॥

·वाक् पूर्ण सहना-प्यायं भद्रं कर्णेभिरेव च । पञ्च शान्तीः पठित्वाऽऽदी पठेद्वाक्यान्यनन्तरम् ॥ इत्युक्तं-ताश्च- वाड् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे याचि प्रतिष्ठितमाविरावी- म एघि वेदस्य म आणीस्यः। श्रुतं मे मा महासीरनेनाधीतेनाहोरा- वात्संदधाम्वृतं वदिष्यामि सत्य वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥२॥ . पञ्चशान्तिप्रथममन्त्रार्थ प्रकटयति वागित्यादिना समाहितदशा यां मे मम यागिन्द्रियप्रवृत्तिर्मनसि प्रतिष्ठिता “यच्छेद्वाङ्मनसी प्राश" इति श्रुते । व्यावहारिक्दशायांतु मे मनोऽन्त करण पाचि वागादि- करणसमूहे प्रतिष्ठितम् । वागादिव्यापृतेरन्त करणाधीनत्वात् । 'अन्यत्रमना अभूव नादर्शमित्यादि श्रुते " मे मम वाचि मनसि च हे वृहत्यात्मकप्राण त्वमेधि प्रकाशरूपेण सदासन्निधिं कुर । प्राधि शब्देन स्वप्रकाश ब्रह्मोच्यते प्रशानशब्देन व्यवहतत्वात् तस्याविर्भूत रूपत्यमतो हे श्रावि प्राविर्भूत मे मनसि अखण्डाकारवृत्तिरूपे श्रावि स्वातिरिक्तानात्मतिमिरग्रासादात्ममात्रज्योति रवरूपेणैधि स्वातिरिक्तानात्मविस्मरणपूर्वक सन्निधिं कुरु । हे वाड्मनसे मे मदर्थ वेदस्य यथोक्ततत्त्वज्ञानप्रतिपादकस्य ग्रन्थस्य नाणीस्थ नान यनसमर्थ भनतम् । मे मया देशिकमुखत श्रुतमधीत कदापि मा प्रहासी । उपदेष्टमुखादवगतार्थजातस्य विस्मर माफाीरित्यर्थ । अनेन मयाऽधीतेन परापरविद्याजातेन अहोरात्रात् अहोरात्रसदा त्वां सन्दधामि श्रपररूपेण पररूपेण वा त्यमहमस्मीति अनुसन्धान फरोमीत्यर्थ । हे प्राशात्मन् यथाशास्त्रकर्तव्यार्थमृत व्यावहारिषसत्य चा पदिष्यामि । वागादिकरणग्रामतो यथायद्गाह्य सत्य तद्गतहेयां शापाये पारमार्थिक्सत्यस्वरूप या त्या पदिप्यामि तत्परमपर वा ब्रह्म परापरविद्यासयोजनेन विद्यार्थिन मामवतु । तदेव पुनर्ब्रह्म विद्यायत्तारमाचार्यमवतु । श्रपतु मामवतु वक्तारमिति पुनर्वचन मादरार्थम् । परापरविद्याप्राप्त्यन्तरायीभूताध्यात्मिकादितापत्रय ·(च) ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।।२।। ॐ सहनाववतु सहनौ भुनक्त सह वीर्य करवावहै। तेजस्ति ना. वधीतमस्तु मा विद्विपावहै ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ३ ॥ ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि याक् माणश्चक्षुः श्रोत्रमयो वल- निरमनाय शान्तिरिति यवनप्रयम् । इत्यं शान्तिः विद्यामारम्भाव- सानयोःकार्या कृतायामस्यां विद्याप्रसीदतीति सिद्धम् । विद्यामादुर्भा- यसमकालमयं विद्वान् मृताचा भवतीत्यर्थः ॥ २॥ यत् देशतः कालतो वस्तुतः परिच्छेदरहितं तत्पूर्ण यत् अद इति परोक्षसूचकसर्वनाम तदपि पूर्ण निरुपाधिकस्यात् । यत् इदंशन्दवाच्यं व्यवहारापन्नं तदपि पूर्ण सोपाधिकन्येन व्यानत्वात् यत् अद:- शन्दवाच्यं कारणभावापन्नं पूर्ण ब्रह्म तदेवेदंशदयाच्यं कार्योपाध- वच्छिन्नमिव भाति । वस्तुतः कार्यकारणभावापानयोरेक्यं पूर्णत्वं च वेद्यम् । श्रनयोर्मध्ये प्रपञ्चारोपाधिकरण्त्येन पूर्णात् इदंशब्दवाच्यात् प्रपञ्चापवादाधिकरणतया पूर्णमदःभन्दवाच्यं ब्रह्म उदच्यते उत्कृष्टं भवतीत्यर्थः । कार्यकारणात्मना पूर्णस्य वस्तुनः कार्यकारणसम्बन्ध शून्यमहं ब्रह्मास्मीत्येतावन्मानं पूर्णमादाय विदित्वा तत्काल कार्य- कारणसम्बन्धसत्यासत्त्वविभ्रमापगमो भवतीति पूर्ण ब्रह्म स्वमात्र- मवशिष्यते ॥ २॥ श्रौपनिषदं ब्रह्म नौ शिप्याचार्यो सहयावतु । सह नौ विद्याफलं भुनभोजयतु । सह विद्यानिमित्तं वीर्य सामथ्र्य करवावहै सम्पादया- घहै।नावावयोरघीतं ग्रन्थजातं तेजस्वि ब्रह्मशानयोग्यमस्तु।तत्राध्ययने यदि प्रमादात् कश्चिद्विद्वेपो भवेत् तदा स माभूदिति तत्क्षमापनायेय- माशोःप्रार्थना मा विद्विपावहै इति मैव परस्परविडेपं जनयावहै । शान्तिरित्युक्तार्थम् ॥ ३॥ व्यष्टिसमष्टिम्पचारोपापवादाधारविराहिरण्यगर्भश्वरतुर्या मु मुतोममागानि फरचरणादीनि स्पध्यानानुकूलतयाऽऽप्यायन्तु चिन्मुद्रा. सिद्धासनादिव्यापृतानि कुर्वन्तु । तत्प्रसादान्मदीयवाक् पाराश्चनुः ·(छ) मिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिपद माहं ब्रह्म निराकुर्याम् । मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मे अस्तु तदात्मनि निरते य उपनिपत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥४॥ ॐ भद्रकर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्र पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा रसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुःस्वस्ति न इन्द्रो श्रीनमित्युपलक्षितकर्मज्ञानेन्द्रियाणि प्राणपञ्चम्मपि पराभवृत्ति विहाय प्रत्यरुमवरणतया श्रथा यथावल सम्वेदान्तश्रवणमनन निदि- ध्यासनपर्यवसन्नानि भयन्तु । यदीशायष्टोत्तरशतोपनिषत्प्रतिपाद्य तदोपनिषद ब्रह्मैव सर्वम् “सर्व सल्यिद ब्रह्म' इतिध्रुते । ब्रह्मातिरि तास्तिस्वधिया श्रह ब्रह्म मानिराकुर्याम् ब्रह्मैवास्नीत्यनुसन्धान कुर्या मित्यथ । ब्रह्मापिप्रत्यग्भावमापनमामानिराकरोत्श्रावयोरह ब्रह्मास्मि ब्रह्मवाहमस्मीत्यनिराकरणमस्त्यनिराकरण मेऽस्तु । श्रतदनात्मापह्न वसिद्ध तदात्मनि निरते तद्भायमापने मयि ये उपनिपत्सु प्रकाशिता धर्मा शमादयस्त्यक्तकामादय सच्चिदानन्दादयश्च विद्यन्ते तपच मयि सन्तु । श्रावृत्तिगदरार्था । शान्तिरित्युक्तार्थम् ॥ ४ ॥ हे निराडादयो देवा मुमुक्षयो वय मुमुतण बहुत्याबहुवचनम्। भवत्मसादत कर्णेभिरिति छान्दसम् । कर्णे भद्र निविशेषप्रतिपादक चेदान्तजात शृणुगम सर्वदोपशान्त्यधिवेदान्तश्रवण कुर्म इत्यर्थ । केरलश्रवणत किं स्यादित्यत आह भद्रमिति-यथाशास्त्र वेदान्त श्रवणतो यजना ध्यानयजनशीला वयम् अक्षभि पत्यम्भावापन्नेन्द्रिय मेंद्र तुरीयातीत पश्येम पश्याम । अरपायुपा क्थ तसिद्धिरित्याह स्थिरैरिति-तत्तदङ्गाभिमानीन्द्राधिदेयताप्रसादत स्वस्वविषयव्यापू तिशन्येस्तनूभि सूक्ष्मवस्तुगोचरैरहैर्विशिष्टा वय तुघास युप्म दीया स्तुति रतवन्त देवहित देवेन प्रजापतिना हित समर्पित यन्नै- रुज्यादिगुणविशिष्टमायुधिरजीवित्य तद् यशेम विशेषण प्रामुयाम ·दृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्वेदाः स्वस्ति नस्ताक्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥५॥ इत्यर्थः। मन्दबुद्धधनु कम्पयाप्रकारान्तरेण पुनःप्रार्यतेस्वस्तीति-इन्द्र- त्रिलोकीपतिः वृद्धश्रयाः वृद्धैर्महात्मभिः सदा पुराणादिपु श्रूयते इति तथोक्तः स नोऽस्माकं स्वस्ति दधातु ब्राह्मशानार्थ क्षेमं सम्पादयतु । विश्ववेदाः सर्घशः पूपा सूर्यः नोऽस्माकं स्वस्ति दधातु ब्रह्ममान- ध्यानानुकलं मनो भवस्वित्यनुगृहातु । श्ररि अकुण्ठिता नेमिर्गति- र्यस्य स तादयः गरडः नोऽम्माकं ग्रहक्तानं मनः स्वस्ति स्यादित्य- नुगृह्णातु । वृहस्पतिः मुराचायों नोऽस्माकमिन्द्रियजातं ब्रह्ममाप्रपर्यय- सानं दधातु करोत्विन्यर्थः ॥ ५ ॥ पाक ·श्रीदुर्गामाधवगणेशाः पान्तु । महावाक्यरत्नावल्याम् । अथ सार्द्धान्तिकविधिवाक्यानि । ॐ सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानीति शान्त उपासीत ॥१॥ श्रात्मानमेवावेदह ब्रह्मास्मीति ॥ २ ॥ अात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः ॥३॥ महत्पदं ज्ञात्वा वृतमूले वसेत् ॥ ४ ॥ सच्चिदानन्दात्मानमद्वितीयं ब्रह्म भावयेत् ॥ ५ ॥ । । श्रान्तिकेन सहितानि तानि च विधिवाक्यानोति समासः श्रर्धान्तिकत्यञ्च क्रमकालिकविच्छेदत्वम् तच्च एप्वेय विधियाम्येषु न स्वर्गकामो ज्योतियोमेन यजेतेत्यस्मिन्विधिवाक्ये इति घमान्तपाठि. भिर्युत्पन्नवैदिकैरवगन्तव्यम् । अविधेयनामापकविधिच्छायापशवा- क्यानि कानीत्याह सर्वमित्यादिना-दं प्रपञ्चजातं सर्व ब्रह्मैव खलु युतः प्रपशातस्य तजत्वात् तस्माजातचात तत्स्थत्वात् तत्र स्थित चात् तल्लत्वात् तत्र लयापन्नत्वादिति शान्तः समाहितः सन् उपासीत सदा. नुसन्धानं कुर्यादित्यर्थः ॥ १॥ मुमुक्षुर्गुरुमुखात् श्रात्मानमेव स्वमेव अहं ब्रह्मास्मोति अयेत् ज्ञानवानित्यर्थः ॥ २॥ अरे इति सम्बोधनम्। परमात्मा वा एव समिति द्रष्टव्यः तदुपाय- त्वेन सर्ववेदान्तार्थः श्रोतन्यो युक्तिभिमंन्तन्यः प्रत्यग्भावमापन्नध्या ब्रह्मवाहमिति निदिध्यासितव्यश्च ॥ ३॥ महत्पदं ब्रह्म शात्या वृक्षमुले वसेत् ॥ ४॥ प्रात्मानं जीवात्मानं सप चिद्रूपम् मानन्दरूपम् अद्वितीयं ब्रह्म ब्रह्मत्येन भावयेत् ॥ ५॥ . २

·२
महावाक्यरत्नावल्याम् ।
अहं ब्रह्मास्मीत्यनुसन्धानं कुर्यान् ॥ ६ ॥
स तज्ज्ञो बालोन्मचपिशाचवज्जवृत्त्या लोकमाचरेत् ।। ७॥
ब्राह्मणः समाहितो भूत्वा तत्त्वंपदैवयमेव सदा कुर्यात् ॥ ८॥
सवत्राद्वैतब्रह्मबुद्धिं कुर्यात् ॥ ६॥
आशाम्बरो न नमस्कारो न स्वाहाकारो न स्वधाकारो न नि-
न्दास्तुतिर्यादृच्छिको भवेत् ।। १० ॥
सर्वतः स्वरूपमेव पश्यन् जीवन्मुक्तिमवाप्य प्रारब्धमतिभासनाश-
पर्यन्तं स्वरूपानुसन्धानेन वसेत् ॥ ११ ॥
स्वरूपानुसन्धान विनाऽन्यथाचारपरो न भवेत् ॥ १२॥
अहं ब्रह्मास्मीति भावयेत् ॥ ६ ॥
स साधकः तज्यो ब्रह्मवित् बालोन्मत्तपिशाचयत् जडवृत्त्या चा
लोकं लोकव्यवहारम् श्राचरेत् ॥ ७ ॥
ब्राह्मणः ब्रह्मवित् समाहित एकाग्रचित्तो भूत्वा तत्त्वंपदलदया.
र्थयोर्जीवात्मपरमात्मनोरैपयमभेदबुद्धिमेय कुर्यात् ।। ८ ॥
अशानदृष्ट्या द्वैतप्रपञ्चे सर्वत्राद्वैतब्रह्मबुद्धिं कुर्यात् ॥ ६ ॥
ब्रह्मवित् मानापमानास्पददेहादावात्मीयाभिमत्यभायाद्दिगम्बरो
भूत्वा ज्येष्टकनिष्टफललाभाभावान्नमस्काररहितः स्वाहास्वधावपट
कारगोचरकर्मसामान्यस्यसंन्यस्तत्वात् स्वाहास्वधाकाररहितः दुश्च-
रित्रसच्चरित्राभावात् निन्दास्तुतिरहितः प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यावृत्तीनाम-
भावात् यादृच्छिको भवेत् स्वेच्छाचारो भवेदित्यर्थः ॥ १० ॥
सर्वतः सर्वत्र स्वस्वरूपमेव पश्यन् जीवन्मुक्तिमयाप्य प्रारब्धः
कर्मनाशपर्यन्तं स्वरूपानुसन्धानेन स्वस्वरूपानुचिन्तनेन वसेत् कालं
नयेदित्यर्थः ॥ ११ ॥
नायित् कदाचिदपि स्वरूपानुसन्धान विना स्वस्वरूपानु-
चिन्तनं विना अन्यथाचारपरो न भवेत् कार्यान्तरानुषक्तो न भवेदि-
त्यर्थः ॥ १२॥

·सान्तिकविधिवाक्यानि । वेदान्तश्रवणं कुर्वन् योगं समारभेत ॥ १३ ॥ आकुञ्चनेन कुण्डलिन्या कपाटमुद्धाट्य मोतद्वारं विभेदयेत् ॥१४॥ यच्छेद्वाडमनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान प्रात्मनि ॥ १५ ॥ ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥१६॥ आत्मानञ्चद्विजानीयादयमस्मीति पूरुपः ॥ १७ ॥ किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ॥ १८ ॥ तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ॥ १६ ॥ नानुध्यायादहूञ्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत् ॥ २०॥ गुरोः सकाशात् वेदान्तश्रवणं कुर्वन् योगं समारभेत अभ्यसे- दित्यर्थः ॥ १३ ॥ अपानाकुञ्चनैनाभियदितप्राणाग्निसन्तप्तकुण्डलिनीयतया ग्रन्धि- प्रयान्वितसुषुम्णापादमुद्धाट्य तद्गतमोक्षद्वार घल्यनाडिको विभे- दयेत् तद्तचिदाकाशपर्यवसनो भयेदित्यर्थः ॥ १४ ॥ माशो ब्रह्मवित् वागादीनि इन्द्रियाणि मनसी मनसि दीर्घस्त्वार्षः यच्छेत् ममोरूपतया विलापयेत् तन्मनो शानरूपे आत्मनि यच्छेत् विलापयेदित्यर्थः ।। १५ ॥ तज्ज्ञानं निश्चयात्मकयुद्धिं महत्या मनि अन्यके नियच्छेत् तद- व्यक्त शान्त आत्मनि निर्विशेषपरमात्मनि यच्छेत् ॥ १६ ॥ पुरुष. साधकः अात्मानम् अय शान्त आत्मास्मीति पिजानीयात् फिमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् कृच्छुचन्दिायणदिना शोषयेत् किमर्थं या पोपयेत् देहेन्द्रियादि सम्पाद्य शानफलस्यासादि- तत्वादित्यर्थः ॥ २७ ॥ १८ ॥ ब्राह्मणे ब्रह्मवित् धीरो बुद्धिमान् नमेव परमात्मान विज्ञाय प्रज्ञां निष्ठां कुति ॥ १६॥ उक्त निष्ठातिरेषेण पहन भेदप्रतिपादकान् शम्दान् अन्यान नानु ध्यायात् न पठेत् तत् पठन हि वाचो यिग्लापन करण्ठशोपजन कमित्यर्थ ॥२०॥ .

·महावाक्यरलावल्याम् ।
यतो निर्षिपयस्यास्य मनसो मुक्तिरिप्यते ।। २१ ।।
अतो निर्चिपयं नित्यं मनः कार्य मुमुक्षुणा ॥ २२ ॥
चित्तमेव हि संसारस्तत्मयत्नेन शोधयेत् ॥ २३ ॥
दृश्यं ह्यदृश्यतां नीत्या ब्रह्माकारेण चिन्तयेत् ॥ २४ ॥
मायाकार्यमिदं भेदमस्तिचेब्रह्मभावनम् ॥ २५ ॥
देहोऽहमिति दुःखं चेदब्रह्माहमिति निश्चयः ॥ २६॥
हृदयग्रन्थिरस्ति चच्छेदयेहह्मचक्रकम् ।। २७ ।।
संशये समनुमाप्रे ब्रह्मनिश्चयमाप्नुयात् ॥ २८ ॥
विज्ञेयोऽक्षरतन्मानं जीनितश्चापि चञ्चलम् ॥ २६ ॥
यतो निर्विषयस्य सङ्कल्पादिवृत्तिरहितस्यास्य मनसो मुक्ति-
मात्राचिशेपलक्षण इप्यते ॥ २१ ॥
श्रतो नित्यं प्रतिदिनं मुमुनुमा निर्विपय निःसङ्कल्पमनः कार्यम्॥२२॥
चित्तमेव संसारः संसारहेतुः तत्प्रयत्नेन शोधयेत् ।। २३ ॥
दृश्यम् अनन्तकोटिब्रह्माण्डजातं ब्रह्माकारेण ब्रह्मातिरिक्तं नास्ती-
स्याकारण अदृश्यतां नीत्या स्त्रस्यरूपं चिन्तयेत् ।। २४ ।।
अयं प्रकारः यस्य तद् इदं भेदं भेदमार्पत्यार नानारूपं जगत्
मायाकार्यमस्ति चेत् यदि युद्धयते तदा प्रममावनं ग्रीति भावनया
तन्नानात्मतां त्यजेत् ॥ २५ ॥
देवोऽस्मीतित्तिर्दुःखरूपा चत्तां विहाय ब्रह्माऽहमिति निश्चयः
कार्यः ॥२६॥
हृदयन्यिरसानग्रन्थिरस्तिचेद् ब्रह्मचर्म ज्ञानरूपचमामादाय
तन्देदनं कुर्यात् ।। २७॥
आई मा न येति संशय ममुद्रिते ग्रह्मनिधयं नाहीयाहमस्मीति
निश्चयमाप्नुयात् ॥ २८ ॥
जोषितं चापि चवलं जीयनमस्थिरमती सरतम्मा ग्रामयियं
मुमुगिः ॥२६॥

·सार्द्धान्तिकविधिवाक्यानि । विहाय शास्त्रजालानि यत्सत्यं तदुपास्यताम् ॥ ३०॥ यस्य स्त्री तस्य भोगेच्छा निखीफस्य क भोगभूः ॥ ३१ ॥ स्वियं त्यक्त्वा जगत्यक्तं जगत्यक्त्वा सुखी भवेत् ।। ३२॥ चितं कारणमर्थानां तस्मिन्सति जगत्रयम् ।। ३३ ।। तस्मिन्तीणे जगत्लोणं तचिकित्स्यं मयत्नतः ॥ ३४ ॥ मुप्तेरुन्धाय मुपत्यन्तं ब्रह्मक प्रविचिन्त्यताम् ।। ३५॥ गच्छस्तिष्ठन्नुपविशञ्चयानो वाऽन्यथाऽपि वा ।। ३६ ॥ ययेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः॥ ३७ ।। ज्योतिलिझं ध्रुवोर्मध्ये नित्यं ध्यायेत्सदा यतिः ॥ ३८॥ आत्मानमात्मना साताद्ब्रह्मयुद्धयासुनिश्चलम् ॥ ३६॥ शास्त्रजालानि अनेक्शास्त्राभ्यास निहाय यत् सत्य तदेव ब्रह्मेत्यु- पास्यनाम् ॥ ३०॥ नित्रीकस्यस्त्रीरहितस्य कभोगभूर्नास्तिभोगभूमिरिति भाव ॥३१॥ स्त्रीपरित्यागेनैय जगत् परित्यक्त भवति यत स्त्रियो हि मूल जगताम् । तत्यागेन सुखी जीवन्मुक्तो भनतीति भाव ॥ ३२॥ अर्थानां विषयाणां कारण करपक चित्त तस्मिन् सति जगत्रय भासते ॥३३॥ तस्मिन् वित्त क्षीणे नष्टे जगत् क्षीण भवति तश्चिक्तिस्य प्रयत्नत तञ्चित्तक्षयोपाय पर विधेय इति भावः ॥ ३५॥ मुप्तरत्थाय पुन मुप्त्यन्तमेक ब्रह्म प्रविचिन्त्यताम् ॥ ३५ ॥ ब्रह्मवित् गच्छन् तिष्ठन् उपविशन् पाशयानश्शयनमुद्रयास्थित । "अन्यथापि घा उक्तक्रियान्तरमनुतिष्ठन ब्रह्मानुसन्धान पुर्यात् ॥३६॥ नात्मन्येवारमते इत्यात्मारामोमुनिषिद्वान यथेच्छया विधिनिषे धराहित्येन प्रौघास्मीति चिन्तयन् सदा यसेत् ॥ ३७ ॥ यतते इति यतिर्यत्नशीलोमुमुनु नित्य कालत्रयावाधित ब्रह्मस्थ रूप ज्योतिर्लिङ्ग भुवोमध्ये सदा सर्वदा ध्यायेदित्यर्थ ॥ ३८ ॥ शानी श्रात्मना समाहितमनसा धारमान जीव मुनिश्चल निविशे ·महावाक्यरत्नावल्याम्। देहजात्याठिसम्बन्धान् वर्णाश्रमसमन्वितान् ॥ ४० ॥ वेदशास्त्रपुराणादि पदपांमुमिव त्यजेत् ॥ ४१ ।। एकाकी निःस्पृहस्तिष्ठेन्नादि केन सहालपेत् ॥ ४ ॥ दद्यान्नारायणेत्येवं प्रतिवाक्यं सदा यतिः॥४३॥ मुनिः कौपीनवासाः स्यान्ननो वा यानतत्परः ॥ ४ ॥ अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निराशिपः ॥ ४५ ॥ आत्मनैव सहायेन मुखाथी विचरैदिह ॥ ४६॥ सन्दिग्धः सर्वभूतानां वर्णाश्रमविवर्जितः ॥ ४७ ।। अन्धवज्जडवचापि मृकवन,मही चरेत् ॥ ४ ॥ यद्यत्पश्यति चक्षुा तत्तदात्मेति भावयेत् ॥ ४६॥ --- प ब्रह्मसाताबुद्धा वर्णाभ्रमसमन्धितान् देहजान्यादिसम्यन्धान वेदशास्त्रपुराणादि च पदपासुमिय पादलमलिभियत्यजेत्॥३६-४॥ यति सर्वत्र निस्पृह एफाफी तिष्ठेत् नहि फेन सह ग्राहयार्ता तिरिक्तवार्तालाप पुर्यात् ॥ ४॥ यति तत्तकार्यानुरोधेन सत्यपिप्रश्ने नारायण येय प्रतियाफ्य सदा दद्यात् ॥ ५३॥ ध्यानतत्परो मुनि कापीनयासा' स्यानमो या॥४४॥ प्रात्मानमधि एस्प रमते इति प्रध्यामरति म्ये महिन्यासीन विषयेदारहित निराशिष निर्गतमारप विचरदिन्युसरण सम्यन्ध ॥५॥ हास्मिन् लोके निर्विरोषनाममात्रमुग: पारमनय सहापन एकाकी चिचरत् ॥ ४६॥ पर्णाधमाचारपियर्जितो यति मर्यमनुष्याणामयं प्राहगो पा नवत्यादिसन्दिग्धये ॥४॥ मया सन्यस्तमारपादिवृत्तिश्यम्मी मुनिरन्धयत् अयम् गायहा मही रगत् ॥ ॥ ... Prem ·७ साद्धान्तिक विधियापानि । यद्यद्धयोनि कर्णाभ्यां तत्तदात्मेति भावयेत् ।। ५० ।। लभते नासया ययत्तत्तदात्मेति भावयेत् ॥ ११ ॥ निहया यद्रस यत्ति तत्चदात्मेति भारयेत् ॥ ५२ ॥ न्वचा यवस्पृशेयोगी तत्तदात्मेति भारयेत् ॥ ५३॥ दृष्टिं मानमयीं कृत्वा पश्येद्वग्राममयअगत् ।। ५४ ॥ इदर्शनदृश्याना विरामो यत्र या भवेत् ।। ५५ ।। दृष्टिस्तव कर्तव्या न नासाग्रावलोकनी ॥ ५६ ।। देवाग्न्यगारे तरमले गुहाया वसेदसङ्गोऽलतितशीलतः ॥७॥ निरिन्धनं ज्योतिरिवोपशान्ती न चोद्विजेंदुदिनयत्र पुत्र ॥८॥ शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुर्योऽनूचानोद्यभिजज्ञौ ब्रह्मसमानः।।५।। तत् तदात्मेति भावयेत् ॥ स्वातिरेण सविषयचतुरादिपरणशान च नास्तीति भाव । वक्ष्यमाणपापयानामप्येतदेव तात्पर्यम् ॥४६॥५३॥ ब्रह्मातिरिक्त न किञ्चिदस्तीति दृष्टि ज्ञानमयी सम्मगलानरूपा एत्या परिदृश्यमान जगत् ब्रह्ममय ब्रह्ममाप्रपश्येत् भाययेदित्यर्थ ॥५४॥ या पक्षान्तरे द्रनादीनां निपुटी यत्र यस्मिन् वस्तुनि विरूपविलय भजते स्वरूपराहित्येन विलीना भवति तय दृष्टि कार्या मनासामा चलोषनी न नासाग्रावलोकनस्यावश्यकत्यमिति भाव ॥५॥५६॥ परैरलक्षितशीलवृत्त शीलं च वृत्त च शीलवृत्ते स्वभावाचरण तेन लतिते यस्य स असा सन् देवालये अग्न्यागारे तस्मृले गुहाया या प्रारूप सन् वसेत् ।। ५७॥ यत्र फुधापि यस्या कस्यामपि स्थिती ब्रह्ममात्रो स्वेमहिम्नि उपशान्त यति निरिन्धन ज्योतिरिन न चोद्विजेदुद्विजेत् उद्विग्नो न भयतीति भाय श्रावृत्तिनिषेधदाढाय ॥ ५ ॥ नियमितान्तरिन्द्रिय शान्त तथाभूतराहोन्द्रियो दान्त स्वाति रिक्त नेत्युपरत निष्क्रिय तितितु "सहन सर्वदु खानामप्रतीफारपूर्वक चिन्तापिलापरहित सा तितिक्षा निगद्यते । इत्युक्तलक्षणतितिक्षाधान् अनूचानो विनीन त्यभूतो योगी हीतिनिश्चयेन ब्रह्मसमान ब्रह्मरूप ·महावास्थरतावल्याम् । त्यक्तेपणो धनणस्तं विदित्वा मौनी वसेदाश्रमे यत्र फुत्र ॥६॥ यमैश्च नियमैश्चैव द्यासनैश्च सुसंयुतः ॥ ६१ ।। नाडीशुद्धिश्च कृत्वाऽऽदी प्राणायाम समाचरेत् ॥६२ ।। सर्वचिन्तां परित्यज्य सावधानेन चेतसा ।। ६३ ।। निर्विकल्पः प्रसन्नात्मा माणायामं समाचरेत् ॥ ६४ ॥ मरुदभ्यसनं सर्व मनोयुक्तं समभ्यसेत् ।। ६५ ॥ इतरत्र न कर्तच्या मनोतिर्मनीपिणा ।। ६६ ।। ओं तत्सदिति सार्दान्तिकविधिवाक्यानि महााक्य रत्नावन्यां प्रयमप्रकरणे पट्पष्टिः ॥ ६६ ॥ सर्वमात्मवदभिजझी जानाति म्म ॥५६॥ वित्तेपणा पुषणा-लोकेपणामी रहितः प्रश्नचर्ययशप्रजोत्पादन. ऋषिदेयपितृणतो मुक्तो नृणः मीनी तमात्मानं विदित्या या कुत्र याऽऽयमे यसेत् ॥ ६॥ श्रादी अस्मिासत्यमस्तेयग्रह्मचर्यापरिमहा यमा इति पातझल. मूत्रोक्तपश्वविधर्य मः शीघसन्तोपतप:भ्याध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमा इति पातम्मलोक्तपञ्चविधनियमः मिदम्यनिरुपमासनारी. रामनधामसंयुतः नाडीशुमि हत्या प्राणायाम समाचरेत् गुरुपदेश- माचरेदित्यर्थः ॥ ६ ॥ ६२ ।। सर्यचिन्तां परित्यज्य निर्विकल्पः निःमंशयः प्रसन्नात्मा शान्तः सायानन चेतसा प्राणायाम समावरत् सम्यगम्यमेत् ॥३॥६॥ सर्य मगदभ्यसनं प्राणायाम सहित पं.यसं या मनोयुक्तं समभ्यमेम निरन्सरं कुर्यादित्ययः अती मनीपिपा योगिना इतर प्राणायामानि. तिविषयेषु मनोतिनं फनंग्या ॥ ६॥ ॥ ६६ ॥ इति मैफिलीत्रिलोकनाथमिश्रणीतायां महागफ्यरलायलि. टायर्या प्रमामिमानायां पिधिपारपिकरण सम्पूर्णम ॥

·सार्धान्तिकयन्धमोक्षवाक्यानि । अथ सान्तिकवन्धमोक्षवाक्यानि । देहादीनात्मत्वेनाभिमन्यते सोऽभिमान आत्मनो वन्धः ॥१॥ तन्नित्तिर्मोक्षः ॥२॥ देवमनुष्याद्युपासना कामसङ्कल्पो बन्धः॥३॥ कर्तृत्वाद्यहङ्कारसङ्कल्पो बन्धः ॥ ४ ॥ अणिमायष्टैश्वर्याशासिद्धसङ्कल्पो कन्धः ॥ ५ ॥ यमायष्टाङ्ग योगसङ्कल्पो वन्धः॥ ६ ॥ केवलमोक्षापेक्षासङ्कल्पो वन्धः ।। ७ ।। सङ्कल्पमात्रसम्भवो यन्धः ॥ ८ ॥ नित्यानित्यवस्तुविचारादनित्यसंसारमुखदुःखविषयसमस्तक्षेत्रमम- तावन्धक्षयो मोक्षः ॥६॥ देहादीन् देहेन्द्रियमनोबुद्धयादीनात्मत्वेनाभिमन्यते देहोहमिन्द्रि याएयहमित्याद्याकारको यः सोऽभिमान श्रात्मनो यन्धः ॥ १॥ तन्निवृत्तिः उक्ताभिमाननिवृत्तिमोतः ॥२॥ फामनाधिया देवानां मनुष्याणां यक्षराक्षसादीनां चोपासना कर्त- व्येति सङ्कल्पो बन्धः ॥ ३ ॥ कर्मकर्ता तत्फलभोक्ताहमित्यहंभावकलितसङ्कल्पो बन्धः ॥४॥ अणिममहिमगरिमल धिमप्राप्तिमाकाम्येशित्ववशित्वाटेश्वयं मे स्यादित्याशासिद्धसङ्कल्पो बन्धः॥५॥ यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाध्यष्टागयोगः साधनीय इति सङ्कल्पो बन्धः ॥ ६॥ स्थाविद्यावन्धान्मोक्षो मे स्यादिति केवलमोक्षापेक्षासङ्कल्पोऽपि बन्ध एच स्वस्य नित्यमोक्षस्वरूपत्वेन बन्धसापेक्षमोक्षसङ्कल्पस्यापि बन्धवसिद्धिरिति भावः ॥७॥ कि यहुना सङ्कल्पमात्रस्य सम्भव उत्पत्तिरपि पन्धो भवति ॥ मोक्षसङ्कल्पस्य बन्धत्वे मोक्षः कीदृश इत्याह नित्यानित्येति नित्या-

·महावाक्यरत्नावल्याम् ।
मन एव मनुष्याणां कारणं वन्धमोतयोः ॥१०॥
वन्धनं विषयासक्तं मुक्तयै निर्विपयं स्मृतम् ॥ ११ ॥
ममेति वध्यते जन्तुनिर्ममेति विमुच्यते ॥ १२ ॥
ममत्वेन भवेज्जीवो निर्ममत्वेन केवलः ॥ १३ ॥
स्वसङ्कल्पवशादद्धो निःसङ्कल्पादिमुच्यते ॥ १४ ॥
दृष्टा दृश्यवशाबद्धो दृश्याभावे विमुच्यते ॥ १५ ॥
इच्छामात्रमविद्येयं तन्नाशो मोक्ष उच्यते ॥१६॥
भोगेच्छामात्रको वन्धस्तत्त्यागो मोक्ष उच्यते ॥ १७ ॥
चिञ्चैत्यकलितो वन्यस्वन्मुक्तिर्मुक्तिरुच्यते ॥ १८ ॥
नित्यवस्तुनोः भावाभावरूपतया विचारात् संसारप्रादुर्भूतसुखदुःप-
विषयपूरितस्यदेहादिसमस्तक्षेप्यहन्ता ममता च बन्धस्तत्तय
एष मोक्षः॥
मनुष्यादीनां धन्धमोक्षकारणं मन एव ॥१०॥
सत्र विषयासक्त मनो बन्धहेतुर्निर्विषयं मनो मुल्ये भवतीति
स्मृतम् ॥ ११ ॥
जन्तुः साधारणजीवजातं देहदारादायहं ममेत्यभिमानतो यध्यते
निरहंममाभिमानतो मुच्यते ॥ १२ ॥
स्यस्मिन् स्वातिरिक्त चाहन्त्येन ममत्वेन च जीयो भवति तत्र
पुनरहङ्कारममकारामावेन फेवलोनिर्विशेषः परमात्मेव भवति ॥१३॥
जीव दं मे स्थादिदं मे स्यादिति स्वसङ्कल्पवशाबध्यते सक-
ल्पनीयस्यातिरिकं किमपि नेति नि.सङ्कल्पयशाद्विमुच्यते ॥ १४ ॥
द्रष्टा स्वदृश्यसत्तामहतो यध्यते तदभिमानामाषादिमुच्यते ॥१५॥
इयमविद्या इच्छारूपैय तन्नाशो मोक्ष उच्यते ॥ १६ ॥
भाविद्यकमोगमात्रेच्या पन्धो विद्यया तत्यागो मोक्ष उच्यते॥१७॥
चितधिदात्मनश्चत्येन मानविषयीभूतशरीरादिप्रपञ्चेन सह
कसनासम्यन्योयन्धः तन्मुक्ति तत्सम्बन्धविरहो मुक्तिः पच्यते ॥१॥

·सार्धान्तिक बन्धमोक्षवाक्यानि । अनास्थैव हि निर्वाणं दुःखमास्थापरिग्रहः ॥ १६ ॥ कर्मणा वध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते ॥ २०॥ स्वरूपावस्थितिर्मुक्तिस्तभ्रंशोऽहन्त्ववेदनम् ॥ २१ ॥ चित्ते चलति संसारो निश्चले मोक्ष उच्यते ॥ २२ ॥ बद्धो हि वासनाबद्धो मोक्षः स्याद्वासनातयः ।।२३।। पदार्यभावनादाढ्यं बन्ध इत्यभिधीयते ॥ २४ ॥ वासनातानवं ब्रह्मन् मोक्ष इत्यभिधीयते ॥ २५ ॥ न मोनो नमसः पृष्ठे न पाताले न भूतले ॥ २६ ॥ सर्वाशासंतये चेतःक्षयो मोक्ष इतीप्यते ।। २७ ।। आस्थापरिग्रहघटपटादिपु नानात्वयुद्धिस्वीकारो दुःखं पन्ध. हेतुः अनास्था तेषु अभेदबुद्धिनिर्वाण मोतहेतुः। हिनिश्चयार्थः यद्वा दुःखमास्थापरिग्रहः आस्था विषयादीनामपेक्षा तस्याः परिग्रह स्वीकारो दुःख दु खहेतुरित्यर्थ । अनास्थैव हि निर्वाणम् अनास्था विषयादीनामुपेक्षा हीति निश्चयेन निर्वाण मोक्षो मोतहेतुरित्यर्थः । 'आस्था त्वालम्बनास्थानयत्नापेक्षासु योपिप्ति ” इति मेदनी ॥१६ सर्यो जन्तु शुभाशुभकर्मणा यभ्यते विद्यया ज्ञानेन कर्मरतबन्ध- नाद्विमुच्यते ॥ २०॥ स्वस्वरूपवान मुक्ति स्वरूपविभ्रशो देहादापहन्त्ववेदनं तज्ज्ञानं यन्धो भवति ॥ २१॥ स्वरूपतश्वेतश्चलनाचलने यन्धमोतहेतू भवतः ।। २२ ॥ बद्धः ससारी नानाविधवासनया बद्धो भवति हिनिश्चयार्थ सर्ववासनाक्षयान्मोतो भवति ॥ २३ ॥ सांसारिकपदार्थलाभाय दृढविन्तनं बन्ध ॥ २४ ॥ हे ब्रह्मन् पासनानां तानवममावस्तेन य. सिद्धयति स मोक्ष इत्य- भिधीयते ॥ २५॥ एवभूतो मोक्ष का तितोत्याह पाताले भूतले नभसः पृष्ठे मोतो न विद्यते किन्तु ॥ २६॥ घेत फल्पितसर्याशासक्षये चेत क्षयो भवति तत्तयत प्रादुर्भूतो ·१२ महावाक्यरत्नावल्याम्। मोतो मे ऽस्त्विति चिन्ताऽन्तर्जाता चेदुत्थितं मनः ॥२८॥ मननोत्ये मनस्येप बन्धः सांसारिको मतः ।। २६ ।। तदमार्जनमात्रं हि महासंसारतां गतम् ॥ ३० ॥ तत्समार्जनमात्रन्तु मोत इत्यभिधीयते ॥ ३१ ॥ ॐ तत्सदिति सान्तिकवन्धमोक्षवाक्यानि महावाक्य- रत्नावल्यां द्वितीयपकरणे एकत्रिंशत् ॥ ३१॥ मोक्ष इतीप्यते ॥ २७॥ अन्तर्मनसि मोक्षा मेस्त्विति चिन्ता जाता चेन्मनः उत्थितं विक्षिप्तं भवति ।। २ ।। एयं मननोत्ये मननविक्षिप्त मनसि एप सांसारिको बन्धो मतः सिद्धः ॥ २९॥ तन्मनसोऽमार्जनमात्रमशोधनमेष महासंसारतां गतं महायन्ध इत्यर्थः ॥ ३०॥ तस्य मनसः प्रमार्जनमात्रण मोक्षः स्वत एयाविर्भवतीति मायः ॥३१॥ इति मैथिलश्रोनिलोफनाथमिश्रप्रणीतायां महावापर- रत्नायलिटीकायां प्रभाभिधानायां वन्धमोक्षधा- पयविवरणं सम्पूर्णम् । पाहत्यवारयानि सप्ननवतिः॥१७॥ Rosexo0- ·सार्दान्तिकाविद्वन्निन्दावाययानि । अथ सार्दान्तिकाविदन्निन्दावाक्यानि । अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुः ॥१॥ अन्न भिदामिव मन्यमानः शतधा सहस्रधा भिन्नो मृत्योः स मृत्युमामोति ॥ २॥ कर्तृत्वाद्यहङ्कारभावनारुढो मूढः ।। ३.॥ मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति ॥ ४ ॥ अनुभूति विना मूढो घ्या ब्रह्मणि मोदते ॥ ५ ॥ प्रतिविम्वितशाखाग्रफलास्वादनमोदवत् ॥ ६॥ अष्टाङ्गश्च चतुप्पादं त्रिस्थानं पञ्चदैवतम् ।।७।। प्रथाविद्वन्निन्दारभ्यतेोत्राथशन्द श्रारम्भार्थःअन्योऽसावीश्वरः अन्योऽहं जीयोऽस्मीति मत्वा यः पुमान् प्रन्यां स्वभिन्नां देवतामुपा. स्ते सन किश्चिद यथा पशुरित्यर्थः॥१॥ श्वास्मिन् नि दे ब्रह्मणि जगउजीवेशसाक्षिणां मिथो मिदामिय भेदमिव मन्यमानः पुमान् स्वाधिष्ठितशरीरेण साकं शतधा सहस्रधा प्रतिक्षणं भिन्नो भवति स मृत्योमृत्युंजनिमृतिपरम्परामेति घटीयन्त्र घदविधान्तं संसरतीत्यर्थः ॥ २॥ अहं कर्ता अहं भोक्तत्याद्यहंकारभावनावान् मूढः श्रतः ॥ ३ ॥ इह ब्रह्मण्यनानारूपे यस्तु जगजीवेशादिनानेव पश्यति स मृत्यो. मृत्युमामोतीत्युक्तार्थम् ॥४॥ जलाशयप्रतिविम्वितसहकारशाखामलम्बमानफलास्वादनमोदो यथा नार्थवान तथा मूढः स्वाशो ब्रह्मणि ब्रह्माहमस्मीत्यनुभूति विना वृथा ब्रह्मानन्दाभासे मोदते "स्वानुभत्यात्मकं झानं कैवल्यफलदं हि तद्" इति स्मृतेः ॥ ५ ॥६॥ अकारोकारमकारार्धमात्राबिन्दुफलाफलातीततत्परभेदेनाष्टाङ्गं विश्वतैजसमाजातुर्यभेदेन विराटसूत्रवीजनुर्य भेदेन चवनुष्पादं कैलास.

·महावाश्यरत्नावल्याम् ।
ओडार यो न जानाति ब्राह्मणो न भवेत्तु सः ।।८॥
अतिवर्णाश्रमं रूपं सच्चिदानन्दलक्षणम् ॥ ६॥
यो न जानाति सोऽविद्वान्कदा मुक्तो भविष्यति ॥ १० ॥
कुशला ब्रह्मवार्तायां वृत्तिहीनाः सुरागिणः ॥ ११ ॥
तेऽप्यज्ञानतया नूनं पुनरायान्ति यान्ति च ॥ १२ ॥
काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः ॥ १३ ॥
स्वायत्तमेकान्तहितं स्वेप्सितत्यागवेदमम् ॥ १४ ॥
यस्य दुष्करतां यातं धिक् तं पुरुपकीटकम् ॥१५॥
अद्वितीयब्रह्मतत्त्वं न जानन्ति यदा तदा ॥ १६ ॥
भ्रान्ता एवाखिलास्तेपां क्व मुक्तिः क्वेह वा सुखम् ॥१७॥
वैकुण्ठग्रह्मलोकभेदेन जामत्स्वप्नसुषुप्तिमेदेन च प्रिस्थानं ब्रह्मविष्णु-
रुद्रेश्वरसदाशिवभेदेन पञ्चदेवतम् पवमुक्तलक्षणलक्षितमोहारं परमा-
त्मानं स्यस्वरूपं यो न जानाति स ब्रह्मनिष्ठो न भवतीत्यर्थः ॥७॥८॥
वर्णाश्रमविशिष्टदेहोपलतिताऽयिघातकार्यजातमतीत्य घर्तते
इत्यतियाँधमं रूपं सच्चिदानन्दलक्षणं ग्रह स्यरूपमिति यो न जानाति
सोऽयमविद्वान् कदा मुक्तो भविष्यति न कदापीत्यर्थः॥ ६॥ १० ॥
ये मुरागिणः विषयासक्ताः पृत्तिहीनाः ग्रहाकारवृत्तिहीनाः ब्रह्म-
यातायां कुशला अपि ते अज्ञानतया अशानिरयेन नूनं निधयेन पुमरा-
यान्ति यान्ति चेत्यर्थः ॥ ११ ॥ १२ ॥
शानदण्डयकल्येन काष्ठदण्डो येन संन्यासिना धृतः स सर्याशी
कुतिम्भरिमयति सानातिः स्वरूपलानन्यः सन् ॥ १३ ॥
यस्य पुंसः स्वायत्तं स्वाधीनमेशान्तहितमत्यन्तोपफारकं स्थाभि.
लपितयिपयत्यागटानं कमराश्यमभपस्तं पुरुषकीटफंधिगितिथुति.
निन्दति ॥ १४॥ १५॥
साधकाः पदा अद्वितीयग्रह्मतत्यं स्यस्यरूपमिति न जानन्ति
तदेव ते सय माम्ता भयन्ति तेगां मुक्तिः क्य ह सुरळ या यम
वापीस्यर्थः ॥ १६॥१७॥

·सान्तिकाविभिन्दाषाक्यानि । अज्ञानोपहतो बाल्ये यौवने वनिताहतः ॥१८॥ शेपे कलत्रचिन्ताः किं करोति नराधमः ॥ १६ ॥ इच्छापसमुत्थेन द्वन्दमोहेन जन्तवः ॥ २० ॥ धराविवरमग्नानां कीटानां समतां गताः॥२१॥ ओं तत्सदिति सार्द्धान्तिकाविद्वनिन्दावाक्यानि महावाक्य- रत्नावल्यां तृतीयपकरणे एकविंशतिः ॥ २१॥ अय नराधम. बाल्ये वाल्यावस्थायामशानोपहतो भवति अज्ञान- घशात् स्वेष्टचिन्तनं कत्तुं न शक्नोति यौवने यौवनावस्थायां यनि- साहत स्त्रिया यशीकृतस्तदनुरोधेन अन्ध इय स्वष्टं न पश्यति शेपे वार्धक्ये कलत्रचिन्तात. कलादिचिन्तया पीडितः सन् कि करोति नाम स्वश्रेयस्साधनं न किमपि करोतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ १६ ॥ जन्तव. साधका:इच्छांदेपाभ्यांसम्यगुत्येन समुत्पन्नेन द्वन्द्वमोहेन मूढा. धरावियरमग्नकोटानां समतां गताः ॥ २० ॥ २१ ॥ इति मैथिलश्रीत्रिलोकनाथमिश्नप्रणीतायां महावाक्यरत्नावलिटीकायां प्रभाभिधानायामविद्वग्निन्दावाक्यविवरण सम्पूर्णम् ॥ पाहत्यवाक्यानि अष्टादशोत्तरशतम् ।। ११८ ।।

·महावाक्यरत्नावल्याम्। अथ सान्तिकजगन्मिथ्यावाक्यानि । नान्यत्किश्चन मिपत् ॥ १॥ वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ॥२॥ अतोऽन्यदातम् ॥ ३॥ न तु तड्वितीयमस्ति ॥ ४॥ नात्र काचन भिदाऽस्ति नैव तत्र काचन भिदाऽस्ति ॥ ५ ॥ सर्व विकारजातं मायामात्रम् ॥ ६ ॥ सर्वत्र न ह्यस्ति दैतसिद्धिः ॥ ७ ॥ नास्ति द्वैतं कुतो मय॑म् ॥ ८ ॥ प्रपञ्चो यदि विद्यत निवर्तेत न संशयः ॥6॥ ब्रह्मातिरेकेण किञ्चन किञ्चिदपि अन्यत् मिपत् चलत् जङ्गमं. स्थावरच नास्तीत्यर्थः ॥१॥ यथा घटशरावादि नाममात्र याचारम्भणं मृत्तिवेत्येष सत्यम् तथा विकारः कार्यजातं नामधेयं नाममात्रम्।वाचारम्भणं वाग्यापार- विषयीभूतम् । घस्तुतो ब्रह्मैव सत्यमित्यर्थः ॥ २॥ अतो ग्रह्मणोऽन्यत् जगत् पार्तम् मृत्युना पीडितं नश्वरं ततो मिथ्येत्यर्थः ॥३॥ न तु तस्मात् ग्रहणः सकाशात् द्वितीयं किश्चिदप्यस्ति ॥ ४॥ भन जीये कामसङ्कल्पादिरूपए न काचन भिदास्ति न पश्चन भेदोऽस्ति तत्र परमात्मनि विश्वषिराडादिरूपेण न पश्चिद्भदोस्ति५ मयं कार्यजातं सांसारिकं वस्तु मायामान मिध्येत्यर्थः ॥ ६॥ सर्वत्र अखण्डफरसे ग्रह्मणि दैतमपञ्चसिद्धिनास्ति ॥ ७ ॥ जगजीयेशादिभेदेन द्वैत नास्ति तदन्तर्गतभेदविशिष्धमत्त्यं मरण- शोलं घस्तु कुत. सम्मति “ देताद्धि भयम्" इत्यादि श्रुतेः ॥ ८॥ अपशः ससार यदि विधेत भनेत् तदा ब्रह्मातिरिक्त न पिश्चि- दस्तीति शानतो निरत पत्र संशयो नास्ति || ·सार्धान्तिकजगन्मिथ्यावाक्यानि । मायामानमिदं तमद्वैतं परमार्थतः ।। १० ।। विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केन चित् ॥ ११ ॥ उपदेशादगं वाटो ज्ञाते द्रुतं न विद्यते ॥ १२॥ द्वितीयकारणाभावादनुत्पन्नमिदञ्जगत् ॥ १३ ॥ यथैवेट नभः शून्यं जगच्छून्यं तथैव हि ॥ १४ ॥ इदं प्रपञ्च पत्किश्चिद्यद्यज्जगति वीच्यते ॥ १५॥ दृश्यरूपश्च यूपं सर्व शशविपाणवत् ॥ १६ ॥ इदं प्रपञ्च नास्त्येव नोत्पन्नं नो स्थितजगत् ।। १७ ।। इदं द्वैतं जगत् मायामानं मिथ्येत्यर्थ. परमार्थतः यथार्थमतं ब्रह्मेवावशिष्यते ॥ १० ॥ ब्राह्मणि रामकृष्णादिधिम्ल्पः केनचित् स्वस्वरूपाशेन यदि वि- कल्पितः स्यातदा स्वस्वरूपशदृष्टया निवर्तत ॥ ११ ॥ उपदेशात् उपदेशा) गुरुशिप्यादिवादो विकल्पितोऽभूत् शाते तत्त्वे द्वैतं न विद्यते ।। १२॥ ब्रह्मातिरिक्तकारणान्तराभाकादिदं जगदनुत्पन्नम्।कार्यकारणयो. रप्यजत्वात् “स याह्याभ्यन्तरो हाज" इति श्रुतेः यथा शुक्तिविवर्तका- रणोत्पन्न रजत शुक्त्यज्ञानभानमुत्पन्नमपि वस्तुतोऽनुत्पानमेवैव ग्राम विवर्तकारणोत्पन्नमिदं जगत् ब्रह्माशानभानमुत्पन्नमपि वस्तुतोऽनु- त्पन्नमेवेतिभावः ॥१३॥ यथैव इदं नभ. शून्यं तथा जगदपि ब्रह्मसत्तयैर सर्व जगत्सदिव भाति वस्तुतः स्वयमसदेवेतिभावः ॥ १४ ॥ इदं प्रपञ्चमित्यन लिङ्ग-यत्ययश्छान्दसः। अयं प्रपञ्चः जगति सत्यत्वेन व्यावहारिकत्वेन प्रातिमासिकत्वेन घा घदादिदृश्यरूपमि- न्द्रियादिग्रूपं च यद्यत्किञ्चिद्वीक्ष्यते तत्सर्व शशविषाणवदली मन्तव्यपित्यर्थः ॥ १५ ॥ १६॥ अयं प्रपञ्चो जगत् नास्त्येव नोत्पन्नं नो स्थितं न नएं येति मन्त. व्यम् इदं जगत् कालनयेऽप्यसदिति भावः ॥ १७ ॥ ४

·n
महावापरतावल्याम् ।
चित्तं प्रपश्चमित्याहुर्नास्ति नास्त्येव सर्वदा ॥१८॥
मायाकार्यादिक नास्ति माया नास्ति भयं न हि ॥१६॥
परं ब्रह्माहमस्मीति स्मरणस्य मनो न हि ॥ २०॥
वन्ध्याकुमारवचने भीतिश्चेदस्त्विदञ्जगत् ।। २१ ॥
शशङ्गेण नागेन्द्रो मृतश्चेज्जगदस्ति तत् ॥ २२॥
मृगतृष्णाजलं पीत्वा तृप्तश्चेदस्त्विदजगत् ।। २३ ।।
गन्धर्वनगरे सत्ये जगद्भवति सर्वदा ॥ २४॥
गगने नीलिमा सत्यो जगत्सत्यं भविष्यति ॥ २५ ॥
मासात्पूर्व मृता मल् ह्यागतश्चेज्जगद्भवेत् ॥ २६ ।।
गोस्तनादुद्भवं तीरं पुनरारोपणे जगत् ।। २७ ॥
प्रपञ्चशानमूलं चित्तमित्याहुः तदपि सर्वदा नास्ति नारत्येवेत्या.
वृत्तिनिषेधदााय ॥१८॥
ब्रह्मशाने सति मायातकार्यम् अनन्तकोटिब्रह्माण्डजातं देतजं भयं
परब्रह्माहमस्मीति वृत्तिमन्मनश्चापि न घस्तीत्यर्थः ॥ १६॥ २० ॥
घन्ध्याकुमारमूरवचनागीतिर्भयं भवेच्चेदिदं जगत् भवेत् तद्य-
मसजगदप्यसदितिभावः ॥ २१ ॥
शशशणाहतनागेन्द्रो मृयेत चेत्तदा नास्तिकरसदिति स्वीकृतं
जगदपि भवेत् तन्मरणमसम्मचि जगदप्यसम्मवीति मायः ॥ २२ ॥
मरमरीचियां पीत्या तृपार्ती यदि पितृपो भवेदिदमपि जग.
द्भवेत् ॥ २३ ॥
मुमूर्षायस्थाविभातगन्धर्यनगरं सत्यं चेजगदपि सर्वदा सत्य.
मितिमायः ॥ २४ ॥
आकाशे कालिमा तथ्यं चेजगदपि तथ्यम् ॥ २५॥
मृतमनुजागमनं यथाऽलीकं तथा जगदपीति भायः ॥ २६ ॥
गोस्तनजं सारं पुनस्तन्माय हरथापितं जगदपि भवे.
दित्यर्थः ॥ २७॥

·साद्धान्तिकजगन्मिध्यावायानि ।
U
ज्वालाग्निमण्डले पद्मद्धिश्चेदस्त्विदं जगत् ॥ २८ ॥
मानिनो हृदयं मूतिञ्चेदस्त्विदं जगत् ।। २६ ।।
अनकुतौ जगन्नास्ति यात्मकुक्षौ जगन्न हि ॥ ३०॥
सर्वदा भेदकलनं द्वैताद्वैतं न विद्यते ॥ ३१ ॥
नास्ति नास्ति जगत्सर्वं गुरुशिष्यादिकं नहि ॥ ३२ ।।
सच्चिदानन्दमात्रोऽहमनुत्पन्नमिदं जगत् ॥ ३३ ॥
ऑ तत्सदिति सार्द्धान्तिकजगन्मिथ्यामहावाक्यानि महावाक्य-
रत्नावल्यां चतुर्थप्रकरणे त्रयस्त्रिंशत् ॥ ३३॥
वहिज्वालामण्डले पन पद्धते चेदिदमपि जगद्भवेदित्यर्थः।।२।।
ब्रह्मशानिनो हृदयम् अतिञ्चेदिदंजगदपि भवेदित्यर्थः ॥ २६ ॥
अजस्य विधातुः कुक्षी उदरे जगन्नास्ति श्रोत्मकुक्षौ जगन्न हि
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमपि जगत्सत्त्वं नेतिभावः ॥ ३० ॥
सादिकभेदज्ञानविशि वैताद्वैतात्मकं जगन्नारतीत्यर्थः ॥ ३१॥
सर्व जगन्नास्ति नास्तीत्यावृत्तिः प्रतिषेधदार्थाय जगतः प्रति-
षेधने गुरुशिष्यादेः प्रतिषेधः सिद्ध एवेत्यनुघदति श्रुतिर्गुरुशि-
प्यादिकमिति ॥ ३३॥
सचिदानन्दरूपएयाहमिति धीनिश्चयात्मिका यस्योदेति तस्येई
जगदनुत्पन्नमेयेतिभाषः ॥ ३३ ॥
इति मैथिलयोनिलोकनाथ मिश्रप्रणीतायां महायायरत्ना-
बलिटीकायां प्रभाभिधानायां जगन्मिथ्यावाच्या
घिधरणं सम्पूर्णम् ॥ ३३ ॥
आहस्यवाक्यान्येकपञ्चाशदुत्तरशतम् ॥ १५१ ॥

·महावाक्यरत्नावल्याम्। अथसाहन्तिकोपदेशवाक्यानि । सयएपोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वतत्सत्यं स आत्मा तत्वमसिश्वेतकेतो? अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि ॥२॥ ब्रह्मचर्यमहिंसाञ्चापरिग्रहश्च सत्यञ्च यत्नेन हे रक्षतो हे रक्षतो हे रक्षत इति ॥ ३ ॥ तत्त्वमसि त्वं तदसि ॥४॥ यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् ॥ ५ ॥ . हे श्वेतकेतो य एपोणिमाणुत्वं स श्रात्मा परमात्मा ऐतदात्म्य परमात्मरूपमिदं सर्व जगत् तत् परमात्मा सत्यं स अणिमरूपात्मा त्वं तत्परमात्मासि पतायता जगजीवपरमात्मनामेकत्वं सिद्धम् ॥ तदिति नपुंकत्वं छान्दसम् ॥ १ ॥ हे जनक अभयं वै प्राप्तोऽसि ब्रह्मैव भयसीत्यर्थः ॥ २॥. हे शिप्या यूयं पाद्यमान्तरंञ्चेति द्विविधं ब्राह्मचयं "दर्शनं स्पर्शन फेलिः कीर्तनं गुह्यभाषणम् । सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च नियानिवृत्तिरेचच।। एतन्मैथुनमष्टाझं प्रयदन्ति मनीषिणः । विपरीतं ब्रह्मचर्यमनुष्टेयं मुमुनुमिः ॥ इति श्रुतिमिदाप्यागमैथुनवर्जितं याहां ब्रह्मचयं ब्रह्मानु- सन्धानमान्तरम् । अहिंसां च प्राणिमात्रापीडनम् । अपरिग्रहं च प्राणधारणेतरास्वीकरणं सत्यं च यथार्थाभिमापणं च यत्नेन रनत श्रावृत्तिरादरा । रक्षतः इति छान्दसम् ॥ ३॥ प्रथमं तत्पदलत्यायन ग्रहणा सह त्वंपदलत्यार्थस्येश्वरस्या. भेदः अनन्तरं त्यंपदलश्यानेश्वरेण सह तत्पदसध्यार्थस्य ब्रह्मणी उभेद इसि पर्यवसितोऽर्थः ॥ ४॥ यहह्म मनसा न भनुते न युद्धयते येन प्ररमणा ब्रह्मविदो मना मतं हातमाहुः अस्याशयः संशयापन्नः पुरुपयेदान्तप्रन्यान्वेष्टव्यः तायत म्ययं प्रकाश इति नाम्नय ग्रह्मणो मनोगोचरतासिद्धिदरी. पसे प्रष्वनाम्नैप ब्रह्मणो मनादिसकलजडपदार्थदष्टनाशातृता

·साद्धान्तिकोपदेशवाक्यानि ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥६॥
यत्परं ब्रह्म सर्यात्मा विश्वस्यायतनं महत् ॥ ७ ॥
मूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्यं तत्वमेव त्वमेव तत् ॥ ८ ॥
अन्तः पूर्ण बहिः पूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे ।। ६ ।।
अन्तः शुन्यो बहिः शून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे ॥ १० ॥
मा भवनाद्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव ॥११॥
भावनामखिलां त्यक्त्वा यच्दिष्टं तन्मयो भव ॥१२॥
दर्शन श्यानि त्यक्त्वा वासनया सह ॥ १३ ॥
दर्शनमथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥ १४ ॥
सिद्धयति ॥ तदेव ब्रह्म त्वं यद्धि जानीहि यदिदं ब्रह्म विष्णुरुद्रा-
दिक केचिदुपासते तद्ब्रह्म न भवतीत्यर्थः ॥ ५॥ ६ ॥
यत्परं ब्रह्म सर्वात्मा सर्वस्वरूपः तत् महत् व्यापकं विश्वस्या-
यतन विश्वाधारभृतमित्यर्थः ॥ ७ ॥
यत्सून्मात् सूक्ष्मतरं ब्रह्म नित्यं हे शिप्य तत् त्यमेतदिति ग्रह-
जीव योः परातत्याऽपरोक्षत्वादिविरद्धांशत्यागपूर्वकं भागत्याग-
लक्षणया अविरुद्धचैतन्यांशमाप्रमहणतात्पर्येण वाक्ये
व्यत्ययः॥1॥
अर्णवस्थपूर्णकुम्भवत् अम्ररस्थशन्यकुम्भवच निर्विशेषतया अन्त.
ह्यसम्बन्धशून्य विभात्यन्तवाद्यान्तरालेषु पूर्ण रूपेण परमात्मैवा-
वशिष्यते इत्यर्थः ॥ ६॥ १०॥
शरीरादिविषयजातं ग्राह्य तत्कल्पक मानसवृत्तिजातं ग्राहक
तदुभयस्वरूपो मा भय अखिला भावना वासनां त्यक्त्वा यदवशिष्टं
ब्रह्म तन्मयो भव ॥ ११ ॥ १२॥
द्रष्टा जीया दर्शन घटादिविषयक्शानम् दृश्यं घटादि अहं द्रष्टे-
न्याद्यखिलपासनया सह वस्तुत्रयं त्यक्या दर्शनप्रथमाभासं फेयल-
मात्मानं भज १३॥१४॥

·૨૨ महावाक्यरत्नावल्याम् । चित्ताकाशं चिदाकाशमाकाशन तृतीयकम् ॥ १५ ॥ द्वाभ्यां शून्यतरं रिद्धि चिदाकाशं महामुने ॥१६॥ ध्यानतो हृदयाफाशे चिति चिचधारया ॥१७॥ मनो मारय निःशङ्कं त्वां प्रयनन्ति नारयः ॥ १८ ॥ भोगैकवासनां त्यत्क्वा त्यज त्वं भेटवासनाम् ।। १९ ॥ भावाभावी ततस्त्यत्वया निर्विकल्पस्थिरो भव ॥ २० ॥ त्यज धर्ममधर्मश्च उभे सत्यानृते त्यज ।। २१ ।। उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तत्त्यज ॥ २२ ॥ आत्मन्यतीते सर्वस्मात् सर्वरूपेऽथ वा तते ॥ २३ ॥ उत्ताकाशनयेषु चित्ताकाशभूताकाशाभ्यां शन्यतर विलक्षण शून्य चिदाफाश आत्मस्वरूपमिति हे महामुने विद्धि ॥ १५ ॥ १६ ॥ ध्यानत ब्रह्माहमहब्रह्मेति ध्यानेन हदयाफाशे चिति तदवभासक चैतन्ये मन चिचधारया ज्ञानरूपधारया तत् स्वरूपापलापेन नि शङ्क निर्दय मारय रिलीन कुरु यत “मन एप मनुष्याणां कारण यन्धमोक्षयो" इत्युक्त दिशा मनलो पन्धहेतुत्वावगम | मरय मनसोऽन्ये शत्रय वा न प्रयत्नन्ति तय बन्धनहेतवो न भयन्ति ॥ १७ ॥५॥ नानाविधमाकचन्दनयनितामत्यादिमोग एव परायणमिति भोगेकपासना त्यक्त्या जाजीवेशसायादिभेण्यासनां सरकार स्यज ॥१९॥ तत मायामावो व्यावहारिक सत्यासत्त्वे त्यक्त्वा निर्विकरप निसंशय स्थिरो भव ॥२०॥ भुतिस्मृतिविहित धर्म श्रुतिस्मृतिप्रतिषिद्धमधमं च सत्यानृते यथायथार्थ उमेत्यज धर्माधर्माभिमान त्यजेति पर्यवसितोऽर्थ ॥ येन सम्यग्ज्ञानेन पूर्वोक्तानान् त्यजसि तज्ज्ञानमपि त्यज प्रहमात्रनिष्ठो भवेत्यर्थ ॥ २२॥ सर्यस्मात् सर्वेभ्य पदार्थेभ्य अतीते भतिक्रम्प यर्तमानेऽधवा सर्वरूपे नते सर्वेष्वाकागवत् व्याप्ते अात्मनिको यम्घ कथवा मोक्ष ·सार्धान्तिकोपदेण्याफ्यानि। को बन्धः कश्च वा मोतो निर्मूलं मननं कुरु ॥ २४ ॥ आशा यातु निराशात्वमभावं यातु भावना ॥ २५ ॥ अमनस्त्वं मनो यातु तवासरुन जीवतः ॥ २६ ॥ एकमाघन्तरहितं चिन्मात्रममलं ततम् ॥ २७ ॥ खादप्यतितरां सूक्ष्मं तहह्मासि न संशयः ॥ २॥ रतको विष्णुरित्यादि ब्रह्मा सृष्टस्तु कारणम् ॥ २६ ॥ संहारे रुद्र इत्येवं सर्व मिथ्येनि निश्चिनु ।। ३० ॥ मत्यक्तं नास्ति किश्चिद्वा मत्स्यक्ता पृथिवी तु वा ॥ ३१॥ मयातिरिक्तं यद्यद्वा तत्तन्नास्तीति निश्चिनु ॥ ३२ ॥ अनात्मेति प्रसङ्गो वा अनात्मेति मनोऽपि वा ॥ ३३ ॥ उभाषपि नस्तः अतो निर्मलं निर्विषयं मननं कुरु स्वातिरिक्तपन्ध. मोक्षशान नास्तीति मन्यस्य ।। २३ ॥ २४ ॥ सर्यवासन जीवतः जीवन्मुकश्य तयाशा विपयेच्छा निराशा- त्यं यातु निवृत्ता भवतु तथा भावना भेदभावना प्रमावं यातु नश्यतु तथा ममः अमनस्त्यं यातु साल्पविकल्परहितं भवतु ॥ २५ ॥२६॥ सर्वदा एकरूपेण घर्तनादेकमुत्पत्तिप्रलयामावादावन्तरहितं चिन्मानं ज्ञानमा मायामलराहित्यादमलं ततं निर्गुणरूपेण व्या खात् आकाशात् अपि अतितरां सूदम यनिर्विशेषचैतन्यमयशिप्यते तयलासीत्यम न संशयोम्तीत्यर्थः ॥ २७ ॥ २ ॥ परमार्थदृएप प्रपञ्चस्य मायित्वन विष्णुः पालयति ब्रह्मा सृजति रदः संहरतीत्यादि सय मिथ्येति निधिनु निश्चय कुर्वित्यर्थः ॥ २६ ॥ ३० ॥ निविशेषग्रह्मरूपेण मया परित्यक्तं किञ्चिन्नास्ति पृथिव्या. घुपलक्षितभूतमोतिक्जातं मत्तोऽतिरिक्तं यद्यत्किचिन्मन्यसे तत्तन्ना- स्तीति निश्चिनु "अहमेवेदं सर्पमिति" थुनेः मूले पाशात्यागातिर पक्षादयसूचकः॥ ३१ ॥३२॥ मायारूपानामाअस्तिनास्तीतिघा सोयिचारः प्रथमविषल्पः मायाफार्थमनोरूपानारमा अस्ति नास्तीति पाहितीयो विकल्पः मन:-

·२४
महावाकारलापरयाम्
अनात्मेति जगद्दापि नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ३४ ॥
आदिमध्यावसानेषु दुश्वं सर्वमिदं यतः ॥ ३५ ॥
तस्मात्सर्व परित्यज्य तत्वनिष्ठो भवानघ ॥ ३६॥
निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरात्मविस्मृतेः ॥ ३७॥
कचिन्नावसरं दत्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ।। ३८ ॥
सर्वव्यापारमुत्सृज्य अहं ब्रह्मेति भावय ॥ ३ ॥
अहं ब्रह्मेति निश्चित्य लहंभावं परित्यज ॥ ४०॥
घटाकाशं महाकाग इवात्मानं परात्मनि ॥४१॥
विलाप्याखएडभावेन तृप्णी भव सदा मुने ।। ४२॥
-
फाय्यंजगढ़पानात्मा अस्ति नास्तीति वा तृतीयो निसल्पः। तत्र वि.
परपनयेऽपि अनात्मापह्वयसिद्धात्मनि स्वमात्रमिति ज्ञाते नास्त्येवंरूप
अध्यवसायो युज्यते तदाशयेन नास्त्यनात्मेति निश्चिनु अनात्मामाया
नास्तीति प्रतिपादयति । माया नास्ति मनो नास्तीति श्रुतिरपि तमे.
वाशय भावयति । अन श्रुतो मनः सत्तानिरासे जगदसत्तापि मन्त-
भवति ततो मूलगनविकरपत्रयसिद्धिः ॥ ३३ ।। ३४ ॥
हे अनघ यत. यस्मात् श्रादिमध्यावसानेषु इदं सर्वं जगत् दुःखं
दुःखदमस्ति तस्मात् सर्व परित्यय तत्वनिष्टो भर ब्रह्माहमस्मीति
भाचय॥ ३५॥३६॥
श्रात्मनो रिस्मृतिय्यंत तदात्मविस्मृति एवभृतायाः निद्रायाः
लोकावा याश्शन्दादेश्च क्वचित् कस्मिन्नपि समये असरंन दत्वा
मात्मानं ब्रह्माहमस्मीति मारनानिप्पन्न ब्रह्म स्वस्मिन् स्वकीयजीव-
रुपे चिन्तय सटेतिशेष. ॥ २७ ॥३८॥
हे शिप्य त्य प्रपञ्चसम्बन्धिसर्वव्यापारम् उत्सृज्य परित्यज्य
श्रह ब्रह्मास्मीति भावय सोहब्रह्मेति निश्चित्य टेहाधहकारावधिपमह-
भायं परित्यज महास्वरूपो सरेत्यर्थ ॥३६॥
हे मुने यथा घटानाश महाका विलीन. सन् महाकाशमारमय-
शिप्यते तथाऽऽन्मन परमात्मनि चिलाप्यते परमात्मैषाशिप्यते इत्य-
खगडभान तृप्णी भर निषियो भव ॥४॥४२॥

·सार्धान्तिकोपदेशवाक्यानि । २५ चिदिहास्तीति चिन्मात्रमिदं चिन्मयमेव च ।। ४३ ॥ चित्त्वं चिदहमेते च लोकाश्चिदिति भावय ॥ १४ ॥ सत्यचिद्धनमखण्डमद्वयं सर्वदृश्यरहित निरामयम् ।। ४५ ॥ यत्पदं विमलमद्वयं शिवं तत्सदाहमिति मौनमाश्रय ।। ४६ ॥ जन्ममृत्युमुखदुःखवर्जितं जातिनीतिकुलगोत्रदूरगम् ॥ १७ ॥ चिद्विवर्त्तजगतोऽस्यकारणं तत्सदाहमिति मौनमाश्रय ॥४८॥ पूर्णमद्वयमखएडचेतनं विश्वभेदकलनादिवजिनम् ।। १६ ।। अद्वितीयपरसम्बिदात्मकं तत्सदाहमिति मौनमाश्रय ॥ ५० ।। स्वात्मनोन्यतयाभातं चराचरमिदलगत् ॥ ५१।। स्त्रात्ममात्रतया युद्धातदम्मीति विभावय ।। ५२ ।। रह संसारे चिदस्ति चिद्विकल्पितमिदं जगधिन्मयमेव चिद्रूप. मेव त्वचाहचैते लोकाश्च चिन्मात्रमिति भावय ॥४३॥४४॥ सत्यं चिद्धनम् शानधनम् अखएडम्बद्धयम् जडरूपद्वितीयरहितम् यावदृष्टिगोचरवस्तुथिलक्षणम् निरामयम् निरुपद्रवम् विमलम् अवयम् चेतनरूपद्वितीयरहितम् शिवम् यत्पदं ग्रल तत्सदाहमिति मौनमाश्रय निष्क्रियो भय ॥४५॥ ४६॥ यग्रह्म जन्ममृत्युसुखदुःखरहितं जातिनीसिकुलगोत्रयर्जितम् अस्य चिद्विवर्तजगतः कारणं तत्सदाहमितिमीनमाधय निफियो भयेन्यर्थः॥४७॥४॥ पूर्णम् ध्यापकम् अद्वयम् अखण्डचेतनम् निरुपाधिचैतन्यम् सर्य- भेदशानादिवर्जितम् अद्वितीयपरसम्पिदात्मकम् निम्धिशेपैकशुसमानं तत्सदाहमिति मानमाश्रय निस्कियो भव ॥ ४६ ॥ ५० ॥ स्वस्वरूपाशानदशायां यशराचरात्मकमिदं जगत् स्वतो भिन्नं भातं स्यरूपशानदशायर्या तत् स्यात्ममात्रतया स्वस्वरूपत्वेन बुदया तदस्मीति विमायय॥ ५ ॥२॥ ५

·२६
महावाक्यरतावल्याम् ।
विलाप्य विकृति कृत्स्ना सम्भवव्यत्ययक्रमात् ।। ५३ ॥
परिशिष्टश्च चिन्मानं चिदानन्दं विचिन्तय ॥ ५४ ।।
ओं तत्सदिति सार्द्धान्तिकोपदेशवाक्यानि महावाक्यरत्नावल्या
पञ्चमप्रकरणे चतुःपञ्चाशत् ॥ ५४ ॥
८८
उत्पत्तिविपरीतकमात् एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः आका-
शाद्वायुः वायोरमिः श्रग्नेरापः अभ्यः पृथ्यो । इत्युत्पत्तिकमः लयक-
मस्तु भूमि जले जलं वह्नौ वह्नि वायो वायुमाकाशे श्राकाशमात्मनि
एवंरूपः तस्मात् कृत्स्नां समस्तां विकृति विकारजातं पञ्चभूतानि
आत्मनि विलाप्य परिशिष्टं चिन्मानं ज्ञानमा ब्रह्म चिदानन्दस्वरूपं
विचिन्तय ॥ ५३॥ ५४॥
इति मैथिलश्रीत्रिलोकनाथमिश्रप्रणीतायाम्महावाक्यरत्नावलिटीका.
याम्पभाभिधानायामुपदेशवाफ्यविवरणं सम्पूर्णम् ॥
पाहत्य पञ्चोत्तरद्विशतानि घाफ्यानि ॥ २०५ ॥

·जीवनोपयवाफ्यानि । अथ जीवब्रह्मैक्यवाक्यानि। स यश्चायं पुरुषे ॥१॥ यथासावादित्ये ।। २॥ स एकः॥३॥ सत्यमात्मा ब्रह्मैव ब्रह्मात्मैवान ह्येव न विचिकित्स्यम् ॥ ४ ॥ स्वं ब्रह्मासि ॥ ५॥ अहं ब्रह्मास्मि ॥ ६॥ आवयोरन्तरं न विद्यते त्वमेवाहमहमेव त्वम् ।। ७ ।। गताः कलाः पञ्चदशमतिष्ठा देवाश्च सर्वे मतिदेवतासु ॥८॥ उपदेशमहायाफ्यजाताथं यथायदजानता प्रत्यक् परभेदप्रसक्ती तन्निराकरणाय सार्द्धान्तिकजीयब्रह्मैक्यवाफ्यानि उच्यन्ते यश्चेत्या- दिना य सन्तिरत्वेन प्रसिद्ध स चाय पुरुपे जीवसमूहे प्रत्यकत्वेन प्रतिष्ठित यश्वासाचादित्ये श्रादित्योपलक्षितदेयताकदम्बे च परमा. स्मतया ईश्वररूपेण प्रतिष्ठित यस्त्य तत्पदार्थत्वेन जीववृन्देशे प्रतिष्ठित सोऽयमुच्चावचोपाधिराहित्यादेक एव "एकमेवाद्वितीयम्। इतिश्रुते ॥ १॥२॥३॥ श्रात्मा प्रसव ब्रह्मात्मयेति यत् तत्सत्यमत्र हि न विचिकित्स्यम् सशयोन कार्य 'तत्वमसि श्रह ब्रह्मास्मीति ' श्रुते ॥४॥ हे शिष्य देहायावभासकरत्वमेव निविशेषब्रह्मासि ॥ ५॥ हे गुरो भवत्यपयाह प्रत्यगभिन्न ब्रह्मास्मीति शिप्यस्याध्य- पसाय ॥६॥ स्वमपिसाधनाय मत प्रति भगवानेवमाह त्यमिति यस्त्य भतोऽसि सोऽह भगवानहमेय त्वमाययोरन्तर न विद्यते आवयोमेंद- हेतुस्वाशानामावादित्यर्थ ॥७॥ प्राणश्रद्धाकाशवायुज्योतिरपृथिवीन्द्रियमनोऽन्नघीयंतपोमन्त्र- फर्मलोकनामानीति पोडशकला । “स प्राणमस्जत प्राणाच्छुद्धाम् । इत्यादिप्रश्नोपनिषदुफ्तपोडशकलामध्ये कर्मव्यतिरिता. पञ्चदा.

·महावाक्यरतायल्याम् ।
कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति ॥६॥
येनेक्षते शृणोतीदं जिघ्रति व्याकरोति च ॥१०॥
स्वादस्वादु विजानाति तत्मज्ञानमुदीरितम् ॥ ११ ॥
चतुर्मुखेन्द्रदेवेषु मनुष्याश्वगवादिषु ॥ १२ ॥
चैतन्यमे ब्रह्मातः प्रज्ञानं ब्रह्ममय्यपि ॥ १३ ॥
परिपूर्णः परात्मास्मिन् देहे विद्याधिकारिणि ॥ १४ ॥
बुद्धः साक्षितया स्थित्वा स्फुरन्नहमितीर्यते ॥ १५ ॥
स्वतः पूर्णः परात्मात्र ब्रह्मशब्देन वर्णितः ॥१६॥
अस्मीत्यैक्यपरामर्शातेन ब्रह्म भवाम्यहम् ।। १७ ॥
कलाः कर्मणोऽने प्रतिपादनात् प्रतिष्ठाः स्वस्वप्रकृतीर्गताः संसर्गवि.
शेष यता नतु लीनाइत्यर्थः देवा पागादीन्द्रियाणि तदधिष्ठातृदेवतासु
गताः संसर्गविशेष गतानतु लोना इत्यर्थःइन्द्रियादीनामाकल्पस्था-
थित्वात् । फम्माणि अदत्तफलानि विज्ञानमय प्रात्मा जीवात्मा च
सर्वे अध्ययेऽक्षरे एकोमयन्ति लोना भयन्तीत्यर्थः ॥ - ॥ ॥
येनेति येन चतुरादिप्रवृत्तिनिमित्तेनायं लोकः रूपजातमीतते
शम्दजातं शृणोति गन्धजातमिदं जिघ्रति शमजातञ्च व्याकरोति
स्साहस्वादुरसभेदं विजानातोति तत्पशानं ब्रह्मोदीरितम् कथितं
मसानं मोति श्रुतेः ॥ १०॥ ११ ॥
यतः ब्रह्मेन्द्रादिदेवेषु मनुष्याश्यगयादिषु च आकाशवदानुगतम्
एफंचैतन्यं वलय अतः मय्यपि विद्यमानं प्रज्ञानं ग्रहीयेत्यर्थः।।१२।।१३।।
आकाशवत्पूर्णः परमात्मा ग्रह्मविद्याधिकारिणि अस्मिन् स्थूलदेहे
युद्ध युद्धयुपलक्षितलिङ्गशरीरस्य सातित्वेन स्थित्या स्फुरन् प्रकाश.
मानः अहमितीर्यते महंशब्देनोच्यते ॥ १४ ॥१५॥
अर संसार स्वतः पूर्णः पराल्मा शुद्धचैतन्यं ग्रहाशम्देन यतिः
अस्मीत्यैपयशानात् तेन अनुसन्धानेन अहं ग्रह भयामि जीयो
प्रल मयतीति भावः एतावता प्रन्यमन्दमण अहं ग्रहास्मीति मक्षा.
पास्यायों दर्शिनः ॥ १६॥ १७ ॥

·जीवब्रह्मक्ययाक्यानि । एकमेवाद्वितीयं सन्नामरूपविवर्जितम् ॥१८॥ सृष्टः पुराधुनाप्यस्य तादृक् त्वं तदितीयते ॥ १६ ॥ श्रोतुर्देहेन्द्रियातीतं वस्त्वत्र स्वंपदेरितम् ॥ २०॥ एकता ग्राद्यतेसीति तदैवयमनुभूयताम् ॥ २१ ॥ स्वप्रकाशापरोक्षत्वमयमित्युक्तितोमतम् ।। २२ ॥ अहङ्कारादिदेहान्तात्मत्यगात्मेतिगीयते ॥ २३ ।। दृश्यमानस्य सर्वस्य जगतस्तत्त्वमीयते ।। २४ ब्रह्मशब्देन तद्ब्रह्म स्वप्रकाशात्मरूपकम् ॥ २५ ॥ मायाविध विहायव उपाधी परजीवयोः ॥ २६ ॥ तस्वमसीति श्रुत्यर्थ श्रुतिः प्रकाशयति वाक्यचतुष्टयेन पकमेया- द्वितीयं सजातीयविजातीयस्थगतभेदरहितं नामरूपवियर्जितं सत् ब्रह्म अस्यजगतउत्पत्तेः पुराधुनापि प्रलयामन्तरमपि तादृक्त्वं निर्विशेष- ब्रह्मतत्वं तत्पदलत्यमितीर्यते कथ्यते ॥ १८ ॥ १६ ॥ अनास्मिन् तत्वमस्यादिवाक्ये सर्यवेदान्ताथंधोतुरधिकारिणः देहेन्द्रियातीत वस्तुवंपदेन ईरितं पथितं स्वपदलक्ष्यमिति श्रुत्या प्रतिपादितमितिमावः प्रसीत्यनेन एकता तत्त्वंपदलदपयोरेकत्यं प्राहाते तत् तस्मादेषयमनुभूयताम् शिष्येण तत्त्वमसीति वाक्यश्रवणानन्तरम् लब्धात्मज्ञानेन अहंब्रह्मास्मीत्य नुसन्धान कर्त्तव्यमितिभायः॥२०॥२२॥ अयमात्मा ग्रह्मेति श्रुत्यर्थ श्रुतिर्विशदयति वास्यचतुष्टये मित्युक्तिः स्वप्रकाशापरोक्षवं स्वप्रकाशत्वम् अपरोक्षत्यं मतम् सिद्धम् श्रात्मेत्युक्त्या प्रकारादिदेहान्तमपन्चाभिन्नः प्रत्यगात्मेति गीयते कथ्यते ॥ २२॥ २३ ॥ रश्यमानस्य सर्यम्य जगतः तस्वं ब्रह्मशम्देनेर्यते कथ्यते तत् प्रह स्यप्रकाशात्मरूपकम् ॥ २४ ॥ २५ ॥ परजीवयोः परमात्मजीयात्मनो मायाविद्य उपाधी पिहायेष अय-

·महावाक्यरत्तावल्याम् ।
अखण्डं सचिदानन्दं परं ब्रह्म विलक्ष्यते ॥ २७ ॥
हकारः खेचरीमोक्तस्त्वंपदञ्चेति निश्चितम् ॥ २८॥
सकारः परमेशः स्यात्तत्पदञ्चेति निश्चितम् ॥ २९ ॥
सकारो ध्यायते जन्तुहकारो हि भवेद्वध्रुवम् ।। ३०॥
आयोरातत्पदार्थः स्याम्मकारस्त्वंपदार्थवान् ॥ ३१ ॥
तयोः संयोजनमसीत्यर्थं तत्त्वविदोविदुः ॥ ३२ ॥
नमस्समर्थो विज्ञयो रामस्तत्पदमुच्यते ॥ ३३ ॥
असीत्यर्थे चतुर्थी स्यादेवं मन्त्रेषु योजयेत् ॥ ३४ ॥
तीरं जीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥३५॥
संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः॥ ३६॥
अखण्ड सचिदानन्दं परं ब्रह्म बिलत्यते स्वमात्रमवशिष्यते इति
भायः ॥ २६॥ २७॥
मिति हकारः खेचरी प्रोक्तः त्वंपदार्थ इति निश्चितः सकारः
परमेशः परमात्मा स्यात् तत्पदार्य इति निश्चितः । हकारो जन्तु यः
हीति निश्चयेन ध्यायते स्वस्वरूपमितिशेषः तझ्यानात् ध्रुयं सकार:
परमात्मा उमयोरकत्वात् ब्रह्मस्यरूपो भवेत् भवतीत्यर्थः । “पेचा
खेचरीयुञ्जन्" इतिश्रुतेः हकारसकारयोः खेचरीत्यसिद्धिःप्रम हंस.
शब्दो विलोमेन तत्यमोरय प्रतिपादयति ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३० ॥
आयो रेफस्तत्पदलक्ष्यार्थः अपरो मकारस्त्वंपदलदयार्थः ॥ तयोः
संयोजनमसिपदार्थः रामशब्दन जीवात्मपरमात्मनोरभेद एवं योद्धयते
इति रामशम्दायं तत्पशा विदुः ॥ ३१ ॥ ३२॥
नमः शम्देन त्वं पदार्थो पिशेयः रामस्त पदार्य उच्यते चतुर्थी
मसीत्यर्थं स्यात् तयोरभेदश्चतुयर्थ इति भावःएवं मन्त्रेषु सर्वमन्येषु
योजयेत् जीयात्मपरमात्मनोरंक्यं माययेत् ॥ ३३ ॥ ३४ ॥
यथा क्षीरादिपदार्यःक्षीरादिपु संयुक्तः एकावं याति तथा मारम-
पिन्मुनिः आरमनि लमः पकन्यं याति ग्रहय भयतीत्यर्थः ॥३५॥३६॥

·जीवब्रोक्यमाक्यानि । यथाव्योम व्योमैव भवतिस्वयम् ॥ ३७॥ तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवितस्वयम् ।। ३८ ॥ ओं तत्सदिति सार्द्धान्तिकजीवब्रह्मैक्यवाक्यानि महावाक्य- रत्नावल्यां पष्ठमकरणेऽपत्रिंशत् ॥ ३०॥ यथा घटे नष्टे तद्वतव्योम स्वयं व्योमैव भवति तथोपाधिविलये शरीरनाशे ब्रह्मवितस्वयं ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः ॥ ३७ ॥ ३ ॥ इति मैधि त्रिलोकनाथमिश्नमरणीतायां माहापाक्यरत्नावलि- टीकायाम्प्रभाभिधानायाजीवबौक्ययापयविवरणं सम्पूर्णम् ॥ आहत्य त्रिचत्वारिंशदुत्तरद्विशतम्बाक्यानि ॥ २४३ ॥ ND-

·३२
महावाक्यरतायल्याम्।
अथ सार्द्धान्तिकमननवाक्यानि ।
अहमन्नमहमनमहमन्नम् ॥ १॥
अहमन्नादोऽहमन्नादोऽहमन्नादः॥२॥
अहंमनुरभवं सूर्यश्च ॥३॥
अहमेवेदं सर्वमसानि ॥ ४॥
यथा फेनतरङ्गादि समुद्रादुत्थितं पुनः ॥ ५ ॥
समुद्रे लीयते तद्द्वजगन्मय्यनुलीयते ॥ ६ ॥
अनात्मदृष्टरविवेकनिद्रामहंममस्वप्नगतिं गतोऽहम् ॥ ७॥
स्वरूपमूर्येऽभ्युदिते स्फुटोक्तैर्गुरोर्महावाक्यपदैः प्रयुद्धः॥८॥
पाणाश्वलन्तु तद्धम्मः कामैर्वा हन्यतां मनः ॥६॥
आनन्दबुद्धिपूर्णस्य मम दुःखं कथं भवेत् ॥ १० ॥
जीवन्मुक्च्युपायभूतमननप्रकारं वक्तुंमननवाक्यान्याह अहमन्नमित्यादि।
अन्नमहमत्रपुनरुक्तिभॊज्यमाप्यामरूपतामननदादाय । अन्नादः
अन्नभोक्ता तदोक्तृत्वरूपेणाहमेव वर्ते इत्यर्थः अत्रापि पुनरुक्तिरात्मनि
सर्पभोक्तरूपताभननदायित्ययसेयम् ॥ अहं मनुरभषम् सूर्यश्च
चकाराचन्द्रतारकादयोपि मत्तोम मिद्यन्ते इतिमायः ॥ इदं सर्व-
विकल्पितमहमेयासानि भवानीत्यर्थः ॥ १॥ २॥३॥४॥
यथा समुद्रात् उत्थितः फेनतरङ्गादिः तव लीयते तथा मदशा.
मादुत्थितंजगन्मय्यनुलीयते मयि लोनं भवति ॥ ५ ॥ ६ ॥
अनात्मदृष्टेरनारमनि देहादी प्रासाईमावस्य पुरात्मानात्माधिवेक-
निद्रासमुद्गतां निद्रामहं प्राप्य देहादावहममेतिस्वप्नति गतया.
नस्मिइदानीन्तु स्फुटोतः गुरूपदिष्टरित्यर्थः तस्वमस्यादिमहावाक्य.
पदः स्यरूपसूप्ये अभ्युदित सति ब्रह्माहमस्मोतिमवुद्धोविगतस्वनी
स्मीत्यर्थः ॥ ७॥
तहम्मःतेषां प्राणानां धर्मः निश्वासोच्छासादिमिः दशप्राणाश्च.
लन्तु गच्छन्तु या मनः कामः काममइल्पादिवृचिमिः हन्यताम्
यष्यताम् आनन्दबुद्धिपूर्णस्य देहत्रयरहिनस्य मम देहनियन्धनं दुःखं
कथं भदित्यर्थः ॥ ६ ॥१०॥

·साधान्तिकमननवाक्यानि ।
न मे बन्धो न मे मुक्तिन मे शास्त्रं न में गुरुः ॥ ११ ॥
मायामात्रविकासत्वान्मायातीतोऽहमदयः ।। १२॥
यात्मानमन्जसा वेनि काप्यज्ञानं पलायितम् ।। १३ ॥
कर्तृत्वमपि मे नष्ट कर्त्तव्यं वापि न कचित् ॥ १४ ॥
ग्रामण्यं कुलंगोत्रे च नामसौन्दर्यजातयः ॥ १५ ॥
स्थूलदेहगता होते स्थूलादिनस्य मे नहि ॥ १६ ॥
क्षुत्पिपासान्धराधिर्यकामक्रोधादयोऽखिलाः ॥१७॥
लिङ्गदेहगता ह्येते, ह्यलिङ्गस्य न विद्यते ।। १८॥
जडत्वप्रियमोदत्वधर्माः कारणदेहगाः ॥१६॥
न सन्ति मम नित्यस्य निर्विकारस्वरूपिणः ॥ २०॥
चिद्रूपत्वान्न मे जाड्य सत्यत्वानानृतं मम ॥ २१ ॥
आनन्दत्वान्न मे दुःखमज्ञानाभाति सत्यवत् ॥ २२ ॥
मम पन्धमोतो न स्तः तत्माधनीभूतगुरुशालादिकं नास्ति
मायामानविकासत्वात् बन्धादीनां मायिकत्यादहन्त्वदयोऽतोमायाती
तोऽस्मीत्यर्थः॥ ११ ॥॥ १२॥
प्रात्मानमञ्जसा अनायासेनस्वं ब्रह्मास्मीति वेनि ममावानं कापि
कुत्रचित् पलायितं तथा कर्तृत्वमपि मम नष्टम्चा रदानी क्वचित्
कुनापि कर्त्तव्यमपि न विद्यते ॥ १३ ॥१४॥
ब्राह्मणत्यादयो धर्माः स्थूलदेहणताः स्थूलाद्भिन्नस्य ममबते पूर्यो.
का धर्मान विद्यन्ते ॥ १५॥ १६ ॥
अखिलाः क्षुत्पिपासादयो गुणाः प्राणेन्द्रियान्तःकरमगोचराः
लिङ्देहगता भवन्ति पते पूर्वोक्ता गुणा अलिङ्गस्य मम न वि.
चन्ते ॥ १७॥ ॥१८॥
जाध्यमियत्यमोदत्वधर्माः कारणदेहगता भवन्ति नित्यस्य निर्वि-
कारस्वरूपिणः मम एते धर्मान सन्ति ॥ १६ ॥ ॥ २०॥
मम चिद्रूपत्यात जाऽयं न मम सत्यत्वात् अनृतं न मम आनन्द
अपत्यात दुःखं न प्रभागात् पूर्वोक्तं सब सत्यपद्ाति ॥ २१ ॥ २२ ॥

·महाचापपरलापल्याम् ।
नाहं देहो जन्ममृत्यू कुतो मे नाहं माणः तत्पिपासे कुतो मे॥२३॥
नाहं चेत शोकमोही कुतो मे नाई कर्ता बन्धपोतो कुतो मे ॥२४॥
आनन्दपनर्निनमाश्रयन्तमाशापिशाचीमवमानयन्तम् ॥ २५ ॥
माकपन्तं जगदिन्द्रजालमापत्कथं मां पविशेदसाम् ॥ २६ ॥
देवार्चनस्तानशीचभिक्षादौ वर्चना वपुः ॥ २७ ॥
तारं जपत वाक् तद्वत्यठताम्नायमस्तकम् ॥२०॥
विष्णु ध्यायतु धीर्यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् ।। २६ ॥
साक्ष्यहं किश्चिदम्पत्र न कुर्वे नापि फारये ॥ ३० ॥
ज्ञातं ज्ञातव्यमधुना दृष्टं द्रष्टव्यमद्भुतम् ॥ ३१ ॥
विधान्तोऽस्मि चिरं श्रान्तभिन्मात्रान्नास्ति किश्चन ॥ ३२ ॥
नाहं स्थूलदेवः अतः मम जन्ममृत्यू कुतः जायतेऽस्ति पद्धते
विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यतोति पड्मावधिकाराः कुतः नाई
प्राणो भवामि कु: मम क्षत्पिगसे भवेताम् नाहं चेतः तदाथयशोक-
मोही मम कुतः नहि कर्चा भोका या भरामि तनियन्धनपायमोक्षी
मम फुनो भवेतामित्यर्थः ॥ २३ ॥ २४ ॥
अन्ना हदये निजम् आननम् श्राश्रयन्तम् इदं मे स्यादित्याशा.
पिशाची स्वातिरिक्त नेत्ययमानयन्तम् जगदिन्द्रजालपम्मिथ्येत्ययलो.
फयन्तम् यस निलप सर्वत्र प्रममावेन वर्तमान मामापर कथं
प्रदिशेन् कदापिन स्रोदित्यर्थः ॥ २५ ॥२६॥
धपुः शरीरं मानशीघदेवार्चनभिक्षादिकर्मणि प्रथताम् पार
तारं पण जपतु सद् आम्नायमस्तकं घेदान्तं पठतु धी:
यि ध्यायतु यदा ग्रह्मानन्द यिलीयताम् निमग्ना भयतु । अहं
साक्षी अत्र किश्चिदपि न युज्यं नापि परैः कारये ॥२॥२॥२८॥३०॥
यत् सातम्यं निर्षिशेपं प्रम तदधुना ज्ञातुम् अरोपतया यदृष्ट-
व्यं तद तमामस्मीति पम् । असानदायां स्थातिरिक्तास्सित्य.
मुख्याचिरंधानतः सन्नी चिन्मापादतिरित किचन नास्तीति
मात्या पियालोऽस्मि ॥ ३१॥ ३२॥

·सार्धान्तिकमननवापानि ।
३५
न भूतं न भविष्यश्च विन्वयामि कदाचन ॥ ३३ ॥
न स्तौमि न च निन्दामि ह्यात्मनोऽन्यनहि कचित् ।। ३४ ॥
अलेपकोहमजरो नीरागः शान्तवासनः ।। ३५ ॥
स्वपूर्णात्मातिरेकेण जगजीवेश्वरादयः ॥ ३६॥
न सन्ति नास्ति पाया च तेभ्यश्चाहं विलक्षणः ॥ ३७॥
किङ्करोमि क्व गच्छामि किं गृहामि त्यजामि किम् ॥ ३८ ॥
यन्मया पूरितं विश्वं महाकल्पाम्कुना यथा ॥ ३६॥
ओं तत्सदिति सार्द्धान्तिकमननमहावास्यानि महावास्यरत्नावल्या
सप्तममकरणे ऊनचत्वारिंशत् ।।
ब्रह्मातिरेकेण भूतं भविन्यंच शब्दावर्तमानमपि न कहावन
चिन्तयामि न कञ्चन स्तौमि न च निन्दामि आत्मनोऽन्यत् धचि-
दपि न पश्यामि इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ ३४ ॥
अहं प्रपञ्चसत्ताविलक्षणत्वात् अलेपकः स्थूलदेहविलक्षण-
स्वाइजरोस्मि सर्वानहेतुलिङ्गशरोराभायात् नीरागः रागरहितः
शान्तवासनः स्यकसर्वसंस्कारः ब्राँय भवामीत्यर्थः ॥ ३५ ॥
स्वपूर्णरमातिरेकेण ब्रह्मातिरेकेण माया नास्ति जगजीवेश्वरादयः
म सन्ति तेभ्यश्चाहं विलक्षणः सर्वस्मादन्यो यिलक्षण इति
श्रुतेः ॥ ३६॥ ३७॥
यथा महाकल्पोम्जुना पृथिवी परिपूरिता तथा मया विश्वं पूरि-
तम् व्याप्तमित्यर्थः । एवं स्थिते कर्तव्यकार्याभावात् किं करोमि
गन्तव्यप्रदेशाभावात् गच्छामि । विषयसामान्याभावात् किं गृहा.
मि किया त्यजामिन किमपीत्यर्थ. सर्वस्य ब्रह्मस्वरूपत्वाद “मास्या
नाग्मेति निश्चिनु" इति श्रुतेः॥ ३८ ॥ ३६॥
इति मैथिल श्रीत्रिलोकनाथमिश्रप्रणीतायाम्महावाक्यरत्नावलिटी.
कायाम्प्रभाभिधानायाम्मननवाक्यविवरणं संपूर्णम् ॥ श्राहन्य वाक्यानि
प्रयशीन्युत्तरविशतम् ॥२२॥

·'महावास्यरत्नावल्याम् ।। अथ जीवन्मुक्तिवाक्यानि । स तत्र पति जनन् क्रीडब्रममाणः स्वीभिर्वा याना झातिभिर्वा वयस्यैर्वा नोपजनं स्मरन्निदं शरीरम् ॥१॥ स वा एष एवं पश्यन्नवं मन्वान एवं विजाननात्मरति- रात्मक्रीडः आत्ममिथुन आत्मानन्दः स्वराड् भवति ॥ २ ॥ तेदेवाः पुत्रेपणायाच वित्तपणायाथ लोकेपणायाश्च ससाधने- भ्यो व्युत्याय निरागारा निप्परिग्रहा अशिखा अयज्ञोपवीता अन्धा वधिरा मुग्धाः क्लीया मूका उन्मना इत्र परिवर्त्तमानाः शान्ता दान्ता उपरतास्तितिनवः समाहिता आत्मरतय आत्मक्रीडा प्रात्म- . मननसंम्हतचेतसां जीयदशायस्थमुक्तिप्रकाशाय सार्दान्तिक- जीवन्मुक्तियाझ्यानि लिख्यन्ते स तनेत्यादिना ।। यदृच्छया प्राप्तफलं जक्षन् भक्षयन सोभिया कोडन् यानैः वाहनः शातिभिः या वयस्यः मित्रः रममाणः उपजनं स्त्रीपुरुषयोरपभोगेन जायते यत्तदिदं शरीरं न स्मरन् यः स प्राषित् तत्र स्वं महिम्नि पति परिसमन्तादर्सते जीवन्मुक पवेति भायः॥१॥ स या एष प्रावित् एव आत्मायरणं पश्यन् एवं भेदप्रतीति मन्यानः एयमवास्तवं विजानन्नपि यान्मन्येव रतिः रमणं यस्य स सामन्येव मोडा विनोदी यस म प्रारमय मिथुनं युगलं यस्य स जोयात्मपरमात्मनोरेस्त्यात्तथा रसिद्धिः आत्मकपत्येन सर्वत्र नन्द- तोत्यात्मानन्दः स विद्वान् स्वयमेय राजते इति पराड् भवति ॥ म्याधमाचारलक्षणाभ्यः ससाधनाभ्यः पुत्रपित्तलार्कपणाभ्यो युत्याय ससाधनपणाप्रयसंन्यामं कन्या निरागाराः अभियतनाः निपरिमहाः शरीरधारणेनरपरिग्रहरान्यायशिलाः अयोपयाता: प्रमातिरिक्तरूपाप्रदणायन्धा. तथागन्दाग्रहणाधिराः मुग्धाः विषये. भ्यो धचित्यमुपगताः पन्गायुषतिजाटासु विकाररहिताः लीयाः मौकिकयात्तांमु का उन्मजाय लक्ष्यकतामचिचयापरिपर्तमानाः ना निपहानान्तरेन्द्रियादातानिगदीतयायेन्द्रियाः उपरता ·जीवन्मुक्तियापयानि । मिथुना आत्मानन्दाः प्रणवमेव परं ब्रह्मात्मप्रकाशं शून्यं जानन्त- स्तत्रैव परिसमाप्ताः ॥३॥ कुचेलोऽसहाय एकाकी समाधिस्थ श्रात्मकाम प्राप्तकामो निष्कामो जीर्णकामो हस्तिनि सिंहे दंशे मशके नकुले सपराक्ष- सगन्धर्वे मृत्योरूपाणि विदिला न विभेति कुतश्चनेति ।। ४ ॥ सर्वधर्मान् परित्यज्य निर्ममो निरहङ्कारो भूत्वा प्रन्मिष्ठं शरणमुपगम्य तत्त्वमसि सर्व खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्च- नेत्यादि महावाक्यानुभवज्ञानाद्रीवाहमस्मीति निश्चित्य नि- निवृत्ताःतितिक्षवःशीतोष्णादिद्वन्द्वसहिप्णयःसमाहिताः एकाग्रमनसः आत्मरतयः आत्मक्रीडा प्रात्ममिथुना अात्मानन्दाः पूर्व व्याख्याताः सोहमित्याकारकमायनाभावितान्तःकरणाःप्रणवमेव परं ब्रह्मान्मप्रका. शम् अतिरिक्तरन्यमिति जानन्तः तत्रैव ब्रह्मण्येव परिसमाप्ताः तद्भायमापनास्ते देयाः प्रजापतिशिष्या इत्यर्थः ॥ ३ ॥ जीर्णकोपीनकन्याधारणाकुचेलः स्वदेहातिरिक्तसहायामावादस. हायः अत एवैकाकी समाधी स्थितत्यान्समाधिस्थः स्वाम्ममापाय- शंपणं कामयते इत्यात्मकामासर्वकामनामाप्राप्तकामःअतपय निकामः जीर्णः कामः कुत्पिपासानियतकविषयातिरिक्तविषयानभिलापोयस्य स तयांत परिवाट अखिलाभिमानत्यागपूर्वक हस्तिसिंहदंशमशफन कुलसर्पराक्षसगन्धर्यादिषु समानां भयहेतुप्यपि भौहेतुस्वातिरिक्त- दप्टिम् पात्मनानखडेन मारयतीति मृत्युम्नस्य मृत्यो निर्विशेषचनन्य- स्य स्वरूपाणि विदित्या कुतश्चन कस्मादपि न विभेति भयहंतुईत. स्थ्यमाघादित्यर्थः “ सर्वात्मभावनाजुष्टं योगिनं सर्वजन्तयः। स्वात्म- त्यनय पश्यन्ति न द्विपन्त्यात्मरूपत " इति स्मृतः ॥ ४॥ यः यतिः सर्वधर्मान् परिणाम म्यादिरूपयन्धन हतन् परित्या ज्य दएडकमण्डल्यादायपि ममेदमिन्यभिमानरहितः निर्ममः देहन्दि यादो निरहदारो भत्या प्रलमापकतया प्रतिष्ठस्त्राचार्य शरणमुपगम्य सन्मुखतस्तत्यममि सय खस्पिद ग्रहल नेह गानास्ति किञ्चनेत्यादि ·महायाफ्यरतावल्याम् । विकल्पकसमाधिना स्वतन्त्रो यतिरचरति स सन्न्यासी स मुक्तः स पूज्यः स योगी स परमहंसः सोऽवधूतः स ब्राह्मण इति ॥५॥ जीवः पञ्चविंशकः स्वकल्पितचतुर्विंशतितत्त्वं परित्यज्य पड्विंशकपरमात्माहमिति निश्चयात् जीवन्मुक्तो भवति ॥६॥ तुरीयमतरमिति ज्ञात्वा जागरिते सुषुप्त्यवस्थापन्न इव यद्य- छुतं यादृष्टं तत्सर्वमविज्ञातमित्र यो वसेत्तस्प स्वप्नावस्थायामपि ताहगवस्था भवति सजीवन्मुक्तो भवति ॥७॥ सहद्विभातसदानन्दानुभबैकगोचरो ब्रह्मवित् विद्वांश्चक्षुरादि वाद्यमपञ्चोपरतः सर्व जगदात्मत्येन पश्यन्नात्मेति भावयन् कृतकृत्यो भवति ॥८॥ महावाक्यानुभवशानानिर्विकल्पकसमाधिना प्रलयाहमस्मीति नि. श्चित्य स्वतन्त्रश्चरति स सन्न्यासी स मुक्तः जीवन्मुकः स पूज्यः स पर योगी म परमहंसः परिवाजकः स एव मुख्योऽयकृता स मालको प्रमविरिष्टो भवतीत्यर्थः ॥ ५॥ पञ्चविंशकतत्त्वात्मको जीयः चियदाविपन्न माणादिपक भानेन्द्रियपश्चय कमेन्द्रियपध्यकम् अन्तःकरणचतुष्टयञ्चेति स्पफ- स्पितानि चतुर्विशतिसंघकानि तत्यानि परित्यज्य चतुर्षिशिनिनस्या- पयादाधारतया पशिफपरमात्माहमिनिनिश्चयाजीवन्मुक्तो भवतिाया तुरीयं चनुशं ग्राम न धरतीयनरमिनि भात्या जागरित जान- दयम्पायां यद्यच्छूतं यद्यदृष्टं सन्सर्यम् अधिशातमिय मुषुप्त्ययस्थापन- स्य यः यमंत् तस्य प्राषिदः सनायायायामपि तागयया भयनि यया यम्पया स जीयन्मुक्तो भयति ॥ ७ ॥ मटिमातीति मतिभातो यः सदानन्दलरनुमय पर एक- गौचरी विषयों यम्य म प्राययित् विधान चतुरादीनां यायमपञ्चेभ्यो पाविषयप उपरती निवृत्तः सर्वजगवामयनारमम्यरूपायन पश्य- मारमेति भाययन् हतया जीवामुक्तो भयतीग्यः॥

·जीवन्मुक्तियाक्यानि ।
निर्दन्दः सदाचञ्चलगात्रः परमशान्ति स्वीकृत्य नित्यशुद्धः पर-
मात्माहमेवैत्यखण्डानन्दः पूर्णः कृतार्थः परिपूर्णपरमाकाशमग्न-
मनाः मातोन्मन्ययस्थः सन्न्यस्तसर्वेन्द्रियवर्गोऽनेकजन्मानितपुण्य-
पुजपरिपककैवल्यफलोखण्डानन्दनिरस्तसर्वनेशकश्मलो ब्रह्मा-
हमस्मीति कृतकृत्यो भवति ।।६।।
ब्रह्मवाहमस्मीत्यनवरतंत्रह्ममणवानुसन्धानेन यः कृतकृत्यो
भवति स परमहंसपरिबाट ।।१०।।
भावाभावकलाविनिर्मुक्तः सर्वसंशयध्वस्तः
पूर्णाहंभावः कृतकृत्यो भवति ॥ ११ ॥
:
ब्रह्मवित शीतोष्णमुपदुःखाद्यभावानिन्धः विषयप्रेरणाराहि-
त्यात्सदाप्रवन्चलगावःस्वातिरिक्तवस्वभावात् परमशान्ति स्वीकृत्य
शान्तिप्रपञ्चो भूत्वा नित्यशुद्धस्वरूपः परमात्माहमति दृढानुभवात्
अखएडानन्दः पूर्णः व्यापक स्वकर्तव्यार्थाभायात् कृतार्थः परिपूर्ण-
परमाकाशे ग्रह्मणि मग्नं लीनं मनो यस्य स तथोक्नः प्राता उन्मन्यव-
स्था अमनस्काशा येन स तथोक्तःसन्यस्तस्त्यनःसयेन्द्रियवर्गः सर्व
न्द्रियविषयः वर्गशब्दविषयलक्षकः येन स तथोक्तः अनेकजन्मार्जित-
पुण्यपुस्जपरिपाकात्सजातं कैवल्यफलं यस्य म तधोक्तः अपएडा.
नन्दानुभवेन निरस्तं सर्पलेशकश्मलं दु.पजानं यस्य स तथोक्तः
ब्रह्माहमस्मीति कृतकृत्या जीवन्मुक्की भवतीत्यर्थः ॥६॥
अनवरतं ब्रह्मरूपप्रणयानुसन्धानेन ग्राहो पाहमस्मीति ज्ञानात् कृत
कृन्यो भयति यः स परमहंसपरिवाट जीवन्मुक्तो भवतीत्यर्थः ॥१०॥
भायकला झामेन्द्रियग्राहाशम्दादिविषयपञ्चकरूपिणी प्रभाष-
कला अन्तःकरणवृत्तिसमूहः ताभ्यां विनिर्मुक्तः अह देदो जीवो पा
पिरो ति सव्यसंशयः ध्वस्तो यस्य स तथोक्तः पूर्णब्रह्मभाधमापन्न.
त्वादहमेयेदंसर्यमिति पूर्णाभावारूटः हनहन्यो जीवन्मुक्तो भवती.
त्यर्थः॥ ११॥

·४० महावाक्यरत्नावल्याम् । पाणोहोप सर्वभूतविभाति विजाज विद्वान् भवते नातिवादी॥१२॥ श्रात्मक्रीड यात्मरतिः क्रियावानेप ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ १३ ॥ निमिपाई न तिष्ठन्ति वृत्ति ब्रह्ममयीं विना ॥ १४ ॥ यथा तिष्ठन्ति ब्रह्माद्याः सनकायाः शुकादयः ॥ १५ ॥ अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निराशिपः ॥ १६ ॥ सर्वद्वन्दैविनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते ॥ १७ ॥ कपालं वृक्षमूलानि कुचेलान्यसहायता ॥ १८ ॥ समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ १६ ॥ स्वमेपि योहि युक्तः स्यात् जाग्रतीव विशेषतः ॥ २० ॥ प्राणः परमात्मा एपः सर्वभूतैः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेरुपलदिनी विभाति विद्वान् श्रात्मानमयमहमस्मीति विजानन् नातिवादी भवते भवति अतिक्रम्य सर्वान् वदितुं शोलमस्येत्यतिवादी न भवति मित- भापी भूत इत्यर्थः ॥ १२॥ दारादिनरपेदयेण स्वात्मन्येव क्रीडारतियानादिक्रिया यस्य सो- यमात्मक्रीडः आत्मरतिः क्रियावान् एप विद्वान् ब्रह्मविदां वरिष्ठः जीवन्मुक्तो भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ शुकादिब्रह्मर्पयः सनकादयःनिन्यमुक्ता ब्रह्मादिदेवाश्च निमि. पार्द्धमपि ब्रह्ममयों वृत्ति विना यथा न तिष्ठन्ति तथा जीवन्मुक्ता अपिन तिष्ठन्ति ॥ १४॥ १५ ॥ यः अध्यात्मशास्त्रसिद्धान्तप्रीतिः यासीन उपविष्टः अपेक्षणीय- विपयाभावात् निरपेक्षः निराशिपः निर्गतसङ्कल्पजालः शीतोष्णादि- सर्वद्वन्द्वयिनिर्मुक्तो विद्वान् ब्रह्मण्येवावतिष्ठते ग्रह्मभायेनैव तिष्ठती. त्यर्थः ॥ १६॥ १७॥ परिवाड्भावमापन्नस्य मुनेः किं लक्षपमित्याह कपालं जलपात्रं नियासाय वृक्षमूलानि शीतनिवारणाय फुचेलामि कन्या- कोपीनादीनि भयरहित्यावसहायता सर्वत्र सचिदानन्द प्रलभाव- नया समता तुल्यता चैतत्सय जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ १८-१६ ।। जामति जाप्रदयस्थायामिय सनपि स्वप्नावस्थायामपि यः ·४ na जीवन्मुक्तिवाक्यानि । ईदृकचेष्टः स्मृतः श्रेष्ठो बरिष्ठो ब्रह्मवादिनाम् ॥ २१ ॥ निर्मानश्वानहदारो निन्दच्छिन्नसंशयः ।।२२।। आत्मक्रीड आत्मरतिरात्मवान् समदर्शनः ॥२३॥ स्मृत्वा स्पृष्ट्वा च भुक्त्वा च दृष्टवा ज्ञात्वा शुभाशुभम् ॥२४॥ न हृप्यति ग्लायति यः स शान्त इति कथ्यते ॥२॥ अमाप्तं हि परित्यज्य सम्पाप्त समतां गतः ॥२६॥ अदृष्टखेदाखेदो यः सन्तुष्ट इति कथ्यते ॥२७॥ नाकृतेन कृतेनार्थो न श्रुतिस्मृतिविभ्रमैः ॥२८॥ विशेषतः युक्त समाहितः स्यात् ईटकचेप्टः जाग्रत्स्वप्नयोर्ब्रह्माह- मस्मीति मननशीलः ब्रह्मवादिनां श्रेष्ठो परिष्टश्च भयती त्यर्थः॥ २०॥ २१ ॥ मानावमानराहित्यान्निर्मानः देहादग्यहङ्कारशन्यत्यान्निरहङ्कारः शीतोष्णादिद्वन्दातीतत्वान्निन्दः अहंब्रह्मैवेतिनिश्चयात्मकयुद्धया छिन्नसशयः स्वातिरिक्तवनिताधनपेक्षतयात्ममोडः आत्मन्येवरतिः प्रोतिर्यस्य स आत्मरतिः जीवात्माभिन्नपरमात्माहमस्मीत्यात्मवान् सर्वत्र समदर्शनोजीवन्मुक्तो भवतीत्यर्थः ॥ २२ ।। २३ ।। शुभाशुभम् थेयोरूपं शुभम् अधेयोरुपमशुमश्च स्वातिरिक्त नेति स्मृत्वा स्पृष्ट्वा भुफ्या दृष्ट्या परमार्यतो मिथ्यति मात्था शुभप्राप्ती न हप्पति अशुभप्राप्ती ने ग्लायति न शोचति एवं यो यततेस न्त इति कथ्यते ॥ २४ ॥ २५ ॥ यदप्राप्तं तदाप्तन्यमितीच्या परित्यज्य भाग्यवशात् सम्प्राप्ते यस्तुनि एतदेव पर्याप्तमिति समतां गताः। स्येष्टप्राप्त्यमाप्योर्यो . खेदाखेदो भयति स जीवन्मुक्तः सन्तुष्ट इति कथ्यते ॥ २६ ॥२७॥ प्रलविदा भरतेन प्रतिपिद्धकर्माचरणेन एतेन विहितकाचर. णेनार्यः प्रयोजनम् न विद्यते तथा श्रुतिस्मृतिविनमः कोपासना नकाएडगोचरतिस्मृतिम्रान्तिभिरर्यः प्रयोजनं न विद्यते इत्यर्थः ·४२ महावाक्यरलावल्याम्। निर्मन्धन इवाम्भोधिः स तिष्ठति यथा स्थितः ॥२६॥ सम्यगज्ञानावबोधेन नित्यमेकसमाधिना ॥३०॥ साङ्ख्य एवावबुद्धा ये ते साङ्ख्या योगिनः स्मृताः ॥३१॥ प्राणायनिलसंशान्ती युक्त्या ये पदमागताः ॥ ३२ ॥ अनामयमनाद्यन्तं ते स्मृता योगयोगिनः ॥ ३३ ॥ मुखदुःखदशाधीरं साम्यान मोद्वरन्ति यम् ॥ ३४ ॥ निश्वासा इव शैलेन्द्र चित्तं तस्य मृतं विदुः ॥ ३५ ॥ वाचामतोतविपयो विपयाशादशोज्झितः ॥ ३६ ।। निर्मन्धन इवाम्भोधिः वाताचलितसागर इच स ब्रह्मवित् यथा पूर्व प्रयोजनरहितः स्थितः तथा उक्तश्रुतिस्मृतिभ्रांतिभिरनाकुलितस्ति. प्रतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ २६ ॥ ये योगिनः सम्यग्शानावयोधप्रवर्तकेन नित्यम् ब्रह्म एकसमाधिना फेवलसमाधिनानहायत्र संख्यायते शायते तत्साड्यं परमाद्वैतशास्त्र- मेतस्मिन्नवयुद्धा ज्ञानवन्तस्ते योगिनः साङ्ख्याः जीवन्मुफ्ताः स्मृताः॥ ३० ॥ ३१ ॥ भूमध्ये तारकालोकेशान्तावन्तमुपागते। चेतनैकतने बद्ध माणस्प- न्दो निरुद्धयते " इत्यादिश्रुतिशुद्धगुरूपदिष्टयुक्तया प्राणाद्यनिलसं. शान्ती प्राणादिव्यापारोपरमे ये अनामयं निरुपद्यम् अनाद्यनन्तं " पदमात्मस्वरूपमागताः लक्ष्यैकतानचित्तास्ते योगयोगिनो जीवन्मुकाः स्मृता इत्यर्थः ॥ ३२॥३३॥ यथा शैलेन्द्र मेरु निश्यासोटासा न चालयन्ति तथा सुखदुःख- दशाः शीतोष्णसुखदुःखादयो यं धीरं ब्रह्मनिष्ठं साम्यात् समभावात् न प्रोद्धरन्ति चालयन्ति तस्य ब्रह्मनिष्ठस्य चित्तं मृतमिति पिदुः स जीवन्मुक इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ यतो घाचो निवर्तन्ते इति श्रुत्यनुरोधेन चाडमानसवृत्तीनामतीतं ब्रोव विषयोयस्यसतथोक्तःविषयाशादशा उम्भिता येन स तथोक्तः यः पगनन्दरमानुग्धः पगनन्दग्माम्यादनेन विषयानन्दं प्रत्यदुन्ध.

·४३ जीचन्मुक्तिवाक्यानि । परानन्दरसातुब्धो रमते स्वात्मनात्मनि ॥ ३७॥ निर्ग्रन्थिः शान्तसन्देहो जीवन्मुक्तो विभावनः ॥ ३८ ॥ अनिर्वाणोऽपि निर्वाणश्चित्रदीप इव स्थित : ।। ३६ ॥ निर्धनोपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥ ४० ॥ नित्यतृप्तोप्यभुजानोप्यसमः समदर्शनः ॥ ४१ ॥ कुर्वन्नपिन कुर्वाणवाभोक्ता फलभोग्यपि ॥ ४२ ॥ शरीर्यप्यशरीरोसौ परिच्छिन्नोपि सर्वगः ॥ ४३ ॥ अध्यात्मरतिरासीनः पूर्णः पावनमानसः ॥ ४४ ।। नैष्कर्येण न तस्यार्थस्तस्यार्थोस्ति न कर्मभिः ॥ ४५ ॥ वित्तः प्रचलितचित्तो भव ते स विद्वान् स्थात्मना अखण्डाकारवृत्ति- मदन्तःकरणेन आत्मनि स्वे मदिनि रमते ॥ ३६ ॥ ३७ ।। अहङ्काररूपप्रन्धिर्वतिसूर्यचन्द्रमण्डलरूपप्रन्थयो या निर्गतायसा- त् स निर्ग्रन्थिः शान्तसन्देहः विभावनः स्यातिरिक्तभावनारहितः। अयं जीयन्मुफ्तः अनिर्वाणोऽपि अप्राप्तकैपल्यमोक्षोऽपि निर्वाणः निर्वाणोऽस्यास्तीति निर्वाणः प्राप्तकैवल्यमोक्ष एवेत्यर्थः यतः जीय- न्मुक्तस्येऽपि अस्य कैचल्यमुक्तिसादृश्यमस्ति तदेव दर्शयति चित्रदीप इघ स्थितः इति ॥ ३० ॥ ३६॥ निर्धनोऽपि सदैव तुष्टः सहायशन्योऽपि योगमाहात्म्यान्महाबलः अभुजानोपि ब्रह्मामृतरसास्वादान्नित्यतृप्तः असमः असदृशः सर्यत्र समदर्शन. ॥ नित्यादिकर्मकुर्वन्नपि कर्तृत्वाभिमानामायात् किश्चि. दप्यकुर्वाणः परदृष्ट्या प्रारब्धामासफलभोग्यपि अभोका स्वरएपा भोक्ता न भवति ॥ एप योगी शरीरो अपि शरीराभिमानाभावात् अरा- रीरो परिछिन्नोऽपि सोपाधिरपि सर्वगः सर्वगतो भवति अध्यात्म शाखारतिः स्वे महिन्यासीनः पूर्णः व्यापकः पाचनमानसो जीय. न्मुफ्तो भवतीत्यर्थः ॥ ४० ॥ ४१ ॥ ४२ ॥४३॥४४॥ यस्य ब्रहानिष्ठस्य मनःपासनारहितं भवति तस्य धर्मभिः श्रुतिस्मृ. स्युक्त नार्थःप्रयोजनमस्तिनैष्कर्येण सन्न्यासेन च तस्यनार्थः प्रयोजनम्

·महावाक्यरत्नावल्याम।
न समाधानजाप्याभ्यां यस्य निर्वासनं मनः ॥ ४६॥
जगज्जीवादिरूपेण पश्यन्नपि परात्मवित् ॥ ४७ ॥
न तत्पश्यति चिद्रूपं ब्रह्मवस्त्वेव पश्यति ॥ ४ ॥
अहमन्नं सदाबाद इति हि ब्रह्मवेदनम् ॥ ४६ ॥
ब्रह्मविद्सति ज्ञानात् सर्व ब्रह्मात्मनैव तु ।। ५० ।।
समाधिमथकर्माणि मा करोतु करोतु वा ॥ ५१॥
हृदयेनात्तसर्वेहो मुक्त एवोत्तमाशयः ॥ ५२ ।।
अतरत्वाद्वरेण्यत्वा धृतसंसारवन्धनात् ।। ५३ ।।
तत्वमस्यादिलक्ष्यत्वादवधूत इतीयते ॥ २४ ॥
समाधानं समाधिः जाप्यं प्रणवादिजपस्ताभ्यामपि न प्रयोजन-
मस्ति जीवन्मुफ्तस्य ब्रह्ममात्रप्टित्वात् कर्मादिमिः प्रयोजनामावा.
दित्यर्थः ॥ ४५ ॥ ४६॥
परात्मवित् ब्रह्मवित् प्रपञ्चजातं जगजीवेशादिरूपेण पश्यन्नपि न-
हि तत्तथा पश्यति किन्तु प्रहातिरिक्तं न किञ्चिदस्तीति चिद्रूपं ब्रह्म-
पत्येव पश्यति ब्रह्मातिरिक्तस्यासद्भायात् ।। ४७ ॥४८॥
ग्रामवित् अहमन्नं फर्मफलं सदामाद: फर्मफलमोक्ता इत्येव ब्रह्मा-
वेदनं ब्रह्मशानम् तस्मात् मानात् ब्रह्मात्मनेच ब्रह्मरूपेणेच सर्व जगत्
ग्रसति एयच स्वयमेपायशिप्यते इतिमाघः ॥ ४२ ॥ ५० ॥
हृदयेनात्ता विचारखुद्धया त्यक्ताः सर्वहाः सर्यवासना यस्य
ससमाधिमथया कर्माणिश्रुतिस्मृत्युक्तानि करोतु या मा करोतु सर्वथा
उत्तमारायः मुनिः मुक एप जीवन्मुफ्त एष भवति ॥५१॥५२॥
अवधूतशब्दार्थप्रकाशफहेतुचतुष्टयसत्यायधूतो अलविद्वरिष्ठो
भवति तथाहि प्रयमवर्णार्थहेतुरक्षरत्यादिति द्वितीययायहेतुर्वरेण्य-
त्यादिति तृतीयवाहतुतसंसारपन्धनत्यादिति चतुर्थयाहतु-
सत्यमस्यादिसदयत्वादिति एतेन यत्र धर्मचनुय्यस्य गिनिः म
परावधूतः पश्यते इति फसिराम ॥ ५३॥ १४ ॥

·४५ जीवन्मुक्तिवाक्यानि। यो विलडध्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः पुमान् ।। ५५ ॥ अतिवर्णाश्रमी योगी अवधृतः स कथ्यते ॥ ५६ ।। यथा रविः सर्वरसान् मभुङक्त हुताशनरचापि हि सर्वभक्षः ॥५७॥ वयैव योगी विषयान् प्रभुक्ते न लिप्यते पुण्यपापैश्च शुद्धः ५। केवलं सुसमः स्वच्छो मौनी मुदितमानसः ।। ५६ ।। सन्तोपामृतपानेन ये शान्तास्वप्तिमागताः ॥ ६०॥ श्रात्मारामा महात्मानस्ते महापदमागताः॥६१ ॥ होमर्पभयकोषकामकार्पण्यदृष्टिभिः ।। ६२॥ न हृप्यति ग्लायति यः स जीवन्मुक्त उच्यते ।। ६३ ।। य पुमान् योगी वर्णान् श्राश्रमान बिलड्ध्य श्रविक्रम्य प्रात्म न्येव स्थितो भवति सोऽतिवर्णाश्रमी वर्णाश्रमाचारातीतो ऽवधूतो जीप न्मुक्तो भवति ॥ ५५ ॥१६॥ यथा रवि सूर्य सर्वरसान् विषयगतरसान भुते हीतिनिश्च येन यथा हुताशनोऽग्निश्चापि सर्वभक्ष च शब्दाद्वायुर्यथा सर्यरसान् शोपयति तथैव योगी विषयान् भुते शुद्ध सन् तदगतपुरयपापैर्न लिप्यते अहद्वारामावादित्यर्थ ॥ ५७ ।। ५८ ॥ मुदितमानस सदासन्तुष्टचित्तो मौनी स्वच्छ प्रतिस्वच्छहदय फेवल ब्रह्म स्वस्वरूपमितिशाना सुसम साम्यमापन्न सन् जीयन्मु तो भवतीत्यर्थ ॥ ५९॥ ये ग्रह्मविद शान्ता शान्तिमुपगता ब्रह्म स्वस्यरूपमित्ययगमस आतेन सन्तोपामृतपानेन तृप्तिमागतास्तृप्ता दारादिनैरप येण प्रात्म म्येयारमन्त इत्यात्मारामास्त महात्मान महापद ब्रह्म यागता प्राप्ता भवन्तीत्यर्थ ॥६० ॥ ६ ॥ स्थप्सितविषयलाभजा हर्ष तादृशविषयालामजोऽर्ष शोकः । भय देत बोध इद मे स्यादित्पमिलाप काम स्वातिरिवास्तिल- शानी एपण तस्य माय कापण्यम् तपा दृष्टिमान तामि हादिकार्प. एयान्तशानत. य न हप्यति न ग्लायति स जीवन्मुक्त उच्यते ६२३३

·४६
महावाक्यरतापल्याम् ।
अहङ्कारमयीं त्यक्त्वा वासनां लीलयैव यः॥६४ ॥
तिष्ठति ध्येयसन्त्यागी स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ६५ ॥
मौनवान्निरहंभावो निर्मानो मुक्तमत्सरः ॥ १६॥
यः करोति गतोद्वेगः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ६७ ।।
यावती दृश्यकलना सकलेयं विलोक्यते ॥ ६८।।
सुष्टु सन्त्यक्ता स जीवन्मुक्त उच्यते ॥६६॥
उद्वेगानन्दरहितः समया स्वच्छया धिया ॥ ७० ॥
न शोचते न चोदेति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ७१ ॥
सर्वेच्छाः सकलाः शङ्काः सर्वेहाः सर्वनिश्चयाः ॥ ७२ ।।
धिया येन परित्यक्ताः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ७३ ।।
सा येन
देहमायोपयोगिकौपीनाच्छादनमितादायपि लीलयैघ अनाया.
सेनाहकारममकाररूपां वासनां त्यक्त्वा ध्यादृध्यानादित्रिपुटीत्यागी
यस्तिष्ठति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ६४ ॥६५॥
मौनवान् मौनी निरहंभावः अहकाररहितः निर्मानः मानामिलाप-
शून्यः मत्सरः अन्यशुमद्वेषः मुत्तो यस्मात् स तथोक्तः गतोदेगः निरु-
द्विग्नः सङ्कल्पवर्जितःदेहधारणभिक्षादि कर्मयः करोति स जीवन्मुफ्त
उच्यते॥६६॥ ७॥
अघिद्या तत्कार्यरूपिणी यावती या सकलेयं दृश्यकलना संसार:
घ्यायहारिक्स्येन विलोक्यते अशानिमिः सायेन शानिनामुष्टुसन्त्यका
सन्यस्ता स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ६ ॥१६॥
स्वामीविषयालामज उद्वेगः स्वाभीष्टविषयलामज मानन्दः
ताभ्यां रहितः समया तुल्यया स्यच्छया धिया न शोचते न चोदात
विषाद हर्ष था न याति यः स जीवन्मुक्तो भयति ॥ ७० ॥७१ ।।
अमाप्तयस्तुविश्याः सर्या इच्याः इदमिदं या नवेति सकलाः शकाः
सन्देहाः प्राप्तयस्नुनि पुनः पुनमागम्यापाररूपाः सयदाः देह पयाहं
जीप एवाहमित्येयमाकाराः सयें निधया धिया ब्रह्माकारपरिणतया
युया येन परित्यकाः स जीयन्मुक्त उच्यते ॥७२॥७३॥

·जीवन्मुक्तिवाक्यानि । जन्मस्थितिविनाशेपु सोदयास्तमयेषु च ।। ७४ ॥ सममेव मनो यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ७५ ॥ सर्वाधिष्ठानचिन्मात्रे निर्विकल्पे चिदात्मनि ॥७६ ।। यो जीवति गतस्नेहः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ७७ ॥ क्रियानाशाद्भवेचिन्तानाशोऽस्माद्वासनातयः ॥ ७८ ॥ वासनाप्रक्षयो मोतः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ७६ ॥ निर्विकल्पा च चिन्मात्रा रत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते ॥ ८ ॥ सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ १ ॥ देहेन्द्रियेप्वहंभाव इदंभावस्तदन्यके ॥२॥ यस्य नो भवतः कापि स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ३ ॥ उदयास्तमयाभ्यां सहितेषु जन्मस्थितिविनाशेषु चशम्दात्तत्तका- रणीभूतपुण्यपापेषु यस्य मन. सममेव तुल्यमेव स जीवन्मुक्त उच्यते ॥७॥७५।। सर्यप्रपञ्चारोपापयादाधिष्ठानचिन्माने निर्विकल्पे विदात्मनि स्वस्वरूपत्वेन साक्षात्कृते सति सर्वत्र गतस्नेहः सन् यो जीवति स जीवन्मुक्त उच्यते ।। ७६ ॥ ७ ॥ फलेच्छया क्रियते इति क्रिया तत्फलेन्छामायात् क्रियानाशी भवति स्वकर्तव्यामावतया क्रियानाशातत्फलचिन्तापिनश्यति अस्मा- चिन्तानाशात्तद्धतुवासनाक्षयो भवति सर्वानर्थभूतवासनाक्षयाधारो मोक्ष इति यो जानाति स जीवन्मुक्त उच्यते || ७ || ७६ ॥ जगजीवेश्वररूपनानाकरपना विकल्पः तद्रहिता निर्विकल्पा चिन्मात्रा शानमावस्वरूपा गृत्तिः अन्तःकरणपत्तिः ग्रहाकारण परिणता प्रोति कथ्यते यस्य योगिनः सर्पदा सा प्रज्ञा भवेत् स जीवन्मुक्त उच्यते ॥८॥१॥ स्थूलोह यशोह शृणोमि पश्यामीत्यादिदेहेन्द्रियेप्यहमाय. तद- न्यके क्षेत्रदारादाविदभायः ममत्वमायः तावुमायपियचापि फ्यचिदपि यस्य नो भयनः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ८ ॥ ८३ ।।

·महावाक्यरत्नावल्याम् । न प्रत्यगब्रह्मणोर्मेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः ॥ ४ ॥ मज्ञया यो विजानाति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ५ ॥ साधुभिः पूज्यमानोपि पीड्यमानोपि दुर्जनः ॥ ८६ ।। सममेवभवेद्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ।। ८७ ॥ यथास्थितमिदं यस्य व्यवहारवतोपि च ||८|| अस्तं गतं स्थितं व्योम स जीवन्मुक्त उच्यते ॥६॥ नोदेति नास्तमायाति मुखदुःखे मनःमभा ॥१०॥ यथा प्राप्तस्थितिर्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११ ॥ यो जागर्ति सुपुप्तिस्थो यस्य जाग्रन्नविद्यते ॥ १२ ॥ जीवात्मपरमात्मनोभदं ब्रह्मसर्गयोः श्राधाराधेयताकार्यकारण- ताभास्यभासकताभेदं कदापि प्रशया यो न विजानाति स जीवन्मुफ्त उच्यते ॥४॥५॥ साधुभिःसजनैःईश्वरयुद्ध्यापूज्यमानोऽपि दुर्जनः भ्रान्तोयमिति पोऽयमनोपि यो भवति तथापि यस्य च तत्पूजापीडाकर्मणोःसममेय तुल्यमेव मनइतिशेषः भवेत् स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ६॥ ७ ॥ यस्य साधकस्य व्यवहारयतोपि इदं ब्रह्मतत्त्वं यथा स्थितं भवति स जीवन्मुफ्त उच्यते यथास्थितम् अस्तंगतं या घटशरावादि अाका- शन्तु यथा स्थितं भवति तथेत्यर्थः ॥ ॥६॥ यस्य मनःप्रमा प्रसन्नता सांसारिकमुखोदये नोदेति नाधिकवि- कासतामेति सांसारिकदुःखोदये मास्तं न चैवरयं प्रोमोति स यथामाप्तस्थितिः सन जोयन्मुफ्त उच्यते ॥६०॥६१ ॥ यः सुषुप्तिस्योऽपिजागर्ति यस्य जाप्रत्जाप्रदुपलाक्षतावस्थादिन विद्यते यात्मा झानसरूपः एकरमः सयंदा तिष्ठति शानस्य कदापि कथमपि अभायानभ्युपगमात् “ नहि द्रष्टुईटेबिपरिलोपो विद्यते " इति श्रुतेः तदाशयेनाह य आत्मामुपुतिस्थःमुपुप्त्यवस्थापन्नः जागनि प्रयुद्धो भवति स्वयंप्रकारार्थतन्यरूपेण विराजते यथा मुषुप्ती इन्द्रि यादीन्युपरमन्ते तथा मानरूपात्मा नोपरमते मुपुन्प्युस्थितस्य सीपुप्त

·जीवन्मुकिवाक्यानि ।
यस्य निर्वासनो बोधः स जीवन्मुक्त उच्यते ।। ६३ ।।
रागद्वेपभयादीनामनुरूपं चरन्नपि ॥ १४ ॥
योऽन्तोमवदत्यच्छः सजीवन्मुक्त उच्यते ॥ ३५ ॥
यस्य नाहकृतो भावो युधिर्यस्य न लिप्यते ॥ ६ ॥
कुर्वतोऽकुर्वतो वापि स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ६७ ।।
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विनते च यः ॥ ८ ॥
होमर्पभयोन्मुक्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ।। ६६ ।।
यः समस्तार्थजालेषु व्यवहार्यपि शीतलः ॥ १० ॥
पराविव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ १०१ ॥
सुखस्मरणात् तथा च श्रुतिः “ मुखमहमस्याप्सन्नैवकिञ्चिदवेदिप-
म्" इति यस्य जाग्रन्निति यस्यस्वरूपस्थितस्यात्मनःजाग्रत् जाप्रदव-
स्था नविद्यते यथा जाप्रवस्थायाम् इन्द्रियाणि स्वविषयेषु वर्तन्ते
तथायमात्मा सर्व जगदहमेयास्मीत्यनुसंधानात् कस्मिश्चिद्विषये न
वर्तते किन्तु निविषयः सन् स्वस्वरूपमात्रमुद्योतते यस्य बोधी
निर्वासनः संस्काररहितो भवति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ३२॥ १३ ॥
ये बहिः रागादितत्तवृत्त्यनुरूपं चरन्नपि व्योमवदतिस्वको
नासक्तो भवति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ १४ ॥ ५ ॥
यस्य.कर्मकुर्वतो कुर्यतोपि या देहादिसम्बन्धेनाहमिदं वर्म करो.
मोत्यहड्कृती भायो न विद्यतेयस्य थुद्धिःपमपत्रस्थजलबिन्दुवकर्मणि
तत्फले पो न लिप्यते स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ६६ ॥ ६ ॥
यस्माद्योगिनः सकाशाल्लोको नोद्विजते यश्च योगी लोकास्नो-
द्विजतेन ग्लानिविशेष भजते यश्च स्वभावतो हमर्पभयोन्मुक्तः स
जीवन्मुक्त उच्यते । ॥ ६ ॥
यः शानी अश्वत् परार्थेविय आत्मातिरिक्तशम्दादिविषयेटिव
शरीरयात्रोपयोगिसमस्तार्थजालेषु अन्नाच्छादनादिरूपसर्व विषय-
समूहेषु व्यवहारी अपि स्वात्मात्मीयाज्ञानाभावात् शीतलः न
त्वसंवत् परिश्रान्तः अखण्डात्मकमानेन परिपूर्णत्मा म्यापकरूपी
भवति स जीवन्मुक्त उच्यते । १०० ॥१०१॥

·५०
महावाक्यरत्नावल्याम् ।
मजहाति यदा कामान् सर्वान् चित्तगतान्मुने ॥ १०२ ॥
मयि सर्वात्मके तुष्टः सजीवन्मुक्त उच्यते॥ १०३ ।।
चैत्यवर्जितचिन्मात्रे पदे परमपावने ॥१०४॥
अक्षयचित्तो विश्रान्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ १०५ ॥
इदं जगदयं सोऽहं दृश्यजातमवास्तवम् ॥ १०६ ॥
यस्य चित्ते न स्फुरति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥१०७॥
शान्तसंसारकलनः कलावानपि निकलः ॥ १०॥
यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ १०६।।
चिदात्माहं परात्माहं निर्गुणोहं परात्परः ॥ ११० ।।
आत्ममात्रेण यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्त उच्यते ।। १११ ॥
हे मुने यदा वित्तगतान् सर्वान् कामान् प्रजहाति मयि सर्वात्मके
परमात्मनि तुष्टश्च भवति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ १०२॥ १०३ ॥
अतुम्धचित्तः निश्चलचित्सः सन् चैत्यवर्जितचिन्मात्रे निर्विषयः
शुद्धचैतन्ये परमपावने पदे स्थाने यः विश्रान्तः शान्ति प्राप्तः स
जीवन्मुक उच्यते ॥ १०४ ॥ १०५ ।
इदं जगत् अयमन्यः सोहं देवदत्त इत्यादि अवास्तवं मिथ्या-
भूतं दृश्यजातं यस्य चित्ते न स्फुरति प्रकाशते सजीयन्मुक
उच्यते ॥ १०६ ॥ १०७॥
शान्तसंसारकलनः निवृत्तसंसारक्षानः कलाघानपि प्रश्नोप.
निपदुक्तमाणादिकलावानपि निकलः कलाभिमानरहितः चित्त.
धानपि निधित्तः चित्ताभिमानशन्यो यो भवति स जीवन्मुक
उच्यते ॥ १०॥ १०९।।
व्यष्टिप्रपञ्चाधिकरणत्वेन भानाश्चिदात्माहम् समष्टिप्रपश्चाधार-
त्वेन मानापरात्माहम् गुणप्रयापवादाधारस्वेन मानानिर्गुणः पर.
स्मानीवादपि परत्वेन भानात् परात्परोऽहमित्यनेकपिकल्परू-
पानात्मापद्यसिद्धाममात्रेण यः सदा तिष्ठति स जीवन्मुक्त
उच्यते ॥ ११०॥ ११९ ॥

·जीवन्मुकिवाक्यानि ।
५१
दोत्रयातिरिक्तो शुद्धचैतन्यमस्म्यहम् ।। ११२ ॥
ब्रह्माहमिति यस्यान्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११३ ॥
यस्य देहादिकं नास्ति यस्य ब्रह्मेति निश्चयः ॥ ११४ ।।
परमानन्दपूर्णो यः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११५ ।।
नित्यानन्दः प्रसन्नात्मा ह्यन्यचिन्ताविवर्जितः ॥ ११६ ।।
किश्चिदस्तित्वहीनो यः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११७ ॥
अहं ब्रह्मास्म्यहं ब्रह्मास्म्यहं ब्रह्मेति निश्चयः ॥ ११ ॥
चिदहं चिदहञ्चेति स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ११६॥
ओं तत्सदिति सार्द्धान्तिकजीवन्मुक्ति महावाक्यानि महावाक्यरत्रा-
वल्यामष्टमपकरण एकोनविंशतिशतम् ।।
स्थूलसूक्ष्मकारणदेहत्रयभिन्नोहम् अहं शुद्धचैतन्यमस्मि यस्या-
न्तः हृदये ब्रह्माहमित्यखएडाकारवृत्तिः स्फुरति स जीवन्मुक्त
उच्यते ॥ ११२॥ ११३ ॥
यस्य देहादिकं नास्ति देहेन्द्रियायभिमानो नास्ति यस्य प्रपञ्चो.
ब्रह्मेति निश्चयो भवति यश्च सदा परमानन्दपूर्णं भवति स जीवन्मुक्त
उच्यते ॥ ११४ ॥ ११५ ॥
सदानन्दस्वरूपे निमग्नत्वान्नित्यानन्दः अत. प्रसन्नात्मा हीति
निश्चयेन श्रन्यचिन्नाविवर्जित स्वव्यतिरेकेणान्यदस्तीतिचिन्ताशून्यः
किश्चिदस्तिस्यहीनः प्रातिमासिक व्यावहारिकञ्च यत्सत्त्वं ताभ्यां
हीनो यो भवति स जीवन्मुक्त उच्यते ।। ११६ ॥ ॥ ११७ ॥
अहं ब्रह्मोति चिदहमिति च यस्य निश्चयः स जीवन्मुक उच्यते
आवृत्तिरादरार्था ॥ ११ ॥ ११६ ।।
इति मैथिलभीत्रिलोकनाथमिश्रणीतायाम्महावाक्यरत्नावलिटी-
कायाम्पमामिधानायाञ्जीवन्मुक्तिधाक्यविवरणं सम्पूर्णम् । आइत्य
वाक्यान्येकाधिकचतुश्शम् ॥ ४० ॥

·५२ महायापयरत्नावल्याम्। अथ सार्दान्तिकस्वानुभूतिवाक्यानि ॥ योसावसौ पुरुषः सोहमस्मि ॥१॥ तयोडं सोऽसौ योसौ सोहम् ।। २ ।। तं शान्तमचलमद्वयानन्दचिद्धन एवास्मि ॥३॥ तत्पूणानन्दैकबोधस्तद्व पौवाहमस्मि ॥१॥ वं वाहमस्मि भगवो देवतेहं वै त्वमसि ॥ ५ ॥ सच्चिदानन्दात्मकोऽहमजोऽहं परिपूर्णोहमस्मि ॥६॥ शुद्धाद्वैत ब्रह्माहम् ॥७॥ वाचामगोचरनिराकारपरब्रह्मस्वरूपाहमेव ।। ८॥ योसौ विश्वाधिधानभूत ईश्वरः सोऽसौ दरातरविलक्षणः पुरुषः पुष्पोत्तमो भवति सोऽहं जीयोऽस्मि एतावता तत्त्वमस्यादिवाना- लतिनं जीवात्मपरमा.मनोरलक्षितम्भवति ॥१॥ तत्तदेहे यःअहं जीवःसोसौपरमात्माईश्वरः यः असो परमात्मा सोहम् एनायता अध्यात्माधिदेययोरेकोभावरूपग्रहलक्षितम्भवति। यस्तत्वमस्यादिवाक्यप्रतिपादितस्त शान्तम् अचलं मावश अहः मद्वयानन्दचिद्धन एयास्मि नान्य इत्यर्थः ॥३॥ यत्तत्पदलदयपरिपूर्णानन्दकबोधरूपेणावशिष्यते तयाहमस्मि ब्रह्मातिरिक्तवस्त्यन्तराभायात् ॥ ४॥ हे भगयो है भगवति सम्मानरूपिणि देवते त्वमेवाहमस्मि अहमे- घत्वमसि प्रत्यकपररूपयोरावयोरन्तरं न विद्यते इत्यर्थः ।। ५ ।। सत् कालप्रयानपायि चित् मानम् आनन्दः मुखम् आत्मा स्वरूप यस्य स तथोक्तः अहमस्मि स्वस्मादन्यन्न जायते अन्यस्मादपि स्वयं न जायते इत्यजोऽस्मि परिपूर्णास्मि व्यापकतया परिपूर्णास्मि ॥६॥ अशुद्धद्वैतापयसिद्धशहादतरूपेण हणात् ब्रह्माहं न जीयो. रमीत्यर्थः ॥७॥ गुणरूदियोगादियननत्तोनामधियः निराकारः परालस्या- पाहम नान्यस्त्यर्थ. 101 .

·स्वानुभूतियापयानि। सदोज्वलोऽविद्यातत्कार्यहीनः स्वात्मबन्धहरः सर्वदा द्वैतरहित प्रानन्दरूपः सर्वाधिष्ठानसन्मात्रो निरस्ताविद्यातमोमोहोहमेवाह- मोम् तत्सद्यत् परं ब्रह्म रामचन्द्रनिदात्मकः सोहमोम् तद्रामभद्रः परं ज्योतीरसोहमोम् ॥ ६॥ तत्परः परमपुरुषः पुराणपुरुषोत्तमो नित्यशुद्धयुद्धमुक्तसत्यपरमा- नन्दानन्ताद्वयपरिपूर्णः परमात्मा ब्राह्मवाहं रामोऽस्मि ॥ १० ॥ त्रिषु धाममु यहोज्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् ॥ ११ ॥ तेभ्यो विलक्षण: साती चिन्मानोहं सदा शिवः ॥ १२ ॥ मय्येव सकलं जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितम् ॥ १३ ॥ सदोज्वलति सदा प्रकाशते इति सदोज्वलः मविद्या तत्कारियन- न्तकोटिग्रह्माएडानि तद्धीनः । स्वात्मवन्धं जीयत्वं तस्य हरः नाशकः सर्वदा कालत्रयेपि द्वैतरहितः प्रानन्दरूपः सर्वाधिष्ठानसन्मात्रः अखि- लाधारसद्भूयोऽस्मि निरस्ताविद्यासमोमोहः यशानेन निरस्तः अवि- घारताधिष्टानगततमोमोहोयस्य स तथोक्तः अहमेव अहमोम् अहमो- द्वारार्थभूतं ब्रह्म तत्सन्मात्र यत्परं ब्रह्मतत्स्वरूपत्वेन राजते स्वातिरिक्त. प्रपश्चद्राषकश्च भवतीति रामचन्द्रो यः समचन्द्ररूपेण विदात्मकः सोहमाम् ब्रह्म तहह्म राजमान महस्तेजोरूपमद्रस्वरूपं यस्य सत- धोक्तः परं ज्योतीरसः सर्यस्मात् परत्वेन ज्वलतीनिरमोहमोम् अहं ब्रह्मास्मीत्यर्थः ॥ ६॥ तत्परः ब्रह्मस्वरूपोस्मि परमपुरुषोहमस्मि पुराणपुरुषोत्तमोहम- स्मि एवं रीत्यात्र नित्याद्यात्मानुभवाश्यमध्येऽप्यूह्यम् ॥ १० ॥ त्रिषु धाममु लोकत्रयेषु यद्भोज्यं भोक्ता भोगश्च यत् यः भवेत् तेभ्यो विकारेभ्यो विलक्षणःभिन्नः सातो चिन्माम्रोहं सदाकैवल्यरूपे शेतेऽस्मिन् जगदिति सदा शियोऽस्मि ॥ ११ ॥ ॥ १२ ॥ जगत्कारणमाघमापने मय्येय सकलं जगज्जातं रज्जुसर्पवत् कल्पितमात्मस्वरूपमानात् मयि सवं प्रतिष्टितयनाति । मयतिरिक्त ·५४ महावापयरत्नावल्याम् । मयि सर्व लयं याति तद्ब्रह्माद्वयमस्म्यहम् ॥ १४ ॥ निर्वाणोस्मि निरोहोस्मि निरंशोस्मि निरीप्सितः ।। १५ ।। चिदात्मास्मि निरंशोस्मि परापरविवर्जितः ॥ १६ ॥ ब्राह्मवाई सर्ववेदान्तवेद्यं नाहं वेद्यं व्योमवातादिरूपम् ।१७। रूपं नाहं नाम नाहं न फर्म ब्राह्मवाह सचिदानन्दरूपम् ॥ १८ ॥ नित्यशुद्धो युद्धमुक्तस्वभावः सत्यः सूक्ष्मः सन् विभुश्वाद्वितीयः १६ श्रानन्दाधिर्यत्परः सोहमस्मि मत्यग्धातुर्नात्र संशीतिरस्ति ॥२०॥ सोहमर्कः परं ज्योतिरर्कज्योतिरहं शिवः ॥ २१ ॥ न किञ्चिदस्तीति श्रुतिसिद्धसन्मात्रज्ञानाद्यस्मिन् मयि सर्व वस्तु लयं याति तत् अद्वयं ब्रह्माहमस्मि ॥ १३ ॥ ॥१४॥ नित्यमोक्षस्वरूपत्वानिर्वाणरूपोस्मि मनोवृत्तिसामान्याभावानि- रोहोस्मि जगज्जोवेशादिविभागामाषानिरंशोऽस्मि निरवयवोऽस्मि इच्छाविषयत्वाभावानिरीप्सितोस्मि अनात्माभावाच्चिदात्मरूपोस्मि अविभक्तचतुष्पदत्याग्निरंशोऽस्मि परापरविवर्जितः शिवजीयादि- नाम्ना परापरगणनाहीनोस्मि ॥ १५॥ ॥ १६॥ सर्ववेदान्तवेद्यईशाद्युपनिषद्वेषं ब्रवाहमस्मि व्योमपातादिरूपं वेद्यमहन्न भामि । रूपं नाम फर्म च नाहं भगमि सच्चिदानन्दरूपं प्रवाहमस्मि ॥ १७ ॥ १८ ॥ नित्यशुद्धः नित्यरूपः बुद्धः योधरसरूपः मुकः मोक्षस्वर पः स्वभावः स्वेनैव भवतोति स्वभावः सत्यः नित्यः सूक्ष्म. सूक्ष्मवुद्धि- विषयः सत् सत्तारूपः विभुः व्यापकः अद्वितीयः द्वितीयरहितः आ. नन्दाधिः अपरिच्छिन्नानन्दरूपः यत् यः प्रत्यधातुः प्रतिपुरुषमञ्च- तीतिप्रत्यक्स चासो धातुः प्रपन्चाधारश्चेति तथोक्तः प्रत्यगभिन्न परमात्मा भवति सोहं परः परमात्मास्मीत्या संशतिः संशयो नास्ति ॥ १६ ॥ ॥ २०॥ योऽकादिस्यूलमपञ्चावभासकपरं ज्योतीरूपश्चिदर्कः सोहम् ·स्वानुभूतिवाक्यानि। आत्मज्योतिरहं शुक्रः सर्वज्योतिरसावहोम् ॥ २२ ॥ द्वैतभावविमुक्तोस्मि सचिदानन्दलक्षणः ॥ २३ ॥ शुद्धबोधस्वरूपोहं केवलोहं सदा शिवः ॥ २४ ॥ निष्क्रियोसयविकारोस्मि निर्गुणोस्मि निराकृतिः ।। २५ ।। निर्विकल्पोस्मि नित्योस्मि निरालम्बोस्मि निर्दयः ॥ २६ ॥ केवलाखएडयोपोहं स्वानन्दोहं निरन्तरः ॥ २७ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्वं यत् परं ब्रह्माहमेव तत् ॥ २८ ॥ केवलं चित् सदानन्दं ब्रह्मैवाहं जनार्दनः ॥ २६ ॥ अशुभाशुभसङ्कल्पः संशान्तोऽस्मि निरामयः ॥ ३०॥ नष्टेष्टानिष्टकलनः संविन्मानपरोस्म्यहम् ।। ३१ ।। : चिर्कज्योतिः शिवश्चाहम् । शुक्रः स्वच्छः श्रारमज्योतिरहम् असौ प्रोङ्कारार्थभूतवस्त्वन्तर्गतसर्थज्योतिरहम् ॥ २१ ॥ २२ ॥ अद्वैतरूपत्वात् द्वैतभावरहितोस्मि सचिदानन्दरूपः अतएव- शुद्धयोधस्वरूपोहम् कार्यकारण विनिर्मुक्तपूर्णबोधस्वरूपः केवलोहम् अशेषविशेषरहितः सदा शिवोहम् ॥ २३ ॥ २४ ॥ अहं निफियोस्मि क्रियारहितः अधिकारोस्मि विकारसामान्या. भाववान् निगुणोस्मि गुणत्रयरहितः निरारुतिः निरुपाधिः निर्वि- कल्पोस्मि विकल्पसामान्याभाववान् नित्योस्मि निरालम्पोस्मि आश्रयरहितः नियः अद्वितीयोस्मि ॥ २५ ॥ २६ ॥ निर्विशेषाऽखण्डबोधोहम् स्वानन्दोहं स्वात्मनैवानन्दोहमित्यर्थः निरन्तरः व्यवधानरहितः यत् सत्यज्ञानानन्तरूपं तत्परग्रह्मा- हमेव ॥ २७ ॥२८॥ निर्विशेष सचिदानन्दनौवाहमस्मि भक्तानां जनं जन्म अईयति नाशयतोति जनाईनोऽहम् । ब्रह्मचाहम् प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपशुभाशुभ- सङ्कल्पसमूहैःनिवृत्तोऽस्मिस्थूलदेहे ममत्वाभावान्नीरोगोस्मिर॥३०॥ इटानिएझानशुन्यः सम्बिन्मात्रपरोऽस्म्यहम् अहं केवलज्ञानरूपप- + ·महावापरतावल्यान् । ---------- अन्तर्याम्यहमयाद्यो निर्देश्योऽहमलतणः ॥ ३२ ॥ अद्वैतोहमपूर्णोऽ हमवाद्योऽहमनन्तरः ।। ३३ ।। अद्वयानन्दविज्ञानघनोऽस्म्यहमविक्रियः ॥ ३४ ॥ अविद्याकार्यद्दीनोऽडमवाङ्मनसगोचरः॥ ३५॥ आत्मचैतन्यरूपोऽहमहमानन्दचिदनः ॥ ३६ ।। आप्तकामोऽहमाकाशात्परमात्मेश्वरोस्म्यहम् ॥ ३७ ॥ चिदानन्दोऽस्म्यहं चेता चिदनश्चिन्मयोऽस्म्यहम् ॥ ३०॥ ज्योतिर्मयोऽस्म्यहं ज्यायान् ज्योतिषां ज्योतिरम्म्यहम् ॥ ३०॥ नित्योऽहं निरवद्योऽहं निष्क्रियोऽस्मिनिरञ्जनः ॥ ४० ॥ निर्मलोनिर्विकल्पोऽहं निराख्यातोस्मि निश्चलः ॥ ४१ ।। निर्विकारो नित्यपूतो निगुणो निस्पृहोऽस्म्यहम् ।। ४२ ॥ रमेश्वरोऽस्मि अन्तर्नियामकोऽहम् अग्राह्यःइन्द्रियप्राहास्वरहितःअनि श्योहम् नि घुमशक्यः अलक्षणः लक्षणगम्योऽहमस्मि ॥३१॥३२॥ स्वस्वरूपशानदृष्टया अद्वैतोऽहम् जीवरूपेणपूर्णोऽहम् याहान्तः सम्बन्धाभावात् आयाहाः अनन्तरः द्वैताभावादद्वयानन्दविशानधनो. ऽस्मि अविक्रियोऽहम् विकाररहितोऽहम् ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ अविद्यातत्कार्यशन्योहम् चास्मानमव्यापाराविषयः परमात्मचैत- न्यरूपोऽहम् अत एवानन्दचिद्धनः। प्राप्तसमस्तकामः प्राकाशादधिक- परिमाणन्धेन परमात्मेश्वरोऽस्यहम् ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ३७॥ अहं चिदानन्दोऽस्मि चेताचैतन्यरूपोऽहम् चिद्धनश्चिम्मयोऽस्म्य. हम् ।ज्योतिर्मयः प्रकाशस्वरूपः अविद्यातोऽपिज्यायान् ज्येष्ठः सूर्यादि. ज्योतिपामप्यवभासकज्योतिः स्वरूपोऽहमस्मि ॥ ३८ ॥३६॥ निरयो हं निरवद्योहं निदोषोहम् निष्क्रियोऽस्मि निर्यापारोऽस्मि निरजनः निर्मायःनिर्मलः स्वच्छः निर्विकल्पः विकल्परहितः निरा. यातः अकथितस्वरूपः निश्चलः प्रचलोऽस्मि ॥४०॥४१॥ अहं विकाररहित नित्यपुतः नित्यशुक्षः निर्गुणः निस्पृहः गुण- ..

·स्यानुभूतियाक्यानि ।
५७
निरिन्द्रियो नियन्ताहं निरपेक्षोऽस्मि निष्कलः ॥ ४३ ।।
पुरुषः परमात्माहं पुराणः परमोऽस्म्यहम् ॥ ४४ ॥
पूर्णानन्दैकबोधोऽहं प्रत्यगेकरसोऽस्म्यहम् ॥ ४५ ॥
मज्ञातोहं प्रशान्तोऽहं प्रकाशः परमेश्वरः ॥ ४६ ॥
एकथा चिन्त्यमानोऽहं द्वैताद्वैतविलणः ॥ ४७ ॥
शुद्धोऽस्मि शुक्रः शान्तोऽस्मि शाश्वतोऽस्मि शिवोऽस्म्यहम् ॥४८॥
अहं सद्विभातोऽस्मि स्वे महिम्नि सदा स्थितः ॥ ४६॥ ,
सच्चिदानन्दमात्रोऽहं स्वप्रकाशोऽस्मि चिद्धनः ॥ ५० ॥
मानावमानहीनोऽस्मि निर्गणोऽस्मि शिवोऽस्म्यहम् ।। ५१ ॥
द्वैताद्वैतविहीनोऽस्मि द्वन्द्वहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ।। ५२ ।।
स्पृहाभ्यां शन्योऽस्मि । निरिन्द्रियः अकरणः नियन्ता अन्तःप्रेरक
निरपेक्षः निष्कलः कलारहितोऽस्मि ॥ ४२॥ ४३५
पुरपः परमात्माहम् परमात्मापुरुषोऽहम् पुराण: विल्सनः
परमोऽस्यहम् सर्वोत्कृष्टोऽस्म्यहम् पूर्णानन्दकयोधोऽहम् पूर्णानन्द-
तयैकोऽस्मीति बोधरूपोऽहम् प्रत्यगेकरसोऽस्म्यहम् प्रत्यग्रूपत्वेऽपि
एकरसोऽस्मि एकरूपोऽस्मि ॥४४॥ ४५ ॥
स्वस्वरूपत्वेन प्रज्ञातोऽहम् प्रशान्तोऽहम् प्रकृष्ट शान्तिमुपगतोहम्
प्रकाशस्वरूपोऽहम् परमेश्वरः सर्वेश्वरः ॥ ब्रह्मविदामेकत्यप्रकार-
फचिन्ताविषयोऽहम् द्वैताद्वैतविलक्षणः द्वैताद्वैतयोः सविशेषत्वेन
तद्विलक्षणः निर्विशेषोऽहमित्यर्थः ।। ४६॥ ४ ॥
निर्विकारत्वाच्छुद्धोऽस्मि शुक्रः स्वच्छोऽस्मि शान्तोऽस्मि नि.
गृहीतान्तरिन्द्रियोऽस्मि शाश्वतोऽस्मि सर्वदावर्त्तमानोऽस्मि अहं
शिधोऽस्मि परमकल्याणकैवल्यरूपोऽस्मि सकृत् साक्षात्कृतोऽम्मि
सदा स्वेमहिम्नि स्वस्मिन रूपे स्थितोऽस्मि ॥ ४॥ ४६॥
केवलसच्चिदानन्दस्वरूपोऽहं स्वप्रकाशस्वरूपोऽहं चिद्धनः ज्ञान-
बनोऽस्मि ॥ देहाभिमानाभावान्मानाबमानहीनोऽस्मि गुणराहि-
त्याभिगुणोऽस्मि शियोऽस्मि ॥ योद्वैताद्वैतविहीनः द्वन्द्वहीनः सोड
हमस्मि ॥५०॥५१॥ ॥

·महावाक्यरतापल्याम्।
भावाभावविहीनोऽस्मि भापाहीनोऽस्मि भास्म्यहम् ॥ ५३ ।।
शून्याशून्पविहीनोऽस्मि शोभनाशोभनोऽस्म्यहम् ।।५४ ॥
सदसद्भेदहीनोऽस्मि सङ्कल्परहितोऽस्म्यहम् ।। ५५॥
नानात्मभेदहीनोऽस्मि ह्यखण्डानन्दविग्रहः ॥ ५६ ॥
पन्धमोतविहीनोऽस्मि शुद्धब्रह्मास्मि सोऽस्म्यहम् ॥ ५७ ॥ .
चित्तादिसर्वहीनोऽस्मि परमोऽस्मि परात्परः ॥ ५ ॥
सदा विचाररूपोऽस्मि निर्विचारोऽस्मि सोस्म्यहम् ॥ ५६ ॥
ध्यातृध्यानविहीनोऽस्मि ध्येयहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥ ६ ॥
लक्ष्यालयविहीनोऽस्मि लयहीनरसोऽस्म्यहम् ॥ ६१ ॥
मातृमानविहीनोऽस्मि मेयहीनः शिवोऽस्म्यहम् ।। ६२ ॥
स्वातिरिक्कमस्तिनास्तीति प्रतीत्यभावाभावाभावविहीनोऽस्मि
भाषाहीनोऽस्मि लक्षणरहितोऽस्मि मा प्रकाशोस्यहम् अवस्थात्रया-
भावात् शन्याशयविहीनोऽस्मि “ शुन्यं सुषुप्तिरानातमशन्य जाप्र.
दादिकम् ” इति चन्द्रिकोक्तः । निवृत्तिप्रवृत्यभावात् शोभनाशोमनो.
ऽस्म्यहम् ॥ ५३॥ ५४॥
स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चशानाभावात् सदसञदहीनोऽस्मि अमनस्करूप-
त्यात्सङ्कल्परहितोऽस्म्यहम् ॥ एकात्मावशेषत्वान्नात्मभेदहीनोऽस्मि
अपरिच्छिन्नानन्दशरोरत्यार अखण्डानन्दविग्रहोऽस्मि ॥ नित्यमोक्ष.
स्वरूपत्वात् सापेक्षवन्धमोक्षतत्साधनविहीनोऽस्मि शुद्धं ब्रह्मास्मीति
यो मन्यते ब्रह्मवित्सोप्यहमस्मि ॥ ५५ ॥५६॥ ७ ॥
चित्ततत्कल्पितप्रपश्चाभावात् चित्तादिसर्वहीनोऽस्मि सर्वोत्कृष्ट
त्यात्परमोऽस्मि क्षराक्षरातीतपरावरत्वात्परोऽस्मि ॥ सदा वेदान्त-
विचारप्रादुर्भावाद्विचारगम्योऽस्मि वस्तुतो योऽहं निर्विचारोऽस्मि
सोऽस्म्यहम् ॥ ५ ॥ १४ ॥
मनोऽगम्यत्वात् ध्यानादित्रिपुटोहीनोऽस्मि सोहमस्मि । अद्वय
पाल्लान्याऽलदयविहीनोऽस्मि स्यातिरिक्त पुरास्ति इदानी लीयते
इति नमाभावालयहीनरसोऽस्यहम् निराकारत्वात् मात्रादित्रिपुटी
दीनोऽस्मि शियोम्यहम् ॥ ३० ॥ ॥ ६ ॥ ॥ ६२ ॥

·18 स्वानुभूतिवाक्यानि । सर्वेन्द्रियविहीनोऽस्मि सर्वकर्मकृदप्यहम् ॥ ६३ ॥ मुदितामुदिताख्योऽस्मि सर्वमौनफलोऽस्म्यहम् ॥ ६४ ॥ पड्विकारविहीनोऽस्मि पटकोशरहितोऽस्म्यहम् ॥ ६५ ॥ देशकालविमुक्तोऽस्मि दिगम्बरसुखोऽस्म्यहम् ॥ ६६ ॥ अखएडाऽऽकाशरूपोऽस्मि बखएडाऽऽकारमस्यहम् ।। ६७ ॥ प्रपञ्चमुक्तचित्तोऽस्मि मपञ्चरहितोऽस्म्यहम् ॥ ६॥ सर्वप्रकाशरूपोऽस्मि चिन्मात्रज्योतिरस्म्यहम् ॥ ६६ ।। फालत्रयविमुक्तोऽस्मि कामादिरहितोऽस्म्यहम् ॥ ७० ।। मुक्तिहीनोऽस्मि मुक्तोऽस्मि मोनहोनोऽस्म्यहं सदा ॥ ७१ ।। वाधोत्रादिसपैन्द्रियविहीनोऽपि तत्तत्माएयात्मना सर्वकर्मरूद प्यहम् “अपाणिपादो जयनो गृहीतेतिश्रुतेः । स्वस्वरूपझानस्वस्वरूपा. झानाभ्यां मुदितामुदितोऽयमित्याख्या यस्य सोऽहमस्मि सर्वेपामिन्द्रि- याणां मौनं स्वस्वविषयाग्रहण तज्जन्य यत्फलं प्रा तदेवाहमस्मि पुंस्त्वमार्यम् ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ जायतेऽस्ति वर्द्धते विपरिणमतेऽपक्षीयते विनश्यतीति पड्भाध. विकारयद्देहविलक्षणत्वात् पङ्यिकारविहीनोऽस्मि त्यड्मांसरुधिर- मायुमजास्थिरूपपटकोशरहितोऽस्यहम् । देशकालरूपपरिच्छेदा- भावान् देशकालविमुक्तोऽस्मि दिगम्बरस्येच शिवस्येव सुखं यस्य सोऽस्म्यहम् ।। ६५ । ।। ६६ ।। खण्डाकाशनासविदाकाशरूपत्यादखण्डाकाशरूपोऽस्मि श्रखएडा- कारवृतिगम्यरवादखण्डाफार ब्रह्मा हमस्मि यतः प्रपञ्चनिर्मुक्त' परित्यक्तं चित्त यस्य स तथाभूतोऽतःप्रपञ्चरहितोस्म्यहम् ॥६॥६॥ सूर्यादिसर्वप्रकाशरूपोऽस्मि चिन्मात्रज्योतिरमिचैतन्यरूपप्रका. शोऽहम् भूतादिकालत्रयमुक्तोऽस्मि सर्वानर्थहेतुफामसङ्कल्पादिवृत्तिर हितोऽस्म्यहम् ॥ ६॥७॥ बन्धसापेक्षमुक्तिहीनोऽसि प्रशानिविकल्पितवन्धमोक्षभ्रमतः सद

·महावास्थरतावल्याम्।
भावाभावविहीनोऽस्मि भाषाहीनोऽस्मि भास्म्यहम् ॥ ५३ ।।
शून्याशून्यविहीनोऽस्मि शोभनाशोभनोऽम्यहम् ॥ ५४॥
सदसद्भेदहीनोऽस्मि सङ्कल्परहितोऽस्म्यहम् ॥ ५५ ॥
नानात्मभेदहीनोऽस्मि ह्यखण्डानन्दविग्रहः ।। ५६ ॥
वन्धमोतविहीनोऽस्मि शुद्धब्रह्मास्मि सोऽस्म्यहम् ।। ५७ ।।
चित्तादिसर्वहीनोऽस्मि परमोऽस्मि परात्परः ॥ ५ ॥
सदा विचाररूपोऽस्मि निर्विचारोऽस्मि सोस्म्यहम् ॥ ५६ ॥
ध्यातध्यानविहीनोऽस्मि ध्येयहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥ ६ ॥
लव्यालयविहीनोऽस्मि लयहीनरसोऽस्म्यहम् ॥ ६१॥
मालमानविहीनोऽस्मि मेयहीनः शिवोऽस्म्यहम् ।। ६२ ।।
स्वातिरिक्कमस्तिनास्तीति प्रतीत्यमावादावाभावविहीनोऽस्मि
भाषाहीनोऽस्मि लक्षणरहितोऽस्मि भा प्रकाशोस्यहम् अवस्थात्रया-
भावात् शन्याशत्यविहीनोऽस्मि “शून्यं सुषुप्तिरानातमशन्यं जान-
दादिकम् ” इति चन्द्रिकोतः । निवृत्तिप्रवृस्यभाषात् शोमनाथोमनो.
ऽस्म्यहम् ॥ ५३॥ ५४॥
स्थूलसूदमप्रपञ्चशानाभावात् सदसन्दहीनोऽस्मि अमनस्करूप-
त्वात्सङ्कल्परहितोऽस्म्यहम् ॥ एकात्मावशेषत्वान्नात्मभेदहीनोऽस्मि
अपरिच्छिन्नानन्दशरोरत्यात् अखण्डानन्दविग्रहोऽस्मि ॥ नित्यमोक्ष.
स्वरूपत्वात् सापेक्षबन्धमोक्षतसाधनविहीनोऽस्मि शुद्धं ब्रह्मास्मोति
यो मन्यते ब्रह्मवित्सोप्यहमस्मि ॥ ५५ ॥५६॥ ५७ ॥
चित्ततत्कल्पितमपश्चाभावात् चित्तादिसर्वहीनोऽस्मि सर्वोत्कृष्ट
त्वात्परमोऽसि राक्षरातीतपराक्षरत्वात्परोऽस्मि || सदा वेदान्त-
विचारप्रादुर्भावाद्विचारगम्योऽस्मि वस्तुतो योऽहं निर्विचारोऽस्मि
सोऽस्म्यहम् ॥ ५ ॥ १६॥
मनोऽगम्यत्वात् ध्यानादित्रिपुटीहीनोऽस्मि सोहमस्मि । अद्वयः
चाल्लन्याऽलदयविहीनोऽस्मि स्वातिरिक्त पुरास्ति इदानी लीयते
इति भ्रमाभावालयहीनरसोऽस्म्यहम् निराकारत्वात् मात्रादित्रिपुटी
हीनोऽस्मि शिवोऽस्म्यहम् ॥ ६० ॥ ॥ ६९ ॥ ॥ १२ ॥

·स्वानुभूतिवाक्यानि।
निर्विकल्पस्वरूपोऽस्मि निरीहोऽस्मि निरामयः ।।८३॥
अपरिच्छिन्नरूपोऽस्मि धनन्तानन्दरूपवान् ॥४॥
आत्मारामस्वरूपोऽस्मि घहमात्मा सदाशिवः ॥५॥
शादिमध्यान्तशून्योऽस्मि द्याकाशसरशोऽस्म्यहम् ।। ८६ ॥
नित्यशुद्धचिदानन्दः सत्तामात्रोऽहमव्ययः॥७॥
नित्ययुद्धविशुद्धकसच्चिदानन्दमस्म्यहम् ॥ ८ ॥
भूमानन्दस्वरूपोऽस्मि भापाहीनोऽस्म्यहं सदा ॥ ८६ ॥
सर्वाधिष्ठानरूपोऽस्मि सर्वदाचिद्धनोऽस्म्यहम् ॥३०॥
चित्तवृत्तिविहोनोऽहं चिदात्मैकरसोऽस्म्यहम् ॥३१॥
अहं ब्रह्मैव सर्व स्यादहं चैतन्यमेवहि ॥ १२ ॥
अहमेचाहमेवास्मि भूमाकारस्वरूपवान् ।। ६३ ।।
भहमेव पहानात्मा ह्यहमेवपरात्परः॥ १४ ॥
निर्विकल्पस्वरूपोऽस्मि असंशयितरूपोसि निरीहः निधेटोसि
निरामयःनिरूपद्रवः । अपरिमितोऽस्मि मानन्दप्रबुरवान् ॥आत्माराम.
स्वरूप. अहं सदा शिवः पान्मा परमात्मा ॥ आदिमध्यान्तशुन्योऽस्मि
अत एचाकाशसदृशोऽस्म्यहम् ।। ८३ ॥ ४ ॥ ८५ ॥ ६ ॥
अहं निर्विशेषनित्यशुद्धचिदानन्दसद्भायोऽस्मि अध्ययः निर्विका-
रोऽस्मि । नित्ययुद्धविशुद्धकसश्चिदानन्दं ब्रह्माहमस्मि ॥ भूमानन्द-
स्वरूपः व्यापकानन्दस्वरूपः अहं सदा लक्षणरहितोऽस्मि अधिष्ठेय.
प्रपञ्चसत्ये तत्सर्वाधिष्ठानरूपोऽस्मि वस्तुतो निरधिष्ठातया च
चिद्घनोऽहं चिन्माप्रमहमस्मीत्यर्थ. ॥ ८७ ॥ ८ ॥ ॥६॥
अचित्तत्वाश्चित्तवृत्तिविहीनोऽहं ज्ञानरूपः एकरसः अपरिणामी
सोहमास्म ॥ सर्व दृश्यादि स्याश्चेत् ग्रीव तदेयाहम् पुनः चैतन्य
महमेव ।। व्यापकस्वरूपः सर्वत्राहमेवास्मि नान्यः । अहमेष महान्
महत्परिमाणः प्रात्मा पुनः अहमेव परात्परो प्रारूपोऽम्पि
॥१२॥ ॥६३ ॥४॥

·६०
महावाक्यरतावल्याम्।
गन्तव्यदेशहीनोऽस्मि गमनादिविवर्जितः ॥७२॥
सर्वदा समरूपोऽस्मि शान्तोऽम्मि पुरुषोत्तमः ॥ ७३ ॥
चिदनरोऽहं सत्योऽहं वासुदेवोऽजरामरः ॥ ७ ॥
अहमेवातरं ब्रह्म यासुदेवाख्यमद्रयम् ।। ७५ ॥
परनामस्वरूपोऽहं परमानन्दमस्म्यहम् ॥ ७६ ॥
केवलं ज्ञानरूपोऽहं केवलं परमोऽस्म्यहम् ।। ७७ ॥
केवलं शान्तरूपोऽहं केवलं चिन्मयोऽस्म्यहम् ।। ७८ ||
कवलं नित्यरूपोऽहं केवलं शाश्वतोऽस्म्यहम् ।। ७६ ॥
केवलं सत्त्यरूपोऽहमहन्त्यक्त्वाहमम्म्यहम् ॥२०॥
केवलं तुर्यरूपोऽस्मि तुर्याप्तीतोऽस्मि केवलः ॥ १ ॥
केवलाकाररूपोऽस्मि शुद्धरूपोऽस्म्यहं सदा ।। २॥
मुक्तोऽस्मि अविद्याभावाचनमोक्षहोनाऽस्मि खातिरेकेण गन्तव्यदेश.
होनोऽस्मि निरुपाधिकत्याद् गमनादिचर्जितः ॥ ७१ ॥ ७२ ॥
अशानयिकल्पितविषमे सरस्वपि सर्वदा समरूपोसि सर्वप्रथेप-
म्यनिवृत्तःशान्तोसि पुरि शेरते ये ते पुरुषा जीवादयस्तेपूत्तमः पुरुषो.
समोसि ॥ अचिरक्षराभायात् चिदक्षरोहिं घसस्यसिन, भूतानीति
वासुः दीव्यते इति देवः घामुश्चासो देवश्चेति वासुदेयोऽस्मि जरा-
मरणयोरमायादजरः अमरोऽस्मि ॥ ७३ ।। ७४॥
नतरतीत्यक्षरमद्वयं वासुदेवाख्यं ब्रह्माहमेव ॥ अहं परमानन्दमस्मि
फ्लिवन्धमार्पम् । परब्रह्मस्वरूपोऽहमस्मि ॥ ५ ॥ ७ ॥
केयलं निर्विशेषशानस्वरूपोऽहं समप्युपाध्युपहितनिर्विशेषपर-
मात्माहमस्मि ॥ केवळ शान्तस्वरूपोऽहम् कयलमहं ज्ञानप्रचुरोऽस्मि-
केवलं नित्यस्वरूपोहम् केवलं शाश्वतः सर्वदा वर्तमानोऽस्म्यहम्
सयंत्र देहत्रयेपु अहमह भावं त्यक्त्या महमहम् प्रतिशरीरापच्छि-
नहम् केवलं सत्यरूपो ब्रह्माहमस्मीत्यर्थः ॥ ७ ॥ ७ || ७ | ८० !!
निर्विशेषतुरीयावस्थापन्नोऽस्मि सकलायस्थानिर्मुकः केवलः
निर्विशेषब्रह्मरूपोऽसि ॥ निर्विशेषसच्चिदानन्दरूपोऽसि सदाहं शुद्ध.
कपः मायारहितोऽसि ॥ ८ ॥२॥

·स्वानुभूतिवाक्यानि। एकमेवाद्वितीयं सद्ब्रह्मैवाऽहं न संशयः ॥ १०७ ॥ अहमेव परं ब्रह्म ह्यहमेव गुरोर्गुरुः ॥ १०८ ॥ सर्वज्ञानप्रकाशोऽस्मि मुख्यविज्ञानविग्रहः ।। १०६ ॥ तुर्यातुर्यप्रकाशोऽस्मि तुर्यातुर्यादिवर्जितः ।। ११०॥ दृशिस्वरूपं गगनोपमं परं सकृदिभात खजमेकमतरम् ॥ १११॥ अलेपर्क सर्वगतं यदव्ययं तदेव चाई सकलं विमुक्त ओम् ॥११२।। अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं जन्मपापं विनाशयेत् ॥ ११३ ।। अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोयं भेदयुद्धि विनाशयेत् ॥ ११४ ॥ अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोयं कोटिदोपं विनाशयेत् ।। १.५ ॥ अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं ज्ञानानन्दं प्रयच्छति ।। ११६ ॥ .... ऽहमस्मि || सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितमेकमतं ब्रह्मवाह. मत्रसंशयो न ॥ अहमेव परं ब्रह्मगुरोर्मुरः जगद्गुरूणां ब्रह्मादीनामपि स्वविज्ञानोपदेष्टत्वात् गुरुरहम् ॥ व्यवहारिफयायकानप्रकाशको. ऽस्मि मुख्यविज्ञानशरीर स्वस्वाशदृष्टिभ्यां तुर्य्यप्राशादिरूपेण भानात् तुर्यातुर्यप्रकाशोऽस्मि परमार्थधिविभातनिर्षिशेषन मानरूपेण तुर्यातुर्यादिवर्जितोऽस्मि श्रादिशब्देनावस्थात्रयमपि गृहाते ॥१०६ ॥ ॥१०॥ १०% ॥ १०४॥ ११०॥ इशिस्वरूपंज्ञानस्वरूपं निरवयवत्वात् गगनोपमं परंमायातकार्या. त्परम् निरापरणत्वेन सदा विभानात् सद्विभातम् जन्माभावादजम् एकम् सतरम् ॥ मायातकार्यलेपाभावादलेपकम् सर्वव्यापकत्यास. गतम् यदद्वयं ब्रह्मायशिप्यते सक्लं जगच अञ्च तदेव ब्रहौव अतः सर्वथा चिमुक्तोऽस्मि ओम् प्रोद्धारार्थस्तुर्यानुर्योऽस्मि ॥१११॥१२॥ महाभयान्मन्तारं प्रायते इत्यहं ब्रह्मास्मीति मन्त्रः जन्मतहेतु- पुण्यपापजातं जगजोयेशादिभेदबुद्धि तन्कार्यकोटिदोषञ्च नाशयि- त्या मानानन्दकैवल्यं प्रयच्छति यतोहं ग्रहास्मीति मन्त्रः कैवल्यमा. पकोऽतः सर्वमन्त्रान् सम्यग् उत्सृज्यामानादामृतेश्चैतन्मन्त्रं सम- ·महावाक्यरलादल्याम् । अहमन्यवदाभामि बहमेव शरीरवान् ॥ ३५॥ अहं शिष्यवदामामि बहलोकत्रयाश्रयः ।। ६६ ॥ अहं कालत्रयातीतो यहं वेदैरुपासितः ॥ ७ ॥ अहं शास्त्रेण निणात यह चित्ते व्यवस्थितः ॥ ४ ॥ आनन्दघन एवाहमहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ १६ ॥ आत्मनात्मनि तृप्तोऽस्मि हरूपोह्यहमव्ययः ॥१०० ।। थाकाशादपि मूक्ष्मोऽहमायन्ताभाववानहम् ।। १०१ ।। सत्तामात्रस्वरूपोऽहं शुद्धमोलस्वरूपवान् ॥ १०२॥ सत्यानन्दस्वरूपोऽहं ज्ञानानन्दयनोऽस्म्यहम् ।। १०३ ।। नामरूपविमुक्तोऽहमहमानन्दविग्रहः ॥ १०४ ॥ आदिचैतन्यमात्रोऽहमखएडैकरसोऽस्म्यहम् ।। १०५ ॥ सर्वत्र पूर्णरूपोऽहं पगमृतरमोऽस्म्यहम् ॥ १०६ ।। अक्षदृष्ट्या अहमन्यवत् शरीरवत्गुरशिप्यादिवच्चामामि आभा. समानोऽस्मि ॥ श्रादृष्ट्या अहं शिष्यवत् प्रामामि भाभासमानोस्सि स्यरूपसदृष्टया तु लोकत्रयाश्रयोऽहं ॥ अहं भूतादिकालत्रयातीतः चतुर्मिवेदैरुपासितोऽहम् ॥ अहं वेदान्तशास्त्रेण निधितः चित्तोपाधी जीयरूपेण स्थितः।। अहम् आनन्दधन एय अहं केवलं ब्रह्मास्मिा यात्मना अखएडाकारवृत्तिमन्मनसा स्वात्मन्येव तृप्तोस्मि श्ररूपोऽत एवाव्ययो. ऽसि सद्रूपत्वात् ॥ ६ ॥६६ || ६७ ॥EE TEE ॥ १०॥ शब्दगुणकाकाशादपि निर्गुणधेन सूक्ष्मोऽहम् उत्पत्तिप्रलयाभाव- पानहम् ॥ सत्तामात्रस्वरूपोऽहम् शुद्धमोतस्वरूपवान् ॥ सत्यस्वरू- पोऽहम् अानन्धरूपोऽहम् शानघनोऽहम् भानन्दधनोऽस्यहम् ।। नामरूपविमुकोऽहम् प्रानन्दशरीरोऽहम् ॥ सर्वकारणभूतम् आदि प्रल चैतन्यमात्रोऽहम् ॥ अखएडैकरसोऽहमस्मि ॥ ११ ॥ १० ॥ ॥ १०३॥ १०४॥ १०५॥ सर्वच पूर्णरूपोऽहम् परामृतरसोऽहमस्मि परममोक्षस्यरूपो.

·समाधिवाक्यानि । अथ सार्द्धान्तिकसमाधिवाक्यानि । जीवात्मपरमात्मैक्यावस्थात्रिपुटिरहिता परमानन्दस्वरूपा शुद्धचैतन्यात्मिका समाधिः ॥ १॥ ध्यावध्याने विहाय निवातस्थितदीपवत् ध्येयकगोचरं चितं समाधिः ॥२॥ मनः प्रचारशून्यं परमात्मनि लीनं भवति ॥ ३ ॥ माप्ते ज्ञानेन विज्ञाने ज्ञेये परमात्मनि हृदि संस्थिते देहे लब्धशान्तिपदं गते तदा प्रभा मनोबुद्धिशून्यं भवति ॥ ४ ॥ माणापानयोरैक्यं कृत्वा घृतकुम्भको नासाग्रदर्शनदृढभाव- स्वानुभूतिविशिष्टजीवन्मुक्कानां सम्प्रज्ञातासम्प्रज्ञातसमाध्यर्थ सान्तिकसमाधियाययान्युच्यन्ते जीवात्मेत्यादिना ॥ जीवात्मपरमात्मनोरक्यावस्थाभेदशून्यत्वेनकायस्थानं निपुटिर- हिता ध्यावृध्यानध्येय इति विपुटिरहिता परमानन्दस्वरूपा शुद्ध- चैतन्यात्मिका निर्विकल्पकधीवृत्त्यारूदा वित् निर्विकल्पसमाधि. रुच्यते ॥१॥ ध्यातृध्यानसम्पाधं विहाय निवातस्थितदीपवत् ध्येयनीक- गोधराखण्डाकारचित्तवृत्तिः समाधिः ॥ २॥ कामादिवृत्तिशून्यं मनः परमात्मभावमेति ॥ ३ ॥ शास्त्रजन्यहानेन स्वानुभूतिजन्यविज्ञान प्राप्ते सति स्वहदि शेये परमात्मनि संस्थिते देहे देहत्रयाभिमाने लब्धशान्तिपदं गते शान्ते सति तदा तदानीमेव प्रभा मनोबुद्धिकल्पितजाग्रंदाद्यपस्थात्रयं शून्यं भवति यत्र श्रोत्रादिभिः शन्दादिविषयजातं स्फुट गृह्यते सो- हितपूर्णविकासः प्रभा जाप्रयस्थेन्युच्यते अहङ्कत्रिविकासार्थो यन मीयते तन्मनस्तकार्य स्वप्न उच्यता यहितिस्तनुभायमेत्य बुध्यते सा वुद्धिस्तत्कार्य सुधुतिरुच्यते । जाग्रदयस्थात्रयशान्तिरेय निर्विकल्पसमाधिरित्यर्थः ॥४॥ द्विकराङ्गुलिभिः पणमुखीफरणेन नासाग्रदर्शनदृढभावनया च ·महावाक्यरलावल्याम् । सर्वमन्त्रान्समुत्सृज्य एतन्मन्त्रं समभ्यसेत् ।। ११७ ॥ सद्योमोलमवामोति नास्ति सन्देहमवपि ॥ ११८ ।। ॐतत्सदिति सान्तिकस्वानुभूतिमहावाक्यानि महावास्यरत्ना- वल्यां नवममकरणेऽष्टादशोत्तरशतम् । भ्यसेत् परं सदाहं ब्रह्मास्मोत्यनुसन्धानात्सद्योमोक्षं विदेहकेयल्यं यातीत्यत्राएयपि सन्देहो नास्तीत्यर्थः ॥ ११३ ॥ १४॥ ११५ ।। ॥ ११६ ॥ १२७१७ १८ ॥ इति मैथिल श्रीत्रिलोकनाथमिथप्रणोतायाम्महावाक्यरत्नावलि. टोकायाम्प्रभाभिधानायां स्थानुभूतियापयविवरण सम्पूर्णम् ॥ नाहत्यवारयान्येकोनविंशत्युत्तरपञ्चशतम् ॥ ५१६ ॥ TIN ·समाधियाक्यानि। सरूपो सौ मनोनाशो जीवन्मुक्तस्य विद्यते ॥ १३॥ निद्रायारूपनाशस्तु वर्त्तते देहमुक्तिके ॥ १४ ॥ चित्ते चैत्यदशाहीने या स्थितिः क्षीणचेतसाम् ।। १५ ॥ सोच्यते शान्तकलना जाग्रत्येव सुपुप्तता ॥ १६ ॥ नैतज्जाग्रन्न च स्वप्नः सङ्कल्पानामभावनात् ॥ १७ ॥ सुपुप्तभावो नाप्येतदभावाज्जडतास्थितेः ॥ १८ ॥ सत्वाववोध एवासौ वासनातृणपावकः ॥ १६ ॥ मोक्तः समाधिशब्देन न तु तूपणीमवस्थितिः ॥२०॥ निर्विकारतया कृत्या ब्रह्मा कारतया पुनः ॥ २१ ॥ जीवन्मुक्तस्य मुनेः सौ समाधिजः मनोनाशः सरूपः विद्यते उत्थानदशायां मनसः प्रादुर्भावात् तु पुनः मनसः निद्राधारूपनाशः निद्रा योगनिद्रा श्राद्या यस्य असौ निद्राधः अरूपनाशः अरूपश्चा- सौमाश इति अरूपनाशः निद्राधः स चासौ अरूपनाशः निदाघारू- पनाशः।देहमुक्तिके विदेहमुक्तौ वर्ततेपुनः व्युत्थानाभावात् ॥१३॥१४॥ क्षीणचेतसां योगिनां चित्तेऽन्तःकरणे चैत्यदशाहीने सङ्कल्पाद्य. स्थाहीने सतिनिर्विकल्परूपिणी या स्थितिरवशिष्यते ।।सेयं जाग्रत्येक विपयामहणरूपसुषुप्तता शान्तकलनानिर्विकल्पकसमाधिरुच्यते ॥ १५ ॥१६॥ पतनिर्विकल्पावस्थारूपं जाग्रन्नमवति वाङ्मनप्रादिचतुर्दश- फरणत्र्यावृत्यभावात् न च स्वप्नरूपं स्यान्तःकरणचतुष्टयगोचरसङ्क- रूपादिवृतीनाममाचात् ॥ एतत्मयुप्तभावोऽपि न भवति सुषुप्तियजड- तास्थितेरभावात् ॥ १७॥ १८ ॥ असौ ब्रह्मैवेति निश्चयवुद्धिःवासनातृणपावकः घासनातृणभरम- पटुपायको भवति ॥ स एव समाधिशब्देन प्रोक्का न तु तूष्णीमय- स्थितिः॥ १४॥ २०॥ जाप्रदायवस्थासु निर्विकारतया पुनर्ग्रहाकारतया च वृत्या युक्त

·६६
महावाक्यरत्नावल्याम् ।
नया विकराहुलीभिः पणमुखीकरणेन मणवध्वनि निशम्य मन-
स्तत्र लीनं भवति ॥५॥
पयः सवानन्तरं धेनुस्तनक्षीरमिव सर्वेन्द्रियवर्गे परिनष्टे
मनोनाशं भवति ॥ ६॥
यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ॥ ७ ॥
बुद्धिव न विचेष्टन्ती तामाहुः परमागतिम् ॥ ८॥
संशान्तसर्वसङ्कल्पा या शिलावदवस्थितिः ॥ ६ ॥
जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा ॥ १० ॥
मारुतेमध्यसञ्चारे मनःस्थैर्य मजायते ॥ ११ ॥
यो मनः सुस्थिरीभावः सैवावस्था मनोम्मनी ॥ १२ ॥
धृतकुम्भकः उधिोवृत्तिमामाणापानयोरेक्यं कृत्वा दीर्घघण्टा
निनादयदनाहताख्य हृदये प्रणवध्वनि निशम्य च मनस्तदवलम्बन
विलीयते तल्लयावस्था समाधिरित्यर्थः एतत्पणमुखीविधिः गुरु
मुखादयगन्तन्यः॥५॥
गोपालबत्सयोगतो धेनुस्तनगतपयःस्रावानन्तरं धेनुस्तनक्षीरमिय
सर्वेन्द्रियव्यापारे नप्टे मनो नश्यति सेयममनस्कायस्थैव समाधि
रित्यर्थः ॥ ६॥
यस्यामवस्थायां पञ्चज्ञानानि पम्वधानेन्द्रियाणि मनसा सह
यदानापतिष्ठन्ते स्वस्वव्यापार न कुर्वते च पुनः बुद्धिर्न विचेटन्ती
न घ्यापारं कुर्वती तां परमाङ्गतिं समाधिमाहुः ॥ ७ ॥2॥
निवृत्तसङ्कल्पादिवृत्तिः या शिलावदवस्थितिः पापाएपदवला.
घस्था जाग्रदायवस्थात्रयविनिर्मुक्ता सा परा स्वरूपस्थितिः समाः
धिरित्यर्थः ॥१०॥
प्राणायामद्वारा मारते सुषुम्नानाडीमध्ये सन्चरति सहकार
पर्यन्तं व्याप्नुवति सति तनत्यचिदाकाशे मनःस्थैर्य प्रजायते । यो
मनासुस्थिरीमावः सैवावस्था मनोन्मनी निर्विकल्पसमाधिर्भवती.
तिमायः ॥११॥ १२॥

·समाधिवाक्यानि । निश्चिता विगताभीष्टा हेयोपादेयवर्जितां ॥ ३३ ॥ ब्रह्मन् समाधिशब्देन परिपूर्णमनोगतिः ॥ ३४ ॥ सलिले सैन्धवं यद्वत् साम्यं भजति योगतः ॥ ३५ ॥ तथात्ममनसोरक्यं समाधिरभिधीयते ॥ ३६॥ यत्समत्वं तयोरत्र जीवात्मपरमात्मनोः॥ ३७॥ समस्तनष्टसङ्कल्पः समाधिरभिधीयते ॥ ३८ ॥ भभाशून्यं मनःशून्यं बुद्धिशून्यं निरामयम् ॥ ३६ ।। सर्वशून्यं निराभासं समाधिरभिधीयते ॥४०॥ ब्रह्माकारमनोवृत्तिप्रवाहोऽहड्कृति विना ॥ ४१ ।। संमज्ञातसमाधिः स्यात् ध्यानाभ्यासपकर्पतः ॥ ४२ ॥ प्रशान्तत्तिकं चित्तं परमानन्ददीपकम् ॥ ४३ ॥ हे ब्रह्मन् ब्रह्मैवाहमस्मीति निश्चिता अपगतेच्छाविपया अशानं हेयं ज्ञानमुपादेयं तदुभयवर्जिता इत्थं विशेषणविशिष्टा परिपूर्णमल्ल- गोषरा मनोगतिः समाधिशब्देनोच्यते ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ यथा सलिले सैन्धवं योगतः सलिलसम्यन्धात्सलिलसाम्य सलिलत्यं भजति तथात्ममनसोक्यं समाधिःमनस आत्मसम्बन्धा- दात्मरूपत्यमेव समाधिरभिधीयते ॥ ३५ ॥ ३६ ।। भत्र संसारे जीयात्मपरमात्मनोः यत्समत्वमै फ्यमवशिष्यते ॥ तद्रूपोऽयं नष्टसमस्तसङ्कल्पः समाधिरमिधीयते ॥ ३७॥ ३८ ॥ पूर्वोकार्थप्रभामनोबुद्धिविकल्पितजामत्स्वप्नसुपुप्तितत्कार्य सर्य शून्यमिति झात्वा तच्छून्यापवादास्पदमनामयं विदेपरहितं यथास्या- तथा निरामासम् आभासाभिर्गतं ब्रह्मास्मीति शानमेव समाधिरि- स्यभिधीयते ॥ ३६॥ ४०॥ देहादापहभावं विना ध्यानाभ्यासाधिक्यात् सन्जातः ग्रहाकार- मनोवृत्तिप्रवाहः संप्रशातसमाधिः स्यात् ॥ ४२ ॥ ४२ ॥ प्रशान्तवृत्तिकं निरस्तसकलवृत्तिकम् परमानन्ददीपकं सदो-

·महावाक्यरसावल्याम् ।
वृत्तिविस्मरणं सम्यक् समाधिरभिधीयते ॥ २२ ॥
दृश्यासम्भवबोधेन रागद्वेपादितानवे ॥ २३ ॥
रतिर्वलोदिता या सा समाधिरभिधीयते ॥ २४ ॥
अहमेवपरं ब्रह्म ब्रह्माहमिति संस्थितिः ॥ २५ ॥
समाधिः स तु विज्ञेयः सर्वत्तिनिरोधकः ॥ २६ ॥
समाधिः संविदुत्पत्तिः परजीवकतां प्रति ॥ २७ ॥
ध्यानस्य विस्मृतिः सम्यक् समाधिरभिधीयते ॥ २८॥
समाहिता नित्यत्ता यथाभूतार्थदर्शिनी ॥ २६ ॥
ब्राह्मन् समाधिशब्देन परा प्रज्ञोच्यते बुधैः ॥ ३० ॥
श्रक्षुब्धा निरहङ्कारा द्वन्द्वेप्वनुपपातिनी ॥ ३१ ॥
ब्रह्मन् समाधि शब्देन मेरोः स्थिरतरास्थितिः ॥ ३२ ॥
स्य योगिनः सकलवृत्तिविस्मरणमेय सम्यक् समाधिरित्यभिः
धीयते ॥ २१ ॥२२॥
यद्दश्यं तदसदिति योधेन ज्ञानेन रागद्वेषादेस्तानये अभाये
सति या बलात् उदिता उत्पन्ना रतिः ब्रह्ममारतिः सा समाधिरि-
त्यभिधीयते ॥ २३ ॥ २४ ॥
जीवरूपोऽहमेय परं ब्रह्म तदेव सर्यायभासकप्रत्ययूपोऽहमिति
संस्थितिरेय ॥ सर्यवृत्तिनिरोधकः स समाधिर्विज्ञेयः ॥ २५ ॥ २६ ॥
तत्यं पदलदययोः परजीययोरेजता प्रति ब्रह्ममात्रसंघिदुत्पत्तिरेय
समाधिरुच्यते ॥ निर्विशेष ग्रहाऽहमिति सम्यक् ज्यानस्य विस्मृतिरेय
यसमाधिः ॥२७॥२८॥
हे ग्रह्मन् महानिरिक्तं न किश्चिदस्तीति समाहिना निर्षिशेवं मझ-
स्थमामिति नित्यतृप्ता यथाभूतार्थदारांनी परा प्रज्ञा पुधैः समाधि.
शानोच्यते ॥ २६ ॥ ३० ॥
हे प्रहान् प्रक्षुधा कामादिगृत्तिमिपिपरहिता देवादायमाप.
शून्या दप्यमानुपातिनी रागदेवादिस्कृतिषणिता मेरोरपिस्थिरतरा
मनास्पिति समाधिराईनोच्यते ॥ ३१ ॥ ३२॥

·नानालिगस्वरूपयाक्यानि ।
अथ सार्द्धान्तिकाष्टविधिस्वरूपवाक्येषु
नानालिङ्गस्वरूपवाक्यानि ॥
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसोमनो यदाचोहवाचं स उ माणस्यमाणः ॥१॥
यो वै भूमा नरमुखम् ॥२॥
यो वै भूमा तदमृतम् ॥३॥
नेति नेति नह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्त्यथ नामधेय सत्यस्य
सत्यमिति माणा वै सत्यं तेपामेव सत्यम् ॥ ४॥
रातितः परायणम् ॥ ५॥
शास्त्रेषु यदात्मस्वरूपत्वेनाभिमतं तत्स्वप्रकटनायाटयिधस्वरूप-
महावाक्येषु । नानालिङ्गस्वरूपवाक्यान्युच्यन्ते ॥ श्रोत्रस्येत्यादिना।
श्रोत्रादिखानेन्द्रियपञ्चकमनसाधन्तःकरण चतुष्टययागादिकर्मेन्द्रिय.
पञ्चकमाणादिवायुपञ्चवसङ्गतया तत्तद्रूपेणस्थित्वा तेषां स्वस्व.
विपयग्रहणशक्तिं जनयन् वस्तुतीयः स्वमात्रमवशिष्यते सोयं पर-
मात्मा भवतीत्यर्थः॥१॥
यो पा भुमा व्यापकस्वरूपस्तदात्मस्वरूपं निरतिशयपुरखम् ॥
यो चा भूमा अपरिच्छिन्नरूपस्तदमृतम् मोतस्वरूपमित्यर्थ ॥ २॥३॥
एतस्मादात्मनः परमन्यन्नेति नेति नहि नास्ति निषेधचतुष्टयोक्ति
स्स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरतदुपहितचैतन्यरूपभेदापलापाय । अथ तद-
तिरिकं नामधेयं नाममात्रम् नामधेयविधान्तिस्वरूपन्तु सत्यस्य
सत्यमिति तम प्रथमसत्यशब्दार्थस्तु प्राण वै सत्यमिति । दितीय-
सत्यशब्दार्थस्तु नेपामेव सत्यमिति।माणानां विश्वविराडोशादीनाम•
पि सत्तापदं तुर्यातीतमित्यर्थः ॥ ४ ॥
रातिरिति पष्ट्यर्थे प्रथमा रातः सफलप्रपञ्चरूपधनस्य दातुः
त्यागकर्तुः परायणम् प्रकृष्टस्थानमात्मा देहावसाने तस्यावश्यं मुक्ति
भवति "त्यागेनैकेनामृतत्वमानशुः" इतिश्रुतेः ॥ ५॥

·महावायरतापल्याम् असंप्रज्ञातनामायं समाधियोगिनां प्रियः ।। ४४ ॥ स्वानुभूतिरसावेशादृश्यशब्दानुपेक्षितः॥४५॥ निर्विकल्पसमाधिः स्यानिवातस्थितदीपवत् ॥ ४६ ॥ प्रभाशून्यं मनःशून्यं बुद्धिशून्यं चिदात्मकम् ॥ ४७ ।। अतधारत्तिरूपोऽसौ समाधिर्मनिभावितः ॥४८॥ ऊर्ध्वपूर्णमधःपूर्ण मध्यपूर्ण शिवात्मकम् ।। ४६ ॥ साक्षाद्विधिमुखो ह्येप समाधिः पारमार्थिकः ॥ ५० ॥ ओं तत्सदिति सान्तिकसमाधिमहावाक्य- रत्नावल्यां दशमप्रकरणे पञ्चाशत् ।। " धमात्रणांवशिष्टम् चित्तं भवति सोयं योगिनां प्रियोऽसंप्रशातनामा समाधिर्भवति ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ निर्विशेषं ब्रह्मास्मीत्यनुभवे आग्रहात् दृश्यशब्दानुपेक्षितुः "शब्द ज्ञानानुपातीयस्तुशुन्योविकल्प इति योगसूत्रीकदिशा सविकल्प- समाध्युपेतां फुर्वतो मुनेः निवातस्थितदीपवत् निर्विकल्पसमाधिः स्यात् ॥ ४५ ॥४६॥ प्रभामनोवुद्धिशब्दवाच्यावस्थानयशून्याधिकरणं चिदात्मक शान. स्वरूपं ।। तदतिरिक्त किञ्चित्यतन्यावृत्तिरूपोऽसौ निर्विकल्पफस. माधिः मुनिभिर्भावितो निश्चितो भवति ॥ ४७ ॥४॥ ब्रह्माण्डस्योर्ममध्याघ.पूर्णम् सर्वत्र व्यापकमित्यर्थः शिधारमपम् प्रलस्वरूपम् ॥ अस्तनिरसनविना साक्षात् पूर्णमेयावशिष्यत इति विधिमुख विधिमुपलक्षणः मोऽस्यास्तीति विधिमुपः विधिमुखल. सपोत इत्यर्थः एष पारमार्थिकः समाधिर्मयति ॥ ४६॥५०॥ इति थोत्रिलोकनाथमिश्रप्रणोतायाम्महायापपरत्नायलिटीकाया. प्रमाभिधानायां समाधियावरविवरणं सम्पूर्णम् ॥ प्राहस्यपाफ्याम्ये. कोनसप्तत्युत्तरपञ्चशतम् ॥

·मानालिगसम्पवाक्यानि । ७३ अखण्डैकरसं तारमखएडैकरसो जपः ॥ २० ॥ सर्ववर्जितचिन्मात्रं त्वचा मत्ता च चिन्मयम् ॥ २१ ॥ श्रादिरन्तञ्च चिन्मानं गुरुशिष्यादि चिन्मयम् ॥ २२ ॥ हगदृश्यं यदि चिन्मानमस्ति चेचिन्मयं सदा ॥ २३ ॥ सर्वाश्चर्यञ्च चिन्मानं देहविन्मात्रमेव हि ॥ २४ ॥ अहन्त्वञ्चैव चिन्मानं मृर्चामूर्त्तादि चिन्मयम् ॥ २५ ॥ पुण्यं पापञ्च चिन्मात्रं जीवश्विन्मान विग्रहः ।। २६ ॥ देहत्रयविहीनत्वात् कालत्रयविरर्जनात् ॥ २७ ॥ जीवत्रयगुणाभावाचापत्रयविवर्जनात् ।। २८ ॥ लोकत्रयविहीनत्वात्सर्वमात्मेति शासनात् ।। २६ ।। चित्ताभावाचिन्तनीयं देहाभावाज्जरा न च ॥३०॥ सक्ति स्यात्तदा तत्सर्वमखएडैकरस ब्रह्म घेत्यर्थः ॥ १०॥१५॥ १२ ॥ ॥ १३ ॥ १४॥ १५ ॥ २६ ॥ १७॥१% ॥ १६ ॥२०॥ सर्वस्मार्जित विलक्षणरूपम् चिन्मात्र ब्रह्मवेत्यर्थ त्यतादिजी यान्तवस्तूनां व्यावहारिकसत्वे चिन्मात्रता कुत इत्यत्राह त्यत्तेत्यादि महानिदृष्टया त्वत्तादिव्यवहारप्रसको झानिदृष्टया सर्व चिन्मानमे. वेत्यर्थ । चिन्मात्रत्वे हेतुद्वयमुपन्यस्तम् विन्मात्रस्य वस्तुनो न कालत्रय परिच्छेदक नया देहत्रयमितिमाघ ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ ॥२४॥२५॥ २६॥२७॥ विमानत्वे हेत्वन्तरमपि जीवत्रयगुणाभायात् जीयत्रय विश्वते. जसप्राशरूपम् गुणत्रयश्च मन्तव्यम् तयोरभावात् तापत्रयवियर्जनात् प्राध्यात्मिकादिदु खत्रयराहित्यात् लोकत्रयविहीनत्यात् स्वर्गमर्त्य- पातालेति लोकत्रयाभावात् सर्वमात्मेति शासनात् सर्व चिन्माममिति ·७२ महावाक्यरत्नावल्याम्। सपर्यगाच्छुक्रमकायमत्रणमस्नाविर शुद्धमपापविद्धम् ॥ ६ ॥ प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्व परः स्मृतः ।। ७ ॥ न निरोशे न चोत्पत्तिर्नवद्धो न च साधकः ॥८॥ न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येपा परमार्थता ॥ ६ ॥ अखण्डकरसं शास्त्रमखण्डैकरसा त्रयी ॥ १० ॥ अखण्डैकरसो देहो अखएडैफरसं मनः ॥११॥ अखएटेकरसं सूत्रमखएडैफरसो विराट ।। १२ ।। अखएडैकरसाविद्या अखण्डकरसोग्पयः ॥ १३ ॥ अखएडैकरसं गोप्यमखण्डैकरसः शशी ॥ १४ ॥ अखण्डकरसं क्षेत्रमखण्डैकरसा क्षमा ॥ १५ ॥ अखएडकरसास्तारा अखण्डैकरसो रविः ॥ १६ ॥ अखण्डेकरसो ज्ञाता अखण्डेकरसा स्थितिः ॥ १७ ॥ अखण्डैकरसा माता अखएडकरसः पिता ॥१८॥ अखण्डैकरसो राजा अखण्डैकरसं पुरम् ॥ १६ ॥ स परमात्मा परि समन्तादगात् व्यापकोऽभवत् तस्वरूपन्तु शुक्रं शुक्लम् अकायं देहत्रयवर्जितम् अवरामस्नाविरम् मणशिरापुजा रहितम् शुद्धम् अपापविद्धम् देहहेतुपुण्यपापशून्यम् ॥ ६ ॥ प्रणव एवापरं ब्रह्म प्रणयस्तु परस्तुर्यतुर्यः स्मृतः तुर्योद्वाराम विद्योतं तुर्यतुर्यमितिश्रुतेः ॥७॥ परमात्मनः न निरोधः न प्रलयः नोत्पत्तिः जीवरूपेण संसार पद्धत्वं तनिरसनसाधकत्यं मुमुक्षुत्वं मुक्तत्वञ्च परमार्थतः स्यादि- त्यत आह नेत्यादिना परमात्मा कदापि पद्धः साधको मुमुतुर्मुक्तश्च न भवति तस्यैपानिष्पतियोगिकस्वमात्रय परमार्थता ॥८॥६॥ अखण्डैकरसं ब्रह्म तदतिरिक्तशास्त्रादिजपान्तवस्तुजातं नास्त्येष तवस्तुजातस्य मायाकार्यत्वात् । यदि व्यावहारिकदृष्टया शारनादिष.

·पुलिदस्यरूपंचोप्यानि। अथ सार्द्धान्तिकपुल्लिङ्गस्वरूपवाक्यानि॥ स एपोऽकलोऽमृतः ॥ १॥ नान्तः प्रज्ञं न पहिः मझं नोभयतः प्रशं न मझानधनं न नामसमदृश्यमव्यवहार्यमग्राह्यमलतणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्र- त्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थमन्यन्ते स पात्मा स विज्ञेयः ॥२॥ अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोद्वैतः ।। ३ ।। यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा॥४॥ स एप नेति नेत्यात्मा गृह्यो न हि गृह्यतेऽशोर्यो न हि शीर्यतेऽ मथ सान्तिमपुल्लिङ्गस्यरूपमहायाफ्यानि लिख्यन्ते स इत्या- दिना। य एष आत्मा स एय पोडशकलाराहित्यविकलः अमृतः कैयल्यरूपत्वात् कलानामानि जीयमीत्ययायप्रकरणे गताः कसा पति याफ्यपियरणे दर्शितानि ॥१॥ ग्रह्मविदः नान्तः प्रहमित्यादिना प्रशमित्यन्तयोभ्यं शानं व्यापहा- रिफ तेन रहित निरययवत्याददृश्य व्यवहाराविषयरयादव्यपहार्यम् अरूपत्याइपाह्यम अपाङ्मनसगोचरस्याइलक्षणम् अचिन्त्यम् मन्य- पदेश्यम् व्यपपदेशः अयमेयात्मेति व्ययहारः तदयोग्यम् एकारमा सस्य प्रत्ययः मानम द्वनहानमित्यर्धः सार यस्य तसथोकम् प्रपञ्यो- पशमम् अपभ्यापयादाधिकरण शान्तंशियमद्वैत चतुर्थ तुरीयं मन्यन्ते स भारमा स विशेयः ॥२॥ माया विषयस्तनिश्चतुर्थस्तुर्यः अव्यवहार्यः प्रपञ्चोपरामः अपयशान्त्यधिकरण शिषः अतः॥३॥ यत्र समाने ब्रह्मयित् स्थातिरेकेणान्यत्किञ्चिदपि अपजातं न पश्यति शप्पजातं न शृणोति सदसबस्तुजातं म यिमानाति स भूमा प्यापकः परमारमोच्यते ॥ ४॥ पोलिपलमाया लिया पर तिनेहोलिनिसार परमारमाशिप्यते स कर्मेन्द्रियैर्न गृपते इस्परशः अप्रामा पोन ·महावाक्यरत्नावल्याम्। पादाभावाद्गतिनास्ति हस्ताभावास्क्रिया न च ॥ ३१ ॥ मृत्युनास्ति जनाभावादबुद्धधभावात्सुखादिकम् ।। ३२ ।। ओं तत्सदिति सार्दान्तिकनानालिगस्वरूपवाक्यानि महावाक्यरत्नावल्यामेकादशपकरणे द्वात्रिंशत् भाहत्यवाक्पसख्या एकोत्तरपट शतम् ।। roducum- भुतेध त्यत्तादिजीयनान्तवस्तुजातं चिन्मात्रमित्यर्थः ॥ २८ ॥ २६ ॥ ॥३०॥३१ ॥३२॥ इति मैथिलीबिलोकनाथमिश्रप्रणीतायाम्महायाफ्यरत्नापति टीकायाम्प्रभाभिधानायान्नानालिझस्वरूपयाक्यविधरणं सम्पूर्णम् ॥ आइत्ययाश्यान्येकोत्तरपशतम् ।। ६०१ ॥

·पुलिस्वरूपवाक्यानि । स्य द्रष्टा तमसो द्रष्टा सर्वस्य द्रष्टा तत् सर्वस्मादन्यो विलक्षणः सदनोऽयं चिद्धन अानन्दयन एवैकरसोव्यवहार्यः ॥ ६॥ सन्मात्री नित्यः शुद्धो बुद्धः सत्यो मुक्तो निरजनो विभुरदया. नन्दः परः प्रत्यगेकरसः ।।१०॥ भदृष्टोऽव्यवहार्योप्यल्पोनाल्पः साक्ष्य विशेषः सर्वज्ञोऽनन्तोऽभि- नोऽयोविदिताऽविदितात्परः ॥ ११ ॥ अद्वैतपरमानन्दो विभुनित्पो निष्कलडो निर्विकल्पो निरजनो निराख्यातःशुद्धोदेव एको नारायणो न द्वितीयोऽस्ति कश्चित् ॥१२॥ भचक्षुर्विश्वतश्चक्षुरकों विश्वतः कर्ण अपादो विश्वतः पाद त्सर्यस्मादन्यो विलक्षणः सदनोऽयं चिद्धन मानन्दधन एप एकरसः सचिदानन्दमाकरूपः अतोऽव्यवहार्यः व्यवहार्यप्रपञ्चामापादन्य. यहार्यः व्ययहाराऽयोग्यः॥६॥ सन्मात्रः केवलसत्तारूपः नित्यः शुनः युद्धा योधरूपः सत्यः मुक्तः निरम्जनः निर्मायः यिभुः च्यापकः प्रतः अद्वितीयः प्रानन्दः परमात्मा प्रत्यगेकरसः प्रत्यगमिन्नः ॥१०॥ अनिदं रूपत्वात् केनाप्यदृष्टोऽव्यपहार्यः "अणोरणीयान् महतो महीयान " इति श्रुत्याऽल्पोपि नास: अपरिमितत्वात् साती यस्तु- तो विशेषः निर्विशेषः सर्पक्षः अनन्त अभिन्नः अद्वयः मूत्येन विदि. तादमूर्सत्येनापिदितादपि परः सर्यपैलतरयात् ॥ ११ ॥ मतः परमानन्दः विभुः व्यापकः नित्यः मायारूपफलकामाषा- निकला निर्विकल्पः निरजन शुभ्रः स्यातिरिक्ताण्यासामान्यामा पानिराख्यातः दीप्यमानत्वाद्देवः यन सयो न रमन्ते तम्नारमविद्या तकार्य जातं तापयादस्यायनमधिष्टानं नारायण उच्यतेस एक एप तस्प दितीयो न कधिदस्तीम्यर्थः ।। १२ । भहं परमारमा निर्षिशेषरूपेण चतरादिसकलकरणापचयपिरलः सविशेषधिरामपेण चतुरादिसकसकरणायययपानस्मि यस्तुतों .

·७६ महांवाफ्यरतापल्याम् । सङ्गो न हि सज्यतेऽसित्तोन व्यथते न रिष्यति ।। ५॥ रसयन एवैवं वाऽरेऽयमात्मानन्तरोऽवाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानयन एवं ॥६॥ तस्मान्मनो विलीने मनसि गते सङ्कल्पविकल्पे दग्धे पुण्यपापे सदा शिवः ओं शक्तात्मकसर्वत्रावस्थितिः स्वयं ज्योतिः शुद्धो नित्यो निरञ्जनः शान्ततमः प्रकाशयति ॥७॥ एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽपापो नीशात्मानन्तोसम्यस्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति ।। ८ ।। चतुपो द्रष्टा श्रोत्रस्य द्रष्टा मनसो द्रष्टा वाचो द्रष्टा चुडेष्टा पाण- हि शीर्यते जीर्यते सोऽशीयः अशरीरत्यात् यः केनापि न हि सजते सोऽसर अमर्तत्वात् अत एवायमसितोऽयदान ध्यथते पीडामाप्नोति न रियति नश्यति धन्धनार्थकपिधातोः क्तप्रत्यये मित इति ॥५) अरे मैनेयि अयमात्मा रसयन एव आनन्दधन एष एवं घा मनन्तर प्रयाधः अन्तविभागशन्यः अत एव कृत्स्नः अत पध व्यापकः यस्तुतोऽयं प्रकण ज्ञानधन एप चिन्माणत्वात् ।। ६ ॥ तस्मासमाधः मनोपिलीने मनोविलये मनसि साल्पविकल्प मनोवृत्तिसकल्परिकल्पे गते पुण्यपाये च दग्धे सदाशियः ॐ शतधार स्मकः प्रणवशक्तिस्वरूपः सर्यप्रायस्थितः स्वयं ज्योतिः सर्वव्यापक तया श्ययं ज्यलतीति तथोकः अतः शुद्धो नित्यो निरन्जन शान्ततमः अतिशयेन शाम्तः प्रकाशयति प्रकाशते स्याधिको णिच् ॥ ७॥ एप परमात्मा स्वमायतः शुद्धः पतः शुन्यः अन्तःकरणान्यः शान्तः अप्राणः जीपरूपेण स्वातन्त्र्याभावात् अनीशात्मा मान्मनोऽ नीयः अनन्तः अपरिच्छिन्नः अक्षय्यःजायतेऽस्ति पतविपरिणमते पदीयते नश्यतीति पहभावविकाररहितः स्थिरः सत्तारूपः शाश्वत चिरन्तनः प्रजःस्थतन्त्रः स्ये महिम्नि निविशेषरुपेण तिष्ठति ॥८॥ चारादिदशेन्द्रियान्तःकरणनएयम्य प्राणादिपञ्चकस्य तन्का- रएनमसथापि मध्यादयमामा सयंस्प दश साशी तनां स्थाश्यों -

·पुलिस्वरूपवाक्यानि।
सर्वसङ्कल्परहितः सर्वनादमयः शिवः ॥ २० ॥
सर्ववर्जितचिन्मात्रः सर्वानन्दमयः परः ॥ २१ ॥
सर्वानुभवनिर्मुक्तः सर्वध्यानविवर्जितः ॥ २२ ।।
आत्माऽनात्मविवेकादिभेदाभेदविवर्जितः ॥ २३ ॥
महावाक्यार्थतो दो ब्रह्मास्मीत्यतिदूतः ॥ २४ ॥
तच्छब्दवय॑स्त्वंशब्दहीनो वाक्यार्यवर्जितः ॥२५॥
तरातरविहीनो यो नादान्वयॊतिरेव सः ॥ २६ ॥
अखएडैकरसो वाहमानन्दोऽस्मीति वर्जितः ॥ २७॥
दृश्यदर्शननिर्मुक्तः केवलामलरूपवान् ॥ २८ ॥
4
मनोरूपकरणामावात्सर्वसङ्कल्परहितः सर्वनादमयः आत्ममन्त्र-
प्रणवादिनादप्रचुरो वस्तुतः शिव एष ॥ २० ॥
सर्वाचिद्वर्जितः अत एव चिन्मात्रः सर्वानन्दमयजीवकोट्यभेदा-
सर्वानन्दमयः परः परमात्मा ॥ २१ ।।
सर्वानुभवनिर्मुक्तःसर्वावस्थानुभवातिरिक्तः देवादिसाक्ष्यन्तध्या-
नवर्जितः ।। आत्माऽनात्मनोविवेकादिः विवेकाविवेकी एवं भेदाभेवी
तैर्जितः ॥ महावाक्यजातस्य प्रत्यपरें परमर्थः तादृशैक्यवृत्तितो
दूरबत्ती ब्रह्माहमस्मीति वृत्तितोप्यतिदूरः ॥ तत्वमसीति महावाक्य-
सम्बन्धपदवाक्यार्थविरलत्वात् तच्छन्दविरलस्त्वंशम्दहीनो पाक्या.
वर्जितो निर्विशेषः परमात्मा इत्यर्थः ।। २२ ।। २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥
यः तरः प्रपञ्चस्तदारोपाधारोऽक्षर ईश्वर इति विभागहीनो
भवति सोऽयं ब्रह्ममणवनादान्तयिद्योतमानज्योतीरूपो भवति ॥ २६॥
अहमखएडैकरसो वा आनन्दश्चास्मीत्यादिवृत्तायिकत्याच-
द्वर्जितः॥२७॥
दृश्यं घटादि तद्विषयशानं दर्शनं तद्विनिर्मुक्तः केयलनिर्विशेषतया
निर्मल इत्यर्थः ॥ २॥

·७८
महावाक्यरसावल्याम् ।
अपाणिविश्वतःपाणिरहमशिरा विश्वतः शिरा विद्यामात्रैकसंश्रयो
विद्यारूपः ॥ १३ ॥
दिव्यो ह्यमूतः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो हजः ॥ १४ ॥
श्रमाणो ह्यमनाः शुभ्रो खसरात्परतः परः ॥ १५ ॥
अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः॥ १६ ॥
अपूर्वोऽनन्तरो चाह्यो न परः प्रणवोऽव्ययः ॥ १७ ॥
अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ॥ १८ ॥
फर्माध्यतः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ।१६।
-
विधामायकसंध्रयो विद्यारूपः स्वातिरिक्तमानमेयाभावाद्विद्याश्रयत्वं
विद्यारूपत्वचोपपद्यत इत्यर्थः ॥१३॥
दिविस्ये महिम्नि भवतीति दिव्यः सर्वमृतिवर्जितत्वादमूर्तःपुरि
शरीरे शेते इति पुरुषः प्रपञ्चे याह्याभ्यन्तरेण सह घर्तते इतिसवाया।
भ्यन्तरः न जायते इत्यजः॥ क्रिया ज्ञानेच्छाशक्तयात्मकप्राणपञ्च-
कान्तःकरणचतुटयामावादप्राणो घमनाः प्रकाशमाघरूपत्वाच्छुन्नः
भक्षरादीश्वरात्परः साक्षी तस्मादपि परः परमात्मेत्यर्थः ॥ १४ ॥१५॥
विश्वधिराडीशादिभावानां द्वैतवद्भानेऽपि तदपवादाधारो देव-
स्तुर्यों विभुरद्वैन इतिस्मृत ॥ १६ ॥
स्वतोऽन्यभारणाभावादपूर्वः तथाफार्याभावादनन्तरः स्वस्मादा-
हात्वामावादयाह्यः सस्मादपरत्याभावादनपरः निस्यत्वादव्ययः प्रणयः
परमात्मावशिष्यते इत्यर्थः ॥ १७ ॥
मकारादिमात्राऽमायादमात्रः परामिधानानन्तमात्रारूपत्वादनन्त-
मात्रः तस्योपशमः द्वैतस्योपशमो निवृत्तिर्यस्मिन् स तथोक्तः शिपः
परमात्मेत्यर्थः॥ १॥
श्यरस्वरूपेण निखिलकर्मफलप्रदत्यारकर्माध्यतः सर्पान्तयामि.
प्पत्यात्सर्यभूनाधियासः साक्षी चेतयतीति चेता इरपेकार्थकम् केपला
अपिशेपशेपरहितः निर्गुणश्च ॥ १८ ॥

·स्त्रीलिङ्गस्वरूपमहावाक्यानि ।
१
---
अथ सार्द्धान्तिकस्त्रीलिङ्गस्वरूप-
महावाक्यानि ।
अलौकिकपरमानन्दलक्षणाऽखण्डाऽमिततेजोराशिः॥१॥
भावाऽभावकलाविनिर्मुक्ता चिद्विद्या अद्वितीयब्रह्मसम्पितिः
सच्चिदानन्दलहरी महात्रिपुरसुन्दरी पहिरन्तरनुमविश्य स्वयमे फैब-
विभाति ॥२॥
सर्वसङ्कल्परहिता सर्वसंज्ञाविवर्जिता ॥३॥
सैपा चिदविनाशात्मा स्वात्मेत्यादिकृताभिधा ॥ ४ ॥
आकाशशतभागाच्छा ज्ञेषु निष्कलरूपिणी ॥ ५॥
अथ सार्धान्तिकस्त्रीलिङ्गस्वरूपमहावाक्यानि लिख्यन्ते अलौकि-
केत्यादिना--अलौकिकपरमानन्दस्वरूपाशाखण्डामिततेजोरा शिरूपि-
रणी चिदस्ति ॥ १॥
श्रोत्रादिग्राहाशब्दादिर्भावकलामनादिग्राहासङ्कल्पादिरभावकला
तदुभयनिर्मुक्ता विदस्मीति वेदनीयत्वाचिद्विद्या अद्वितीयत्येनोपबह-
णात् ब्रह्मविद्वरिष्ठैः सम्बेदनोयस्यरूपत्यादद्वितोयबासम्पित्तिः सचि-
दानन्दलहरी पूर्णमवाहरूपिणी भूर्भुवःस्वरिति त्रिपुरोपल तितानन्त-
फोरिन्ब्रह्माण्डान्यधिष्ठाय या शोभते सा महतो चासौ विपुरसुन्दरी
महात्रिपुरसुन्दरी अम प्राजापत्यवैष्णवं विलय कारणं रुपमाश्रित्य
भूर्भुवःस्वस्त्रीणि पुराणि या व्याप्नोति सैवेयं भगवती त्रिपुरेति
भूतिः प्रमाणम् । सा देवी पहिः जीवरूपेणान्तः परमात्मरूपेणचानु-
प्रविश्य घर्तते वस्तुतः स्वावशेषतया सर्व ग्रसित्वा स्वयमेकैव विभाति
अद्वितीयत्वादित्यर्थः॥२॥
अन्तःकरणवृत्तिसमूहाभावात् सर्वसङ्कल्परहिता सर्वाभिधानर-
हिता !! सैपा चित् अविनाशात्मा स्वात्मेत्यादिना कृताभिधा नाम
यस्यास्तथोक्ता ॥ श्राकाशादपि शतभागाच्छा अत्यन्तनिरपयवा शेषु
ब्रह्मविद्वरिष्ठेषु निकिलरूपिणी सादिनामातोशकारहिला या
पालप्रयेऽप्यविनाशस्वरूपिणी ॥ ३ ॥४॥५॥

·महावास्यरसावल्याम्। नित्योदितो निराभासो द्रष्टा साती चिदात्मकः ॥ २६॥ स एव विदितादन्यस्तयैवाविदितादपि ॥ ३०॥ ओं तत्सदिति सार्दान्तिकपुल्लिङ्गस्वरूपमहावाक्यानि महावाक्य- रत्नावल्यां द्वादशमकरणे त्रिंशत् ।। यः सद्रूपत्वेन नित्योदितः उदयाऽस्तमयाऽऽभासाऽभावाभिराभासः जीयरूपेण व्यष्टिमपञ्चद्रष्टा ईश्वररूपेण समटिप्रपञ्चसाक्षी यस्तुत. श्चिदात्मकश्चिद्रूपो भवति स एव विदितात् स्थूलादन्यः अपि. दितात् सूदमात् तथैव अन्यः भवतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ ३० ।। इति मैथिलभीत्रिलोकनाथमिश्रप्रणीतायाम्महापापयरलायलि. टोकायाम्प्रभामिधानायाम्पुलिनस्वरूपवाक्यविवरणं सम्पूर्णम् ॥माह स्यवाक्यान्येकत्रिंशदधिकपटशतम् ॥ ६३१ ।।

·नपुंसकलिङ्गस्वरूपवाक्यानि ।
अथ नपुंसकलिङ्गस्वरूपवाक्यानि ॥
अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि ॥ १ ॥
यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमार्णमचतुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् ॥२॥
सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ॥३॥
अस्लमनएवहस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोवाग्वनाकाश-
मसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमयागमनोऽतेजस्कमप्राणममुखम
मात्रमनन्तरमवाह्यम् ॥ ४॥
अथ सार्द्धान्तिकनपुसफलिङ्गस्वरूपमहावाक्यानुध्यन्ते अन्यदेवे-
न्यादिना। तद्ब्रह्मविदितात् चिद्रूपत्वेन शातात् अन्यत् अथो अनन्तरम्
निराकारत्येन अविदितात् चतुरविपयात् अधि अन्यत् तस्य
क्लिक्षणरूपत्वात् ॥ १॥
यत्तत् श्रद्देश्यमहश्यमवाक्षुषत्वात् अग्राह्यमनियस्तुत्वात् श्र-
गोत्र स्थूलदेहविलक्षणत्वात् अवर्ण शाकमेन्द्रियातीतत्यादयतु श्रोत्र
मपाणिपाद तद्ब्रह्म तस्य निरवयवत्वेन शरीरप्रयातीतत्वात् ॥ २॥
हे सौम्य इदमाविद्यक जगत् अग्ने सृष्टे पुरा तदनन्तरमपि सदेय
ब्रह्मेवासीत् जगत सदतिरित्तसत्ताभावात् तत् ब्रह्म एकमेव एक
शब्द सजातीयभेदनिरासक ब्रह्मान्तराभायात् एवशब्दो विजानीय
भेदनिरासक गोमहिष्यादिवद्विजातीयाभावात् अद्वितीयशन्दस्तु स्व
गतभेदनिरासक ब्रह्मणोनिर्विशेपत्वेन नखकेशादिवास्वगतभेदरा
हित्यात् ॥ ३ ॥
उद्धरपि सूक्ष्मवादस्थूल पादपिवृहत्वादनणु निष्परिमाणत्वादह
म्नमदीर्घ रजादिगुणत्रयाभावादशोहित रत्याभावादस्नेहम् अमू
तत्यादच्छायम् याविद्यकमोहामायादतम अभूतभौतिकत्वादवाच्य
नाशशम् अरसमगन्धम् स्वसज्जनीयद्वितीयवत्स्वभावादसम्झम् फर्म
न्द्रियज्ञानेन्द्रियामावादचतुश्मनोनमक अन्त करणाभासदमन
प्रतेजस्कम् पञ्चमायामावादमाएम् निरषयववादमुरम् अपरिच्छि
नित्यादमारम् अन्तरवाहसम्बन्धाभावादनन्तरमबाह्यम् ॥४॥

·महावाक्यरत्नावल्याम् । नास्तमेति न चोदेति नोचिप्ठति न तिष्ठति ॥६॥ न च याति न चायाति न च नेह न चेहचित् ।। ७ ।। सैपा चिदमलाकारा निर्विकल्पा निरास्पढा ।। || महाचिदेकवहास्ति महासत्तेति चोच्यते ॥३॥ निफलहा समा शुदा निरहङ्काररूपिणी ॥१०॥ सदिभाता विमला नित्योदययती समा ॥ ११ ॥ सा ब्रह्मपरमात्मेति नामभिः परिगीयते ॥ १२ ॥ ओं तत्सदिति सान्तिकस्त्रीलिङ्गस्वरूपमहावाक्यानि महावाक्यरत्नावल्या प्रकरणे द्वादश ।। निर्विशेषग्रह्मरूपिणी चित् सूर्यादिवदुदयात्तमयादिविकृति नैति मुर्तामूर्तविलक्षणत्वेन निर्विकारस्यात् । तत्र न च ह न चेह विदि- स्थस्य इह प्रपन्चे चिन्न नास्ति क्रिन्तु अस्त्येव अन्यक्तरूपस्यात् च पुनः र प्रपञ्चे चिन्नास्त्येव व्यक्तरूपेरण अयमयों वेदितव्यः ।। सैपर चित् ब्रह्मरूपेणाऽमलाशारासइल्पाभायान्निर्विकल्पा स्यातिरिक्ताधिष्ठयाभा. यानिरास्पदा निरघिटागतयाऽवशिष्यते ॥ ६॥ ७॥ ॥ यामदासचामहासामान्यरूपिणीह महाचिदेकैवात्तीति चोच्यते परमादयरूरत्वात् ॥ या फराद्वाभावाप्निलका अविधारतवैषम्या. भायात्समा शुद्धा निरहदाररूपिणी ।। सदेवासोदित्यायाधुत्तियय- शुन्यतया मराद्विमाता सदा विमातेत्यर्थः अत एव चिन्माप्रत्याठि. मला स्वस्वरूपत्वेन नित्योदययतो एकरसरूपत्वात्समा सैव ग्राह्य- परमात्मेत्यादिनाममिर्गीयते nan १० ॥ ११॥ १२ ॥ इति मधिलधोधिोकनायमिनप्रणीतायाम्महामायरायलि. टायाम्ममाभिधानायां खोलिहस्यम्पयापययियरणं संपूर्णम् ।। प्राइस्पाक्यानि पित्यारियधिक पटतम् ॥ ६४३ ।।

·५ नपुंसकलिङ्गस्वरूपवाक्यानि। तद्ब्रह्मतापत्रयातीतं पटकोशविनिर्मुक्तं पट्टर्मिवर्जितम् पञ्चकोशा- वीत पडभावविकारशून्यमेवमादिसविलक्षणम् ॥ ८ ॥ निर्गुणं निरूपप्लवं ज्योतिराभ्यन्तरं सर्वमायातीतममत्यगेकरसम- द्वितीयम् ॥ ६॥ तज्ज्योतिरेकमद्वितीयं सर्वकल्पनातीतं ध्रुवमक्षरमेकं सदा चकास्ति सचिदानन्दम् ।। १० ॥ यत्तत्सत्यं विज्ञानमानन्दं निष्क्रियं निरञ्जनं सर्वगतं समूदमं सर्व- तोमुखमनिर्देश्यममृतं निष्कलम् ।। ११ ॥ एकमद्वैतं निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरतिशयमनामयमद्वैतं चतुर्थं तद् ब्रह्म आध्यात्मिकादिनापत्रयातीतम् त्यधिरमांसमेदोमजा- स्थीनि पटकोशाः तैविरहितम् अशनायापिपामाशोकमोहजरामरणा. नीति पडूर्मयः तद्वर्जितम् अन्नमयमाणमयमगोमयविज्ञानमयानन्द- मयाः पञ्चकोशाः तदर्जितम् जायतेऽस्ति बर्द्धते विपरिणमते अपक्षी. यते विनश्यतीति पड्भावविकारशन्यमेवमादि सर्वविलक्षण ॥ - ॥ निर्गुणम् स्थूलशरीराभायाग्निरुपप्सचं निरुपद्रवम् प्राभ्यन्तरं ज्योतिरन्तज्योतिः सर्वमायातीतम् अप्रत्यगेकरसम् अप्रत्यक्जीध- लक्षणम् एकरसम् अच्युतस्वरूपम् अद्वितीयम् ॥ ६ ॥ तज्योतिः ब्रह्म एकमद्वितीयं सर्वैः मनुष्यादिभिःकल्पना स्तरूप- कल्पना तयाऽतोतम् सन्माप्रत्वाद्धृवम् एकम् शतरम् प्रायस्वरूपम् सच्चिदानन्दरूपम् सदा चकास्ति प्रकाशते इत्यर्थः ॥ १० ॥ कालययावाध्यत्वाद् यत्तदनिर्वचनीयं सत्यं विज्ञप्तिमानत्वाद्धि- भानम् प्रानन्दैवरूपम् निष्क्रियम् निरञ्जनम् सर्वव्यापश्त्वात्सर्वगतं केशकोट्यंशकभागादपि सूक्ष्मत्वात्सुसूक्ष्मम् वैराजत्यात्सर्वतोमुख निर्देधुमशक्यत्वादनिद्देश्यम् अमृतम् निष्कलम् ब्रह्मावशिष्यते ॥१६॥ एकम् अद्वैतं निष्फलं निरवयवम् क्रियारहितम् शान्तम् निर- तिशयम् काष्ठातीतम् अनामयम् निरुपद्रनम् अद्वैनम् चतुर्थ तुरीयमत

·८४
महावाक्यरत्नावल्याम् ।
नित्यं शुद्ध मुक्तं सत्यं सूक्ष्म परिपूर्णमद्वयं सदानन्दचिन्मात्र
पुरतः सुविभातमविभातमद्वैतमचिन्त्यमलिङ्गं स्वप्रकाशमानन्द-
धनम् ॥ ५॥
एतद्धयशब्दमस्पर्शमरूपमरसमगन्धमवक्तव्यमदातव्यमगन्तव्यमवि-
सर्जयितव्यमनानन्दयितव्यममन्तव्यमयोद्धव्यमनहर्तयितव्यमचे-
तयितव्यममाणमितव्यमपानयितव्यमव्यानयितव्यमनुदानयितव्य
मसमानयितव्यमनिन्द्रियमविषयमकरणमलक्षणमसगमगुणमविक्रि-
यमव्यपदेश्यमसत्वमरजस्कमतमस्कममायमभयमप्यौपनिपदमेव सु-
विभातं सद्विभातं पुरतोऽस्मात्सुविभातमद्वयम् ॥ ६॥
अनिर्वचनीयज्योतिः सर्वव्यापक
निरतिशयानन्दलक्षणं
परमाकाशम् ॥ ७॥
नित्यं शुद्धं मुक्तं सत्यं सूदमं परिपूर्णमद्वयं सद्रूपम् श्रानन्दरूपम्
चिद्रूपम् सर्वस्मात् पुरतः अग्रे सुखेन भातत्वात् सुविभातम् सूर्यादि
मिरभातत्वादविभातम् द्वैताभावादद्वैतम् अनिर्वचनीयत्वादचिन्त्यम्
वेदान्तेतरस्वगमकलिङ्गाभावादलिद्गम स्वैनात्मना प्रकाशते यत्तथोक्तम्
आनन्दधनम् श्रानन्दपूर्णमित्यर्थः ॥ ५ ॥
एतद्ब्रह्म शानेन्द्रियविपयाभावादशन्दमित्यादि अत एवाव्यकम्
कमन्द्रियविपयाभावादवक्तव्यमित्यादि मनयायन्तःकरणविषयामा
बादमन्तव्यमित्यादि प्राणपञ्चकविषयामावादमाणयितव्यमित्यादि
श्रोत्रादिदशेन्द्रियामायादनिन्द्रियम् तद्विपयसामान्यामावादविषयम्
मनश्राधन्तःकरणाभावादकरणम् स्वातिरिक्तलक्षणाभावादलक्षणम
सजनीयामाधादसङ्गम् गुणमामान्याभावादगुणम् विकाराभायादयि-
फियम् निर्चिशेपत्यादव्यपदेश्यम् सत्यादिगुणप्रयामायादसत्त्यमित्यादि
निर्मायत्वादमायम् अद्वयत्यादभयम् उपनिषदेकयेद्यत्वादापनिषद-
मेव मुविभातम् समाहिनवृत्तिविषयत्यात्साहिभातम् अस्मात्स्याति-
रिक्तविषयसमूहादपि पुरतः पूर्वमेव प्रत्यग्रूपेण सुविमातमध्यम् ॥ ६ ॥
अव्यास्येयज्योति सर्वव्यापकं काष्टातीतानन्दतया लक्षणीयत्याग्नि-
रतिशयानन्दलक्षणम् परमाकाशं चिदाकाशमित्यर्थः ॥७॥

·नपुसकलिङ्गस्वरूपवाफ्यानि अरेफजातमुभयोष्मवर्जितं यदतरं न तरते कथञ्चित् ।। १६ ॥ अगोचरं मनोवाचामवधूतादिसंप्लवम् ।। २० ॥ सत्तामात्रप्रकाशैकमकाशं भावनातिगम् ॥ २१ ॥ अहेयमनुपादेयमसामान्यविशेपणम् ॥ २२ ।। ध्रुवं स्तिमितगम्भीर न तेजो न तमस्तमम् ॥ २३ ॥ निष्फलं निर्मलं शान्तं सर्वातीतं निरामयम् ।। २४ ।। न शून्यं नापि चाफारि न दृश्यं नापि दर्शनम् ॥ २ ॥ चिन्मा चैत्यरहितमनन्तमजरं शिवम् ॥ २६ ।। चैत्यानुपातरहितं सामान्येन च सर्वगम् ।। २७ ।। अनामयमनाभासमनामकमकारणम् ॥ २८ ॥ योध्याभायादरेफजातम् यत् तालुकण्ठोष्ट व्याप्य स्थञ्चिन्न क्षरते तन्यापारै विर्भवति तदेव निर्षिशेषरूपेणायशिप्यते अस्वरञ्च यद. तालु इति पाठान्तरम् । अनेन स्थानानि निषिध्यन्ते वकारादनुक्त- स्थाननिषेधो योद्धव्यः ॥ १८ ॥ १६ ॥ मनोवाचामगोचरमविषयम् अवधूनादोनां कुटोचकवहादकपरम- हंसावधूतानां ससारसन्तरणसाधनम् ॥ सत्तामात्रनकाशी ब्रह्माहम- स्मीति बोधस्तस्यैकप्रकाशमसाधारणप्रकाशकम् स्वातिरिक्तभावना- तिक्रान्तम् ॥ २० ॥ २१ ॥ हेयरूपगुणत्रयाभावादहेयम् उपादेयगुणसामान्याभावादनुपादे- यम् असामान्यविशेषणम् सामान्यविशेषरहितम् ॥ कृटस्थत्यात् ध्रुवम् निस्तरङ्गचिदधित्वास्तिमितगम्भीरम् तत व्यापकम् तेजो न तमोगरा न सर्वातीतं निष्पल निर्मत शान्तं निरामय ब्रह्मत्यर्थ ॥२शा२३॥२॥ न शन्यं नापि चाकारि श्राकारयत् विषयविषयिणानाभावात् न दृश्य नापि दर्शनम्॥ चैत्यरहित विपयरहितम् चिन्मात्रम् श्रनन्तम् अजरम् शिवम् ॥ सामान्येन साधारणतया सर्वगतमपि चेत्यानु- पातरहितम विषयसम्यन्धरहितम् ॥ अनामय निरुपद्रयम् स्वाति- ·महाबाश्थरतावल्याम् । ब्रह्म विष्णुदातीतमेकमाशास्यम् ॥ १२ ॥ अद्वयमनायन्तमशेषवेदवेदान्तवेद्यमनिर्देश्यपनिरुक्तममच्यवमाशा- स्यमद्वैतं चतुर्थ सर्वाऽऽधारमनाऽऽधारमनिरीक्ष्यम् ॥ १३ ॥ अशब्दमस्पर्शमरूपमच्पयं तया रसन्नित्यमगन्धवच यत् ।। १४ ॥ परं विज्ञानाधरिष्ठं प्रजानां यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च ॥ १५ ॥ बृहच तदिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत्सूक्ष्मतरं विभाति ।। १६ ।। एतत् ज्ञेयं नित्यमेवात्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं हि किञ्चित् ॥१७॥ अघोपमव्यञ्जनमस्वरञ्च यत्तालुकण्ठोष्टमनासिकञ्च यत् ॥१८॥ एपग्रह्मविष्णुरुद्रातीतम् अाशास्यम् ब्रह्मादीनामप्येक मुस्यमाशा- स्यमिच्छाविपयोभूतम् ॥ १० ॥ उत्पत्तिप्रलयाभावादनाद्यन्तम् अशेपवेदवेदान्तवेद्यम् अनि श्यम् अनिरुक्तमनारयातम् कदापि स्वस्वरूपतोऽच्युतत्वादाच्य- वम् धाशास्यम् अद्वैतम् चतुर्थम् तुरीयम् प्रपञ्चसत्ये तदाधारभूतं वस्तुतस्त्यनाधारम् ब्रह्माऽहमस्मीति भावनां पिनाअनिरोदयम् ॥१३॥ अक्षरत्वादन्ययं ब्रह्मा शब्दमित्यादिविशेषण्योधितं यत्प्रजानांवि- हानात् स्वातिरिक्तविषयकविज्ञानात् परं भिन्नं चरिष्ट गतिमानत्वाद्य- चन्द्रसूर्यादरप्यधिमत् प्रकाशक यदणुभ्यो युद्धिवृत्तिभ्योप्या श्राफा- शादपि वृक्षश्च यत् सूक्ष्मजन्तोः निर्विशेषतया सूक्ष्मतरं विभाति तद- चिन्त्यरूपं ब्रह्म दिवि वे महिम्नि भवतीति दिव्यं स्वप्रतिष्ठान्तरा भावादित्यर्थः ॥ २४ ॥ १५॥ १६॥ प्रत्यगभिन्नग्रहारूपेण नित्यमेवात्मसंस्थं स्वरूपप्रतिष्टमेतद्रह्म नेयम अतः परं किञ्चिदपि न वेदितव्यम् ॥ १७ ॥ यत्परमातरं ब्रह्म प्रयत्नविशेषस्थरूपाभावादशेषं हलसंधा- वर्णम्वरूपामायादव्यञ्जनम् अकारादिस्वराभावादस्वरम् उभयो. प्मवर्जितम् सपशहाऊमाणः " वर्ग वगै प्रथमावघोपो युग्मौ सो. प्माणायनुनासिकोऽन्त्य " इति प्रातिशाख्योक्तदिशा द्विविधोप्मयों बोध्यम् अनासिकम् नासिकास्थानीयवायोध्यम् रप्रत्याहारादि- ·स्वरूपमहावाक्यानि । स्वच्छं विभाति शरदीव खमागतायां चिन्मात्रमेकमजमाद्यमनन्त- मन्तः ॥ ३६॥ यो तत्सदिति सार्द्धान्तिकनपुंसकलिद्गस्वरूपमहावाक्यानि महा- वाक्यरत्नावल्यां चतुर्दशप्रकरणे एकोनचत्वारिंशत् ।। निर्विशेषतया चिन्मात्रमेकम् अजम् अनन्तम् स्वच्छं विभाती- त्यर्थः ॥ ३८ ॥ ३६॥ इति मैथिलश्रीत्रिलोकनाथमिश्रप्रणीतायाम्महाधाक्यरत्नावलि- टोकायाम्पमाभिधानायान्नपुंसकलिङ्गयाक्यविवरणं सम्पूर्णम् ॥ पाहत्यवाक्यानि शीत्यधिकपट्शतम् ॥ ६८२ ॥ hench ·महावाक्यरत्नावल्याम् । मनोवचोभ्यामग्राद्यं पूर्णात्पूर्ण सुखासुखम् ॥ २६ ॥ इष्टदर्शनदृश्यादिवर्जितं तदिदं पदम् ॥ ३० ॥ शुद्ध मूक्ष्मं निराकारं निर्विकारं निरञ्जनम् ।। ३१ ॥ अप्रमाणमनिर्देश्यमप्रमेयमतोन्द्रियम् ॥ ३२ ॥ निर्लेपकं निरापायं कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥३॥ सदनं चिद्वनं नित्यमानन्दघनमव्ययम् ॥ ३४ ॥ प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ३५ ॥ अहेयमनुपादेयमनादेयमनाश्रयम् ।। ३६ ॥ शुई युद्धं सदा मुक्तमनामकमरूपकम् ।। ३७ ॥ सङ्कल्पसंक्षयवशाद्गलिते तु चित्तं संसारमोहमिहिकागलिता- भवन्ति ।। ८॥ रिक्ताभासाभावादनाभासम् नामरूपयका भाषादनामकमकार- रणम् ॥ वाङ्मनसागोवरम् पूर्णादाकाशादपि पूर्णम् सातिशयसुखादपि मुखम् ब्रह्ममुखस्य निरतिशयत्यात् ॥ यत्पदं दृष्ट्यादि त्रिपुटीविरलं तदिदं ब्रह्मत्यर्थः ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २६ ॥ ३० ॥ शुद्ध सन्मं निराकारं निर्विकारं निरञ्जनम् निर्मायम् ॥ प्रत्यक्षादि- प्रमाणागम्यत्यादप्रमाणम् निदेष्टुमशक्यम्वैपषिकप्रमेयाभादादप्रमेयम् इन्द्रियागम्यत्वादतीन्द्रियम् ॥ अविद्या तकार्यलेपामावान्निलेपकम् नित्यत्वान्निरापायम् अधिकारित्वात् कूटस्थम् अवलंध्रुवम् ॥ सद्घ नं चिद्घनं नित्यम् अानन्दधनम् अव्ययम् ॥ प्रत्यगभिन्नत्वात्प्रत्यगेक- रसम् पूर्णम् अनन्तम् विराङ्वाद्विश्वतोमुखम् ॥ अस्यरूपत्यादहेय- मित्यादिअनाश्रयम्स्वाधेयाधाराभायान्निराधेयम्।।नामरूपसम्बन्धाः भावादनामफमरूपकम् अविद्यातत्कार्याभावात्सदामुक्तं शुद्धं युद्धं ब्रह्मत्यर्थः ॥ ३१ ॥ ३२॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ सङ्कल्पाभावान्मनोपि नाशमेति तत्कार्यसंसारमोहनीहारोपि विलीयते ॥ शरयागतायो तथा सं स्वच्छं मिमाति तथान्तईदये ·स्वरूपमहावाक्यानि । स्वच्छं विभाति शरदीव खमागतायां चिन्मात्रमेकमजमाद्यमनन्त- मन्तः ॥३६॥ ओं तत्सदिति सार्दान्तिकनपुंसकलिगतरूपमहावाक्यानि महा- वाक्यरत्नावल्यां चतुर्दशमकरणे एकोनचत्वारिंशत् ।। निर्विशेषतयाद्य चिन्मात्रमेकम् अजम् अनन्तम् स्वच्छं विभाती- स्यर्थः ॥ ३८ ॥ ३६ ॥ इति मैथिलश्रीत्रिलोकनाथमिथप्रणीतायाम्महावाक्यरत्नावलि. टोकायाम्प्रभाभिधानायान्नपुंसकलिङ्गयाक्यविवरणं सम्पूर्णम् ॥ पाहत्यवाक्यानि इशीत्यधिकपटशतम् ॥ ६८२ ॥ १३ ·महावापथरतापल्याम्। अथ सार्दान्तिकात्मस्वरूपमहावाक्यानि। आकाशो ह वै नाम नामरूपयोनिहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तद- मृतं स आत्मा ॥१॥ इदं सर्व यदयमात्मा ॥२॥ चिदेकरसो ह्ययमात्मा ॥३॥ अतो हायमात्मा ॥ ४॥ श्रनुज्ञाता ह्ययमात्मा ॥५॥ अनुजैफरसो ह्ययमात्मा ॥६॥ अविकल्पो ह्ययमात्मा ॥ ७ ॥ देहादेः परतरत्वाहीव परमात्मा ॥४॥ अखएडैकरसो ह्ययमात्मा ॥६॥ निर्गुणः साक्षीभूतो निष्क्रियो निरवयवात्मा ॥१०॥ अथ सार्दान्तिकात्मस्वरूपमहावाक्यानि लिख्यन्ते अाकाश इत्यादिना-प्रासमन्तात् काशते इत्याकाशः नामेतिमसिद्धो जगद्वीज- भूतनामरूपयोर्निहिता तदाधारः ते नामरूपे यदन्तरा रज्जुसर्पवधि- कल्पिते तब्रह्म वस्यैवमुकिरूपत्वात्तदेवामृतम् स एवात्मेत्यर्थः ॥ १॥ यत् यस्मात् इदं दृश्यमानंसचं जगत् भवतिसोऽयमात्मा वस्तु- तस्तु अयमात्मा चैतन्यादविकारित्वाञ्चिदेकरसः॥श्रतः सर्वाधारत्या- चिदेफरसत्वात् अयमात्मा व्यापकः ॥ थयमात्मा ईश्वररूपेण निय- न्तृत्वेन जीवात्मनामनुशासिता ॥ अयमात्मा अनुहामनुशासनं कुर्वन् चिद्यते अत श्रनुकरसः॥श्रयमात्मा करपनाराहित्यादविकल्पः ॥ २॥ ॥३॥४॥५॥६॥७॥ देहादेः पिण्डब्रह्माण्डयोः परतरत्वात् अत्यन्तपरत्वात् ब्रह्मघ परमात्मा अयमात्मा अखण्डेकरस: अखण्डाकारवृत्तिमानगम्यः । निर्गुणः गुणत्रयरहितः सर्वसाक्षीभूतः निधियो व्योमयनिरवयवा- ·श्रात्मस्वरूपवाक्यानि । विरजः पर आकाशादज आत्मा महान्ध्रुवः ॥ ११ ॥ एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ॥ १२ ॥ निःशब्दं परमं ब्रह्म परमात्मा समीर्यते ॥ १३ ।। सकले निष्कले भावे सर्वत्रात्माव्यवस्थितः ॥१४॥ सर्वदा सर्वकृत्सर्वः परमात्मेत्युदाहृतः ॥१५॥ अनाद्यन्तावभासात्मा परमात्मेहविद्यते ॥ १६॥ नित्यः सर्वगतोद्यात्मा कूटस्थो दोपवर्जितः ॥ १७ ॥ तत्परः परमात्मा च श्रीरामः पुरुषोत्तमः ॥१८॥ सर्वकारणकार्यात्मा कार्यकारणवर्जितः ॥१६॥ च्यते ॥ १३ ॥ स्मा ॥ रजवादिगुणत्रयाभावाद्विरजाःस्वच्छः श्राफाशादपि परः अजः महानपरिच्छिन्नः ध्रुवो नित्यः ॥ ८ ॥ ६ ॥ १०॥ २१॥ अद्वेतत्वादेकः दीप्यमानत्याद्देवः सर्वभूतेप्यव्यक्तरूपेण जीव- त्वेन स्थितः व्यापकत्वेन सर्वव्यापी सर्वान्तर्यामित्वेन सर्वभूता- न्तरात्मा ॥ १२॥ शब्दगुणकाकाशविलक्षणत्वात् निःशब्दं परमं ग्रहय परमात्मो- सावयवे निरवयवे च भावे पदार्थं सर्वत्रात्मा स्थितः आत्मा- न्तरवस्तुनो पारमार्थिकत्वात् ॥ १४ ॥ यःअदृष्टया सदा सर्वकार्यकृत् स शानदृष्टया सर्वः परमात्मेति कथितः॥ १५ ॥ इह संसारदशायामपि श्रादिमध्यान्तशून्यतया प्रकाशस्वरूपः परमात्मा विद्यते ॥१६॥ श्रात्मा नित्यः सर्वगतः कूटस्थः श्रन्यवृत्तिदोपालिप्तः निरषयय. स्वाग्निर्गुणत्वाचेति भावः ॥ १७ ॥ यो लोके श्रीरामः पुरुषोत्तमः कथ्यते स तत्परः तत्पदलक्ष्यः परः तुरीयः परमात्मा ब्रह्म ।। १ ।। अझदृष्टया कार्यकारणबद्भासमानोपि शानिदृष्ट्या कार्यकारण-

·१२
महावाक्यरत्नावल्याम् ।
सर्वातीतस्वभावात्मा नादान्तोतिरेव सः॥ २०॥
निर्विकल्पस्वरूपात्मा सविकल्पविवर्जितः ॥ २१ ॥
सदा समाधिशून्यात्मा आदिमध्यान्तवर्जितः ॥ २२॥
प्रज्ञानवाक्यहीनात्मा अहं ब्रह्मास्मि वर्जितः ।। २३ ।।
तत्त्वमस्यादिहीनात्मा अयमात्मेत्यभावकः ॥ २४ ॥
ओडारवाच्य हीनात्मा सर्वचाच्यविवर्जितः ॥२५॥
सर्वत्र पूर्णरूपात्मा सर्वत्रात्माऽविशेपकः ॥ २६ ॥
शुद्धचैतन्यरूपात्मा सर्वसिद्धिविवर्जितः ॥ २७ ॥
आनन्दात्मा भियो ह्यात्मा मोक्षात्मा बन्धवर्जितः ॥ २८ ॥
शून्यात्मा सूक्ष्मरूपात्मा विश्वात्मा विश्वहीनकः ।। २६ ।।
सत्तामात्रस्वरूपात्मा नान्यत्किञ्चिज्जगद्भयम् ॥ ३० ॥
वर्जितः सर्वातिक्रमणपर्तृत्वस्वभावरूपः नादः प्रणवनादस्तदन्तज्योती.
रूपः परमात्मा ॥ १६॥ २० ॥
सविकल्पसमाध्यगम्यस्वरूपः श्रत एव निर्विकल्पसमाधिगम्य-
स्वरूपात्मा ॥ २१ ॥
अयमात्मा श्रादिमध्यान्तवर्जितः सदा समाधिरहितस्वरूपः॥२२॥
प्रशानेत्यादिना अयमात्मेत्यवमासक्त्यन्तेन वाक्यद्वयेनात्मनः
ऋग्वेदगतप्रज्ञानं ब्रल यजुर्वेदगताहं ब्रह्मास्मि सामवेदगततत्यम-
स्यथर्वणवेदगतायमात्मा ब्रह्मेति महावाक्यचतुष्टयागम्यरूपत्वमा
चेद्यते ॥ २३ ॥ २४ ॥
सर्वचाच्यो घटपटादिस्तहर्जितः ओङ्कारयाच्यो विश्वविराडा.
दिस्तद्रहितस्वरूपः॥ २५ ॥
प्रपञ्चाभावात् सर्वत्र पूर्णरूपः स्वातिरिक्तेषु सत्स्वाप स्थयमेवा-
वशेषणात् सर्वत्रात्मावशेषकः।।शुद्धचैनन्यरूपःमन्त्रसिद्ध्यादिसिद्धि
रूपहीनः ॥ दुःखसामान्यामायादानन्दात्मा सर्वस्मात्प्रेयोरूपादात्मैव
प्रियः यन्धयर्जनान्मोक्षात्मा॥ प्रपञ्चशून्यात्माकारणात्मना सूक्ष्मात्मा
कार्यात्मना विश्वात्मा घस्तुतो विश्वहीनकः विश्वस्मात्सर्वस्माद्धीनः
स्थातिरिक्तप्रपञ्चसत्तापदानात्सत्तामात्रस्वरूपामा भीहेतुद्वैतामाया-
मान्यत्किञ्चिलगद्यम् स्वस्यैव निर्भयत्वात् ॥ २६॥ २८॥२६॥३०॥

·मात्मस्वरूपवाक्यानि ।
६३
अपरिच्छिन्नरूपात्मा अणुस्थूलादिवर्जितः ।। ३१ ॥
नामरूपविहीनात्मा परसम्वित्सुखात्मकः ॥ ३२ ॥
साक्ष्यसातित्वहीनात्मा किञ्चित्किञ्चिन्न किञ्चन ॥ ३३ ॥
मुक्तामुक्तस्वरूपात्मा मुक्तामुक्तविवर्जितः ॥ ३४ ॥
द्वैताद्वैतस्वरूपात्मा द्वैताद्वैतादिवर्जितः ।। ३५ ।।
निष्कलात्मा निर्मलात्मा बुद्धात्मा पुरुपात्मकः ।। ३६ ॥
आत्पतिशब्दहीनो यात्मशब्दार्थवर्जितः ॥ ३७ ॥
सचिदानन्दहीनो य एपैवात्मा सनातनः ॥ ३८ ॥
यस्य किञ्चिदहिर्नास्ति किञ्चिदन्तः कियन्न च ॥ ३६॥
यस्य लिङ्ग प्रपञ्चम्या ब्रह्मैवात्मा न संशयः ।। १० ।।
ओं तत्सदिति सार्द्धान्तिकात्मस्वरूपमहावाक्यानि महावाक्य-
रत्नावल्यां पञ्चदशमकरणे चत्वारिंशत् ॥
अगुस्थूलादिपरिमाणाभावादपरिच्छिन्नरूपात्मा ॥ सच्चिदानन्द-
त्यानामरूपविहीनामा परसम्चिद्रूपः सुखरूपः ॥ निष्पतियोगिफत्वा-
रसादयसाहित्यहीनात्मा अतिरिकं न किञ्चिदस्त्येतद्रूप एव न प्रयं
नामरूपादिनिषेधदाढाय ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥
अशानिशानिट्या मुक्कामुक्तवत् द्वैताद्वैतयत् स्थितोऽपि परमार्थ-
एया मुक्तामुक्तद्वैताद्वैतरहितः निर्विशेषपुराणपुरुषत्वात् अपिच स
पुरुषः निष्कलः निर्मलः योधरूपो भवति ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६॥
यः श्रात्मेति सच्चिदानन्द इति शब्दार्थवर्जितो भवति स एप
निष्प्रतियोगिकः पर
यस्य बहिः किञ्चिन्नास्ति कियत् किं प्रमाण मन्तः किञ्चिन्न च
अन्तः प्रमाणमपिनास्तीत्यर्थः॥ यस्य लिङ्गं प्रपञ्चमाहुः घेत्यवधारणे
स आत्मा ब्रह्मैवेत्यत्र न संशयः ॥ ३६॥ ४०॥
इति मैथिल श्रीत्रिलोकनाथमिश्रप्रणीतायाम्महावाक्यरत्नापलि-
टीकायां प्रभाभिधानायामात्मस्वरूपवाक्यविवरणं सम्पूर्णम् ॥ पाहत्य-
घाक्यानि द्वाविंशत्यधिकसप्तशतम् ॥ २२ ॥

·६४ महावाक्यरतायत्याम् । अथ सर्वस्वरूपवाक्यानि ॥ श्रोहार एवेदं सर्वम् ॥१॥ स एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात् स पुरस्तात् स दक्षिणतः स उत्तरतः स एवेदं सर्पम् ॥ २॥ अमेवाधस्तादहमुपरिटादहं पश्चादई पुरस्तादहं दतिणतः अह मुत्तरतः अहमेवेदं सर्वम् ॥ ३ ॥ प्रात्मैवाधस्तादात्योपरिष्टाटात्मापवादात्मापुरस्तादात्मादक्षिणत आत्मोत्तरत आत्मवेदं सर्वम् ॥ ४॥ मात्मैवेदममृतमिदं नींद सर्वम् ॥ ५॥ एतद्ब्रह्मैव तत्सर्वम् ॥ ६॥ नारायण एवेदं सर्वम् ।। ७ ।। सचिदानन्दरूपमिद सर्पम् ॥ ८॥ श्रथ सर्वस्वरूपवाक्यानि लिख्यन्ते श्रोमित्यादिना । इद जगत् प्रोकार एवं नौवत्यर्थ ॥१॥ स एयाधस्तादित्य तच्चदतम्तत्पदलक्ष्यमुच्यत ' स ब्रह्मति" श्रुते अहमेवाधस्तादित्यवाह शब्देन त्व पदलक्ष्यमभिधीयते "बुद्धे साक्षितया स्थित्वा स्फुरघ्नहमितीर्यते इति श्रुते सोह शब्दाभ्या प्रत्यगभिन्न ब्रह्माच्यते । प्रात्मैवाधस्तादित्यनात्मशब्देन केवल ग्रहों च्यते अनत्योर्ध्वाध प्रागादिदिनु प्रसक्तभेदस्य मायिकत्वा सर्व ब्रह्मवेत्यर्थ ॥२॥३॥४॥ इन्द पिण्डागड शरीर सर्यमात्मैव पिण्डाण्डस्य विकल्पित यात् इद ब्रह्माज्ञान विकरिपतब्रह्माण्ड सर्च ब्रह्मैव ॥ पिण्डारडब्रह्माण्डगत हेयाशापाये इदमेतटुमय परामृत ब्रह्ममानमित्यर्थ तत्सर्व जगत् नौवेत्यर्थ । सरमिद नारायण एवं नरादाचिर्भूत नार जगत् अथवा पापा नारा इति प्रोक्ता आपोचे नर सनर इति माननधर्मशा प्रोक्ताय नाप तदारोपापयादाधारी नारायण ॥ इद सर्व जगत्

·महावाक्यरत्नावल्याम् ।
पच्चं यावच्च दूरस्थं सर्व चिन्मात्रमेव हि ॥ २१ ॥
चिन्मात्रानास्ति लक्ष्यञ्च सर्वञ्चिन्मात्रमेव हि ॥ २२ ॥
आत्मनोऽन्या गतिनास्ति सर्वमात्ममयञ्जगत् ॥ २३ ॥
आत्मनोऽन्यतुपं नास्ति सर्वमात्ममयजगत् ।। २४ ॥
सर्वमात्मैव शुद्धात्मा सर्व चिन्मात्रमद्वयम् ॥ २५ ॥
सर्वञ्च खल्विदं ब्रह्म नित्यचिद्धनमत्ततम् ।। २६ ॥
समस्तं खल्विदं ब्रह्म सर्वमात्मेदमाततम् ।। २७ ।।
न त्वं नाहं न चान्यं वा सर्व प्रमेय केवलम् ॥ २८ ॥
न तदस्ति न यत्राहं न तदस्ति न तन्मयम् ॥ २६ ॥
किमन्यदभिवाञ्छामि सवं सच्चिन्मयं ततम् ॥ ३० ॥
भ्रान्तिरभ्रान्ति स्त्येव सर्व ब्रह्मैव केवलम् ॥ ३१ ॥
यत् यावत् यत्परिमाणं दूरस्थं च शब्दात्समीपस्थं सर्व चिद्रूप.
मेव ॥ २१॥
चिद्रूपादन्यत् लक्ष्यं नास्ति यतः सर्व चिद्रूपमेध ॥ २२ ॥
आत्मनोऽन्यच्छरणं नास्ति यतः सर्व जगत् आत्मरूपम् ॥ २३ ॥
श्रात्मनोन्यत्तुपम् प्रात्मभिन्नाधान्यत्वगपि नास्ति " धान्यत्वचि
तुपः पुमान्" इत्यमरः तुपमिति प्रयोगस्त्याः यतः सर्वजगत् आत्म-
मयम् ॥ २४॥
सर्व जगत् प्रात्मैव शुद्धामा सर्व जगत् श्रद्वयम चिद्रूपम् ॥२५॥
सर्व दृश्यमानं जगत् ब्रह्म तच्च नित्यं चिद्धनम् अक्षतम् ॥ २६ ॥
समस्तं दृश्यं नहा सर्व विस्तृतमिदं दृश्यम् आत्मेन्यर्थः ॥ २७ ॥
नत्वं नाहं चान्यद्वान सर्व वस्तुजातं फेवलं ब्रह्मवेत्यर्थः ॥ २८ ॥
तद्वस्तु नास्ति यत्राहमिति व्यवहारो न तद्वस्तु नास्ति यत्र तत्प-
दलक्ष्यव्यवहारोन भवति ब्रह्मभिन्नस्यालीकत्वात् ॥ २६ ॥
अन्यत् किमभिवाच्छामि न किमपीत्यर्थः यतः सर्व विस्तृतंजगत्
सश्चिद्रूपमित्यर्थः ॥ ३० ॥
नमाम्रमौ नस्तः सर्व नगादि फेवलं नहोय ॥ ३१ ॥

·स्वरुपमहावाक्यानि
न देहो न च कर्माणि सर्व ब्रह्मैव केवलम् ।। ३२॥
लतणात्रयविज्ञानं सर्व ब्रह्मैव केवलम् ॥ ३३ ॥
जगन्नाम्नाचिदाभाति सर्व ब्रह्मैव केवलम् ।। ३४ ॥
ब्रह्ममात्रमिदं सर्व ब्रह्म मात्रमसन हि ॥ ३५ ॥
ब्रह्ममानं व्रतं सर्व ब्रह्ममात्रं रसं सुखम् ॥ ३६ ।।
ब्रह्ममात्र श्रुतं सर्व स्वयं ब्रह्मैव केवलम् ॥ ३७ ॥
ब्रह्मैव सर्व चिन्मात्रं ब्रह्ममा जगत्त्रयम् ॥ ३८ ॥
सर्व प्रशान्तमजमेकमनादिमध्यमाभास्वरं वदनमात्रमचैत्य चिह्नम्
॥६६॥
न देहो न च कर्माणि सन्ति सर्व देहादि केवलं यूझैवेत्यर्थः ॥ ३२ ॥
जहलक्षणा अजहलक्षणा जहदजहलता इति त्रिविधस्वरूपं सर्व
विज्ञानं फेवलंयूक्षैव ॥ ३३॥
चित्यकाशस्य नाम जगत् श्रतः सर्व केवलं यूहीवेत्यर्थः ॥ ३४ ॥
दं सर्व जगत् यामात्रम् प्रावृत्तिब्रह्मरूपत्वदाढाय प्रसन्न-
हि असतः सत्त्वं नास्तीत्यर्थः । अथवा जगतः यूह्मरूपत्वं मिथ्या
नेत्यर्थः ॥ ३५॥
सर्व व्रतं ब्रह्ममात्रम् रसः मधुरादिः ब्रह्ममात्रं नपुंसकत्वं छान्द-
सम् सुखं रसजन्यसुसं ब्रह्म मात्रम् ॥ ३६ ।।
सयं श्रुतं शास्त्रं ब्रह्ममात्रम् केवलं स्वयं ब्रह्मैव ब्रह्मणः वारद्वयं
प्रतिपादनं बोधदााय ॥ ३७॥
सर्व जगत् चिन्मानं ब्रह्मैवेत्यर्थः जगत्त्रयं ब्रह्मस्वरूपमेये.
त्यर्थः ।। ३८॥
सर्व प्रशान्तं कल्पितवस्तुमात्रशान्त्यधिकरणम् अजम् एकम्
आदिमध्यान्तशून्यम् आभास्वरम् देदीप्यमानम् स्वाद्यस्वादकसम्ब.
न्धराहित्यात् स्वदेनरूपम् ज्ञानविशेषरूपमित्यर्थः विषयलिङ्ग-
रहितम् ॥ ३६॥

·महायाश्परतायल्याम्।
सर्व प्रशान्तमिति शन्दमयी च दृष्टियोपार्थमेव
हि सुधैव तदोमितीदम् ॥ ४० ॥
ओं तत्सदिति सार्द्धान्तिकसर्वस्वरूपवाक्यानि महा.
वास्यरत्नावल्यां पोडशमफरणे चत्वारिंशत् ।।
निर्विशेषग्रह्मप्रयोधार्थ सर्व प्रशान्तमित्यादि शब्दमयो दृष्टिः
शान्दशानं चकारात् अन्यानि साधनानि गृह्यन्ते मुधैव व्यथमेय
यद्विकल्पितं तदिदमोद्वार ग्रहीयेत्यर्थः निर्विशेषब्रह्मणोऽशन्दत्वात्
" यतो याचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" इत्यादिश्रुतेः ॥ ४० ॥
इति मैपिलश्रीप्रिलोकनाथमिश्रप्रणीतायाम्महावापयरत्नावलि.
टोकायाम्प्रमाभिधानायां सर्वस्वरूपवाक्यविधरणं सम्पूर्णम् ।
पाहत्ययावयानि विषष्ठयुत्तरसमशतम् ॥ ७६२ ॥

·M
ब्रह्मस्वरूपवाक्यानि
अथ सार्दान्तिकब्रह्मस्वरूपवाक्यानि ।
संवं ह्येतद ब्रह्म ॥१॥
श्रयमात्मा ब्रह्म ॥२॥
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ॥ ३ ॥
प्रज्ञाप्रतिष्ठाप्रज्ञानं ब्रह्म ॥ ४ ॥
तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमवाद्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः ॥॥
विज्ञानमानन्दं ब्रह्म ॥ ६॥
अजरोऽमरोऽमृतोऽभयोब्रह्माभयं वै ब्रह्म ॥७॥
सर्वभूतस्थमैकं नारायणं कारणं पुरुपमकारणं परं ब्रह्मोम् ।। ८ ।।
स्वयं प्रकाशः स्वयं ब्रह्म ॥६॥
तदेतदद्वयं स्वयं प्रकाशमहानन्दमात्मैवैतदभयममृतमेतद्ब्रह्म॥१०॥
अथ सार्द्धान्तिकब्रह्मस्वरूपयाक्यानि लिख्यन्ते सर्वमित्यादिना ॥
एतत्द्दश्यमानं सर्व ब्रह्म । अयमात्मा जोयो ब्रह्म ॥ सत्यं कालत्रयाया-
ध्यम् शानं ज्ञप्तिमात्रतया स्थितं परिच्छेदनयाभावादनन्तम् प्रह।
प्रज्ञाप्रतिष्ठाप्रज्ञानं प्रशास्वरूपं प्रतिष्ठास्वरूपं प्रशानस्वरूपं ग्रह।
तदेतदधाच्यतत्त्वंपदलत्यं ब्रह्म स्वकारणाभाषादपूर्वम् स्वकार्या-
भावादनपरम् अनन्तरमयाह्यम् सर्ब्रह्मविद्भिरयमात्मा प्रोत्यनुभू-
तत्यात्सर्वानुभूः ॥ १॥२॥३॥ ४ ॥ ५ ॥
विज्ञप्तिमात्रमखण्डानन्दम् ग्रह्म । अयं जीवःवस्तुतःप्रशनायादिप-
दूर्व्यभावादजरःनित्यत्वादमरः कैवल्यरूपत्वादमृतः अद्वैतरवादभयः
ब्रह्म ब्रह्मरूपः यतः अभयं ब्रह्म ॥ सर्वभूतेषु स्थितम् एकं नारायए-
रूपेण कारणपुरुपात्मकम् वस्तुतस्त्वकारणम् परम् योद्वारार्थभूतं
ब्रह्मेत्यर्थः । प्रकाशकान्तरनरपेक्ष्येण स्वयमेव प्रकाशत इति स्वयं
प्रफाशः स्वयं ब्रह्म ॥६॥७॥८॥8
तदेतद्ब्रह्म श्रद्वयम् अद्वितीयम् स्वयं प्रकाशस्वरूपम् महानन्द
स्वरूपम् अभयम् अमृतम् प्रात्मस्वरूपमित्यर्थः ॥ १० ॥

·है महावाक्यरताचल्याम् । सर्व प्रशान्तमिति शब्दमयी च दृष्टिोधार्थमेव हि मुधैव तदोमितीदम् ।। ४० ॥ शों तत्सदिति सार्द्धान्तिकसर्वस्वरूपवाक्यानि महा- वाक्यरत्नावल्या पोडशमकरणे चत्वारिंशत् ॥ निर्षिशेषनलप्रयोधार्थ सर्व प्रशान्तमित्यादि शब्दमयी दृष्टिः शादशानं चकारात् अन्यानि साधनानि गृह्यन्ते मुधैव व्यथमेव यद्यद्विकल्पितं तदिदमोङ्कारः ब्रह्मैवेत्यर्थः निर्विशेषब्रह्मणोऽशब्दत्यात् " यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह " इत्यादिश्रुतेः ॥ ४० ॥ इति मैथिलथीप्रिलोकनाथमिश्रप्रणीतायाम्महावाक्यरत्नायलि. टीकायाम्प्रभामिधानायां सर्वस्वरूपवाक्यविवरणं सम्पूर्णम् । आइत्यवाक्यानि विषष्ठयुत्तरसप्तशतम् ॥ ७६२ ॥ O- ·ब्रह्मस्वरूपवाक्यानि । सगुणनिर्गुणस्वरूपं ब्रह्म ॥ २२ ॥ आदिमध्यान्तशून्यं ब्रह्म ॥ २३ ॥ मायातीवगुणातीतं ब्रह्म ॥ २४ ॥ अनन्तमममेयाखण्डपरिपूर्ण ब्रह्म ।। २५ ॥ अद्वितीयपरमानन्दनित्यशुद्वयुद्धमुक्तसत्यस्वरूपव्यापकाभिन्नापरि- छिन्नं ब्रह्म ॥ २६ ॥ सच्चिदानन्दस्वप्रकाशं ब्रह्म ॥ २७ ॥ मनोवाचामगोचरं ब्रह्म ।। २८ ॥ देशतः कालतो वस्तुतः परिच्छेदरहितं ब्रह्म ॥ २६ ॥ अखिलप्रमाणागोचरं ब्रह्म ॥३०॥ तुरीयं निराकारमेकं ब्रह्म ॥ ३१ ॥ अद्वैतमनिर्याच्यं ब्रह्म ॥३२॥ शिवं प्रशान्तममृतं परश्च ब्रह्म ।। ३३ ॥ गत्वं निर्गुणत्वञ्चोच्यते ॥ श्रादिमध्यान्तशुन्यम ब्रह्म॥मायातकार्यसत्त्वे तदतीतम् गुणत्रयातीतम् ब्रह्म॥अनन्तम् अप्रमेयम् श्रखण्डम् परिपूर्णम् ब्रह्म॥ अद्वितीयम् परमानन्दम् नित्यस्वरूपम्शुद्धस्वरूपम् बुद्धस्वरुपम् मुक्तस्वरूपम् सत्यस्वरूपम् व्यापफम अभिन्नम् प्रत्यगभिन्नम् अपरि- च्छिानम् अपरिमितम् ब्रह्म॥ सद्रूपम् चिद्रूपम् अानन्दरूपम् स्वरकाश- रूपम् ब्रह्म । “यतोवाचो निवर्तन्ते अमान्य मनसासह" इतिश्रुतेर्मनोया- चामगोचरम्देशफालवस्तुरूपपरिच्छेदकापरिच्छेद्यम् ब्रह्म । अतग्नि- रसनमुद्रया वेदान्तगोचरत्वात् प्रत्यक्षाद्यपिलप्रमाणागोचरम् ब्रह्म ॥ २१-२२-२३-२४-२५-२६-२७-२-२४-३० ॥ अवस्थात्रयातीतत्वात्तुरीयम् निरुपाधिक्त्यान्निराकारम् एकम् ब्रह्मश्रद्वैतम् अनिर्वाच्यम् ब्रह्मा शिव प्रशान्तम् अमृतम् परश्च ब्रह्म सर्च मेतद्ब्रह्मस्वरूपमित्यर्थ ॥ यत् एकम् अक्षरम निष्क्रिय शिघ सन्मान ·.१०० महावाक्यरतावल्याम् । - सदेव पुरस्तात् सिद्ध ब्रह्म ॥ ११ ॥ आकाशवसूक्ष्मं केवलसत्तामात्रस्यभावं परं ब्रह्म ॥१२ ।। अद्वितीयमखिलोपाधिविनिर्मुक्तं तत्सकलशक्तयुपवृहितमनाय. नन्तं नित्यं शिवं शान्तं निर्गुणमित्यादिवाच्यमनिर्वाच्यं चैतन्य ब्रह्म ॥१३॥ एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म ॥१४॥ सर्वदानवच्छिन्नं परं ब्रह्म ॥ १५ ॥ सच्चिदानन्दतेजः कूटस्थरूपं तारकं ब्राह्म ॥ १६ ॥ तनित्यमुक्तमविक्रियं सत्यज्ञानानन्तानन्दपरिपूर्ण सनातनमेकमै वाद्वितीयं ब्रह्म ॥ १७ ॥ चित्स्वरूपं निरजनं परं ब्रह्म ॥ १८ ॥ तत्त्वंपदलक्ष्यं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म ॥ १६ ॥ अखएडार्थ परं ब्रह्म ॥२०॥ सर्वकालाबाधितं ब्रह्म ॥ २१ ॥ पुरस्तात् सृष्टे पूर्वमपि सदेवसिद्धं त्रैकालिकम् ब्रह्म ॥ आकाश वत्सूक्ष्मम् शुद्धसत्तामात्रस्वरूपम् परं ब्रह्म । अद्वितीयम् अखिलोपाधि. सत्त्वे तहिनिर्मुक्तम् तद्ब्रह्मसफ्लशक्तयुपहितम् सर्वशक्तिकलितम् श्राद्यन्तरहितम् नित्यं शिवं शान्तं निर्गुणमित्यादि वाक्यानां वाच्यं वस्तुतो निर्वाच्यम् चैतन्यस्वरूपं ब्रह्म । एकमेवाद्वितीयं ब्रहा ॥ सर्वदा- परिच्छेदातीतत्वादनवच्छिन्नं परं ब्रह्म ॥ ११॥ १२॥ १३ ॥१४॥१५॥ योगिभिर्भूमध्ये यत्तारफमितिलदयते तदेयसच्चिदानन्दतेजः कूटस्थ- रूपम् ब्रल ॥ तनित्यमुक्तम् अविक्रियम् सत्यज्ञानानन्तानन्दपरिपूर्णम् सनातनम् एकमेवाद्वितीयम् ब्रह्म ॥ चिरस्वरूपम् निरञ्जनम् निर्माय परं ब्रह्म ॥ तत्त्वंपदलश्यक्यसिद्धं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म ॥ खएडार्थामाया तत्कार्याणि तद्रहितम् परं ब्रह्म ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ १६ ॥ २० ॥ ब्रह्म काल नयायाधितस्यरूपम् स्वाशस्यशष्टिभ्यां ब्रह्मणः सगुः ·ब्रह्मस्वरूपवाक्यानि । १ सगुणनिर्गुणस्वरूपं ब्रह्म ॥ २२ ॥ आदिमध्यान्तशून्यं ब्रह्म ॥ २३ ॥ मायातीतगुणातीतं ब्रह्म ।। २४ ।। अनन्तमममेयाखण्डपरिपूर्ण ब्रह्म ॥ २५ ॥ अद्वितीयपरमानन्दनित्यशुद्धयुद्धमुक्तसत्यस्वरूपव्यापकाभिन्नापरि- दिन्नं ब्रह्म ॥२६॥ सच्चिदानन्दस्वप्रकाशं ब्रह्म ।। २७ ॥ मनोवाचामगोचरं ब्रह्म ॥ २८ ॥ देशतः कालतो वस्तुतः परिच्छेदरहितं ब्रह्म ह॥ अखिलप्रमाणागोचरं ब्रह्म ॥३०॥ तुरीयं निराकारमेकं ब्रह्म ॥ ३१ ॥ अद्वैतमनिर्वाच्यं ब्रह्म ॥३२॥ शिवं प्रशान्तममृतं परञ्च ब्रह्म ।। ३३ ॥ पत्वं निगंणत्यञ्चोच्यते ॥ श्रादिमध्यान्तशुन्यम् ब्रह्म॥ मायातकार्यसत्त्वे तदतीतम् गुणत्रयातीतम् ब्रह्म ॥अनन्तम्श्रप्रमेयम् श्रखएडम् परिपूर्णम् ब्रह्म ॥ अद्वितीयम् परमानन्दम् नित्यस्वरूपम्शुद्धस्वरूपम् बुद्धस्वरूपम् मुक्तस्वरूपम् सत्यस्वरूपम् व्यापकम् अमिन्मम् प्रत्यगभिन्नम् अपरिः च्छिन्नम् अपरिमितम् ब्रह्म ॥ सद्रूपम् चिद्रूपम् आनन्दरूपम् स्वप्रकाश- रूपम् ब्रह्म ॥ “यतोवाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसासह" इतिश्रुतेर्मनोवा- चामगोचरम्देशकालवस्तुरूपपरिच्छेदकापरिच्छेद्यम् ग्रन । अतन्नि- रसनमुद्रया वेदान्तगोचरत्वात् प्रत्यक्षाद्यखिलप्रमाणागोचरम् ब्रह्म ॥ २१-२२-२३-२४-२५-२६-२७-२८-२९-३० ॥ श्रस्थात्रयातीतत्वात्तुरीयम् निरुपाधिस्त्यान्निराकारम् एकम् ब्रह्म श्रद्धतम् अनिर्याव्यम् ब्रह्मा शिवं प्रशान्तम् अमृतम् परश्च ब्रह्मसर्प- मेतद्ब्रह्मस्वरूपमित्यर्थः ॥ यत् एकम् अक्षरम निष्क्रियं शिवं सन्मानं ·महावाक्यरत्नावल्याम् । यदेकमतरं निष्क्रियं शिवं सन्मानं ब्रह्म ॥ ३४ ॥ असावादित्यो ब्रह्म ॥३५॥ ओमित्येतदक्षरं परं ब्रह्म ॥३६॥ ब्रह्मवेदममृतं पुरस्तादब्रह्मपश्चाबामदत्तिणतश्चोत्तरेण ॥३७॥ अधयो प्रसुतं ब्रह्मवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ ३८ ॥ तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जन् ॥ ३६ ।। चैतन्यमेकं ब्रह्मातः प्रज्ञानं ब्रह्म मय्यपि ॥ ४० ॥ ब्रह्मशब्देन तद्ब्रह्मस्वप्रकाशात्मरूपकम् ।। ४१ ।। एतद्भावविनिर्मुक्त तब्रह्म ब्रह्मतत्परम् ।। १२ ।। चिन्मात्रात्परमं ब्रह्म चिन्मानान्नास्ति कोऽपि हि ॥ ४३ ।। अखण्डैकरसं ब्रह्म चिन्मात्रान्न हि विद्यते ॥ १४ ॥ सदोदितं परं ब्रह्मज्योतिपामुदयो यतः ॥ ४५ ॥ तस्मिन्मलीयते शब्दस्तत्परं ब्रह्म गीयते ॥ ४६॥ सत्सयं ब्रह्मस्वरूपम् ॥ श्रादित्याद्ययभासकत्वादसौ चिदादित्यो ब्रहधे- त्यर्थः । प्रोमित्येतदक्षरं परं ब्रह्म । इदं दृश्यम् अमृतं ग्रामय स्याशदृष्टि- विकल्पितामु पुरस्तात् पश्चात् दक्षिणतश्योत्तरतः अधयो चशम्दा दाग्नेयादिविदिशो ग्रान्ते तदन्तरालश्च एवं दिक्षु यिदि च प्रसृत विस्तृतं इदं विश्यं परिटम्श्रेष्टम् ब्रह्म । तदेय ग्राम निष्कलं निरययवम् विफल्पाविषयम् निरञ्जनम् निर्मायम् ॥ चैतन्यम् एकम् ग्रह प्रतः प्रसानस्वरूपम् ग्रम मय्पपि विद्यते ॥३१-३२-३३-३४-३५-३६-३७- ३६-३६-५०॥ पत् स्वयं प्रकाशतया घर्णितं तदेय देनेरितम् ॥ एतदृश्य- मानभायरहितं यत् किमपि सनम तापरं ब्रह्म । चिन्मयात् सामा म्यानात् विलक्षणम् परम उत्कृष्टं नाम चिम्मामानियिंशेपक्षामादन्यः कोऽपि व्यावहारिको नास्ति ॥ अखराटेकर ग्रह चिटूपादतिरिक्तन विद्यते ॥ यतः सूर्यादिज्योतिषामुदयो भयति तत्सदोदितम् परग्रह। प्रम यत् सर्यशादलयाधिकरणं तत्परं ग्रह गीयते ।। यह घटादिसर्य- ·ब्रह्मस्यरूपवाक्यानि। १०३ सर्वशक्तिपरं ब्रह्म नित्यमापूर्णमद्वयम् ॥ ४७॥ सत्ता सर्वपदार्थानां गम्यं ब्रह्माभिधं पदम् ।। ४ ।। परं ब्रह्म परं तत्वं सचिदानन्दलतणम् ॥ ४६॥ अक्षरं परमं ब्रह्म निर्विशेपं निरञ्जनम् ॥ ५० ॥ ब्रह्मवैकमनाद्यन्तमधिवत्मविजृम्भते ॥ ५१॥ न किञ्चिद्भावनाकारं यत्तद् ब्रह्म परं विदुः ।। ५२ ॥ एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ।। ५३ ॥ ब्रह्मैव विद्यते साताद्वस्तुतो वस्तुतोऽपि च ॥ ५४॥ तद्विद्याविपयं ब्रह्म सत्यज्ञानसुखाद्वयम् ॥ ५ ॥ शान्तञ्च तदतीतञ्च परं ब्रह्म तदुच्यते ॥ ५६ ॥ अनुभूतिपरं तस्मात् सारं ब्रह्मेति कथ्यते ।। ५७ ॥ यदिदं ब्रह्म पुच्छाख्यं सत्यज्ञानाद्वयात्मकम् ॥ ५ ॥ . पदार्थजलाहरणादिशक्तिजनकं तदेव सदापूर्णम् नित्यमद्वयम् ॥ ब्रह्म घटादिसर्वपर्दाथानां सत्ता ब्रह्मसंशकं पदं बोध्यम् ॥ सचिदा. नन्दस्वरूपम् परं ब्रह्म परं तत्त्वं निरअनं निर्विशेषम् अक्षरं परम् ब्रह्म ॥४१॥४२॥४३॥४४॥४५॥ ४६॥४७॥४८॥४६॥५०॥ एकं ब्रौशनाद्यन्तम् निस्तरङ्गाब्धियत्मविजृम्भते प्रकाशते ॥ यरिकग्विद्गावनाविषयीभूतन्न भवति तत्परं ब्रह विदुः ॥ इह ब्रह्मणि किञ्चन किञ्चिदपि नानारूपं मास्ति ब्रह्मणोऽनानारूपत्वात् अतः एकमेव अद्वयं ब्रह्म । वस्तुतः रूपेण अवस्तुतोऽपि च विश्वाका. रेणापि साक्षात् ब्रह्मैव विद्यते ब्रह्मातिरिक्तस्य मायामात्रात् ॥ विद्या. विषयं तद्ब्रह्म सत्यं ज्ञानं सुखम् श्रद्वयम् ॥ च पुनः शान्तं तोमरहितं तदतीतं मायातीतम् तत्परं ब्रह्म उच्यते ॥५१-५२-५३-५४-५५-१६॥ सर्वानुभूतितः परं सारं निर्विशेष तस्मात् उकस्वरूपत्यात् ब्रह्मेति कथ्यते ॥५॥ यदिदं पुच्छत्वेन सर्वाधारत्वेनोपहितं सत्यसानाद्वयम्वरूप- ·१०४ महावाक्यरलावल्याम् । सद्रूपं परमं ब्रह्म त्रिपरिच्छेदवर्जितम् ।। ५६ ।। तब्रह्मानन्दमद्वन्दं निर्गुणं सत्यचिद्धनम् ॥१०॥ सर्वाधिष्टानमद्वन्दं परं ब्रह्म सनातनम् ॥ ६१ ॥ प्रशानमेव तद्ब्रह्म सत्यमज्ञानलक्षणम् ।। ६२॥ अस्तीत्युक्ते जगत्सर्वं सद्रूपं ब्रह्मतद्भवेत् ॥ ६३ ॥ भातीत्युक्ते जगरूर्व भानं ब्रह्मैव केवलम् ।। ६४॥ ब्रह्ममा चिदाकाशं सचिदानन्दमयम् ॥६५॥ ब्रह्मणोऽन्यतरन्नास्ति ब्रह्मणोऽन्यजगन्न च ।। ६६ ।। ब्रह्मणोऽन्यदहं नास्मि ब्रह्मणोऽन्यत्फलं न हि ।। ६७ ॥ ब्रह्मणोऽन्यदृणं नास्ति ब्रह्मणोऽन्यत्पदं न हि ।। ६८॥ ब्रह्मणोऽन्यद्गास्त ब्रह्मणोऽन्यदसद्वपुः ।। ६६ ।। नित्यानन्दमयं ब्रह्म केवलं सर्वदा स्वयम् ।। ७० ॥ वो मायाविनिर्मुक्तं परं ब्रह्मेति कीर्त्यते ॥७१ ।। स्त्रह्मणः ब्रह्मपुच्छारयत्वं ब्रह्मपुच्छंप्रतिप्टेति वाक्येन अानन्दमयको. शपकरणे तैत्तिरोयोपनिपदा प्रतिपादितम् ॥ सत्तारूपम् उत्कृष्टम् अप रिच्छिन्नम् देशकालवस्तुकतपरिच्छेदशून्यम् ॥ अानन्दस्वरूपम् अद न्द्वम् सुपदुःपरहितम् निर्गुणं सत्य चिद्धनम् तद्ब्रह्म ॥५॥५६॥६॥ यत् साधारभूतम् अहन्छम् परम् सनातनम् ब्रह्म ॥ सत्यप्रशान- लक्षणम् केवलप्रशानरूपं तद्ग्राम ॥ ६१ ॥ ६ ॥ सर्व जगत् अस्तीत्युक्ते तत्सद्रूपं ब्रह्म भवति ब्रह्माणः सत्तयेय सदिति प्रतीयते ॥ सर्व जगत् मातीत्युक्तभानरूपं ब्रीय भवतीत्यर्थः ॥६३॥६४॥ यानन्दरूपमवयम् सचिदाकाशम् ध्रममा तदिन्नमन्यतरदित्या- घसद्वपुरित्यन्तं नास्ति तद्रा फेवलं सर्वदा म्ययं नित्यानन्दमयम् ॥ ६५॥६६॥ १७॥६॥६६॥ ७०॥ घोज मायोपाधिकेश्वरः सृष्टगदिम्लत्यात् तत् मायाविनिर्मुक ·ग्रम्हस्वरूपयाश्यानि। मद्रूपमद्वयं ब्रह्म आदिमध्यान्तपर्जितम् ॥ ७२ ॥ सर्वत्रावस्थितं शान्तं चिब्रह्मत्यनुभूयते ॥ ७३ ।। सिद्धान्तोऽध्यात्मशास्त्राणां सर्वापदव एव हि ॥ ७४ ॥ नाविद्यास्तीह नो माया शान्तं ब्रह्मदमकमम् ।। ७५ ॥ स्वात्मन्यारोपिताशेपाभासवस्तुनिरासतः ।। ७६ ॥ स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम् ।। ७७ ॥ राम एव परं ब्रह्म राम एव परं तपः ॥ ७८ ॥ राम एव परं तत्वं श्रीरामो ब्रह्मतारकम् ॥ ७६ ॥ चिद्रूपमात्रं ब्रह्मैव सच्चिदानन्दमद्वयम् ॥ ७ ॥ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म सर्वसंसारभेपनम् ।। ८१ ॥ ब्रह्म चिद् ब्रह्म भुवनं ब्रह्म भूतपरम्परा ॥२॥ परं ब्रहोति कथ्यते ॥ तन्मायारहितम् अद्वयम् आदिमध्यान्तवर्जितम् मद्रूपम् अस्मत्प्रतीतिविषयीभूतं ॥ सर्यप्रायस्थितं शान्तं चिद्रूपं ब्रह्मति अनुभूयते ॥ ७१ ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ अध्यात्मशास्त्राणामीशाद्यष्टोत्तरशतोपनिषदा ब्रह्मव्यतिरिक्त न किश्चिदस्तीति सर्यापह्नव एव सिद्धान्तः “ दृश्यरूपञ्च इमूपं सर्च शशविषाणपत्" इतिथुनेः ॥ अतएव स्वातिरिक्तकारणीभूतमायान. स्कार्याविद्यासम्पन्धशान्तं तकृतग्लान्यमायादक्लममिदं ब्रह्ममात्र मवशिष्यते स्वारोपिताभासवस्तूनामतव्यावृत्त्या स्वयमेव ब्रह्म भये. दिल्युत्तरेण सम्बन्धः ।। ७४ ॥ ७५ ॥ ६ ॥ निर्विशेषतया रोजते महीयते इति रामः स स्वयमेव पूर्णम् अद्वयम् अकियम् परमं ब्रह्म सर्वस्मात् परत्वात् स्थापत्युपायभूतं तपोराम एवं उपेयभूतं परं तत्त्वमपि राम एव सत्ता सामान्यरूपत्वात् श्रीराम पव तारकं ब्रह्म स्वाज्ञपटलसन्तारणात् ॥ ७७ ॥ ७ || ७ || तं व्यावहारिकं सत्यं पारमार्थिकं चिद्रूपमा सच्चिदानन्दरूप. म् अद्वयम् ब्रह्मैव भजता परब्रह्म भवरोगभेषजं भवतीत्यर्थः स्थान

·महावाक्यरत्नावल्याम् ।
ब्रह्माहं ब्रह्मचिच्छत्रुर्वह्मचिन्मित्रबांधवाः ॥ ८३ ॥
ब्रह्मरूपतया ब्रह्म केवलं मतिभासते ॥४॥
जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते ॥ ८५ ॥
विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः ॥८६॥
गुरुभिप्यादिभेदेन ब्रह्मव मतिभासते ।।८७ ॥
इदं ब्रह्म परं ब्रह्म सत्यं ब्रह्म प्रभुहिंसः ॥ ८ ॥
कालो ब्रह्म कला ब्रह्म मुखं ब्रह्म स्वयंमभम् ।। ८६ ।।
एक ब्रह्म द्वयं ब्रह्म मोहो ब्रह्म शमादिकम् ॥ १० ॥
दोपो ब्रह्म गुणो ब्रह्म दमः शान्तं विभुः प्रभुः ।। १ ।।
लोको ब्रह्म गुरुह्म शिप्यो ब्रह्म सदाशिवः ॥ ३२॥
पूर्व ब्रह्म परं ब्रह्म शुद्ध ब्रह्म शुभाशुभम् ।।६३ ॥
जीव एव सदा ब्रह्म स्वयं ब्रह्म सनातनमिति ॥ ६४ ॥
ओं तत्सदिति सार्द्धान्तिकब्रह्मस्वरूपमहावाक्यानि
महावापयरत्नावल्यांसप्तदशप्रकरणे चतुर्नवतिः ॥
शाहमादियान्धवा-तं ब्रह्म भूतपरम्परा भुवनय स्वादशा तत्सयं
चिडूपतया प्रदेव प्रतिभासते। विद्याविद्यादिभेदेन गुरुशिप्यादिभेदेन
भावामावादिभेदेन च जगदपतयाप्येतद्रीय प्रतिमासते । वस्तुतः
स्यमानमवशिष्यत इत्यर्थः ॥ ८० ॥ १ ॥ २॥ ८३ ॥४॥५॥
स्याशस्थमदृष्टिभ्यामिदमित्यादिसनातनान्तरूपेण निर्विशेष ग्रहीय
मातीत्यर्थः 1:0880॥३१॥ ३२॥ ६॥३४॥
मेधिलयीत्रिलोकनाथमिश्रप्रणीतायाम्मदायासरत्नायलि-
टीकायाम्ममाभिधानायाम्ग्रह्मस्वरूपवाक्यायियरणं सम्पूर्णम् ॥ माहत्या
थापयानि पश्चपशाशदधिकाशितम् ॥ ॥

·अवशिष्टस्वरूपवाक्यानि । १७ अथसार्दान्तिकावशिष्टस्वरूपवाक्यानि। सर्व विशेषन्नेति नेतीति विहाय यदवशिप्यते वदद्वयं ब्रह्म ॥१॥ जीवभावजगद्भाववाधे प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मवावशिष्यते ॥ २॥ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ॥३॥ पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ४ ॥ कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः ॥ ५ ॥ कार्यकारणतां हित्वा पूर्णवोधोऽवशिष्यते ॥ ६ ॥ ततस्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस्ततम् ॥ ७ ॥ अनाख्यमनभिव्यक्तं सत्किश्चिदवशिष्यते ॥ ८॥ सङ्कल्पमनसीभिन्ने न कदाचन केनचित् ।। ६ ॥ अथ सार्द्धान्तिकावशिष्टयाक्यानि लिख्यन्ते सर्वत्यादिना । स्वाशविकल्पितसर्व विशेष प्रपञ्चन्नेति नेतीति विहाय तन्निपेधा- स्पदतया यदवशिष्यते तदेवाद्वितीयं ब्रह्म ॥१॥ स्वस्मिन् स्वातिरिक्त च समारोपितजीवमावजगद्भावयोर्मला- तिरिक्तं नास्तीति याधितयोः सतोःप्रत्यगभिन्नं ग्रझैवावशिष्यते ॥२॥ पूर्णमद इत्यादिवास्यद्वय शान्तिप्रकरणे व्याख्यातम् ॥३॥४॥ भयं जीवः अविद्याकार्योपाधिः ईश्वरो मायारूपकारणोपाधि । कार्यकारणत्वे हित्वा पूर्णयोधः परमात्मैवावशिष्यते ॥५॥६॥ यतो निर्विशेष ततस्तिमितगम्भीर निश्चलगम्भीरं व्यापकत्वात् सकिन्तेज इति नेत्याह न तेज इति भूतभौतिकत्वाभावात् तथा चेच. मोरूपं वा स्यादित्यनाह न तम इति ज्ञानतमसोभावात् किन्तत् तसम् व्याप्यसत्वेतद्व्यापकम् ॥ तदाख्या किमिति सनाख्यम् प्रोत्या. ख्यायो अपि मायिकत्वात् तल्किरूपेणाभिव्यमितिचेत् अनभिव्यकम् स्वरूपज्ञानं विनाऽनमिव्यक्तित्वात् उक्तविशेषणविशिष्टं सत् किधिः निर्विशेष स्वमानमवशिष्यते इत्यर्थः ॥ ७॥८॥ वृत्तिवृत्तिमतोरभेदात् सङ्कल्पमनसोः कदापि भेदोन पियते ॥

·१० महावाक्यरतावल्याम् । सङ्कल्पजाते गलिते स्वरूपमवशिष्यते ।। १० ।। महामलयसम्पत्ती ह्यसत्तां समुपागते ॥ ११॥ अपिदृश्ये सर्गादौ शान्तमेवावशिष्यते ॥ १२ ॥ खेदोल्लासविलासेषु स्वात्मकर्तृतयानया ।। १३ ।। स्वसङ्कल्पे क्षयं याते समतवावशिष्यते ॥ १४ ॥ समता सर्वभावेषु यासौ सत्यपरास्थितिः ॥ १५ ॥ परमामृतनाम्नी सा समतैवावशिष्यते ।। १६ ॥ कालत्रयमुपेतित्याहीनायाश्चैत्यवन्धनैः ॥ १७ ॥ चिनश्चत्यनुपेतिच्याः समतेवावशिष्यते ॥ १८ ॥ सा हि वाचामगम्यत्वादसत्तामिव शाश्वतीम् ॥ १६ ॥ तत्र ब्रह्मातिरिक्त नेति कामसङ्कल्पादिवृत्तिफदम्ये गलिते नष्टे सत्यथ स्वस्वरूपमाप्रमयशिप्यते ॥ ६॥ १०॥ विश्वस्य सर्गादौ यष्टिस्थितिप्रलयकाले महाप्रलयकाले च विश्यं जातं स्थितं नष्टमिति यदृश्यते तस्मिन्नशेपदृश्ये असत्तामभावरूपतां गते सति शान्तं ग्रहँयायशिष्यते ॥ १९ ॥ १२ ॥ अस्मदादिः कथञ्चिसातवेदोलासविलासेपु दुःखी सुखी क. प्यादिकर्मकर्ता तत्फलभोक्तति चानया स्यात्मकर्तृतया मनःकल्पित. फर्तृतया विकल्पितस्वसवल्पे क्षयं याते नष्टे स्यातिरिक्तविषमताग्रास- समता सचिदानन्दरूपिण्येयायशिप्यते ॥ १३ ॥ १४ ॥ सर्पभायेषु नामरूपादिसम्बन्धाद्विपमेप्चपि स्यारा यासी सत्या सचिदानन्दरूपिणी परास्थितिर्विमाति सेयं परमामृतनाम्नी विदेहवल्यापिणो समयावशिष्यते ॥ १५ ॥ १६ ॥ भूतादिकालत्रयमुपेक्षित्वा चैत्ययन्धनयिदीनायाः प्रत पय चाय বিঘি, বেহুগান্ধবিশ্রাবন্দ্বি অধিত্বে चितासहपपतः शुद्धसमतैयायशिप्यते ॥ १७ ॥१॥ यथा सा चित् जीवसम्पित् पाऽमनसागम्यतया शाश्यताम् ममता मायामुपगता तथा कथञ्चित् मानोदयात् मेरारम्पसियाम्त.

·अयशिष्टस्वरूपवाक्यानि ।
नैरात्म्यसिद्धान्तदशामुपयातेऽवशिप्यते ॥ २० ॥
यावद्यावन्मुनिश्रेष्ठ स्वयं सन्त्यज्यतेऽखिलम् ॥ २१ ॥
तावत्तावत्परालोकः परमात्मैव शिष्यते ॥ २२ ॥
अभ्यासेन परिपन्दे माणानां क्षयमागते ॥ २३ ॥
मनः प्रशममायाति निर्वाणमवशिष्यते ॥ २४ ॥
ज्ञेयवस्तुपरित्यागे विलयं याति मानसम् ॥ २५ ॥
मानसे विलयं याते कैवल्यमवशिष्यते ।। २६ ।।
यतो वाचो निवर्तन्ते विकल्पकलनान्विताः ॥२७॥
विकल्पसंक्षयाज्जन्तोः पदं तदवशिप्यते ॥ २८ ।।
चियोमैव किलास्तीह परापरविवर्जितम् ॥ २६ ।।
सर्वत्रासम्भवचैत्यं यत्कल्पान्तेऽवशिष्यते ॥ ३० ॥
दशामुपयाते उपयाता सती अयशिप्यते उपयाते इत्यापः प्रयोगः ।
आत्मा जीयः अनात्मा देहादिरिति धीर्यस्यां पारमार्थिकदशायामा-
विर्भवति सा नैरात्म्यसिद्धान्तदशेत्यर्थः ॥ १६ ॥ २० ॥
हे मुनिश्रेष्ठ यावत् यावत् यदा यदा स्वयम् आत्मना अखिल
विषयजातं सन्त्यज्यते तायत् तापत् तदा तदा परालोकः परः उत्कृष्टः
मालोकःशान यस्य सतथोकःज्ञानीअन्ततःपरमात्मैव शियते ॥२२॥२२
योगाभ्यासेन प्राणानां परिस्पन्दे चलने क्षयमागते सति स्वाल-
म्यनमाणापानादिवृत्यभावात् मनः प्रशमं प्रशान्तिमायाति ततो निर्वा-
पंकैवल्यमवशिष्यते ॥ २३ ॥ २४ ॥
ब्रह्मवित् विषयमान यदा परित्यजति तदा मानसं विलयंयाति
अथ तस्मिन् पिलीने कैवल्यमवशिष्यते ॥ २५ ॥ २६ ॥
यतो निर्विशेषब्रह्मणः सकाशाद्घटपटादिपिकल्पान्वितापाचो
निवर्तन्ते ततो जन्तोश्चित्तविभातनानाविकल्पसंक्षयात् यन्निविशेष-
तया पद्यते ज्ञायते इति परम् तद्वग्रौपावशिष्यते ॥ २७ ॥ २ ॥
इहाद्यापि पुराश्ल्यान्ते च सवत्र सर्वावस्थास्वपि स्यभेदेनासम्म
बच्चत्यं सर्वविपयरहितम् इद परमुत्कृष्टम् इदमपरमपकृष्टं तदार्जि-
तम् यच्चिद्व्योमैवास्ति तदेवावशिष्यते ॥ २६ ॥ ३० ॥

·महावाक्यरतविल्याम् ।
पञ्चरूपपरित्यागादर्यरूपमहाणतः ।। ३१ ॥
अधिष्ठानं परन्तत्वमेकं सच्छिाप्यते महत् ॥ ३२ ॥
सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारं वच्मि यथार्यतः ॥ ३३ ॥
स्वयं मृत्वा स्वयं भूत्वा स्वयमेवावशिष्यते ॥ ३४ ॥
थशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवञ्चयत् ।। ३५ ।।
अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं तदेव शिप्यत्यमलं निरामयम् ॥३६।।
ओं तत्सदिति सान्तिकावशिष्यस्वरूपमहावाक्यानि महावाक्य-
रत्नावल्यामष्टादशमकरणे पत्रिशत् ।।
निर्विशेषनमातिरिक्तं किञ्चिदस्तीति पञ्चतत्यपरित्यागात् अर्थ:
रूप ग्रहाणतः तत्कार्यसृष्टित्यागाच पञ्चतत्यतत्कार्यप्रपञ्चाधिष्ठानं
महदपरिछिन्नं परं तत्वं स्वयमेकं सदवशिष्यते ॥ ३१ ॥ ३२ ॥
हे शिष्य सर्ववेदान्त सिद्धान्तसारं यथार्थती वच्मि तच्छण
किन्तदितिचेत्स्वयं मृत्या देहारायहंभावं निःशेषतरत्यक्त्वा स्ययं ग्राम
भूत्या निरधिष्ठानरूपेण स्वयमेवावशिष्यते इति यनदेय सर्ययेदान्त.
सिद्धान्तभूतमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ ३४ ॥
यत् शब्दरहितं स्पर्शरहितं रूपरहितम् अन्यया अनश्वरम् तथा
अरसं नित्यम् गन्धशपम् प्राधन्तरहितम् महतः परं भुयम् अमलं
निरामयं तदेव ग्रीव शिष्यति शिष्यते ॥ ३५ ॥ ३६ ।।
इति मैथिल श्रीविलोकनाथमिश्रप्रणीतायामायाक्यरत्नायलि.
टीकायाम्ममाभिधानायामपशिष्टस्वरुपयायायियरणं सम्पूर्णम् ॥
पाहत्ययापशनि एकनयत्यधिकाशितम् ॥ ६॥

·फलस्यरूपमहावाक्यानि। --- अथ फलस्वरूपमहावाक्यानि । सयो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ॥१॥ ब्रह्मविदामोति परम् ।। २॥ ब्रह्म संस्थोऽमृतत्वमेति ॥ ३॥ तरतिशोकमात्मवित् ॥ ४॥ य एवं वेदाई ब्रह्मास्मीति स इदं सर्व भवति ॥ ५ ॥ स एप विमुकतो विदुष्कृतो ब्रह्मविद्विद्वान् ब्रह्मवाभिौति ॥ ६ ॥ य एवं निजि वेद निजि एव स भवति ॥ ७॥ तौवाहमस्मीति ब्रह्म मणवमनुस्मरन् भ्रमरकीटन्यायेन शरीर- त्रयमुत्सृज्य सन्न्यासेनैव देहत्यागं करोति स कृतकृत्योभवति।।८।। अय फलस्वरूपमहापाक्यानि लिख्यन्ते स य इत्यादिना ॥ यो ह चैतनिर्विशेष परमं ब्रह्म वेद स्वमात्रमिति जानाति ज्ञानसमकालं स मुनिझैव भवति ॥१॥ ब्रह्मवित् परम् ब्रह्म श्रामोति ॥ २॥ ब्रह्मसंस्थः मुनिः निर्विशेषग्रह्मशानातोऽमृतत्वं मोक्षमेति ॥ ३ ॥ आत्मवित् कामादिवृत्तिमभयं शोकं तरति ॥ ४॥ य एवं सर्व ब्रह्म तदन्तःपातित्त्वादहमपि ब्रह्मास्मीति वेद चेत्तदा सोपि इदं सर्व भवति सर्वात्मा भवतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ स एप ब्रह्मविद्विद्वान् तद्वेदनसमकालं पुण्यपापरहितो भूत्या ब्रह्मवाभिप्रेति प्रामोतीत्यर्थः ॥ ६॥ य एवं स निर्वाजः निर्विशेषयीय भव. तीत्यर्थः ॥ ७॥ यत्तुरीयोङ्काराग्रविद्योतं तत्तुरीयं यौवाहमस्मीति बूद्ध प्रणयानु- सन्धानं कुर्वन् यथा कोटकः भ्रमरं ध्यायमानो भ्रमरो भवति कोटस्वाभिमानं विहायेत्यर्थः तथाऽयं विद्वान् सामान्येन शरीरत्रयामि- मतिमुत्सृज्य स्वातिरिक्तसामान्यसन्यासेन निःशेपतो देहाभिमान- त्यागं यदा करोति तदा कृतकृत्यो मुक्तो भवतीत्यर्थः ॥ ८॥ शेषं ब्रह्म ·महावापथरतापल्याम् । तमेवं ज्ञात्वा विद्वान् मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥६॥ तदेवं विद्वांस इहैवामृता भवन्ति ॥ १० ॥ अनायनन्तं मद्दतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्ममुच्यते ।।११।। यज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ १२ ॥ यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुपं ब्रह्मयोनिम् ॥१३॥ तदा विद्वान पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥१४॥ एतयो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्यामन्यि विकिरतीहसौम्य॥१५॥ भियत हृदयग्रन्थिः विद्यन्ते सर्वसंशयाः ॥ १६ ॥ यः परमात्मा एवं निर्षिशेपचिद्धातुत्वेनोक्तस्तं स्यमाममिति भात्या विहान् मृत्युः संसारस्तन्मुखात्प्रमुच्यते मुको भयति ॥ यदा निर्विोपं ग्रल स्वमात्रमिति जानन्ति विहांसस्तदेवमिहयामृता भयन्ति जीय. न्मुक्ता भयन्तीत्यर्थः ॥६॥१०॥ धनाधनन्तं महतः परं ध्रुषम् तमात्मानं निचाय्य ज्ञात्वा तत्सम- काल मृत्युमुखात् संसारयन्धात्प्रमुच्यते n जन्तुः विद्वान यज्ञात्वा यन्धनान्मुच्यते अमृतवश गच्छति जीयन्मुक्तिमामोति ॥ ११ ॥१२॥ पदानिर्विशे या स्यमात्रमिति पश्यतीति पश्यः विद्वान् स्वयं प्रकाशत्येन समयणं सुवर्णरूपं कर्तव्यप्रमती कतरिमीशितव्यमा- एयरत शिं पूर्णत्यात्पुरुष निरुपाधिसोपाधिम्यां प्रायोनि पस्तु. चिचातुं स्थमात्रमिति पश्यते पश्यति तदा पुगप्पा विधूय सत्रापि निरम्जनः सन् निर्यपम्यं परमं साम्यं सत्तासामान्यं स्वमारमित्यु. पैति प्रतिपयते ॥ १३ ॥ १४ ॥ हे सौम्य पतग्रह यो विद्वान् प्रत्य पण सर्यप्राणिगुक्षयां निहितं येद उमेदनसमकालं सोऽयं विद्धान अपिचमानायिधान्य यातिरि. कमस्ति नास्तीति विनमरूपमिह जीयन्नेयामृतः सन् विकिरति पिनारायतीत्यर्थः ॥ १५॥ सस्मिन् परायरे निर्यिगरे मानलिऐ सति मायमलपिः एपनिपानिपते परप्रन्थिरारो भियते मरपतीत्पर्यः पठा रदिपषिधापदमयमिति तवाम्पम् सपोराधेयाधारला सादाम्य सम्पन्धो दिलसमन्धिः प्रायशनपान मिलने मिन्नी मानि मामी ·फलस्वरूपवाक्यानि । तीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्ट परावरे ॥ १७ ॥ यथा नध: स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपं विशय ॥१८॥ तरा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ।१६। ज्ञात्वा तं मृत्युमत्येति नान्यः पन्या विमुक्तये ॥ २० ॥ तब्रह्माहमिति ज्ञात्वा ब्राह्म सम्पयते ध्रुवम् ॥ २१ ॥ यत्र या मृतो ज्ञानो परमानरवित्सदा ॥ २२ ॥ परवत्पणि लीयेत न तस्योत्क्रान्तिरिष्यते ॥ २३ ॥ यद्यत्स्वाभिमतं वस्तु तत्त्यजन् मोक्षमश्नुते ।। २४ ॥ असङ्कल्पेन शम्त्रण छिन्नं चित्तमिदं यदा ।। २५ ।। अविद्यातः स्वस्य पार्थ निश्चिनोति ततो मिरुक्ततादाम्यसम्बन्धी निवर्तते सर्वसंशयाः लौकिकवैदिकपरारविद्याविषयकहानफलमास्त न येत्यादिरूपाः छिद्यन्ते नश्यन्ति अस्यैष शानिनः कर्माणि वर्तमान सविसमारब्धानिक्षीयन्ते प्रारब्धकर्मणः फलाननुभावस्त्यात्तीखत्या. सादृश्या क्षीणत्वं वेग्रम् ॥ १६ ॥१७॥ यथा महाकायर्यादिनचः स्यन्दमानाः प्रवहन्त्यः गमाकावेरीत्या. दिनामरूपे विहाय समुद्रस्समदर्शनंगच्छन्ति तथा विद्वान् गौरोह देवदत्त इत्यादिनामरूपाद्विमुक्तः सन् दिव्यं स्वयं प्रकाशं परासाक्षिा णोऽपि परं पुरुषं निर्विशेषविद्धानुमुपैति ॥ १८ ॥ १९ ॥ तं परमात्मानं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति प्रतिक्रामति मुक्तये अन्य पन्था न विद्यते मुक्तिसाधनं शानमेवेति भावः ।। २० ॥ अहं तद्ब्रह्मेति झात्या ध्रुवमिति निश्चयेन ब्रह्म सम्पचते ब्रह्मस्व रूपो भयतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ परमातरवित् सानो यत्रयत्र यत्रकुत्रापि सदा सर्वस्मिन्काले मुतः म्रियते॥ परब्रह्मणि लीयेत स्लीयतेन तस्योत्कान्तिरिष्यते न पुनर्ज- म भवतीत्यर्थः "अत्रैव समवलीयत इति श्रुतेः। यद्यस्याभिमतविए- यजानं तत्सत्यजन् मोक्षमश्नुते॥ यदा सफ्ल्पसामान्यत्यागरात्रण

·महावाक्यरत्नापल्याम्।
सर्व सर्वगतं शान्तं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥२६॥
प्रियेषु स्वेषु सुकृतमप्रियेपु च दुष्कृतम् ।। २७ ।।
विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माप्येति सनातनम् ॥२८॥
घटाकाशमिवात्मानं विलयं वेत्ति तत्त्वतः ॥ २६॥
स गच्छति निरालम्ब ज्ञानालोकं सनातनम् ॥ ३० ॥
तृणाग्रेवम्बरे भानौ नरनागामरेषु च ॥ ३१ ॥
यस्तिष्ठति तदेवाइमिति मत्वा न शोचति ॥ ३२॥
सर्वसाक्षिणमात्मानं वर्णाश्रमविवर्जितम् ॥ ३३ ॥
ब्रह्मरूपतया पश्यन् ब्रह्मैव भवति स्वयम् ॥३४॥
तद्ब्रह्मानन्दमन्दं निगुणं सत्यचिद्धनम् ॥ ३५॥
विदित्वा स्वात्मनो रूपं न विभेति कुतश्वन ॥ ३६॥
र
विचमिदं लिन्नं भवति ॥ तदा योगी सर्वरूपेण सर्वगतत्वेन शान्तं
ग्रह्म सम्पद्यते ॥ २२ ॥ २३ ॥ २५ ॥ २५ ॥ २६ ॥
योगी सुरतं पुण्यं स्त्रेषु प्रियेषु स्वस्तुतिपूजादिकारिषु अप्रियेषु
निम्दाताड़नादिकारिषु दुष्कृतं पापन्य विसृज्य ध्यानयोगेन सना.
तनं ब्रह्म स्वायशेषधियां अप्येति प्रामोति ॥ २७ ॥२८॥
यः घटोकाशमिय प्रात्मानं तत्वतः विलयं स्वातिरिक्तभमलया.
धिकरणं येत्ति यथा घटाकाशमुपाधिनिगमेन महाकाशमा तथात्मानं
जीपमुपाधिराहित्यात् प्रहमानं वेत्ति चेत्तदा स झानालोकं ज्ञानेक-
गन्यं सनातनं निरालम्य निर्विशेषमाय गच्छति ॥ २२ ॥ ३० ।
अम्बरादिपञ्चभूतमौतिकेचपि ॥ प्रत्यगभिन्नब्रह्मरूपेण यस्तिष्ठति
तदेवाइमिति मत्वां भेदामावान्न शोचति ॥ यश्च वर्णाश्रमातीतसर्य-
साक्षिणमात्मान ब्रह्मरूपतया पश्यति स स्वयं प्रत्यगमिन्नग्रहीय
भवति ॥ ३१ ॥ ३२॥ ३३॥ ३४ ॥
स्थात्मनः जीयस्य रूपमानन्दस्यरूपम् अद्वन्द्वम् निर्गुणम् सत्यं
चिदमम तत् ब्रोति विदित्य कुतश्चन यस्मादपि न यिति सस्यय
परमादयस्येन निर्भयग्रामत्यात् ॥ ३५ ॥ ३६ ॥

·फलस्वरूपमहावाक्यानि । १२५ वासनां सम्परित्यज्य मयि चिन्मानविग्रहे ।। ३७॥ यस्तिष्ठति गतस्नेहः सोऽहं सचित्सुखात्मकः ।। ३८ ॥ दर्शनादर्शने हित्वा स्वयं केवलरूपतः ।। ३ ।। य प्रास्ते कपिशार्दूल ब्रह्म न ब्रह्मवित्स्वयम् ।। ४० ।। ओं तत्सदिति सान्तिफफलमहावाक्यानि महावाक्यरना. वल्यामृनविंशमकरणे चत्वारिशत् ।। -oleton- . य चिन्माप्रविमहे मयि यत्र कुत्रापि विगतस्नेह सन् स्वातिरिक पस्तुगोचरनानावासनाजाल परित्यज्य स्वातिरिक्त नेत्यपह्रय रत्या तिष्ठति सोऽह सचिदानन्दरूपो भवामीत्यर्थ ॥ ३७॥ ३ ॥ यस्तु ब्रह्मवित् दर्शनादर्शने व्यकाव्यक्तप्रपञ्चे हित्वा केवलमल रूपतयास्ते । हे मारुते स स्वय ब्रह्मैयन ब्रह्मवित् वेदनसमकालमेव विदुपो ब्रह्मरूपत्वादित्यर्थ ॥ ३६॥४०॥ इति मैथिलश्रीनिलोकनाथमिश्रप्रणीतायाम्महावाक्यरतापलि- टोकायाम्पमाभिधानायाम्फलवाक्यविवरण सम्पूर्णम्॥ प्रात्यवाक्या. नि एकत्रिंशदधिकनयशतम् ।। ६३१ ॥

·महावाक्यरत्नावल्याम्।
अथ सांडोन्तिकविदेहमुक्तिवाक्यानि ॥
विमुक्तश्च विमुच्यते ॥ १॥
गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥२॥
अथाकामयममानो योऽकामो निष्काम आत्मकाम प्राप्तकामो
न तस्य प्राण उत्क्रामन्यत्रव समवलीयन्ते ब्रह्मैव सन्
ब्रह्माप्येति ॥३॥
तद्यथाहि निर्चयिनी वल्मीके मृतामत्यस्ता शयीतवमैवेदं शरीरं
शेतेऽयायमशरीरोऽमृतः प्राणो व तेज एव ।। ४ ॥
अथ सान्तिकविदेहमुक्तिवाक्यानि लिख्यन्ते विमुक्तश्वेत्या-
दिना ॥ यः विमुक्तः जीवन्मुक्तः स एय विमुच्यते देहावसाने
मुकिलभते ॥१॥
अयं जीयः हृदयगुहाश्रयाविद्याप्रन्थिभ्यः पुरैव विमुक्तः
जीवन्मुकः स देहावसानेऽपि अमृतो भवति ॥ २ ॥
अथ स्वातिरिकप्रपञ्चविरक्यनन्तरं कमनीयविषयाभाषादका
मयमानःयोऽयमकामः कामाः यन्धन हेतवः यस्माभिर्गताः सोऽयं
निकामः आत्मैव कामो यस्य सोऽयमात्मकामः स्वरूपायाप्त्याप्तका.
मश्चयः निर्विशे ग्रह स्वमात्रमिति जानाति तस्यप्राणानउत्क्रामन्ति
शरीरान्तरं नायलम्यते किन्तु अत्रय समथलीयन्ते प्राणादयः स्थाधि.
करणे लीना भवन्ति एषय प्रीय सन् ब्रह्माप्येतीत्युपर्यते ॥ ३ ॥
तत् तत्र यथा लोके अहिनिययिनी सर्पत्या स्थाश्रयघल्मीकादी
मृता मृतसर्पवत्प्रतिभासमानाप्रत्यस्तापरित्यक्ताशेयोत पति एवमेघ
ममत्यरहितमिदं शरीरं शेते तिष्ठति प्रथायं विद्वान् सर्पयत्तत्र विद्यमा.
मोऽविधमानोऽपि भशरीरः पूर्षयच्छरोररहितः अत एवायममृतः जी.
मस्तः प्राणिनीति प्राणः प्राणादिप्रवृत्तिनिमित्तत्यात् चिन्मात्यात
लोग प्रदानरयर्थः ॥४॥

·सा स्तिकविदेहमुक्तिवाक्यानि । अशरीरी निरिन्द्रियोऽमाणोऽतमाः सचिदानन्दमात्रः स स्वराड् भवति॥५॥ पृथिव्यप्सुमलीयत आपोज्योतिपिलीयन्त ज्योतियोपिलीयते वा- युराकाशे अाकाशमिन्द्रियेष्विन्द्रियाणि तन्मात्रेषु तन्मात्राणि भूतादौ विलीयन्ते भूतादिहति विलीयते महानव्यक्त विलीयतेऽव्यक्तमक्षरे विलीयतेऽतरं तमसि विलीयते तमः परे देव एकीभवति परस्तान सनासन्न सदसत् ॥ ६॥ ब्रह्माएई तद्गतलोकान् कार्यरूपांश्च कारणत्वं मापयित्वा ततः सू- माझं कर्मेन्द्रियाणि प्राणांव ज्ञानेन्द्रियाण्यन्तःकरणचतुष्टयञ्चकी- कृत्य सर्वाणि भौतिकानि कारणे भूतपञ्चके संयोज्य भूमि जले जलं वही वहि वायौ वायुमाकाशे चाकाशमहङ्कारे चाहङ्कारं महति महदव्यक्त भव्यक्तं पुरुपे क्रमेण विलीयते विराहिरण्यगर्भेश्वरा स विद्वान् अशरीरः अनिन्द्रियः प्रमाणः अतमाः तमः स्वाज्ञानं तद्विकलः सच्चिदानन्दस्वरूपः स्वराड् स्वे महिम्नि राजते इति स्वराड् भवति ॥ ५॥ सृष्टि संहारक्रमेण पृथिव्यादि स्वस्फारणेपु चिलीयते आकाश. मिन्द्रियेपु इन्द्रियाणि तन्मात्रेषु अपाचीकृतपञ्चमहाभूतानि भूतादी अहङ्कारे विक्षेपवीततुमहत्यावरणे तत्वव्यक्त तत्त्वक्षरे अतरं तमसि सर्याधिकरणे साक्षिणि साक्षी तु परे देवे निर्विशेषब्रह्मणि एकीभवति तस्परस्तात् सत्येनासरवेनासदसत्वेनधास्वातिरिक्तनास्तीत्यर्थः॥६॥ ब्रह्माण्ड तहतलोकान् कार्यरूपांच कारणत्यं प्रापय्य स्वस्वकारणे प्रविलाप्य सूदमागम् तन्मात्राणि कर्मेन्द्रियाणि प्राणांश्च झानेन्द्रियाणि अन्तःकरणचतुष्टयञ्चैकीकृत्य सर्वेषांभौतिकानां स्वस्वकारणेभूतपश्चके संयोजनम्तद्यथाभूमिजले जलवहौ यहि वायोवायुमाकाशेचाकाशम- हजारे तमहकारमावरणात्मके महति तत्त्वयन भ्यन्तं निर्विशेषपुरुष

·महावाक्यरलावल्याम् ।
उपाधिविलयात्परमात्मनि लीयन्ते ॥७॥
पायलयरशादेहत्रयभङ्गं प्राप्योपाधिनिर्मुक्तपयकाशवत्परिपूर्णता
विदेहमुक्तिः ॥८॥
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि श्रिताः ॥६॥
अथ मोऽमृतो भवत्यत्र बृह्म समश्नुते ॥ १० ॥
वेदान्तविज्ञानमुनिश्चिताः सन्यासयोगाद्यतया शुद्धसत्वाः।११॥
ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ।। १२ ।।
तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावायश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः १३
कमेण बिलीयते तत्समष्टयारोपाधाराविराडादयःस्वस्वोपाधिलयात्
परमात्मनि लीयन्ते ॥ ७ ॥
उपाधिविनिर्मुक्तयटाफाशो यथा परिपूर्णाकाशपर्द भजति तथा
विदुपः प्रारब्धकर्मक्षयानन्तरं मातिमासिकदेहत्रयमद्नं प्राप्य परिपूर्ण.
रूपा या स्थिति सैव विदेहमुक्तिरित्यर्थः ॥ ॥
विदुषोऽस्य हृदयाश्रितानिर्विशेषग्रहावरणरूपा येसर्वे कामाःसन्ति
ते यदा प्रमुच्यन्ते परित्यका भवन्ति ।। अथ सर्वकामत्यागानन्तरं पुरा
देहित्येन मत्त्याऽपि अमृतो अमरगधर्मा भवति अमास्मिन् शरीरे
स्थितोपि ब्रह्म समश्नुते विदेहमुको मरतीत्यर्थः ॥ ६॥१०॥
ईशादिसर्ववेदान्तार्थशानं ः सुनिश्चितं ते घेदान्तविज्ञानमुनि.
श्चिताःसन्यासयोगादेव शुद्धसत्वप्रधानाःयेयतयस्ते ब्रह्मय लोको
ग्रह्मलोकः साधकानां याहुल्यादयचनम् ब्रह्मपत्यर्पः परस्प भेद
मानस्यान्तमयसानं तत्कल यतीति परान्तशालः यत्सम्यकशानं तम्मिनं
प्राप्ते सति तम्समकालम् परामृताः परमसतम् अमरगधर्मक ग्रह येषा
ते तथोक्ता जीवन्त पथ ब्रह्मभावमापन्नाः विभिन्नघटाकाशयन्नि.
स्नेहदीपय स परिमुच्यन्ते ब्रह्ममात्र पर्यायसन्ना विदेहमुक्ता
मयन्तीत्यर्यः ॥ ११ ॥ १२ ॥
साम्य निर्यिशेरमाण अभियानात् योजनात जोयापपरामनो।
एक्यात् तत्त्यभायात् तत्त्वज्ञान हेतुभूतसम्यानानात् भूयश्चान्त पुनर
पसाने विश्वमायानितिः कार्यकारणरूपविश्यमायाया आत्यन्तिकी
नितिमयेदित्यर्थः ॥ १३ ॥

·सार्दान्तिकविदेहमुक्तियाक्यानि । जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा स्वदेहे कालसास्कृते ॥१४॥ विशल्पदेहमुक्तत्वं पवनो स्पन्दवामिय ॥ १५ ॥ ततः सत्सम्बभूवासौ यगिरामप्यगोचरम् ॥ १६ ॥ यच्छून्यवादिना शून्यं ब्रह्म ब्रह्मविदाञ्च यत् ।। १७ ।। विज्ञानमा विज्ञानविदां यदमलात्मकम् ॥ १८॥ पुरुषः साङ्ख्यदृष्टीनामीश्वरो योगवादिनाम् ॥ १६ ॥ शिवः शैवागमस्थानां कालः कालैकवादिनाम् ॥ २० ॥ यत्सर्वशास्त्र सिद्धान्तं यत्सर्वहृदयानुगम् ॥ २१ ॥ यत्सर्व सर्वगं वस्तु यत्तत्वं तदसौ स्थितः ॥२२॥ यदनुत्तमनिप्पन्दं दीपकं तेजसामपि ॥ २३ ॥ पवनो स्पन्दतामिय यथा पवनः व्योम्नि अस्पन्दतामगतिमेत्य व्योमैयभवति तथा मुनिः जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्या स्वदेहे कालसात्कृते नष्टे अदेहमुकत्वं विशति विदेहमुको भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ १५॥ ततः आत्यन्तिकाभिमाननिवृत्त्यनन्तरंजीवन्मुक्तिदशावसाने असौ मुनिः शुन्ययादिनां यत् शन्यं ब्रह्मविदाञ्च यत् ब्रह्म विज्ञानविदा यत् अमलात्मकं विज्ञानं साड्यदृष्टीनां यः पुरुषः योगषादिना य ईश्वरः शैवागमस्थानांयः शिवः कालैकयादिमां यः कालः यद्रािमप्य. गोचरम् तत्सम्बभूव विदेहमुक्तोवभूति सारम्॥१६॥१७॥१८॥१६॥२०॥ यत् आस्तिकादिसर्वशास्त्रप्रमेयगतदोपदूरीकरणेन सिद्धसिद्धान्त. रूपंवत्सहृदयाधयम् जीवरूपम् स्वातिरिक्तसर्वसत्वे यत्सर्वसर्वस्व- रूपं सर्वगतं सर्वाधारभूतम् यद्वस्तु यद्व्याप्यन्यापकादिसम्बन्धापगमात् परमार्थतत्त्यमवशिष्टतदेवासौस्थित विदेहमुक्तो बभूवेत्यर्थः ॥२१॥२२॥ चित् सूर्यस्यात् यदनुत्तमनिप्पन्दम् उत्सवाचलम् यत्सूर्यादितेज- सामप्युद्योतकम् पुनःस्वानुभवमात्रप्रमाणं यत्तत्वंतदसौस्थितः विदेह. मुको बभूवेत्यर्थः । स्वाशस्वशदृष्टिभ्यां यदनेकत्वेनैकत्वेन साञ्जनत्वेन ·१२० महावाक्यरत्नावल्याम् । सानुभूत्यैकमानञ्च यत्त्वं तदसौ स्थितः ॥ २४ ॥ यदेकञ्चाप्यनेकञ्च साचनञ्च निरञ्जनम् ॥ २५ ॥ यत्सर्वश्चाप्यसर्वश्च यत्तत्त्वं तदसौ स्थितः ॥ २६ ॥ निरानन्दोपि सानन्दः सचासच बभूव सः ॥ २७ ॥ न चेतनो न च जड़ो न चैवासन्नसन्मयः ॥ २८ ॥ अजममरमनायमाद्यमेकं पदममलं सकलञ्च निकलश ॥ २६ ॥ स्थित इति स तदा नभःस्वरूपादपि विमलस्थितिरीश्वरः क्षणेन३० व्यपगतकलनाकलङ्कशुद्धः स्वयममलात्मनि पावने पदेऽसौ ॥३१॥ समायत्वेन निरञ्जनत्येन निर्मायत्वेन सर्वत्वेनासर्वस्वेन भातं यत्तस्त्वं तदसौ स्थितः ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ यो विदेहमुक्त इति ख्यातः स एव स्वाशस्वशष्टिभ्यां निरानन्दः सानन्दः सदसञ्च बभूव परमार्थदृष्टयायं न चेतनः चेतयिवृत्यासम्भ. यात् न च जडः अविद्याराहित्यात्न चैवासदमूर्चम् मानसाप्राहात्यात् न सन्मयः मूर्तस्वरूपश्च न चनुराधमाघन्वात् किन्त्वनृतजडदुःखा. पहयसिससचिदानन्दमामतया विदेहमुक्कोवशिष्यते ॥ २७ ॥ २८ ॥ अजं जन्माभावात् अमरं नाथाभावात् अनाचं स्वस्य कारणा- भायात् प्राय सर्वकाररात्यात् एकम् द्वितीयाभायात् पदं मुक्तिगम्य- त्यात् अमलं मायिकमलाभावात् सकलं सर्यरूपत्यात् निष्फलञ्च निरपययत्वात् ॥ एवं रूपेण यः स्थितः स विदेहमुतस्तदा निर्विशेष- ज्ञानोत्तरतणेन नभःस्वरूपादाकाशादपि निर्मला सन् स्यावशेषतयाड घस्थातुमीश्वरः सगों भयतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ ३०॥ मायात कार्यकलवाभावाच्छुद्धोऽसौ स्वयं महात्मा पावने पवित्रं निर्मलात्मनि पदे । विगलितनानाविधवासनं यथा भयति तथा महा. बुधी सलिलकण इव एकतां जगाम विदेहमुकि गतवानित्यर्थः ॥ संशान्तदुःखम्मानन्दप्रचुरत्वात् अजडात्मकम् जडमायातकार्याभायात् एकमुप्तम् तुरीयातीतत्वात् त्यतरजस्तमोनिर्गुणचात् धानन्द मन्धरं स्वानन्दनिर्भरत्यात् यन् पदं महान्तः पूच्या आकाशकोशतनयः

·१२०
सास्तिकविदेहमुक्तिवाक्यानि ।
सलिलरुण इवाम्बुगौ महान्मा विगलितवासनमेकना जगाम ३२
संशान्तदुःखमजडात्मकमेकसुप्तमानन्दमन्थरमपेतरजम्तमीयत् ३३
आकाशकोशतनयोऽननवोमहान्तस्तस्मिन्पदे गलितचित्तलया
भवन्ति ॥ ३४॥
विदेहमुक्त एवासी विद्यते निष्कलात्मकः ॥ ३५ ॥
समग्राग्यगुणाधारमपि सत्वं प्रलीयते ।। ३६ ।।
विदेहमुक्ती विमले पटे परमपावने ।। ३७ ।।
विदेहमुक्तिविषये तस्मिन् सत्वतयात्मके ॥३॥
चित्चनाशे विरूपाख्ये न किञ्चिदिह विद्यते ।। ३६ ॥
न गुणा नागुणास्तन न श्री श्रीन चैकता ॥४०॥
जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ॥ ११ ॥
उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् ।। ४२ ।।
जोवन्मुक्ता तस्मिन्पदे ग्रह्मणि मलिनचित्तलवा लीनचित्ता सन्त
अतनय अशरीरा विदेहमुक्ताभवन्तीत्यर्थ ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥
जीवन्मुक्तत्यादिसमस्तधेष्टगुणाधारभूत सत्वगुणोपि यदा प्रलो
यते लय गच्छति तदेवासी निपलात्मक स्वरूपारस्थितो विदेहमुत्तो
निर्विशेषब्रह्मात्मनावशिष्यते इत्यर्थ ॥ ३५ ॥ ३६॥
विमले परमपावने विदेहमुक्ती पदे विरूपाभिधाने चित्तनाशे
सरसरूपगुणसाम्यक्षयसिद्धे तस्मिन् विदेहमुक्तिविषये विदेहमुक्ति
स्वरूपे न गुणा सत्यादिगुणान सन्ति नाप्यगुणा दोपान सन्ति
न श्रीविद्या नादीरविद्या न होकता तत्रास्तिकि यहुना इह विदेहमुक्तो
किश्चिदपि न विद्यते विदेहमुक्तस्य निष्प्रतियागिकस्वमात्रस्या
दित्यर्थ ॥ ३७ ॥ ३ ॥ ३६॥ ४०॥
ब्रह्मातिरिक्त न किञ्चिदम्तीति श्रुत्यर्थसस्तो ब्रह्मवित्तम
स्वकर्तव्यार्थाभावात् कृतार्थ स्वदेहाभिमानाभावात् सदा जीवन्नेय
मुक्तो भवति ॥ स्त्रय ब्रह्मैव सन् देहोपाधिनाशात् निय ब्रह्माप्येति
ग्रीष भवतीत्यर्थ ॥४१॥ ४२ ॥

·१२२
महावाक्यरतावल्याम् ।।
.
शास्त्रेण नश्येत्परमार्यदृष्टिः कार्यक्षम नश्यति चापरोक्षात् ॥४३॥
मारब्धनाशात्मतिभासनाश एवं विघा नश्यति चात्ममाया॥४४॥
अहिनि यिनीसर्पनिर्मुक्तो जीववर्जित : ॥ ४५ ॥
वल्मीके पतितस्तिष्ठत्तं सो नाभिमन्यते ॥ ४६॥
एवं स्थूलञ्च सूक्ष्मञ्च शरीरं नाभिमन्यते ॥४७॥
पत्यक ज्ञानशिखिवस्ते मिथ्याज्ञानेसहेतुके ॥ ५ ॥
नेतिनेतीति रूपत्वादशरीरो भवत्ययम् ॥ ४६॥
विश्वश्च तैजसरचैव प्राज्ञश्चेति च ते त्रयः ॥ ५० ॥
विराट हिरण्यगर्भश्च ईश्वरश्चेति च ते त्रयः ॥ ५१ ॥
ब्रह्माण्डं चैव पिएडाण्डं लोका भूरादयः क्रमात् ॥ ५२ ॥
स्वस्त्रोपाधिलयादेव लीयन्ते प्रत्यगात्मनि ।। ५३ ।।
वेदान्तशास्त्रश्रयणेन तातिपाद्यस्य मनननिदिध्यासनाभ्याञ्च पुरा-
जुभूतसंसारगतपारमार्थिकसत्यत्वशान नरपेत् नश्यति ततः कार्यक्षम
दूतव्यावहारिकसरयत्यज्ञानमपरोक्षात्तत्त्वज्ञानानश्यति पुनःप्रारब्धः
नाशात् प्रतिमासनाराः जगतः प्रातिमासिस्त्वं नश्यति पयं विधा
चारममाया नश्यति विदेहमुक्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ४३ ॥ ४२ ॥
सर्पनिर्मुक्तःनिर्मका जीवजिना वर्जिता अहिनिलयिनीस्वावरफ
स्यक पल्मौके पतितः पनिता तिप्ठेत् लिङ्गव्यत्ययश्चान्दसः तं तां
त्यवं यथा सो नामिमन्यते पनवा विद्वान् शरीरमयं नाभिमन्यते.
प्रत्यगमिशनसानातिना सहेतु गिय्यादाने धस्तं सति नेतिनेती.
तिरूपत्वादयमशरीरो विदेहमुको मयतीर्थः ॥४५॥४६॥३॥3IEn
निशेिषशानात् विश्नसमा साफ पिएटारडसन्ततिःविरा
हिरएयगमेश्यः सह भूरादिचतुर्दशलोकजुनहाएडमन्ततिरपि स्व.
स्योपाधिलयात् प्रत्यगभिन्न प्रलएि लय भजते ततो विढान् विदेह-
मुतो भवतीत्यर्थ ॥ ५० ५१. ॥ ५२ ॥ ५३॥

·सार्धान्तिकविदेहमुक्तिवाक्यानि । तूष्णीमेवस्थितस्तूपणी तूपणी सत्यं न किञ्चन॥५४ ॥ कालभेदं वस्तुभेदं देशभेदं स्वभेदकम् ॥ ५५ ॥ किञ्चिद्भदं न तस्यास्ति किञ्चिद्वापि न विद्यते ॥ ५६ ॥ जीवेश्वरेति वाक् केति वेदशास्त्राः क हन्त्यिति ॥ ५७ ॥ इदं चैतन्यमेवेति अहं चैतन्यमित्यपि ।। ५८ ।। इति निश्चयशून्यो यो वैदेहीमुक्त एव सः ।। ५६ ॥ ब्रह्मभूतः प्रशान्तात्मा ब्रह्मानन्दमयः सुखी ॥६०॥ स्वच्छरूपो महामौनी वैदेहीमुक्त एव सः ॥ ६१ ।। ज्ञानी सर्वथा सहोदासीनतया तूप्पणी तिष्ठति विज्ञानी ब्रह्माति- रिक्तं न किञ्चिदस्तीति अखण्डाकारवृत्या सर्व विस्मृत्य तूणी स्थितो भवति सम्यकशानी तत्त्वज्ञानी वा निर्विकल्पसमाधिपरवशो भूत्वा तूणी तिष्ठति तस्यास्ति नास्तीति विभ्रतोपि न कश्चिदस्ति विदेहकैवल्यस्यानिष्प्रतियोगिकस्वमानत्वात् ॥ ५४॥ , विदेहमुक्त्यावस्थायां भेदमित्याःप्रयोगःभूतादिकाल भेदः घटा- दिवस्तुभेदःभूलोकादिदेशभेदः नखशादिस्वगतभेदश्च । इत्येवमादि किश्चिद्भेदकश्चिद्भदोनास्तितस्य ब्रह्म स्वरूपतया स्वातिरिफ्तं किञ्चि. दापि न विद्यते ॥ ५५ ॥ ५६ ।। अयं जीयोऽयमीश्वर इति भेदवचनं क्वास्ति ईश्वरेति सन्धिः छा. दसः चत्वारो वेदाः पटशास्त्राणि क सन्ति शास्त्रा इति लिनव्यत्यय- श्छान्दसः अहन्त्यितिवृत्तिः कास्ति । परिदृश्यमानमिदं जगचैतन्य. मेति वृत्तिःक्वास्ति देहत्रयातीततया अहचैतन्यमित्यपि वृत्तिः कास्ति । य एवं विनिश्चयशून्यो मुनिर्भवति स एक ग्रहात्मना विद्यमानः चैदेहीमुक्त इत्यभिधीयते विणताश्च ते स्थूलादिदेहा इति विदेहास्ते पय धंदेहास्ते अस्य सन्तोति पैदेही स एव मुक्तो विदेहमुक्त इत्यर्थः॥५७ ।। ५॥५६॥ ग्राहमिति प्रभावमापनो ब्रह्ममूतः उद्वेगजनकान्तःकरणामा. पारमशान्तात्मा ब्रह्मानन्दमयः सुखी श्रानन्दबहुलत्यात् ॥ स्वच्छरूपः गुणराहित्यात् इन्द्रियसमूहाभायात् महामोनी यो मुनिः स एप विदेहमुकः ॥ ६० ॥ ६१॥ 14 .

·महावाक्यरतावल्याम् । ब्रह्मवाहं चिदेवाहमेवं वापि न चिन्त्यते ।। ३२॥ चित्मात्रेणैव यस्तिष्ठेदेहीमुक्त एव सः ॥ ६३ ॥ चैतन्यमात्रससिद्धः स्वात्मारामः सुखासनः ॥ ६४ ॥ तुर्यतुर्यपरानन्दो चैदेहीमुक्त एव सः ॥ ६५ ।। यस्य मपञ्चभानं न ब्रह्माकारमपीह न ।। ६६ ।। अतीतातीतभावो यो वैदेहीमुक्त एव सः॥ ३७॥ चित्तवृत्तेरतीतो यश्चित्तत्यवभासकः ।। ६८॥ सर्ववृत्तिविहीनात्मा वैदेहीमुक्त एव सः ॥६६॥ सर्वमात्माहमात्मास्मि परमात्मापरात्मकः ॥ ७० ॥ नित्यानन्दस्वरूपात्मा बेटेहीमुक्त एव सः॥१॥ जीवात्मा परमात्मेति चिन्तासर्वस्ववर्जितः ।। ७२ ॥ ब्रह्माहं चिदहमिति यो नविन्त्यते ॥ प्रपि च यभिन्मात्रेणेव सिष्ठेत् स विदेहमुक्त एव ॥ १२ ॥ ६३ ॥ चैतन्यमात्रमयशिष्यते एवं रूपेण संसिद्धः स्वातिरिकरतिसम्म न्धामावात्स्वात्मारामः मुख मात्रतयाऽवस्थितत्वात् सुखासनः ॥ तुरीया- तोतापस्थामापन्नत्वात् तुर्य तुर्यः परानन्दश्च यो मुनिः म एघ विदेहमुक्तः ॥ ६४ ॥६५॥ यस्य प्रपञ्चोऽस्ति नास्तीति न भाति तदाधारतयेह ब्रह्माकार। वृत्तिरपि मोदेति ॥ यश्चातीतातीतभायः तुर्यातीतमायमापन्नः स विदेहमुक पप ॥ ६६ ॥ १७ ॥ लोकवित्तपत्तेरविषयः चित्तवृत्तिप्रकाशकस्वरूपः ॥ स्वयं सर्थ- वृश्चिविहीनः स पय विदहमुकः ॥ ६॥६६॥ स्थातिरिकसर्यसाये मर्यमामा तदन्तः पातत्यादहमन्यात्मास्मि स्वातिरिक्तस माये परमात्मैयाशिष्ट इति यो मन्यते स परात्मक नित्यानपानमा विदेहमुना एर ॥ ७० ॥ १ ॥ अयं और मय परमात्मति चिनारूपमूलधनयमित सर्थसंकल्प ·सार्धान्तिकविदेहमुक्तिवाक्यानि । सर्वसङ्कल्पहीनात्मा वैदेही मुक्त एव सः ॥ ७३ ॥ आत्मज्ञेयादिहीनात्मा यत्किञ्चिदिदमात्मकः ॥ ७४ ॥ भावाभावविहीनात्मा वैदेहीमुक्त एव सः ॥ ७५ ॥ प्रोडास्वाच्यहीनात्मा सर्ववाच्यविवर्जितः ॥ ७६ ॥ अवस्थात्रयहीनात्मा वैदेहीमुक्त एव सः ॥ ७७ ।। ओं तत्सदितिसार्द्धान्तिकविदेहमहावाक्यानि महावाक्षरवावयां विंशपकरणे सप्तसप्ततिः ॥ पाहत्यवाक्यान्यष्टोत्तरसहस्रम् ॥ रहितश्व यो भवति स विदेहमुक्त एव ।। ७२ ॥ ७३ ॥ आत्मा शेयशानशातृस्वरूपहीनः अनिदेश्यतया अनिदस्वभाव- त्याधकिञ्चिदिदंरूपवान् ॥स्वातिरिक्तप्रपञ्चभावाभावाभाववान यः स विदेह मुक्त एव ॥ ४ ॥ ७५ ॥ तुर्यातीतत्वादोकारवाच्यविश्वविराडीशादिरूपवर्जितः प्रोकार विकल्पितघटादिसर्वघाच्यविवर्जितः ॥ ७६ ॥ जायदाद्यवस्थात्रयरहितो भयति यः स विदेहमुक्त एवेत्यर्थः यदा अस्थात्रयहीनात्मा चैदेहीमुक्त एव सः यद्यपि पूर्वापरा. नुसधानसुकुमारवुद्धीनाम्याफ्यभावावगमनपूर्वफतद्धारणासौकर्याय प्रन्यविस्तारभिया च मया एतब्याख्यानं सपेणैव कृतन्तथा प्यवस्थात्रयेति अन्यान्तिमावयवभूतजीवन्मुक्तियाक्यान्तिमवाफ्यस्य वेदान्तमतसर्वस्वरूपाध्यारोपापवादयोनिर्णायकत्वात् जिज्ञासूनामुप- कृतये विस्तरेण व्याख्यान कियते ॥ फस्तापध्यारोपो नाम रजी लोकस्य रज्ज्यशानेन सूदमक्षणकमनिप्पलसर्पयत् ब्रह्मणि प्रहा- सानेन प्रतस्मिस्तद्युद्धिरूपाध्यासेन( मायया ) ईश्वरस्य अयिद्या. जीवस्य च सर्गममनिप्पप्नस्थूलसूक्ष्मकारणप्रपञ्च इति अध्यारोपः महाधिसत्य मारोप्यत इति अभ्यारोप. सोयमभ्यारोपोवस्थात्रयमान विग्रहः यावदेवायस्थास्थितिरस्ति ताबदेवाभ्यारोपस्यापि स्थितिर. स्तीतिभावः जाग्रतस्वमसुषुप्तिभेदेनाधस्थात्रिविधा यस्यामपस्थाया. म्याहन्द्रियविषयोपलब्धिर्भवति सा जामवयस्था यस्यामवस्थाया.

·महावाक्यरत्नावल्याम् । मनोमात्रवृत्तिभिरस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरे या जाग्रदयस्थानुभूतमनः कल्पितविषयोपलब्धिर्भवति सा स्वतावस्था यस्यामवस्थायाम्बुद्धि सूक्ष्मवृत्तिभिरेवाशानावृतमुखरूपात्मोपलब्धिर्भवति सा सुषुप्त्यवस्था आस्ववस्थासुस्थूलसूक्ष्मकारणप्रपञ्चपदवाच्यतत्तच्छरीराणि तिष्ठन्ति- सचिदानन्दाद्वयम्ब्रह्म अशानं सदसद्विलक्षणं त्रिगुणमनिर्वचनीयं ज्ञान विरोधिमावरूप विशुद्धसत्त्वप्रधानमिदमशानं समयभिप्रायेण अजामे कामित्यादिश्रुतिसिद्धमेकम्मायापदयाच्यम्मलिनसत्वप्रधानमिदमशानं व्यष्टयमिमायेण इन्द्रोमायाभिरित्यादिश्रुतिसिद्धमविद्यापदयाच्यम् सर्वशत्यसर्वशक्तिमत्वपरोतत्वनियन्तृत्वादिगुणकएपसर्वेश्वर इत्यादि श्रुतिसिद्धईश्वरः मायोपाधिरभिधीयते अल्पशत्याल्पशक्तिमत्वापरो. तन्यनियम्यत्यादिगुणक आनन्दभुक्चेतोमुखः प्राज्ञ इति ध्रुतिसिद्ध. माशपदवाच्यो जीवोऽविद्योपाधिरभिधीयते इदं समष्ट्यज्ञानमखिलका- रणत्वादीश्वरस्य कारणशरोरमानन्दमयत्वात्कोशवदावरफ्त्यादानन्द मयकोशः स्यूलसूत्मलयस्थानत्वात्सुयुतिरमिधीयते पुनरिदमशान- म्यष्टयभिप्रायेण जीवस्याहवारादिकारणत्वात्कारणशरीरमानन्दमय- त्यात्कोशवदावरकत्वादानन्दमयकोशःईश्वर स्वकीयविक्षेपशक्त्या लि. झादिग्रह्माण्डान्तअगत्सृजतितथाच श्रुतिः "विक्षेपशक्तिर्लिङ्गादिवला- एडान्तअगत्एजेत्" इति तम.प्रधानविपशक्तिमदज्ञानोपहितेश्वरचंत- न्यात्तमःप्रधानमपञ्चौरुतसूक्ष्मतन्मात्राभिधमाकाशादि भूतपञ्चकम- स्पद्यते तथाचश्रुतिः "तस्माद्वा एनस्मादात्मन आकाशस्सम्भूत" इति एतेन्योभूतेभ्यः सूक्ष्मशरीराणि स्थूलभूतानि च जायन्ते तत्र सूक्ष्मशरी- राणि ज्ञानेन्द्रियपञ्चकबुद्धिमनःकर्मेन्द्रियपन्चकवायुपञ्चकरूपसप्त. दशापययानि श्रोत्रादिनीन्द्रियाणि कमेराकाशादिभूतपन्चकव्यस्तसा. त्विकोशजन्यानि अध्ययसायात्मिकान्तःकरणवृत्तिद्धिः सङ्कल्पयि कल्पिकात्मान्त:करणत्तिर्मन अन्योरेयानुसंधानाभिमानात्मिवान्त फरणत्तिरूपयोश्चित्ताहकारयोरन्तमाया येदित-यः एतानि मन आ. धन्तःकारणानि आकाशादिगतव्यस्तरजोशजन्यानि प्राणादिवायवः आकाशादिगतमिलितरजोशजन्याः एतत्समष्टिसूत्मोपाध्युपहितमा रमचैतन्यस्य इयं समष्टिः स्यूलप्रपञ्चापेक्षया सूदमत्यात् सूक्ष्मशरीरं विज्ञानमयादिकोशप्रयं जामद्वासनामयन्यात्स्वप्नः प्रयमेय सूत्रारमा' हिरण्यगर्भः प्राण इति चाभिधोयन पतयएयुपहित तेजस चैतन्यस्या' पोयम्न्यष्टिः स्थूलशरीरपेक्षयारसूक्ष्मत्यात् सूदमशरीरं विहानमयादि ·स्वरुपमहावास्यानि। कोशत्रयं जामद्वासनामयत्यात्स्वमः"द्विधा विधायचैकैकचतुर्वाप्रप- मम्पुनास्यस्येतरद्वितीयांशैर्योजनात्पञ्च पञ्चते इति वापयानुसारेण अपञ्चीरतभूतपञ्चकम्पञ्चीकृतं सत् स्थूलतां याति तदा शन्दस्पर्श- रूपरसगंधाः क्रमेणाकाशादीनां स्वकीया गुणाः स्वकीयगुणवत्त्वे पम्ची रुतत्वात्परगुणसमन्वयात् शब्दस्पर्शवान् घायुः शब्दस्पर्शरूपवानग्निः शब्दस्पर्शरूपरसबजलं शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवतीपृथ्वी अस्मात्पञ्ची. कृतभूतपञ्चकात् ब्रह्माण्डतदन्तर्गवचतुर्विधस्थूलशरीरतदन्नपानादी.. नि उत्पद्यन्ते पतचतुर्विधस्थूलशरीरसमष्टयुपहितवैश्वानरचैतन्यस्य इयं समष्टिः स्थूलशरीरम् अन्नविकारत्वादशमयकोशः स्थूलभोगायत- नत्वाजाग्रदित्यभिधीयते एनघटयुपहितविश्वचैतन्यस्यापीयम्ब्यष्टिः स्थूलशरीरम् अन्नविकारत्यादन्नमयकोशः स्थूलभोगायतनत्याजामदिति एतावता ग्रन्थ सन्दर्भण अवस्थात्रयविग्रहरूपाध्यस्तप्रपञ्चोदर्शितःअध. स्थामयावगाहफाः पञ्चकोशा इत्यपि दर्शितं कोशयिविदिपावतान्तद्रो. घाय क्रमेण कोशाःप्रकाश्यन्ते धानन्दमयविज्ञानमयमनोमयप्राणमया. प्रमया इति पञ्चकोशाः तत्र प्रानन्दमयकोशो नाम अानन्दविकारः प्रियमोदप्रमोदवृत्तिमदानप्रधानमन्त करणम् प्रियमोदादिरहितमा- मानन्तद्वन्तमिव फुर्वनाच्छादयतीवाच्छादयति विज्ञानमयकोशो नाम बुद्धिविकारोझानेन्द्रियपञ्चकसहिना बुद्धिः कर्तृत्वाधभिमानरहितमा स्मानंतद्वन्तमिय कुर्वनाच्छादयतीयाच्यादयतिभयमेवकोशःश्रमामुत्र- सञ्चारीव्यावहारिको जीन इत्यभिधीयते मनोमयकोशो नाम मनो- विकार ज्ञानेन्द्रियपञ्चकसहितम्मनः सशयशोकमोहादिरहितमात्मान- उद्वन्तमिय कुर्वनाच्छदयतीवाच्छादयति प्राणमयकोशो नाम प्राण- विकारः कम्मेन्द्रियपश्चरसहिताः पञ्च वायवः क्षुत्पिपासागमनादि. रहितमारमान तदन्तमिव कुर्वनाच्छादयतीचाच्छादति अन्नमयकोशो नाम अन्नविकारः मातृपितृभुक्तान्नसखातशुक्रशोणितपरिणताकारः प्रारब्धमोगायतनम् थपरिच्छिन्नं जन्मादिपड्भावविकाररहितं तापत्र- याहितापरिहिन्नन्तत्तद्वन्तमिय कुर्वन्नाच्छादयतीवाच्छादयति प्रकृत- म्प्रस्तूयते सकोरापञ्चकनिरुक्तस्थूलसूक्ष्मकारणशरीरवितयमेवावस्था- प्रितयमिति स्पष्टन्निष्पादितम् अनयोः कारणव्यटिकारसमष्टयोः सूक्ष्मन्यटिसूत्मसमप्ट्योः स्थूलव्यटिस्थूलसमष्टयोश्च क्रमेण पनवृत- योरिव जलाशयजलयोरिव चाभेदः अनयोः कारणव्यष्टिकारएसम- ट्युपहितयोरीश्वरप्राशयोः सूक्ष्मव्यष्टिसूक्ष्मसमष्टयुपहितयोः सुत्रात्म.

·महावाक्यरलावल्याम्। तेजसयोः स्थूलव्यष्टिस्थूलसमष्ट्युपहिनयोर्विश्ववैश्वानरयोश्च क्रमेण घनवृक्षाकाशयोरिव जलाशयजलगतप्रतिविम्याफाशयोरिव चामेदा यथा प्रधान्तरवनानां समष्टिरेकं महवनम्मवति यथा च अवान्त. रजलाशयानां समपिरेको महान्जलाशयो भवति तथैतेषां सम- टिकारण सूदमस्थूलप्रपञ्चानां समष्टिरको महाप्रपञ्चो भवति यथावान्तरचनावच्छिन्नाकाशाः यथावान्तरजलाशयावच्छिन्नाः प्रति "बिभ्याकाशाश्च महाकाशो भवति तथा निरुक्तोपाध्युपहितेश्वरादि- वैश्वानरपर्यन्तमभिन्नमेकमेव चैतन्यम्भवति आभ्यां महत्मपञ्चतदु. पहितचैतन्याभ्यामयःपिण्डवत् तादात्म्यसम्बन्धापन्नं चैतन्यं तस्व. मस्यादिवाक्यानाम्याच्यम् तादाम्याध्यासरहितच लक्ष्यम्भवति इद- मेय "शिवं शान्तं चतुर्थम्मन्यन्त"इत्यादिश्रुतिसिद्धम् तुरीयचैतन्यम्भ- वतीति वेदितव्यम् वस्तुतः अवस्थात्रयराहित्यस्यैवापवाद इत्यभिधा- नम् तत्सत्येतत्सवात तदसत्त्वे तदसवाय अपवादो नाम यथाममेण स्वस्वकारणतः अनुलोमतया कार्यासों भवति तथा क्रमेण चिलो. मतया स्वस्वकारणेषु प्रतिसर्गः प्रलय इत्यर्थः यथा रज्जुविवर्तस्य सर्पस्य अशानाध्यस्तस्य ज्ञानोदयेन रज्जुमावेनावस्थान तथा ग्राम- विषर्तस्य जगतः अशानाध्यस्तस्य शानोदयेन ब्रह्ममात्रत्येनावस्थान. मिति पर्ययसितोऽर्थः स सत्यतोऽन्यथाप्रथा विकार इत्युदीरितात- च्यतोऽन्यथाप्रथा वियत इत्युदीरितः" इतिस्मृतेः जगत. ग्रामात्रत्वे. नायस्थाने न शकावकाश इति वेद्यम् ।। अथ प्रकृतयापर्यायवरणम् अवस्थात्रयहीनारमा कारणसूक्ष्मस्थूल- शरीरविप्रहमूतजाग्रत्स्वप्नसुपुप्त्यवस्थारहितस्वरूपः निप्पनायासा रोपापवादःनिर्विशेषस्यस्वरूपचलनमात्रस्थित इत्यर्थः य पयम्भूतो शानी स पर पैदेहीमुऊ: चैदेहीमुक्तो भयतीत्यर्थः विगतो देहो विदेहः स पय पदेहः स विद्यते यस्यासी चैदेही एवं रूपो मुक्तः संसाररूप. पन्धनरहितस्तथोक्तः संसारो नाम कराठगळवामीफरविस्मृतियन्निस्य प्राप्तस्वरूपविस्मृतिः स्यस्य रूपं स्वरूपं अत्येपि राहोरिशर रति. यत् पाठी येदितन्या किन्तायल्यस्य रूपं शुद्धचैतन्यं नित्यं प्रा संसा. रिजीपसर्वशत्यादिगुणकेश्वरयोस्तत्वमस्यादिवाक्यविरुधांशपरित्यागे. नावियांशप्रहन चायशिष्टं विशुद्धमतसचिदानन्दमा पस्तुदेहा. दायात्मयुद्धिस्यरूपा मादिरहिता सान्ता अविद्यय स्थरूपयिष्मृतिरूप. स्पाम्य संसारम्य हेतुः सा हि कर्मानुगा श्पिरानुशाया ममति कर्म ·विदेहमुक्तियाक्यानि । १२६ नाम फायिफवाचनिकमानसम्यापारः फलमोगप्रदः तत्प्रारण्यसञ्चित. क्रियमाणभेदेन विविधं पूर्वशरीरसम्पादितविद्यमानशरीरोपभोग्य. मारब्धम् पूर्वशरीरसम्पादितविद्यमानशरीरानुपभोग्यं सन्यितम् विद्यमानशरीरसम्पादितमुभयविध क्रियमाणम् पतनिषिधं कम नित्य- नैमित्तिककाम्यनिपिद्धप्रायश्चित्तभेदेन पञ्चविधम् नित्यमकरणे प्रत्य- वायसाधनं संध्याघन्दनादि नैमित्तिकं युद्धिशुद्धिप्रयोजनं पुत्रजन्मा- धनुपन्धिजातेष्ट्यादि काम्यं स्वादीष्टसाधनं ज्योतिष्टोमादि निषिद्धं नरकाघनिष्टसाधनम् मालपहननादि प्रायश्चित्तं पापक्षयमात्रसाध. नम् चान्द्रायणादि एतेषु कर्ममु किं किमुपादेयं किं किञ्च हेयमित्यु- च्यते नित्यं नैमित्तिक फाम्यमपि सात्विक फलानपेदयं सति प्रत्य- वाये प्रायश्चित्तचोपादेयम् राजसं तामसं ऐहिकामुष्मिकफला- पेदयं सात्विकमपि पाम्यं निपिद्धच हेयं पापानुत्पत्तिध्यंसहेतु कर्मयोः नित्यमायश्चित्तयोः फसानपेट्यसाविककाम्यफर्मणः बुद्धि शुधिहेतुनैमित्तिककर्मणश्व प्राज्ञानात् वृद्धस्स्वीकृतत्वात् उपाद. यानि कर्माणि अन्तःकरणं शोधयन्ति ततः शुद्धान्तःकरणेन साधन दीर्घकालनैरन्तर्यशमादिसाधनाभ्यासेन ज्ञानमुत्पद्यते न कर्मा मनारम्भान्नकर्म्यम्पुरुपोश्नुत" इतिभगवदुक्तेः “कपायपक्तिः कर्मा- पिइति स्मृतेश्च जिज्ञासावतामशानिनां निरुक्तकर्माण्यवश्यमनुष्ठे- यानीति वेदितव्यम् शुद्धचेतसां न कर्मानुष्ठानमावश्यकम् “सन्तोपे त्यायश्यकमनावश्यकम्। शुद्ध चेतसि परितोषः" इत्यमृतोपदेशोक्तेस्त- थात्यसिदिलोके येदे च फर्मकाण्डोपासनाकाण्डज्ञानकाण्डेतिकाएड. त्रितयप्रसिद्धिः तत्र फर्मकाण्डस्य चित्तशुद्धिप्रयोजनमुक्तम् उपास. नायाःप्रियोजनमित्युच्यते कानि नामोपासनानि सगुणब्रह्मविषयक मानसव्यापाररूपाणि शाण्डिल्यविद्यादीनि तददिरासाधनान्यपि उपासनाशब्देनैव ध्यपदिश्यन्ते उपासनश्चतुर्विधम् “सम्पदारोप- सम्वर्गाध्यासाइति मनीषिभिः ।उपासाविधयस्तप्रचत्वारःपरिकीति- ता"इतिस्मृतेः एतेषां नित्यादीनां सर्वपामपि युद्धिशुद्धिः परम्प्रयोजनम् उपासनानान्तु उपास्यनिष्ठचित्तैकाग्यम् नित्यादिकर्मणामुपासना. नाच पितृलोकदेवलोकमाप्तिरवान्तरफलं वेदितव्यत् तथा च श्रुतिः "कर्मणा पितृलोको विद्यया(उपासनया) देवलोक" इति काम्यनि- पिद्धकर्मणोः फलभोगरूपयन्धनहेतुत्वादननुष्ठानमेवावश्यम्बिधेयम् "अनिष्टमिष्टं मिधञ्च त्रिविधं कर्मणः फलम् " इतिभगवदुक्तेः सर्वे. 6 ·१३० महावाक्यग्लायल्याम् । पां शुभाशुभकर्मणां फलभोगहेतुत्वात् संसारयन्धनहेतुन्यम् सिद्धम् अविद्यापि कर्मानुसरन्येवात्मनः स्वरूपं विस्मारयति संसारमुत्पाद- यतीत्यर्थः अतस्तानि प्रारब्धादिकर्माणि क्षेतन्यानि तानि केन तीयन्त इत्युच्यते शानेन तथाथ भगवद्वाक्यम् "झानाग्निस्सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरतेऽर्जुन " इति "तस्मिन् दृष्टे (शाते ) परावरे" इति श्रुतिश्च “ धर्मण पापमपनुदनि" इतिश्रुतिवचनात् कर्मणापि कर्म- क्षयो भवतीत्युच्यते परन्तु कर्मणामात्यन्तिकक्षयस्तु ज्ञानेनैव भवति न तु कर्मणा निरुक्तश्रुतिस्तु कर्मणा कर्मणो नात्यन्तिकक्षयं प्रतिपादयति पदयमाणस्मृत्यनुरोधात् तथाच स्मृतिः "कर्मणा कर्मनिहारो नात्य- न्तिक प्यते । प्रविधिकारित्वात्मायश्चित्तस्विमर्शनम्" इति अविद्या केन हन्यत इत्युच्यते विद्यया शानेनेत्यर्थः तथा च स्मृतिः "विद्याऽ- विद्या निहन्त्येव तेजस्तिमिरसंघवद्" इति एवं ज्ञानेन धर्मनिवृत्तिस्त- थाऽविधानिवृत्तिश्च दर्शिता संसारस्य फर्मानुगाविद्यामूलत्वात् मानेन संसारनिवृत्तिर्मुक्तिर्भवतीति सिद्धम् केचिद्भकदेशिनः मामाकराश्च निष्कामकर्मय मुगिसाधनं वदन्ति अन्ये भर्तृप्रपञ्चभास्करप्रभृतयः कर्मचोपासनञ्च समुचितम् मुक्तिसाधनं वदन्ति निरुक्कैदेशिनस्तु मानकर्मोमयं मुक्तिसाधनम्बदन्ति परन्तु एते नावाऱ्याः स्वाभिरेव बुद्धिभिः गूढार्थोपनियद्धवेदार्थमुत्प्रेक्षमाणा भवन्ति न तु तत्वार्थदर्श- यन्ति वस्तुतस्तु शानमेष फर्मादिनिरपेक्ष मोक्षसाधनम्भवति तथाच कैवल्योपनिषदा स्पष्टं श्राव्यते " ज्ञात्वा तम्मृत्युमत्येति नान्यःपन्या. विमुक्तय" इति तथाचस्मयतेपि "शानादेयामृतत्वन्नहिशशफवधूःसिंह- पोतम्प्रस्त" इति यथा रजुविवर्तः सर्पः रजुझानम्बिना मन्त्रौषधाथै- मस्तिं व्रजति तथा ब्रह्मविवतः ससारी ब्रह्मज्ञानम्विना कर्मोपासनैन विरमतीति वेदितव्यम् तानि कर्मोपासनानि चित्तशुद्धिहेतुत्वान्मोतं परम्परया साधयन्ति शानन्तु सातादेव मोक्षं साधयतीति निर्ग- लितः सिद्धान्तः कानि नाम ज्ञानसाधनानि अस्मिअन्मनि जन्मान्तरे वा वेदवेदाङ्गाध्ययनम् प्रथम साधनम् ततः ब्रह्मैव नित्यवस्तु तदन्यत् सकलं दृश्यजातमनित्यम्वस्त्विति नित्यानित्यवस्तुविचारः साधनम् हतोऽनित्यत्वादिदोषदृष्टया ऐहिकानां सम्वन्दनादिविषयाणामामुग्मि काणां नन्दनवनविहाररम्भारमणादिविषयाणां फलभोगानां वरस्यमि- हामुत्रार्थफलभोगविरागस्साधनम् ततोमनोनिग्रहबाह्येन्द्रियनिग्रह विधिना विहितधर्मपरित्यागशीतोष्णादिद्वन्द्वसहिष्णुता सत्यविषय.

·-- विदेहमुक्तियाफ्यानि। २३१ चिकतानता गुरुपेदान्तयारयविश्यमरूपाणि सम्पत्तिपदया. यानि रामदमोपरतितितिक्षासमाधामयसाप्यानि साधनानि ततोऽ स्माच्दरीरानागानुपपदुलायम्मे मोक्षः श्यामदामे मोशः स्यादि. ति तोमेयायायम्मुमपुरयं माधनम् ततः भपरामनननिदिमासनस. माधिसाधनानि नितरामपेदिनानि भपगन्नाम पपिपलिह: सकल- पेदान्तयाफ्शनामध्यमहरि उपममोपसंहारापभ्यासोपूर्णताफलम्। अर्थवादोपपतीच सिताल्पयंनिर्णय" इत्युक्तमझारेण तारपयांपधा. रराम्फरएनतिपायस्पार्थस्यमादायन्सेच प्रतिपादनमुपक्रमोपसंदा- रोमपमं तिहम् मारपतिपापस्यायस्य तन्मम्मे पीनःपुन्येन मतिपाद- नमभ्यासःप्रकरणप्रतिपापस्यार्यस्य प्रमाणान्तरेपविषयीकरणमपूर्वता मकरतिपायस्यास्य तदनुष्टानम्य या सच तत्र धूयमाणं प्रयोजनं. फलम् प्रकरणप्रतिपापस्यार्थस्य तत्र तत्र धूयमारा प्रशंसा अर्थयार: प्रारतिपाचार्यमापने ता ता भूयमाणा युक्तियपपत्तिः मन. नन्तु श्रुतस्यायनक्षलायेदान्ताविरोधियुक्तिमिनरन्तयेणानुचिन्तनम्। निदिमासनम् पिसातीपदहापूहम्तापर्यन्तजडपस्तुविषयकप्रत्ययः निरोधपूर्यकसमातीयामिनीयमहविषयकप्रत्ययमयादीकरणम् म्युः स्थाननिरोधसंस्कारयोरभिमपमादुभांपोषितस्यकामता परिणामः समाधिः स पविकल्पसहितकः सविकल्पक निर्विकल्पकस्तु चित्त. स्य निरोधपरिणामः शिरदित इति येदितव्यम् अत्र समा. पिएदेन योगो गृहने तथाच स्मृति “अयमेयपरोधों यचो. गेनारमदग्नम् । तस्ययं योगसंसिदः कालेनात्मनि विन्दति । इति "सलिले सन्धयं यदरसाम्यम्मगति योगतः । तयात्ममनसोरपरम् ( योगत इति शेषः ) समाधिरभिधीयते । योगो मय्येकचित्तता रस्पादिश्रुतिस्मृतियापानि प्रस्ताय पोषयन्तीति पेदितम्यम् लोके शारने घटराजभेदन योगो विविधः प्रसिद्धः तत्र राजयोगरूपसी. पारोहणाय हठयोगरूपिणी निभेणिकापेक्षिता मपति साधनसिद्धि रूपो वायुमी हठयोगराजयोगी येदितन्यो सिद्धयप्राप्ती साधनाभ्यासो निष्फलः साधनस्थिना सिद्धिप्राप्तिरसंभयाभयतिमत पप "इम्यिना राजयोगो राजयोगम्यिना इठ" इति स्वात्मारामोतिःसंगच्छते एता. यना प्रन्यसंदभण कानात्सकलप्रपञ्चप्रलयपूर्वकस्वस्यम्पमहात्मना संस्थितिरूपा मुक्तिर्मवतीति सूचितम् तप ज्ञानम् मन्तःकरणशोध. नोपयोगिन्यापारसूर्य कश्रयणादिमिर्भयतीति च जीवन्मुकिविदेहमुकि.

·રરર
महावास्यरत्नावल्याम् ।
भेदेन द्विविधा मुक्तिः श्रुतिस्मृतिभ्यामुपदिश्यते तत्र तयोः प्रकारयोः
किम्यलक्षण्यमित्युच्यते प्रारम्धसत्वे देहाद्यहन्तायध्यमिमानराहित्य-
पूर्यकनिर्विशेषकेवलब्रह्मात्मना स्थितिःप्राक्प्रवृत्तकुलालचक्रममणमिव
प्रारब्धप्रवृत्तशरीरयात्रानुकूलप्रवृत्तिमती जीवन्मुक्तिः प्रारब्धावसाने
स्यकल्पितसकलप्रपञ्चविरूपनाशपूर्वकनिर्विशेषफेवलब्रह्मात्मना स्थि.
तिः विदेहमुक्तिः निरुत्तरीत्या अनयोर्मुक्यो लक्षण्यम् वेदितव्यम्
निरस्तसकलावस्थो विदेहमुक्कोभवति कैवल्यम्प्रामोतीति प्रश्तयाक्य-
स्य सारभूतोऽर्थः ॥ ७७॥
इति मैथिलश्रीत्रिलोकनाथमिथपणीतायाम्महावाक्यरलावलि.
टीकायाम्प्रमाभिधानायाम्बिदेहमुक्तिवाक्यविवरणं सम्पूर्णम् ॥
पाहत्यवाक्यानि अष्टोत्तरसहस्रम् ॥ १००८ ॥

·उपसंहारः। विध्यहिन्धमुग्गुल्फो ह्यविद्वद्ध यजड्डकः ॥ जगनिम्थ्यानानुदेशस्तूपदेशोदेशकः ॥१॥ ब्रह्मात्मैक्यकटीदेशों विद्वन्मनननाभिकः॥ जीवन्मुक्तयाख्यदहरः स्वानुभूतिकरद्वयः ॥२॥ स्वसमाधिस्कन्धदेशः स्वस्वरूपाख्यकन्धरः॥ फलभूतमहावाक्यफलो वैदेहमस्तकः ॥३॥ एवं विध्यादिदेहान्तमहावाक्यकलेवरः ।। वस्तुतो निर्विशेपात्मा त्रिपानारायणोस्म्यहम् ॥ ४॥ यन्महावाक्यसिद्धान्तम् मुक्तचित्तै फगोचरम् ।। विधिवाक्यानि अछी यस्य स तथोक्तः बन्धमुचः पन्धमोक्ष- वाक्यानि गुल्फो चरणमन्थी यस्य स तथोक्तः अविद्वान् हेयो ये क्यैस्तानि अचिवद्धयवाक्यानि जो यस्य स तथोक्तः जगन्मि- थ्यावाक्यानि जानुदेशो यस्य स तथोक्तः उपदेशवाक्यानि उरु. देशो यस्य स तथोक्तः ब्रह्मात्मैक्यवाक्यानि जीवग्रहकायाक्यानि फटीदेशो यस्य स तथोक्ता विद्वन्मननवाक्यानि नाभिर्यस्य सतथोक्तः जीवन्मुक्त्यास्यानि जीवन्मुक्तिवाक्यानि देहरं हदयं यस्यस तथोक्ता स्वानुभूतिवाक्यानि करद्वयं यस्य स तथोक्तः स्वसमाधयः समा- धिवाक्यानि स्कन्धदेशी यस्य सनथाक्तः स्पस्वरूपाख्यानि ना- मालिङ्गस्वरूपवाक्यानि कापरायस्य स तथोक्तः फलभूतमहापा- पानि फलं यस्य स तथोक्मा वैदेहः विदेहमुक्तिः मस्तकं यस्य स तथोक्तः एवं विध्यादिविदेहान्तमहायास्यं कलेवरं शरीरं यस्य स तथोक्तः वस्तुतो निर्विशेषात्मा " त्रिपादस्यामृतंदिचीति " श्रुति- सिद्धनिपादपनारायणोस्मीति शानसमकालं विदेहमुस्तो भवती. त्यर्थः ।।१॥२॥३॥४॥ यन्मह. महावाक्यसिद्धान्तभूतम् जीवन्मुक्तचित्तमात्रविषयी. भूतं तत्सर्वात्मक मह' यासुदेवेन्द्रसझं गामि एतद्ग्रन्थस्य सहीतुः

·महायाक्यरक्षायल्याम् ।
वासुदेवेन्द्रसंझन्तन्नौमि सर्वात्मकं महः ॥ ५ ॥
इतिश्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यवासुदेवेन्द्रसरस्वतीचरणकमल.
मकरन्दवप्तस्वान्तरामचन्देन्द्रग्रथितेशाधष्टोत्तरशतोपनिपत्सार-
संग्रहभूताप्टोत्तरसंहसमहावाक्यरलावलिः परिपूर्ण।
वासुदेयेन्द्रनामा कश्चित्पूज्यो गुरुरासोत्तं ब्रह्मरूपत्येनास्तोत् अन्य
इति मैथिलभारिलोकनाथमिश्रणीतेशायष्टोत्तरशतोपनिषत्सार-
संप्रहभूताष्टोत्तरसहस्र महापात्परतायल्याः प्रमाभिधानटोका स.
म्पूर्णा सिद्धिरस्तु ॥
त्रिलोकनाथमिश्रोऽहम्मैथिलो गुरुसेवकः ॥
चनौरग्रामवास्तव्योऽर्पयाम्पेताकतिदुरौ ॥ १ ॥
सज्जनास्सन्तु सन्तुष्टा यत्नेनाने भावुकाः ॥
तुप्यन्तु वा न तुप्यन्तु दुष्टा यत्रो नतान्मति॥२॥

·क अथोपदेशपञ्चदशी।

·भूमिका। यदासीत्कदाचिदयञ्जनस्संसारतमसारतस्तदा मद्गुरव उद्यान- (उजान) ग्रामवास्तव्या ज्ञानवाक्पतयः परमकारुणिकाअपरविदेह- मूर्तयो महात्मानः झोपाइमैथिलश्रीसत्यनारायणशाणः करुण- योपदेशपञ्चदशीनाम पुस्तकमिदनिर्माय मदन्तिके वाराणस्याम् पिवयन्तः तदहं सादरमवलोक्य "भियते हृदयग्रन्धिः विद्यन्त स-संशयाः" इत्युक्तरोत्या परां शान्तिमुपगतोस्मि युक्तमेवैतत् कुतः गुरूणाङ्करुणामसृणकटाक्षपातम्बिना कस्संसारतमो निवर्त- यितुमलं स्यात् सन्ति यद्यपि वह्नि करुणारसाईचेतसान्तपोध- नानाङ्कल्पान्तःस्थायियशःशरीराणामुपदेशयाक्यानि तथापि तपा- मल्पबुद्धिदुरधिगम्यतयाल्पप्रचारतया . सर्वजनादृष्टचराश्रुतपूर्व- तया च तेभ्यो वाक्येभ्यः सर्वजनानसम्यगुपकृतान् वौत्य तेषां समुपकाराय गुरुकृपोपलब्धस्यास्योपदेशपञ्चदशीवाक्यस्य मुद्रा- पणे मतिरुदिता ततो गुरुशुश्रूपुणा नैष्ठिकेन ब्रह्मचारिणा मन्मि- त्रेण श्रीवलभद्रदासमहात्मना टोका कारितवानस्मि अथाहम्महा- वाक्यरत्नावन्याः प्रभानाम्नी टोको विरच्यैतदुभयग्रन्थयोरेक- माप्तिसौकाय अनयैव साकमिमामुपदेशपञ्चदशीमपि मुद्रणाय समवेतां करोमि इदानीं सहृदयानां विदुपां समीपे इयमेवास्माकम्मा- र्थना यथा सरसकाव्यालङ्कारादिपु करुणाकटाक्षो निपतति तथा अस्मिन्नपि ग्रन्ये निपततु । इत्यावेदति मैथिलश्रीत्रिलोकनाथमिश्रः ·॥ श्रीः॥ अथोपदेशपञ्चदशी। .. अहो लोका यूयं किमिह वितथे विश्वविपये वृथा सत्त्वं मत्त्वा सततमनुरक्ता हतधियः। पिता माता माता तनयतनयायाः परिजनाः क याता विश्लेपोऽपि न मनसि येपामनुमितः ॥१॥ हे लोका यूयं हतधियः(सन्तः इह (अस्मिन् ) वितथे विश्वविपये वृथा सत्त्वं मत्वा समतं किम् (किमर्थम् ) अनुरक्ताः ( भवथ ) अहो ( इत्याश्चर्यम् ) पिता माता भ्राता तनयतनयाद्याः परिजनाः क याताः येषां विश्लेषो मनस्पपि नानुमितः ॥ १ ॥ हेलोकाः हेजनाः यूयं हनधियः इता नष्टा धीः विवेकबुद्धि- घुपान्ते सन्तः इहास्मिन् वितथे मिथ्याभूते विश्वविपये सर्वविपये संसारे वा वृथा प्रत्यक्षतो मुथा सत्त्वं जगतां सत्तां मत्वा ज्ञात्वा सततं निरन्तरं किं किमर्थमनुरक्ता अनुरागिणो भवथ ग्रहो इत्याश्च- दर्यम् इति खेदपूर्वकपृच्छा गुरुजनानाम् अतः परमनुरागविपया- पां जगतामसारतां दर्शयन्त श्राहुः पित्तेति-पिता जनको माता जन- यित्रो भ्राता सहोदरःतनयतनयाद्याः तनोतिकुलंतन्यतेवा तनयः पुत्र आत्मजस्तनय तत्याद्यमरः चनया कन्या सा प्राधा श्रादिर्यपान्ते तनयायादौहिवादयः तनयश्च तनयाद्याश्चेति तनयतनयायातद्रूपाः परिजनाः कुटुम्याः पूवोक्ताः पित्रादयश्चक याना कुत्र गताः येषां ·उपदेशपञ्चदशी । पित्रादीनां विश्लेपो वियोगो मनसि हृदयेऽपि नानुमितः नानुमान- विपयोऽभवत्सत्यत्तस्य तु कथैव केत्यर्थः । अथवा तनयश्च तनया चेति तनयौ पुनः तनयश्च तनयाचेति तनयो तयोः पुत्रदुहिलोः तनयो पौत्रदौहित्री इति तनयतनयौ तौ आयो येपां ते तनयतन- यायाः पौत्रदौहितमभृतयः परिजनाः । अथवा तनयेन सहिता तनयसहिता सा चासौ तनयाचेति तनयतनया " शाफपार्थिवा- दोनां सिद्धये उतरपदलोपस्योपसंख्यानम् ॥ इत्यने सहितपदस्य लोपः । सा श्राद्या येषां ते तनयतनयाद्याः पौत्रदौहित्रादिरूपपरि- जनाः तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहित्वात्पुत्रदुहितुपौत्रदौहित्रादिरूपपरि- जनाः ग्राह्याः॥१॥ यदुत्पन्नं वित्तं कृतविविधयत्नेरविहितैः समुत्सृज्य प्राणानपि वदत तदः किमभवत् । शरीरं स्वादन्नैर्यदिह परिपुष्टं प्रतिदिनं तदेतत्सम्भाव्यं कृमिशमलभस्माख्यमधुना ॥२॥ हेजना युप्माभिः प्राणानपि समुत्मृज्य अविहितः कृतविविधयत्नैर्यदित्तं धनंमुत्पन्नम् ( उत्पादितम् ) वो युष्माकं तद्वित्तं किमभवत् (इति प्रश्नः तदुत्तरं ) वदत । इहास्मिन् संसारे स्वादन्नैर्यच्छरीरं प्रतिदिन परिपुष्टम् अधुना मृत्पनन्तरम् तदेतच्छरीरं कृमिशमलभस्माख्यं सम्भाव्यमित्यन्वयः ॥ २॥ हे जना युष्माभिः प्राणानपि समुत्सृज्य अतिश्रमं कृत्वेत्यर्थः अविहितः व्यहायिपतेति विहिता न विहिता अविहितास्तैः शास्त्र- निपिद्धरित्यर्थः कृतविविधयत्नैः विविधा नानारूपाः ते च यत्ना उद्यमाश्चेति विविधयत्नाः अकृपतेतिकृता अनुष्ठिताः तेच विविधय- ..

·उपदेशपशदशी। लाश्चेति कृतविविधयत्नास्तैः स्वसम्पादितानेकविधोधमैरित्य- र्थः यद्वित्तं धनम् उत्पन्नम् उत्पादितम् पद इत्यस्यान्तर्गम्भितण्य. र्थत्वादुक्तार्थ एवं समीचीनः । वो युष्माकं तद्वित्तं लब्धं धनं किमभवत् क गतमितिमरनः तदुत्तरं वदत कथयत यूयमितिशेषः। इहास्मिन् संसारे स्वाइन्नरिष्टान्नैर्यच्छरीरं वपुः प्रतिदिन प्रति- वासरं परिपुष्टुं पर्यपोपि युष्माभिरितिशेषः अधुना मृत्युनन्तरम् तदेतच्छरीरं पूर्वपरिपोपितकलेवरं कृमिशमलभस्माख्यं कृमय- श्व शमलानि पुरीपाणि च भस्मानि चेति कृमिशमलभस्मानि तानि आख्यानि लोके प्रकथनानि यस्य तत् सम्भाव्यम् अर्थात् खाते मतिप्तं शरीरं विशीर्णत्वेन कृमित्वमुपगतम्भवति जम्बुका- दिभिः भक्षितं शरीरं जठराग्निपरिपकत्वेन शमलत्वं सम्पद्यते वहिना दग्धं शरीरं भस्मसंज्ञकत्वं च लभते तथैव स्वादन्नः परिपुष्टं भवतां वपुः कृम्यादिरूपेण परिणंस्यति तत्कथं सकलभाववजि- तनिर्मलमात्मानं स्वस्वरूपं विस्मृत्य विनश्वरशरीरं परिपोपितु- महोरात्र यापयन्तीतिभावः एतेन यतमानाख्यवैराग्यम् उपदिष्ट भवतीति ज्ञातव्यं तत्मकारोऽग्रे वक्ष्यामः ॥२॥ गता बालावस्था गतमपि च तारुण्यमचिरात् समायातं हन्त स्थविषय आगन्तुकमृति । तथाप्यन्तश्चेतस्यहह नहि युष्माकमधुना महाकालव्यालग्रसनभयमायाति किमिति ॥ ३॥ (हे जना) पासाऽवस्था गता अचिरात् तारुण्य- मपि गतम् आगन्तुकमृति स्थविरवयः समायातं हन्त (इतिखेदः) तथापि (वाईक्ये समायातेऽपि) अधुना युष्माकम् अन्तश्चेतसि महाकालव्यालग्रसनभयं नहि

·उपदेशपञ्चदशी।
आयाति इति किम् अहह इत्यद्भुतम् महामोहस्प
महात्म्यम् ॥३॥
हेजना वालावस्था बालानां शिशूनामवस्था वय इति वाल-
वस्था मथमावस्था गता व्यतीता तारुण्ये यौवने कामाद्यनुसंन्धान-
बाहुल्पात् कालस्याननुसन्धानात् चिरायतीतोऽपि कालः अचि-
रव्यतीत इव भाति ततोऽत्राचिरादितिमयोगः थचिरादविलम्बन
तारुण्यं तरुणस्य यूनो भावस्तारुण्यं यौवनावस्यापि गतं
व्यतीतम् आगन्तुकमृति आगन्तुका आगमिप्यती मृतिमरणं य-
स्मिन् तत् स्थविरवयः स्थविराणांवृद्धानां वय इति स्थविरवयःजरा
वस्था समायातं समुपस्थितं हन्त इतिखेदः खेदस्यविपयोऽयम्
यदयस्थात्रयं गतम् अकार्यके चतुर्थ वयः समागतं "चतुर्थे किं
करिष्यति इतिस्मृतेः तथापि वाक्ये समायातेऽपि अधुना परलोक-
साधकधनवितरणदेवताचिन्तनादिसत्कर्माचरणसमये युप्माकम्
अन्तश्चेतसि अन्तःकरणे महाकालव्यालग्रसनभयम् महाश्चासौ
कालः कृतान्तश्चेति महाकालः स एव व्यालःसर्प इति महाकाल-
व्यालः तस्य ग्रसनमशनमिति महाकाल पालग्रसनं तस्माद्र भयं
भीतिस्तन्नहि मायाति क्रिमिति इतिकिम् इत्युपदेष्टणां शरणगतान्
प्रति प्रश्नः तदनन्तरम् अहह इत्यद्भुतं महामोहस्य माहात्म्यमिति-
स्वस्वान्ते अनुसंदधतीविभावः ॥३॥
दुरन्तप्रत्याशावधिमिह किमेकोऽपि गतवान्
विना रागाभावं विपयरसलुब्धः कथमपि ।
समालोच्यैतदोस्त्यजत विपयाशां क्षणिकतां
'तनोत्तिा शम्भु शरणमुपयात द्रततरम् ॥ ४॥

·उपदेशपञ्चदशी।
भो लोका इहास्मिन् संसारे रागाभावं विना विप.
परसलुब्ध एकोऽपि (जनः) कथमपि दुरन्तप्रत्याशाधधिं
किंगतचान (न गतवान् इत्यर्थः) एतत् (दुरन्तप्रत्या.
शावधेरप्राप्ति)समालोच्य विपयाशा (संसारिकसुख-
लिप्सां ) त्यजत (त्यागं कुरुत (तनोक्षणिकतां ज्ञात्वा
द्रुततरं शरणं (रक्षक शम्भुमुपयात ( उपगच्छत) ॥४॥
भोलोका इहास्मिन् संसारे रागाभावं रञ्जनं रागः प्रीतिः
वपयिकानुरागस्तस्याभाव इति रागाभावस्तं विना विपयरसलुब्धः
विशेपेण सीयन्ते वध्यन्ते जना यैस्ते विपयाः शब्दादयः ऐहिक-
सुखसाधकाः तेषां रसो विषयानुरागस्तृष्णा वा तेन लुब्धों
विमोहितः इति विपयरसलुब्धः एकोऽपि कश्चिदपि जनः कथ-
मपि केनापि प्रकारेण दुरन्तप्रत्याशाऽवधिं दुःखेन अन्तमवसानं
यस्याः सा दुरन्ता सा चासी प्रत्याशा विषयप्रतीक्षा चेति दुरन्त-
मत्याशा तस्या अवधिरन्तः इति दुरन्तप्रत्याशाऽवधिस्तं किं
गतवान् न कोऽपि गतवानित्यर्थः एतत् (दुरन्तमत्याशावधेरप्राप्ति
जनानाम् ) समालोच्य विचार्य विषयाशां सांसारिकसुखलिप्सां
त्यजत त्यागं कुरुत तनोः शरीरस्य पणिकतां क्षणेभवः ताण-
कस्तस्य भावः तणिकता तामन्पकालस्थायित्वं ज्ञात्या विचारवि-
पयं कृत्वा द्रुततरम् अतिशीघ्र शरणं रक्षक "शरणं गृहरतियोः"
इत्यमरः शम्भुं ब्रह्म त्रिलोचनं वोपयात कायेन वाचा मनसा
तत्सामीप्यं सेवध्वमित्यर्थः "शम्भूब्रह्मत्रिलोचनौ"इत्यमरः । शरीर-
क्षणिकतावगमात् संसारकैरस्यं भजतां भवतां प्रात्याशात्याग-
पूर्वक द्रुततरं शम्भुशरणोपगमनमेवोचितमितिभावः एतदावश्यक-
कृतिसमाप्त्यनन्तरम् परलोकाय यतिप्यामहे इति युद्धिं शरीराचि-
रस्थायित्वावंगमात परिहृत्य शीघ्रंशिवः सेव्य इतितात्पर्य्यम् ॥४॥

·उपदेशपञ्चदशी उपास्तियुष्माभिः किमिह निरपेक्षस्य क्रियते कलत्रादेर्मूढा मुहुरनुभवद्भिः परिभवान् । अरेभक्तापेक्ष कृपणजनवन्धुं सकरुणम् शिवं शान्ताकारं शरणमुपयात द्रुततरम् ॥ ५ ॥ हे मूढाः मुहः( वारं वारम् ) परिभवान् अनुभवद्भि युष्माभिनिरपेक्षस्य कलबादेपास्तिरूपासना किंक्रियते कथं विधीयते अरे (नीचा) हुततरम् भक्तापेक्षं कृपण. जनपन्धुं सकरुणं शान्ताकारं शरणं शिवमुपयात यूयमितिशेषः ॥५॥ हे मूढाः घुद्धिहीना इतिसम्बोधनेन उपदेष्टभिः शिप्यस्य विचारहीनतयैवावज्ञा सूच्यते मुहुः वारंवारं परिभवाननादरान् अनुभवन्दिरनुभवं कुर्वद्भिर्युप्माभिनिरपेक्षस्य निर्गता अपेक्षा यस्मात्स निरपेतस्तस्य कलत्रादेः कलत्रं भार्या आदिर्यस्य स कलत्रादिः परिजनस्तस्य उपास्तिरुपासना सेवा किं क्रियते कथं विधीयते अथवा कल भार्या श्रादिरादिकारणं यस्य संसारस्य स तस्य | वारंवारम् दीयमानमुपदेशमगृहन्तं शि- प्यम्मति कारुण्यात् गुरुभिः अरे इति नीचसम्बोधनेनाभि- मुखीकृत्य परमकल्याणरूपहिवाक्यमुपदिश्यते अरेनीचा यूयमति- द्रुततरमतिशीघ्र भक्तापत भक्तानपेक्षते यः स भक्तापेतस्तं भक्ता- नुरोधेन सगुणत्वपुत्रत्वादिभजमानमित्यर्थः कृपणजनयन्धुं कृपणा दीनास्ते च जनाश्चेति कृषणजनाः तान् स्नेहेन बध्नातीति कृपणजनवन्धुस्तं सकरुणं करुणा दया तया सहितः सकरु- यस्तं शान्ताकारं शान्तः आकारः आकृतिर्यस्यस सम् भक्तानां सकलासुविधानिरसनाथ स्वाभाविकातिशयसौन्दर्यसौशील्यसाहा- ·उपदेशपञ्चदशी। वात्सन्यकारुण्यमाधुर्यगाम्भीय्यौदार्यशौर्यवीर्यपराक्रमसर्वज्ञत्व- सत्यकामत्वसत्यसङ्कल्पत्वसकलकारणत्वाद्यसंख्येयकल्याणगुणसा- गरत्वेन धृतमनोहरवेपमित्यर्थः तथाचोक्तं भगवता गीतायां चतु- ध्याये "यदा यदा हि धर्मस्य लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानम- धर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुप्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे " इत्या दिना सम्भवनात् माक् निराकारत्वमेव प्रतीयते सम्भवनन्तु स्वे- च्छाधीनं " प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया " इति भगवदुक्तेः अत एव शरणं वैदिकमार्गानुयायिनां स्वस्वरूपपरिचय प्रदानेन रतितार नान्येपां वेदविरुद्धमार्गप्रवणानाम् श्रामुरस- म्पत्तिमसक्तानाम “निबन्धायामुरीमता"इतिभगवदुक्तः शिव- मुमापतिमथवा निराकारं ब्रह्मोपयात ॥ ५ !! धनं मे धान्यं मे शयनमशनं मे परिजनः कुलं मे कौलं मे कृतमिति लपन्तं बहुविधम् । अकस्मादायातोऽनवहितजनं कालपुरुपः शरीरादाकर्पत्यकरुपतरस्त्रस्तहृदयम् ॥ ६॥ अकस्मादायातः अकरणतर कालपुरुषः (इदम् ) मे धनम् (इदम् ) मे धान्पम् (इदम् ) मे शयनम् (इदम् ) मे अशनम् ( अयम् ) मे परिजन' (इदम् ) मे कुलम् (इदम् ) मे कौलं कृतं (कर्म) इति पटुषिधं लपन्तम् अनयहितजनम् प्रस्तहृदयं शरीरादापति॥३॥ अकस्मादायातः अनिश्चितसमयागतःश्रकरुपतरःन करुणा दया यस्मिन् स अकरुणः प्रतिशक्तिोऽकरणः अकरणतरः दया- होनः कालपुरपः काल एव पुरुषः अथवा कालस्य यमम्य पुरुषः ·उपदेशपञ्चदशी। दूत इतिकालपुरुपः (इदम् ) मे मम धन सम्पत्तिः ( इदम् ) मे मम धान्यं ब्रीद्यादि (इदं) मे मम शयनं शेरतेऽस्मिन्नितिशयनं शय्या ( इदं ) मे ममाशनम् यश्यते भुज्यते यत्तदशनं भोजनम् (अयं) मे मम परिजनः कुटुम्बः ( इदं) मे मम कुलं वंशः (इदम् ) में मम कौलं कुलादागतं कृतं कर्म कुलाचार इत्यर्थः इति इदम् बहुविध वही विधा भकारो यस्य तद्बहुविधं पूर्वोक्त- वास्यजातं लपन्तं ब्रुवन्तम् अनवहितजनम् अवधानशून्यपुरुपं त्रस्तहृदयम् उद्विग्नमानसं शरीरादाकर्पति निःसारयति ॥ ६॥ प्रभातादारभ्य प्रतिदिवसमस्वस्थहदये- भवद्भिश्चिन्त्यन्ते धरणिधनधामानि पशवः । पियाः पुत्रा मित्राण्यनवरतमास्वापसमयं कदाचित्स्वप्नेऽपि स्मृतिविषयतां नैति भगवान् ॥ अस्वस्थ हृदयः भवद्भिः प्रभातादारभ्य प्रतिदिवसम् अनवरतं धरणिधनधामानि पशवः प्रियां: पुत्रा मित्रा- णि आस्वापसमयं चिन्त्यन्ते कदाचित्स्वप्नेऽपि भगवान् स्मृतिविषयतां नैति ॥७॥ अस्वस्थहृदयैः स्वस्मिन् तिष्ठतीति स्वस्थः नस्वस्था अस्वस्थः स हदयो मनो येपान्ते अस्वस्थहृदया उद्विग्नमानसास्तैः भवद्भिः प्रभातात् पातःकालात् पारभ्य भारम्भं कृत्वा प्रतिदिवसं प्रतिदिनम् अनवरतं निरन्तर घरणिधनधामानि घरणि- भूमिश्च धनञ्च धाम गृहञ्चेति धरणिधनधामानि पशवा अविशेपे- ण परयन्तोति पशवः चतुष्पदाः प्रीयन्ते प्रीति कुर्वन्ति यास्ताः मियाः खियः पुत्राः पुन्नामनरकात्त्रायन्ते ये ते पुत्राः मित्रा- णि सखायः प्रास्वापसमयं स्वापस्य निद्रायाः समयः कालः .

·म उपदेशपञ्चदशी। इति स्वापसमयः तस्मात्स्वापसमयादभिव्याप्यति आस्वापसमयं निद्राकालपर्यन्तम् यथास्यात्तथा चिन्त्यन्ते ध्यायन्ते कदाचित कस्मिन् काले कदा कदा एव कदाचित् स्वप्नेऽपि निद्वायामपि भगवान् "ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । पैराग्य- स्पाथमोक्षस्य पएणां भग इतीगना" समग्रस्येति प्रत्येकं सम्बन्धः मोक्षस्येति मोतसाधनज्ञानस्य । इङ्गना संज्ञा । एतादृशं समग्र- मैश्वर्यादिकं नित्यमप्रतिवद्ध यत्र वर्तते स भगवान् । नित्ययो- गेमतुप् । तथा "उत्पत्तिञ्च विनाशञ्च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्तिविद्यामविद्यान्च स वाच्यो भगवानिनि" । अन भूताना. मिति प्रत्येकं सम्बध्यते । उत्पत्तिविनाशशब्दो तत्कारपस्योप- लक्षको प्रागतिगती यागामिन्यौ सम्पढापदौ । । एतादृशभगवच्छ- दवान्यः स्मृतिविषयतां स्मरणं स्मृतिः शानविशेषः तस्या विषय इति स्मृतिविषयः तस्यभावः स्मृतिविषयता तां नैति न प्राप्नोति अर्थात् धरणिधनधामायासक्तचित्तस्य तव हृदि भगवतः सृष्टि- स्थितिमलयकृतः करुणासागरस्य स्मरणं स्वप्नेऽपि न भवति स्थमैहिकमुखसाधिका त्वत्मवृत्तिः सफला भविष्यति एहिकमपि मुखं भगवत्म्मरणमन्तरेण भवितुन्नाहतीतिभावः ॥७॥ य एते दृश्यन्ते सकलविषयास्तेऽप्यविषयाः भविष्यन्ति प्राणोत्क्रमणसमये पूरुपदृशः । गृहित्वा पाथेयं सुकृतिकुकृती याति पुरुषो महत्यां यात्रायां तत इह निपेव्यासुभकृतिः॥ || (हेजनाः ) य एते सकलविषया दृश्यन्ते ते प्राणो. कणसमये पूरुपदशः (पुरुपदृष्टेः ) अविषया भविष्य न्ति पुरुषो महत्यां यानायां सुकृतिकुकृती पाधेयं 20 ·उपदेशपञ्चदशी। पूरुषः) गृहित्वा याति ततः (तस्मात्कारणात् ) इह (अस्मिन्- संसारे) शुभकृतिनिपेव्या ॥ ८॥ है जना यएते सकलविषयाः समस्तशब्दस्पर्शादयो विपयाः दृश्यन्ते अवलोक्यन्तेयुप्माभिरितिशेपः ते शब्दादयोविपयाःमाणो- क्रमणसमये माणस्य हृदयस्थवायोरुत्क्रमणम् शरीरादहिनिःसर- णमितिमाणोत्क्रमणं तस्य समयः काल इति प्राणोत्क्रमणसमय- स्तस्मिन् पूरुपदृशः पूरुपाणां जनानां हा दृष्टिरिति पूरुपक्तस्या मानवनेत्रस्य अविषया अगोचरा भविष्यन्ति पुरुषः पुरि शरीरे अन्तःकरणे वाशेते यास पुरुपःजीवात्मा (अस्यैव पर्यायः महत्यांयात्रायांशरीरादन्यत्र गमने मुकृतिकुकृती सुकृतिश्च कुकृतिथ मुकृतिकुकृती शुभाशुभकर्म तद्रूपं पायेयं मार्गसाधनं गृहित्वा याति गच्छति नान्यान् स्वार्जितगन्धादिविषयान् भूमिनिक्षिप्त- धनादीनिच गृहित्वा गन्तुं शक्रोतीतिभावः ततः तस्मात्कारणात् इहास्मिन् संसारे शुभकृतिः शुभकर्म निपेव्या कर्तव्या युप्मा- भिरिति शेपः या युप्माकं परलोकमार्गे शरणंस्यादितिभावः ॥८॥ प्रवृत्तिः सर्वेषां भवति सुखसिद्धये तनुभृतां समालोच्यं सूक्ष्मं नियतमनसा किं सुखमिति । प्रसन्नत्वं सत्त्वं प्रभवमनपायं हि मनसः सुखं दोषापन्नं तदितरसुखं वेद्यमसुखम् ॥ ६ ॥ सर्वेषां तनुभृतां सुखसिद्धये प्रवृत्तिर्भवति (अतः) मूक्ष्मं सुखं किमस्ति ? इति नियतमनसा समालोच्यं हि (इतिनिश्चयेन) सत्त्वप्रभयम् अनपायम् (अनन्धरं) मनसः प्रसन्नत्यं सुखं (वेदितव्यम् ) तदितरसुखं दोषापन्न निरुक्तरीत्या वेद्यम् (अतः ) तदसुग्वम् ·उपदेशपञ्चदशी। न तत्सुखामिति ॥९॥ सर्वेपां तनुभृतां तनुं शरीरं विभ्रतीति तनुभृतस्तेषां सुख- सिद्धथै मुखम् अनुकूलवेदनीयम् तस्य सिद्धिःप्राप्तिरिति सुखसिद्धिः तस्यै प्रवृत्तिः प्रवर्तनम् भवति किमिति प्रश्ने अतः मूक्ष्मं प्रधान सुखम् आत्मानुकूलवेदनीयं किमस्ति ? इतीदं नियतमनसा नियतं समाहितं तच मनश्चेति नियतमनस्तेन नियतमनसा समाहितचि. नेन समालोच्य विचार्य हीति निश्चयेन सत्त्वमभवं सत्त्वात् स. स्वगुणात्मभर उत्पत्तिर्यस्य तत् सात्विकम् अनपायम् अपायो नाशः तद्रहितं मनसः प्रसन्नत्वं प्रसादः सुखमित्युत्तरम् तपाचोक्तं गीता- पाम् "अभ्यासाद्रमते या दुःखान्तं च निगच्छति । यत्तदग्रेविषमिव परिणामेऽमृतोपमम् । सत्सुखं सात्विक मोक्तमात्मपुद्धिभसा- दनम् ॥ ३७॥ अ. १८ ॥ इतरमुखं मनःम सादान्यमुखं दोपापन्नं दोपयुक्तं वेद्यं ज्ञातव्यम् दुःखपरिणामत्वात् तथाचोक्तवान् भगवान् गीतायाम्-विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदोऽमृतोपमम् । परि- गामे विपमिव तत्सुख राजसस्मृतम् ।। यदने चानुवन्धे च मुखं मोहनमात्मनः निद्रालस्यप्रमादोत्य तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ३८॥ ।। ३६ ॥ श्र, १८ ॥ अतः तन्मनःप्रसन्नत्वेतरमुखम् राजसं तामसं च असुखम् न तत्सुखं दुःखाहुल्यादिति भावः ॥ ६ ॥ यदुत्पत्तो दुःखं भवति खलु गुप्तौ यत इदं यतोऽपायेऽप्येतददत कथमेतत्सुखमहो। लभन्ते यद्युक्ता निरतिशयितं स्वात्मनि सुखं तदेवाहुस्तज्ज्ञाः सुखमिति समाधाननिपुणाः ॥१०॥ यदुत्पत्ती खलु दुख भवति यतः (यस्म) गुप्ती इदम् (ख) भवति यतः (पस्य) अपापेऽपि(नाशेऽपि)एतए ·उपदेशपञ्चदशी। ( दुःखं) भवति अहो कथमेतत्सुखं वदत (यूयमितिशेप) युक्ता योगिनः (स्वात्मनि) यन्निरतिशयितं सुखं लभन्ते समाधाननिपणास्तज्ज्ञास्तदेव सुवमित्याहुः ॥ १० ॥ यदुत्पत्ती येपां विपपाणामुत्पत्तिर्यदुत्पत्तिःतस्पां खलु-इनि निश्चयेन दुःख यतो यस्य गुप्ता गोपने रक्षणे इदं दुखं यतो यस्या- पायेऽपि नाशेऽपि एतदुःखं भवति । अहो इत्यावर्यम् अज्ञानमाहा- रम्यम् यहिपयिणो दुःखमेव मुखं जानन्ति इत्यनुसंदधन्तः पृच्छन्ति कथयतदनं सुखं सुखसाधनमस्तीति यूयं वदत कथयत । नयेतस्योत्तर गदितुं शक्यते पुष्माभिरशाननष्टवियफद्धिलादतो मत्तस्तथ्यतत्त्वं श्रूयतामित्यत आह लभन्त इति युक्ताः समाहित- चित्ताः निरतिशयितमनधिक स्वस्वरूपे यत्सुखेलभन्ते प्रामुवन्ति समाधाननिपुणाः समाधाने समाधी निपुणाः कुशला इति समा. धाननिपुणाः समाधिदक्षा तज्ज्ञाः तद आत्मानुभवरूपं सुखं जानन्तीति तज्ज्ञाः तदेव अात्मानुभवमेव सुखमित्याहुः ब्रुवन्ति अन्यत्सर्वमपि विषयसुखं मदृष्टच दुःखमेव प्रतिकूलवेदनीयसात् परिज्ञातक्तशादिस्वरूपस्य विचेकिनः तपाचोक्तंभगवता पतञ्जलिना " परिणामतापसंस्कारदुःवर्गुणत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिनः" इनि स्वभावतः सर्वपां जनानां विपयमुखानुभव- काले तस्पिन विषयमुखे रागः पादुसरविरागाच सुखमिदम्मै स्थापयतु भगवान् मा नाशयतु इत्याकारकमानसिकसङ्कल्पात्म- करागजकर्माशयो वासनापरपायो धर्माधर्मरूपो भवति तस्मादेव काशयाजन्मादिदुःखं भवति एवं रीत्या परिमातक्लेश- स्वरूपस्य विवेकिनो विषयमुखस्यापि परिणामो दुःखमेव भवति "क्लेशमूलः काशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः" इत्युक्तवात् नत्व- विवकिनां दुःसमूलभूनकाशयाशानात् । एवं मुखभोगकाले ·उपदेशपादशी। सुखविरोधित्वनोपस्थितानि दुःखसाधनानि द्विपतो मे सुख–शे दुःखं मा भवतु शत्रयश्च मे नश्यन्तु इत्याकारकमानस सङ्कल्पात्मकद्देपजकाशयो चोदन्यः एवं मोहजफाशयश्च आभ्यां काशयाभ्यामपि जन्मादिदुःखानि भवन्तीतिवेदितव्यम् । इत्येषा परिणामदुःखता योगिनयेव विनाति नत्वयोगिनम् अयो- गिनन्तु परिणामफाल एव विपयमुखं दुःखाफरोतीविभाषः । एवं सर्वेषां जनानां दुःखानुभवकाले तस्मिन् दुःखे ट्रेपस्तापापरनामा जायते तस्माच दुःख मे नश्यतु इति मनसि प्रार्ययमानस्य सङ्कल्पा- सकतापनकगियो भवति ततश्च जन्मादिदुःखमुत्पद्यते इत्येपा तापदुःखता पूर्वोत्तरकाले दुःखरूपत्वात्परिणामदुःखतायाः पृथनिर्दिष्टा । एवं मुखदुःसानुभवकाले मुखदुःखानुभवजन्य- संस्कारो ज्ञान विशेष उद्भवति ततः सुखदुःखस्मरणमुत्पद्यते ततो रागद्वेषी ततो धर्माधर्मरूपकर्मसम्पादिका कायिकवाचिक- मानसिकचेष्टा ततः पुण्यापुएयरूप कर्म तदन्तरं सुखदुःख- रूपस्तद्विपाकः ततोऽस्य वासना इत्येषा चक्रवत्परिवर्चमाना सं. स्कारदुःखता विवेकवन्त योगिन क्रिश्नाति एव कालत्रयेऽपि दुःखानुविद्धवाद्विपयसुखस्य दुःखसमेवेत्युक्त्वा तस्य स्वरूपतोऽपि दुःखतामाह "गुणवृत्तिविरोधाचेति गुणानां सत्यादीनां सुख- दुःखमोहात्मकानां परस्परविरुद्धस्सपावानां पुरपभोगभयुक्त- स्वेन च्यात्मकमेकं काय्यं नैलवादीनो दोप इव भवति तत्रैकस्य माधान्येन व्यपदेशात् सात्त्विकराजसतामसव्यवहारोभवति वस्तु- वस्तु तत्र योरपि सत्वाद सर्व कार्यानातं त्रिगुणात्मकमेर तथा- चोकं भगवता पार्थसारथिना "नतदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदमिः स्यात्रिभिर्गुणैः" इति एवं मुखोपभोगरूपोऽपि प्रत्यय उद्भतसत्त्वकार्येऽप्यनुहुदरजस्तमः- ·उपदेशपञ्चदशी। कार्यतात्रिगुणात्मक एव एवं दुःखात्मकत्वं विषादात्मकत्व- न तस्य निश्चेतव्यम् अतो दुःखमेव सर्व विवेकिनः सत्त्वपुरुषा न्यताबोपवतः अतः मुखाभावनत्यात्मातिरिक्तमपञ्चमात्रे सुखार्थ कयं यतते इति निर्गलितार्थः ॥ १० ॥ वहून क्लेशान भुक्त्वा मनुजजनुरासाद्य तपसा व्यतीतेऽसंख्यातेऽधमपशुपतत्रादिजनुपि । पुनः पातुं मातुस्स्तनमिह भवन्तो नरमृगाः प्रवृत्ता दुर्वृत्ताः कथयत किमेतद्व्यवसितम् ।।११।। हेदुर्वृत्ता नरमृगाः । भवन्तः असंख्यात अधमपशु- पतत्रादिजनुपि व्यतीते तपता मनुजजनुरासाय (तत्र मनुष्यजन्मनि ) यहून क्लेशान् भुक्त्वा पुनरिह ( अस्मिन् संसारे ) मातुस्स्तन पातुं प्रवृत्ताः (सन्ति) एतद्वयवसितं किम् (इति) कथयत (यूप- मितिशेषः)॥ ११ ॥ रेदुत्ता नरमृगाः दुष्टं वृत्त वत्तनं येपान्ते दुर्वृत्ताः पापा- चाराः तत्सम्बुद्धौ नरा मृगा इवेति नरमृगा तत्सम्बुद्धी आकार- मात्रेण नरा वृत्या तु मृगाः ज्ञानहीनत्वात् "ज्ञानेन हीनः पशुभिः समानः" इत्युक्तः भवन्तःअसंख्याते अपरिमिते अधमपशुपतत्रादि- जनुपि पशवश्च पत्तनाणि पक्षाविद्यन्ते येपान्ते पतताः पत्तियश्चेति पशुपतत्राः ते श्रादयो येपान्ते पशुपतत्रादयः अधमा निकृष्टाथ ते पशुपतवादयश्चेति अधमपशुपतवादयः तपां जनुर्जन्मेति अथमपशुपतवादिजनुः तस्मिन् व्यतीवे विगते सति तपसा कृच्छा- दिकर्मणा मनुजननुः मनुनाना मनुष्याणां जनुर्जन्मेति मनुः जननुरासाय माप्य (तन मनुष्यजन्मन्यपि) यहून लेशान् दुःखानि ·उपदेशपञ्चदशी। मुक्खा अनुभूय पुनरिहास्मिन् संसारे मातुस्स्तनं पातुं प्रचाः सन्ति एतदन्यवसितं व्यवसायः किम् किमर्थः इति कथयत यूयमितिशेपः ॥ ११ ॥ य एते मन्यन्ते मनुजमिह कर्तारमवुधा- स्तएते सम्भ्रान्ता वितथमतवादाय निपुणाः । दरिद्रं विद्वांसं श्रमकलितनानोद्यमपरं निरुद्योग मूर्ख धनिनमलसं पश्यत भुवि ॥ १२ ॥ य एते अबुधा इहास्मिन् संसारे मनुजं कतरम् मन्यन्ते वितथमतवादाप निपुणास्ते एते सम्भ्रान्ताः (कुतः सम्भ्रान्तास्ते इत्यत आह दरिद्रमिति ) भुवि (पृथिव्यां) श्रमकलितनामोद्यमपरं विद्यांसं दरिद्रम अलसं निरुद्योग मूर्खधनिनं पश्यन (यूयमितिशेषः) ॥१२॥ य एते अबुधा बुध्यन्ते अवगच्छन्तीति बुधाः पण्डिता न युधा इत्ययुधा मूर्खा इहास्मिन् संसारे मनुजं मनुष्यं कर्तारं खतन्त्रलेन कार्यसम्पादक मन्यन्त नहि "अधिष्ठान तथा कर्ता करणं च पृथग्विधं । विविधाश्च पृथक चेष्टा देवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४ ॥ शरीरवाइमनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः । न्याय वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५ ॥१०१८॥ इति भगव- दुक्तं कार्यसम्पादकमवगच्छन्तीतिभावः । वितयमतवादाय वितथं च तन्मतञ्चेति विवथमतं मिथ्यासिद्धान्तं तस्य वाद इति वितथमतवादः तस्मै निपुरयाः कुशलास्त एते सम्भ्रान्ताः मिथ्याम- तिमन्तः सन्ति । कुतः सम्भ्रान्तास्त इति शिप्यजिज्ञासाऽनन्तरमुत्तर- यन्ति दरिद्रमित्यादिना-मुवि पृथिव्यां श्रमकलितनानोयमपर नाना अनेके च ते उद्यमा व्यापारा इति नानोग्रमा श्रमेणपरिश्र- ·उपदेशपञ्चदशी। मेण कलिताः सम्पादिता इतिश्रमकलिताः ते च नानोद्यमाश्चेति श्रमकलितनानोद्यमाः ते परा प्रधानानि यस्य स तम् विद्वांसं रेचि जानन्ति लौकिकालौकिकव्यवहारमिति विद्वान् वं दरिद्रं निर्घनं पश्यत अवलोकयत अलसम् आलस्ययुक्तं निरुद्योगम् उद्योगः व्यापारः तद्रहितं मूर्ख धनिनं धनवन्तं पश्यत यूयमि- विशेषः अर्थात् मनुजकत्वेन सर्व सम्भवति चेत् तर्हि सर्वे युद्धिमन्तः श्रमजीविन एव धनवन्तः स्युः बुद्धिहीना निरुद्योगाश्च निर्धनाः स्युः परन्तु लोके तट्रिपरीतदर्शनेनानुमीयतां स्खेतरः कश्चित् कर्ता यो भिति विश्वम् अनादिक्षेत्रज्ञकानुगुण्येन । स परमेश्वरः सर्वनियन्ता सर्वसाक्षीति राद्धान्तम् "अन्तः प्रवि- प्रश्शास्ता जनानां सर्वात्मा। तैः ०३-११-१-"यात्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरोयमात्मानं वेद यस्य श्रात्मा शरीरं य आत्मान- मन्तरो यमति स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" वृ०-५-६-२२ । सर्वस्य चाई हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिनिमपोहनं च"गो० १५-१५-1 ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि पन्त्रारूढानिमायया" गी०१८-६१ ॥ परातु तच्छुतः"ब० सू० श४ । इत्यादिश्रुतिस्मृतिमूत्रसि जानन्तु भवन्तः नहि मनुष्यः स्वतन्त्रः कर्ता परतन्त्रत्वादिति भावः ॥ १२ ॥ भवन्तश्चिन्ताभिर्व्यथितहृदयाम्लानवदना कुतो भाव्यं भाव्यं किमु च किमु भाव्यं न भवति । कृतायां चिन्तायां वदत फलमाप्यं किमथवा समाधाय स्वान्तं कृतफलरसं संपिवत भोः ।। १३ ।। हे भवन्तः (यूप)कुतः चिन्तामिपधितहृदया म्ला- नवदना (भयप ) अमान्यं किमु भाव्यं भवति किमु ·उपदेशपञ्चदशी। च भाव्यं न भवति अथवा कृतायां चिन्तायां फिमाप्पं फलं भवति (न भवतीत्यर्थः) (अतः) भोः जनाः (युपं) स्वान्तं समाधाय कृतफलासं संपियत ॥ १३ ॥ हे भवन्तः यूयं कुतः कस्मात्कारणात् चिन्ताभिर्व्यथितहृदया व्यथितं दुःखितं हृदयं मनो येषां ते व्यथितहृदया अतः म्लानवदना म्लानमप्रसन्नं वदनं मुखं येपा ते म्लानबदनाः भवय इति शेपः! प्रभाव्यं भवनानई किमु भाव्यं भवनाई भवति? न भवती- त्यर्थः किमु च भाव्यं भवनाई न भवति ? भवत्येवेत्यर्थः अथवा पूर्वोक्तकोटीद्वयं विचारणालम् कञ्चित्पुरुपार्थवलेनासम्भवोऽपि सम्भवो भवतु तथापि किं कृतायां चिन्तायां फलम् आप्यं पाप- गाई भवति नहि चिन्तयाभीष्टं फलं मामुवन्ति किन्तु चिन्ताजन्य- क्लेशमेवानुभवन्ति श्रतःभो जनाः पदार्थ विचारेण जगदन्तरात्मनि खान्तं मानसं समाधाय परमात्मनि समाहितं कृत्वा कृतफलरसम् अकारीति कृतं कर्म तस्य फलं विपाक इति कृतफलं तस्य रसस्तं संपिबन कर्मफलस्वादनं कुरुत तत्तच्छरीरभोगजनकमारधर्मणां भोगादेवक्षयो नतूपायान्तरेण " नाभुक्तं तीयते कर्म कल्पको- दिशतैरपि" इतिस्मृतिवचनात् भारब्धेतरकर्मणान्तु मायश्चित्ता- दिना नाशो वेदितव्यः अतः निरुद्विग्नमनसो भूत्वा स्वभारब्ध कर्मणां फलं भुञ्जाना भगवदाराधनं कुरुतेतिभावः ।। १३ ।। स्थितिः पुण्यस्थानेऽमृतमशनमाशासुवसनं कृतिस्तीर्थस्नानं पशुपतिपदाम्भोरुहरुचिः । गतिः स्वात्मायत्ता मतिरखिलवृत्त्या विरहिता ।। भवत्त्यानन्दाय प्रचुरतपसां शुद्धमनसाम् ।। १४ ।। २१ ·उपदेशपञ्चदशी। -प्रचुरतपसां शुद्धमनसां पुण्यस्थाने स्थितिः (भवति) एवम् अमृतम् (अयाचितम्) अशनम्, आशा (दिशा) सुवसनं तीर्थस्नानं कृतिः (कर्म) पशुपतिपदाम्भोरुह- रुचिः स्वात्मायत्तागतिः अखिलवृत्त्या विरहिता .मतिः (इत्येते) आनन्दाय भवन्ति ॥ १४ ॥ : प्रचुरतपसांप्रचुरंबहुलं तपोद्वन्दसहनं येपांते प्रचुर तपसस्तेषां पूर्वोक्तलक्षणस्य तपसः सत्त्वगुणावरकरजोगुणतमोगुणरूपाशु- दिक्षयहेतुत्वात् तपखिनामेवाशुद्धयावरणमलापगमादन्तःकरण- शुद्धिभर्वति तधाचोक्तं भगवता पतञ्जलिना "कायेन्द्रियसिद्धि- रशुद्धितयातपसः" इति । अत एव प्रचुरतपसां समनन्तरमुक्त शुद्धमनसामिति शुद्ध मलरहितं मनोऽन्तःकरणं येपी ते शुदमनसस्तेषां पुण्यस्थाने पुण्यं धर्मरूपपुण्यजनकम् अथवा मनोहरं तिष्ठति उपविशति यत्र तत्स्थानम् अधिकरणेल्युट् पुण्यं च तत्स्थानञ्चेति पुण्यस्थानं तस्मिन् स्थिविनिवासः अमृत- मशनम् अयाचितभोजनम् “अमृतं स्यादयाचितम्" इति मनूक्तः । आशा दिशा सुवसनं शोभनवस्त्रं तीर्थस्नानं जन्मादिदुःखसागरा. त् तारयति यत्पत्तीर्थ ज्ञानं तेन तीर्थेन ज्ञानसलिलेन सानं भूयोभूयो मनननिदिध्यासनाभ्यामज्ञानतमोनिरसनरूपमन्तर्मल- विशोधनं तदेव कृतिः कर्म अथवा तरत्यनेनेति तीर्थ तस्मिन् तीयें ऋपिसेविगदादिपुण्यसलिले स्नानं तद्रूपा कृतिः कर्म पशु- पतिपदाम्भोरुहरुचिः पश्यति सर्व जानातीति पशुर्नन्दी तस्य प. तिः स्वामी नन्दीश्वरः शिवः तस्य पदे अघी इति पशुपतिपदे तदेवाम्भोरुहम् कमलम् इति पशुपतिपदाम्भोरुहम् तस्मिन् रुचिः मोतिः स्वात्मायत्ता गतिः स्वम्य श्रात्मा मन इति स्वात्मा तस्य श्रा- यत्ता अधीनेति म्यात्मायत्तागतिः गमनं म्पन्छन्दगामिन्वमित्यर्थः ·उपदेशपञ्चदशी। अखिलसत्त्या अखिलाचासौ वृत्तिश्चेत्यखिलत्तिस्तया सम- स्तान्तःकरणदृत्त्या अहंमुखी अहं दुःखी अहं कृशः, अहं तनुरित्याकारिकया विरहिता शून्या ,मतिः घुद्धिरित्येते पुण्यस्थानस्थित्यादयः पुण्यस्थानस्थित्यादिमतामानन्दाय स्वस्थ- रूपानुभवाय भवन्ति नान्येषां तपोरहितानां मलिनमनसामपुण्य- कर्मणाम् । अतोमुमुक्षुभिस्तपःपूर्षिकाम्मनश्शुद्धिमासाय पुण्य स्थानस्थित्यादिसम्पत्तये यतितव्यं सा लब्धव्याचेतिभावः ॥१४॥ जगन्मिथ्या मिथ्या श्रुतिशिखरसिद्धान्तवचनात् तथा सत्यः सत्यः शिव इति च निर्णीय निपुणम् । शिवं सत्यानन्दं भजत करुणापूर्णहृदयं समापन्ने मृत्यौ शरणमिह कश्चिन्न भविता ॥ १५ ॥ इहास्मिन् संसारे मृत्पी समापन्ने (सति) कश्चित् शरणं ( रक्षिता) न भविता (अतः) श्रुतिशिखरसि- द्धान्तवचनात् जगत् मिथ्या २ तथा शिवः सत्यः सत्यः इति च निपुणं (यथास्यात्तथा)निर्णीय निपुणं करुणापूर्ण हृदयं सत्यानन्दं शिवं भजत (यूपमितिशेपः ) ॥ १५ ॥ इहास्मिन् संसारे मृत्यौ मरणे समापन्ने समुपस्थिते सति कश्चिच्छरणं रतिता न भविता न भविष्यतीत्यर्थः । शरणं गृहरतिबोरित्यमरः । अतः श्रुतिशिखरसिद्धान्तवचनात् श्रुतीनां चेदानां शिखराणि शिरांसि शिरोभूतोपनिपदः तासां सिद्धान्तं राद्धान्तमिति श्रुतिशिखरसिद्धान्तं तस्य वचनम् प्रमाणमिति श्रुतिशिखरसिद्धान्तवचनम् तस्मात् "नेह नानाऽस्ति किञ्चन । मृत्योस्स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति । वाचारम्भणं विकारो .

·उपदेशपञ्चदशी।
नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यादिप्रमाणात् जगत् संसारो मिथ्या
मिथ्या वीप्सायां दित्वम् निरतिशयमिथ्येति यावत् मिथ्यालनाम
प्रतीयमानसपूर्वकययावस्थितवस्तुज्ञाननिवर्त्यत्वम् यथा रज्ज्वाध-
धिष्ठानसादेः निविशेषचिन्मात्रयपुषि सत्ये ब्रह्मणि स्वरूपति-
रोधानविविधविक्षेपकर्या सदसदनिर्वचनीययाऽनाद्यविद्यया देव-
तिर्यदमनुष्यस्थावरादिभेदमिदं सर्वं जगत् ययावस्थितब्रह्मख-
रूपावशेषवाध्यं मिथ्यारूपं निपुणं यथास्यात्तथा निणीय
निर्णयं कृखा तथा “ सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ।
नित्यं विभुं सर्वगतं सुमुक्ष्मं । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" । इत्यादि-
ममाणात् शिवः उमापतिः सत्यः सत्यः अत्रापि वीप्सायां द्वित्वं
ज्ञानयनत्वात्सर्वगतत्वान्सर्वकारणत्वात्रिकालावाध्य इति च
निपुणं सम्यक् यथास्यात्तथा निर्णीय निर्णयं कृत्वा अथवा नि-
पुणमितिशिवस्यविशेषणं तथा च निपुणं सृष्टिस्थितिप्रलयकर्मणि
प्रवीणं करुणापूर्णहृदयं फरुणया दयया पूर्ण हृदयं यस्य स करणा-
पूर्णहृदयो दयापरिपूर्णमानसस्तं सत्यानन्दं सत्यः निकालापाध्यः
सचासौ भानन्दःमुखस्वरूपञ्चेतिसत्यानन्दस्तम् अथवा सत्यं सत्य-
नारायणमस्य ग्रन्थस्य कर्तारमानन्दयतीतिसत्यानन्दस्तं नाम्न
एफदेशग्रहणेन नापमात्रस्य ग्रहणमितिन्यायात व्यास: वेदव्यासः
भीमा मोमसैनः इतिवदयोध्यम् । शिवं सचिदानन्दस्वरूपमुमानापर्क
गहापरं भक्तवत्सल भनत सेवध्वं यूयमितिशेपः अथवा शियं
निर्विशेषेब्रह्म " अष्टमन्यवहार्यमग्रद्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्य-
मेकात्मप्रत्यपसारं मपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते
सारमा स विज्ञेयः" इनिश्रुनेः तहजन म्यान्मन्वनानुभवतेति
भागो, वेदितव्यः ॥ १५ ॥

·उपदेशपञ्चदशी। एषा पञ्चदशीनाम्नी कृतिर्वैराग्यवर्धिनी। हृद्या हृदय प्राधेया सादरं श्रवणादिभिः॥ १६ ॥ (हेजनाः) पश्चदशी नाम्नी एपा कृतिःहृद्यावैराग्य वहिनी (अत:)हृदये श्रवणादिभिःसादरं (यथास्यात्तथा) आधेया धारयितव्या (युष्माभिरितिशेषः) ॥ १६ ॥ हेजनाः पञ्चदशीनाम्नी पञ्चदशी नाम संज्ञा यस्याः सा एपा कृतिः पञ्चदशश्लोकरूपेण सम्पादितोपदेशकदम्यः हृद्या मनोरमा वैराग्यवर्धिन्यस्ति विगतश्चासौ रागश्चेति विरागः तस्य भावो पैराग्यम् यतमानव्यतिरेकै केन्द्रिययशीकारसंशाख्यम् तस्य वर्द्धिनी रद्धिकरी । तथाच यतमानादीनां विवेकः श्रीवाचस्पति- मिथविरचितायां पातालभाष्यटीकायां तत्ववैशारद्यां स्फुटतरः । तथाहि।१"रागादयः खलु कपायाश्चित्तवर्तिनस्तैरिन्द्रियाणि यथास्वं विपयेषु मवय॑न्ते तन्मामवर्तिपतेन्द्रियाणि तद्विपयेषु इति तत्परिपा. चनायारम्भः प्रयत्नः सा यतमान संज्ञा" अस्यैव वैराग्यस्योपदेशः " यदुत्पन्नं वित्तम्" इत्यादिना भवतीति बोध्यम् प्रतिदिनं स्वा- दन्नः परिपुष्टं शरीरं कृमिशमलभस्माख्यं संभाव्यं तत्कयं सकल- भावव जितं निर्मलमात्मानं विहाय विनवरशरीरं परिपोपितुमहो- रात्रं यापयन्तीतिभावः इत्युपदेशेनाधबाब्दशतान्ते वा कृम्यादि. रूपेण शरीरस्य परिणमनमवश्यमेव भविष्यतीति बोधवतां काया. द्विरागो भवति तथापि अनेकजन्मार्जितवासनासम्बर्द्धितचित्तट- त्तिभीरागादिभिरिन्द्रियाणि यथावं विपयेषु प्रवर्त्यन्ते तानीन्द्रि- याणि स्वस्वविपयेपु मा मवर्तन्तामेतदारयः मयत्नः यद्भविष्यति तद्भवतु परञ्च विपयरसलुब्धः कदापि न भविष्यामि सर्वथा- सर्वाणीन्द्रियाणि निरोत्स्यामीति धीरतापूर्वकोत्साहो यव- ·२२ उपदेशपञ्चदशी। मानाख्यं वैराग्यं भवतीतिभावः । इदमेव वैराग्यं स्वयमेव भगवतो. पदिष्टम् “यदा संहरते चायं कूमोऽङ्गानीव सर्वशः। इन्द्रियाणी- न्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञाप्रतिष्ठिता ५८ ॥ अ० २। यदा स्वस्थ- विपयोन्मुखानीन्द्रियाणि भवन्ति तदायं तदेतत्संभाव्यं कृमिशम- लभस्माख्यमधुनेत्युपदेशं गुरूणामुपलब्धवान् जनःकूर्मोगानीवस- र्वाणीन्द्रियाणि स्वस्वविपयेभ्यः संहरते संहर्जुमाकमारभते तस्येन्द्रियाणां संहर्नुः प्रज्ञा विचारबुद्धिरात्मनि प्रतिष्ठिता प्रा. स्मतत्त्वविचारस्था भवतीत्युक्तवचनेन बोध्यम् इदमैव वैराग्यमि- न्द्रियाणां स्वस्वविपयेषु प्रतिशक्तिं निरुणद्धि ततः समस्त- क्लेशतिमिरविनाशकचित्तवृत्तिनिरोधरूपयोगरविरुदेतीति वेदित- व्यम् । २ "तदारम्भेसति केचित्कपायाः पकाः पच्यन्ते पक्ष्यन्ते च केचित्तत्र पक्ष्यमाणेभ्यः पकानां व्यतिरेकेणाऽवधारणं व्यतिरे- फसंज्ञा अस्यैव वैराग्यस्योपदेगः " गता चालावस्था'' इत्या. दिनाभवतीति योद्धव्यम् यतमानवैराग्यमारब्धवतां गता वालावस्था तारुण्यमपि गतमतः परं मरणावस्थाऽऽगमिप्यति एतावता कालेन किं कृतं ? किं महाकालव्यालग्रसनभयं तव नास्तीत्युपदेशं गतवतामतः परं कतिदिनेषु जीवेयं कतीन्द्रियाण्युपरतानि कति निरोद्धपानीति चिन्तया शीघ्रायमाणानामनिरुडेन्द्रियनिरोधार्थों यत्नो व्यतिरेकारव्यं वैराग्यं भवतीति भावः इत्थं भगवतार्जुनसरीन स्थितमनस्य ज्ञाननिष्ठस्य यतमानवैराग्यसम्पन्नस्य यतमान. वैराग्यानर्वाचीनदशारूपं व्यतिरेकवैराग्यमभिहितम् “ यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्माप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य मज्ञा प्रतिष्ठिता" ५७ १०२॥ यः सर्वत्र मियेप्वनभिस्नेहः उदा- सीनः प्रियसंश्लेपविश्लेषरूपं शुभाशुभं मायाभिनन्दनद्वैपरहितः सोऽपि स्थितमझः इत्यर्यकेन वचनेनेति योध्यम् । ३"इन्द्रियमवर्स- ·-- उपदेशपञ्चदशी। नाऽसमर्थतया पकानामौत्सुक्यमात्रेण मनसि व्यवस्थानमेकेन्द्रि- यसंज्ञा " अस्यैववैराग्यस्योपदेशः “ दुरन्तमत्याशा" इत्पा दिना भवतीति वेदितव्यम् । व्यतिरेकाख्यवैराग्यस्य तीया- भ्यासेन विपयेषु इन्द्रियाणामप्रवत्तकत्वेन मानसस्थपककपाय- सत्वे सर्वतोभावेन मनोनिरोगुमशक्नुवां रागाभावं विना कोऽपि विपयरसलुब्यो दुरन्तप्रत्याशावधि गतवान् किम् ? न गतवान् इति वेदितव्यम् अतो विपयाशां हित्वा तनोः क्षणिकत्वञ्च ज्ञात्वा- तिशीघ्रं शम्भुशरणमुपगच्छत इत्युपदेशं माप्तवतां मनस औत्सु. वयमात्रव्यतिरेकेण सकलेन्द्रियोपभोगनिदृत्तिपूर्वकैकेन्द्रियाख्यं वैराग्यं भवतीति भावः उपास्तिर्युष्माभिरित्यारभ्य कृतफलरसं संपिक्त भोरिति पर्यन्तो ग्रन्थः पूर्वोक्तानां वैराग्याणां पोपकः । इत्थं भगवता वासुदेवेन स्थितमज्ञस्य ज्ञाननिष्ठस्य व्यतिरेकवैराग्य- सम्पन्नस्य व्यतिरेकवैराग्यानर्वाचीनावस्थारूपमेकेन्द्रियवैराग्यमा भिधायि "दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभय- क्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥५६॥ अ०२ । इत्यनेनेति वेदितव्यम् ।। औत्सुक्यमात्रस्यापि निवृत्तिरूपस्थितेप्वपि दिव्यादिव्यवि. पये पेक्षावुद्धिः संज्ञात्रयात्परा वशीकारसज्ञा " दिव्यादिव्यवि. पयोपस्थितावपिमनस औत्सुक्यमात्रस्यापि विनितिरूपवशीकार- संज्ञकवैराग्यलाभार्य करुपया प्रणवशिष्यभ्यः “ स्थितिः पुण्यस्थाने" इत्यादिनोपदिष्टं ग्रन्थकारैः अर्थात् एकेन्द्रियसं- इकवैराग्यवद्भिः वशीकारसंज्ञकवैराग्यसिद्धयर्थं सर्वाणि रानस- तामसस्थानानि विहाय पुण्यस्थाने काश्पादौ निर्जनस्थाने वा स्थितिः कर्तव्या मधुराम्लादिरसानेव भोक्ष्ये तदर्थ यतिष्ये चेति मतिमुपेन्य प्रारब्धवशादयाचितं कदन्नं स्वन्नं वा यत्किञ्चि .

·उपदेशपञ्चदशी। त्वां माप्स्यति तेनैव शरीरयात्रा विधातव्या तथाच दिगम्बरो भूत्वा पूर्वसंस्कारवशात् स्नानमात्रकर्म कर्त्तव्यसकलवासना- जयाय पशुपतिपदाम्भोरुहरुचिः फर्चव्या तया विना सकल- वासनानिवृत्तिभवतीतिभावः तत्कृपर्यव सर्व भवतीति वेदि- तव्यं तथाचोक्त विष्णुपुराणे “ यथामिरुद्धतशिखः कतं दहति सानिलः । तया चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्व किन्विपम्" || त- तोऽखिलत्तिविरहितमतिरूपयशीकारसंज्ञकवैराग्यं भविष्यति तेनै- व स्वात्मायो गति प्राप्य सचिदानन्दरूपमात्मानमनुसंधत्स्वत्युप- देशवतां वशीफारसंतकवैराग्यम्भवतीतिभावः । तथाचासूत्रयद्भग- वान् पतञ्जलिः " दृशनुथपिकविपयवितृष्णस्य वशीफारसंशा वैराग्यम् "खियोज्नं पानमैश्वर्यमित्यादयो दृष्टा विषयाः स्वर्गो विदेहता प्रकृतिलय इत्यादयो श्रानुश्रविकश विपयाः तत्रोभयो- दिल्यादिव्यविषययोतृिष्णस्य चित्तस्य विषयदोपदशिन्वेन हेयोपादेयशून्या वितृष्णता वशीकरसंशा वैराग्यमित्यर्थः । इदमेव वैराग्यं भगान् देवकीनन्दनः पार्य प्रत्याह'मजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्य मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तृष्टः स्थितनम- स्तटोन्यते॥५शा०शात्मना मनसा यात्मन्येव स्वम्वरूप एर तुष्टोनान्परतेनान्मनोपणसान पानमस्तम्यपर्यन्तान् मनोगतान. फामान विषयान् यदा प्राण जहाति त्यति तदाननःस्थितपनो मायनिष्ठ उच्यते इत्यर्यनीतरचनेनेति । इटमेव पैराग्यं सम्ममातस. माघेरन्तरगमापनम् ममम्मझातस्य तु यहिरप्रसाधनम् तस्यानर सापनन्नु परं पैराग्यं तयाचाम्स पद्गगगन पतअलिः "तत्परं पुग्प- म्यातगुणवतृप्पणम् " सम्ममातममाधिपोरापन गुग्गप्रयात्मक अधानात्मानः पृपम्भनम्प परपम्प ग्न्यातः मानान पुरषसत्य.

·उपदेशपञ्चदशी। ततोद्भवति ततः समस्तगुणत्रयव्यवहारेषु वैतृष्णायं यद्भवति तत्परं वैराग्यं श्रेष्ठं सम्पज्ञातसमाधेः फलभूतं ततः पुरुपः स्वरूपमात्रनिष्ठः कैवल्यपदं मामोतीतिभावः । इत्यंभूतस्य परापरभेदस्य वैराग्यस्य वर्द्धिनी पञ्चदशीनाम्नी एपा कृतिरस्ति अतो हृदये अन्तःकरणे श्रवणादिभिः गुरोरुपदेशवः सादग्म् पादरेण सहितम् अर्थात् श्रद्धया यथा स्पात्तथा श्राधेया नाना प्रयत्नै र्धारयितव्या युप्मा- भिरिति शेपः ॥१६॥ ज्ञानस्योवाच वैराग्यं परां काठां पतञ्जलिः। वच्म्यहं तत्परं ज्ञानं तदेव परमागतिः ॥ १७ ॥ पतञ्चलिः योगसूत्रेण चिचमलस्य व्याकरणमहाभाष्येण वाङ्मलस्य चरकसंहितया कायमलस्य चापकर्ता ज्ञानस्य दृष्टानु.. अविकविषयदोपदर्शनेन सत्त्वसमुद्रेकविधूततमसि रजःकण- कलङ्कसम्पृक्ते चित्तसत्त्वे उत्पद्यमानापरवैराग्येण कदाचिदुत्पद्यमा- मपुरुपदर्शनस्य पराकाष्ठाम्काशतेप्रकाशते इतिकाष्ठा कादीप्तौग भौवादिकस्तस्मात्कत्तरि "हनिकुपीति" क्यान, पत्वे, ष्टुत्वे, टापिच कृते काष्ठाता परममफाशकम् श्रपरवैराग्योद्भुतकाचित्कपुरुषदर्शना भ्यासविमलवारिधाराविधौतसमस्तरजस्तमोमलचं चित्तस्याव- स्थाविशेपं वैराग्यं परं वैराग्यमुवाच । अर्थात् अपरवैराग्यजन्य- काचिकपुरुपदर्शनाभ्यासात्समुपलब्धमकृतिपुरुपविवेकख्यातिरुप लभ्यते ततः प्रकृति तदवान्तरभूतचतुर्विशतितत्वानि चोपेक्षमा- पस्य जनस्य समुपलब्धपुरुपख्यातिमात्रादखिलगुणेषु चित्तस्य तृप्पण्यं परं वैराग्यं भवतीतिभावः । इममेवापरवैराग्योद्भतकाचित्क- २१॥

·उपदेशपञ्चदशी। पुरुषदर्शनाभ्यासमुपदिष्टवान् भगवान् अर्जुनम्मति गीतायां । तथा च गोता " यतो यतो निश्वरति मनश्चञ्चलमस्थिरं । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६॥६॥ अस्यैवापरवैराग्य- जन्यपुरुपदर्शनाभ्यासस्यासम्मज्ञातसमाधिरूपं फलमप्युक्तवान् भग- वान् “ प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैतिशान्त- रजसं ब्रह्मभूतमकल्मपम् " ॥२७॥ ६॥ प्रशान्तमनसम् आत्म- नि निश्चलमनसं तस्मादेव हेतोः शान्तरजसं विनष्टरजोगुणं तत एवाकल्मपं तत एव ब्रह्मभूतं स्वस्वरूपेणावस्थितमेनं योगिन- मात्मानुभवरूपमुत्तमं निरतिशयं सुखमुपैति हीति निश्चयेनेत्यर्यके- नोक्तवचनेन । तदेतत्सर्वमसूत्रयद्भगवान् पतञ्जलिः "तत्परं पुरुप- ख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥ अपरवैराग्यतः पुरुपख्यातिः पुरुषज्ञानं भवति ततो गुणवेतपायं सकलगुणेषु यचित्तस्य वैठपण्यं तत्परं वैराग्यम् । पुरुषज्ञानमन्तरेणाशेषगुणेषु चित्तस्य वैतृप्ण्यं कर्तुं नाईतीति भावः । एतत्सर्व योगभाष्ये स्पष्टीकृतवान् भगवान् व्यासः । तयाच योगभाष्यम्-" दृष्टानुविकविषयदोपदी विरक्तः पुरुपदर्शनाभ्यासात्तच्छुद्धिमविवेकाऽऽप्यायितयुद्धिर्गुणे- भ्यो व्यक्ताऽव्यक्तधर्मकेभ्यो विरक्त इति तद द्वयं वैराग्यं, तत्र यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् । यस्योदये प्रत्युदितख्यातिरेवं मन्यते, माप्तं मापणीयं, क्षीणाः क्षेतव्याः वेशाः, छिन्नः श्लिष्टपर्या भवसं क्रमो यस्याऽविच्छेदाजनित्वा म्रियते मृत्वा च जायत इति ज्ञान- स्यैव परा काष्ठा वैराग्यं, एतस्यैवहि नान्तरीय वन्यमिति॥ पा. शसू. १६ ।। तत्र यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् तत्रतयोः परा- परवैराग्ययोर्मध्ये यदुत्तरं परं वैराग्यं तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् प्रसाद एव प्रसादमात्र ज्ञानस्य स्वस्वरूपाक्योधस्य प्रसादमात्रं प्रकाशमानं यस्मिन् तत् स्वस्वरूपातिरिक्तवृत्तिराहित्यमित्यर्यः । ज्ञानस्यैव परा ० ·-- उपदेशपञ्चदशी। काष्ठा वैराग्यम् एतस्यैव हिनान्तरीयकं फैवल्यमितिमहि यतो शान- स्यैवपराकाष्ठा परमप्रकाशकंवैराग्यं तस्मादेतस्यैव परवैराग्यस्यैव नान्तरीयकं कैवल्यमिति नान्तरीयफमित्यस्ययं साधनप्रक्रिया विना- शब्दार्थकान्तरशब्दात गहादिभ्यश्चेति सूण दैतदन्तैन नशब्दस्य समासे स्वार्थे कनिच कृते नान्तरीयफमिति सिद्धम् अस्यायं प्रस्फ टोऽर्थः यदेतस्यैव परवैराग्यस्यैव अन्तरं विना भवति तदन्तरीयं कैवल्येतरपदार्यः यदेतस्यैव परवैराग्यस्यैव अन्तरं विना न भवति तन्नान्तरीयकं कैवल्यम् अर्थात् परवैराग्य विना फैवल्यं न भवती- तिभावः । तथाचोक्त कौमुद्यां गहादिभ्यश्चेतिसूत्रस्य तत्त्वयोधिनी- व्याख्यायाम् “अन्तरशब्दात्तु गहादित्वाच्छे तदन्तेन नशब्दस्य समासे स्वार्थे कनि च नान्तरीयकम् इति भवति । अविनाभूत- मित्यर्थः “तयैव दर्शनाजभास्करैः श्रीवाचस्पतिमिधैरुक्तं योग- भाष्यटीकायाम् " तस्मादेतस्य हि नान्तरीयकम् अविनाभारि- कैवल्यमिति इदमेव भगवतः पतञ्जलिमहर्षेः कयनमिति बोद्धव्यम् ननु केचनाचार्या वैराग्यमेव ज्ञानमाहुः शब्दभेदेऽप्यभेदात्तन्न तथ्यमित्यत आह-वच्म्यह तत्परं ज्ञानमिति तत्प तस्मात्पर- वैराग्यात्परं श्रेष्ठं ज्ञानं स्वस्वरूपाववोध वच्मि कथयामि ज्ञानस्य सकलप्रसिद्धवैराग्यरूपसाधनलभ्यत्वात् नहि ज्ञान- वैराग्ययोः पर्यायवाचकत्वं नच वैराग्यस्य ज्ञानजन्यत्वं ज्ञानस्य साधनत्वेन सकलशास्त्रमसिद्धत्वात् तदेव स्वस्वरूपज्ञानमेव परमा उत्कृष्टा गतिः गम्यते प्राप्यते वैराग्यादिसाधनैरितिगतिः बाहुलकारकर्माणिक्तिन् सकलप्रयत्नैः प्राप्यमेवेतिभावः अथवा तत्परंतत् वैराग्यं समस्तसाधनेषु परंपधानसाधनं यस्यतत्तत्पर शेषः पूर्वरद्रयोदन्यः । कुत्रानसमाधिलअधिए संबोस्लिप तिः कैपा संसृतिवासनाजितधिया व्याख्या कृता मापिका ॥ अस्मा-

·उपदेशपञ्चदशी।
च्वलभद्रदासविनयः प्रज्ञावतां सन्निधौ सदबुद्धया सुविचार्य
मूलमखिलम् टीका ततो वीक्ष्यताम् ॥ १॥ १७ ॥
इति श्रीमिथिलादेशान्तरगतोद्यानग्रामवास्तव्येन मैथिलेन महा-
त्मना भोपाह-श्रीसत्यनारायणशर्मणा विरचितो-
पदेशपञ्चदश्याः नैष्ठिकब्रह्मचारिश्रीवलभद्रदास-
शर्मणा मरणीता मुबोधिनी टीका समाप्ता ।।
उद्यानग्रामवास्तव्यं, श्रोत्रियं ब्रह्मवित्तमम् ।
सत्यनारायणं श्रीलं नत्वा कृत्वा सुबोधिनीम् ।। १ ।।
श्रीमत्रिलोकनाथाय मिश्रोपाहाय धीमते ।
विरागी बलभद्रोहं सन्मित्राय समर्पये ॥ २॥

·शुद्धाशुद्धपत्रम् । पृष्ठ पंकिः २ २० सवन मान्तरंञ्चेति चद्धि बुद्धया यता सर्वत्र मान्तरन्चेति चिद्धि बुद्ध्वा १० २५ २४ २८ गता सप सर्प ४० ४१ २ ४३ १० ४४ १३ ४४ २३ ४५ १८ १४ २२ ध्यानाद च्छि भयते जीवेश त्यादति मिात मनोपि लाक्षत पुरप्यु जानन्निति येवहि अक्षध मिधा शम् असो ध्यानादि श्छि भवति जीवेश त्वादिति मिति मानोपि लक्षित पुप्त्यु जाग्रदिति योवहिः अक्षुब्ध मिद्या शतम् असौ ५० २४ ५१ १२ शद्धा ·(२) पंक्तिः. पृष्ठ ५३ अशुद्ध सदोयल १ सदोज्ज्वल ५३ " " " १६ मोक्षस्वरूप मोक्षस्वरप सद と २० क्रव ६० ६० ६१ २२ २० ५ १० ७० १७ फेव निरधिष्ठातया फेवलं मनीम्मनि मात्रणाशि मित्यर्थ ग्राह्यम व्यपपदेशः पीडामाप्नोति अल्योप निरञ्जन प्राणमित विलक्षण तमम् भादादप्रमेयम् दशीत्य यद्यचि अद्वया निरन कीव फेवलं निरधिष्ठानतया कैवल्यं मनोन्मनि मात्रयविधि मित्यर्थः ग्राह्यम् व्यपदेशः नपीडामामोति अल्पोपि निरञ्जनः प्रारयितव्यम् विलक्षण तनम् भाषादप्रमेयम् यशीत्यम् यद्यधि अन्यम् निरम्जनम् २९ ६ ५ 8 ६ •६५ १० १६ ६ ·१०६ . ४ १ पृष्ठ पंक्तिः अशुद्ध शुद्ध १०४ नास्त नास्ति जगदप जगद्रूप शियते शिष्यते ११० त्रिशत् निशत् पैति कामयममानो, कामयमानो १२. ६ ४. १.४ चित्मा चिम्मा १२७ २३ च्छादति च्छादयति ૧૨૮ सत्यात सत्वात् १३० समुचित समुचितं १३३ विध्यद्धि विध्यति उपदेशपञ्चदश्यां शुद्धाशुद्धपत्रम् । भूमिकायाम् इत्यावेदति इत्यावेदयति तत्याद्यमरः इत्यमरः १ तनया तनया २० पूर्वोक्ताः पूर्वोक्तः २ इत्यनेसहितपस्य इत्यनेनसहितपदस्य धनं धन ३ २ गम्भित गम्भित ६ मृत्युनन्तरम् मृत्यनन्तरम् ३ याल घाला ૨૩ द्रततर दुततरम् मृतिस्मरणम् मृतिर्मरणम् ७ ४ 2