·KAVYAMÂLÂ 90.
2G
S N...... **...
20926
LIBRARY
THE
YÂTRÂ PRABANDHA
OF
SAMAKAPUNGAVA DIKSHITA
EDITED BY
PANDITA KEDARANATHA
SON OF
MAHÂMAHOPADHYAYA PANDITA DURGAPRASADA
AND
WASUDEVA LAXMANA SHASTRĪ PANASHÎKAR.
Coac
PRINTED AND PUDLIGHED
“BY
TUKÂRÂM JAVAJÎ,
PROPRIETOR Or JivAJI DIDIt's "NIBŞAYA BİGARA " Paess.
BOMBAY.
1908,
Price 1 Rupee

·Regretered according to act IXT of 1807) ( All nights reserved by the Publisher ) ·काव्यमाला ९०. समरपुंगवदीक्षितविरचितो यात्राप्रबन्धः । जयपुरमहाराजाश्रितेन महामहोपाध्यायपण्डितश्रीदुर्गाप्रसाद- तनयेन पण्डितकेदारनाथेन, मुम्बापुरवासिना पणशी. करोपाहलक्ष्मणतनुजनुपा वासुदेवशर्मणा च संशोधितः। मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतः। १९०८ - (अस्य प्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुदायालयाधिपते. रेवाधिकारस) मूल्यमेको १ रुप्यकः ।

·S.N२.१. समरपुंगवदीक्षितः, तदीयो यात्राप्रवन्ध, LIBRI ARY अतिरात्रयज्या वाधूलकुलजलधिकौस्तुभः कनकाठपाठविरुदाफः श्रीसमरपुगवदीक्ष- तनामायं कविः पोडश्याः निस्वशताब्या (१५५४ ख्रिस्तान्दात् परम्) अन्ते दक्षिण- देशे वटवनाभिधाननाम्नि नगरे श्रीवेटेशादनन्तम्मायां जन्म लेभे इति तदीये यात्रा- प्रवन्धे लिखितया ग्रन्यनायकजननकालिकया ग्रहस्थित्या, द्वितीयाश्वासे 'सौभागिनेयः स तदा शोभायै श्रुतिसंपदाम् । अरोक्त शिवाकल्पकल्पमप्पश्यदीक्षितम् ॥' इत्यादिना कृतेन तदाल एव वर्तमानस्य सुप्रसिद्ध स्य विद्वद्वरेण्यस्य श्रीरङ्गराजाध्वरेस्खनूदरस्य चिन- मीमांसाधनेकनिवन्धरचयितुः श्रीमदप्पयदीक्षितस्य वर्णनेन च सुस्पष्टमभ्युपगम्यते । सा प्रहस्थितियथा- 'अथाध्युषितकेसरिण्यहिमभासि गेप गते कलावति तुलाधरोदयमुपेयुपि खामिनि । सतुङ्गजपि वापती मकरभाजि मित्रात्मजे शुभैकजनने दिने मुतमसूत सातोदरी॥ सिंहिकातनुभुवा सह योग: सांप्रतं मृगपतेरजनीति । स्पर्धमान इव पुत्रमुदारं प्रत्यपद्यत स पूरुपसिंहः । इति । श्रीमदप्पयदीक्षितस्य समुद्भवसमयस्तु संस्कृतचन्द्रिकायाः पठे खण्डे तदीयजीवन. चरितोपन्यासेऽस्मत्प्रियमुहरप्रवरः श्रीमद्भिविद्यावाचस्पतिभिः श्रीमदप्पाशाखिभिवहुभिः प्रमाणे श्रीमहीक्षितवंशोद्भवैः श्रीवेयनाथशास्त्रिभिः प्रेपित्तस्वस्थितिसूचक लोय १५५४ निस्तान्दो निणीत एव । उपरितना अस्थिविरप्पयदीक्षितजन्मनो विशवेभ्यः परमासीदिति नातिरोहितं प्रदस्थितिविदाम् । एतावता पर्यवसितं यत्किल कविरयं १५७४ हिस्तान्दात्परं बभूवेति । कावेरस्य अनन्ताम्मा श्रीवेन्टेशव पितरी । द्राविटजातीय एवायं भवेदिति तदीय- विरुदावस्या तनाना चानुगीयते । प्रन्योऽयं समरपुगवदीक्षितेन स्सस्स ज्येष्ठनानुस्तीर्थयात्रामधिकृल्प विरचित इति दक्षिणेषु तीर्थयानाप्रवन्धनानाप्यस्य प्रसिद्धिः । अन्यस्यास्स पुस्तकमेकमध्यर्धसप्तमाश्वासपर्यन्तं खर्गवासिमिः श्रीकाशीनायपरय- महोदयः प्रेपितम् । अध्यर्थसप्तमाश्वासान् समाप्तिपर्यन्तं मापुरस्थराजकीयपुस्त्रकार- यात् श्रीमती रायबहादुरपदविभूषितानां धीरजाचार्यमहोदयानामनुस्या श्रीवरदाचार्य- मदोदरः पितमिति तयोः कृतहाः सामुपादोपादारयोजकदोशवा यदा स्स- लितं सात्तरक्षाम्यं धीमगिरिवि शम् । केदारनाथवासुदेवशर्माणी काव्यमालार्सपादको।

·BHAR.
SN.........
यात्रामयन्यस्य विपयक्रमः
LUORARY.
प्रथम आश्वासे (पृ.१-१७.)
मालाचरणादिकम् , वटवनाभिधानाया राजधान्या वर्णनम्, तप्रत्यधर्मशिवयोगिनः
स्वता राइ प्रन्थकर्ताजनकस्य श्रीबटेशस्य परिणयः । तस्याः पुत्रप्राप्त्यर्थ शिवाराधनम्,
पिमुक्तिकासारमानम् , सूर्यस्तुतिः, कात्यायनीदर्शनम्, कात्यायनीस्तुतिः, द्विपास्पदर्शनम्,
द्विपास्यस्तुतिः, नन्दिकेश्वरतुविः, शिवस्तुतिः, गौरीलुविश्च । तत्प्रसादाद गर्भधारण
चेत्येते विषयाः।
द्वितीय आभ्यासे (पृ. १७-२७ पृ.)
पुनोत्पत्तिः, पुत्रस विद्याभ्यासादिकम् , पाणिग्रहणम्, सोदर्याभ्यां समरपुंगवसूर्य
नारायणाभ्या सह श्रीमदप्पयदीक्षितसविधे विद्याभ्यासवेत्येते विषयाः।
तृतीय आश्वासे (पृ. २८-४९ पृ.)
यसन्तवर्णनम् , तीर्थयात्रार्थ प्रस्थानम् , प्रथमं काफीपुरीगमनम्, काधीपुरीवर्णनम्,
एकानेश्वरवर्णनम् , एकामेश्वरस्तुतिः, कामाक्षीस्तुतिः, विष्णुदर्शनम्, विष्णुस्तुतिधेत्येते
विषयाः।
चतुर्य आभ्यासे (पृ.४९-६५ पृ.)
सूर्योदयवर्णनम् , उपानवर्णनम् , सूर्यास्तमनवर्णनम्, चन्द्रोदयवर्णनम्, प्रसवशा-
हतीमेपणम्, संभोगवर्णनम्, चैत्येते विपयाः ।
पञ्चम आभ्यासे (पृ. ६५-८० पृ.)
पायरीवर्णनम्, सेनुवर्णनम्, सेतुम्नुतिः, गन्धमादनपर्वतीयशिवस्तुतिः, पाण्य.
देशममनम्, नत्र हालास्पपुरे मीनाक्षीम्नुतिः, शिवस्तुतिः, प्रन्यनायकस द्वितीय उदा-
हत्येते विपयाः।
पष्ठ आश्वासे (पृ.८०-१०६ पृ.)
मोमवर्णनम् , गयातीर्थगमनौपम्मा, मध्यमार्ग सामिकार्तिकमविः, मानृपावलो.
नम्, देशदर्शनम्, कालदमिपतिशिवमुनिः अम्पिमस्तुतिः, श्रीपर्वतापमनम् ,
मोपलानिदर्शनम् , पुनमग्नौमुविधेत्यते विषयाः ।

·२ सप्तम आश्वासे (पृ. १०६-१२३ पृ.) गोकर्णगमनम् , कतिपयनदीवर्णनम् , तदनुपक्तकतिपयपुर्यादिवर्णनम् , मधुरापुरीस्थ- मुकुन्दस्तुतिः, गजास्तुविश्वेत्येते विषयाः ! अष्टम आश्वासे (१२३-१४० पृ.) केदारेश्वरदर्शनम् , वदर्याश्रमविलोकनम् , कामरूपकामाक्षीस्तुतिः, कपिलाश्रमदर्श- नम्, नीलगिरिगमनम्, तत्र जगन्नाथस्तुतिः, ततो गयाक्षेत्रगमनम्, ततश्च विविध. तीर्थावगाहनानन्तर विन्ध्येश्वरीस्तुतिः, प्रयागे स्रोतखिनीत्रिकसमागमस्तुतिः, साकेत- गमनम्, तन रामभद्रस्तुतिश्चेत्येते विपयाः । नवम आश्वासे (पृ. १४०-१५१ पृ.) वाराणसीगमनम्, पाराणसीस्तुतिः, विश्वेशस्तुतिः, ईश्वरीस्तुतिः, प्रन्यसमाप्तिश्चेत्येते विषयाः।

·काव्यमाला।
श्रीसमरपुंगवदीक्षितविरचितो
'यात्रामवन्धः।
.
प्रथम भावामः।
श्रियं स पुष्णातु वृपध्वजो मे जिगीपतो यस्य पुरानुपूर्वीम् ।
चक्रीभवद्भूधरचापसङ्गी बाणोऽपि चक्री भवति स जैत्रः ॥ १ ॥
पोलोम्यतिपादुका चरणयोः पाणिस्फुरद्वेत्रया
भारत्या पुरतो निवारितजना पद्माकरालम्बिनी।
पक्रान्तस्तुतिरदिराजतनया प्राचीनवाचां गणै-
रायान्ती पतिमन्दिरं निजगृहादतर्मम घोतताम् ॥२॥
वामस्तनवलदाननमन्यकुचादानतरलहस्तामम् ।
आत्मजमवलोकयतोः शिवयोरेकः मिताकुरो जयति ।। ३ ।।
विरलीभवद्विलोकनतरलीकृतगोपभीरुचैतन्यम् ।
फरलीलया मुखार्पितमुरलीवादनपरं महः सेवे ॥ ४ ॥
आनन्दायास्तु कालिन्दी पुरः स्तान्मे सरसती ।
निद्रुतां जद्रुतनया रंहसा राशिमंहसाम् ।। ५ ॥
फाचीमुखानि परमायधिकाशिकानि
पुण्यस्थलानि कतिचिमितिमूषणानि ।
चारुणि योजयितुमममसरकथायां
कुर्वे मतिं गुणतताविय मौक्तिकानि ॥ ६ ॥
देशिफस कृपया हि देहिनामापतन्ति पुरुषार्थसंपदः ।
तत्कयारसनिमजनं चिना मरकृतेरनपता फयं भवेत् ॥ ७ ॥

·२ काव्यमाला। कल्याणनिधिमाचार्यकटाक्षं किमिति स्तुमः । ईश्वराणां प्रसादोऽपि यस्यावसरमीक्षते ॥ ८॥ कालिदासकविमुख्यभारतीपारणाकृतिन एव पण्डिताः।। भाषिते मम भजेयुरादरं स्वादुसेविन इवाम्लवस्तुनि ॥ ९॥ फाणिताश्चितपयःसहोदरे गद्यपद्यमयकाव्यगुम्फने । चापलं किमपि मे रसज्ञया स्वानुरूपमनयानुभूयते ॥ १० ॥ पद्येषु बाहुल्यमिह प्रवन्धे मितानि गद्यानि तु तावतापि । अस्त्येव लक्ष्मानुगमो रसज्ञौर्वच्छित्तिभेदाः परमीक्षणीयाः ॥ ११ ॥ महाकविसरखती मधुरकाव्यनिर्वतने प्रसन्नपदलिप्सया परमुखानि नापेक्षते । अलंकृतिविधी मणेरघिगमाय कि गाहते भुवं त्रिदशधाम वा भुजगराजसीमन्तिनी ॥ १२ ॥ अस्ति समस्तविध्यण्डरजनोचण्डताण्डवोदश्चितचरणकंजनखगयूख- शशाझोदयसंकोचितगद्रकालीमुखनालीकस्य अमणाटोपपर्यस्तजटाजूट- गभस्तिझाटघटनामेडिततडित्पुञ्जपिञ्जरिम्णो डामरडमरुडात्कारप्रतिरवपूरि- तामरालयस्य अमरालकानुरागसमरापाशनाखादितवदनारविन्दसौन्द- र्यमकरन्दस्य चिरंतननर्तकशिखामणेरानर्तकभूमिरभूमिरापदामनेफलोका. शयविभक्तरागाभिनिवेशविलासिनीकुचपीठमर्दकपीठमर्दकविटविदूपकजना चटवनाभिधाना राजधानी । यस्यां वचःस्वादिममिक्षुरिक्षुर्यानप्रशंसाकृत एव हंसाः । चन्दी मुखसेन्दुरणूदरीणामिन्दीवरश्रीनयनांशुचन्दी ॥ १३ ॥ तन जयति विचित्रतरचरित्रातिशयसपनाकृतात्रिमुखतपोधनानुभावः सभापतिमालमपिादर्शदप्नपिपड्दरिहसः भशसारमादेशमधशा देशिकान्तेवसदरविन्देशमुतमन्दारजलदचिन्तामणिः शैवागमवातृकोदय. शैवालिनीपतिनष्ठिराचारप्रतिष्ठापनगरिष्ठापदानो मन्मथविजयकर्मण्यपर इय पिनाकी धर्मशिवयोगी।

·यात्राप्रवन्धः। व्यत्यासं व्याससूनोविनिमयममराचार्यवर्यस्य वीप्सां पाराशर्यस्स मैत्रावरुणिगुणनिकां धर्मसूनोर्विभाषाम् । प्रत्यादेशं दधीचेः सनकपरिणति नाममेदं मृकण्डो- स्तण्डोः पर्यायमत्रेयमकमिह सुधीधुर्यमाहुर्यमार्याः ॥ १४ ॥ कलानिधेरस्य विधोरिव श्रीः कापि खसा काञ्चनपेशलाङ्गी। श्रीवेङ्कटेशव्यपदेशभाजो वरस्य जाया हृदयंगमासीत् ॥ १५ ॥ अस्याः किल रमणीमणेरपरगृहिणीसमाजदुरवापा गुणकलापास्तरु- णिमारम्भ एव जजृम्भिरे । तस्याश्चत्रमणे विलम्बनमभूत्तन्न्या न दीनावने तारल्यं दृशि नेन्द्रियेषु तनुता मध्ये न नित्योत्सवे । वामत्वं झुधि न प्रियानुसरणव्यापारलीलाविधौ काठिन्यं च कुचे न चेतसि कचे नाभापणे वक्रिमा ॥ १६ ॥ एनां भरद्वाजकुलैकभूषामनन्तमाख्यामधिगम्य योपाम् । धाधूलवंशप्रभवोऽनुरूपां सुधीमणिः सोऽयमवाप शोभाम् ॥ १७ ॥ निरतिशयानुकूल्यनिष्ठागरिष्ठयोररुन्धतीवसिष्ठयोरिव परस्परानुभूति- सुभगमावन्धमेदुरमनुपलम्भसरणिगौचरविप्रलम्मरसोदयमलघुवित्रम्गगर- निवारितरहस्यार्थनिगृहनमनिवेदितोपपादितहिताहितविधिप्रतिकारमखिल. गृहमेधिपरिषदननुकरणीयसांगत्यमनयोरजायतानुकूलदांपत्यम् । नारीललामश्चरितरुदारैर्दुरीकृतवर्गसुखामिलापः । प्रज्ञाधिभूरेप पिनाकपाणेराज्ञा धिया कर्म समाचचार ॥१८॥ एष पुनरशेषधर्माचरणकर्मणि साचिव्यमाचरन्त्या नितान्तमसितेश- णया प्रतिक्षणमापादितमनःसभाजनः सदनवर्तनमेव सकलपुरुषार्थमवधा- रमन्दानित बारापानीप्रतिमेवार भावसाबदन्न । सेयमविमुक्तरूपा श्रीपर्वतनिर्विशेपवक्षोजा । पुष्करमुखी न फस्सै बभूव कान्तस्स कामनासिद्धथै ॥ १९ ॥ तस्य च सुमेधसः प्रबोधतरङ्गिणीपतिकुरङ्गलाञ्छने वाञ्छितवरप्र. दानसंतानशाखिनि मन्दाकिनीतरगमालतीदामशेखरे सागरमेखलाश- ·३ काव्यमाला। तानसंचारफारिणि यारिधरमेनफांगुवास्तव्यकन्धेरे सिन्धुर, व्यूढचेलकर्मणि सहयमिणी विवर्तभेदशरीरार्धमनोहरे प०९ . चरितस्तोमशालिनि फेलीविटावलेपनिर्यापणनिरीक्षणे सर... वरीयसि महसि गरीयसी भकिरगूत् । वेधाचौरी मुकुटचरणी वीक्षितुं यस्य नालं प्राप्तो युद्धे यदुपकरणीभावमेप प्रपञ्चः । यस्मिन्विश्वाधिक इति पदं याति विश्रान्तिमुद्रां कण्ठेकालः स सनु भुवने फस्य न स्यादुपास्यः ॥ २० ॥ मानं यस्य निवेदिताक्षिकमलो माहानुभाव्ये पुमा- न्दातृत्वे वपुरर्धलाभमुखिता दाक्षायणी साक्षिणी । प्रातो दण्डधरान्मृकण्डतनुभूईप्टा दयागीरये सेव्यश्चन्द्रशिखामणिः स हि कृतश्रेयोभिलापर्जनः ।। २१ ॥ संप्रदायसुगम निगमानां तं प्रपद्य तरुणेन्दुकिरीटम् । देवतान्तरगिरापि दरिद्रां भावयन्स जगती प्रजहर्प ॥ २२ ॥ तस्य च सदनान्तरे हृदन्तरालविहरदीशानमुकुटभूपामणीकृतसोदर्य प्रीतिपरवशेष सरसिजालया चिरमुवास । कुमारिकावलोकनकुतूहलसमा गतः कलशतरगिणीपतिरिव तदीयशृङ्गिणीनां परिणाहमेदुरेषु परमूधः- प्रकरेषु विरेजे पयोतिरेकः । तस्य तपखिननभागधेयस्य दयाविधेयमतेर- धिनिकेतनमत्यादरोपनीतमभिजातगुणकरम्बितव्यञ्जनपरम्पराश्चितमतिबहु- लहैयंगवीनधारानुपङ्गसुरभिलं करनखंपचस्पर्शकमनीयभावसंमृतममृतरसा- तिशायिमाधुरीविशेषसंपन्नमनैपमस्त्यशाल्यमवनीमखभुजो बुभुजिरे । भूसुरेषु गृहे तस्य भुञ्जानेषु न केवलम् । असंख्यानमभूत्तेपामवस्थानदिनेष्वपि ॥ २३ ॥ महीसुरातिथ्यमहोत्सवेषु समेघमाने श्रमगौरवेऽपि । प्रभातपद्मप्रतिमं प्रियाया मुखं स पश्यन्मुमुदे मनीषी ॥ २४ ।। ऋतुभिरिहानदानविभवैरपि कन्दलित- रनुदिवसोऽवक्लप्तविबुधावलितृप्तिविधेः ।

·यात्राप्रवन्धः।
न खल निकाममस्य हुतशेपमभूदमृतं
विषसपदाभिधेयमपि भोजनशेषमहो ॥ २५ ॥
उपासनामुक्तिरकृत्रिमेव प्रसय कांचिप्रथम कुमारीम् ।
पुत्रोदये प्रत्ययजन्मनीव फुटुम्पिनी तस्स विलम्बते स ॥ २६ ॥
मथ कदाचिदपरिणतमणिसमूहामिव रोहणमहीधरतटीम्, मजनितपटी-
रसालामिव मलयशैलमेखलाम्, अपरिफुलरुचिरपलयामिव सुरविपिनवल्ल-
रीम्, अनङ्कुरितपतङ्गकिरणजालामिव प्रभातवेलाम् अनधिगतकनकार-
विन्दामिव मन्दाकिनीम्, अनासादितसुधांशुबिम्बामिव जम्मारिककुभम्,
अनवलप्तभाव्यनिर्वर्तनामिव यजनभावनाम्, अविभातव्यायामिव काव्यम-
शीम, अघटितसुखप्रकाशामिव ब्रह्मविद्याम्, अनासादितसमीरसारथिमिव
वितानयेदिम्, अनुपनततनयजननामसितनयनामयेक्ष्य हृदयसरणिधूत-
व्यथः परिणीरिदमभाणीत् ।
आहादावहमञ्जनं नयनयोरङ्गे सुधालेपनं
धैर्य चेतसि खेदनामनि गदे तत्तादृशं भेषजम् ।
क्रीडापोतमिह प्रसूतिजलधौ गेहे प्रकाशोदयं
पुण्यरायतलोचने परिणतः पुयं लभन्ते जनाः ॥ २७ ॥
उरोरुहादुद्गगितैः पयोगिरापूर्य केल्या निजमास्यगर्भम् ।
एहत्य मातुर्यदने हसन्तं तनूमयं पश्यति कोऽपि धन्यः ।। २८ ।।
सप्तद्वीपवसुंधराधिपतिना संक्रन्दनेनाथया
पापोजातभवन कैटभजिता पश्यन्निटालेन वा ।
पुंसा फेनचिदन्तरेण भुबने पुत्राभिधानं धनं
शक्या किं द्रविणान्तरैनिरसितुं सा संपदि न्यूनता ॥ २९॥
किं बहुना।
पालवायगीलवर्यासंभूय संतागलता प्रवृद्धा ।
नपाइरोटेदविलम्निनीय न सांप्रतं मे हृदयं धिनोति ॥ ३० ॥
श्रीसनायपि में निकेतनं पालन रहितं न भासते।
फरशासनमुजान्तरं यथा कोलुमेन मणिना विनाकृतम् ॥ ३१ ॥

·काव्यमाला । . रङ्गवल्लिरचनादि भवत्या प्रस्तुतं किमपि पाणितलेन । अन्यथा विरचयन्पृथुको गे हा कदा भवतु लोचनलेह्यः ॥ ३२ ॥ अथवा हरिणाक्षि चिन्तया कृतयेतर्हि कृतं दुरन्तया । विभुरेव विधास्यति प्रियं मदिराक्षीमयवामविग्रहः ॥ ३३ ॥ अद्यप्रभृति समाराध्यतां कुमारावतरणाय वटवनीनिकेतनो भगवान्त. पभकेतनः । मृकण्डनामे मुनिपुंगवाय दीर्घायुपं दत्तवतस्तनूजम् । सपर्यया यस्य रमाकुटुम्बी साम्न लेभे सह शम्बरारिम् ॥ ३४ ।। इति प्रियतमादेशमिन्दीवरविलोचना । निशम्य परिजग्राह नियमाचरणक्रियाम् ॥ ३५ ॥ तथा हि । अहरहरियमवगाहनाय निर्गत्य निवासभवनादयनीविला- समुकुरशेमुषीगोचरमरविन्दकरनिष्यन्दमानगकरन्दसलिलदानमन्दीकृतम- सलपान्यकुलपरिश्रान्तिगौरवं सरसबिसभङ्गभोजनसभाजितविशदद्विजपरि- पदनुवेलपरिशीलितं तरलतरपवनकीर्णतामरसपरागपालिकामेडितमज्जना- गतनागरमत्तकाशिनीकुचकलशकुङ्कुमाइरागमम्भोजसौधबिम्बोकलालसक- लशजलधिकन्यकाजघनमेखलाकलापकलकलानुसारिसारसनिनादमेदुरम्, अन्तरङ्गमिव तरङ्गिणीपतेः, प्राणसहायमिव मानसस्य, सोदर्यमिव पृथूद- कस्य, पृथकरणभेदमिव पुष्करस्य, विलासविशेषमिव प्रभासस्य, बिम्बान्तर- मिव पम्पायाः, सगन्धमिव स्यमन्तपञ्चकस्य, सामन्तमिव बिन्दुसरसः, दुर- न्तदुरितधोरणीनिवारणनिपुणशीकरासारमाससाद विमुक्तिकासारम् । व्यालेन्द्रनिर्धार्यगभीरमावो विभाव्यते यः परिणाहशाली । प्रासादगस्त्यप्रभवात्कुतोऽपि तरङ्गमालीव निलीनमूर्तिः ॥ ३६ ॥ पयोमृणालीममुखेन वर्तनं वितन्वती भूतिविलेपनिर्मला । अनेहसो यापनकर्म यत्र सा तनोति हंसावलिरात्मचिन्तया ।। ३७ ॥ अस्तातपं क्षितिरुहैरधिगम्य तीरं यस्याध्वनीनसुदृशो दिनयौवनेषु । .

·यात्राप्रवन्धः । कान्तोपनीतमधिपत्रपुटं नलिन्या फहारकैरवसुगन्धि पयः पियन्ति ॥ ३८ ॥ अथ तथात्वभरघसंहतिग्रहनिवारणयन्त्रगणैरिव । उपनतावृतिरूमिकदम्बकैरकृत तत्र निमजनमाना ।। ३९ ।। कल्लोलगतिभिरुल्लोलमम्वुजनिकुरुम्बमपहाय समुच्चरन्ती पदचरणप- शिरखिलजनपावननलावगाहनसुकृतमयपलायमाना कुमारोदयविधातदुर- क्षरावलिरिव मृगेक्षणायास्तत्क्षणमलक्ष्यत । कृतेऽपि कैवल्यसरोवगाहे पश्चादभूद्वन्धविधिर्ममेति । पयःकणव्याजविमुक्तबाप्पां सातोत्थिता सा कबरी चमार ॥ ४०॥ अनन्तरं सा हरिचन्दनाद्यैरर्फ समभ्यर्च्य तटे सरस्याः । धरातलस्थापितजानुहस्ता स्तुत्यानया स्यूतमुखी ववन्दे ॥ ४१ ॥ त्रय्यात्मा त्रिगुणमयस्विमूर्तिरूपः सृष्टिस्थित्यवधिकरो जगत्रयस्य । फालेपु त्रिपु विधिकल्पित्तोपचारस्तापानां सृजतु शमं रविस्त्रयाणाम् ॥४२॥ यत्सत्ताव्यपगमयोरिहाखिलार्थप्रत्यक्षीकृतिपटिमा पटुत्यलाभः । भत्तया मत्परिकलितेयमस्तु तस्ये देवाय त्रिभुवनचक्षुपे नमस्सा ।। ४३ ॥ घसान्ते पनतिगिरोदयापदेशादाकाशे निपतति सत्यवाप्तमोहान् । काल्ये तत्करनिकरैरुदस्य लोकान्मास्वन्तं भजत पुनः प्रयोधयन्तम् ॥४४॥ नैराश्यादसुषु निजप्रवासरूढादालढुं कमलकरोदराषितानि । व्याधूप भ्रमरविपाणि यः कराने प्रत्यूपे रमयति पमिनीस्तमीडे॥ ४५ ॥ भारत्या धृतिमुपि भासि केऽपि लीनाः श्रीनीविगुहि महसीतरे निममाः । सक्तोऽयं जन इह तेजसि त्रिवेदीसीमन्तारुणमणिमण्डनायमाने ॥ ४६॥ मालीमिरवनीदेवोलीसहचरी ततः । फालीनिकेतनं भतिव्यालीदहृदया ययौ ॥ १७ ॥ तत्र च शंसतरकराहदन्तरालसंताउनपाटलीकृतपदारविन्दा मधुकैट. भतमिसहारिविधुपाटयक्रोिपदानविनदपक्षविभावरी सैरिभदानयावले रस- रसिजावसादतुपारपारां शुम्भनिशुम्भदनुज कुम्भिनीघरविभेदनदम्भोलिके.

·८ काव्यमाला। लिकां निरवधिभुजप्रतापदीपशलभीकृतरक्तबीजपुरोगमदैत्यावलिमलोकत कात्यायनीम् । निद्रा हरेरमरशक्तिनिकायमूर्ति- रङ्गादगेन्द्रजनुपः कृतसन्निधाना । दुर्गेति पद्मनिलयेति सरस्वतीति शब्दैरनन्यविषयैरनुभूयते या ॥ ४८ ॥ प्रणिपत्य भगवती परमाणुमध्यमेयमित्यवादीत् । 'अविमृश्यकारिणी हरिणीदृशां प्रकृतिः' इति निरपवाद एप निसिलननवादः । विश्वत्रयाशयविमोहनताण्डवेन केलीसखेन कृतविग्रहया भवत्या । विघ्ने विभाविनि तदात्वविकारजन्ये प्रस्तावि......."महो बत साहसेन ॥ १९॥ महिपदनुजेन्द्रमस्तकनृत्तभवा देवि निपुणता कि ते । नटनायकेन साकं नाट्यविधाने ततान वैयात्यम् ।। ५० ॥ अनन्तरमियमहरन्तविहरमाणखण्डपरशुताण्डवावलोकनसमयसमज- सादरोद्घाटयोर्मुश्चिकेशकार्कोटयोराविष्कृतनमस्कृतिरदसीयसंप्रदायपरम्प- रान्तेवासिनमनपचरितानुबन्धभासिनं धर्मशिवदेशिकाभिधानमखिलनिर्म- मजनप्रधानं प्राणसीत् । पन्नग इव भयम...... भक्ति भगवानिवेश्वरः साक्षात् । स्त्रीणां पितेव विनयं दर्शनमात्रेण यः स्मरविजेता ॥ ५१ ॥ तदनु तदनुमदगजगतिरवनिसुरयुवतिरियगचलपतिदुहितृसखभवन- मुखसदनपिहितरतिमवनतपरिपद मिलपितफलवितरणमुरविपिनतरुमुरुकर- टतटगलितमदलहरिपरिमलमिलदलिनिकरमुन्सरमतिविमलयमथुसमुदयकप- टनटदुडुपटलविहितगगनपथमिभवदनमभजत । क्रीडाविषी यः फलधौतमीले रन्ध्राणि दन्ताहतिभिस्तनोति । पौरस्त्यविश्लेपितसंघियपदार्याय शनिव दातुकामः ।। ५२ ।। .

·यात्राप्रबन्धः। द्विस्त्रेधा वक्रमम्भोरुहपरिहसनारम्भलोलं प्रवाल- नीलानिर्माणलीलाचतुरमपि करांस्त्रिश्चतुर्धा वहन्ती । उत्तुङ्गे, पश्चिमाझे मरकतसुपमागार्हणो बर्हिणस्य क्रीडागाडयन्ती ततिरिह महसां कापि भेजे कृशाङ्गया ॥५३॥ तदनु सुतनुरियं परिजनकरापवर्जितभाजनसलिलकृतचरणनिर्णेजना निटिललोचनभवनकक्ष्यान्तरमुपेत्य दाक्षायणी यवाधिरोहणविधिपूततरमति- तुङ्गशृङ्गमासुरमपरमिव रजतभूधरं महोक्षाधिराजमद्राक्षीत् । ... यदीयनासाविवरोपरूढप्रौढानिलायतजुपो भजन्ते । वातूलवेगाकुलतूलरीति सेवागतब्रह्मविमानहंसाः ॥ ५५ ॥ क्सानतिगिरिशशाकरयोरथाने भत्त्या प्रदक्षिणपरिक्रमणानि सापि । सा तन्वती तनयसंमवकारणानि विद्योतते स्म सुकृतानि विचिन्वतीय ॥ ५५ ॥ अथाभिधानान्तरमन्तकारेरन्तःपुरद्वारि कृताधिकारम् । नाथं गणानां सुयशा सनाथं ननाम सा नन्दिनमानताही ॥५६॥ अजोऽहमीशोऽहमहं मुरारिविज्ञापनीयो विभवे त्ययेति । याच्चावचो यं प्रति देवतानामुदेति सेवार्थमुपागतानाम् ॥ ५७ ॥ अथ तदानीम् उयो न्यस्यापसव्यं चरणसरसिज सव्यमुल्सिप्य कुर्व- पाणिं तस्योपरिष्टापरिकलिततिरोबाहुविक्षेपशालि । स्वङ्गद्गगातरङ्गं तरलतरजटाजूटरिहन्मृगाई प्राम्यद्भूषाभुजंग पयसिरुहदशादर्थ नृत्यनटेशः ॥ ५८ ॥ दृष्ट्वा च तमष्टमूर्तिमादराविष्टमतिरवनतशिरःस्पृष्टमूतळा हरिणशा- पटिरभितुष्टाव । पद्यायुधालम्बनवाममार्ग पायादिदं वस्तु भवापिधानम् । यसे यदीये घलशासनाचा दिवौकसश्चित्रदशामयन्ते ॥ ५९॥ .

·काव्यमाला।
सोऽयं मदीयाशयरङ्गमध्ये सायंनटस्ताण्डवमातनोतु ।
पदारविन्दाभरणे यदीये दधाति नीलोपलतां मुरारिः ॥६० ॥
............ 'शीफरकणैरा न चेजित्वर-
स्फीतालीकहगर्चिषा कथमसौ चान्द्री कला जी
तत्ताहक्षफणीन्द्रपक्षमलविपज्वालावलि वा भवा.
न्सोढा किं शिव कालकूटकलनापाण्डित्यमालम्ब्यते ॥ ६१ ॥
अस्याधिरम्भोजममुष्य वन्धुं समुद्यतं चण्डकरं च जित्वा ।
तनन्दनं दण्डधरं जघान व्य विक्रमिणा विरोधः ॥ १२॥
चेतः कदाचिदपि मुञ्च न मुञ्जकेश-
कार्कोटकवतिमनःकमलोदयार्कम् ।
चञ्चन्नखांशुशशिमुद्रितभद्रकाली-
वक्राम्बुजं वटवनेशितुरविपद्मम् ॥ ६३ ॥
अनन्तरमसौ निरन्तरपरिष्क्रियमाणपश्यदलीकवागपाधी कलधौतभू.
घरावलम्बिनीमिव कादम्बिनीमगराजनन्दनामभिवन्द्य वसुंधरासुरचको.
रलोचना वाचमेवमयोचत ।
निखिलचराचरपटलीनिर्माणमहेन्द्रजालशीलस्य ।
चण्डि शशिखण्डमालेर्भवती शिखिपिञ्छमालिकां मन्ये ॥ ६४ ॥
छायेव चण्डयामा ज्योत्स्नाकलिकासुधाकरेणेव ।
मणिना प्रमेव मातीव्यसि मिलितादरेन्दुचूडेन ॥ ६५ ॥
तीव्रतपास्फारदिने गतया पार्थस्थिति गिरीशस्य ।
हरफोपातपपीडा चिण्भुवः कालिके त्वया जडू ॥ ६६ ॥
प्रेगदपागितयाणा वेल्हवल्लिकार्मुकोपेता ।
सेनेव चित्तयोनेरहत विभोरगमम्बिके भवती ॥ ६७ ॥
शिखरितनये भवत्या स्वीकृतमविचार्य पशुपतेरर्धम् ।
शिरसि तदूढसपत्नीचरणाहतिरम्ब न खलु सहनीया ॥ ६८ ॥
दुरक्षराणि द्रुहिणार्पितानि संमानयन्तीव सरोरुहाक्षी।
भूति तदा पनकलोकदत्ता हस्तेन फाले सयमाततान ॥ ६९ ॥

·यात्राप्रवन्धः आवद्धखेलनमथो निगमाटवीयु रूपश्रिया हिमरुचेरपि लोभनीयम् । रहोनिवारितरतीशगजावले सिंहोदरी शिवमसेवत देवसिंहम् ॥ ७० ॥ समाचरितममस्या मनस्येवमकरोत्सा । गङ्गानीरतरङ्गहारिशिरसे गेहीकृतच्छन्दसे संध्यानर्तनसाक्षिलेखसदसे सत्यां नटच्चेतसे । तत्ताहग्गरलान्धसे निटिलहरदग्धागजातेघसे सिद्धश्रेणिशिखाहताशिरजसे सेयं नतिस्तेजसे ॥ ७१ ।। 'अथ कमपि सा जटालं हीरच्छायालमिन्दुचूडालम् । श्रितवटमूलमविद्यानम्भणमूर्खालभेषजं भेजे ।। ७२ ॥ नानाशाखाविवृतमहिमा नाटितभान्तो मौनालम्बी प्रविततजटामण्डलोदारपार्थः । न्यग्रोधोऽयं विलसति वियन्निनगासनिमूर्धा प्रत्यासत्तेरिच पशुपतेः प्राप्य सारूप्यलक्ष्मीम् ॥ ७३ ॥ विश्वोन्मेषप्रभृतिरचना व्यापरीतं धुरीग- रायविद्यागुरुभिरभितो भूषितान्तेवसद्भिः । धन्यामाशामभिमुखतया तन्वती कुम्मयोने- रीशस्याव्यादिह पटतले भदपीठासिका माम् ॥ ७४ ॥ अध्यासीना बटतरुतलं हासदिग्धारुणोष्ठी शार्दूलस्य त्वचमधिकटि श्लाघनीयां वसाना । बढेणाका शिरसि दधती याणिना वोघमुद्रा कण्ठे श्यामा जयति करुणा कापि पश्यन्निटाला ॥७५।। अङ्कस्थायाः किमपि वलता हैमवत्याः कुचामे व्याचक्षाणं मदननिगमान्यामहस्ताम्बुजेन । अन्येनार्यानहतकगिरामश्चता बोधमुद्रा- मेक्षे साक्षादखिलजगतामीशमाचं गुरूणाम् ।। ७६ ।।

·काव्यमाला। । साक्षात्कृत्य श्रवणमननोपासनाभिर्भवन्तं द्रक्ष्यन्त्यन्यत्किमिह यमिनस्तावकीनोपदेशैः । चिन्तारूढां शिव तव चिदानन्दसत्तादिरूपा- माकाशाख्यामखिलजननीमद्रिजामन्तरेण ॥ ७७ ॥ मोहातीतस्त्वमिह भगवन्मूर्तिमास्थाय तां तां वेलालधिव्यवहृतिरतो मूढवन्नानटीपि । आत्मनाणं भवजलनिघेरात्मनैव प्रणेतुं वाटे मूले वससि यदियं भाति ते कापि लीला || ७८ ॥ दूरीक प्रभवति तवोपासनैव प्रजाना- मेनोराशीनिति पशुपते वक्ति वाणी पुराणी। ध्वस्ताहंयुद्धहिणवदनस्त्वं वटदोरधस्ता- दातः किंवा मृजसि भगवन्नीहशीमात्मचिन्ताम् ॥ ७९ ॥ शान्तेरेकं सदनममृतासारशीतं प्रकृत्या हन्तेदानी भवति भवतो रूपमालोकनीयम् । ब्रह्माण्डानां प्रसभकवलीकारकाले तु तस्मि- न्द्रष्टुं दृष्टया त्रिनयन भवानेव शक्तो भवन्तम् ॥ ८० ॥ बिम्बोठीनामिव बहुविधाकूतपारिप्लवाना- मात्मायत्तीकरणधुटिकापतिमामायवाचाम् । पाणेरस्य प्रसवकलिफां पल्लयस्य स्मरारे स्तौमि ज्योतीरसमणिकृतां तावकीमक्षमालाम् ॥ ८१ ।। पाणिच्छायाततिभिररुणा स्फाटिकीनाक्षमाला चीजश्रेणी परिणतिमती दाडिमस्येयमास्ते । चिन्मुद्रपा शिव स्व समादाय स्तनको हस्तोपान्तस्थितशुकमुखेपर्पयन्तीव भाति ॥ ८२ ।। प्रज्ञावल्लीपरिणतिरूते भक्तिवीजनजानां पुष्यन्तीव प्रतिजनमनोभूमिपु न्यासलीलाम् ।

·यात्राप्रपन्धः।
-
.
अर्थान्दातुं समभिटपितानाददानेव मह्यं
भायत्कीयं त्रिभुवनगुरो भासते बोधमुद्रा ।। ८३ ।।
पाठीनाइप्रमथनविधिपेष्ठ गीर्वाणगध्ये
सद्योजातं सफलनिगमाः संगिरन्ते भवन्तम् ।
सत्यप्येयं फथमिय पुनः साधयस्त्वामजातं
निश्चित्येक निरवधिमवलेशभीत्या भनन्ते ।। ८५ ॥
वारान्बन्धूनपि तनुभुषलायकीनचोभिः
सन्तस्त्यात्या सकलमपरावृत्तयः कापि यान्ति ।
मृत्वा कण्ठे गरलमलघुव्यादतोदारसूक्ते..
बिन्दन्त्येते न खल भवतो विपदम्भ पुरारे ।। ८५ ॥
विश्वस पविकृतामगितां विरक्ति
पार्थ तपखिजनता मनते गुरोम्ते ।
सं दक्षिणामिमुरातागुपदेशकाले
पुष्णासि भेपुररिपो किमियं विधणाम् ॥ ८६ ।।
विलसति यटमूले व्यजितमानमुद्रा.
गतिशयरमणायामामिफामादपाना ।
अनिशमुपदिशन्ती योगिनामागमार्था-
न्दरदिगारपूरा देवता सापनान्गार ॥ ८७ ॥
भोमित्यारलक्ष्यमेन्दयालामाभिमतं मौगिना
नपा फलितसरं मरफतष्ठायां दधानं गले।
टीकारार्थपिद सिलीगुसपदपत्रारपिन्देक्षण
मासान्यानहताधिन यनिमनःमीपस्यमी ग॥ ८८ ॥
पनि जराकरण मुभर्यटनमित्तानंहरनन् ।
मयत मद्रासमयानां जन निगमागमेनियाममयानाम् ॥ ८९ ॥
निपटपमा स्वासरारमो गुनासावारदाम:।
मार्गममाडरमागरनु गुरुमहिमममा नारमा ॥१०॥

·काव्यमाला । महती काचिन्मुद्रा करगतरुद्राक्षमालिकाचिन्मुद्रा । निगमादिव्याख्यानस्वातन्त्र्यवती पुनातु दिव्याख्या नः॥ ९१॥ पुररिपवे भसितेन स्फुरता लिप्ताय वासवेभसितेन । घटजन्माशास्याय क्रियतां प्रणतिमहत्तराशासाय ॥ ९२ ।। शान्त्या परमो दान्तः स गुरुर्जगतां चकास्ति परमोदान्तः । शाम्यति तापः स्मारं सारं चरतां यमर्दितापस्मारम् ॥ ९३ ॥ अश्चितहासाननया रक्षन्त्या जातजनिजिहासाननया । अस्लि भृशं पावन्या धन्या कृपया जटास्तशम्पावन्या ॥९४ ।। पावनपादपरागः फलघटनधृताक्षकल्पपादपरागः। इह महसामतिरेकः क्रीडति हृतनप्रतापसामतिरेकः ।। ९५ ।। स्मरभेदि प्रकटाक्षसगुपेतकरः प्रसाददनकटाक्षः । जगदधिक पाति शयस्थायि सुधागुण्डिकोऽनुकम्पातिशयः ॥९६।। जननरुजातापघनश्रेणिशरण्यः सुधाभिजातापधनः । वदते मायातीतः शिव एव घरोरुचित्तमायातीतः ॥ ९७ ॥ एप महीयानवताभिपुर जिग्ये यतो महीयानवता । यस्य च पञ्चाक्षरतस्तरति भयं विषयसप्रपञ्चाक्षरतः ।। ९८ ॥ मिलदुमया देवतया जितमधिकसदृकथालया देवतया । सृजति च सेवनमस्या घुसदामखिलापि धृतरसेव नमस्या ॥ ९९।। इति संभावयामास नुतिगुम्फामृतैरियम् । दक्षिणामिमुख दीनरक्षणे रसिकं महः ॥ १० ॥ चण्डेशमानस्य ततस्तदने चकार तन्वी करतालशब्दान् । विवासयन्तीव पाङ्कभक्तिशालिद्रुहो दुष्कृतपक्षिसद्धान् ।। १०१ ॥ सा मण्डपे शैलभुवो मुहूर्तमतिष्ठदीशानमनुस्मरन्ती। पुरारिसंसेवनपुण्यभारैरासादितैः स्पन्दितुमक्षमेव ॥ १०२ ॥ तदनु गदनाभियातिसदनादधिगम्य निजनिकेतनमनुमेयमध्यमा स- फलभूतसमुदायागोदसमर्पणकोविदमतिमात्रविशदगोत्रैकमण्डनमकुण्ठतर• वृपप्रचारमात्मनेतरमपरमिय ताराधिपशेखरमाराधयामास ।

·यात्राप्रबन्धः।
.
इत्यादिनियमवातविध्याहितमहोत्सवा ।
दिनानि कतिचित्साध्वी निनाय निमिपं यथा ॥ १०३ ।।
अथ कदाचिदखिलजनतापातिरेकसमापादनदुरितपरिणतेरिव परि.
क्षीणतामुपेयुपि वासरायुपि, नवकुसुमसंभृतकमलिनीपरिरम्भजन्मनो दु.
प्कृतस्येव निष्कृति विधातुमाचरति चरमसिन्धुसलिलावगाहनमरविन्दिनी-
पतौ, रविपतनवेगदुरापमृतनीरवाराकरोदरकुरुविन्दकिरणसंदोह इव वरु-
णहरिदन्तरालमुपरुन्धति संध्यारागे, संध्यानलकीलचुम्बितव्योमाटवी-
धूम इव धरणीमण्डलमवकुण्ठयति तिमिरपण्डभावितेजःप्ररोहपटल इव
समुन्मीलति दीपिकाजाले, नटनकेलीविहितोद्यमरजनीनर्तकविमुक्तपुष्पाक्ष.
लिनिकर इव गगनमश्चति तारकापुजे, सकलदिक्चक्रवालसमाक्रमशीलत.
मिस्रकोपादिव पाटलवपुषि विजृम्भमाणे विभावरीकुटुम्बिनीबहुलान्धका-
रपरिपन्थिविनयवीततन्द्रस्य चन्द्रमसो यशवृन्द इव भुवनमानन्दयति म-
रीचिकन्दले, प्रयातैकयामायां त्रियामायामासादितनिद्वारसानुभूती परि.
तरि तदीयपदसदेश एव पतिदेवतेयमाशयनिवेशितपश्यदलीकचरणा
सुप्वाप।
द्विगुणीकृतदोलतोपधाना तरुणी स्थण्डिल एव सा शयाना ।
निजनेतरि निद्रयोपगूढे विदधानेव रुपं तदा व्यलासीत् ।। १०४ ।।
ततस्त्रियामासमये तरुण्याः पुण्येन साकं परिपाकभाजि ।
अगेन्द्रकन्यापरिणीरमुष्याः स्वमे स्वयं लोचनगोचरोऽभूत् ।। १०५ ॥
उच्चावनानां जगतामुपरि स्थितिमानपि ।
भद्रासनवरं किंचिदध्यासीनः सहोमया ॥ १०६ ॥
मौलिमन्विच्छतो वक्रान्मरालस्य परिच्युतम् ।
म्गृणरम्पस सम प्रमागम, पहर १४०
संनिभदलिके किचिचञ्चदमिशिसाङ्करम् ।
पतंसेन्दुसुधालोभवलजिहमिवेक्षणम् ॥ १०८ ॥
कात्यायनीमुखाम्मोजनेत्रोत्पलविकासिकः ।
मालोकः प्रफदीकुर्वनश्णोरफॅन्दुरूपताम् ॥ १०९॥

·काव्यमाला। सहजश्वेलसौहार्दादधिगत्य गलान्तरम् । निःसरन्तीमिव सुधां दधानः स्मितचन्द्रिकाम् ॥ ११० ॥ केलीपरवशां मूनि गङ्गामसहमानया । कण्ठे गाढमिव लिप्टः कलिन्दगिरिकन्यया ॥ १११ ।। कस्तूरिकाभिरालिप्य कंधरामितराङ्गके । परागैरिव कापूरैः परिक्लप्तानुलेपनः ॥ ११२ ।। मनोवागपरिच्छेद्यमहिनि स्वस्य तादृशे । विश्वविसम्भणायेव तन्वन्परशुधारणम् ।। ११३ ॥ द्वीपिचर्माम्बरालोकत्रासेन मुकुटीविधोः । निष्फान्तमिव सारङ्गमुद्रीवं धारयन्करे ॥ ११४ ॥ आगतं गिरिजोत्सङ्गादक्के कृत्वा पडाननम् । फराकृष्टजटाजूटखण्डेन्दुमुपलालयन् ॥ ११५ ॥ विततार विभूषणाहिमौलमणिमादाय गृडस्तदा नताङ्गबै । सुरनाथदिशे सुमेरुपादिहरारम्भ इवारविन्दवन्धुम् ॥ ११६ ॥ तादात्विकीभिः प्रमदातिरेकतरङ्गिणीवीचिपरम्पराभिः । नीतेव कुत्रापि सुमध्यमाया निद्रा सहैव क्षपया व्यरंसीत् ।। ११७ ॥ तथा हि । भूपामणि दत्तवतः पुरारेथूडामणी स्वार्पणशयेव । शनगलत्यम्परतो जहास प्राचीदिशा पाण्डुरिमापदेशात् ॥ ११८ ॥ घनकजलकर्दमापदेशान्मलिना मन्दिरदीपवतिरासीत् । प्रमथाधिपति विहाय देयं प्रतिभेव श्रितदेवतान्तराणाम् ॥ ११९ ॥ दिशि सांध्यरागमपदिश्य हरेः समये समेधयति वहिशिखाम् । भयसंवृताः प्रतिदिशं सपदि व्यघटन्त संतमसगन्धगजाः॥१२० ॥ अन्य सरकाराक्षसण पनि विहायापालभारियल्टाम् । वर्णान्तरन्यासकृते ममार्ज कालाभिधानः किल कोऽपि बालः ॥१. क्षणदायां प्रयातायामपि तस्या मृगीशः । सा दिनारम्मवेलैय क्षणदा समवर्त ·यात्राप्रवन्धः। अनन्तरमरविन्दलोचना सरयमुस्थाय समाचरिततीर्थाभिपेचनविधिर- पर्णासखवितीर्णमणिसदृक्षतामिव परीक्षितुं प्रभातसमयवणिजा विभावित- मम्बरमणिं प्रणिपत्य कृतकर्तव्यकलापा खापावसरविलोकितशोभनोदन्त- भाषणैः प्राणबन्धुमानन्दयामास । प्रासादमासेदुपि नीलकन्धरे दुरन्तसंतापभिदाधुरंधरे । दधार गर्ने तनयं धरेव सा करीरमत्युन्नतवंशवृद्धये ॥ १२३ ॥ इति श्रीसमरपुंगवस्य कृती यात्राप्रवन्धचम्पूकाव्ये प्रथम आवासः । 9 द्वितीय आश्वाराः । दिनेषु यातेपु ततोऽमितेषु पचेलिमे तादृशि भागधाये । वामालका व्यक्तमुवाह गर्भ निधानमम्मोनिधिमेखलेव ॥१॥ सा कृशाही शरीरेण शरकाण्डविपाण्डना । अत्यशेत दिशं प्राचीमत्यासन्नविधूदयाम् ॥ २॥ आहादकारिण्यखिलाजानां जैवातृके जग्मुपि गर्मसीमाम् । प्रत्यमलोध्रप्रसवाभिराममवाप सा रूपमपश्चिमेव ॥ ३॥ उदरे किगप्यमृतमुत्पलेक्षणा तपसार्जितं तनयनाम रिमती । अतिसौहितीमधिगतेष भोजने विमरांबभूव विगतादरं मनः ॥ ४ ॥ धृत्वान्ययायामरणा स्वगर्भे दधौन सा प्रागिव मण्डनानि । आसक्तिरर्थेपु शरीरभाजां विशिष्ट वस्त्वन्तरलम्भनान्ता ॥ ५॥ हन्त मध्यमपरिष्करणाहै वंशरलवरभूषितमासीत् । इत्यसोढवदिवाननि तस्याः श्यामिकाश्चितमुखं स्तनयुग्मम् ॥ ६॥ कुलाइरादर्शनखेदजन्मा चामधुशे कविवर्णभारः । गर्मोदयामोदभुवः प्रसादागीतो न भेजे कुचभूधरापम् ॥ ७॥ साधयिन्सेदमिथ्यात्वमर्दयन्मध्यशून्यताम् । अर्भको गर्भगस्तस्या निर्ममे संमदाद्वयम् ॥ ८॥ १.'माता' इति पाटः, ·१८ काव्यमाला। काय जहौ गर्भगते कुमारे क्लग्नमस्या इति किं विचित्रम् । समृद्धिमाधातुमकिंचनेषु संतानशाखीव स हि प्रवीणः ॥ ९ ॥ अल्पानामपि च महत्त्वमाशु दातुं सर्वेषां प्रकटयितुं च सूक्ष्ममर्थम् । निष्णातं पृथुकमवोचदस्य योगात्तन्मध्यो धृतमहिमप्रकाशभावः॥१०॥ वामभ्रुवो मध्यवलित्रयाभ्यां किं व्यत्ययेन स्वगुणौ दधाते । आद्यं यवत्राजनि दर्शनीयं परं तु वीक्षापदवीमहासीत् ॥ ११ ॥ विद्यानिधाने सविध विभूपयति ताहशे । अतिहर्षादिव जही नाभिरस्या गमीरताम् ॥ १२ ॥ भक्तिमात्मनि विधास्यतः शिशोः पालनाय परमभ्रगगया। स्थापितेव यमुना तदन्तिके रोमराजिरकुचन्मृगीदृशः ॥ १३ ॥ विरलाभरणं विपाण्डवक्र निवलीमङ्गदरिद्रमध्यभागम् । मलिनीकृतचूचुकं मृगाक्ष्या वपुरासेचनकं बभूव मर्तुः ॥ १४ ॥ जठरविहरमाणमाणवगुणानुसारिः परमाणुमध्यमाया बभूवुरध्यवसायाः। व्याहतु मृदुलाक्षरामपि गिरं वैक्लव्यमुद्रावती साटोपं विवरीतुमैहत वधूः सर्वाणि शास्त्राण्यपि । सदाशक्तिभरापि चत्वरगतिक्रीडासु वाराणसी- पूर्वाणि स्पृहयांचकार चरितुं पुण्यानि तीर्थान्यहो ॥ १५॥ पाणिर्वभार किमपि प्रसवापनाये ग्लानि द्वितीयकुसुमग्रहणेऽपि यस्याः । सा बिल्वपत्रनिकरैः स्वकरोपनीतै- रीशानपूजनमियेप मुहुर्विधातुम् ॥ १६ ॥ किमगरागेषु परिस्क्रियासु वा तवेष्टमालीति घवेन सा रहः । कृतानुयोगा निजगाद काहिती विभूतिरुद्राक्षमणी विलासिनी ॥ १७॥ प्रियमभिलपितोपहारशीलं निजहृदये नितरामघच साध्वी। उदरविहरदर्भकोपलम्मव्यतिकरलोमयशादिव प्रविष्टम् ॥ १८ ॥ अथाध्युषितकेसरिण्यहिमभासि मेषं गते फलायति तुलाधरोदयगुपेयुपि सामिनि ।

·यात्राप्रबन्धः।
स्वतुजुपि वाक्पतौ मकरभाजि मित्रात्मजे
शुभैकजनने दिने सुतमसूत शातोदरी ॥ १९ ॥
सिंहिकातनुभुवा सह योगः सांप्रतं मृगपतेरजनीति ।
स्पर्धमान इव पुत्रमुदारं प्रत्यपद्यत स पूरुपसिंहः ।। २० ॥
तस्योदये दातुरवाप लाभं बुधो न तत्पुप्यति विस्मयं नः ।
स्वयं कुजन्मापि धनाधिनाथो भूत्वा स रामामधिगम्य रेमे ॥ २१ ॥
विशङ्कय पृथुकाचतो निजनिकारमास्तां तदा
कविः स्वमबने हरि शरणमेतु तेजोनिधिः ।
अजाश्रयणतत्परो भवतु स द्विजाघीश्वरः
कुलीरसदनान्तरं कथमसी जगाहे गुरुः ॥ २२ ॥
निजहृदयकण्टकायमानकुमतमण्डलीसमुद्धरणनिपुणविद्वदवतरणामोद-
समासादितप्रसादशालिनीनामाशाविलासिनीनां मुखसरोजनिःसृतो निधा-
सविसर इव सहजतुषारसौरमासारतुन्दिलो मन्दमन्दमस्पन्दत गन्धवाहः ।
अथारविन्दोपममायताक्षं सुताननं सुन्दरमीक्षमाणा ।
तपांसि सर्वाणि तदात्वहर्षे प्रसूरपर्याप्ततमानि मेने ।। २३ ।।
क्षणगीक्षणमुद्रणां तदानीं न विमुञ्चन्नयमको व्यलासीत् ।
निजसूतिविलम्बखेदिताया वदनं मातुरवेक्षितुं विलक्षः ॥ २४ ॥
मुकुमारपाटलकरं निजोदरादुदितं वितीर्णजनलोचनोत्सवम् ।
अरुणं तमाभुवि पङ्कजेक्षणा दधती पुरंदरदिशेव सा घमौ ॥२५॥
निहिताः पुरतो निविष्टदीपाः शुभयष्टीरपदिश्य सूतिगेहे ।
अभजन्फणिनो नु रत्नचूडा हरभूपाहिमणेरमुं विवर्तम् ॥२६॥
अथ तदानीमहरित इव मालावेदनकुतूहलमन्यरेतरपुरंभिकुलसंज.
ल्पितः, पापित इस नानाविधदानविलाः, कोरफित व विविधराजयोग.
विमानकरीसान्तिकलोकसूकायलिमिः, फलिव इव द्विजाशीर्वचोमिविशेष-
रोपमपि मधुजनमानन्दमनयत तनयोत्सवः ।
गुरुरादरादय कुमारमैक्षत प्रमथाधिनाथमिय यालताजुपम् ।
रुस्टरसंवदनदवासनारुतगष्टियन्धविलसत्कराम्युजम् ॥२७॥

·२०
काव्यमाला ।
प्रागेव कण्ठनिनदैः श्रवणामिरामै-
रावेदितामथ विलोचनलोभनीयः ।
आनेडितामवयवैरथ भाग्यवत्तां
निर्धार्य तस्य जनको नितरां ननन्द ॥ २८॥
स क्षोणीविबुधो मन्ने रक्षोनिरसनक्षमैः ।
पूतजन्मभृतस्तस्य जातकर्मविधि व्यधात् ॥ २९ ॥
असौ पुनरवनीसुरकुमारको मुहुः समाराधयिष्यति मामिति हृष्य-
न्मना इव दमुना हविर्गहणकर्मणि तत्क्षणं प्रदक्षिणावर्तशिखः प्रणनत ।
तस्य वाधूलसंतानतपःसमुदयाकृतेः ।
धर्माभिधानकरणात्पितृभ्यां दर्शितौचिती ॥ ३०॥
नयनायुधनर्मगेहमेतत्परिपाल्यं भवतीति शार्जिणेव ।
वहति म निवेदितं स धीरो हृदि पञ्चायुधभीषणं मनोज्ञम् ॥ ३१ ॥
अमृतं नभःसरित एव सूनवे दिशति स सा धृतमुरोजकुम्भयोः ।
स विहाय वारि सकलं कथं भवेत्परथा तदेकभजने कृतादरः ॥ ३२ ॥
साधुसंघटितमुष्टिबन्धनं प्रत्यहाश्चितपयोप्रतक्रियम् ।
आत्मसूनुमसकृत्प्रसूर्मुदा पश्यति स्म शिशुभावदीक्षितम् ॥ ३३ ॥
कलिना मलिनीकृतां पदाम्यामवनी स्पष्टुमवेक्षितुं च दृष्टया ।
धृणया मुहुरुद्यतातिरासीदपि चोत्तानशयः स पूतजन्मा ।। ३४ ॥
कुत्रापि धामनि कुलादिसुतासनाथे
दृष्टिं मुहुस्तरलतारहितां निधातुम् ।
अभ्यस्यतेव पटुताममुना व्यलोकि
निष्पन्दपक्ष्मनयनेन निशि प्रदीपः ॥ ३५॥
मातृवहिकुचमञ्जरीभृतां माकरन्दलहरी घयंधयम् ।
पाणिपङ्कजवनीपु योपितां खेलनं व्यधित बालपट्पदः ॥ ३६ ॥
जनकः कृतजानुयानकेलिं तनयं वीक्ष्य तमादरोत्तरमः।
चतुरश्चरणानिधाय घाभ्यां विहन्तं कृपमेव मन्यते स ॥ ३७॥

·यात्राप्रवन्धः। २१ . जानुद्वयीचङ्कमणकमेपु रतस्थलीलक्षितमात्मबिम्बम् । हस्तेन संताडयति म सोऽयमात्मीयसाम्यासह एव बुद्धया ॥३८॥ पश्चपाण्यथ पदानि निघातुं प्रस्खलच्चरणपल्लवमेषः । प्रारमन्नपरमस्फुटनीयद्वर्णवल्गुतरमप्यभिधातुम् ॥ ३९ ॥ अजनि खुरलीकेलिस्तीर्थाभिधावनकर्मणि त्रिचतुरपदन्यासक्रीडैव तस्य गृहाङ्गणे । फणितिरभवन्नान्दी स्पष्टेतराक्षा]मञ्जला विबुधहृदयमाहिव्याहारनाटकनिर्मिती ॥ १० ॥ तन्वीपयोधरपयःकणिका निपत्य तस्याभिरूप्यजलधेर्मुखशुक्तिकायाम् । मुग्धद्विजारततिव्यपदेशशालि- मुक्तात्मना परिणति किल बिभ्रते स्म ॥४१॥ तस्यालकमकरकुण्डलपद्मराग- मन्दस्मितद्युतिभिरुन्मिपितां त्रिवेणीम् । पित्रोरजसमविगाह्य मनोचिषादं तत्याज संसृतिपथभ्रमणोपजातम् ॥ ४२ ॥ अयं पुनरवनिनिलिम्पशावकः शुभसमयनियूंढचूडामहलो निरङ्कुशवि- हारकेलिनिर्माणतरलमानसं समानवयःसनाथमाणवमनःसभाजनं खेलनाप- हतगृहोपकरणायासितवामालकाजनं वचनसीनातिलछितकुतूहलं कौमारम- मजत । सधीचीनकुमारकैरमिवृतश्छात्रायमाणैः स्वयं शास्तव्याकरणामिनीतिमकरोदारोपिताचार्यकः । काशीति त्रिदशापगेति कलयन्विश्वेश इत्यप्यसौ केल्यामाकलयति म पांसुषु पुरीं शैवालिनीदेवताम् ॥ ४३॥ क्रीडां विधाय पृथुकैहमापतन्तं कान्तं क्षगातलरजोमरदूषिताङ्गम् ।

·२२ काव्यमाला। आरोप्य वक्षसि कुमारममुं करेण खिन्नं तदीयवदनं जननी ममार्ज ॥ १४ ॥ हरस्तुतीनां गुरुकीर्तितानामनूक्तिभिः प्रीणितया जनन्या । प्रदिष्टमिष्टं लभते स बालः सहैव गण्डस्थलचुम्बनेन ॥ १५ ॥ कुशाग्रबोधो गुरुणा ततः सकृत्प्रकाशितां वर्णपरम्परामसौ । मनोऽप्यनाविष्कृतमस्स किंचिन्महीसुराग्रेसरसूनुरग्रहीत् ।। ४६ ॥ पुनः पुनभूमितले स बालो वर्णावलीविन्यसनं व्यतानीत् । विधाय शङ्के बहुधा परीक्षा पश्चाक्षरीसंग्रहण प्रणेतुम् ॥ ४७ ॥ अन्वितानि शुभस्पर्शेरन्तरूप्माञ्चितान्यपि । व्यञ्जनानि बटोर्जिला सस्वरं समसेवत ॥४८॥ तदनुः निटिलेक्षणाभिधामुपदेक्ष्यमाणमत्राधिदेवतामिव विभावयितुं कुबेरदिशामासेदुपि वासराधिपती भूसुरापत्यमिदमध्यापयितुमिव फला- कलापमहाय संगृहति द्विजाधिराजे निजापचितिमागामिनीमिव परिग्रही- तुमाविष्कृतप्रकाशातिरेकेषु कविगुरुपुरोगेपु समागते च शिवतातिदिने जनक एष कृपानिधिरेनमुपानयत । स निर्मलात्मा गुरुणा समाहितं त्रयीनिदानं तदवाप्य वारयम् । अशोभत खैरमभीशुमालिना शशीय संचारितमंशुमण्डलम् ॥ ४९ ॥ स यज्ञसूत्रच्छलतस्त्रयीमधान्मुखस्फुरन्मात्रसमावृतक्षमाम् । पराभिनारप्रतिपादनाविला मृपेतरोक्तिं च मृगत्वचो मिपात् ॥ ५० ॥ तवादशी गामिव तातदत्तां पातुं नियन्तुं च स बालवर्णी । पाणी द्घाति म पलाशदण्डं भौजी कटीसीमनि मेखलां च ॥५१॥ शशिपाण्डरेण समिदमिमसना विहितास्त्रिपुण्ड्रविततीरयं प्रति । प्रथमागमे गिरिशभक्तिसंपदो रचिता इवाप(ह)रत रशवल्लिकाः ॥५२॥ कल्लोलिताद्धजनकर्मविलम्बनेन कोपादिव प्रकटगुम्फितशोणमावे । संप्रीणयन्निव मुहुश्चरणारविन्दे पित्रोरवन्दत कृती प्रवदनिजास्पान् ।। ५३ ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
उपसंग्रहणछलादसौ युगलेनात्मकरारविन्दयोः ।
स्वकृते बहुतीर्थचारिणी किमु पित्रोः समवाहयत्पदे ॥ ५४ ॥
दापिष्ठमायुस्तनये निधातुं प्रकाममिच्छामरितेन पिना ।
अस्य छुतालंकृतिमौलि नाम प्रायुज्यत प्रत्यभिवादनेषु ॥ ५५ ॥
समाश्रितस्वामिसरोजनावं कुमारमेनं गुरुकर्णधारः।
प्राचीनवाणीकुहनापयोधेः पारं मितैरेव दिनैरनपीत् ।। ५६ ॥
वाक्यविवृण्वती भावं वल्गुखरपदक्रमैः।
फण्ठमेतस्य सुदृढ़ कान्तेव श्रुतिरमहीत् ॥ ५७ ।।
अपि अस्य निपुणदेशिकोपदेशसलिलविमलीकृतमतिरहिराजवच-
नकुटजाटवीनवजीमूतमालिकां साहित्यवाहिनीपतिशीतद्युति कौमारिलव-
चोरसालकुसुमाकरश्रियं निगमान्तकुमुदिनीधवदिवसान्तसमयलक्ष्मीमक्षच-
रणपक्षराजीवतापनरोचिश्छटा प्रोटिमादीकत ।
कवियाचस्पतियुधाः फलयापि न तत्समाः ।
मूढता मुहुरेतेपामापतत्यनियत्रणा ॥ ५८ ॥
निःसीमपश्यनिटिलानुभावप्रकाशनं मत्युपकारयन्ती ।
स्वशीलिनः संततमस्य मोदं वेदादिविद्याविततिय॑तानीत् ॥ ५९॥
अस्स पुनरभ्यस्यतः कला गुरुतर्कनिवासजनुषमुरुतरशमसहमान इव
शनः निरपसरति शेशये सकलफलाधिकारसहकारिचाटतापनोदपरिणतं
क्रोधमपनेतुकाम इव कामरिपुनरणपरिचरणोपकरणानां करणानामतिनिपु-
णिमानमुपपादयनवतरुणिमा पुरसोदकुममायुधमसेवत ।
समजनोचितवस्तुविवेचनं समभिलप्य किमस्य विलोचने ।
प्रवणयोरवकर्णितशास्तयोः सविधभूमिमभूपयतानुमे ।। ६. ॥
फलितम्यहमेव कालकण्ठसितिपर्याप्ततमावकाधमावे ।
अदसीयहृदन्तरालमासीत्परिणादातिशयमणीवशोमम् ॥ ११॥
पालोऽयमानानुविलम्बिमारालोकि होकरतिरूपशाली ।
आराधनः प्रीगनमात्मराम्रोः फर्नु क्षिती काम वायतीर्णः ॥ १२ ॥

·काव्यमाला। तदनु द्विजकन्याया धन्यायाः सदृशैर्गुणैः । संतानसंपदे तेन पाणिमग्राह्यत्पिता ।। ६३ ।। पार्श्वभूषा मवानीव पद्मेव हृदयंगमा । सरखतीव सा गुख्या भर्तुरासीत्पतिव्रता ॥ ६४ ॥ अजायत तयाक्रान्तममुप्य हृदयं तथा । यथान्तरं न विन्देरनीपदप्यन्ययोपितः ॥ ६५ ॥ शुभलक्षणशोभिन्या भावनापरिशुद्धया । पुरंध्या सोऽरुचद्वेदः पूर्वमीमांसया यथा ॥ ६६ अहो महीसुरभुवो महाभागस्य भागधेयपरिपाकः, यदेष मदनगज- राजमदभेपजे रजोमरविजृम्भमाणमातरिश्वनि विषयमृगतृष्णिकाजलविमा- बनोप्णसमये तमोविकारसंपादननिशावतारसंपदि कुपथावगाहघटनहरि- न्मोहगौरवे पटुतरविवेकिशाखिपाटनविधानहस्तिनि तत्ताशि वयसि वर्त. मानोऽपि भगवति मृगाङ्कशेखरे समनोनदीललामनि सुदतीमयार्धविग्रहे महती भक्तिरजनि । चन्द्रमसि चन्दनतरौ सुहगाश्लेपे सुधाशुभूपे च । लिपति न कस्य चेतः कठोरसंतापकन्दलीहरणे ॥ ६७ ॥ अनूदमसितो मन्लेरशीलितपडक्षरः । अपूजितपुरारातिरभुङ्ग न कदाप्यसौ ॥ ६८ ॥ आगामिनामनवैरिमेये हृदम्बरालम्बिनि हर्पवृष्टचै । पौषैकहेतुं पुलफाकुराणामभूपयद्गात्रमसौ विभूत्या ॥ ६९ ॥ नदी महोदं शिशिराशुरेसा वाताशनेन्द्रं यजनं च भूतैः । वाम्छन्स पञ्चाक्षरमप्रलक्ष्यादाचष्ट तद्वाचि पदादिवर्णान् ॥ ७० ॥ शंभोरजलं जलगन्धपुप्पैराशावनालेपनमण्डनानि । आत्मीयतापत्रितयापनीति विधातुकामः स कथं व्यतानीत् ।। ७१ ॥ अन्नमर्पितमगात्मजापतेरस्तुतं प्रतिनिलिम्पमोननम् । अद्भुतं सदनिवेदितं त्यभूदोदनोऽयममुनेव सेवितः ॥ ७२ ।।

·. यात्राप्रवन्धः। . सरिद्वतंसस्य जलाभिषेको बालेन्दुमौले प्रसवोपहारः । स्थाकि मुदे तस्य कृते मयेति समादि(घि)दम्भादकरोत्स चिन्ताम् ॥ ७३ ।। भक्तेषु प्रमथपतेः पदार्चनायां पर्याप्त बलिसुतमेष मन्यते स्म । पौलोमीपरिवृतमुत्सवावलोके व्यालेन्दु विविधगुणप्रशंसनेषु ।। ७४ ।। चेतोनिविष्टस्य सितांशुमौलेः परिच्युतं मौलिपदात्वगर्भे । प्रालेयधामानमदच्छ(श्छ)लेन प्रासूत धन्या भवनं कु(क)लानाम् ।। ७५ ॥ अनिशं गिरिशातिवादशीलं परमेष्ठी किममुं प्रणेतुकामः । अपदिश्य घटीभवादिसर्गान्पठिमाभ्यासविधि परं वितेने ॥ ७६ ॥ किमेप नन्दी शिवधर्मवक्ता किं वा कुमारः श्चितनीलकण्ठः । आहो मुरारिः कृतघटिरीशे पार्थोऽथवा पाशुपताभिमानी ! ७७ ॥ एवमुत्प्रेक्ष्यत जनैरेधमानकुतूहलैः । बाल एव परां कोटिं शिवभक्तेः श्रयन्नयम् ॥ ७८ ॥ अपि सकलाविदोऽभूदर्थत्रयमेव चिन्तनीयं मनसि । मोहोचाटनमूलिका तनुभृतां मुक्तयगना कारणा दृती भाग्यवतामधर्मफलमस्तोमावसादस्थली । लीलाताण्डवशालिका पशुपतेर्लक्ष्मीमणीपेटिका कसिमअन्मनि लोचनातिथिदशां गाहेत वाराणसी ॥ ७९ ॥ कैवल्यामृतकन्दली वसुमतीकान्ताप्रसूनस मौलिक्षौमपर्टी हरस्य हिमवन्मातशुण्डालताम् । स्वर्गारोहणमार्गमौक्तिकशिलासोपानपारम्परी भाग्यैरभ्यधिका जना भगवती पश्यन्ति भागीरथीम् ।।८०॥ सुखनिधिमपहत्य गायया स्वयमतिसंनिहितोऽप्यलक्षितः । सुष्मृतिभिरधिकाशि गृह्यते श्रुतिकथितः स हि तस्करामणीः ॥ ८१ ॥ अकषयच सच्छात्रान् । तीर्यायगाहसितिकल्पनायाम विधी वा यदि योऽमिलापः । नदीपु गहां नगरीषु फाशी देवेषु विश्वेश्वरमाभयध्वम् ॥ ८२ ॥ जिज्ञासवे श्रुतिशिरोनिकरान्प्रवक्तु- मादी यदक्षरमुपाददते महान्तः ।

·. काव्यमाला। श्रोत्रे तदेव विनिवेद्य जगान्भवाब्धे. रुचारयन्तगुपधायन विश्ववन्धुम् ॥ ८३ ॥ अधिकाशि देशिकानामवतंसगणितमेव सेवध्वम् । यो रहसि किंचिदक्षरगुपदिश्य जनान्करोति सर्वज्ञान् ॥ ८४ ॥ अथ भक्तिवशादमुप्य काशी प्रति यातुं स्पृहयालुचेतसोऽपि । अगवजनकाभिपद्मसेवानियगातिक्रमभीतिरन्तरायः ।। ८५ ॥ असौ पुनरात्मपितरावेव महीधरापत्यकुसुमात्रशासिनौ तदधिवासवसुम- तीमेव सुरस्रवन्तीमनुचिन्तयन्यथोदितसमयविधेयनियतकार्यपरायणमनाः सूर्यनारायणसमरपुंगवाभिधानाभ्यामसमानविनयधुर्याभ्यां सौदर्याभ्याम- श्रान्तरचितचरणारविन्दपरिचरणो निरवधिस्नेहपरिवाही जनकविहिताभि- लपितकर्मा सहधर्मिणीप्रणीतसमधिकानुरोधविधिरतिमहान्तमन्वभूदानन्दम्। सौभागिनेयः स तदा शोभायै श्रुतिसंपदाम् । सेक्त शिवाकल्पकल्पमप्पय्यदीक्षितम् ।। ८६ ॥ पुस्तककरा बुधावलिररुचद्वयाख्याकृतः पुरो यस्य । पटुवामुखप्रवाहप्लवनावष्टब्धपोतफलकेव ॥ ८७ ॥ निन्दति मकरन्दरसं न्यछुरुते शर्करां पयो जयति । मोचामदमाचामति वाचामधिपस्य वैखरी यस्य ।। ८८ ॥ यन्मुखविगलद्वामुखसुरपुरतटिनीजडीकृता विदुपाम् । फणितिर्दन्तपटाभ्यामजीघटगाढमात्मसंवरणम् ॥ ८९॥ वादिमतपुण्ड्याटीनिप्पीडननर्मयुक्तियन्त्रेण । भुवि यः सृजन्नजृम्भयदवदातं ख्यातिफाणितबातम् ॥ ९ ॥ यस्य च मनीषिणामग्रगण्यस्य शिविकाग्रसीमनि वैतालिकवदननिःसृता सरस्वती शश्वदेवमश्रौपम् । दुरभ्यस्तविद्यालयेनापि केचिएरन्तागहन्तामयन्तां कृतं तैः । प्रशस्ते कवित्वे समस्तेऽपि शास्त्रे भवत्यप्पयज्यावतंसात्कृती कः ॥११॥ रे रे मुञ्चत धावनानि विमताः सेवध्वमधिद्वयी- मप्पय्याध्यरिणो घटेत भवतामेतत्प्रसादस्तदा।

·यात्राप्रवन्धः । २७ तुप्यन्त्यक्षिगतेष्वपि प्रपतनात्सन्तः समृद्धागसः काकस्यानतिकारिणो हि दयते किं नो रघूणां प्रभुः ॥ १२ ॥ यश्च सफलविपश्चिदावलिधुरंधरो वसुंधरोलधनजधालशोमापिचण्डिले- यशोमण्डलैरजगईदभिनवकेतकबहेम्, अवनीवलयानन्दसंदायकविलासकैर्गु- णविलासैरजिहिपदम्भोजदुर्हदम्, तिवेलकलितसपर्यापरिचर्याभिप्रीणदगरा- जकन्यकाप्रणयिनम्, अचलगुहाविहरदिगरिपुगर्जितोजितप्रणादैवोदविनोदै- रततक्षदहितविबुधदाक्ष्यम्, अनवरतायातयाचकप्रियंकरणैर्वितरणैरचकम्प- दशेपदातृयशःस्तम्भम्, अशिपझेरहसेवाहेवाकमण्डलितान्पण्डितानललङ्घ- दागमसागरसागरसंघम्, अनवद्यविद्याविशेषभूपणमालूपया मनीपयाचचर्च- दमरगुरुगर्यम्, यस्याजसमुदिस्वरेण हविपाक्रान्ते दिशामन्तरे तस्तम्भे कुमुदायेन चशे ताराधिपच्छायया । ससंसे शरकाण्डपाण्डुरतया गम्ले मरालश्रिया वभ्रंशे विसकान्तिभिर्विजगले डिण्डीरखण्डांशुभिः ॥ ९३ ॥ यत्कीर्तिप्रकरद्विपस्स विहतिस्थानं जगन्मण्डलं घण्टे चण्डमयूखशीतकिरणावालानगदीश्वरः । कक्ष्या व्योमतरङ्गिणी बमथवस्तारागणाः सप्तधा निर्मुक्ता मदवारिनिरपरीवाहाः पयोराशयः ॥ ९४ ॥ फर्णः श्रीचिमबोम्गक्षितिपतिरभितो लम्भयन्शातकुम्भ- स्लोमं हेमागिषेकप्रणयनसमये यस्य मूर्ति प्रशस्याम् । रेने श्रीरङ्गराजाध्वरिपरकलशाम्मोपिलन्यप्रसूते- विद्याफल्पद्रुगस्य स्वयगिय कलयजातरूपालवालम् ॥ ९५॥ नीलकण्ठमतनिर्वहणोकादुक्तिवृष्टिमुपलभ्य तात् । ईशयोग्यमयमाशयभूमौ घोधमालिभरमेषयति ला ॥ ९६ ॥ अहो विवुधयर्गाय सकलाः सफला अपि । दिशानिशमेतामिहिजाधिपतिरेधत ॥ १७ ॥ भी सीममरसुंगाना यामागे द्वितीय भाभागः ।

·काव्यमाला।
तृतीय आवास ।
शक्तिमस्माभिरूपस्स सकलागमशोधने ।
पर्टीयसीमिवामृप्यन्प्रादुरास मधुस्तदा ॥ १ ॥
मध्येवन भूरिदिनोपजातमौनव्रताना कलकण्ठयूनाम् ।
समग्रवाग्वैभवसप्रदायससिद्धिहेतु समयो जम्भे ॥२॥
दिनान्यभूवन्नवशीधुनापि विना जनाना मदसाधनानि ।
कदर्पवाहाविजयाङ्कगीतसदर्भनिष्णातशिलीमुखानि ॥ ३ ॥
मधौ मिलत्सपदि कृप्तभावा सीदद्वि तिं शिशिर धरित्री ।
शनै शनैर्यद्विजही वधूना साधारणीना प्रकृति किलेदम् ॥ ४ ॥
वियन्महोदन्वति दक्षिणाशाव्यापारभाजस्तरणेनिवृत्तिम् ।
तदात्ववातानुगुणां ततान सायात्रिक किं समयाभिधान ॥ ५ ॥
शीमा जडिम शिशिरेण दत्तामात्माकृते सकुचितामवस्थाम् ।
दिनानुपूर्वी त्यजति स्म जाते सुखैकहेतौ सुभगे बसन्ते ॥ ६ ॥
सीकर्तुमुवी शिशिरर्तुभूपे विजृम्भमाणे भृशविस्तृतामि ।
गते तु तम्मिन्क्षणदाभिधाभिनिमीलित नीलपटीकुटीभि ॥ ७ ॥
प्रादुर्भवन्ती बहिरब्जिनीना सवर्तिकासहतिरानभासे ।
नीहारवर्षात्ययनिर्णयाय प्रसारिता पाणिपरम्परेच ॥ ८॥
मनो यशीकुर्वति माधयेन व्यक्तीकृते कोकिलपशनादे ।
वली मुधा बालचसुन्दरीणा पटैरिवाश्यत पाण्डुपर्ण ॥ ९॥
सपोनभस्मस्मभयेन फुप्ता त्रासेन नीहारसमायति वा ।
वसन्तविश्लेपवर क्षपाता जही जरत्पत्रमिषेण वल्ली ॥ १०॥
समं पुराणच्छदनैलतानागणूदरीणामतिधैर्यभारम् ।
पालानिले मुष्णति पल्लवेपु मभूव चिचेपु न रागबन्ध ॥ ११ ॥
समीरण चापर कप्तपाण्टुपर्णाशुफार्पणपारवश्यम् ।
यही वलत्पाडयपाणिनेव निवारयन्ती नितरा पकाशे॥१२॥
आरामसीमामधिजग्मुषे नु दातु वसन्ताय गणेग्नरूणाम् ।
प्रयाउगोमुम्मपटोपहारसामागाये ॥ १३ ॥

·यात्राप्रबन्धः।
२९
पर्यायत: पाटलमजरीपु चरन्त्यलीनां पटली चकाशे ।
तत्तन्मधुखादिमतारतम्यविवेचनायै विहितोद्यमेव ॥ १४ ॥
अनङ्गवाणावलिरध्वनीनवान्तेषु शोकज्वलनाकुलेषु ।
निपातजातं किल नीलिमानं निलीनलोलम्बनिभावभार ॥ १५ ॥
माकन्दवाटीपु मधुनतानां कुलं वितेने कलकूनितानि ।
पिकावलेरश्चितपश्चमायास्तानार्यणायेव धृताभिलापम् ॥ १६ ॥
गलन्मरन्दप्रमदाश्च गीतमाकर्णयन्कौकिलमानशाखी ।
शाखाञ्चलेनानिलचञ्चन श्लाघाचलन्मौलिरिय व्यलासीत् ।। १७ ॥
कोशन्तमिन्दिन्दिरपोपलक्ष्यात्पिकारवालोलितया प्रसाद ।
समीरपोतं सहकारवाटी धन्या मधुस्तन्यरसैरपुष्णात् ॥ १८ ॥
सफिक्षिणीकः कलचञ्चरीकैः प्रसूनधूलीपरिधूसराङ्गः ।
अड्डानुपारुह्य दिगणनानां बालानिलः साधु बबन्ध लीलाम् ॥ १९ ॥
वने वने वल्गुगिरा पिकानां कलस्वनाकर्णनकौतुकं वा ।
परागपालीषु परिभमो वा मरुद्विहारेऽजनि मान्यहेतुः ॥ २०॥
पिकद्विजं च स्पृहणीयवाचं मचद्विरेफ च मधुः पुपोप ।
सतो गुणामप्यसतोऽपि दोपासात्या विहीनो न वियतुमीप्टे ॥ २१ ॥
वसन्तलक्ष्म्या वनकेलिभाजो लाक्षारसाः पदपडयो वा।
छिन्नस्य या किंशुकाकैतवन शीतस्य रेजुः सरसैकदेशाः ॥ २२ ॥
पान्यप्रियालस्य भरैकहेतोरपि प्रियालस गुणानभिज्ञाः ।
उत्तानचिचा भृशमुत्पलाक्ष्यो गानविकासं घटयांवगवुः ।। २३ ॥
दृष्टया वधूनां तिलकदुमस्य स्वच्छन्दमासीत्सुमनोविलासः ।
सचेतनानां किमु शम्परारिशरावलीजर्जरिताशयानाम् ।। २४ ॥
निश्वासबातेन नितमिनीनामुद्भावितोपस्थति मिन्दुवारम् ।
अलंचकार श्रयणं यदासां कृतज्ञभावानुगुणः फिलेदम् ॥ २५ ॥
सनमहासाइरनन्द्रिकाणामणूदरीणामनुकुर्वतेय ।
नमेरणागत सम्मितेन जनप निचेन तु विशितेन ॥ २६ ॥

·२८
काव्यमाला।
+
.
तृतीय आश्वासः।
शक्तिमस्याभिरूपस्य सकलागमशोधने ।
पटीयसीमिवामृप्यन्प्रादुरास मधुस्तदा ॥ १ ॥
मध्येवनं भूरिदिनोपजातगौनव्रतानां कलकण्ठयूनाम् ।
समग्रवाग्वैभवसंप्रदायसंसिद्धिहेतुः समयो जजम्मे ॥ २ ॥
दिनान्यभूवनवशीधुनापि विना जनानां मदताधनानि ।
कंदर्पबाहाविजयाङ्कगीतसंदर्भनिष्णातशिलीमुखानि ॥ ३ ॥
मधौ मिलत्संपदि क्लृप्तभावा सीदद्वि""तिं शिशिरं धरित्री ।
शनैः शनैर्यद्विजही वधूनां साधारणीनां प्रकृतिः किलेदम् ॥ ४ ॥
वियन्महोदन्यति दक्षिणाशाव्यापारभाजस्तरणेनिवृत्तिम् ।
तदात्ववातानुगुणां ततान सांयात्रिकः किं समयाभिधानः ॥ ५ ॥
शीमा जडिनः शिशिरेण दत्तामात्माकृतेः संकुचितामवस्थाम् ।
दिनानुपूर्वी त्यजति म जाते सुखैकहेतौ सुभगे वसन्ते ॥ ६॥
खीकर्तुमुवी शिशिरर्तुभूपे विजृम्भमाणे भृशविस्तृताभिः ।
गते तु तसिन्क्षणदाभिधाभिनिमीलितं नीलपटीकुटीभिः ॥ ७ ॥
प्रादुर्भवन्ती बहिरब्जिनीनां संवर्तिकासंहतिरावभासे ।
नीहारवात्ययनिर्णयाय प्रसारिता पाणिपरम्परेच ॥ ८ ॥
मनो यशीकुर्वति माधवेन व्यक्तीकृते कोकिलवंशनादे ।
बल्ली मुभा बल्लयसुन्दरीणां परिवानश्यत पाण्डुपर्णः ॥ ९ ॥
तपोनमवत्प्रभवेन स्कृप्तां त्रासेन नीहारसमायति वा ।
वसन्तविलेपवलक्षपातां जही जरत्पत्रमिपेण बल्ली ॥ १० ॥
समं पुराणच्छदनैलतानामणूदरीणामतिधैर्यभारम् ।
पाठानिले मुष्णति पाठवेषु यभूव चितेपुच रागबन्धः ॥ ११ ॥
समीरणं चापललप्तपाण्डुपर्णाशुकार्पणपारवश्यम् ।
पल्ली बलस्पालवपाणिनेव निवारयन्ती नितरां नकाशे ॥ १२ ॥
आरामसीमामपिजमुपे नु दातुं सन्ताय गौतरूणाम् ।
प्रयासकोसम्मपटोपदारसनायगागामीभूये ॥ १३ ॥

·यात्रापबन्धः ।
पर्यायतः पाटलमञ्जरीपु चरन्त्यलीनां पटली चकाशे ।
तत्तन्मधुस्खादिमतारतम्यविवेचनायै विहितोद्यमेव ॥ १४ ॥
अनङ्गवाणावलिरध्वनीनवान्तेषु शोकज्वलनाकुलेषु ।
निपातजातं किल नीलिमानं निलीनलोलम्बनिभाइभार ॥ १५ ॥
माकन्दवाटीपु मधुव्रतानां कुलं वितेने कलकृनितानि ।
पिकावलेरश्चितपञ्चमायास्तानार्पणायेव धृताभिलापम् ॥ १६ ॥
गलन्मरन्दप्रमदाथु गीतमाकर्णयन्कौकिलमानशाखी।
शाखाञ्चलेनानिलचचरेन श्लाघाचलन्मौलिरिव व्यलासीत् ॥ १७ ॥
कोशन्तमिन्दिन्दिरघोपलक्ष्यात्पिकारवालोलितया प्रसाद्य ।
समीरपोतं सहकारवाटी धन्या मधुस्तन्यरसैरपुष्णात् ॥ १८ ॥
सकिङ्किणीकः कलचच्चरीकैः प्रसूनधूलीपरिधूसराङ्गः ।
अङ्कानुपाखर दिगजनानां वालानिल; साधु बबन्ध लीलाम् ॥ १९ ॥
वने वने वल्गुगिरा पिकानां कलस्वनाकर्णनकौतुकं वा ।
परागपालीषु परिभ्रमो या मरुद्विहारेऽजनि मान्यहेतुः ॥२०॥
पिकद्विजं च स्पृहणीयवाचं मतद्विरेफ च मधुः पुपोष।
सतो गुणानप्यसतोऽपि दोपाञ्जात्या विहीनो न विवेतमीटे ॥ २१ ॥
वसन्तलम्या बनकेलिभाजो साक्षारसाः पदपरयो या।
छिन्नस्य वा किंशुककैतवेन शीतस्य रेजुः सरसैकदेशाः ॥ २२ ॥
पान्यप्रियालस्य मरैकहेतोरपि प्रियालस्य गुणानमिज्ञाः ।
उत्तानचिचा भृशमुत्पलाक्ष्यो गानैर्विकासं घटयांवमूवुः ॥ २३ ॥
दृष्टया वधूनां तिलकट्ठमस्य स्वच्छन्दमासीरसुमनोविलासः ।
सचेतनानां किम शम्बरारिशरावलीजजरिताशयानाम् ॥ २४ ॥
निवासबातेन नितम्भिनीनामुद्भावितोपस्कृति सिन्दुपारम् ।
अलंचकार श्रवणं यदासां रातभावानुगुणः फिलेदम् ॥ २५ ॥
सनर्मदासारगन्द्रिकाणामणूदरीणामनुकृर्वतेय ।
नमेरुणागत सम्मिलेन जनस निगेन तु विग्मितन ॥ २६ ॥

·काव्यमाला। स्वस्मिन्वधूमिः सुदृढोपगूढे विटान्प्रहर्तु विहिताभ्यसूयान् । अस्त्रायनि नूनमनन्यजाय कदम्ब कौरवकं व्यतानीत् ॥ २७ ॥ कलिसालः कमलेक्षणानामङ्ग्रेः प्रणीताभिहतेनिपीताः । पमन्प्रवालान्व्यपदिश्य लाक्षां स्पष्टं वितेने निजपादपत्वम् ॥ २८ ॥ ततादृशं भाजनमानानां हस्ताम्बुजस्पर्शनगौरवस्य । तत्पादधातैकपदं मसूनैस्तरं जहासेव रसालसालः ॥ २९ ॥ अलिद्विजैरादरणीयनादव्याजेन सप्तमरवेदपाठैः । मन्ये न वन्यां मदिरानुपकलङ्किता गन्धफली सिपेये ॥ ३० ॥ मधुधियः काञ्चनकोणकेव मनोभुवो हैममिवातपत्रम् । आलोकि लोकैरवलाजनोक्तिकार्यसितालकृति कर्णिकारम् ॥ ३१ ॥ नीलालकावनिपीतशेपहालारसापादितहासशाली। मदोदयभान्तमधुव्रताक्षः शाखी जनस्याजनि कामपालः || ३२ ॥ सेतुं प्रति प्रतिष्ठासा शिष्टसूनोरथोदिता। काशीगतिकलाधीतेरादौ प्रणवतामधात् ॥ ३३ ॥ अहेरशेपैः कलितानुकूल्ये लग्ने पितृभ्यां रचिताभ्यनुज्ञः । मान्यैः कृतवस्त्ययनो मनीषी प्रातिष्ठत प्रेक्षितसन्निमित्तः ॥ ३४ ॥ तमनु प्रस्थिता धन्या ताशप्रेमशालिनी । व्यद्योतत मनोवृत्तिः पिनोरिव सहायिता ॥ ३५॥ कथाभिधानः सुहृदामुदारैरसंभृताध्वश्रमसंपदेपः । आवासमद्वैतरसालनेतुराकल्पमुक्ः पुरमभ्ययासीत् ।। ३६ ॥ अथ तस्य नयनपथमासीदति शुनासीरवसतिरपि भूषितमहीतला,समधि- गतदक्षिणपथापि सर्वोत्तरस्वभावा, पावनतरानुभावापि पल्लवेषु कृतस्थितिः, अयोध्यापि भोगवती, विशालापि मधुरा, महोदयापि द्वारवती, वाराणसीव चरणोपवेष्टिता, वस्त्रोकसारेव धनदोपशोभिनी, वारवधूटिकेय वशीकृत. धूर्तावतंसा, कंसारिमूर्तिरिव कमलाकरोपगूढा, रूपकपरम्परेव रुचिरविधि- विराजिता, संगीतविद्येव सारङ्गनाटिकायती, पार्थसमृद्धिरित पाञ्चालिका- श्चिता काञ्चीपुरी।

·यात्राप्रबन्धः।
स्पधी विधाय प्रभुणा गिरीणां संवर्धमानो दिवि यत्र सालः ।
विचिन्त्य विन्ध्याचलशासिशक्ति तिष्ठन्निवाभाति मियार्धमार्गे ॥३७॥
आनन्दामृतनिधिमर्धचन्द्रमुद्रं भोगेन स्फुटमगिवेष्टय सालनामा ।
पूर्वार्ध भुजगपतेरिव स्थितस्य प्रोत्तुङ्गं विलसति गोपुरं यदीयम् ॥३८॥
यद्गोपुरं निशि समुच्छ्तिशृद्धसीम-
विश्रान्तशीतकिरणच्छुरितं दधाति ।
पद्मासनस्फटिकपात्रपतञ्जलौघ.
संप्लाव्यमानकमलासचिवाहिलीलाम् ॥ ३९ ॥
महीयसा गोपुरमन्दरेण प्रमथ्य सिन्धुं परिखाभिधानम् ।
आसादितस्येव नवामृतस्य तृप्यन्ति यत्र स्थितिमादधानाः ॥ ४० ॥
प्रतप्तजाम्बूनदपेशलाभिः पराजिता यत्ममदातनूभिः ।
सौदामिनी साध्वसपारवश्यादश्रान्ततारल्यमहो जिहीते ॥४१॥
कुचाञ्चले लोचनकोणभागे कचान्धकारेऽपि च कामिनीनाम् ।
जागर्ति यत्राहितसंनिधानापिनाकिनो भीतमना मनोभूः ॥ ४२ ॥
शश्वत्प्रतोलीसरणीपु कामं परम्परा माम्यति यन यूनाम् ।
शातोदरीलोकदरावलोकसंगोहनास्त्रातिविहलेच ॥ ४३ ।।
प्रविश्यतां विपश्चितागपश्चिमोऽयमाश्चर्यवीतमतिरेतदवादीत्-'अशे-
पजननयनयोग्यममुप्याः किमपि सौभाग्यम् , यदवलोकनलोलुपतया भृश-
मनेकपशैलराजशिखरगरविन्दलोचनोऽपि भगवान्प्रतिदिवसमधियसति ।
वाणीसहचरस्यास्य याजिमपाध्वरक्षितौ ।
गोपुरावलिकूटेन भाति यूपपरम्परा ॥ १४ ॥
अस्पाः प्रगावण ननम्स वाणी मन्दापि पाटीमधिगन्तुमीष्टे ।
विधेः प्रियोदाहरणं फिलान मा मन्धरा गयती भवन्ती ।। ४५॥
प्रसार्य नानाविषपप्पनातं मातः क्षपायामुपसंहरन्ति ।
इयं पुरारेरनुपाति लीला अपसर्गमलौकशीलाम् ।। ४६ ॥
शरीरिणोऽस्सा मणिसालगप्रगनिफान्तिशतापदेशात् ।
वियोमहाय विमुक्तिकन्यामाप्य जन्मान्यनुभुसते किम् ॥ ४७ ॥

·३२ काव्यगाला। कल्याणसंतानतरूं कयापि लिष्टं जगन्मङ्गलफल्पवल्लया । आसीनमस्या वरणालवाले फलार्थिनः केऽपि भजन्ति धन्या.॥४८॥ तत्पूर्वतीर्थयानोऽपि तत्र भूसुरनन्दनः । समवर्तत नियूंढसर्वतीर्थावगाहनः ॥ १९ ॥ अथ वेदशिरोनिष्ठानपि तीर्थतटीजुपः । अनङ्गीकृतकन्दानपि सत्याञ्चितेक्षणान् ॥ ५० ॥ अपि माधुकरी वृत्तिमश्चतो भ्रमवर्जितान् । अपि नि.सामकारुण्यानक्षनिग्रहनिर्दमान् ॥ ५१ ॥ शाम्यद्विपयसंचारानपि प्रनजनाश्रयान् । राजहंससमारब्धसेवानप्यजडाशयान् ॥ ५२ ॥ रुपमहसि विद्यासु लोभमात्मनि रागिताम् । अज्ञत्वमन्यनिन्दासु यतोऽपि जितपड्रिपून् ॥ ५३ ॥ शर्वरीसमयारम्भानिव संभृततारकान् । भीमसेनभुजाटोपानिय दण्डितफीचकान् ॥ ५४॥ अनल्पभसित्तालेपविलसद्विग्रहाच्छुचीन् । प्रावृप्रशमिताटाट्यान्वरहंसधुरंधरान् ॥ ५५ ॥ असगुत्तम्भितप्राशूनधौतविगलागनः । अखातगम्भीरतरानहिमाकान्तशीतलान् ।। ५६ ॥ कदम्बमुकुलाकारैः कण्टकैरुपशोगितान् । ... तेरिव ॥ ५७॥ तत्र प्रचन स्थाननवनीपावनाकृतीन् । पर्मन्दिनः प्रणम्यैप गाहते स महोन्नतिम् ॥ ५८॥ भृतकल्याणगुणानरि परकनकरनित्यनोऽपि सर्वज्ञान् । अपिना" ...........मानपि महोरागीन् ॥ ५९ ।। शैयालापसमनाप्रमरहिताप्रकृतिसमधुराजीवान् । विमलान्तरस्यान्प्रिाप्तानिय पुण्यकामारान् ॥ ६॥ .... ...........

·यात्राप्रबन्धः । ....- उन्मत्तपनपुष्पैरुत्पादितविभ्रमादनगरिपोः । आदातुमीहमानानावृतमानन्दमिव च सर्वस्वम् ॥ ६१ ॥ सकलागममधुदिवसान्नीकण्ठासक्तकसरिभुजान् । नवभूतिश्रीदगृहान्पुरुषानभजत्परत्र सुधीः ॥ ६२ ॥ आर्यसेवी स निध्यातुमगादेकाननायकम् । वर्षते सुकृतश्रद्धावार्धकं वरिवस्यताम् ॥ ६३ ॥ ततः क्रमेण समतिक्रम्य फतिचिदेप कक्ष्यान्तराणि साक्षादकृत । कृत- केत्तरादरः स्वयंवरवल्लभ इति श्रुतिपल्लवाधरागिः, अगदंकार इति भवरुजा- तङ्कवाहिमिः, आहितुण्डिक इति कालकुण्डलिना, पाडवशिखीति चार" महार्णवेन, फूटपाकल इति कुसुगेपुदन्तिना, पुरंदरायुधमिति जलंधराचलेन, करुणापयोधिरिति शरणाभिलापिभिः, एकसभावमपि बहुधा विभावितम्, आत्मविवर्तजगदभ्यागारिकम् , अखिल विध्यण्डमण्डलीखण्डनवैतण्डि- फम्, अतिकरालकाकोलमुष्टिंधयबन्धकविलासिनीकपोलमकरिकाभरणपश्य- तोहरम्, अहरवधिनटनविनमालंकर्माणम्, अद्भुतगरिमकार्मणविविधके- लिनिर्माणम्, चलतनयानयनपरमानन्दनाडिंधमरूपधेयम् , आपीडपदनिये- शितसगरकुलभागधेयम् , असहायरसालतरविहारिणम्, आरग्वधगालभा. रिणं त्रिपुरवैरिणम् विध्यादिविहितान्वेपं निध्याय महसां निधिम् । अद्रिकन्याकुचाभोगमुद्रितं मोदते म सः ॥ ६४ ॥ ममिवन्द्य तमखिलभुवनवन्दनीयचरणारविन्दमकृत्रिमवचःप्रशस्तापदा. मगस्तौषीत् । हन्त छन्दःपारिजाताग्रमाजो माधन्मायामाक्षिकोत्सारपूर्वम् । यस्याखादं फर्तुमार्या यतन्ते माध्वीकं तदाति माकन्दमूले ॥ ६५ ॥ प्रददिसाइटोएमहासमादलपदाधिकास्दानीम् । पलयाङ्क निधेहि मूनि कम्पां धृतया किं फलमनगङ्गया ते ॥६६॥ व्यर्थः पिधातुमजिनादिविरागचिदैः स्लीवश्यतां त्रिपुरशासन ते अमोऽयम् ।

·काव्यमाला।
गानं तवैव कमनीयकुचाकमस्या
विख्यापने विजयडिण्डिमतां दधाति ॥ ६७ ॥
सत्यं जितोऽसि मदनेन यतः सकम्प
काञ्चीपदे कलयसि स्थितिमङ्गजारे ।
साहाय्यनिर्वहणसस्पृहकामकोटिः
शक्तिः किलैकसहकारवतोऽभिपङ्गे ॥ ६८ ॥
संपत्त्यै समिदुच्चयस्य परशुं भद्रं भरानीतये
पाकाय ज्वलनं जलाय तटिनी पत्रोपक्लयै वटम् ।
माकन्दं च फलाय मन्मथरिपो संगृह्णति त्वय्यभू.
कामाक्ष्या विकलेतरः परिकरो नित्यान्नविधाणने ॥ ६९ ॥
भावना मे महादेव """"""""""""""।
नौस्तम्भलग्ना काकीव नान्यत्र लभते गतिम् ॥ ७० ॥
अपि च ।
भगवति शंभावनया शिवया सह शीलिते भृशं भावनया ।
तदधिगमोदस्तस्य क्लेशात्पुंसो भवेत्प्रमोदस्तस्य ॥ ७१ ॥
..."देव्या पारेकम्पं क्ष""या दयास्पदे व्यापारे ।
परिचितमधिकाञ्चितया पश्यदलीकं भजेयमधिकाश्चि तया ॥७२॥
वरमेकरसालपतिः श्रुतिरगुमेव स्फुटाधिकरसा लपति ।
वपुरसमा तारमतेः सीकृत्यामुष्य विश्वमाता रमते ॥ ७३ ।।
सुरमिरमाकन्दस्य स्फूर्जति मूले निविश्य माकन्दस्य ।
प्रमथेशो भाति शये भृतमृगपरशुर्जिताब्जशोभातिशये ॥ ७४ ।।
नाथशरीरं भायानगभुवि मृदितं नटत्परीरम्भायाम् ।
भीत्या फम्पारयतः पावयितुं भुवनगोलकं पारयतः ॥ ७५ ॥
परिचितवेदान्तानां प्रणिहितमनसामुमाधवे दान्तानाम् ।
अलघुभपाटव्यसनं विरचयतां फेन्द्रवेशवाटव्यसनम् ॥ ७६ ॥
दक्षसभावस्कन्दे पटरवतु शिमो निम्तमावः स्कन्दे ।
खी कृतकरणीयस्य स्मृतिमवचेतीविशत्यकरणी यस्य ॥ ७७ ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
तमुपासे वासवतः परममरादपि च सारसे पासवतः ।
अस्तितसारसनाभि कमपि करासक्तकृष्णसारसनाभिम् ।। ७८॥
अतिरेक दर्पस्य क्षपितवदक्ष्णा निजेन कन्दर्पस्य ।
प्रशमितसन्नमदेनः स्मरत ज्योतिहृदावसन्नमदेन ॥ ७९ ॥
पृथुकटकैलासस्य प्रसवसुगन्धैः पतिः स कैलासस्य ।
भाति भवानीकान्तस्त्रिपुरान्धकमुख्यदानवानीकान्तः ।। ८० ।।
पटुरनुसायं नटने समता सिंहस्य रंहसा यन्नटने ।
मां भजमानं दयतां पशुपतिरातकभाजमानन्दयताम् ॥ ८१ ।।
सरसिजधामादिशते पदजुपि विद्यां पृथग्विधामादिशते ।
विभवे विप्रसवाय प्रणतिरियं ध्वस्तविधिजविप्रसवाय ॥ ८२ ॥
अधिफणिहारमरालः पतिरवतु कृपासरोविहारमरालः।
अघतटिनीरच्छा यं प्लवमेत्य तरन्ति गाङ्गनीरच्छायम् ॥ ८३ ॥
वलदहिदाम वसानं त्वचमीडे देवदुहृदामवसानम् ।
जगदतिसंधामाद्यन्नलिनशरप्लोपलालसं धामाद्यम् ॥ ८४ ॥
पुरजेता मम नाथो रणदमितविपक्षराजमानसमुदयम् ।
..........11८५॥
मतिभृङ्गि महेशाद्रिसारसं दोहलालसे ।
आश्रयानन्दमाध्वीकसारसंदोहलालसे ।। ८६ ॥
शंभोरवतु मामेकसहकारतलासिका ।
ऋते गिरिभुवं तेन सह का रतलासिका {८७ ॥
सोऽव्याद्वहन्सुरोत्तसमकरन्दरसं पदे ।
दिशन्नरि धजारूढमकरं दरसंपदे ॥ ८८ ॥
वेदविदध्वान्तस्य व्यतिकरमबलादिसौहृदध्वान्तस्य ।
प्रमदाम्भोजहितेन प्रत्ययरविणाम्बिकाविभो जहि तेन ॥ ८९ ॥
तं भजे बुभुजे येन तरसा गरलं धनम् ।
यत्परैः सुकरं भद्रेतरसागरल इनम् ॥ ९०॥

·काव्यमारा। राजतेजा गरादी न सविता नयशोधन । राजते जागरादीन सवितानयशोधन ॥ ९१ ॥ उषित समया रसालसाल स्वमुपासीदति या रसालसालम् । गिरिजा मुहुराहिताकपालीप्रणय स्तौति गिरा हिता कपाली ॥९२॥ अद्वितीयानमूलासिकालारस नृत्तलीलारसोल्लासिकालालसम् । मामकी दुर्मनोभावनागाहते श्रीगिरीश मिया भावना गाहते ॥९३॥ अमितविभव सर्वदैव तेषु निजगति ते भव सर्वदेवतेषु । नतिरतिरसभावितायमानै स्फुटमिह धीरसपावितायमानै ।। ९४ ॥ फणाभृति तवेश दोर्णवपटीरसालासिका- रते नटति कम्पितार्णवपटी रसा लासिका । सती प्रणयसपदा समधिकामनाहते स्मरान्तक तवान्तर समधिकामन गाहते ॥ ९५ ॥ इह खलु तामरसाक्षीमययामतनो स्वमानतामरसाक्षी। इयमनुकम्पालय ते नतिरीश नमस्यतोऽधिक पालयते ॥ ९६ ॥ गिरिश गभीर हस्तस्फुरदायुधमत्र केऽपि भीरहस्त । सविधिकरोटीक ते वपु सरन्तो जगद्गुरो टीकन्ते ॥ ९७ ॥ लघु फलमाशासानश्चरतु जनो नेदमाप्तुमाशा सा न । स्वयि शशिकोटीरमणे भक्ति याचेम कामकोटीरमणे ॥ ९८ ॥ प्रतिदिवस सारस्य प्रकटितविपरीतस्थिते ससारस्य(१)। इह सपदि व्याहार शिव इति हरतेऽधमस्तदिव्याहार ॥९९ ॥ अमित रसारम्भणत श्राव्य शिवनाम वेदसार भणत । स्मान्मम कालापनय स तु किल कल्याणसाधकालापनय ।। १००॥ अविहितकृदकाण्डे दण्डितोऽभून्मनोभू रकरुणममुनेति स्पर्धमानेव गौरी । सकुचयलयमुद्राशालि गान पुरारे. रकृत मदनजैनस्तम्भमेकाम्रमूले ।। १०१ ॥

·यात्राप्रवन्धः।
३७
प्रणयकलहशान्त्यै पादमूले विनम्रा-
दभिचलति कपर्दादभ्रगङ्गातरङ्गे ।
पुनरुपगतकम्पापूरगोहेन देव्या
दृढतरमुपगूढं ध्यायतैकाम्रनाथम् ॥ १०२ ॥
कुवलयदामकोमलवधूमयवामतना
भवतु भवे मवे मम भवेऽतिमवेऽभिरतिः ।
न तु भवने धने परिजने मदनेभमद-
प्रदचरितालु तासु वनितासु सुतादियु वा ॥ १०३ ॥
फाचीनगर्यामालोक्य कामकोटेः किमुन्नतिम् ।
रुद्रकोटिमधिष्ठाय रोचते मदनान्तकः ॥ १०४ ॥
इति स्तुवन्हिमकरमौलिसंनिधेर्जगत्प्रसूचरणसमीपमभ्यगात् ।
अलिर्यथा नवहरिचन्दनान्तिकादुदश्चितध्वनिरुपकल्पवटिकाम् ॥ १०५ ॥
अपिचैकभागमधिजग्गुषी विभोरतितृष्णयेव परभागमाश्रिता ।
स्तनयोर्मनोजवसतामुपेयुषी परदेवता पथि सुधी दृशोरभूत् ॥ १०६ ।।
असो पुनरसदृशमतिपत्तिमेदुरः प्रणिपत्य मातरमवाश्मनसगोचरगुणा-
माचिफुरचरणारविन्दमनुसंदघानो विसमरानन्दवीचिरिदमवोचत ।
सर्वात्मना स्तवे तव जननि जगत्यां न माशो निपुणः ।।
निवहोऽपि नित्यवानां मागत्यागेन भणति यद्रूपम् ।। १०७ ॥
शम्बरवैरिकृपाणी शैलतनूजे तवासिता घेणी।
उन्मदयौवनकुअरशुण्डालतिका शुभाय मे भूयात् ॥ १०८ ॥
जननि तव मौलिचन्द्रो मिन्द्यान्मम बहलमान्तरं तिमिरम् ।
घेणीविधंतुदेन प्रस्तगियाध न दृश्यते यस्य ।। १०९ ॥
फान्सिविरोपाधीति फलयितुमन्ते यसबपि शशाङ्कः ।
यहति न ते यदनरुचिं भवति हि भाग्यानुसारिणी सिद्धिः ॥११०॥
पदनथियो विघात्रा विधृतस्य विधुच्छलातपत्रस्य ।
मृगमदतिलमिषेण च्छायावलयं चकानि तब फाले ॥ १११ ॥

·काव्यमाला। उत्तेजितः किमुत्पलवाणो मदनेन भालशाणेऽस्मिन् । भाति यदियं भवानि त्वद्भूरूपेण तद्रनोरेखा ॥ ११२ ॥ अधिकमप्तितोत्पलादपि धरणीधरपुत्रि तायकं नयनम् । कर्णाश्रयेण कान्तिमदाचं यत्तदतिपीडनेन परम् ॥ ११३ ॥ विषयमरुमार्गसीमाविभ्रमसंजातसंज्वरानस्मान् । अम्ब कृपारसपूरैरभिषिच्चापाहसारणीमुक्तैः ।। ११४ ।। निध्याय किं भवत्या नासाचाम्पेयमन्तरालगतम् । नयनमधुव्रतमिथुनं न कदापि मिथः समाममं भजते ॥ ११५ ॥ कान्तिसुधया करम्बितमाननचपर्क तवाधिवासयितुम् । नासामणिच्छलेन न्यस्तं किमु मल्लिकामुकुलम् ॥ ११६ ॥ विरसा विद्रुमवल्ली तुल्या न मवेत्त्वदोष्ठविम्बेन । यदमृतसेवनलोगादीशो धत्ते बहूनि वक्त्राणि ॥ ११७ ।। अवतु तच स्मितकलिका शिखरिकुलाधीशफन्यके मातः । प्रणयकलहप्रसक्तिपु यदवधिरीशस्य भवति चाक्तिः ॥ ११८ ॥ सरघोपचितरसे वा सारे वा कालकूटसोदर्थे । मधुरिमधियं विमुञ्चति गिरिशः प्रस्तौपि यदि गिरमपर्णे ॥ ११९॥ वितता भवकपोले विलसति ताटङ्कमौक्तिकच्छाया । अधिकतया श्रुतिगलिता हरचरितकथासुधारसझरीव ।। १२० ॥ न नमय वदनसुधाकरममृतं निपतिष्यतीति सव्याजम् । गिरिशेन केलिफलहे मुहुरुन्नमितं नुमो भवचिबुकम् ॥ १२१ ॥ त्वत्कण्ठदत्तभङ्गः शलो भीत्या समेत्य हरिदीशम् । मजते ततोऽपि मद्भान्कापि न शर्मास्ति कुटिलहृदयानाम् ॥ १२२ ॥ कण्ठसमुदश्चितं तब कलरुतमपहत्य साप्रतं गिरिजे। प्रकटयति जनसमक्ष प्रायो हस्ताग्रताडिता वीणा ॥ १२३ ॥ नखरममनोलसत्करकिसलयमम्य तव भुजलतायुगलम् । आलिङ्गति सहकारं निटिलहगभिधानमिति किलोपयिकम् ॥ १२४ ।।

·यात्राप्रबन्धः। आन्क्षुिधा पदाम्बुनसक्तानस्मान्समीक्ष्य वात्सल्यात् । धृतया स्तन्यसमृद्ध्या भवति किमम्ब तव पीनता कुचयोः ॥ १२५॥ मुखचन्द्रामृतलहरी मुक्तादामच्छलाक्षरन्ती ते । कुचगिरिमृगमदकलिला नाभिसरो विशति रोमराजिमिषात् ॥ १२६ ॥ ज्यारोपणाय मध्ये धनुपो निहितस्य मारवीरेण । अटनीनिपीडनोदितमवटं त्वन्नाभिरिति चदन्ति जनाः ॥ १२७ ।। उच्छ्रायशालिनोर्भरमुरसिजयोः सोढुमप्रवीणतया । ताम्यति तवावलमं सहा न हान्यसंपदल्पानाम् ॥ १२८॥ वसतो वृषाकभीत्या भवदीयश्रोणिपर्वतनितम्बे। रशनामिपेण रक्षावरणो मदनस्य वर्तते मातः ॥ १२९ ।। मन्ये त्वदूरुकाण्डौ मन्मथतारुण्यवारणेन्द्रकरौ । कथमिह घटतेऽपरधा कदलीस्तम्भाभिपङ्गलम्पटता ॥ १३० ॥ समरव्यतिकरसमये पश्चाद्भवतो भृशं निषङ्गस्य । दर्पहरणेन तावज्जद्धाकाण्डस्य जननि का श्लाघा ॥ १३१ ॥ संपलयास्त्वदङ्ग्रेः सक्ता वल्लीपु किसलयव्याजात् । यस्पल्लवा इतीदं नामो नामैकदेशतो ग्रहणम् ॥ १३२ ।। प्रकृतिकठोरपदापलिरेषा नुतिरेव गत्सगारंब्धा । भवति भवदनिपल्लवशोणिमहेतुरिति शोमते पादः ॥ १३३ ।। जननि स्वदधिचङ्कमलीलालेशापहारसंदेहात् । प्रायेण निगलबन्धं नरपतयः कारयन्ति नागानाम् ।। १३४ ॥ श्रुतिशतशिरोविहारश्रमपरिखिनेर चरणरेणुस्ते । सुरवरशेखरममनोमकरन्दस्यन्दगाहनं तनुते ॥ १३५ ॥ असितकचमायतेक्षणमुलसितस्मितमुदारकुचमारम् । धनजपनमरुणचरणं फलये कामाक्षि तावक रूपम् ॥ १३६ ॥ सुधाभजनविधायिनोऽपि सपदि समुदेति सौहिती न पुनरम्बांगुण- फदम्बामृतझरीनिपेयणधुरीणमानसस्य । पुनरपि भूमरधुरंपरस्तदनुयन्धिनी- मेव मारतीमभिधातुमारमत ।

·काव्यमाला ।
कस्मिन्मुहूर्ते करपशवेन तवाददे काश्चनदर्विकेयम् ।
यस्य प्रसादादयमिन्दुमौलिरैश्चर्यमव्याहतमम्ध मुझे ॥ १३७ ॥
घामास्य कैलासगिरिः करस्थो हेमाचलस्त्वं दयितान्नपूर्णा ।
धत्ते हरो भिक्षुकतां तथापि लुब्धःसमागच्छति केन तृप्तिम् ॥ १३८ ।
गिरीशहेरम्बकुमारवाहग्रस्तायशिष्टैरचलेन्द्रकन्ये ।
धान्यैरपि प्रस्थमितैः कथं वा जगत्रयीपोपणमातनोषि ॥ १३९ ।।
कम्पामपास्य अथितोद्दमानां च पुटगस्तविसाकुराणाम् ।
उहीवमोधेन मरालिकानामाकर्ण्यमानामरणस्वनानि ॥ १४० ॥
मृदुप्रकृत्योर्मणिनिर्मितायां पदाजयोरर्पितयोः पदव्याम् ।
तद्विम्बदम्भाद्दयमानघात्रीप्रारब्धपद्मास्तरणक्रियाणि ॥ १४१ ।।
कुचामृतास्वादकुतूहलेन हस्तावकृष्टांशुकपल्लवाभ्याम् ।
अभीष्टवस्त्वन्तरदानपूर्वमाख्यातसान्त्वानि कुमारकाभ्याम् ॥ १४२ ॥
अनुद्रवच्छेकमृगीनिवृत्त्यै वितन्वतो हुंकृतिमाननेन्दोः ।
साचीकृतप्रेलितवेणिकास्तश्वासानिलाकृटमधुब्रतानि ॥ १४३ ॥
मध्याय मन्देतरकम्पशालिपयोधरद्वन्द्वभरादिताय ।
अनार्यशङ्काकुलितेन भी प्रतिक्षणं प्रार्थितमङ्गलानि ॥ १४४ ॥
अचिन्त्यमानस्फटिकाङ्गणोर्वीपुप्पोपहारस्खलनव्यधानि ।
गोपयातानुचरीप्रणीतवेणीगलन्माल्यनिवन्धनानि ॥ १४५॥
अभीक्ष्णमक्ष्णोः श्रवणारविन्दपरागपर्याकुलभावमाजोः ।
प्रसादनाय प्रणयोत्तरङ्ग पिनाकिना दत्तमुखानिलानि ॥१४६॥
अद्वैतचूतप्रसवासवेषु पदे पदे प्रस्तुतमजनाभिः ।
कम्पातरनानिलकन्दलीभिराचान्तधर्माम्बुकणावलीनि ॥ १४७ ॥
अजस्रमभ्यागतमण्डलाय प्रत्यग्रमन्नं प्रतिपादयन्याः ।
आ मण्डपादा च महानसात्ते कागाक्षि नः पान्तु गतागतानि ॥१४८॥
किं च।
मध्ये नीपवनस्य प्रचलद्गीर्याणतरुवनीपवनस्य ।
शीलितमोहनगानां जननी भज भञ्जनाय मोहनगानाम् ॥ १४९ ॥

·यानाप्रवन्धः। ४१ पुरहरगिरिजातरसा चेतसि येषां चकास्ति गिरिजा तरसा । अतिसरसं पद्यं ते रचयन्ति यशांसि तेपु संपद्यन्ते ॥ १५० ॥ इयमुपनीताम्रतरावभिके सक्का जपावनी ताम्रतरा । मामिह पाकं पायानियतविधि तन्वती कृपा कम्पायाम् ।। १५१ ॥ बहुशो भाविता नासाशिखरन्यस्तलोचनैः । बहुशोभाविताना सा मवानी परिपातु नः ॥ १५२ ॥ घनसारसगन्धेन वदनेन स्मितेन च । घनसारसगन्धेन ललिता ललितां भजे ॥ १५३ ॥ अपत्यमगराजस्य भजमानसभाजनम् । चन्द्रशेखरचाहनां भज मानस भाजनम् ॥ १५ ॥ कलत्रमशं दृग्भासा सन्नतामरसं सदा । सेवे श्रित पदोपान्तसंनतामरसंसदा ॥ १५५ ॥ प्रातोऽसि देव्या बन्धूककलिकोपमदेहया । गङ्गाधरे कृतप्रेम फलिकोपमदेहया ॥ १५६ ॥ जनन्या गिरिशोद्गाटोकलिकालसमानया । क्यं धन्या वतंसेन्दुकलिकालसमानया ॥ १५७ ।। अम्बा तपोवनीभूतकम्पाकान्तारमालिका । सेव्या शिवस्मृती वीतकम्पा कान्ता रमालिका ॥ १५८ ॥ शिवा स्पृहावती कम्पावाहिनीपवनालये । भासते मुमनोमारवाहिनीपवनालये ॥ १५९ ॥ फाशते वलयारस्य फमनी यतमानसा । कान्तिसीमाग्यशीलेः किं कमनीयतमा न सा ॥ १६० ॥ समरच्छिन्नदैतेयसारवद्विपदन्तया । देव्या जिनं कृतोपास्तिसारवद्विपदन्तया ।। १६१ ॥ अत्र गौर्या सदारव्यवागवासरसार्यया । भूयते गीयते लोके या गवा सरसार्थया ।। १६२ ।।

·४२
काव्यमाला।
भजतः स्युरिमां विद्यां काञ्चीदा मोदराशयः ।
साधु जानाति यान्मातः काञ्चीदामोदराशयः ॥ १६३ ।।
धचे मुदा श्रियं गौरी तामसीमदमन्धरा ।
अस्याश्च प्रकृति रे तामसी मदमन्थरा ॥ १६४ ॥
कलयामीन्दुकलया भूपितां तटभूषिताम् ।
कम्पायाः सोर्मि कम्पाया देवतां शश्वदेव ताम् ।। १६५ ।।
कुन्दराजन्नवरदा वरदानविशारदा ।
शारदाविनुता पातु तापातुरमिमं शिवा ॥ १६६ ॥
जननी जननीतीनां गिरिजा गिरि जाग्रती ।
महता महताटोपं तनुतां तनुतां शुचः ।। १६७ ॥
रमणीयतमा शंभुरमणीयमुपासिता ।
कम्पातीरं गता नाधेः कं पातीरंमदाधिकात् ॥ १६८॥
धरा धरार्तिकृत्पयोधराधरास्तपल्लवा ।
परा परापनीतितत्परा पराकरोत्यघम् ॥ १६९ ।।
अमेयविभवे भवे सहृदया दयाधनमना मनाक्सभजने ।
जने धृतसुमा समाधिमुगमागमालिमहिता हितास्ति जननी ॥ १७० ॥
रयशालिकुचा लिकुचापजये वचसैव सुधा वसुधाधरभूः ।
कलसारसना रसना भुवि मे तनुतां नटनं नटनमसखी ॥ १७१ ॥
मुदितामुदितारुणविम्बनिभामगजामगजानुविधेयगतिम् ।
अधिकाश्चि घनाभवने भवने रतिभाजमिहाकलये कलये ॥ १७२।।
महितया हितया जगतां त्रयीपथिकपालिकपालिजुपा गयि ।
करुणयारुणया क्रियतां नमत्सुरगवीक्षणवीक्षणनाटिका ॥ १७३ ।।
आतिभागशनदानवासनाशालिनी जनितदानवासना ।
तादृशी जयति तापसी मया सेविता कृतिरतापसीमया ॥ १७४॥
श्रये महस्तरुणिमसंपदा मनाङ्मदारुणं दृशि वशिनामदारुणम् ।
तनुप्रभाततिपरिभूतनिर्दलज्जपायनं विनतसमाजपावनम् ॥ १७५॥

·यात्राप्रबन्धः। शिवयागमेषु लसमानवार्तया निजशीलवागलसमानवार्तया । स्वगुणोदयत्सकलभावलीलया जगती कृतारिकलमावलीलया १७६ सेवन्ते नतिमिह हारमालिकायै शर्वस्य स्तनधृतहारमालिकायै । तारल्यप्रकटिततादृशान्तरङ्गा वागीशादिमवनिता दृशां तरङ्गाः १७७ हितोपसंपन्नवनीपकानना वितापसंपन्नवनीपकानना । श्रिता भवानी तरसा लसन्निधौ सदा भवानीतरसालसंनिधौ १७८ अव्याजनिमलतरैर्नखरांशुपूरैः कम्पानदीप्रमदभिन्नगजेशयानाम् । कर्मीफरोति मनसा भवतीमिदं मे कं पानदीप्रमदभिन्नगजे शयानाम् १७९ सहेतिगरतच्छविपल्लवेषु शयेषु लूनाच्छविपल्लवेषु । त्वामम्ब सिन्दूरविमासमानां ध्यायन्ति मध्यरवि भासमानाम् ॥१८०॥ सति सरहरन्यस्तायतमानसमावने । पाहि मामजहसेवायतमानसमावने ॥ १८१ ।। अभ्य यस्य भवल्हास्यकलनादरसंमयः । स वेद तव संगीतकलनादरसं भवः ॥ १८२ ।। अधिमस्तकभेशेन सह सारसमध्यगाम् । अम्बिके भवर्ती पश्यन्सहसा रसमध्यगाम् ॥ १८३॥ त्वत्कृपा भुवने पुंसां फामाक्षि करसाधिका । स्वां चिनानन्दलहरी का माक्षिफरसाधिका ।। १८५ ।। करोपि देवि दानस्ते फरवैमवनाटनम् । फदा ते किंफरीभूय करवै मवनाटनम् ।। १८५ ॥ नाफे पलन्ते नादान्तमनसः परमेश्वरि । ना केवलं ते नादान्तदीपिकायास्तु चिन्तकः ॥ १८६ ।। भगपति फामाक्षि पतिप्रणयिनि भजते श्रियं न कामाक्षिपति । तय हि फटाक्षतरशः फरणोमिनटीविगटाक्षतरङ्गः ॥ १८७ ॥ सितिमधिकं पारम्ये फलयसि मातः सले च कम्पारन्ये । मिध्यति तय पदवीक्षणतः मिष्यति पुंसामजादिपदवी क्षणनः||१८८॥

·४४ काव्यमाला। जगदुदयस्थेमहतीः कर्तु काशीपुरालयस्थे महतीः । अतुलं चारित्रेऽधा रूपं निगमान्तसौधचारि त्रेधा ॥ १८९ ।। द्विपति पुरागारभसे रुपगधिगौलि धृतजलधिरामारभसे । त्वमिव परा का रमिता तस्य शिवे दक्षिणेतराकारमिता ।। १९० ॥ इह पिवतः स्तन्यं ते कस्य न वाचः सुधाभृतस्तन्यन्ते । अम्य तदाशु भवत्या प्रदीयतामस्य सर्वदा शुभवत्या ॥ १९१ ॥ शुभमनसा कमनेन ग्रुपतिसुताया गुहेन साकमनेन । स्तनरसदायजुपो मे समयं गमय स्तुते सदा यजुषोमे ॥ १९२ ।। कार्या देवि चिकित्सा कुक्षिरुज: का दयापदे विचिकित्सा । स्तन्यरसायनमस्ते तमसि प्रदिशाशिसारसाय नमस्ते ॥ १९३ ॥ चिदुदधिराकारजने त्रिभुवनमातः कृतस्मराकारजने । तव नुतिवाचा रचये प्रपदनमजहत्प्रियोत्सवाचारचये ॥ १९४ ।। अञ्चितशंकरवाणि त्वत्पदसेवा दिवानिशं करवाणि । मम न गिराजनि योगं वद वचनं ते वदन्ति राजनियोगम् ॥१९५॥ श्रितपतिमानसदेशे शश्वत्काश्यां भवद्विमानसदेशे । भवतु शिवा सानुमति स्निग्धे तव देवि मनिवासानुमतिः ॥ १९६ ।। इति विनिहितबुद्धिरीश्वरायां भवनमिवाद्रिपतेरसावयासीत् । निजहृदयनिरूढकामकोटे रुचिततरा वरदोपकण्ठयात्रा ॥ १९७ ।। पार्श्वयुग्मगता यस्य प्रसूते गोपुरद्वयी । अन्तरस्थितशैलेभबन्धनस्तम्भविम्रमम् ।। १९८ ॥ कथं मनोविसयकारि तद्भवेदनन्तरं तत्र यदग्रणीः सताम् । समाहितानन्तसरोवगाहनः स पुण्यकोट्या लभते स्म संनिधिम् १९९ अथ सुमतिरयमधिरूढशिखरिकूटभागमवलोकयति स विस्मयवि- धायि विनयगौरवावर्जिताभिरपगादेगसगितसविडम्बिनीमिरुत्तमाइप- रंपराभिरन्योन्यनमनकर्माणि निर्मिमाणैरापाण्डरोर्ध्वपुण्डूमरीचिनिबिडश- रीरतया श्वेतद्वीपविहरणोचितं परिणतिविशेषमिव गाहमानैः सत्वसमृ- द्धिमन्तरमान्ती बहिरिव विभावयद्भिरतिवेलबोधजलधिपूरावगाहमिलित- ·यात्राप्रबन्धः। मिव वहलफेनपटलमाविमाणैरधिकण्ठमाशये च नलिनाक्षगुणमण्डितैः सारसविहंगमैरिव समाचर्यमाणलक्ष्मणाभिमतैः कमलाकरैरिव कमनीय- जलजचकाङ्गशालिमिरम्बरकुटुम्बिभिरिव प्रकटामृताभिलापरबलिसनाथ- मौलिभिरस्तोकविस्मृमरस्तवैः परमभागवतसूरिभिरावध्यमानसेवानुवृत्तिमु- मयपार्श्वस्थितपरिजनकरावलम्बितैरनवरतविजृम्ममाणपतनोत्सतनकर्मभिर- लघुनिर्मलांशुडामरैचामरैः सकरुणारसयुधाययोधिवीचिनिचयैरिव समा- चरितविजनोपचारमनधिगतवेपथुभिरपनिमेपचापलमात्मीयरूपसंपदमनुभव- द्विरिष दीपिकाप्ररोहैरवनासितभूपणप्रपञ्चं काञ्चीमध्यमण्डलमाखण्ड- लनीलमिव लक्ष्यमाणमेकेन पाणिना वारणविरोधियादोनिषूदनाय पत्याहमविनियुक्तेति कन्दलितादिव मन्दाक्षभरादधोमुखी कौमोदकी- मवष्टभ्य तिष्ठन्तमिदमेव मदावलभयविदारणमित्यमयमुद्रानुवन्धिना क. रान्तरेण सुदर्शनमिव प्रदर्शयन्तं शुण्डालवरनिवेदितं पुण्डरीकमुकुलमिव समश्चितं पाञ्चजन्यमापाटलाङ्गुलीदलशोभावगुण्ठितमचिरखण्डितप्राहरु- धिराङ्गमिव रथानमपि हस्तारविन्दयुगलेन संदधानमध्युपितनिकपमध्यामपि कनकरेखामलंकृतगगनागणामपि तरुणारणकिरणधोरणीमम्बुदकृतावल- म्नामपि शम्पालतामधिक्षिपन्त्या वक्षोनिविष्टया लक्ष्म्या समाश्लिष्टपपुप. मभिनवबन्धूकरोचिषि दन्तवाससि चन्द्रिकाशकलपेशलं स्वीकृतवर्ष- कदेशमिय हसितलेशमुद्रहन्तं पुन्नागमपि भुवनमण्डलीतिलक पूत- चारित्रमपि भुजङ्गभोगभुजं हरिमपि प्रथमानफरिहार्दगरिमाणमसमान- महिमशेवधि निरवधिविभूतिमनिमेषपतिम् । अदविपामजनमेचकानां व्याजेन विस्तारयति स्फुटं यः । कठोरवक्षःस्थलकेलिमाजो लम्या नवेन्दीयरपत्रशय्याम् ॥२०॥ वेदाकरा नीलमणेत्रिलोकीविभूषणानामपि भूपणस्य । अलंझिया यस्य किरीटमुख्यैरनुग्रहः केवलमेव तेपाम् ॥२०१॥ आपादचूडामरणेषु लक्ष्मीरामाति यस्य प्रतिविम्बिताही। आफम्य हन्मध्यमपूर्णकामा समभुयानेय तनुं समस्ताम् ।। २०२ ॥

·४६ काव्यमाला। यद्भूषणेषु हरिनीलमलीमसेव मुक्ताफलाम्भसि निमज्जति प्रमायाः । शोणोपलातपमुपैति जडीकृतेर तसेव याति हरिदश्मतमालवीथीम् ॥ २०३ ॥ यत्कौस्तुभप्रतिभटोपलसंग्रहेपछु- रुद्धृत्य पूर्वजलधेर्मणिमम्बरस । नवंदिवस्फुरणहीनममुं विचिन्त्य वेधा निरस्पति मुहुश्वरमाम्बुराशौ ॥ २०४ ॥ खबिम्बमन्तर्मणिराजमीश्य जायान्तराशङ्किहृदः प्रियायाः। क्षणं समुद्यत्किलिकिञ्चितानां यः पात्रतामेति गश्चलानाम् ॥२०५॥ उद्दामबाहुभरमुद्धृतकण्टकस्य यस्योपधाय सुखसुप्तिजुपत्रिलोक्याः । क्षौमोत्तरीयमिव निःश्वसितप्रणुन्न- मारते महश्चटुलमगदमौक्तिकानाम् ॥ २०६ ॥ यस्य वरदस्य हस्तो रहस्तो हृतपराग्रहस्तोमः । कटकं बिभर्ति मानोरकटकञ्जमुखीविनोदसपटकम् ॥ २०७ ॥ शावककृष्टिपुरोगतिजगदभयत्यागदृष्ट कौशलयोः । सव्यापसव्यकरयोर्घटते मणिकङ्कणार्पणं यस्य ॥ २०८॥ अन्तर्बहिरपि शुचयः कटकजुषो यस्य वृत्तकमनीयाः हृद्तपरस्वरूपा मुक्तामणयो विभान्ति मुनय इव ॥ २०९ ॥ कटककुरुविन्दकान्तिस्थगितान्मणिदाममण्डलायस्य । करपल्लयः क्षणार्धे हारग्रहणाय हन्त संदिग्धे ॥ २१० ॥ सरसि विहृत्य वधूमिः संतरतो यस्य निर्जरेभस । कटकहरिन्मणिकान्तिः सृजति कराकृष्टकमलिनीशाम् ॥ २११ ॥ मध्येरणं कटकमौक्तिकधामगौरो यन्नन्दकः परिपतनरिकन्धरासु ।

·यात्राप्रबन्धः। वैमानिकायतदृशां वरणागतानां सूते वराप्तिसुरद्रुममाल्यशङ्काम् ॥ २१२ ॥ रणे बलाकृष्टसुरारिलक्ष्मीवेणीव सा दीव्यति यत्कृपाणी । तद्वान्तजातीकुसुमानुकारं तन्वन्ति यत्कङ्कणमौक्तिकानि ।। २१३ ॥ यदिव्याभरणोच्चयस्य महिमश्लाघाविधाने तथा हर्षात्कम्पयते फणादशशतीमाशीविषग्रामणीः । पर्यस्येत यथा धृतश्विरमदः प्रत्युप्तरत्नाकुर- प्रौढालोकनिरर्थकीकृतमणीवृन्दातिभारश्रगः ॥ २१४ ॥ तदनु दनुशासनाय विनयोपहृतमौल्यानतिरसौ कल्याणिनेयः कौतुक- विकसितेक्षणो नवनवाक्षराणि कतिचिदेवमसाक्षीत् । काचिन्नीला भासा करुणा विकसट्ठमावनीलाभा सा । कृतरचनामायततेः स्थितये लोकस्य वरदनामा यतते ॥ २१५ ॥ स्फुरदपदानवलोऽपः सिन्धोरवगाह्म कृप्तदानवलोपः । नितरामायामी नः श्रियमनवद्यां तनोतु मायामीनः ॥ २१६ ।। अरिजलजगदाधारं दूरं वचसामशेषजगदाधारम् । स्वीकृतकच्छपदेहं सेवेऽहं (त) कृताधिकच्छपदेहम् ॥ २१७ ॥ बाहुपु सुरसालाभः प्रलयजलान्तःप्रणीतसुरसालाभः । किटिरुरुनासावंशः पूर्णो भावः परस्य नासावंशः ॥ २१८ ॥ अधमभितापं चास्यन्नमतां वक्रेण भास्वता पश्चास्यम् । सृजदरिवक्षो दमितं मजत महस्तदमृगभिनवक्षोदमितम् ॥२१९॥ निजपदराजीवेन न्यपृतदैतेयशेखराजीवेन । कलितमहामहिमानः कल्पयतां शर्म धनमद्दा महिमा नः ॥२२०॥ रिचितपरशुभरणया त्रिसतवारापनीपाशुभरणया। संतकृतवीर्यजया श्रीपतिकलया भयाम कृतवीर्यजयाः ॥२२१॥ पशुपतिचापलतायाः पाटयिता जयति पदमचापलतायाः । यः किल साकेतपतिः स्वयमटवीमाप पितरि साके तपति।।२२२॥ .

·४८ काव्यमाला। ...............। .......... आइतहालाहलया हतमुष्टिकमुख्यदुष्टहालाहलया । श्रयत हरिज्यायस्या श्रेयःकलया सशस्तिरिज्या यस्याः॥२२३॥ धाम्रो वंशस्तस्य प्रकाशतां विदारवं शस्तस्य । अतिसुकुमारमयन्तं मधुमयतां गोपसतितमा रमयन्तम् ॥ २२॥ मुरली वादयमाना गोदं पशुपालनोत्सवादयमाना । सदृशी तापिच्छेन स्फुरति कृपा शिरसि भूपिता पिच्छेन ॥२२५।। हरिमभिजातोदन्तं वन्दे कृतवाणबहुभुजातोदं तम् । वक्षसि परमा यस्य क्रीडति लक्ष्मीरफेढपरमायस्य ॥ २२६ ।। अधिगतकल्यन्तेषु म्लेच्छेपु सृजत्सु वृषमकल्यं तेषु । नटितभुजातरवारि ज्योतिरुपासे भयोपजातरवारि ॥ २२७ ॥ सायन्वरदाभिख्यां साधून्पुष्यत्ययं वरैः । सत्यव्रताधिका.... ॥ २२८ ॥ कन्दति फरुणमिभेन्द्रे व वैनतेयः क वैनतेय इति । उच्या सह फणिशयनादुञ्चलतस्ते स पातु संरम्भः ॥ २२९ ॥ श्रीचाटुवाणीश्रवणान्तरेऽपि गर्नेव भेजे करिणः श्रुतिं ते । आपनरक्षाध्वरदीक्षितानां पुंसां न भोगाभिनिवेशयोगः ॥२३॥ मधुपानुबन्धमनिशं मदान्धतां रसनाविपर्यसनमप्यचिन्तयन् । अतिभक्तिमेव करिणस्त्वमग्रहीर्गुण""ता खलु गुणो महीयसाम् २३१ रमेश कारुण्यरसाम्बुराशेः समुजिहानो भवतः सवेगम् । चकारुणो नक्रतमिस्रहारी बभार पद्मिन्यनुकूलभावम् ।। २३२ ॥ भवत्सायुज्यलामेऽपि भवादतिशयान्तरम् । भजते स न वेतण्डो भवन्मुक्तकसंश्रयः ॥ २३३ ।। यस्ते कटाक्षविधिरातिमिते गजेन्द्रे यश्चास्य पीडनविधायिनि शिंशुमारे । तत्ताहशोर्वरदराज तयोरिदानी- माद्यं निधेहि मयि मजिने द्वितीयम् ॥ २३४ ।।

·यात्राप्रबन्धः। अजाश्वमेधाध्वरकल्पशाखिनः पचेलिमं तत्फलमच्युताकृति । अहो बताभिष्टुवतोऽपि सौहिती मनीषिणां मौलिमणेरवर्धत ॥ २३५ ।। इति समरपुंगवस कृतौ चम्यूकाव्ये तृतीय आश्वासः । चतुर्थ आवासः। अन्तर्वाणिरसौ गेहमरुणस्तु नभोन्तरम् । तौ विष्णुपदसंसेवातत्परौ लब्धुमैच्छताम् ॥ १ ॥ तथा हि । तरलतत्कान्तिसंपद्विडम्बितजाम्बूनदकुम्भमम्भोजसचिव. बिम्बमम्बरसौधशिखरमालम्बत । मुक्तारुचो मूर्धनि हर्म्यकेतोरासक्तमम्भोरुहबन्धुविम्यम् । तस्याः पुरोऽराजत दण्डशालि हिरण्मयच्छत्रमिवावभासे ॥ २॥ प्रादुर्भूतं प्राग्दिशा विप्रयोगादाविप्राणो हन्त संतापमारम् । काले तस्मिन्कामुकः पद्मिनीनामन्यैर्भजे दुर्निरीक्ष्यामवस्याम् ॥ ३ ॥ भूत्वा मृदुः पुरा पश्चात्तीतो याति दिनेश्वरः । प्रायो पसुसमृद्धानां प्रकृतिः किल भिद्यते ॥ ४ ॥ अपहत्य कुलान्यभीशुमाली जगदन्धकरणानि शार्वराणाम् । प्रकटीक्रियमाणभीमभावः प्रतिपेदे परदुःसहं प्रतापम् ।। ५ ।। विभज्य विश्वंभरया नदीभिराशागणैरप्यनुभूयमानः । जजे वियत्मान्तरयानजन्मा तापातिरेफस्तरणेरसह्यः ॥ ६ ॥ उपगच्छति येन साकमुच्चैरुदया(दो) जगदुष्णयाग्नि तस्मिन् । अखिलात्मनि तापमनुवाने तदभूत्तप्तमिहास्ति कि विचित्रम् ॥ ७ ॥ अहह ततिरशेपदेहभाजामपि पुरतः स्थितिमीक्षितुं तदानीम् । अभजत भृशमक्षमामवस्यां त्रिभुवनचक्षुपि दर्शितमकोपे ॥ ८॥ निरतिशयतापनिर्वापणायेव कमलकुचलयकहारविपिनानि किमपि परि- ममर्श तरणिकरनिकरः । किमुत बहुदरसरणिसंचरणारचितसंग्वरपनाः पचजनाः । तत्क्षणं च नगरमक्षान्तमिहिरसंतापतया सेव्यमानफदलीगृहान्त- रमभिनन्धमानशगिफान्तमणिवेदिकमपिरुममाणसरसकुयुमास्तरणमभ्यम्य- ·काव्यमाला। मानकर्पूरालेपनमारभ्यमाणधारागृहासिकमासाद्यमानकासारखेलनमुद्भाव्यमान- गन्धोदकयन्त्रशीकरासारमुद्भूयमानलानजकन्यजनमुपयुज्यमाननवनालिकेरस- लिलपरिचीयगानपाटीरपङ्कमेदुरवधूटीकुचाचलमजायत । कुचमण्डलमालिलिङ्ग कण्ठं जगृहे वक्रसरोरुहं चुचुम्चे । स्पृशति स्म नितम्बमारोह प्रमदानां जघनं श्रमाम्बुपूरः ॥ ९॥ तालवृन्तपवनादभिकानामुत्तरीयमरुदन्जमुखीनाम् । प्रीतयेऽजनि ततोऽपि विसर्पविनसीमनि तदास्यसमीरः ॥१०॥ पयोधरोत्सारितकचुकानां प्रासादयातायनसेविनीनाम् । स्त्रीणां जहार श्रममजगन्धी सशीकरो वेगवतीसमीरः ॥११॥ वीचीकणैः पौरविलासिनीनां व्यत्यस्तवक्रश्रमवारिलेशः। स्वसौरभक्रीतशिरोजगन्धः क्षीरापगागन्धवहश्चचार ॥ १२ ॥ प्रतिसौधगवाक्षलक्षितप्रमदायक्रशता पुरी वभौ । मिहिरज्वरवारणोदयन्मृगलक्ष्मावलिभूपितेव सा ॥ १३ ।। तदनु निर्गल्य सरोजनेत्रसदनादतनुशासनसमाराधनाय नवकुसुम- निचयमवचिचीपुरयगवतरति स विविधतरुकोटरकोडपरिक्रीडमानचिनोर्ड पतनदलितनालिकेरफलपरिग्रहव्याशावकपरिपदावध्यमाननियुद्धकोलाहलं विटपितलनिपण्णविटजनोत्सङ्गनिद्राणपुष्पलावीपरिष्कृतं दिवसफरभीतशीत- लतानिरातङ्कवसति गजतुरङ्गसंदोहमन्दुरां चारुतरवीरुनटिनीनिवर्तनान- र्तमही प्रमदोपगूदमिव मन्मथारूदहृदयं बहिरिद्धकण्ठकं च विन्ध्यमिव नमेरुविरचितामोदं व्याप्तनभस्थलं च पथिकशरीरमिच मियालोपहृतशोम मत्यमलोध्रपाण्डरं च पर्तिवरापरिगृहीतमिव भामुरमधूकमालिफामपितं प्रथमानमङ्गलं च राशिमण्डलमिव मन्दारमण्डितपुप्पवदलंकृतं च स्वलेकि- राज्यमिव सहसाक्षसमन्वितं संभावितरम्माविलासं च पार्थिवसदनभिव पृथुलसालयलयितं फौशपरिपूरितं च दैत्यारिरूपगिव भद्रश्रियाचितं पानी- निपेवितं च मजनशीलमिव समधिकद्विजपापातमाथितसंतापहरं च बात- फीवाद्यमिय रचिरमवालशोभितमभिरूप्यककुभं च फणिराजशयनमिय पीलग्निविशेषः।

·यात्राप्रबन्धः।
कृष्णलाभासितं सदाभोगसहितं च गणिकासनाथमपि विमलस्वभावमविरत-
जपानुबन्धमपि बहुतरारिष्टं जातिविशिष्टमपि नकुलचरितान्वितं सरलोदित-
च्छायमपि कुरवकसमग्रं सुकवीरशोमास्पदमपि साध्वसहगन्तरं प्रकटित-
स्पर्शनमपि नवनीपकाभिराममुत्फुलचिरिबिल्वमुल्लासहरितमल्लिकमुन्निद्रपुन्ना-
गमुन्मुद्रणातिमुक्तमुद्भिन्नकर्णिकारमुन्मपशोभिकेसरमुज्जृम्भमाणचम्पकमुद्वि-
फासवासन्तिकमभिजातहसितकेतकमारव्धविदलनारग्वधमतितन्त्रमुचुकुन्दमा-
अन्तविकचमाकन्दमाकलितजागराशोकमवबोधशालिनवमालिक निखिलज-
ननयननिर्माणफलमुन्मीलयता तारतम्यातिशयेन खाण्डवमपि निर्कर्पताण्ड-
वस्य वृन्दावनमपि मन्दाक्षसंपदो नन्दनमपि भूरिनिन्दनविधेरशोकवनिका-
मपि निराकरणकर्मणो मधुवनमपि पृथुवृणावतरणस्य चैत्ररथमपि महात्रास-
परिणतेः पात्रीकुर्वाणमलिपटलजेगीयमानसरसर्तुसाधिमास्पदं परभृतकदम्ब-
पापट्यमानपञ्चशरबिरुदप्रपञ्चं शुकशारिकानिकरजोघुप्यमाणपुराणपुरुपहृया-
वदानमुद्यानम् ।
पिकनिनदमयी नयन्प्रियोक्तिं प्रसवरसप्रमदाश्रुविन्दुवर्षी ।
उपवनपवनस्तदाभिधावन्परिरभते स्म तमानतं सगन्धः ॥ १४ ॥
तत्र पुनरत्रमवानशेपसुमनोविकासहेतुरसौ वसन्त इव समन्ततो विटपिया-
टीपु पर्यटन्भवितव्यशिवपदाम्बुजसंपर्कबहुमानसंमदादिव विस्मयमानमभिजा-
तकुमुममाददानो जयविशिखसंग्रहणशीलमकराङ्कविलासभूयिष्ठतनुरिदमाचष्ट।
मधुव्रतक्षोदसहं मदीयः सदोपभोगेऽपि ससौरभीकम् ।
पुप्पं प्रसूते भुवि कस्तरूणामप्रेसरं केसरमन्तरेण ॥ १५ ॥
संदृष्टा किमु कापि हानिरियता चाम्पेयलोलम्बयो-
रसाक्षीन परस्परं यदुभयोरम्भोजम्: सौहृदम् ।
क्ष्मापालेरुपलाल्यते न शिरसा किं चाम्पकः कोरको
मृगः किं कमलाकरेषु न मुहुः प्रामोति लीलासिकाम् ॥ १६ ॥
ललिता त्वं."लतावलीषु जाते मुकुमारः समयेषु माययोऽपि ।
प्रणयेयदि संगतिं भवत्या स भवेत्सर्वगुणाकरम्तदानीम् ॥ १७ ॥

·काव्यमाला।
हे कर्णिकार मुहुरीश्वरवल्लभत्वं
संतप्तहेमसमता च तवेति हृद्यम् ।
आमोदभारमलिमानसलोभनीय-
माविप्करोपि न यदत्र परं व्यथा मे ॥ १८ ॥
भजतश्चपलोदये विकासं रजसा दूषयति स्वसेविनोऽपि ।
प्रमथेशपदार्चने निषेधो भवतः केतक युक्तमेव मन्ये ॥ १९ ॥
कर्पूरस्य पदे चितामिभसितं क्षौमस्य नागत्वचं
पासादस्य परेतभूमिमुरगं प्रत्यप्रमुक्तावलेः ।
दिव्याहारभरस्य किंच गरलं देवेन संतन्वता
स्थाने काञ्चन पारिजातकुसुम स्थाने भवद्धारणम् ॥ २० ॥
प्रमथाधिपार्चनायै विल्य भवत्पत्रभङ्गरचनैव ।
मूलमनघेन पुंसा मुक्तिवधूपत्रभनरचनायाम् ॥ २१ ॥
श्रीखण्डसालजगतीविदितानुभाव
तत्तादृशी सहनतां तव किं वदामः ।
कामं यतः कठिनदारणदार्यमाण-
देहोऽपि गन्धनिवहेन जनान्धिनोपि ॥ २२ ॥
पौष्पैः कल्पयसे रसैमधुलिहां वृन्दस्य संतर्पणं
छायासंपदमातनोपि जनतासंतापनिर्वापिकार ।
पुष्णासि स्वयमङ्कुरैः शुभगिरां पुंस्कोकिलानां कुलं
धान्यामत्र तवैव धूतविटपिन्पन्या महाभ्युन्नतिः ॥ २३ ।।
उद्यानादध मजनाय मुमना मध्याहहृद्येतर-
च्छायानायकसंज्वरप्रशमनोपायादुपायात्सरः ।
पाथोजावलिशीधुहृष्टमधुपत्रातप्रणादकिया-
संगीतोचरनृत्तकौशलमिलदृङ्गालि रगस्थलम् ॥ २४ ॥
अधिगत्य च कासारमयमित्यभाषत ।
नीरजानि जलनीलिकामरैः साकमेव सततं बकैः सह ।
मण्डलीमपि च मानसीकसां पुष्यति स्फुटमसौ जलाशयः ॥२५॥

·यानाप्रबन्धः। ". पाहान्जिनीकण्टकपङ्कराशीनन्तर्दुरन्तानपि संदधानः । वहिर्गतैरम्वुजराजहंसैर्वध्नाति विस्रम्भमयं तटाकः ॥ २६ ॥ हे पद्माकर मा विपीद जगतीचेतःप्रियंभावुको धत्ते यत्त्वयि चन्द्रमा विमुखतां तस्यैव तल्लाघवम् । सौहित्यप्रतिपादने तव पुनः शक्ताः परिप्कुर्वते पृथ्वीमध्यममी पराकृततमोदी रवे नवः ॥ २७ ॥ अनन्तरमसावनियन्त्रणस्नेहपरवशानुचरो निजकरविललितोदकमवगाह्य कमलाकरमवचितसरोजपरिप्कृताग्रहस्तः समुत्तीर्य वारितो निपेवितदिवस- उन्धुरयमवनिसुरधुरंधरो मन्दिराय मन्दमन्दमस्पन्दत । गत्योपकायर्या कलितेशपूजः स भुक्तवान्भूसुरभुक्तशेपम् । ब्रह्मोद्यपाठं प्रतिपद्यते स्म सुचर्ययाः समयं नयन्ते ॥ २८ ॥ तथा हि । एप दुहृदनुरोधहेतुकं भेदमात्मपतिना समं गतः । आपदामहह भाजनीमवन्यरुपो भजति भूयसी व्यथाम् ॥ २९ ॥ ईशवासरमणेरदर्शनादेधमानपनमोहशार्वरः । संनिकृष्टमपि शश्वदात्मनो हर्षशेवधिमसौ न पश्यति ॥ ३० ॥ बोधचन्द्रमसि पूर्णविग्रहे मोहराहुमुपिताकृतौ सति । खानदानयजनादिकान्यसौ मोचनावधि मुदानुतिष्ठति ॥ ३१ ॥ आ रसातलतलादयं विघोरा च वासभवनाद्गतागतैः । खिद्यमानदयो गवेपते स्फारविथममुखास्पदं पदम् ॥ ३२ ॥ आधिवीचिमदनादिसंमृतिव्याधिमेपजविशेपवेदिनम् । शर्मदं शरणमेयुपामयं ब्रह्मनिष्ठभिषजं प्रपद्यते ॥ ३३ ॥ देशिकोक्तिदृढकुञ्चिकाकृते गाढविभ्रमकवाटपाटने । आगमान्तवमुमन्दिरान्तरादर्थमिष्टमनपोऽयमृच्छति ॥ ३४ ॥ पण्डितः पटुविचारशसिकात्यानकोशमयवल्कसंहतेः। सारमाऊलयते जगदनक्षमारहाकिमपि नित्यनिर्मलम् ।। ३५ ।।

·काव्यमाला।
मानतर्कमयवारिधारया क्षालितेपु गगनादिपांसुषु ।
अन्तरङ्गफलकान्तरे सुधीरीशतादविणमीक्षते निजम् ॥ ३६ ॥
पारदुर्विधसुखप्रकाशके तत्त्वबोधतनयोदये सति ।
अस्य कर्मकरणाधिकारिता नानीति न कदाचिदप्यहो ॥ ३७॥
विश्वकण्टकिफलं विशुद्धया वेदनच्छुरिकया विदारयन् ।
आन्तरं रसममुप्य निर्ममः सर्वथा निरुपमं समश्नुते ॥ ३८॥
विप्रयोगसमये स्वमायया विक्रियाशतमुपैति पूरुषः ।
हन्त मुक्तिरमणीमवाप्य तामेष निर्विकृतिरेव तिष्ठति ॥ ३९ ॥
मुक्तिसंगतिमहोत्सवो मुनेरीदृशोऽयमिति केन वर्ण्यते ।
चेतसा सह यतो निवर्तते श्रेणिरागमशिरोगिरागपि ॥ ४० ॥
अपि च ।
चिनेन वृत्त्या विषयेण संगान्मातृप्रमामयदशां प्रपन्नः ।
आत्मैक एव प्रतिभासते चेदतः किमन्तर्मुखतास्ति भिन्ना ॥ ४१॥
निःसन्धिबन्धं निगमान्तवाचः परप्रतीचोरभिदां वदन्ति ।
साच स्वरूपानतिरेकिणी चेदहंप्रतीतेरपरो न योगः ॥ ४२ ॥
अजादिकीटान्तमनर्थजातमध्यस्तमेवात्मनि बोधरूपे ।
स एव चेदस्ति भवेन्निवृत्तिरतः परं किं पुनरस्ति साध्यम् ||४३||
इतीदृशीमागमदेशिकाभ्यामधीयमानामवबोधनायम् ।
ढीयसीमेत्य तपोभिरेकः पारं परं याति भवाम्बुराशेः ॥ ४४ ।।
किं च ।
विना मृडप्रपतनं विगमो न हि जन्मनाम् ।
भास्वतो दर्शनमृते प्रशमस्तमसामिव ।। १५ ।।
आधिक्यमस्मानगतोऽधिगन्तुं विश्वाधिकोत्तविषयं प्रपये।
कालमहमाहमयापनुत्त्यै कृतान्तशिक्षाकृतिनं प्रपद्ये ।। ४६ ॥
शृङ्गारभूमणवारणाय प्रसूनकोदण्डरिपुं प्रपये।
विनेतुमाति विपयाध्वजन्यां पटदुमाधोवसतिं प्रपद्ये ॥ १७ ॥

·यात्राप्रबन्धः। . मोहातिरेकस्मयमोषणाय पादार्दितापस्मरणं प्रपद्ये । कर्माटवीपाटनकौतुकेन पाणौ विराजत्परशुं प्रपद्ये ॥ ४८ ॥ विशुद्धविज्ञानविकासहेतोः प्रबोधमुद्राभरितं प्रपद्ये । तापत्रयाटोपसमापनाय प्रालेयधामाभरणं प्रपद्ये ॥ ४९ ॥ वैमल्यसंपादनवान्छयाहं मन्दाकिनीमाल्यधरं प्रपद्ये । प्रसादलाभं परमीहमानो मुग्धस्मितोल्लासिमुखं प्रपद्ये ॥ ५० ॥ व्यथामशेषां व्यपनेतुकामो नाम्ना मृडं नाथमहं प्रपद्ये । ॥ ५१ ॥ सर्वज्ञतासारभृतं प्रपद्ये निःसीमसौहित्यनिधि प्रपद्ये । अनादिबोधायतनं प्रपद्ये स्वतन्त्रतायाः सदनं प्रपद्ये ॥ ५२ ।। हरं प्रपद्येऽहमलुप्तशक्तिममेयसामर्थ्यमहं प्रपद्ये । शिवं प्रपद्ये जनकं विधातुरीशं हपीकेरागुरुं प्रपद्ये ।। ५३ ॥ इति प्रपचिमीशस्य तन्वते तत्त्वदर्शिनः । तत्क्रतुन्यायरसिकास्तत्तादृशफलाप्तये ॥ ५४ ॥ तद्नु तदनुवर्णितशास्त्रसमाकर्णनादिव विरक्तभावमापाद्यमानः कमपि शमप्रकर्षमुपदर्शयन्नरुणसारथिरवततार चरमगिरिशिखरम् । अस्ताद्रिशृङ्गादतिमात्रतुङ्गादात्माधिनाथं पतयालुमन्यौ । द्रष्टुं नलिन्यो धृतभीतिभारा न्यमीलयन्नीरजलोचनानि ॥ ५५ ॥ नभस्तमालद्रुमपालवाभा नव्या बभौ सान्ध्यमयूखरेखा । अम्मोधिनिर्मजदभीशुमालिरथाप्रकौमुम्भपताकिफेव ॥ ५६ ॥ दिवसकरविपयोगतनीयसीनामाशाविलासिनीनामसितजलदानुकारिणी वे- णिकाधोरणीव तमिसपरिदृश्यत । प्रतिवेश्म तमियण बन्दीकृत्य नियनिताः । ममा इव पतंगस्य दीपरेखा दिदीपिरे ॥ ५७ ।। सपदि गगनपथादपसरता वास(र)करेण सरभसानुसरणोद्भटतमःप्रति- मरदिलोपनाय विस्तारितानि परिप्करणमुक्ताफलानीय तारकापटलानि . दरशिरे।

·काव्यमाला।
तमिस्रकस्तूरिकयानुलिप्ता प्रदीपचाम्पेयकृतावतंसा ।
वाटी हरिद्वासकसज्जकानां चबन्ध चन्द्रागमनप्रतीक्षाम् ॥ ५८ ।।
अत्रान्तरे सिन्धुरयापदेशादानन्दयन्सर्वदिगन्तराणि ।
ध्वान्ताभ्यमित्रीणतुपारतेजः प्रयाणभेरिध्वनिराविरासीत् ॥ ५९ ॥
आगत्य संकोचभृतः सरोजादिन्दीवरं यावदलिस्ततोऽपि ।
मौनस्पृशो यातुमियेप तावदिन्दुस्तदुबोधकरो जनृम्भे ।। ६० ॥
विगतसफलाशाविकासकर्मणि परिहतविषयानुभावे संमीलितसरोजच-
क्षुषि तेजः किमपि दीपाकारमन्तरनुसंधाने 'कालकर्मन्दिनि पृथुलतमः-
पटलभेदमुपपादयन्प्रबोध इव सुधाफरो भगवान्प्रादुरभूत् ।
द्यौरिन्दनाधूतपुरस्तमिसा पश्चाच रिलत्तिमिरा बभासे ।
हृतोत्तरीया हृदयेश्वरेण तन्वी नितम्बस्तिमिताम्बरेव ॥ ६१ ।।
संध्यारुणं प्रागथ सान्धकारं पश्चान्नभः प्लावितमिन्दुभासा ।
रेजे विराजक्रमनृम्भमाणरजस्तमःसत्वमिवान्तरङ्गम् ॥ ६२ ॥
महादने महसि तत्र सतिप्ररूढे
वाराकराम्बुलहरी ववृधे यथेष्टम् ।
चन्द्रोपलाः सरसतामधुरुत्पलानि
चकुः स्मितं किमुत यानि सचेतनानि ।। ६३ ।।
न चेत्पुराणौ पुरुषौ नताशीवशंवदोरःस्थलवामभागौ ।
तादात्विकं तावपि न क्षमेतां कामोद्यम का गणना परेपाम् ॥ ६४ ॥
काश्यां तदा कामरुलाजनीति किमद्भुतं तन कृतान्तशत्रोः ।
तथा स्मरन्दग्धवतोऽपि देहे संदृश्यते शैलमुतास्तनाङ्कः ।। ६५ ।।
तथाहि ।
विलासिनी काचन विप्रयुक्ता संतापिताङ्गी नपचन्द्रिकाभिः ।
विगईणापूर्वमिदं विषण्णा जगाद चन्द्रस्मरगन्धवाहान् ॥ ६६ ॥
कोदण्डदण्डः कुरुनन्दनेन मुक्तो रुपा मूर्ध्नि शशाङ्कमौलेः ।
हिमधुते यत्त्वयि नापपात मदुप्कृतानां महिमा स एपः ॥ ६७ ॥

·यात्राप्रबन्धः। पान्थावलीभञ्जनसंचितेन दोपेण दोषाकरता तवेन्दो। आलोकिते त्वय्यत एव चक्रैराशास्यते चण्डकरावलोकः ॥ ६८ ॥ क्षपाफरक्ष्वेल विभावये त्वां हालाहलादप्यतिमात्रघोरम् । स कण्ठ एव स्तिमितः स्मरारेरुपागमस्त्वं पुनरुत्तमाङ्गम् ॥ ६९ ।। घिधिक्त्रिलोकीजनगर्हणीयां चारित्रमुद्रां तव शम्बरारे । भवन्तमेकं परिहत्य के वा धनुर्भूतः स्त्रीपु पराक्रमन्ते ॥ ७० ॥ मुग्धासु चेतोमव मादृशीषु गुहुभवान्यत्प्रकटीकरोति । कुद्धे पुरद्रोहिणि पौरुपं तत्क वा विनिद्रातुमगात्तदानीम् ।। ७१ ॥ आखेटमध्वन्यवधूमृगेषु प्रपश्चयन्पश्चशरः किरातः । पिकालिगीतिप्रचुरो वसन्ते महीं मरुद्वागुरया निरुन्द्धे ॥ ७२ ॥ संम्राम्यदिन्दिन्दिरचक्रनेमिसीमन्तिताशेपदिगन्तसीमा । महीतलान्धकरणः परागैर्मनाति पान्थानतनोः शताङ्गः ॥ ७३ ॥ तत्ताहशा दक्षिणतागुणेन विभावयन्विश्वसनीयभावम् । मरुनवोऽयं यत मादृशीपु प्रमजनत्वं प्रकटीकरोति ।। ७४ ॥ मध्येनितम्बं मलयाचलस्य स्पृष्टो नु दावामिशिखाकलापैः । विपोर्मिलव्यालमुखच्युतो वा मन्दानिलः सौति ममाङ्गतापम् ॥ ७५ ॥ उप्णः स्वभायादनिलार्भकोऽयमुपाधितः शीतलतां दधाति । आलिङ्गनादस्य फथं घटेत पत्रावशोषः परथा लतानाम् ॥ ७६ ॥ उप्णच्छिदामुष्णनिपेवणेन भिपग्जनाः प्राहुरिति प्रतीताः । कुम्भीनसा घोरविषोप्णशान्त्यै पिबन्ति बालानिलमुप्रवीर्यम् ।। ७७ ॥ हराक्षिकीलामिहता रतीशप्राणानिला एव परं धरायाम् । पटीरशैलानिलकैतवेन पान्थावलीप्लोपकृतो वलन्ते ॥ ७८ ॥ स्वयं जगत्प्राणतया स्वधाम वियोगिनीविग्रहचक्रवालम् । नमस्वतो निर्दहतः कृशानुरवाप्तजन्माभवदाश्रयाशः ॥ ७९ ॥ मितो यतः शैत्यमतो बिमर्ति नवः समीरो न तु शीतभावात् । अस्यावलेह सजतामहीनां भिन्ना रसज्ञाः परमत्र मानम् ॥ ८० ।। - ·काव्यमाला पटीरशैलेन्द्रफणाधरेभ्यो जनावलीजीवितमोपविद्याम् । अभ्यस्यता चेदमुना गृहीता निद्रापि नैप प्रसरेद्विषादः ।। ८१ ॥ अयं भुजगावलिपीतशेपः समीरपोतः स्वविकासहेतोः । वियोगिनीजीवितमारुतानामसंशयं संग्रहणं तनोति ।। ८२ ।। निरागसामध्वगसुन्दरीणामुढेगदानादुपजातरोपाः । स्वच्छन्दमन्तः श्वसनं निरुध्य मन्ये निगृह्णन्ति महानुभावाः ।। ८३ ।। जगत्रयोपद्रवशातनाय पीताम्बुराशिः प्रथमो मुनीनाम् । वालानिलाधि च पिवेदवेलं न चेदयं नागविलीढशेपः ।। ८४ ॥ अगस्त्यदिङमारुतमापतन्तं वृष्टेरवाहमुशन्ति वृद्धाः । अहो भवत्यस्य समागमेऽपि वियोगिनीलोचनवारिवृष्टिः ॥ ८५ ॥ और्व पयोधेरवलेपशान्त्यै समीरणस्यापि च सर्पजालम् । विधिर्विदध्यान यदीयमुर्वी कथं न जायेत कथावशेषा ।। ८६ ।। श्रीरामविश्लेपविषण्णसीताप्राणप्रतिष्ठापनवीततन्द्रः । स्त्रीणामसुमासपटोः समीरादतो हनुमान्कथमाविरासीत् ।। ८७ ।। विना जगत्प्राण भवन्तमेषा विश्वत्रयी न इवसितुं क्षमेत । ईग्विधेऽपि त्वयि खेदहेतौ वियोगिनीभिर्वद किं विधेयम् ॥ ८८॥ धर्मच्युतस्योचितमाशुगस्य तीक्ष्णाकृतेदेहिवधैकरस्यम् । आविःसुधर्माश्रयणस्य ते तु दाक्षिण्यधन्याशुग तद्विगेयम् ॥ ८९ ॥ भवन्तमाहुः प्रथमेशमूर्ति पदार्थशुद्धः परमं च हेतुम् । सदागतिं चात्र समीर किं ते युक्तं वियुक्ता युवतीनिहन्तुम् ॥ ९० ॥ प्ररूढमन्तः पथिकाङ्गनानां वियोगशोकानलविस्फुलिङ्गम् । कि मञ्जरीगर्मरजःकरीपैः समीर संवर्धयतः फलं ते ॥ ११ ॥ शृणा न ते दक्षिणगन्धवाह तवावतारे तरयोऽपि धायाम् । वितन्वते व्यक्तशरीरकम्पाः प्रवालपाणिपविधूननानि ॥ ९२ ।। स्वामभुतां याचि तपोधनानामाशीविषाणामपि यक्रसीनि। विपाभिवृद्धिर्विदिता नभस्वनती जगत्यामतिदारुणोऽमि ।। ९३ ।।

·यात्राप्रवन्धः । सङ्के भृशं क्रोशति षट्पदानां कु(द)रवाधायिषु कोकिलेषु । अपढुवानो धृतिमध्यगानां भवान्विविते पवमान वाल्यम् ।। ९४ ॥ आः क्रूरकर्मासि फणाभृतोऽपि धरातलेऽस्मिन्स हि तीव्रर्दशैः। प्राणानिलानापिबति प्रजानां भवान्पुनः स्पर्शनलीलयैव ॥ ९५ ॥ अये समीरानिशमध्वनीनवधूवधैः पातकमर्जितं ते । वल्लीपवालव्यपदेशतप्तभल्लाप्रपातैरपि किं प्रशाम्येत् ॥ १६ ॥ भृगुप्रपातं बहुतीर्थसेवां दिने दिने दीप्तशिखिप्रवेशम् । करोपि मन्दानिल कामनस्त्वं कुर्वन्मुहुः पान्थकुटुम्बहिंसाम् ॥ १७ ॥ मान्द्यैकमे मलयाद्रिवात मासद्वयीमात्रमवस्थितिं ते । अचिन्तयन्हन्त कथं तनोपि पदे पदे स्त्रीवधपातकानि ॥ १८ ॥ प्राक्सेतुबन्धावसरे कपीन्द्ररुन्मूलितश्चेन्मलयः समूलम् । . नृशंस मन्दानिल निर्दयं त्वां पश्यन्ति किं पान्थविलासवत्यः ।। ९९ ॥ मन्दं समागत्य ममांशुकाप्रमालम्बसे स्वेदमपाकरोपि । अग्रौ पतस्साहितचापलस्त्वं पराङ्गनास्पर्शभयं न किं ते ॥ १०॥ मामञ्जनेति स्पृश मा समीर वियोगिनी व्यक्तमनञ्जनाहम् । कन्या नृपस्यान्यकरग्रहार्हाः स्पृष्ट्वा त्वया किं फलमाप्तमासीत् ॥ १०१ ॥ कृतावतारो हृदि गन्धवाह कन्दर्पनाराचगवाक्षिते मे । प्राणान्गृहाणाशु यतो भवेयममीकविश्लेपकथानभिज्ञा ॥ १०२ ॥ मय्येव संनझसि मन्दवात कान्ते मदीये करुणां दधासि । मृद्रासि चेन्मामिव निर्दयं तं स किं समायास्यति नान्तिकं मे ॥१०३ ॥ रणे शताङ्गस्य रयातिरेको जैत्रश्रियं चापभृतः प्रसूते । मन्दं रथं त्वामधिरह्य मारो मन्ये महेशेन पराजितोऽभूत् ॥ १०४ ॥ भवन्तमालम्ब्य रथीभवन्तं सखा रतेः शर्वजिगीपुरासीत् । प्राप्ते रणे तं प्रतिपाद्य तस्मै चक्रे त्वया स्वाशुगतानुरूपम् ॥ १०५॥ यदा रतीशं भगयानजेपीचदाप्रभृत्येव समीर भीत्या । दियानिशं प्राम्यसि दिमुखेषु तथापि ते शाम्यति नैष दर्पः॥ १०६ ॥ .

·६०
काव्यमाला ।
आयासि शीघ्र हरिदन्तरेभ्यः शनैस्तु चण्डांशुभुवो दिगन्तात् ।
कामारिमीतिः खलु तत्र हेतुः सा चेन्न हन्याजगतीमकाण्डे ॥ १०७ ॥
मा मा मरुन्माणव वल्गनानि प्रकाममन्दप्रकृते विधेहि ।
पदे पदे त्वन्मदभञ्जनाय जाग्रत्यमी जातरुषो भुजङ्गाः ॥ १०८ ॥
तदनु मदनपीडां सोढुमक्षमतया तया हरिणशावेक्षणया प्रियतमाय
संप्रेषिता सखी समेत्य तमित्यभाषत-
सन्त्येव कान्तेषु समभुवाना रागातिरेक ललना जगत्याम् ।
नालोकितो न श्रुतिमागतो वा तस्या मृगाक्ष्मास्त्वयि मावबन्धः ।।१०९॥
आस्वाद्य शश्वन्मधुनोऽपि हृद्यां गुणावलिं ते कुटिलायताक्षी ।
नितान्ततृप्ता नियतं सखीनामाहारवार्तामपि सा धुनीते ॥ ११०॥
दूरीकृतस्त्वद्विरहार्तिभारादित्वरोरुश्वसितैरिवास्याः ।
इन्दीवराक्ष्या वदनारविन्दे संदृश्यते जातु न मन्दहासः ॥ १११॥
मनोभुवो धूममथैरिवास्त्रैरुत्पादितादूप्मलबाप्पपूरात् ।
भीतेव तस्या भृशमायताक्ष्या निद्रा दृशो व पदं निधत्ते ॥ ११२ ।।
पराङ्मुखी चन्दनपङ्कलेपवीटीक्रियामाल्यविभूषणेषु ।
माला विधत्ते भवदोष्ठबिम्बसुधारसास्वादकृते तपस्याम् ॥ ११३ ॥
दृतिकावर्धितलेहदीपितं मदनानलम् ।
फामी निर्वापयामास कान्ताक्षेपसुखामृतः ॥ ११४ ॥
आलीहितोक्तिनिकरादनु दृतिकाना-
माभाषणादनु मनोमवशासनाच ।
अम्लानमानफलिफामपरो विलासी
संप्रीणयन्मियतमामिदमारभापे ॥ ११५ ॥
पाठीनकेतुपरदेवतया त्वया कि
माज्ञापिते फयरिकारचनादिकृत्ये ।
दांसामुना परिजनेन समुहलके
पहेल्हाक्षि तव फेन यमूब कोपः ॥ ११६ ॥

·यात्राप्रबन्धः। यः शैशवात्प्रभृति पाणितले निवेश्य संवर्धितोऽजनि मया दयिते स कीरः आख्याति याक्यमहितं त्वयि रोपवत्या- मित्यद्भुतं न विरुणद्धि यदात्मजोऽपि ॥ ११७ ॥ बाले मया न गणिता भवदाहतेन ये मीनकेतनसमीरकिशोरमुख्याः । आसीत्ततोऽपि मम भीतिरदो भवत्यां मुख्यमानि विषमो विधिदुर्विपाकः ॥ ११८ ॥ मन्तुस्पृशो रचयितुं मम शिक्षणानि स्वातत्र्यमस्ति तव जीचितनायिकायाः। कन्दर्पगन्धवहकैरविणीविटानां का वा कृशानि मम निग्रहणे प्रसक्तिः ॥ ११९ ॥ आग:समीक्षणकृतस्तय चेदमर्पः शोणाधरे विरचय स्वयमेव शिक्षाम् । मां विप्रयोगिजनमारणवीततन्द्र- कन्दर्पपातकिकरे न समर्पयेथाः ॥ १२० ॥ पादारविन्दतलताडनबाहुयन्त्र- निक्षेपतुङ्गकुचदुर्गनिवेशितानाम् । कामं त्वया कनकगौरि समाहिताना- म) भवामि मयि चेदपराधशङ्का ॥ १२१ ॥ प्रारभ्य पञ्चपदिनानि तव प्रसाद- मभ्यर्थयतिपतेरधिदेवतायाः । ध्यानाशनवजनजागरणादि कुर्वे प्रीतिने ते तदपि यत्स ममैव दोपः ॥ १२२ ।। शातोदरि भ्रुकुटिजैत्रधनुर्लताया मझे कृतेऽपि सति कोपनया भवत्या ।

·६२
काव्यमाला।
अश्रान्तमाशुगभरेण विचित्रकर्मा
मर्माणि हन्त मम कृन्तति पश्चवाणः ॥ १२३ ॥
विश्वत्रयोदरभुवां विशिखवजानां
शश्वद्वययं रनयतो मयि शम्बरारः ।
नाणीयसा मुजमदेन नतागि शङ्के
वेणीलता विरहिता तव मालिकाभिः ।। १२४ ॥
क्रीडाचकोरशिशवोऽपि कृशाहि नून-
मेते परं वयमिव त्वयि सापराधाः ।
मन्दस्मितामृतमरीचिकरैरमीपां
तृप्तिं यदा रचयसे न तृषातुराणाम् ॥ १२५ ॥
तत्तादृशैः कुरवकीभवनं तपोभिः
प्राप्यं न मेरुपदवीमपि दूरभूताम् ।
हित्वा चकोरनयने भवतीमिदानी-
मभ्यर्थये तिलकभावमशोकता च ॥ १२६ ॥
प्राणेश्वरस्य पटुचाटुकृतः कुचाद्रि-
कस्तूरिकाभिरनुलिप्य भुजान्तरालम् ।
वेलातिलचनचणप्रणयाभिरामा
रामा ददौ रदपटी मुखवीटिकां च ॥ १२७ ॥
शक्रकोपशफलावलीसदृग्वीटिका"तिम.."ला बभौ ।
चक्रतुः प्रकटरागमेदुरस्वस्वमानसनिवेशनं मिथः ॥ १२८ ॥
पाणिना प्रसवसङ्गिनीमलिश्रेणिकामिव निगृह्य वेणिकाम् ।
सुश्रुयो मुखसरोरुहासवं सेवते स्म समरादरो विटः ॥ १२९ ।।
पाटलो परिचुम्बने. इद मेलनामधिगता मियस्तयोः ।
चारुताभरसमुद्गकश्रिय व्यानशे वदनमण्डलद्वयी ॥ १३० ॥
आत्मनेतुरनुरागसंपदः श्लाघनं विदधतीव संमदात् ।
गाढपीडितरदच्छदाभुना कामिनी व्यथित मौलिधूननम् ॥ १३१ ॥

·यानाप्रबन्धः । , अन्वकारि पुलकैरणूदरीबाहुनद्धपरिणेतृसंवृतैः । निर्भरम्तननिपीडनोद्गता शम्बरारिशरशल्यमण्डली ॥ १३२ ॥ मय्यमुप्य नितरां पचेलिमं मा स्म सौहृदमितश्चलत्विति । स्वस्तनाग्रमणिकीलयोर्युगं सा हृदि प्रियतमस्य संदधे ॥ १३३ ॥ अस्टशत्करयुगेन कामिनः पश्चिमानमुपगृहने वधूः । न्यस्तमस्य हृदि मत्कुचाञ्चलं निःसरे वमिहेति किं धिया॥१३४॥ चित्तजार्चनचिरात्ययैनसो भञ्जनाय भृगुपातसाहसम् । कर्तुमेप किमु कामुक्ने हठादध्यरुक्षदबलाकुचाचलम् ।। १३५ ॥ या पुरा विरहिणी गराशुगैराप खेदमतिकोमलैरपि । सा चम्ब पनितारतार्भटी(?)निर्दयप्रियविमर्दनक्षमा ।। १३६॥ निर्विशङ्कनखसंनिवेशनः पाणिरोधरहितोष्ठचुम्मनः । स्वस्तिकोज्झितकुचोपगृहनः स्वैरलब्धरशनावमर्शनः ॥ १३७ ।। विमलम्मविहितानुतापयोः संप्रहृष्टमनसोः समागमात् । तत्क्षणे तरुणयोस्तयोरमल्लधिताशयपयो रतोत्सवः ।।.१३८ ॥ तदानी च तरुणिममदानीतरमसमुहत्य केलीतल्पतलादुद्वेलमेखलाइम्ब- रविमान्यमानसंरम्मा निजनर्मसचिवस्य समरविशेपसंनाहमसहमानेव तमधी निपातयन्ती तव कितव दीतिरेफमुत्पाटयामीति तर्जयन्तीव परिहतार्जव- गुणां भूवल्लीमादधाना दशनदष्टाधरोष्ठपलबमाविष्क्रियमाणफण्टग्रहणचण्डि- मानिमया मानद, सपदि मारयामि मवन्तमिति सविकारमुदीरयन्ती श्रवणा- वर्तमकुमुमपरिमलाकृष्टमधुकरकुलवाचालतया स्वबन्धुभिरिव दीयमानबन्ध- भेदोपदेशा साटोपविधीयमानचपेटामिघातमायतवितायमाननिःश्वासपवनपरि- पीनमाहितनपपिष्टातपांमुमुष्टिभिरपनीयमाननिरवधिस्वेदमतिनिशितनसरायु- पवितीर्यमाणनानाविधमर्मवेदमाश्चर्यगरिमनिश्चलविलोकनोहीवपरिसरगतम- दीपज्ञानं किमपि विपरीतमदनरणरतिमुररीचकार शातीदरी । नम्मिन्यिनामी तनुगनियुद्ध पराजयं पातमियातिमात्रम् । हम्नारपिन्देन नितम्पमाग्माम्फालयामाम मृगेक्षणायाः ॥ १३९ ।।

·६४
काव्यमाला।
संतुप्यता तादृशसाहसिक्यान्मीनध्वजेनेव कृता मृगाक्ष्याः ।
पर्यस्तधम्मिलपरिच्युतानां बभूव वृष्टिः प्रसपावलीनाम् ॥ १४०॥
कुचौ कराभ्यां कुलशैलतुगौ जग्राह कान्तो जलजेक्षणायाः ।
प्रतायमानादनयोः प्रकम्पान्मध्यव्यथा मा भवतादितीय ॥ १४१ ॥
सा मेखलामङ्गलवाद्यधोपैः कण्ठोदयकाकुनिनादगीतैः ।
चक्षोजनृतैरपि वारिजाक्षी चित्तेशयं दैवतमारराघ ॥ १४२ ॥
अस्या भृशं पौरुपमास्थितायाः प्रपेदिरे विक्लवतां प्रतीकाः ।
भीरोरनीका ""बसे प्रकामं शैथित्यमङ्गानि खलु श्रयन्ते ॥ १४३ ।।
श्रान्ता पुनः सामिनिमीलिताक्षी कान्ता पपातोरसि कामुकस्य ।
क्रीडासमाबद्धवियातभावनीडादिवामुष्य तनुं विशन्ती ॥ १४४ ॥
संभोगान्ते किमपि सुमनश्यापनाडियमेन
प्रत्युप्तायाः मियतमहदि सीमणे स्थैर्यसिद्धयै ।
गाढोत्पीडावलयितकुचोद्वान्तकाश्मीरलक्ष्या-
पायो रेजे बलवदभितो घट्टिता हेमरेखा ॥ १४५ ॥
चुम्बनोद्गमितवीटिकाप्टषषितमियदृगुत्थिता वधूः ।
गात्रकामफरवालवल्लरीमाहवप्रकटितामथायणोत् ॥ १४६ ॥
इति किल परमात्मनः सुखाब्धेविषयसमीरविसारितैस्तरङ्गैः ।
जगदिदमभिपिच्यमानमासीदमितमवज्वरवेदनानमिज्ञम् ॥ १४७॥
वाघूलवंशपूर्वहस्तु वावदूको निर्वर्तितसाध्यकृत्यसतानप्रस्तुतनियमादरप्र-
पाहनिर्मजदखिलविषयाभिलायोऽपि मानसपथनीतमकरकेतुशासनः सुखम-
गेत । तदनु दिगगनादृढसमालिङ्गनचन्द्रिकाङ्गरागः प्रकटकलङ्ककैतवादति-
चिरोपभोगपरिश्रान्तिगरिमविश्रान्ततनुलतां हृदन्तरेण विभावरी दधानो
दरनिमीलढानीलसरोजलोचनमारभ्यमाणनिद्रारसानुभूतिरियमुत्पलिनीति त-
दुपगृहनविधायिनी फरसंहतिमात्मनः शनैरुपसंहरमचुरविहारवेवरिप्लान-
मूर्तिरपरादिनिकेतरायनमजिहीत तुहिनदीधितिः ।
गगनमणिसौधशिखरादमिसरति दिशं निशाकरे चरमाम् ।
प्राप कुलिशायुधामा परिपाण्डद वियोगयिवशेष ॥ ११८ ॥

·यात्राप्रबन्धः।
१५
शीर्णपाण्डुरिमजीर्णपलाशा रूढसांध्यरुचिपल्लवपतिः ।
पूर्वदिग्नततिरम्बरलक्ष्मीभूषणं तपनगुच्छमपुष्णात् ॥ १४९ ॥
आत्मनश्चिरमसंनिधिहतोर्वेकृतं किमपि धारिधिनेमेः ।
चिन्तयन्निय शनैरुपतस्थे लोकबन्धुरथ मध्यमलोकम् ।। १५० ॥
नभोमणिप्राङ्गणनर्मभाजस्ताराभिधाः केचन राजदाराः ।
आलोकमार्गादरविन्दवन्धोरपासरन्नध्युपितोदयाद्रेः ॥ १५१ ॥
दिशो दशानन्दयितुं विधाय तिरस्कृति ध्यान्ततिरस्करिण्याः ।
महा."रमा महसा स राशिराकाशरङ्गस्थलमाससाद ॥ १५२ ।।
अर्कोदयात्मागधिगत्य वोधं प्राज्ञस्तु स प्रातरुपास्य संध्याम् ।
पिनाकिसेवां प्रणयन्ननपीन्निगात्रयं निस्तुलसत्ववृत्तिः ॥ १५३ ॥
इति समरपुरावस्य कृती चम्पूकाव्य चतुर्थ आभागः ।
पचम आश्वासः।
निष्काशिरैक्षिष्ट स निलगां तां पयस्विनी पाण्डरफेनजालाम् ।
सुपर्वधेनोः सुतवत्सलायाः स्तनान्तरात्सद्य इव प्रवृत्ताम् ॥ १ ॥
संचालपालिस्तटसीलि यस्या निलीयते वीचिनिरम्यमाना ।
समावगाहेन गणेन नृणां प्रक्षालिता पातकधोरणीव ॥ २ ॥
सबिलासविवर्तनेषु शश्वद्विगृतावर्तगीरनाभिगर्तम् ।
दयनी चलमीनदृष्टि गात्रं भजते रागवतीय या पयोधिम् ॥ ३ ॥
पार्वद्वयप्रभवसारणिकासहय-
निःसार्यमाणलहरकतया नितान्तम् ।
आमादितापि यता विदधाति यम्याः
समयावलीकलनकीर्तिमुखेन नोमाम् ॥ ४ ॥
अपमर्पणमन्त्रसंनतेरयमावर्तनमाचरन्मुधीः ।
अदीयजन्नान्तरायसत्कालिभीत्येव फर्थितश्विरम् ॥ ५ ॥
गटिरमिने नम्याः कलित नित्यकर्मणि ।
मादिष्टतपनो भामा प्रानिष्ठन म धार्मिकः ॥ ६ ॥

·६६ काव्यमाला। श्रीनन्दिशैलद्विपदानधारा हारावलीमर्णवमेखलाया । पुण्याम्बुपूरामय भूसुरेन्द्र पिनाकिनी प्रापदसौ प्रपन्नाम् ॥ ७ ॥ उरुभिस्तटकेतकैरुदन्वन्महिषी दीव्यति या मनोजसूनै । कलधौतपिधानखड्गहस्तैरभिगुप्तेव महामटैरभीक्ष्णम् ।। ८ ॥ अतिसनिहितोच्छ्यावभङ्गे निपुणामाहितनीचतुङ्गभावाम् । अनुगच्छति या महीपतीनामनघा नीतिमदर्शितान्तरङ्गाम् ॥ ९॥ तत्र च पवित्रतरपाथसि प्रणीतमजनविधिरेप सज्जनशिरोमणि सरो- गणविमुक्तसारणीपूरनिय॑मानशालिनिचयसर्वर्धनक्रिय कुशसमिदाहृतिकुतू- हलवशादग्रहारशतविनिर्गतैरवनिनिलिम्पमाणवककदम्बकै ससममविडम्व्य मानसप्लवनरहसा शम्बरकुलेन मुहुरलक्रियमाणजाङ्गलमहीभागमागमजल धिपारगधीरजनमेधाभिभूतचण्डीशकुण्डलमतिलवय तुण्डीरमण्डल पाताल- भुवनमिव फणिराजसमधिष्ठित विपिनान्तरालमिव व्याघपदलाञ्छित कल- शाब्धिहृदयमिव कैटभद्वेषिनिद्रागृहाश्चित विपुलगिरिदुर्गमिव विमतभवभी- तिसज्वरचण्डरीतिहरमहिण्डत पुण्डरीकपुरम् । प्राकारपद्मे परिखासरम्यामुन्मेपयत्युज्वलशृङ्गपन्ने । यनामितानन्दमय महान्त शिलीमुखा सीधुरस पिबन्ति ॥१०॥ तत्र च धरणीसुरामणीरनर्गलश्रद्धासमाहिततीर्थावगाहन सकौतुकमानान्त चि(वि)त्सभान्तरो यवनिकापनयनक्षणलक्ष्यमाणतेज पुजसछादितदशदिशा वकाशतया वारिदघटाविनि सृतममृतकरसहस्रमपहसन्त निपुणतरविनिहिते- क्षणनिम्प्यमाणनिखिरप्रतीकतया मणिभवनमध्यदेशप्रविष्टमिव दृश्यमान- मरुणसुतशिक्षणविधावपवृत्तदाक्षिण्यमपि दक्षिण चरणमघो निघाय तिष्ठन्त- माटोपगरिष्ठविक्षेपभाविनी त्रिभुवनविपचिमभिशङ्कय सरयमुपसर्पता सव्य- करपल्लवेन करितविनिवारणमिव सिंचिदाकुश्चितमितरपदसरोजमुधम्य नृत्यन्तमेकहस्ततलविन्यम्तेन सरभसपरिम्रान्तिसदीप्तहेतिना पवमानसनिवेना. ""रि(नि)विष्टदेहतया विलसदष्टापदसालवेष्टित पैरासशैलमिव भासमान मियदेव नर्तनल्यानुगुणमित्यन्यपाणिसतन्यमानमतिलटहइमरडात्कारक- - ·यात्राप्रवन्धः। न्दलं परिच्छेदयतेच परं परशयसरसिजेन विरचिताभीतिमुद्राभिनीतिमादि- नटमद्राक्षीत् । अवस्थिते मय्यपि गर्भदासे भागीरथी किं भवतैव धार्या । जगत्पते स्थापय तामिहेति मन्ये स नम्रीकृतमौलिरासीत् ॥ ११ ॥ आकर्णनवजनतीर्थवरावगाह- निर्माल्यगन्धनियहग्रहणायलोकः । अन्येन्द्रियायलिमवेक्ष्य भृशं कृतार्था- - मस्तीदमुप्य मृइमक्षमयेव जिह्वा ।। १२ ॥ संनिधौ मम समस्तदेहिनां नृत्तमेव निखिलार्थसाधकम् । तत्कलवमिति किं नु दर्शयन्पुण्डरीकपुरनाथ नृत्यसि ॥ १३ ॥ नालीकसंभवमुखामरनायकानां सत्यादिलोकपतिभावसमृद्धिलाभम् । मायस्त्वदेकपरतग्रमुदाहरन्ति तेषां पुनः फिमभिलप्य तनोपि नाट्यम् ॥ १४ ॥ अमितद्रुदिणाण्डमण्डलीनामधिनेतुः स्वगताणिमादिमृतेः । पटते सलु कामुफस्य गीर्यास्तव संसन्नटताण्डवानुबन्धः ॥ १५॥ साक्षिणोऽपि जगतां तव शम्भो दर्शनाय विचरन्प्रतितीर्थम् । अङ्कगात्मजगवेपणशीलं हन्त लोकमनुयामि विमूढः ॥ १६ ॥ तापकानपदतामरसाचीमायसानममद्विदधानः । श्रीमदाशिव कदा नु मुद्दाहं यासराक्षणमिव व्यपनप्य ॥ १७ ॥ अमी विद्यानिधरस्य पार्धस्थितपतमलेः । दिया फिमियती गृत्या स्तुति तुपीकतामयात् ।। १८ ॥ अप बुधपुनयः मगिरिग संदानितां यन्धरगनामिव मिन्धुराजपट- मापस विधियनचरप्रमारितां व्यापादनवागुरामिय पातकमरश्वापदपरं. पगयाः कननितम्पमहिनी ममलामिव जगतीमगीदगो निगतिमयगनि- मनिनिगमनानीविगहरयसोजपनयिमोमजानपदनामिय प्रनिगार:- सिंगनापदेगेन रिनिःशगन्ती यादग्गमनरोदालसामिव पदे पदे तरहरा ·६८ काव्यमाला । तटभूमिमवलम्बमानां कलिविजयकर्मविहितोद्यमस्य धर्मक्षमापतेः कटकसंनि- वेशैरिव कलशाम्बुराशिफल्लोलपाण्डरैरमरनिकेतनप्रासादमण्डलैरविरहितती- रदेशां लासिकामिव रभसविभावितश्रमीसहस्रशालिनी नारायणीमिव नवकुवलयश्यामलां कौमुदीमिव कुमुदवनामोदनी वनमालिमूर्तिमिव वारि- जसमश्चितां पञ्चशरवैजयन्तीमिव पाठीनपरिशोभितां विलासवतीमिव विधू- तफेनधवलचारुचन्दनामगाहत फेवेरनन्दनाम् । स्पर्धावती वाढमिवामनद्या सहस्रधा चोलभुवि सवन्ती । समन्ततः संवसथानुपेत्य पुष्णाति पुत्रानिव या सवित्री ॥ १९॥ कदापि नैवात्र पदं करोतु दुर्भिक्षतादोपकथापि चेति । प्रवाहवाहापरिवेष्टनेन वनाति चोलक्षितिपालनं या ॥ २० ॥ रोधोयनीपिकरुतश्रवणैर्निकामं सक्तेच या कचन संहृतलौल्यमास्ते । अन्यत्र तादृशविलम्बनजन्यमव्धे- राशङ्कय रोपमिव हन्त रयात्प्रयाति ॥ २१ ।। स्वयमनुतटि यस्याः स्वादु संगृह्य तोय पृथुलफलघटीभि. प्रांशवो नालिकेराः । गगनमरुपदव्यां गच्छतो लेखपान्था- बलदुरुदलहस्तैः सत्यमाकारयन्ति ॥ २२ ॥ अनन्तरमयमवनिवृन्दारकमणिः प्रचुरफणिवल्लरीवेल्लितकमुकवनजालेषु चोलेषु विश्रुतं मायाघनतमिसमार्तण्डमण्डलभुवनमपि च्छायावनं साधा- रण्यपदवीविदूरमपि श्वेतारण्यं नारीव्यापारकमनीयसौधमपि गौरीमायूर मुक्त्यार्जनरसिकमोदैकहेतुमपि मध्यार्जुनं जृम्भमाणहरिहरावदानघोपमपि कु- म्भघोणं संचरदनघशैवसंजवनमपि पञ्चनदं स्त्रीलाञ्छितदराङ्गनटननृत्तरत- मपि श्रीवाञ्छं विमलाशयपुरुषपरिषदाशास्यमपि कमलालयमधिगत्य, परि- शीलयन्कियन्तमपि पन्थानमतिलच्चय, कतिपयदिनैरमलफेनपटलभासुरामपा श्रियमिव सरस्वतो वेलाचलस्तम्भयुगलावलम्बिनं पारामिव दाशरथिवि. १ कावेरी नदीम् ।

·यात्राप्रवन्धः। ख्यातिलासिकानाट्यस्य तिर्यगवष्टम्भयष्टिमिव तीव्रतरवातपरिभूतवार्धिमर्दन- पटिमशालिनः कल्लोलकपटमलस्य क्षेत्रलतामिव जलधिवीचिनर्तकीनटनवि- द्योपदेशकारिणः समीरणदेशिकस्य मध्यवंशमिव फणिराजमन्दिरसमावृति- कृतो नीरधिद्वन्द्वनीप्र(घ)द्वयस्य बन्धनदारुभेदमिव सलिलमर्त्यशावकभृतो वीचिमदृर्मिडोलाविशेषस्य विपमसमकरणविरचनाफलकमिव सगरकुलकीर्ति- शालि...."पोपिणो वारिधिकेदारवसुमतीभागस्य सुवेलगिरिफीलसुदृढप्रसं- जितां दामनीमिव धरणीगवी कमठचरमाङ्गकलितविनिवेशनां वैतानवेदिमिव राक्षसाधिपविजयदीक्षानुवन्धिनो रामचन्द्रस्य तूलिकामिव त्रैलोक्यधामनि रामचरित्रचित्रलेखनपटोः सरसिजासनशिल्पिसार्वभौमस्य विधुतुदमिव वशकन्धरयशश्चन्द्रमसो युगंधरमिव पुरनिदनस्यन्दनस्य कालदण्डमिय धनकलुपमण्डलीनां नालमिव पौलस्त्यनगरारविन्दस्य वादनकोणमिय याराशिदुन्दुगेः स्थूणाप्रकाण्डमिव खरखण्डनप्रथापटमण्डपस्य दारणक- फचमिय सरिदधिपदारुणो गुरुतरमाचद्रोणीमिव वाहिनीशखुरलीविहारस्य गाधभावाधिगमकाण्डमिव दशवदनशौण्डीर्यतटिनीविलासिनः शिक्षाकशा- मिय सिन्धुपतिभङ्गसैन्धवनातस्य नलसेतुमवलोक्य कौतुकाक्रान्तमना वच- नमिदमाचष्ट । जनकतनयाधिनेतुर्जयहेतुर्यातुधानपतिजेतुः । सेतुसिभुवनकौतुकहेतुर्भवतां तनोतु कल्याणम् ॥ २३ ॥ दशमुखरघुवरयशसी तुलयितुमरविन्दजन्मना कृतयोः । सिंहलजम्बूद्वीपच्छलघटयोर्यष्टिरवतु वः सेतुः ॥२४॥ रघुवरकीर्तिनटीमणिरनगृहे जयति दीप्यमानस्य । आधारयष्टिमेतटातापदीपस्य सेतुमालम्चे ॥२५॥ मामवतु रामसेतुर्मध्ये याराकरस्य यो भाति । भूपैः पुरा मनद्धिः फियतीव स्थापिता क्षितिर्मितये ॥ २६॥ पलकणेः पयोनिधिगयने बेलावधमिहलयः । भाम्फालितोस्भागः स्वपितीव नकाम्ति सेतुराजोध्यम् ।। २७ ॥

·काव्यमाला।
सेतुर्जयति यदाक्रमसंनमलोलाः समुद्रकलोलाः ।
विश्वनयीविलधनलाघवशिक्षारता इवाभान्ति ॥ २८ ॥
पुष्णातु सेतुः प्रचुरी मुदं यो महीमुवेलान्तरमानदण्डः ।
वृद्धस्य सिन्धोरतिवेपमानतरङ्गपाणेरवलम्बदण्डः ॥ २९ ॥
कृतांशुको यद्धटनेन धात्री द्रष्टुं धृतापत्रप एव रामः ।
ततान तत्संवरणानुकूलं यशोदुकूलं प्रथते स सेतुः ॥ ३० ॥
सेतुः श्रियं पुप्यतु यद्भुजेन सुवेलमालम्बत भूतधात्री ।
पौलस्त्यकीर्तिप्रकराम्बुराशौ विहृत्य बेलामिय यातुकामा ॥ ३१ ॥
यद्वयाजदण्डेन नरेन्द्रवर्यनिवेशितेनेव कृतान्निरोधात् ।
अपारयन्धावितुमब्धिमोगी विवेष्टते तं विनतोऽस्मि सेतुम् ॥ ३२ ॥
डिण्डीरनिकिधरः स मुप्यादधानिलान्सेतुफणाधरो नः।
निशाचराधीश्वरकीर्तिदुग्धं यः पायितोऽभूलभुणा रघूणाम् ॥ ३३ ॥
न केवलं येन पुरा रघूणां नाथो ललहे लवणाम्बुराशिम् ।
सीतापहारोपचितापवादसिन्धुं च हन्याद्वृजिनं स सेतुः ।। ३४ ॥
हिनस्तु सेतुर्दुरितानि यस्मिन्मनोज्ञफेनांशुकमण्डलानि ।
आस्फाल्य वेलाद्रिशिलामु वीचिहस्तेन विस्तारयतीव वाधिः ॥ ३५ ॥
भास्वत्करानीतपयोदकुम्भसहस्रसंग्राह्यपयोमरस्य ।
उदन्वदन्धोरुपरिप्रदेशशिलामधीमो नलसेतुरेखाम् ॥ ३६ ॥
सपयन्पयसा यदम्युराशिः परिलिम्पन्नवफेनचन्दनेन ।
मुहुरर्चयतीव रलसूनैस्तदुपासे हृदि रामसेतुलिद्गम् ।। ३७ ॥
मकरालयचेलमध्यभाजः परितो लक्षितफेनसक्तुराशेः ।
क्षितिचक्रघरट्टकस्य यष्टिं कलये कल्मषपेषणाय सेतुम् ।। ३८ ॥
विनिवेश्य यदर्गलां पयोधौ नरफद्वारकवाटिकायमाने ।
क्षितिजापतिरीशलिङ्गमुद्रां विदधे शर्म ददातु वः स सेतुः ॥३९॥
रघुवीरपदावलीसम रचनायेव पयोधिना वितीर्णैः ।
स्सलदुर्मिरयोदितैः स्फुलिङ्गैरिव रत्नर्विलसन्मुदेऽस्तु सेतुः ॥ १० ॥

·यात्राप्रबन्धः। लघयत्वघराशिमेप सेतुः श्रयतां दीव्यति यः सुवेलमूले । हढदण्ड इवार्पितः समूलं परमुन्मूलयितुं पुलस्त्यसूनोः ॥ ११ ॥ नलसेतुमहं नतोऽस्मि सीतापतिकीर्तिप्रमदायलम्बनाहम् । यलदन्धिपटीवृताग्रदीन्यद्धरणीमण्डलतालवृन्तनालम् ॥ ४२ ॥ मुवेलसैलद्विरदेन माद्यता कृतः सलीलं क्षितिवाशितो(सिनो)परि । फरोतु वः सेतुकरो भवार्णवप्ररोहदहोविसिनीसमुद्धृतिम् ।। ४३ ।। नमामि सेतुं नटर्मिपाणिना तटे यदीये ततमौक्तिकावलिः । चकास्ति बन्धुः सरिता रघूद्वहनशस्तिवर्णप्रकरानिवार्पयन् ॥ ४४ ॥ श्रयामि सेतुं चलर्मिकाञ्चलैर्विनिक्षिपन्यस्य तटे वराटिकाः । विराजते राक्षसराजविद्विपो गणं गुणानां गणयन्निवार्णवः ॥ ४५ ॥ परिचरितपुण्यपण्यावलीलामविपणिसरणिं पुरुहूतपुरकवाटसमुद्घाटन- कुधिकां राघवयनःक्षीरसागरमहाशपमर्णवनेमिवरवर्णिनीवेणिकामतितुङ्गप- दलिप्मुतनुभृदधिरोहिणी दुरितसिन्धुसंतरणहेतुं सुकृततरणितोलनारित्रं ल. केरावाहुतेजकडगरीयदृरीकरणयष्टिकां जलधियुगलसीमाविभागभित्ति डि. ण्डीरवसनपण्डविन्यसनलिहिनी प्रचेतोनिकेतनपासादमालिकां दुर्ललित- यातुधानसमाजधूमकेतुरामसेतुम् । वारिधिः समरवंगजन्मनां मामुजाममितकीर्तिगेवधिः । यत्र दारुणि तिरधि लावते संपदे स नलसेतुरन्तु नः ॥ ४६॥ सेतुरेष परिपातु पातफल्यालसंहतिविदापुजयः । यम्य पार्धयितती सरित्पती पुप्यतश्चटुलपक्षविनमम् ॥ ४७ ॥ पच्यमानपयसि स्फुटमार्यज्यालया सरिदधीपकराहे । आसिफाविधिकृतोऽवनिदा नालमधत दृमा नलसेतुम् ।। ४८ ।। जनपिचकमिषालयीने धनुपि देवरपूद्वहसंहितः । रचयनादपराक्षसमण्डनीजयममी नलमतुशिलीमुखः ॥ १९॥ इट सेतुः मानि यद्रामयापच्छिनाकारे पाहिनीमंनियंगे। माम्पोनीपादुन्दा फरयोगी नृशं मोद्धनं मंपिधरी ।। ५० ॥

·काव्यमाला। यातायातायामतुङ्गैस्तर दृश्यादृश्यो दृश्यतां रामसेतुः । वाताधूतं वार्धिचेलं यदूरी भूयो भूयः स्थापयन्तीव धात्री ।। ५१ ॥ मृल्लाकूट मेदिनीनामधेयं विन्यस्यान्तर्विश्वसद्कुम्भकारः । प्रायश्चक्रं प्रेड्सयत्यधिरूपं यष्टया येन त्रायतामेप सेतुः ॥ ५२ ॥ सेतुं वन्दे सिन्धुराजन्य गावः कापं का ग्राणि यत्राङ्गकानि । चारं चार जन्तुदुष्कर्मतृण्यां दोहं दोहं पुण्यदुग्धान्य(ट)न्ति ॥ ५३ ॥ मध्येपाथोराशि पातालमूलादुन्मग्नस्य क्रीडयोर्वीमिषेण । भाति ग्रीवेवादिकूर्मस्य यो मां पापासक्तं पावयत्वेष सेतुः ॥ ५ ॥ शीर्णाजकीकसभरं शिथिलप्रवाल- वह्यान्ननालमवकीर्णवराटदन्तम् । भमोर्मिबाहु च पतद्भिरगैर्वभूव यनिर्मिती जलधिवन स सेतुरव्यात् ॥ ५५ ॥ कुण्ठीकृताशरकुलाधिपगर्वराशिः खण्डीकरोतु भवतां कलपाणि सेतुः । भारासहिष्णुरिव यस्य पयोधिरङ्गं वीचीकरैर्विततशङ्खनखैः क्षिणोति ॥ ५६ ॥ अहाय सेतुरशिवानि विहन्तु यत्र सक्तरेतरतरङ्गमुखौ चकास्तः। वेलातिलड्डनविधापणबन्धनाय लिप्यत्परस्परफराविव सिन्धुराजी ।। ५७ ॥ सेतुर्मुदे भवतु वो जलमम्बुराशे- वीरेण यत्करणकौतुकिना विभेजे । सीतायियोगशिखिरावणबाहुधाम्नोः कर्तु पृथक्प्रशमनामभिकाहत्तेव ॥ ५८ ॥ विपं जगद्गुरोरदादयं पुरेति रुष्टयोः मुवेलगन्धमादनमराभियातिभृत्ययोः ।

·यात्राप्रवन्धः । ७३ निधाय मध्यसीमनि प्रमृद्तोर्यदर्गलां विरौति वाहिनीपतिः श्रियै स सेतुरस्तु नः ।। ५९ ॥ उदञ्चद्धोषाभ्यामुदधिलहरीभ्यामुभयतः कृतासङ्गः सेतुः कवलयतु पापानि भवताम् । भृतक्षोणीकन्यापतिविजयनिःसाणयुगली- लसत्पार्थद्वन्द्वावलितकरिराजन्यविहृतिः ।। ६० ॥ दक्षाः संगतलोकपातकविधौ ताटस्थ्यभाजो नृणां चेतोभीतिविधायका मलिनतां संबिभ्रतो भूयसीम् । तुङ्गाः पातकराशयस्तनुभृतां भृ(भ)ङ्गा इवाम्मोनिधेः सङ्गाद्यस्य विनिर्दलन्ति शतधा तसै नमः सेतवे ॥६१ ॥ श्रीमद्दामयशोदुकूलकलनायेने नतिं मौलिना कुमो गर्हितकर्मदग्धजनताजीवातवे सेतवे । शश्वद्यत्र विजृम्भतो रघुपतेः ख्यातिप्रतापाडरा- व्यक्तान्मौक्तिकपद्मरागमिपतः सिञ्चन्निवाम्भोनिधिः ॥ ६२॥ मध्येवारिधि काञ्चनाचलमिलन्मध्या मही दृश्यते पुंसां नौरिव कापि पुण्यपटली वाणिज्यलाभार्थिनाम् । लका तन्निकटस्थितेव तरणिर्लघ्यी तयोरन्तरे सेतुः पाश इव स्फुरन्वितरतु श्रेयांसि भूयांसि वः ॥ ६३ ॥ चलमानवीचिकरलीलया मिथः पृथुकचुकन्दुकमिह प्रहिण्वतोः । निहितेव यः स्फुरति यष्टिरन्तरे रारिदीशयोः स नलसेतुरीक्ष्यताम् ॥ ६४ ॥ लद्वाभिव्याप्तिधाटीचटुलरघुवरोदामदोर्धाममार्ग- मैलोक्यनामजामदगवदनयगोरोधविष्कम्मकाण्डः । सेतुर्वः संतनोतु श्रियमुभयनदीवान्धयोपान्तलीला- लोलकल्लोलमालद्विपयुगलसगीकार्भटीमध्यभितिः ।। ६५॥

·काव्यमाला । . श्रीमत्कुमारगेन्द्रक्षितिबलयमयैरादिमध्यान्तभाग- राबद्धे मूर्तिमम्भोनिधिवसनसमावेष्टयमानां दधाने । पीठे यद्गोमुखाव्ये कनकधरणिभृल्लिङ्गमाभाति तुझं पायादस्मानपायासुकृतनरपतेर्जेत्रकेतुः स सेतुः ॥ ६६ ॥ धर्मकोटेस्तदा तस्य धर्मकोटिममीप्सतः । कथमात्माश्रयोऽप्यासीत्कार्ये न प्रतिबन्धकः ।। ६७ ॥ अयं पुनरधिरूढगन्धमादनं रतिबन्धुशासनमभिवन्ध नुतिबन्धमौखरी- मविन्दत । नलसेतुबन्धतटकेलिशालिने नतिरस्तु शैलतनयाविलासिने । सृजतीव यन्मकुटसिन्धुरधिना सहनमसंलपनमूर्मिनिःस्वनैः ॥ ६८ ॥ यो वारिराशेरुदरातरङ्गमहोरगान्मौलिभृदोषधीशः । आकृप्य भूयस्त्यजतीव सोऽयमास्तां मनस्यादिविपापहारी ।। ६९ ॥ यस्याट्टहासेन्दुरुचा पयोब्धिलीलां दधाने लवणाम्बुराशौ । निद्राणनारायणनर्म धचे सेतुः स मां पुंगवकेतुरव्यात् ॥ ७० ॥ रमतां हृदि रामनाथदेवो वितता वारि...."गेहे । श्रियमञ्चति सेतुबन्धरेखा शयितो/घरचापनिर्विशेषा ॥ ७१ ॥ चण्डैः प्रगृहा चलवीचिकरैर्नराणां पापावलिं पृथुपु सेतुशिलातलेषु । यच्छासनेन परि सिन्धुः सोऽयं ममास्तु हृदि सोमकलावतंसः ।। ७२ ।। व्याकीर्णविदुमजटावलयं विमुक्त- फेनाहहासमवपूर्णितवीचिहस्तम् । संध्यापुर यस्य नटनाप्नुवति समुदो निर्माति शर्म वितनोतु स नीलकण्ठ ॥ ७३ ।। आयात पातककृतो भवतामघानि संक्षालयानि सहसेति यदग्रभागे । :

·यात्राप्रबन्धः। . अम्भोधिरात्मभवसेतुविलवनेन सत्यापयन्निव चकास्ति मृडं तमीडे॥ ७४ ।। रामेश्वरो विजयते ललर्मिहस्त- पर्यस्तशुक्तिपटलीकपटेन यस्मै । चूडामणीकृतसुधांशुफलान्तराणि विश्राणयन्निव विभाति तरङ्गगाली ॥ ७५ ॥ पादावनम्रजनपङ्कपरंपराणां संक्षालनामिन समुद्रजलैर्विधातुम् । श्रीरामसेतुतटसीमनि वासलीला- मामेडयन्घटयतां मुदमद्रिधन्वा ।। ७६ ॥ मुक्ताविद्रुमपद्मरागपटलीमुख्योपदामन्तिके न्यस्यन्नेत्य सृजन्निव प्रणयिनीनिचिनाभ्यर्थनाम् । भूयो याति मुखे वहालनिधिर्भङ्गं किलापाकृतो येन प्रत्यहमेधते स भगवानेणाङ्कचूडामणिः ।। ७७ ॥ जानकीकरसमूढवालुकामूर्तये मुपितराघवार्तये । रामनाथ इति नामशालिने शूलिने नटनशीलिने नमः ॥ ७८ ॥ तदनु पण्डिताखण्डलः पाण्ड्यधरणीमण्डनायमानमुरुतरश्रीलास्यमुखर- मुपगम्य हालास्यनगरमगणेयगुणविशेपामशेपमुक्नमातरमपि सवित्रीकृतम- लयध्वजधरित्रीगवल्लभामपरयुचतिदुर्लभाभिरङ्गजनृपालपुंगवशक्तिभिरिव व- क्षोजवृद्धिभिस्तिभिरुपशोभमानयौवनारम्भां विपुलसंरम्मविहितनिखिलदि- विजययात्रायसरनेत्रातिथीभवनिपुरविरोधिसंनिधितिरोहिततृतीयपयोधरभरां रापदि मीनाक्षीमध्यक्षयप्रणिपातपूर्वमयमभिजातपथविहारिणी वाणीममाणीत्। हरमिव समारुयातुं चित्ताय नाप्रतमप्रतो रचयति कुचे तार्तीयीके भुजान्तरमन्जनम् । सपदि बिनतो लज्जासङ्गाचदीयगवेषण- प्रवण इव नः पायान्मीनाक्षि ते मुखचन्द्रमाः ।।७।।

·काव्यमाला ।
स्तनशिखरिणोः स्पर्धामुत्पाद्य तावकयोः पुरा
कुलमहिधरो दृष्ट्वा तस्थौ तृतीयकुचात्मना ।
अधिगतवतोः पश्चादैक्यं तयोः सविधादसौ
निजपरिभवं प्रायो निर्धार्य देवि तिरोदधे ।। ८०॥
तव गिरिसुते वक्षोजेपु त्रिपु स्मरशासिनो
नयनसरसीजातै तेषु सत्सु भन्नताम् ।
दहनघटनत्रासालिल्ये तृतीयपयोधरः
समकुचददश्चिन्ता"न्धादलीकविलोचनम् ॥ ८१ ॥
पुरहरकरामर्शत्रासेन भूधरनायक-
म्तव कुचयुगोपांन्ते प्राप्य स्तनान्तरभमिकाम् ।
भगवति तिरोभूतः कापि प्रतिक्षणभाविनी-
महह पुनराशङ्केशानस्य हस्तविमर्शनाम् ।। ८२ ॥
भवति विमुखे धैर्ये पाणौ विमुञ्चति कार्मुकं
सुरभिलशरेऽप्याजौ स्वीकुर्वति प्रतिकूलताम् ।
परमवसर लब्ध्वा पृथ्वीधरेन्द्रशरासनो
जननि गवतीमाविर्लज्जा करे जगृहे हरः ॥ ८३ ।।
इति सुमतिरयमभिदधानो विगलितोपमानसंकथां रूपसंपदमखिलजगद-
म्मिकाया विभावयन्पुनरिदमभापत-
अम्ब कदम्बवनान्तरमन्दिरसंजातफेलिसंचारे ।
भूरि पुरवैरिलीलासाक्षिणि मीनाक्षि देहि वाग्देवीम् ॥ ८४ ॥
आचिकुरचरणपल्लवमनवद्यानां शिवे तवाङ्गानाम् ।
उपमा क्दजघन्यैरुपमानैः क इव नापराधी स्यात् ॥ ८५॥
तदपि भवदीयचिन्तासुकृतानि"लब्धुमिच्छन्त्या।
भत्त्या समाहितः परमयमारम्भः सवित्रि सहनीयः ॥ ८६ ॥
विक्षिप्तदक्षिणेतरकरपल्लवमन्यपाणिधृतकीरम् ।
किमपि करणापयोधेरधिदेवतमाविरस्तु मम चिचे ॥ ८७ ॥

·यान्नापबन्धः।
७७
कुलगिरिकुमारिके तव कुन्तलपरिमुपितसंपदो मेघाः ।
कन्दन्ति नूनमेते क्षितिभृत्पादेषु कृप्तनिप्यन्दाः ।। ८८॥
जडमपि दोपाकरमपि समधिककौटिल्यमपि सुधासूतिम् ।
शिरसा यहसि यदेपा जननि कलापक्षपातशैली ते ।। ८९ ॥
आपाटलाधरच्छवियालारुणकिरणपरिचयात्कि वा ।
अनिशचिकस्वरमास्ते पार्वति भवदीयवदनतामरसम् ॥१०॥
कमलभवन्मुखभेदे कलयेदीशोऽपि देवि मीमांसाम् ।
एकत्र पट्पदावलिस्तिरच भूलता न चेदृष्टा ॥ ११ ॥
शशलक्ष्मणो विशिष्टं शफराक्षि मुखं तवेति मे धिषणा।
यदिह विशेषकमिन्दौरसुलभममितैस्तपोभिरप्यास्ते ॥ २२ ॥
तव जननि लोचनद्वयमाभाति मदारुणीकृतोपान्तम् ।
निजगतिनिरोधकारिणि कर्णयुगे किंचिदात्तरोपमिव ॥ ९३ ॥
शर्वाणि ते कटाक्षः शक्ति जगृहे नु कालकूटस्य ।
गलकलितोऽपि स विकृति न दिशति नाथं यदेय मोहयति १२४ ॥
श्यामापि विमलशीला संततलोलापि संभृतस्थैर्याम् ।
गौरि कुटिलापि ऋची तनुते श्रियमानतेषु तव दृष्टिः ।। ५ ॥
तावकहसितविडम्बनसंभृतगाढागसां पियोर्भासाम् ।
संभाव्यते चकोरीचभूसंदंशकोरिभिश्छेदम् ॥ १६ ॥
दानकिरणप्ररोहेम्लग्रीममृतैरिवाभिपिश्चन्ती।
झापाचलितशिरस्कं गायति गश्वधशांसि कामारेः ॥ ७ ॥
भवदीयफण्टनालीपरिवादिन्यामलीकदृचान्ते ।
तन्लीगु".......""र्दधत मागल्यहेमसूत्राणि ॥ १८ ॥
हालाहलानलाकुलहरगलसंतापफन्दलीहरणात् ।
भूमो भुजद्वयी तव तनुरुचियमुनातरगयुगलीति ।।।।
फलयामि" ........."ननि श्यामो यदंशुमंदोरः।
गीति कपोलमूले मालावतंसमतिदायी ॥ १०॥

·७८ काव्यमाला। परिणतदाडिमबीजभ्रमचुम्बितपद्मरागमणिमुद्रम् । विभ्रमशुकमालोक्य स्मेरमुखी त्वां भजामि मीनाक्षि ॥ १०१॥ आनन्दपारवश्यादपि विस्मृतमन्तरान्तरा गेयम् । हैमवति यद्गिरा पुनरनुसंघत्से स मां शुकः पायात् ।। १०२ ॥ अद्भुलिभिरम्ब तन्त्रीताडनसमये तव स्फुरन्तीभिः । संगीतविभवसंभृतपल्लवनिवहेव भासते वीणा ॥ १०३ ॥ माभूदयं विलीनो गीतिरसेनेति किं नु मीनाक्षि । कुचगिरिमलाबुरुद्धं कुरुपे वीणाविनोदवेलायाम् ॥ १०४ ॥ मध्येगानसुधाम्बुधिमज्जनमभिशङ्कय किं नु वा धन्ये । वीणावादनकेलिपु कलयसि कुचयोरलावुविन्यासम् ॥ १०५॥ त्वं वल्लकी च देवि द्वे सख्यौ कृतपरस्पराश्लेपे । चारुस्वने भवत्यौ सृजत इवान्योन्यकेलिसलापम् ॥ १०६ ॥ स्फीते महःप्रवाहे मजनलीलाकृतः स्मरेभस्य । उत्पतिताविव कुम्भावुरसिजभारौ तवावभासते ।। १०७ ॥ तव तरुणि मानमायी कोऽपि न रोमालिरस्य मणियष्टिः । न कुचौ करण्डयुग्मं मौक्तिकमाला न कन्दुकश्रेणिः ॥ १०८ ॥ शिशुतां विजित्य मध्यमसीप्ति निखातो नवेन तरुणिम्ना । रोमलतिकात्मना तव राजति जम्भारिमणिजयस्तम्भः ॥ १०९॥ कुचगिरिचरद्भवाशयकरिपातनजातकोतुको मदनः । तावकगभीरनाभीदम्भादम्ब ध्रुवं चकार विलम् ॥ ११०॥ कुचयुगलमारपीडा कुरुते तनुतां तवावलमस्य । अविवेकिनः समुन्नतिरन्तिकभाजां विपादनायैव ॥ १११॥ त्रिवलीमयेन यौवनदीकरवेष्टनेन किमपणे । भवदीयतनुपटीरव्रततीमध्यो विगाहते तनुताम् ॥ ११२ ॥ कथमतितरां कठोरैः करहिशिरःकदलिकाण्डतूणीरैः । जननि जघनोरजङ्घ तुलयन्ति धुतोपमानसद्धं ते॥११३ ।।

·यात्राप्रबन्धः । ७९ भवमहिपि तव पदाभ्यामिदमधरीकृतमिति ध्रुवं वेधाः। कलयति कमलमधस्तात्सर्वे कुर्वन्ति सत्समाचरितम् ॥ ११४ ॥ नखरनिकरच्छलोदितनूपुरहीरोपलप्रतिच्छायाः । अङ्गुलिदलापदेशाद्धान्ति भवच्चरणकिरणनिप्यन्दाः ।। ११५॥ कमलकलहोद्यमो वा हिमगिरिहेलाविधानवाञ्छा वा । यमिहृदयवारिजस्थितिकलना वा तव पदं करोत्यरुणम् ।। ११६ ॥ हंसास्त्वया मदालसविभ्रमगत्या विभीपितस्वान्ताः । मातः पयोदमाला प्रेक्ष्य भवच्छङ्कया पलायन्ते ॥ ११७ निर्माय निमैले तब केवलशृङ्गारकन्दलैरङ्गम् । उडुराजखण्डमौलेरुपदीकुरुते स्म किं मनोजन्मा ।। ११८ ।। श्रुतिश्रमविनोदिभिः शुकरवैरभिव्यक्तया पुरारिगुणसंपदा पुलकितैकगण्डस्थलम् । कदम्पविपिनान्तरे कलितसंनिधानं चिरा- महः किमपि दृश्यते मरकतोपलश्यामलम् ॥ ११९ ॥ अनन्तरमुपसृत्य सुन्दरेशमारचितसंनतिरिदममन्यत-- अभीष्टसिद्धयै हरिणाङ्कशेखरं विनौमि हालाम्यपुरीविहारिणम् । विभोश्चतुःपष्टिविलासकारिणः कियन्मदीयावनकेलिकौशलम् ॥ १२० ॥ जरद्वारोहणशीलिना त्वया कदय॑ते हन्त नरे(गे)न्द्रकन्यका । हयावलीविऋयिणस्तवेश किं तुरङ्गमः कोऽपि बभूव दुर्लभः ।। १२१ ॥ गिरिश पाणिषु माधुरयोपितां वलयभूपणमर्पयता त्वया । शफरहकरपल्लवसंपदा कथय तेपु कलापि किमीक्षिता ॥ १२२ ।। उस्कूलसिन्धूदकरोधहेतुमृत्क्षेपकर्मावसरे विनग्रात् । संसेत गङ्गा यदि मस्तकाते का वा दशा स्यान्मधुरानगर्याः ।। १२३ ।। उरसिरुहत्रयरूपामुपहृत्य तव त्रिवर्गसंपत्तिम् । अजनि फरेक्षणा म्ययमानन्दधनापवर्गसंसिद्धिः ॥ १२४ ।। अथ निर्गत्य मधुरापुरादधिगत्य च कवेरजां समरमृगयादलितदनुजसा- ·काव्यमाला। रङ्गयूथमपि श्रीरङ्गनाथ परिकल्पितपूजापुण्यततिमपि गजारण्यपति चिरमु- पाम्य नि सत सहचरलोकमवलोक्य वाक्यमिदमारयातवानवनीसुरशाकर । फलशार्णवान्तरङ्ग कावेरीसनि मन्महे रङ्गम् । यदिह घनपीनतुङ्गे पुरुषो निद्राति भोगिपर्य? ॥ १२५ ॥ चारुकवेरजाझरसमीरणपारणया पोपघने शयान भुजगेशमहाशयने । श्रीमहिलामनोज जल्दामलधामनिधे त्व गुरु मङ्गल मम तरङ्गय रङ्गपते १२६ हृद्यमरुद्वृधाहृदयवर्तनसक्तमते प्रौढगजाटवीनटनपाटवरूढरुचे । सभृतरापदा विहितकम्युविडम्बनया साधय बोधन माशु मम चेतसि भूतपते ।। अज्ञातापचयक्रम द्विजवरैराम्वाद्यमाने रसे- ऽप्यर्ध वारिदनीलमर्धमुदयन्मार्तण्डनिम्बारुणम् ।' मूले सह्यकुमारिकातटपरिप्कारम्य जम्बूतरो रद्राक्ष फलमेकमीक्षणकृतामश्रान्ततृप्त्यानहम् ॥ १२८ ॥ ससारी म्यन्दनी वा जलधिरशनया लोचनी शेखरी वा नेत्रा नीलोत्पलानामुदधिपरिपृढेनालयी तूणवान्या । पर्यवी कङ्कणी वा फणिधरपतिना सह्यभूभृत्कुमारी मध्यालकारलीलावसतिरवतु मा देवतासार्वभौम ॥ १२० ॥ वृद्धाचलाधिपमुपाम्य ततो विपश्चि दाराध्य शोणगिरिसङ्गिनमगजारिम् । नत्वा विरिञ्चिपुरनायकमप्ययासी न्यग्रोधकाननपुरी निजवासमूमिम् ।। १३०॥ अनेकतीर्थाटनवैभवेन समापतन्ती सशरीरबन्धाम् । काचित्तप सिद्धिमिवैप कन्यामन्या महीयानथ पर्यणेपीत् ।। १३१ ।। अनवगुणकलापैरन्यनारीदुरापै रनुमृतनिचित्त हैमवत्योरिवेश । द्वयमिदमनुरुन्धन्दक्षिण सारसाक्ष्यो रधित मुहुरमान्तीमन्तरानन्दवृद्धिम् ॥ १३२ ।। इति समरपुराकानी यानाप्रमथचम्भूपाध्ये पचम भावाम"

·यात्राप्रबन्धः ।
८१
पष्ट आश्वासः।
ताभ्यामसो धर्ममणूदरीभ्यां समाचरन्संशयगोचरेषु ।
निर्धारणाय श्रुतिनिर्विशेपं प्रमाणमासीत्परमङ्गभाजाम् ॥ १ ॥
तस्य तीर्थभजनोचितयात्रामादिशत्तिय सुदीधितिकस्य ।
स्मेरपाटलपरीमलवीचीमोदितालिमुखरः समयोऽभूत् ॥ २॥
मलिकाकुसुगमण्डलगोरो मारवाहुमदमान्द्यविधायी ।
दीप्तचण्डकरदीधितिरागात्कालकाल इव कश्चिदनेहाः ॥ ३ ॥
ग्रीप्मसंज्यरकृतामतिपीडामजिनीपतिरियासहमानः ।
मेदुरामविरतं मिहिकाभिर्विश्रवःसुतदिशं विजगाहे ॥ ४ ॥
उक्षिपद्भिरटवीतरुकाण्डानुद्भटेरपरदिक्पवमानः ।
भनरहसि पतङ्गशताङ्गे द्राधिमानमलभन्त दिनानि ।। ५॥
मेदुरे करसहस्रनिपीतमेदिनीतलजलैरहिमांशौ ।
भारकुण्ठितजवै रथवाहैः प्रादुरास गरिमा दिवसानाम् ॥ ६ ॥
च्योग्नि दायशिखिधूमवितानासले खरमरीचिहयानाम् ।
मार्गमार्गणकृतातिविलम्बादीर्घतां समजय(गम)न्दिवसानि ।। ७ ॥
अस्फुरच्छिखरिगहरगर्भव्यापिहेतिरटचीहुतवाहः ।
उद्वतैरिव विशन्निनधूमैरुद्धवं जलमुचामभिगय ॥ ८ ॥
भाविवैद्युतलतापरिणत्यै वीजसंततिरिव पविकीणी ।
व्योमसीग्नि विपिनज्वलनानां विस्फुलिद्गपटली विजम्भे ॥९॥
शोपितेप्विह जलेपु नितान्तं शेषलोफसलिलान्यपि पातुम् ।
दारुणैर्वमुमती फरजालैारितेव तपनेन पफाल ॥ १० ॥
मस्थितेन मधुमासनृपेण प्रापिता बनमहीगिधिराणि ।
पायकापलिखि प्रचकाशे पाटलीकुमुमकोरफपतिः ॥ ११॥
अंशुमालिफपिशाम्बरमध्ये व्यनिमानि मधुवैरिणि काले ।
अद्भुताय फिमिदं यदमुष्मितर्जुनस्य मुहुराम विकासः ॥ १२ ॥
माधवेन विहितोपचयानां मार्दवं किमलयप्रकराणाम् ।
आनहार शुचिराशु निधातुं कि गिरीपकुमुमग्नरकेपु ॥ १३ ॥

·काव्यमाला।
दारुणातपभिया स्तनसीमामाश्रित शिशिरमम्चुरहाक्ष्य ।
सान्द्रचन्दनरसै फिमरक्षन्शस्यते हि शरणागतरक्षा ॥ १४ ॥
तालवृन्तमभितो हिमधारास्यन्दनिर्भरसिताभवलक्षम् ।
नृत्यति स्म निकटे युवतीनामास्यदास्यकृदिबैन्दवबिम्बम् ॥ १५ ॥
अम्बुजव्यजनमनमुखीनामाश्रयन्नपि मुहुर्मरुदासाम् ।
धर्मवारिकणजालममुप्णात्का व्यवस्थितिक पा चपलेपु ॥ १६ ॥
पर्ययेण वृत्तपातमधोऽधो वापिकाजठरवारि विरेजे ।
चण्डभानुकरसज्वरभीत्या गन्तुकाममिव गमवन्या ॥ १७ ॥
उन्नदगमरमुच्छ्रितपद्म भासते स्म पटल नलिनीनाम् ।
साध्वसात्करमुदस्य सवित्रे शसदात्मसरसामिव शोपम् ॥१८॥
क्रीडितु सरसि तीरगताना वक्रराजिररुचद्वनितानाम् ।
सादरेव जलजेपु विधातु सर्वसनहनसाहसकेलिम् ॥ १० ॥
अम्बुगाह्नकृतामवलानामधिपतिरपनूपुरनादा ।
रक्ष्यते म्म सरसीरहरक्ष्मीमोपणाय भृतमूक्दशेव ॥ २०॥
प्रक्रमे सलिलकेलिपलाया नाभिदधमपि सारसमम्भ ।
श्रोणिभि पुनरुरोरुहदन मुभ्रुवामजनि सभ्रमहेतु ॥२१॥
प्रापिते सरसि पद्ममुखीना क्षोभमूरचएम्भनितम्ने ।
अजसततिरधोमुखवीक्षा रजितेव लहरीपु मम(ज)जे ॥ २२॥
वीचिलोलमपहाय सरोन वसीमनि पत पि वध्या ।
पदम्तदुपगद्दनहप्यचेतसा सहचरेण शशसे ।। २३ ।।
अहना परिलमन्बु सरस्या उर्वते स्म उपयुद्धमपट्टे ।
रजयन्ति विदुषामिव भावैराशय किमु जलम्य मृगाक्ष्य ॥२४॥
पादयावकमुरोजपटीर चक्षुरजनमपि क्षपयन्तम् ।
वीक्ष्य रोपवियशा इब हम्तैम्ताटयन्ति पनिता मग तटारम् ॥२५॥
फातयप्रकायारिभरण प्लाविते सति पयोधरउम्मे।
नतो मृगरमा मदनेग रोदमातपात निमम ॥२६॥

·यात्रामबन्धः। . अक्षमा अपि विहर्तुमगाधे कामिना करगृहीतवलग्नाः । बालिकाः प्रसृतपाणिपदानं पाथसि प्लवननर्म वितेनुः ॥ २७ ॥ कैशिके सलिलसंगिनि तासां कान्तचित्तमजनिष्ट रसाईम् । शुप्यति प्रचितशोपणमस्त्रैराङ्गार्नियमिते च निबद्धम् ॥ २८ ॥ नीलकुन्तलनियन्त्रितमल्लीसूनकन्दुकभरा मुगाली। वारिदोदरवलद्विधुबिम्बामावलि क्षणरुचामनुचके ॥ २९ ।। अथैप पित्रोरमितस्तपोमरैरुपेयुषोः स्वर्गमुपार्जितैः स्वयम् । गयाशिरःसीमनि कृत्यमास्तिकः स्वधर्म इत्याचरितुं समैहत ।। ३० ॥ द्युसिन्धुकाशीतदधीश्वरेपु प्रारभ्य या बाल्यममुप्य भक्तिः। करावलम्बप्रतिपादनं सा गयाप्रयाणाभिरतेरतानीत् ।। ३१ ।। लमे गुभे स निरगादचितः सुरेन्द्र- संतर्पणः सहजनिर्मलशीलशाली । दुष्कर्मवर्मितजनागमदूपितानि तीर्थानि पावयितुकाम इवाखिलानि ॥ ३२ ॥ बलिभोजिवकोटयोर्जवात्प्रतिपन्नाटनयोः प्रतिक्षणम् । किरणच्छलतोऽसितार्जुने किमभातां पुरतोऽस्य निन्नगे ॥ ३३ ॥ अनुपदमपश्यदयमपसव्यपार्धतः सहसा विनिःसृतं धरणीतलादुपरि बाहुमध्यमादनतितुङ्गे नभसि विहितचङ्गमतया संनिकृष्टोदयामिष्ट'.... मनशरमानक्षाणमदक्षिणभागपिटपिशाखाशिवरविरचितोपवेशतया मजनीय- देशमाविनीमञ्चितामुन्नतिमभिव्यञ्जयन्तं फमपि सनरीटकसगम् । अम्बरे मण्डलमान्तिमपदिश्य गरुत्मतः । तमागतयतयातुं हरेश्चक्रमदृश्यत ॥ ३४ ॥ दशीदमाणिनयमरीचिकोमिहलीसनीलच्छवि हाइकादी। वहीससं धाम वीन्द्रलोकदृष्टीनमेकं मतिमानसीत् ।। ३५॥ स्थितस्य मध्ये नियोविभाति यापली यम्य समं तदास्यः । सियालिरिन्दोरिय भानुमालिम्पर्धामृतद्वादगविग्रहम्य ॥ ३६॥ अभिवन्ध च तं भगवन्तमिदं नरनमतानीन् । ....... ।

·काव्यमाला।
...
गन्धश्रेणीसान्द्रकहारचूड मन्दम्मेरोदारवारविन्दम् ।
अन्तर्वाणिध्येयमाम्नायगेय वन्दत्वैन वाणि वल्लीसहायम् ॥ ३७ ॥
दीनपालनमहावतकतौ दीक्षितेयमधिहालकाचलम् ।
वैनतेयतनयाधिरोहिणी वासना विहरते पडानना ॥ ३८ ॥
कालिकागिरिशयोगसाधित गाढममिजठरे समाहितम् ।
गालित पयसि सौरसैन्धवे काञ्चनीकृतशराटविं रुचा ।। ३९ ।।
शीलितोपचयकृत्तिकापय स्वीकृतिप्रकटितातिवैभवम् ।
व्यालिहामि मनसा भवामये मज्जता किमपि पारद रसम् ॥ ४०॥
इहेश्वरादेकमुखप्रवृतेरीपालमा
रीरितार्थ ।
कहारशैलाधिपति कथ वा भजन्ति सदशितबाहुमुख्यम् ॥ ४१ ॥
कनीनिकाशुग्रथिताक्षमाला पडाननी भाति पडाननस्य ।
अम्भोरुहश्रेणिरिवासिताजदलसजा गाढतर नित्रद्धा ॥ ४२ ॥
त्रिसध्यमाविष्कृतरक्तसध्यके धराधरेऽस्मिन्निदमन्यदद्भुतम् ।
यदेकनालोपरि शश्वदीक्ष्यते समग्रयोधाकलिता पडम्बुजी ॥ ४३ ॥
कलापिनीना नटनान्तरेषु कपोल[डो]दोलायितकुण्डलानि ।
नाली कसदोहनरन्मिलिन्दपालीकन भूपरिशोभितानि ॥ ४४ ॥
कहारमाधातुमिवेक्षणाभ्या गाढावलीढश्रवणान्तिकानि ।
नेत्रद्वयीसीमनिबद्धसेतुनर्मम्पृशा नासिकयोज्वलानि ॥ ४५ ॥
न्यस्तस्य दृग्दोपनिवारणाय विन्दो सगन्ध तिलक वहन्ति ।
प्रियाधरोष्ठामृतपारणायामुञ्चरहपूविकया युतानि ॥ ४६॥
उपासकेभ्यो युगपत्प्रणीतपर्शिनीव्याकृतिसप्रमाणि ।
कहारसौरभ्यघने कपोले स्वैर शियाभ्या कृतचुम्बनानि ॥ १७ ॥
रसामिलापेण रह प्रियाभ्या पर्यायपीताधरपल्लयानि ।
धन्यो जन पश्यति तारकारेर्मुखानि मुग्धम्मितान्दानि ॥४८॥
उमारमीडे गुरुगर्वयोगादुपोदसरम्ममुपेत्य यम्य ।
निलामासेन भयान्यिचेष्ट शनो जयस्तम्भ इवायतम्ये ॥ १९ ॥

·यात्राप्रवन्धः । अहरलवचविधेयशतस्य वा निशि निषेविततल्पतलस्य वा । उपनिषन्मुखवेद्यमुदेतु मे मनसि पण्मुखयारिरुहं महः ॥ ५० ॥ नीलावनीमुन्निमसौरिधाटीलुलायकोलाहललुप्तधैर्य । काले स्मरामः फरुणाभिरामविलोकनं तारकवैरिणं तम् ।। ५१ ॥ वल्लीवक्रारविन्दे मदकलमधुपवातसंपातरीत्या तुल्यानां नृम्मणानामहमहमिकया गुम्भने दुर्निवारैः । हृयामुद्भावयद्भिर्दिशि दिशि....."पतिमिन्दीवराणां कल्याणं वः फटाक्षर कलयतु करुणाशालिभिः कार्तिकेयः ।। ५२ ॥ स्तनंधयोऽपि शर्वाण्या दैत्यं दारितवानसौ । स्वतो धारयतः शक्तिं किं वयो गण्यते बुधैः ।। ५३ ॥ सर्वागमोपदेष्टापि शबरीमयमग्रहीत् । अस्य भिल्लागणीसूनोरथवा किमनाचिती ।। ५४ ।। श्रयत मयानीतनयं शतमखरिपुजैत्रवैभवानीतनयम् । निरवधि कारुण्येन व्याप्तं हृदि वपुपि चाधिकारुण्येन ॥ ५५ ॥ सेनानीरजनि करश्रेणिपराभूतशोणनीरजनिकरः । परनलिनीरजनिकरः परमशिवानन्दबाप्पनीरजनिकरः ॥ ५६ ॥ प्रशस्तलीलाविगयोपनीतकुशस्थलीकूलझरीविशेषम् । कृपालतोपनमुपात्तवेधःकपालमाराधयदेष देवम् ॥ ५७ ॥ इमं परीपाकमिहापराधादम्भोजयोनेरपि पश्यतेति । अदःकपालेन सुरालये भिक्षामटन्यः प्रकटीचकार ॥ ५८ ॥ तदनु निःशत भूधरोत्सङ्गसीमि शीलित...."मासादितरागसंपदावे- शतया शैलेशतनुमुवा सततमाकेशचरणमवलोकनीयरामणीयकं नागेशम- मिवन्ध नरपालमन्दिरद्वारमासाद्य दूरादेव नृपसदसि मागधकुलनिगद्यमान- मभिजातपद्यजातमार्यमिश्रः सहर्षमश्रौपीत् । वर्धस्वामितसार सारसविधेयालोकलोकत्रयी- गेयप्रौढिविशेषशेषनिभवाडैपुण्यपुण्याकृते ।

·काव्यमाला । सग्रामाङ्गणधीर धीरत सता कोदण्डदण्डक्षत- प्रार्थस्मयसङ्गसगतमहीरामाक माकप्रभो ॥ ५९ ॥ धनजयकृता दानेनानेकदित्ताटलङ्घन स्यदनिरतया कीर्त्या नीत्या निरस्तकलङ्कया । सरसफलया चात्रे सतानरलचिरन्तना ननघचरिताव्राजञ्जगीयसे क्षितिनायकान् ।। ६० ॥ जनितनलिनीशङ्कावेशे हरिन्मणिकुट्टिमे शशधरकलामुद्यद्विम्या निशासु समतत । बिसधिपणया केलीहसा स्पृशन्ति मुखाञ्चले प्रतिवुधगृह यत्तन्माकप्रभो तव वैभवम् ॥ ६१ ॥ श्रीमन्माकंक्षितिधर भवत्कीर्तिशैलूपयोपा मेरुस्तम्भे भ्रमणनटनप्रक्रिया सविधत्ते । तस्यास्ताग्विलसितजुपो रलताटङ्कभूषा युग्म तिग्मच्छविरिति शशीत्यम्बरे बम्भ्रमीति ॥ ६२ ।। चकाणा विदधाति सोऽतिकदन तेपा शरण्यस्त्वय राजा विष्णुपदाक्रम वितनुते सोऽय तु तस्यार्चक । आस्ते सोऽहिमयैकभाजनमय तस्यानभिज्ञस्त्विति त्यक्त्वा त परिकर्ममात्तिकमिपात्त्वामेव तारा श्रिता ॥ ६३ ॥ तव माफविभो धराधिपैरवलेपादकृताभिवन्दनै । इह दिव्यपि चानुभूयते बहुशस्त्रीपरिरम्भसभ्रम ॥ ६४ ॥ पाश्र्ववर्तिजनताप्रतिविम्बव्याजतो चिमतराजसमाजम् । सारे कवरित लि धचे साल्य माफ तव पाणिपाण ॥ ६५ ॥ वमयुनिकरेण यमुधा सिञ्चति मारुनृप तब गजश्रेणी । अत्मपटाहतिलीलानिर्मितमू निवारणायैव ॥ ६६ ॥ श्रीमारक्षितिपालमेखर भवद्वेतण्डरर्णानिलो नेप्यत्याशु कुतोऽपि तुलपटलीरीत्या हरिद्वारणान ·यात्रामवन्यः। आलोच्यैवमचचलस्थितिकृते तेषां किमम्मोजमूः क्षोणीमण्डलमारमेव सततं कुम्मस्थली न्यथात् ॥ ६७ ॥ पाटीहेलायु घोटीसुरपुटदलितक्षुण्णरेणूपगूढे- दनिर्जम्बालितासु त्रिदशकरटिनां गण्टभितिस्थलीषु । लमा नीलारविन्दच्छदरचिरलिना धोरणी कजलेन व्यालिता जेत्रवर्णावलिरिव भवतो भासते माकप ॥ ६८॥ अध्यासीना समन्ताक्षितिभरणकृतामावलिः सिन्धुराणां यांतरश्रान्तलोलअयणपुटमहातालवृत्तोपजातेः । काष्ठानामन्तराले किमपि विसरतस्त्वत्प्रतापानलस्य प्रायः संधुक्षणानि प्रणयति नितरां माकराज क्षितीन्द्र ।। ६९॥ विपक्षलक्ष्मीः क्रियते त्वया महीवरावन्दी प्रमदासमञ्जसा । रिपुं च माकेन्द्र करोपि किंकर वराहा दीप्रमदासमञ्जसा ।। ७०॥ प्रकल्पते त्वत्करवालयष्टी रविप्रभावारिजयापनाय । न हि प्रवर्तत कदापि लोके रविप्रभा वारिजयापनाय ॥ ७१ ।। इह महिमा कनकपटः पढघटित"ठा सात्वमाक नकपटः । विहरति मानत्रलोके विलसत्कारुण्यपीचिमानवलोके ।। ७२ ॥ पापकण्ठीरवतः प्रथितादुदितं दिशासु कण्टीरवतः । एत्य धरा माकेशं हृष्यति हटकृष्टवैरिरामाकेशम् ॥ ७३ ॥ चारिजनाभी राजति सोऽयं कृतस्तवारिजनाभीः । जहिहि स्कन्धावारे वसतिं तरसा दिगन्तिकं धावारे ॥ ७४ || हेमाफल्प क्षमाकण्ठकहरपटिमा कल्यरामाकटाक्ष- स्तोमाकाषः सुगाकर्कशभणितिललामा कथं वर्ण्यतेऽसौ क्ष्माकर्पूरममाकल्पनलरह्यशःप्रोटिमा कर्मरूढ- स्थेमा कारुण्यसीमा कनदनघगुणो माकराजक्षितीन्द्रः ॥७५॥ अनन्तरमयमवनिभृदन्तिकादभिमुसमापनद्विरागच्छद सरयमाशिपो व. दत भूपतेः श्रीमदवलोकनकुतूहली नृपतिरयमारत इति निवेदयद्भिरावसरि- ·काव्यमाला। कपुरुपैरावेद्यमानसरणिरवगाह्य धरणीशमन्दिरमतिलवंय कतिचिदपि कक्ष्या- (क्षा)न्तराणि कविबुधबन्धुसचिवमित्रसामन्तमण्डलीशोमिनि काञ्चनास्थान- मण्डपे मणिमयचतुस्तम्भमध्यमवितर्दिकायामतिमृदुलतूलमालिकामांसलममृ- तफेनपटलीविनिर्मलमादिपुरुषमिव शेपमास्तरणविशेषमध्यासीनं वारविलासि- नीकरकमलडो(दो)लायमानचामरद्वितयभासुरपार्श्वभागतया कलशजलधियुग- लीकल्लोलयुगला'""रुल्लसन्तमरविन्दिनीबन्धुमपह(स)न्तकौमुम्भपटखण्डपरि- कलितमालतीप्रसवशालिना मौलिबन्धेन संध्यामयूखसंवलिततारकमम्वरतलै- कदेशं विडम्बयन्तमस्तोककुङ्कुमस्थासकपिशङ्गमरीचितरङ्गितां मूर्तिमावृण्वता कण्ठाभरणमुक्ताफलदीप्तिवृन्देन मन्दाकिनीपूरपतनगौरवपुपं सुमेरुमवधीरयन्तं पीतवसनपरिपीतकटिप्रदेशतया पुष्करजालसंवृतनितम्बभूमिमुदयक्ष्माभृतम- धिक्षिपन्तं कलकल्पशाखिनः किसलयान्तरालकन्दलितेन कुसुमकोरकेणेव कुरुविन्दमध्यवर्तिना कुलिशोपलेन परिशोभमानमहं वीरकङ्कणं मणिबन्ध- सीमनि महनीयमुद्वहन्तं मकरध्वजमिव मार्गणोपदर्शितसौमनस्यं पाकशा- सनमिव प्रतिरोधिवलविभेदनं पुरवैरिमित्रमिव समस्तागिलपितपूरणधुरी- णसंनिधानं द्वितीयहरमिवातृतीयलोचनमन्यमिव शतमन्युमितरमिव वदान्य- पादपमपरमिव कुसुमाकरमत्रिकुलपवित्रीकरणकुशलचरित्रसंपदं कोनाम्यागर्भ- कुजगृहसंचारकेलिपञ्चाननं पापजगतीपतिप्राचीनसुकृतपरिपाऊं माकनरलो- कनायकमवलोकयन्मनस्येवमकरोत् । यो भोगिप्रवरोऽप्यजिह्मचरितः श्रीशोऽपि हृप्यदृपो भास्वानप्यरिदुःसहः कुवलयाधीशोऽप्यदोपाफरः । सर्वज्ञोऽप्यनलीकदृष्टिरचलोऽप्यक्षीणपक्षावलिः सोऽयं माकनृपो विचित्रमहिमा म्वैरं विजेजीयते ॥ ७६ ॥ तदनु संमदादुत्याय पार्थिववरिष्ठेन समुचितासन्नविष्टरे समुपवेशितोऽय- मतिविचक्षणो दक्षिणमुद्यम्य हस्तं नृपकुलमणरस्य नमर्दासलसामन्तभूपते- राशि प्रायुत। फल्याणाकर माफराज भवते कारुण्यसंगीलना- दौरेप जनार्दनो वितरतादालोकनः संपदम् । .

·यात्राप्रबन्धः । पारावारसुतासनाथमभितो वाहान्तरान्तःपुरं दोष्णां यस्य चतुष्टयी चिरधृतैः पातीव दिव्यायुधैः ॥ ७७ ॥ लक्ष्मीनित्यविहारकैटभरिपो चक्रावलीरञ्जन- च्छायावल्लभ कीर्तिवृद्धिकलनाधाराधराभ्यागम । दोपापोपणपूर्णचन्द्र सुमनोविस्फूर्तिपुप्पाकर श्रीव(म)न्साल्यकुमार माक भवतः श्रेयांसि संप्रार्थये ।। ७८ ॥ सकलभवद्गुणसङ्घश्लाघाचातुर्यविवृतिकलनायाम् । जगति फणिराज एक: शिप्यत इत्येव शेपतां धत्ते ॥ ७९ ॥ पारं भवद्गुणोघानां वाणी व्रजतु मे कथम् । अपर्याप्तस्थितिर्यपामपि ब्रह्माण्डमण्डलः ॥ ८०॥ तदपास्य भवद्गुणावलीस्तवधाटीरुचिमेतदद्य नः । पृथिवीश भृशं निवेदने प्रकृतार्थस्य मनः प्रवर्तते ॥ ८१ ।। स्थितिगुप्तिमलब्धसंगतिं क्षितिपालाधिगमे फलं विदुः । मनुजेशधुरीण मादृशामुचितं तेन तवोपसर्पणम् ।। ८२ ॥ मुवि ते तु बुधैरवस्थितैरनवाप्तं न किमप्यवेक्ष्यते । अपहाय पुरा कृताधिकं सुकृतं दुप्कृतशोधनक्षमम् ॥ ८३ ॥ तदिमां मनुजादिवन्धुतां तव पार्थे विनिवेश्य सांप्रतम् । अविमुक्तमुपासितुं व(रै)रविमुक्तं वयमाद्रियामहे ।। ८४ ॥ परिपाहि मदीयवान्धवान्विपये ते विहितस्थितीनिति । कथनं खलु सिद्धसाधनं क्षितिसंत्राणकृतस्तवान्तिके ॥ ८५ इति तमभिलपन्तं हृष्टचेता नरेन्द्रो भृतमुदमुपचारैः प्राहिणोदसुदारैः । पथि खल विदधानो भाववन्धं विशुद्ध- बलवदिह सपर्याभाजनं फस्य न स्यात् ॥ ८६ ॥ अथ विनिर्गत्य निःगकदुर्गमुवो निखिलदुर्गतजनसर्गतरोरनर्गलगौर्यवि- स्मारितभार्गवस्य मर्गतनूभवस्येव दुर्गाप्रमादलब्धविविधामिलपितवर्गस्य भो. गिवरनिराकृतिपटुविवेकशालिनो माकराजमहीपाकशासनस्य मुजनतातिरे- ·काव्यमाला . कमनुचिन्त्य मुहुर्मुहुर्मुदमनुसंधानस्तदवलम्विभिरेव वचनगुम्भनरनुचरस- माजमपि सभाजयन्सरोजलोचन इव सहचरीद्वयेन कियमिव गत्वा स लब्धवर्णः सुवर्णमुखरी निर्वर्णयन्निदमवर्णयत । इयं खलु हुंकृत्य भृङ्गनिनदैरुपगृह्य वीची- हस्तैः शिशूनिव जनानदसीयपङ्कम् । प्रक्षाल्य हंसरसितैः परिसान्त्वयन्ती मोदं प्रसूरिय मुहुर्मुहुरातनोति ॥ ८७ ।। त्तरेण सरिदुत्तमामिमां तुङ्गशृङ्गदलिराद्युसिन्धुना । चक्षुपोरुपदया चिराय नो भूयते भुजगराजभूभृता ॥ ८८ ॥ अब कुञ्जगृहासीनकेलिकाराङ्कलालिताः । विष्णोः कर्माणि गायन्ति विद्याधरमृगीदृशः ॥ ८९ ।। अहो वृपधरगहीपतेरमुप्य महिमा । पपनीतैरिह सत्प्रसूनैः कुणिः स्रजो गुम्भनमातनोति । अम्भोजनाभस्य कथामवाचा प्रस्तूयमानां बधिरः शृणोति ॥ ९० ॥ अथ तदानीं पद्मासद्मायमाने मणिमुरसि वहन्कौस्तुभं वास्तुभूमि- र्भासामासारदानोन्मुखघनमुपमागर्वनिर्वापिकानाम् । स्तुत्यः श्रुत्यावलीभिर्नियमधनजनस्वान्तकान्तारलीला- कुम्भी कुम्भीनसादेरधितटममुनालोकि लोकैकनेता ॥११॥ असौ पुनरुरसा विशङ्कटेन विकृतवनमालिक वेङ्कटेशमभिवन्ध निर्मलमनाः सपरितोपमिदमभाषत । साधूनां हृदयान्तरालसरणो पुप्णन्परिप्कारतां कुक्षेः सीमनि दर्शनीयविभवां कुर्वनगन्मण्डलीम् । आख्यामजनभूभृतो निजतनुच्छाया र त्वर्थय- कोऽप्यास्ते मणिरिन्दिराकुचतटीशाणोपलोचेजितः ॥११॥ मलेन्दीवरयोरनगारयोरुतेजिते यदृशी मयो यस्य समस्तशब्दकुहनामाणिक्यशाणोपलः ।

·यात्राप्रवन्धः। यन्नाभीसरणिश्च सूक्तिजननीश्वश्रूपदस्थायिनी पायान्मा हृदयंगमस्मरकलातत्वं तदेतन्महः ।। ९३ ।। अञ्जनाचल".."सर्वैरपि जनरयम् । तटे गुह्तटाकस्य मुकुन्दो मुहुरीक्ष्यते ॥ ९४ ॥ अवतंसेन विदुपां प्रशशंसे ततोऽमुना । स्वामिपुष्करिणीतीरभूमिभूपामणिः ॥ ९५ ॥ अशिप्रभिन्नतटहाटकशैलशृङ्गारिवद्रजोनिचयकुङ्कुमलिप्तगात्रः । घोणाहताम्बुनिधिदुन्दुभिधोपहष्टः पायान्महीपरिणयाभिमुखो(वराहः) ॥१६॥ अम्भोनिधेरलधुनिश्वसिताभिपङ्गाद्विभ्राम्यतो भ्रमिविलोकनकैतवेन । पृथ्वीपुरःप्रणयिनोचितभूपरीक्षां कुर्वन्निवादिमकिटिः कुरुतां मुदं नः ।।९७॥ (व्या)धूतदेहरभसव्यपसार्यमाणा- मागासु वारिलहरीमपदिश्य सिन्धोः । जीयात्सृजन्निजसमागमभाविपृथ्वी- ब्रीडापनोदनतिरस्करिणी वराहः ।। ९८ ॥ आचं नमामि........... भजन्समुद्रो यद्रोमकोटिपु कुशाग्राहिमाम्बुरीतिम् । तत्कालसंगतधरापरिरम्भकर्म- घोंदविन्दुविहति घटयांबभूव ॥ ९९ ।। अम्भोधि कूल ........." ..."चोरदैत्य- मुस्ताक्षतिप्रभवमोदपरंपराभिः । मृदारतां प्रकटयन्पुरुषः पुराण- स्तत्तादृशीमिह तरङ्गयतु श्रियं यः ॥ १० ॥ कोलस्तनोतु कुशलानि चिरंतनो मे येन क्षिती प्रथममीपदुदञ्चितायाम् । अस्या विपादविगमाच्छुसितैरिवाब्धे- रहाय बुढ्दकदम्बकमाविरासीत् ॥ १९१ ।।

·काव्यमाला।
आधारधुर्य जगदण्डकपालवन्ति
पाथोमिषेण फणिमन्दिरमण्डपस्य ।
उर्वाशिलामुपरि निक्षिपता व्यतानि
येनाम्बुमानमिव तेन वयं सनाथाः ।। १०२ ॥
प्रान्तक्षरजलधिवारिभरामुदस्य.
घोणाञ्चलेन धरणी कुहनावराहः ।
तादृऋतिव्यतिकरश्रमवारणाय
धारागृहान्तरमिवाधिगतः पुनातु ॥ १०३ ॥
मखं शुभानि विदधातु महावराहो
दंष्ट्राहितेन विलसन्वलयेन धान्याः ।
संरक्षणादिव चराचरमण्डलीना-
मासादितेन महतातपवारणेन ।। १०४ ।।
अङ्क महीवरतनोरधिरोपिताया
व्यापारयन्निजदृशा वदनारविन्दे ।
आद्यः पुमानभयमुद्रिकयादसीय-
मस्यन्हठोद्धरणभीतिमिवावतानः ॥ १०५ ॥
भवाब्धिहरुद्वयसो जनानां पदालमेतद्भजतां ममेति ।
वक्तीव यः सक्थिनिवेशितेन वरप्रदेनापि कराम्बुजेन ॥ १०६ ॥
तदनु शेषाचलभूपामणेररविन्दलोचनस्य चरणारविन्दपरिचरणपुण्य-
परिणतेरिव नयनसरणिमवगाहमानमन्तिकनिष्यन्दमानसिन्धुपवनकन्दलमा-
सतुन्दिलशिथिलबन्धस्य फणिराजपरिकर्मणः प्रतिक्षणदृढीकृतौ कृतदक्षिणं
दक्षिणकैलासफटकतटसीमनि शिलावटमूलबद्धरति कालहस्तिपतिमासेवमानो
भूदेवानन्दनः सानन्दमिदमवादीत् ।
अग्रे लताप्रथितपटलीकल्पितच्छायमास्ते
सिक्तं दन्तावलकरजलैरचितं मोगिरनेः ।
भिल्लाधीगोपहतपिशितामोदयक्वारविन्द
भाम्यं पृथ्वीधरपतिमुता "योरादितत्यम् ॥ १०७ ॥

·यात्राप्रबन्धः। पायादपायरहितं परिणम्रमुक्ता- दायादकायमतिवेलदयाविधेयम् । दूरे चिरंतनगिरां दुरितापहारि पारेसुवर्ण.....".""कटं महो नः ॥ १०८ ॥ ब्रह्मादयोऽपि भवदाप्तिकृते यतन्ते यत्नं विनापि ययुराटंविकादयस्त्वाम् । आतः कृतान्तविजयिन्नतिचित्रशील त्वां मन्महे न सुलभं च न दुर्लभं च ।। १०९ ॥ प्रत्यग्रपुष्करपयाकलिताभिपेके नागे नटद्गुणततावपि लतिकायाम् । प्रीतिस्तवास्तु भगवन्नभवत्कथं वा लुब्धद्विजिहविषयः प्रणयानुबन्धः ॥ ११० ।। अन्योपचारविधिरस्तु महानणु भावत्कहर्षपदमान्तर एव भावः । गौरीश ते मणिगुणप्रतिपादनेन प्राप्तौ गतिं किल समां फणितन्तुवायो । १११ ।। त्वद्भावतोऽपि तुहिनांशुकिशोरमौले धन्या भृशं भवति तावकभक्ततैव । श्रीकालहस्तिपुरसीमनि यत्त्वयापि भक्ताग्रिमस्य जगृहे फणिनः स्वरूपम् ॥ ११२ ॥ निकिपट्टसितमङ्गमसह्यवेगः क्ष्वेलानलो दुरवबोधतरं पदं च । सर्वं यतः सममहेर्भवतश्च शूलि- नन्योन्यरूपपरिवृत्तिरतः किमासीत् ।। ११३ ॥ देव त्वया यदिह दक्षिणरौप्यशैले व्यालद्विपेन्द्रतनुरष्टविधा वितेने ।

·९४ काव्यमाला । तद्युक्तमेव कलये तव नीलकण्ठं पञ्चाननं च यदुशन्ति भवन्तमार्याः ॥ ११४ ।। घोरखभावजटिलः क वनेचरेन्द्रः गान्तोपसेव्यसरणी सुगमा छ मुक्तिः । अन्योन्यमेलनविधावनयोः प्रवीणा तत्तादृशी जयति देव तवानुकम्पा ॥ ११५ ।। पालेयभानुशकलादपि पादुकाया- माकाशसिन्धुसलिलादपि वकतोये । देवीमुखामृतरसादपि दष्टमांसे को वा गुणस्तव कुतूहलहेतुरासीत् ॥ ११६ ॥ हातुं पुलिन्दपतिरातकिरातभाव- मासीद्भवन्तमधिगम्य महाकिरातः । कि कालहस्तिनगरीश तदद्भुताय प्राग्वासना बलवती खलु देहभाजाम् ॥ ११७ ।। अनान्नरार्चनक्रिपि ते गरीयः पादारविन्दपरिपूजनमेव शम्भो । दत्वा मुखे दृशमगाद्विषमेक्षणत्वं भिल्लः पदे तु हरिराप्तसुदर्शनोऽभूत् ॥ ११८ ॥ व्याधः समर्पयतु नाम विलीढशेष मांसं विवेकविरहेण मनोभवारे । अङ्गीकृतं कथमिदं भवताथवैत- संभाव्यते त्वयि वनेचरसार्वभौमे ॥ ११० ।। पाणिमहळ्यतिकरादुपरि प्रजाना- मुच्छिष्टसंकरमुशन्ति जना जगत्याम् । प्रागेव मुक्तिपरिणीतिविधेरयं वा- मासीरिकमेप गयरागमसंप्रदायः ।। १२० ।।

·यात्राप्रबन्धः । ९५ स्पृष्टं शिरः शबरपादुकयेति मन्ये तस्मिन्नमय॑तटिनी विमृपे तथापि । दष्टामिपग्रहणदर्शितचापलभ्य नेहास्ति कापि तव निष्कृतिरन्तकारे ॥ १२१ ॥ गङ्गागाण्डिवचापयोर्मदभरक्षेपाय चूडापदे गण्डूपाम्बु च पादुका च शबरोत्तंसस्य व त्वया । पद्माक्षस्मयभञ्जनाय दृगपि प्रत्याददे कस्य वा दीपाकृतये महेश जगृहे दयावशिष्टामिपम् ॥ १२२ ॥ त्वन्मस्तकाहितपदन्यसनादिदोप- संगोश्करसकते शारो झाट । चर्माम्बरं कटितटे भसिताङ्गराग- मङ्गे कपालमधिपाणि जटाश्च मौलौ ॥ १२३ ।। सन्तु प्राणिवधैकतानमतयः शश्वन्मदान्धीकृता जिलव्याप्तयोऽथवा जनिभृतः स्फारीभवद्धान्तयः । मुक्तिस्तान्वृणुते खयं यदि कृपा मुग्धेन्दुचूडाल ते तत्र व्याधगजाहिकीटपतयो दृष्टान्तकाष्ठापराः ॥ १२४ ॥ यामि प्रीतिमहं परान्नभजनरुच्छिष्टभोजी भवा- न्मूहिं चरणो स्पृशामि धनिनां त्वं पादुकाशेखरः । सेवेऽहं धनपापकर्दमनदीं त्वं वक्रतोयाप्लुतो युक्ता किनु मदीयदोपगणना श्रीकालहस्तीश ते ॥ १२५ ॥ सत्कर्माचरणात्मिकां प्रथमतः संपाद्य नान्दी ततः प्रादुर्भाव्य समस्तभक्तिगरिमप्रस्तावनाकौशलम् । द्रागुत्सार्य तमःपटीमथ वृते दीपेन विद्यात्मना चिते मे नटनं विधास्यसि कदा श्रीकालहस्तीश्वर ॥ १२६॥ गण्डूपाम्बुनिमजनाय यदभूगङ्गावतंसस्य ते चुटालङ्कृतिकल्पनाय विधृतज्योत्सावतः पादुका ।

·काव्यमाला। तृप्त्यै भक्षितशेपमामिपमपि त्रैलोक्यकुक्षिभरे- विद्याधीश मुदे तवास्तु तदियं वाणी लघिष्ठापि मे ।। १२७ ।। भिल्लागणीचरणपल्लवपादुकायै सेयं क्रियासमभिहारवती नमस्या । वेधः करोटिंविधुखण्डवियन्नदीनां सेहे न या गिरिशशेखरताभिमानम् ॥ १२८ ॥ अस्त्येव यद्यवतरेन्मम दृष्टिमार्ग नैवास्ति चेन्न तटिनीभरणं घटेल । इत्थं विधेर्विमतिमीश किरीटलक्ष्म्या यस्याः स्मृतिहरति सावतु पादुका नः ॥ १२९ ॥ त्रातं यया हरजटावनचारकेल्या वेधःशिरः प्रतिहतेः शबराज्रिपाम् । सा पादुका पडरिचर्गविनिर्जयाय संनह्यतां भवतु संपति नः शिरस्त्रम् ॥ १३० ॥ अपि च- जगन्मण्डलीयं त्वयि स्वप्रकाशे नटन्ती रवेरंशुजाले नदीव । अविद्याविलासाकृतिविधया ते भव............ ... भवत्यन्तकारे ॥ १३१ ।। मनोहारिशब्दादिभिर्व्यज्यमानानहं किंचिदालिह्य यस्यैव लेशान् । सुखत्वेन जानामि संसारपीडां तमानन्दवाराकर स्वामुपासे ॥ १३२ ।। "कणस्फूतिहेतुः मुखादिप्रपञ्चोऽपि सर्वप्रियत्वेन भाति । परप्रेमभारास्पदत्वेन तादृक्प्रमोदाकृतिप्रत्यगर्थोऽसि शम्भो ॥ १३३ ।। न कर्तास्मि नानाविधानां क्रियाणां प्रसक्तोऽपि नैतत्फलास्वादनेषु । सदानन्दविज्ञानसान्द्रस्वभावो भवानेव सोऽहं भवामि स्मरारे ॥१३४॥ यथा मातृवाक्येन राधेयभावं परित्यज्य कर्णः पृथासूनुरासीत् । तथा तत्त्वमस्यादिवाक्येन जब समुत्सृज्य रूपं त्वमेवाहमस्मि ॥१३५|| भवन्तं वदन्त्येकमेवाद्वितीय प्रणीतेतरालापसीमावचांसि । अतः साधयेदावयोर्मेदमचामयं कल्पितः किं नु संसारवन्धः॥ १३६|| ·यात्राप्रबन्धः। यथा शुक्तिकादेरिदंतानुविद्धं समारोपितं वस्तु सबै चकास्ति । तवानङ्गजेतस्तथा सत्तयेदं समालिङ्गितं दृश्यजातं विभाति ॥ १३७ ॥ गुणे कल्पिताया यथा कुण्डलिन्या जनत्रासकम्पादिसंपादकत्वम् । तथा संसृतेरीश नानाविधार्थक्रियासाधकत्वं त्वदारोपितायाः ॥ १३८ ।। त्रयीमौलिना देशिकस्यापि वाचा समावेदिता संगनिर्मुक्तता मे । न सा बाध्यते नाथ मिथ्याभिमत्या महारत्नदीपप्रभा वात्ययेव ॥१३९।। असङ्गत्वधीरात्मनीयं मदीया हृदाधत्त कादिभावप्रतीत्या । सुधांशूपले शुद्धतासंविदस्मि जपोपाधिकारुण्यवुद्ध्यैव नैति ॥ १४ ॥ सदा शुद्धबुद्धो विमुक्तस्वरूपस्त्वमेतादृशोऽहं च तांगमाभ्याम् । अभेदेऽपि सत्यावयोरन्तरात्मन्नहो मे सुखस्फूर्तिरल्पेयमास्ते ॥१४॥ विरामेण सर्वेन्द्रियव्याव(पू)तीनां सुपुप्तावपि क्षीणशोकोदयायाम् । सहाविद्यया संमदस्यानुभूतिः सकाकोलमाध्वीकसेवासमाना ॥ १४२॥ विसर्पन्महामोहवेगान्धकारे निरस्येह निःसारसंसारकूपे । भृशं क्लेशयित्वालमापन्नबन्धो शिव त्राहि मामीश कारुण्यसिन्धो॥१४३॥ दुरन्तव्यथाहेतुभूतस्य दुष्टवणस्येव शस्त्रेण वैद्यो दयालुः । दो दुःसहं ग्रन्थिमीशान मिन्द-प्रबोधेन मे देहि मोदातिरेकम।।१४१॥ धूयुग्मवाताशनव्याधल्तानराधीशनत्कीरनागार्तिहारिन् । त्वं(e)मानयैनं जनिव्याधिपीडाविहस्तीकृतं कालहस्तीश देव ॥ १४५ ॥ तुषारधुते" .............."पवादं मया ते वितीर्णा कलामालिकेयम् ॥ १४६ ॥ एकदापि रचितेक्षणापणौ तौ तदैव भवताभिरक्षितौ । पार्वतीश पदयोस्तवानिशं दत्तदृष्टिमपि मामुपेक्षसे ॥ १४७ ॥ इत्यादि कीर्तयन्नयमत्यादरादुपेत्य धीराग्रिमो माराभियातिशरीरार्ध. हारिणीमाराध्य मातरं शतपत्रमुकुलसच्छाप्रताजुपी मस्तकमुवि हस्तौ निधाय समस्तोपनिपदोंघसुरभिलामि" विष्यद्रीचि मरीचिमद्रुचिभरे वीचीव वारां नयी लोकानां यदवेदनादुदयते यद्वदनान्मीलति । ................... श्रौपीत् ।

·काव्यमाला।
....
...........
सत्यानन्दसुघासमुद्रलहरी सा काचिदेका
"सि त्वमेव परमा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १४८ ॥
नित्यानित्यविवेचनादिमजुमो नित्यैर्यचोगुम्मनै-
राप्तैः खस्य तवापि चैक्यमुभयोरापाततो जानतः ।
कल्याणे तव दृक्पथे निपततः कस्यापि पुण्यात्मनो
जिज्ञासा त्वयि जायते भगवति ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १४९॥
विध्याद्यासु विघासु कापि भवतु श्रोतन्यवाक्ये विधा
..."कर्मविचारक""घटनया प्रत्यग्विचारस्य च ।
लिझैः पद्विरुपक्रममभृतिभिर्वेदान्ततात्पर्यधी-
राधेया त्वयि तद्विमर्शफलया ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५० ॥
कार्योत्पत्त्यनुकूलवेदनतया का भवत्याः पुनः
साक्षादेव निदानतां त्रिजगतीद्वारं तु मायापरम् ।
मृद्वतन्मसृणत्ववच्च कलशे सत्तामृतस्ते तत-
स्तस्या जाड्यजुषश्च संगतिरिह ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥१५१ ।।
कुम्भीजन्मनि कुम्भकार इव भूभव भूमिस्थितौ
हेतु. किं जगतोऽन्य एव जननस्येन्नोरुपादानतः ।
इत्यं आन्तिमुदित्वरी शमयितुं लक्ष्माहुरेकं जग-
जन्मादित्रयहेतुतां तव बुधा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५२ ॥
पीलनां व्यणुकादिकार्यनिवहप्रारम्मकत्वं यथा
नानारूपजडात्मना परिणतिर्यद्वत्मधानस्य वा।
तद्वनियनिर्विकार".""स्ते तद्द्यासंमवा-
द्यालस्य स्रगिवास्य फारणमसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५३ ।।
देहान्तःकरणस्पृहामुसमुसे रज्जूरगाह्राधिम-
प्रत्येकाध्यसने च जीववपुषा पुष्णाम्युपादानताम् ।
आकाशामिसमीरवारिधरणीमुरये तु साधारणे
रूपेणैव महेशिनुम्मिजगती मानप्रमूनाम्बिके ॥ १५ ॥

·यात्राप्रवन्धः। . नित्यामस्तसमस्तभेदविसरां निस्सन्दचित्कन्दली- मानन्दैकरसामगम्यसरणीमाम्नायवाचामपि । मूर्ति जीवमहेश्वरी विदधती मायावशेनात्मन- स्तद्वद्वानुगता विशुद्धचिदसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५५ ॥ निष्प्रत्यूहमिपत्स्वरूपधिपणाससिद्धसर्वज्ञता सर्वोत्पादयितृत्वसर्वभुवनाधिष्ठातृताग्रेसरैः । कल्याणैरुपशोभितां गुणगणैः कैवल्यलक्ष्मीमयीं दिव्यामीशदशामवाप्य जयसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५६ ॥ मायाराहुविलीढबोधशशिना चक्षुर्मुखाक्षोदयं नानावृत्तिमुखावलोकनमिलत्किचिज्ज्ञताशालिना । उन्मीलहहुशोकवेगगरिमोद्विमेन जीवात्मना बनासीव भवाब्धिमजनविधि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५७ ।। छायावल्लभशीतभानुहुतभुनक्षत्रतारादयो भान्ती त्यामनुभान्ति केवलचिदालोकातिरेकीकृते । चेतोवृत्तिपदार्थभेदकभवन्मातृप्रमामेयता- धुर्या मासयसि त्वमेव भुवनं ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १५८ ॥ ऐक्ये व्यक्तिमुपागते सति बहिश्चञ्चद्गाभावथ प्रेसद्वृत्तिवशेन साक्षिविषयावच्छिन्नचैतन्ययोः । प्रत्यग्बोधमयेन दीपमहसा संबन्धमाध्यासिके प्राप्तेन प्रकटीकरोषि विषयाज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५९ ।। सन्त्येवावरणादिशक्तिसहिता मूलप्रकृत्यंशका मूलाज्ञानपदाभिषेकविधिना संभाविताः सूरिभिः । बाौर्वृत्तिभिरीक्षणादिकरणोद्भूताभिरेकैकश- स्तैरुद्यनिखिलल्यवस्थितिरसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १६० ।। सामान्यग्रहणाचदंशविषयाविद्यानिवृत्तावपि समुख्येतरभागसंवृतिविधाजाप्रत्तमोवस्थितेः ।

·काव्यमाला। सम्वातंधयशुक्तिरौप्यमरुभूरिहन्मरीचापगा- पूर्वाध्यासशतानि संकलयसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १६१ ॥ अस्पृष्टैर्भमवञ्चनादिकलयावच्छेदनिन्दापरैः संसर्गाविषयप्रमैकजनकैश्छन्दोगिरां मौलिभिः । दुष्टां प्राथमिकी दृगादिजनितां बुद्धिं भिदागोचरा- मस्यद्भिर्घटते तदद्वयमिति ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६२ ॥ तत्त्वावेदनतश्चिरंतनगिरा प्रच्याविताध्यक्षधी- रज्ञानव्यतिरिक्तदोपमहिमाजन्यं प्रपद्यास्पदम् । नानाकार्यपरंपरास्वनुगतां सत्तां तवातन्वती व्यत्यस्तामिव बोभवीति सफला ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १६३ ।। आदर्शाहतिसंनिवृत्चनयनव्यालिहामानं यथा । कण्ठस्थं मुखमेव न प्रतिमुखं मिथ्या पदार्थान्तरम् । चैतन्यप्रतिविम्ब एव मुकुरे जीवोऽपि मायामये त्वद्रूपादतिरिच्यते न हि तथा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६४ ॥ प्रक्षीणादिकथा समस्तजनिमत्प्रत्यक्षताशालिनी विक्षेपप्रतिरूपशक्तियुगलीविख्यापितप्रक्रिया । मन्दीभूतनिरुत्तिमार्गगमना मायाभिधा किंकरी किं ते दुर्घटमेव नो घटयति ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६५ ॥ खच्छन्दारुणबन्धुजीवसुमनोगुच्छाङ्कपालीवशा- दच्छायां तु यथा सुधाकरमणावध्यसते शोणता । संसारप्रवणस्वभावभरिताहंकारसान्निध्यतः शुद्धायामपि संमृतिस्त्वयि तथा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६६ ॥ दृष्टिं सृष्टिमुशन्ति केचिदपरे दृत्तुल्यकालां तु ता- मादिकमतस्त्वया प्रथमतः सृष्टस्य दृष्टि परे । लोकानां मृगतृप्णिकाम्वुलहरीसाधारणं सर्वथा रूपं बोधनिवर्त्यमेव भवति ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १६७ ॥ १. निरत्तीति भवेत् ·यात्राप्रवन्धः। जन्म श्रोत्रियसततौ शुमतरे काले व्रतस्वीकृतिः साङ्गाम्नायसमागमो गुरुमुखाद्दारग्रहः सत्कुलात् । निष्कामाचरणं च कर्मविततेनिप्पद्यते कस्यचि- त्त्वज्ञानादरहेतुशुद्धि(द्ध)विधये ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६८॥ वर्णी स्नातककाननस्थितिजुषां धर्मश्च फर्मन्दिनां संन्यासैरपि कर्मभिः समुचितैः पादोद्भवादेरपि । निप्पन्ना निखिलाप्यपूर्वपटली वेगाद्विलम्बादपि त्वद्विद्याजननोपयोगमयति ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १६९ ॥ आधानाहितसंस्क्रियोज्वलतरे निप्पादिते पावके यागोऽपूर्वमिव त्वदेकविपयध्यानक्रियाशीलनात् । चित्तेनातिपचेलिमेन सहिता सा तत्त्वमस्यादिवा- क्त्वत्साक्षात्कृतिमादधाति विमलां ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १७० ॥ श्रीवावस्थितमेव रत्नखचितं अवेयकं विस्मृते- रन्विच्छ(प्य)-पुरुषो यथाप्तवचनादात्वैव तन्मोदते । अज्ञानस्थगितां सतीमपि तथा त्वद्रूपतामात्मनः प्राप्यैवागमतः प्रहृप्यति सुधीर्ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १७१ ॥ त्रय्यन्तश्रवणे तदर्थमनने तद्भावनायां च स- संप्राप्तादपरोक्षसंविदुडुपात्संसारपारं गतः । याव""श्वविमुक्ति खेलति मजन्बिम्बेशतां वन्मय- ब्रह्मानन्दरसानुभूतिललितां ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १७२ वस्तुन्याहितचित्तमौपनिषदे वैधेपु वा जाग्रतं नानाकर्मसु रक्षसीति यदयं नैसर्गिकस्ते गुणः । देहात्मनमधूसरं जनमिमं त्यक्तात्मनीनक्रियं यद्युत्तारयसे यशस्तव तदा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १७३ ॥ वृत्तान्तास्तमुधं दयैकरससंवृचान्तरङ्गं त्रयी- सिद्धान्तं स्फुटमात्मसंविदपृथक्सिद्धां तनूमाथिस WAY. १. यावद्विति भवेत्.

·१०२ काव्यमाला। अध्वान्तप्रणयानुबन्धिनि महत्यध्वान्तधानि स्थित शुद्धान्तःकरणाश्चितं पशुपतेः शुद्धान्तमन्तर्भजे ॥ १७४ अपि च । श्रीमत्रराजमणिपञ्जरकेलिशारि च्छन्दःशिखासदनमगलदीपरेखे । नानागमोपवननाट्यकलामयूरि देवि त्रिलोकजननि त्रिपुरे नमस्ते ॥ १७५ ॥ ... त्रयीपुरहरार्धभिदादिरूपे श्रीकामराजमनुशेखरवर्णभागैः। क्लृप्ताननस्तनजगत्प्रकृतिप्रतीके कल्याणि हैमवति कामकले नमस्ते ॥ १७६ ॥ आपाटलं कुटिलकुन्तलमायतार्थ शोणाधरच्छवि सुधाकरबिम्ववक्रम् । कुम्भस्तनं सृणिगुणाशुगचापहस्तं रूपं विधाय कृतलोकहिते नमस्ते ॥ १७७॥ मध्यपयोम्बुधि मरुशुमनीपघानो रलान्तरीपतिलकस्य ललामभूतम् । क्लुप्तं वदान्यमणिभिर्गृहसार्वभौम- मास्थाय शश्वदनुभूतरते नमस्ते ॥ १७८ ॥ दीप्ताणिमादितनुदि. व्यातान्तरालमुवि विभ्रमशालिकायाम् । मञ्चारणीभवदजादिसदाशिवान्त- पञ्चामरीधृतशिवाङ्कगते नमस्ते ॥ १७९ ॥ प्राचीनसूक्तिरसदिग्दिवसाधिनाथ "लोचनदलेषु सरोरुहेषु। तत्तत्फलाहिततरङ्गितमानसाभि- राराधिते मतिमदावलिमिनमस्ते ॥ १८०॥ १. चेदनयोति प्रतिभानि ·यात्राप्रवन्धः। आनन्दबाप्पमकरन्दभृताक्षिपने- रंशेपु............."रपुनर्भयाय । अन्तर्महाकमलकाननमम्ब. धन्यैः संभाव्यमानचरणाम्बुरुहे नमस्ते ॥ १८१ ॥ निद्राविधौ निरवधिक्षुधया घरादि पर्वावलीविलसितामतिलङ्घय पद्याम् । ली .."रभिपिक्तलोके शर्वाणि कुण्डलिनि चन्द्रकले नमस्ते ॥ १८२ ॥ गीर्देवताहरिवधूगिरिजादिशक्ति- साम्राज्यपीठनियतस्थितिजागरूके । शुद्धान्तसुन्दरि परस्य सुधांशुमौले ज्ञान......"जनयिनि शिवे नमस्ते ।। १८३ ॥ ततश्च विपश्चिदेष निर्गस्य दुर्गत्यरुणकरधोरणीसंत्रासगरिमानुबन्धिभि- रन्तर्मुखजनैरनवरताक्रान्तगह्वरगृहान्तमहरवसान" नटन्महानटपाद- तलामिघातपरिपीडितशरीरतया भूरितरगैरिकपुञ्जपिञ्जरीभवदमितनिहरी- कैतवेन परितो दरीमुखशतैः क्षतजलहरीरिव समु..."न्तं जलधरपरंपरा- पिहितशिखरनितम्बभागतया शाम्बरीसंछन्नमौलिचरणस्य पार्वतीपरिणे- तुरनुकुर्वाणं निखिलसंसिद्धिनिर्वाहनैपुणी(ण्य)चर्वितसकलकुलशैलगर्वतति- ममजत श्रीपर्वतम् । सरिद्वराः सप्त विधाय मध्ये विभेदनं यस्य विनिःसरन्त्यः । विपाट्यामो वृजिनप्रपञ्चमेवं जनानामिति दर्शयन्ति ॥ १८४ ॥ पाटलाञ्चितपदं शरीरिणां घोरतापहरदानकोविदम् । मल्लिकार्जुनमसोढमन्मथं तत्र तं शुचिमसावसेवत ॥ १८५ ।। यस्य सायमुरुनृत्तरंहसा पूर्णनं गुरुतरं समेयुपाम् । वासना तिकरादहर्निशं ज्योतिषां सुरपथे परिप्रमः ॥ १८६ ॥ सदनु धरणीसुराधियो भवनाशिनि तटप्रकटितरसन्निधान(ह) निधानमिव निखिलनियोगिनां व्यक्तिभिदालेशवञ्चितेऽपि वपुषि व्यञ्जित""रुपमृगजा- .... ....

·१०४ काव्यमाला । तियुगसमवायमनपायशौर्यवडवानलहेतिशोपितदनुजाधिराजभुजमहोजलनि- धिमलोकयदहोबलपतिम् । सर्वान्तर्यामिभावे मम निगमशिरःसंप्रदायैकलक्ष्ये दृष्टान्तस्तम्भगर्मो न परमिदमपीत्येव संदर्शनाय । हृन्मध्यं दानवेन्दोः सपदि विदलयन्पाणिजैः कूणितागः प्रहादाहादकारी समहृत जगति स्फीतमत्याहितं यः ॥ १८७ ।। तदनु पाशायुधप्रसाधितमाशावकाशमवगाहमानः प्रकटितसेवमानजन- दुरितमामुद्रामधिगम्य तुगभद्रां सुमतिरित्ययमवोचत । मातर्भवत्येव महावराहवक्रावतीर्णा न वसुंधरापि । त्वमेव कामं न हि तुगभद्रा किंतु त्वया सापि कृतानुपझा ॥ १८८॥ मह्या नितम्बमिव गौरवमाननीय- सह्याचलं समधिरुह्य मुधीरयासीत् । वेलागतं तदनु वीचिमतः प्रतीचो लीलानिकेतमृषभध्वजवल्लभायाः ।। १८९ ।। लम्बालकान्तललितामलिके पटीर- जम्बालिकान्तधवलच्छविमङ्गाकेषु । बिम्बारुणामधरभासि विनम्य धीमा- नम्बामथैप वचनैरधिनोन्मनोज्ञैः ॥ १९० ॥ हस्तैश्चतुर्भिरभयं वरमलचके संविधती त्रिनयना नवचम्पकाली। पीताम्बराञ्चितकटी नवचन्द्रखण्डा काचित्सरोजनिलया करुणाविरास्ते ॥ १९१ ।। चण्डि प्रसापयासे यत्प्रियवामभागं सौभाम्यचिहमिदमेव न किं भवत्याः । अध्यास्य किं मुहुरमुप्य किरीटसीमां समोऽथवा भवति नातिशयः सपस्याः ॥ १९२ n ·यात्राप्रबन्धः। १०५ दिमूलचुम्बिनि दृढ़ विमलखभावे मातर्भवन्मणिकिरीटमरीचिपूरे । अर्धेन्दुनावमधिरुह्य मदीयभावः स्वच्छन्दसंचरणकेलिविधि विधत्ताम् ॥ १९३ ॥ कल्याणि ते मुखविधुस्मितकौमुदी च नेत्रारविन्दकरुणामधुनिसरी च । वक्षोजकुम्भगलितामृतवाहिनी च तन्वन्तु नस्विविधतापकलापशान्तिम् ।। १९४ ॥ चक्र नितम्बफलकेन तवात्तगन्धं शझं च कण्ठविजितं बिभृपे कराभ्याम् । आर्या गुरोरिह लघोरथवा निकाम- मगीकृतस्य परिपालनमाद्रियन्ते ॥ १९५ ॥ प्राप्यं जनेन परमं वरमेतदेव पादाम्बुजं परमितो न च किंचनेति । व्याकुर्वतोस्तव पराभयमुद्रिकाभ्यां सेयं युगाय करयोः शिरसा नमस्या ॥ १९६ ॥ अस्तोपमर्दलवमादियुगावतारे धृत्वोदरस्य तव सूतवतस्त्रिलोकीम् । मातः कथं कथमिवेह महानुभावाः सद्भाव एव सततं प्रथयन्ति चिन्ताम् ॥ १९७ ।। सन्मार्गरोधरसिके शमवत्प्रणीत- न्यकारभाजि नवमन्मथपविभिन्ने । अक्षानुपङ्गमलिने हदि मामकीले शर्वाणि विन्ध्य इव ते चरणो निधेहि ॥ १९८ ॥ मूकाम्बिके मुहुरपास्तुजपस्य कामं रागस्पृशो रचितपलवसौहदस्य । १४ ·काव्यमाला। भक्तस्य मे पदयुगस्य भवेत्तवैव श्लाघ्या गतिः सकलहंसकुलैर्दुरापा ।। १९९ ॥ साकारा सुखकन्दली पशुपतेरेका मनोहारिणी स्तोकालोकसुधाकृतस्मरवधूशोकामिनिर्वापणा । त्रैकाल्यमतिपत्तिदोहनविधौ या कामधेनुः सतां सा कारुण्यतरङ्गिणी मनसि मे मूकाम्बिका दृश्यते ॥ २००॥ इति सपदि हिमाचलेन्द्रकन्यां पशुपतिनेत्रचकोरपौर्णमासीम् । समजनि भजतोऽस्य साधुमौलेरकृतकभक्तिसुधाम्बुधेः समृद्धिः ॥२०१॥ इति समरपुगवस्य कृतौ चम्पुराव्ये पष्ठ आश्वासः । अथ सप्तम आश्वास। अथ मनीपिमणिरेप कुमुदिनीरमणकोरकापीडसेवादरादिव शैवलिनी- पतिना प्रतिमुहुरधिष्ठिताभ्यर्ण गोकर्णमधिगम्य मन्मथपरिपन्थिमन्त्रैक- साधकानधवैदिकजनानात्मीयनयनयोः पन्थानमुपनीय चिन्तामिमामतानीत् । इह केचन शास्त्रवेदिनो भवदुःखमपरम्परादृशः। तदपायकृते जपक्रियामधिगोकर्णममी वितन्वते ॥ १ ॥ पारेपारावारमाविर्भवन्तं देवं मारामित्रमाराध्य धीरः। सोऽयं भूयो भक्तिपीयूपवर्षादाचोत्कर्षी भारतीमित्यवादीत् ।। २ ॥ अनुतटमनिशं महाबलो न यदि भवानिह नाथ तिष्ठति । जलधिरभिभवेदयं तदा जगदभिक्लप्तदिगन्तराक्रमः ॥ ३॥ अथवा लघुरेप सिन्धुरास्तां प्रतिविध्यण्डममी पितामहाद्याः । स्थितिमादधते धृतप्रकम्प्रास्तनुभूशासन शासने त्वदीये ॥ ४ ॥ सूजसि स्मरजेतरासिकामिह गोकर्णमिते निकेतने । दिशसि श्रयतां तु देहिनां कथमाभोगकरम्बितं पदम् ॥ ५ ॥ अयं खलु तदनु संख्यावदग्रणीरतिलवय सबधरणीधरमतिस्निह्य- दनुचरपटासमावृतो विविधनीवृदावलिमवगाहमानः प्रबलवाहिनीकुलानि ·यात्राप्रवन्धः। १०७ पावनस्थलानि च पदे पदे निशामयन्कुशाञ्चलपरिहसनमतिरतिमात्रपेशलां सूक्तिमभिधातुमाद्रियत । वरदापदाजमकरन्दकन्दली वरदापगामधिविगाह निर्मलाम् । अधुना निजामवयवार्थदुर्विधामभिधां समञ्चति मलप्रहारिणी ॥ ६ ॥ वीचीहस्ता विपुलपुलिनश्रोणिरिन्दीवराक्षी फेनोदारस्मितविलसिता वन्धुरावर्तनाभिः । चक्रोरोजा सरसिजमुखी चारुहंसप्रचारा पारावारप्रथमगृहिणी भासते कृष्णवेणी ॥ ७ ॥ महाबलेशमकुटीतटजाते तरङ्गिाणि । सकृष्णापि त्वया शश्वदकृष्णा हन्त मेदिनी ॥ ८ ॥ दोलायितं वालसमीरणेन वीचीदुकूलांशुकमुद्वहन्तीम् । पृळ्या स्वयं भीमरथीभवन्त्या पताकिकां भीमरथीमुपासे ॥९॥ पुरुषनयमौलिभागभूषामणिनीराजितमझुपादपीठाम् । तुलजापुरवासिनी तुरीयामवलम्बे जगदम्बिकां भवानीम् ॥१०॥ कञ्जराजिगलितैरनारतं पिञ्जराम्भसि नवीनकेसरैः । पञ्जरासरिति क्लुप्तगाहनः किं जरायुवसतिं प्रपद्यते ॥ ११ ॥ नीलग्रीवजटा"विगलितां निर्माल्यमालामिव ब्रह्मक्षोणिभूदुचमागविततां पृथ्वीपरिष्कारिणीम् । आत्मीयैरधिवासितं विदधतीमम्भोनिधानं रसै- स्तामद्याहमगण्यपुण्यसुलभां द्रक्ष्यामि गोदावरीम् ॥ १२ ॥ पात्रगा पटुधियामिव संपत्कान्तसिन्धुरमिता फरिणीव । गौरिवाश्चितपयोधरभारा गौतमी हरति लोचनजाध्यम् ॥ १३ ॥ तापसाघदलनाय निर्गता गौतमी हरति कल्मषं नृणाम् । चातकार्तिशमनोद्यता जलैरअपहिरमिपिञ्चति क्षमाम् ॥ १४ ॥ त्रिनयनजटाराजद्राजक्षमारहकोरक- व्यतिकरघनामोदा गोदावरीलहरीमराः ।

·१०८
काव्यमाला।
पशुवधमहाकालीनालीढगोतमपातक-
प्रशमकुशलारम्माः संभावयन्ति वसुंधराम् ॥ १५ ॥
जगत्पतेरस्य जटाच्युतेति विधेहि गोदावरि मा विषादम् ।
सरोपगौरीचरणाहतीनामलम्भनादामुहि मोदमेव ॥ १६ ॥
खवेलान्तीलासुभगतरवालानिलवल-
तरङ्गालीतुझातरलतरभृङ्गा तत इतः।
तटिन्यास्ते धन्या तरुणकमलिन्याकरतया
प्रणीता वैनीतावलिभिरभिवीता शतधृतेः ॥ १७ ॥
पवित्रामद्राक्षं बहलकमलामोदमधुरैः
समीरध्वन्यश्रममपनयन्ती नवनवैः ।
अतिप्रेम्णा भर्तुश्चरमजलधेरर्पितमुखी
पयोष्णीमुप्णीपप्रतिमलहरीं विन्ध्यनृपतेः ॥ १८ ॥
कलितापीडा कमलैर्महिता पीयूषमधुरतापीना ।
जनतापीतजलेयं मम तापं हरतु मलिनतापीडाम् ॥ १९ ॥
सुधांशुकन्या वदतां जनानां तापं च दूरे तनुतां पयोप्णी ।
कथं त्वमप्यम्ब कठोरधानरतनूभवे तापि तथाविधासि ॥ २० ॥
अक्ष्णोर्वपत्यमृतलहरीमाश्रमैस्तापसानां
नित्योदञ्चनिगमपठनैरुल्लातीरभागा ।
अश्मनातैरचलधनुषो लिगभूतैरभूतां
मजन्नानामनुजपटलीशर्मदा नर्मदा मे ॥ २१ ॥
पूजनीयविभवासु भूतले जाप्रतीषु शतशो नदीप्वपि ।
किं त्वयैव वितनोति केलिकामर्णवस्त्वमसि येन नर्मदा ॥ २२ ॥
कुचपरिणतिभाजः क्षोणिबिम्बाधराया
विगलितमिव यस्मादुत्तरासङ्गचेलम् ।
नटयति मुदमम्मो नार्मदं शृङ्गसीमा-
मधिवसति महाटेरस्य माहिप्मतीयम् ॥ २३ ॥

·यात्राप्रवन्धः।
पुरी जयत्यर्जुनभूपतेरियं वहन्निमां विन्ध्यवसुंधराधरः ।
त्रिविष्टपालम्बतया धृतस्मयं नगाधिराजं न तृणाय मन्यते ॥२४॥
माहिष्मतीमण्डनमार्तिहारि जनस्य दोस्तम्मसहस्ररम्यम् ।
सप्तार्णवीमुद्रितराज्यलक्ष्मीविलासगेहं किमपि स्मरामि ॥ २५ ॥
अवतारविशेषमजनामेररुणोप्णीपमनल्पहेमभूपम् ।
कृतवीर्यंतनूजवेपमीडे जगतीपालनकर्मनिर्निमेपम् ॥ २६ ॥
यदीयभुजमण्डले धरणिरेत्य लीलारति
विशङ्कटतरे..."विसृजति स्म दौस्थ्यन्यथाम् ।
परीक्षणकपोपल: स दशकण्ठवाहूप्मणां
जगन्महितशासनो जयति कार्तवीर्यार्जुनः ॥ २७ ॥
रेवा यस्य परं दुरासदमुजासेतौ न माति स्म सा
तेजोवाधिरपि क्षपाचरपतेस्त्रैलोक्यकूलंकपः ।
सप्तद्वीपनिखातयूपपुलकच्छन्नावनीविग्रहः
सोऽयं हैह्यनायको विजयते शूरक्षितीशाग्रणीः ।। २८ ॥
काचिन्महाकालनिकेतनस्य पुरामराते वि राजधानी ।
श्रिया विशालां जनतामवन्ती चकास्त्यसावुज्जयिनी पुरीणाम् ॥ २९ ।।
भूर्ति देहि ब्रूहि नामानि शंभोराधं विद्यां लीलयेत्याचरन्ती ।
देव्या साकं ध्यायत ध्यायतेति ध्यायन्त्यस्यां दैवतं केऽपि धन्याः ॥३०॥
अस्यां मरालीततिरद्रिकन्याकेलीगतिमार्थनसापराधा ।
निवारितान्तर्गमनेव नित्यमास्ते यहिः खेयरतिच्छलेन ।। ३१॥
क्रीडाजुपामत्र कृशोदरीणामारज्यमाना घुमृणाकरागैः ।
सूपा जगत्पातकसंहतीनामुत्पातसन्ध्येव पुरः समिन्धे ॥ ३२ ॥
असां निरस्ता दिवसान्तनृत्यत्पिनाकिपूजापटहप्रणादः ।
निर्याति नृणामिव दुष्कृतालि: सौधेपु फालागरुधूमरेसा ॥ ३३ ॥
आरुदफर्मन्दिपथा इयास्सामाविर्भयग्झट्टतितारनादाः ।
आरामवीथीप्यनुवल्लिगेमटन्ति भृगा मकरन्दभिक्षाम् ॥ ३४ ॥

·काव्यमाला।
स्वयं विशालाप्यवकाशहीना दुष्कर्मलेशस्य शरीरभाजाम् ।
उच्चैर्महाकालमुपाश्रितापि कदापि नैपाश्चति काललश्याम् ॥ ३५ ॥
स्थितं संनिधानेऽपि घीसूक्तिदूर निराकारमप्यर्धनारीशरीरम् ।
अधिष्ठानमप्यस्य विश्वस्य शचन्महाकालवास्तव्यमव्यान्महो नः॥ ३६॥
अस्याः सिन्धोरूमिहस्तावलम्यादेनःसिन्धोरेत्य पारं भवामि ।
निर्विन्ध्याया निर्मलाम्भःप्रवाहे निर्मज्याहं निर्गतः क्लेशविन्ध्यात् ॥३७॥
चर्मण्यत्याः साधु खण्डीकृतांहोमर्मण्यस्सा मज्जतां वारिपूरे ।
कुम्भीपाकाद्धोरपीडाविपाकाकिं भीतिः स्याकिचिदप्यनमाजाम् ॥३८॥
इदं तावदिह दृश्यते मन्दाकिनीविहितमहितसांगत्यमलघुसलिलपूरसा-
तत्यवितीर्णजलधिसौहित्यमशिशिरकरापत्यम् ।
क्षितिरोमलता कलिन्दमूभृत्करिकालायसशृङ्खला सवन्ती ।
भवतापपरीतमानसानां नवतापिञ्छनीयमाविरास्ते ॥ ३९ ॥
वृपमौक्तिकसंहतेर्विधात्रा वणिजा भूविपणौ पिसारितायाः ।
परभागकरी पटीव नीला प्रतिमाति घुमणेरियं कुमारी ॥ ४० ॥
मिहिरांशुविलीनमेघमार्गद्वनिप्यन्दततौ परं किलास्याम् ।
यमुनेति कलिन्दजेति सिन्धोरवलेति प्रथते नृणां विमोहः ॥ ४१ ॥
नतिरस्तु गभस्तिमालिसूनोर्नरकद्वारमहायसार्गलायै ।
जनसद्गतिनर्तकीमसारप्रतिसीराकृतये प्रकाममस्यै ॥ ४२ ॥
असितोत्पलमालिकामवन्या जनतापुण्यशिखाबलाभ्रपतिम् ।
शिशिरामवगाह्य सिन्धुमेनां जनितापं विजहाति जीवलोकः ॥ १३ ॥
अनुवारमवाप्तवारिकेलेरसिताया मुरशासनस्य मूर्तेः।
अयमाविशदंशुमालिकन्यामभिरामः किमु नीलिमातिरेकः ॥ १४ ॥
अतिवेलरसोदयानुभावात्कलयन्ती निजकामुकाभिसारम् ।
असितावरणांशुकं फिमेपा सहजश्यामलफच्छलेन धत्ते ॥ ४५ ॥
अभिपिश्च कलिन्दकन्यके मामतिनीलच्छविनैव वारिणा ते ।
सहसा मवितास्मि तावताह शरदिन्दीवरबान्धवावदातः ॥ ४६ ॥

·यात्राप्रबन्धः।
दिशि बासमवाप्य दक्षिणस्यां सहजन्मा तव शास्ति पापशीलान् ।
भवती तु परिप्कृतोत्तराशा कृपया कल्मषमेव देहभाजाम् ॥१७॥
जननि त्वदवेक्षणं जनानां निरयश्रेण्यनवेक्षणे निदानम् ।
भवदम्भसि मज्जनं तु भद्रे पुनरुन्मजनकारणं भवाब्धेः ॥ १८ ॥
जननामयभेपजैः श्रुतीनां पटवासैस्तटरेणुभिर्मवत्याः ।
चरणाम्बुजवासितैर्मुरारेरनुलिप्तोऽपि भवामि नीरजस्कः ॥ १९ ॥
रविनन्दिनि नीलरलयोस्ते तटसीमाजनुपोस्तयोः किलैकम् ।
अभवत्परिकर्म विन्ध्यभूमेरपरं गोपवधूपयोधराणाम् ॥ ५० ॥
हसितौपधमोहिताशयानामनुतीरं तव वल्लवाङ्गानानाम् ।
बहुशो हरति स्म नीविबन्धानतिसंधापटुरादिमः स चौरः ॥ ५१॥
तटमम्ब तवैनदेव शाी निजवंशीविनदामृतैरसिञ्चत् ।
अत एव पुरीयमन भान्ती गधुरेति व्यपदिश्यते जगत्याम् ॥ ५२ ॥
महतीपु पुरीपु कामगेपा मधुरेत्यत्र किमाविरास शाङ्गीं ।
अवतारमहोत्सवेन शौरेरथ चेयं मधुरा फिमासु जज्ञे ॥ ५३ ।।
जनिकापथचङ्कमालसानामलघुश्रान्तिकलापमङ्गगाजाम् ।
अमृतार्पणलीलया हरन्ती नगरीयं मधुरा भवेन्न केषाम् ॥ ५४ ॥
धरणीतिलकं तरी भवाब्धेः खनिरिन्द्रानुजगारुडोपलस्य ।
दिशति प्रमदं दृशोरियं मे रजनीशान्वयराजराजधानी ॥ ५५ ॥
यदुवंशयशोनिदानभूमिः शिशुताविभ्रमसाक्षिणी मुरारेः ।
नवमुक्तिवधूविवक्षुलोकप्रतिबोघाङ्करपालिकेयमास्ते ॥ ५६ ॥
अवकर्णयितुं यशो मुरारेरसकृत्पौरजनोपगीयमानम् ।
गलितावरणैरियं गवाक्षैः परिफुलश्रुतिसंपुरेव भाति ॥ ५७ ।।
यमुनालहरीसमीरघूतैरियमाभाति शतैस्तटाकिकानाम् ।
उपकण्ठमुपेयुपां जनानामघसंघातमिवापसारयन्ती ।। ५८ ॥
निजभक्तिनिरूढमानसानां धनसंसारविषादखण्डनाय ।
अरविन्दविलोचनः किलास्यां परिजग्राह भवानुबन्धलीलाम् ॥ ५९ ॥

·११२
काव्यमाला।
चिरकालधृतं हृदा जगत्याः किमपि प्रौढविषादफारि शल्यम् ।
भगवानिह कंसनामधेयं बलसंदशिफया समुजहार ॥ ६०॥
इह धन्यतमैरलोकि रेखासरसीजातरथाङ्गशसचिह्ना ।
अनुवीथि पदावली मुरारेरकुतोजन्मसरस्वतीविचेया ।। ६१॥
मनुजो नहि मादृशो जगत्यामनुकम्पालवदुर्विधान्तरङ्गः ।
चिरशीलितमप्यधर्मजातं बहिरुत्सृज्य पुरीमिमां विशामि ॥ ६२॥
इत्यादिवचनरीतिमुखरिताननो हरितालनिभवसनभरितात्मकटितटं हरि-
नीलमणिभङ्गसंकाशरोचिपमवनतपरिपदतिहर्षविरचनाय समुद्यन्तमिव कमपि
तडित्वन्तमानकदुन्दुभेरात्मजमभिवन्ध संक्रन्दनमुकुन्दशातोदरीद्वन्द्रसंवाद-
रूपमरपिन्दलोचनस्तुतिकलापमभिरूपशेखरोऽयमेवमकरोत् ।।
विधाय केलिं वियदापगायां यान्त्योस्तटीमिन्द्रमुकुन्दपल्योः ।
पटीविपर्यासवशेन जज्ञे प्रगल्भवादप्रतिवादभङ्गी ॥ ६३ ॥
पटे सुरेन्द्रप्रमदैकधार्ये कुतोऽन्यथा मुह्यसि गोपभीरो ।
तवैव मोहो दयितं मुरारेरशेपवन्द्यादधिकं वदन्त्याः ।। ६४ ॥
मृगाक्षि शौरेमहिमातिरेकमाख्याति राज्यानधिकार एव ।
बलेस्त्रिलोकीमपहृत्य वाले गोत्रारये दत्तवतः क राज्यम् ॥ ६५ ।।
ज्यायोवलात्साघयतोऽनुजस्य कार्याणि मुग्धे यद कः प्रकर्पः ।
त्राणं गवां तन्वति मत्सहाये दृष्टं बलं दुर्ललिते मघोनः ॥ ६६ ॥
गोपालबाले कुलिशायुधेन कृपा व्यधायीति किमेष दोपः।
ममानुकम्पा क नु मातृगर्भ दम्भोलिना दारयतो बलारेः।। ६७ ॥
दिवौकसां दानवजातिमाने स्पर्धा निसर्गप्रभवा हि सत्ये ।
पौलोमि तर्हि त्वयि पाकशासी वैरानुबन्धान कुतो विधत्ते ||६८॥
नारीवधं नर्मसखस्तवैव शतक्रतुः संविदधीत किया।
अकार्यमप्याचरणीयमेव वितन्वता विश्वकुटुम्बरक्षाम् ॥ ६९ ।।
खकुक्षिपूर्य कृतचोरवृत्तेर्दूरे जगत्राणधुरंधरत्वम् ।
पुंसः खकीयोदरपोषणं च तस्य त्रिलोकीपरिपोपहेतुः ॥ ७० ॥

·यात्राप्रबन्धः। माङ्गनागर्भपुटीमितेऽस्मिन्करोषि मिथ्यागरिमाधिरोपम् । विश्वनयन्यापितनोरनेन का हानिरुन्मीलति कैटभारेः ॥ ७१ ॥ किं किं शुभे केशवशाम्बरीभिर्विमोहिता त्वं न समर्थयेथाः । भजन्तमुत्सृज्य जनं परेपु धाटी निबध्नाति तदीयमाया ।। ७२ ॥ आनन्दामृतसर्वस्वमाशास्यममरैरपि । आभीरपतिगेहान्तमभिव्यक्तमुपास्महे ।। ७३ ॥ पयःपयोधौ बहुकाललीलया वितायमानादिव वासनाउलात् । हरिनिहायानकदुन्दुभेहान्बजे सुधाढ्ये विहरन्स पातु नः ॥७४ ॥ जद्दोपरि न्यस्य कृते जवेन संक्षालने संविहितां जनन्या । प्रदक्षिणाम्भःपरिपेफरक्षामन्तहसन्वीक्ष्य हरिः पुनातु ॥ ७५ ।। स्तनं जनन्या धयतेय संमुखं प्रसारितः पातु करो बलिद्विपः । निशाचरीमम्ब निरीक्ष्य मारितां प्रयाहि मा भीतिमितीव शंसितुम्॥७६॥ वन्दे मुकुन्दं पदपल्लवाभ्यां वाचालमञ्जीरमनोहराभ्याम् । प्रहारलीला मनसि प्रणेतुमभ्यस्तडो(दो)लाफलकाभिघातम् ॥७७|| जानुद्वयीचमणेषु धात्र्यां पाणिं निधायकमुदस्तबाहुः । तमाहरिप्ये तरुमिन्द्रलोकादिहेति शंसनिय शौरिरन्यात् ॥ ७८ ॥ अपि त्रिलोकीममिमीत यस्त्रिधा समाहितैरझिसरोजविक्रमैः । स माधयो नः परिपातु संचरन्करी समालम्व्य पितुर्गुहागणे ।। ७९ ॥ अमेयमध्यकृतकमारतीशतैरगोचर यमिवरचेतसामपि । गृहागणे फिमपि यशोदया गुणैराळखले कलितमुपास्महे महः ॥८॥ आकुश्य पादाम्बुजमेकमन्यदुत्क्षिप्य नृत्यन्तमुदमचूडम् । पाणिद्वयीपायसगन्यसारी पश्यन्तमीडे पशुपालडिम्मम् ॥ ८१ ॥ फराम्बुजस्तम्भितकिङ्किणीरयं पदे पदे कल्पितपार्थवीक्षणम् । शनैःशनैराकलिताद्विचङ्गमं विनौमि शोरेजगव्यमोपणम् ॥ ८२॥ विज्ञातुमामोदवशेन मोपं गव्यस्य गोपागनया फयापि । निजाननेन्दोनिकटोपनीतं निमन्गुकुन्दो पदनं स जीयात् ।। ८३॥

·११४
काव्यमाला।
--
गृहे मदीये कियदय गव्यमहारि शंसेति फयापि पृष्टे ।
पयोधरौ पाणियुगेन तस्याः स्पृष्ट्यदस्तीति भणन्विटोऽव्यात् ॥८४॥
कलशीनिहितं पयः कथं या परिपीतं भवतेति राधयोक्ते ।
अधरामृतपारणाममुप्या विदधानं विभुमेवमित्युपासे ॥ ८५ ॥
हैयद्भवीनहरणाकुलघोषयोपि-
दानोशनाटितरुषः पुरतो जनन्याः ।
व्यत्यस्तपाणिविधृतश्रवणानि चित्ते
नाथस्य केलिनमनोन्नमनानि मान्ति ॥८६॥
लताहि मह्यं रचयाञ्जलिं पटीमहं दिशामीत्यवकर्ण्य भाषितम् ।
कृतेऽअलावेककरण राधया शिरी विधुन्वन्शिशुरस्तु संपदे ॥८७॥
रक्षाकरं मनलमारचय्य संप्रेपितः सानुनयं जनन्या ।
कस्तूरिकाक्लृप्ततमालपत्रो नासाञ्चलेनापि मणिं दधानः ॥ ८८ ॥
काञ्चीगुणोदारकटिप्रदेशो मायूरबर्होज्वलमौलिबन्धः ।
वहन्करे वेत्रविषाणवंशान्पाथेयशिक्याकलितांसभागः ॥ ८९ ॥
पवित्रयन्नशिपयोरुहाभ्यामाभीरपल्लीभवनाङ्गणानि ।
बहिर्नयन्पीतनिबद्धशाब कुलं गवां गोठगृहान्तरेभ्यः ॥ ९० ॥
भूलीलया कांचिदपाङ्गितेन परां दरस्मेरमुखश्रियान्याम् ।
कर्तुं रहः केलिकलां वनान्ते समाहृयन्घोषसरोरुहाक्षीम् ॥ ९१ ।।
पित्रा कियहरमिवानुगम्य वात्सल्यनिभेन विसृज्यमानः ।
बनाय शृङ्गिण्यवनाय चायो विद्योततां चेतसि पूरुषो मे !! ९२ ॥
किरीटसंदानितकेकिपिन्छ वशीकृताभीरवधूप्रपञ्चम् ।
कदम्बगुच्छाहितकर्णपूरं कुर्वे हृदन्तः कुहनाकिशोरम् ॥ ९३ ।।
हेलावलबीवमितत्रिभङ्गीवाम्बुजव्यामृतवंशनालम् ।
व्यत्यासविन्यस्तपदं पुरस्तादास्तामवस्थानमनगशौरेः ॥ ९४ ॥
वंशीमुपासे यसुदेयसूनोरारज्यमानामधरांशुपूरैः ।
शृङ्गारगीतामृतसेचनेन रोहत्प्रयालामिव लोभनीयाम् ॥ ९५॥

·यात्राप्रबन्धः।
वंशीसुधां वर्णय वाणि शौरेराखादितामर्कसुतामरालैः।
गलन्मृणालीकवलच्छलेन तृप्तेस्तदुद्गारमिवादधानः ॥ ९६ ॥
आशावयेयुरपि नः श्रवसी कदाचि-
कंसामियातिकलहंसवरामृतानि ।
प्रादुर्भवत्किसलयच्छलतः प्रसार्य
जिह्वां महीरुहकुलैरपि सेवितानि ॥ ९७ ।।
अनुभवेयमहं किमु जातुचिन्मुरमिदो मुरलीनिनदामृतम् ।
किसलयाञ्जलिशालिमुखाश्चलैः किमपि सेवितमन्यभृतैर्द्विजैः ॥९८॥
थापाटलान्यहलिपलवानि व्यापारयन्तं विवरेपु वेणोः।
नादामृतैनन्दगवीकुलानां मोदान्सृजन्तं कलये मुकुन्दम् ।। ९९ ।।
खुराहतिक्षुण्णभुवां पशूनां परागजालैः परिघूसराङ्गे ।
मुद्दिगन्ते मुरलीनिनादेः नियत्यनन्ते मम शेमुपीयम् ।। १०० ॥
दृढानि गोपीधृतियन्धनानि हठादपाकुर्वति हासलेशैः।
अनीशे मे मतिरागमान्तवनीचरे वैणविकावतंसे ॥ १०१ ॥
विम्बाघरं बन्धुरमन्दहासं लम्बालकासलिलाटदेशम् ।
विरामकालेऽपि न विस्मरामि मुखं रणद्वेणुसखं मुरारेः ॥ १०२ ॥
हसितस्एशि हारिकण्ठनाले परमानन्दसर प्रख्दमूले ।
'अपरच्छविकेसरामिरामे श्रुतिसौरभ्यनिधौ शुचां विरामे ॥१०३!!
अजयोपिदपागभश्चीते मकरन्दायितम वेणुनादे।
परिलक्षितशृहिणीपरागे रदमुक्तारमणीयगर्भमागे ॥ १०४ ॥
अमितप्रणयावगाहिनीभ्यां रनितामाणविधा रमावनीभ्याम् ।
कुरु मानसराजहंसलीला कुहनागोपमुखाम्बुजे विशालाम् ॥१०५॥
बनादिनान्ते मजमायजन्तममयकारवपरिताराम् ।
अवाफदम्बसारफेन साफ मनागियाम्लानमुखारविन्दम् ॥ १०६॥
यरामनादन्तपटमतीति सरोपराधासमुदीक्षितेन ।
विम्योछमध्ये मृगपालिसा विन्यस्तीजनुपा विमान्तम् ॥१०७॥

·काव्यमाला। वृन्दावने प्रीणितया कयापि संभावित सप्रणयावलोके । संकेतभूवश्चितया तु गोप्या संताडितं दारुणदृष्टिपातैः ॥ १०८॥ भूक्षेपमन्दस्मितहक्तरङ्गैः पुणन्तमन्तः स्मरमानानाम् । आभीरवृद्धाननुकम्पयारालापभेदैरनुमोदयन्तम् ॥ १०९॥ नन्देन गुप्ताभिगमेन गाढमालिङ्गच दोामभिगम्यमानम् । आविस्तनक्षीरमिलिन्दभाजा यशोदया सादरमीक्ष्यमाणम् ।।११०॥ श्वौभाविगोसंचरणप्रदेशान्संकेतयन्तं सवयोजनानाम् । अचलद्गोकुलमम्बुजाक्षमालम्बतां वालकमाशयो मे ॥ १११ ।। गोवर्धनव्यजितफौशलेन गोवर्धनच्छत्रमुदस्य दोप्णा । गोपायिताभीरकुलाय वर्षादीपायितायास्तु स ते प्रणामः ॥११२॥ ऋजूकुर्वन्नपि हरिखियकामसुजन्पुनः । दृगन्तकचभारेपु त्रिपु वक्रां घिनोति नः ॥ ११३ ॥ भवभीतिपराकृतेरुपायं शृणु चेतः श्रुतिमौलिसंप्रदायम् । परिशीलय भावनां मुरारेः कुरु दारादिकुतूहलानि दूरे ॥ ११४.॥ प्रसूरियमसौ पिता मम सुतो नताङ्गीति किं विमोहमरुगाहनव्यतिकरण वा ताम्यसि । यदृववष्टिकाजठरशुक्तिमुक्तामणौ मनो भज विनोदनं मधुविदारके दारके ॥ ११५ ॥ अशौरिकुलपावनानकृतनन्दगोपालका- नकालियविमर्दनानकरनीतगोवर्धनान् । असमदभञ्जनानकलितावनीरञ्जना- नवाणभुजदारकानलमुपास्य वृन्दारकान् ॥ ११६ ॥ अलनवृषभासुरैरशिखिपिच्छकाभासुरै- रगव्यरसलालसैरपटुरासलीलारसैः । अगोभरणदीक्षितैरकमलानुवादीक्षितै- रभृङ्गसचिवालकैरलमशाम्बरीबालकैः ।। ११७ ॥

·यात्राप्रबन्धः।
११७
कृष्णस्य वृन्दावनकन्दरान्तरामीरदाराभिरतेः कथामिः ।
अलं विमुक्त्यै कृतमर्चनायामायासमोरैरमरान्तराणाम् ॥ ११८ ॥
वनमालिवशीकृताशयानां पदविन्यासपवित्रितो वधूनाम् ।
यमुनातटरेणुरेव पुंसामलमंहो विनिहन्तुमङ्गसङ्गी ॥ ११९ ॥
परःसहस्राणि परस्य धाम्नः सन्त्येव रूपाणि जगद्विभूत्यै ।
मृग्यो मृपा गोपविलासवीर्यलावण्यसौरभ्यलवोऽपि तेषु ॥ १२० ॥
पशुपैरपि बाह्यदृष्टिशीलैर्ददृशे दृश्यरथाङ्गशङ्खचिह्ना ।
अधिनन्दनिवासमागमान्तैरपि मृग्या पदपतिरञ्जनाभः ॥ १२१ ॥
उरुभक्तिसुधारसोमिलानामपनेतुं जनिखेदमङ्गमाजाम् ।
स्सयमादृतसंभवानुवन्धे महनीये रमतां मनो मुकुन्दै ॥ १२२॥
किंच-वन्दे महः किंचन वंशनालीशृङ्गाङ्कुशाजिह्मगचापहस्तम् ।
गुञ्जारुणं कापि ततोऽपि नीलं बर्दावलीबालमृगाङ्कचूडम् ॥१२३॥
शृङ्गाटमध्ये कृतसंनिधाना मुखारविन्दे मुरली दधाना ।
ममास्तु चिते महनीयशीला विद्या मुरद्वेषिविचित्रलीला ॥ १२४॥
इदं मर्दशद्वयमेवमेव कृतव्यतीहारमजायतेति ।
विभावयन्ती विनिमाय पादौ विद्या परा वेणुमती समिन्धे ॥१२५।।
कुहचिजयकुञ्जरप्रचारं परतो भावितराजहंसयानम् ।
कटिसीमनि वाससी वसानं कनकाद्भासिकुमुम्भरागशोणम् ॥१२६॥
हृदि कौस्तुभमेकतो दधानं परतस्तुङ्गपयोघरोपरुद्धम् ।
गिरिधारणकर्कशैकपाणिं कुसुमादप्यतिकोमलान्यहस्तम् ॥ १२७ ॥
हरिणाधिपकोकिलावलेपान्क्षपयन्तं निजकण्ठनादभङ्गया।
कचिदुज्ज्वलकुण्डलाभिरामं पटुताटङ्कपरिप्कृतं कुतोऽपि ॥१२८॥
विनतातिहरं विलोचनाभ्यां कमलेन्दीवरगर्वमोचनाभ्याम् ।
धृतचित्रकदृक्सरोरुहा(भ्या) निटिले निर्जितवालचन्द्रभासि ॥ १२९ ।।
प्रियकस्तबकासितोत्पलाभ्यां प्रतिपन्नश्रवणावतंसकृत्यम् ।
शिरसा शिखिनः शिखण्डमालां शशिखण्डं च सहैव लालयन्तम् ॥१३॥

·काव्यमाला। वलभिन्मणिबन्धजीवशोभ धृतपाशाङ्कशपुप्पवाणचापम् । मुरलीवरमूर्च्छनासु शश्वहन्मनीयासु निनद्धमौलिकम्पम् ॥ १३१॥ गिरिशागृहान्तरे विहारान्कलयन्त नवकल्पशाखिमूले । परित परिवारदेवताना प्रफरेणाहितसेवनानुबन्धम् ॥ १३२ ॥ इतरेतरयोगमयुषाभ्यामतिहृद्यन्मकरन्दशर्कराभ्याम् । कृतिन खल केऽपि भावयन्ते भवशान्त्यै परसविदोरभेदम् ॥ १३३ ।। रुचिराद्भुतरूपसविधान परमानन्दसुधापयोनिधानम् । उपित योगिना विधेये तदह धाम विचिन्त्य तत्र लीये ।।१३४ ॥ पुण्यस्थानाग्रगण्यादथ यदुनगरादेप तस्मान्मनीषी स्थाण्वीशास्य धरण्यामभजत किमपि क्षेत्रमुच्चै पवित्रम् । सद्य ससिद्धिहेतु समधिकतपसा पुप्फर दुप्कराणा सोमावास प्रभास सुगतियुवतिसचारिका द्वारका च ॥ १३५॥ अथ द्रुताभीष्टकरी शतद्रु पाशापहन्ती भजतो विपाशाम् । धरावतीणी धरणीधरेन्द्रादिरावती चेप निषेवते स्म ॥ १३६ ॥ साभोगा चन्द्रभागा जगदखिलमिद पावयन्ती च सिन्धु सेवित्याथो निवृत्त परिचितपनदारामगन्धाद्दिगन्तात् । प्रौढ जालन्ध्रपीठामिधमनघपदन्यासधन्य भवान्या हृद्य प्रापद्यतासौ हिमवति किमपि स्थानमानन्दगाली ॥ १३७ ।। असौ पुनरनेकतटिनीसरोवनीनगरपदेशेषु विरचितभ्रमणोऽपि परमपाव- नपय पूरनिप्यन्दिनी गृहिणीमिव पुगवकिशोरकत्रिदशतरमिणी निशाम. यन्किमपि चिन्तातिशयसदानिताशयो व्या मिति गिर प्रावर्तत । इक्ष्वाकुसतानयश पताका मुक्तामणिं ता मुनिकण्टशुक्ते । दुर्वर्ण्यकक्ष्यामवनीवशाया निर्वर्णयिप्यामि कटा सवन्तीम्॥१३८|| विद्याम्बुजश्रेणिविमातवेला मायातमश्चन्द्रमरीचिचीचीम् । मुक्तालता मुक्तिविरासवत्या भागीरथी चेतसि मापयामि ।। १३९।। गामुपामे गगनापदेशसारपेलीपरहसपडिम् । म्ययवरासक्तिसमेतमुतिमधुरराम्मोसमयमालाम् ।। १४० ।।

·यात्राप्रबन्धः।
किरीटिकोदण्डकृतप्रहारमणोल्वणीभावविशष्ट्येव ।
यामोपधीशेन समं महेशो दधाति गौलो तटिनी नुमनाम् ॥ १४१ ॥
भागीरथी सावतु या गिरीशजटाटवीपर्यटनोपजातात् ।
आशाभ्रमान्मार्गमजानतीव भगीरथस्यन्दनमन्वयासीत् ।। १४२ ।।
फ्रीडापराधशमनाय नतस्य शंभो-
चूडापदे विहरणं समवेक्ष्य यस्याः ।
कोपातिरेकमयते कुलशैलकन्या
सा पावनी दिशतु संमदमभ्रगङ्गा ।। १४३ ।।
अम्बरगालितमासीब्रह्माण्डघटे वलिद्विपा यस्मात् ।
तस्मादतीव पूतं जज्ञे किल सौरसैन्धवं सलिलम् ।। १४४ ।।
युसिन्धुरुया दुरितानि हन्तुमाढौकते वीवधगूदरूपा ।
प्रकाशसंचारविधौ भयेन कुतोऽपि धावेयुरितीव वुद्या ॥ १४५ ॥
समुद्धृता वीवधसंपुटीपु भागीरथी भाग्यवतां जनानाम् ।
.आरोहणं मूर्धनि संविधातुं प्रायो विधत्ते पदमसभागे ।। १४६ ॥
गङ्गा निजं वारि विगाहमानान्शरीरिणः कालहरीकरोति ।
सुधांशुमौलेः स्वमदापहस्य गर्यापहाराय कृतोद्यमेव ॥ १४७ ॥
विष्टपत्रयतमःपरिपाटीखण्डनाय कलितावतरापि ।
अमसिन्धुरखिलानपि लोकानन्धकारयति हन्त किमेतत् ।। १४८॥
निमज्ज्य गङ्गाम्भसि निःसरञ्जनः पयोदनीलप्रतिमागतं गलम् ।
विलोक्य जम्बालविलेपशङ्कया करोति भूयोऽपि च गाढमजनम् ॥१४९||
मातेति पूर्व महयन्विधत्ते सुरापगायां सुकृती विगाहम् ।
कान्तेति पश्चात्कलयन्नसौ तां कोटीरकोटौ कुरुते विचित्रम् ॥ १५० ॥
स्मेराम्भोरुहशीधुसारलहरीनिष्यन्दमुएिंघयो
रोयोदेशविकासिकैतकरजोविस्तारकुक्षिभरिः ।
वीचीनर्तितराजहंसवनितासंगीतसवैकपो
मानां हरति श्रमं सुकृतिनां मन्दाकिनीमारुतः ॥ १५१ ॥

·१२० काव्यमाला। कदा तरङ्गे गगनापगाया निमज्य गाढ निवसामि तावत् । प्रविश्य यावत्प्रतिहृत्प्रतीक समूलमुन्मूलयते स तापान् ॥ १५२ ।। अयि नगराजनन्दिनि धनसुकृतसारकन्दलनिप्यन्दिनि परतत्त्वविज्ञान- पाथोनिधानकौमुदि भगवति भागीरथि, निम्नगासु न ते तुल्या नीचेषु न च मे सम । मयि प्रपातन मातर्विधातु किं विलम्बसे ॥ १५३ ॥ अनन्तरमन्तर्वाणिरयमतिदुरन्तभवखेदसतानमीपित पिपासित इव पीयपकन्दली परिशुष्यदमेयसस्यसमूह इव प्रत्यमवर्पधारा प्रतिभटानुद्रुत इव प्रबलत[मा]मित्रवाहिनी जिह्मगविषाभिभूत इव जीवातुमूलिका कलोलिनी रमणलहरीविषक्त इव कामपि महातरि तीवनदीपूरनीयमान इव तीरभूमि धर्माभितप्त इव कर्पूररसनिर्झरी निर्धनलोक इव निक्षेपसततिं जगतीधराधी शशिखरान्तरादधिहरिद्वारमापतन्तीममृताशनसरितमुपलभ्य निर्भरानन्दस- प्रान्तमानसो मौनमहासीत् । पय प्रकृतिशृगिण्या ब्रह्माण्डोधसि सभृतम् । जगदर्भकजीवातु गद्रेति परिगीयते ॥ १५४ ॥ विध्यादेशकरी सेय विविधप्रत्ययावहा । आगमेरश्चिता भाति शब्दविद्येव जाहवी ॥ १५५ ।। उद्दिधीर्षु सगरजानसौ वर्गादवातरत् । गणयन्ति न हि केश परार्थकपरायणा ॥ १५६ ॥ गिरिशस्य पुरा केशान्परिगृहोर्मिपाणिना । पादावलम्धिनी पश्चादासीजाड्यादसौ नदी ॥ १५७ ॥ ईशमुक्ता गिरिदरीरियमाप पदे पदे। भगीरथस्य तन्याना भाव भूयम्तपोविधौ ॥ १५८ ।। पर नापूरि जाहव्या भगीरथमनोरथ । पारावारोऽपि नि सीमपरिणाहविभूषित ॥ १५९ ।। त्रिविक्रमपदोद्भूता प्रिलोकीमियमानशे । फारणम्यानुफुरते कार्य हि गुणसपदा ।। १६० ॥

·यात्राप्रबन्धः।
१२१
अनन्तपथगाप्येषा हन्त त्रिपथगामिनी ।
भगवत्पादजातापि शुक्ला वर्णेन शोभते ॥ १६१ ॥
नदी नवसुधाघारा वसुधावासवत्यपि ।
प्रतिकूलप्रवृत्तेयमनुकूलापि देहिनाम् ॥ १६२ ॥
गडोरगी गिरीशस्य जटाफन्दरनिःसृता ।
विपोदना वितनुते पापमण्डूकपारणाम् ।। १६३ ॥
आस्ते किमावृता गाङ्गे दाहशक्तिरिहाम्भसि ।
निर्दयते यतो नृणामस्य सङ्गादघाटवी ॥ १६४ ॥
आपगाया जगत्यस्याः कोऽपि शीतलतागुणः ।
पातकानि प्रकम्पन्ते यस्या नामश्रवादपि ॥ १६५ ।।
ननु त्रिपथगावारि समस्ताम्भोविलक्षणम् ।
सिक्तः कूलाङ्कुरो येन कल्पते मूलतृप्तये ॥ १६६ ।।
कोऽपि निर्जरवाहिन्या गुणासङ्गी शरोत्करः ।
चलञ्जवेन तनुते पडरिच्छेदनं नृणाम् ॥ १६७ ॥
अनादिमलसंघातहरणैकपटीयसीम् ।
अभ्रगङ्गामपि नदीमन्यामपि गृणन्त्यहो ॥ १६८ ॥
विध्यण्डपुटनिप्पन्नो वियद्गङ्गामयो रसः ।
अजरामरणां सिद्धिमाधत्ते सेवितो नृणाम् ॥ १६९ ॥
शिरांसि भजतामाशु सिन्धुरेषाधिरोहति ।
विवरीतुं प्रवृत्तेव विश्वमूर्धन्यतां निजाम् ॥ १७० ।।
अस्यामिहावतीर्णायामाविरास्ते भवाद्भयम् ।
.कालमन्मथयोः शश्वत्कदाचिन्न शरीरिणाम् ॥ १७१।।
विमुक्तिविश्नाणनधुर्यमावबोधाय बद्धा भुवनान्तराले ।
काशीपतेः क्षौमपताकिकेव लेखसवन्त्या लहरी समिन्धे ॥ १७२ ॥
इयं प्रसन्ना हृदये जले च तीरे प्रवाहेऽपि च दीप्रहंसा ।
अभीष्टदाने गमनेऽपि शश्वदपास्तमान्या तटिनी चकास्ति ॥१७॥

·१२२ काव्यमाला। आपनसत्त्वेव वियन्नदीयमाविर्भवत्केतकवर्हशोभा । वीचीकरालम्बितपार्श्वभित्तिविजृम्भमाणश्वसनं प्रयाति ।। १७४ ।। कूलद्विजा कुन्दसगन्धमूर्तिः स्वादुस्तुपारा सुरभिः सरोजैः । इयं प्रसूतेः फलमिन्द्रियाणां मन्दाकिनी पुप्यति मामकानाम् १७५ तदनु भुवनोपतापदमनोपचितरंहसि मुमनोनदीजले कलितावगाह्नो बुधजनोत्तंसमणिरतिमनोहरं वचनोपहारमतनोत् । त्रिमार्गगे वामनसातिदूरः स कोऽपि जागर्ति तव प्रकर्षः । यदन्यतीर्थातिशयप्रसङ्गे विश्राम्यति त्वय्युपमानभावः ॥ १७६ ।। दानाय मुक्तेधृतकङ्कणायां मयि स्थितायामपि केऽपि माः । विश्यन्ति चेतः श्रुतिचिन्तयेति तृप्ताट्टहासेव विपाण्डरासि ॥१७७|| ब्रह्माण्डरन्ध्रात्पतनं सुमेरौ नानानगेन्द्राभिहतीश्च गुर्वीः । अचिन्तयित्वा भुवमागतासि पातुं सुतानम्ब भवाब्धिममान् ॥१७८॥ हिमाचलं प्राप्य जटाकलापादीशस्य नेत्रानलतापितेव । प्रपद्यसे मज्जदनेकलोकभवानिकीलाकुलितेव सिन्धुम् ।। १७९ ॥ अम्व त्वया भेषजमत्यपूर्वमशिक्षि कस्मादिदमनसिन्धो । भवज्वरं यद्विपमं प्रकृत्या शीताम्बुसेकेन नृणां क्षिणोपि ।। १८० ॥ ब्रह्मन्हरे हर भयादवतेति देही जल्पन्निमज्जति जले तव जगुकन्ये । निर्माहि पाहि निजहीति निदेशमेषां तन्वनुदश्चति क एप तवानुभावः ।। १८१ ।। गगनतटिनि तावकं गरिम्णा सलिलमशेषजलातिशायि मन्ये । न विसृजति निमजतां नराणामिदगधिरुह्य सकृयतः शिरांसि ॥१८२॥ भरणे निजवर्मणोऽपि खिन्ना भवती जाहवि देहिनो मजन्तै । किमिदं निदधाति मूर्ति तेपामहहाशेपजगलुटुम्बभारम् ॥ १८३॥ त्रिदिवसवन्ति भवदम्युमाधुरी सफलातिशायिविमवेति मन्महे । अवलिप जातुचिदिदं यतो जना विमुखीभवन्ति जननीकुचामृते १८१ ·यात्राप्रबन्धः। १२३ अयि तावकं चरितमद्भुतोदयं सुरभीकरोति सुरलोकनिम्नगे । पदमुन्नतं भजनसङ्गिनो जनान्नयसे यतः स्वयमधोनिपातिनी ॥ १८५॥ चेलं चर्म निकेतनं पितृवनं पात्रं शिरो लेपनं भस्मालंकृतिरस्थिजालमनुगा वेतालपारम्परी । भिक्षापर्यटनं च वर्तनमहो नृणां भवत्सेविनां मात—हि कथं त्वदीयभजनं कुर्वे सुपर्वापगे ॥ १८६ ॥ आकण्ठं सलिले निमज्य पुलिनामोगोपधाने शिरः कृत्वा शैलसुतापते सुररिपो गङ्गाधरेत्यालपन् । गृलन्कर्णपुटे शिवेन कृपया प्रव्याहृतं तारक तीरे जाहवि तापके तनुपरित्यागं विधास्ये कदा ॥ १८७ ॥ त्वद्रोधोमुवि भूस्त्वदम्युनि जलं त्वत्फेनभासि प्रभा त्वद्वीचीपवने मरुत्त्वदुदकावर्ताम्बरे चाम्बरम् । इत्थं देवि मदीयदेहजननी भूतावली लीयतां त्वत्संवन्धिनि ज नन्दिनि महत्येपा मम प्रार्थना ॥ १८८ ॥ इति स्तुत्वा नभःसिन्धुमेप धीमानमोदत । मनसा फलिताशेपमनोरथसमृद्धिना ॥ १८९ ॥ इति समरपुगवकृती यात्राप्रयन्धचम्पूकाव्ये सप्तम आश्वासः । अष्टम आवामः। पत्या प्रकाश्यमानं क्षेत्राणामयमुपास्य केदारम् । सकलमहितं फलानि सकुलत्राणक्षमाणि लभते स्म ॥१॥ उचैर्महागिरिविहारमुपेत्य धीमा- न्नीहारसंवृतिनिवृतिदिनावतारे । प्राप्यदादिपुरुपं यदरीवनान्तः पश्यन्करोदरमिपदराविशेषम् ॥ २ ॥ तदनु कारुण्यलवनववियतकामरूपां कामरूपान्तराहितकामपीठसिति फामपि परदेवतामाराध्य नरदेवदुर्नयनाटिकाविमारनपाटवानुपर्तिमिरालाप- विस्तारैरतीपीत् ।

·१२४ काव्यमाला। स्वलीलानुसारित्रिपुरहरणपिङ्कराधोक्षजाज्ञा- निर्वोढ ब्रह्मचिन्तासमुपनतजगद्धोरणीकोणमाज । उठा कापि प्रदेशे कतिपयविषयाधीशतामेत्य मत्ता न त्वामश्चन्ति भूपा समयविपमता किं ब्रवीम्यद्रिकन्ये ॥३॥ नत्वा पृच्छामि किंचिद्भगवति भवती वाच्यमेतत्कुतश्चि पुण्यात्पट्टाभिपेकव्यतिकरसमयप्राप्तिमात्रेण राज्ञाम् । सौजन्य क प्रयायात्क मतिरुपरमेत्क नजेत्साधुवाद सौलभ्य कापसर्पक पुनरपसरेदातुरेप्वाभाव ॥ ४ ॥ भूजाने जय जीव कोऽत्र पुरत शब्दायते वार्यता- मायुप्मन्नहमेव कोऽसि कथय व वा त्वदीयाश्रित । आस्ता तद्भवदीयनाम किमह डित्थस्तथा वा तदि- त्यभ्यस्तानपि खेदयन्ति गिरिजे भूपा भवञ्चितान् ॥ ५ ॥ आयाहि प्रातरेहि बलमनवसरो याहि मे देहि सद्य वर्णान्येतत्पिधेहि प्रतिमुक्मथवा ब्रूहि नो चेदपेहि । इत्येव द्रष्टुफामा नरपतिहतकानेतदासन्नमृत्यै- रायास्यन्ते नितान्त जननि तव पदरोहिणो देहभाज ॥ ६ ॥ य शर्वयी समज्याविघटनसमये हे बुधा युष्मदर्थ राशेऽवोचाम किंचिद्रहसि स च तदा प्रीतचेता इवास्त । इत्थ वागीशसार्थानयि जननि भवद्वश्चितान्वश्चयन्तो मन्दा कुर्वन्ति केचित्पितृपतिनगरीमार्गपाथेयपन्धम् ॥ ७ ॥ आकास्माकमभ्यागमनमवनिमुद्वित्रिकक्ष्यान्तराणि प्रोल्लचयाभ्येत्य नीत्वा बहुमतिमतनोदर्धपीठीजुपा न । इत्थ मिथ्यावचोमि पटव इव जना वञ्चयन्ति प्रपञ्च केचिजानन्ति नैते भवदुपजनितानम्बिके विप्रलम्भान् ॥८॥ अद्य प्रात सभायामखिलनृपतिषु प्रेक्षमाणेषु पीठा- दुत्थायास्मत्करायादवनिभूदुपदामग्रहीत्पाणिनेति ।

·यात्राप्रबन्धः॥
१२५
एतादृक्त्वेन जात्वप्यवनिपतिम[विज्ञातवन्तोऽपि केचि-
द्राजाभिज्ञा इवाज्ञास्त्वयि सति विमुखेप्वैन्द्रजालं सृजन्ति ॥९॥
नीहाराहार्यकन्ये तव पदकमलध्यानमुद्राविधान-
रत्यर्थ वर्तयन्ते जनुपि सफलतां केऽपि पन्या धरण्याम् ।
अद्राक्षीदीपदस्मान्नृपतिरधिगतप्रीतिरयेति साथै
मन्याना जन्म यान्ति प्रतिमुहुरितरे नितिं दुर्विवेकाः ॥१०॥
मातदैतेयवैरिप्रमुखसुरवरैः शश्वदध्यासितायां
मावत्कागारबाधाङ्गणभुवि वसतिप्राप्युपायं विहाय ।
हा हा मोहाद्यतन्ते जगति तनुभृतो नैकनिष्ठयूतवीटी-
जम्बालेर्दृपितायां नरपतिभवनद्वारि कर्तु विहारम् ॥ ११ ॥
धिकारः सौविदल्लैश्चिरविततबहिर्वेदिकावासकार्य
याच्जादैन्यानुरोधः करितुरगकुलेप्वाकुला पर्यटाट्या ।
निहेतुर्दण्डपातो भृशमुलगरुपा मेदिनीनायकेने-
त्येवंरूपेण मातः परिणमति नृणां त्वत्पदान्जापराधः ।। १२ ।।
त्वत्पादाम्भोजपूजाविरचनविमुखीभावदोपायतीर्ण-
क्षोणीभृत्सेवनानां पुरुषपरिपदामदिराजन्यकन्ये ।
नाहारो नैव निद्रा न सुखरसिकता नार्चना देवतानां
राजद्वारोपकण्ठेप्यपि तु तत इतः पर्यटाट्यैव कृत्यम् ।। १३ ॥
त्रैलोक्यश्लाघनीये धरणिधरकुलोत्तंसवंशे प्रसूतिः
शुद्धान्तैश्चर्यभाक्त्वं त्रिभुवनभरणोल्लासिनश्चन्दालेः ।
लोकानां मातृता चेत्यखिलमपि गिये हृद्यमेतद्भवत्या
भूपद्वारासिकायै पुनरपि तु सतां सृहिरेकय कया ॥ १४ ॥
आवासं दुर्गुणानां फमपि नृहत भूपतित्वेन सृष्ट्वा
तहद्वार याच्यामहह रचयितुं यद्विनिर्मासि धीरान् ।
सोऽयं सर्गखमायः फिन तप जननि दि किं विनमो वा
प्यं वा किमाहो किमुत दृढतरद्वेपिता या युधेतु ॥ १५ ॥

·१२६ काव्यमाला। तस्याः को वा निषेधं सृजति गिलति चेदावृतिः सस्यजालं मर्यादालदिनी चेन्जलनिधिलहरी को नु वा तां निरन्ध्यात् । किं च त्वं शेलकन्ये कुटिलनुपगृहद्वारवेदीविहार- क्लेशोदन्यावदान्या भवसि यदि सतां कस्तव स्यान्नियन्ता ॥१६॥ भूभृत्सेवाविधानं बुधजनविततेः शास्त्रदृष्टेः पिधानं दुष्कृत्येपु प्रधानं दुरितमिपविपोन्मेपपाथोनिघानम् । ब्राह्मण्यस्यावसानं प्रसरदपयशोवलयुपनप्रदान यखापोपधानं सति किमु बहुना त्वय्युपेक्षानिदानम् ॥ १७ ॥ भुक्ते प्राचीनवित्ते गरिमजुपि ऋणे भिक्षुतायां धृतायां संमाने हीयमाने नृपसदसि बहिद्वाररोऽपि जाते । कोऽयं मायानुभावस्तव सति विलसत्यर्थलाभातिलोभा- द्धावं धावं बुधानां ततिरटति मुधा राजधान्यामधन्या ॥१८॥ विन्यस्ताञ्जलिना प्रणम्य शिरसा याचे दया चेझुधा- नास्थानीनरकान्तरे क्षितिभुजां कामाक्षि मा मा क्षिप । यद्यस्मिन्क्षिपसि व्यपेतकरुणालेशा तदा शालिका- द्वाराध्यासनदुर्दशां वितर नो गुर्वी दुरुचीपतेः ॥ १९ ॥ नैतत्स्वर्गतिसाधनं न च कुलाचार(रो) न चाज्ञा गुरो- राम्नायैर्विहितं च कर्म यदिदं भूपावभोपासनम् । प्राग्जन्मन्यचलात्मजे कृतगवत्पादापराधा वयं पातं केवलमात्मनः स्वयमहो कर्तु प्रवर्तामहे ॥ २० ॥ मूर्धा पर्यटने कृतेऽपि करुणामुद्रा न चेतावकी न प्राप्येत नरैर्गुवाकफलमप्यन्तर्पणाखादितम् । जानन्नप्यमुमर्थमर्थपटलीसंपादनाकाडया हा धिकष्टमनुवामि धरणीपालाधमानम्बिके ।। २१ ॥ त्वञ्चिन्तां कलयामि चेच दधुना] प्रत्यूहजाग्रन्मनः- क्षोभोत्पादनवञ्चुरौदरशिखिज्याला समुज्जृम्भते ।

·काव्यमाला। कर्णो मध्याहदीन समयमनुसरत्यम्बुद स्वर्गमाने सन्तानस्त्यागशाली वयमपि तु मुहुः सर्वतो दानशौण्डा । इत्युर्वीपालगर्वपलपितगरलज्वालजालानि पातु कर्णाभ्या किं नु सृष्टा वयमवनिघराधीशकन्ये भवत्या ॥२९॥ कुम्भीपाकादिनानाविधनिरयकुलेप्वातल सनिमजा- व्यापारे नास्ति भार सरसिरुहभुवो यावदायुविरामम् । क्ष्मापालद्वारि किंतु क्षणमपि वसति शक्यते नैव कर्तु तस्मादस्मद्विपक्ष जनमपि न कदाप्यम्ब तस्या निधेहि ।। ३०॥ आस्थानी गाहनीया नृपनिकटजुषो रजनीया मनुष्या भूपाल सेवनीय स च वहुलधनैरापनीयो मयेति । चिन्ता सत्यज्य सोऽह तव पदनलिनोपासनामात्रकृत्य प्रेसद्भाव कदा वा वद जननफलान्यम्ब सपादयिष्ये ॥ ३१ ॥ यास्यामो राजधानी कथमपि नृपतेरन्तिक तत्र को वा नेप्यत्यस्मानफस्मात्प्रचुरधनभरै प्रीणनामन्तरेण । दृष्टे वा राशि कृष्टा चिरवसतिमृते नाञ्जसा यान्छिताप्ति- स्तम्मादकेशलभ्या द्रुतफलजननीमद्विजा न त्यजाम ॥ ३२॥ लक्ष्यीकुर्वे किमुर्वीसहचरहतकानम्बिके तावकाङ्ग्रौ जामत्यप्रान्तमन्त करणभुवि ममाभीष्टविश्राणनाय । त्वमृत्यद्वा स्थवीटीचिपिटकपटसवाहकक्रीतदासी दासेयप्रेप्यचेटीमुतजनसदृशा किं नु ते राजकीटा ॥ ३३ ॥ कामाक्षि स्वत्कटाक्षव्यतिकरकल्किामोदसाम्राज्यलक्ष्मी- पर्याप्तसान्तवृत्तेनहि मम गणनागोचरे ते नरेन्द्रा । सेवाइवाफमाजा तव जननि जगत्यामूर्या हरिवी त्र्यक्षो वारक्ष्यकोटी चिरसितुमनल केऽपि मूढा नृकीटा॥३४॥ त्वद्ध्यानकावधानप्रणयनमुलमानन्दीदान्तरात्मा नाह भूपानुपामे पुरहरसुतनो सपदे किंपचानान् ।

·यात्राप्रबन्धः। १२९ पुंसां चिन्तालतामिर्हदि तव चरणोपनतामद्रिकन्ये नामध्यन्ते फतीमाः कति कति तुरगा गेहवामानणेषु ॥ ३५॥ कुर्वन्तु सैरमुच्या फतिचन समयक्षेपणं भूपगेह- द्वारावस्थानधारापरिचयरचनोदीतरागा वराकाः । त्वद्वयानारम्भलब्धोदयनिरतिशयानन्दनिप्यन्दसिन्धो- रन्तःखच्छन्दचारैर्जननि चयममी कालजालं नयामः ॥ ३६ ॥ मिह्यद्भूपालदत्तद्विरदवरघटामांसलस्निग्धमुग्ध- स्कन्धाभोगाधिरोहक्रमसमरतमख्यातिसंप्रासितोऽपि । देवि त्वमृत्यशालारजकवशजुपामन्यये रासमाना- मुद्भयारेकमारवहनमतितरां युक्तमित्येव मन्ये ।। ३७ ॥ साकं मूनायकेन प्रचुरमणिभरोड्डामरं सामरस्या- दध्यारुहासनाध युगपदभिमुखीमय संलापतोऽपि । न्यचद्वानं निषेधप्रसतकरतलं निर्भरोस्कम्पमम्म त्वदेहद्वाःस्यवेत्रप्रहरणसमयत्रासदैन्यं परं नः ॥ ३८॥ आन्दोली चतुरन्तयानतुरगश्वेतातपत्र द्विप- प्रायां संपदमावहेति गिरिजे न त्वां कदाप्यर्थये । याने केवलमेतदेव पहुधा त्वत्पादप रह- द्वन्द्वाराधनचातुरीगुणनिकासामान्यसिंहासनम् ॥ ३९ ॥ तदनु तुहिनजगतीधरादयत्तीर्य स पुनरार्यमिश्रो निजयनःशुतिधीततत्त्वा. गोधकर्दमनिकरम्य सगरमुतातिदुताशनीकृतमबलरपः फपिलमुनेराश्रम- पदमुपायत । अभिषिच्य मसितराशी-पुरदरनिर्माल्यसलिलपूरेण । निरयापयसितृणां भगीरयो यत्र निरयवाधापिम् ॥ १० ॥ अदाय परपुरदामपहाय मतामपितवती । लिप्पति मुरगयन्ती नर्गरासं या मरगयोनिकरः ॥ ११ ॥ सत्र जलधिमध्यक्षपमिदनयादीत् । भागीरथीनिधिताभियानां फांचिकुमारीमुपनीय गौरीम् ।

·काव्यमाला। अस्सै वरायातिसृजन्पितॄणां चके मुदं चण्डकरान्वयेन्दुः ॥४२॥ अहस्करापत्यसरखतीभ्यामभ्यर्णमादाय विमुच्यमाना। अमुं नवोढेव" "ख द्युसिन्धुराबद्धभता पतिमभ्युपैति ।। ४३ ॥ वारं वारं प्रौढवातानुपङ्गाद्वेगेनायं वेपते वीचिमाली । कुम्भीयोनेः कुक्षिवास्तव्यममिंध्यायध्यायं त्रासमृच्छन्नियोः ॥४४॥ मन्थानशैलमथितोऽपि घटीभवेन प्रस्तोऽपि दाशरथिना कृतवन्धनोऽपि । उद्दामवाडवहुताशनपीडितोऽपि गम्भीरतां न हि कदाचिदयं जहाति ॥ १५॥ अथ नीलाद्रिमासाद्य कृती स कृतवन्दनः । अस्तौदित्यं जगन्नाथमधनिर्माणकर्मणे ॥ ४६ ।। चरितं तव प्रथीयः शक्यं मितया न मे गिरा स्तोतुम् । नासामपिन भवितुमर्हति मानाधिकं रत्नम् ॥ ४७ ॥ अतिलघुनापि च वचसा मधुमथन तव प्रणौमि महिमानम् । तुभ्यं त्रिभुवनवपुपे तुल्यं कथमप्यते माल्यम् ॥ १८ ॥ मम यन्मनुष्यजन्मनि भवत्सपर्यापराङ्मुखीभवनम् । स. नवनीतनिर्गमसमये मन्थानगुणभङ्गः ॥ ४९ ।। अन्यार्थमपि भवन्तं परिचरता प्राप्यते गतिः पुंसा । दमणनाभेराजिघ्र किं न पणितापि ॥ ५० ॥ भवतः प्रपद्यमानश्चरणौ पदवी समश्नुते परमाम् । को गन्धगजाधिरूढः क्षुद्रं प्रतिपद्यते द्वारम् ॥ ५१ ॥ प्रकृतिजयिनस्त्वदङ्ग्रेः पातकराशिरपि किमु भवेलक्ष्यम् । असमरविन्दयोनेश्चटकोपरि किं नु संयेयम् ।। ५२ ॥ ईपल्लमा मनीषिभिरीहितसंपत्प्रसादविषयैस्ते । हैयङ्गवीनसङ्घ ह्यादधतो न खलु घृतचिन्ता ॥ ५३ ।। १. ईयावीननिर्गमसमये इत्युचित प्रतिभाति.

·यात्राप्रबन्धः। करुणागुणपरिणाहः कंसारे तय निसर्गसंसिद्धः । आधीयते न केनचिदमृतरसौषस्य माधुर्यम् ॥ ५४ ।। अनुपदमतिलच्य जनपदशतानि विबुधामण्यः स पुण्यस्मलीपु शस्तं गयाक्षेत्रमयासीत् । दृश्यते तटिनी यस्मिन्नछुताकारशालिनी । अपि फल्गुंः स्वयं पुंसामफल्गुफलदायिनी ॥ ५५ ॥ अधिमौलि गयामरद्विपो विवुधैर्यत्र कृते पदार्पणे । भुवनत्रयमस्तके पुनः पितरो हन्त पदं वितन्वते ॥ ५६ ॥ फटितटिघटिततटिनिमांशुकं रमाधवं छविजितमारमाधवम् । जगामी प्रणमति मन मौलिना गदाधरं किसलयमं गदायरम् ॥ ५७॥ तत्र च विहितकर्तव्यकलापोऽयमभिरूपी विनिर्गत्य ततः समग्रगुणसं- भृतेन कुटुम्विनीयुगेन विविधतीर्थसमूहमवगाहमानो विमानितदिविपदा- हारसंपदं व्याहारमुदन्भयत । अहस्करेऽप्यलधुतमिलतस्करे कुमुद्वर्ती समधिगता कुमुद्वतीम् । पयित्रितक्षितिरियमन चक्षुपी पुनः पुना रमयति मे पुनःपुना ।। ५८ ॥ संध्याटवीचारविवृद्धमूर्तिः कुर्वन्मुहुः कूलविहगलीलाम् । खैरं प्रणर्दनिह शोणभद्रो गवामसौ गच्छति संनियेशम् ॥ ५९ ॥ शर्वाणीचरणसरोजवान्तलाक्षाजम्बालभमनिहेतुधातुशाली। विध्याद्रिवितरति मे नितम्बसीमाविस्तारस्थगितदिगन्तरः महर्पन ॥६॥ जध्यास्ते रुचिरममुष्य शृगमेका सा काचित्रिभुवनसंज्वरापहनी । निर्व्याजप्रणिहितनीलकण्ठहर्षा वन्ती फमपि रसं बलाहकाली ॥६॥ फल्याली हसमधुकैटभावलेपा लोकान्यकरणनुलायदर्पहनी। चामुण्डाशकलितरकपीजदम्मामुम्मामी जयति निमुम्मसूदनीयम् ॥६२॥ विश्वस्मादपि धरणीधरेन्द्रयन्ये विभ्योऽयं निरवधिमागधेयशाली। आक्रान्ताखिलभुवनापि यस नामा विख्याता परमसि विन्ध्यवासिनीति ॥६॥ देवि त्वत्पदरचिदर्शितातिरामा तुषु द्रुमविटपेपु लम्बमानाः । ईलेऽस्मिन्सततमवाप्मुखत्यमाजो दृश्यन्ते धृतनियमाइच मवालाः ॥६||

·१३२
काव्यमाला।
कुब्जत्वं दघदपि कुम्भयोनिमत्या विन्ध्यानिर्विवुधनिवासतोऽपि तुङ्गः ।
संचार सदयगिरीशपाणिपद्मस्पृष्टाभ्यामिह पितनोपि यत्पदाभ्याम्॥६५||
मच्चित्ते "महिपासुरोत्तमाञ विन्ध्याद्रेरधिशिखरं च विश्वमातः ।
निःशवं निहितपदान्जया भवत्या काठिन्यं क नुवद काममन्वभावि॥६६॥
वेलायां विषमकृतान्तवाहघण्टासरावश्रवणसमाहितव्यथायाम् ।
मञ्जीरकणितमनोहरं पुरस्तादास्तां नश्वरणसरोजमम्बिकायाः ।। ६७ ॥
पारीन्द्राः परिभवमापिता निकामं मध्येन स्मरहरवल्लभे भवत्याः ।
तत्तादृक्तिमिरतरङ्गितासु मन्ये बनन्ती(न्ति) स्थितिमिह""भ्यतो गुहासु६८
उत्तुहा बलवदुदारकान्तिभाजो वर्तन्तां शतमिह वारणेन्द्रकुम्भाः ।
सोढारस्तव कुचभारवत्किमेते पञ्चास्यप्रसभविमर्दसंप्रमाणाम् ॥६९॥
शर्वाणि स्तनभरसंपदा परं ते विन्ध्यादिर्विगलिततुगतावलेपः ।
श्रीले(डे) न क्षितिममजद्विजस्तु भेजे प्रख्याति शिव शिव भाग्यरीतिरेपा७०
संत्रातुं जनमिह सर्वहिंसकेभ्यो वात्सल्याद्वहसि वरायुधानि हस्तैः ।
हन्तैतद्भगवति साहसं यतोऽमी रज्यन्ते नवसुमनोजिघृक्षयापि।। ७१ ।।
चन्द्रस्ते वदनमिपेण शैलकन्ये विन्ध्याद्रौ वसति विधुतुदैकभीत्या ।
पर्यन्तभ्रमणमिप(पा)त्तरक्षुवीक्षावित्रासव्यतिकरविद्रवत्कुरङ्गः ।। ७२ ॥
त्वबिम्बाधरतुलना शिये तदानीं प्रादुप्यादिह सहकारपल्लवेपु ।
धात्रा चेन्मकरन्दसारधारानिप्यन्दः कुसुमवदेषु निर्मितः स्यात् ।। ७३॥
स्वच्छन्दं विलसतु चन्द्रिकाङ्कुराणामुद्भेदः किमपि सुधारसोद्गमश्च ।
वक्रेन्दौ तव वरवर्णिनि स्मरारेराश्चर्या न किमिह सूतिरम्बुजानाम् ॥७४||
अस्यादेरनुवनमध्यमम्वुजातैर्वेतण्डबजकरदण्डपातमीतैः ।
सारङ्गैरपि चकितैर्वनेचरेभ्यः सर्वस्वं निहितमिव वकं त्वदक्ष्णोः ॥७॥
फुल्लास क्षितिरुहपुप्पमञ्जरीषु भ्राम्यन्ती ततिरिह भाति षट्पदानाम् ।
पृथ्वीभृत्प्रियतनये विलोकयन्त्याः कान्तारश्रियमिव ते कटाक्षमाला ||७६॥
पाठीनध्वजपरिपन्थिकायमायाकैलासक्षितिघरकालमेघपते ।
मातस्ते हतजनिमार्गपर्यटाट्यानिष्टते मयि निपतत्यपाङ्गधारा ॥ ७७ ॥

·यात्राप्रबन्धः। १३३ त्यामप्रच्छविमिह वीक्ष्य नीलकण्ठास्तुप्यन्तःसपदि वितन्वते कलापान्। त्वत्केशद्युतिविसरापहारशङ्का निर्माष्टुं निपुणमिव प्रदर्शयन्तः ॥ ७८ ॥ उद्भिन्नस्मितलवमुल्लसत्कपोलं लोलाक्षिध्रुवमतिलोभनीयनासम् । निम्बोष्ठ भृतमणिकुण्डलाभिरामं वक्रं ते जननिवयं न विस्मरामः ॥७९|| विनिर्गतानविहितपुण्यदुर्लभत्रिमार्गगासलिलविगाहनाय नः । पदे पदे बहलविपत्तिशङ्कया विपीदतः सुखयतु विन्ध्यवासिनी।।८०॥ अपि च । रक्षति दुर्गा यन्तं विपदः स्वगुणा-कृपामृदुर्गायन्तम् । समहृत कासरदनुजं तमपि च या मुम्भमन्तिकासरदनुजम् ॥८॥ देवी सा मे दुरितं क्षपयतु कृपया हरिखसा मेदुरितम् । शक्तिपु परमा नन्दं जनकं किल या निनाय परमानन्दम् ॥ ८२॥ शुचमिह नोपलभन्ते वपुः सरन्तो वलार्दनोपलभं ते । स्थितमनिदानवलक्षे यक्षे चण्डि लनदानवलक्षे ।। ८३ ॥ अपि च । स्कन्धादवप्लुत्य हरेः सलीलमाक्रम्य पद्यामवनीललायौ । संधित्सया चापगुणैनिपङ्गादुपिं मार्गणमुक्षिपन्तीम् ॥ ८४ ।। प्रहारकेलिस्पृहया रथाङ्गनेमिग्रहढ्यग्रनिजामहस्ताम् । तिर्यमुखी पाणिधृताञ्चलस्य कम्बोः समुद्धोपणकर्महेतोः ॥ ८५ ॥ उदस्तहम्तोपहितत्रिशूलनिर्भिद्यमानं निजपश्चिमाङ्गात् । निर्गच्छतो निर्जरशात्रवस्य चर्मासिपाणेः शिरसश्छिदाय ॥ ८६ ॥ आलम्ब्य केशानवध्य खेटं पाणावधिक्षिप्तकृपाणवल्लीम् ।। दरोच्नुसन्मध्यमदृष्टिरिसदमिस्फुलिङ्गावलिभीपणास्याम् ॥ ८७ ॥ विश्वत्रयापद्विनिवारणाय संनाहमेवं समरे दधानाम् । किरीटचन्द्रांशुकृताभिपेकामम्यामहं भावनयावलम्चे ।। ८८ ।। तमसामर्दिनि विधृतमसाधिपं तमसा जाइवीपूरं तमसा विगाहते । निजतुं दुरितावली सति कली निःसीमवीर्योदयां देवो मेलयति स्म यत्र मुहद्ध तिस्रो महायाहिनीः ।

·काव्यमाला। हन्त सत्यपि रघूरहे गिरा प्रस्तुवन्ति कवयः परानपि । यस्य वक्तुमपदानमेव या प्रादुरास मुवि पधरूपिणी ॥ १०८ ॥ तद्विना दशरथावनीमुहृन्मानिनीजठरशुक्तिमौक्तिकम् । वावदूकजनवामुखस्य किं विद्यते भुवि विभूषणान्तरम् ॥ १० ॥ संयमिप्रवरसाधितस्य किं पायसस्य परिपाकवैभवात् । माधुरीमधिगतो महियसी राघवो रमयते ममाशयम् ॥ ११०॥ दत्तया दिविकृतत्रिशडना निर्ममो निखिलशस्त्रविद्यया । आधिशङ्कुभरमापयन्द्रियामागयेषु रघुनायकोऽवतात् ॥ १११ ॥ पादरेणुपरमाणुयोगतः सिद्ध्यता युवतिसृष्टिकर्मणा । साधयन्नपि मतं मुनेः कथं जानकीपतिरतर्फमार्गगः ॥ ११२ ।। कुर्वतो दृढगुणप्रकृष्टतामात्मनो दशरथाद्गजन्मनः । गौरवं न सहते स्म कार्मुकं कामशासनकरोपलालितम् ॥ ११३ ॥ धर्मनिर्मथनकर्मठं हठात्कल्पयन्नपि करातिपीडनम् । मेदिनीहृदयहारिभिर्गुणैर्मेदुरो जयति मैथिलीपतिः ।। ११४ ॥ प्रक्रम रचयतः मनर्तितुं विक्रमस्य किल विपशान्तये । ऐशचापतृणभङ्गमाचरन्नेष दाशरथिरेव सेव्यताम् ॥ ११५ ॥ दो.प्रतापशिखिनः समिन्धने दोहलीव निजबाहुलीलया । काकपक्षधर एव कार्मुकं पाटयन्पशुपतेः स वर्ण्यताम् ॥ ११६ ॥ आप भद्गमवनीसुताभुवः पूर्वमेव पुरवैरिकार्मुकम् । अर्कवंशसुकृतैरयं पुनः कीर्तिमानवतु केलिमानुषः ॥ ११७ ।। हन्तुमुद्यमवतो निशाचरानट्टहास इव रामतेजसः। पूरयन्दश दिशः पुनातु वो भैरवः शिवधनुर्भिदारव. ।। ११८ ॥ मैथिलीहृदयमञ्चशायिनः सौखशायनिकशेखरः प्रभोः । पातु वो रधुवतंसदोलताभज्यमानभवचापनिसनः ।। ११९ ॥ आत्मवैरिधनुरार्तिनानटद्वीरचोदितविदेहजार्पिताम् । दृक्तरङ्गवरणोत्पलमजं धारयत्नवतु वो रघुग्रहः ।। १२० ॥

·१३७ यात्राप्रवन्धः। जातरूपफलके शनैः शनैरङ्गसंगतिभियापसृत्वरीम् । मन्दमन्दमपदेशपूर्वकं मैथिलीमनुसरन्स पातु वः ॥ १२१ ॥ वार्थिनेमिजनुपो वधूमणेराशये शयकुशेशयेऽपि च । कौतुकस्य कलयन्निवन्धनं नन्दनो दशरथस्य पातु नः ॥ १२२ ।। मैथिलीपरिणयोत्सवे मुखं मन्दहासमधुराधरं विभोः । धर्मवारिकणहृद्यमस्तु मे [मङ्गलाय] शुभिकाविभूषितम् ॥ १२३ ॥ आश्रमप्रसृमरे शनैर्जवादाहितापसरणे कथंचन । संगते सदसि मङ्गलाय मे जानकीरघुवतंसयो यो ॥ १२४ ॥ मैथिलीमनुकुलावतंसयोः पुष्णती पुलकजालमडके । शोभनस्तुतिमया शुभाय मे कल्पतां मुगललकाकपि (1) ॥ १२५ ।। भाविनि त्रिदशवैरिभञ्जने साध्वि मे कुरु सहायतामिति । याचमान इव जानकीकरं पाणिना परिमृशन्मुदेऽस्तु सः॥ १२६ ॥ चम्पयल्लिकरपीडने रुपः शान्तये किमुपलाधिरोहणे (1)। जानकीपदसरोजमामृशन्पाणिना रघुपतिः प्रसीदतात् ॥ १२७ ॥ हन्त दृश्यमपरं मदागमः शंसति ध्रुवमितीर्ण्ययेव सः । तत्प्रदर्शनविधौ घराभुवि मन्दवर्षवचनो धिनोतु माम् ॥ १२८ ॥ मैथिलेन्द्रमहिलाभिरेकतः स्थापितौ सदृशतादिदृक्षया । "माहितस्थितौ चिन्तयामि जगदादिदम्पती ॥ १२९ ॥ मैथिलीसहचरं मनः सर्वदैव तदवेहि दैवतम् । पोरजन्मकुहनापयोनिधेस्तारकं तव तनुप्रतारकम् ॥ १३० ॥ सन्तनामहं वीशसम्मतपरं (1) देवता विगणयामि नैव ताः। राममेकमभिरामवैभवाराममाशरविराममाश्रये ॥ १३१ ॥ तमालच्छायालः सततमनुकूलम्ननुभृतां वचः फेलीशे (1) विशगतमभुलीमधुरिमा । जगलेता सीतापतिरहितजेता गुणगणः स नायो हत्यापो जनुपि रघुनाथो विजयताम् ॥ १३२ ।। ............ .

·काव्यमाला। श्रेयानेष निरीक्ष्यते स शिबिराभोगः प्रयागाभिधो धीराः खैरमिह प्रयान्ति पदवी देहत्यजं शाश्वतीम् ॥ ८९ ॥ देहिनामिह तटस्थितिस्पृशां पुण्यमात्मजमिमाः पुनः पुनः । स्फारविस्मयकृते परस्परं संगताः प्रसुवते सरिद्वराः ।।९० ॥ अन्योन्यमायाभिभिरूमिहतैरास्कन्दकर्मण्यनयोः सपत्योः । साक्ष्यं न साधीय इतीह सा कि सरखती संघृतमूर्तिरास्ते ॥ ९१॥ जाह्नवीरविसुतारजतायःशृङ्खलायुगलसंदृतमेनम् । क्रीडितुं स हि विमुक्तियुक्त्या केलिमञ्चमयमञ्चति लोकः ॥ ९२॥ यियासतामन निमज्य नाकं हित्वा तनुं मुक्तिमभीप्सतां च । वैवखतीविष्णुपदीमिपेण वेदोपदिष्टाध्वयुगं चकास्ति ।। ९३ ।। निर्वापितानामिह विष्णुपद्या नृवर्गकान्तारभवानलानाम् । विसत्वरी धूमपरम्परेव विराजते चण्डमरीचिकन्या ।। ९४ ॥ सहजमलिन विद्यावर्त्म स्वभावमलीमसा विधिपदविका चित्रः पन्था विमिश्रितयोस्तयोः। क्षति पृथगवस्थित्या संमेलनेन च देहिना- मिह विवृणुतो नानामार्गान्युसिन्धुकलिन्दजे ॥ ९५ ॥ निर्माति घीशुसुताभुजङ्गया निर्मोकशामिह गानमन्भः । यां वीक्ष्य लोकाः समवर्तिलोकयानाकथामप्यवधीरयन्ति ॥ ९६ ॥ अनेकदेशोन्मिपदसिन्धुप्रवाहखण्डामिव भानुकन्याम् । पश्याम्यविद्यामिय तत्र तत्र प्रभिद्यमानां विषयप्रकाशैः ॥ ९७ ॥ उन्नेतुमुद्वेलभवाब्धिमनान्कृतोद्यमाभ्यां कृपया शिवाभ्याम् । प्रसार्यमाणाचिव बाहुकाण्डौ पश्यामि नद्योरनयोः प्रवाही ॥ ९८ ॥ गाविद्धसरोजकुमलकुचं विक्षिप्तचीचीमुजं फुलेन्दीवरदृष्टि वुहुदनिमाविर्भूतरोमोद्गमम् । चुस्यफेनविपाण्टुफमुकमुभे दूरात्समभ्यागते गाढालिङ्गनमत्र हन्त तनुतो गगाफलिन्दात्मने ।। ९९ ॥

·यात्राप्रबन्धः।
कापि प्रस्तुतदोर्मधे इव मिथो वीचीभरैराहते-
रेतैरातजयश्रियाविव कुतोऽप्यन्योन्यकृताक्रमः ।
विद्राणे इव साध्वसेन कुहचिद्वयक्तापसारत्वरै-
स्तन्वाते सरितो विडम्यनमुभे तत्तादृशानां नृणाम् ।। १०० ॥
कालिन्दीसुरनिलगे विलसतः कालावदाते ययो-
रंशूनामिव संतती तनुभृतामन्तस्तमितापहे ।
पुण्येरध पुराकृतैर्वयममी तत्वादशौ तावुभौ
वेणीमाधवशूलटङ्कगिरिशो वीक्षामहे चक्षुषा ॥ १०१॥
वामे भागे वरतनुमयं शूलर शमीडे
संध्यानृतम्रमणरचनासजिनो यस्य कण्ठात् ।
सस्ता मुक्तासजमिव महाकृष्णसपीञ्चितार्था-
मग्रे पश्याम्यमरतटिनीमकन्योपगूढाम् ॥ १०२॥
मुवनत्रयपारवर्ति पुंसामधिगन्तुं पदमाहितस्पहाणाम्
अनुभूतचरादिविप्रयागादयनं नेह परं भुवि प्रयागात् ।। १०३ ॥
इत्यालपन्नयमुचीर्य सुरधुनीमनीदृशसंपत्रिपेशलान्कोसलानवलोकयन्ननध-
गुणपरिभूतधनदपुरुहूतपुरमनिहीत साकेतम् ।
विमलां प्रकृति विवृण्वती सततं भावितसर्वमङ्गला।
यदलंकरणाय कल्पते हिमवन्मानससंभया नदी ।। १०४॥
:
पदिशति यत्र कौतुकमशीतकराभिजन-
प्रभवजनाधिनाथहयमेषवितानमही ।। १०५ ॥
तब स रामगद प्रणिपत्य नुतिमित्यवानीद ।
फल्पयत्यवनिकर्णजन्मनो वाहि अरणहवेगवम् ।
संभवे जनकमोदसंपदामात्मजोक्तिरयते निदानताम् ॥ १०६॥
सुनुनैव मुवचं प्रचेतसो वस्तु वर्णयितुमाद्रियामहे ।
राश्वफमुगमे रणागणे च्याप्तं किन पलीमुखैरपि ॥ २०७॥

·१३८ काव्यमाला। मणिगणपरिणद्धे मण्डले पुप्पकान्तः- सुरतरुतलमजि स्वर्णपीठे निपण्णी। विसरमुपहसन्तौ विद्युदम्मोदभासां मनसि मम रमेतां मैथिलीरामचन्द्रौ ॥ १३३ ॥ सकदेव शरीरिणः प्रपन्नान्भवदीयाः स्म इति प्रजल्पतोऽपि । परिपातुमभीतिलम्भनेन प्रतिपत्ननतमस्ति देवतं नः ॥ १३४ ।। अपि च। तमुपास्महे तपोधनमहिमार्जितपायसार्थपरिपाकम् । पतिरथपार्थिवेन्दोरन्तिमऋणभागमोचनं द्रविणम् ॥ १३५ ॥ भक्तिपरितोपिताशयकं कालिके कलितोपदेशविभवेन (1)। त्रिजगदरिष्टविदारणदीक्षाढवद्धर(ल)श्यतां यातम् ॥ १३६ ॥ सुस्तं तस्य सुफेतं प्रभदनतनुमेदिनीपतप्तस्य (१) । आशरकुलाशनोद्यमभाजः(ज) प्रा(बा)णाहुतीकृतसुबाहुम् ॥ १३७ ।। अपि भाग]वदधिरजसा संहितचिरलुप्तनियेमिसंसारम् । परिणीतधरणितनयं पशुपतिचापाधिरोपणपणेन ॥ १३८ ।। दैत्यभिदो धनुषा सममातभूगुप्रवरशक्तिसर्वस्वम् । त्रातारं वसुधाया अन्ते सह सीतयाऽनुभूतसुखम् ॥ १३९ ।। जगति परिप्रहयोग्या न खलु श्वश्रूरिति प्रतीत्येव । धरणिमनपेक्ष्य साकं तत्सुतयाध्युपितचित्रकूटतटम् ॥ १४० ॥ खवशमुपेयुपि विभवे विमुखस्य आतुरर्पितेन करे । चरणत्राणेन चिरं कारितवन्तं क्षमापरित्राणम् ।। १११॥ आत्मीयादपि चालादतिरभसभृतो जवातिरेकेण । विस्मेरितामिदैत्य(१)व्यञ्जितकरुणं कृतागसि खगेऽपि ॥ १४२ ॥ ना(सा)कमवगाहमान जनकापत्येन दण्डकारण्यम् । चेतस्तपोधनानां शीतलमम्बश्व"दायाः (१) ॥ १४३ ॥ १. भगवतः खस्येति व्याश्येयम्. २. नियमोऽस्यास्तीति नियमी मुनिः. अत्र गौतमस्तस्य संसारोऽहल्येति वोध्यम्. ३. श्वश्रूः पृथिवी. ४. पिस्मापितादितेयमिति संभवति.

·यात्राप्रवन्धः। सेतुमिवारिमिवाब्धे()श्छेदितवन्तं निशाचरीनासाम् । प्राग्(ह)तविराधपदवि चारितरदाश्चतुर्दशसहस्रम् ॥ १४४ ॥ उन्मीलितखरदूपणमुन्या रिपुयशस्तिरोधानाय । चिरकालविरहसीदन्मातृसदेशोपनीतमारीचम् ।। १४५ ॥ सदयोदयं सपक्षे पत्रिणि दशकण्ठयानपक्षेऽपि । हनुमन्मुखेन संहितसुग्रीवं सप""भाजकबन्धे (1) ॥ १४६ सालान्सप्तमहीद्रा(धा)न्फणिपतिभवने च पत्रिणैकेन । दारित्वन्तं तरसा सव्यरविसम्भसम्पदं साकम् ॥ १४७ ॥ विमतश्वापदमृगयाविधिशीलतया विधाय निजमूर्तिम् । दत्तहतिमर्मनन्दनदीपकमृगवञ्चितात्मने हरये(?) ।। १४८ ॥ हरिणपदाना हरिणप्रतिपादिव दूरतः प्रयातायै । मणिमणि(गण)मुद्रां प्रेपितवन्तं प्रेयसीमिव वयस्याम् ॥ १४९ ॥ (१) मस्प(स)मरमहः पुरेहे(?)सुदृशश्चूडागणौ समीरभुवा । संपापितेऽपि संनिधिमाचितमोहान्धकारसंदोहम् ॥ १५० ।। भुज(भव)जलधिकर्णधारं भजतादे(मे)नं कियान्भवाब्धिरिति । सरुषा विभीषणेन प्रतिपत्तिकृताझिपाथोधिम् ॥ १५१ ॥ दयया हृदयमरातेरनुजं राज्याभिषेकसलिलेन । प्लावितवन्तम(न्तं बोधिक प्लवगमटानां च हर्षबाप्पेण ॥ १५२ ।। सेतुपथेन जितवति सुग्रीवभटे तट सुवेलस्य । अवधि जगति वृन्दं तान् प्रापितवन्तं प्रतापयशसी से (1) ॥ १५३ ।। अखिलजगदन्तरङ्ग आत्मन इवाश्रमस्थितमहिरवन्तं धनुर्गुणस्यापि ॥ १५४ ॥ (1) छादितसकलदिगन्तैः कपिमिः पुर एव कलितरोद(धोस्य । निजतेजस इव तापानिर्याताय द्विपे प्रपदिष्टवधम् ॥ १५५ ॥(2) हुतवहक(के)(नि)प(प्प)तितां स्वकीयचारित्रशुद्धि(ख)विस्रता(म्भा)म् । अधिरोप्य पुष्पक पुनरायान्तं स न (सहेय) साकेतम् ॥ १५६ ॥ १. सत्यरेति प्रतिभाति.

·१४० काव्यमाला। ............. प्रकृतिविरचिताभिषेकपाथ. प्रमुदित""""" सकलगुवनगाथ(१) शासनाकामधिगतमखण्डिता समृद्धिम् ॥१५॥ इति श्रीवाधूलकुलतिलकस्यातिरानयाजिन सगरपुङ्गव- दीक्षितस्य कृतो यानाप्रवन्धेऽष्टमाश्वास । अथ नवमाश्वास ॥ ................. ........ निजभाववच क्रियाभि.. सभिद्य यत्र सुमन सरिता रमन्ते सागे(के)तके ] च (१) सरयूरपि गोमती च ॥ १ ।। नेदीयसीमतिचिराय निजैस्तपोभि- वाराणसी प्रति ततो वल...." क्षेत्सान्तराज्यततिरेकमिव सह(१) खेन व्यदायि जगतीतलपर्यवाट्या (१) ॥ २ ॥ प्रदक्षिणप्रक्रमजन्मनोऱ्या क्लेशेन काशीमुपतिष्ठतीति । कृपावती प्रहममस्य गहा वातेन वीचीननुषा व्यनपीत् ॥ ३ ॥ अनन्तरमवनीसुरधुरघरेण गच्छता पथि खच्छन्दमानन्दनिजभरेण (१) ""भ्यधायि । आ कयमनत एव हयखुरक्षुण्णमेदिनीक्षोद- मेदखिभावमासेदुपि समुदये दिशामनुकूलपवनदोलायिताञ्चले शतशः शताङ्गपीता .."कावेरीव समावेद्यमानसरणि परिपदियमालक्ष्यते । अय खलु माघचतु- दगीवासरे वाराणसीनगरवास्तव्यस्य शरीरमणचूडामणे रामाराधनाय भक्तिपरवतीय प्रस्थितवती । अहो पुनरमुप्य वासरविशेषस्य वैभवातिशय । जनयति शिवरात्रिनतसकल्पो विश्वसृष्टिसकल्पम् । जागरणं चार्याणा सररजगद्वारमरणजागरणम् ॥ ४॥ आश्रितगिरीशपाधैरपनीतनिमेपवर्तनायात । पदरि()समाक्रमचक्तेिश्चतुरैरतिवाटते शिवरानिः ॥ ५ ॥ .......... ...... ... . ....

·1
यात्राप्रबन्धः।
१४१
अवाप्तुमिच्छा यदि वामहर्निशं प्रजाग्रतोः पङ्कजयोः सगन्धताम् ।
विधीयतामस्तनिमेषमुद्रणं दृशौ युवाभ्यां शिवरात्रिजागरः(रे)॥६॥
अनिमेषता जनानामनिमेयत्वाय भवतु शिवरात्रौ ।
इह पुनरभक्तभावो हेतुः कथमीश भक्तभावस्य ॥ ७ ॥
शिवराज्युपविधेः शीलं यामि"
...."यतकृतीनाम् ।
शिवजगत्कदम्बककरोपि तृप्तये"
........."नालम् ॥ ८॥
"औपयस्त्यमविशातरात्रिः "हसा हसन् जनः।
अत्र सिध्यति यतोति रामणो कालकूटगरलेन हारिणा ॥ ९ ॥ (१)
ये स्थाणुतां गिरिशयोग्यदला(लो)पहारै-
विल्वद्रुमस्य शिवरात्रिदिने दिशन्ति ।
संसारिणामुदयते [भविकं हि ] तेपा-
मात्मीयकर्मफलमत्र न को नु मुझे ॥ १० ॥
अहो गम पनेलिमानां प्राचीनतपसामनुभावो यदस्मिन्नहनि विस्मया-
तिरेकमुपहरिप्यति मदीयं चक्षुपोरसदृशप्रभावसाधीयसी वाराणसी।
अभ्यर्थ्य जम्भरिपुणापि वितीर्यमाणं
सर्गानिकाममपि गणाय मत्पतीक्ष्णान् ।
असपितृन्नियतमद्य निजाग्रहस्तं
न्यस्तार्ण्यपात्रमुपयास्सति नाभिजन्मा ॥ ११ ॥ (1)
कथमिवैतस्य फथयामि महिमानमानन्दफाननस्य ।
कैलासशैलादपिकामशत्रोधेतोविनोदोपचयपदात्री ।
काशी भवाशीविषवैनतेय(सत्) पाटिका पाटयते तमांसि ॥१२)
विभर्ति चन्द्रः शशमित्यकीर्ति कुले निरूढामपनेतुकामः।
वाराणसीजाशलवर्मचारी प्रायेण चन्द्र विभृते शशोऽपि ॥ १३ ॥
अधिकाशि तरक्षुरामिपस्टहया संहरति.""पलिमृगम् ।
अजिनग्रहणाय राहोर्हरिणधायममुं मृगादनम्()।
फाश्यामुगाफामुफराजधान्यामैश्वर्यलोभेन तासिकानाम् ।
फैधिदिनरेव ययस्यकोटी संम्येयतामेति पनं गियोऽपि ॥ १५ ॥

·१४२ काव्यमाला। अखण्डमैश्चर्यमपेक्षमाणाः कथं नु काशी पुरुषा भजन्ति । भवन्ति यस्यां बहुसंपदोऽपि भिक्षाकमध्ये प्रथमं गणेयाः ॥ १५ ॥ यातुं कुन सखे व्यवस्यसि(ति) महाम्या(भवाना)नन्दवन्यन्तरे मा गाः केन ततो गतस्य न मया दृष्टं परावर्तनम् । कस्माचत्र समेयुषां वसुभृतां वर्ष्यादिपूर्वस्थिति कोऽप्युत्सार्य बलात्प्रयच्छति निजं रूपं किरातामणीः ॥ १६॥ अविद्यायां द्वेषं चिरपरिचितायां घटयते निरुन्धे तत्सूनोरपि च मनसो लालनविधिम् । न कामक्रोधादीनपि तु सहते तस्य तनया- नहो पुंसः काश्यामभिनवजनिः प्रेमगरिमा ।। १७ ॥ अहो भाग्यं काशीवसतिरसिकानां तनुभृतां यतो भोगानेते चिरमिह समासाद्य विविधान् । अलभ्यां ब्रह्मादेरपि समधिकानन्दभरितां भजन्ते देहान्ते परमशिवसायुज्यपदवीम् ॥ १८ ॥ पुरा भोगत्यागः श्रवणमथ वेदान्तवचसा. मथोद्बोधः पश्चादमृतमिति शैलीसुलभता । यदर्चामाहात्म्यात्सकृदुपगता निग्रहवता- मलं मुक्त्यै काशीपुरभुचि निवासः क्षणमपि ॥ १९ ॥ आहितनरकावज्ञान् विमुक्तरमाविलासपरितुष्टीन् । उच्चैः स्थापितगोत्रानुपास्यते(स्महे) चेतसा महापुरुषान् ॥ २० ॥ वरणो(ो)ज्ज्वलम(प्र)सिद्धां करिमुखजलपाति(लि)तां पुरी पुरुपाः । भैरवदुर्गाधिष्ठितमध्यामध्यासते स्वरक्षायै ॥ २१ ॥ वसतिरविहता परस्य पुंसो भवति तपोभरवैभवेन काश्याम् । जगदवनपरायणस्य शंमोः स्फुरति कृपालहरीव यत्र गहा ॥ २२ ॥ [वाराणमी] वासविदामवि दिशन्तु देवा मम भैरवाधाः । दिने दिने सादरमानतीनां शतं शतं प्राभृतयानि तेपाम् ।। २३ ॥

·यात्राप्रबन्धः।
निरुपप्लवनिर्मलस्वभावं परमानन्दघनं प्रबोधसान्दम् ।
गिरिजागिरिजापयोः वरूपं परिपश्यन्त्यधिकाशि भाग्यभाजः ॥ २४॥
आरूढशार्करमपावन्नहनि(?)माश्लिष्टपार्धमुनया हरिणाङ्कचूडम् ।
ममार्धमूर्तिरुदके मणिकर्णिकायाः पुण्यैः कदा पुरत एव विलोकयिष्ये ॥२५॥
अस्तीति निर्धामकृत्रिमोक्त्या निरञ्जनैरेव निरीक्षणीयम् ।
आश्चर्यमानन्दनिधि कदा या द्रक्ष्यामि तीरे मणिकर्णिकायाः॥ २६ ॥
भो भो मन्मथलोभमत्सरमदव्यामोहरोपाः सुखं
) युप्माभिः क्षपितानि भूरिदिवसान्यस्मासु कृप्तासिकैः ।
देशानद्य यथामनीपितमितो याता न जानीमहे
यास्यामो भवतामगम्यविषयामेतर्हि वाराणसीम् ॥ २७॥
तदनु धरित्रीसुधाशनपवित्रीक्रियमाणसमाश्रितजीववर्गगपवर्गफलप्रदान-
फल्पलतोद्यानमविमुक्तमवलोकयन्नतिनाकसुखभरतरङ्गितो गिरं कृतनपीनमा-
ध्वीकदूपणां साध्वीमिमामभापत ।
वाराण सि त्रिपुरवैरिकरारविन्दा-
देकं त्वया विधिशिरो हृतमामनन्ति ।
आसेदुपे सविधमङ्गभूते कदा वा
वेधःकरोटियिततां प्रवदानि मालाम् ॥ २८ ॥)
इदं खल्ल त्रैलोक्यमहनीयमभ्यर्णवितृणा(?)मधिकर्णपुटं वर्णयतः प्रणव-
मपर्णासहायस्य वक्तेन्दुविगलितविद्यासुधार ....."विव विहितपरिपूरणं
निलं भवतापनिर्वापणक्षममालक्ष्यते परमपावनतीर्थसमुदयासरं च कृतं
सरः
अतिकलिलनायिन्यामा नाकमा च रसातला.
दिह भरपरीवाहैवादियं पुरतो मया ।
उरुविमलताहेतुः पाथः प्रसन्नमुपेयुपी
निखिलजगतीमान्या संवर्ण्यते मणिकर्णिका ॥ २९ ॥(8)
खयगास मुदर्शनं सनित्रं खननेऽस्यामुरशाखिलव कर्ता)।
अभिपूर्तिविधायितभ्रयांमस्त्रिदयं (1) तावदगोचरे नुतीनाम् ॥३०॥

·काव्यमाला। . परस्य पुंसः प्रसृताधिराजादारान्मदीयं मुहुरापतन्ति । आश्लिप्यती मामवमूर्मिहस्तैः सर्वस्य रम्यः सहजः स योगः॥३१॥ कैवल्यमानक्षमतैकराज्यवैराज्यमूलागवधार्य दोषान् । गगानया कृप्तविभेदलेशं मेघावती हेलनमादघाति ॥ ३२ ॥ नियतं बिभर्ति निटिलेक्षणायिता- मपसार्य मूर्तिमगजेच जाह्नवी । अत एव भागमदसीयमेककं मणिकर्णिका किमपि मण्डयत्यसौ ॥ ३३ ॥ कल्लोलमन्दपवनैर्गगनोपगीय- मासेवते जनमिमां(वा)ति(न्ति)मयाव(न)काले । भूरिश्रवापनयपूर्यममुप्य मूर्ध्नि निक्षिप्यमुद्यमवतीव निजाम्बुभारम् ॥ ३४ ॥(2) उदयिता(?) किलेन्द्रियोपघाते विपमे जीवितविप्रयोगकाले । इह दैवतमेकमाविरास्ते जलदश्यामलकंधर(रो)जनानाम् ॥ ३५॥ अत्रासून्विजहाति सः शिव शिवेत्याकर्ण्य कण्ठध्वनौ देवीं भूपयितुं गृहीतमनघं धृत्वैव सारं करे । आदावप्यतिसंभमेण भगवानर्धेन्दुचूडामणिः सर्पादेय(व)विमुक्तिवामहगलंकारं विधास्यन्निव ॥ ३६ ॥ ओंकारमन्त्र(त्र)विपरीतमुपैतु पाणि- मालम्ब्य शैलजनुपो मुहुरद्रिधन्वा । पाशावमोचनकरी परमोच(क्त)विद्या सैषी(प)ति किं प्रकटनाय शरीरभाजाम् ॥ ३७ ॥ (1) तीरेऽस्याः स्थिरशयनस्पृशां जनानां तत्ताहर विषभजने ततो द्रुमाणाम् । आनन्दद्रविणभरापणो विबद्धः पार्वत्याः पतिरधमर्गलोकशैलीम् ॥ ३८ ॥(१) ·यान्नाप्रबन्धः। श्रमातुराणां चिरकालबन्धादत्रामृताखादकृते पशूनाम् । तेपामधीशो दयमानचेताः पाशापनीत(ति) प्रसमं विधत्ते ॥ ३९॥ मेहद्रथाभीशुभरापदेशादत्रोपदेशावसरे महेशः । .. कुतर्कयोपाक्लिमजभाजां कर्णान्तरं लक्षयतीव तोयैः ॥ १० ॥ त्रयीरहस्यं विचितं तपोधनैरनेकवर्णास्पदमेकमक्षरम् । शरीरिणामत्र शशाङ्कशेखरो व्यनक्त(क्ति)प(पु)र्यामपि वेद्यमप्युभे(8)1४१!! अस्तं कलानामिह पोडशानामादाय दोपाकरमण्डलस्य । सतारकस्पातिरहो समग्रमस्यामृतं पुष्यति कालकालः ॥ ४२ ॥ जन्तुः शृणोतीह वृपाइववादोंकारमुत्तम्वितपश्चिमाम्मः । वामारुते राशिवधूभवन्त्याः प्रकाशनेमि हृदि वाति लज्जाद () ॥१३॥ भगवदरजतोरन्तः अन्तः प्रणवाम्यतं (1) खमुखशशिनः सारं शूली विसारयतीह सः । .............................. ............ ..."लिधमानमिव स्थितम् ॥ १४ ॥ विद्याविक्षतिसंभ्रमण मुकुटाद्विश्वेश्वरोऽपि स्थिता- मादत्ते मुहुरैन्दचीमिह कलामाधातुक्रामः पथि । कांचिन्मौक्तिककुश्विकामित्र नवां सद्यः प्रसनेप्सित- स्फीतामोदनिदानकोशभवनाद्वारार्गलोद्घाटिकाम् ॥ १५॥ • चूडाशशिक्षुतविपत्तासुधैकलेश- व्याजादिह प्रण[य]दानविधौ पिनाकी । मध्येललाटफलकं मनुजस्य दृष्टिं .. कतु पुरा किमपि कल्पयतीव निहम् ॥ ४६॥ इह पतिरखिलानामेकहतेऽवरून्यन् ' समयमुरभिपाय(!)शङ्कया बहारन्धम् । परिकलयतु मचः पाणिनान्येन जन्तोः अवणमपि च गृहन्स्यन्दयत्युक्तिसारम् ।। ४७ ॥

·१४६
काव्यमाला।
तारकार्यविवृतं तनुभाजां कुर्वतः कुमुदिनीविटमौलेः ।
साधते चतुरतामिव चञ्चन् दक्षिणेतरवपुःस्तनकुम्भः ।। ४८ ॥
वपुरर्पयतीव विश्वभर्ने जनता जीवितमोचनच्छलेन ।
प्रणयाक्षर(वर्णना)पदेशादुररीकारमिवातनोति सोऽपि ॥ ४९॥
प्रणवमयमेव तिलकं प्रियामुखे लिखति वासनातिशयात् ।
अनुसंधातुमिवेशामनुनेप्यन्नहह करुणविवशतां नीतः ।। ५० ॥
त्वरितमभितो धावं धावं कृपातिशयाप्रभो.
रतिसुकृतिनां कर्णेप्योंकारमत्र विवृण्वतः ।
अनभिवलपत:
स जयतितरां शश्वनिःश्रेयसार्पणविनमः ॥ ५१ ॥
असो पुनरत्र निर्वर्तितावगाहविधिरतिवादितार्पनिदाघसंज्वरो निर-
जनहृदयसवनिःशङ्कविहृतिमन्दिरं चिरंतनसुन्दरीसीमन्तसरणिमौक्तिक
समस्तजगन्नमस्कियासंकेतशालिकान्तारमङ्गजानुरागसागरहरिणाङ्कपरिणता-
ननं शुमणिमरीचिकोचयदुर्जयतमोनिपूदनमनतिकपायचेतसामदृश्यगति
पश्यतिस्म विश्वपतिम् ।
पुरत्रयी येन पुरा व्यघायि मन्दारमाला भवता रणेन ।
मन्दाकिनी यापि च मौलिभागे मन्दारमाला भवतारणेन ॥ ५२ ॥
निध्याय च निटिललोचनबद्धानतिरिदमवोचत ।
खर्धनी प्रकृति
जलाकृतिः कालिकाश्रितकुटुम्बघातिका ।
धूर्जटे त्वमपि धूर्तशेखरो हा तथापि कथमाश्रयन्ति वः ॥ ५३ ॥
विश्वेश्वरत्वं निखिलेश्वराणामाब्रह्मकीटं फलमेकरूपम् ।
सर्वेश्वरः प्राणिषु तुल्यवृत्तेः कथं नु सेवां तब कल्पयामः ॥ ५४॥
लोके महान् लुब्ध इति प्रवादो मुदा न ते मुग्ध शशाङ्कमौले ।
यतः समीपे तव याचकानां प्राणप्रहाणावधिरिष्टलाभः ॥ ५५॥
किं तस्य ते वच्मि गिरीन्द्रकन्याकान्तस्य कर्णे जनुतोऽनुमावम् ।
यस्यैकदेशे निहितेऽपि या(मां भवन्ति दारप्रमुख पराञ्चः ॥ ५६ ॥

·यात्राप्रवन्यः।
१४७
मान्त्रिकेषु महितो मवान् यतो देहिनम्त्वदुपदेशवैभवात् ।
हालहालमपि पातुमीशते नेतुमा भारणतामहीनपि ।। ५७ ॥
अन्या माध्यमपीतदेहपतनत्रासंघापालिता
देहेप्वेकपरिक्षयेऽपि भवतां त्राताऽस्मि देहाष्टकम् ।
अय्यन्ता इह संक्षिता दधत इत्यधै जगत्प्राणिनां
व्यक्तं वक्तुमिव प्रकाशिततनुं काश्यां भवं तं नमः ॥ ५८ ॥
सान्द्रानन्दपयोधिवर्धकविधु संसारविन्ध्याटवी-
दावामि सनकादितापसमनोधामप्रदीपाङ्करम्
वेदान्तोपवनान्तरालसततव्यापारकेलीशुकं
काशीकल्पलताफलं भज मनः कात्यायनीकागुकम् ॥ ५९॥
कान्तया सह शुमालकान्तया मूर्तयेच कृपयैकमूर्तये ।
सर्वदाय नतिरस्तु सर्वदा नाकिनेत्रमणये पिनाकिने ।। ६०॥
सेवित्वा चिरमचलात्मजासनाथं
विश्वेशं विसृमरसंपदान्तरङ्गम् ।
धन्योऽयं तदनु शनैःशनैरयासी.
दावासं त्रिभुवनमातुरनदायाः ॥ ६१ ॥
कृतावनतिरम्बायै सतामयतु(म)पश्चिमः ।
अपारकरुणामेनामुपातिष्ठत सूक्तिभिः ॥ ६२ ।।
इप्टातिथिं कृतकलामनसौरभेयी
मृष्टान्नहारमगनाभिमुखैरुदाराम् ।
सेवाकृतं मयि गृहं श्रियमावहन्ति
सौवानना पशुपतेरिह संनिधत्ताम् ॥ ६३ ॥ (8)
दर्वीशरावौ कृतकङ्कणाभ्यां संशिप्रती पाणिसरोरुहाभ्याम् ।
पट्टांशुकं पाटलमुद्वहन्ती काचित्पुरस्तात् करुणा] मगास्ताम् ।। ६४ ॥
त्वमन्नपूर्णापि कृशासि मध्ये श्यामासि संफुल्छजपाभिरामा ।
छन्दोवनस्थाप्यवनप्रसक्ता बन्दारुमन्दारलताप्यपर्णा ॥६५॥

·१४८
काव्यमाला।
..........
....
निरस्तवेलानियम विमुक्तचिरन्तनागन्तुजनव्यवस्थम् ।
व्यसेपवेघ कृमिमेदचिन्त(१) मगात्मजे नौमि तवानदानम् ॥ ६६ ।।
अपोमिरप्टादशभेदशालिरसैरिह त्वामतिरञ्जयित्रीम् ।
न स्तोतुमीप्टे नलिनासहो(नो)ऽपि वाच रसैर्वासयिता तदर्थः ॥ ६७ ॥
आर्य मुहु केवलमर्थमन्नै पुष्णासि पाच न पुन कदापि ।
भवरस्वरूपप्रतिपादने किमत प्रयातीयमशक्तिमत्ताम् ।। ६८ ॥
प्राचीनवाचापि पर दुरापा त्वामीडितु यत्त्वरते रसज्ञा ।
निदानमस्मिन्भवदीयदर्वीनिवेशदिव्यानरसाभिलाप ॥ ६९ ।।
न स्तोति क्लृप्तान्नमयादिपोपा
सबिनतः सीयशरीरमान जनस्य का वा जगति प्रशसा ॥ ७० ॥
त्यामोपधिप्रस्थपतेस्तनूजा प्राचीनभिक्षाफपरिप्लवाक्षीम् ।
अकिंचनाप्रेसरमध्यगेया वय कथ विश्वसिमोऽन्नदानीम् ॥ ७९ ॥
न विद्यते पाकसमुद्यमस्ते नैकत्र (वा) मोकृजना मिलन्ति ।
जगत्रयीतृप्तिकर तथापि चिनीयते देवि तवानदानम् ॥ ७२ ॥
केलीकृते श्रीरिव सारस वा वाणीव पाणौ मणिवली वा ।
दधासि चेदम्ब विधूय दीं कथ त्रिलोकी कुशल लभेत ॥ ७३ ।।
वैषम्यशाली वलते जनेषु पदाजयो शारदयो प्रसाद ।
हिताशनेरेधयितु निलोफी दधे तु (1) जागर्तु तवाम्बिकाया ।। ७४ ॥
अवस्थिता मर्तुरमुक्तपार्श्वमार्तातिथीनामवन च भोज्यै ।
भवानि कर्तु यदतिप्रवीणा गुण फिलाय कुलपालिकानाम् ।। ७५ ॥
आर्तिस्पृशामन्च सुखासु(नु)भूते(ति)रापादि नानासिलदेहभानाम् ।
आहारदाने नियमस्तवायमय परेपामनघाय तते ॥ ७६ ॥
अपरोतापनगम्ब भोज्यै वर्तव्यमित्येव करोपि बुद्ध्या ।
तामाल्दिो (1) दासजनाभिपोपमावश्यफ प्राहुरधीश्वराणाम् ॥ ७७ ॥
खाध मिय सर्वमितीरयन्ती मृतरा वागपि सा मृव ।
आदिश्य किं पुप्यसि विश्वमन्ते समय सप्राप्तसमतकामा ॥ ७८ ॥

·यात्राप्रबन्धः । कार्या न किं कान्तपदाजसेवा नास्ति श्रमः कापि न किंकरीति । अङ्गानि धन्ये सायमङ्गभाजां दर्वीमसंत्यज्य धृतां दधासि ॥ ७९ ॥ त्वमेव दर्दिधतः क्षुधार्तान्पुष्णासि भूयस्यपि दासलोके । खपुत्ररक्षाविपये सवित्री परत्र न प्रत्ययमादधाति ॥ ८० ॥ संतर्पयस्यम्ब सदान्नदानैरागन्तुलोकानपि पार(ल)यन्ती । आद्यस्य भिक्षोरनपायि नित्यं जानानि धिनार्तिजनप्रयासान् (2) ॥८१॥ भैक्ष्याय मातः प्रतिवीथि काश्यामितस्ततो यान्तमतिक्षुधा माम् । आहूये वत्सेत्यनुवेलमन्नैर्विधेहि सौहित्यविशेषभाजम् ॥ ८२ ।। दा प्रपञ्चे तव रक्ष्यमाणे विहाय चिन्तां रमते वृपाङ्गः । सधर्मिणी चेचरितानुरोधात्कुटुम्बिनः शर्म कुतस्ततोऽपि ।। ८३ ॥ प्रपञ्चमन्नैः परिपोपयन्त्यामार्य भवत्याममृतांशुमौलेः । भिक्षाटनं प्रामवजृम्भितेषु क्रीडाविभेदेषु गणेयमासीत् ॥ ८४ ॥ भ्रातु(मात)र्भवप्रार्थनदैवमिन्दोरग्लान्तकृप्ताश्रयणस्य कार्यम् । क्षेप्तुं भियोभिक्षुकृतां च मातः क्षमेतरा त्वं कथमन्नपूर्णा ॥ ८५ ॥ (१) अज्ञातमन्यैरमितान्नदानादैश्वर्यमैशं भवती न्यनः (व्यनक्ति)। प्रकाशमा प्रमदामुखेन प्रयाति गुप्तोऽसि(पि)मृशं किलार्थः ॥ ८६ ॥ आस्तां नि......"श्मशानं वस्तां त्वचं या विमु(वपु)रस्य भूतिम् । कथं विधत्तामखिलं किलेदं सत्यन्नपूर्ण तव संविधाने ॥ ८७ ॥ ईर्ष्या किमाशाय गिरं वितीर्य गणे सुराणां..... दिवानिशं देवि सुधान्नवृष्क्षा धिनोपि यधीण्यपि विष्टपानि ॥ ८८॥ जगन्मुखारोपणकपालं पतिर्दधावित्ययशः प्रमा?म् । फिमम्ब गृहासि करेण दवी प्रतिक्षणं विश्वजगप्रतीक्ष्याम् ॥ ८९ ॥ प्रैलोक्यकुक्षिभरिणा हरेण ताभ्यां च लम्बोदरपण्मुखाभ्याम् । अधिष्ठिते धामि तवान्नभूमा जयत्ययं देवि जनातिहारी।। ९० ॥ तयास्पदं दातुमरुद्गवीना(!)माक्रान्तमुद्यानममय॑सालैः । माभिचिन्तामणिभिः प्रणीतं विश्राणनेनास्य फिमम्ब भारः॥ ११ ॥ ........... .."तौधे । (:)

·१५०
काव्यमाला।
.
.
सर्वातिथि(थी )स्त्वं खलु सर्वकालं निश्चिन्तमन्नानि दिशस्यपणे ।
न तत्र हेत्वन्तरमन्तरेण न्यग्रोधमालोग्रजपं प्रियं ते ।। ९२ ॥
मातर्विशालाक्षि महार्हचेललगङ्गरागप्रभृतौ स्वभूतिम् ।
सदोपयुङ्क्ते यदि शैलधन्वा कथं तदा ते घटतेऽन्नदानम् ॥ ९३ ॥
त्रैलोक्यसतर्पणदानजन्मा दूरे गिरी त्वत्सुकृतातिरेकः ।
आस्ते कपर्दी यदनुग्रहेण वेधोमुखामर्त्यविरामसाक्षी ॥ ९४ ॥
स्रष्टुं प्रतिष्ठापयितुं जगन्ति हतु तिरस्कर्तुमनुग्रहीतुम् ।
पितामहाद्याः प्रभवन्ति यत्ते सवित्रि दीविभवः स एषः ॥ १५ ॥
समाप्य नाथे सवनं द्वितीयमारब्धदीनागमनप्रतीक्षे ।
नवीनमनं नगजे भवत्या प्रदीयतां प्राघुणिकाय मह्यम् ।। ९६ ।।
अपास्य पाण्मातुरमर्धपीतवक्षोजमभ्यागतवत्सले त्वम् ।
आगत्य वेगादमृतौदनं मे पिनाकपाणिप्रमदे प्रदेहि ।। ९७ ॥
आनर्घमाणीकृशरापमध्यादातेन (१) कार्तखरदर्विफायाम् ।
भैक्षेण दाक्षायणि पावनेन गनोरथं पूरय मामकीनम् ॥ ९८॥
संतन्वतेय खमणीकलम्पटे."पूपदेशात्कृशतानुयोगात् । (१)
हस्तेन कात्यायनि हन्त कामं विश्राणय श्रान्तिविनोदनं मे ॥ ९९ ।।
हैयशवीनस्नुतिशालिहस्तनखंपचं नव्यसितानमार्यम् ।
करस्फुरत्काश्चनभाजनात्ते भवानि दिव्यं दिश पायसानम् ॥१०० ।।
दृशोऽनुकम्पारसदीर्घिकाया नीलारविन्दैरिव निर्जहानैः (१)।
अपाङ्गपातैरनुगृह्य मातरामोदयान्नैरिममन्नपूर्णे ॥ १०१॥
श्रान्तः क्षुधा सायमहर्मुखे वात्यन्नं दिश द्वारमुपैमि यावत् ।
शिञ्जानमञ्जीरपदं समेत्य प्रयच्छ मे पार्वति तावदन्नम् ॥ १०२ ॥
आविष्कृतप्रार्थनमप्यकाले वीतक्षुधं मां गिरिजे विधेहि ।
प्रतीक्षते किं पृथुको जनन्याः स्तन्यामृतासारसमृद्धिवेलाम् ॥ १०३।।
अवश्यकर्तव्यतयानुवेलं महान्ति कर्माणि सदा दिशन्ति ।
पर्याप्तमम्ब प्रतिपादयान्नं कर्तुं न किंचित्क्षमते युमुक्षुः ॥ १०४ ॥

·यात्राप्रबन्धः। १५१ . नित्यान्नदे मे निजमूर्तिभारमचिन्तयित्वाशनमर्पयेथाः । आदाय दर्वी क्वचिदासिकायै जगजनन्याः समयः कुतस्ते ॥ १०५॥ दूरे क्षिपन्ती गुणदोपचिन्तामिष्टाशनैरेधय मामनव्यम् । निजे तनूजे किल निर्गुणेऽपि व्यनक्ति वात्सल्यभरं सवित्री ।। १०६॥ अन्नार्थिनं मां यदि चे नोपि कृपापराची गणये किमन्यत् । ॥ १०७॥ दीपायसभाजने कलयता युग्मेन हस्ताजयो- : रप्रत्यूहविभावितत्रिजगतीभिक्षाकनेत्रोत्सवा । वाचालाभरणं महानसगृहादन्नोपहारेच्छया निर्यान्ती परदेवता मम मुहुश्चिन्तापथं गाहताम् ॥ १०८ ॥ स्तन्यास्वादकृते निरुध्य पुरतः संतन्वते प्रार्थनां सेनान्ये सति पूर्वकायमसकृत् स्थित्या दिशन्ती स्तनौ । अखस्सेदपयाकां(णा)प्रणयिनो हस्तेन वादुमा(मा) मृष्टान्नार्पणमर्थिनां विदधती(ती)मेधा महा(या)लम्ब(व्य)ते१०९ मेरसेरमलीकचित्रकपरामर्शी श्रमाम्बोलवं दिव्यास्ते व्यजनानिलाद्धरचलोवंसं दधाना मुखम् (१)। चेतो मे न जहातु सा भगवती कृत्वातिथेयी कृपा- माशी[राशि]परा गिरीशवसति प्रत्यावजन्ती जनः ॥ ११०॥ दृढभक्तितरङ्गितक्रमामथ मश्यन्नधिकालि देवताः । अविगाढपरं मनोगिरामधितानन्दममन्दमास्तिफः ॥ १११ ।। आर्यश्वकसरोवगाहनियमैरश्रान्तयात्राक्रम- रला द्विजनीहितीविरचनैरावश्यकरध्वरैः । विद्याव्याकरणेश्च शिप्यसदसे विश्वेशमाराधयन् बापूलान्ययगोलिरावसदसी वाराणसीमृद्धिमान ॥ ११२ ।। प्रालेयाद्रिसुतासहायमजनप्रेमानुयन्धशशे विधाशीलविनीत.........."पो विशणनासरिने ।

·. १५२ काव्यमाला । 20926 स्त्रैणपरामुखाय करुणामूर्ति "संविभ्रते मूर्धा संनतिमग्रजाय महते मोदान्मुहुः कुर्महे ॥ ११३ ॥ इति श्रीवाधूलकुलजलधिकौस्तुभसातिरानयाजिन. साहित्यगुरो. क्नकाठपाठ- विदाइस्य वेटेशसुमतिसहधर्मिणीमण्यनन्तम्मागर्भशुक्तिमुक्कामणे. समरपुङ्गवदीक्षितस्य कृती चम्पूकाव्ये यात्राप्रवन्धे परिपूर्तिशोभितविलासो नाम नवम आश्वासः ।। वीतस्पृहाय विरजस्तमसे समस्त- शास्त्राश्रुतिस्मृतिविदे समदर्शनाय । सिद्धाशिपे भगवदविसमस्तभक्ति- सान्द्रप्रसन्नमनसे सदसे नमोऽस्तु ।। समाप्तोऽयं ग्रन्थः। VIDYA RATIYA (28126 LIBRARY