1No text on this page.

·The Department of Public Instruction, Bombay. श्रीवासिष्ठधर्मशास्त्रम. APHORISMS ON THE SACRED LAW OF THE ÅRYAS, AS TAUGIIT IN THE SCHOOL OF VASISHTHA. EDITED, WITH CRITICAL YOTES, AN ANUKRIŽANIKA, INDICES OF WORDS AND VEDIC MANTRAS, AND AN APPENDIX OF QUOTATIONS AS FOUND IN SOME DHARHANIBANDHAS, BY Rev. ALOIS ANTON FÜHRER, Pr.D., PROFESSOR OF SANSCRIT, Sr. Xavier's COLLEGE, BOMBAY. 500 Corres. Sa3S Vas/ Füh Bombay: D2835 GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPÔT, que 18833 [All rights reserved.] Price Twelve Annas ·362 ܐܐܬܐܘ: 4 : 1 Registered for copyright under Act XXV. of 1867. ܙ ·+ 'ALIL... ANX, NEW ULDI. Acc No. 23795 6 56 Call No. sa35 nung an L'or it..!4. 10 PROFESSOR JULIUS JOLLY, PA.D., WHO FIRST TAUGIIT ME SANSKRIT, THIS WORK IS DEDICATED, AS A TOKEN OF ADMIRATION AND GRATITUDE. Cri INDIA ·16 4 ·CRITICAL INTRODUCTION. The present edition of Vasishtha's Dharmaśāstra is based on the following five correct and complete manuscripts : (a) MS. B., Dekkhan College, Pana, Collection of 1874-75, No. 29, presented to Prof. Dr. Bühler by Prof. Balasüstri of Banâras, containing 30 chapters, and written on 27 leaves, à 8 lines, à 51-56 aksharas, dated samvat 1745. (b) MS. Bh., Dekkhan College, Paņa, Collection of 1874-75, No. 30, presented to Prof. Bühler by Damodara Sastri of Bhûj, containing 30 chapters, and written on 36 leaves, à 10 lines, à 34-36 aksharas, dated samvat 1599. (c) MS. E., Elphinstone College, Bombay, Collection of 1867-68, No. 23 of Class VI., containing 30 chapters, and written on 25 leaves, à 14 lines, à 34-36 aksharas, dated samvat 1799. (d) MS. F., an imperfect apograph, prepared under the superintendence of Prof. Dr. Bübler, C.I.E., by Våmanâchårya Ghalkihar, now teacher of Sanskrit in the Dekkhan College, Puna, belonging to Prof. Dr. Bühler, Vienna, containing 30 chapters on 115 pages, à 16 lines, à 14-16 aksharas, dated samvat 1921. (8) MS. H., belonging to Dr. Bhâu Dåji's Memorial, containing 28 complete chapters, leaving the 29th incomplete, and written on 51 leaves, à 12 lines, à 28-30 akslaras, dated samvat 1713. MSS. B., Bh., E. and H. belong to one and the same family. All four are derived from one codex archetypus, to which B. stands the nearest. B. has been corrected in different passages secunda manu with the help of a manuscript which apparently agreed with none of Bh., E., F. and H. Next in rank comes !

·6 Bh., and lowest in the scale stands E., the text of which shows many faults and omissions. As regards the remaining manuscript, in F. occur some different readings and old marginal glosses. The full collection of vario lectiones, given under the text, which are contained in the five MSS., with the exception of palpable mistakes of the copyists, makes it superfluous to enter on a discussion of the details, Regarding the division of Sútras, B. has been followed, which division answers exactly to that observed by Prof. Dr. Bühler in his translation of Vasistha's Dharmaśâstra, published in the 14th volume of M. Müller's “Sacred Books of the East." The Appendix gives a collection of quotations from Vasistha's Dharmasastra as found in Vijñâneśvara’s Mitâksharà, Aparârka's Yajñavalkiyadharmasastranibandha, Nandapandita's Vaijayanti, Depândabhatta's Smritichandrika, Nilakantha's Vyavahâramayûkha, and Mitramiśra's Viramitrodaya. The Våsishthadharmaśâstram has been published twice in Calcutta and once in Banaras. The two Calcutta editions, the second of which is a bad reprint of the first by Jibananda Vidyâsågara, in 1876, (Calc. ed.), are perfectly useless, as they are based on a single faulty manuscript, now preserved in the India Office Library at London (J. 0.913), which contains only 21 chapters. The Banaras edition is based on better materials, and accompanied by an useful commentary, called Vidvanmodini, composed and edited by Křishnapandita Dharmadhikårin, saka 1781, a learned Pandit of the old school; but unfortunately the editor has corrected the text (MS. B.) very freely, without marking his conjectures as such (Ban. ed.) In conclusion I have to express my sincerest thanks to Prof. Dr. Bühler, who has kindly placed at my disposal all the materials collected during his stay in India for preparing a critical and really trustworthy edition of Vasistha's Dharmaſastra, of one of the four most ancient works on Hindu Law.

·॥ श्रीः॥
अनेकाध्यक्षशिक्षितसच्छात्रनिकरमुखनिःसृतसरस्वतीनियो मुम्बापुरस-
बन्धिप्रधानपाठशालायाः प्रतिपत्त्रं चतुर्दशपञ्चदशान्यतरपतिविशिष्टस्य
स्वाख्यस्य पुस्तकस्य प्रतिकृतिभूतं वासिष्ठमिदं पुस्तकम् । श्रीमद्विक्रमस्य
१५९९ नवनवत्यधिकपञ्चदशशततमे वर्षे लिखितेन भूजदेशादागतेनात
एव तदाद्यक्षराख्येन प्रतिपत्नं १० दशपतिविशिष्टेन ३६ षड्रिंशत्पत्ररूपेण
पुस्तकेन । डाक्टरोपाख्यभाऊदाजीसंज्ञकस्य पुस्तकोपरि समुल्लिखितेन
प्रतिपत्त्रं १५ पञ्चदशपङ्किविशिष्टेन १७ सप्तदशपत्ररूपेण काख्येन पुस्त-
केन । वाराणसीविषयादागतेन प्रतिपत्त्रं ९ नवपतिविशिष्टेन २७ सप्तविंश-
तिपत्ररूपेण बाख्येन पुस्तकेन च सह यथाशक्ति संशोधितमिति शं योः ।।
तेषु च पुस्तकेषु स्वपुस्तकं बपुस्तकेन सह भूपुस्तकं कपुस्तकेन सह बहुशः
सङ्गतं भवतीति विदां कुर्वन्तु ॥ ७ ॥ ७ ॥

·No text on this page.

·॥ ॥ अथ श्रीवासिष्ठधर्मशास्त्रानुक्रमणिका । पृष्ठाङ्कः। १ ५ . . ९ . . . . ११ २३ . २४ . . . . . . २५ २६ . प्रकरणम्। अथ प्रथमाध्याय उपोद्धातप्रकरणम् द्वितीयाध्याये वर्णाश्रमधर्माः कर्माणि च तृतीयाध्यायेध्ययनधर्मा आह्निकाचाराश्च चतुर्थ आशौचनिर्णयो द्रव्यशुद्धिश्च । पञ्चमे स्त्रीधर्माः. षष्ठ आचारादर्शः सप्तमे ब्रह्मचारिधर्माः अष्टमे गृहाश्रमिधर्माः नवमे वानप्रस्थधर्माः दशमे सन्यासिधर्माः एकादश आतिथ्यसत्कारः श्राद्धोपकरणानि च द्वादशे स्नातकधर्माः त्रयोदश आचार्यलक्षणम् चतुर्दशे भोजनविधिनिषेधाः पञ्चदशे दत्तकपुत्रनिर्णयः षोडशेष्ठादशपदेषु दण्डः सप्तदशे धनविभागः. अष्टादशे विविधोत्पत्तिः, एकोनविंशे राजधर्माः विशे कृच्छ्राणि . एकविंशे चान्द्रायणलक्षणम् २८ . ३४ . . ४५ ४८ . . . . . . + . . . ६२ .

·१० पृष्ठाङ्कः . . . . । । । ७० । . . . . प्रकरणम् । द्वाविशे ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तम् त्रयोविंशे सुरापानप्रायश्चित्तम् चतुर्विंशे सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तम् पञ्चविंशे संसर्गप्रायश्चित्तम् षड्डिशे रहस्यप्रायश्चित्तम् सप्तविंशे सूक्तादीनि. अष्टाविंशे प्रकीर्णकदानानि. एकोनत्रिंशे कूपारामतडागादिदानम् त्रिशे एतच्छास्त्राध्ययनफलम् 5 5 . . . . . . ८० .. .

·॥ अथ वासिष्ठधर्मशास्त्रं प्रारभ्यते ॥ अथातः पुरुषनिःश्रेयसार्थं धर्मजिज्ञासा ॥ १ ॥ ज्ञात्वा चानुतिष्ठन्धार्मिकः ॥ २ ॥ प्रशस्यतमो भवति लोके प्रेत्य च स्वर्गलोकं समश्नुते ॥ ३ ॥ श्रुतिस्मृतिविहितो धर्मः॥ ४ ॥ तदलाभे शिष्टाचारः प्रमाणम् ॥ ५ ॥ शिष्टः पुनरकामात्मा ॥ ६ ॥ अगृह्यमाणकारणो धर्मः ॥ ७ ॥ आर्यावर्तःप्रागादर्शात्प्रत्यकालकवनादुदक्पारियात्रादक्षिणेन हिमवतः॥ ८॥ उत्तरेण च विन्ध्यस्य ॥९॥ तस्मिन्देशे ये धर्मा ये चाचारास्ते सर्वत्र प्रत्येतव्याः॥ १०॥ न त्वन्ये प्रतिलोमकधर्माणाम् ॥ ११ ॥ . . I. 2. ज्ञात्वानुतिष्ठन्ध B. ज्ञात्वानुष्ठानेन ° Bh. 7. thus B. Bh. E. F3B but Ban. ed. अगृह्यमाणकारणोऽधर्मः 8. Bh. E. F. and Ban. ed. read प्रागादर्शनात् instead of प्रागदर्शनात् as rendered by Prof. Bibler in his translation of this passage. B. reads TIFUL as Pataſijali on PAņini II., 4, 10. कालकावनादु° B. Baudhayana's Dharmasutra I., 1, 2, 3, quotes the following definition of the Aryavarta : प्राग्विनशनात्पत्यकाल. काबनाइक्षिणेन हिमवन्तमुदक्पारियात्रमेतदर्यावर्नम् ।। 11. न ह्यन्ये प्रतिलोमक- क्षधर्माण: Bh. E, प्रतिलोमकल्पधर्माण: F. H. प्रतिलोमकल्पधर्माः Calc. ed. 1 +- U ·२ I गङ्गायमुनयोरन्तरेप्येके ।। १२ ॥ यावद्वा कृष्णमृगो विचरति तावद्ब्रह्मवर्चसमित्यन्ये ॥ १३ ।। अथापि भाल्लविनी निदाने गाथामुदाहरन्ति ॥ १४ ॥ पश्चासिन्धुर्विधारणी सूर्यस्योदयनं पुरः। यावत्कृष्णोभिधावति तावद्वै ब्रह्मवर्चसमिति ॥ १५ ॥ विद्यवृद्धा यं ब्रूयुर्धर्मं धर्मविदो जनाः । पवने पावने चैव स धर्मो नात्र संशय इति ॥ १६ ॥ देशधर्मजातिधर्मकुलधर्माश्श्रुत्यभावादब्रवीन्मनुः ॥ १७ ॥ सूर्याभ्युदितः सूर्याभिनिर्मुक्तः कुनखी श्यावदन्तः परिवित्तिः परिवेत्ताग्रेदिधिषूदिधिषूपतिवीरहा ब्रह्मोज्झ इत्येनस्विनः॥१८॥ पञ्चमहापातकान्याचक्षते ॥ १९ ॥ गुरुतल्पं सुरापानं भ्रूणहत्या ब्राह्मणसुवर्णापहरणं पतितस- योगश्च ॥ २० ॥ ब्राह्मण वा यौनेन वा ॥ २१ ॥ . - 12. B. and Ban. ed. read this sutra : एतदार्यावर्तमित्याचक्षते गङ्गायमु- नयोरन्तरप्येके । Bh. joins the first four words with sutra 11. Most likely the words एतदार्यावर्तमित्याचक्षते belong originally to Statra 8 according to the abovementioned reading of Bandhyaba, and are here a mistake of the copyists. Therefore Sätra 8 ought probably to be corrected thus : प्रागादर्शात् [or मागदर्शनात् ] प्रत्यक्कालकवनादुदक्पारियाचाइक्षिणेन हिमवन पनार्यावर्तमित्याचक्षते ॥ 13. 'ब्रह्मावर्तम् B. Bh. E. 14. भालविभो Bh. 15. विधरणी B. Bh. B.विहारिणी F. पुरा F.H. पुन:E. यावत्कृष्णमृगो धावति नावह्मवर्चसमिति । B. Bh. H. 16. एतेन पावने Bh. बजने पावने E. F. 18. सूर्या युसंवत: B. II. 'वीजहा ब्रह्मा: Cale. ed. 20. सुवर्णहरणम् E. F. खपपिहरणम् Tan.ed. संप्रयोगच. म - ·३ अथाप्युदाहरन्ति । संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनादिति ॥ २२ ॥ योमीनपविध्येदुरुं च यः प्रतिजनुयान्नास्तिको नास्तिकवृत्तिः सोमं च विक्रीणीयादित्युपपातकानि ॥ २३ ॥ तिस्रो ब्राह्मणस्य भार्या वर्णानुपूर्वेण द्वे राजन्यस्य एकैका वैश्यशूद्रयोः ॥ २४॥ शूद्रामप्येके मन्त्रवजं तइत् ॥ २५ ॥ तथा न कुर्यात् ॥ २६ ॥ अतो हि ध्रुवः कुलापकर्षः प्रेत्य चास्वर्गः ॥ २७ ॥ षड्विवाहाः ॥ २८॥ ब्राह्मो दैव आषों गान्धर्वः क्षात्री मानुषश्चेति ॥ २९॥ . इच्छत उदकपूर्व यां दद्यात्स ब्राह्मः ॥ ३०॥ यज्ञतन्त्र वितत ऋत्विजे कर्म कुर्वते कन्यां दद्यादलंकृत्य यं दैवमित्याचक्षते ॥ ३१॥ गोमिथुनेन चार्षः ॥ ३२॥ सकामां कामयमानः सदृशीं योनिमुद्यात्स गान्धर्वः ॥ ३३ ॥ यां बलेन सहसा प्रमथ्य हरन्ति स क्षात्रः ॥ ३४ ॥ पणित्वा धनक्रीतां स मानुषः ॥ ३५ ॥ तस्माहितृमतेधिरथं शतं देयमितीह क्रयो विज्ञायते ॥ ३६॥ . , 22. अथाभ्युदाहरन्ति. F. पानाशनादिति B. यानासनाशनादिति E. F. यानाशनादिति Bh. H. यानापानादिति Ban. ed. यौनाइनपानासनादपि Calc, ed. 23. नास्तिक्यवृत्तिः । Bh. H. 24. Bh. omits वर्णानुपूर्व until न कुर्यात् । 25. ववृत्तथा. Ban. ed. 26. तथानुकुर्यात् E. 27. अस्वर्ग्य: Bh. F. 1. 30. पूर्वो Bh. सच B. 31. तं. H. 32. चार्यः Bh. 35. धनीक्रीतीम् Bh. I. : ..

·या पत्युः क्रीता सत्यथान्यैश्वरतीति ह चातुर्मास्येषु ॥ ३७॥ अथाप्युदाहरन्ति । विद्या प्रनष्टा पुनरभ्युपैति कुलप्रणाशे विह सर्वनाशः । कुलापदेशेन हयोपि पूज्य- स्तस्मात्कुलीनां स्त्रियमुद्दहन्तीति ॥ ३८॥ त्रयो वर्णा ब्राह्मणस्य निर्देशेन वर्तेरन् ॥ ३९ ॥ ब्राह्मणो धर्मान्प्रब्रूयात् ।। ४० ॥ राजा चानुशिष्यात् ।। ४१॥ राजा तु धर्मेणानुशासत्षष्ठं धनस्य हरेत् ॥ ४२ ॥ अन्यत्र ब्राह्मणात् ॥.४३ ॥ इष्टापूर्तस्य तु षष्ठमंशं भजतीति ह || ४४॥ ब्राह्मणो वेदमाढयं करोति ब्राह्मणो आपद उद्धरति तस्माद्रा- ह्मणोनाद्यः सोमोस्य राजा भवतीति ह ॥ ४५ ॥ प्रेत्य चाभ्युदयिकमिति ह विज्ञायते ह विज्ञायत इति ॥ ४६॥ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे प्रथमोध्यायः ॥ १॥ . 37. 'चातुर्मास्येष्वथाप्युवाहरन्ति Ban. ed. Maitraraniyasambita I., 10, 11 and Kathaka xxxri, B read : अनृतं वा एषा करोति या पत्युः क्रीता सत्ययान्वैधरति 8. Bihler's Transl. 38. विद्याविनाशे Calc. ed. जाति- प्रजाको E F. Calc. ed. हया भपि पूज्या: Bh. H. 'उदहेदिति Bh. H. 39. वो instead of निर्देशन E F.Calc.el. 40. तेषां ब्राह्मणो E. F. 41. अनु- विष्ठत E. 43. All MSS. read अनुशासन् । षष्ठं षष्ठं धनस्य E. 43. अन्या- प्रणात E. F. 44. भयं हरति EF.45. Ban, ed. divides this sutra into four, but wrongly. स्यासमोराय: B.E. H. भवसायं करोति Bh. E. F. R.

·वै चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यगूद्राः ॥ १ ॥ त्रयो वर्णा द्विजातयो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः ॥२॥ तेषाम् मातुरग्रे विजननं द्वितीयं मौजीवन्धने । अत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥ ३॥ वेदप्रदानात्पितेत्याचार्यमाचक्षते ॥४॥ तथाप्युदाहरन्ति । द्वयमुह पुरुषस्य रेतो ब्राह्मणस्योर्ध्वं नाभेरधस्तादवाचीन- मन्यत्तद्यदूर्व नाभेस्तेन हैतत्प्रजा जायते यद्ब्राह्मणानुपनयति यदध्यापयति यद्याजयति यत्साधुकरोति । अथ यदवाचीनं नाभेस्तेनेहास्यौरसी प्रजा जायते । तस्माच्छोत्रियमनूचानम- प्रजोसीति न वदन्तीति ॥ ५ ॥ हारीतोप्युदाहरति । न ह्यस्मिन्विद्यते कर्म किंचिदामौचिबन्धनात् । वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदे न जायत इति ॥ ६ ॥ अन्यत्रोदककर्मस्वधापितृसंयुक्तेभ्यः ।। ७ ।। वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मां शेवधिस्तेहमस्मि । असूयकायानृजवेयताय न मां ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् ॥ ८॥ विद्याह II. 3. मातुरग्रेधिजननम् E. F. तेषां मातुरग्ने जन्म Bh. तत्रास्य L. F. 5. उदाहरति Ban. ed. अथाप्युदाहरति E. F; दूयमिह C. ed. B. gives of पुरुषस्य the marginal gloss सुश्रवसोनूचानस्य । अर्वाचीनं C. ed. 6. समो ज्ञेयो E. F. यावझेरो Ban. ed. 7. अन्यदैवोदक' E. F. 8. सेवधिः Bh. 'अनृजवेव्रताय Cred, ·६ . - यमेव विद्याः सुचिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् । यस्ते न द्रुह्येत्कतमच्च नाह तस्मै मां ब्रूया निधिपाय ब्रह्मन् ॥ ९॥ य आतृणत्यविदयेन कर्णा- वदुःखं कुर्वन्नभृतं संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न ब्रुह्येत्कतमच नाह ॥ १० ॥ अध्यापिता ये गुरुं नाद्रियन्ते विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा । यथैव ते न गुरोर्मोजनीयास्- तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् ।। ११॥ दहत्यग्निर्यथा कक्षं ब्रह्म पृष्टमनादृतम् । न ब्रह्म तस्मै प्रब्याच्छक्यं मानमकुर्वत इति ॥ १२ ॥ षटूर्माणि ब्राह्मणस्य ॥ १३ ॥ स्वाध्यायाध्ययनमध्यापनं यज्ञो याजनं दानं प्रतिग्रहश्चेति - त्रीणि राजन्यस्य ॥ १५ ॥ अध्ययनं यज्ञो दानं च ।। १६ ॥ शस्त्रेण च प्रजापालनं स्वधर्मस्तेन जीवेत् ॥ १७ ॥ । 9. प्रमतं instead of अप्रमत्तम् Ban. el. Jolly, Calc. 1881). 12. स्वब्दमना- 10. साइनोस्यविनयेन... दृतं C.el. 13. Ban, ed. connects wrongly ब्राह्मणस्य with Sutra 14. से मन्वपितरं मानरंब 14. बजनं instead of यज्ञो F. हार्न तस्मै मोत्कृतमस्व जानन् । amits by mistake. Ban. ed. 16. Vishnusrariti 30, 47 (ed. by J. बजर्न instead of यज्ञो F.

·एतान्येव वैश्यस्य ॥ १८ ॥ कृषिर्वाणिज्यं पाशुपाल्यं कुसीदं च ॥ १९॥ तेषां परिचर्या शूद्रस्य नियता च वृत्तिः ॥ २० ।। नियतकेशवेषाः सर्वे या मुक्तकेशाः शिखावर्जम् ॥ २१ ॥ अजीवन्तः स्वधर्मणानन्तरां यवीयसी वृत्तिमातिष्ठेरन् ।। २२॥ न तु कदाचिज्यायसीम् ॥ २३ ॥ वैश्यजीविकामास्थाय पण्येन जीवतोइमलवणमणिशाणकौशे- यक्षौमाजिनानि च ॥ २४ ॥ तान्तवं रक्तं सर्वं च ॥ २५ ॥ कृतान्नं पुष्पफलमूलानि गन्धरसा उदकं चौषधीनां रसः सोमश्च शस्त्रं विषं मांसं च क्षीरं च सविकारमयस्त्रपु जतु सीसं च ॥ २६॥ अथाप्युदाहरन्ति । सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च। व्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयादिति ॥ २७॥ ग्रामपशूनामेकशफाः केशिनश्च सर्वे चारण्याः पशवो वयांसि दंष्ट्रिणश्च ॥ २८॥ धान्यानां तिलानाहुः ॥ २९ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । भोजनाभ्यञ्जनाक्षानाद्यदन्यत्कुरुते तिलैः । कृमिभूतः स्वविष्टायां पितृभिः सह मज्जतीति ॥ ३० ॥ 18. एतान्येव त्रीणि B. F. H. 20. तेषां च B. Ban. ed.21.° वेशा: E. F. म. च मुक्तकेशा: F. चामुक्तकेश: E. 22.पापीयसी F. 23.न कदाचित् B. Ban, ed. H. 26. पुष्पमूलफलानि च F. पुष्पमूलफलगन्धरसाः Bh. वौषधीनां F. क्षीर सविकारम् Bh. 28. वारण्या B. F. 20. Ban. ed. wrongly connects this Sutra with the preceding one. 30. दानान्यद्यत्कुरुते B. Ban. ed. मज्जत इति B. Ban. ed. H. -- ·1. -- ८ . । कामं वा स्वयं कृष्योत्पाद्य तिलान्विक्रीणीरन् ।। ३१ ।। तस्मात्सण्डाभ्यामनस्यूताभ्यां प्राक्पातराशाकर्षी स्यात् ॥३२॥ निदाघेपः प्रयच्छेत् ॥ ३३ ॥ लाङ्गलं पवीरवत्सुशेव॑ सोमपित्सरु । तदुद्वपति गामविं प्रफयं च पीवरी प्रस्थावद्र्थवाहनमिति ॥ ३४ ॥ लाङ्गलं पवीरवद्वीरवत्सुमनुष्यवदनडुद्वत्सुशेवं कल्याणनासिक कल्याणी ह्यस्य नासिका नासिकथोद्वपति दूरेपविध्यति सोमपित्सरु सोमो ह्यस्य प्रामोति तत्सरु तदुद्दपति गां चाविं चाजानश्वानश्वतरखरोष्ट्रांश्च प्रफयं च पीवरी दर्शनीयां कल्याणी च प्रथमयुवतीम् ॥ ३५ ॥ कथं हि लाङ्गलमुपेदन्यत्र धान्यविक्रयात् ॥ ३६ ॥ रसा रसैमहतो हीनतो वा विमातव्याः ॥ ३७॥ न त्वेव लवणं रसैः ॥ ३८ ॥ तिलतण्डुलपक्वान्नं विद्या मानुष्याश्च विहिताः परिवर्त्तकेन।।३९॥ ब्राह्मणराजन्यौ वार्षुषी न दद्याताम् ॥ ४० ॥ अयाप्युदाहरन्ति । समधु धनमुद्धृत्य महाधं यः प्रयच्छति । स वै वाधुषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः ॥ ४१ ॥ ब्रह्महत्यां च वृद्धिं च तुलया समतोलयत् । अनिष्ठभ्रूणहा कोट्यां वाधुषिः समकम्पत इति ॥ ४२ ॥ 31. Ban. ed. omits स्वयम् । 32. साण्डाभ्यां B. E. तस्माच्छण्डाभ्यां Bh. तस्माद्भाण्डाभ्यामनस्योताभ्यां . 33. प्रयच्छेन्नातिपीडयन् E. F. 34. प्रवीरवत F. गामवीं F. 39. मानुषाश्च Ban. ed. मनुष्याश्च F..40, वाधुर्षि B. Ban. ed. 41. धान्यमुद्धृत्य F. 12. भूणहत्यां B. Ban. ed. H.

·काम वा परिलुप्तकृत्याय पापीयसे दद्याताम् ॥ ४३ ॥ द्विगुणं हिरण्यं त्रिगुणं धान्यम् ॥ ४४ ॥ धान्येनैव रसा व्याख्याताः ॥ ४५ ॥ पुष्पमूलफलानि च ॥ ४६॥ तुलाधृतमष्टगुणम् ॥ ४७॥ अथाप्युदाहरन्ति । द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं स्मृतम् । मासस्य वृद्धिं गृह्णीयावर्णानामनुपूर्वशः॥ ४८ ॥ राजा तु मृतभावेन द्रव्यवृद्धि विनाशयेत् । पुना राजाभिषेकेण द्रव्यमूलं च वर्धते ॥ ४९॥ वसिष्ठवचनप्रोक्तां वृद्धिं वार्धषिके शृणु । पञ्च माषास्तु विंशत्या एवं धर्मो न हीयत इति ॥ न हीयत इति ॥५०॥ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्ले द्वितीयोध्यायः ॥ २॥ . --- । . अश्रोत्रिया अननुवाक्या अनग्नयो वा शूद्रसधर्माणो भवन्ति मानवं चात्र श्लोकमुदाहरन्ति । योनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥ २॥ नानृब्राह्मणो भवति न वणिम कुशीलवः । न शूद्रप्रेषणं कुर्वन्न स्तेनो न चिकित्सकः ॥३॥ 43. परिलुप्ताल्पाय F. 48: आनुपूर्वश: B. Bh. E. 49. भृतिभावेन B. Ban. ed. विभाजयेत् F. "अभिषिकेन B. अभीषिकेण Ban. ed. तु instead of छ । III. 1. शूद्रकर्माणः B. Ban. ed. या omit F. I. 3. प्रेषयों E. F. andi .. स 2 ·१० - अवता ह्यनधीयाना यत्र भैक्षचरा द्विजाः । तं ग्राम दण्डयेद्राजा चोरभक्तपदो हि सः ॥ ४ ॥ अवतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् । सहस्रशः समेतानां परिषत्त्वं न विद्यते ॥५॥ यद्वदन्ति तमोमूढा मूर्खा धर्ममजानतः । तत्यापं शतधा भूत्वा तद्वक्तृनधिगच्छति ॥ ६॥ चत्वारो वा त्रयो वापि यं ब्रूयुर्वेदपारगाः । स धर्म इति विज्ञेयो नेतरेषां सहस्रशः ॥७॥ श्रोत्रियाय च देयानि हव्यकव्यानि नित्यशः । अश्रोत्रियाय दत्तं हि पितृनैति न देवताः॥ ८ ॥ यस्य चैकगृहे मूों दूरे वापि बहुश्रुतः । बहुश्रुताय दातव्यं नास्ति मूर्ख व्यतिक्रमः ॥ ९॥ ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति विप्रे वेदविवर्जिते । ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि दूयते ॥ १०॥ यश्च काष्ठमयो हस्ती यश्च चर्ममयो मृगः । यश्च विप्रोनधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥ ११ ॥ विद्वद्भोज्यान्यविद्वांसो येषु राष्ट्रेषु भुञ्जते । तान्यनावृष्टिमृच्छन्ति महद्वा जायते भयमिति ॥ १२ ॥ अमज्ञायमानं वित्तं योधिगच्छेद्राजा तद्धरेदधिगन्ले षष्ठमंश भदाय ॥ १३॥ ब्राह्मणश्चेदधिगच्छेत्षट्सु कर्मसु वर्तमानो न राजा हरेत्॥१४॥ 4. मनाव्या F. चोरेभक्त E. 8. धर्ममताद्विनु: F. H. अनुगच्छति B. E. H. साकमा गच्छति F. 7. चत्वारोपि F.नेतरेषा काचन F. 8. श्रोत्रियायैव F. H, 9. चैव गृहे F. 11. यथा instead of यश्च B, ।

·आततायिनं हत्वा नात्र प्राणच्छेत्तुःकिंचित्किल्बिषमाहुः॥१५॥ अथाप्युदाहरन्ति । अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायिनः ॥ १६ ॥ आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् । जिघांसन्तं जिघांसीयान तेन ब्रह्महा भवेत् ॥ १७ ॥ स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् । न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छतीति ॥ १८ ॥ त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णश्चतुर्मेधा वाजसनेयी षडङ्ग- विद्ब्रह्मदेयानुसन्तानश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगो मन्त्रब्राह्मणविद्यश्च धर्मानधीते यस्य च दशपुरुषं मातृपितृवंशः श्रोत्रियो विज्ञा- यते विद्वांसः स्नातकाश्चैते पङ्क्तिपावना भवन्ति ॥ १९॥ चातुर्विद्य विकल्पी च अङ्गविद्धर्मपाठकः । आश्रमस्थास्त्रयो मुख्याः पर्षदेषां दशावरा ॥ २० ॥ उपनीय कृत्स्नं वेदमध्यापयेत्स आचार्यः ॥ २१ ॥ यस्त्वेकदेशं स उपाध्यायः ॥ २२ ॥ यश्च वेदाङ्गानि ॥ २३ ॥ आत्मत्राणे वर्णसंवर्गे ब्राह्मणवैश्यौ शस्त्रमाददीयाताम् ॥२४॥ क्षत्रियस्य तु तन्नित्यमेव रक्षणाधिकारात् ॥२५॥ । का -- . 15. After that Sutra F. only reads षड्धिा ह्याततायिनः. 17. वेदान्तर्ग रणे B. Ban ed. वेदान्तिगं रणे Vir. p. 6. 18. न तेन भ्रूणहा भवति मन्युस्तन्मन्युमृ. च्छति B. H. 19. त्रिनाचिकेत्तः B. H. 20. चातुर्विद्यस्त्रिकल्पी च Ban. ed. चातुवै विकल्पी च Baudhayana I. 1. 8. विकल्पे च Bh. दशावरेति B.H. 21. उपनीय यः B. Bh. H. उपनीय तु यः F. 24. वर्णसंवर्गे वा B. धर्मसंक्में E. H. वर्णसङ्कारे वा F.

·A । + प्रक्षाल्य पादौ पाणी चामणिबन्धात्याग्वोदग्वासीनोङ्गुष्ठमूल- स्योत्तररेखा ब्राह्म तीर्थं तेन त्रिराचामेदशब्दवत् ॥ २६ ॥ द्विः परिमृजीत ॥ २७॥ खान्यद्भिः संस्पृशेत् ॥ २८ ॥ मूर्धन्यपी निनयेत्सव्ये च पाणौ ।। २९ ।। व्रजस्तिष्ठन्छयानः प्रणतो वा नाचामेत् ।। ३० ।। हृदयङ्गमाभिरद्भिरबुद्बुदाभिरफेनाभिाह्मणः ॥ ३१ ॥ कण्ठगाभिस्तु क्षत्रियः ॥ ३२॥ वैश्योद्भिः प्राशिताभिः ।। ३३ ।। स्त्रीशूद्रं स्पृष्टाभिरेव च ॥ ३४ ॥ प्रदरादपि या गोस्तपर्णसमर्थाः स्युः ॥ ३५ ॥ न वर्णगन्धरसदुष्टाभिर्याश्च स्युरशुभागमाः ॥ ३६ ।। न मुख्या विपुष उच्छिष्टं कुर्वन्त्यनङ्गस्पृष्टाः ॥ ३७॥ सुस्वा भुक्त्वा क्षुत्वा पीत्वा रुदिवा स्नात्वा चान्तः पुनराचामे- दासश्च परिधाय ॥ ३८ ॥ ओष्ठौ संस्पृश्य यत्रालोमकौ ॥ ३९ ॥ न इमश्रुगतो लेपः ॥ ४० ॥ दन्तवदन्तसक्तेषु यच्चान्तर्मुखे भवेनिगिरनेव तच्छुचिरिति ॥ ४१ ॥ परानप्याचामयतः पादौ या विपुषो गताः। ताभिौच्छिष्टतां यान्ति भूम्यास्तास्तु समाः स्मृताः ॥ ४२ ॥ 28. "उत्तरतो रेखा B. F. I#. बाहय E. विराचामेत् Ban. ed. 27. परिसृज्यात् F. 28. खाम्बनिशिः B. H. 32. क्षत्रियः अधि: F.H. 33. प्राशिवाभिस्त B.F. H. 34. एव तु B.E. 35.को गोस्तपणाः Bh. E. H. 38. चास्वान्तः F. 39. अलोमको. Bh. E.41. बचाप्चस्तर्मुखे BH अन्तर्मुखी Bh. भवेदाचान्तस्या- निगिरमेव सहुधिः P. 4. परानन्यानाचामयत B.ed. भूम्यास्तान. F.H.

·१३ चरन्नभ्यवहारेषु उच्छिष्टं यदि संस्पृशेत् । भूमौ निधाय तव्यमाचम्य प्रचरेत्पुनः ॥ ४३ ॥ यद्यन्मीमांस्यं स्यादद्भिः संस्पृशेत् ॥ ४४ ॥ श्वहताश्च मृगा वन्याः पातितं च खगैः फलम् । बालैरनुपरिक्रान्तं स्त्रीभिराचरितं च यत् ॥ ४५ ॥ प्रसारितं च यत्पण्यं ये दोषाः स्त्रीमुखेषु च । मशकैर्मक्षिकाभिश्च निलीनैनॊपहन्यते ॥ ४६॥ क्षितिस्थाश्चैव या आपो गवां तृप्तिकराश्च याः । परिसंख्याय तान्सर्वान्शुचीनाह प्रजापतिरिति ॥ ४७ ॥ लेपगन्धापकर्षणे शौचममेध्यलिप्तस्याद्भिर्मदा च ॥ ४८ ॥ तैजसमृन्मयदारवतान्तवानां भस्मपरिमार्जनप्रदाहनतक्षणधा- वनानि ॥४९॥ तैजसवदुपलमणीनाम् ॥५०॥ मणिवच्छङ्कयुक्तीनाम् ॥५१॥ दारुवदस्थाम् ॥ १२ ॥ रज्जुविदलचर्मणाञ्चैलवच्छौचम् ॥ ५३॥ गोवालैः फलमयानाम् ॥ ५४ ।। गौरसर्षपकल्केन क्षौमजानाम् ॥ ५५ ॥ भूमेस्तु संमार्जनोपलेपनोल्लेखनप्रोक्षणोपकरणैर्यथास्थानं दोष- विशेषालायत्यमुपैति ॥५६॥ अथाप्युदाहरन्ति । खननाइहनादर्षागोभिराक्रमणादपि । चतुर्भिः शुध्यते भूमिः पञ्चमाञ्चोपलेपनात् ॥ २७॥ 43. प्र II. प्रचरन्व्यवहार्येष. F. 44. स्यात्तदद्भिः B. E. 46: निलीनं F. निलन्त. E. H. 49. खतां नवानां H. प्रवाहतक्ष B. P. प्रदाहलक्ष. H. 51. शुलीनां, H. 56. भूमि तु. F. H. 57. वर्षात् F. H. गोमिभिराक म. - . .

·- रजसा शुध्यते नारी नदी वेगेन शुध्यते । भस्मना शुध्यते कांस्यं पुनःपाकेन मृन्मयम् ।। ५८॥ मद्यैर्मूत्रैः पुरीषैर्वा श्लेष्मपूयाश्रुशोणितैः। संस्पृष्टं नैव गुध्येत पुनःपाकेन मृन्मयम् ॥ ५९॥ अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति । विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन गुध्यतीति ॥ ६०॥ अद्भिरेव काञ्चनं पूयते ॥ ६१॥ तथा रजतम् ॥ ६२॥ ताम्रमम्लेन शुध्यति ॥ ६३॥ अङ्गुलिकनिष्ठिकामूले दैव तीर्थम् ॥ ६॥ अडुल्यमृषीणाम् ॥ ६॥ अङ्गुल्यप्रेषु मानुषम् ॥ ६६ ॥ पाणिमध्य आग्नेयम् ।। ६७॥ प्रदेशिन्यङ्गुष्ठयोरन्तरा पित्र्यम् ॥ ६८॥ रोचत इति सायं प्रातरशनान्यभिपूजयेत् ॥ ६९॥ स्वदितमिति पिव्ये।। ७० ॥ संपञ्चमिव्याभ्युदयिकवाभ्युदयिकेष्वेति ॥ ७ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्ले तृतीयोध्यायः॥ ३ ॥ -- 18. 'काय साबमलेन शुध्याति. F. 59. पुरीपैच B. H. 68. मादेशिनि' B. H, 69.मातरमीन्यमि'.F. 70.विश्वेषु. F.

·प्रकृतिविशिष्टं चातुर्वण्य संस्कारविशेषाञ्च ॥ १॥ ब्राह्मणोस्य मुखमासीद्वाहू राजन्यः कृतः। ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत । इत्यपि निगमो भवति ॥२॥ गायच्या ब्राह्मणमसृजत त्रिष्टुभा राजन्यं जगत्या वैश्य न केनचिच्छन्दसा शूद्रमित्यसंस्कार्यो विज्ञायते ॥ ३ ॥ सर्वेषां सत्यमक्रोधो दानमहिंसा प्रजननं च ॥४॥ पितृदेवतातिथिपूजायामप्येव पशुं हिंस्यादिति मानवम् ॥५॥ मधुपर्के च यज्ञे च पितृदेवतकर्मणि । अत्रैव च पशु हिंस्यान्नान्यथेत्यब्रवीन्मनुः ॥६॥ नाकृत्वा प्राणिनां हिंसां मांसमुत्पद्यते क्वचित् । न च प्राणिवधः स्वर्ग्यस्तस्माद्यागे वधोवधः॥७॥ अथापि ब्राह्मणाय वा राजन्याय वाभ्यागताय महोक्षाणं वा महाजं वा पचेदेवमस्मा आतिथ्यं कुर्वन्तीति ।। ८॥ उदकक्रियाशौचं च द्विवर्षं प्रभृति ॥९॥ आ दन्तजननादित्येके ॥ १०॥ शरीरमग्निना संयोज्यानवेक्षमाणा अपोभ्यवयन्ति ॥ ११॥ सव्येतराभ्यां पाणिभ्यामुदकक्रियां कुर्वीरन्नयुग्मास्तु दक्षिणामु. खाः॥ १२॥ पितॄणां वा एषा दिग्यां दक्षिणा ॥१३॥ गृहान्द्रजित्वा प्रस्तरे व्यहमनश्नन्त आसीरन् ॥ १४॥ IV. 3. असंज्ञारो H.4.प्रजनं च. F.H.. 5. देवाति° H. 8. यवेदे H. "भादित्यं. 1. 9. द्विवर्षात्प्रभृवि. F. 11. अपो नयन्ति F.अनपेक्ष्यमाणा: E. H. 12. सम्योत्तराभ्यां B. F. H. कुर्वन्स्ययुग्मा इक्षि° F. कुरिनयुग्मा दक्षिणा मुख्यः ।, 14. प्रस्तारे E.H.

·'. १६ अशक्ती क्रीतोत्पन्नेन वर्तेरन्।॥ १५ ॥ दशाह शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते ॥ १६ ॥ सपिण्डत्वं सासपुरुषं विज्ञायते ॥ १७॥ प्रत्तानां च स्त्रीणां त्रिपुरुषं विज्ञायते ॥ १८ ॥ प्रत्तानामितरे कुर्वीरस्ताश्च तेषाम् ॥ १९॥... जननेप्येवमेव स्यान्निपुणां शुद्धिमिच्छताम् ॥२०॥ मातापित्रोः॥२१॥ तन्निमित्तवान्मातुरित्येके ॥ २२॥ अथाप्युदाहरन्ति । नाशौचं सूतके पुंसः संसर्ग चेन्न गच्छति | रजस्तत्राशुचि ज्ञेयं तच्च पुंसि न विद्यत इति ॥२३॥ तवेदन्तः पुनरापतेच्छेषेण शुध्येरन् ॥ २४ ॥ रात्रिशेषे द्वाभ्याम् ॥२५॥ भभाते तिसृभिः ॥२६॥ बाह्मणो दशरात्रेण ॥२७॥ पञ्चदशरावण राजन्यः॥ २८ ॥ विंशतिरात्रेण वैश्यः ।। २९ ॥ शूद्रो मासेन शुध्यति ॥ ३०॥ अथाप्युदाहरन्ति । आशौचे यस्तु शूद्रस्य सूतके वापि भुक्तवान् । स गच्छत्ररक पोरं तिर्यग्योन्यां च जायते ।। ३१ ॥ 17. पिण्डा समपुरुष. F.H. 18. अपनानां B. II. 19. B.ed. omits साचतेषां which Sutra all my MSS. have, 20. जननेप्येवमेव निपुणां P. 29. संसमें नैव F. अधुभिर्भवति स पुसि न H. Bh. 28. भूमिप: F. 31. मायत पति H.

·अनिर्दशाहे परशवे नियोगाद्भुक्तवान्द्विजः । कृमिभूत्वा स देहान्ते तां विष्ठां समुपाश्नुत इति ॥ ३२ ॥ द्वादशमासान्द्वादशार्धमासान्वानश्नन्संहिताध्ययनमधीयानः पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ ३३ ॥ उनद्विवर्षे प्रेते गर्भपतने वा सपिण्डानां त्रिरात्रमाशौचम्।।३४॥ सद्यः शौचमिति गौतमः ।। ३५ ।। देशान्तरस्थे प्रेत ऊर्ध्वं दशाहाच्छुत्वैकरात्रमाशौचम् ॥ ३६ ॥ आहिताग्निश्चेत्प्रवसन्नियेत पुनः संस्कारं कृत्वा शववच्छौ- चमिति गौतमः ॥ ३७॥ यूपचितिश्मशानरजस्वलासूतिकाशुचींश्च स्पृष्ट्वा सशिरस्को- भ्युपेयादप इत्यप इति ॥ ३८॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे चतुर्योध्यायः ।। ४ ॥ अस्वतन्त्रा स्त्री पुरुषप्रधाना ॥१॥ अनग्निकानुदक्या वामृतमिति विज्ञायते ॥ २॥ अथाप्युदाहरन्ति । पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रश्च स्थविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमहतीति ॥ ३ ॥ तस्या भर्तुरभिचार उक्तं पायश्चित्तं रहस्येषु ॥ ४ ॥ मासि मासि रजी ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति ।। ५ ॥ त्रिरात्र रजस्वलाशुचिर्भवति ॥ ६॥ 32. अन्तर्दशाहे परशवे नियोगाद्यस्तु भुक्तवान् F.. तां विष्ठामुपजीवति. F. 38. पूर्व instead of यूप B. Ban, ed. सुतका H. अशुचीनुपस्पृश्य सशिरा अभ्युपेवादप: F. V. 2. अभृतं F. H. अनृतं F. अभृतिं Bh. 8. अत्र F. अथाभ्युदा H. पुषाब F. I. 4. मातु: F. नर्तुरवीवारा Bh. E. H. " 3 ·१८ सा नाङ्यान्नाभ्यध्यान्नाप्सु लायादधः शयीत न दिवा स्व- प्यान्नाग्निं स्पृशेन्न रज्जु सृजेन दन्तान्धावयेत्र मांसमधीयान्न ग्रहारिन्नीक्षेत न हसेन किंचिदाचरेन धावेदखर्वेण पात्रेण पिबे- दञ्जलिना वा पिबेल्लोहितायसेन वा ॥७॥ विज्ञायते हि । इन्द्रस्त्रिशीर्षाणं वाष्ट्रं हत्वा पाप्मगृहीतो मह- तमाधर्मसंबद्धोहमित्येवमात्मानममन्यत | तं सर्वाणि भूतान्य- भ्यक्तोशन्भ्रूणहन्भ्रूणहन्निति । स स्त्रिय उपाधावदस्यै मे भ्रूणह- त्यायै तृतीयं भागं प्रतिगृह्णीतेति। ता अब्रुवन्किं नो भूयादिति । सोब्रवीद्वरं वृणीध्वमिति । ता अब्रुवन्नृतौ प्रजां विन्दामह इति काममा विजनितोः संभवामेति । तथेति ताः प्रतिजगृहुः सैषा भ्रूणहत्या मासि मास्याविर्भवति । तस्माद्रजस्वलाया अन्नं ना- श्रीयाणहत्याया एवैषा रूपं प्रतिमुच्यास्ते ॥ ८॥ तदाहुः। अञ्जनाभ्यञ्जनमेवास्या न प्रतिग्राह्यं तद्धि स्त्रिया अ- त्रमिति । तस्मात्तस्यै च तत्र च बीभत्सन्ते मेयमुपागादिति।।९॥ उदक्यास्त्वासते येषां ये च केचिदनग्नयः । कुलं चाश्रोत्रियं येषां सर्वे ते गूधर्मिण इति ॥ सर्वे ते गूद्रर्मिण इति ॥ १०॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे पञ्चमोध्यायः ॥ ५ ॥ -- 7. जगन्नाभ्यन्यान्तासु खायावधः Bh. E. H. गृहानिरीक्षेत Ban, ed. निरीक्षे- F. H. मृन्मयपाबेण marginal glona in B. दक्षिणपाणिना instead of अक्ष- लिना marginal gloss in B. 8. ब्रह्महत्यायै F. भ्रूणहत्यायं Bh. E. H. भागं wanted B. H. गृहीतेति E. नोभूदिति F. H. विजनतोः संभवामीति F. E. प्रति गृहस्वतीय भ्रूणहत्यायाः सैषा F. मासि मासि कतुर्वा भवति B. Ban, ed. 9. मस्मानस्मैच B. Ban. ed. Bh. E. F. H. तब न F. B. मधमुपागात् hB. F.H. मेध उपागास् सेयमुपागात् B, Ban, ed.

·१९ आचारः परमो धर्मः सर्वेषामिति निश्चयः । हीनाचारपरीतात्मा प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ १ ॥ नैनं तपांसि न ब्रह्म नाग्निहोत्रं न दक्षिणाः । हीनाचारमिती भ्रष्टं तारयन्ति कथंचन ॥२॥ आचारहीनं न पुनन्ति वेदा यद्यप्यधीताः सह षड्भिरङ्गैः। छन्दांस्येनं मृत्युकाले त्यजन्ति नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाः ॥ ३ ॥ आचारहीनस्य तु ब्राह्मणस्य वेदाः षडङ्गास्त्वखिलाः सयज्ञाः । कां प्रीतिमुत्पादयितुं समर्था अन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः॥४॥ नैनं छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति मायाविनं मायया वर्तमानम् । देप्यक्षरे सम्यगधीयमाने पुनाति तद्ब्रह्म यथा इषेब्दाः॥६॥ दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोल्पायुरेव च ॥ ६ ॥ आचारात्फलते धर्म आचारात्फलते धनम् । आचाराच्छ्यिमामोति आचारो हन्त्यलक्षणम् ।। ७ ।। सर्वलक्षणहीनोपि यः सदाचारवान्नरः । श्रद्दधानोनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ ८॥ VI. 1. प्रथमी धर्म: E. F. अनाचार F. हीनाचारः परीतास्मा B. Ban, ed. Bh. E. 8. जातवृक्षाः B. 4. षडङ्गाः सखिला: B. Ban, ed. H. उन्मादयितुं म.: 8, अपि समुदाचारवानरः F. H. 7 -- ·२० आहारनिर्हारविहारयोगाः सुसंवृता धर्मविदा तु कार्याः । वाग्बुद्धिकार्याणि तपस्तथैव धनायुषी गुप्ततमे तु कार्ये॥९॥ उभे मूत्रपुरी च दिवा कुर्यादुदङ्मुखः । रात्रौ तु दक्षिणा कुर्यादेवं ह्यायुर्न रिष्यति ॥ १० ॥ प्रत्यग्निं प्रतिसूर्यं च प्रति गां प्रति ब्राह्मणम् । प्रति सोमोदकं सन्ध्यां प्रज्ञा नश्यति मेहतः ॥ ११ ॥ न नद्यां मेहनं कुर्यान्न पथि न च भस्मनि । न गोमये न कृष्टे नोप्ले न शावलोपजीव्यच्छायासु ॥ १२ ॥ छायायामन्धकार वा रात्रावहनि वा द्विजः । यथासुखमुखः कुर्यात्प्राणबाधाभयेषु च ॥ १३ ॥ उद्धृताभिरद्भिः कार्यं कुर्यात् ॥ १४ ॥ स्नानमनुद्धृताभिरपि ॥ १५ ॥ आहरेन्मृत्तिकां विप्रः कूलात्ससिकता तु या॥ १६ ॥ अन्तर्जले देवगृहे वल्मीके सूषकस्थले । कृतशौचावशिष्टा वा न ग्राह्याः पञ्च मृत्तिकाः ।। १७ ॥ एका लिङ्गे करे तिस उभयोर्मुद्वयं स्मृतम् । पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः ।। १८ ।। एतच्छौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् । त्रिगुणं वानप्रस्थानां यतीनां तच्चतुर्गुणमिति ॥ १९ ॥ Hai । 9. डिवीर्याणि F. H. 10. तु दिवा B. H.न रिष्यवे F. महिष्याति B. Ban. ed. 11.प्रति च विज F. 12. नवाकृष्टे नोवेन शालोपजीव्यच्छामासु Bh. E. F. 17. instead of a F.H. 18. उभाभ्यां हेतु मृत्तिके F. 19. तु चतुर्गुणं B. Ben, bod. H.

·२१ अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्तं वानप्रस्थस्य षोडश । द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्यापरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥ २० ।। आहिताग्निरनवांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः । अनन्त एव सिध्यन्ति नैषां सिद्धिरनभताम् ॥ २१ ॥ व्रतेषु नियमेषु चेज्याध्ययनधर्मेषु ॥ २२ ।। योगस्तपो दमो दानं सत्यं शौचं श्रुतं .घृणा । विद्या विज्ञानमास्तिक्यमेतद्राह्मणलक्षणम् ।। २३ ।। दीर्घवैरमसूया चासत्यं ब्राह्मणदूषणम् । शुन्यं निर्दयत्वं च जानीयाच्छूद्रलक्षणम् ॥ २४ ॥ ये शान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णाः जितेन्द्रियाः प्राणिवधानिवृत्ताः। प्रतिग्रहे सङ्कुचिताग्रहस्ता- स्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥२५॥ किंचिद्वेदमयं पात्रं किंचित्पात्रं तपोमयम् । पात्राणामपि तत्पात्रं शूद्रान्नं यस्य नोदरे ।। २६ ॥ शूद्रान्नेनोदरस्थेन यदि कश्चिन्मृतो द्विजः । स भवेच्छूकरो ग्राम्यस्तस्य वा जायते कुले ॥ २७ ॥ शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गो ह्यधीयानोपि नित्यशः । जुन्वापि जपन्वापि गतिमूां न विन्दति ॥ २८ ।। शूद्रान्नेन तु भुक्तेन मैथुनं योधिगच्छति । यस्यान्नं तस्य ते पुत्रा न च स्वर्गारही भवेत् ॥ २९॥ 20. द्वाविंशत् H. 21. अनबहान् म. 23. दया instead of दम: F. H. After this Satra F. only rends: नास्तिक पिशुनश्चैव कृतम्रो दीर्घरोषकः चत्वारः कर्मचाण्डाला जन्मतश्चापि पञ्चमः ॥ 25. येषां च सन्ताः श्रुत°F.H, गृहस्था- स्ते F. H. 27. चय: instead of यदि F. कश्चिन्त्रियते F. 28. यजन्वापि F. सहवासा जपन्वापि H. मैं- ·२२ स्वाध्यायोत्थं योनिमन्तं प्रशान्तं वैतानस्थं पापभीरं बहुज्ञम् । स्त्रीषु क्षान्तं धार्मिकं गोशरण्यं व्रतैः क्लान्तं तादृशं पात्रमाहुः ॥ ३० ॥ आमपात्रे यथा न्यस्तं क्षीरं दधि घृतं मधु । विनश्येत्पात्रदौर्बल्यान्न च पात्रं रसाश्च ते ॥ ३१ ॥ एवं गा वा हिरण्यं वा वस्त्रमश्वं महीं तिलान् । अविद्वान्प्रतिगृहानो भस्मीभवति काष्ठवत् ॥ ३२ ॥ नाङ्गनखवादनं कुर्यात् ॥ ३३ ॥ नखैश्च भोजनादौ ॥ ३४ ॥ न चापोचलिना पिबेत् ॥ ३५ ॥ न पादेन पाणिना वा जलमभिहन्यात् ।। ३६ ॥ न जलेन जलम् ॥ ३७॥ नेष्टकाभिः फलं शातयीत ॥ ३८ ॥ फलम् ॥ ३९॥ न कल्को न कुहको भवेत् ॥ ४० ॥ न म्लेच्छभाषां शिक्षेत ॥ ४१॥ अथाप्युदाहरन्ति । न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो भवेत् । न च वागणचपल इति शिष्टस्य गोचरः॥ ४२ ॥ न फलेन 1 । 30. स्वाभ्यावार्य Bh. E. H. कान्तं instead of क्षान्तं F. H. 31, दौर्ब- ल्यासच F.सब पावं Bh. नश्यसेत्पाबदोबल्याक्षतपानं E. H. 32. एवं गावो B. Ban. ed. H. पारुवत् instead of काष्ठषत् F. 33. नाङ्गानां छेदनं F. नाजाखवारन Bh. 38. फलानि B. Ban. ed. H. फलानि पातयेत् F. .

·२३ पारंपर्यगतो येषां वेदः सपरिबृंहणः । ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः॥ ४३ ॥ यं न सन्तं न वासन्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् । न सुवृत्तं न दुर्वृत्तं वेद कश्चित्स ब्राह्मणः ॥ स ब्राह्मण इति ॥ ४४ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे षष्ठोध्यायः॥ ६ ॥ चत्वार आश्रमाः॥१॥ ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थपरिव्राजकाः ॥२॥ तेषां वेदमधीत्य वेदौ वेदान्वाविशीर्णब्रह्मचर्यो यमिच्छेत्तमा- वसेत् ॥ ३ ॥ ब्रह्मचर्याचार्य परिचरेदा शरीरविमोक्षणात् ॥ ४॥ आचार्य च प्रेतेग्निं परिचरेत् ॥ ५॥ विज्ञायते ह्यग्निराचार्यस्तवेति ॥ ६ ॥ सन्यतवाक् ॥ ७॥ चतुर्थषष्ठाष्टमकालभोजी ॥ ८॥ भैक्षमाचरेत् ॥ ९॥ गुर्वधीनः ॥ १०॥ जटिलः शिखाजटो वा ॥ ११ ॥ गुरुं गच्छन्तमनुगच्छन्नासीनं चेत्तिष्ठन्शयानं चेदासीन उपा- सीत ॥ १२॥ आहूताध्यायी ॥ १३॥ सर्व लब्धं निवेद्य तदनुज्ञया भुजीत ॥ १४ ॥ 43. प्रत्यदहेतवः B. VII, 5. मृत Bh. E. 6. हि तवाग्निराचार्य इति F. 8. भोक्षं . 12. अनुगछेदासीनं B. F. H.

·२४ खट्वाशयनदन्तधावनप्रक्षालनाञ्जनाभ्यञ्जनोपानच्छत्रवर्जी ॥ १५॥ तिष्ठदहनि रात्रावासीत ॥ १६ ॥ त्रिरह्नोभ्युपेयादप इत्यप इति ॥ १७॥ इति वासिष्टधर्मशास्त्रे सप्तमोध्यायः॥ ७॥ - . गृहस्थो विनीतक्रोधहर्षो गुरुणानुज्ञातः स्नात्वासमानार्षे- यामस्पृष्टमैथुनामवरवयसीं सदृशी भार्यां विन्देत ॥ १॥ पञ्चमी मातृवन्धुभ्यः सप्तमी पितृबन्धुभ्यः॥२॥ वैवाह्यमग्निमिन्धीत ॥ ३ ॥ सायमागतमतिथिं नापरुन्थ्यात् ॥ ४ ॥ नास्यानश्नन्गृहे वसेत् ॥ ५॥ यस्य नानाति वासार्थी ब्राह्मणो गृहमागतः । सुकृतं तस्य यत्किंचित्सर्वमादाय गच्छति ॥ ६॥ एकरावं तु निवसन्नतिथिर्बाह्मणः स्मृतः । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ ७ ॥ नैकग्रामीण अतिथिर्विमः साङ्गतिकस्तथा । काले प्राप्ते अकाले वा नास्यानश्नन्गृहे वसेत् ॥ ८ ॥ श्रद्धाशीलोस्पृहयालुरलमग्न्याधेयाय नानाहिताग्निः स्यात्।।९॥ अलं, च सोमाय नासोमयाजी ॥ १०॥ युक्तः स्वाध्याये यज्ञे प्रजनने च ॥ ११ ॥ गृहेष्वभ्यागतं प्रत्युत्थानासनवाक्सूनृतानसूयाभिर्महयेत्||१२|| VIII.S.न्धीन्वत Bh. E. H.4. अवरुन्ध्यात् F.6. गच्छतीति Bh. E. H. 8. नैकमामीणमवियिं विषं सागतिकं क्या F. H. माने जले वा E, 10. सोमपानात्सोमबाजी F. 12. प्रखुत्थानाचमधवनवा F. R. .

·२५ यथाशक्ति चान्नेन सर्वाणि भूतानि ॥ १३ ॥ गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः । चतुर्णामाश्रमाणां तु गृहस्थश्च विशिष्यते ॥ १४ ॥ यथा नदी नदाः सर्वे समुद्रे यान्ति संस्थितिम् । एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥ १५ ॥ यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । एवं गृहस्थमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति भिक्षुकाः ॥ १६ ॥ नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती नित्यस्वाध्यायी पतितानवर्जी। ऋतौ च गच्छन्विधिवच्च जुह्वन् न ब्राह्मणथ्यवते ब्रह्मलोकात् ॥ ब्रह्मलोकादिति ॥ १७ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रेष्टमोध्यायः ॥ ८॥ वानप्रस्थो जटिलश्चीराजिनवासी ॥१॥ ग्रामं च न प्रविशेत् ॥ २॥ न फालकृष्टमधितिष्ठेत् ॥३॥ अकृष्टं मूलफलं सञ्चिन्वीत ॥ ४॥ ऊर्ध्वरेताः ॥ ५॥ क्षामाशयः॥६॥ मूलफलभैक्षणाश्रमागतमतिथिमभ्यर्चयेत् ॥ ७ ॥ 13. सर्वभूतानि B. H. 14. च instead of तु F. H. गृहस्थस्तु F. H. IX. 1. धानप्रस्थः प्रव्राजेनो जटिम. 3. अभितिष्ठेत् 1. 6. क्षमाशय: B.H. पभमेण H.

·.. दद्यादेव न प्रतिगृह्णीयात् ॥ ८॥ त्रिषवणमुदकोपस्पर्शी ॥९॥ श्रामणकेनाग्निमाधायाहिताग्निः स्यात् ॥ १०॥ वृक्षमूलनिकेतन ऊर्ध्वं षड्भ्यो मासेभ्योनग्निरनिकेतः॥ ११ ॥ दद्यादेवपितृमनुष्येभ्यः स गच्छेत्स्वर्गमानन्त्यमित्यानन्त्यम्॥१२॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे नवमोध्यायः ॥ ९॥ परिव्राजकः सर्वभूताभयदक्षिणां दत्त्वा प्रतिष्ठेत ॥ १॥ अथाप्युदाहरन्ति । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा चरति यो मुनिः। तस्यापि सर्वभूतेभ्यो न भयं जातु विद्यते ॥२॥ अभयं सर्वभूतेभ्योदत्त्वा यस्तु निवर्त्तते । हन्ति जातानजातांश्च द्रव्याणि प्रतिगृह्य च ॥ ३॥ सन्यसेत्सर्वकर्माणि वेदमेकं न सन्यसेत् । वेदसन्यसनाच्छूद्रस्तस्माद्वेदं न सन्यसेत् ॥ ४ ॥ एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामाः परं तपः । उपवासात्परं भैक्षं दया दानाद्विशिष्यत इति ॥ ५॥ मुण्डोममोपरिग्रहः ॥६॥ सप्लागाराण्यसङ्कल्पितानि चरेद्भिक्षाम् ॥ ७ ॥ विधूमे सन्नमुसले ॥ ८॥ एकशाटीपरिहितः॥९॥ 8. द्रव्यारेच ते प्रति H. 9. उदकमातृशेन F. 10. श्रावणकेन B. Ban. el. F. H. भावर्षकेण E. Bh. 11. वृक्षमूलिक: B. F. H. X. I. पक्षिणां 1. 4. सन्त्यजेत् instead of सन्यसेत् B. Ban. ed. H. 3. यामः P. II. मन: instead of RRE.6. अमयों 1. 2. भैलो F. H. समगौराणि H. 9. परितः .: .

·। अजिनेन वा गोपलूनैस्तृणैरवस्तृतशरीरः ॥ १० ॥ स्थण्डिलशायी ॥ ११ ॥ अनित्यां वसतिं वसेत् ॥ १२ ॥ प्रामान्ते देवगृहे शून्यागारे वा वृक्षमूले वा ॥ १३ ॥ मनसा ज्ञानमधीयानः || १४ ।। अरण्यनित्यः ॥ १५ ॥ न ग्राम्यपशूनां सन्दर्शने विचरेत् ॥ १६ ॥ अरण्यनित्यस्य जितेन्द्रियस्य सर्वेन्द्रियप्रीतिनिवर्तकस्य । अध्यात्मचिन्तागतमानसस्य ध्रुवा ह्यनावृत्तिरुपक्षकस्येति ॥ १७ ॥ अव्यक्तलिङ्गोव्यक्ताचारः ॥ १८ ॥ अनुन्मत्त उन्मत्तवेषः ।। १९॥ अथाप्युदाहरन्ति । न शब्दशास्त्राभिरतस्य मोक्षी न चापि लोकग्रहणे रतस्य । न भोजनाच्छादनतत्परस्य न चापि रम्यावसथप्रियस्य ॥ २०॥ न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया । नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कहिचित् ॥ २१ ॥ अलाभे न विषादी स्याल्ला नैव च हर्षयेत् । प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रासङ्गाद्विवर्जितः ॥ २२ ॥ 10. गोत्रलूनः Bh. E. H. 17. अथाप्युदाहरन्ति B. F, H. बुधः instead of सुवाः E. 19. अनुन्मत्तवेण: H. 22. विनिर्गत: B. F. . .

·२८ न कुट्यां नोदके सङ्गो न चैले न त्रिपुष्करे । नागारे नासने नान्ने यस्य वै मोक्षवित्तु स इति ॥ २३ ॥ ब्राह्मणकुले यावल्लभेत तद्भुञ्जीत सायं प्रातर्मधुमांसवर्जम् ॥ २४॥ न च तृप्येत् ॥ २५ ॥ ग्रामे वा वसेत् ॥ २६ ॥ अजिह्मोशवोशरणोवसङ्कुतुकः ॥ २७ ॥ न चेन्द्रियसंसर्ग कुर्वीत केनचित् ॥ २८॥ उपेक्षकः सर्वभूतानां हिंसानुग्रहपरिहारेण ॥ २९ ॥ पैशुन्यमत्सराभिमानाहङ्काराश्रद्धानार्जवात्मस्तवपरगर्दादम्भलो- भमोहक्रोधासूयाविवर्जनं सर्वाश्रमाणां धर्म इष्टः ॥ ३० ॥ यज्ञोपवीत्युदकमण्डलुहस्तः शुचिाह्मणो वृषलान्नवी न हीयते ब्रह्मलोकाद्ब्रह्मलोकादिति ॥ ३१ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे दशमोध्यायः ॥ १० ॥ षडर्घार्हा भवन्ति ॥ १॥ ऋविग्विवाह्यराजापितृव्यस्नातकमातुलाश्च ।। २॥ वैश्वदेवस्य सिद्धस्य सायं प्रातर्गृह्यागौ जुहुयात् ।। ३ ।। गृहदेवताभ्यो बलिं हरेत् ॥ ४ ॥ श्रोत्रियायाग्रभागं दत्त्वा ब्रह्मचारिणे वानन्तरं पितृभ्यो दद्यात् ॥ ५॥ ततोतिथि भोजयेच्छ्रेयांस श्रेयांसमानुपूर्येण ।। ६ ।। 23. कुड. F. H. 24. After this shtra F. only reads: यतीम्साधून्या गृहस्थः हृष्येत् । 27. भशठ: instead of भवः P. H. अवसङ्कसुकः B. Ban. ed. E. 30. स्तवं instead of असूया H. XI. 1. पराः Bh. E.H.2 "वैवाया H. 5. श्रोधियायाने स्वा .

·२९ स्वगृह्याणां कुमारीबालवृद्धतरुणप्रजाताः ॥ ७ ॥ ततो परान्गृह्यान् ॥ ८ ॥ श्वचाण्डालपतितवायसेभ्यो भूमौ निर्वपेत् ।।९।। शूद्रायोच्छिष्टमनुच्छिष्टं वा दद्यात् ॥ १० ॥ शेषं दम्पती भुञ्जीयाताम् ॥ ११ ॥ सर्वोपयोगेन पुनःपाको यदि निरुप्ते वैश्वदेवेतिथिरागच्छेद्वि- शेषणास्मा अन्नं कारयेत् ।। १२ ॥ विज्ञायते हि । वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिाह्मगो गृहं तस्मादप आनयन्त्यन्नं वर्षाभ्यस्तां हि शान्तिं जना विदुरिति ॥ १३ ॥ तं भोजयित्वोपासीत ॥ १४ ॥ आ सीमान्तमनुव्रजेदनुज्ञानाद्वा ॥ १५ ॥ अपरपक्ष उर्ध्वं चतुर्थ्याः पितृभ्यो दद्यात् ।। १६ ।। पूर्वेद्युाह्मणान्सन्निपात्य यतीन्गृहस्थान्साधून्वापरिणतवयसो विकर्मस्थाश्रोत्रियानशिष्याननन्तेवासिनः ॥ १७ ॥ शिष्यानपि गुणवतो भोजयेत् ।। १८ ॥ नमशुक्लक्लीबान्धश्यावदन्तकुष्ठिकुनखिवर्जम् ।। १९ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । अथ चेन्मन्त्रविद्युक्तः शारीरैः पतिदूषणैः । अदुष्यं तं यमः प्राह पङ्गिपावन एव सः ॥ २० ॥ - 7. We follow Govindasvamin's reading on Baudhiyana II., 7, 13, 5, whilst B. Bh. E. F. H. read प्रदाता: Ban. ed, प्रदाता, Cule. ed. प्रभतीन्. See Bibler, Transl,50,356 12. पुन: पाके Ban. ed. निरुक्त Bh. E.H. विशेषेणास्मा B. L. 15. सीमान्तादन H. 19. विनम्र B. F. H. विलम marginal gloss in B. शुक्लविगृधिश्याव H.

·३० । . श्रा नोद्वासनीयानि उच्छिष्टान्या दिनक्षयात् । ध्योतन्ते हि सुधाधारास्ताः पिबन्त्यकृतोदकाः ॥ २१ ॥ उच्छिष्टं न प्रमृज्यात्तु यावन्नास्तमितो रविः। क्षीरधारास्ततो यान्त्यक्षय्याः सञ्चरभागिनः॥ २२ ॥ पाक्संस्कारात्प्रमीतानां स्ववंश्यानामिति स्थितिः । भागधेयं मनुः प्राह उच्छिष्टोच्छेषणे उभे ॥ २३॥ उच्छेषणं भूमिगतं विकिरं लेपनोदकम् । अन्नं प्रेतेषु विसृजेदप्रजानामनायुषाम् ॥ २४ ॥ उभयोर्हस्तयोर्मुक्तं पितृभ्योन्नं निवेदितम् । तदन्तरं प्रतीक्षन्ते ह्यसुरा दुष्टचेतसः ॥ २५ ॥ तस्मादशून्यहस्तेन कुर्यादन्नमुपागतम् । भोजनं वा समालभ्य तिष्ठेतोच्छेषणे उभे ॥ २६ ॥ द्वौ देवे पितृकृत्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । भोजयेत्सुसमृद्धोपि न प्रसज्जेत विस्तरे ॥ २७ ॥ सकियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसंपदम् । पञ्चैतान्विस्तरी हन्ति तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ २८ ॥ अपि वा भोजयेदेकं ब्राह्मणं वेदपारगम् । श्रुतशीलोपसंपन्नं सर्वालक्षणवर्जितम् ।। २९ ।। योकं भोजयेच्छ्राद्धे दैवं तत्र कथं भवेत् । अन्नं पात्रे समुद्धृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य तु ।। ३० ॥ .. श. ज्योतन्ते वै. B. Ban. ed. श्योतन्ति हिनधारास्ताः F. 22. पङ्किभागिना F.23.संपवेशनामिति श्रुतिः Bh. E. F. H. लेपमोरक. B. Ban. ed. H. अनु- प्रेत B. Ban. ed, H. 25. उभयो शाखयो B. पायो: F. H. 26. कुर्यादर्भ मुप F.27. प्रसञ्चेत B, Ban. ed, F. H.

·. देवतायतने कृत्वा ततः श्राद्धं प्रवर्तयेत् । प्रास्येदग्नौ तदन्नं वा दद्यादा ब्रह्मचारिणे ॥ ३१ ॥ यावदुष्णं भवत्यन्नं यावदश्नन्ति वाग्यताः । तावद्धि पितरोभन्ति यावन्नोक्ता हविर्गुणाः ॥ ३२॥ हविर्गुणा न वक्तव्याः पितरो यावदतर्पिताः । पितृभिस्तर्पितैः पश्चाद्वक्तव्यं शोभनं हविः ॥ ३३॥ नियुक्तस्तु यतिः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् । यावन्ति पशुरोमाणि तावन्नरकमृच्छति ॥ ३४ ॥ त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वसम् ॥ ३५॥ दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करः । स कालः कुतपो ज्ञेयः पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ ३६ ॥ श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च मैथुनं योधिगच्छति । भवन्ति पितरस्तस्य तन्मांसं रेतसोभुजः ॥ ३७ ॥ यस्ततो जायते गर्भो दत्त्वा भुक्त्वा च पैतृकम् । न स विद्यां समामोति क्षीणायुश्चैव जायते ॥ ३८ ॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । उपासते सुतं जातं शकुन्ता इव पिप्पलम् ॥ ३९ ॥ मधुमासैश्च शाकैश्च पयसा पायसेन च । एष नो दास्यति श्राई वर्षासु च मघासु च ॥ ४० ॥ सन्तानवर्धनं पुत्रमुद्यतं पितृकर्मणि । देवब्राह्मणसंपन्नमभिनन्दन्ति पूर्वजाः ॥ ४१ ॥ 31. बदन तु. B.H. 83. अर्पिता: B.H. F. 38. नाम instead of ज्ञेयः Bh; 2. 1. 18. विद्यामवामोति F.A. 41. पुत्रं नुयन्तं B. Ban. ed. H. मुयन्तं F. पुत्रदपन्तः Bh. E. तृप्यन्त Cale. ed. .

·३२ । म . तन्वन्ति पितरस्तस्य सुकृष्टैरिव कर्षकाः । यद्यास्थो ददात्यनं पितरस्तेन पुत्रिण इति ॥ ४२ ॥ श्रावण्याग्रहायिण्योश्चान्वष्टक्यां च पितृभ्यो दद्यात् ।। ४३ ॥ द्रव्यदेशब्राह्मणसन्निधाने वाकालनियमः ॥ ४४ ॥ अवश्यं ब्राह्मणोनीनादधीत ॥ ४५ ॥ दर्शपूर्णमासाग्रयणेष्टिचातुर्मास्यपशुसोमैश्च यजेत ॥ ४६ ।। नैयमिकं ह्येतदृणसंस्तुतं च ॥ १७ ॥ विज्ञायते हि । त्रिभित्रणैर्ऋणवान्ब्राह्मणो जायत इति । यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यो ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्य इत्येष वानृणो यज्वा यः पुत्री ब्रह्मचर्यवानिति ।। ४८ ॥ गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयीत ॥ ४९ ।। गर्भादेकादशेषु राजन्यम् ॥ ५० ॥ गर्भाडादशेषु वैश्यम् ॥ ११ ॥ पालाशो वा दण्डो ब्राह्मणस्य ॥ ५२॥ नैय्यग्रोधः क्षत्रियस्य वा ॥ ५३ ।। औदुम्बरो वा वैश्यस्य ॥ ५४॥ केशसंमितो ब्राह्मणस्य ॥ ५५॥ ललाटसंमितः क्षत्रियस्य ॥५६॥ घ्राणसंमिती वैश्यस्य ॥ १७ ॥ मौजी रशना ब्राह्मणस्य ॥ ५८ ॥ धनुा क्षत्रियस्य ॥ ९॥ शणवान्तवी वैश्यस्य ॥ ६०॥ . 42 मन्दन्ति instead of सन्वन्ति E. H. 45. अवश्यं व B. H. 47. ऋर्ण संस्थतं Bh. F. म. संस्कृतं B. Ban ed. 48. येन instead of यज्ञेन म. 2. पालाशी बैल्यो वा F.H. 85-80 wanted in F. H. 57. प्राण' Aivaliyanagrihyas. I, 19, 18.

·३३ ३ कृष्णाजिनमुत्तरीयं ब्राह्मणस्य ।। ६१ ॥ रौरवं क्षत्रियस्य ।। ६२ ॥ गव्यं बस्ताजिनं वा वैश्यस्य ।। ६३ ।। शुक्लमहतं वासो ब्राह्मणस्य ॥ ६४ ॥ माजिष्ठं क्षत्रियस्य ॥६५॥ हारिद्रं कौशेयं वा वैश्यस्य ॥ ६६ ॥ सर्वेषां वा तान्तवमरक्तम् ।। ६७॥ भवत्पूर्वी ब्राह्मणो भिक्षा याचेत् ।। ६८।। भवन्मध्यां राजन्यः ॥ ६९ ॥ भवदन्त्यां वैश्यः॥ ७० ॥ आ षोडशाब्राह्मणस्य नातीतः कालः ॥ ७१॥ आ द्वाविंशात्क्षत्रियस्य ॥ ७२ ।। आ चतुर्विंशावैश्यस्य ॥ ७३ ॥ अत ऊर्ध्वं पतितसावित्रीका भवन्ति ॥ ७४ ।। नैतानुपनयेन्नाध्यापयेन्न याजयेन्नैभिर्विवाहयेयुः ॥ ७५ ।। पतितसावित्रीक उहालकव्रतं चरेत् ॥ ७६ ॥ द्वौ मासौ यावकेन वर्तयेन्मासं पयसार्धमासमामिक्षयाष्टरात्रं घृतेन षड्रावमयाचितेन त्रिरात्रमब्भक्षोहोरात्रमुपवसेत् ॥७७॥ अश्वमेधावभृथं गच्छेत् ॥ ७८ ॥ व्रात्यस्तोमेन वा यजेद्दा यजेदिति ॥ ७९ ॥ इति वासिष्टधर्मशास्त्र एकादशोध्यायः॥ ११ ॥ 83. वस्त्राजिनं F. H, 68. भिक्षयीत H. 77. त्रिरात्रमम्बुभ F. H. 5 ·अथातः स्नातकव्रतानि ॥१॥ स न कंचिद्याचेतान्यत्र राजान्तेवासिभ्यः॥२॥ क्षुधापरीतस्तु किंचिदेव याचेत कृतमकृतं वा क्षेत्रं गामजाविक- मन्ततो हिरण्यं धान्यमन्नं वा॥३॥ न तु स्नातकः क्षुधावसीदेदित्युपदेशः॥ ४॥ न मलिनवाससा सह संवसेत ॥५॥ न रजस्वलया ॥६॥ नायोग्यया ॥७॥ न कुलंकुलः स्यात् ॥ ८॥ वत्सतन्त्रीं विततां नातिक्रामेत् ॥९॥ नोद्यन्तमादित्यं पश्येन्नास्तं यन्तम् ।। १०॥ नाप्सु मूत्रपुरीषे कुर्यात् ।। ११ ।। म निष्ठीवेत् ॥ १२॥ परिवेष्टितशिरा भूमिमयज्ञियैस्तृणैरन्तर्धाय मूत्रपुरीषे कुर्यादु- दमुखश्चाहनि नक्तं दक्षिणामुखः सन्ध्यामासीनोत्तरम् ॥ १३ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । स्नातकानां तु नित्यं स्यादन्तर्वासस्तथोत्तरम् । यज्ञोपवीते द्वे यष्टिः सोदकश्च कमण्डलुः ॥ १४ ॥ अप्सु पाणौ च काष्ठे च कथितं पावके शुचिः । तस्मादुदकपाणिभ्यां परिमृज्याल्कमण्डलुम् ।। १५ ॥ पर्यग्निकरण ह्येतन्मनुराह प्रजापतिः ॥ १६ ॥ कस्वा चावश्यकर्माणि आचामेच्छौचवित्तम इति ॥ १७ ॥ XII. 6. Thus all MSS., but this sutra has to be read नारजस्वलया. 10. पश्येमादित्वं यन्तं H. 13.उत्तरा Bh. E. F. H. 17. चावेश्यकार्याणि Bh. E.F.H. "विशव इति B. Bh. E.F.H.

·प्राङखानानि भुञ्जीत ॥ १८ ॥ तूष्णीं साङ्गुष्ठं कृत्स्नग्रासं असेत ॥ १९ ॥ न च शब्दं कुर्यात् ॥ २० ॥ ऋतुकालगामी स्यात्पर्ववर्ज स्वदरिषु ॥ २१ ॥ अतिर्यगुपेयात् ।। २२ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । यस्तु पाणिगृहीताया आस्ये कुर्वीत मैथुनम् । भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासं रेतसीभुजः । या स्यादनित्यचारेण रतिः साधर्मसंश्रिता ॥ २३ ॥ अपि च काठके विज्ञायते । अपि नः श्वो विजनिष्यमाणाः पतिभिः सह शयीरन्निति स्त्रीणामिन्द्रदत्तो वर इति ॥ २४ ॥ न वृक्षमारोहेत् ।। २५ ॥ न कूपमवरोहित् ॥ २६ ॥ नाग्निं मुखेनोपधमेत् ॥ २७ ॥ नाग्निं ब्राह्मणे चान्तरेण व्यपेयात् ॥ २८ ॥ नाग्न्योः ॥ २९॥ न ब्राह्मणयोरनुज्ञाप्य वा ॥ ३० ।। भार्यया सह नाश्रीयादवीर्यवदपत्यं भवतीति वाजसनेयके विज्ञायते ॥ ३१॥ निन्द्रधनुर्नामा निर्दिशेत् ॥ ३२ ॥ मणिधनुरिति ब्रूयात् ।। ३३ ॥ 20. मुखशब्ई B. F. H. 21. स्वादारेवं स्त्रियमुपेयात् F. स्वतारेवं तीर्थमुपेयत् Bh. E.H. 24. अद्य श्वो वा विजनिष्यमानाभिः F.H. अपि च नभ्यो E. विनस्यो Bh. इन्द्रदत्तात् E. 25. तावन्न वृF. H. 28. च्यवेत म..

·पालाशमासनं पादुके दन्तधावनमिति वर्जयेत् ॥ ३४ ॥ नोत्सङ्गे भक्षयेत् ॥ ३५ ॥ नासन्द्यां मुजीत ॥ ३६ ।। वैणवं दण्डं धारयेत् ॥ ३७ ॥ रुक्मकुण्डले च ॥ ३८॥ न बहिर्माल्य धारयेदन्यत्र रुक्ममय्याः ॥ ३९ ॥ सभाः समवायाच नावजयेत ॥ ४० ॥ अथाप्युदाहरन्ति । अप्रामाण्यं च वेदानामार्षाणां चैव कुत्सनम् । अव्यवस्था च सर्वत्र एतन्नाशनमात्मन इति ॥ ४१ ।। नावृतो यज्ञं गच्छेद्यादि व्रजेत्प्रदक्षिणं पुनराव्रजेत् ॥ ४२ ॥ अधिवक्षसूर्यमध्वानं न प्रतिपद्येत ॥ ४३ ॥ नावं च सांशयिकी नाधिरोहेत ।। ४४ ॥ बाहुभ्यां न नदी तरेत् ॥ ४५ ॥ उत्थायापररात्रमधीव्य न पुनः प्रतिसंविशेत् ॥ ४६ ॥ प्राजापत्ये मुहूर्ते ब्राह्मणः काश्चिनियमाननुतिष्ठेदनुतिष्ठेदिति।४७ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे द्वादशोध्यायः ॥ १२ ॥ अथातः स्वाध्यायोपाकर्म श्रावण्यां पौर्णमास्यां प्रौष्टपद्यां वा ॥ १॥ अग्निमुपसमाधायाक्षतधाना जुहोति ॥२॥ 36. आसन्यां न भुञ्जीत Bh. E. H. 39. मालां B. F. II. 40. सभाः समवा- यांच वक्षीयन F.H. जवीयन Bh. सभासमवायान्नाव जयेत् B. सभासमेधाया- बावभवेत् E. 41. एवं नाशनं F. 45. wanted in Ban, ed. XIII. 2. उपसमाधाय कृतधानाः H.

·३ । . न देवेभ्य ऋषिभ्यश्छन्दोभ्यश्चेति ॥३॥ ब्राह्मणान्स्वस्तिवाच्य दधि प्राश्य ततोध्यायानुपाकुरिन् ॥४॥ अर्धपञ्चमासानर्धषष्ठान्वा ॥ ५ ॥ अत ऊर्ध्वं शुक्लपक्षेष्वधीयीत ॥ ६॥ कामं तु वेदाङ्गानि ॥ ७॥ तस्यानध्यायाः ॥८॥ सन्ध्यास्तनिते ॥ ९॥ सन्ध्यासु ॥ १०॥ अन्तः शवदिवाकीर्येषु नगरेषु ॥ ११ ॥ कामं गोमयपर्युषिते परिलिखिते वा ॥ १२ ॥ इमझानान्ते ॥ १३ ॥ शयानस्य ॥ १४ ॥ श्राद्धिकस्य ॥ १५ ॥ मानवं चात्र श्लोकमुदाहरन्ति । फलान्यापस्तिलान्भक्षान्यच्चान्यच्छ्राद्धिकं भवेत् । प्रतिगृह्याप्यनध्यायः पाण्यास्या ब्राह्मणाः स्मृता इति ।। १६ ।। धावतः पूतिगन्धप्रभृतावीरिणे ॥ १७ ॥ वृक्षारूढस्य ॥ १८ ॥ नावि सेनायां च ॥ १९ ॥ भुक्त्वा चाईयाणेः ॥ २०॥ वाणशब्दे ॥ २१ ॥ चतुर्दश्यामामावास्यायामष्टम्यामष्टकासु ।। २२ ॥ 4. अर्धपञ्चमान्मासान् B. H. 16. फलान्यप: B. F. H. यथान्यत् B. H. 17. गन्धिप्रभृतीरिणे B. H. गन्धप्रभृतात्रेण E.

·३८ प्रसारितपादोपस्थकृतोपाश्रितस्य च ॥ २३ ॥ गुरुसमीपे ॥ २४ ॥ मैथुनव्यपेतायाम् ॥ २५ ॥ वाससा मैथुनव्यपेतेनानिर्णिक्तेन ॥ २६ ॥ ग्रामान्ते ॥ २७॥ छर्दितस्य ॥ २८॥ मूत्रितस्योचारितस्य ।। २९ ॥ ऋग्यजुषां च सामशब्दे वा ॥ ३० ॥ अजीर्णे ॥३१॥ निति ॥ ३२ ॥ भूमिचलने ।। ३३ ॥ चन्द्रसूर्योपरागे ॥ ३४॥ दिनादपर्वतप्रपातेषूपलरुधिरपांसुवर्षेष्वाकालिकम् ॥ ३५ ॥ उल्काविद्युत्समासे त्रिरात्रम् ।। ३६ ।। उल्काविद्युत्सज्योतिषम् ॥ ३७ ।। अपर्तावाकालिकम् ॥ ३८ ॥ आचार्य प्रेते त्रिरात्रम् ॥ ३९॥ आचार्यपुत्रशिष्यभार्यास्वहोरात्रम् ॥ ४० ॥ ऋविश्वशुरपितृव्यमातुलाननवरवयसः प्रत्युत्थायाभिवदेत् ये चैव पादग्राह्यास्तेषां भार्या गुरोश्च ।। ४२ ॥ 34. उपरागेषु म. 35. दिग्नाद B. H. दिग्दाह Ban. ed. 35. पर्वता- नादाकम्पन B. Bh. E. H. 39. आचार्ये च B. F. H. 40. After this Sutra H. only reads : ऋत्विग्योनिसंबन्धेषु च गुरोः पादोपसंग्रहणं कार्यम् ॥ 41. 'वन्देत् Bh. E. H. . ..

·३९
मातापितरौ च ॥ ४३॥
यो विद्यादभिवदितुमहमयं भो इति ब्रूयात् ।। ४४ ।।
यश्च न विद्यात् ॥ ४५ ॥
प्रत्यभिवादमामन्लिते स्वरोन्त्यः प्लवते सन्ध्यक्षरमप्रगृह्यमाया-
भावं चापद्यते यथा भी भाविति ॥ ४६ ।।.
पतितः पिता परित्याज्यो माता तु पुत्रं न पतति ॥ ४७ ॥
अथाप्युदाहरन्ति ।
उपाध्यायादशाचार्या आचार्याणां शतं पिता ।
पितुर्दशशतं माता गौरवेणातिरिच्यते ।। ४८ ॥
भार्या पुत्राश्च शिष्याश्च संसृष्टाः पापकर्मभिः ।
परिभाष्य परित्याज्याः पतितो योन्यथा त्यजेत् ॥ ४९॥
ऋत्विगाचार्यावयाजकानध्यापकौ हेयावन्यत्र हानात्पतति
पतितेनोत्पन्नः पतितो भवतीत्याहुरन्यत्र स्त्रियाः ॥ ५१ ॥
सा हि परगामिनी ॥५२॥
तामरिक्थामुपेयात् ॥ ५३॥
गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिरिष्यते ।
गुरुवदुरुपुत्रस्य वर्तितव्यमिति श्रुतिः ॥ १४ ॥
शस्त्रं विषं सुरा चाप्रतिगृह्याणि ब्राह्मणस्य ॥ ५५ ॥
विद्यावित्तवयः संबन्धाः कर्म च मान्यम् ॥ ५६ ।।
पूर्वः पूर्वो गरीयान् ॥ ५७॥
स्थविरबालातुरभारिकस्त्रीचक्रीवतां पन्थाः समागमे परस्मै-
परस्मै देयः ॥५८॥
राजस्नातकयोः समागमे राज्ञा स्नातकाय देयः ॥ ५९॥

·सर्वेरेव वध्वा ऊह्यमानायै ॥ ६ ॥ .तृणभूम्यम्युदकवाक्सूनृतानसूयाः सतां गृहे नोच्छिद्यन्ते कदा च न कदा च नेति ॥ ६१ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे त्रयोदशीध्यायः ॥ १३॥ अथातो भोज्याभोज्यं च वर्णयिष्यामः ॥ १॥ चिकित्सकमृगयुपुंश्चलीदण्डिकस्तेनाभिशस्तषण्डपतितानामन्न- मभोज्यम् ॥२॥ कदर्यदीक्षितबद्धातुरसोमविक्रयितक्षरजकशौण्डिकसूचकवायूं- षिकचर्मावकृन्तानाम् ॥३॥ शूद्रस्य च ॥ ४॥ अस्त्रभृतश्च ॥५॥ उपपतेर्यश्चोपपतिं मन्यते ॥ ६॥ यश्च गृहान्दहेत् ॥ ७॥ यश्च वधार्हानोपहन्यात् ॥ ८॥ को भोक्ष्यत इति वाचाभिघुष्टम् ॥ ९ ॥ गणान्नं गणिकानं चेति ॥ १० ॥ अथाप्युदाहरन्ति । नामन्ति श्ववती देवा नामन्ति वृषलीपतेः । भाजितस्य नानन्ति यस्य चोपपतिर्गृह इति ॥ ११ ॥ XIV... instead of षण्ड' B. Ban. ed. 'खण्ड H .. बदाम- रसोम H. विक्रयितलक Bh. E. H. विक्रयितस्कररजक F: सूचिक B. Ban, ed. EF.H... मस्तपूलस्व म. 6. 'उपपत्ति F. यथोपरि B. Ban ed ·४१ एधोदकयवसकुशलाजाभ्युद्यतयानावसथशफराप्रियलग्ग- न्धमधुमासानीत्येतेषां प्रतिगृह्णीयात् ॥ १२ ॥ अयाप्युदाहरन्ति । गुर्वयं दारमुज्जिहीर्षन्नर्चिष्यन्देवतातिथीन् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान तु तृप्येत्स्वयं तत इति ॥ १३ ॥ न मृगयोरिषुचारिणः परिवय॑मन्नम् ॥ १४ ॥ विज्ञायते हि । अगस्त्यो वर्षसाहसिके सत्ले मृगयां चचार । तस्यासंस्तरसमयाः पुरोडाशा मृगपक्षिणां प्रशस्तानाम् ।। १५॥ अपि पत्र प्राजापत्याश्लोकानुदाहरन्ति । उद्यतामाहृतां भिक्षां पुरस्तादप्रचोदिताम् । भोज्यां प्रजापतिर्मेने अपि दुष्कृतकारिणः ।। १६ ।। श्रधानस्य भोक्तव्यं चोरस्यापि विशेषतः । न त्वेव बहुयाज्यस्य यश्चोपनयते बहून् ॥ १७ ॥ न तस्य पितरोभन्ति दश वर्षाणि पञ्च च । न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यवमन्यते ॥ १८ ॥ चिकित्सकस्य मृगयोः शल्यहर्तुस्तु पापिनः । पण्डस्य कुलटायाश्च उद्यतापि न गृह्यत इति ।। १९ ।। उच्छिष्टमगुरोरभोज्यम् ॥ २० ॥ स्वमुच्छिष्टमुच्छिष्टोपहतं च ॥ २१॥ यद्वसनकेशकीटोपहतं च ।। २२ ॥ कामं तु केशकीटानुद्धृत्याद्भिः मोक्ष्य भस्मनावकीर्य वाचा प्रशस्तमुपयुञ्जीत ॥ २३ ॥ ॥ 1. : 15. Ban, ed. F. H. connect विज्ञायते हि with the preceding Sutra. 19, पाशिनः Bh. E. पाशिक: H. खण्डस्य F. H. 23. भोक्ष्य F.B, 6 ·४२ अपि पत्र प्राजापत्याञ्लोकानुदाहरन्ति । त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् । अदृष्टमद्भिनिर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥ २४ ॥ देवद्रोण्यां विवाहेषु यज्ञेषु प्रकृतेषु च । काकैः श्वभिश्च संस्पृष्टमन्नं तन्न विसर्जयेत् ॥ २५ ॥ तस्मादन्नमपोद्धृत्य शेष संस्कारमर्हति । द्रवाणां प्लावनेनैव घनानां प्रोक्षणेन तु ॥ २६ ॥ मार्जारमुखसंस्पृष्टं शुचि एव हि तद्भवेत् ॥ २७॥ अन्नं पर्युषितं भावदुष्टं सकल्लेखं पुनः सिमाममांसं पक्कं च ॥२८॥ कामं तु दना घृतेन वाभिधारितमुपयुञ्जीत || २९ ।। अपि ह्यत्र प्राजापत्याञ्लोकानुदाहरन्ति । घृतं वा यदि वा तैलं विप्रो नाद्यान्नखध्युतम् । यमस्तदशुचि माह तुल्यं गोमांसभक्षणैः ॥ ३० ॥ हस्तदत्तास्तु ये नेहा लवणव्यञ्जनानि च । दातार नोपविष्ठन्ति भोक्ता भुञ्जीत किल्बिषम् ॥ ३१ ॥ प्रदद्यान्न तु हस्तेन नायसेन कदाच नेति ॥ ३२॥ लअनपलाण्डुक्याकुगृजनश्लेष्मान्तकवृक्षनिर्यासलोहितव्रश्च- नश्वकाकावलीढशूद्रोच्छेषणभोजनेष्वतिकच्छ्रः ॥ ३३॥ सन्धिनीक्षीरमवत्साक्षीरम् ॥ ३४ ॥ गोमहिष्यजानामनिर्दशाहानाम् ॥ ३५ ॥ 27. जाङ्गलमुख H. शुचिरेव thus all MSS. 28. मुहल्लेख F. H. 81. उप- तिष्ठन्ते H. भुते व F. E. 33. केचुक: instead of क्या: H. कपाल F. PIE E. After this Sutra F. and H. only read : SFRIE PYHiera- कर्वेष्वपाम्यपश्वविषयः कवरेषु ।।

·'. -- अन्तर्नाव्युदकम् ॥ ३६॥ अपूपधानाकरम्भसक्तुवटकतैलपायसशाकानि शुक्तानि वर्ज- येत् ॥ ३७॥ अन्यांश्च क्षीरयवपिष्टविकारान् ॥ ३८॥ श्वाविच्छल्यकशशककच्छपगोधाः पञ्चनखानां भक्ष्याः॥३९॥ अनुष्टाः पशूनामन्यतोदन्ताश्च ॥ ४०॥ मत्स्यानां वा चेटगवयशिशुमारनक्रकुलीराः ॥ ११ ॥ विकृतरूपाः सर्पशीर्षाश्च ॥ ४२ ॥ गौरगवयशरभाश्च ॥ ४३ ॥ अनुद्दिष्टास्तथा ॥४४॥ धेन्वनडुहावपन्नदन्ताश्च ।। ४५ ॥ भक्ष्यौ तु धेन्वनडुहौ मेध्यौ वाजसनेयके विज्ञायते ॥ ४६ ॥ खड्ग तु विवदन्त्यग्राम्यशूकरे च ॥ १७ ॥ शकुनानां च विषुविष्करजालपादकलविङ्कप्लवहंसचक्रवाकभा- सवायसपारावतकुररसारङ्गपाण्डुकपोतक्रौञ्चक्रकरकङ्कगृध्रश्ये- मबकबलाकमद्रुटिटिभमान्धालनक्तञ्चरदाघाटचटकरैलात- कहारीतखचरीटग्राम्यकुक्कुटशुकशारिककोकिलक्रव्यादी ग्रा- मचारिणश्च ग्रामचारिणश्चेति ॥ ४० ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे चतुर्दशोध्यायः ॥ १४ ॥ -- 37. नाशुक्कानि H. नाशुष्कानि F. नाशुल्कानि B. Ban. ed. 39. "शल्लक F.H. 48. कुक्कुट Bh. E. F. "कुकुर H. माघार' B. Ban. ed. E. "मा. भाननं Bh. F. H. दिहिभान्धनतं1.0.913. व्यासः R.

·. शोणितशुक्रसंभवः पुरुषो भवति मातापितृनिमित्तकः ॥१॥ तस्य प्रदानविक्रयत्यागेषु मातापितरौ प्रभवतः ॥ २ ॥ न त्वकं पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयादा ॥३॥ स हि सन्तानाय पूर्वेषाम् ॥ ४ ॥ न स्त्री पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाद्दान्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुः ॥ ५॥ पुत्र प्रतिग्रहीष्यन्बन्धूनाहूय राजनि च निवेद्य निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्तुत्वादूरबान्धवं बन्धुसनिकृष्टमेव प्रतिगृह्णी- यात् ॥ ६॥ सन्देहे चोत्पन्ने दूरेबान्धवं शूद्रमिव स्थापयेत् ॥ ७॥ विज्ञायते टेकेन बहूस्त्रायत इति ।। ८॥ तस्मिंश्चेत्प्रतिगृहीत औरसः पुत्र उत्पद्येत चतुर्थभागभागी स्याइत्तकः ॥ ९॥ यदि नाभ्युदयिकेषु युक्तः स्यात् ॥ १० ॥ वेदविप्लावकः शूद्रयाजक उत्तमवर्णवर्गपतितास्तेषां पात्रनिनय- नम् ॥ ११॥ अपात्रसङ्करादकृत्स्नं पात्रमादाय दासोसवर्णापुत्री वा बन्धुरस- दृशो वा गुणहीनः सव्येन पादेन प्रवृत्ताग्रान्दर्भाल्लोहितान्वोप- स्तीर्य पूर्णपात्रमस्मै निनयेत् ।। १२ ।। निनेतारं चास्य प्रकीर्णकेशा ज्ञातयोन्वालभेरन् ॥ १३ ॥ अपसव्यं कृत्वा गृहेषु स्वैरमापोरन् ।। १४ ॥ अत ऊर्ध्वं न तं धर्मयेयुः ॥ १५ ॥ xv.. 1. भवाति wanted B. F. L. 3. त्वेवैक B. न चैक H. 5. म B, 6. चावेब B.F. H. 10. उपयुक्तः Bh. 11. विलावकिनः F. H. विनावहीन; 13.तार E.

·४५ तर्माणस्तं धर्मयन्तः ॥ १६ ।। पतितानां तु चरितव्रतानां प्रत्युद्धारः ।। १७ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । अग्रेभ्युद्धरतां गच्छेत्क्रीडन्निव हसन्निव | पश्चात्यातयतां गच्छेच्छोचन्निव रुदन्निवेति ॥ १८ ॥ आचार्यमातृपितृहन्तारस्तत्मसादादपयाण्यादा एषा तेषां प्रत्या- पत्तिः ॥ १९ ॥ पुण्यदात्प्रसृतादा काञ्चनं पात्रं माहेयं वा पूरयित्वापोहिष्टाभि- रेनमद्भिरभिषिञ्चन्ति ॥ २० ॥ सर्व एवाभिषिक्तस्य प्रत्युद्धारः पुत्रजन्मना व्याख्यातो व्याख्यात इति ॥ २१ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे पञ्चदशोध्यायः ॥ १५ ।। अथ व्यवहाराः ॥ १ ॥ राजा मन्त्री सदःकार्याणि कुर्यात् ॥ २ ॥ द्वयोर्विवदमानयोः पक्षान्तरं न गच्छेत् ॥ ३॥ यथासनमपराधोद्यन्तेनापराधः ॥ ४ ॥ समः सर्वेषु भूतेषु यथासनमपराधोह्याद्यवर्णयोंविद्यान्ततः ॥५॥ संपन्नं च रक्षयेत् ॥ ६॥ राजबालधनानि ॥ ७॥ अप्राप्तव्यवहाराणाम् ॥ ८॥ . 16. ते न संधर्मयेयु: B. Bh. E. H. 19. एषां Bh. E. 20. पूर्णाहदात् thus all MSS, except B. which reads goizm PETITEETTITIET. XVI. 5. अद्यवर्णयोर्विधानतः J, 0, 913. 6. सपचे चर B. Ban. ed. संपनं च क्षरेतु H, ·प्राप्तकाले तु तद्यत् ॥९॥ लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् । धनस्वीकरणं पूर्वं धनी धनमवामुयादिति ॥ १० ॥ मार्गक्षेत्रेभ्यो विसर्गस्तथा परिवर्त्तनम् ॥ ११॥ तरुणगृहेष्वर्थान्तरेषु त्रिपादमात्रम् ॥ १२ ॥ गृहक्षेत्रविरोधे सामन्तप्रत्ययः ॥ १३ ॥ सामन्तविरोधे लेख्यप्रत्ययः ॥ १४ ॥ प्रत्यभिलेख्यविरोधे ग्रामनगरवृद्धश्रेणीप्रत्ययः ॥ १५॥ अथाप्युदाहरन्ति । पैतृक क्रीतमाधेयमन्वाधेयं प्रतिग्रहम् । यज्ञादुपगमी वेणिस्तथा धूमशिखाष्टमीति ॥ १६ ॥ तब भुक्तानुभुक्तदशवर्षम् ॥ १७ ॥ अन्यथाप्युदाहरन्ति । आधिः सीमा बालधनी निक्षेपोपनिधिः स्त्रियः । राजस्वं श्रोत्रियद्रव्यं न संभोगेन हीयते ॥ १८ ॥ पहीणद्रव्याणि राजगामीनि भवन्ति ॥ १९ ॥ ततोन्यथा राजा मन्त्रिभिः सह नागरैश्च कार्याणि कुर्यात्।।२०।। वेधसो वा राजा श्रेयान्गृध्रपरिवारं स्यात् ॥ २१ ॥ गृध्रपरिवार वा राजा श्रेयान् ॥ २२ ।। गृध्रपरिवारं स्यान्न गृधो गृध्रपरिवारं स्यात् ॥ २३ ॥ परिवारादि दोषाः प्रादुर्भवन्ति ॥२४॥ . 11. मागे एज्यो विसर्ग वथा Bh. E. H. मार्गक्षेत्रयोर्विसर्ग तथा परि- वर्तन 2. 12. विपापा B, Ban. ed. i6. पचH पैत्रक B. पचका E. Bh. 20. वयान्वया Bh. E, ·स्तयहारविनाशनं च ॥ २५ ॥ तस्मात्यूर्वमेव परिवार पृच्छेत् ॥ २६ ।। अथ साक्षिणः ॥ २७ ॥ श्रोत्रियो रूपवाशीलवान्पुण्यवान्सत्यवान्साक्षिणः ॥ २८ ॥ सर्वेषु सर्व एव वा ।। २९ ॥ स्त्रीणां साक्षिणः स्त्रियः कुर्याद्विजानां सदृशा द्विजाः शूद्राणां सन्तः शूद्राश्चान्त्यानामन्त्ययोनयः ॥ ३०॥ अथाप्युदाहरन्ति । प्रातिभाव्यं वृयादानमाक्षिकं सौरिकं च यत् । दण्डशुल्कावशिष्टं च न पुत्री दातुमर्हति ॥ ३१॥ ब्रूहि साक्षिन्यथातत्त्वं लम्बन्ते पितरस्तव । तव वाक्यमुदीक्षाणा उत्पतन्ति पतन्ति च ।। ३२ ।। नग्नो मुण्डः कपाली च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः । अन्धः शत्रुकुले गच्छेद्यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥ ३३ ॥ पञ्च कन्यानृते हन्ति दश हन्ति गवानृते । शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥ ३४ ॥ व्यवहारे मृते दारे प्रायश्चित्तं कुलस्त्रियाः। तेषां पूर्वपरिच्छेदाच्छिद्यन्तेवापवादिभिः ॥ ३५ ॥ उद्वाहकाले रतिसंप्रयोगे प्राणात्यये सर्वधनापहारे । विप्रस्य चार्थे ह्यनृतं वदेयुः पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥३६॥ 26. पश्चात्पूर्व B. F. H. 27. साक्षिक: F. H. 28. गुणवान् E. H. 30. स्त्री- मां तु F. H. 31. सैरिक B. Ban. ed, 35. व्यवहेनृते पारे B. Ban, ed. हारे Bh. E. चापयादिभिः B.H, .

·४८ स्वजनस्वार्थे यदि वार्थहेतोः पक्षाश्रयेणैव वदन्ति कार्यम् | ते शब्दवंशस्य कुलस्य पूर्वान् स्वर्गस्थितांस्तानपि पातयन्ति ।। अपि पातयन्तीति ॥ ३७ ।। इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे षोडशोध्यायः ॥ १६ ॥ , . । 1. ऋणमस्मिन्सन्नयत्यमुतत्त्वं च गच्छति । पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच्चेज्जीवतो मुखम् ॥ १ ॥ अनन्ताः पुत्रिणां लोका नापुत्रस्य लोकोस्तीति श्रूयते ॥२॥ अप्रजाः सन्त्वत्रिण इत्यभिशापः॥३॥ प्रजाभिरग्ने अमृतत्वमश्यामित्यपि निगमो भवति ॥ ४ ॥ पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्रुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण बनस्यामोति विष्टपमिति ॥ ६ ॥ क्षेत्रिणः पुत्रो जनयितुः पुत्र इति विवदन्ते ॥ ६ ॥ तत्रोभयथाप्युदाहरन्ति ।। ७ यद्यन्यो गोषु वृषभो वत्सानां जनयेच्छवम् । गोमिनामेव ते वत्सा मोघं स्यन्दितमार्षभमिति ॥ ८॥ अप्रमत्ता रक्षत तन्तुमेतं मा वः क्षेत्रे परबीजानि वाप्सुः । न जनयितुः पुत्रो भवति मंपराये मोघं वेत्ता कुरुते तन्तुमेत- मिति ॥९॥ ...... 37. पक्षाश्रयेणाभिवदन्ति कार्याः B. Ban. ed. H. B. Bapr ed. H. कुलस्य दग्ध्वा स्वर्ग° Ban, ed. दूर्धा B. स्थितानामपि B. Ban. ed. XVII. 8. गीपानामेव E.9. संपरायः B. Ban. ed.E. ।" - ·४९ बहूनामेकजातानामेकश्चेत्युत्रवान्नरः । सर्वे ते तेन पुत्रेण पुत्रवन्त इति श्रुतिः ॥ १० ॥ बहीनामेकपत्नीनामेका पुत्रवती यदि । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण पुत्रवन्त्य इति श्रुतिः ॥ ११ ॥ द्वादश इत्येव पुत्राः पुराणदृष्टाः ॥ १२ ॥ स्वयमुत्पादितः स्वक्षेत्रे संस्कृतायां प्रथमः ॥ १३ ॥ तदलाभे नियुक्तायां क्षेत्रजो द्वितीयः ॥ १४ ॥ तृतीयः पुत्रिका विज्ञायते ॥ १५॥ अभ्रातृका पुंसः पितॄनभ्येति प्रतीचीनं गच्छति पुत्रत्वम् ।।१६।। तत्र श्लोकः। अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलंकृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भवेदिति ॥ १७ ॥ पौनर्भवश्चतुर्थः ॥ १८ ॥ या कौमारं भर्तारमुत्सृज्यान्यैः सह चरित्वा तस्यैव कुटुम्ब- माश्रयति सा पुनर्भूर्भवति ॥ १९ ॥ या च क्लीवं पतितमुन्मत्तं वा भरिमुत्सृज्यान्यं पतिं विन्दते मृते वा सा पुनर्भूर्भवति ॥ २० ॥ कानीनः पञ्चमः ॥२१॥ या पितृगृहसंस्कृता कामादुत्पादयेन्मातामहस्य पुत्रो भवती- त्याहुः॥ २२॥ अथाप्युदाहरन्ति । अप्रत्ता दुहिता यस्य पुत्रं विन्देत तुल्यतः । पुत्री मातामहस्तेन दद्यात्पिण्डं हरेद्धनमिति ॥ २३ ॥ 19. पुनर्भूर्या B. P. II. 20. या वा B. F. H. पुन यां . 7 ·५० . गृहे च गूढोत्पन्नः षष्ठः ॥ २४ ।। इत्येते दायादा बान्धवास्त्रातारी महतो भयादिव्याहुः ॥ २५॥ अथादायादबन्धूनां सहोढ एव प्रथमः ॥ २६ ॥ या गर्भिणी संस्क्रियते सहोढः पुत्री भवति ॥ २७ ॥ दत्तको द्वितीयः ॥ २८ ॥ यं मातापितरौ दद्याताम् ॥ २९ ॥ क्रीतस्तृतीयः ॥ ३०॥ तच्छुनःशेपेन व्याख्यातम् ॥ ३१॥ हरिश्चन्द्रो वैराजा सोजीगर्तस्य सौयवसेः पुत्रंचिकाय ॥३२॥ स्वयमुपागतश्चतुर्थः ॥ ३३ ॥ तच्छुनःशेपेन व्याख्यातम् ॥ ३४ ॥ शुनःशेषो वै यूपेन नियुक्तो देवतास्तुष्टाव । तस्येह देवताः पाशं विमुमुचुस्तमृत्विज ऊचुः । ममैवार्य पुत्रोस्त्विति तान्ह न संपदे । ते संपादयामासुः । एष एव यं कामयेत्तस्य पुत्रीस्त्विति । तस्य ह विश्वामित्रो होतासीत्तस्य पुत्रत्वमियाय ॥ ३५ ॥ अपविद्धः पञ्चमः ॥३६ ।। यं मातापितृभ्यामपास्तं प्रतिगृह्णीयात् ॥ ३७॥ शूद्रापुत्र एव षष्ठो भवतीत्याहुरित्येतेदायादबान्धवाः ॥३८॥ अथाप्युदाहरन्ति । यस्य पूर्वेषां षण्णां न कश्चिदायादः स्यादेते तस्य दायं हरेरनिति ।। ३९॥ अथ श्रातॄणां दायविभागः ॥ ४० ॥ 32. हरिश्चन्द्रोह थै F. H. विक्रीय्य B. विक्रीय Ban. ed. विक्रांध Bh. E. F. H.विक्राय्य स्वयं क्रीतवान् Calc. ed. J.0. 918. 34. उपनयत: B. F. H. 30. सर्वेषां धर्माणां न E. पूर्वेषां वर्णानां न Bh. F. H.

·याश्चानपत्यास्तासामा पुत्रलाभात् ।। ४१॥ व्यंशं ज्येष्टो हरेत् ॥ ४२ ॥ गवाश्वस्य चानुदशमम् ॥ ४३ ॥ अजावयो गृहं च कनिष्ठस्य ।। ४४ ॥ कार्णायसं गृहोपकरणानि च मध्यमस्य ॥ ४५ ॥ मातुः पारिणेयं स्त्रियो विभजेरन् ॥ ४६॥ यदि ब्राह्मणस्य ब्राह्मणीक्षत्रियावैश्यासु पुत्राः स्युः ॥ ४७ ॥ व्यंशं ब्राह्मण्याः पुत्री हरेत् ॥ ४८ ॥ वंश राजन्यायाः पुत्रः॥ ४९ ।। सममितरे विभजेरन् ॥ ५०॥ येन चैषां स्वयमुत्पादितं स्याद् यंशमेव हरेत् ।। ५१ ॥ अनंशास्त्वाश्रमान्तरगताः॥५२॥ कीबोन्मत्तपतिताश्च ॥ ५३ ।। भरणं क्लीबोन्मत्तानाम् ॥ ५४॥ प्रेतपनी षण्मासान्द्रतचारिण्यक्षारलवणं भुञ्जानाधः शयीत ॥५५॥ ऊर्ध्वं षड्यो मासेभ्यः स्नात्वा श्राद्धं च पत्ये दत्त्वा विद्याकर्म- गुरुयोनिसंबन्धान्सनिपात्य पिता भ्राता वा नियोगं कारयेत् - -- . -- न सोन्मादामवशां व्याधितां वा नियुञ्जायात् ॥ ७॥ ज्यायसीमपि ॥१८॥ षोडश वर्षाणि ॥ ९ ॥ न चेदामयावी स्यात् ॥ ६०॥ 47. यदि चE. H. 56. सन्नियोगं Ban, ed. H. 57. उन्मत्तां B. F.H. 23795 ·५२ प्राजापत्ये मुहूर्ते पाणिग्राहवदुपचदन्यत्र संग्रहास्य वाक्पा- रुष्यदण्डपारुष्याच ॥६१ ॥ ग्रासाच्छादनस्नानानुलेपनेषु प्राग्गामिनी स्यात् ।। ६२ ।। अनियुक्तायामुत्पन्न उत्पादयितुः पुत्री भवतीत्याहुः ॥ ६३ ॥ स्याच्चेन्नियोगिनोः ॥ ६४ ॥ रिक्थलोभान्नास्ति नियोगः॥६५॥ प्रायश्चित्तं वाप्युपदिश्य नियुझ्यादित्येके ॥ ६६ ॥ कुमाय॒तुमती त्रीणि वर्षाण्युपासीत ।। ६७ ॥ त्रिभ्यो वर्षेभ्यः पतिं विन्देत्तुल्यम् ॥ ६८ ।। अथाप्युदाहरन्ति । पितुः प्रमादात्तु यदींह कन्या वयःप्रमाणं समतीत्य दीयते । सा हन्ति दातारमुदीक्षमाणा कालातिरिक्ता गुरुदक्षिणेव ॥ ६९ ॥ प्रयच्छेन्नग्निकां कन्यामृतुकालभयात्पिता। ऋतुमत्यां हि तिष्ठन्त्यां दोषः पितरमृच्छति ॥ ७० ॥ यावन्तः कन्यामृतवः स्पृशन्ति तुल्यैः सकामामभियाच्यमानाम् । भ्रूणानि तावन्ति हतानि ताभ्यां मातापितृभ्यामिति धर्मवादः ॥ ७१ ।। अद्भिर्वाचा च दत्तायां म्रियेतादौ वरो यदि। न च मन्त्रोपनीता स्यात्कुमारी पितुरेव सा ॥ ७२ ॥ 64. नियोगिनो दृष्ट्वा Bh. E. F. H. 67. उपसीतोषू B. H, 71. यावम्ति FE.

·बलाञ्चेत्प्रहृता कन्या मन्तैर्यदि न संस्कृता। अन्यस्मै विधिवद्देया यथा कन्या तथैव सा ॥ ७३॥ पाणिग्राहे मृते बाला केवलं मन्त्रसंस्कृता। सा चेदक्षतयोनिः स्यात्पुनः संस्कारमहतीति ॥ ७४॥ पोषितपत्नी पञ्च वर्षाण्युपासीत ॥ ७ ॥ ऊवं पञ्चभ्यो वर्षेभ्यो भर्तृसकाशं गच्छेत् ॥ ७६ ॥ यदि धर्मार्थाभ्यां प्रवासं प्रत्यनुकामा न स्याद्यथा प्रेत एवं वर्ति- तव्यं स्यात् ॥ ७७॥ एवं ब्राह्मणी पञ्च प्रजातापजाता चत्वारि राजन्या प्रजाता पञ्चाप्रजातात्रीणि वैश्या प्रजाता चत्वार्यप्रजाताद्वे शूद्रा प्रजाता त्रीण्यप्रजातकम् ॥ ७८ ॥ अत ऊर्ध्वं समानार्थजन्मपिण्डोदकगोत्राणां पूर्वः पूर्वो गरीयान् ॥७९॥ न तु खलु कुलीने विद्यमाने परगामिनी स्यात् ॥ ८०॥ यस्य पूर्वेषां षण्णां न कश्चिदायादः स्यात्सपिण्डाः पुत्रस्थानीया वा तस्य धनं विभजेरन् ॥ ८१॥ तेषामलाभ आचार्यान्तेवासिनौ हरेयाताम् ॥ ८२॥ तयोरलाभे राजा हरेत् ॥ ८३॥ न तु ब्राह्मणस्य राजा हरेत् ॥ ८४॥ ब्रह्मस्वं तु विष घोरम् ॥ ८५॥ न विषं विषमित्याहुब्रह्मस्वं विषमुच्यते। विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकमिति ॥८६॥ । क । wom 74. पाणिग्राहमृते Ex 78. यत्प्राजाता instead of अप्रजाता E. H. 86. पौत्रिक B. F. II. ।

·विद्यसाधुभ्यः संप्रयच्छेत्संप्रयच्छेदिति ॥ ८७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे सप्तदशोध्यायः ॥ १७ ॥ : । शूद्रेण ब्राह्मण्यामुत्पन्नश्चान्डालो भवतीत्याहुः ॥ १॥ राजन्यायां वैणः ॥२॥ वैश्यायामन्त्यावसायी ॥३॥ वैश्येन ब्राह्मण्यामुत्पन्नो रामको भवतीत्याहुः ॥ ४॥ राजन्यायां पुल्कसः॥ ५॥ राजन्येन ब्राह्मण्यामुत्पन्नः सूतो भवतीत्याहुः॥ ६ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । छन्नोत्पन्नाश्च ये केचित्पातिलोम्यगुणाश्रिताः। गुणाचारपरिभ्रंशात्कर्मभिस्तान्विजानीयुरिति ॥ ७॥ एकान्तराधन्तराभ्यन्तरासु जाता ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैरम्बष्टो- ग्रनिषादा भवन्ति ॥८॥ शूद्राणां पारशवः॥९॥ पारशवन्नेव जीवन्नेव शवो भवतीत्याहुः ॥ १०॥ एके वा एतच्छ्शानं ये शूद्राः ॥ ११॥ तस्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम् ॥ १२॥ अथापि यमगीताश्लोकानुदाहरन्ति । इमशानमेतत्प्रत्यक्षं ये गूद्राः पापचारिणः । तस्माच्छूद्रसमीपे तु नाध्येतव्यं कदा च न ॥ १३ ॥ XVIII. 4. रोमकः B. Ban. ed. F. उत्पन्नास्तु B. Ban. ed. विभावयुरिति B. H. 8. अनुजता B. E. H. 10. शव इति मुसाख्या thus all MSS., but it is an interpolation.

·। न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेम न चास्य व्रतमादिशेत् ॥१४॥ यश्चास्योपदिशेद्धर्मं यश्चास्य व्रतमादिशेत् । सोसंवृतं तमो घोरं सह तेन प्रपद्यत इति ॥ १५ ॥ व्रणद्वारे कृमिर्यस्य संभवेत कदा च न । प्राजापत्येन शुध्येत हिरण्यं गौर्वासो दक्षिणा इति ॥ १६ ॥ नानिं चित्वा रामामुपेयात् ॥ १७ ॥ कृष्णवर्णा या रामा रमणायैव न धर्माय न धर्मायेति ॥ १८॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रेष्टादशोध्यायः॥ १८ ॥ A स्वधर्मो राज्ञः पालनं भूतानां तस्यानुष्ठानासिद्धिः ॥ १॥ भयकारुण्यहानं जरामयं वैतत्सत्त्रमाहुर्विद्वांसः ॥ २॥ तस्मादगार्हस्थ्यनयमिकेषु पुरोहितं दध्यात् ॥ ३॥ विज्ञायते । ब्रह्मपुरोहितं राष्ट्रमृघ्नोतीति ॥ ४ ॥ उभयस्य पालनात् ॥ ५॥ असामर्थ्याच ॥६॥ देशधर्मजातिकुलधर्मान्सर्वानेवैतानुप्रविश्य राजा चतुरो वर्णा- स्वधर्म स्थापयेत् ॥७॥ तेष्वपचरत्सु दण्डं धारयेत् ॥ ८॥ दण्डस्तु देशकालधर्मवयोविद्यास्थानविशेषैहिंसाक्रोशयोः कल्प्यः॥९॥ आममादृष्टान्ताच्च ॥ १०॥ . 15. मुखं वृत E.F. XIX. 2. दीनं F. H. 3. दद्यात्. F, H. 4, ऋध्यति E. H. 9. कल्पा Ban.ed. कल्पाः Bh. E. H.

·पुष्पफलोपगान्पादपान्न हिंस्यात् ॥ ११॥ कर्षणकारणार्थं चोपहन्यात् ॥ १२॥ गार्हस्थ्याङ्गानां च मानोन्माने रक्षिते स्याताम् ॥ १३॥ अधिष्ठानान्न नीहारः स्वार्थानाम् ॥ १४ ॥ मानमूल्यमानं नैहारिकं स्यात् ॥ १५ ॥ महामहयोः स्थानात्पथः स्यात् ॥ १६ ॥ संयाने दशवाहवाहिनी द्विगुणकारिणी स्यात् ॥ १७ ।। प्रत्येकं प्रपाः स्युः॥ १८ ॥ पुंसां शतावरायं चाहवयेत् ॥ १९ ॥ अव्यर्थाः स्त्रियः स्युः ॥ २० ॥ कराष्ठीला माषः शरमध्यापः पादः कार्षापणाः स्युः ॥ २१ ॥ निरुदकस्तरी मोष्यः ॥ २२ ॥ अकरः श्रोत्रियो राजपुमाननाथप्रव्रजितबालवृद्धतरुणप्रजाताः ॥ २३ ॥ प्राग्गामिकाः कुमार्यो भृतपन्यश्च ॥२४॥ बाहुभ्यामुत्तरञ्छतगुणं दद्यात् ॥ २५ ॥ नदीकक्षवनदाहशैलोपभोगा निष्कराः स्युः ॥ २६ ॥ तदुपजीविनो वा दद्युः ॥ २७ ॥ प्रतिमासमुद्दाहकरं वागमयेत् ॥ २८ ॥ राजनि च प्रेते दद्यात्प्रासङ्गिकम् ॥ २९॥ एतेन मातृवृत्तिर्व्याख्याता ॥ ३०॥ -- 11. उपगान्यदयानि F.H. 16. स्थानमन्यथा Bh. पयः F. H. 20. अप्य- याःB.F.21 करोष्टीमो मीषः B. Ban. ed. करोब्दी मामीषः E. करोष्टोमा HITT Bk, I. 23. TEIGT: thus all MSS., TETETT: Ban, ed., see XI., 7. 28. उदाहकर B.EH.

·A राजमहिष्याः पितृव्यमातुलाराजा बिभृयात् ॥ ३१ ॥ तद्वन्धूंश्चान्यांश्च ॥ ३२॥ राजपन्यो ग्रासाच्छादनं लभेरन् ॥ ३३ ॥ अनिच्छन्त्यो वा प्रव्रजेरन् ॥ ३४ ॥ क्लीबोन्मत्तान्राजा बिभृयात् ॥ ३५ ॥ तद्गामित्वाद्रिक्थस्य ॥ ३६ ॥ शुल्के चापि मानवं श्लोकमुदाहरन्ति । न भिन्नकार्षापणमस्ति शुल्के न शिल्पवृत्तौ न शिशौ न दूते। न भैक्षलब्धे न हृतावशेष न श्रोत्रिये मनजिते न यज्ञ इति ॥३७॥ स्तेनोनुप्रवेशान दुष्यते ।। ३८॥ शस्त्रधारी सहोढी व्रणसंपन्नो व्यपदिष्टस्त्वेकेषाम् ॥ ३९ ॥ दण्ड्योत्सर्गे राजैकरात्रमुपवसेत् ॥ ४० ॥ विरात्रं पुरोहितः॥४१॥ कृच्छ्रमदण्ड्यदण्डने पुरोहितः ॥ ४२ ॥ विरात्र राजा ॥ ४३॥ अथाप्युदाहरन्ति । अन्नादे भ्रूणहा माटि पत्यौ भार्यापचारिणी । गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि किल्बिषम् ॥४४॥ राजभिधृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ ४५ ॥ . । 39. संपत्रस्य व्यपविष्टस्तु thus all MSS. 8 ·एनो राजानमृच्छति उत्सृजन्तं सकिल्बिषम् । तं चेद्धातयेद्राजा हन्ति धर्मेण दुष्कृतमिति ॥ ४६ ।। राजामात्ययिके कार्ये सद्यः शौचं विधीयते । तथा नात्यायिक नित्यं काल एवात्र कारणमिति ॥ ४७ ।। यमगीतं चात्र श्लोकमुदाहरन्ति । नाद्य दोषोस्ति राज्ञां वै व्रतिनां न च सत्रिणाम् । ऐन्द्रस्थानमुपासीना ब्रह्मभूता हि ते सदेति ॥ हि ते सदेति ॥४८॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे एकोनविंशोध्यायः ॥ १९ ॥ अनभिसंधिकृते प्रायश्चित्तमपराधे ॥ १॥ अभिसंधिकृतेप्येके ॥२॥ गुरुरात्मवतां शास्ता शास्ता राजा दुरात्मनाम् । अथ प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वती यम इति ॥ ३॥ तत्र च सूर्याभ्युदितः सन्नहस्तिष्टत्सावित्री च जपेत् ॥ ४ ॥ एवं सूर्याभिनिर्मुक्तो रात्रावासीत ॥ ५॥ कुनखी श्यावदन्तस्तु कृच्छू द्वादशरात्रं चरेत् ॥ ६ ॥ परिवित्तिः कृच्छे द्वादशरात्रं चरित्वा निविशेत तां चैवोपयच्छेत् ॥ ७॥ अथ परिविविदानः कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ चरित्वा तस्मै दत्त्वा पुनर्नि- विशेत तां चैवोपयच्छेत् ॥ ८॥ 48. सं चद्धालबेस राजा राजधर्मेण तुष्यति F. H. नन्ति B. 48. नात्र E. H. मन्त्रिणांE.II. XX. * "अभ्युदयितः B. Bh. E.H. .

·अग्रेदिधिषूपतिः कृच्छं द्वादशरात्रं चरित्या निविशेत तां चोप- यच्छेत् ॥९॥ दिधिषूपतिः कृच्छातिकृच्छौ चरित्वा तस्मै दत्त्वा पुनर्निविशेत् ॥ १० ॥ वीरहणं परस्तावक्ष्यामः ॥ ११ ॥ ब्रह्मोज्झः कृच्छू द्वादशरात्रं चरित्वा पुनरुपयुञ्जीत वेदमाचार्या- त् ॥ १२॥ गुरुतल्पगः सवृषणं शिश्नमुद्धृत्याञ्जलावाधाय दक्षिणामुखो ग- च्छेद्यत्रैव प्रतिहन्यात्तत्र तिष्ठेदापलयम् ॥ १३ ॥ निष्कालको वा घृताभ्यक्तस्तप्तां सूर्मी परिष्वजेन्मरणात्पूतो भव- तीति विज्ञायते ॥ १४॥ आचार्यपुत्रशिष्यभार्यासु चैवम् ॥ १५ ॥ योनिषु गुर्वी सखीं गुरुसखीमपपात्रां पतितां च गत्वा कृच्छा- ब्दपादं चरेत् ॥ १६॥ एतदेव चाण्डालपतितान्नभोजनेषु ततः पुनरुपनयनं वपनादीनां तु निवृत्तिः ॥ १७ ॥ मानवं चात्र श्लोकमुदाहरन्ति । वपनं मेखला दण्डो भैक्षचर्या व्रतानि च | एतानि तु निवर्तन्ते पुनःसंस्कारकर्मणीति ।। १८॥ मत्या मद्यपाने त्वसुरायाः सुरायाश्चाज्ञाने कृच्छातिकृच्छौ घृतं प्राश्य पुनःसंस्कारश्च ॥ १९ ॥ मूत्रकृच्छुक्राभ्यवहारेषु चैवम् ॥ २० ॥ 11. वीरणं B. Bh. E. 12. ब्रह्मनः F.ब्रह्माज्ञः E. H. ब्रह्मांक: B. Bha 14 निष्कलको वा घृताक्तस्तसां E. F. 16. योनिषु च F. H. :

·मद्यभाण्डे स्थिता आपो यदि कश्चिद्विजः पिबेत्पद्मोदुम्बरबिल्व- पलाशानामुदकं पीत्वा त्रिरात्रेणैव गुध्यति ॥ २१ ॥ अभ्यासे तु सुराया अग्निवर्णां तां द्विजःपिबेन्मरणात्पूतो भवतीति ॥ २२ ॥ भ्रूणहनं वक्ष्यामो ब्राह्मणं हत्वा भ्रूणहा भवत्यविज्ञातं चं गर्भम् ॥ २३॥ अविज्ञाता हि गर्भाः पुमांसो भवन्ति तस्मात्पुंस्कृत्या जुहूतीति भ्रूणहाग्निमुपसमाधाय जुहुयादेताः ॥ २५ ॥ लोमानि मृत्योर्जुहोमि लोमभिर्मृत्युं वासय इति प्रथमां । त्वचं मृत्योर्जुहोमि त्वचा मृत्यु वासय इति द्वितीयां । लो- हितं मृत्योर्जुहोमि लोहितेन मृत्युं वासय इवि तृतीयां । मांस मृत्योर्जुहोमि मांसेन मृत्युं वासय इति चतुर्थी । स्नावानि मृत्योर्जुहोमि स्नावभिर्मृत्युं वासय इति पञ्चमी । मेदो मृत्यो- र्जुहोमि मेदसा मृत्यु वासय इति षष्ठीं । अस्थीनि मृत्योर्जु- होम्यस्थिभिर्मृत्यु वासय इति सप्तमी । मज्जानं मृत्योर्जुहोमि मज्जाभिर्मृत्युं वासय इत्यष्टमीमिति ॥ २६ ॥ राजार्ये ब्राह्मणार्थे वा संग्रामेभिमुखमात्मानं घातयेत् ॥ २७ ॥ त्रिरजितो वापराइः पूतो भवतीति विज्ञायते हि ॥२८॥ निरुक ह्येनः कनीयो भवतीति ।। २९ ।। स. पिवेश्मी दुम्बर' Ban. ed. 24. पुंस्कृते जुहूते B. H. पुरस्कृत्य Bh. E. H. 25. पता wanted F. H. 26. वाशय B.F. प्रथम द्वितीय and me on F. H. 27. वार्य E. 28. चिरञ्जितो वापरार्द्ध Bh. E. विराजितो म्यापरार्ड H. प्यापराध: F.

·है तथाप्युदाहरन्ति । पतितं पतितेत्युक्त्वा चोरं चोरेति वा पुनः । वचनात्तुल्यदोषः स्यान्मिथ्या द्विर्दोषतां व्रजेदिति ॥ ३० ॥ एवं राजन्यं हत्वाष्टौ वर्षाणि चरेत् ॥ ३१ ॥ षड् वैश्यम् ॥ ३२॥ बीणि शूद्रम् ॥ ३३ ॥ ब्राह्मणी चात्रयीं हत्वा सवनगतौ च राजन्यवैश्यौ ॥ ३४ ॥ आत्रेयीं वक्ष्यामो रजस्वलामृतुस्नातामात्रेयीमाहुः ॥ ३५ ॥ अत्र ह्येष्यदम्पत्यं भवतीति ।। ३६ ॥ अनात्रेयीं राजन्यहिंसायाम् ॥ ३७ ।। राजन्यां वैश्यहिंसायाम् ॥ ३८ ॥ वैश्यां गूद्रहिंसायाम् ॥ ३९ ॥ शूद्रा हत्वा संवत्सरम् ॥ ४०॥ ब्राह्मणसुवर्णहरणे प्रकीर्य केशान्राजानमभिधावेत्स्तेनोस्मि भो शास्तु मां भवानिति तस्मै राजौदुम्बरं शस्त्रं दद्यात्तेनात्मानं समापयेन्मरणात्पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ ४१ ॥ निष्कालको वा घृताक्तो गोमयाग्निना पादप्रभृत्यात्मानमभिदा- हयेन्मरणात्पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ ४२ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । पुरा कालात्प्रमीतानां पापाद्विविधकर्मणाम् । पुनरापनदेहानामङ्गं भवति तच्छृणु ॥ ४३ ॥ स्तेनः कुनखी भवति श्वित्री भवति ब्रह्महा। सुरापः इयावदन्तस्तु दुश्चर्मा गुरुतल्पग इति ॥ ४४ 86. ह्येष्वदम्पत्यं B, ह्येषामपर्थ E. H. ह्यष्यमपत्यं Bh. ह्यष्पदपलं F. 48. यथाप्युवाहरन्ति Bh. E. ।

·१२ पतितसंप्रयोगं च ब्राह्मण वा यौनेन वा यास्तेभ्यः सकाशा- न्मात्रा उपलब्धास्तासां परित्यागस्तैश्च न संवसेत् ॥ ४५ ॥ उदीची दिशं गत्वानश्नन्संहिताध्ययनमधीयानः पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ ४६॥ तथाप्युदाहरन्ति । शरीरपरितापेन तपसाध्ययनेन च । मुच्यते पापकृत्पापादानाच्चापि प्रमुच्यते ॥ इति विज्ञायते विज्ञायत इति ॥ ४७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे विंशोध्यायः ॥ २० ॥ -- शूद्रश्चेद्राह्मणीमभिगच्छेदारणैर्वेष्टयित्वा शूद्रमग्नौ प्रास्येद्राह्म- ण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषा समभ्यज्य नग्नां कृष्णख- रमारोप्य महापथमनुसंवाजयेत्पूता भवतीति विज्ञायते ॥ १॥ वैश्यश्चेद्राह्मणीमभिगच्छेल्लोहितदर्भेर्वेष्टयित्वा वैश्यमग्नौ प्रास्ये- ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषा समभ्यज्य नग्नां गौ- रखरमारोप्य महापथमनुसंव्राजयेत्यूता भवतीति विज्ञायते ॥२॥ राजन्यश्चद्राह्मणीमभिगच्छेच्छरपत्रैर्वेष्टयित्वा राजन्यमग्नौ प्रा-. स्येद्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषा समभ्यज्य नग्नां श्वेतखरमारोप्य महापथमनुसंवाजयेत्यूता भवतीति विज्ञायते एवं वैश्यो राजन्यायाम् ॥ ४ ॥ XXI. 1. 2. है, प्राश्येत् B. Ban. ed. H. यापन Bh. B. H. सर्पिषाभ्यज्य B.E.

·शूद्रश्च राजन्यावैश्ययोः ॥ ५ ॥ मनसा भर्तुरतिचारे त्रिरात्रं यावकं क्षीरोदनं वा भुञ्जानाधः शयीतीचं त्रिरात्रादप्सु निमनायाः सावित्र्याष्टशतेन शिरोभि- र्जुहुयात्पूता भवतीति विज्ञायते ॥ ६॥ वासंबन्ध एतदेव मासं चरित्वोचं मासादप्सु निमनायाः सावित्र्याश्चतुर्भिरष्टशतैः शिरोभिर्जुहुयात्पूता भवतीति विज्ञायते ॥ ७॥ व्यवाये तु संवत्सरं घृतपटं धारयेद्गोमयगर्ने कुशप्रस्तरे वा शयीतोवं संवत्सरादप्सु निमनायाः सावित्र्यष्टशतेन शिरो- भिर्जुहुयात्पूता भवतीति विज्ञायते ॥ ८॥ व्यवाये तीर्थगमने धर्मेभ्यस्तु निवर्तते ॥ ९॥ चतवस्तु परित्याज्याः शिष्यगा गुरुगा च या । पतिनी च विशेषेण जुङ्गितोपगता च या ॥ १०॥ या ब्राह्मणी च सुरापी न तो देवाः पतिलोकं नयन्तीहैव सा चरति क्षीणपुण्याप्सु लुग्भवति शुक्तिका वा ॥ ११ ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशां स्त्रियः शूद्रेण सङ्गताः । अप्रजाता विशुध्यन्ति प्रायश्चित्तेन नेतराः ॥ १२ ।। प्रतिलोमं चरेयुस्ताः कृच्छु चान्द्रायणोत्तरम् ॥ १३ ॥ पतिव्रतानां गृहमेधिनीनां सत्यव्रतानां च शुचिव्रतानाम् । तासां तु लोकाः पतिभिः समाना गोमायुलोका व्यभिचारिणीनाम् ॥ १४ ॥ 9. व्यवायतीर्थगमनधर्मभ्य: Colebrooke IV., Dig. LXXVI., 10. प्रतिघ्नी तु B. F. H. 11. शूकरी वा Colebrooke IV., Dig. CXII. 12. ते नराः F. H.

·पतत्यर्धं शरीरस्य यस्य भार्या सुरां पिबेत् । पतितार्धशरीरस्य निष्कृतिर्न विधीयते ॥ १५ ॥ ब्राह्मणश्चेदप्रेक्षापूर्वं ब्राह्मणदारानभिगच्छेदनिवृत्तधर्मकर्मणः क- च्छो निवृत्तधर्मकर्मणोतिकच्छुः ॥ १६ ॥ एवं राजन्यवैश्ययोः ॥ १७ ॥ गांचेड्न्यात्तस्याश्चर्मणाईण परिवेष्टितःषण्मासान्कृच्छ्रतप्तकृच्छ् वा तिष्ठेत् ॥ १८॥ तयोविधिः॥ १९ ॥ ज्यहं दिवा भुते नक्तमभाति वै व्यहम् । व्यहमयाचितव्रतस्त्यहं न भुत इति कृच्छ्रः ।। २० ।। म्यहमुष्णाः पिबेदापस्त्यहमुष्णं पयः पिबेत् । त्र्यहमुष्णंघृतं पीत्वा वायुभक्षः परं व्यहमिति॥ ततकच्छ्रः ॥२१॥ ऋषभवेहतौ च दद्यात् ॥ २२ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । वय एव पुरा रोगा ईर्ष्या अनशनं जरा । पृषइस्तनयं हत्वा अष्टानवतिमाहरेदिति ॥२३॥ श्वमार्जारनकुलसर्पद१रमूषकान्हत्वा कच्छू द्वादशरात्रं चरेकिं- चिदद्यात् ॥ २४ ॥ अनस्थिमतां तु सत्त्वानां गोमात्रं राशिं हत्वा कृच्छ्रे द्वादशरात्र चरेकिंचिद्दद्यात् ॥२५॥ अस्थिमतां वेकैकम् ॥ २६ ॥ 16. प्रामणस्प्रेक्षापूर्व F. H. 23. इषद्धस्तनयं F. H. प्रबधस्तनयं E. 24.25. चरेष किचित् B. Ban. ed. H.

·। -- aur- योमीनपविध्येत्कृच्छू द्वादशरात्रं चरित्वा पुनराधानं कारयेत् ॥ २७॥ गुरोचालीकनिर्बन्धः सचैलं स्नातो गुरुं प्रसादयेत्प्रसादात्पूतो भवतीति विज्ञायते ॥२८॥ नास्तिकः कृच्छ्रे द्वादशरात्रं चरित्वा विरमेनास्तिक्यात् ।।२९॥ नास्तिकवृत्तिस्त्वतिकृच्छ्रम् ॥ ३० ॥ एतेन सोमविक्रयी व्याख्यातः ॥ ३१ ॥ वानप्रस्थो दीक्षाभेदे कृच्छ्रे द्वादशरात्रं चरित्वा महाकक्षे वर्धयेत् ॥ ३२॥ भिक्षुकैर्वानप्रस्थवात्सोमवृद्धिवर्धनं स्वशास्त्रसंस्कारश्व स्वशा- स्त्रसंस्कारश्चेति ॥ ३३ ॥ इति वासिष्टधर्मशास्त्रे एकविंशोध्यायः ॥ २१ ॥ अथ खल्वयं पुरुषो मिथ्या व्याकरोत्ययाज्यं वा याजयत्यप- तिग्राह्यं वा प्रतिगृह्णात्यनन्नंवानात्यनाचरणीयमेवाचरति ॥१॥ तत्र प्रायश्चित्तं कुर्यान्न कुर्यादिति मीमांसन्ते ॥ २ ॥ न कुर्यादित्याहुः ॥ ३॥ न हि कर्म क्षीयत इति ॥ ४॥ कुर्यादित्येव तस्माच्छुतिनिदर्शनात् ॥ ५ ।। 27. चरित्वा विरमेनास्तिक्यात्पुनराधान न कारयेत् F. विरमेन्नास्ति पुनरा धानं Bh. E. H. न कारयेत् B. 28. गुरोचालीक निवेद्य F. H. 30. नास्ति- क्या B. F. H.33. वानप्रस्थवल्लोभवद्धिवर्ज F.II. . XXII. 1. वाभात्यचरणायन या चरति B. F. H .. दर्शनात् B. Bh. F. The text appears here to be corrupt. After Sutra. 5 Baudhayana III, 10, 8, and Gautama XIX. 7, read: पुनः स्तोमन समेत स्तोमनेष्टा Gaut.] पुनः सवनमायान्तीति विज्ञायते, which satra has been left out, This omit- : ३ ·तरति सर्वं पाप्मानंतरति ब्रह्महत्या योश्वमेधेन यजत इति॥६॥ इति चाभिशस्तो गोसवेनाग्निष्टुता यजेत ॥ ७ ॥ तस्य निष्क्रयणानि जपस्तपो होम उपवासी दानम् ॥ ८॥ उपनिषदो वेदादयों वेदान्ताः सर्वच्छन्दः संहिता मधून्यघमर्षण- मथर्वशिरो रुद्राः पुरुषसूक्तं राजनिरौहिणे सामनी कूष्माण्डानि पावमान्यः सावित्री चेति पावनानि ॥ ९ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । वैश्वानरी व्रातपती पवित्रेष्टिं तथैव च | सकृदृतौ प्रयुञ्जानः पुनाति दशपूरुषमिति ।। १० ।। उपवासन्यायेन पयोव्रतता फलभक्षता प्रसृतयावको हिरण्य- प्राशनं सोमपानमिति मेध्यानि ॥ ११ ॥ सर्वे शिलोच्चयाः सर्वाः सवन्त्यः पुण्या दास्तीर्थान्य॒षि- निवासगोष्ठपरिष्कन्धा इति देशाः ॥ १२ ॥ संवत्सरो मासश्चतुर्विंशत्यही द्वादशाहः षडहस्यहोहोरात्रा इति कालाः॥ १३ ॥ एतान्येवानादेशे विकल्पेन क्रियेरन् ॥ १४ ॥ एनःसु गुरुषु गुरूणि लघुषु लघूनि ॥ १५ ॥ sion caused the insertion of the words तस्माच्छुतिनिदर्शनान् at the end of Sûtra 5. The proof that the sixth Shtra of Baudhayana has been socidentally omitted is furnished by the fact that B. Bh. E. and H. read Sutra 6 योश्वमेधेन यजत इति च. This च has no meaning, except if another Vedic passage preceded Sutra 6. See Bühler, Transl., pg. 116. 6. भ्रूणहत्यां Bh. E. H. 8. निष्क्रमणानि Bh. E. H. 10. ऋतावृतौ H. सामावृती Bh. सकृज्जप्तौ E. F. सप्तपूरुषं E. 11. उपासन्यायेन B. E. H. उपसण्यायन Bh. उपन्यायेन F. 12. पुण्या वरतास्तीर्थानि B. E. पुण्या नयस्तीर्थानि F. गोष्ठपरिकन्दा: B. गोष्ठपरिकक्षाः Bh. E. H. ऋषिनिवासा: B.H. 14. एतान्ये- वानादेशविकल्पन Bh. E. H.

·६७ कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ चान्द्रायणमिति सर्वप्रायश्चित्तिः सर्वप्रायश्चित्ति- रिति ॥ १६ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे द्वाविंशोध्यायः ॥ २२ ॥ ब्रह्मचारी चेस्त्रियमुपेयादरण्ये चतुष्पथे लौकिकेनौ रक्षोदैवत गर्दभं पशुमालभेत् ॥ १॥ नैर्ऋतं वा चरुं निर्वपेत् ॥ २॥ तस्य जुहुयाल्कामाय स्वाहा कामकामाय स्वाहा नैर्ऋत्यै स्वाहा रक्षोदेवताभ्यः स्वाहेति ॥ ३ ॥ एतदेव रेतसः प्रयत्नोत्सर्गे दिवा स्वमे व्रतान्तरेषु वा समावर्त- नात् ॥ ४॥ तिर्यग्योनिव्यवाये शुक्लमृषभं दद्यात् ॥ ५ ॥ गां गत्वा शूद्रावधेन दोषो व्याख्यातः ॥ ६॥ ब्रह्मचारिणः शवकर्मणो व्रतानिवृत्तिः ।। ७॥ अन्यत्र मातापित्रोः ॥८॥ स चेयाधीयीत कामं गुरोरुच्छिष्टं भेषजार्थं सर्वं पाभीयात् ॥९॥ गुरुप्रयुक्तश्चेन्नियेत त्रीन्कृच्छ्रांश्चरेद्गुरुः ॥ १० ॥ ब्रह्मचारी चेन्मांसमश्नीयादुच्छिष्टभोजनीयं कृच्छं द्वादशरात्रं च- रिव्वा व्रतशेषं समापयेत् ।। ११॥ श्राद्धसूतकभोजनेषु चैवम् ॥ १२ ॥ 1. । XXIII. I. आलभेत Bh. आलेभेत् E. H. 2. निर्जत E. I. 4. एव रक्षसः Es. After this Satra B.F.H. read : कृष्णलिङ्ग दद्यात्. 6. लिङ्गं गां गत्वा B. F. H. 11. अभीयाच्छिष्ट भोजनीयं B. II. समाचरेत् Bh. E. H. 12. चैवमेव F. II, 6. शुक्ल- - ·। अकामतोपनतं मधु वाजसनेयके न दुष्यतीति विज्ञायते ॥ १३॥ यआत्मत्याग्यभिशस्तो भवति सपिण्डानांप्रेतकर्मच्छेदः॥१४॥ काष्ठजललोष्टपाषाणशस्त्रविषरज्जुभिर्य आत्मानमवसादयति स आत्महा भवति ॥ १५ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । य आत्मत्यागिनः कुर्यात्स्नेहाप्रेतक्रियां द्विजः । स तप्तकृच्छ्रसहितं चरेच्चान्द्रायणव्रतमिति ।। १६ ॥ चान्द्रायणं परस्तावक्ष्यामः ॥ १७ ॥ आत्महननाध्यवसाये त्रिरात्रम् ॥ १८ ॥ जीवनात्मत्यागी कृच्छं द्वादशरावं चरेचिरात्रं ह्युपवसेन्नित्यं स्निग्धेन वाससा प्राणानात्मनि चायम्य विः पठेदघमर्षणमिति ॥१९॥ अपि वैतेन कल्पेन गायत्री परिवर्तयेत् ॥ २० ॥ अपि वाग्निमुपसमाधाय कूष्माण्डैर्जुहुयावृतम् ॥ २१ ॥ यच्चान्यन्महापातकेभ्यः सर्वमेतेन पूयत इति ।। २२ ॥ अथाप्याचमेदग्निश्च मामन्युश्चेति प्रातर्मनसा पापं ध्यात्वों पूर्वाः सत्यान्ता व्याहृतीर्जपेदघमर्षणं वा पठेत् ।। २३ ।। मानुषास्थि स्निग्धं स्पृष्ट्वा त्रिरात्रमाशौचम् ॥ २४ ॥ अस्निग्धे बहोरात्रम् ॥२५॥ शवानुगमने चैवम् ।। २६ ॥ । 13. कामापर्ण Bh. E. H. अकामतोपनं F. A gloss in B. refers to Salar pini's Prayaschittarireka, 112. 20. चैतेन F. H. 21. चार्मि B. F. H. 23, ध्यात्वा B. E. F.H, ·अधीयानानामन्तरागमनेहोरात्रमभोजनम् ॥ २७ ॥ त्रिरात्रमभिषेको विवासश्चान्योन्येन ॥ २८ ॥ श्वमार्जारनकुलशीघ्रगाणामहोरात्रम् ।। २९ ।। श्वकुक्कुटग्राम्यगूकरकङ्कगृध्रभासपारावतमानुषकाकोलूकमां- सादने सप्तरात्रमुपवासोनिष्युरीषभावो घृतप्राशः पुनः संस्कारश्च ॥३०॥ ब्राह्मणस्तु शुना दष्टो नदी गत्वा समुद्रगाम् । प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य ततः शुचिरिति ।। ३१ ।। कालोनिर्मनसः शुद्धिरुदकार्कावलोकनम् । अविज्ञानं च भूतानां षड्विधा शुद्धिरिष्यत इति ॥ ३२ ॥ श्वचाण्डालपतितोपस्पर्शने सचैल स्नातः सद्यः पूतो भवतीति विज्ञायते ॥ ३३ ॥ पतितचाण्डालारावश्रवणे त्रिरात्रं वाग्यता अननन्त आसीरन् ॥३४॥ सहस्रपरमं वा तदभ्यसन्तः पूता भवन्तीति विज्ञायते ॥३५॥ एतेनैव गर्हिताध्यापकयाजका व्याख्याता दक्षिणात्यागाच पूता भवन्तीति विज्ञायते ॥ ३६॥ एतेनैवाभिशस्तो व्याख्यातः ॥ ३७॥ भ्रूणहत्यायां द्वादशरात्रमब्भक्षो द्वादशरात्रमुपवसेत् ॥ ३८ ॥ 27. आधीयानमन्तराग F. H. 28. अभिशेखः B. अभिषेको F. 30. 'सूकर B. Ban. ed. वङ्क instead of कङ्क B. Ban. ed, भासवायसपा B. Ban. ed. Bh. E. F. H. "काकोलूकानां सादने B. Ban. ed. Bh. E. F. H. 32. 'उदका- ग्न्यवलेखनं B. F. उदक्यान्यत्र सेखनं H. 34. चाण्डालाशववहने E. 35. वा नन्दभ्यः सन्तः F. II. तदभ्यस्यन्त: B. 38. अथापरं भूण" B. F. H.

·+ ब्राह्मणमनृतेनाभिशंस्य पतनीयेनोपपतनीयेन वा मासमभक्षः शुद्धवतीरावर्तयेत् ॥ ३९॥ अश्वमेधावभृथं वा गच्छेत् ॥ ४०॥ एतेनैव चाण्डालीव्यवायो व्याख्यातः ॥ ४१ ।। अथापरः कृच्छ्रविधिः साधारणो व्यूढः ॥ ४२ ॥ अहः प्रातरर्हनक्तमहरेकमयाचितम् । अहः पराकं तन्लैकमेवं चतुरही परौ ।। अनुग्रहार्थं विप्राणां मनुर्धर्मभृतां वरः । बालवृद्धातुरेष्ववं शिशुकृच्छ्रमुवाच ह ॥ ४३ ॥ अथ चान्द्रायणविधिः॥ ४४ ॥ मासस्य कृष्णपक्षादौ ग्रासानद्याच्चतुर्दश । ग्रासोपचयभोजी स्यात्पक्षशेषं समापयेत् ।। एवं हि शुक्लपक्षादौ प्रासमेकं तु भक्षयेत् । प्रासोपचयभोजी स्यात्पक्षशेष समापयेत् ॥ ४५ ॥ अत्रैव गायेत्सामानि अपि वा व्याहृतीर्जपेत् ॥ ४६॥ एष चान्द्रायणो मासः पवित्रमृषिसंस्तुतः । अनादिष्टेषु सर्वेषु प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ विधीयत इति ॥४७॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे त्रयोविंशोध्यायः॥ २३ ॥ अयातिकृच्छ्रः॥ १॥ व्यहं प्रातस्तथा सायमयाचितं पराक इति कृच्छो यावत्स- कृदाददीत तावदनीयात्पूर्ववत्सोतिकृच्छ्रः ॥२॥ 43. एखानुरेश्चैव E, 46. भय वा F. XXIV. 1. अथात कृच्छ्र: B. F. H.

·कृच्छ्रोब्भक्षः स कृच्छ्रातिकृच्छ्रः ॥३॥ कृच्छ्राणां व्रतरूपाणि ॥ ४ ॥ इमश्रुकेशान्वापये वोक्षिलोमशिखावज नखानिकृत्यैकवासी- निन्दितभोजी सकृद्रेक्षमनिन्दितं त्रिषवणमुदकोपस्पर्शी दण्डी कमण्डलुः स्त्रीशूद्रसंभाषणवर्जी स्थानासनशीलोहस्तिष्ठेद्रात्रा- वासीतेत्याह भगवान्वसिष्ठः ॥५॥ स तद्यदेतद्धर्मशास्त्रं नापुत्राय नाशिष्याय नासंवत्सरोषिताय दद्यात् ।। ६॥ सहस्रं दक्षिणा ऋषभैकादश गुरुप्रसादों वा गुरुप्रसादो वेति|| इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे चतुर्विंशोध्यायः ॥ २४ ॥ अविख्यापितदोषाणां पापानां महतां तथा । सर्वेषां चोपपापानां शुद्धिं वक्ष्याम्यशेषतः॥१॥ आहिताग्नेविनीतस्य वृद्धस्य विदुषोपि वा । रहस्योक्तं प्रायश्चित्तं पूर्वोक्तमितरे जनाः ॥ २ ॥ प्राणायामैः पवित्रैश्च दानोंमैर्जपैस्तथा । नित्ययुक्ताः प्रमुच्यन्ते पातकेभ्यो न संशयः ॥३॥ प्राणायामान्पवित्राणि व्याहृतीः प्रणवं तथा । पवित्रपाणिरासीनो ब्रह्म नैत्यकमभ्यसेत् ॥ ४॥ 5. 'वांसानिन्दित" B. Ban. ed. H. कमण्डलु B. Bh. E. H, 6. सतयानुटोति धर्म B. Bh. E. सतयातुदेत धर्म H. यातयानुरवि F. सतपा नुदति Ban. ed. XXV. 1. प्रविख्यापित° F. H. 2. अहस्तु प्रायश्चित्त्रं तुF. 4. प्राणायामाः पवि B. Ban.ed. F.H.

·. आवर्तयन्सदा युक्तः प्राणायामान्पुनः पुनः। आलोमानानखानाच्च तपस्तप्यतु उत्तमम् ॥ ५॥ निरोधाज्जायते वायुर्वायोरग्निहि जायते । तापेनापीथ जायन्ते ततोन्तः शुध्यते त्रिभिः ॥ ६ ॥ न तां तीव्रण तपसा न स्वाध्यायैर्न चेज्यया । गतिं गन्तुं द्विजाः शक्ता योगात्संपामुवन्ति याम् ॥ ७ ॥ योगात्संप्राप्यते ज्ञानं योगो धर्मस्य लक्षणम् । योगः परं तपो नित्यं तस्माद्युक्तः सदा भवेत् ॥ ८॥ प्रणवे निव्ययुक्तः स्याद्व्याहृतीषु च सप्तसु। त्रिपदायां च गायच्यां न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ९॥ प्रणवाद्यास्तथा वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः । वाइयं प्रणवः सर्वं तस्माषणवमभ्यसेत् ॥ १० ॥ एकाक्षरं परं ब्रह्म पावनं परमं स्मृतम् ॥ ११॥ सर्वेषामेव पापानां सङ्करे समुपस्थिते । अभ्यासो दशसाहसः सावित्र्याः शोधनं महत् ।। १२ ॥ सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ स उच्यत इति ॥१३ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे पञ्चविंशोध्यायः ॥ २५ ॥ . प्राणायामान्धारयेचीन्यो यथाविध्यतन्द्रितः। अहोरात्रकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥१॥ इ. आवर्तयेत् B. F. H. सपस्तप्यतमुनम B. Bh. F. II. तपस्तप्यातु उत्तम Ran. ed. 7. वेष्टया F. II. 9. नित्ययुक्तस्य न भवे विद्यते B. Ban. ed. F. H. 10. प्रणवाधास्तपः E. 11. पावमानं पर स्मृतं B. F.

·कर्मणा मनसा वाचा यदा कृतमैनसम् । आसीनः पश्चिमां सन्ध्यां प्राणायामैर्व्यपोहति ॥ २॥ कर्मणा मनसा वाचा यद्राच्या कृतमैनसम् । उत्तिष्ठन्पूर्वसन्ध्यां तु प्राणायामैचूपोहति ।। ३॥ सव्याहृतिकाः सप्रणवाः प्राणायामास्तु षोडश । अपि भ्रूणहने मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः ॥ ४ ॥ जम्वा कौत्समपेत्येतद्वासिष्ठं चेत्यूचं प्रति । माहित्रं शुवत्यश्च सुरापोपि विशुध्यति ॥ ५ ॥ सज्जवास्य वामीयं शिवसङ्कल्पमेव च । सुवर्णमपहृत्यापि क्षणाद्भवति निर्मलः ॥ ६॥ हविष्यन्तीयमभ्यस्य न तमह इतीति च । सूक्तं च पौरुषं जम्वा मुच्यते गुरुतल्पगः ॥ ७ ॥ अपि वाप्सु निमज्जानस्त्रिजपेदघमर्षणम् । यथाश्वमेधावभृयस्तादृशं मनुरब्रवीत् ॥ ८॥ आरम्भयज्ञाजपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः। उपांशुः स्याच्छतगुणः सहस्रो मानसः स्मृतः ॥ ९॥ ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः। सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नाहन्ति षोडशीम् ॥ १० ॥ जाप्येनैव तु संसिध्येद्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यं न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ ११ ॥ XXVI. 2. बदहात् E. कृतमानसः F. H. कृतमानसां B. कृतमैनसां Ban. ed. प्रथमां सन्ध्यां E. F. H.3, यद्राच्या E. After this Sutra B. Bh. E. F. H. read : प्राणायामैथै आत्मानं संयम्यास्ते पुनः पुमः । सदृश्शयधिकैर्वापि द्विगुणैर्वा पर तु य: ॥ शरशय Bh. H. सन्ध्यान्धधि'. E. सन्दध्याय F. 5. चेच. Bh. F, F. सावि. B.F. 7. अभ्यसेन B.E. F. इतीत्यूचं F. H. 8. त्रिः पठेत् P. म. 9. विधियज्ञाज्जपयज्ञ: Manu II., 863 Vishnu LV., 19. 11. जप्यनेक Bh. E. F. H. कुर्यादन्यत्र या E.P. . --- 10 ·जापिनां होमिनां चैव ध्यायिनां तीर्थवासिनाम् । न परिवसन्ति पापानि ये च स्नाताः शिरोव्रतैः ॥ १२ ॥ यथाग्निर्वायुना धूतो हविषा चैव दीप्यते । एवं जाप्यपरो निव्यं ब्राह्मणः संप्रदीप्यते ॥ १३॥ स्वाध्यायाध्यायिनां नित्यं नित्यं च प्रयतास्मनाम् । जपतां जुह्वतां चापि विनिपातो न विद्यते ॥ १४ ॥ सहलपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । शुद्धिकामः प्रयुञ्जीत सर्वपापेष्वपि स्थितः ॥ १५ ॥ क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदमात्मनः । धनेन वैश्यशूद्रौ तु जोमैर्द्विजोत्तमः ।। १६ ॥ यथाश्वा रथहीनाः स्यू रथी वाचविना यथा । एवं तपस्त्वविद्यस्य विद्या वाप्यतपस्विनः ॥ १७ ॥ यथानं मधुसंयुक्तं मधु वानेन संयुतम् । एवं तपश्च विद्या च संयुक्तं भेषजं महत् ॥ १८॥ विद्यातपोभ्यां संयुक्तं ब्राह्मणं जपनत्यकम् । सदापि पापकर्माणमेनो न प्रतियुज्यते ॥ एनो न प्रतियुज्यत इति ॥ १९ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे षड्विंशीध्यायः ।। २६ ।। यद्यकार्यशतं सायं कृतं वेदश्च धार्यते । सर्वं तत्तस्य वेदाग्निदहत्यनिरिवेन्धनम् ।। १ ।। 13. यथाग्निर्वायुनोद्भूतः F. H. जाप्यपर: F. H. 14. चैव instead of चापि B. F. H. 16. जपहोमः . B.F. H. 17. रया पावैर्यथा विना B. F. H, 18. चान्नेन. F. H. भैषज F.H. xxVII. 1. ययकार्यकर्व स्याग सर्व सुखस्वप्र.

·यथा जातबलो वह्निर्दहत्यानपि जुमान् । तथा दहति वेदाग्निः कर्मजं दोषमात्मनः ॥२॥ हत्वापि स इमाँल्लोकान्भुजानोपि यतस्ततः । ऋग्वेदं धारयन्विप्रो नैनः प्राप्नोति किञ्चन ||३॥ न वेदबलमाश्रित्य पापकर्मरतिर्भवेत् । अज्ञानाञ्च प्रमादाच्च दह्यते कर्म नेतरत् ।। ४ ।। तपस्तप्यति योरण्ये मुनिर्मूलफलाशनः। ऋचमेकां च योधीते तच्च तानि च तत्समम् ॥ ५ ॥ इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपद्व्हयेत् । बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं महरिष्यति ॥ ६॥ वेदाभ्यासोन्वहं शक्क्या महायज्ञक्रियाक्रमः। नाशयत्याशु पापानि महापातकजान्यपि ॥ ७ ॥ वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः । तद्धि कुर्वन्यथाशक्त्या प्रामोति परमां गतिम् ॥ ८॥ याजनाध्यापनाद्यौनात्तथैवासत्प्रतिग्रहात् । विप्रेषु न भवेदोषो ज्वलनार्कसमो हि सः ॥९॥ शङ्कास्थाने समुत्पन्ने अभोज्यभोज्यसंज्ञके। आहारशुद्धिं वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १० ॥ अक्षारलवणां रूक्षां पिबेद्रामीं सुवर्चलाम् । त्रिरात्रं शङ्खपुष्पी च ब्राह्मणः पयसा सह ॥ ११ ॥ पलाशबिल्वपत्राणि कुशान्पद्मानुदुम्बरान् । काथयित्वा पिवेदापस्त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥ १२ ॥ 3. नैनमामोति. H. 4. नेतरम्. E. F. H. 5. °फलाशिनः E. H. 7. क्रियाक्षमः..B. F.H. 8. 'यथाशक्ति. F.H.. यजनाध्यापनाहानात्तथैव B. F. 10. अभोज्यभक्ष. H. 11. रूड. F.H. 2. वातबल: F. वेदज्ञः ॥.

·गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च श्वपाकमपि शोधयेत् ॥ १३ ॥ गोमूत्रं गोमयं चैव क्षीरं दधि घृतं तथा । पञ्चरात्रं तदाहारः पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ १४ ॥ यावान्विधिनोपयुञ्जानः प्रत्यक्षेणैव शुध्यति । विशुद्धभावे शुद्धाः स्युरशुद्धे तु सरागिणः ॥ १५ ॥ हविष्यान्प्रातराशांस्त्रीन्सायमाशांस्तथैव च । अयाचितं तथैव स्यादुपवासत्रयं भवेत् ॥ १६ ॥ अथ चेत्त्वरते कतु दिवसं मारुताशनः । रात्रौ जलाशये व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम् ॥ १७॥ सावित्र्यष्टसहस्रं तु जपं कृत्वोत्थिते रवी । मुच्यते पातकैः सर्वैर्यदि न ब्रह्महा भवेत् ॥ १०॥ यो वै स्तेनः सुरापो वा भ्रूणहा गुरुतल्पगः । धर्मशास्त्रमधीत्यैव मुच्यते सर्वपातकैः ।। १९ ।। दुरितानां दुरिष्टानां पापानां महतां तथा । कृच्छ् चान्द्रायणं चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २० ॥ एकैकं वर्धयेत्पिण्डं शुक्त कृष्णे च हासयेत् । अमावास्यां न भुजीत एवं चान्द्रायणो विधिः ।। एवं चान्द्रायणो विधिरिति ।। २१ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे सप्तविंशोध्यायः ॥ २७ ॥ 13. शौचयेत् H, 17. जलस्थित: B. F. H. 18. न भूणहा. Bh. E. H. नो माझा B. Bnn.ed. नाममहा. F.

·न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्मणा । नापो मूत्रपुरीषेण नाग्निर्दहनकर्मणा ॥ १॥ स्वयं विप्रतिपन्ना वा यदि वा विप्रवासिता । बलात्कारोपभुक्ता वा चोरहस्तगतापि वा ॥२॥ न व्याज्या दूषिता नारी नास्यास्त्यागो विधीयते । पुष्पकालमुपासीत ऋतुकाले न शुध्यति ।।३।। स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कर्हिचित् । मासि मासि रजो ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति ॥ ४ ॥ पूर्व स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगन्धर्ववनिभिः । गच्छन्ति मानुषान्पश्चान्नैता दुष्यन्ति धर्मतः ॥५॥ तासां सोमोददच्छौचं गन्धर्वः शिक्षितां गिरम् । अग्निश्च सर्वमेध्यत्वं तस्मान्निष्कल्मषाः स्त्रियः ।। ६ ।। त्रीणि स्त्रियः पातकानि लोके धर्मविदो विदुः । भर्तृवधो भ्रूणहत्या स्वस्य गर्भस्य पातनम् ।। ७॥ वत्सः प्रस्रवणे मेध्यः शकुनिः फलपातने । स्त्रियश्च रतिसंसर्ग श्वा मृगग्रहणे शुचिः॥ ८॥ अजाश्वा मुखतो मेध्या गावो मेध्यास्तु पृष्ठतः । ब्राह्मणाः पादतो मेध्याः स्त्रियो मेध्यास्तु सर्वतः ॥९॥ सर्ववेदपवित्राणि वक्ष्याम्यहमतः परम् । येषां जपैश्च होमैश्च पूयन्ते नात्र संशयः॥ १० ॥ अघमर्षणं देवकृतं शुवत्यस्तरसमाः। कूष्माण्डानि पावमान्यो दुर्गासावित्रिरेव च ॥ ११ ॥ XXVIII. 1. वारेण B. P. 2. बलात्कारेण भुक्ता. E. H, चौर' F. H, इ. पश्चान्न च तुष्यन्ति F. H. 6. सर्वभक्षवं B.F. H. 7. भर्तुर्वधः F.H. 8. फल- शातने F.H. वत्सो मध्यावने मेभ्यः H. 11. कुावत्यरतत्समा. Bh. EE..

·७८ . । अतीषङ्गाः पदस्तोभाः सामानि व्याहृतीस्तथा । भारुण्डानि सामानि च गायत्रं रैवतं तथा ।। १२॥ पुरुषव्रतं च भासं च तथा देवव्रतानि च । अब्लिङ्गं बार्हस्पत्यं वाक्सूक्तं मध्वृचस्तथा ॥ १३ ॥ शतरुद्रियमथर्वशिरस्त्रिसुपर्ण महाव्रतम् । गोसूक्तं चाश्वसूक्तं च शुद्धाशुद्धीये सामनी ॥ १४ ॥ त्रीण्याज्यदोहानि रथन्तरं च. अग्ने वामदेव्यं बृहच्च । एतानि जप्तानि पुनन्ति जन्तू- जातिस्मरत्वं लभते यदीच्छेत् ।। १५ ।। अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्ण भूवैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः। तासामनन्तं फलमश्रुवीत यः काञ्चनं गां च महीं च दद्यात् ।। १६ ।। उपरुन्धन्ति दातारं गौरश्वः कनकं क्षितिः । अश्रोत्रियस्य विपस्य हस्तं दृष्ट्वा निराकृतेः ।। १७ ॥ वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु ब्राह्मणान्सप्त पञ्च वा । तिलान्क्षौद्रेण संयुक्ताकृष्णान्वा यदि वेतरान् ॥ १८ ॥ प्रीयतां धर्मराजेति यद्वा मनसि वर्तते । यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ १९॥ 12. अभिषजन: B. Ban. ed. भारदण्डानि. B. Ban. ed. भाडानि. E. Bh. and F. omit this sutra and 13a. 18. चस्यासं च E. अत्विगं B. Ban. ed. अष्टलिङ्ग. F. अब्लिनाः Bh. H. वाक्सूक्तमनृचस्तथा. F. वाक्सूक्तमरुच... स्तथा. म. 14. महापपं व्रतं H. शुद्धं शुद्धेन Bh. E.F. H. इन्द्रशुद्धे B. Ban. ed. चन्द्रसूके and चन्द्राद्धे Vishnu LV. 20. 15. रथाङ्गरं B. F. 16. तासामनन्त्य F. E. 17. उपरुपन्ति. दातार. B. Ban, ed. E. उपरुन्दान्त Bh, F. H. हस्त सस्वा E. निवाकृताः Bh. F. H. 18. व instead of T B. H. . .

·सुवर्णनाभं कृत्वा तु सखुरं कृष्णमार्गजम् | तिलैः प्रच्छाद्य यो दद्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ २०॥ ससुवर्णगुहा तेन सशैलवनकानना। चतुर्वक्ला भवेदत्ता पृथिवी नात्र संशयः॥२१॥ कृष्णाजिने तिलान्कृत्वा हिरण्यं मधुसर्पिषी । ददाति यस्तु विप्राय सर्वं तरति दुष्कृतमिति ।। सर्वं तरति दुष्कृतमिति ॥ ॥ २२॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रेष्टविंशोध्यायः ॥ २८॥ दानेन सर्वान्कामानवामोति ॥ १॥ चिरजीवित्वं ब्रह्मचारी रूपवान् ॥ २ ॥ अहिंस्युपपद्यते स्वर्गम् ॥३॥ अग्निप्रवेशाब्रह्मलोकः ॥ ४॥ मौनात्सौभाग्यम् ॥५॥ नागाधिपतिरुदकवासात् ॥ ६ ॥ निरुजः क्षीणकोषः॥७॥ तोयदः सर्वकामसमृद्धः ॥ ८॥ अन्नप्रदाता सुचक्षुः स्मृतिमान् ॥९॥ मेधावी सर्वतोभयदाता ॥ १०॥ गोपयुक्ते सर्वतीर्थोपस्पर्शनम् ॥ ११ ॥ शय्यासनदानादन्तःपुराधिपत्यम् ॥ १२॥ छत्रदानाबृहलाभः॥ १३॥ 20. 'मार्गणे F. H, 21. "गुहोपेता H. XXIX. 1. सर्वकामान् B. F. H. mmmmmium- ·गृहप्रदो नगरमामोति ॥ १४ ॥ उपानत्प्रदातायनमासादयते ॥ १५ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । यत्किचित्कुरुते पापं पुरुषो वृत्तिकर्षितः । अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति ॥ १६ ।। विप्रायाचमनार्थं तु दद्यात्पूर्णकमण्डलुम् । प्रेत्य तृप्तिं परां प्राप्य सोमपो जायते पुनः ॥ १७ ॥ अनडुहां सहस्राणां दत्तानां धूर्यवाहिनाम् । सुपात्रे विधिवज्ञानं कन्यादानेन तत्समम् ॥ १८ ॥ वीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती । अतिदानं हि दानानां विद्यादानं ततोधिकम् ॥ १९ ॥ आत्यन्तिकफलप्रदं मोक्षसंसारमोचनम् । योनसूयुरिमं विद्वानाचारमनुवर्तते ॥ २० ॥ श्रदधानः शुचिर्दान्तो धारयेच्छृणुयादपि । विहाय सर्वपापानि नाकपृष्ठे महीयत इति ॥ नाकपृष्ठे महीयत इति ॥२१॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे एकोनत्रिंशोध्यायः ॥ २९ ॥ Post धर्मं चरत माधर्म सत्यं वदत मानृतम् । दीर्घं पश्यत मा इस्वं परं पश्यत मापरम् ॥ १॥ ब्राह्मणो भवत्यग्निः ॥२॥ mala 14 नग E. 18. दशानां H. विधिदत्तानां B. Ban. ed. F. H. 19. वीण्या- हुरिति दानानि E. आदिवानं हिरण्यानां F. 20. भौत्पत्तिकफल". H. योगीनां संपूरित विद्वान् B. Ban, ed. योगिनां संमत E. योनसंयुरिम. F. B.

·अग्नि ब्राह्मण इति श्रुतेः ॥ ३ ॥ तच कथम् ॥ ४॥ तत्र सदो ब्राह्मणस्य शरीरं वेदिः संकल्पो यज्ञः पशुरात्मा रशना बुद्धिः सदी मुखमाहवनीयं नाभ्यामुदरोग्निार्हपत्यः प्राणोध्वर्युरपानो होता व्यानो ब्रह्मा समान उदातात्मेन्द्रियाणि यज्ञपात्राणि य एवं विद्वानिन्द्रियैरिन्द्रियार्थं जुहोतीत्यपि च काठके विज्ञायते ॥५॥ अथाप्युदाहरन्ति । पाति त्राति च दातारमात्मानं चैव किल्बिषात् । वेदेन्धनसमृद्धेषु हुतं विप्रमुखाग्निषु ॥ ६॥ न स्कन्दते न व्यथते नैनमध्यापतेच्च यत् । वरिष्ठमग्निहोत्रात्तु ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् ॥ ७॥ ध्यानाग्निः सत्योपचयनं क्षान्त्याहुतिः लुवं ह्रीः पुरोडाशमहिंसा संतोषो। यूपः कृच्छ्रे भूतेभ्योभयदाक्षिण्यमिति कृत्वा क्रतु मानसं याति क्षयं बुधः॥ ८॥ जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । जीवनाशा धनाशा च जीर्यतीपि न जीर्यति ॥९॥ या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । यासौ प्राणान्तिको व्याधिस्तां तृष्णां त्यजतः सुखमिति ॥ १०॥ . '' Xxx. 5. कावे विज्ञायते H. G. याति E. 7. नैनमध्याचते व यः B. Bam: ed. न विनश्यति कहिचित् Manu VII., 84. नैवमध्यापतेच्य यः F. 8. क्षारया- पुष्टि B. Ban. ed. 11 ।। ।।

·८२ नमोस्तु मित्रावरुणयोर्वश्यात्मजाय शतयातवे वसिष्ठाय वसिष्ठायेति ॥ ११ ॥ इति वासिष्ठधर्मशास्त्रे त्रिंशोध्यायः ॥ ३० ॥ । ॥ समाप्ता चेयं वासिष्ठधर्मशास्त्रव्याख्या ।। . -- ·APPENDIX. .. -- -- Tas Appendix contains a complete collection of quotations from Vasishtha's Dharmasastra found in Vijñâneśvara’s Mitåksharâ (Mit. ed. Bomb. sake 1785), Aparārka's Yajnavalkiyadharmasastranibandha (Ap. MS.), Nandapandita's Vaijayanti (Vaij. MS.), Devandabhatta's Smritichandrika (Sm. MS.), Nilakantha's Vyavahāramayukha (May. ed. Bomb. A.D. 1880), Mitramisra's Viramitrodaya (Vir. Khidirapura, sake 1737), Madhavacharya's Parasarasmritivyakhya (Madh. MS.), and Kamalâkara's Vivå datândava (Kam. MS.) A. Quotations which occur in the present edition:- अथ भ्रातृणां दायविभागो याश्चानपत्याः स्त्रियस्तासामापुत्रलाभात् || a अभ्राटकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्री भविष्यति ॥४ वृतीयः पुत्रिकैव ॥ द्वितीयः पुत्रः पुत्रिकैव ॥d पौन वश्चतुर्थः ।। येन चैषां स्वयमुपार्जितं स्यात्स ड्यंशमेव हरेत् ॥ अनंशास्त्वाश्रमान्तरगवाः ।। अनंशास्त्वाश्रमान्तरगताः क्लीवोन्मत्तपरिवाश्च । भरणं कीबोन्मत्तानाम् ॥h अग्निदो गरदश्चैव शास्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आवतायिनः ।। (a) Vas. XVII, 40-41; Mit. ch. II., 1. 52, p.1; Vir. 1. 182, p. May. 38, 6,73 Madh., Kam, Ap. (8) Vas. XVII., 17; Mit. II., 1. 55, p.1; Vir. 1. 185, p. 1; May. 38,25, 26%3 Kam. Vaij. (a) Vas. XVII, 15%3 Mit. ch. II., 1,5Ep.1; Ap. Vaij. May. 38,27. (d) Vir. I. 185, p. 2. (e) Vir. 188. p. 1. Vaij. Om Vas.XVII., 51. May. 47,25; Vaij. (७) Vas. XVII., 52; Mit. II.,61,2; Vir. 221, 2; May,645 Kam. (R) Vas. XVII., 52-54; May. 64,21; Ap. Vaij. Mit. II., 61,238 Vir. 221, 2, Kam. (i) Vas. III., 16; Mit. ch. II., 10, p.23 Vir. 6, 2. Vaij. Ap. May. 91,7. । J ·८४ राजन्यश्चेदाह्मणीमभिगच्छेच्छरपपत्रैर्वेष्टयित्वा राजन्यमनौ प्रास्येदेवं वैश्यो राजन्यायां मैथुनमाचरञ्छूद्रस्तु राजन्यवैश्ययोः॥j B. Quotations which go by the name of Vasishtha, but are not found in our MSS, सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् । अनुवन्विब्रुवन्वापि नरो भवति किल्बिषी ॥१॥ समवेतैस्त यष्ट वक्तव्यं तु तथैव तत् । विभिन्नैरव यत्कार्ये वक्तव्यं तत्पृथक्पृथक् ॥२॥ भित्रकाले तु यत्कार्य विज्ञातं यत्र साक्षिभिः एकैकं वादयेत्तत्र विधिरेषः प्रकीर्तितः।।३।। अथ चेदतृतं ब्रूयात्सर्वतो मिथ्यलक्षणम् | मृतो नरकमायाति तिर्थम्गच्छत्यसंचयम् ॥ ॥ शूकरी दश वर्षाणि दश वर्षाणि गर्दभः। श्वा चैव दश वर्षाणि भासो वा निजविशतिम् ।।५।। कृमिकीटपतङ्गेषु चत्वारिंशत्तथैव च । मृगस्तु दश वर्षाणि जायते मानवस्ततः॥६॥ मानुष्यं तु यदामोति मूकोन्धस्तु भवेद्धि सः। पामरों जायते पश्चात्स परित्यक्तबान्धवः ॥७॥ पंग्बन्धबधिरी मूक: कुष्ठी नमः पिपासितः। बुभुक्षितः शत्रुगृहे भिक्षते भार्यया सह ॥ ८॥ ज्ञात्वैताननृते दोषान्क्षान्त्वा सत्ये च सद्गुणान् । श्रेयस्करमिहान्यत्र सत्यं साक्ष्य वक्षेदतः ॥ ९॥ लौकिक राजकीयं च लेख्य विद्याडिलक्षणम् । राजकीयं चतुर्भेदमष्टभेदं तु लौकिकम् ॥ १० ॥ चिरकं च स्वहस्तं च तथोपगतसंज्ञितम् । आधिपचं चतुर्थं च पञ्चमं क्रयपचकम् ।। ११ ॥ षष्ठं तु स्थितिपञ्चाख्यं सनम सन्धिपञ्चकम् । विशुद्धिपचकं चैवमष्टधा. लौकिक स्मृतम् ॥ १२ ॥ चिरकं नाम लिखित पुराणे: पौरलेखकः । भर्थिप्रार्थनिर्दिष्टयथासंभवसंस्कृतैः ॥ १३ ॥ 10. May. 9,24; Sm. Ap. Vir, 197. . AVM XXL,3; Vaij. Kam. 1. Vtr. 37, 135 Ap. Vaij. Karm. 2-3. Vir. 168, 19; May 15, 21%an. Vaij. 4-9. Vir. 170, 1713: Sm. Ap. 11-12, Vir. 197, Sm. Ape ' 13-14. Sm. Ap. Vaij.

·. स्वकीयैः पित्तमामाद्यैरयिमथिलाक्षिणाम् । प्रतिनामभिराक्रान्समर्थिसाक्षिस्वहस्तवत् । स्पष्टावगतसंयुक्तं यथास्मृत्युक्तलक्षणम् ।। १४ ।। राज्ञः स्वहस्तसंयुक्तं स्वमुद्राचिहितं तथा । राजकीयं स्मृतं लेख्यं सर्वेष्वर्थेषु साक्षिमत् ॥१५॥ शासनं प्रथमं ज्ञेयं जायपत्र तथा परम् । आज्ञाप्रज्ञापनपचे राजकीयं चतुर्विधम् ।। १६ ॥ सामन्तेष्वय भृत्येषु राष्ट्रपालादिकेषु वा । कार्यमादिश्यते येन तदाज्ञापत्रमुच्यते ।।१७।। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमान्येष्वभ्यहितेषु च । कार्य निवेद्यते येन पचं प्रज्ञापनाय तत् ।। १८॥ पूर्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राङिवाकोभिलेखयेत् । पाण्डुलेखेन फलके ततः पचं विशोधयेत् ॥ १९ ॥ यथोपन्यस्तसाध्याथै संयुक्तं सोत्तरक्रियम् । सावधारणकं चैव जयपचकमुच्यते ॥२०॥ प्राडिवाकादिहस्साडू मुद्रितं राजमुद्रया। सिद्धेर्थे वादिने दद्याज्जयिने जयपचकम् ।। २१ ।। सभासदश्च ये तत्र स्मृतिशास्त्रविदः स्थिताः । यथालेख्यं विधौ तद्वत्स्वहस्तं तत्र दापयेत् ।। २२ ।। कालं निवेश्य राजानं स्थानं निवसितं तथा । दायकं ग्राहकं चैव पिनाना च संयुतम् ।। २३॥ जाति स्वगोत्र शाखां च द्रव्यमाधि ससंख्यकम् । वृद्धि माहकहस्तं च विदितार्थों च साक्षिणी ॥२४॥ तुल्यकाले निसृष्टानां लेख्यानामाधिकर्मणि । येन भुक्तं भवेत्पूर्व तस्याधिर्बलवत्तरः ॥ २५ ॥ यदेकदिवसे तौ तु भोक्तुकामावुपागतौ । विभज्याधिः समस्तत्र भोक्तव्य इति निश्चयः ॥ २६ ॥ सामान्योयं धर्मसेतुर्नृपाणां काले काले पालनीयो भवद्भिः। सर्वानेतान्भाविनः पार्थिवेन्द्रान् भूयो भूयो याचते रामभद्रः ।। २७ ।। 15-18. May. 11, 10%; Vir. 196%3; 22. Mit. II., 33; Sm. Ap. Sm. Ap. Vaij. 23-24. Vir. 191; Sm. Ap, 19. Sm. Madh. Ap. 25. May.67, 16; Vir. 311. Ap. 20-21. Vir. 195,13 Mit II., 26. May.67, 17; Vir. 96%3 Sm, Sm. 27. Ap. Vaij. Kam. . .. 1 333;

·- रुणद्धि रोदसी चास्य यावत्कीर्तिस्तरस्विनी । तावरिकलायमध्यास्ते सुकृती वैबुध पदम् ।।२८ ।। ताम्राय:कांस्यरीतीनां त्रपुणः सीसकस्य च । त्रिगुणा तिष्ठतो वृद्धिः कालाचिरकृतस्य तु ॥ २९ ॥ दन्तचर्मास्थिशृङ्गाणां मृण्मयानां तथैव च । अक्षया वृद्धिरेतेषां पुष्पमूलफलस्य च ।। ३० ।। पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रणानन्त्यमभुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण वनस्यामोति पिष्टपम् ॥ ३१॥ ज्येष्ठस्यांशोधिको देयः कनिष्ठस्य वरः स्मृतः। समांशभाजः शेषाः स्युरपत्ता भगिनी तथा ॥ ३२ ॥ भ्रातॄणामविभक्तानां यद्युत्थानं भवेत्सह । न पत्र विषमं भागं पिता दद्यात्कथं च न ॥३३॥ " . .. 28. Ap. Vaij. Kam. 29. Vir. 299%; Ap. 30. Vir. 300%; Ap. Vaij. 31. Vir.644; Ap. Vaij. 32. Vir. 561; Vaij. Kam. 38. Vir.5623 Ap. Sm. -- . ya .

·INDEX TO THE VEDIC MANTRAS Quoted in Vasishtha's Dharmasastra. [This Index does not include short sacrificial formulas and invocations, and those mantras which are quoted by their names only, such as B.g. Aghamarshana, Derakrita, &c. See the references in Prof. Bühler's translation.] + अकामतोपनतं मधु २३, १३. निरुक्तं ह्येनः कनीयो भवति २०, २९. अग्निराचार्यस्तव ७, ६. पश्चासिन्धुर्विधारणी १, १५. अग्नि ब्राह्मणः ३०, ३. प्रजाभिरग्ने अमृतत्वमश्यामि १७,४. अञ्जनाभ्यञ्जनमेवास्या न ५, १. प्रत्तानां च स्त्रीणां ४, १८. अत्र ह्येष्यदम्पत्यं भवति २०, ३६. प्रेत्य चाभ्युदयिकं १, ४६. अनग्निकानुदक्या वामृतं ५, २. ब्रह्मपुरोहितं राष्ट्रमृध्नोति १९, ४. । अनिर्दशाहे परशवे ४, ३२. ब्राह्मणो आपद उद्धरवि १,४५. अनन्ताः पुत्रिणां लोकाः १७, २. ब्राह्मणो वेदमाढयं करोति १,१५. अप नः शोशुचदर्घ २६, ५. ब्राह्मणोस्य मुखमासीत् ४, २. अपि नः श्वो विजनिष्यमाणाः १२, २४. भक्ष्यौ धेन्वनडुहौ मेथ्यौ १४,४६. अप्रजाः सन्त्वत्रिणः १७,३. मनसा भर्तुरावचारे २१, ६. भाभिशस्तो गोसवेनाभिष्टुती २२, ७. महाजं वा पचेदेवमस्मा ४, ८. अविज्ञाता हि गर्भाः पुमांसो भवन्ति या पत्युः क्रीता १, ३७. २०,२४. यमेव विद्याः सुचिमप्रमत्तं २, ९. अवीर्यवदपत्यं भवति १२, ३१. राजन्यश्चेदाह्मणीमभिगच्छेच्छरपत्रः अस्य वामस्य २६,६ आचमेदग्निश्च मामन्युश्च २३, २३. लागलं पविरवत्सशेवं २, ३४. इन्द्रास्त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रं हत्वा ५,८. लोमानि मृत्योर्जुहोमि २०, २६. इष्टापूर्तस्य तु षष्ठमंशं १, ४४. वाक्संबन्ध एतदेव मासं २१,७. एकेन बहूंस्त्रायते १५, ८. विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम २, ८. गायत्र्या ब्राह्मणमरजत ४,३. वैश्यश्चेद्ब्राह्मणीमभिगच्छेल्लोहितदभैः गुरुवगुरुपुत्रस्य वर्तितव्यं १३, ५४. २१.३. तत्र सदो ब्राह्मणस्य शरीरं ३०, ५. वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिओह्मणो ११,१३. तरति सर्व पाप्मानं २२, ६. व्यावये तु संवत्सर २९, ८. तस्माङहिटमतेधिरथं शतं १, ३६. शुनःशेपो वै यूपेन नियुक्तो १७, ३९. तस्माद्ब्राह्मणोनाद्यः १, ४५. शूद्रश्चेद्वामागीमभिगच्छेदीरणैः २१, १. विभिणैर्ऋणवान्ब्राह्मणो ११, ४८. सा नाघ्यान्नाभ्यञ्ज्यानाप्सु ५,७. विरजितो वापराद्धः पूतो भवति २०,२८. सोमोस्य राजा भवति १, ४५. विद्यवृद्धा यं १, २६. सपिण्डत्वं साप्तपुरुष ४, १७. यमु ह वै पुरुषस्य रेतो २, १. हरिश्चन्द्रो वै राजा १७, ३२. न तमंहः २६, हविष्यन्तमजरं २६,७, . .. -- ·८८ AN ALPHABETICAL LIST Of those terms in "Vasishtha's Dharmaśástra" which appear to be important for the purposes of Sanskrit Lexicography, इति च २२, ७. उपकरण ३, ५६. औदुम्बर २०, ४१. अमेव्रत २८, १५. अग्न्याधेय ८,९. अमभाग ११, ५. अघमर्षण २२, ९,२८, ११. अतिषङ्ग २८, १२. अथर्वशिरस् २२, ९, २८, १४. अनभत्पारायण ४,३३, २०, ५६. अनाद्य १,४५. अनृक्३,३. अन्तःपुराधिपत्य २९, १२, अन्वष्टकी ११.५३. अन्वाधेय १६० १६. अपपात्र २०, १६. अग्लिङ्ग-२८, १३. अमृत५२. भर्यान्तर १६, १२. भलक्षण६,७. अवश १७, ५७. अशव १०, २७. अवसूक्त २८, २४. अष्टका १३० २२० 'भष्टसहर्ष २०, १८. आग्रहायणी ११, १३. - कल्प्य १९,९. काल ७,८. कालकवन १ किंचित् ६, २६. कूष्माण्ड २२, ९,२३,२१,२८, ११. कौमार भर्तृ १७, १९. गोचर्भमात्र २९, १६. गोसूक्त २८,१४. चतुर्वका पृथिवी २८, २१. चातुर्मास्यस १, ३७. चातुर्विध ३, २०. चान्द्रायणोत्तर २१, १३. चीर १,१. छन्दोग३, १९. जाति १,१७. ज्येष्ठसामग ३,१९. तरत्सम २८,११. तुलाधृत २, ४७. त्रिणाचिकेत ३,१९. त्रिसुपर्ण ३, १९, २०, २४. इण्डिक १५, २. दश पुरुष २२, २०. दाह १९, २६. तुर्गासावित्री २०, २१. देवकून २८, २९. भाज्यरोह २८, १५० आत्रेयी २०.३४, ३५. म भार महानवति २२, २१. इतरष..

·48 देवव्रत २८, १३. F + भाल्लविन १,१४. भास २८, १३. भिक्षुसूत्र २१, ३३. भूमि ३, ५६. मधु २२, ९, २८, १३. मधुपर्क ४, ६: ११, १. मान्धाल १४, माहित्र २६, ५. मुहूर्त प्राजापत्य १२, ४७; १७, ६१. रथल्तर २८, १२. रस २,२६, २, ४५. , - धन १, ४२. धर्म ६,२०. धृcaus. २६. १. नग्न ११, १९. नित्योपकिन् ८,१७. नित्ययज्ञोपवीतिन् ८, १७. निदान १, १४. नियम ६, २२. निहार १९, १४. नहारिक १९, १५. पहस्तोभ २८, १२. परिग्रह १०, ६. परिषत्त्व ३, ५. पर्व १२, २१. पविधि २२, १०. पाकयज्ञ २६, १०. पारियात्र१,८. पावमानी २२,९,२८, ११. पिटदैवत ४, ६. पुरुषत्रत २८, १३. . पुराणदृष्ट १७, १२. पूर्त १,४४. प्रौष्ठपद १३, १. प्रजाता ११.७; १९, २३. प्रतिग्रह १६, १६. प्रतिलोमक १,११. प्रतिहन १,२३. राजन २२, ९. रामक २८,४ रुद्र २२, ९. रैवत २८, १२ रोहिणेय २२, ९. लक्षण ६.८. वामदेव्य २८, १५. वाधुषिन् २, ४०, २, ४२. वाह १९, १७. विकल्पिन्३, २०. वीरहन् १, १८. वेदादि २२,९. वेदपारग ३,७. वैशाख २८, २८. वैश्वानर २२, १०. व्रत ६, २२. प्रतपति २२, १०. शहपुष्पी २७, ११. शतयातु ३०, २१. शतरुद्रिय २८, १४. शल्यक १४,३९. शिरस २१,६२५, १३. शिवसंकल्प २६, ६. शिष्ट १, ६. शुक्तिका २१, २१. शुद्धाशुद्धीय २८, १४. शुद्धवती २८, ११. -- प्लावन १४,२६. बाईस्पस्य २८, १३. वृहत् २८, १५. ब्रह्मोज्झ १, १८. ब्राह्मणतषण ६,२४. नासुवर्चला २७, ११. भारुण्ड २८, ११. 12 ।

·९० -. भ शुल्क १९, ३७. शूद्रलक्षण ६, २४. श्रामणक ९, १०. श्रावण ११,४३, १३, १. श्वाविध १४,३९. षट १४,२. संचरभागिन् १९, २२० सखी २०, २६. सधर्माण ३, १. सन्धिनी १४, ३४. साधुकर २,५. सावित्रीक ११, ७४. सिन्धुर्विधारणी १, १५० सूचक १४, ३. सूर्यस्योदयनं १, १५. । HOWBAT", PRINTEX AT THE EDUCATION SOCI$TY'S FRES, BYCULL, ·고 다 - . 1 ·5J ·ν T Τ' CHAEO. Οι book that is what a buda ble ονι ΟΕΝΕΤ NEW DETED ντικά