·DIRECTIR GENERA - OFICINO
ASKRITE
Yatra
VAAMATA
YA UN
EDITED BY
ERAS
MAAH HOPADHYAYA
T. GANAPATI SASTRI
Curator of the Department for the publication
of Sarelai Manuscripts, Trivandrum.
मयमतम
मम मुनि निरनिता
A...
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJAH OF TRAVANCORE.
1
CLICK
Sa 71
|
|Litrary Ragni
OFFICE
IN
TRIVANDRUM:
PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT PRESS
1919.

·ఆ. 15

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ६५.
श्रीमयमुनिविरचितं
मयमतं
ACCN
41074
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
महामहोपाध्यायेन
त. गणपतिशास्त्रिणा
संशोधितम् ।
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।

·No text on this page.

·PREFACE, Mayamata ascribed to the Muni Maya is an important and comprehensive treatise on architecture. It is copiously quoted as authority by subsequent writers on architecture and appears to be the oldest among the extant treatises on the subject. An old Tamil translation of this work is also in our possession which we hope to publish ere long as a second part of this volume. This edition contains 34 chapters, but from the list of contents given in the first chapter, it is certain that the work must have at least four more chapters at the end. A manuscript of two chapters among them has however been acquired by us, but as it is found hopelessly wrong, these chapters are not allowed to go into this edition, The following manuscripts were consulted for preparing this edition: 1. Belonging to the Palace Library containing a Tamil translation. It is in Malayalam characters on palm-leaves. There are thirty-four chapters in this manuscript but five chapters from 28th are wanting in it. 2. Obtained from Mr. Kesavan Krishnan of Nja. rakkal. It is in Malayalam characters on palmleaves and runs up to the end of the 13th chapter. 3. Lent by late Mr. T A. Gopinatha Roa M. A., Superintendent of Archæology, Travancore. It runs up to a portion of 26th chapter and its variants are shown in the Appendix. 4. A transcript of five chapters from 28th, from a manuscript belonging to the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, obtained with the kind help of the Curator. Trivandrum, 17th June 1919. T. ANAPATI SÂSTRÎ.

·No text on this page.

·निवेदना। मयनाम्ना मुनिना विरचितमिदं मयमतं नाम प्रसिद्ध शिल्पशास्त्रं शिल्पसम्बद्धान् बहुरूपान् विषयान् वितत्य प्रतिपादयति । अर्वाचीनैः शिल्पनिबन्धनकृद्भिः प्रमाणतयानुसंहितत्वादिदमुपलभ्यमानेषु शिल्पग्रन्थेषु स्थविरमित्यवसातुं शक्यम् । अस्य द्रमिलभाषानुवादोऽपि कश्चित् प्रा- चीनोऽस्मत्सकाशेऽस्ति, यमचिरादस्य द्वितीयभागात्मना प्रकाशयितुम- मिलषामः । अत्राध्यायाश्चतुस्त्रिंशत् प्रकाशिताः, तदुपर्यपि चतुर्भिरध्यायः शेषैर्भाव्यमिति प्रथमाध्यायदत्तविषयानुक्रमपर्यालोचनया प्रतीयते । सम्पा- दितौ च तत्रादिमौ द्वावध्यायौ, किन्तु परमाशुद्धत्वादत्र तौ न यो- जितौ। HIMANIRMAN अस्य ग्रन्थस्य संशोधनायोपात्ता आदर्शग्रन्थास्तावदिमे १. राजकीयग्रन्थशालीयो द्रमिलभाषानुवादसनाथः केरलीयलि- पिस्तालपत्रात्मकः ३४ तमाध्यायान्तः, अष्टाविंशतित- मादिद्वात्रिंशान्ताध्यायविकलः क.संज्ञः. २. आरकल्-केशवकृष्णसम्बन्धी तालपत्रात्मकः केरललिपि- स्त्रयोदशाध्यायान्तः ख.संज्ञः. ३. ग.संज्ञस्तु पुरातनेवस्तुविचारकार्यालयाध्यक्षगोपीनाथराय- महाशयसम्बन्धी षड्विंशाध्यायैकदेशान्तः, यद्गताः पाठभेदाः परिशिष्टतया एतत्पुस्तकस्यान्ते निवेशिताः. ४. चेन्नपूरस्थराजकीयग्रन्थशालीयादादर्शात् तदध्यक्षसाह्येन प्रतिरूप्यानायितोऽष्टाविंशतितमादिद्वात्रिंशान्ताध्यायप- चकात्मको घ.संज्ञः. अनन्तशयनम्, ३-११-१०९४. त. गणपतिशास्त्री.

·No text on this page.

·विषयानुक्रमणी। विषयः, অক্ষ भूपरीक्षा भूपरिग्रहः मानोपकरणम् दिक्परिच्छेदः पददेवताविन्यासः ঘদিঘিান ग्रामविन्यासः नगरविधानम् भूलम्भविधानम् गर्भविन्यासः সুজল মিয়ালালাল पादप्रमाणद्व्यपरिग्रहः प्रस्तरकरणम् सन्धिकमविधानम् शिखरकरणभवनकर्मसमाप्तिविधानम् एकभूमिविधानम् द्विभूमिविधानम् त्रिभूमिविधानम् चतुर्भूम्यादिबहुभूमिविधानम् सन्धिकमविधानम् गोपुरविधानम् मण्डपलक्षण शालाविधानम् चतुर्गृहविधानम् गृहप्रवेशः राजवेश्मविधानम् द्वारविधानम् यानाधिकारः यानशयनाधिकारः लिङ्गलक्षणम् पीठलक्षणम् १५३

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ मयमतं नाम वस्तुशास्त्र श्रीमयमुनिविरचितम् । प्रणम्य शिरसा देवं सर्वज्ञं जगदीश्वरम् । पृष्ट्वास्मादलं श्रुत्वा शास्ति शास्त्रं यथाक्रमम् ॥१॥ तैतिलानां मनुष्याणां वस्त्वादीनां सुखोदयम् । प्राज्ञो मुनिमयः कर्ता सर्वेषां वस्तुलक्षणम् ॥ २ ॥ आदी वस्तुप्रकारं च भूपरीक्षापरिग्रहम् । मानोपकरणं चैव शङ्कुस्थापनमार्गकम् ॥ ३ ॥ सपदं खरविन्यासं बलिकर्मविधि तथा। ग्रामादीनां च विन्यासं लक्षणं नगरादिषु ॥ ४ ॥ भूलम्बस्य विधानं च गर्भविन्यासलक्षणम् । उपपीठविधिं चैवाधिष्ठानानां तु लक्षणम् ॥ ५ ॥ स्तम्भानां लक्षणं चैव प्रस्तारस्य विधिक्रमम् । सन्धिकर्मविधानं च शिखराणां तु लक्षणम् ॥ ६ ॥ १. 'स्त' ख. पाठः. G.P.T. 3192.500, 9-11-1092.

·मयमते एकभूमिविधानं च द्वितलस्य तु लक्षणम् । त्रितलस्य विधानं च चतुर्भूयादिलक्षणम् ॥ ७ ॥ ससारं परिवाराणां गोपुराणां तु लक्षणम् । मण्डपादिविधि चैव शालानां चैव लक्षणम् ॥ ८॥ गृहविन्यासमार्ग च गृहवेशनमेव च । राजवेश्मविधानं च द्वारविन्यासलक्षणम् ॥ ९ ॥ यानानां शयनाना च लक्षणं लिङ्गलक्षणम् । पीठस्य लक्षणं सम्यगनुकर्नविधि तथा ॥ १० ॥ प्रतिमालक्षणं देवदेवीनां मानलक्षणम् । चक्षुरुन्मीलनं चैव संक्षिप्यांह यथाक्रमम् ॥ ११ ॥ पितामहाचैरमरैर्मुनीश्वरै- यथा यथोक्तं सकलं मयेन तत् तथा तथोक्तं सुधियां दिवौकसां नृणां च युक्त्याखिलवेस्तुलक्षणम् ॥ १२ ॥ की sta इति मयमते वस्तुशास्त्रे सङ्ग्रहाध्यायः प्रथमः। अथ द्वितीयोऽध्यायः। अमाचैव मांश्च यत्र यत्र वसन्ति हि । तद् वस्त्विति मतं तज्ज्ञैस्तद्भेदं च वदाम्यहम् ॥ १ ॥ १. 'प्येव य' ख. पाठः. २. 'वा' क. पाठः, ·द्वितीयोऽध्यायः। भूमिप्रासादयानानि शयनं च चतुर्विधम् । भूरेव मुख्यवस्तु स्यात् तत्र जातानि यानि हि ॥२॥ प्रासादादीनि वास्तूनि वस्तुलोद वस्तुसंश्रयात् । वस्तून्येव हि तान्येव प्रोक्तान्यस्मिन् पुरातनैः ॥ ३ ॥ वर्णगन्धरसाकारदिक्शब्दस्पर्शनैरपि । परीक्ष्यैवं यथायोग्यं गृहीतावधिनिश्चिता ॥ ४॥ या सा भूमिरिति ख्याता वर्णानां च विशेषतः । द्विविधं तत् समुद्दिष्टं गौणमङ्गीत्यनुक्रमात् ॥ ५॥ ग्रामादीन्येव गौणानि भवन्त्यङ्गी मही मता । सभा शाला प्रपा रङ्गमण्डपं मन्दिरं तथा ॥ ६ ॥ प्रासाद इति विख्यातं शिविकागिल्लिकारथम् । स्यन्दनं चैवमानीकं यानमित्युच्यते बुधैः ॥ ७ ॥ मश्चमञ्चिलिका काष्ठं पञ्जरं फलकासनम्। पर्यत बालपर्यत शयनं चैवमादिकम् ॥ ८ ॥ तुर्णामधिकाराणां भूरेवादी प्रवक्ष्यते । भूतानामादिभूतत्वादाधारत्वाजगत्स्थितेः ॥ ९ ॥ चतुरश्रं द्विजातीनां वस्तु श्वेतमनिन्दितम् । उदुम्बरद्रुमोपेतमुत्तरप्रवणं वरम् ॥१०॥ १. 'सर्वाधारा स्या' क. पाठः. २. 'म' ख. ग. पाठः ३. 'य', १. 'ये ख. पाठः, ६. व ग. पाठः. ६. 'शद्रिका' क. ग. पाठः. 'ध' का पाठ:, ·मयमते कषायमधुरं सम्यक् कथितं तत् सुखप्रदम् । व्यासाष्टांशाधिकायास रक्तं तिक्तरसान्वितम् ॥ ११ ॥ प्राड्निम्नं तत् प्रविस्तीर्णमश्वत्थगुमसंयुतम् । प्रशस्तं भूभृतां वस्तु सर्वसंपत्करं सदा ॥ १२ ॥ षडंशेनाधिकायाम पीतमम्लरसान्वितम् । प्लक्षद्रुमयुतं पूर्वावनतं शुभदं विशाम् ॥ १३ ॥ चतुरंशाधिकायामं वस्तु प्राक्प्रवणान्वितम् । कृष्णं तत् कटुकरसं न्यग्रोधदुभसंयुतम् ॥१४॥ प्रशस्तं शूद्रजातीनां धनधान्यसमृद्धिदम् । एवं प्रोक्तो वस्तुभेदो द्विजानां भूपानां वै वैश्यकानां परेषाम् । योग्यं सर्व भूसुराणां सुराणां भूपानां तच्छेषयोरुक्तनीत्या ॥ १५३ ॥ इति मयमते वस्तुशास्त्रे वस्तुप्रकारो नाम द्वितीयोऽध्यायः॥ अथ तृतीयोऽध्यायः। देवानां तु द्विजातीनां चतुरश्रायताः श्रुताः। वस्त्वाकृतिरनिन्द्या सावाक्प्रत्यग्दिक्समुन्नता ॥१॥ हयेभवेणुवीणाब्धिदुन्दुभिध्वनिसंयुता । पुन्नागजातिपुष्पाब्जधान्यपाटलगन्धकैः ॥२॥ १. 'च ख. पाठः- ·६ ॥ शुभा ॥६॥ वृत्तत्रिकोणविषमा वज्राभा कच्छपोन्नता ॥१२॥ तृतीयोऽध्यायः पशुगन्धसमा श्रेष्ठा सर्वबीजप्ररोहिणी। एकवर्णा घना स्निग्धा सुखसंस्पर्शनान्विता ॥३॥ बिल्वो निम्बश्च निर्गुण्डी पिण्डितः सप्तपर्णकः । सहकारश्च षड्वृक्षरारूढा या समस्थला ॥४॥ श्वेता रक्ता च पीता च कृष्णा कापोतसन्निभा। तिक्ता च कटुका चैव कषायलवणाम्लका ॥५॥ मधुरा षड्सोपेता सर्वसम्पत्करी धरा । प्रदक्षिणोदकवती वर्णगन्धरसैः पुरुषाञ्जलिमात्रे तु दृष्टतोया मनोरमा । निष्कपाला निरुपला कृमिवल्मीकवर्जिता ॥ ७॥ अस्थिवर्ध्या नसुषिरा तनुवालुकसंयुता । अङ्गारैर्वृक्षमूलैश्च शूलैश्चापि पृथग्विधैः ॥८॥ पङ्कसङ्करकूपैश्च दौरुभिर्लोप्टकैरपि । शर्कराभिरयुक्ता या भस्माद्यैस्तु तुषैरपि ॥ ९ ॥ सा शुभा सर्ववर्णानां सर्वसम्पत्करी धरा । दध्याज्यमधुगन्धा च तैलासृग्गन्धिको च या ॥१०॥ शवमीनपक्षिगन्धा (या!) सा धरा निन्दिता वरैः। सभाचैत्यसमीपस्था नृपमन्दिरसंश्रिता ॥ ११ ॥ देवालयसमीपस्था कण्टकिद्रुमसंयुता। १. 'हरा।' ख. पाठः. २. 'दीभि' ग. पाठः. ३. 'नी' ख. पाठः.

·मयमते चण्डालावासगच्छाया चर्मकारालयाश्रिता। एकद्वित्रिचतुर्मार्गा तरिताव्यक्तमार्गका ॥ १३ ॥ निम्नं यत् पणवाकारं पक्षीव सुरवोपमम् । मत्स्याभं तु चतुष्कोणे महावृक्षसमायुतम् ॥ १४ ॥ चैत्यवृक्षयुतं सालचतुष्कोणसमाश्रितम् । भुजङ्गनिलयं चैव शङ्कराराममेव च ॥ १५ ॥ श्मशानं चाश्रमस्थानं कपिसूकरसन्निभम् । वनोरगनिभं टङ्क शूर्पोलूखलसन्निभम् ॥ १६ ॥ शङ्काभं शङ्कनाभं च बिडालकृकलासवत् । ऊपरं कृमिभिर्जुष्टं गृहगौलिसमाकृति ॥ १७ ॥ अन्यदेवंविधं वस्तु निन्दितं वस्तुपाठकैः । बहुप्रवेशमार्ग च मार्गविद्धं च गर्हितम् ॥ १८ ॥ यत् कर्म विहितं मोहादेवंभूते तु वस्तुनि । तन्महादोषहेतुः स्यात् सर्वथा तद् विवर्जयेत् ॥१९॥ श्वेतासृक्पीतकृष्णा हयगजनिनदा षडूसा चैकवर्णा गोधान्याम्भोजगन्धोपलतुषरहितावाक्प्रतीच्युन्नता या । पूर्वोदग्वारिसारा वरसुरभिसमा शूलहीनास्थिवा सा भूमिः सर्वयोग्या कणदररहिता सम्मतायैर्मुनीन्द्रैः॥२०॥ इति मयमते वस्तुशास्त्रे भूपरीक्षा नाम तृतीयोऽध्यायः। Halkin १. 'स', २. 'पो' क. पाठः, ·चतुर्थोऽध्यायः । अथ चतुर्थोऽध्यायः आकारवर्णशब्दादिगुणोपेतं भुवः स्थलम् । सङ्गृह्य स्थपतिः प्राज्ञो दत्त्वा देवबलिं पुनः ॥ १ ॥ स्वस्तिवाचकघोषेण जयशब्दादिमङ्गलैः। अपक्रामन्तु भूतानि देवताश्च सराक्षसाः ॥ २ ॥ वासान्तरं ब्रजन्त्वस्मात् कुर्या भूमिपरिग्रहम् । इति मन्त्रं समुच्चार्य विहिते भूपरिग्रहे ॥ ३ ॥ कृष्टा गोमयमिश्राणि सर्वबीजानि वापयेत् । दृष्ट्वा तानि विरूढानि फलपक्कगतानि च ॥४॥ सवृषाश्व सवत्साश्च ततो गास्तन वासयेत् । यतो गोभिः परिक्रान्तमुपघ्राणैश्च पूजितम् ॥ ५॥ संहृष्टवृषनादैश्च निधीतकलुषीकृतम् । वत्सवक्त्रच्युतैः फेनैः संस्कृतं प्रस्नवैरपि ॥ ६ ॥ स्नातं गोमूत्रसेकैश्च गोपुरीषैः सलेपनम् । च्युतरोमन्थनोद्गारैर्गोष्पदैः कृतकौतुकम् ॥ ७ ॥ गोगन्धेन समाविष्टं पुण्यतोयैः शुभं पुनः। तथा पुण्यतिथोपेते नक्षत्रविषये शुभे ॥८॥ करणे च सुलग्ने च मुहूर्ते च बुधेप्सिते अक्षतैः श्वेतपुष्पैश्च बलिकर्म विधीयते ॥९॥ ३. 'दनिश्च', १. 'याद् भू' क. पाठः. २. 'दा' ख. पाठ:. ५. 'स्तुतैर' क. पाठः. ५. 'वानुले', ६. 'स्थि', ७. ख. पाठः- 'वृक्षैश्च ·मयमते ब्राह्मणैश्च यथाशक्त्या वाचयेत् स्वस्तिवाचकम् । वस्तुमध्ये ततस्तस्मिन् खानयेद् वसुधातलम् ॥ १० ॥ अरनिमात्रगम्भीरं चतुरश्रसमन्वितम् । दिग्भागस्थेमसम्भ्रान्तमसंक्षिप्तसमुच्छ्रयम् ॥ ११ ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं तं कृपमभिवन्द्य च । चन्दनाक्षतमिश्रेण सर्वरत्नोदेकेन च ॥ १२ ॥ पयसा तु ततः प्राज्ञो निशादौ परिपूरयेत् । तस्य कूपस्य चाभ्याशे शुचिर्भूत्वा समाहितः॥ १३ ॥ भूमौ दर्भावकीर्णायां संविशेत् प्राक्शिरा बुधः । अयं मन्त्रः अस्मिन् वस्तुनि वर्धस्व धनधान्येन मेदिनि!॥१४॥ उत्तमं वीर्यमास्थाय नमस्तेऽस्तु शिवा भव । उपवासमुपकामेदेतं मन्त्रं जपंस्ततः ॥ १५ ॥ अह्न आदौ परीक्षेत ते कूपं स्थपतिर्बुधः । सावशेषं जलं दृष्ट्वा तद् ग्राह्यं सर्वसम्पदे ॥ १६ ॥ क्लिन्ने वस्तुविनाशाय शुष्के धान्यधनक्षयः । पूरिते तन्मृदा खाते समता मध्यमा मता ॥ १७ ॥ उत्तमा भूर्मुदाधिक्या हीना हीना मृदा मही तन्मध्यावटसन्दृष्टंप्रदक्षिणचरोदकाम् ॥ १८ ॥ १. 'स्तम्भस' क, पाठः. १. "षितेन' ख. पाठः, ४. 'ष्ट्रा', ५. 'कम्' क. पाठः. ३. 'स्थि', ·पञ्चमोऽध्यायः । सुरभिप्रतिमां भूमि गृह्णीयात् सर्वसम्पदे एवं यथोक्तविधिना विविधं विदित्वा ग्रामाप्रहारपुरपत्तनखर्वटानि। स्थानीयखेटनिगमानि तथेतराणि यः संविविक्षुरवनीग्रहणं विद्ध्यात् ॥ १९१ ।। इति मयंमते वस्तुशास्त्रे भूपरिमंहो नाम चतुर्थोऽध्यायः। अथ पञ्चमोऽध्यायः। सर्वेषामपि वास्तूनां मानेनैव विनिश्चयः । तस्मान्मानोपकरणं वक्ष्ये सङ्क्षपतः क्रमात् ॥ १ ॥ परमाणुक्रमाद् वृद्ध मानाङ्गलमिति स्मृतम् । परमाणुरिति प्रोक्तं योगिनां दृष्टिगोचरम् ॥ २ ॥ परमाणुभिरष्टाभी रथरेणुरुदाहृतः। रथरेणुश्च वालाग्रं लिक्षायूकायवास्तथा ॥ ३ ॥ क्रमशोऽष्टगुणैः प्रोक्तो यवाष्टगुणितोऽङ्गुलम् । अङ्गुलं तु भवेन्मात्रं वितस्तिदिशाङ्गुलम् ॥ ४ ॥ तद्वयं हस्तमुद्दिष्टं तत् किष्क्विति मतं वरैः । पञ्चविंशतिमात्रं तु प्राजापत्यमिति स्मृतम् ॥ ५ ॥ षड्विंशतिर्धनुर्मुष्टिः सप्तविंशङनुर्ग्रहः । याने च शयने किष्कुः प्राजापत्यं विमानके ॥ ६ ॥ १. 'भिः', २. 'मामन्त्रं गृ', ३. 'ख्या' क. पाठः. १. 'लि' ख. पाठः.

·मजनते वास्तूनां तु धनुर्मुष्टि मादीनां धनुर्ग्रहः । सर्वेषामपि वास्तूनां किकुरेवायवा मतः ॥ ७ ॥ रनिश्चैवमरनिश्च मुजो बाहुः करः स्मृतः । हस्ताश्चतुर्धनुईण्डो यदि प्रकीर्तितः ॥ ८॥ दण्डेनाष्टगुणा रज्जुईण्डोमं च पन्तनम् । नगरं निगम खेट वेश्मादीन्यपि मानयेत् ॥९॥ गृहादीनां तु हस्तेन याने च शयने बुधैः । वितस्तिना विधातव्यं क्षुद्राणामगुलेन तु॥ १० ॥ यवेनाल्पीयसां मानमेवं मानक्रमं विदुः। पध्यमाङ्गुलिमध्यस्थपर्वमात्रायतं तु यत् ॥ ११ ॥ कर्तुर्मात्रागुलं प्रोक्तं यागादीनां प्रशस्यते । देहलब्धाङ्गुलं यत्तदुपरिष्टाद् विधीयते ॥ १२ ॥ एवमेवं विदित्वा तु स्थपतिमनियेद् दृढम् । भवन्ति शिल्पिनो लोके चतुर्धा स्वस्वकर्मभिः ॥ १३ ॥ स्थपतिः सूत्रग्राही च वर्धकिस्तक्षकस्तथा । प्रसिद्धदेशसङ्कीर्णजातिजोऽभीष्टलक्षणः ॥ १४ ॥ स्थपतिः स्थापनाहः स्यात् सर्वशास्त्रविशारदः । नहीनाङ्गोऽतिरिक्ताङ्गो धार्मिकस्तु दयापरः ॥१५॥ अमात्सर्योऽनसूयश्चातन्द्रितस्त्वभिजातवान् । गणितज्ञः पुराणज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः॥ १६ ॥ १, २. 'प' क. पाठः ·पञ्चमोऽध्यायः चित्रज्ञः सर्वदेशज्ञश्चान्नदश्वाप्यलुब्धकः अरोगी चाप्रमादी च सप्तव्यसनवर्जितः ॥ १७ ॥ सुनामा दृढबुडिश्व वास्तुविधाब्धिपारगः। स्थपतेस्तस्य शिष्यो वा सूत्राही सुतोऽथवा ॥ १८ ॥ स्थपत्याज्ञानुसारी च सर्वकर्मविशारदः । सूत्रदण्डप्रपातज्ञो मानोन्मानप्रमाणवित् ॥१९॥ शैलदाविष्टकादीनां सूत्रवाहिवशात् तु (यत् ? यः)। तक्षणात् स्थूलसूक्ष्माणां तक्षकः स तु कीर्तितः॥२०॥ मृत्कर्मज्ञो गुणी शक्तः सर्वकर्मवतन्त्रकः । तक्षकस्तक्षणेनास्मिन्नुपर्युपरि युक्तितः ॥ २१ ॥ वृद्धिकृद् वर्धकिः प्रोक्तः सूत्रग्राह्यनुगः सदा । कर्मिणो निपुणाः शुद्धा बलवन्तो दयापराः ॥२२॥ गुरुभक्ताः सदा हृष्टाः स्थपत्याज्ञानुगाः सदा। तेषामेव स्थपत्याख्यो विश्वकर्मेति संस्मृतः ॥ २३ ॥ एभिर्विना हि सर्वेषां कर्म कर्तुं न शक्यते । तस्मादेतत् सदा पूज्यं स्थपत्यादिचतुष्टयम् ॥ २४ ॥ एभिः स्थपत्यादिभिरत्र लोके विना ग्रहीतुं सुकृतं न शक्यम् । तैरेव साधै गुरुणाथ तस्माद् भजन्ति मोक्षं भवतस्तु माः॥ २५ ॥ इति मयमते मानोपकरणं नाम पञ्चमोऽध्यायः। १. 'सर्वज्ञः', ३. 'बन्धुश्च', ३. 'कस्विति की' ख. पाठः ·अदमते अधष्ठोऽध्या वक्ष्येऽहं दिक्परिच्छेद दिये सति उत्तरायणमासे तु शुक्लपक्षे शुनोदये ॥ १ ॥ प्रशस्तपक्षनक्षत्रे विमले सूर्यमण्डले । गृहीतवास्तुमध्ये तु लमं कृत्वा भुवः स्थलम् ॥२॥ जलेन दण्डमात्रेण समं तु चतुरश्रकम् । तन्मध्ये स्थापयेच्छङ्कु तन्मानमधुनोच्यते ॥ ३ ॥ अरनिमात्रमायाममग्रमेकाङ्गुलं भवेत् । मूलं पश्चाङ्गुलं व्यासं सुवृत्तं निर्बणं वरम् ॥ ४ ॥ अष्टादशाङ्गुलं मध्यं कन्यसं द्वादशाङ्गुलम् । आयामसदृशं नाहं मूलेऽने तु नवाङ्गुलम् ॥ ५॥ दन्तं वै चन्दनं चैव खदिरः कदरः शमी। शाकश्च तिन्दुकश्चैव शङ्कुवृक्षा उदीरिताः ॥६॥ अन्यैः सारदुमैः प्रोक्तं तस्याग्रं चित्रवृत्तकम् । शकुं कृत्वा दिनादौ तु स्थापयेदात्तभूतले ॥ ७ ॥ शङ्कहिगुणमानेन तन्मध्ये मण्डलं लिखेत् । पूर्वापराह्नयोश्छाया यदि तन्मण्डलान्तगा ॥८॥ तहिन्दुहृयगं सूत्रं पूर्वापरदिशीष्यते । बिन्दुद्दयान्तरभ्रान्तशफराननपुच्छगम् ॥ ९॥ २. 'हीजद्ध' क. पाठः, १. 'इतीरि' स. पाठः. स. पाठ ·षष्ठोऽध्यायः। दक्षिणोचरगं सूत्रमेवं सूत्रद्वयं न्यसेत् । उदगाद्यपरान्तानि पर्यन्तानि विनिक्षिपेत् ॥ १० ॥ सूत्राणि स्थपतिः प्राज्ञः प्रागुत्तरमुखानि च । कन्यायां वृषभे राशावपच्छायात्र नास्ति हि ॥ ११ ॥ मेषे च मिथुने सिंहे तुलायां व्यङ्गले नयेत् । कुलीरे वृश्चिके मत्स्ये शोधयेच्चतुरङ्गुलम् ॥ १२ ॥ धनुःकुम्भे षडङ्गल्यं मकरेऽष्टाङ्गुलं तथा । छायाया दक्षिणे वामे नीत्वा सूत्रं प्रसारयेत् ॥ १३ ॥ अष्टयष्टयायता रज्जुस्तालकेतकवल्कलैः। कासपट्टसूत्रैश्च दभैन्यग्रोधवल्कलैः ॥ १४ ॥ अङ्गुलाग्रसमस्थूला त्रिवर्तिन्थिवर्जिता। देवद्विजमहीपानां शेषयोश्च द्विवर्तिका ॥ १५ ॥ खदिरः खादिरश्चैव मधूकः क्षीरिणी तथा। प्रोक्ता अन्यं वा सारदारजम्॥ १६॥ एकादशाङ्गुलाघेकविंशन्मात्रं तु दैर्ध्यतः । पूर्णमुष्टिस्तु नाहं स्यान्मूलं सूचीनिभं भवेत् ॥ १७ ॥ गृहीत्वा वामहस्तेन प्रामुखो वाप्युदङ्मुखः । दक्षिणेनाष्टलं गृह्य ताडयेदष्टभिः क्रमात् ॥ १८ ॥ प्रहारैः स्थपतिः प्राज्ञस्तच्छेङ्कुस्थापकाज्ञया । प्रमाणसूत्रमित्युक्तं प्रमाणैनिश्चितं हि यत् ॥१९॥ खातशङ्कुटुमाः १. 'कुर्यात् स्था' ख. पाठः.

·मयमते तबहिः परितो भागे सून पर्यन्तमिष्यते। गर्भसूत्रादिविन्याससूत्रं देवपदोचितम् ॥ २० ॥ पदविन्याससूत्रं हि विन्यासः सूत्रमिष्यते । गृहाणां दक्षिणे गर्भस्तत्वार्थे सूत्रपातनम् ॥ २१॥ तत्सूत्राच्छङ्कुमानेन नीत्वा शङ्कु निखानयेत्। उपानं निष्क्रमार्थ वा भित्त्यर्थ वार्थ तद् भवेत् ॥ २२॥ नगरप्रामदुर्गेषु वायवादी रज्जुपातनम्। अवाच्याशाधुदीच्यन्तं प्राक्मत्यम्गतसूत्रकम् ॥ २३ ॥ प्रतीच्याशादिपूर्वान्तं विसृजेद् दक्षिणोत्तरम् । ब्रह्मस्थानात् पूर्वगतं तत् त्रिसूत्रं तदुच्यते ॥ २४ ॥ ततो धनं पश्चिमगं धान्यं दक्षिणगं ततः। ब्रह्मस्थानादुत्तरगं सुखमित्यभिधीयते ॥ २५ ॥ सुखप्रमाण यत् सूत्रं तत्प्रमाणमिहोच्यते। एकहस्तं द्विहस्तं वा त्रिहस्तं परितोऽधिकम् ॥ २६ ॥ विमानं मण्डपव्यासात् खानयेत् तबलार्धकम् ॥ २६३ ॥ होकं नो नैकनेत्रे नयनगुणयुगं चाब्धिरुद्राक्षमक्षी नेत्रकं नो न चन्द्रं नयननयनकं वह्निवेदाब्धिबाणम् । १. 'सूत्रं नि' क. पाठः. २. 'च', 'स्त्वा' ४. 'तमन्नस', ५. 'गृहप्र' ख. पाठः. १. क. पाठः. ७. '' ख. पाठः. ८. 'स्थि' क. पाठः,९. 'णा' ख. पाठः.

·सप्तमोऽध्यायः । १५ षट्पट्सप्ताष्टकाष्टैर्मुनिरसरसकं भूतवेदाध्यजाक्ष नेत्रं मात्रं च मेषादिषु दशदशकेऽस्मिन् दिने त्यज्य युज्यात् ॥ सेंमीक्ष्य भानोर्गमनं सराशिकं त्यजेत् पुरोक्ताङ्गलिमेन्त्रयुक्तितः। ततस्तु काष्ठादुपगृह्य तहशाद् विसृज्य सूत्रं विदधीत चे स्थलम् ॥ २८३ ॥ इति मयमते वस्तुशास्त्रे दिक्परिच्छेदो नाम षष्ठोऽध्यायः। अथ ससमोऽध्यायः वक्ष्येऽहं पदविन्यासं सर्ववस्तुसनातनम् । सकलं पेचकं पीठं महापीठमतः परम् ॥१॥ उपपीठमुग्रपीठं (च?) स्थण्डिलं नाम चण्डितम् मण्डूकपदकं चैव पदं परमशायिकम् ॥ २ ॥ तथासनं च स्थानीयं देशीयोभयचण्डितम् । भद्रं महासनं पद्मगर्भ च त्रियुतं पदम् ॥ ३ ॥ व्रतभोगपदं चैव कर्णाष्टकपदं तथा। गणितं पादमित्युक्तं पदं सूर्यविशालकम् ॥ ४ ॥ सुसंहितपदं चैव सुप्रतीकान्तमेव च । विशालं विप्रगर्भ च विश्वेशं च ततः परम् ॥ ५॥ ४ १. 'ब्धि' क. पाठः, २. 'नं' ख. पाठः. ३. 'त्या' क. पाठः. १. 'उदीक्ष्य', ५. 'मात्रयु', ६. 'वस्त्वल', ७. 'त्येवं प' ख. पाठः.

·तथा विपुलभोगच पदं विप्रतिकान्तकम् । विशालाक्षपदं चैव विप्रभक्तिकसंज्ञकम् ॥ ६ ॥ पदं विश्वेशसारं स तीवेश्वरकान्तकम् । इन्द्रकान्तपदं चैव द्वात्रिंशत् कथितानि वै॥ ७ ॥ सकलं पदमेकं स्यात् पेचकं तु चतुष्पदम् । पीठं नवपदं चैव महापीठं द्विरष्टकम् ॥ ८ ॥ पञ्चविंशत्युपपीठं षट्पडेबोअपीठकम् । स्थण्डिलं सप्तसप्तांशं मण्डूक चाष्टकाष्टकम् ॥ ९॥ परमेशायिपदं चैव नन्दनन्दपदं भवेत् । आसनं शतभागं स्यादेकविंशच्छतं पदम् ॥ १० ॥ स्थानीयं स्याच्चतुश्चत्वारिंशच्छतपदाधिकम् । देशीयं नवषष्टयंशं शतं चोभयचण्डितम् ॥११॥ षण्णवसधिकं चैव शतं भद्रं महासनम् । सपञ्चविंशद् द्विशतं पद्मगर्भमिति स्मृतम् ॥ १२ ॥ षडाधिक्यं तु पञ्चाशद्विशतं त्रियुतं पदम् । द्विशतं सनवाशीति बतभोगमिति स्मृतम् ॥ १३ ॥ त्रिशतं चं चतुर्विशत् कर्णाष्टकपदं तथा। त्रिशतं चैकषष्ट्यंशं गणितं पादसंज्ञितम् ॥ १४ ॥ चतुःशतपदं सूर्यविशालं परिकीर्तितम् । सुसंहितपदं चैकचत्वारिंशच्चतुःशतम् ॥ १५ ॥ १. में शायिकं चै' ख. पाठः २. 'झं' क. पाठः, ३ 'न्वितम् ।', 'द्वि श', ५. 'षट् चतुर्युक्तं क' ख. राठः. १.

·सक्षमोऽध्यायः सवेदाशीतिचत्वारः शतं सुप्रतिकान्तकम् । नेवविंशत्पञ्चशतं विशालं पदमीरितम् ॥१६॥ षट्सप्ततिः पञ्चशतं विप्रगर्भनिति स्मृतम् । विश्वेशं षट्शतं पश्चात् पञ्चविंशत्पदं स्मृतम् ॥ १७॥ षट्सप्ततिः षट्शतकं विपुलभोगमिति स्मृतम् । नवविंशतिकं सप्तशतं विप्रतिकान्तकम् ॥ १८ ॥ विशालाक्षपदं वेदाशीतिः सप्तशतोधिकम् । सैकाष्टपञ्चयुक्तं चाष्टशतं विभक्तिकम् ॥ १९॥ विश्वेशसारमित्युक्तमेवं नवशर्त पदम् सैकषष्टयों नवशतं पदमीश्वरकान्तकम् ॥ २० ॥ चतुर्विंशतिसंयुक्तं सहस्रपदसंकुलम् । इन्द्रकान्तमिति प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः ॥ २१ ॥ आचं पदं सकलमेकपदं यतीना- मिष्टं हि विष्टरमहाशनवाहिकार्यम् । पित्र्यामरादियजन गुरुपूजनं भान्वार्कितोयशशिनामकसूत्रयुक्ते ॥ २२ ॥ १. 'कं चातुः श', २. सनन्दपञ्चवेदांश पञ्चाशतविशालकम् ।', ३. 'पञ्च पञ्चकोष्ठसमन्वितम्', ४. तिसतशतं पदं वि', ५. 'तांश- कम्।' ख. पाठः. ६. 'सएकचत्वाष्टपदं विप्रभक्तमिति स्मृतम् । क. पाठः. ७. 'तन्नव', ८. तारकम् ।' ९. यधिकं नन्दशतमी' ख. पाठः १०. 'शत्सहस्रं तु इन्द्रकान्तपदं स्मृतम् । पाठः. १२. 'त्रि' क. पाठः, SUCH Magwand ख, पाठः, ·मयामते ইছামুনমিংলী पूज्या हि पेचकपड़े चतुरंशयुक्त। তুলি লিখুল ভিলা মিলি। शैवं तुनिष्कलमलं सकलं च युक्त्या ॥२३॥ अथ पीठपढे नवभागयुते दिशि दिश्यथ वेदचतुष्टयकम् । विदुरीशपदाधुदकं बहन गगनं पवनं पृथिवी हाबहिः ॥ २४ ॥ षोडशांशं महापीठं पञ्चपकामरान्वितम् । ईशो जयन्त आदित्यो मृशोऽभिर्वितथो यमः ॥ भृङ्गश्च पितृसुग्रीवौ वरुणः शोषमारुतौ । मुख्यः सोमोऽदितिश्चेति बाह्यदेवाः प्रकीर्तिताः ॥ २६ ॥ आपवत्सार्यसावित्रा विवस्वानिन्द्रभित्रको। रुद्रजो भूधरश्चान्तमध्ये ब्रह्मा स्थितः प्रभुः ॥ २७ ॥ तत्पार्श्वयोईयोरेकमागेनैकेन वर्धनात् । उपपीठं भवेदत्र देवतास्तोः पदे स्थिताः ॥२८॥ तत्तत्पार्श्वयोश्चैवमेकैकांशविवर्धनात् । इन्द्रकान्तपदं यावत् तावद् युञ्जीत बुद्धिमान् ॥ समानि यानि भौगानि चतुःषष्टिवदाचरेत् । असमान्यपि सर्वाणि चैकाशीतिपँदोक्तवत् ॥३०॥ १. 'रङ्गयु' ख. पाठः. २. दिगीश' क. पाठः ३. 'तास्तत्पदे ४. 'गर्माणि च', ५. 'दिष्यते ।', ६. 'अन्यान्यपि च स', रितम् ॥' ख. पाठः, ७, 'वदी- ·सप्तमोऽधायः पदानामपि सर्वेषां मण्डूकं चापि तत्परम् चण्डितं सर्ववस्तूनामाहत्यं च यतस्ततः ॥ ३१ ॥ तस्मात् सक्षिप्य तन्त्रेभ्यो वक्ष्येऽहमपि तद् द्वयम्। चतुःषष्टिपदे चैकाशीतौ सकलनिष्कले ॥ ३२ ॥ सूत्रे च पदमध्ये च ब्रह्माद्याः स्थापिताः सुराः। प्रागुदग्दिक्समारभ्यैवोच्यन्ते देवताः पृथक् ॥ ३३ ॥ ईशानश्चैव पर्जन्यो जयन्तश्च महेन्द्रकः । आदित्यः सत्यकश्चैव भृशश्चैवान्तरिक्षकः ॥ ३४ ॥ अग्निः पूषा च वितथो राक्षसश्च यसस्तथा । गन्धर्वो भृङ्गराजश्च मृषश्च पितृदेवताः ॥ ३५ ॥ दौवारिकश्च सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलाधिपः । असुरः शोषरोगौ च वायुनागस्तथैव च ॥३६॥ मुख्यो भल्लाटकश्चैव सोमश्चैव मृगस्तथा । अदितिश्योदितिश्चैव द्वात्रिंशद् वाघदेवताः ॥ ३७ ॥ आपश्चैवापवत्सश्चैवान्तः प्रागुत्तरे स्मृतौ । सविन्द्रश्चैव साविन्द्रश्चान्तःप्रारदक्षिणे स्मृतौ ॥ इन्द्रश्चैवेन्द्रराजश्च दक्षिणापरतः स्थितौ । रुद्रो रुद्रजयश्चैव पश्चिमोत्तरतो दिशि ॥ ३९ ॥ ब्रह्मा मध्ये स्थितः शम्भुस्तन्मुखस्थाश्चतुःसुराः । आर्यो विवस्वान मित्रश्च भूधरश्चैव कीर्तिताः॥४०॥ १. 'थ', २. 'म' ख. पाठः.

·amanararysapp चरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी। ईशानादि बहिः स्थाप्याश्चतुष्कोणे लियः स्मृताः॥४१॥ नपदा बलिभोक्तारः शेषाणां पदमुच्यते । विंशत्सूत्रैः सन्धिभिः सहवेदैः षट्क्ट्सहयामिवतुषकैश षट्कैः । युक्तैः शूलैवेदसङ्ख्या: सिराभिः संयुक्तं स्यादृष्टकेनैकमेतत् ॥ ४२३ ॥ चतुःषष्टिपदे मध्ये ब्रह्मणय चतुष्पदम् ॥ ४३ ॥ आर्यकादिचतुर्देवाः प्रागादिनित्रिभागिनः । आपाद्यष्टामराः कोणेष्वर्धार्धपदभाँगिनः॥ ४४ ॥ महेन्द्रराक्षसायाश्च पुष्पमल्लाटकाद्याः । दिशि दिश्यथ चत्वारो देवा डिपदागिनः॥४५॥ जयन्तश्चान्तरिक्षश्च वितयश्च मृगस्तथा। सुग्रीवो रोगमुख्यश्च वितिकैकमागिनः ॥ ४६॥ ईशाधष्टामराः शेषाः कोणेष्वर्धपदेश्वराः । एवं क्रमेण भुञ्जीरन् मण्डूके वास्तुदेवताः ॥ ४७ ॥ खस्वप्रदक्षिणवशात् पदभुक्तिकम विदुः । ब्रह्माणं च निरीक्ष्यतेस्थिताः स्वस्वपदेऽमराः॥४८॥ षड्वंशमेकहदयं चतुर्मर्म चतुःसिरम् । मेदिन्यां वास्तुपुरुष निकुब्ज प्राक्शि(रो?) विदुः॥१९॥ १. 'च', २. 'अर्कैः शू' क. पाठ:. ३, ४. 'भो' ख. पाठः, ·सप्तमोऽध्यायः । तस्योत्तमाङ्गं विज्ञेयमार्यको नाम देवता। सविन्द्रो दक्षिणभुजः साविन्द्रः कक्षमुच्यते ॥ ५० ॥ आपश्चैवापवत्सश्च सकक्षो वामतो मुजः। विवस्वान् दक्षिण पाच वामपाच महीधरः ॥५१॥ मध्ये ब्रह्ममयः कायो मित्रः पुंस्त्वं विधीयते । इन्द्रश्चैवेन्द्रराजश्व दक्षिणः पाद इंरितः॥ ५२ ॥ रुद्रो रुद्रजयो वामपादः शेते त्वधोमुखः। वस्तुत्रिभागमध्ये तु वंशाः षट् प्रागुदङ्मुखाः ॥ ५३॥ वस्तुमध्ये तु माणि ब्रह्मा हृदयमुच्यते । निष्कूटांशाः सिरा ज्ञेया इत्येष पुरुषः स्मृतः ॥५४॥ गृहे गृहे मनुष्याणां शुभाशुभकरः स्मृतः । तस्याङ्गानि गृहाडैश्च विहान नैवोपपीडयेत् ॥ १५ ॥ व्याधयस्तु यथासङ्ख्या स्तुर हुसंश्रिताः। तस्मात् परिहरेद विवाद गुरुपातु सर्वथा। ५६ ।। चत्वारिंशन पञ्चैते देवतानां समुख्यः। अष्टाष्टांश करय घस्तन्मुखाना- मिष्टं गांश व्यञ्जनं षोडशानान् । अष्टानां कः षोडशानां खभाग मण्डूकाख्ये स्थण्डिले तैतिलेषु ॥ ५७ ।। १. 'नो', २. 'त्र' ख. पाठः.

·সুৱাই परमशायिपदे नवभागभाक कमलजो मुखतस्तु चतुःसुराः । रसपदा हिपदा हि विदिविस्थता बहिरथैकपनाः सकलामराः ।। ५८३ ॥ इति मयलते वस्तुशाने पदेवताविन्यासो नाम सप्तमोऽध्यायः का লাঙলাভাই । देवानां स्वपदस्थानां बलिकर्म विधीयते । सामान्याहत्यमार्गेण ब्रह्मादीनां यथाक्रमम् ॥१॥ गन्धमाल्यैश्च धूपेन पयसा मधुसर्पिषा । पायसौदनलाजैश्च ब्रह्मस्थानं समर्चयेत् ॥ २ ॥ आर्यके फलमक्ष्यं स्यान्माषाच तिलानि च । विवस्वति विनिक्षिप्त इधि दूर्वा च भित्रके ॥३॥ महीधरे भवेद हुनबमन्तवलिः स्मृतः। पर्जन्यस्याज्यमन्द्रस्य नवनीतं सपुष्पकम् ॥४॥ इन्द्रे कोष्ठं च पुष्पं च मधु कन्दाश्च भास्करे। सत्यके मधुकं दद्याद् भृशाय नवनीतकम् ॥५॥ माष रजनिचूर्ण च गगनस्य बलि देदेत् । दुग्धाज्यं तगॅरं वह्नेः शिम्बन्निं पूष्णि पायसम् ॥६॥ १. 'दवि' क. पाठः. २. 'न्द्र' ख. पाठ:. ३. 'देशा' क. ४. 'यजेत् ' ख. पाठः. ६. 'खान' क. पाठः. पाठ:

·अष्टमोऽध्यायः । क( कक्कानं वितथे शीथु राक्षसे बलिरिष्यते । शिम्बान्नं कुसरं याम्ये गन्धर्वेऽखिलगन्धकम् ॥७॥ भृङ्गराजेऽब्धिमत्स्यः स्यान्मषे मत्यौदनं विदुः । निर्ऋतौ तैलपिण्यांक बीजंदौवारिक बलिः ॥ ८ ॥ सुग्रीवे मोदकं पुष्पडल्तके पुष्णतीयकम् । वरुणे पायसं धान्य शोणितेनाटेमालेः ॥ ९॥ सतिलं तण्डुलं शोषे रोगे त्याच्छुकमत्स्यकम् । स्विन्नं हारिद्रक बायौ नागे मद्यं च लाजकम् ॥ १० ॥ धौन्यचूर्ण हि मुख्यस्य दधि सर्पिश्च सम्मतम् । गुलौदनं तु भल्लाटे सोमे दुग्धौदनं देत् ॥ ११ ॥ शुष्कमांसं मृगे दद्याद् देवमातरि मोदकम् । उदितौ तिलभक्ष्येण क्षीरान्नं सर्पिरीशके ॥ १२ ॥ लाजं धान्यं सविन्द्रस्य साविन्द्रे गन्धतोयकम् । बस्तमेदस्तथा मुद्गचूर्णमिन्द्रेन्द्रराजयोः ॥ १३ ॥ रुद्रे रुद्रजये मांसं विन्नमापापवत्सयोः। कुमुदं मत्स्यमांसं च शङ्खकच्छपमांसकम् ॥ १४ ॥ मद्यमाज्यं चरक्यास्तु विदार्या लवणो बलिः । पूतनायास्तिलं पिष्टमन्याया मुद्रसारकम् ॥ १५ ॥ साधारणबलिः शुद्धभोजनं सघृतं दृधि । सर्वेषामपि देवानां गन्धादीनि देत् क्रमात् ॥ १६ ॥ १. 'ण्डानं बी' २. 'खीनं हा', ३. 'रात्रिचू', ४. 'यजेत्', ५. 'त्र', १. 'ने', ७. 'यजेत्' ख. पाठः, ·कन्यका वाथ वेश्या वा बलिधारणयोग्यकाः । अङ्गन्यासकरन्यासैः पूतचेता यथाक्रनम् ।। १७ ॥ ओङ्कारादिनमोन्तेन स्वस्वनामाभिधाय महा। दत्त्वा पूर्व जलं पश्चात् साधरणबलिं देत् ॥ १८ ॥ तत्तद्योग्यबलि पवाद देय तो तथा बुधैः । ग्रामादीनां तु भण्डूकपदे परमशामिक ॥ १९ ॥ सन्तर्घ्य देवता होवं पूर्वोक्तविधिना क्रमात् । विसर्जयेत् ततो देवान् विन्यासार्थ तु मन्त्रवत् ॥ २०॥ ब्रह्माणं बाह्यदेवांश्च तत्तदुक्तपदे न्यसेत् । देवालयविधानार्थं हारार्थ ते प्रकीर्तिताः ॥२१॥ शेषाश्च निष्पदाः सर्वे रक्षार्थ तु निवेशिताः। एवं ग्रामादिषु प्रोक्तं रहस्यमिदमीरितम् ॥ २२ ॥ कृतोपवासः स्थपतिः प्रभाते विशुद्धदेहोऽविकलं गृहीत्वा । विशेषसामान्यबलिं सुराणां यथोक्तनीत्या विदधीत सम्यक् ॥ २३ ॥ इति मयमते वस्तुशास्त्रे बलिकर्मविधानो नाम अष्टमोऽध्यायः । .. १. 'देत् । हृदयाय नमस्तेऽस्तु साधारणबलिं ददेत् । त', २. 'वि' ख, पाठः. ३. 'राजार्थ' क. पाठः. ४. 'प्रसन्नो वि' ख. पाठः,

·नवमोऽध्यायः ।
অথ নাঘাষ।
ग्रामादीनां मानं विन्यासं चापि वक्ष्यते विधिना
दण्डानां पञ्चशतं क्रोशं तद्विगुणमर्धगव्यूतम् ॥१॥
गव्यूतं तद्विगुणं ह्यष्टसहस्रं तु योजनं विद्यात् ।
अष्टधनुश्चतुरश्रा काकणिका तच्चतुर्गुणं माषम् ॥ २ ॥
माषचतुर्वर्तनकं तत्पश्चगुणं हि वाटिका कथिता।
वाटिकया युगगुणिता ग्रामकुटुम्बावनिः श्रेष्ठा ॥ ३ ॥
एवं भूगतमानं दण्डैस्तेषां तु वक्ष्यते मानम् ।
ग्रामस्य शतसहस्रैर्दण्डैः पर्यन्तमानमिदमुक्तम् ॥ ४ ॥
विंशतिसहस्रदण्डात् तत्समवृद्ध्या तु पञ्चमानं स्यात् ।
ग्रामे विंशतिभागे कुटुम्बभूमिस्तदेकभागेन ॥५॥
दण्डैः पञ्चशतैर्यद्धीनं ग्रामस्य मानमिदम् ।
तस्मात् पञ्चशता यावद् विंशत्सहस्रदण्डान्तम् ॥६॥
प्रोक्तं चत्वारिंशदं ग्रामस्य मानमिदम्।
द्विसहस्रदण्डमानादिः(?) सार्धसहस्रं सहस्रदण्डं च ॥७॥
नवशतमथ सप्तशतं पञ्चशतं त्रिशतमिति च विस्तारम् ।
नगरस्य सहस्रादिहिसहस्रान्तं च दण्डमानं स्यात् ॥८॥
नगरस्याष्टसहस्रैर्दण्डैः पर्यन्तमानमिदम् ।
द्विद्विसहस्रक्षयतो द्विसहस्रान्तं चतुर्विधं मानम् ॥ ९ ॥
ग्रामः खेटः खर्वटमथ दुर्ग नगरमिति च पञ्चविधम् ।
दण्डैस्तेषां मानं वक्ष्येऽहं त्रित्रिभेदभिन्नानाम् ॥ १० ॥

·मयमते चतुरधिकषष्टिदण्डो प्रामः स्याद्धीनहीनमिति कथितः । ग्रामस्य मध्यमस्य द्विगुणं त्रिगुणं तथोत्तम प्रोक्तम् ॥ षट्पञ्चाशद्विशतं हीन खेटं सविंशति त्रिशतम् । मध्यममुत्तममेवं सचतुरशीति त्रिशतदण्डन् ॥ १२ ॥ अष्टौ चत्वारिंशचतुःशतं द्वादशं च पश्चशतम् । षट्सप्ततिपञ्चदशं हीनं मध्योत्तमं च खर्वटकम् ॥ १३ ॥ चत्वारिंशत्षट्शतमधमं दुर्ग चतुःसप्तशतदण्डम् । मध्यममुत्तमदुर्ग सप्तशतं षष्टिरष्टौ हि ॥ १४ ॥ द्वात्रिंशदष्टशतकं नगरं षण्णवतिअष्टशतदण्डम् । षष्टिनवशतमधमं मध्यममुत्कृष्टमिति यथासङ्ख्यन् ॥ षोडशदण्डविवृद्धया प्रत्येकं नवविधं भवति । द्विगुणं त्रिपादमध पादं तेषां मुखायतं विपुलात् ॥ १६ ॥ व्यासषडष्टांशैकं चतुरथं वा यथेष्टं स्यात् । तस्मिन् विपुलायामे दण्डैरोजैः प्रमाणमात्तव्यम् ॥ १७ ॥ शेषं वाटधरा (ध ? थ) ग्रामादिषु सर्ववस्तुषु च । आयादिसंपदर्थं वृद्धि हानि च यष्टिभिः कुर्यात् ॥ १८ ॥ आयव्ययःयोन्यायुभिरथ तिथिभिश्व वारैश्च । यजमानवस्तुनामजन्मःणाविरोधिकं यत्तु ॥ १९ ॥ तन्मानेन समेतं गृह्णीयात् सैर्वसम्पत्त्यै व्यासायामसमूहे वसुनिधिगुणिते दिनेशधर्महृते ॥२०॥ १. 'स्थं' क. पाठः. २. 'वस्तुस' ख. पाठः ·नवमोऽध्यायः । २७ आयव्ययमवशिष्टं रामघ्नेऽष्टापहृच्छेषम् । ध्वजधूमसिंहश्वावृषखरगंजकाकाश्च योनिगणाः ॥२१॥ अष्टौ योनय उदिता ध्वजहरिवृषहस्तिनः शुभदाः । पुनरपि वसुभिर्गुणिते त्रिनव(?)हान्या फलं वयः शिष्टम् ।। नक्षत्रं परिणाहे त्रिंशद्व्याप्ते तिथियमीशहते। वारं सूर्यमुखं स्याद् बुद्धवं सर्ववस्तु करणीयम् ॥ २३ ॥ आयाधिकमथ सुखदं व्ययमधिकं सर्वनाशं स्यात् । विपरीते तु विपत्त्यै तस्मात् सम्यक् परीक्ष्य कर्तव्यम् ॥ हादशसहस्रवियन्निष्ठितमुत्तमोत्तमं ग्रामम् । दशसाहस्त्रैर्मध्यजमधर्म स्यादष्टसाहौः ॥२५॥ सप्तसहविप्रैर्मध्यमोत्तममित्यभीष्टं स्यात् । षट्साहस्रैर्मध्यममधमं तु पञ्चसाहस्रैः ॥ २६ ॥ अधमोत्तमं तु चातुःसाहौस्तु निसाहस्रैः । अधमसमं द्विसहस्रैरधमाधममेव निर्दिष्टम् ॥ २७ ॥ साहड़िजसङ्घींचोत्तममाहुराचार्याः । सप्तशतैरधममध्यममिह पञ्चशतैस्तु नीचाल्पम् ॥ २८ ॥ साष्टशतं तु द्विगुणं त्रिगुणं वेदाधिकं तथाशीतिः । अष्टाष्टकपञ्चाशद् द्वात्रिंशञ्च त्रिरष्टौ हि ॥ २९ ॥ द्वादशषोडशविप्रैर्दशभेदं क्षुद्रकं ग्रामम् । अन्यदशक्तानां चेद् दानं दशभूसुरान्तमेकादि ॥३०॥ । १. 'हस्तिका', २. 'शुभई' ख. पाठः. ३. रिधिष्ठि' क. पाठः, ·२८ मयमते एककुटुम्बिसमेतं कुटिक स्या(त्त?)देकभोगमिति कथितम् । तस्य सुखालयमिष्टं शेषाणां दण्डकादीनि ॥३१॥ युग्मायुग्मविभागैबिविधं स्थात् सर्ववस्तुविन्यासम् । युग्मे सूत्रपथं स्यादसमे पदमध्यमे च वीथी स्यात् ॥ अन्योन्यसङ्कर श्वेदशुभं स्यात सर्वजन्तूनाम् । दण्डकमपरं स्वस्तिकमित अवं प्रस्तरं चैव ॥ ३३ ॥ पश्चात् प्रकीर्णकं स्यान्नन्द्यावर्तं परागमथ पद्मम् । स्याच्छ्रीप्रतिष्ठितेनैवाष्टविधं ग्राममुद्दिष्टम् ॥ ३४ ॥ सर्वेषां ग्रामाणां मङ्गलवीथ्यावृता बहिस्त्वबहिः । ब्रह्मस्थानं ह्युह्यदितं तस्मिन् देवालयं तु वा पीठम् ॥ एकहित्रिचतुर्भिः पञ्चभिरपि कार्मुकैश्च मार्गततिः । प्राक्प्रत्यग्गतमार्गा ऋजुदण्डमहापथाख्यास्ते ॥ ३६ ।। मध्यमयुक्ता वीथी ब्रह्माख्या सैव नाभिः स्यात् । द्वारसमेता वीथी राजाख्या च द्विपार्श्वतः क्षुद्रा ॥ ३७ ॥ सर्वाः कुट्टिमकाख्या मङ्गलवीथी तथैव रथमार्गम् । तिर्यग्द्वारसमेता नाराचपथा इति ख्याता ॥ ३८ ॥ उत्तरदिङ्मुखमार्गाः क्षुद्रार्गलवामनाख्यपथाः । ग्रामावृता मङ्गलवीथिकाख्या पुरावृता या जनवीथिका स्यात्। तयोस्तु रथ्याभिहिताभिधा स्यात् पुरातनैरन्यतमेष्वथैवम् ॥ १. मे विन्यासे द्विवि', २. 'भा' ख. पाठ: ३. 'सदेव' ४. 'ग' क. पाठः. ५. 'ख्या वामनार्गलप', 'ना पु' ख. पाठः.

·नवमोऽध्यायः । ॥ द्विजकुलपरिपूर्ण वस्तु यन्मङ्गलाख्यं नृपवणिगभियुक्तं वस्तु यत्तत् पुरं स्यात् । तदितरजनवासं ग्राममित्युच्यतेऽस्मिन् मठमिति पठितं यत् तापसानां निवासम् ॥ ४० ॥ प्रागुदगग्रं मार्ग ककनीकृतदण्डवत्तु तन्मध्ये ॥४१॥ हारचतुष्टययुक्तं दण्डकमिति भण्यते मुनिभिः । दण्डवदेका वीथी साप्येवं दण्डकं प्रोक्तम् ॥ ४२ ॥ नवपदयुक्ते प्रामे परितो मार्ग पदस्य तस्य बहिः । तस्मात् प्रागुदगमात् प्राग्वीथी दक्षिणाग्रा सा ॥ ४३ ॥ तस्मात् प्राग्दक्षिणतो दक्षिणवीथी प्रतीचिमुखा। तस्मादवागपरतः पश्चिमवीथ्यग्रमुत्तरतः॥४४॥ अपरोत्तरतस्तस्मादुत्तरवीथ्या मुखं प्राच्याम् । एतत् स्वस्तिकमुदितं स्वस्त्याकृत्या चतुर्मार्गम् ॥ १५ ॥ प्राक्प्रत्यग्गतमार्गस्त्रिभिरुदगौस्त्रिभिश्चतुर्भिरथो । पञ्चभिरपि षट्सप्तभिरपि युक्तं प्रस्तरं पञ्च ॥ ४६ ॥ प्रागौस्तु चतुर्भिादशशिवपतिनन्दवसुमार्गः । उदगौरभियुक्तं ह्येतत् प्रोक्तं प्रकीर्णकं पञ्च ॥ ४७ ॥ प्राक्प्रत्यग्गतमार्गः पञ्चभिरुदगौत्रयोदशभिः । हिःसप्तभिरथ तिथिभिः षोडशभिः सप्तदशभिरपि मागैः॥ युक्तं नन्द्यावर्त दिक्षु चतुर्दारसंयुक्तम् । नन्द्यावर्ताकृत्या बाह्ये द्वारैरबाह्यतो मार्गः ॥ ४९ ॥ १. 'करीकृ' क. पाठः २. 'भि', ३. 'उ' ख, पाठः, ·सयमते युक्तानेकैर्युक्तं नन्द्यावर्ताममिदमुदितम् । आचैरष्टादशभिर्वाविंशत्यङ्गकैरुदम्यक्त्रैः ॥ ५० ॥ षड्भिः प्राङ्मुखमागैर्युक्तं ह्येतत् परागमिति कथितम् । प्राक्प्रत्यग्गतमामैंः सप्तभिरुतगतिवेदशरैः ॥ ५१ ॥ षट्सप्तभिरपि युक्तविंशतिभिः पञ्चधा पन्नम् । अष्टभिरथ पूर्वाग्रैरुदगप्रैः साष्टविंशतिभिः ॥५२॥ आदिः षोडशभिर्मागैरन्त्यैर्युतं यत्तु । तच्छीप्रतिष्ठितं स्यादृष्टविधं ग्रोममुद्दिष्टम् ।। ५३ ॥ अथवा श्रीवत्सादिकमुप(नी ? ने)तव्यं तु विन्यासम् । सर्वेषां ग्रामाणां नाभिं न प्रोतयेन्मतिमान् ॥ ५४॥ ग्रामे वाथ गृहे वा दण्डच्छेदोऽपि नैव कर्तव्यः । सकलाद्यासनकान्तं विन्यासार्थ पई बुधैर्लाह्यम् ॥ क्षुद्रग्रामे मार्गाश्चत्वारश्चाष्ट मध्यमे ग्रामे । द्वादश षोडश मार्गा ग्रामेषूत्कृष्टकेषु मताः॥ ५६ ॥ भल्लाटे च महेन्द्रे राक्षसपादे तु पुष्पदन्तपदे। द्वारायतनस्थानं जलमार्गाश्चापि चत्वारः॥ ५७ ॥ वितथेपदेऽथ जयन्ते सुग्रीवांशे च मुख्यदेवपदे। भृशपूषभृङ्गराजा दौवारिकशोषनागदितिजलदाः ॥ ५८ ।। स्थानमुपद्वाराणामष्टौ देवा इमे कथिताः। त्रिकरं पञ्चकरं तत् सप्तकरं द्वारविस्तारम् ॥ ५९ ॥ ॥ १. 'त्यंशकै', २, "मि', ३. 'भेदमिति कथितम्', ४. 'भागेषु पु', 'थे पदे ज' ख. पाठः. ६. 'ज' क. पाठः.

·नवमोऽध्यायः। तारद्विगुणोत्सेधं चाध्यर्ध वाविहीनं तत् । सर्वेषां ग्रामाणां परितः परिखा बहिश्च वप्राश्च ॥६॥ ग्रामादयोऽपि नद्या दक्षिणतीरे तदन्वितायामाः। नवनवमुनिवसुभागे मध्ये ब्राह्म ततः परं दैवम्॥६१॥ मानुषमथ पैशाचं क्रमशः सङ्कल्प्य युक्त्या तु। दैविकमानुषभागे विप्राणां स्याद् गृहश्रेणी ॥ ६२ ॥ कर्मोपजीविनां स्यात् पैशाचे तत्र वा द्विजावासम् । तस्मिन् सुरगणभवनं क्रमशः प्रागादिषु स्थाप्यम् ॥ एतस्याभ्यन्तरे विप्रदेवतास्थापनं भवेत्। शिवहमत्यञ्च ग्रामाणां संवाह्ये तु वा भवेत् (?) ॥ ६४ ॥ भृङ्गराजांशके वापि पावके विनायकम् । ऐशांशे शिवहयं स्यात् सौम्ये वानान्तरेषु वा ॥६५॥ बाह्येऽस्य तु गृहश्रेणी मानेन विधिना कुरु । शैवानां परिवाराणां प्रोच्यमासमुच्यते (1)॥ ६६ ॥ सूर्यपदे सौरं स्यादग्निपदे कालिकावेश्म। भृशभागे विष्णुगेंहं याम्यायां षण्मुखस्थानम् ॥६७ ॥ भृशभागे मृगांशे तु नैर्ऋत्यां केशवालयम्। सुग्रीवांशे गणाध्यक्षः पुष्पदन्तपदेऽपि वा ॥६८॥ आर्यकभवनं नितौ वरुणे विष्णोविमानं स्यात् । स्थानकमासनशयनं धाम्न्येतस्मिन् क्रमेण चोर्ध्वतलात्॥ तु १. 'चार्धे', २. संलक्ष्य यु', ३. 'प्यम् ॥ सू', ४. 'पदं या' ख. पाठः. ५. 'नम् । आ' क. पाठः, ६. 'क्त' ख. पाठः, ·मयमते अथवा मूलतलं धनसुपरितले स्थानकं प्रोक्तम् । सुगतालयमथ सुगले भृङ्गनृपे चैव नृपधाम ॥ ७० ॥ मदिरालयमर्थ वायौ मुख्य कात्यायनीवासैः। सोमे धनदगृहं वा मातृणामालयं तत्र ॥ ७१ ॥ ईशे शङ्करभवनं पर्जन्यांशे जयन्ते वा। सोमे धेनदगृहं वा शोषपदे वा विधातव्यम् ॥ ७२॥ तत्र गजाननभवनं ह्यदितौ वा मातृकोष्ठं स्यात् । मध्ये विष्णोधिष्ण्यं तत्र सभामण्डपं प्रोक्तम् ॥७३॥ ब्रह्मस्थानैशाने वाग्नेय्यां वा सभास्थानम् । तदुदक्पश्चिमभागे हरिसदनं दक्षिणे परतः ॥ ७४ ॥ क्रूरसमेतं कर्म प्रत्ययमथ पञ्च मध्ये तु । युग्मायुग्मपदे च ब्रह्मस्थानेऽष्टनवभागे ॥ ७५ ॥ व्यपनीयाजं भागं प्रागादिषु दिक्षु च क्रमशः । नलिनकभवन खस्तिकनन्द्यावतौ प्रलीनकं चैव ॥७६ ॥ यच्छ्रीप्रतिष्ठिताख्यं चतुर्मुखहयं तु पद्मसमम् । विष्णुच्छन्दविमानं त्रितलाद्विादशतलान्तम् ॥ ७७ ।। बहिरप्येवं सौधं ग्रामादिषु तत्र विज्ञेयम् । स्थितमासीनं शयनं यत्र यदिष्टं तु तत्र तत् स्थाप्यम् ।। क. पाठः, १. 'वो', २. 'जिनधा', ३. 'ने' ख. पाठः. ४. 'सम् । ५. 'सोमगृ', ६. 'समां द', ७. 'न', ८. 'ठाख्य ९. 'वं सर्वग्रा' क. पाठः १०. 'तत्' ख. पाठः, ख. पाठ ·नवमोऽध्यायः । उत्कृष्टमध्यमाधमनीचादिकं क्रमेणैवम् । भवनं ग्रामेषूदितमिति नीचं चोत्तमे न स्यात् ॥ ७९ ॥ क्षुद्रे क्षुद्रविमानं यद्यत्रैवोचितं विधातव्यम् । त्रिचतुष्पञ्चतलं तद्धीने हीने च सामान्यम् ॥ ८ ॥ ग्रामे वा नगरे वोत्कृष्टे देवालयं तु नीचं चेत् । नीचा भवन्ति पुरुषाः स्त्रियोऽपि दुःशीलतां यान्ति ॥ तस्मात् सममधिकं वा तत्सङ्ख्येवं प्रयोक्तव्या । हरिहरसदनं वास्तुकमन्यत् सर्व यथेष्टं स्यात् ॥ ८२॥ चण्डेश्वरः कुमारो धनदः काली च पूतना चैव। कालीसुतश्च खड़ी चैते दौवारिकाः प्रोक्ताः ॥ ८३ ॥ प्राक्प्रत्यङ्मुखमैशं ग्रामादिषु तत्पराङ्मुखं शुभदम् । विष्णुगृहं सर्वमुखं ग्रामस्यान्तर्मुखं शुभदम् ॥ ८४॥ शेषं पूर्वाभिमुखं मातृणामुत्तराभिमुखम् । प्रत्यग्द्वारं सौरं गेहारम्भात् पुरामरावासम् ॥ ८५॥ हृदये वंशस्थाने शूले सूत्रे च सन्धौ च । कर्णसिरायां षट्के नोक्तान्यमरालयादीनि ॥ ८६ ॥ गोशाला दक्षिणतश्चोत्तरदेशे तु पुष्पवाटी स्यात् । पूर्वद्वारोपान्ते पश्चिमतस्तापसावासम् ॥ ८७ ॥ १. 'द्रे वि' क. पाठः. २. 'या' ख. पाठः. ३. 'मातृमु' क. पाठः, ४. रे वापि प' ख. पाठः.

·मयमते सर्वत्रैव जलाशयमिष्टं वापी च कूपं च । वैश्यानां दक्षिणतः परितः सदनं तु शूद्राणाम् ॥ ८८ ॥ प्राच्यां वाप्युत्तरतो गेहं कुर्यात् कुलालानाम् । तत्रैव नापितानामन्यत्कर्मोपयुक्तानाम् ॥ ८९ ॥ मत्स्योपजीविनां स्याद् वासं वायव्यदेशे तु । पश्चिमदेशे मांसैरुपवृत्तीनां निवासः स्यात् ॥ ९ ॥ तैलोपजीविनां चैवोत्तरदेशे गृहश्रेणिः । धनुभिस्त्रिपञ्चसप्तभिरथ नवभिहावधिः प्रोक्तः॥ ११ ॥ दण्डाभ्यामथ तस्मादायामं वर्धयेत् क्रमशः। व्यासद्विगुणावधिकं यावद् दैर्ध्य ग्रहीतव्यम् ॥९२ ॥ तत्रैव हस्तमानैर्गेहं कुर्याद् यथाविधिना । रुचकैः खस्विकमथवा नन्धावतं च सर्वतोभद्रम् ॥ स्याद् वर्धमानमेषामाकृत्या तच्चतुहं प्रोक्तम् । दण्डकशालालाङ्गलमथवा शूर्प यथेष्टं स्यात् ॥ ९४ ॥ ग्रामात् किञ्चिद्दरे पावकदेशेऽथवा वायौ। वासः स्यात् स्थपतीनां शेषाणां तत्र कर्तव्यम् ॥ ९५ ॥ तस्मात् किञ्चिदूरे रजकादीनां निवासः स्यात् । चण्डालकुटीराणि पूर्वायां कोशमाने तु ॥ ९६ ॥ चण्डालयोषितस्तास्ताम्रायःसीसभूषणाः सर्वाः । पूर्वाह्ने मलमोक्षक्रियोचितों ग्राममावेश्य ॥९७ ॥ १. 'श्यादीनां', २. 'च', ३. 'कं', ४. 'तश्च स', ५. 'त', ६. 'श्याः ।।' ख. पाठः.

·नवमोऽध्यायः। ३५ प्रागुत्तरदिशि दण्डैः पञ्चशतैः स्याच्छेवावासम् । शेषाणामपि तत्तहरे देशे श्मशानं स्यात् ॥ ९८ ॥ चण्डालचर्मकारश्मशानतोयाशयापयानं च । देवगृहविश्वकोष्ठामावृतदेशमार्गपरिवृत्तिः॥ ९९॥ व्यसनं ग्रामविनाशो नृपभङ्गो भवति मरणं च। देवालयान्तरापणशून्यत्वं शोध्यसञ्चयं चापि ॥ १० ॥ मार्गेऽशुद्धक्षेपणमीदृग् ग्रामस्य शून्यतादायि ॥ १००३ ॥ ग्रामादीनां च सर्वेषां गर्भविन्यासमुच्यते ॥ १०१ ।। सगर्म सर्वसम्पत्त्यै विगर्भ सर्वनाशनम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गर्भ सम्यग् विनिक्षिपेत् ॥ १०२ ॥ मृत्कन्दधान्यसल्लोहधातुरत्नेन्द्रनीलकैः । पणेन गर्भद्रव्याणि निर्दोषाण्येव सगृहेत् ॥१०३॥ सलिलापूरिते श्वभ्रे मृदादीनि न्यसेद् बुधः। धान्योपरि निधातव्यं ताम्रभाजनमभ्रमम् ॥ १०४ ॥ ताम्रभाजनविस्तारं पञ्चधा परिकीर्तितम् । रनिद्वादशपङ्क्त्यष्टचतुरङ्गुलमानतः ॥ १०५ ॥ उन्नतं तावदेवं स्याद् वृत्तं स्योच्चतुरश्रकम्। सपञ्चपञ्चकोष्ठं वा नवकोष्ठकमेव वा॥ १०६ ॥ उपपीठपदे देवास्तस्मिन् पात्रे तु सम्मताः। रजतेन वृषः सूर्ये वज्री हाटकनिर्मितः ॥१०७ ॥ १. 'च्छि' ख. पाठः. २. 'क' क. पाठ.. ३. 'गृह्यताम् ।। ४. 'तम् ॥', ५. 'वा चतु', ६. 'यो ख. पाठः.

·ਜ਼ यमे तु यमराज शुल्बेनायसवारणः । हैम सिंहस्तु रूप्येण वरुणे सजलाधिपः ।। १०८ ॥ वाजी श्वेतमयः सोमे राजतो द्विजराजकः । ईशे वैकृन्तमनले त्रपु सीसं तु नैते ।।१०९॥ खर्ण समीरणे जातिहिङ्गुल्यं तु जयन्तके । हरितालं भृशे भागे वितथे तु मनःशिला॥ ११० ।। माक्षिकं भृङ्गराजे स्याद् राजावत सुकन्धेरे । गैरिक शोषभागे तु गणमुख्येऽञ्जनं भवेत् ॥ १११ ।। अदितौ दरदं विद्यादेवमेव न्यसेत् कमात् । चतुष्पदे च लोकेशाः स्थाप्याश्चाभ्यन्तराननाः ॥ ११२ ।। षड्भिः पञ्चचत्तस्त्रिहिमात्रे बिम्बोदयं भवेत्। तदर्ध वाहनोत्सेधं स्थानकासनमेव वा ॥ ११३ ॥ मुक्तापवत्से मरिचौ विद्रुमै सवितर्यथ । पुष्यरागं च वैडूर्य विवस्वति विनिक्षिपेत् ॥११४॥ वज्रमिन्द्रजये विद्यादिन्द्रनीलं तु मित्रके। रुद्रराजे महानीलं मरतकं तु महीधरे॥११५ ॥ मध्यमे पद्मरागं तु विन्यसेद् गर्भभाजने। रत्नानि धातवश्चैव स्वस्वविस्तारभाजने ॥११६ ॥ तदेवस्थानभाव रानीतानि निधापयेत् । हेमायस्ताम्ररूप्यैश्च स्वस्तिकानि चतुर्दिशि॥ ११७ ॥ १. 'स्य' ख. पाठः. २. 'हेमसिंहं तु रू', ३. पम् ॥' क. पाठः. ४. 'फणं स', ५. 'स्तानि तानि विधास्यताम् । ख. पाठः, ·नवमोऽध्यायः। ब्रह्मस्थानाद् बहिष्ठानि पूर्वादौ स्थापयेत् क्रमात् । स्वर्णेन शालिं रूप्येण व्रीहिं चायसकोद्रवम् ।। ११८॥ त्रपुकैङ्कु सीसमाषं तिलं वैकृन्तकल्पितम् । मुद्द्रं चायोमयं तानं कुलत्थमिति लोहजान् ॥ ११९॥ भाजनाय बलिं दत्त्वा पश्चात् सर्व निधापयेत्। अङ्गुलाधिकविस्तीर्णमायामं द्वादशाङ्गुलम् ॥ १२० ॥ पञ्चाङ्गुलेन वृद्धिः स्यादा द्वात्रिंशत्प्रमाण तः। खादिरं चेन्द्रकीलं स्यात् तस्याग्रं चित्रवृत्तकम् ॥ १२१ ॥ भाजनोपरि तत् स्थाप्यं गर्भन्यासविचक्षणैः । स्थानीये द्रोणमुखे खौटे प्रतिनागरे ॥ १२२ ॥ ग्रामे च निगमे खेटे पत्तने कोत्मकोलके। ब्रह्मण्यार्यार्कभागऽपि विवस्वति यमे तथा ॥ १२३ ॥ मित्रे च वरुणे चैव सोमे च पृथिवीधरे । द्वारदक्षिणदेशे वा ह्येतेषां गर्भ इष्यते ॥ १२४ ॥ पुष्पदन्ते च भल्लाटे महेन्द्रे च गृहक्षते । विष्णुस्थाने श्रियः स्थाने स्कन्दस्थानेऽथवा पुनः॥ १२५॥ स्थापयेद् ग्रामरक्षार्थ सर्वकामाभिवृद्धये। गर्भमादौ विनिक्षिप्य बिम्बं तदुपरि न्यसेत् ॥१२६॥ शिलेष्टकचिते खाते पुरुषाञ्जलिमात्रके । अनुक्तानां च सर्वेषामजभागादिषु न्यसेत्॥१२७ १. 'स', २. 'च', ३. 'खाटे', १. 'तु', १. 'त् ॥ अनु', ६. 'त् ॥ शिलेष्टकाचिन्तखान्तपुरुषाञ्जलिमात्रके । सुर' ख. पाठः, ·३८ मयमते सुरक्षं तु यथागर्भ स्थपतिः स्थापयेत् स्थिरम्। अत्रानुक्तं तु तत् सर्वं द्रष्टव्यं गर्भलक्षणे ॥ १२८ ॥ एवं प्रोक्ता भूमितिर्देवतानां वर्णानां चाप्यत्र जात्यन्तराणाम् । ग्रामादीनां मानविन्यासमार्ग सालङ्कारं चारु संक्षिप्य तन्त्रात् ॥१२९॥ (सक्ता ? दद्यान्नुपः स्थपतिकादिचतुष्टयेभ्यो मानादिकर्मनिपुणेभ्य इडां च गां च। नित्यं यथा जगति वित्तमनेकवस्तू- न्याचन्द्रतारमधिवासभुवं मुदा सः ॥ १३० ॥ इति मयमते वस्तुशास्त्रे ग्रामविन्यासो नाम नवमोऽध्यायः। अथ दशमोऽध्यायः। नगरादीनां मानं विन्यासं च क्रमादहं वक्ष्ये । आद्यं धनुषां त्रिशतं तस्माच्छतदण्डवर्धनादुपरि ॥१॥ साष्टकसप्ततिभेदाचाष्टसहस्रान्तकं यावत् । नगराणां विपुलं हि प्रोक्तं पूर्वोक्तमानेन ॥२॥ शतदण्डादिदशा त्रिःसप्तत्रिशतदण्डान्तम् । क्षुद्राणामिदमुदितं नगराणामेव सर्वेषाम् ॥ ३ ॥ १. 'क्ष्य', २. 'क्रमात् ।। अ', १. 'शता' ख. पाठः. ३. 'त् ॥ इति ग्रामवि ·दशमोऽध्यायः । १ उत्कृष्टपुरपरिधिपतेर्यष्टिद्विरष्टसाहस्रैः । चातुःसहस्रकान्तं पञ्चशतोनाद्धि पञ्चपञ्चधा मानम् ॥ त्रिशतादिचतुःशतकं यावद् वृद्ध्या तु विंशतिभिः । षड्विधमुक्तं खेटं श्रेष्ठे मध्ये परे विपुलम् ॥ ५ ॥ तस्मात् त्रिरष्टवृद्धया द्रोणमुखे पञ्चधा मानम् । (स ?)षण्णवतिचतुःशतकं यावत् तावत्तु विस्तारम् ॥६॥ द्विशतादि चतुःशतकं यावत् पश्चाशदभिवृद्धया। पञ्चप्रमाणमेवं खर्वटविस्तार उद्दिष्टः ॥ ७ ॥ द्विशतादिपतिवृद्धया चत्वारिंशत्रिशतदण्डं स्यात् । यावन्निगमे विपुलाः प्रोक्तास्त्रिःपञ्चभेदाश्च ॥ ८ ॥ शतदण्डे शतवृद्ध्या पञ्चशतं यावदुद्दिष्टम् । स्यात् कोत्मकोलकानां विपुलं पञ्चैव भेदेन ॥ ९॥ तावन्मानं प्रोक्तं पुरविपुले सूरिभिः प्राज्ञैः । यावत् पञ्चशतान्तं द्विशतादारभ्य सप्तधा मानम् ॥ पञ्चाशद्वनुवृद्ध्या विपुलं कथितं विडम्बस्य। प्रागुपदिष्टं मानं ह्येतन्मानं तु वैतेषाम् ॥ ११ ॥ द्विगुणं त्रिपादमध पादं तेषां मुखायतं विपुलात् । विपुले तु षडष्टांशे भागेनैकेन वायतं पुरतेः ॥ १२ ॥ १. 'द्धि पञ्चधा' ख. पाठः. २. 'मुदितं ख' क. पाठः. ३. 'ष्टः । स्या' ख. पाठ:. ४. 'तं प्रार' क. पाठः. ५. 'तः॥ज्येष्ठे ज्येष्ठांयतकं मध्ये मध्य तथाधमे नीचम् । च' ख. पाठः.

·मथमते चतुरश्रमायताश्रं वृत्तं वृत्तायतं च पुनः । स्याद् गोलवृत्तमेषां वाकारास्तु पञ्चैव ॥ १३ ॥ पत्यष्टसप्तपञ्चकचतुरंशैस्तत् कृते विपुले। मुनिरसशरयुगशिखिभिर्भागैर्वप्रावधिः प्रोक्तः ॥ १४ ॥ द्वित्रिचतुर्हस्तं स्याद् विपुलं सालस्य तुङ्गे तु । सप्तर्दशैकादशभिहस्तैरग्रं व्यंशोनम् ॥ १५ ॥ परितः परिखा बाह्येऽबाह्ये देवालयादीनि। पेचकभागाद्यास भागान्तं चण्डितं प्रोक्तम् ॥ १६ ॥ मूत्रादीन्यथ विषमस्थानानि च वर्जयेन्मतिमान् । प्रागुदगग्रं मार्ग तत्र यथेष्टं न्यसेद् विधिना ॥ १७ ॥ दण्डादिसप्तदण्डं यावद् दण्डार्धवृद्ध्या तु। मार्गविशालाश्चैते त्रयोदशभेदाः समुद्दिष्टाः ॥ १८ ॥ राष्ट्रस्य मध्यभागे सज्जनबहुले नदीसमीपे च । नगरं केवलमथवा राजगृहोपेतराजधानी वा ॥ १९ ॥ दिक्षु चतुर्हारयुतं गोपुरयुक्तं तु सालाढ्यम् । क्रयविक्रयकैर्युक्तं सर्वजनावाससङ्कीर्णम् ॥२०॥ सर्वसुरालयसहितं नगरमिदं केवलं प्रोक्तम् । प्रत्यगुदग्दिशि गहना परितः साला बहिः सपांसुचया ॥ १. 'प्राः कथितास्तु', २. 'तं' क. पाठः. ३. 'नवैका', ४. 'नका- न्तं', ५. 'नि व ख. पाठः, ६. 'ण्डान्तं या क. पाठः. ७. 'गहनयुता', ८. 'हिस्तु पांसुयुता ॥' ख. पाठः.

·. दशमोऽध्यायः । ४१ परितः परिखा बाह्ये शिबिरयुतानेकमुखरक्षा । पूर्वायां दक्षिणतश्चाभिमुखा राजबलयुक्ता ॥ २२ ॥ उन्नतगोपुरयुक्ता नानाविधमालिकोपेता। सर्वसुरालयसहिता नानागणिकान्विता बहूद्याना ॥ हस्त्यश्वरथपदातिबहुमुख्या सर्वजनयुक्ता। द्वारोपहारयुताभ्यन्तरतोऽनेकजनवासा ॥ २४ ॥ या नृपवेश्मसमेता सा कथिता राजधानीति । काननवनदेशे वा सर्वजनावाससङ्कीर्णम् ॥ २५ ॥ क्रयविक्रयकैर्युक्तं पुरमुदितं यत् तदेव नगरमिति । शुदैरधिष्ठितं यन्नद्यचलावेष्टितं तु तत् खेटम् ॥ २६ ॥ परितः पर्वतयुक्तं खर्वटकं सर्वजनसहितम् । खटखेटकमध्ये यज्जनतादेयं जनस्थानकुञ्जम् ॥ २७ ॥ हीपान्तरागतवस्तुभिरभियुक्तं सर्वजनसहितम् । क्रयविक्रयकैर्युक्तं रत्नधनक्षौमगन्धवस्त्वाव्यम् ॥२८॥ सागरवेलाभ्याशे तदनुगतायामि पत्तनं प्रोक्तम् । परनृपदेशसमीपे युद्धारम्भक्रियोपेतम् ॥ २९ ॥ सेनासेनापतियुतमिदमुदितं शिबिरमिति च वरैः। सर्वजनैः सङ्कीर्ण नृपभवनयुतं तदेव तथा ॥ ३० ॥ बहुरक्षोपेतं यत् सेनामुखमुच्यते तज्ज्ञैः। नद्यद्रिपार्श्वयुक्तं नृपभवनयुतं सबहुरक्षम् ॥३१॥ १. 'राभ्य', २. 'ला', ३. श्य', ४. 'राजधानिका कथिता ।', ६. 'वासं तु तत् कु', ६. 'मवस्त्रांड्यम् ।', ७. 'प' ख. पाठः G ·४२ मयमते यन्नपतिस्थापितकं तत् स्थानीयं समुद्दिष्टम् । नद्यब्धिदक्षिणादक्षिणभार बणिगादिसंयुक्तम् ॥३२॥ सर्वजनांवासं यद् द्रोणमुखं प्रोतमाचार्यैः । ग्रामसमीपे जनतालयानदधदितं विडम्बमिति ॥ ३३ ॥ वनमध्ये जनवास यत् कोत्नकोलकं प्रोक्तम् । चातुर्यसमेतं सर्वजनावाससङ्कीर्णम् ॥ ३४ ॥ बहुकर्मकारयुक्तं यनिगमं तत् समुद्दिष्टम् । नद्यद्रिवनसमेतं बहुजनयुक्तं सनृपवासम् ॥ ३५ ॥ एतत् स्कन्धावारं तत्पाा बेरिका प्रोक्ता। गिरिवनजलपरिणदेवतमिश्राणि सप्त दुर्गाणि ॥ ३६॥ गिरिमध्यं गिरिपार्श्व गिरिशिखरं पार्वतं दुर्गम् । अजलं तरुवनगहनं बनदुर्ग तदुभयं तु मिश्रं स्यात् ॥ दैवं तु सहजदुर्ग पङ्कयुतं पङ्कदुर्ग स्यात् । नद्यब्धिपरिवृतं यज्जलदुर्ग निवनोदमिरिणं स्यात् ॥३८॥ अक्षयजलानशस्त्रं यतिविपुलोत्तुङ्गधनसालम् । सर्व हि दुर्गजालं सप्राकार खेनेकमुखरक्षम् ॥ ३९ ॥ १. 'नैः सङ्कीर्ण द्रो', २. द्रोणयुनदितम् ।', ३. 'पजनाल, ४. 'तं तद् वि', ६. सीमान्तं स', ६. 'निगम' ख. पाठः. ७. 'वासं हि सन्नृप', ८. 'नजनज' क. पाठः. ९. 'निर्जलत', १०. 'च' ख. पाठः. ११. 'ते' क. पाठः. १२. 'सपारघमु ख. पाठः, ·दशमोऽध्यायः । बहिरुदकं रहितवनं छेन्नपथ दुष्प्रवेश छ। गोपुरमण्डपयुक्तं सोपानच्छेनमच्छन्नम् ॥ ४० ॥ हिकवाटचतुष्परिवॉर्गलहस्तोन्नतन्द्रकीलयुतम् । सस्थूणमध्यमालयमिष्ठकसाहितं सगूढसोपानम् ॥ ४१ ॥ द्वाराणि मण्डपसभाशालाकाराणि कार्याणि। द्वादश सालाकाराश्चतुरं वृत्तं तदायतं च पुनः ॥ ४२ ॥ चक्र वृत्तं कौक्कुटमिह कुम्भ नागवृत्तं च । मग्नचतुरं त्रिकोणमष्टा नेमिखण्डं च ॥ ४३ ॥ प्राकाराश्चेष्टकया द्वादशहस्तोच्छिताहीनाः । उत्सेधार्धविशाला मूले भित्तिः सतारा ॥ ४४ ॥ सर्वस्याभ्यन्तरतः पांसुचयोपर्यनेकयन्त्रयुतम् । परितः परिखोपेतं पांसुचये संहताट्टालम् ॥ ४५ ॥ परितः शिबिरोपेतं नानाजनवाससङ्कीर्णम् । नृपभवनसमोपेतं हस्त्यश्वरथपदातिबहुमुख्यम् ॥ ४६ ॥ धान्यस्तैलैः क्षारैः सलवणभैषज्यगन्धविषम् । लोहाङ्गारस्नायुविषाणवेण्विन्धनैर्युक्तम् ॥ ४७ ॥ तृणचर्मकारयुक्तं सैवल्कलं सारदारुयुतम् ।. दुर्ग दुर्गममुक्तं दुर्लक्षचं दुरवगाहं च ॥ ४८ ॥ १. 'करहितवनच्छन्न ख. पाठः. २. ३. ४. 'च्छि', ५. 'पद्वयर्ग', ७. 'रनं वृत्तमायतं च पुरम्' क. पाठः, ८. नन्द्यावर्त को, ९. 'युक्तमट्टा' १०. 'न्यस्नेहक्षारं स', ११. 'शाक्यु' स. पाटः, १२. 'वल्लूरैः सा' क. पाठः. १. 'शा', ·অশুভ रक्षार्थ च जयार्थ गरिभिरनेछ च दुर्गमिष्टं स्यात् । इन्द्रश्च वासुदेवो गुहो जयन्तश्च वैश्रवणः ॥ ४९ ॥ आश्विन्यौ श्रीमदिरे शिवन दुर्गा सरस्वती चेति । प्राकारान्तर्दिव्या दुर्गनिवेशे च विज्ञेयाः ॥ ५० ॥ एवं दुर्गविधानं सम्यक् प्रोक्तं पुरातनैर्मुनिभिः । सर्वेषां विन्यासं संक्षेपाद् वक्ष्यते क्रमशः ॥५१॥ प्राक्प्रत्यग्गतमार्गा द्वादश दश वाष्ट षट्चतुर्युगलम् । तावदुदीचीनास्ते तत्रैवायुग्मतड्या वो ॥ ५२ ॥ एकादशनवसप्तकपञ्चगुणों वैकमार्गा वा। युग्मायुग्मपदेषु येकत्रिभिरंशकैरजांशाः स्युः ॥ ५३ ॥ नगरादीनामेवं मार्गाण्युदितानि सर्वेषाम् । दण्डवदेका वीथी तद्दण्डकमित्य भीष्टं स्यात् ॥ ५४ ॥ उत्तरदिङ्मुखमेकं तन्मध्ये संप्रयुक्तं चेत् । कर्तरिदण्डकमुदितं प्राचीनौ कुट्टिमौ तर्हि ॥ ५५ ॥ तद् बाहुदण्डकं स्याइ दिक्षु चतुर्दारसंयुक्तम् । बहुकुट्टिमसंयुक्तं मध्ये वीथ्या द्विपावं तु ॥ ५६ ।। शेषं पूर्ववदिष्टं कुटिकामुखदण्डकं प्रोक्तम् । प्राचीनोदीचीनर्मागैस्त्रिभिरेव संयुक्तम् ॥ ५७ ॥ तत् कलकाबन्धदण्डकमिति तज्ज्ञैः समुद्दिष्टम् । प्राङ्मुखवीथ्यस्तिस्रश्चोत्तरमार्गास्त्रयश्चैव ॥ ५८ ॥ १. 'चेवास्ते', २. 'या' क. पाठः ३. 'णो ख. पाठः, 'गै' क. पाठः, ६. 'नौ तौ कु', ध्यं ख. पाठः. । 60 ४. 'चै', ·दशमोऽध्यायः । एकैकान्तरितास्ते कुट्टिममार्गास्त्वनेकाश्च । वेदीभद्रकमुदितं नगरादीनामिदं शस्तम् ।। ५९ ॥ स्वस्तिकमुदितं ग्रामे यथा तथा खस्तिकं विद्यात्। प्रागुत्तरमुखमार्गाः षट्पडभीष्टास्तु तद्बाह्ये ॥६०॥ प्रागिव मार्गोपेतं वीथिपदं स्वस्तिकं चैव । प्राचीनोदीचीनाश्चत्वारश्चैव मार्गाः स्युः॥६१ ॥ ब्रह्मावृतपथमेकं कुट्टिममार्गास्त्रयः प्राच्याम् । एतद् भद्रकमुदितं नाम्ना नगरादिविन्यासम् ।। ६२ ॥ प्राङ्मुखमार्गाः पञ्चैवोत्तरमार्गास्तथैव स्युः। बहुकुट्टिमसंयुक्तं भद्रमुखं नाम वस्तु स्यात् ॥ ६३ ॥ प्राचीनास्तु षडेवैवोत्तरवक्रास्तथा मार्गाः । यद् बहुकुट्टिमयुक्तं तद्वस्तु च भद्रकल्याणम् ।। ६४ ॥ पूर्वापरमुखमार्गाः सप्तैवोदैङ्मुखाश्च तथा। शेषं प्रागिव सर्व विन्यासं तन्महाभद्गम् ॥ ६५॥ अष्टौ पूर्वमुखास्ते मार्गाश्चाष्टावुदग्वत्राः। द्वादशमार्गोपेतं बह्वर्गलकुट्टिमैर्युक्तम् ॥ ६६ ॥ यत् तद् वस्तुसुभद्रं नाम्ना विन्यासमुद्दिष्टम् । नवनवमार्गाश्चैते प्राचीनाश्चाप्युदीचीनाः॥६७ ॥ द्वारोपदारयुतं कुट्टिममार्गार्गलैर्युक्तम् । राजगृहोपेतं यन्नगरं नाम्ना जयाङ्गं स्यात् ॥६८ ॥ १. 'तत्।', २. 'स्तु भ', ३. 'दक् तथावत्राः। शे' ख. पाठः. .

·१ - तु मयमते प्राचीना दश मार्गाश्चोत्तरमार्गास्तथैव स्युः । नृपमन्दिरसंयुक्तं युक्क्यानेकार्गलोपेतम् ॥ ६९ ॥ बहुकुट्टिमसंयुक्तं विजयं नाम्ना वरैः प्रोक्तम् । प्राचीनास्त्वेकादश मार्गा रुद्रा उदीचीनाः ।।७० ॥ ब्रह्मांशादपरांशो यदभीष्टं तत्र नृपवासम् । तन्मुखतोऽभ्रमहाङ्गणकं स्यादिष्टभागे तु ॥ ७१ ॥ तत्रान्तः पुरवासं शेषं सर्व समुन्नेयम् तत्प्राणुगतमार्गा सा कथिता राजवीथीति ॥७२॥ तस्या द्विपार्श्वयोः स्यात् सैश्वर्याणां मालिकापतिः तत्पार्श्वयोनिवासो वणिजां स्यात् तस्य दक्षिणतः॥७३॥ स्यात् तन्तुवायवासं ह्युत्तरतश्चक्रिणां वासम्। तत्तज्जात्यन्तरगृहमर्थं तत्सामीप्यतः कुर्यात् ॥७४ ॥ शेषं प्रागिव सर्व योग्यं तत् सर्वतोभद्रम् । एवं षोडश भेदा ह्युदिताश्चाधैर्मुनीन्द्रैस्तु ॥ ७५ ॥ मार्गच्छेदं नेष्टं पदमध्ये चत्वरं न स्यात् । शेषं युक्त्यानुक्तं सम्यग् योज्यं नृपेच्छया तज्ज्ञैः ॥ क्षुद्राणामपि चैषां मध्यानां चापि सर्वेषाम् । तत्र कुटुम्बावलिकं वक्ष्येऽहं चान्तरापणकम् ॥ ७७ ॥ परितो रथपथयुक्तं मध्ये वणिजां गृहश्रेणी । तदक्षिणतः पार्थे गेहं स्यात् तन्तुवायानाम् ॥ ७८ ॥ १. 'शे', २. 'दिग्गतमार्गा सा राजवीथिका कथिता ॥', ३. 'णां ४. 'सामी', ५. 'दान्युदितान्याथै' क. पाठः. मा' ख. पाठ:.

·दशमोऽध्यायः । ४७ १ २ उत्तरतस्तहासावलिकं स्याचक्रिकाणां तु । कर्मोपजीविनां स्याद् वासं रथपथ्यनेकानाम् ॥ ७९ ॥ ब्रह्मावृतपथमेकं तत्रान्तरापणं कार्यम् । ताम्बूलादि फलं च प्रोक्तं सारान्वितं द्रव्यम् ॥ ८ ॥ ईशानादिमहेन्द्रद्वारान्तं चान्तरापणकम्। तत्रैव मत्स्यमांसं शुष्कं शाकं च विज्ञेयम् ॥ ८१ ॥ महेन्द्राद्यग्न्यन्तं भक्ष्यं भोज्यं च निर्दिष्टम् । अग्न्यादिक्षतगृहपर्यन्तं तत्र भाण्डानि ॥ ८२ ॥ तस्मान्नितिपदान्तं कंसादिकमत्र विज्ञेयम् । स्यात् पुष्पदन्तभागान्तं पितृभागादि वस्त्रं स्यात् ॥ ८ ॥ तस्मात् समीरणान्तं तण्डुलैधान्यादिकं च कटम् । स्याद् भल्लाटपदान्तं वाय्वादि के वस्त्रकादीनाम् (१) ॥ तत्रैव लावणादिद्रव्यं तैलादिकं ज्ञेयम् । तस्मादीशपदान्तं गन्धं पुष्पादिकं विहितम् ॥ ८५ ॥ एवं नवान्तरापणमुदितं तत्परितस्तु मध्ये । अभ्यन्तरगतमार्गेष्वथ रत्नं हाटकं वस्त्रम् ॥.८६ ॥ १. 'दिगृहक्षतप', २. 'दि' क. पाठः. ३. 'स्त्राणि ॥ ख. पाठः, ४. 'लमथ धान्यकं च कटकम् ।', ५. 'दिव' ख. पाठः. ६, 'दिभैषज्यम् ॥', ७. 'तं परि', ८. 'ध्ये तु ॥', ·কামর माञ्जिष्ठं । मरीचं पिप्पलकं चापि हारिद्रम् । मधुघृततैलादिकमथ भैषज्यं सर्वतः कार्यम् ॥ ८७ ॥ आर्यपदे व विवस्वति मित्रे पृथिवीधरे च पदे । शास्ता दुर्गा गजमुखलक्ष्म्यौ चात्रैव विज्ञेयाः।। ८८ ।। देवालयमथै परितो ग्रामे यथा तथा विहितम् । परितः सर्वजनालयमुदितं किञ्चित् ततो दूरे ॥ ८९ ॥ नगराद् द्विशतं दण्डं नीत्वा प्राच्यां तु वाग्नेय्याम् । चण्डालकुटीराणि तत्रैव तु कोलिकानां तु ॥ ९० ॥ अस्मिन् सर्वमनुक्तं ग्रामे तु यथा तथा विहितम् । पत्तनमृजुबीथियुतं नैव स्यादन्तरापर्ण तत्र ॥ ९१ ॥ शेषाणामपि तत्तद्योग्यवशात् तत्र विज्ञेयम् ॥९१३॥ स्थानीयदुर्गपुरपत्तनकोत्मकोल- द्रोणामुखानि निगमं च तथैव खेटम् । ग्रामं च खर्वटमितीहँ दशैव युक्त्या- धिष्ठानकानि कथितानि पुरातनायैः ।। ९२३ ॥ एवं प्रोक्तं भूमिदेवादिकानां वर्णानां चाप्यत्र जात्यन्तराणाम् । ग्रामादीनां मानविन्यासमार्ग सालङ्कारं चारु संक्षिप्य तन्त्रात् ॥ ९३३ १. 'च', २. 'क्ष्म्यश्चात्रै', ३. 'तः', ४. 'चा', ५. 'च', ६. 'मे य', ७. 'वान्त', ८. 'दमशैव', चात्र वि' ख. पाठः, ९.

·। জ্ঞতহ্যsৎসা; } (धं द)चान्नुपः स्थपतिकादिचतुष्टयेभ्यो मानादिकर्मनिपुणेभ्य इडां च गाश्च । नित्यं यथा जगति विन्समनेकवस्तूं. न्याचन्द्रतारमधिवासखुवं मुदा सः ॥ ९४३ ॥ इति मयमते वस्तुमा नगरविधालो नाम दशमोऽध्यायः अथैकादशोऽध्यायः भूमिलम्भविधानं तु वक्ष्ये संक्षेपतः मात् । चतुरश्रमायतानं वर्तुलं तवायतम् ॥ १॥ अष्टानं च षडयं च ब्यश्रवृत्तं तथैव च। एतद् विन्यासभेदं स्यात् क्षयवृद्धिविधानतः ॥२॥ भूमिलम्भमिति प्रोक्तं त्रिचतुर्हस्तमानतः । द्विद्विहस्तविवृद्धयैकं भूमेर्मानं चतुष्टयम् ॥ ३ ॥ पश्चषडस्तमारभ्य हिहिहस्तविवर्धनात् । द्वितले तु चतुर्मानं रुद्रभानुकरान्तकम् ॥ ४ ॥ सप्ताष्टहस्तमारभ्य हिहिहस्तविवर्धनात् । पञ्चदशविकारान्तं नितले पञ्चमानकम् ॥५॥ १. 'य' ख. पाठः. २. स्त्रमाच' क. पाठ ख. पाठः. 'दाश्रयम्' क. पाठः, ६. 'कम्॥ ख. पाठः.

·ममते नवपङ्क्तिकराद् यावत् पक्षषोडशहस्तकम् । चतुष्पञ्चतलं प्रोक्तं चतुर्मानं सनातनम् ॥ ६ ॥ एकहस्तं द्विहस्तं वा क्षुद्रमेकतलं स्मृतम् । युग्मायुग्मकरैर्मानैर्हस्ता/नसमन्वितैः ॥ ७॥ केचिद् वदन्ति देवानां मानुषाणां विमानके । विस्तारे सप्तषट्पञ्चचतुरञ्यंशेऽधिकं त्रिभिः॥ ८ ॥ शान्तिक पौष्टिकं जयदमहतं सार्वकामिकम् । उच्छायं द्विगुणं पादार्धाधिकं चापि सम्मतम् ॥ पञ्चदशकरव्यासाडीनं क्षुद्रविमानकम् । सप्ताष्टाधिकपङ्क्त्यादि द्विद्विहस्तविवर्धनात् ॥१०॥ आसप्ततेश्चतुर्भुम्यादीनि त्रीणि मतानि च । सप्तविंशतिभेदानि द्वादशान्तान्यनुक्रमात्॥११॥ त्रिचतुर्विशतिरत्नेर्यावच्छतकरान्तकम् । त्रित्रिहस्तविवृद्धया तु त्रिनवोत्सेधमिष्यते॥१२॥ एवमुत्कृष्टमानेषु श्रेष्ठमध्याधमं भवेत् । त्रिचतुष्पङ्क्तिहस्तादि हिहिहस्तविवर्धनात् ॥ १३ ॥ पञ्चषट्षष्टिहस्तान्तं सङ्ख्यया पूर्वसंस्कृतिः। चतुस्तलविमानादि द्वादशान्तं विधीयते॥१४॥ सप्ताष्टपैलेरारभ्य त्रित्रिहस्तविवर्धनात् । पञ्चषण्णवतिर्यावदुच्चं प्रागिव सङ्ख्यया ॥ १५ ॥ १. 'म'. २. 'धै ख. पाठः. ३. 'मुन्नतैः ॥' क. पाठः, ५. 'च्छ्रयं द्विगुणपादा/दाधि' ख. पाठः. ५. 'प्तदशाष्टादशादि' क. पाठः, 'तु', ७. 'वत् ततः ।, ८. 'हतरा', ९. 'द्विद्विह' ख. पाठः.

·एकादशोऽध्यायः । श्रेष्ठमध्यकनिष्ठं स्यादेवं मध्यक्रमेषु च। नवपतिकरात् पञ्चषट्पञ्चाशत्करान्तकम् ॥ १६ ॥ द्विद्विहस्तविवृद्ध्या तु चतुर्विशतिसंख्यया । पञ्चादिद्वादशान्तानां हाणां विपुलं क्रेमात् ॥ १७॥ सप्ताष्टनवभूमानां धाम्नामुक्तप्रमाणतः। युज्याद् द्वादशभूभ्यन्तं विमानं मानविहरः ॥ १८ ॥ द्विषट्त्रयोदशेक्ष्मन्तषोडशक्ष्मं यथाक्रमम् । षट्पषट्सप्तपञ्चाशद्धर इस्तव्यासैः शिवोदितम् ॥ १९ ॥ विस्तार स्तम्भतो बाह्ये जन्मात् स्थूप्यन्तमुन्नतम् । केचिदाशिखरान्तं तु प्रवदन्ति तदुन्नतम् ॥ २० महतामुच्छ्रयो हस्तैरुदेशः समुदाहृतः। तत्तयासे तु सप्तांशे निर्देशोच्चं त्रियंशकैः ॥ २१ ॥ विस्तारद्विगुणोत्सेधं युक्त्याल्पेषु प्रयोजयेत् । देवानां सार्वभौमानामाहादशतलं विदुः ॥ २२ ॥ रक्षोगन्धर्वयक्षाणामेकादशतलं मतम् । विप्राणां नवभौमं स्याद् दशभाममथापि वा ॥ २३ ॥ युवराजस्य राज्ञश्च पञ्चमस्यैव सप्तभूः। तदाघेकादशतलं षण्णां वै चक्रवर्तिनाम् ॥ २४ ॥ त्रिभूमं च चतुर्भूमं वणिजां शूद्रजन्मनाम् । राज्ञां पञ्चतलं वापि मतं पट्टभृतां तु तत् ॥ २५ ॥ १. 'वा', २. 'मतम् ॥, ३. 'ष्टदशहस्तादित्रित्रिहस्तविवर्धनात् । षट्- सप्ताशीतिहस्तान्तमुत्सेधं पूर्ववन्नयेत् । श्रेष्ठमध्यकनिष्ठानि प्रोक्तान्यल्पक्रमे क्रमात् । सप्ताष्टनव', ४. 'वद्वरम् ॥ ५. 'शाक्षं च षोडशत्रयथाज्ञम्' ६. रस्त' क. पाठः, ७. 'दुत्तमम्', ८. 'पेतं यु' ख. पाठः. १९. 'भी' क. पाठः, ख. पाठ: ९. 'भौ', ·५२ नयमते शतहस्तसमुत्भत्सतला रनिविस्तरात् । नेष्यतेऽधिकलानं तु सर्वथा तद्विचक्षणैः ॥ २६ ॥ क्षुद्राल्पमध्यमवरादिविमानकाना व्यामिश्रहस्तकला विपुलोच्चभेदम् । কথা লিজছল মহাখা नृणां तथैव कथित हि मया पुराणैः ॥ २७ ॥ इति नबगते बस्तुशाजे मूलभविधानो नाम एकादशोऽध्यायः anatalearta-CLURENISTER শুরু হচ্ছেঃ तैतिलानां द्विजातीनां वर्णानां हय॑के गृहे। गर्भन्यासविधिः सम्यक् संक्षेपाइ वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥ सर्वद्रव्यैस्तु सम्पन्न गर्ने तत् सम्पदा पदम् । द्रव्यहीनमसम्पचं गर्भ सर्वविपत्करम् ॥ २॥ तस्मात् सर्वप्रयोन गर्भ सम्यग् विनिक्षिपेत् । गर्भश्चभ्रस्य गाम्भीर्य स्वाधिष्ठानोन्नतैः समम् ॥ ३ ॥ चतुरश्रसमं कुर्यात् गमिष्टकयाश्मना । आपूर्य सलिलं तस्य मूले सर्वमृदं क्षिपेत् ॥ ४॥ निम्नगाह्रदसस्याद्रिपैल्लिके कुलिरावटे । हलस्थलाब्धिगोशृङ्गेहस्तिदन्तेषु मृत्तिका ॥५॥ ३. १. 'च', २. हाणां', 'वल्मीक' ख. पाठः ४. 'ल' क. पाठः, ५. ङ्गे', ६. 'काः' ख. पाठः.

·द्वादशोऽध्यायः । ५३ तदूर्ध्व तस्य मध्ये तु पद्मकन्दं न्यसेत् पुनः । पूर्वे चोत्पलकन्दं च दक्षिणे कौमुदं क्षिपेत् ॥ ६ ॥ सौगन्धि पश्चिमे विद्यात् काकलोहेमुदग्दिशि । धान्यान्यष्टौ तदूर्व तु शालिबीहिश्च कोद्रवः ॥ ७ ॥ कङ्घ मुद्रं च मापं च कुलत्थं च तिलं तथा । प्रादक्षिण्येन शाल्यादीनीशानादिषु विन्यसेत् ॥ ८ ॥ तैस्योपरि निधातव्यं मञ्जूषं ताम्रनिर्मितम् । त्रिचतुर्मात्रविस्ताराद् हिब्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ९॥ पैञ्चषड्विंशमात्रान्तं मानं हादश भाजने। समोच्चं वाष्टषट्पञ्चभौगोनं वा तदुच्छ्रयम् ॥१०॥ एकादिद्वादशान्तानां हाणामुदितं क्रमात् । गृहीतोच्चत्रिभागेकं पादालम्बिविधानकम् ।। ११ ॥ तत्तहानिविष्कम्भसमं वाष्टांशहीनकम् । त्रिपादं वा विशालं तत् फेलायाः प्रागिवोच्छ्यम् ॥१२॥ त्रिवर्गमण्डपाकारं वृत्तं वा चतुरश्रकम् । पञ्चविंशतिकोष्ठं वा नवकोष्ठकमेव वा ॥ १३ ॥ फेलोच्चार्धत्रिभागैकं कोष्ठभित्त्युच्छ्यं भवेत् । तद्भित्तिघनतां कुर्याद् यवैदित्रिचतुष्टयैः ॥ १४ ॥ उपपीठपदे देवाः पञ्चविंशति सम्मताः। श्वभ्रोर्ध्वभूतलं सर्व गन्धैः पुष्पैश्च दीपकैः ॥१५॥ १. 'ई' ख. पाठः, २. 'व्य' क. पाठः. ३. 'धान्योप', ४. 'वि- स्तारं पञ्चषड्विंशदङ्गलान्तं हि भा', ५. 'मानं', ६. 'त् । त', ७. 'च्छूि- तम्', ८. 'म् ॥ गृहीतोचत्रिभागैकं पादालम्बिविधानकम् । त्रि' ख. पाठः, ९. 'तम् ॥' क. पाठः. १०. 'न्ध' ख. पाठः.

·५४ वासयित्वा तु पूर्वेछुः पाज्यैस्तु भाजनम् । प्रक्षाल्य सूत्रैरावेटका शुद्धशाल्यास्तरे शुभे ॥ १६ ॥ स्थण्डिले चण्डितं कृत्वा अण्डूकं वाथ तत्परम् । विन्यस्य देवान् ब्रह्मादीन क्षेततण्डुलधारया ॥ १७ ॥ आराध्य गन्धपुष्पाचे वनाधिपतिं जपेत् । स्थपतिः कलशान न्यस्य सर्वान वस्त्रविभूषितान् ॥ सुगन्धोदकसम्पूर्णान् गन्धपुष्पसमर्चितान् । निष्कलङ्कानसुषिरान् पञ्चपञ्चैव सूनितान् ॥ १९ ॥ तस्य प्रदक्षिणे गन्धशालिस्थण्डिलॅमण्डले। आराध्य गन्धपुष्पाचैर्बलिं दत्त्वा यथाविधि ॥ २० ॥ भाजनाय ततः पात्रं वेष्टयेच्छेतवाससा। श्वेतवस्त्रास्तरस्योचे न्यसेद् दर्भास्तरे शुचिः ॥ २१ ॥ पीत्वा शुद्ध पयो रात्रावुपोष्याधिवसेत् ततः। स्थपतिः शास्त्रवित् प्राज्ञः सूत्रग्राह्यादिसेवितः ॥२२॥ धान्यादीन्यर्थं वस्तूनि भाजनाभ्यन्तरे न्यसेत् । हेमराजतशुल्बैश्च शालिव्रीहिकुलत्थकाँन् ॥ २३ ॥ त्रपुणा कङ्क सीसेन माषो मुद्गोऽयसायसा । कोद्वं च तिलं भाव्यं वैकृन्तेन प्रयत्नतः ॥ २४ ॥ ईशादिषु न्यसेदेतान्येष्टदिक्षु यथाक्रमम् । जयन्ते जातिहिङ्गुल्यं हरितालं भृशे मतम् ॥२५॥ १. 'भाहे भास्करे शु', २. 'का', ३. 'णे शा', ४. 'लं' ५. 'लेऽपिच ।', ९.'त्र' ख. पाठः. ७. 'कम् ॥' क. पाठः. ८. 'ते', ९. 'न' ख. पाठ ·द्वादशोऽध्यायः । १५ मनःशिला च वितथे भृङ्गराजे तु माक्षिकम् । राजाव तु सुग्रीवे शोषे गैरिकमीरितम् ॥ २६ ॥ अञ्जनं गणमुख्य स्थादितौ दरद विदुः। मध्यमे पद्मरागं तु मरीचौ विगुलं मतम् ॥ २७ ॥ सविन्द्रे पुष्यरागं तु वैडूर्य स्याद् विवस्वति वज्रमिन्द्रजये विद्यादिन्द्रनीलं तु मित्रके ॥ २८॥ रुद्रराजे महानीलं मरकतं तु महीधरे मुक्तापवत्से मध्यादिपूर्वेण क्रमशो न्यसेत् ॥ २९॥ विष्णुकान्ता त्रिशूली श्रीः सहाँ दूर्वा च भृङ्गकम् । अपामार्गकपत्राब्जमीशादिष्वौषधं न्यसेत् ॥ ३०॥ चन्दनागरुकर्पूरलवङ्गैलालताफलम् । तक्कोलेनाष्टगन्धांस्तु जयन्तादिषु विन्यसेत् ॥ ३१॥ खस्तिकानि चतुर्दिक्षु हेमायस्ताम्ररूप्यकैः । सर्वेषामपि सामान्यमेतच्चिद्वैस्तु वक्ष्यते ॥३२॥ कपालशूलखट्वाङ्गं परशुं वृषभं तथा । पिनाकं हरिणं पाशं हैमं पूर्वादिषु न्यसेत् ॥ ३३ ॥ कार्तस्वरमयं चाष्टमङ्गलं तंत्र पूर्ववत् । दर्पणं पूर्णकुम्भं च वृषभं युग्मचामरम् ॥ ३४ ॥ श्रीवत्सं स्वस्तिकं शङ्ख दीपं देवाष्टमङ्गलम् । स्थापकस्यानुशिष्यस्तान् स्थपतिः क्रमशो न्यसेत् ॥ ३५ ॥ १. 'ष', २. 'द' ३. 'रे, ४. 'वोक्तक', ५. 'ली' ख. पाठः, .. 'भा' क. पाठः ७. 'ब', ८. 'चा' ख. पाठः, ·भयमते आच्छाद्य भाजन शु विधानेन तु निश्चलम् । तमेवाराध्य गन्धाद्यैः स्नापयेत् कलशोदकैः॥ ३६ ॥ विप्रस्वाध्यायघोषैश्च शखभेर्यादिनिःस्वनैः। कल्याणजयघोश्व स्थपतिः स्थापकेन तु ॥ ३७ ॥ पुष्पकुण्डलहारादिकटकैरङ्गलीयकैः। पञ्चाङ्गभूषणैर्हेमनिर्मितैश्च । विभूषणैः ॥ ३८ ॥ हेमयज्ञोपवीतस्तु नववस्त्रोत्तरीयकः । श्वेतानुलेपनश्चैव सितपुष्पशिराः शुचिः ॥ ३९॥ ध्यात्वा धरातलं सर्व दिगंहिपेन्द्रसमन्वितम् । ससागरं सशैलेन्द्रमनन्तस्योपरि स्थितम् ॥ ४॥ सृष्टिस्थितिलयाधारं भुवनाधिपतिं जपेत् । ब्रह्मादीनां च देवानां देवानां द्वारदक्षिणे ॥४१॥ स्तम्भमूले यथायोग गर्ने गर्भ निधापयेत् । होमस्तम्भे प्रतिस्तम्भे पादुकाच प्रतेरधः ॥ ४२ ॥ तस्मादत्युन्नतं निम्नं गर्भ सम्पद्विनाशकृत्। चतुरश्रीकृता सारवृक्षपाषाणनिर्मिता॥ ४३ ॥ पात्रद्विगुणविस्तारा पञ्चाङ्गुलधनान्विता। प्रतिमाफलका या सा स्थाप्या तद्भाजनोपरि ॥१४॥ तदूचे स्थापयेत् स्तम्भं संश्लिष्टचतुरिष्टकम् । सरत्नौषधिभिर्युक्तं वस्त्रपुष्पादिशोभितम् ॥ ४५ ॥ १. 'श्व' क. पाठः. २. 'परिधाने तु' ख. पाठः. 'काज्ञाया ॥', ५. 'स्तु', ६. 'विप्रेन्द्र', ५. 'मायुतम् ।', ८. 'पन् ।', ९. 'तु योगे वा ग', १०, 'नम्।', ११. 'कु' ख. पाठः १. 'स्या क. पाठः.

·द्वादशोऽध्यायः। ईशगर्भमिदं प्रोक्तमन्येषां तु प्रवक्ष्यते । विष्णुधिष्ण्ये च गर्भ स्या?मं चक्र तु मध्यमे ॥ ४६ ॥ शङ्खकार्मुकदण्डं च रुक्ममायसनन्दकम् । धनुः शङ च वामे तु खड् दण्डं च दक्षिणे ॥४७॥ प्रेमुखे वैनतेयं च स्थापयेडेमनिर्मितम् । यज्ञोपवीतमोङ्कारं स्वस्तिकानि च हेमजम् ॥ ४८ ॥ प- कमण्डलुं चाक्षसूत्रदर्भाश्च ताम्रजाः । ब्रह्मासनपदे मध्येऽम्बुरुहं स्थाप्यमेव च ॥ ४९ तस्मान्मध्ये तदोङ्कारं यज्ञसूत्रावृतं तु येत् । स्वस्तिकानि चतुर्दिक्षु वामे स्थाप्यं कमण्डलु ॥ ५० ॥ कुशाक्षमालां वामे तु पुरे तीक्ष्णानलं क्षिपेत् । ब्रह्मगर्भमिदं प्रोक्तं ब्रह्मस्थाने प्रतिष्ठितम् ॥ ५१ ।। स्वस्तिकं चाक्षमालां च शक्तिं चक्रं च कुक्कुटम् । मयूरं चैव सौवर्णमयसा शक्तिमध्यमे ॥ ५२ ॥ वामे च कुकुटं दद्याद् दक्षिणे च मयूरकम् । अक्षसूत्रं पुरे स्थाप्यं गर्भ षण्मुखसद्मनि ॥ ५३ ॥ अम्बुजं चाङ्कशं पाश सिंह सवितृधामके । वज्रभं नन्दकं चक्र चामरं धाम्नि वज्रिणः ॥ ५४ ॥ १. 'म क. पाठः २. 'ण्डैश्च रू', ३. 'प्राङ्मुखे', ४. 'ख्यं', 'झकं मण्डलं चा', ६. 'मस्थानगते म', ७. ध्यं पुरुषं स्था', ८. 'स्मि', ९. 'त' ख. पाठः. १०..', ११. चित्रं चा' क, पाठः, , I ·मयमते : जाम्बूनदमयं मेषं शक्तिं पावकधामानि । अयसा महिषं पाशं हेमजं यमधामनि ॥ ५५ अयसा नन्दकं गर्भ नितेस्तु विमानके। वरुणे मकरं पाशं लोहजं हेमजं तथा ॥ ५६ ॥ वायोः कृष्णमृगं हैमं व्यालं तारापतेः क्षिपेत्। नरवाहे नरः प्रोक्तो मकरो मदनालये ॥ ५७ ॥ टङ्क दन्ताक्षमाला च विनेशावासगर्भके। ओङ्कारं वक्रदण्डं च सौवर्ण चार्यकस्य तु ॥ ५८ ॥ अश्वत्थं करके सिंह छैनं स्वर्णेन कारयेत् । अश्वत्थः पुरतः स्थाप्यश्छत्रं तस्योपरि स्थितम् ॥ ५९ ॥ कुण्डिकापरभागे तु केसरी दक्षिणे भवेत् । सौगते धामके गर्भ श्रीवत्साशोकसिंहकम् ॥६॥ कमण्डल्वक्षमाला च शिखिपिञ्छं तु हेमजम् । त्रिच्छत्रं करकं तालवृन्तं रुक्ममयं भवेत् ॥६१ ॥ वृक्षस्तु पुरतः स्थाप्यश्छत्रं तस्योपरि स्थितम् । पिञ्छं दक्षिणभागेऽक्षमाला वामे तु कुण्डिका ॥ १२ ॥ श्रीरूपं मध्यमे स्थाप्यं केसरी तत्र विन्यसेत् । अपरे करकं तालवृन्तं गर्भो जिनालये ॥ ६३ ॥ शुकं चक्रं च हैमं तु सिंहं शङ्ख च राजतम् । मृगं ताम्रमयं चैव कृष्णलोहेन नन्दकम् ॥ ६४ ॥ क. १. 'हितं हे' क. पाठः २. 'चक्रं ख', ३. 'री', ४. 'न्य- क. पाठः, ५. 'ष' क. पाठः, ६.. 'पुरं म' ख. पाठः, ७. 'मायु ·द्वादशोऽध्यायः । एवं दुर्गाविमाने तु गर्भ कुर्याद् विचक्षणः। खट्वाङ्गं नन्दकं शक्ति क्षेत्रपालस्य हेमजम् ॥ ६५ ॥ पद्मं लक्ष्म्याः सरस्वत्या ओङ्कारं च त्रिवर्णकम् । ध्वाङ्गकेतूत्पलं हैम ज्येष्ठाकोष्ठस्य गर्भके ।। ६६ ॥ कपालशूलघण्टाभिः प्रेतान् कालीगृहे न्यसेत्। हंसोक्षशिखिताक्ष्यांश्च सिंहेभप्रेतरूपकान् ॥ ६७॥ जाम्बूनदमयान् मातृकोष्ठकेषु निधापयेत् । पद्माक्षसूत्रकं दीपं रोहिणीगृहगर्भके ॥ ६८ ॥ दर्पणं चाक्षमालां च पार्वतीभवने विदुः । पद्माक्षसूत्रकं पूर्णकुम्भं मोहिनिधामनि ॥ ६९ ॥ चित्रध्वजपताकाश्च सचिह्नः सह वाहनैः । अनुक्तानां च देवानां देवीनां गर्भमिष्यते ॥ ७० ॥ द्विजातीनां तु वर्णानां जातिगों विधीयते । करकं दण्डकाष्ठं च शुल्ब हेममयं भवेत् ॥ ७१॥ यज्ञोपवीतं यज्ञाग्निं यज्ञभाण्डं च राजतम् । यज्ञोपवीतमध्यस्थं यज्ञभाण्डं च दक्षिणे॥ ७२॥ वामे तु करकं काष्ठमनलं पुरतो भवेत् । विप्रगर्भमिदं प्रोक्तं स्वस्तिकानि चतुर्दिशि ॥ ७३॥ मध्ये हेममयं चक्र वामे शङ्ख च राजतम् । कार्मुकं ताम्रजं वामे दण्डो रुक्मेण दक्षिणे ।। ७४ ॥ १. णः | कपालश', २. 'तु विधीयते ।' ख. पाठः. ३, 'प्यं' क. पाठः, ४. 'छ', ५. 'न्त', ६. 'ण्डानि', ७. 'प्र' ख. पाठः, ·GSAR खडं चायसमेव स्याचतुर्नागाश्चतुर्दिशि। हैभमायसकं तानं राजतं क्रमशो न्यसेत् ॥ ७५ ॥ मध्ये श्रीरूपकं हैमं स्वस्तिकानि चतुर्दिशि । छत्रध्वजपताकाश्च दण्डं वै शासनात्मकम् ॥ ७६ ॥ राजद्वारे भवेद् गर्भमन्येषां तु यथाहकम् । वाष्र्णेयकानां गर्भ चेद् विजयद्वारदक्षिणे॥ ७७ ॥ अयसा हलजिह्वां च शङ ताम्रकुलीरकम् पञ्चायुधं सीसमापं (हयो ? यं) वृषगजौ हरिम् ॥७८ ॥ अर्काग्निवरुणेन्दूनां स्थाने सम्यक निवेशयेत् । चत्वारो धेनुकोः श्वेतनिर्मिताश्च चतुर्दिशि ॥ ७९ ॥ गोपुङ्गवं च पुरतो वैश्यानां प्रविधीयते । बीजपात्रं हलं हैमं ताम्रजं युगमिष्यते ॥ ८ ॥ रजतेन पशुं विद्याच्चतुर्दिक्षु विनिक्षिपेत् । मध्ये गोपुङ्गवं चैव तन्निरीक्ष्य युगं पुनः ॥ ८१॥ हलं दक्षिणभागे तु वामांशे बीजपात्रकम् । बीजं हिरण्मयं शूद्रगर्भ वैश्ये च सम्मतम् ॥ ८२ ॥ गृहाणां गृहगर्भ च जातिगर्भ विमिश्रितम् । अनेकभूमियुक्तानि यानि वासगृहाणि च ॥ ८३ ॥ १. 'ज + + । खट्वाङ्गं नन्दकं शुक्तिः क्षेत्रपालस्य हेमजम् । पझं लक्ष्म्याः सरस्वत्या ओङ्कारं चक्रवर्णकम् ॥ ध्वाङ्के केतूत्पलं हैमं ज्यष्ठाकोष्ठस्य गर्भके । + + पताका' ख. पाठः. २. 'कस्ताम्र' क. पाठः. ३. 'काश्चैव नि', ४. 'वी', ५. द्वि', ६. 'स्वर्ण ता', ७. 'शून् वि' ख. पाठः, ८. 'निःसृतम्' क. पाठः, ·द्वादशोऽध्यायः पुष्पदन्ते च भल्लाटे महेन्द्रे च गृहक्षते । दक्षिणे नेत्रभित्तौ तु सौम्यादौ तु चतुर्गहे ॥ ८४॥ द्वारि प्रदाक्षणे स्तम्भे योगे वापि विधीयते स्थाली तदुपधानं च दार्वेकं तण्डुलं खजम् ॥ ८५ ॥ गलक्यं दन्तकाष्ठानिं कृष्णं लोहं महानसे। दक्षिणे भवने गर्भः कुम्भः शाल्युपूरितः ॥८६॥ धनसद्मनि गर्भस्तु सार्गलं कुञ्चितं भवेत् । पर्यवेदीपशयनं गर्भ विद्यात् सुखालये ॥ ८७ ॥ येन यत् कर्म निष्पाद्यं तेन तद्ग्रहगर्भकम् । यानि यस्य खचिह्नानि तानि तस्य निधापयेत् ॥ ८८ ॥ सभाप्रपामण्डपेषु कर्णपादे प्रदक्षिणे । द्वितीयस्तम्भके द्वारदक्षिणायौ तु वो न्यसेत् ॥ ८९॥ अयोमयगजो गर्भः कृष्णलोहेन कोद्रवः। लक्ष्मी सरस्वती हेमां पात्रमध्ये विन्यसेत् ॥९॥ गर्भो नाट्यसभायां चै प्रक्षिपेत् कुटिकामुखे । मण्डितस्तम्भमूले वाप्युभयोरपि चेष्यते ॥ ९१ ॥ आतोद्यानि च सर्वाणि सर्वलोहमयानि च । श्रीवत्सं पङ्कजं पूर्णकुम्भं हेमजमिष्यते ॥ ९२ ।। तु १. 'र', २. मैं तु स्याद् गलं', ३. '' ख. पाठः. ४. 'म' क. पाठः. 'वि', ६. 'चेत् प्र' ख. पाठः.

·हेमगर्भसभागों द्वारस्तम्भे विधीयते । पूर्वोक्तंकर्णपादे वा गर्भस्थानं तु तस्य वै ॥ ९३ ॥ तुलाभाराभिषेकार्थ मण्डपे वाथ तद् भवेत् । पाषण्ड्याश्रमिणां वासे तत्तचिह्न तु गर्भकम् ॥ ९४ जात्यन्तराणां सर्वेषां तत्तचिह्न प्रयोजयेत् । गृहिणी गर्भिणी कर्तुर्यदि गर्भ न निक्षिपेत् ॥ १५ ॥ रत्नानि धातवश्चैव स्वल्पविस्तारभाजने तदैवस्थानभावजैन्यस्तव्यानीह तानि वै ॥ ९६ ॥ द्वारप्रदक्षिणे स्थाने स्वामिस्थानस्य दक्षिणे । अभ्यन्तरमुखं गर्भ वस्तुमध्यं बहिर्मुखम् ॥ ९७ ॥ इदं मन्त्रं समुच्चार्य प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । पूर्वोक्तविधिना सम्यक् स्थापयेत स्थपतिः क्रमात् ॥ ९८ ॥ अर्थ मन्त्रः-स्वरदेवताभ्यो मन्त्रेभ्यः स्वाहाँ । सर्वरत्ना- धिपतये स्वाहा । उत्तभप्रजापतये सलवादिने नमः। श्रियै नमः । सरस्वत्यै नमः। वैवस्वताय नमः । वज्रपाणये नमः। अभिनवसर्वविघ्नप्रशमनाय नमः । नमो वह्नये स्वाहा ॥" तु दीर्घिकासेतुबन्धने । मत्स्यमण्डूककुलिरं सर्प वै शिशुमारकम् ॥ ९९ ॥ हेमजं तदुदग्भागे पूर्वायां दिशि वाथवा । पुरुषाञ्जलिमात्रे तु श्वश्रे पात्रं निधापयेत् ॥ १०० ॥ १. 'हिरण्यग', २ 'ते' ख. पाठः. ३. 'श्र्वे', ४. 'दे', ५. 'स्तानि तानि विधास्यताम् ।', ६. 'हा । ओं नमः प्र' क. पाठः, ७. 'मः । वन' ख. पाठः. । वापीकूपतटाके ·द्वादशोऽध्यायः । सुमुहूर्ते सुलग्ने च होराकरणसंयुते । रात्रौ गर्भमहन्येव स्थापयेचतुरिष्टकम् ॥ १०१ ॥ यद्यत् स्थानं तु गर्भस्य तत्रस्था प्रथमेष्टका । मृत्कन्दधान्यसल्लाहधातुरत्नौषधैः सह ॥ १० ॥ गन्धद्रव्यैश्च बीजैश्च विधेया प्रथमेष्टका । शैले शिलामयी प्रोक्ता चैष्टके चेष्टकाः शुभाः॥१०३ ॥ गर्भभाजनविस्तारा विस्तारद्विगुणायता। विपुलार्धघनो सर्वहर्म्यके चतुरिष्टका ॥ १०४ ॥ अष्टौ द्वादश वा बाह्या मध्यमे तु महत्तरे । ऋजुदीर्घाङ्गुलिन्यासा समसङ्ख्या हि पुंस्त्वभाक् ॥ १०५ ॥ स्त्रीत्वभागोजसंड्या सा वक्ररेखं नपुंसकम् । सुस्निग्धाः समदग्धाश्च सुस्वास्ताः सुशोभनाः॥ १०६॥ पुंस्त्रीनपुंसके हर्ये योजयेत् ता यथाक्रमम् । यथा जाता पुरा तत्र स्थापनीया तथा भवेत् ॥ १०७ ॥ शिला दोषविनिर्मुक्ता बिन्दुरेखादिवर्जिता । आदावेव तु कर्तव्या झषाले प्रथमेष्टका ॥ १०८ ॥ निखाताङ्घौ विमाने तु न्यस्तव्या गर्भमूर्धनि । तत्पूर्वदक्षिणे पूर्व त्रिकोणेषु प्रदक्षिणम् ॥ १०९ ॥ देवादीनां द्विजातीनां स्थापयेत् स्थपतिः क्रमात् । केचिच्भ्रस्य गम्भीरे पञ्चाशावसानके ॥ ११० ॥ १. 'काः ।' क. पाठः, २. 'धान्विता ॥', ३. 'नावातुरिष्टकाः । सवहर्म्यके ॥', ४. 'रा' ख. पाठः, ·नयमते इष्टकादिचिते खाते वदन्ति प्रथमेष्टकाम् । पूर्ववद् वरवेषाढयो युच्या तत्र निधापयेत् ॥ १११ ॥ रूपाण्यप्यौषधानि द्युतिमणिकनकाद्यष्टलोहानि धातून पात्रे न्यस्याञ्जनादीन शुभयुतदिनपक्षक्षहोरामुहूर्ते । मृत्कन्दान्यष्टधान्यानि च निशि मतिमान् श्वभ्रमूले निधाय क्षिप्त्वा पात्राय युक्त्या बलिमथ सलिले स्थापयेद् गर्भमादौ । अमरनरविमानहारयोगाविमूले विधिवदविकलाङ्गं गर्भमादौ निधाय । तदुपरि विधिनास्मिन् योगमाईच पूर्व सकलविभवयुक्तं स्थापयेद् गर्भमूनि ॥ ११३ ॥ पञ्चपञ्चकलशोदकपूतौ श्वेतचन्दननवाम्बरयुक्तौ । सर्वमङ्गलविचित्रतरौ तौ स्थापयेत् स्थपतिरङ्घिकयोगौ ॥ इति मयमते वस्तुशास्त्रे गर्भविन्यासो नाम द्वादशोऽध्यायः। । अथ त्रयोदशोऽध्यायः। अधिष्ठानस्य चाधस्तादुपपीठं प्रयोजयेत् रक्षार्थमुन्नतार्थ च शोभार्थं तत् प्रवक्ष्यते ॥१॥ समं त्रिपादमध वा पञ्चांशड्यंशमेव वा। सपादं वाथ साध वा पादोनद्विगुणं तु वा ॥ २ ॥ १. ण्येवौष' ख. पाठः. २. 'रत्नमा' क. पाठः.

·तु प्रयोदशोऽध्यायः । द्विगुणं वा प्रकर्तव्यमात्ताधिष्ठानतुङ्गतः। उत्सेधे दशभागे तु ऐकेनैकेन वर्धनात् ॥ ३ ॥ पञ्चांशान्तमधिष्ठानजन्माद् बाह्ये तु निर्गमम् । दण्डं वा सार्धदण्डं वा द्विदण्डं वा त्रिदण्डकम् ॥ ४ ॥ अधिष्ठानजगत्या वा समं तत्पादबाह्यकम् । वेदिभद्रं प्रतिभद्रं सुभद्रं च त्रिधा मतम् ॥ ५ ॥ उच्छ्रये भानुभागे यंशेनोपानमीरितम्। पद्ममंशं तदूर्वेऽध क्षेपणं पञ्चभागिकम् ॥ ६ ॥ प्रविमर्धेन कम्पं स्याद् भागैकेनाम्बुजं भवेत् । शेषांश वाजनं कम्पमष्टाङ्गमुपपीठकम् ॥ ७ ॥ षडङ्ग वा विधातव्यमूर्ध्वाधस्ताद् विनाम्बुजम् । वेदिभद्रं द्विधा प्रोक्तं सर्वहर्येषु योग्यकम् ॥ ८ ॥ अश्विनीवुद्विकैकांशैः : भानुभागाङ्गकांशकैः। त्र्यंशैकांशकभागैस्तु द्वाभ्यामंशेन योजयेत् ॥ ९ ॥ जन्मतो वाजनान्तं तु तुङ्गे त्रिनवभागके । पादुकं पङ्कजं कम्पं कण्ठमुत्तरमम्बुजम् ॥ १० ॥ कपोतपालिकान्तादि प्रतिवाजनमुच्यते प्रतिभद्रमिदं नाम्ना सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ११ ॥ १. 'ध', २. 'भागेनै', ३. 'दी', ४. 'ती', ५. 'दी' ख. पाठः, ६. 'शे' क. पाठः. ७. 'वामध्येन', ८. 'कं', ९. 'दी', १०. न्द्र- नवांशैस्तु भानुभागांशकांशकैः। त्रियंशैकांशभा', ११. 'नो', १२. 'स्त- स्थतुङ्गे', १३. 'गि' ख. पाठः, १२ ।

·६६ सबसले युग्मेशाक्षांशकांशैस्तु कारांशांशकांशकैः। ज्यशैकेनांशकैर्हाभ्यामेकेनात्रैव योजयेत् ॥ १२ ॥ पादुकं पङ्कजं चैवमालिङ्गान्तरितं तथा । प्रत्यूर्व वाजनं कण्ठमुत्तराब्जकपोतकम् ॥ १३ ॥ आलिङ्गान्तरितं चोर्चे प्रतिश्चैवोर्ववाजनम् । द्विविधं प्रतिभद्रं स्यादेकभागाधिकं ततः॥ १४ ॥ त्रिःसप्तांशे तदुत्सेधे द्वाभ्यां जन्म तथाम्बुजम् । अर्धेन कण्ठमर्धेन पद्माशेन वाजनम् ॥ १५ ॥ अर्धनाब्जं तथा कम्पं कण्ठमष्टांशमीरितम् । अंशेनोत्तरमर्धन पद्मं गोपानकं त्रिभिः ॥ १६ ॥ भागार्धमूर्ध्वकम्पं स्यादेतन्नाम्ना सुभद्रकम् । जन्म यंशं त्रियंशेन पद्ममंशेन कन्धरम् ॥१७॥ द्वाभ्यां वाजनमेकेन कम्पमष्टांशकैर्गलम् । अंशेन कम्पकं द्वाभ्यां वाजनं कम्पमंशकम् ॥ १८ ॥ सुभद्रं द्विविधं प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् । सिंहभमकरैर्व्यालैर्भूतैः पत्रैरलङ्कृतम् ॥ १९ ॥ प्रतिवत्रं झषाढ्यं स्याद् वालेनारूढमस्तकम् । अर्पितानर्पिते हर्ये सर्वत्र परिकल्पयेत् ॥ २०॥ अङ्गमङ्गं प्रति प्राज्ञैर्वृद्धिानिस्तथोच्यते तथा मसूरकाणां तु युञ्जीयादुपपीठके ॥ २१ ॥ ६ १. 'शकां', २. 'ष्टाङ्गमी', क. पाठः, ३. 'हैश्च म', १. 'स्य', ५. 'ता', १. 'नि यथोचितम् । ख. पाठः, ·३ चतुर्दशाऽध्यायः १७ आत्ताधिष्ठानतुङ्गाद द्विगुणमथ समं सार्थम त्रिपाई पञ्चांशयंशकं वानलसमभजिते छेकमांत्रोपपीठम् । सैप्रत्यङ्गं समं चेत् तदपि च महता वाजनेनोपयुक्तं सर्वस्निग्धान्यधस्ताद् दृढतरमतिना योजितव्यं बलार्थम् ॥ इति मयमते वस्तुशाने उपपीठविधानो नाम त्रयोदशोऽध्यायः। अथ चतुर्दशोऽध्यायः। तैतिलानां द्विजातीनां वर्णानां गृहकर्माण । तद्योग्यं द्विविधं वस्तु जाङ्गलानूपभेदतः॥१॥ धनशर्करया युक्तमत्यन्तं खनने खरम् । सितांशुतनुतोयाढ्यं जाङ्गलं भूतलं भवेत् ॥ २॥ खननं क्रियमाणस्य वस्तुनश्च बलं यथा । रूढोत्पलकृशेर्वादिसंयुक्तं तनुवालुकम् ॥ ३ ॥ अनूपमिति विख्यातं खात्वैवा जलदर्शनात् । इष्टकोपलमृद्भिश्च वालुकैरपि चिक्कणैः ॥ ४॥ शर्कराभिः क्रमाच्छभ्रं निश्छिद्रं पूरयेत् स्थिरम् । धनीकृत्येभपादैश्च काष्ठखंण्डैर्वृहत्तरैः ॥ ५॥ ४. 'भ्यः ख. पाठः. २. 'सं क. पाठः. ३. 'मन्तात्', ९. 'तं चोदयार्धम्' क. पाठः. ६. 'पलकशेषादि' ख. पाठः. ७. 'व', ८. 'नम् ।' क. पाठः. ९. 'श्चा', १०. 'तु', ११. 'च्छि- खैः॥' ख. पाठः.

·मयमते तत्खाते सलिलेनैव पूरितेऽक्षयता शुभा । समत्वं सलिलेनैव साधयित्वा विचक्षणः ॥ ६ ॥ गर्ने प्रक्षिप्य तं नी(त्या होम ? त्योपानं) तत्र निधापयेत् । स्तम्भद्वित्रिगुणव्यासं तदर्धबहलान्वितम् ॥ ७ ॥ उपानोपरि पा चोपोपानं च तदूर्ध्वतः । यथाशोभांशमानेन कुर्यात् तत्र विचक्षणः ॥ ८ ॥ उन्नतां प्रकृति भूमिं कृत्वा हस्तप्रमाणतः । धनीकृत्य तदूर्ध्वस्थ(उीमु)पानं जन्म चोच्यते ॥ ९ ॥ तंदूर्ध्वस्थमधिष्ठानं सोपपीठं तु केवलम् । सस्तम्भं वा सकुड्यं वा जङ्घावर्ग तदूर्ध्वगम् ॥ १० ॥ भूमिदेश इति ख्याता कपोतोर्ध्वगता प्रतिः। प्रासादादीनि वास्तूनि चाधितिष्ठन्ति यद्धि तत् ॥ अधिष्ठानं तदुन्मानं जातिभूमिवशाद् द्विधा । तैतिलानां चतुर्हस्तं त्रिहस्ताध द्विजन्मनाम् ॥ १२ ॥ नृपाणां त्रिकरं साहिहस्तं यौवराजकम् । हिहस्तं वणिजामेकहस्तं शूद्रस्य कीर्त्यते ॥ १३ ॥ एतजातिवशाद् भूमिवशादत्रैव कथ्यते दण्डात् षण्मात्रहान्या तु द्वादशाद्यात् त्रिभूमिकात् ॥ १. तद्वदूर्ध्वम', २. 'र्तितम् ॥' ख. पाठः, ·चतुर्दशोऽध्यायः ! ६९ त्रितलस्योत्तमस्येष्टं पादेनोनं द्विहस्तकम् । क्षुद्राणामनया नीत्या विधातव्यं विचक्षणैः ॥ १५ ॥ तत्तत्पादोदयार्धेन षडष्टांशोनमानतः। अधिष्ठानस्य चोत्सेधं वास्तुवस्तुनि भूवशात् ॥ १६ ॥ यदुपानस्य निष्क्रान्तं तत् व्यंशेर्ने विभाजयेत् । त्यक्त्वैकांशं बहिस्तत्र जगतीं कारयेद् बुधः ॥ १७ ॥ तहत् कुमुदपट्टं च तद्वत् कण्ठस्य वेशनम् । आत्तोत्सेधांशमानं तु भागमानेन वक्ष्यते ॥ १८ ॥ अष्टसप्तशशिबन्धभागिकश्चन्द्रबन्धशशिभागिकैः क्रमात् । वप्रेकं कुमुदकम्पकन्धरं कम्पवाजनमधो कम्पकम् ॥ पादबन्धमुदितं तदुच्छ्रये भानुभिर्द्विगुणितांशके कृते । देवविप्रनृपवैश्यशूद्रके- प्वेवमुक्तमृषिभिः पुरातनैः ॥२०॥ चन्द्रहकशशिशिवांशकै रसैधातुभिश्च समभागिकैः क्रमात् । वाजनं प्रतिमुखं त्रियश्रकं दृक् च वृत्तकुमुदं तु वप्रकम् ॥ १. 'क्त' क. पाठः. २. 'णैः ॥ मसूरकोन्नतं पञ्चहस्ते द्वा- त्रिंशदङ्गुलम् । त्रिंशदङ्गुलमूलं वा द्विव्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ अष्टत्रिंशतिमात्रोच्चं त्रयोदशविशालिनः । षडादीनां तु पञ्चानामेकत्रिंशतिमात्रकः ॥ नवत्रिंशति- मात्रोच्चं चतुर्दशकरस्य तु । त्रिचतुर्हस्तयोर्धाम्नोस्तन्नीत्यैव विचक्षणः । आों- त्सेधांशमानेन वाधिष्ठानोच्छ्यं विदुः ।। कैश्चित् तेन प्रकारेण विधातव्यं वि- चक्षणैः । त', ३. 'त्र', ४. 'न भा', ५. 'क', ६. 'धृ' ख. पाठः.

·त्रिःषडंशसनमागिके तले नागवक्रसहशं प्रतिद्वयम् । देवविप्रनृपलन्दिरेषु तद्योग्यकं झुरगबन्धकं भवेत् ॥ अंशाध्यर्धाधभागैर्मुनिरसशशिभिश्चन्द्रदृच्छवभागैः क्षुद्रोपानाब्जकल्पं जगतिकुमुदकं धारया युक्तमूर्खे। आलिङ्गान्तादिकं तत्प्रतिमुखमथ तद्वाजनं पद्मयुक्तं त्रिःसप्तांशे तलोच्चे करिहरिमकरव्यालरूपादि भूष्यम् ॥ २३॥ प्रतिक्रमं तत् सुरमन्दिरोचितं विचित्रितं पत्रलतादिरूपकैः। द्विजन्मभूमीश्वरयोर्मतं गृहे इभप्रभं पुष्टिकरं जयावहम् ॥ २४ ॥ एकटेकेन षड्भिः शशिशिवशशिभिर्बन्धचन्द्रकभागै- यशैकेनांशनत्रैः शिवशशिसमभागोनजन्माब्जकं च । वप्रं पद्मं गलाजं कुमुदमुपरि पद्मं च कम्पं गलं तत् कम्पं पद्मं च पट्टीकमलमुपरि(त?क)म्पं च षड्विंशदंशे ॥ पद्मकेसरमेतदुदाहृतं कम्पवाजनपङ्कजकैर्युतम् । कुम्भवप्रयुतं च सकन्धरं शम्भुधामनि तत् प्रविधीयते ॥२६॥ भागेष्वेकार्धकाधैस्तदुपरि चतुरंशैस्तथा(शकाधैं- द्य(शार्धद्विभागैस्तदुपरि च तथार्धाशकार्धेन जन्मम् । वत्रं कझं गलाजं तदुपरि कुमुदं पङ्कजं कम्पकण्ठं कम्पं पद्मं महावाजनमुपरिदलं कम्पकं कण्ठजाव्यम् ॥

·चतुर्दशोऽध्यायः । पुष्पपुष्कलमेतदुदाहृतं कल्पितं नवपतिभिरुच्छये । शिल्पिभिः नसरेरपि पूजितामूर्ध्वमध्यममुखे विमानके ॥२८॥ द्वाभ्यामेकेन सप्तांशकशशि(शि)ववेदैकचन्द्रामिभागै- रेकेनैकेन वेदैः शिवशशिनयनैकेन मोहामराब्जम् । हृत्पद्मं कैरवाजं गलधरगलकम्पं दुलं तत्कपोतं द्विलिङ्गान्तादिकं तत् प्रतिमुखमथ तहाजनं पङ्कजाढ्यम् ।। श्रीबन्धं स्यादेतदुच्चे चतुर्वस्त्रंशे कुर्याच्छान्तधौर्वधकिस्तत् । देवेशानां मन्दिरेवेवमुक्तं श्रीसौभाग्यारोग्यभोग्यं ददाति ॥ तुङ्गे षड्विंशदंशे खुरमथ जगतीकैरवं कम्पकण्ठं कम्प पद्मं कपोतं तदुपरि च तथा निम्नमन्तादिवत्रम् । कम्प भागेन षड्भिः शरशशिगुणचन्द्रैकबन्धाशकांशै- भ्यामेकेन कुर्यादमरनरपतेर्मन्दिरे मञ्चबन्धम् ॥ ३१॥ आलिङ्गयुक्तमथ चान्तरितप्रतीभ्यां तद्वाजनेन चे वियुक्तकमेतदेव । श्रीकान्तनामकमसूरकमष्टकोणं वृत्तं तु वा कुमुदमम्बरमार्गिणां तत् ॥ ३२ ॥ एकत्येकवेदैः शशिनयनशिवयेकदृक्चंन्द्रसार्धा- धीशैर्जन्माब्जकम्पं जगतिकुमुदकं कम्पकण्ठं च कम्पम् । पद्मं पट्टे च कण्ठं तदुपरि च तथा वाजनाजं च पट्टे श्रेणीबन्धं सुराणामुदितमिदमलं तुङ्गषडिंशदंशे ॥३३ ॥ १. काख. पाठः ·७२ भयमते : सार्धार्धेष्वंशकांशैर्गुणशशिशिवचन्द्रद्विकैकेन जन्म- क्षुद्रं पद्मं धृगजं कुमुदमुपरि पद्मं तथालिङ्गमूर्चे । आलिङ्गान्तः प्रतिजिनमथ मतिमान् योजयेत् त्रिःषडंशे तुङ्गे देवेश्वराणामिदमुदितमगारेऽनघे पद्मबन्धम् ॥ ३४ ॥ येकैकांशैः शरांशैयुगशशिशिवदृक्चन्द्रशैवाश्विनीभि- भीगेनोपानकैझं तदुपरि च तथा कम्पवप्रं च कुम्भम् । पद्मं पट्टं च कण्ठं तदुपरि च तथा कम्पपद्मं च पट्टी- पट्ट तहप्रबन्धं तदपि च सहितं सद्विकैविशदशैः॥३५॥ तदेव वृत्तं कुमुदं तु वाजने कपोतयुक्तं हि कपोतबन्धकम् । तदेव वेदैः प्रतिवाजनं प्रतिस्त्रिकाश्रयुक्तं प्रतिबन्धमुच्यते ॥ एकद्ध्येकाग्निभागैः शशियुगलशिवढ्येकचन्द्रेशदृग्भि- श्चन्द्रैकैकाक्षिचन्द्रैः खुरकमलमथो कम्पकण्ठं च कम्पम् । पद्मं पट्टाब्जनिम्नं कमलमुपरि कुम्भं दुलं निम्नमन्ताद्- या स्याच्चोर्चे प्रतिजनमथ कलशाख्येन भागास्त्रिरष्टौ। एतानि भेदैस्तु चतुर्दशैव प्रोक्तानि तज्ज्ञैस्तु मसूरकाणि । सर्वाणि नास्यङ्घ्रियुतानि युक्त्या दृढीकृताङ्गानि मयोदितानि ॥ भागेनार्धत्रिपादाद्मिभिरथ युगलाध्यर्धचन्द्रार्धपादै- मात्रैर्वृद्धिश्च हानिर्दृढतरमतिना योजितव्या बलार्थम्। शोभार्थ भागमङ्गप्रतिवरसमनीचाल्पहर्ये तलाना- मेवं प्रोक्तं यमीन्द्रैरविकलमतिभिस्तन्त्रविद्भिः पुराणैः ॥ १. 'द्रीद्वक', २. 'घनं प', ३. 'काब्ज त', ४. 'प्रत्यकु' क. पाठः, ·चतुर्दशोऽध्यायः । ७३ मसूरकमधिष्ठानं वस्त्वाधारं धरातलम् । तलं कुट्टिममाद्यङ्गं पर्यायवचनानि हि ॥ ४० ॥ यावज्जगतिनिष्कान्तं तावत् कुसुदनिर्गमम् । अम्बुजानां तु सर्वेषामुत्सेधसमनिर्गमम् ॥ ४१ ॥ दलायतीव्रमुत्सेधात् पादं पादार्धमेव वा। वेत्राणामपि सर्वेषां चतुर्भागैकनिर्गमम् ॥ ४२ ॥ तत्समं वा त्रिपादं वा महावाजननिर्गमम् । एवं तीव्रक्रमं प्रोक्तं शोभाबलवशात् तु वा ॥ ४३ ॥ प्रवेशनिर्गमं कुर्यात् सर्वाङ्गानां मसूरके। प्रतिच्छेदं न कर्तव्यं सर्वत्रैवं विचक्षणैः ॥ ४४ ॥ द्वारार्थ यत् प्रतिच्छेदं सम्पद्वारं च नेत्यलम् । पादबन्धमधिष्ठानं छेदनीयं यथोचितम् ॥ ४५ ॥ जन्मादिपञ्चवर्गे तु तत्तत्तुङ्गावसानके । सपट्टिकाङ्गेऽधिष्ठानेऽप्यन्यस्मिन्नेवमूह्यताम् ॥ ४६ ॥ यद यत्रैवोचितं प्राज्ञस्तत् तत्रैव प्रयोजयेत् ।। ४६३ ।। स्तम्भोच्चाध वा मसूरोच्चमानं तत् षट्सप्ताष्टांशकं भागहीनम् । वस्त्वाधारोच्चं भवेत् सर्ववस्तु- प्वेवं पूर्व शम्भुना सम्यगुक्तम् ॥ ४७१ ॥ इति मयमते वस्तुशास्त्रे अधिष्ठानविधानो नाम चतुर्दशोऽध्यायः।

·मयमले
ত্ব স্বীকৃত।
पादायामं सविस्तारमाकारं भूषणादिकम् ।
लक्षणान्तरतः सम्यग् वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ॥ १॥
स्थाणुः स्थूणश्च पादश्च जा च चरणोऽधिकः ।
स्तम्भश्च तलिपः कम्पः पर्यायवचनानि हि ॥२॥
स(ते ? वित)स्त्यष्टहस्तोचं द्वादशक्ष्माधपादकम् ।
तत्तहितस्तिहीनेन त्रिकरं चान्त्यभूमिके ॥ ३ ॥
आत्तोत्सेधांशमानेन पादोच्छ वा विधीयते ।
आत्ताधिष्ठानतुङ्गस्य द्विगुणं पादतुङ्गकम् ॥ ४ ॥
द्विगुणादधिकोत्सेधः स्तम्भः प्रोक्तः वयंभुवा ।
अष्टविंशतिमात्रैस्तु मूलभूस्तम्भविस्तृतम् ॥ ५ ॥
तत्तयङ्गुलभिन्नेन षण्मात्रं चान्त्यभूमिके।
पादोच्चे पङ्क्तिनन्दाष्टभागेऽशं पादविस्तृतम् ॥ ६ ॥
तदर्ध वा त्रिभागोनं चतुर्भागोनमेव वा।
कुड्यस्तम्भस्य विस्तारस्तेन द्वित्रिचतुर्गुणः ॥७॥
पञ्चषड्गुण एवं स्याद् भित्तिविष्कम्भ इष्यते।
जन्मो(धै?) स्तम्भविक्षेपहोमाः स्तम्भविधौ विदुः॥८॥
प्रतिस्तम्भः प्रतेरूचे चोत्तराधो हितायतिः ।
जन्मो(प) स्तम्भनिक्षेपः स्तम्भायामस्त्रिभागभाक्॥५॥
गाम्भीर्यमवटं कृत्वा तदुपज्ञत(लं) कुरु ।
पादुकाद्युत्तरान्तस्थो निखातस्तम्भ इष्यते ॥ १० ॥

·पञ्चदशोऽध्यायः । ७५ अधिष्ठानोत्तरान्तस्थो झपालस्तम्भ उच्यते। तयासादभागा(युधि) षड्भागोनाप्रविस्तरः ॥ ११ ॥ मूलभूस्तम्भतुङ्गस्य द्वादशाद्याः षडंश(नु?यु)क् । ऊोर्ध्वस्तम्भतुङ्गं स्यादेवं तद्विस्तरक्रमः ॥ १२ ॥ अग्राकारं युगाश्रं तु कुम्भमण्डिसमन्वितम् । ब्रह्मकान्तं तदष्टानं विष्णुकान्तमिहोच्यते ॥ १३ ॥ षडश्रमिन्द्रकान्तं स्यात् सौम्यं तत् षोडशाश्रकम् । कर्णमात्रेण तन्मूले चतुरश्रमितो (रः ? तः)॥१४॥ अष्टाधु वा द्विरष्टाश्रवृत्तं पूर्वाश्रमीरितम्। कुम्भमण्डियुतं वापि रुद्रकान्तं सुवृत्तकम् ॥ १५ ॥ विस्तारहिगुणं मध्येऽष्टाश्रयुक्तं युगाश्रकम्। वियुक्तं कुम्भमण्डिभ्यां मध्येऽष्टानं तदुच्यते ॥१६॥ चतुरष्टाश्रवृत्ताभं रुद्रच्छन्दसमांशतः। दण्डाध्यर्धे द्विदण्डेनोत्तुङ्गहिगुणविस्तृतम् ॥१७॥ पद्मासनं तु कर्तव्यं मूले पद्मासनं भवेत् । यथेष्टाकृतिसंयुक्तमूर्ध्वतो वा समण्डितम् ॥१८॥ चक्रवाकाकृतिव्याप्तं मूले पद्मासनान्वितम् । सभद्रं मध्यभागे तु भद्रकं तद् द्विमण्डितम् ॥ १९ ॥ व्यालेभसिंहभूतादिमण्डितं यत्तु मूलतः। यथेष्टाकृतिसंयुक्तं तत्तन्नाम्ना समीरितम् ॥ २० ॥ आत्तमेव तदायामे शुण्डुभेदसमन्वितम् । युक्तं तत् कुम्भमण्डिभ्यां शुण्डुपादमिति स्मृतम् ॥

·मयमते
मुक्तोत्करणकर्माकं पिण्डिपादं तदेव हि ।
कर्णायामेन चाग्रे तु चतुरश्रसमन्वितम् ॥ २२ ॥
तदधस्त्वर्धदण्डेन पा वस्त्रसंयुतम् ।
तदधस्तु विकारानं दण्डेनाजं तु पूर्ववत् ॥ २३ ॥
तदधो दण्डमानेन मध्यपढें युगानकम् ।
पद्मं च षोडशाभं च पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ २४ ॥
मूले शेषं युगानं स्याचित्रखण्डं तदुच्यते ।
तदेवाष्टाश्रकं मध्यपटुं श्रीखण्डमुच्यते ॥ २५ ॥
मध्यपढें कलारं चेच्छीवज्रस्तम्भमुच्यते ।
अग्राकारं युगानं स्यात् त्रिपट्टक्षेपणान्वितम् ॥ २६ ॥
क्षेपणस्तम्भमित्युक्तं पढें पत्राद्विशोभितम् ।
ऊर्ध्वाधस्ताच्छिखामानं त्रिचतुर्भागमेव वा ॥ २७ ॥
सर्वे पोतिकया युक्ता नानारूपैर्विचित्रिताः ।
पादानविपुलं यत्तु तद् दण्डमिति कथ्यते ॥ २८ ॥
सर्वा(भ्य?ण्य)ङ्गानि हाणां मानयेद् दण्डमानतः।
सपादं सार्धपादोनद्विगुणं द्विगुणोन्नतम् ॥ २९ ॥
श्रीकर चन्द्रकान्तं च सौमुख्यं प्रियदर्शनम् ।
यथाक्रमेण नामानि कलशानां भवन्ति हि ॥ ३०॥
पोतिकाखण्डमध्यं च कुम्भं स्कन्धं च पद्मकम् ।
मालास्थानं क्रमेणैव स्तम्भाग्रात् परिकल्पयेत् ॥ ३१ ॥
कुम्भोच्छ्ये नवांशे ग्भागेन चतुरंशकैः ।
कमलं कण्ठमंशेन भागेनास्यं प्रकीर्तितम् ॥ ३२ ॥

·पञ्चदशोऽध्यायः । ४७ भागेन पद्ममर्धन वृत्तमर्धन हीरको । हीरौ पादसमव्यासौ तत्कर्णेनास्यविस्तृतम् ॥ ३३ ॥ तत्कर्ण कुम्भविस्तारं तत्कर्ण फलकायतम् । अथवा फलकायामं चतुर्दण्डं त्रिदण्डकम् ॥ ३४ ॥ सार्धत्रिदण्डमायाममुत्सेधाख्यं त्रिदण्डकम् । तदुत्सेधे त्रिभागे तु भागेनोत्सन्धिरिष्यते ॥ ३५ ॥ भागेन वेत्रमंशेन पञ पाल्याभमिष्यते । नागवक्रसमाकारमा वेत्रात् पादरूपवत् ॥ ३६ ॥ पादविस्तारविस्तारं धृकण्ठं वीरकाण्डकम् । सर्वेषामपि पादानां वीरकाण्डं युगाश्रकम् ॥ ३७ ॥ तदुत्सेधत्रिपादोनदण्डो(इं?त्थं) स्कन्धमिष्यते । तदधस्तु तदर्धेन पनं पत्रविचित्रितम् ॥ ३८ ॥ मालास्थानमधस्तस्माद् दण्डमानसमुन्नतिः । पादीवस्तारविस्तारा पोतिका तत्समोदया ॥ ३९ ॥ पञ्चदण्डसमायामा श्रेष्ठाोच्चा कनिष्ठिका । आयता सा त्रिदण्डेन चतुर्दण्डेन (दिर्यका?)॥४०॥ त्रिभागोना त्रिपादोच्चा मध्यमा पोतिका भवेत् । पूर्वोक्तं तत् समण्डीनां सकुम्भा(नां) चतुर्गुणम् ॥४१॥ त्रिगुणं केवलानां तु पादानां प्रविधीयते । सर्वेषामपि पादानां यथेष्टायतमीरितम् ॥ ४२ ॥ तदुच्चत्रिचतुर्भागोच्चा वा स्वाग्रे तु पट्टिका । अर्घ त्रियंशम(रुङ्घियू)नं छायामानं विधीयते ॥

·मयमते त्रिभागं वा चतुर्भागं तरङ्गस्थानमिष्यते । सक्षुद्रक्षेपणं मध्यपढें पत्रविचित्रितम् ॥ ४ ॥ समास्तुरङ्गाश्वान्योन्यहीनाः सर्वत्र सम्मताः। अग्रनिष्काममध वा त्रिभागं वा स्वतारतः ॥ ४५ ॥ मुष्टिबन्धोपरिक्षिप्तव्यालसंहतिरूपवत् । रक्तबन्धक्रियावल्ली चित्रा वा ग्रन्थपट्टिका ॥ ४६ ।। सनालीकं समतलं सनाटकमथापि वा। भूतेभमकालसंयुक्तं चाग्रमण्डनम् ॥ ४७ ॥ पार्श्वयोः पोतिकामध्ये पट्ट पादविशालवत् । नानाचित्रविचित्रा वा सा प्रोक्ता चित्रपोतिका ॥ ४८ ॥ पत्रविचित्रिता पत्रपोतिकति प्रकीर्तिता। महार्णवतरङ्गाभतरङ्गाभा तरङ्गिणी ॥ ४९ ॥ चतुःषडष्ट्रपतयर्कसङ्खथा वा स्युस्तरङ्गकाः। बहवोऽपि समाश्चैते चान्योन्याः (स्याह?स्युर्व)राः कमात् ॥ पादमधैं त्रिपादं वा भित्तेः स्तम्भस्य निर्गतम्। चतुरष्टाश्रवृत्तानां यथाक्रममिति स्मृतम् ॥५१॥ द्विहस्ताद्या चतुर्हस्तात् स्तम्भान्तरमिति स्मृतम् । षडङ्गुलविवृद्ध्या तु नवभेदं प्रकीर्तितम् ॥ ५२ ।। गृहीतांशवशेनापि यथायुक्त्या प्रयोजयेत् । स्तम्भस्तम्भान्तरं सर्व प्रासादे सार्वदेशिके ॥ ५३॥ विषमस्तम्भभागं तु वास्तुवस्तुविनाशनम् । सायतं चापि तत्सर्व तन्नाम्नैव प्रपद्यते ॥ ५४ ॥ ।

·७१
पञ्चदशोऽध्यायः ।
दारुस्तम्भविशालं वा सार्ध द्वित्रिगुणं तु वा ।
शिलास्तम्भविशालं स्याद् देवानां नैव मानवे ॥ १५ ॥
इष्टकाश्मद्रुमैः सर्वैः स्तम्भाः प्रोक्ताश्चिरन्तनैः ।
युग्मायुग्मं तु देवानामयुग्मं तु नृणां मतम् ॥ ५६ ।।
अन्तःस्तम्भ बहिःस्तम्भमाजुसूत्रं यथा भवेत् ।
गृहाणां भित्तिमध्ये तु शालानां तु तथा भवेत्॥ ५७ ॥
प्रासादानां तु पाहाह्ये पान्मध्ये शयनासने ।
उपानादिशिरः केचित् केचित् स्तूप्यन्तमुन्नतम् ॥ ५८ ॥
मुनयः प्रवदन्त्युच्चं प्रासादे सार्वदेशिके।
पाहाह्ये पादमध्ये वा सभामण्डपयोर्मतम् ॥ ५९॥
अन्तर्बहिश्व मध्ये तु सालानां मानसूत्रकम् ।
युञ्जीयादेवमेवं तु सर्वेषां सम्पदां पदम् ॥ ६०॥
विपरीते विपत्त्यै स्यादिति शास्त्रविनिश्चयः ।
स्तम्भोत्तरादिकाङ्गानां द्रव्यं दुमोपलेष्टकाः ॥६१ ॥
स्निग्धसारमहासारा ह्यवृद्धास्तरुणेतराः।
अवका निर्बणाः सर्वे ग्रहीतव्या महीरुहाः ॥६२ ।।
पुण्याद्रिवनतीर्थस्था दर्शनीया मनोरमाः।
सर्वसम्पत्समृद्ध्यर्था भवेयुस्ते न संशयः ॥६३ ॥
पुरुषः खदिरः सालो मधूकः स्तम्बकस्तथा ।
शिंशपार्जुनाजकणी क्षीरिणी पद्मचन्दनौ॥ ६ ॥
पिशितो धन्वनः पिण्डी सिंहो राजादनः शमी।
तिलकश्च दुमाश्चैते स्तम्भवृक्षाः समीरिताः ॥६५॥

·मयमते
।
निम्बासनशि(री)षाश्च एकः कालच कट्फलः ।
(कि ? ति)मिसो लिकुचश्चैव पनसः सप्तपर्णकः ।। ६६ ॥
भौमा चैव गवाक्षी चेत्यादयोर्वभूरुहाः ।
एकवर्णाः स्थिराः स्निग्धाः सुखसंस्पर्शनान्विताः॥६७॥
प्राचीनाश्चाप्युदीचीना भूमन्नाः शुभदाः शिलाः ।
स्त्रीलिङ्गाश्चापि पुल्लिङ्गा निर्दोषाश्च नपुंसकाः ॥ ६८ ॥
सुधनाः समदग्धाश्च सुस्वराश्चेष्टकाः शुभाः।
स्त्रीलिङ्गाश्चापि पुल्लिङ्गा भिन्नच्छिद्रादिवर्जिताः ॥ ६९ ॥
एतैरेवंविधैर्द्रव्यैः कृतं वस्तु समृद्धये ।
धर्मार्थकामसौख्यानां भवेदेवेति निश्चितम् ॥ ७० ॥
न देवतालयान्तस्थाः प्रहता वा न विद्युता।
न दावानलसंलोढा न भूतालयमध्यगाः॥७१ ॥
न महापथसंरूढा न तु ग्रामसमुद्भवाः ।
न घटाम्बुभिरासिक्ता न पक्षिमृगसेविताः ॥ ७२ ।।
न वायुना न मातङ्गैर्भग्ना नैव गतासवः ।
न चण्डालजनाकीर्णा न सर्वजनसेविताः ॥ ७३ ॥
नान्योन्यवलिता भग्ना न वल्मीकसमाश्रिताः ।
न लतालिङ्गिता गाढा न सिराकोटरावृताः ॥ ७४ ॥
नाङ्कुरावृतसर्वाङ्गा न भृशं कीटदूषिताः।
नाकालफलिनो ग्राह्या न श्मशानसमीपगाः ॥ ७५ ॥
सभाचैत्यसमीपस्था देवादीनां न भूरुहाः ।
बापीकूपतटाकादिवस्तुष्वपि च संभवाः ॥ ७६ ॥

·८२ पञ्चदशोऽध्यायः । विनष्टवस्तुसज्ञातव्यं सर्वविपत्करम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन शुद्ध व्यं अहाता ।। ७७ ॥ शिला देवालये ग्राह्या विजावनियोर्मताः। पाषण्डिनां च कर्तव्या न कुर्याद् वैश्यद्रयोः ॥ ७८ ॥ कर्तव्यं यदि तद् वास्तु धर्मकालाधनाशकृत् । एकद्रव्यकृतं शुद्धं मित्रं हिन्दयनिर्मितम् ॥ ७९ ॥ विद्रव्यसंयुतं यत्तु तत् सङ्कीर्णमुवाहतन् । पूर्वोदितानां वासेषु करीभ्यं सम्पदा पदम् ॥ ८ ॥ सर्वहारिकनक्षत्रे शुभपक्षमुहूर्तके। गच्छेदरण्यं द्रव्यार्थी कृतकौतुकमङ्गलः ॥८॥ निमित्तैः शकुनोग्यैः सह मङ्गलशब्दकैः । गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्व मांसेन क्रसरेण च ॥ ८२ ॥ पायसौदनमत्स्यैश्च भक्षेचापि पृथग्विधैः । अर्चयेदीप्सितान् सर्वान् वृक्षाथ वनदेवताः ॥ ८३ ॥ भूतक्रूरबलिं दत्त्वा कर्मयोग्यगुर्म (वरैः ? हरेत् )। मूलाग्रादार्जवं वृत्तं शाखानेकसमन्वितम् ॥ ८॥ तत्तु पुंस्त्वं भवेन्मूले स्थूल स्त्रीत्वं कृशाग्रकम् । स्थूलाग्रं कृशमूलं तु षण्डमेतदुदीरितम् ॥ ८५।। मुहूर्तस्तम्भमुद्दिश्य पुंभूरुह उदीरितः । सर्वेष्वङ्गेषु वस्तूनां पुंस्त्रीचण्डं प्रकीर्तितम् ॥ ८६ ॥ पूर्वाशायां द्रुमस्यास्य स्वपेद् दर्भान्तरे शुचिः । खप्रदक्षिणपार्श्वे तु संस्थाप्य परशुं सुधीः ।। ८७॥

·मयमत पीत्वा शुद्धं पयो रानावपराभिमुखोऽपरः। स्थपतिवरवेषाब्यो मन्त्रयेत् सपरश्वथः ॥ ८८ ॥ अयं मन्त्रः ! अपक्रामन्तु भूतानि देवताश्च सगुह्यकाः। युष्मभ्यं तु बलं भूयः सोमो दिशतु पादपाः!॥ ८९ ॥ शिवमस्तु महीपुत्रा! देवताश्च सगुह्यकाः!। कमैतत् साधयिष्यामि क्रियतां वासपर्ययः॥९०॥ एवमुक्त्वा नमस्कृत्य पादपेभ्यो नमः शुचिः। दुग्धतैलघृतैः सम्यक् सन्तेज्य परशोर्मुखम् ॥९१ ॥ उपकामेत् तु तं छेत्तुं यथाकामं वनस्पतिम् । मूले हस्तं व्यपोह्योर्वे त्रिश्छित्वा तत्र लक्षयेत्॥९२ ॥ वारिस्रावो विवृद्ध्यर्थः क्षीरं पुत्रविवर्धनम् । शोणितं स्वामिनं हन्याद् वर्जयेत् ते प्रयत्नतः॥ ९३ ॥ पतने सिंहशार्दूलहस्तिशब्दाः सुशोभनाः। रुदितं हसितं क्रोश कूजितं निन्दितं वरैः॥ ९४ ॥ पातयेदुत्तरातु पूर्वाग्नं वा वनस्पतिम्। ते दिशौ शुभदे स्यातामन्याशासु विपत्तये ॥९५॥ सालाश्मर्यजकर्णीनामूचे तु पतनं शुभम् । मुले पृष्ठागमे बन्धुप्रेष्ययोश्च विनाशनम् ॥ ९६ ॥ निर्गमस्थितिमद् भूत्वा वृक्षान्तरनिपातने । जसो भवेत॥ ९७ ॥ worrupayaRY nangenigru

·शरीरभङ्ग कर्तृणां नाशमोऽप्यपत्यहृत्।
अन्योन्यपतनं पूज्यं छेचं चोभयतः समम् ॥ ९८ ॥
चतुरश्रमृजु कृत्वा मुहूर्तस्तम्भसङ्ग्रहे ।
सितपट्टेन सञ्छाद्य स्यन्दने न्यस्य वेशयेत् ॥ ९९॥
देवहिजमहीपानां विशां वै शकटेन तु
शूद्रस्य पुरुषस्कन्धेनानीयात् तु विचक्षणः॥१०॥
सर्वेन्द्रकीला एवं स्युः प्रापणीयाः प्रयत्नतः।
अन्येषामपि कुप्यानां वेशने खामग्रतः ॥ १०१ ॥
पार्श्वयोः शाययित्वा तु शकटे न्यस्य वेशयेत् ।
प्रशस्ते द्वारि अग्राह्य स्थपत्यनुगतद्रुमम् ॥१०२॥
कर्ममण्डपके न्यस्य वालुकोपरि शाययेत् ।
प्रागग्रं चोत्तराग्रं वाप्याशुष्कं रक्षयेत् पुनः॥१०३॥
परावृत्तं न कर्तव्यमाषण्मासं तु स द्रुमः ।
मुहूर्तस्तम्भो देवानां द्विजातीनां यथाक्रमम् ॥ १०४ ॥
कार्तमालश्च खदिरः खादिरश्च मधूककः।
राजादनो यथासङ्ख्यं विस्तारायाममुच्यते॥ १०५ ।।
भानुरुद्रदशद्वारवितस्त्यायामसंयुताः।
तत्सङ्ख्याङ्गुलिविस्तीर्णाः प
पतयंशोनाप्रविस्तराः॥१०॥
भूतसार्धचतुर्वेदगुणतालनिखातकाः।
भूमिभूमिवशादुक्तं स्तम्भोच्चं विपुलं तु वा ॥१०७ ।।
झषालाङ्घौ तु सर्वत्र निखातं परिवर्जयेत्
अश्वत्थोदुम्बरश्चैव प्लक्षश्च वटवृक्षकः॥१०८ ॥

·pasandestrawp
८४
सप्तपर्णश्च बिल्ववा पलाशः कुटवस्तथा
पीलुःश्लेष्मातकी लोनः कदरबः पारिजातकः॥१०९॥
शिरीषः कोविदारश्च तिन्त्रि महाद्रुमः।
शिलीन्धः सर्पमार शुल्मली सरलस्तथा॥११०॥
किंशुकश्चारिनेदुवालया অন্যঃ
कपित्थः कण्टकचेन पुत्रजीव डुण्डुकाः ॥ १११ ॥
कारस्करः करजथवरणवाश्वलारकः ।
बदरो वकुलः पिण्डी पाकस्तिलकस्तथा ॥ ११२ ॥
पाटल्यगरुकर्पूरावनायौ ग्रहकर्मणि ।
देवयोग्या इसे सर्वे मानुपागालनर्थदाः ॥ ११३ ॥
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन लीयान्न नरालये।
ऊपर पाण्डुरं कृष्णचिकणं तानपुटकम् ॥ ११४ ॥
मृदश्वतस्रस्तावेव गृह्णीयात् ताम्रपुछकम् ।
अशर्कराश्ममूलास्थिलोटं सतनुवालुकम् ॥ ११५ ॥
एकवर्ण सुखस्पर्शमिष्टं लोप्टेष्टकादिषु ।
मृत्खण्डं पूरयेदग्ने जानुनने जले ततः ॥ ११६ ॥
आलोड्य मर्दयेत् पद्धयां चत्वारिंशत् पुनः पुनः।
क्षीरद्रुमकदम्बाम्राभयाक्षत्वग्जलैरपि ॥ ११७ ॥
त्रिफलाम्बुभिरासिक्त्वा मर्दयेन्मासमात्रकम् ।
चतुष्पञ्चषडष्टाभिर्मात्रैस्तद्विगुणायताः ॥ ११८ ॥
व्यासार्धात्रिभागैकतीत्रा मध्ये परेऽपरे।
इष्टका बहुशः शोष्याः समदग्धाः पुनश्च ताः ॥ ११९ ॥

·८५
घोडशोऽध्यायः।
एकद्वित्रिचतुर्मासमत
मतीलेव विचक्षणः।
जले प्रक्षिप्य यत्नेन जलादुदृत्य तत् पुनः॥ १२० ॥
निरार्द्रास्ताः प्रयोक्तव्या इष्टका इष्टकर्मणि ॥१२०३ ॥
एवं द्रुमेष्टकशिला विधिना गृहीत्वा
कुर्वन्तु वस्तु विहिता हि वराः समृद्धयै ।
यन्निन्दितं त्वपरवस्त्ववशिष्टमाये-
द्रव्यं विनष्टभवनप्रभवं विपत्त्यै ॥ १२१३ ॥
स्तम्भायामं तारमाकारभेद
सालङ्कारं भूषणं च क्रमेण ।
युक्त्या युक्तं सम्पदामास्पदं तत्
प्रोक्तं नृणां तैतिलानां मयेह ॥ १२२३ ॥
इति मयमते वस्तुशास्त्रे पादप्रमाणद्रव्यपरिग्रहो नाम
पञ्चदशोऽध्यायः।
AreapwNINiwar
अथ षोडशोऽध्यायः।
उत्तरादिवृतेरन्तं प्रस्तारावयवं क्रमात् ।
वक्ष्ये संक्षिप्य सर्वेषां हाणामथ योग्यकम् ॥१॥
उत्तरं त्रिविधं पादविस्तारं तत्समोद्गमम् ।
त्रिपादोदयमध्योचं विस्तारं पादतः समम् ॥ २ ॥
खण्डोत्तरं पत्रबन्धं रूपोत्तरमिति त्रिधा ।
त्रिपादं वा त्रिभागोनमध वा कर्णनिर्गमम् ॥ ३ ॥

·मयमले ८t स्वस्तिकं वर्धमानं च नन्द्यावर्तसमाकृतिः । सर्वतोभद्रवृत्तिर्वा प्रत्युत्तरनिवेशनम् ॥ ४॥ त्रिभागैकं चतुर्भागं वाजनं निर्गमोद्गमम् । चतुरनं सपर्णानं तदूबें मुष्टिबन्धनम् ॥ ५ ॥ तुलाच्छेदेन वा कुर्यात् पृथग्वा वाजनोपरि। स्तम्भाविपुलं स्वार्ध तीव्र पट्टाम्बुजक्रियम् ॥ ६॥ सनालिकमधस्तात् तु वाजनाद् दण्डनिर्गमम् । मूलाग्रयोः शिखोपेता तदूचे तु प्रमालिका ॥ ७ ॥ स्तम्भव्याससमोच्चा वा त्रिचतुर्भागतीवका । कुम्भमण्डियुताना च हस्तिमुण्डकसन्निभा ॥८॥ दण्डिकासमनिष्कान्ता तदूचे दण्डिका भवेत् । स्तम्भाविपुला स्वार्धतीत्रा नीवार्धनिष्क्रमा ॥ ९ ॥ मुष्टिबन्धसमाकारचतुरश्रा यथा तथा । यथेष्टविपुलोत्तुङ्गं तत्तुङ्गसमवेशनम् ॥ १० ॥ वलयं स्यात् तदूर्ध्वं तु गोपानं वा तदूर्ध्वतः। मुष्टिबन्धविशालोच्चा पट्टिकाक्षेपणाम्बुजा ॥११॥ छित्त्वार्पितावशिष्टा तु दण्डिकोपरि पट्टिका । तस्यां छित्त्वा तु तन्मानं गोपानं चार्पयेद् बुधः ॥ १२॥ उत्तरान्तावलम्बं वा यथायुक्ति यथारुचि । वाजनोर्चे तुलोचे वा गोपानं योजयेद् बुधः ॥ १३ ॥ तुलान्तरसमं गोपानान्तरं प्रविधीयते। गोपानदण्डिकोचे चेद् वाजनान्तावलम्बनम् ॥ १४ ॥ ।

·पोडशोऽध्यायः ।
७
दण्डाविपुलं स्वार्ध तीव्र गोपानमूर्ध्वतः।
कम्पं समान्तरं कुर्याद् बलयच्छिद्रमन्तरे ॥ १५ ॥
दण्डिकावाजनान्तस्थं कायपादं यथांशकम् ।
पादविस्तारमर्धार्धनिष्क्रान्तं सागपट्टिकम् ॥ १६ ॥
पादानामन्तरं छाद्य फलकै सारदारुजैः।
अष्टांशबहलं छन्नफलकाच्छाद्यमूर्ध्वतः॥ १७ ॥
गोपानस्योपरिष्टात्तुच्छादयेल्लोहलोष्टकैः।
कपो(ल? त)पालिकोत्सेधनिष्क्रान्तं द्वित्रिदण्डकम् ॥१८॥
एकहस्तं द्विहस्तं वा क्षुद्रे महति मन्दिरे।
यथाशोभं यथाचित्रं कपोते कर्णपालिका॥१९॥
तथा मध्यस्थिता वापि सौधे शैले समाहिता ।
विधेया वाजनस्योर्चे भूतहंसादिकाव(लम् ! लिः)॥२०॥
दण्डोच्चा वा त्रिपादोच्चा वाजनं पूर्ववद् भवेत् ।
कपोतालम्बनं तत् स्याद् दण्डार्धं वा(थ) दण्डकम् ॥२१॥
अध्यर्धादित्रिदण्डान्तं कपोतोचविनिगतम् ।
वसन्तकं वा निद्रा वा विधे(वा ? या)वाजनोपरि ॥२२॥
त्रिपादोच्चा तदूर्व स्यात् कपोतोच्चं तु पूर्ववत् ।
एवं स्याद् दृढकल्प्यं तच्छिलयेष्टकमात्रकैः ॥ २३ ॥
यथाप्रयोगं स्थैर्य तु तथा योज्यं विचक्षणैः ।
कपोतोच्चत्रिभागं वा पादं वा क्षुद्रनिष्कृतिः ॥
कपोते नासिका क्षुद्रे नीबो() स्थितकर्णिका ।
सपाददण्डा वाध्यध द्विदण्डं विस्तृता स्थिता ॥ २५॥

·अगमत
सिंहश्रोत्रशिखालि पट्टिकान्तस्य पट्टिका ।
विधेया खस्तिकाकृत्या नासिकोय तु नासिका ॥२६॥
कुक्षिमानं यथामानं यथाशोभनमेव वा।
प्रतिवाजनकस्योर्चे नेष्यते नासिकोच्छ्रयम् ॥ २७ ।
आलिङ्गं पादपादोचं पादात् पादविनिर्गतम् ।
तस्मादन्तरितं चोर्चे निष्कान्तावेशनक्रियम् ॥ २८ ॥
त्रिपट्टाग्रं हि पादोचं पादे पादान्तरे स्थितम् ।
दण्डं त्रिपादमध वा प्रत्युत्सेधं तदूर्ध्वतः ॥ २९ ॥
स्वोच्चत्रिपादनिष्क्रान्ता प्रतिरर्धेन वा तथा ।
दण्डः सपादः सार्धो वा प्रतिवनं विनिर्गमः॥३०॥
तावोद्गतिस्तस्याः प्रागुक्तविधिना स्थिता ।
सव्याला वा ससिंहेभा ऋज्वी वा स्यात् प्रतेः कृतिः॥
तदुञ्चत्रिचतुर्भागं वाजनं निर्गमोद्गमम् ।
समकरं चित्रखण्डं नागवक्त्रमिति त्रिधा ॥ ३२ ॥
नागवक्त्रं नागफणं वस्त्याकृतिशिरःक्रियम् ।
तैतिलानां द्विजादीनां भवेत् समकरा प्रतिः ॥ ३३॥
चतुरश्रं तु खण्डागं मकरं चित्रखण्डकम् ।
नृपाणां वणिजां शूदजन्मनामर्धचन्द्रकम् ॥ ३४ ॥
हस्तिरूपं भवेन्मुण्डं प्र(चा?त्य)ग्रं चित्रसन्निभम् ।
ककरं कर्कटं बन्धमन्यदप्येवमूह्यताम् ॥ ३५ ॥
वाजनोचे वलीकोवें तुलां सम्यङ् निवेशयेत् ।
इण्डोच्चं वा त्रिपादोच्चमर्धतारसमान्वतम् ॥ ३६ ॥

·बोडशोऽध्यायः ।
८९
त्रिचतुष्पञ्चदण्डेन दोर्ष तत् साग्रनालिकम् ।
सव्यालाग्रं सम्भृता पार्धाङ्गस्थतरङ्गवत् । ३७॥
वलीकं स्याद् वलीकोर्चे कर्तव्या वर्णपट्टिका।
दण्डार्धिविशालोच्चा निश्छिद्रं स्यात् तदन्तरे ॥
फलकैश्च तदूचे तु दण्डोत्सेधा तुला स्थिरा ।
त्रिपादविस्तृता न्यस्ता प्रवेशानुगता शुभा ॥ ३९ ॥
तुलाविस्तारतारोच्चा जयन्ती स्यात् तुलोपरि ।
अर्धदण्डेन तत्रोच्चा जयन्त्यूर्वेऽनुमार्गकम् ॥ ४० ॥
तदूर्चे फलका पादपादषड्भागतीत्रकाः।
इष्टकाचूर्णसङ्घातप्रस्तरस्तम्भविस्तरम् ॥४१॥
करालमुद्गिगुल्मासकल्कचिक्कणकर्मवान् ।
उत्तरं वाजनं चैव तत्पार्धानुगतं भवेत् ॥ ४२ ॥
तुला द्वारानुयाता हि जयन्ती तिर्यगागता ।
अनुमार्ग तदूचे तु द्वारस्यानुगतं शुभम् ॥ ४३ ॥
द्वारतिर्यग्गता वाथ तुला देवनृपेशयोः ।
त्रिदण्डं वा द्विदण्डं वा स्याद् वलीकतुलान्तरम् ॥ ४४ ॥
द्विदण्डं सार्धमध्यर्ध जयन्त्यन्तरमिष्यते ।
दण्डान्तरमनुमार्ग निश्छिद्रं स्यात् तदूर्ध्वतः ॥ ४५ ॥
अथ चित्रविकल्पाङ्गा विधेया प्रस्तरक्रिया ।
क्षुद्राणां तु तुलादीनि यथा स्थैर्य तथाचरेत् ॥ ४६ ॥
विरूपं वा सरूपं वा सर्वमङ्गं प्रयोजयेत् ।
तुलाद्रव्योपरिष्टात् तु फलकाच्छादनं तु वा ॥ ४७ ॥

·मयमते
।
इष्टका (भिः) पिधातव्या शेषं पूर्ववदाचरेत् ।
पत्यष्टभागविकलं हि मसूरकोच्चा-
न्मञ्चोन्नतं मतम(धोथो) तलिपार्धकं वा।
यावद् बलं विपुलसुन्दरतां समेति
तावद् विधेयमधुना विधिना विधिज्ञैः ॥ ४८ ॥
मधुघृतदधिदुग्धं माषयूषं च चर्म
कदलिफलगुलं च त्रैफलं नालिकेरम् ।
क्रमवशमनुभागैवर्धितं लब्धचूर्ण
शतमथ कृतमस्य द्वैगुणं शर्करास्तु ॥ ४९ ॥
हस्तस्तम्भतुलादिकान् नरगृहे युञ्ज्यादयुग्मं यथा
युग्मायुग्मकसङ्ख्यया सुरगृहे युजीत हस्तादिकान् ।
मध्ये द्वारमनिन्दितं सुरमहीदेवक्षितीशालये
शेषाणामुपमध्यमेव विहितं तत् सम्पदामास्पदम् ।।
प्रतेरुपरि वेदिः स्यात् साहित्र्यघ्रिणोदयम् ॥५१॥
द्वौ षट् चत्वारि कम्पानि पादपाधनानि च।
पद्मशैवलपत्रादिचित्राङ्गा वेदिका मताः॥५२॥
कम्पाधस्तात् प्रयोज्या हि स्तम्भास्तत्रैव युक्तितः।
ऊर्ध्वाधः कम्पवत् पद्मपट्टिकं चाग्रबन्धनम् ॥ ५३॥
वेदिकोपरि (लो? यो)ज्यानि जालकानि विचक्षणैः।
त्यक्त्वा भित्त्यध्रिमध्यं तु चतुर्दण्डान्तविस्तृतम् ॥ ५४॥
द्विदण्डादिनिजव्यासद्विगुणं तुङ्गमीरितम् ।
सार्धम यूनकं वोच्चं त्यक्त्वा मध्याधिरन्ध्रकम् ॥ ५५ ॥

·षोडशोऽध्यायः।
युग्मायुग्माद्मिभिः कस्पैर्युक्तं तुङ्गे च वैपुले।
गवाक्षं कुञ्जराक्षं च नन्द्यावर्तपूजुक्रियम् ॥ ५६ ॥
पुष्पखण्डं सकर्ण च योजितव्यं यथोचितम् ।
दीर्घाश्रं कर्णकच्छिद्रं तद् गवाक्षमिति स्मृतम् ॥ ५७ ॥
युग्मानं कर्ण(ग' क)च्छिद्रं कुञ्जराक्षमिति स्मृतम्।
पञ्चसूत्रमयच्छिद्रं प्रदक्षिणवशात् कृतम् ॥ ५८ ॥
नन्द्यावर्ताकृतिवशानन्द्यावर्तमिति स्मृतम् ।
स्तम्भतिर्यग्गतं कम्पमृजुत्वात् तहजुक्रियम्॥ ५९॥
पुष्पखण्डं सकर्ण च नन्द्यावर्त तथोच्यते।
भित्तिमध्याद् बहिस्तस्य स्तम्भयोगं कवाटयुक् ॥६०॥
कवाटयुगलं वैकं घाटनोढाटनक्षमम् ।
पादवर्गे भवेद् ग्रीवावर्गे वातायनस्थितिः॥६१॥
गुलिकाजालकं धामविन्यासाकृतिरन्ध्रकम् ।
स्वस्तिकं वर्धमानं च सर्वतोभद्रसन्निभम् ॥६२ ॥
द्रुमोपलेष्टकाद्रव्यैर्युक्त्या युञ्जीत बुद्धिमान् ।
जालकं फालकं कुड्यभैष्टकं च त्रिधा मतम् ॥ ६३ ।।
जालकं जालकैर्युक्तमिष्टकामयमैष्टकम् ।
फालकं फलकोपेतं भित्तिमध्येऽविसंयुतम् ॥ ६४ ॥
भित्तिबन्धनमूर्ध्वाधःपद्मसङ्कट्टपट्टिकम् ।
पादपादषडष्टांशबहला फलका भवेत् ॥ ६५ ॥
शिबिकाकुड्यवद् वाथ सर्वत्र फलकामयम् ।
एतत् तु फलकाकुड्यं यत्तु यत्र यथोचितम् ॥ ६६ ॥

·मयमते
तदेव तत्र योज्यं स्याद् वस्तुविद्याविचक्षणैः ॥ ६६३ ॥
एवं प्रोक्तं प्रस्तरं वेदिकाङ्गं
युक्त्या
तज्ज्ञैर्जालकं च त्रिकुड्यम् ।
नैवच्छेद्या वेविका जालकार्थ
न प्रत्यक्षं सर्वतरछेदनीयम् ॥ १७ ॥
इति मयमते वस्तुशास्ने प्रस्तरकरणं नाम
घोडशोऽध्यायः।
अथ सप्तदशोऽध्यायः।
पार्श्वगस्थितशयितद्रव्याणां सन्धिरुच्यते ।
एकस्मिन् वस्तुनि द्रव्यैर्बहुभिश्च निघट्टनात् ॥ १॥
दुर्बलत्वाद् द्रुमाग्राणामबले बलवर्धनात् ।
सन्धिकर्म प्रशस्तं स्यात् सजातीयैर्वरद्रुमैः ॥ २ ॥
मल्ललीलं तथा ब्रह्मराजं वै वेणुपर्वकम् ।
पूकपर्व देवसन्धिर्दण्डिका षड्विधाः स्मृताः ॥ ३ ॥
चतुर्दिक्षु बहिः स्थित्वा निरीक्ष्य स्थपतिहम् ।
दक्षिणादक्षिणे दीर्घादीर्घाभ्यां सन्धयेत् क्रमात् ॥ ४॥
मध्ये च दक्षिणे चैव यः सन्धिं कर्तुमीहते ।
मध्येऽतिदीर्घ युञ्जीयाद् दीर्घमल्पं च पूर्ववत् ॥ ५ ॥
वामेऽवामे समद्रव्यं मध्ये दीर्घमथापि वा।
मध्यद्रव्यं विना वामेऽवामे द्रव्यं समं तथा ॥ ६॥

·सप्तदशोऽध्यायः ।
एतत्सन्धि बहिः कुर्यात् तथैवाभ्यन्तरे विदुः ।
स्थपतिहृदयस्था(ने) स्थित्वा प्रेक्ष्य चतुर्दिशि ॥ ७ ॥
दीर्घमल्पं समद्रव्यं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
आधाराधेयनीत्यैव द्रव्यसन्धानमूह्यताम् ॥ ८ ॥
मूले मूलं न युञ्जीयादग्रे चागं तथैव च ।
मूलाग्रद्रव्ययोगेन सन्धिकर्म सुखप्रदम् ॥ ९ ॥
मूलं हि शयितं चाधश्चाग्रमूर्ध्वं तु योजयेत् ।
द्विद्रव्यमेकसन्धि स्यान्मल्ललीलमिति स्मृतम् ॥ १० ॥
त्रिद्रव्यैस्तु द्विसन्धि स्याद् ब्रह्मराजमितीरितम् ।
चतुर्भिः पञ्चभिर्द्रव्यैस्त्रिचतुस्सन्धयः क्रमात् ॥ ११ ॥
वेणुपर्वमिति प्रोक्तं तैतलानां नृणां गृहे ।
षड्भिस्तु सप्तभिर्द्रव्यैः सन्धयः पञ्च षट् क्रमात् ॥१२॥
पूकपर्वेति तत् प्रोक्तं धनधान्यकरं स्मृतम् ।
अष्टभिनवभिर्द्रव्यैः सन्धयः सप्त वाष्टधा ॥ १३ ॥
देवसन्धिरिति प्रोक्तः सर्ववासेषु योग्यतः।
बहुसन्धिर्बहुद्रव्यैदीर्घमल्पं च पूर्ववत् ॥ १४ ॥
दण्डिकेति समाख्याता धनधान्यसुखप्रदा ।
दक्षिणापरभागे तु द्रव्यमूलं प्रशस्यते ॥ १५॥
अग्रमग्रं तथैशान्ये तेषां बन्धनमुच्यते ।
आधारं प्रथमं प्राच्यां मूलाग्रच्छेदनान्वितम् ॥ १६ ॥
दक्षिणोत्तरयोरगं तस्योपरि निधापयेत् ।
दक्षिणोत्तरयोर्मूलमूर्ध्वच्छेदनसंयुतम् ॥ १७ ॥

·मयमते
.
पश्चिमस्थमधश्छेचं क्षेप्यमाधेययोगतः ।
एतत् तु सर्वतोभद्रमवागादि तथा विदुः ॥ १८ ॥
नन्द्यावर्तविधानेन नन्द्यावर्त प्रकल्पयेत् ।
दक्षिणोत्तरगं दीर्घ दक्षिणे तु सकर्णकम् ॥ १९ ॥
प्राक्प्रत्यग्गतमायाम पश्चिमे तु सकर्णकम् ।
दक्षिणोत्तरगं दीर्घमुत्तरे तु सकर्णकम् ॥ २० ॥
पूर्वपश्चिमगं दीर्घ पूर्वायां तु सकर्णकम् ।
आधाराधेयनीत्यैव पूर्वादीनि च विन्यसेत् ॥ २१ ॥
नन्द्यावर्तमिदं तहवागादीनि च क्रमात् ।
पक्षयोर्बहुभिद्रव्यैदीर्घ प्रागुदगग्रकम् ॥ २२ ॥
सशिखैश्च बहुद्रव्यैर्दाभ्यां वा तिर्यगग्रकम् ।
स्वस्त्याकृतिसमायुक्तं स्वस्तिबन्धनमिष्यते ॥ २३ ॥
परितो बहुभिर्द्रव्यैर्युक्तं तद्वत् तदन्तरे ।
मध्येऽङ्कणसमायुक्तं बाह्ये युक्ता(?) सभद्रकम् ॥ २४ ॥
पूर्वद्रव्यं परद्रव्यं भद्रकं दक्षिणोत्तरान् ।
शालानां भित्तिमाश्रित्य युक्त्या साधु समाचरेत् ॥२५॥
एवं युज्यादिदं बन्धं वर्धमानमितीरितम् ।
अधोभूमिक्रियायुक्त्या स्यादूयोर्ध्वतलं प्रति ॥ २६ ॥
विपरीते विपत्त्यै स्यादिति शास्त्रविनिश्चयः ।
दीर्घादीर्थेषु संयोगद्रव्यसन्धानतर्पणम् ॥ २७ ॥
यथाबलं (यथा)योगं तथा यो(ग्यं ? ज्य) विचक्षणैः ।
एवं विधिविशिष्टं स्यात् सम्पत्त्यै द्रव्यबन्धनम् ॥ २८ ॥

·सप्तदशोऽध्यायः।
मेषयुद्धं त्रिखण्डं च सौभद्रं चार्धपाणिकम् ।
महावृत्तं च पञ्चैते स्तम्भानां सन्धयः स्मृताः ॥ २९ ॥
शिखा झपदन्तं च सूकरघ्राणमेव च ।
सङ्कीर्णकीलं वज्राभं पश्चैव शयितेष्वपि ॥ ३० ॥
स्वव्यासर्कणमयधीहगुणं वा तदायतम् ।
व्यशैकं मध्य(म)शिखं मेपयुद्ध प्रकीर्तितम् ॥ ३१ ॥
वस्त्याकारं त्रिखण्डं स्यात् सत्रिचूलि त्रिखण्डकम् ।
पार्श्वे चतुशिशखोपेतं सौभद्रामिति संज्ञितम् ॥ ३२ ॥
अर्धे छित्त्वा तु मूलेऽने चान्योन्याभिनिवेशनात् ।
अर्धपाणिरिति प्रोक्तो गृहीतधनमानतः ॥ ३३ ॥
अर्धवृत्तशिखं मध्ये तन्महावृत्तमुच्यते ।
वृत्ताकृतिषु पादेषु प्रयुञ्जीत विचक्षणः ॥ ३४ ॥
स्तम्भाना स्तम्भदैार्धादधः सन्धानमाचरेत् ।
स्तम्भमध्यो सन्धिश्चेद् विपदामास्पदं सदा ॥ ३५ ॥
कुम्भमण्ड्यादिसंयुक्तं सन्धानं सम्पदां पदम् ।
सालङ्कारे शिलास्तम्भे यथा योगं तथाचरेत् ॥ ३६ ।।
स्थितस्य पादपस्याङ्गप्रवृत्तिवशतो विदुः।
ऊर्ध्वमूलमधश्चाग्रं सर्वसम्पद्विनाशनम् ॥ ३७॥
अर्धपाणिद्विललाटे लाङ्गलाकारपशिखा ।
घनमध्यस्थकीला या सा मता पशिखाहया ॥ ३८
स्वायामतिर्यग्बाहु(स्थ)शिखं तु झषदन्तकम्
ऊर्ध्वाधस्ताद् यथायोग्यं यथावलशिखान्वितम् ॥ ३९ ॥

·।
मयसते
सूकरमाणमित्युक्तं सूकरमाणसन्निमम् ।
यथाबलं यथायुक्ति नानाबलशिखान्वितम् ॥ ४० ॥
नानाकीलैस्तु सङ्कीर्ण ल्यात् तु सङ्कीर्णकीलकम् ।
वज्राकृतिशिखं नाना बज्रसन्निभमेव तत् ॥४१॥
एतस्मिन् पडिसन्धाने सन्धिरेकाकृतिर्मवेत् ।
उपर्युपरि चैवं स्याद् विपरीते विपत्करम् ॥ ४२ ॥
अन्तर्मुलं बहिश्या पार्श्वद्रव्येषु योजयेत् ।
अन्तरग्रं बहिर्मूलं खामिनश्च विनाशनम् ॥ ४३ ॥
शिखा दन्तं च शूलं च विद्धं पर्यायमीरितम्।
शल्यं च शङ्कराणिश्च कीलं पर्यायमुच्यते॥४४॥
अष्टसप्तकषडंशकेऽधिक
भागतारमथ शूलकीलयोः
कीलपार्श्वमथ पादमध्यम
योजयेत् सममुदबुद्धिमान् ॥ ४५ ॥
स्तम्भान्तं दन्तान्तकं चेद् विनाश
दन्तान्तं चेत् स्तम्भमध्यं तदेव ।
स्तम्भान्तं चेत् सन्धिमध्यं सरोगं
सन्धेमध्यं पादमध्यं क्षयं स्यात् ॥ ४६॥
दिग्विदिगुहारदेवांशं सर्वं त्यक्त्वा प्रयोजयेत्।
अर्काविरुणेन्दूनां स्थानं दिगिति कीर्तितम् ॥४७॥
अग्निराक्षसवाय्वीशस्थानं विदिगिति स्मृतम् ।
गृहक्ष(त)श्व पुप्पाख्यो भल्लाटश्च महेन्द्रकः ॥४८॥

·सहदशोऽध्यायः । एतेषामंशकद्वारं तत्र सन्धि न सन्धयेत्। शल्यं च दन्तं त्यक्त्वैव पूर्वोक्तानां च सम्मतम्॥४९॥ मध्यामध्यमध्यं च त्यक्त्वा युञ्जीत बुद्धिमान् । द्रव्यमध्यस्थसूत्रस्य वामेऽवामे तु दन्तकम् ॥५०॥ द्रव्यविस्तारमध्यस्था शिखा शीघ्रविनाशिनी। अन्योन्यसन्धिविद्धं च शिखा कीलस्य वेधनम्॥५१॥ धर्मार्थकामसौख्यानां विपत्तिं नित्यमादिशेत् । वामदक्षिणयोगेन प्रतिसन्धि परित्यजेत् ॥ ५२ ।। तारतीत्रान्तरस्थं यत् कल्प्यशल्यमिति स्मृतम्। पूर्ववद् विधिना सन्ध्यायाममध्ये तु योजयेत् ॥ ५३ ।। अज्ञानात् त्वरथानुक्तस्थाने वा योजयेद् यदि । सर्वेषामपि वर्णानां सर्वसम्पत्क्षयो भवेत् ॥ ५४॥ पुराणैर्न नवद्रव्यैर्न पुराणैनवैरपि । नवैनवानां द्रव्याणां योगो जीर्णैश्च जीणिनाम् ॥ ५५॥ युक्त्यैव द्रव्यसन्धानं सम्पदामास्पदं सदा । विपरीते विनाशाय भवेदेवेति निश्चयः ॥ ५६ ।। ऊर्ध्वद्रव्याणि सर्वाणि वाजनादीनि यान्यपि । सशिखान्यशिखान्येतान्युक्त्या योज्यानि पूर्ववत् ।। पादोपरि भवेत् सन्धिरन्तरे नैव कारयेत् । ब्रह्मस्थलोवंगद्रव्यसन्धानं विपदां पदम् ॥ ५८ ॥ ब्रह्मस्थानस्थितः स्तम्भः खामिनश्च विनाशनम् । तुलादीन्युपरिद्रव्याण्यत्र दोषो न विद्यते ॥ ५९ ।।

·२८
मयमते
AurLateAsala
स्या
पुंस्त्रीनपुंसकमहीलहसन्धिकार्य
पुंसाच पुविहितमेव तथैव पुंस्त्री।
नैवोभयेन च नपुंसकर
जास्सैकया शुभह उत्ताविधिक वा ॥ ६॥
एवं युक्त्या व्यसन्धानयोगं
प्रोत
नृणां
तैतिलाना निवासे।
युक्त्या युक्तं सम्पदालारपदं तद्
युक्त्यायुक्तं सर्वसम्पत्क्षयं स्यात् ॥ ६१ ॥
छिद्रं स्वल्पतरं विधेयमधुना दीर्यान्वितच्छदनं
स्थूलं काष्ठशिलेमवन्तमुदितं निम्नं हि पक्केष्टकम् ।
पक्कं निर्गमनं सुधाभिरनि कुर्यात् तजुत्वं यथा-
पूर्व मानसमुआयेत् तदंपरं शिल्प्युत्तमः शातधीः॥
इति मयमने वस्तुमा सन्धिकींविधानो नाम
लाभादशोऽध्यायः ।
SAIRANJAN
NEngagran
অফাত্বা।
गलभूषणमेतेषां शिरश्छन्दमयाधुना ।
लुपामानं च वक्ष्येऽहं स्थूपिकालक्षणं क्रमात ॥१॥
वेदिकाद्विगुणोत्सेधं कन्धरं शिखरोदयम् ।
तद्वित्रिगुणतुझं वा वेदिकोचं तु वा गलम् ॥ २॥
गर्भभित्तित्रिभागैकम वैद्यद्धिवेशनम् ।
ग्रीवावेशं ततस्तावदेवं देवेच भानवे ॥ ३ ॥

·अष्टादशाऽध्यायः
5
पञ्चांशे भित्तिविष्कम्भे आगो बेटिवेशनम् ।
ग्रीवावेशं ततस्तावञ्चतुरंशे तथैव च ॥ ४ ॥
एवं त्रिविधनीत्या तु ग्रीवा सा(स्याध्या) प्रयत्नतः ।
उत्तरं वाजिनं चैव मुष्टिबन्ध मृणालिका ॥ ५ ॥
दण्डिकावलयं चैव गलभूषणमिप्यते ।
मुष्टिबन्धोपरि क्षितव्यालनाटकपूर्वतः ॥ ६ ॥
दण्डिका च विधातव्या तवें शिखरक्रिया ।
शिखरोत्सेधमात्तोचा भागमानवशेन वा ॥ ७ ॥
दण्डिकावधिविस्तारं पञ्चाशं हाशमानकम् ।
सप्तनन्दशिवांशे तु त्रयोदशतिथौ तथा ॥ ८ ॥
सप्तदशांशके बन्धवेदभूतषडंशकम् ।
सप्ताष्टांशं तु तारार्धमित्यष्टौ शिखरोदयाः ॥९॥
पाञ्चालं चापि वैदेहं माग, चापि कौरवम् ।
कौसलं शौरसेनं च गान्धारावान्तिकं तथा ॥ १० ॥
यथाक्रमेण नामानि ज्ञातव्यानि विचक्षणैः ।
जघनाद् बहिरेवैते एकाः सर्वे समाहिताः ॥ ११ ॥
सर्वाणि तैतलानां स्युरर्धादधस्तु मानुषम् ।
तदशाद्यासप्तदशभागादेकांशवर्धनात् ॥ १२ ॥
आवन्तिकाप्र(श्रयीभृत्यूर्वमष्टावि(टयाट)लुपोदयाः ।
व्यामिश्रं च कलिङ्गं च तथा कौशिकमेव च ॥ १३ ॥
वराटं द्राविडं चैव बर्बर कोल्लकं पुनः ।
तथा शौण्डिकमित्येते व्यामिश्रादिलुपोदयाः ॥ १४ ॥

·मयमले
देवानां प्रथितान्येव पाषण्ड्याश्रमिणामपि ।
चतुरश्रं च वृत्तं च षडाष्टाश्रमेव च ॥ १५ ॥
द्वादशानं द्विरष्टाश्रं पद्मकुमलसन्निभम् ।
तथामलकपकाभं दीर्घवृत्तं च गोलकम् ॥ १६ ॥
अष्टा(गष्टध? द्यशष्टधा)राणि हानीना शिरांसि हि।
षडाद्याषष्टिकर्ण च सम्मतं शिखराकृतिः ॥ १७ ॥
तदुच्छ्यचतुष्पञ्चभागं स्यात् पातुङ्गकम् ।
तत्समोच्चत्रिभागा वा तदूर्वे स्थूपिकायतिः ॥ १८ ॥
अल्पीयसी शिरोर्धा वा भागोच्चा वा त्रिभागिके ।
सङ्क्षपात् स्थूपिकाभूषा ह्युपरिष्टात् प्रकाश्यते ॥ १९ ॥
पञ्चायेकादशान्ताश्च चतुराधा दशान्तकाः ।
चतुर्विधा लुपासङ्ख्या देवेऽदेवे निकेतने ॥२०॥
पूर्वोक्तं यन्तरोच्चं तु व्यामिश्रं नाम पुष्करम् ।
ऊर्ध्वस्थान्यप्यधस्थानि पुष्कराण्यर्धमानतः ॥ २१ ॥
अर्धमारभ्य संवर्य पश्चादुक्तोच्चसीमयुक् ।
आरोह्याण्यवरोह्याणि गुह्यमेतदुदाहृतम् ॥ २२ ॥
दण्डिकावधि कारार्ध चतुरश्रीकृतं समम् ।
कोष्णीषासनसीमाख्यसूत्रयुक्तं खलं नयेत् ॥ २३॥
दण्डिकोत्तरबाहुल्यं सूत्रयेदासनादधः ।
आसने चतुरंशाधादशांशं बिन्दु विन्यसेत् ॥ २४ ॥
कोष्णीषसन्धेस्तद्विन्दुसीमच्छायोच्चमावहेत् ।
छायोच्चायतमानानि कमूलादासने न्यसेत् ॥ २५ ॥

·अष्टादशोऽध्यायः ।
तान्येव दण्डिकादीनां पर्यन्तानि भवन्ति हि।
कोष्णीषसङ्गात् पर्यन्तबिन्दन्तं तल्लुपायतम् ॥ २६ ॥
तत्तत्पर्यन्त विस्तारं कसूने विन्यसेत् पुनः।
स्वस्वकर्णगतच्छायामानैः सर्वान् विमानयेत् ॥२७॥
तत्तत्पर्यन्तसूत्राणि मलपर्यन्तसूत्रवत् ।
एवं मध्यलुपासीम्रो वर्धन्ते वर्णसंख्यया ॥ २८ ॥
एवमावत ? त्य) तत्पश्चादारोबैवावरोध च।
तत्तत्पुष्करसञ्जातं तत्तन्मल्लायतं विदुः ॥ २९ ॥
समध्यं च विमध्यं च लुपाकलनमेव हि ।
मध्यं च मध्यकर्ण चाप्याकर्णमनुकोटिकम् ॥ ३० ॥
कोटिरित्येवमुच्यन्ते पञ्च वर्णलुपाः क्रमात् ।
युग्मांशेऽयुग्मसंख्यामिरयुग्मे युग्मसंख्यया ॥ ३१
कान्तान्तरासिकोष्णीषसीमान्तं स्वांशसंख्यया ।
चूलिका भ्रमणीया हि समयासमया च सा ॥ ३२ ॥
तत्तत्सूत्रात् स्थितादन्तस्तनसूत्राणि सूत्रयेत् ।
शयितसूत्राधः पृष्ठवंशसूत्राणि सूत्रयेत् ॥ ३३ ॥
शयितस्थितसूत्रान्तः कीलं तत्कूटमूर्धनि ।
निधायार्धेन्दुवत् सर्वाश्चूलिका विलिखेत् समाः ॥ ३४ ॥
लुपाविलुपमध्यान्तर्गता सा चूलिकाकृतिः ।
एवं स्याद् ऋजुकार्य हि तथा कुक्कुटपक्षवत् ॥ ३५ ॥
बालकूटस्य विस्तारस्थितसूत्रस्तनान्तरे ।
कूटमध्यमसूत्रं तु वलयच्छिद्रमध्यगम् ॥ ३६ ॥

·অল্প
पर्यन्तसूत्रकाढन्तर्दण्डिकोचरजा ततिः ।
तदन्तर्जानुकव्यासस्तदन्तश्चूलिकास्थितिः ॥ ३७ ॥
लुपातारं तु दण्ड वा सपादं सार्धमेव वा।
विस्तार(चित्रिचतुष्पञ्चभागकांशं तु तदनम् ॥ ३८॥
जानुव्यासं चोत्तरार्षचूलिकााधमेव वा।
दण्डिकाविपुलं तावत् त्रिपादा तु तद्धनम् ॥ ३९ ॥
वलयं जानुनीनं च दण्डिकाविपुलार्धतः ।
मल्लमध्यादिचामीली(2) जानुकालम्बनं च यत् ॥ ४० ॥
पर्यन्तजानुकान्तं च चूलिकाभाग एव सः।
शयनात् तावदेव स्यात् त्रिपालम्बनसूत्रकम् ॥ ११ ॥
कुठारिकाललाटं च जघनं च समं मतम् ।
पादविष्कम्भकर्णो वा विष्कम्भद्विगुणोऽथ वा ॥ ४२ ॥
कूटव्यासो लुपापिण्डी कर्णस्तद्विगुणायतः ।
तदर्ध नालिकालम्बमूचे मल्लाप्रसङ्गतिः ॥ ४३ ॥
छिद्रं तत्तीव्रमानं स्यान्मलानां तु प्रवेशनम् ।
जानुकं च लुपामध्यं मध्यपृष्ठस्थवंशकम् ॥ ४४ ॥
समं स्यात् तीव्रताराभ्यां चूल्यंशो वा लुपान्तरम् ।
लुपातीब्राष्टगुणं वा वलयो वंशविस्तरः॥ ४५ ॥
तदर्ध वेशनं तीवं फलकैलॊहलोष्टकैः।
मृण्मयैस्तु यथास्थैर्यमिच्छया छादयेत् पुनः ॥ ४६ ॥
लुपोर्चे फलकान् न्यस्य वाष्टबन्धमधोर्ध्वतः।
लुपामध्यादधश्छिद्रं वलयस्य विधीयते ॥ १७ ॥

·अष्टादशोऽध्यायः ।
क्रियायां परलेखास्तु कल्याः षोडशसंख्यया ।
कुक्षिव्यासाप्रमागैकं मात्रामानमिति स्मृतम् ॥ ४८ ॥
तेन भागेन सता(द अर्धमागविवर्धनात् ।
आपञ्चदशसंख्यान्ताः परलेखास्तु पोडश ॥ १९ ॥
लुपाधऊर्ध्वबिन्द्वादि मध्ये विन्यस्य तविधिम्
तद्विन्द्वादिविलोक्या हि परलेखा विचक्षणैः ॥ ५० ॥
प्रासादानामिमाः प्रोक्ता गृहादीनां च षोडश ।
लुपायामाद्याद्विगुणं तन्मानं तेन बुद्धिमान् ॥ ५१ ॥
कोष्णीषासनसूत्राभ्यामधः शफरमालिखेत् ।
तस्मादुपरि मल्लस्य लेखयेत् तद्विचक्षणः ।। ५२ ॥
मल्लायतादधोभागे त्रिःपञ्चांशीकृतेः क्रमात् ।
तत्तदंशावसानं तु मत्स्यं तत्तत् समुल्लिखेत् ॥५३ ।।
सर्वासां परलेखानां कमोऽयं परिकीर्तितः।
पाञ्चालादिलुपानां च प्रत्येकं प्रोच्यते बुधैः॥ ५४॥
ऋजाकार्ययुता मल्लाद् या लेखासनकायोः ।
मध्ये परं हि सा प्राज्ञैः परलेखा प्रकीर्तिता ॥ ५५ ॥
लुपाबाहुल्यमानेन घटिकां चतुरधिकाम् ।
वितस्त्यायामिनीमृज्वी कृतमध्यमसूत्रिताम् ॥ ५६ ॥
चूलिकान्तर्वर्णलुपातिर्यक्सूत्रस्वमध्यमात् ।
विन्यस्य घटिकां पश्वाच्छिन्नां शमनसूत्रवत् ॥ ५७ ॥
प्रतिवर्ण तु घटिकां तहणे तां निधापयेत् ।
क्षिप्तसूत्रस्य शेषांशच्छिन्ने वर्णलुपोदरे ॥ ५८ ॥

·PutiyaMSNIPPERAT
दण्डिकोत्तरवलयस्थितसूत्र तो लिखेत् ।
उदरायानमध्ये तु लिखिते ककर भवेत् ॥ ५९॥
घटिकाललाटमर्यकका सम गया।
तथा निधाय घटिका लुपोडरवशावताम् ॥ ६० ॥
तल्ललाटकृतिच्छेचा वलयाद्या लुपोदरे।
इष्टपार्वे क्षिपेच्छायां छिद्रश्च वलयस्य तु ॥ ६१ ॥
तत्तद्धटिकया तत्तन्मध्यसंहितनध्यया ।
या ललाटगतच्छाया तासां तासां तु सा भवेत् ॥
दण्डिकावलयछिद्रस्तनजानूत्तरादिषु ।
शिरोमध्येऽर्थमध्ये च न्यसेन्मुण्डतुलोपरि ॥ ६३ ॥
विटभागशिखोपेततुलापादः सर्वशह(म्?तू)।
सवर्णा मत्स्यबन्धाश्च खजूरपत्रसन्निभाः॥ ६४ ॥
स्खलयक्षो(?) विधातव्या लुपाः शिखरकान्तरे ।
लुपोर्चे फलकं वोचें तस्याः कम्पं निधाय च ॥
इष्टकासुधया वापि प्रच्छादनमलतियात् ।
स्थूपिकाकलिदीर्घ चैवोक्तोसेघसमं नतम् ॥ १६ ॥
अर्धाधमनविस्तारं दण्डाई मूलविस्तृतम् ।
आशङ्खमूलमुण्डान्तं तस्य मूलस्य वेधनम् ॥ ६७ ॥
वंशाधस्तान्निधातव्या मण्डनागाग्रपट्टिका ।
बालकूटस्तनं शङ्खमूलमुण्डकमेव च ॥ ६८ ।
अन्तःस्थवलयं वर्णपट्टिका च सनालिका ।
मत्स्यबन्धनखजूरपत्रमल्लनिबन्धनात् ॥ ६९ ॥

·अष्टादशोऽध्यायः। १०५ वलक्षस्वस्तिधाराभिः शिखरान्तरलक्रियात् । विस्तारो मुखपद्याश्च दण्ड्यो बाध्यध एव वा ॥ ७० ॥ नीप्रं षडष्टभागं वा कर्णिकोचं तु तत्ततिः । शक्तिध्वजस्य मूलस्य विपुलं दण्डमानतः ॥ ७१ ॥ तत्कण्ठं तावदेवोच्चं सपादं सार्धमेव वा । ग्रीवान्तगग्रपत्रं तु स्तम्भव्यासाधतुङ्गवत् ॥ ७२ ॥ द्विदण्डादित्रिदण्डान्तमन्तरं गग्रपत्रयोः । वाताहतचलचारुलतावत् कर्णिकाक्रिया॥ ७३ ॥ अर्धकर्णमधस्तस्माच्छिरोऽर्धाधन चानतिः । ग्रीवोपरि कपोलान्तं त्रिदण्डं सार्धमेव वा ॥ ७४ ॥ तावच्छक्तिध्वजान्तं स्यात् सपत्रं वा सशूलकम् । नेत्रसंश्लिष्टमलं तु चूलिकास्तनमण्डलम् ॥ ७५ ॥ शयितस्थितपट्टाभ्यां मृणाल्यादिविभूषितम् । अर्धकर्णोर्ध्वपट्टोर्ध्वप्रत्यूर्वे मुष्टिबन्धनम् ॥ ७६ ॥ यथाशोभननिष्क्रान्तं त्रिमुखं स्यात् तदूर्ध्वतः। शूलाभं मतलाभं वा सव्यालं वा सनाटकम् ॥ ७७ ॥ तदूधै कूटकोष्ठादिमण्डितं स्याद् विमानवत् । सपट्टक्षुद्रकम्पाङ्गं मध्यतोरणमेव वा ॥ ७८ ।। तोरणाभ्यन्तरे लक्ष्मीः साभिषेकाम्बुजासिका । एवंविधैरथान्यैश्च मण्डनीया ललाटिका ॥ ७९ ॥ ललाटवंशसंविद्धमध्यशूलदृढीकृता । स्तम्भविस्तारविस्तीर्णा विधातव्या कुठारिका ॥ ८ ॥ P

·१०६
मयमते
तत्कर्ण पत्रमकर मण्डितं चावलम्बितम् ।
अधकर्णेन चार्धं वा यथायुक्ति यथारुचि ॥ ८१ ॥
अन्तर्गतलुपातियंगप्रबन्धनविष्टकम् ।
तदृर्चे तेन निविद्धं स्थूपिकायूपमिष्यते ॥ ८२ ॥
पूर्वोक्तं स्थूपिकामानमलङ्कारमथोच्यते ।
सार्धमध तवंर्धमर्धमंशं शरांशकम् ॥ ८३ ॥
अंशमधं च भागं स्यादर्धमंशं तथार्धकम् ।
भागमध तथा(शमंशमध तथार्धकम् ॥ ८४ ॥
चतुरर्धं क्रमेणैवोत्तुङ्गे हाविंशदंशके ।
पद्मं च क्षेपणं वेत्रं क्षेपणं पङ्कजं घटम् ॥ ८५ ॥
पङ्कजं क्षेपणं धृक् च क्षेपणं वेत्रमूर्ध्वतः ।
क्षेपणं धृक् च कम्पं तु पद्मं फलकमम्बुजम् ॥ ८६ ॥
वेत्रं च मुकुलं चैव क्रमेणोक्तवशान्नयेत् ।
सप्तयंशत्रिकांशैः पञ्चनन्देन्द्रियत्रिकैः ॥ ८७ ॥
द्वित्रिवेदत्रिकव्यंशैर्गुणपञ्चर्तुपञ्चभिः ।
द्वित्रिभागैः
क्रमाद् व्यासं मूलपद्मादिषु न्यसेत् ॥ ८८ ॥
मुकुलाग्रमंशमर्धा यथाशोभवशान्नयेत् ।
चतुरष्टद्विरष्टानं साधारं वर्तुलं तु वा ॥ ८९ ॥
तदाकृतिः शिरश्छन्दमलङ्कारवशात् तु वा।
तदाकृतिः सुरोर्वीशविप्राणां च विशां मतम् ॥ ९० ॥
सुरद्विजनृपाणां तु वैश्यानां नैव शूद्रके।
तत्सम्बन्धं समापाद्य ध्वजदण्डं तदूर्ध्वगम् ॥९१ ॥

·अष्टादशोऽध्यायः । १०७ एवंलक्षणसम्पन्नं विमानं सम्पदा पदम् । करालमुद्गीगुल्माषकल्कचिक्कणसाह्वयाः॥९२ ॥ चूर्णोपयुक्ताः पञ्चैते सर्वकर्मसनातनाः। अभयाक्षबीजमात्रशर्करास्वार्धचूर्णकाः॥ ९३ ।। मुद्बीजसमा क्षुद्रशर्करा मुद्गमिष्यते। सार्धत्रिपादद्विगुणकिञ्जल्कसिकतान्वितम् ॥ ९४॥ चूर्णस्य शर्कराशुक्त्योर्यद् गुल्मासं तदुच्यते । करालं चापि मुद्गीं च तेन मानेन योजयेत् ॥ ९५ ॥ पूर्वोक्तमानसिकताचणकश्चूर्णमानतः । क्रियार्थ पेषितं कल्कं चिक्कणं मस्तु केवलम् ॥९६ ॥ निश्छिद्रमिष्टमानेन गोत्रभिष्टकया दृढम् । पूर्वोक्तानां च पञ्चानां विधातव्यं पृथक् पृथक् ॥ ९७ तत्र तत्र तदुक्तेन द्रव्येण परिकल्पयेत् । केवलेनाम्भसा पूर्व पूर्वास्त्रिस्त्रिः प्रकुट्टयेत् ॥९८ ॥ क्षीरद्रुमकदम्बाम्राभयाक्षत्वग्जलैः पुनः। त्रिफलौदैस्ततस्तद्वन्माषयूषैस्ततस्तथा ॥ ९९ ॥ संयम्य शर्कराशुक्तिं चूर्ण तत् खातवारिणि । खुरसङ्कुट्टनं कृत्वा सावयित्वाथ वाससा॥१०॥ कल्कं च चिक्कणं तेन कल्कनीयं विचक्षणैः । दधिदुग्धमाषयूषगुडाज्यकदलीफलैः॥ १०१ ॥ जलैश्च नालिकेरस्य चूतपक्वरसैः सह । कल्पितं शिल्पिभिर्यत् तद् बन्धोदकमिति स्मृतम् ॥१०२॥ ।

·१०८ मयमते शुद्धि शुद्धोदकेनादौ कृत्वा बन्धाम्भसा (नतु ततः) आलिप्य सुधया कार्या नानारूपान्वितक्रिया ॥१०३ ॥ दग्धैश्व मृण्मयैश्चापि लोहलोष्टैर्यथोचितम् । गोपानस्योपरिष्टात् तुच्छादनीयं विचक्षणैः ॥ १०४॥ करालमुद्गुिल्माषघनमेकैकमङ्गुलम् । कल्कमानं तदर्धन तदर्धाध तु चिक्कणम् ॥१०५ ॥ जलस्थलप्रयुक्ते तु यथेष्टं घनमिष्यते। षण्मासमुत्तमं प्रोक्तं चतुर्मासं तु मध्यमम् ॥ १०६॥ अधर्म तु हिमासं स्यादेषामुषितमिष्यते । ततो बन्धोदकैरेतान् संक्लेद्य क्रमशः कृतिः ॥१०७ ॥ लुपोपरीष्टकास्तारे चैवं चूर्णक्रियां पुनः । आच्छादनीयं यत्नेन तदनं छादनं विदुः ॥१०८ ॥ देवानां च द्विजानां चावासे योग्यं सनातनम्। बहिरन्तश्च सर्वेषां छत्रं युञ्जीत बुद्धिमान् ॥ १०९ ॥ सुमङ्गलकथोपेतं श्रद्धानृत्तक्रियान्वितम्। विप्रादीनां च वर्णानां निवासं सम्पदां पदम् ॥११० ॥ सङ्ग्रामं मरणं दुःखं देवासुरकथान्वितम् । नग्नं तपस्विलीलां चामयाव्यादि न योजयेत्॥ १११॥ अन्येषामन्यथा वासे साधनीयं यथेष्टतः। पञ्चांशं माषयूषं स्यान्नवाष्टांशं गुडं दधि ॥११२ ॥ आज्यं द्वयंशं तु सप्तांशं क्षीरं चर्म षडंशकम् । त्रैफलं दशभागं स्यान्नालिकेर युगांशकम् ॥११३ ।।

·अष्टादशोऽध्यायः ।
S
THIS
क्षौद्रमेकांशकं त्र्यंशं कदलीफलमिष्यते।
लब्धे चूर्णे शतांशे तु युञ्जीतव्यं सुबन्धनम् ॥ ११४ ॥
सर्वेषामधिकं शस्तं गुडं च दधि दुग्धकम् ।
चूर्णद्वयंशं करालं मधुघृतकदलीनालिकेर च माषं
चक्रे तोयं चापि ?)दुग्धं दधिगुडसहितं त्रैफलं तत्क्रमेण ।
लब्धे चूर्णे शतांशेऽशकमिदमधुना चानुवृद्धि प्रकुर्या-
देतद् बन्धं दृषत्सादृशमिति कथितं तन्त्रविहिर्मुनीन्द्रः ॥
देवानां द्विजभूमीशवैश्यानां भवनेऽधुना ॥ ११६ ॥
मूāष्टका विधातव्याश्चतस्रो लक्षणान्विताः ।
सुस्निग्धाः समदग्धाश्च सुस्वनास्ताः सुशोभनाः ॥११७॥
स्त्रीलिङ्गाश्चापि पुल्लिङ्गा भिन्नच्छिद्रादिवर्जिताः।
विस्तारायामतीत्रैस्तु प्रथमेष्टकया समाः॥११८॥
शिलामये शिला प्रोक्ता सर्वदोषविवर्जिता
जन्माद्याशिखरान्तं च यैव्यैश्च विनिर्मितम् ॥ ११९ ॥
तैरेवादौ तथान्ते च न्यस्तव्याश्चेष्टकाः शुभाः।
मिश्रद्रव्यश्च सङ्कीर्णे यैव्यैरुपरि स्थितम् ॥ १२० ॥
तैरेव मूर्ति विन्यासं रहस्यमिदमीरितम् ।
लोहज दारजं वापि स्थूपिकाकीलमिष्यते ॥ १२१ ॥
ऊर्श्वभूम्यविणायामविस्तारं पादतः समम् ।
अग्रमगुलविस्तारमानुपूा कृशं तथा ॥ १२२ ।।
चतुरश्रसमं कुर्यात् त्रिभागैकमधस्तथा ।
वृत्तमूर्ध्वमधः कुर्याच्छिखिपादं न्यसेदधः ॥ १२३ ॥

·मयमते
विस्तारत्रिगुणायाम व्यासोचं पादतः समम् ।
अभ्रमं तु यथा भूमौ पञ्चमूर्तिसमन्वितम् ॥ १२४ ॥
अथवा तच्छिखायामद्विगुणं कीलदर्षिकम् ।
स्तम्भव्यासाविस्तारत्रिचतुर्भागमेव वा ॥ १२५ ॥
अग्रमीङ्गुलव्यासं शिखिपादं यथाबलम् ।
शिखराकृतिवत् कीलं लिङ्गच्छन्दमथापि वा ॥ १२६ ॥
एवं त्रिधा समुद्दिष्टं स्थूपिकाकीलमार्यकैः ।
सद्मनश्चोत्तरे पार्वे मण्डपे तु सुसंस्कृते ॥ १२७ ॥
चतुष्प्रदीपसयुंक्ते वस्त्रैश्व परिवेष्टिते ।
सर्वमङ्गलसंयुक्ते शुद्धशाल्यास्तरे शुभे ॥ १२८ ॥
स्थण्डिले चण्डितं कृत्वा मण्डूकं वाथ तत्परम् ।
विन्यस्य देवान् ब्रह्मादीन श्वेततण्डुलधारया ॥ १२९ ॥
आराध्य गन्धपुष्पाद्यैर्भुवनाधिपतिं जपेत् ।
देवताभ्यो बलिं दत्त्वा तत्तन्नाम्ना यथाविधि ॥ १३० ॥
स्थपतिः कलशान् न्यस्य पञ्च पञ्च सलक्षणान् ।
सुगन्धोदकसम्पूर्णान् पञ्चरत्नसमायुतान् ॥ १३१ ॥
ससूत्रान् वस्त्रकूर्चाला(न्) सापिधानान् सहेमकान् ।
उपपीठांशदेवानां खखनाम्नाभिधाय च ॥ १३२॥
प्रणवादिनमोन्तेन गन्धाद्यैरर्चयेत् क्रमात् ।
प्रक्षाल्य पञ्चगव्यैस्तु नवरत्नकुशोदकैः ॥ १३३ ॥
इष्टकाश्च यथाकीलं सूत्रैरावेष्टयेत् क्रमात् ।
कुम्भस्य दक्षिणे शुद्धशालीस्थण्डिलमण्डले ॥ १३४ ॥

·अष्टादशोऽध्यायः ।
आराध्य गन्धपुष्पैश्व बलिं दत्त्वा यथाविधि ।
इष्टकाश्चैव कीलांश्च वेष्टयेदम्बरैः शुभैः ॥ १३५ ॥
श्वेतवस्त्रास्तरस्योर्चे न्यसेद् दर्भास्तरे शुचिः ।
स्थपतिवरवेषाढ्यः शुक्लमाल्यानुलेपनः॥ १३६ ॥
सितवस्त्रपरिच्छन्नोत्तरीयो हैममुद्रिकः ।
पीत्वा शुद्धं पयो रात्रावुपोष्याधिवसेत् सुधीः ॥ १३७ ॥
कलशस्योत्तरे पाचँ सितवस्त्रपरिस्तरे ।
ततः प्रभाते विमले नक्षत्रकरणान्विते ॥ १३८ ॥
सुमुहूर्ते सुलगने च स्थपतिः स्थापकेन तु ।
पुष्पकुण्डलहारादिकटकैरङ्गुलीयकैः ॥ १३९ ॥
पञ्चाङ्गभूषणैहेमनिर्मितैस्तु विभूषितः।
हेमयज्ञोपवीतस्तु नववस्त्रपरिच्छदः ॥१४० ॥
श्वेतानुलेपनश्चैव सितपुष्पशिराः शुचिः।
ध्यात्वा धरातलं सर्व दिग्द्विपेन्द्रसमायुतम् ॥ १४१ ॥
ससागरं सशैलेन्द्रमनन्तस्योपरि स्थितम् ।
सृष्टिस्थितिलयाधारं भुवनाधिपतिं जपेत्॥१४२॥
नापयित्वेष्टकाकीलं पूर्वोक्तैः कलशोदकैः ।
आराध्य गन्धपुष्पैश्च धूपदीपसमन्वितैः॥ १४३ ॥
बलिं दत्त्वा यथान्यायं जयशब्दादिमङ्गलैः ।
विप्रवाध्यायघोषैश्च शङ्खभयांदिनिःस्वनैः ॥ १४४ ॥
स्थापयेदिष्टकाः सम्यक् पूर्वदक्षिणतः क्रमात।
शिखरार्धे विमानस्य गग्रपत्रान्तरेऽपि वा॥ १४५ ॥

·११२
मयमते
शिखरत्रिचतुर्भागावसाने वाम्बुजादधः ।
तदाद्यात् स्थूपिकायामात् कीलदैर्ध्य प्रगृह्यताम् ॥ १४६ ।।
पूर्वमेवेष्टकास्थानं निश्छिद्रं तु दृढीकृतम् ।
तन्मध्ये नवरत्नानि विन्यसेच यथाक्रमम् ॥ १४७ ॥
ऐन्द्रे मरतकं विद्याद्वैडूर्य वहिगोचरे।
इन्द्रनीलं तु याम्यायां मौक्तिकं पितरि स्मृतम् ॥१४८॥
वारुणे स्फाटिकं विद्यान्महानीलं समीरणे ।
वज्रं तु सौम्यदेशे स्यादेशान्यां तु प्रवालकम् ॥ १४९ ।।
माणिक्यं मध्यमे भागे हाटकं च विनिक्षिपेत् ।
रसोपरसबीजैश्च धान्यान्यप्यौषधानि च ॥ १५ ॥
तदूधै स्थूपिकाकील स्थापयेदचलं समम् ।
तस्मात् प्रकृतिभूम्यन्तमुदग्दिशि महाध्वजम् ॥ १५१ ।।
ग्रथितं क्षोमवस्त्रैश्च कार्पासैर्वा मनोहरैः ।
लम्बयेत् तदुदक्प्राच्यौ प्रागुदग्विदिशं ततः ॥ १५२ ॥
संस्पृशेद् यदि सर्वेषां प्राणिनां सम्पदृद्धये।
भवनं स्थूपिकीलं च पट्टैरावेष्टय शुभ्रकैः ॥ १५३ ॥
चतुर्दिक्षु चतुर्गाश्च सवत्साः सन्निवेशयेत् ।
द्वारालङ्करणं कुर्यात् सुविचित्राम्बरैर्नवैः॥ १५४ ॥
यजमानो विशुद्धात्मा प्रणम्य शिरसा गुरुम् ।
विमानस्थूपिकास्तम्भहोरालङ्करणानि च ॥ १५५ ॥
वस्त्राणि धनधान्यैश्च पशूजपि सवत्सकान् ।
मुदा स्थपतये दत्त्वा शेषानं भक्त्या तु तर्पयेत् ॥ १५६ ॥

·अष्टादशोऽध्यायः। एवं मुनिवरैः प्रोक्तं प्रासादानां तु मूर्धनि । हाणां गर्भसंयुक्तौ नेत्रभित्तौ तलान्तरे ॥ १५७ ॥ मण्डपे मध्यदेशे तु सभादीनामधोऽम्बुजा(म् ? त्)। प्रासादवद् विधातव्यं गोपुराणां तु मूर्धनि ॥ १५८ ॥ एवं तु विधिना सम्यक् सम्पन्नं सम्पदां पदम्। येन यत् कर्म चारब्धमादौ तदवसानके ॥ १५९ ॥ तेनैव निष्ठितं कर्म श्रीसौभाग्यायु(षे १२)धनम् । तस्याभावे तु तत्पुत्रः शिष्यो वा तं गुरुं पटे ॥१६० लिखित्वा तन्नियोगेन सर्वकर्म समाचरेत् । अज्ञानात् त्वरितेनापि यद् वस्त्वन्येन भावितम् ॥ १६१॥ करोति स्वामिनं शीघ्रमन्यथेति ह निश्चयः॥ प्रथमं कृतवान् विधिं यथावत् कृतवानेव करोति निष्ठितान्तम् । अथ वा विधिरन्यथा भवेच्चे- दशुभं स्वामिनमन्यथा करोति ॥१६२ ॥ एवं ग्रीवालङ्कृतं पुष्कराभं मानं मल्लानां शिखाभूषणं च । युक्त्या सर्वेषां करालादिबन्धं प्रोक्तं सम्यक् चेष्टकाबन्धमूचे ॥ १६३ ॥ खदिरसरलसालस्तम्बकाशोकवृक्षाः पनसतिमिसनिम्बाः सप्तपर्णाश्च सर्वे ।

·मयमते
परुषवकुलवह्निक्षीरिणीत्येवमाद्याः
सुदृढविमलसाराः स्थूपिकीलाः प्रसिद्धाः॥ १६४ ।।
अथ हम्र्ये परि(नि)ष्ठिते तदा
यजमानोऽपि गुरुश्च वर्धकिः
उद्गायनशोभन(नक्षत्र क्ष)पक्षे
जलसम्प्रोक्षणकर्म चारभेत् ।। १६५ ॥
नवसप्तत्रिकपञ्चरात्रिके
विधिना चाङ्कुरार्पणं कुरु।
भवनस्योत्तरपूर्वदेशतः
स्वधिवासार्हमण्डपं चरेत् ॥ १६६॥
नवसप्तेषुकरैर्युगाश्रकं
वसुपादं नववस्त्रशोभितम्।
सवितानं सुपटैनिवेष्टितं
सुमनोज्ञं सितपुष्पशोभितम् ॥ १६७ ॥
तस्य मध्ये तु शालीभिः स्थण्डिलं दण्डमानतः॥१६८ ॥
कृत्वाष्टाष्टपदं न्यस्य ब्रह्मादीन् वस्तुनायकान् ।
श्वेततण्डुलधाराभिर्विन्यस्याराध्य पुष्पकैः ॥ १६९ ॥
गन्धै पैश्च दीपैश्च बलिं दत्त्वा विधानतः ।
तदूर्व पञ्चपञ्चैव कलशान् वस्त्रशोभितान् ॥ १७० ॥
मणिहेमसमायुक्तान ससूत्रान् सापिधानकान् ।
निष्कलङ्कानसुषिरान हाटकोदकपूरितान् ॥ १७१ ॥

·अष्टादशाऽध्यायः ।
उपपीठपदस्थांस्तान् स्वस्वनान्नाभिधाय च ।
ओङ्कारादिनमोन्तेन चार्चयित्वा न्यसेत् ततः ॥१७२ ॥
कलशस्योत्तरे पाचँ दर्भा(सन)परिस्तरे।
चतुष्पदीपसंयुक्ते सर्वमङ्गलशोभिते ॥ १७३ ॥
पूतचेता विशुद्धात्मा स्थपतिव्रतमास्थितः ।
पीत्वा शुद्ध पयो रात्रावुपोष्याधिवसेत् ततः ॥ १७४ ॥
प्रासादस्याग्रतो यागमण्डपं विधिनाचरेत् ।
चतुरिसमायुक्तं चतुस्तोरणभूषितम् ॥ १७५ ॥
वासोभिर्दर्भमालाभिः स्र(क्सु)मैः समलङ्कतम् ।
तन्मध्ये वेदिकां कुर्यात् तद्व्यासज्यशमानतः ॥ १७६ ॥
चतुरश्रं चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वश्वत्थपत्रवत् ।
सुरेन्द्रेशानयोर्मध्ये कुण्डमष्टाश्रमिष्यते ॥ १७७ ॥
त्रिमेखलासमायुक्तं वैकमेखलयान्वितम् ।
स्थापको मूत्तिपैः सार्धं विधिना होममाचरेत् ॥ १७८ ॥
शालिभिः स्थण्डिलं कृत्वा वेदिमध्ये विचक्षणः ।
मूर्तिकुम्भं न्यसेत् सम्य(ग्) बीजमन्त्रमनुस्मरन् ॥ १७९ ॥
प्रासादस्य चतुर्दिक्षु वृत्तकुण्डविधानतः।
सन्तय स्थापको जातवेदसं निवसेत् तदा ॥ १८ ॥
विमानं जन्मतः स्थूपिकान्तं वस्ौनिवेष्टयेत् ।
कुशास्ती(न)वैर्वस्त्रैः स्थूपिकीलमलङ्कियात् ॥ १८१ ॥
बल्यन्नं पायसान्नं च मुद्ान्नं च यवान्नकम् ।
कृसरं गुलशुद्धानं पीतं कृष्णं तथारुणम् ॥ १८२ ॥

·मयमते
गृहीत्वा स)कलस्याने हेमपात्रे निधाय च ।
दधिदुग्धघृतक्षौद्ररत्नपुष्पाक्षताम्बुभिः ॥ १८३ ॥
कदलीफलसंयुक्तं पात्रं चैवान्यशिल्पिभिः ।
धारयित्वाम्बुभी रात्रौ वास्तुदेवब(लिं चरेत्) ॥ १८४ ।।
ततः प्रभाते विमले नक्षत्रकरणान्विते ।
स्थपतिवरवेषाढ्यः प्राप्तपञ्चाङ्गभूषणः ॥ १८५ ॥
धृतहाटकयज्ञोपवीतः श्वेतानुलेपनः ।
श्वेतपुष्पशिरःप्राप्तोष्णीषश्वाहतवस्त्रयुक् ॥ १८६ ॥
दिशामूर्त्यपरांश्चक्षुमोक्षणं विधिनाचरेत् ।
(स्था ? स्ना)पयेत् कलशाम्भोभिरर्चयेद् गन्धपुष्पकैः ।
प्रथमं हेमया तत्र सूच्या नयनमण्डलम् ।
लिखित्वा तीक्ष्णशस्त्रेण मण्डलत्रयमुल्लिखत् ॥ १८८ ॥
आच्छाद्य नववस्त्रेण ब्राह्मणान् धान्यसञ्चयान् ।
धेनुं सवत्सां कन्यां च दर्शयित्वा यथाक्रमम् ॥ १८९ ॥
विमानं पुनरारुह्य स्थपतिः स्थापकाज्ञया ।
शङ्ककाहलतूर्यादिघोषणैः स्वस्तिवाचनैः ॥ १९० ॥
स्थूप्यमादाप्रकृत्यन्तं चतुर्दिशि महाध्वजम् ।
लम्बयेत् क्षौमपट्टा कासग्रथितं नरम् ॥ १९१ ॥
चन्दनागरुतोयेन सर्वगन्धोदकेन च ।
कलशोदैः कुशाम्भोभिरुपरिष्टा समन्ततः ॥ १९२ ॥
प्रोक्षयेत् स्थपतिः प्राज्ञो भुवनाधिपतिं जपेत् ।
तैतला(नां विमाना)नां पाश्चभौतिकसंश्रितात् ॥ १९३ ॥

·अष्टादशोऽध्यायः।
११७
स्थूपिकुम्भं सुवर्णेन ताम्रण रजतेन वा ।
उपलेष्टक(या?) सौधैर्वा कृ(त्वा?त्वे)ष्टं कीलवत् (सुस्मृतम् ॥
सुसंस्थाप्याचलं यावत् प्रोक्षयेद् गन्धवारिणा ।
विमानादवरुह्याथ गर्भगेहं च मण्डपम् ॥ १९५ ॥
प्रोक्षयित्वा मुखे स्थित्वा नत्वा देव वदे दिदम् ।।
धाराधिपातात् सलिलप्रकोपाद्
दंष्ट्रया निपातात् पवनप्रकोपात् ।
अग्नेश्च दाहान्मुषिता(प)चाराद्
रक्षत्विदं सद्म शिवं च मेऽस्तु ॥ १९६ ॥
निरुजा मुदिता सधना प्रथिता
यशसा महदहुतवीर्ययुता।
सततं निरुपद्रवक(म)युता
पृथिवी पृथु जीवतु धर्मविधेः ॥ १९७ ॥
ब्रह्मा विष्णुः शङ्करः सर्वदेवाः
क्षोणी लक्ष्मीर्वाग्वधूः सिंहकेतुः ।
ज्येष्ठा विश्वेदेवदेव्यः प्र(जाना)
श्रीसौभाग्यारोग्यभोग्यं कृषीरन् ॥ १९८ ॥
उक्त्वैवं स्थपतेः कर्मण्यत्रैव परिनिष्ठिते ॥ १९९ ॥
स्थापको विधिना शुद्धिं कुर्याद् यागादिकर्मभिः ।
प्रोक्षयित्वा घटाम्भोभिः पञ्चगव्यैः कुशोदकैः ॥ २० ॥
अर्चयेद् गन्धपुष्पाद्यैर्नैवेद्यं च प्रदापयेत् ।
प्रासादबीजमन्त्रांस्तु न्यसेत् सौधाधिदेवताम् ॥ २०१ ॥

·।
प्रासादाभिमुखे स्थित्वा यजमानः प्रसन्नधीः।
स्थपतेधर्मसर्वस्वं क्लेशेन सह यद् भवेत् ॥ २०२ ॥
तत् सर्व परिग्रहीत सुप्रीत्या स्थापकाज्ञया ।
पूजयेत् तु यथाशक्ति स्थापकं स्थपतिं ततः ॥ २०३ ॥
पुत्रभ्रातृकलत्रैश्च यजमानो मुदा धनैः।
धान्यैश्च पशुभिर्वस्त्रैर्वाहनभूमिदानकैः ॥ २० ॥
शेषानपि च तक्षादिविष्टिसर्वान् स कर्मणि ।
सन्तर्पयेद्धिरण्यैश्च वस्त्रैर्वापि मनोहरैः ॥ २०५ ॥
विमानस्थूपिकास्तम्भमण्डपालङ्कृतान्यपि ।
वस्त्रादीनि ध्वजं धेनुं प्रीत्या स्थपतये ददेत् ॥ २०६ ॥
एवमेवं कृतं वस्तु वर्धयेन्नित्यमा युगात् ।
यजमानस्त्विहामुत्र फलं सम्यग् लभेद् दृढम् ॥ २०७॥
अन्यथा चेत् फलं नैव लभते तत्र वस्तुनि ।
भूतप्रेतपिशाचादिराक्षसाश्च वसन्त्यलम् ॥२०८॥
तस्मात् प्रासादनिष्पन्ने सर्वथा प्रोक्षणं चरेत् ।
मण्डपे च सभायां वा रङ्गे विहारशालके ॥ २०९ ॥
हेमगर्भसभायां तु तत्तुलाभारकूटके ।
विश्वकोष्ठे प्रपायां च धान्यागारे महानसे ॥ २१० ॥
वास्तुदेवबलिं दत्त्वाधिवास्य विधिना तथा ।
स्थपतिः पूतचित्तात्मा प्राप्तपञ्चाङ्गभूषणः ॥ २११ ॥
नवाम्बरधरश्चैव नववस्त्रोत्तरीयकः ।
सर्वमङ्गलघोषैश्च जलसम्प्रोक्षणं चरेत् ॥ २१२ ॥

·एकोनविंशोऽध्यायः।
उत्तरायणमासे तु कृतं चेदुत्तमोत्तमम् ।
त्वरितेऽप्येवमेवं तु कुर्यात् तद् दक्षिणायने ॥ २१३ ॥
त्रिरात्रमेकरात्रं वा सद्योऽधिवासभेव वा।
तत्रैवाविकले द्रव्ये लभेत् कर्ता महत् फलम् ॥ २१४ ॥
एकत्रिपञ्चकलशेषु तथाधिदेवा
एकत्रिपञ्च कथिता इह मूर्तयस्ताः ।
तत्तत् खमन्त्रसहितं तदधः सहेम-
रत्नं निधाय विधिना कलशान् न्यसेत्तत् ॥२१५॥
एवं मुदा भवनकर्मसमाप्तिमत्र
कुर्याजनेशजन(को गो)कुलसम्पदृद्धयै ।
यद् वैपरीत्यमसमाप्तिकवस्तुवेशं
तद् वास्तुदेवबलिहीनमनर्थदं स्यात् ॥ २१६ ॥
इति मयमते वस्तुशास्त्रे शिखरकरणभवनकर्मसमाप्तिविधानं नाम
अष्टादशोऽध्यायः।
अथैकोनविंशोऽध्यायः।
एकभौमं चतुर्मानं वक्ष्ये संक्षिप्य शास्त्रतः ।
त्रिचतुर्हस्तमारभ्य नवपश्यन्तविस्तृतम् ॥ १ ॥
तारे सप्तदशोत्सेधमध्यर्ध तत्रिपादकम् ।
द्विगुणं तु तदुत्सेधं शान्तिकं पौष्टिकं भवेत् ॥ २ ॥
जयदं चाहुतं चैव चतुर्धोदयमीरितम् ।
चतुरं वृत्तमायामं यश्रवृत्तं षडश्रकम् ॥ ३ ॥

·मयमते
अष्टाश्रमाकृतिङ्केषां शिखरेऽपि तथैव च ।
समं त्रिपादमध वा मुखमण्डपमिष्यते ॥ ४॥.
समं तन्मण्डपं यस्य सान्तरालं सवेशकम् ।
युग्मस्तम्भसमायुक्तं युक्त्या सर्वाङ्गशोभितम् ॥ ५॥
सार्धहस्तं द्विहस्तं वा प्रासादस्यांशमेव वा।
अन्तरालस्य विस्तारं द्विदण्डं तस्य वेशनम् ॥६॥
सावकाशान्तरालं चेद् द्वित्रिहस्तान्तरं तु वा।
पार्श्वे सोपानसंयुक्तं हस्तिहस्तविभूषितम् ॥ ७ ॥
धाम्नः कुड्यस्यार्धकं तत्सम वा
पादोनं वा भित्तिविष्कम्भमानम् ।
पार्श्वे चैतद् द्वित्रिदण्डैस्तु वेश
कुर्यादने मण्डपस्यास्य धीमान् ॥ ८ ॥
तत्युन्नतायतकरेषु च हस्तमाना-
द्वीनं त्रिपादकरमर्धमथापि पादम् ।
तत्रैव वस्तुनि यथोचितमाचरेद् वै
हानि च वृद्धिकमनिन्द्यमनेकशास्त्रैः ॥ ९ ॥
विमानं भवनं हर्म्य सौधं धाम निकेतनम् ।
प्रासादं सदनं सद्म गेहमावासकं गृहम् ॥१०॥
आलयं निलयं वासमास्पदं वस्तु वास्तुकम् ।
क्षेत्रमायतनं वेश्म मन्दिरं धिष्ण्यकं पदम् ॥ ११ ॥
लयं क्षयमगारं च तथोदवसितं पुनः ।
स्थानमित्येवमुक्ताश्च पर्यायाख्या हि पण्डितैः ॥ १२ ॥

·॥
লেভিয়াশ্রম
हर्म्यतारनिभागेकं भूतांशेषु गुणांशकम् ।
धातुभागे युगांशः स्याद् बाणां नवभागिके ॥ १३ ॥
रुद्रांशे रसभागं तु धातुत्रयोदशांशके ।
तिथ्यंशे वसुभागं तु सप्तदश नवांशकम् .. १४ ॥
विस्ताराचं तु ते सर्वे नालीयहविशालताः ।
फलिके पञ्चभागे तु युगाध एयविस्तृतम् ॥ १५ ॥
पा(राता रत्रिभागकं कुम्भतारमिति स्मृतम् ।
कुम्भतारत्रिभागैकं कुम्भस्याधो बलग्नकम् ॥ १६ ॥
वलग्नस्य त्रिभागैकं कुम्भस्योपरि कन्धरम् ।
कन्धरत्रिगुणं पाली तत्रिभागेन कुड्मलम् ॥ १७॥
समं त्रिपादमध वा महानासीविनिर्गमम् ।
तयासत्रिचतुर्भागहीनं स्कन्धान्ततुङ्गकम् ॥ १८ ॥
शक्तिध्वजं तदर्बोच्चं त्रिपादं वा विधीयते ।
कन्धरोचत्रिभागैकं वेदिकोदयमीरितम् ॥ १९ ॥
सार्धदण्डं हिदण्डं वा क्षुद्रनास्या विशालकम् ॥
पादोत्सेधे पङिनन्दाष्टभागे हारोत्सेधं तत्तदेकांशहीनम् ।
विस्तारं स्यात् तत्तदुच्चार्धमानं द्वारं कुर्याद्धर्नामध्ये नृपाणाम्॥
योगव्यासं पादविष्कम्भमानं पादाधिक्यं वा तदर्ध त्रिपादम्।
बाहुल्यं स्यादुच्छ्ये वेदभागे बाये साब्जक्षेपणं तविभागैः ॥
भित्तिव्यासे द्वादशांशे तु बाह्ये
पञ्चांशान्तद्वारयोगस्य मध्यम् ।
तच्चान्तः स्तम्भमध्यं तयोस्त-
न्मध्यं प्रोक्तं भित्तिमध्यं विधिज्ञैः॥ २२ ॥

·१२२
मबनते
जन्मान्तं वा जगत्यन्तं कैरवान्तं गलान्तकम् ॥ २३ ॥
पट्टिकान्तं तलं पञ्चभेदं सर्वेषु धामसु ।
छिद्रं विद्यादधश्चीचे बाह्ये नालं प्रयोजयेत् ॥ २४ ॥
द्वादशाङ्गुलमारभ्य त्रिव्यङ्गुलविवर्धनात् ।
चतुर्विशाङ्गुलं यावदायाम पञ्चधा भवेत् ॥ २५ ॥
अष्टाङ्गुलं समारभ्य द्विव्यंगुलविवर्धनात् ।
तारं षोडशमात्रान्तं पञ्चधा परिकीर्तितम् ॥ २६ ॥
समं त्रिपादमध वा घनं छिद्रं तु मध्यमे ।
त्रिचतुष्पञ्चषण्मानं तारं तत्समनिम्नकम् ॥ २७ ॥
मूलात् पञ्चत्रिभागं स्यादनं धारासमन्वितम् ।
घटितं सिंहवक्त्रेण किञ्चिन्मूलान्नताग्रकम् ॥ २८ ॥
एवं नालं प्रकर्तव्यं वामे प्रासादमध्यमे ।
अन्तःपीठस्य नालस्य समं वा बहिरिष्यते ॥ २९ ॥
विस्तारायाममुत्सेधं सर्वाण्यङ्गानि च क्रमात् ।
सझेपतः समादिष्टान्यलङ्कारमथोच्यते ॥ ३० ॥
वृत्तग्रीवामस्तकं वैजयन्तं श्रीभोगं स्यात् कर्णकूटोपयुक्तम् ।
मध्येभद्रं श्रीविशालं तदेव वस्वश्रंचेच्छीर्ष (क) स्वस्तिबन्धम्॥
वेदाश्राभं तच्छिरः श्रीकरं स्याद् द्व्यश्रं वृत्तं हस्तिपृष्ठं हि नाम्ना ।
ऋत्वश्राभं शीर्षकं स्कन्दकान्तं तत्तन्नाम्ना तत्तदायामयुक्ते॥
मध्ये भद्युतं कर्णकूटयुक्तं तु मस्तके ।
कोष्ठकं भद्रनास्यङ्गं वृत्तं वा गलमस्तकम् ॥ ३३ ॥
नाम्नैतत् केसरं प्रोक्तं युगानं वा गलं शिरः।
पञ्चसप्तर्तुभागे तु त्रिव्यशेमध्यभद्रकम् ॥ ३४ ॥

·१२३
।
एकोनविंशोऽध्यायः ।
नागरं द्राविडं चैव वेसरं च त्रिधा मतम् ।
चतुरश्रायताश्रं यन्नागरं परिकीर्तितम् ॥ ३५ ॥
अष्टानं च षडश्रं च तत्तदायाममेव च ।
सौधं द्राविडमित्युक्तं वेसरं तु प्रकथ्यते ।। ३६ ॥
वृत्तं वृत्तायतं यथ वृत्तं चान्यं प्रकथ्यते ।
स्थूप्यन्तं चतुरथं यन्नागरं परिकीर्तितम् ॥ ३७॥
ग्रीवात् प्रभृति वखधं विमानं द्रामिळं भवेत् ।
ग्रीवात् प्रभृति वृत्तं यद् वेसरं तदुदाहृतम् ॥ ३८ ॥
तले तले विमानानां दिक्षु देवान् न्यसेत् क्रमात् ।
पूर्वायां द्वारपालौ तु नन्दिकाळी च विन्यसेत् ॥ ३९ ॥
दक्षिणे दक्षिणामूर्ति पश्चिमेऽच्युतमेव हि ।
अथवा लिङ्गसम्भूतमुत्तरे तु पितामहम् ॥४०॥
मण्डपे मध्यदेशे तु दक्षिणे तु विनायकम् ।
तत्पूर्व पश्चिमे वापि नृत्तरूपं विशेषतः ॥ ४१ ॥
कात्यायनीमुदग्भागे क्षेत्रपालं तथैव च ।
स्थानकासनसंयुक्ता दिशामूर्तीन्यसेद् बुधः ॥ ४२ ॥
विशेषेण कथोपेतं रूपाण्यपि विधानतः।
एवं मूलतले प्रोक्तमुपर्युपरि वक्ष्यते ॥ ४३ ॥
पुरन्दरं न्यसेत् पूर्वे सुब्रह्मण्यमथापि वा ।
दक्षिणे वीरभद्रः स्यान्नारसिंहश्च पश्चिमे ॥ १४ ॥
उत्तरे तु विधाता स्याद् धनदो वा विधीयते ।
एवं द्वितलविन्यासं त्रितले तु मरुद्गणान् ॥ ४५ ॥

·मयम
तले तलेऽमरान सिहान गन्धर्वादिमुनीन् न्यसेत् ।
षोडश प्रतिमाश्चैव सर्वत्र परिकीर्तिताः॥ ४६ ॥
ग्रीवाघस्तात् प्रतेसा कोणे कोणे
वृषान्
न्यसेत् ।
सर्वेषामपि देवानां तत्तवाहनमीरितम् ॥ ४७ ॥
प्रदक्षिणावृतं तस्य सर्वदेवालये तथा ।
इत्येवमादिभिर्युक्तं विमानं सम्पदां पदम् ॥ १८ ॥
कूटनीडैस्तोरणैर्मध्यभट्टैर्युक्तायुक्तं तत्तु सर्वाङ्गशोभम् ।
नानाधिष्ठानाधिवेधादियोगधाम प्रोक्तं तैतिलानां मयेह ॥
इति अयमते वस्तुशाले एकभूमिविधानं नाम
एकोनविंशोऽध्यायः ।
গুণগ্ধ বিহা।
द्वितलं पञ्चधामानं वक्ष्ये सझेपतः क्रमात् ।
पञ्चषट्सप्तमारभ्य द्विडिहस्तविवर्धनात् ॥ १॥
सैकार्कमनुहस्तान्तमुत्सेध पूर्ववद् भवेत् ।
तारे सप्तर्तुभागे तु भागं सौष्ठिकविस्तृतम् ॥ २॥
कोष्टं तु विगुणायाम शेष हारं सपञ्जरम् ।
विमानोल्लेधं विभजेदष्टाविंशतिसङ्ख्यया ॥ ३ ॥
ईशाद् (गृ)तुबन्धाशैर्भूतनेत्रशिवांशकैः ।
नेत्रसार्धचतुर्भागैरध्यर्धेन यथाक्रमम् ॥ १ ॥
मसूरकाधिक मञ्चमधिमञ्चवितर्दिकम् ।
कन्धरं शिखरं कुम्भं मूलतः परिकल्पयेत् ॥ ५ ॥

·विंशोऽध्यायः।
चतुरश्रमधिष्ठानं तद्वत् कन्धरमस्तकम्।
चतुष्कूटसमायुक्तं चतुष्कोष्ठसमन्वितम् ॥ ६ ॥
दम्रनीडा(मुनु)पर्यष्टौ षडष्टैवाल्पनासिकम् ।
शिखरं चोरुनाडीभिर्वेदसङ्ख्याभिरन्वितम् ॥ ७॥
हारान्तरस्य मध्ये तु कुड्यं कुम्भलतान्वितम्।
तोरणैर्वेदिकायैस्तु नानाचित्रविचित्रितम्॥८॥
सर्वदेवाहक शस्तं नाम्नैतत् स्वस्तिकं भवेत् ।
तदेव सौष्टिकं निम्नमुन्नतं कोष्ठकं यदि ॥ ९ ॥
अन्तरप्रस्तरोपेतमेतद् विपुलसुन्दरम् ।
अंशमंशत्रयं सत्रिपादांशं साधिमागिकम् ॥१०॥
भागत्रयं वितर्यध्रिप्रस्तरप्रीवमस्तकम् ।
पादोदये दशांशे तु द्वितलादिविमानके ॥ ११ ॥
अन्तरप्रस्तरोपेतं कूटशालोन्नतं मतम् ।
तदेव कोष्ठकं निन्नं सौष्ठिकं चोन्नतं यदि ॥१२॥
अन्तरप्रस्तरोपेतमेतत् कैलासमुच्यते।
तदेव वर्तुलं वेदिकन्धरं शिखरं घटम् ॥ १३ ॥
अष्टकूटं चतुश्शालोपेतं सप्ताष्टनासिकम् ।
कोष्ठकान्निर्गम मध्ये हित्रिदण्डेन सौष्ठिकात्॥१४॥
समग्रीवाशिरोयुक्तं कूटकोष्ठकमीरितम् ।
नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम् ॥ १५॥
नाम्नैतत् पर्वतं प्रोक्तं विमानं सार्वदेशिकम् ।
तदेव शिखरे चार्धकोष्ठकं तु चतुष्टयम् ॥ १६ ॥

·मयमते
चतुरश्रशिरोयुक्तं चतुष्कूटसमन्वितम् ।
नानाधिष्ठानसंयुक्तं षडष्टैवाल्पनासिकम् ॥१७॥
नाम्नैतत् स्वस्तिवन्धं स्यान्नानावयवशोभितम् ।
तदेव सौष्ठिकं कोष्ठमन्तरप्रस्तरैर्युतम् ॥ १८ ॥
हाराल्पपञ्जरं निम्नं नवाष्टैल्पनासिकम् ।
नानालङ्कारसंयुक्तं कल्याणमिति पठ्यते ॥ १९॥
तदेव शिखरे चार्धकोष्ठकं रहितं तु चेत् ।
चतुर्नाडीसमायुक्तमेतत् पाञ्चालमिष्यते ॥ २० ॥
तदेवाष्टाश्रकं वेदीकन्धरं शिखरं घटम् ।
शिखरेऽष्टमहानासि नाम्नैतद् विष्णुकान्तकम् ॥२१॥
तदेव कूटशालानामन्तरप्रस्तरं विना।
तच्चतुर्भागमाधिक्यमायतं चतुरश्रकम् ॥ २२ ॥
आयताश्रं तथा वेदीकन्धरं शिखरं भवेत् ।
स्थूपित्रयसमायुक्तमेतन्नाम्ना सुमङ्गलम् ॥ २३ ॥
तदेवायतवृत्तं चेद् वेदिकाकन्धरं शिरः ।
सर्वावयवसंयुक्तमेतद् गान्धारमिष्यते ॥ २४ ॥
तारादर्धाशमाधिक्यमायतं चतुरश्रकम् ।
यश्रवृत्तशिरोयक्तं नेत्रशालामुखान्वितम् ॥ २५ ॥
हस्तिपृष्ठमिदं व्यश्रं वृत्तं वापि मसूरकम् ।
चतुरश्रमधिष्ठानं वृत्तं स्याद् गर्भगेहकम् ॥ २६ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तमेतन्नाम्ना मनोहरम् ।
तदेव जन्माद्या कुम्भाद् वृत्तं चेति बहिर्बहिः ॥ २७ ॥

·विंशोऽध्यायः।
१२७
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टमिष्टमीश्वरकान्तकम् ।
तदेव चतुरश्रं स्याद् गर्भगेहं मसूरकम् ॥ २८ ॥
वर्तुलं जन्मतः स्थूपिकान्तं चेद् वृत्तहर्म्यकम्
आयताश्रमधिष्ठानं षडध कन्धरं शिरः।। २९ ॥
तदेव पूर्ववत् सर्व नाम्ना कुवेरकान्तकम् ।
मानं पञ्चविधं धाम्नां भेदं पञ्चदशैव हि ॥ ३० ॥
द्वितलानां यथा प्रोक्तं तथा कुर्याद् विचक्षणः ।
सञ्चितासञ्चितं चैवोपसञ्चितमिति त्रिधा ॥ ३१ ॥
स्त्रीपुन्नपुंसकं चैव त्रिविधं तत् प्रवक्ष्यते ।
इष्टकाभिः शिलाभिर्वा सञ्चितं यद् धनीकृतम् ॥ ३२ ॥
कपोतादिशिरोयुक्तं तत्तत् पुस्त्वं समीरितम् ।
ऐष्टकं दारजं सौधं भोगयुक्तागसंयुतम् ॥ ३३ ॥
स्त्रीत्वं ह्यसञ्चितं भोगाभोगयुक्तं द्रुमेष्टकैः ।
घनाघनाङ्गयुक् षण्डमुपसञ्चितमिष्यते ॥ ३४ ॥
ऊर्ध्वतलपादनिजदैर्ध्यमुनिभागे
स्थूप्युदयमेकमथ के प्रति गुणांश(क)म् ।
ह्यशिगलमंशकवितर्दिकमधस्तात
खण्डभवनस्य विधिरुक्तमुरुधीभिः ॥ ३५ ॥
पादोदये दशनवाष्टविभाजिते तत्
सप्तर्तुपचचरणायतमत्र भागम् ।
शेष झषांशमुदयार्धविशालकं वा
षट्पञ्चवेवचरणेन भवेद् विशालम् ॥ ३६ ॥

·१२८
बयम
नीडस्थ तावदुदयं च विशालम-
मूलात् त्रिपादविपुलं तलिपं तयोश्च ।
हारान्तरे सदनमध्यपदे च कूटे
कोष्ठे च तोरणमलतमेव कुर्यात् ॥ ३७ ॥
हारस्योभयपार्थे (सा? हा)रसमीपे तु वाथ पदमध्ये ।
द्वारपवासगुहा स्यादुत्तरमण्डान्तकं तु वो(च्य?) तत् ।।
खण्डान्तपोतिकान्तं तोरणमात्रोदयं तु वा कथितम् ।
युक्त्या प्रवेशयुक्त्या सर्वस्मिन् धाम्नि कर्तव्याः ॥ ३९ ॥
इति मयमते बस्तुशास्त्रे द्विभूमिविधानं नाम
विंशोऽध्यायः।
এত সুন্দাবা:।
त्रितलं पञ्चधामानं सङ्क्षपाद् वक्ष्यतेऽधुना।
सप्ताष्टहस्तमारभ्य दिद्विहस्तविवर्धनात् ॥ १॥
पञ्चदशविकारान्तं व्यासतुङ्गं तु पूर्ववत् ।
सप्ताष्टनन्दहस्ते तु सप्ताष्टांशैविभाजिते ॥ २ ॥
भागेन कूटविस्तारं कोष्ठहित्रिगुणायतम् ।
लम्बपञ्जरमर्धाशं हाराभागं तु तत्समम् ॥ ३ ॥
ऊर्ध्वभूमौ षडंशेऽशं कूटं तद्विगुणायतम् ।
कोष्ठकं चान्तरे हारं भागेनैव प्रकल्पयेत् ॥ ४ ॥
ऊर्श्वभूमौ त्रिभागेन मध्ये भद्रं विधीयते ।
दण्डं साध द्विदण्डं वा भद्रं तत् कारयेद् बुधः ॥ ५ ॥

·एकविंशोऽध्यायः ।
१२९
विमानोच्चं विशेषेण चतुर्विशतिभाजिते ।
पाशगङ्गाश्विनीभिस्तु सत्रिपाद्गुणांशकैः ॥ ६ ॥
सार्धाशैः सार्धबन्धाशैः सपादांशार्धकांशकैः ।
सार्वत्रिभिस्तु भागेन योजयेत् तु विचक्षणः ॥ ७ ॥
धरातलमधास्तम्भमञ्चमचिकमञ्चकम् ।
तलिपं प्रस्तरं वेदीकन्धरं शिखरं घटम् ॥ ८ ॥
कूटं नीडं कोष्टकं चाष्टकं तद् वेदाश्रामं जन्मतः स्थूपिकान्तम्।
ऊर्चे भूमावल्पनीडं हिरष्टाविष्टं ह्यस्मिन् षण्णवत्सल्पनासम् ॥
नानाधिष्टानाधिवेद्यादियोगं मूर्धन्यष्टाध तथादद्धनासम् ।
कोष्टं कूटादुन्नतं चेत् समं च शम्भोर्वासं स्वस्तिकंतत्रिभागम् ॥
तारे सप्तनवांशे तु भागं सौष्टिकविस्तृतम् ।
शालाभार्ग तथा यंशं हाराभागेन कल्पयेत् ॥ ११ ॥
अष्टकूटं तु तत्कोष्ठं द्वादशैव विधीयते ।
अष्टौ नीडानि विंशत्तुं शतमात्राल्पनासिकम् ॥ १२ ॥
अष्टाधे मस्तकं वेदी कन्धरं चाष्टनासिकम् ।
विमलाकृतिकं नाम्ना शम्भोर्वासं सनातनम् ॥ १३ ॥
हस्तनवसप्ततिसप्तनवभाग
भागततिकूटवसुकन्तुकमिवोष्ठम्(!)।
ऊर्ध्ववसुपञ्जरमथाष्टगलनासं
विंशतिशतानु() विमलाकृति विमानम् ॥ १४ ॥
एकादशकरं व्यासमष्टभागैविभाजयेत् ।
तच्चतुर्भागमाधिक्यमायतं वृत्तमिष्यते ॥ १५ ॥

·मयमते
यश्रवृत्तमधिष्ठानं तद्वत् कन्धरमस्तकम्।
तद्विस्तारार्धमानेन वर्तुलं वर्तनीयकम् ॥ १६ ॥
अश्रात् पार्थे च पृष्ठे च कुर्यादयांशकम्
कूटकोष्ठकनीडानां विस्तारं भागमिष्यते ॥ १७ ॥
कोष्ठकं द्विगुणायामं हारा भागेन योजिता
समं त्रिपादमध वा मुखमण्डपमिष्यते ॥ १८ ॥
मण्डपोवं यथा हम्य तथालङ्कारमीरितम्
कूटकोष्ठादिसंयुक्तं मण्डपं खण्डहर्म्यके ॥ १९ ॥
त्रिवर्गसहितं वापि तोरणायैर्विचित्रितम् ।
मण्डपं समसूत्रं चेदन्तरालं तु निम्नकम् ॥ २० ॥
कूटकोष्ठादि सर्वाङ्गं मानसूत्राद् बहिर्गतम् ।
स्वव्यासार्ध तदर्धाध दण्डं सार्धद्विदण्डकम् ॥ २१ ॥
द्विदण्डार्ध त्रिदण्डं वा मानसूत्राद् बहिर्गतम् ।
एवं युञ्जीत हयं तु संपदामास्पदं सदा ॥ २२ ॥
ऋजुसूत्रं प्रमाणान्तं तद्भङ्ग विपदां पदम् ।
षड्भागं स्यात् तदूर्वे तु पृष्ठतस्तस्य पार्श्वयोः ॥ २३ ॥
कृत्वार्कहिगुणांशं तु कूटकोष्ठादि पूर्ववत् ।
ऊर्ध्वभौमं चतुर्भागं यथायुक्तिवशान्नयेत् ॥ २४ ॥
मस्तके पुरतो नेत्रशालावक्रसमन्वितम् ।
गर्भकूटोपसंपन्नं क्षुद्रनास्यतिसंयुतम् ॥ २५ ॥
कूटकोष्ठादिसंयुक्तं यथालङ्कारमाचरेत् ।
शिखरे दश नास्यः स्युस्तिस्त्रः पादसमन्विताः ॥ २६ ॥

·एकविंशोऽध्यायः
अष्टकूटं तथा कोष्ठं नीडं द्वादश चैव हि
हारायां क्षुद्रनीडं स्यादद्विगुणसङ्ख्यया ॥ २७ ॥
नानामसूरकस्तम्भवेदिकाद्यैरलङ्कतम् ।
सोपपीठमधिष्ठानं केवलं वा मसूरकम् ॥ २८ ॥
हस्तिपृष्ठमिदं नाम्ना सर्वदेवेषु योग्यकम् ।
पादोच्चत्रिहिभागोच्चं पादं सर्वाङ्गसंयुतम् ॥ २९ ।।
पोतिकारहितं वीरकाण्डोपरि समण्डितम् ।
उत्तरं वाजनं साब्जक्षेपणं निम्नवाजनम् ॥ ३० ॥
तचे झषकाण्डं स्यान्नानापत्रविचित्रितम् ।
तोरणाकृतिसंयुक्तं मृणाल्यान्वितकन्धरम् ॥ ३१ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं स्तम्भतोरणमीरितम् ।
पादान्तरे वा हारायां कर्णप्रासादमध्यमे ॥ ३२ ॥
शालामध्येऽन्तराले तु कुर्यात सर्वेषु धामसु ।
स्तम्भे सर्वाङ्गयुक्ते समतलमुभयोः पार्श्वयोर्वीरकाण्ड-
स्याने न्यस्तोत्तरं वाजनमुपरि दलं क्षेपणं तोरणाग्रम् ।
नकैः पत्रादिभिर्य विरचितमथ (तद) धाम्नि वा मण्डपे वा
शालायामन्यवस्तुष्वभिमतमयुतस्तम्भयुक् तोरणं स्यात् ॥
तदेव चतुरश्राभमायतं तन्मसूरकम् ॥ ३४ ॥
विस्तारमष्टभागं स्यादायामं दशभागभाक् ।
कूटकोष्ठकनीडं च भा(गो ? गेनो)परि कल्पयेत् ॥ ३५ ।।
हाराभागं तु भागेन षडंशं चोर्धभूमिके ।
तदूर्श्वे तु चतुर्भागमायामे यशमाधिकम् ॥ ३६ ॥

·मनलते
सायतं बश्रवृत्तं स्यात् वेदिकागलमस्तकम् ।
कूटकोष्ठादि सर्वाङ्ग पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।। ३७ ॥
नानाधिष्टानसंयुक्तं नानापारलतम् ।
पादोपरि भवेनासी स्वस्तिबन्धनशोभिता ।। ३८ ॥
यथा बलं यथा योगं तथा कुर्याद् विचक्षणः ।
एतदप्युदितं सौ गजपृष्ठं पुरातनैः ॥ ३९ ॥
युग्मेऽप्येवं प्रयुञ्जीयात् सर्वहर्य विचक्षणैः ।
त्रयोदशकरव्यासं नवधा विभजेत् समम् ॥ ४० ॥
गर्भगेहं त्रिभागेन गृहपिण्डिस्तु भागतः ।
अन्धारमंशमंशेन प(तिरि) तोऽन्धारिका भवेत् ॥४॥
अंशेन सौष्टिकं कोष्ठं विस्तारं त्रिगुणायतम् ।
अर्धन नीडविस्तारं शेषं हाराङ्गमिष्यते ॥ ४२ ॥
कोष्ठमध्ये त्रिदण्डेन नासी निर्गमनान्विता ।
उपर्यपि षडंशेऽशं कूटं तद्विगुणायतम् ॥.४३ ॥
कोष्टकं भागतो हारा पञ्जरैरन्विता भवेत् ।
ऊर्ध्वभागं त्रिभागेन मध्ये दण्डेन निर्गमम् ॥ ४४ ।
चतुरश्रमधिष्ठानं वस्वशं गलमस्तकम् ।
आदौ तले चतुष्कण्ठे कूटं वेदाश्रमस्तकम् ॥ ४५ ॥
अष्टाश्रमूर्ध्वभूमौ तु सौष्ठिकानां तु मस्तकम् ।
अष्टकूटं तथा नीडं कोष्ठकं तु तथैव हि ॥ ४६ ॥
क्षुद्रनीड तथाप्यष्टावष्टौ स्युगलनासिकाः।
स्वस्तिकाकारसंयुक्तं नासिकाभूषणं भवेत् ॥ ४७ ॥

·एकविंशोऽध्यायः ।
ADORE
भद्रकोष्ठभिदं नाना पाचार्य परिकीर्तितम् ।
तदेव वर्तुलं कर्णकूटमूर्वावभूमिके।। ४८ ॥
मस्तकं तस्य
याचतुर्नासीसमन्वितम्
वृत्तकूटमिदं नाम्ना देवानां सार्वदेशिकम् ॥ १९ ॥
तदेवाष्टांशमाधिक्यनायतं चतुस्त्रकम् ।
कर्णकूटं युगानं स्यादायतं कृतमस्तकम् ॥ ५० ॥
कोष्ठभद्रं विना तत्र शेषं पूर्ववदाचरेत् ।
स्तूपित्रयसमायुस्तमेतलाना सुनङ्गलम् ॥ ५१ ॥
বাহাম্মাদ ঘভুলে বিশাল।
गर्भगेहं चतुर्भागमन्धार्यशेन योजिता ॥ ५२ ॥
अलिन्द्रमंशमंशेन खण्डहयं बहिः क्रमात् ।
कर्णे मध्येऽन्तरे कार्य कूटं कोष्ठं च पञ्जरम् ॥ ५३ ॥
भागेन कोष्ठकायामं द्विगुणं संमतं बुधैः ।
उर्ध्वभूमौ रसांशे तु भागं सौष्ठिकविस्तृतम् ॥ ५४ ॥
कोष्ठकं द्विगुणायामं हारा भागेन योजयेत् ।
तदूर्वे तु चतुर्भागं हिभागं मध्यनिर्गमम् ॥ ५५ ॥
दण्डं वाध्यर्धदण्डं वा द्विदण्डं वा विशेषतः।
चतुरश्रमधिष्ठानं तद्वत् कन्धरमस्तकम् ॥ ५६ ॥
अष्टकूटं तथा नीडं कोष्ठकं तु तथैव च ।
लम्बनीडमुपर्यष्टौ वर्षस्थलसमन्वितम् ॥ ५७ ॥
नासिका स्वस्तिकाकारा सर्वत्र परिशोभिता ।
नानामसूरकस्तम्भवेदीजालकतोरणम् ॥ ५८ ॥

·१३४
मयमते
उन्नतौ कूटकोष्ठौ चेदन्तरप्रस्तरान्वितौ ।
एतद् गान्धारभित्युक्तमष्टानं वा गलं शिरः॥ ५९॥
तदेव वर्तुलं वेदी कन्धरं शिखरं भवेत् ।
शेषं पूर्ववदिष्टं नाम्ना श्रीभोगमिष्यते ॥ ६॥
वृत्ते वृत्तायते घश्रवृत्तेऽष्टाश्रे षडश्रके ।
कूटकोष्ठकनीडानामुपयुपरि च क्रमात् ॥ ६१ ॥
कूटकोष्ठकनीडैश्च मण्डितं खण्डहर्म्यके ।
ऋजुभागविशालात् तु यश्रवृत्ते तु वर्तुले ॥ ६२ ॥
भागं किञ्चिद् भवेन्न्यूनं भागं सर्व समं तु वा ।
अष्टांशोनदशांशोनमूर्धाशं वाप्यधोंशकात् ॥ ६३ ।।
यथा शोभाबलावाप्तिस्तथा युञ्जीत बुद्धिमान् ।
अर्पितानर्पितं चैव प्रासादं द्विविधं भवेत् ॥ ६४ ॥
अर्पितं न च सालिन्द्रमनर्पितमलिन्द्रभाक् ।
एवमल्पक्रमं सर्व योजयेत् तद् विचक्षणः ॥६५॥
गुणशरमुनिनन्दैकादशैकाधिकार्के-
स्तिथिमुनिदशभागे हर्म्यतारे कृतेऽस्मिन् ।
शशिगुणयु(ग)बाणैः षड्यमीनागनन्दैः
स्वभवनविपुलस्यार्धन नालीगृहं स्यात् ॥ ६६ ॥
हाङ्गानां कूटकोष्ठादिकानां
ग्रीवाधस्ताद् वेदिका योजनीया ।
हाराभागे वेदिकावेदिका वा
नीडं वा (त)त्राल्पनासं च कुर्यात् ॥ ६७ ॥

·एकविंशोऽध्यायः ।
१३५
तोरणं त्रिविधं पत्रतोरणं मकरान्वितम् ।
चित्रतोरणमित्येषां मण्डनं वधुनोच्यते ॥६८॥
बालचन्द्रनिभं पश्चित्रितं पत्रतोरणम् ।
द्वयोर्मकरयोर्वक्रसितमध्यमपूरितम् ॥ ६९ ॥
नानाविधलतायुक्तमेतन्मकरतोरणम् ।
तदेव पार्श्वयोमध्यं पूरिमध्यं द्वयोस्ततः ॥ ७ ॥
नक्रतुण्डं प्रगृह्मैव द्वयोरास्यविनिर्गतैः ।
विद्याधरैश्च भूतैश्च सिंहालैश्च हसकैः ॥ ७१॥
बालैः स्रग्दामकैरन्यैर्मणिबन्धैर्विचित्रितम् ।
चित्रतोरणमेतत् स्याद् देवानां भूभुजां वरम् ॥ ७२ ॥
गुहासु प्रतिमास्तासु पार्श्वपादयुतानि च ।
तोरणान्युत्तराधस्तात् प्रयोज्यानि विचक्षणैः ॥ ७३ ॥
स्तम्भोच्चे पञ्चषट्सप्तद्व्यंशोचं तोरणाग्रकम् ।
शेषं पादोदयं पादं चतुरष्टाश्रवृत्तयुक् ॥ ७४ ॥
कुम्भमण्ड्यादिसंयुक्तं पोतिकारहितं तु वा ।
उत्तरं वाजनं साब्जक्षेपणं क्षुद्रवाजनम् ।। ७५ ॥
पोतिकोपरि वा कुर्याद् वीरकाण्डस्य चोपरि ।
उत्सन्ध्यन्तानताग्रं तु कुर्यान्मकरविष्टरम् ॥ ७६ ॥
तुङ्गार्धं त्रिचतुष्पञ्चदण्डतोरणविस्तृतम् ।
द्वारतुल्योन्नतं व्यासान्तरं स्तम्भद्वयोरपि ॥ ७७ ॥
उत्तरोत्तर(सं?)युक्ताष्टमङ्गलोर्ध्वस्थनक्रवत् ।
फलकं पञ्चवक्त्रं तु तदूधै शूलसंयुतम् ॥ ७८ ॥

·मयमते छत्रकेतुपताकाश्रीभैरी कुम्मं च दीपिका । नन्द्यावर्तेन चाष्टौ हि सर्वेषामष्टमङ्गलम् ॥ ७९ ॥ एवं प्रोक्तं चतुर्भेदं वादीनां तु तोरणम् । पद्मासनोबै कुम्भत्य तिर्यक् चारलताकुतिः ॥ ८ ॥ तदूधै स्तम्भमासक्तवलीमण्डलमण्डितम् । तदूर्चे फलकोब्जिमिष्टकुम्भलताग्रकम् ।। ८१ ॥ कुम्भकुम्भलतैवं स्यादन्यदप्येवमूह्यताम् । तदेवोत्सन्धिकोचे तु वीरकाण्डसमन्वितम् ॥८२॥ स्तम्भकुम्भलतैवं स्यात् स्त तम्भतोरणवच्छिरः। हारायां तु प्रकर्तव्या दैवेऽदैवे निकेतने ।। ८३ ॥ षडष्टदशमार्ताण्डमनुवैकारमात्रकैः व्यासं तारार्धनिष्क्रान्तत्रियशं वा त्रिभागिकम् ।। वृत्ताकारसमं छन्नं तोरणाइभिवदायतम् । सकन्धरं तदूचे तु शुकनास्या विभूषितम् ॥ ८५ ॥ वृत्तस्फुटितमित्युक्तं घुसदा सद्मभूषणम्। तले तले तु सोपानं प्रयुञ्जीत विचक्षणः ॥८६॥ त्रिविधं तस्य मूलं तु चतुरं वृत्तमायतम् । चतुर्विधप्रकार(१) स्यात् त्रिखण्डं शङ्खमण्डलम् ॥ ८७॥ वल्लीमण्डलमत्यर्धगोमूत्रेण समाहितम् । मूलादाग्रात् क्रमक्षीणं प्रथितं शङ्खमण्डलम् ॥ ८८॥ स्याद् वल्लीमण्डलं वृक्षारोहिवल्लीसमक्रियम् । अश्वपादोपरिस्थित्यारोहणं दक्षिणाधिणा ।। ८५॥

·एकविंशोऽध्यायः । १३७ द्विदण्डाद्याः सप्तदण्डात् सोपानस्य विशालतः (?)। अश्वपादस्य विस्तारो द्विगुणाद्यश्चतुर्गुणात् ॥ ९० ॥ शयितव्यासपादार्धत्रिपादांशं दृशोदयैः । स्थितानीभबालवृद्धसमखण्डान्यनुक्रमात् ॥ ९१॥ शयानफलकव्यासः षोडशाष्टादशाङ्गुलाः । समुद्गतं षडंशैकमेवं सोपानकल्पनम् ॥ ९२ ॥ हस्तव्यासं द्विदण्डं तत्पादव्यासं तु बाहलम् । हस्ते यथाबलं योज्यं प्रवशेस्थितशायिनोः ॥ ९३ ॥ अयुग्ममेव सोपानं गुह्यागुह्यवशात् ततः । एकभक्तिविनिष्क्रान्तं मण्डपादिषु बाह्यतः ॥ ९४ ॥ सोपानं सर्ववर्णानां प्रादाक्षिण्याधिरोहणम् । प्रशस्तं विपरीतं तद् विनाशाय भवेदिह ॥ ९५ ॥ आधिष्ठानादिरोहाथ सोपानं पार्श्वयोर्मुखम् । हस्तिहस्तं चाश्वपादफलकान्तं प्रयोजयेत् ॥ ९६ ॥ सोपानं तदधिष्ठानस्तम्भप्रस्तरवद् भवेत् । एवं विधिविशिष्टं तु सोपानं सम्पदां पदम् ॥ ९७ ॥ एवं प्रोक्तं तैतिलानां नराणां वासे योग्यं तोरणं चैव युक्त्या ॥ सोपानं तद्भेदमाकारमस्मिन् सम्यग् योज्यं वास्तुविद्याविधिज्ञैः। स्यान्नागरं द्राविडवेसरं च क्रमेण वै सत्त्वरजस्तमांसि । महीसुरोवीपतिवैश्यकास्ते हरिविधाता हर आधिदेवाः ॥ ९९ ॥ इति मयमते वस्तुशास्त्रे त्रिभूमिविधानो नाम एकविंशोऽध्यायः NTRAL New Delhi

·मयमते
अथ द्वाविंशोऽध्यायः।
।
पञ्चमानं चतुर्भीमं वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ।
त्रिचतुष्पतिहस्तादिद्विद्विहस्तविवर्धनात् ॥ १॥
एकहाविंशदन्तं तु व्यासतुङ्गं तु पूर्ववत् ।
विस्तारोत्सेधमानाभ्यां भागान् वक्ष्यामि हयंके ॥२॥
त्रयोदशकरव्यासमष्टधा विभजेत् समम् ।
एकांशं कूटविस्तारं शालायाम द्विभागिकम् ॥ ३ ॥
भागेन पञ्जरव्यासमा तु पुनरष्टधा ।
प्राग्वदेव सभाशालापञ्जराणामुपर्यपि ॥ ४॥
ऊर्ध्वं षड्भागिके भागमेकं कूटस्य विस्तृतम् ।
द्विभाग कोष्ठकायामं नीडं (प्रा? भा)गार्धमिष्यते॥५॥
तदूर्बे गुणभागेंऽशं मध्ये दण्डेन निर्गमम् ।
उत्सेधं विभजेद् विद्वान् नवत्रिंशतिसङ्ख्यया ॥ ६ ॥
सार्धद्वयंशमधिष्ठानं पञ्चांशं पादैर्ध्यकम् ।
तदर्ध प्रस्तरोत्सेधं सत्रिपादयुगांशकम् ॥ ७ ॥
ऊर्ध्वभूम्यधिकोत्सेधं सपादयंशमञ्चकम् ।
जङ्घा तद्विगुणा चोर्ध्व द्वयंशेन प्रस्तरोदयम् ॥ ८ ॥
पादाधिकचतुर्भागमुपरिस्तम्भतुङ्गकम् ।
स्यात् सत्रिभागपादेन प्रस्तरं वेदिकांशकम् ॥ ९ ॥
गलोच्चमश्विनीभागं सार्धवदेस्तु मूर्धनि।
शेषभागं शिखामानमाभोगं चतुरश्रकम् ॥ १०॥

·द्वाविंशोऽध्यायः ।
रविसंख्या भवेत् सौष्ठी कोष्ठं तावत् तु पञ्जरम् ।
शिखरे देवनास्यः स्युश्चाल्पनास्या विभूषितम् ॥ ११ ॥
स्वस्तिकाकारसंयुक्तं नासिकाभिरलङ्कतम् ।
प्राग्वदेव तलं चाधः स्तम्भालङ्कारतोरणम् ॥ १२ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तमेतद्धर्म्य सुभद्रकम् ।
सर्व प्राग्वत् कूटकोष्ठादि युक्त्या मध्ये मध्ये मस्तकं मण्डलाभम्।
वृत्ताकारं स्यात् सभानां शिरस्तद्विस्तारार्धेनान्वितं गर्भगेहम् ॥
शेषं व्यंशेनावृतावासपिण्डिस्तत्तुल्यं तद्वाह्यतोऽन्धारहारम् ।
नानाधिष्ठानाघिवेद्यादियोगं नाम्नेदं स्याच्छ्रीविशालं सुहृष्टम्।।
पञ्चदशकरव्यासं नवधा विभजेत् क्रमात् ॥ १५॥
गर्भगेहं त्रिभागैकं गृहपिण्ड्यस्तदंशकम् ।
अंशेन परितोऽलिन्द्रं खण्डहवें तथांशकम् ॥ १६ ॥
सभा शाला तथा नीडं भागेनैकेन विस्तरात् ।
विस्तारत्रिगुणायामा स्वव्याससमनिर्गमा ॥ १७ ॥
शालामध्ये महानासी भागतत्या विनिर्गता ।
सभाकोष्ठ(क)नीडानामन्तरेऽर्धेन हारकम् ॥ १८ ॥
तदुपर्यष्टभागेन विभजेत् कूटमंशकम् ।
कोष्ठकस्य तु विस्तारं तदेव द्विगुणायतम् ॥ १९ ॥
कूटशालान्तरे नीडमंशेन परिकल्पयेत् ।
तदूचे रसभागे तु कूटमंशेन कोष्ठकम् ॥ २० ॥
विस्तारहिगुणायाममन्तरेऽर्धेन पञ्जरम् ।
ऊर्ध्वभूमे चतुर्भागे मध्ये दण्डेन निर्गमम् ॥ २१ ॥

·मयमते
।
अष्टाश्रं कर्णकूटं स्यात् कोष्ठकं ककरीकृतम् ।
महाशिखरमष्टाश्रमष्टनास्या विभूषितम् ॥ २२ ॥
कूटकोष्ठकनीडानां संख्यायां पूर्ववत् ततिः ।
अस्याप्युत्सेधभागं च पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ २३ ॥
भद्रकोष्ठमिदं नाम्ना वेदभौमं दिवौकसाम् ।
सप्तदशकरव्यासं दशभागैविभाजयेत् ॥ २४ ॥
नालीगृहं चतुर्भागमंशेनान्धारिका भवेत् ।
अलिन्द्रमंशमंशेन परितः खण्डहर्म्यकम् ।। २५ ॥
कूटं कोष्ठं च नीडं च भागेन परिकल्पयेत् ।
कोष्ठायाम द्विभागं स्याच्छेषं हारा सपञ्जरम् ॥ २६ ॥
जलस्थलं विहायोचे वसुभागेविभाजिते ।
भागेन कूटविस्तार कोष्ठकं द्विगुणायतम् ॥ २७ ॥
हारान्तरे तथांशेन लम्बपञ्जरमीरितम् ।
तदूर्वे रसभागे तु भागं सौष्ठिकविस्तृतम् ॥ २८ ॥
विभागं कोष्ठकायामं हारायां क्षुद्रपञ्जरम् ।
तदूर्ध्वं तु त्रिभागेन मध्ये दण्डेन निर्गमम् ॥ २९ ॥
चतुरश्रमधिष्ठानमष्टानं गलमस्तकम् ।
त्रिचतुष्कोष्ठकं तावत् सौष्टिकं चाष्टपञ्जरम् ॥३०॥
लम्बपञ्जरमष्टौ हि क्षुद्रनीडं द्विरष्टकम् ।
गलनास्यष्टसंयुक्तं कोष्ठकं किञ्चिदुन्नतम् ॥ ३१॥
नानामसूरकस्तम्भवेदीजालकतोरणम् ।
नानालङ्कारसंयुक्तं नानाचित्रैर्विचित्रितम् ॥ ३२ ॥

·द्वाविंशोऽध्यायः।
सोपपीठमधिष्ठानं केवलं वा मसूरकम् ।
स्वस्तिकाकारसंयुक्तं नासिकाभिरलकृतम् ॥ ३३ ॥
पूर्ववत् तुङ्गभागं स्यादेतन्नाम्ना जयावहम् ।
नवपतिकरव्यासे दशभागविभाजिते ॥ ३४ ॥
गर्भगेहं चतुर्भागं गृहपिण्डिस्तदंशके ।
अन्धारमंशमंशेन परितः खण्डहर्म्यकम् ॥ ३५ ॥
कूटकोष्ठकनीडानां तारमंशेन योजयेत् ।
कोष्ठकं द्विगुणायामं हारा भागसमन्विता ॥ ३६॥
पञ्चांशे सौष्ठिकव्यासे मध्ये दुशेन विस्तरम् ।
एकभागविनिष्क्रान्तयुग्मस्तम्भसमन्वितम् ॥ ३७॥
सोपपीठमधिष्ठानं समञ्चं सवितर्दिकम् ।
सकन्धरशिरोयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ३८ ॥
पादुकोत्तरयोर्मध्ये नवांशेनोपपीठकम् ।
मसूरकं विभागोचं द्विगुणं स्तम्भदैय॒कम् ॥ ३९॥
सार्धाशं प्रस्तरोत्सेधम(शं वेदिकोदयम् ।
उत्तरादिकपोतान्तं गलोदयमितीरितम् ॥ ४ ॥
पञ्जराकृतिसंयुक्तं कपोतात् तु विनिर्गतम्।
यथाशोभं यथायुक्ति तथा शक्तिध्वजान्वितम् ॥ ४१ ॥
कपोतपञ्जरं ह्येतत् प्रासादे सार्वदेशिके।
हारायां वाथ शालायां मध्ये मध्ये तु योजयेत् ॥ ४२ ॥
कूटकोष्ठकनीडं चैवान्तरप्रस्तरान्वितम् ।
जलस्थलं विहायोर्ध्वभूमावष्टांशसौष्ठिकम् ॥ ४३ ॥

·मयमते
द्विगुणं कोष्ठकायाम तयोर्मध्ये तु पञ्जरम् ।
तदूधै रसभागे तु सौष्ठिकोष्टं तु पूर्ववत् ॥४४॥
विजयस्य यथा प्रोक्तं शेषमूचे तु योजयेत् ।
कूटकोष्ठादि सर्वाङ्गं पूर्ववत् संख्यया विदुः ॥ ४५ ॥
महानीडं हिरष्टौ स्यान्नाम्नेदं भद्रकूटकम् ।
तदेवान्यदलङ्कारं शालामध्ये सभद्रकम् ॥ ४६ ॥
वृत्तग्रीवाशिरोयुक्तमेतन्नाम्ना मनोहरम् ।
तदेवान्यदलङ्कारं वेदाध कन्धरं शिरः ॥४७॥
नानामसूरकस्तम्भवेदिकाद्यैरलकृतम् ।
नाम्नावन्तिकमित्युक्तं शम्भोमन्दिरमुत्तमम् ॥ ४८ ॥
त्रिःसप्तहस्तविपुले चतुरंशनाली
धर्माशकेंऽशमभितो गृहपिण्डिमानम् ।
अन्धारमंशमभितोऽशकमङ्गहार
कूटं च नीडमथ कोष्ठकमंशतारम् ॥ ४९ ।।
शालायतं द्विगुणमंशकतारहारं
वातायनर्मकरतोरणकविचित्रम् ।
त्यक्त्वा जलस्थलमुपर्यपि चाष्टभागे
कूटं च नीडमथ कोष्ठकमंशतत्या ॥ ५० ॥
शालायतं द्विगुणमूलतले षडशे
सौष्ठ्यंशमंशविपुलं द्विगुणायतं स्यात् ।
कोष्ठं च नीडविपुलं हि तदर्धभानं
चोर्ध्व युगांशिनयनांशकमध्यभद्रम् ॥ ५१ ॥

·द्वाविंशोऽध्यायः।
दण्डेन निर्गममुपर्यपि भद्रनीडं
साध द्विदण्डविपुलं गलनासिकं च ।
वृत्ताभकन्धरवितर्दिकमस्तकं स्या-
दृष्टाधनासिकमदभ्रमथाल्पमष्टौ ॥ ५२ ॥
कूटं च नीडमथ कोष्ठकमुन्नतं स्या-
दादौ तले तदपि मध्यममञ्चयुक्तम् ।
शालोन्नतं ह्युपरि चोन्नतमूर्ध्वकूटं
वृत्ताभमत्र वसुपट्टशिरस्तु मध्ये ॥ ५३॥
वेदाश्रकूटशिखरं ह्यथ मूलभूमौ
नासाल्पकं झुपरि वेधविहीनबन्धम् ।
नानामसूरकसहाधिकशोभिताङ्गं
नाम्ना सुखावहमिदं सुरमन्दिरं स्यात् ॥ ५४ ॥
सत्रिपादयुगलार्धपञ्चकैद्यर्धसाद्धिशिरसाधनेत्रकैः ।
पञ्चभागिकसभागनेत्रकैस्त्रयधिवेदनयनार्धवेदकैः ॥ ५५ ॥
व्यघिकांशकशिवद्विपादगङ्गाश्विनीभिरुदये षडष्टके ।
कुट्टिमं चरणमञ्चपादकं प्रस्तरं तलिपमञ्चमद्धिकम् ॥ ५६ ॥
प्रस्तरं तलिपमञ्चवेदिकं कन्धरं शिखरकुम्भकं क्रमात् ।
पञ्चभौममुदितं विशालके नन्दपतिभिरथेन्द्रियांशकैः ॥५७॥
उच्छ्रये तदधः षड्भिर्गुणांशैरनिकं तलम् ।
षड्भौममेवमुद्दिष्टं ताराभागं तथा भवेत् ॥ ५८ ।।
तदधः सार्धषड्भागैः सपाद्गुणभागकैः ।
स्तम्भं मसूरकं कुर्यात् तारे रुद्रार्कभागतः ॥ ५९ ॥

·१४१
मयमते
सप्तभौममिदं प्रोक्तं विमानं सार्वदेशिकम् ।
तधो मुनिभिः सार्धं गुणांशैः स्तम्भकुट्टिमम् ॥६० ॥
धर्मरुद्रार्कभागैस्तु सत्रयोदशभागिकः ।
अष्टभौमं वदन्त्यस्मिन्नेवं प्राज्ञा मुनीश्वराः ॥ ६१॥
तधः सार्धसप्तांशैः सत्रिपाद्गुणांशकैः।
स्तम्भं च तलकं कुर्यात् तारेऽशं तत्र पूर्ववत् ॥६२ ॥
एवं नवतलं प्रोक्तं दशभौममथोच्यते ।
तदधोऽष्टयुगांशैस्तु पादं मसूरकं भवेत् ॥ ६३ ॥
तारे पूर्वोक्तभागैस्तु मनुभागैरथापि वा।
तदधः सार्धवस्वंशैः सपादयुगभागिकैः ॥ ६४ ॥
स्तम्भं मसूरकं कुर्यात् तारे तहच्च पक्षकैः
तथा द्विरष्टभागैस्तु सप्तदशांशकैस्तु वा ॥ ६५ ॥
एकादशतलं प्रोक्तं द्वादशक्षममुच्यते ।
तदधो नन्दनन्दाधभागैः स्तम्भं ममूरकम् ॥ ६६ ॥
तारे द्विरष्टभागादि यावदर्कद्वयांशकम् ।
गृहपिण्ड्यलिन्द्रहारा(श्च?) गर्भागाराद् बहिः क्रमात् ॥
हर्म्यस्यावधिकं यावन्नीयते तावदंशकैः।
हित्रिवेदेषुषड्भागः प्रागुक्तांशैस्तु वा गृहम् ॥ ६८ ॥
एकार्थेनाथवालिन्द्रं शेषं कुड्येषु योजयेत् ।
केचित् त्रिनवभिर्भागैर्वदन्ति द्वादशावनौ ॥ ६९ ॥
षट्कुड्यं पञ्चसालिन्द्रं बहिः कूटादिशोभितम् ।
कूटं कोष्ठं च नीडं च क्षुद्रशालेभतुण्डकम् ॥ ७० ॥

·१४५
द्वाविंशोऽध्यायः ।
यथाशोभमलङ्कार तथा युखीत बुद्धिमान् ।
युग्महस्तैरयुग्मैर्वा योजयेदेवमिच्छया ॥ ७१ ।।
युग्मांशे यंशकं वापि कूटव्यासं हिरायतम् ।
शालायाश्चतुरंशैर्वा युग्मे युग्मांशकैबिंदुः ॥ ७२ ॥
नानाभागैरलङ्कारैरन्यैरुक्तं मुनीश्वरैः ।
तथा वा तत्र युञ्जीयात् प्राज्ञः शिल्पिषु बुद्धिमान् ॥
तलमेकं भवेद् ग्रासं खण्डहयं चतुःस्थले ।
द्वितलं पञ्चषट्सप्तभूमावेव विधीयते ॥ ७४ ॥
त्रितलं चाष्टभूमे तु नन्दपतितले तथा ।
पञ्चभौमं चतुभीमं द्वादशैकादशे तले ।। ७५ ॥
मूलतः कूटकोष्ठादीन् यः कर्तुं सम्यगीहते ।
तले तले विभागांश्च यथायुक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ७६ ॥
कूटकोष्ठादिसर्वाङ्गमुपर्युपरि पूर्ववत् ।
कूटकोष्ठकनीडाधर्भेदैराख्या यथोदिता ॥ ७७ ॥
पूर्व तैर्भेदकैर्युक्तस्याख्या धाम्नस्तथा भवेत् ।
आ द्वादशतलादेवं युञ्जीयाद् द्वितलादितः ॥ ७८ ॥
कर्णे मध्ये तयोर्मध्ये कूटं कोष्ठं च पञ्जरम् ।
कर्तव्यं
मानसूत्रात्तु
तेषां निर्गममुच्यते ॥ ७९ ॥
खव्यासार्ध तथार्धाध दण्ड वा(पिहि)त्रिदण्डकम् ।
अन्तर्विन्यासदेशं तु मानसूत्रं न योजयेत् ॥ ८० ॥
ऋजु सूत्रप्रमाणान्तं तद्भङ्गे विपदां पदम् ।
तस्मात् कूटादिसर्वाङ्गं मानसूत्राद् बहिनयेत् ॥ ८१ ॥

·मयमते
चतुरश्रं तु वस्वनं पोडशानं तु वर्तुलम् ।
मस्तकं स्तूपिकोपेतं कूटं कर्णगतं मतम् ॥ ८२ ॥
मध्यनासिसमोपेतमर्धकोटिसमन्वितम् ।
मुखपट्टिकयोपेतं शक्तिध्वजसमायुतम् ॥ ८३ ॥
अनेकस्थूपिकोपेतं कोष्टक मध्यमे भवेत् ।
हस्तिपृष्ठनिभं पृष्ठे शालाकारं मुखे मुखे ॥ ८४ ॥
पञ्जरं विहितं कूटकोष्ठयोरन्तरे बुधैः ।
पार्श्ववक्रं तदेवेष्टं हस्तितुण्डं समण्डितम् ॥ ८५ ॥
एष जातिक्रमः प्रोक्तः कर्णकोष्ठसमन्वितः।
मध्ये कूटं तयोर्मध्ये क्षुद्रकोष्ठादिशोभितम् ॥ ८६ ॥
छन्दमेतत् समुद्दिष्टं कूटं वा कोष्ठकं तु वा ।
अन्तरप्रस्तरोपेतनिम्नं वोन्नतमेव वा ॥ ८७ ॥
विकल्पमिति निर्दिष्टमाभासं तहिमिश्रितम् ।
क्षुद्राल्पमध्यमोत्कृष्टं हाणामेवमीरितम् ॥ ८८ ।।
त्यादिभेदकैर्युक्तं विमानं संपदां पदम् ।
विपरीते विनाशाय भवेदेवेति निश्चयः॥ ८९॥
षडष्टाश्रे च वृत्ते च हृयश्रवृत्ते च तत् क्रमात् ।
पञ्चाष्टनवपङ्क्तयंशे व्यासैकांशेन बाह्यतः ॥ ९ ॥
वर्तयेत् तु तदाकृत्या कोटिच्छेदार्थमीरितम् ।
चतुरश्रस्य नाहेन योजयेत् तु समं यथा ॥ ९१ ॥
तया वर्तनया तेषां मानं संपूर्णमिष्यते ।
मानं धाम्नस्तु संपूर्ण जगत्संपूर्णता भवेत् ॥ ९२ ॥

·त्रयोविंशोऽध्यायः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कुर्यात् संलक्ष्य बुद्धिमान् । एवं संक्षेपतः प्रोक्तं प्रासादानां तु लक्षणम् ॥ ९३ ॥ एकादिद्वादशान्तं युदयविपुलभागं करैस्तारमानं चोत्सेधं कुटकोष्ठाद्यवयवकरणं नामभेदं क्रमेण । प्रोक्तं संक्षिप्य सम्यङ् मुनिभिरवितधैर्ब्रह्मपूर्वैर्यथोक्तं नानाभेदैविमानं प्रियतरमनघं तैतलानां मये(हान)॥ ९४ ॥ इति मयमते वस्तुशास्त्रे चतुर्भूम्यादिबहुभूमिविधानो नाम द्वाविंशोऽध्यायः। अथ त्रयोविंशोऽध्यायः । रक्षार्थ च विमानानां शोभार्थ (च) तथाधुना । परिवारनिवेशार्थ प्राकारं प्रोच्यते बुधैः ॥ १ ॥ कृत्वा चतुष्पदं मूलप्रासादस्य तु विस्तृतम् । आद्यं सालं महापीठं पदैः षोडशभिर्युतम् ॥ २ ॥ मण्डूकाख्यं द्वितीयं स्यान्मध्यं भद्रमहासनम् । चतुर्थ सुप्रतीकान्तं पञ्चमं चन्द्रकान्तकम् ॥ ३॥ एवं युग्मपदैर्युक्तमयुग्मैरथ वक्ष्यते । एकमायं विमानं स्यादायं सालं तु पीठकम् ॥४॥ द्वितीयं स्थण्डिलं सा(मीलं) मध्यं चोभयचण्डितम् । सुसंहितं चतुर्थं स्यादीशकान्तं तु पञ्चमम् ॥ ५ ॥ चतुरश्रीकृते तेन मुखायाममि(तो ? हो)व॑तः । पादाधिकमथाध्यध पादोनद्विगुणं क्रमात् ॥ ६ ॥ द्विगुणं हिगुणार्धं च त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् । मुखायाममिति प्रोक्तं प्राकाराणां विशेषतः ॥७॥ ? ..

·नयमते क्षुद्राणामल्पहाणां स्वव्यासाप्रमाणतः । अन्तर्मण्डलकं कुर्यात् सत्रिहस्तं तु तत्समम् ॥ ८॥ द्वितीयं हि तृतीयं तु तस्मात् पञ्चकराधिकम् । तस्मात् ससप्तहस्तं तु तत्समं स्याच्चतुर्थकम् ॥ ९ ॥ नवहस्तसमायुक्तं तत्सम पञ्चमं भवेत् । मध्यमानां खतारार्धमन्तर्मण्डलमिष्यते ॥ १० ॥ तत्सम पञ्चहस्तेन संयुक्तं स्याद् द्वितीयकम् । सप्तहस्ताधिकं तस्मात् सालमुक्तं तृतीयकम् ॥११॥ नवहस्ताधिकं तस्साच्चतुर्थ सालमीरितम् । एकादशकरैर्युक्तं तत्समं पञ्चमं भवेत् ॥ १२ ॥ उत्तमानां स्वतारार्धमाचं सालं प्रकीर्तितम् । तत्सम सप्तहस्तेन संयुक्तं स्याद् द्वितीयकम् ॥१३॥ नवहस्ताधिकं तस्मात् तृतीयं सालमुच्यते। तस्मादेकादशाधिक्यं तत्समं तु चतुर्थकम् ॥ १४ ॥ त्रयोदशकरैर्युक्तं तत्सम पञ्चमं भवेत् । एवं क्षुद्राल्पमध्यानामुत्कृष्टानां प्रकीर्तितम् ॥ १५ ॥ एतेन कारयेद् धीमान् पूर्वोक्तेन क्रमेण वा । प्राकारं परितस्तस्मान्मुखायामं तु पूर्ववत् ॥ १६ ॥ भित्त्यभ्यन्तरमानेन मानयेन्मानवित्तमः । भित्तिमध्येन बाह्येन कैश्चिदुक्तं तु सूरिभिः ॥१७॥ अन्तर्मण्डलभित्तेश्च विष्कम्भं सार्धहस्तकम् । तस्मात् त्रित्र्यङ्गुलाधिक्याद् द्विहस्तान्तं यथाक्रमम् ॥

·त्रयोविंशोऽध्यायः ।
पञ्चानामपि सालानां विष्कम्भ परिगृह्यताम् ।
तत्तद्विष्कम्भमानेन त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् ॥ १९ ॥
प्राकारोदयमुद्दिष्टं स्वाष्टांशोनामविस्तरम् ।
उत्तरान्तोचिता वापि कुम्भमण्ड्यान्तकोदयाः ॥ २०॥
मसूरकादिवर्गाढ्याः खण्डहाभिमण्डिताः ।
ऋजुभित्तियुता वापि बुहुदाधेन्दुशीर्षकाः ॥ २१ ॥
क्षुद्राल्पानां तु सालानां भित्तिहस्तप्रमाणतः ।
सार्धहस्तावधिर्यावत् पूर्ववद् वर्धयेत् क्रमात् ॥ २२ ॥
सोत्तरा वाजनच्छत्रशीर्षा(याः? भाः) सालभित्तयः ।
भित्तिव्याससमोत्तुङ्गं पादार्धाधिकमेव वा ॥ २३ ॥
तदुच्चे रुद्रभागेऽप्यग्निमोक्षोऽक्षिशिवांशकैः ।
उत्त(रे?) वाजनाब्जं च क्षेपणं च यथाक्रमम् ॥ २४ ॥
ऋजुभित्तियुतं ह्येतत् खण्डहाभिमण्डितम् ।
अधिष्ठानादिवर्गाढ्यं निर्गमोद्गमसंयुतम् ॥ २५ ॥
एकद्वित्रितलोपेतं कुर्यादावृतमण्डपम् ।
अभ्यन्तरे बहिष्ठात्तु ऋजुभित्तियुता भवेत् ॥ २६ ॥
अधोभूमित्रिभागे तु द्विभागं चोभूमिकम् ।
तत्पादाष्टांशहीनं वा बहिर्भित्त्युन्नतं भवेत् ॥ २७ ॥
मालिकाकृतिरेवं वा महावारयुतं तु वा ।
मानान्तं बाह्यभित्त्युच्चमधो भूमेः स्थलान्तकम् ॥ २८ ॥
मूलसद्मोत्तरान्तं वा प्रस्तरान्तमथापि वा।
खण्डहोत्तरान्तं वा शिखरान्तोन्नतं तु वा ॥२९॥

·मयमते
।
मण्डपं द्वितलं वैकतलं वापि तदावृतम् ।
अधिष्ठानादिवर्गाव्यं समं वाष्टांशहीनकम् ॥ ३० ॥
त्रिपादं वा विशेषेण सालाधिष्ठानतुङ्गता ।
द्विगुणं चरणोत्तुङ्गं षडष्टांशोनमेव वा ॥ ३१ ॥
उक्षं वा भूतरूपं वा कर्तव्यं सालशीर्षके।
मूलजन्मतलं हस्तमात्रोचं जन्मसालतः ॥ ३२ ॥
प्रतिसालं तु षण्मात्रहीनं स्याच्छेषसालके।
क्षुद्रे साष्टादशाङ्गुल्यं मध्यमे मूलपादुकम् ॥ ३३ ॥
क्षपयेत्तु चतुर्मानैर्यावत् पञ्चान्तसालकम् ।
योजयेद् विधिनानेन स्थपतिस्तत्क्रमेण तु ॥ ३४ ॥
परिवारविमानानां मानं गर्भाधमिष्यते।
मूलवस्तुत्रिभागैकं मध्यं वा पादबाह्यकम् ।। ३५ ॥
त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तहस्तैर्वा हर्म्यविस्तृतम् ।
अष्टौ वा परिवाराः स्युस्तथा द्वादश षोडश ॥ ३६ ॥
द्वात्रिंशत् परिवाराश्च हीष्यन्ते शास्त्रकोविदैः ।
परिवारामरोत्सेधं युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥ ३७ ॥
यदुक्तं सकले बेरे तन्मानं गृह्यतां वरैः ।
सर्वलक्षणसंयुक्त स्थानकासनमेव वा ॥ ३८ ॥
हीनविमानानामथ परिवाराश्चाष्ट वै प्रोक्ताः।
प्राकारोऽप्ये(वीकः) स्यात् पीठपदे चार्यकः स्थाप्यः ॥
ऋषभगणाधिपकमलजमातृगुहार्याच्युताश्च चण्डेशाः।
उपपीठपदे चान्तादश परिवारकाः स्थायाः॥४०॥

·त्रयोविंशोऽध्यायः ।
१५१
।
वृषकमलजगुहहरयः पूर्ववदुदितास्तथार्यकादिपदे ।
रविगजवदनयमास्ते मातृजलेशौ च दुर्गा च ॥ ४१ ॥
धनदश्चण्डः क्रमशः सूर्यपदादिष्ववामगताः।
षोडश परिवाराः स्युश्चोने पीठे निधातव्याः॥ ४२ ॥
अन्तश्चार्यकभागादिषु वृषभाद्यास्तथा प्राग्वत् ।
ईशपदे च जयन्ते भृशभागेऽनौ च वितथे च ॥४३॥
भृङ्गनृपे पितृसुगले शोषे बायौ च नुख्यकेऽप्युदितौ।
चण्डश्चन्द्रः सूर्यो गजवदनः श्रीः सरस्वती चेति ॥४४॥
ता मातरश्च शुक्रो जीवो दुर्गा दितिस्तथाप्युदितिः ।
द्वात्रिंशत् परिवाराः स्थण्डिलकाख्ये तु चण्डिते स्थाप्याः॥
ब्रह्मपदं नवबाह्ये श्रीज्येष्ठोमा सरस्वती चैताः ।
साविन्द्रेन्द्रजयांशे रुद्रजये चापवत्से च ॥४६॥
आर्यादिषु च पदेषु वृषभाद्याः पूर्ववत् कथिताः ।
ईशे पर्जन्यपदे माहेन्द्रे भानुभागे तु ॥४७ ॥
सत्यान्तरिक्षकानलपूषग्रहक्षतार्तिभागे तु।
गन्धर्वे भृषभागे पितृबोधनपुष्पदन्तवरुणेषु ॥ १८॥
असुरे यक्षसमीरणभागे नागे च भल्लाटे ।
सोमपदे ऋभभागेऽप्युदितौ देवाः क्रमात् स्थाप्याः॥
ईशशशिनन्दिकेश्वरसुरपतयो वै महाकालः ।
दिनकरवह्निबृहस्पतिगजवदनयमाश्च भिङ्गिरिटिः ॥ ५.!!
चामुण्डाप्यथ निर्ऋतिश्चागस्त्यो विश्वकर्मा च ।
जलपतिरथ भृगुनामा दक्षः प्रजापतिर्घायुः॥ ५१॥

·मयमते
दुर्गा च वीरभद्रो धनदश्चण्डेश्वरः शुक्रः ।
स्थण्डिलचण्डितभागे पण्डितजनमण्डलैरुदिताः॥
युग्मायुग्मपदे ते कुख्य(ग)ता वागताश्च पदमध्ये।
त्रिप्राकारे पञ्चप्राकारेऽप्येवमेव भवेत् ॥ ५३ ॥
अष्टाद्याः परिवारा मध्यान्तहारयोरुदिताः।
प्रत्यग्दिङ्मुखहम्य मित्रे वृषभस्थितिः प्रोक्ता ॥ ५४ ॥
कमलजगुहहर(य)स्ते भूधरभागार्ययोविवस्वति च ।
यन्मुखमीश्वरभवनं तन्मुखमेवोदितं तेषाम्॥ ५५ ॥
शिष्टा हाभिमुखाः पूर्वोक्तपदे निधातव्याः।
प्राक्प्रत्यङ्मुखमुक्षा देवाभिमुखो न वाभिमुखः॥५६॥
अवागुत्तरदिशि मुखिनौ चण्डेशेभाननौ च मतौ।
प्रासादमण्डपसभाशालाकाराणि कार्याणि ॥ ५७ ॥
परिवारविमानानि सर्वाण्यङ्गानि युक्तिवशात् ।
मध्यान्तहारयोरेव मालिकापकिरिष्यते ॥ ५८ ॥
एकद्वित्रिचतुर्भूमियुक्ता वा पञ्चभूमिके।
भित्तेरुपरि भित्तिः स्यात् पादः पादोपरि स्मृतः॥ ५९ ॥
भित्तरुपरि पादो वा पादोपरि न भित्तिका ।
कूटकोष्ठादियुक्ता वा जलभित्तिरलङ्कृता ॥ ६० ॥
मण्डपाकृतियुक्ता वा शालाकारसभान्विता ।
भक्तिमानं तथा पादायामं संक्षिप्य वक्ष्यते ॥ ६१ ॥
मूलधाम्नस्तूत्तरान्तमुपानाथुन्नतं क्रमात् ।
सप्तभागैः समं कृत्वा यंशं मसूरकोन्नतम् ॥६२॥

·।
त्रयोविंशोऽध्यायः ।
पादायामं तु पश्चांशं पादं सर्वाङ्गसंयुतम् ।
अथवा पादमानं तु नवभागैविभाजयेत् ॥ ६३ ॥
अधिष्ठान विभागं स्याच्छेषं पादोदयं भवेत् ।
सार्धद्विहस्तमारभ्य षट्षडङ्गुलबर्धनात् ॥ ६४ ॥
षड्डस्तान्तं समुत्सेधं स्तम्भं त्रिःपञ्चसङ्ख्यया ।
भित्त्यभ्यन्तरतस्तावदेवं तस्या विशालता ॥६५॥
भक्यायामं च तावत् स्यात् क्षुद्रे महति मन्दिरे ।
षडङ्गुलात् समारभ्य वाङ्गुलाङ्गलवर्धनात् ॥ ६६ ॥
विशन्मात्रावधिर्यावत् पादविष्कम्भमिष्यते ।
पादोच्चाधमधिष्ठानं षडष्टांशोनमेव वा ॥ ६७॥
पादोदयत्रिभागैकं चतुर्भागैकमेव वा ।
पादबन्धमधिष्ठानं चारुबन्धमथापि वा ॥ ६८॥
पादोनमप्यलङ्कारं प्रस्तरस्याप्यलङ्कतम् ।
पूर्वोक्तेन प्रकारेण युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥६९॥
खलूरिका मनुष्याणां वासेष्वेवमुदीरिताः।
प्रथमावरणाद् यावत् त्रिप्राकारान्तमावृतिः॥७॥
यथेष्टदिशि हि द्वारं युक्त्या युक्तं नृणां मतम् ।
परिवारविमानानि तत्तदुक्तपदे क्रमात् ॥ ७१ ॥
आर्यात् पूर्वोक्तनीत्या तु प्रासादाभिमुखान्यपि।
नृत्तमण्डपपीठादि परिवाराद् बहिः पुरः ॥७२॥
स्मानार्थ मण्डपं वापि नृत्तमण्डपमेव वा।
परिवारालयान्तर्वा कर्तव्यं स्वप्रमाणतः ॥ ७३ ॥

·मयमते
गर्भगृहान समौ पीठव्यासोच्छ्यौ मतौ ।
एकद्वित्रिकरव्यासोत्सेधं वा बलिविष्टरम् ॥ ७४ ॥
गोपुरात्तु बहिः पीठं प्रासादार्धन निर्गमम् ।
तत्सम वा त्रिपादं वा निगमं बलिविष्टरम् ।। ७५ ॥
पञ्चानामपि सालानामारात् पैशाचमग्रतः।
पैशाचपीठप्रासादमध्ये च बलिविष्टरम् ।। ७६ ॥
पीठोत्सेधे षोडशभागे भागेन जन्म स्यात् ।
जगती चतुरंशेन कुर्यात् कुमुदं त्रिभिर्भागैः ॥ ७७ ॥
भागेनोपरि पढें कण्ठं कुर्यात् त्रिभागेन ।
एकेनोपरि कम्पं यशं स्याद् वाजनं चोर्चे ॥ ८ ॥
तदुपरि वाजनमेकं तच्यासार्थ त्रिपादमुपरिदलम् ।
पद्मविभागमूचे कर्तव्या कर्णिका मध्ये ॥ ७९ ॥
तस्याधं कमलोचं वा|च्छ कर्णिकायास्तु ।
मध्ये भद्रयुतं वाभद्रं वा सोपपीठं वा ॥ ८ ॥
नानाधिष्ठानानामाकृतयो वा यथा तथाप्युक्ताः ।
एवं पीठालङ्कृतमुदितं प्रवरैः पुरातनैर्मुनिभिः ॥ ८१॥
वृषभस्याग्रतः कुर्यात् प्रासादाप्रमाणतः।
ध्वजस्थानं तदने तु तन्नीत्वा त्रिशिखालयम् ॥ ८२ ।।
एते वृषादयः सर्वे चान्त मे तु गोपुरात् ।
मध्यादिसालमाश्रित्य पावके हव्यकोष्ठकम् ॥ ८३ ॥
अग्निगोपुरयोर्मध्ये धनधान्यगृहं भवेत् ।
याम्ये मज्जनशाला स्यात् तत्रस्थं पुष्पमण्डपम् ॥ ८४ ॥

·त्रयोविंशोऽध्यायः। नैर्ऋतिस्थानमाश्रित्य कुर्यादायुधमण्डपम् । वरुणे वायुदेशे तु शयनस्थानमिष्यते ॥ ८५ ॥ सौम्यायां तु प्रकर्तव्यं धर्मश्रवणमण्डपम् । ईशे वापी च कूपं स्यादापवत्सपदाश्रितम् ॥ ८६ ॥ ईशगोपुरयोर्मध्ये वाद्यस्थानं प्रकीर्तितम् । आरादीशे विमानस्य स्थानं चण्डेश्वरस्य वा ॥ ८७ ॥ पूर्वोक्तस्थानदेशे वा कर्तव्यं भवनं बुधैः । शक्तिस्तम्भं पीठात् पुरतो विद्याद् विमानमानेन ॥ ८८॥ क्षुद्राणां द्विगुणोदयमल्पानां तत्सल विद्यात् । मध्यविमानानामपि तुङ्गाध वा त्रिपादोच्चम् ॥ ८९ ॥ उदयत्रिभागमुदितं वार्ध वोत्कृष्टहाणाम् । हस्तं षोडशमात्रं द्वादशदशमात्रकं विपुलम् ॥ ९ ॥ मण्डीकुम्भयुतं तत् फलकोऽर्चे भूतमुक्षा वा। शैलं दारुमयं वा वृत्तं वाष्टाश्रकं द्विरष्टाश्रम् ॥ ९१ ॥ वेशस्थानं वापी कूपारामौ च दीर्घिका चैव । सर्वत्र सम्मतं स्यान्मठभुक्तिनिकेतनं चापि ॥ ९२ ॥ नान्तर्मण्डलमथ वा चान्तहार तथैकसालं चेत् । अन्तारा मध्यमहारा मर्यादिभित्तिश्च(?) ।। ९३ ॥ त्रिप्राकारेऽप्युदिताः पञ्चयुताः पञ्चसालाः स्युः । एषां प्राकाराणामुपरि वृषाः स्युः सपतिकाः परितः ॥ शक्तिस्तम्भात् पुरतस्त्रिचतुःपञ्चान्तरालयं नीत्वा । गणिकागृहमथ पार्श्वद्वये तु साम्बाहिकासहितम् (1) ॥१५॥ ।

·मयमते प्राकारबहिः परितो वासं परिवारकाणां तु । दासीनामपि तहत् पुरतो वा वासमुद्दिष्टम् ॥ ९६ ॥ यमदिशि गुरुमठभुदितं पूर्वस्मिन् वाप्यवाग्वदनम् । शेषमनुक्तं सर्व कुर्यात् राजोपचारेण ॥ ९७ ॥ विष्णुधिष्ण्येऽहमद्यापि वक्ष्यामि परिवारकम् । प्रमुखे वैनतेयश्च वह्नौ गजमुखालयम् ॥ ९८ ॥ यमे पितामहः सप्त मातरः पितरीरिताः। गुहो जलेशे वायव्ये दुर्गा सोमे धनाधिपः ॥ ९९ ॥ सेनापतिरथैशाने पीठादीनां तु पूर्ववत् । प्राकारोऽप्येक एवं स्यादुच्यन्ते हादशाधुना ॥ १० ॥ विष्णोरभिमुखं चक्र गरुडस्तत्प्रदक्षिणे। शको वामे बहिर्वक्राश्चैते सकलरूपिणः ॥ १०१ ॥ सूर्याचन्द्रमसौ पार्श्वे गोपुरस्यान्तराननौ । बह्रौ पचनगेहं स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ १०२ ॥ मध्यान्तर्हारयोरेव परिवारास्तु षोडश । मण्डपस्याग्रतः कुर्यात् पक्षिराजं तु पीठकम् ।। १०३ ॥ लोकेशाः क्रमशः स्थाप्यास्तत्तदंशे शिवं विना । आदित्यश्च भृगुश्चैवमश्विनौ च सरस्वती ॥ १० ॥ पद्मा च पृथिवी चैव मुनयः सचिवस्तथा । द्वारपालकमध्यादिष्वन्तराले तु कीर्तिताः ॥ १०५ ॥ द्वात्रिंशत्परिवारांश्च युक्त्या तत्रैव योजयेत् ।। १०५ ॥ - ·त्रयोविंशोऽध्यायः । १५७ +- चण्डप्रचण्डरथनेमिसपाञ्चजन्य- दुर्गागणेशरविचन्द्रमहानुभावा... सर्वेश्वरः सुरपतिश्च तथा दशैते प्राकारपञ्चमुखगोपुरकल्पनीयाः ॥ १०६३ ।। वृषस्य लक्षणं सम्यक् संक्षिप्येह प्रवक्ष्यते ॥ १०७ ॥ द्वारलिङ्गसमं श्रेष्ठं चतुरंशविहीनकम् । मध्यमं त्रिद्विभागोच्चं कन्यसं वृषभोदयम् ॥ १०८ ॥ गर्भाध कन्यसं नालीगेहतुल्यं वरोदयम् । तदन्तरेऽष्टभागे तु नवमानमुदीरितम् ॥ १०९ ॥ एकादिनवहस्तान्तं कनिष्ठादित्रयं त्रयम् । पञ्चाशदंशकं तुङ्गमेकांशमात्रमीरितम् ॥ ११ ॥ पश्चाष्टाङ्गुलमायाम तन्मानमधुनोच्यते । मूर्ध्नस्तु गलपर्यन्तं दशमानं ततस्त्वधः ॥ १११ ॥ ग्रीवोच्चमष्टमानं स्यादुरोन्तं षोडशाङ्गुलम् । ऊरुदैर्घ्यं च षण्मानं जानुमात्रं हिमात्रकम् ॥ ११२ ॥ जवादीर्घ षडङ्गुल्या खुरं कोलकमुच्यते । शृङ्गान्तरं द्विमानं स्याश्छृङ्गदैर्घ्य द्विकोलकम् ॥ ११३ ।। मूलव्यासं त्रिभागेन शृङ्गाग्रं तु हिमात्रकम् । ललाटं नवमात्रं स्यान्मुखव्यासं शराङ्गुलम् ॥ ११४ ॥ उत्सेधं तत्समं नेत्रायामं हयङ्गुलमीरितम् । सार्धाङ्गुलं तदुत्सेधं नेत्रमध्यान्मुखायतम् ११५ ॥ ॥ २॥ ।

·मयमते
वसुमात्रं ततः पृष्ठं ग्रीवान्तं तु षडङ्गुलम्
नेत्रमध्याल्ललाटोचं चतुर्मानं प्रकीर्तितम् ॥ ११६ ॥
नेत्रात् कर्णान्तरं तावत् कर्णायामं शराङ्गुलम् ।
कर्णमूलं द्विमानं स्याद् भागं कर्णस्य मध्यमम् ॥ ११७ ॥
अग्रमङ्गुलविस्तारं धनमर्धाङ्गलं भवेत् ।
घ्राणं सार्धाङ्गुलायाममङ्गुलं गाढविस्तृतम् ।। ११८ ॥
अङ्गलं नासिकातुङ्गमास्यं पञ्चाङ्गलायतम् ।
उत्तरोष्ठं त्रिमात्रोच्चमधरोष्ठं हिमात्रकम् ॥ ११९ ॥
जिह्वायामविशालोच्चं त्रिद्वयेकाङ्गुलमीरितम् ।
ग्रीवाव्यासं दशाङ्गुल्या मूलं द्वादशमात्रकम् ॥ १२० ॥
मूलेऽग्रे च धनं पृष्ठे ग्रीवस्याष्टषडङ्गुलम् ।
ककुत् षडङ्गलव्यासमुत्सेधं तु तदर्धकम् ॥१२१॥
ग्रीवस्याग्रविशालं तु द्विमानं युक्तितो न्यसेत् ।
ककुदस्तु शरीरोच्चं त्रिःषडङ्गुलमीरितम् ॥ १२२॥
द्विःसप्तमात्रकं पृष्ठे व्यासं द्वादशमात्रकम् ।
अपरोरुविशालं तु दशाष्टचतुरङ्गुलम् ॥१२३ ॥
पञ्चाङ्गुलं तदायाम जानुदेशं हिमात्रकम् ।
जङ्घादैर्घ्यं शराङ्गल्या व्यङ्गुलं स्याद् विशालकम् ॥१२४॥
खुरोत्सेधं त्रिमानं स्यात् पुच्छमूलं तथैव च ।
सार्धात
वरिपच्छाग्रं जङ्घान्तं तस्य लम्बनम् ॥ १२५॥

·चतुर्विशोऽध्यायः । १५९ मुष्कायामविशालं तु निद्विमानं यथाक्रमम् । शेफायाम त्रिमात्रं स्यादुदरादङ्गुलं धनम् ॥ १२६ ॥ ऊरुमूलविशालं तु चतुरङ्गलमग्रतः। जङ्घाने तु हिमानं स्याच्छेषं युक्तिवशान्नयेत् ॥ १२७ ॥ स्थितं वा शयितं वापि यथा योग्यं तथाचरेत् । सुधालोहैः (फलै?परै)व्यैर्यथा योग्यं तथा चरेत् ॥ ४२८ ॥ घनं वाप्यघनं वापि लोहजं युक्तितो नयेत् । सकलस्य तु यन्मानं तन्मानं वृषभोदयम् ॥१२९ ॥ किाञ्चन्न्यूनीधिक कार्य सर्वदोषसमुद्भवम् । तस्मात् परिहरेद् विद्वान् सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ १३ ॥ हारलिङ्गसमं वृषभं वरं मध्यमं चतुरंशविहीनकम् । हित्रिभागसमोदयमीरित कन्यसं त्रिविधं मुनिभिर्वरैः ॥ १३१ ॥ इति मयमते वस्तुशास्त्रे सन्धिकर्मविधानो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः। । अथ चतुर्विशोऽध्यायः। अधुना गोपुराणां तु लक्षणं वक्ष्यते क्रमात् । क्षुद्राल्पमध्यमुख्यानां हाणां स्वप्रमाणतः ॥ १ ॥ मूलप्रासादविस्तारे सप्ताष्टनवभागिके। दशैकादशभागे तु तत्तदेकांशहीनकम् ॥ २॥ ।

·१६०
मयमते
द्वारशोभादिविस्तारं गोपुरान्तं यथाक्रमम् ।
क्षुद्राल्पयोः समुद्दिष्टं मध्यानां प्रविधीयते ॥ ३ ॥
मूलधाम्नस्तु विस्तारे चतुष्पञ्चषडंशके ।
सप्ताष्टांशे च भागोनं गोपुरान्तं यथाक्रमम् ॥ ४ ॥
द्वारशोभादिविस्तारं पञ्चधा परिकीर्तितम् ।
त्रिभागैकांशमध्यं च द्विभागं स्यात् त्रिभागिके ॥ ५॥
चतुर्भागे त्रिभागं तु पञ्चांशे चतुरंशकम् ।
हारशोभादिविस्तार गोपुरान्तं क्रमेण तु ॥ ६ ॥
उत्तमानामिदं प्रोक्तं हस्तैरप्यथ वक्ष्यते ।
द्विहस्तादि द्विरष्टान्तमेकारनिविवर्धनात् ॥ ७ ॥
एकैकं त्रित्रिधा मानं द्वारशोभादिपञ्चसु ।
त्रिहस्तादेकत्रिशान्तं हिहिहस्तविवर्धनात् ॥ ८ ॥
प्रोक्तं त्रिः पञ्चधा मानं द्वारशोभादिपञ्चके ।
नवहस्तं समारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात् ॥ ९ ॥
सप्तत्रिंशत्करं यावत् पञ्चपतिप्रमाणकम् ।
शोभादिगोपुराणां च विस्तारं परिकीर्तितम् ॥१०॥
द्वारशोभा द्वारशाला द्वारप्रासादहय॑के ।
गोपुरेण तु पञ्चैते द्वारशोभादिपञ्चसु ॥ ११ ॥
अथवा हस्तमानेन विस्तारं परिगृह्यताम् ।
त्रिपञ्चसप्तनन्दैकादशारर्विवर्धनात् ॥ १२ ॥
पञ्चमानं द्विरनिभ्यां पञ्चखेकस्य संमतम् ।
पञ्चसप्तत्रिस्त्र्येकादशत्रयोदशमानतः ॥ १३ ॥

·चतुर्विंशोऽध्यायः। प्रथमावरणे द्वारशोभाव्यासस्तु पञ्चधा। त्रिपश्चाधात्रयोविंशद् द्वारशालाविशालता ॥ १४ ॥ पञ्चपञ्चकराद् यावत् त्रयस्त्रिंशत्करान्तकम् । द्वारप्रासादविस्तारं पञ्चधा परिकीर्तितम् ॥ १५ ॥ पञ्चत्रिंशत्कराद् यावत् त्रिचत्वारिंशदन्तकम् । द्वारहर्म्यस्य विस्तारं पञ्चभेदमथोच्यते ।। १६ ।। नवपञ्चकराद् यावत् त्रिपञ्चाशत्करान्तकम् । पञ्चधा विपुलं प्रोक्तं गोपुरस्य मुनीश्वरैः ॥१७॥ चक्रवर्तिमहाराजवेश्मन्यप्येवमूह्यताम् । सार्ध त्रिपादं द्विगुणं त्र्यंशैकव्यंशमायतम् ॥ १८॥ शोभादीनां तु पञ्चानां द्वाराणामुदितं ततः । तेषामेवं क्रमाद् व्यासादुत्सेधं पृथगुच्यते ॥१९॥ सप्तांशे च दशांशं च चतुरंशे षडंशकम् । सप्तभागे चतुर्भागं त्रित्रिभागे तु पञ्चभिः ॥ २० ॥ द्विगुणं तु यथासंख्यं द्वारायतनतुङ्गता । गोपुरस्य तु विस्तारं त्रिभागादेकभागिकम् ॥ २१ ॥ चतुर्भागकभागं च पञ्चभागद्विभागिकम्। निर्गमं गोपुराणां तु प्राकाराद् भित्तिबाह्यतः॥ २२॥ मूलं साध तु पादोनद्विहस्तं तु द्विहस्तकम् । तचषडङ्गलैनन्दमात्रैर्हादशमात्रकैः ॥ २३ ॥ वृद्धया पञ्चकरान्तं तु सप्तान्तं तु नवान्तकम्। द्वारं त्रिःपञ्चधा मानमेकैकं तु पृथक् पृथक् ॥ २४ ॥ W

·भयमते
क्षुद्रे मध्ये वरे द्वारविस्ताराः परिकीर्तिताः।
तत्तद्वैपुल्यवशतस्तत्तदुत्सेधमुच्यते ॥ २५॥
पञ्चांशेभ्यश्च सप्तांशं सप्तांशेभ्यो दशांशकम् ।
द्विगुणार्धाधिकं पादाधिकं पञ्चोच्छ्याः स्मृताः॥ २६ ॥
मूलवस्तु निरीक्ष्यैव पादाधिष्ठानतुङ्गता।
चतुष्पञ्चर्तुसप्ताष्टनन्दपतीशभानुषु ॥ २७ ॥
भागेष्वेकैकभागोनं स्वाधिष्ठानान्ततुङ्गकम् ।
शेषं तदुपपीठं स्यात् पादबन्धं मसूरकम् ॥२८॥
प्रासादस्तम्भमानं वा वसुभागोनमेव वा ।
नन्दपतयंशहीनं वा गोपुरस्तम्भतुङ्गकम् ॥ २९ ॥
छेदयेत् तदधिष्ठानं होमान्तं खातपादकम् ।
उत्तरान्तं समुत्सेधं तदर्धं द्वारविस्तृतम् ॥ ३० ॥
प्रवेशदक्षिणे गर्भमारूढे भित्तिके भवेत् ।
श्रीकरं रतिकान्तं च कान्तविजयमेव च ॥ ३१ ॥
विजयविशालकं चैव विशालालयमेव च।
विप्रतीकान्तं श्रीकान्तं श्रीकेशं च तथा पुनः॥३२॥
केशविशालकं स्वस्तिकं दिशास्वस्तिकमेव च ।
मर्दलं मात्रकाण्डं च श्रीविशालं चतुर्मुखम् ॥ ३३॥
एते पञ्चदश प्रोक्ता गोपुरस्याभिधानकाः।
एकादिपञ्चभूम्यन्तं शोभाद्यल्पप्रमाणकम् ॥ ३४ ॥
द्वितलादि षट्तलान्तं मध्यमक्रममुच्यते ।
त्रितला(द्याः? त्) सप्ततलपर्यन्तं चोत्तममुच्यते ॥ ३५ ॥

·चतुर्विशोऽध्यायः ।
सोपपीठमधिष्ठानं पादोच्चमुत्तरान्तकम् ।
शेषं तत्स्थूपिपर्यन्तं भागमानं विधीयते ॥ ३६ ॥
सपादभागमञ्चोच्चं कन्धरोच्चं तदंशकम् ।
सन्निपादाद्विभागं तु शिरःशेषं शिखोदयम् ॥ ३७ ॥
एवमेकतलं प्रोक्तं हितले भागमुच्यते ।
उत्तरादिशिखान्तं यन्नवधा विभजेत् समम् ॥ ३८ ॥
सपादभागमञ्चोच्चं यंशाधं चरणायतम् ।
भागैकं प्रस्तरोत्सेधमेकांशं कन्धरोदयम् ॥ ३९ ॥
साधड्यंश शिरस्तुएं शेषभागशिखोदयम् ।
एवं द्वितलमाख्यातं त्रितले भागमुच्यते ॥ ४०॥
स्थूप्यन्तमुत्तरान्तं च कृत्वोच्चं द्वादशांशकम् ।
सपादांशं कपोतोच्चं यंशाधैं चरणायतम् ॥ ४१ ॥
भागैकं प्रस्तरोत्सेधं विभागं पादेयकम् ।
त्रिपादं तत्कपोतोच्चमंशं ग्रीवोदयं भवेत् ॥ ४२ ॥
सार्धव्यंशं शिरस्तस्माच्छेषं स्थूप्युच्छ्रयं भवेत् ।
एवं त्रितलमाख्यातं चतुभौममथोच्यते ॥ ४३ ॥
उत्तरादिशिखान्तं यन्मानमष्टादशांशकम् ।
सत्रिपादांशकं मञ्चं त्रिभागं तलिपायतम् ॥ ४४ ॥
साधौशं प्रस्तरोच्चं स्याद् द्यशं स्यात् स्तम्भदैय॑कम् ।
मञ्चमंशं गलं भागं त्रिभागं शिखरोदयम् ॥ ४५ ॥
शेषभागं शिखामानं पश्चभौममथोच्यते ।
स्थूप्यन्तमुत्तरान्तं च त्रयोविंशतिभागिकम् ॥ ४६ ॥

·मयमत
द्विभागं प्रस्तरोच्चं स्यात् त्र्यंशाधं चरणायतम् ।
पादोनयंशकं भञ्चं पादायाम त्रियशकम् ॥४७॥
सार्धाशमूर्ध्वमञ्चोच्चं वयंशाध पाददैय॑कम् ।
सपादांशं कपोतोच्च द्वयंशं स्यात् तलिपायतम् ॥ ४८ ॥
प्रस्तरोच्चं तु भागेन कन्धरं भागमिष्यते ।
द्वयंशाध शिखरोत्सेधं शेषं स्थूप्युच्छ्रयं भवेत् ॥ ४९ ॥
उत्तरादिशिखान्तं स्यादेकोनत्रिंशदंशकम् ।
द्विभागं प्रस्तरोत्सेधं पादोच्चं चतुरंशकैः ॥ ५० ॥
पादोनवयंशकं मञ्चं त्र्यशार्थ पादेयकम् ।
सत्रिपादांशकं मञ्चं त्रिपादं तलिपायतम् ॥ ५१ ॥
सार्धाशं प्रस्तरोत्सेधं द्वयंशाधं पादैर्ध्यकम् ।
सपादांशं कपोतोच्चमूर्ध्वभागं द्विभागतः ॥ ५२ ॥
प्रस्तरोच्चं तु भागेन कन्धरं तत्समं भवेत् ।
साधंद्यशं शिरस्तस्माच्छेषभागं शिखोदयम् ॥ ५३॥
एवं तु षट्तलं प्रोक्तं सप्तभौममथोच्यते।
उत्तरादिशिखान्तं यन्मानं षट्त्रिंशदशकम् ॥ ५४ ॥
मञ्चं साङ्घिद्वयं सार्धवेदांशं पादैर्ध्यकम् ।
द्विभागं प्रस्तरोत्सेधं पादोच्चं चतुरंशकम् ॥ ५५ ॥
सत्रिपादांशक मञ्चं व्यंशाधं चरणायतम् ।
पादोनद्वयंशमञ्चोच्चं त्रिपादं पाददैर्घ्यकम् ॥ ५६ ॥
सार्धाशं प्रस्तरोच्चं तु यंशाधै तलिपायतम् ।
सपादभागमञ्चोच्चमूर्ध्वपादं द्विभागिकम् ॥ ५७ ॥

·चतुविशोऽध्यायः ।
कपोतोच्चं तु भागेन तत्सम कन्धरोदयम् ।
सत्रिपादाश्विनीभागं शिरःशेषं शिखोदयम् ॥ ५८ ॥
एवं भागानि कर्तव्यान्युर्वीसंख्याक्रमेण तु ।
विस्तारे पञ्चभागे तु नालीगेहं त्रियंशकम् ॥ ५९ ॥
शेषं तु भित्तिविष्कम्भमेकभूमेर्विधीयते ।
विस्तारे सप्तभागं स्याद् गर्भगेहं युगांशकम् ।। ६० ॥
शेषं तु भित्तिविष्कम्भमेकांशं कूटविस्तृतम् ।
कोष्ठकं व्यंशकं तारे पञ्चांशं स्यात् तदायते ॥ ६१ ॥
कूटकोष्ठकयोर्मध्ये पञ्जरादिविभूषितम् ।
एवं द्वितलमुद्दिष्टं त्रितलस्य विधीयते ॥ ६२ ॥
विस्तारे नवभागे तु नालीगेहं त्रियशकम् ।
गृहपिण्ड्यलिन्द्रहारा भागेन परिकल्पयेत् ॥ ६३ ॥
कूटकोष्ठादिसर्वाङ्गं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
शेषं तु भित्तिविष्कम्भमेकांशं कूटविस्तृतम् ॥ ६४ ॥
शालायाम त्रिभागं स्यादेकांशं लम्बपञ्जरम् ।
हाराभागमथा स्यादायामे कोष्टकायतम् ॥ ६५ ॥
पञ्चाशं वा षडंशं वा ऊर्वे सप्तांशविस्तृतम् ।
कूटमंशं विभागेन शालायामं द्विभागिकम् ॥ ६६ ॥
हारायां क्षुद्रनीडं तु अर्धभागमिति स्मृतम् ।
शालायामं तु पञ्चांशमायामे प्रविधीयते ॥ ६७ ॥
एवं त्रितलमाख्यातं शेषमूह्यं विचक्षणैः ।
तारे पङ्क्तयंशके नालीगेहं तत्रिभिरंशकैः ॥ ६८ ॥

·मयमते सार्धाशं भित्तिविष्कम्भनेकमागमलिन्द्रका एकांशं खण्डहय स्यात् झूटकोष्ठादि पूर्वव ॥ ६९ ॥ मुखेऽमुखे महाशाला पञ्चाशं च षडंशकम् सर्वावयवसंयुक्तं चतुभौंसमिदं वरम् ॥ ७० ॥ तारे रुद्रांशके नालीगेहं तबिभिरंशकैः । द्विभागं भित्तिविष्कम्भमेकभागमलिन्द्रकम् । ७१ ॥ एकांशं खण्डहयं स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् । एवं पञ्चतलं विद्यात् षट्तलं चाधुनोच्यते । ७२ ॥ विपुले द्वादशांशे तु नालीगेहं युगांशकम् । द्विभागं भित्तिविष्कम्भमंशेनान्धारकं भवेत् ॥ ७३ ॥ अंशेन खण्डहवें स्यात् कूटकोष्ठादि पूर्ववत् । तारे त्रयोदशांशे तु गर्भगेहं युगांशकम् ॥ ७४ ॥ वंशाध भित्तिविष्कम्भमेकभागमलिन्द्रकम् । एकांशं खण्डहवें स्थात् कूटकोष्ठादि पूर्ववत् ॥ ७५ ॥ मुखेऽमुखे महाशाला पड्भागेन विधीयते। पञ्जरैर्हस्तिपृष्ठैश्च पक्षशालादिभिर्युतम् ॥ ७ ॥ नानामसूरकस्तम्भवेदीजालकतोरणम् । एवं सप्ततलं प्रोक्तं गोपुरं सार्वदेशिकम् ॥ ७ ॥ मूलद्वारस्य विस्तारे पञ्चभागेन हीनकम् । चतुर्भागैकहीनं वोपरिष्टाद् द्वारविस्तृतम् ॥ ७८ ॥ उपर्युपरि वेशं च मध्यपादोत्तरैयुतम् । गर्भागारे तु सोपानं ह्युपर्युपरि विन्यसेत्॥ ७९ ॥ ।

·चतुर्विंशोऽध्यायः
चतुष्कणे तु सोपानमुपपीठे प्रशस्यते।
यथायुक्ति यथाशोभं तथा योज्यं विचक्षणैः ॥ ८ ॥
गोपुराणामलङ्कारं प्रत्यकं वक्ष्यते धुना !
मण्डपाम यथा द्वारशोभा तत्र प्रकीर्तिता ॥ ८१ ॥
दण्डशाला यथा द्वारशाला तत्र विधीयते।
प्रासादाकृतिवद् द्वारपासाई भोच्यते बुधैः ॥ ८२ ॥
मालिकाकृतिवद् द्वारहर्य तु प्रोच्यते बुधैः ।
सशालाकृतिसंस्थान द्वारगोपुरभिष्यते ॥ ८३ ॥
सर्वेषु गोपुरं कुर्याद् यथायुक्ति विशेषतः।
श्रीकरस्याप्यलङ्कारं प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ॥ ८४ ॥
विस्तारहि गुणं वापि पादोनद्विगुणायतम् ।
पञ्चसप्तनवांशं तु विस्तारे प्रविधीयते ॥ ८५ ॥
विस्तारांप्रमाणेन दैर्ध्यभागांश्च कल्पयेत् ।
एकडिवितलोपेतं सर्वावयवसंयुतम् ॥ ८६ ॥
स्वस्तिक कुतिकं नासी सर्वत्र प्रविधीयते।
मुखेऽमुर महानासी वंशनासी द्विपार्श्वयोः ।। ८७ ।।
शिरःकरकोष्ठं वा युग्मस्थूपिसमायुतम् ।
लुपारोहिशिरो वापि मण्डपाकृतिरेव वा ॥ ८८ ॥
रतिकार स्य संस्थानं विस्ताराध्यर्धमायतम् ।
कूटकोष्ठ दे सर्वाङ्गं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ ८९॥
शालाका शिरस्तस्मिन् षण्णासी मुखपृष्ठयोः ।
सार्धको समायुक्तं युग्मस्थूपिसमायुतम् ॥ ९ ॥

·मयमत
।
अन्तः पादोत्तरैर्युक्तं मध्यवेशनसंयुतम् ।
कान्तविजयसंस्थानं तारत्रियंशमायतम् ॥ ९१ ॥
पूर्ववद् भूमिभागं च कूटकोष्ठादि पूर्ववत् ।
अन्तः पादोत्तरैर्युक्तं नानाङ्गैः समलङ्कृतम् ॥ ९२ ॥
शिखरे च मुखे पृष्ठे षण्णास्यः पार्श्वयोईयोः
सभाकारशिरस्तस्मिन्नयुग्मस्थूपिकान्वितम् ॥ ९३ ॥
द्वारशोभात्रयं प्रोक्तं द्वाराङ्गं मुखशोभितम् ।
विजयविशालसंस्थानं विस्तारद्विगुणायतम् ॥ ९४ ॥
सपादं वाथ सार्ध वा पादोनद्विगुणायतम् ।
सप्तनन्दशिवांशैश्च तलं हित्रिचतुष्टयम् ॥ ९५ ॥
सालिन्द्रे त्रिचतुर्भामौ चतस्रो मुखपट्टिकाः ।
मुख पृष्ठे महानासी सार्धकोटि सभद्रकम् ॥ ९६ ॥
पार्श्वयोः पञ्जरैर्युक्तं शालाकारशिरःक्रियम् ।
अयुग्मस्थूपिकोपेतं सर्वावयवसंयुतम् ॥ ९७ ॥
विशालालयसंस्थानं पादोनहिगुणायतम् ।
पूर्ववद् भूमिभागं च कूटकोष्ठाचलङ्कृतम् ॥ ९८ ॥
अर्धकोटिसभद्रं स्याद् भंद्रनासी मुखेऽमुखे ।
चतस्रः पार्श्वयोर्नास्यः शालाशिखरसंयुतम् ॥ ९९ ॥
अयुग्मस्थूपिकोपेतं शेषं पूर्ववदाचरेत् ।
विप्रतीकान्तसंस्थानं त्र्यंशे द्वयंशाधिकायतम् ॥ १० ॥
कूटकोष्ठादि सर्वाङ्गं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
पूर्ववद् भूमिभागं च चतुर्दिग्गतभद्कम् ॥ १०१ ॥

·चतुर्दिशोऽध्यायः।
चतस्रः शिखरे नास्यः शिरो भद्रसमन्वितम्।
अन्तःपादोत्तरैर्युक्तमयुग्मस्थूपिकान्वितम् ॥ १०२॥
द्वारशालात्रयं प्रोक्तं सर्वाङ्ग परिमण्डितम् ।
श्रीकान्तस्य च संस्थानं विस्ताराध्यर्धमायतम् ॥१०३ ॥
नन्दपतिशिवांशैश्च त्रिचतुष्पश्चभूमयः ।
अन्तःपादोत्तरैर्युक्तमन्धाराद्यैरलङ्कृतम् ॥ १०४॥
हारस्योर्वेऽन्तरे रङ्गं परिभद्रसमन्वितम् ।
मुखेऽमुखे महानासी शालाकारशिरो भवेत् ॥ १०५ ॥
अर्धकोटिसमायुक्तं चतुष्पञ्जरशोभितम् ।
श्रीकेशस्य तु संस्थानं तारत्रिभागमायतम् ॥ १०६ ॥
पूर्ववद् भूमिभागं च द्वारे निर्गमकुट्टिमम् ।
सान्धारं कूटकोष्ठादिसर्वावयवसंयुतम् ॥ १०७॥
नानामसूरकस्तम्भवेदिकाद्यैरलङ्कतम् ।
अन्तःपादोत्तरैर्युक्तं मध्ये वारणशोभितम् ॥ १०८ ॥
मुखेऽमुखे महानासी शालाकारशिरःक्रियम् ।
पार्श्वयोर्वेदिनास्यः स्युः सर्वावयवशोभितम् ॥ १०९ ॥
स्वस्तिकाकृतिवन्नासी सर्वत्र परिशोभिता ।
नन्द्यावर्तगवाक्षादिजालकायैर्विचित्रितम् ॥११॥
केशविशालसंस्थानं विस्ताराध्यर्धमायतम् ।
पूर्ववद् भूमिभागं च मध्यवारणशोभितम् ॥ १११ ॥
कूटकोष्ठाद्यलङ्कारं पूर्ववत् परिकल्पयेत्।
मुखे पृष्ठे द्विपार्श्वे तु महानासीचतुष्टयम् ॥ ११२ ॥

·मयमते सभाकारशिरस्तस्य मुखे पृष्ठे द्विपार्श्वयोः । अयुग्मस्थूपिकायुक्तं द्वारप्रासादकत्रयम् ॥ ११३ ॥ स्वस्तिकस्य तु संस्थानं विस्तारद्विगुणायतम् । पङ्क्तिरुद्रार्कभागैस्तु बेदपाचर्तुभूमयः ॥ ११४ ॥ अन्तः पादोत्तरैर्युक्तं भूमिमागं च पूर्ववत् । कूटकोष्टादिसर्वाङ्गैरन्याराथैरलङ्कतम् ॥ ११५ ॥ सभाशिखरसंयुक्तं स्वस्तिकाकृतिनासियुक् । अष्टनासि सभाने तु अयुग्मस्थूपिकान्वितम् ॥ ११६ ॥ दिशास्वस्तिकसंस्थान विस्तारद्विगुणायतम् । पूर्ववद् भूमिभागं च कूटकोष्ठाचलङ्कृतम् ॥ ११७ ॥ अन्धार्यन्धाग्हारा खण्डहाभिमण्डितम् । मुखेऽमुखेऽतिभद्रांशं शिरश्वायतमण्डलम् !! ११८ ॥ महानासिचतुर्युक्तं चतुष्पञ्जरशोभितम् । अन्तःपादोत्तरैयुक्तं सर्वावयवसंयुतम् ॥ ११९ ॥ अनुक्तं पूर्ववत् सर्वमयुग्मस्थूपिकान्वितम् । पर्दलस्य तु संस्थानं विस्तारहिगुणायतम् ॥ १२० ॥ पूर्ववद् भूमिभागं च कूटकोष्ठाचलङ्कृतम् । परे पृष्ठे सभागं स्याद् विस्तारन्यंशनिर्गमम् ॥ १२१॥ शालाकारशिरोयुक्तं क्षुद्रनासीविभूषितम् । मुखे पृष्ठे महानासी चतुष्पञ्जरशोभितम् ॥ १२२ ॥ अन्तः पादोत्तरैर्युक्तं द्वारहस्य त्रिधोदितम् । मात्राकाण्डस्य संस्थानं विस्तारद्विगुणायतम् ॥ १२३

·चतुर्विशोऽध्यायः ।
१७१
रुद्राकत्रयोदशांशैः पञ्चषट्सतभूमयः ।
पूर्ववद् भूमिभागं च कूटकोष्ठादि पूर्ववत् ॥ १२४ ॥
अन्तः पादोत्तरैर्युक्तं चतुर्दिग्गतभद्रकम् ।
गृहपिण्ड्यलिन्द्रहाराभिमण्डितं खण्डहर्म्यवत् ॥१२५ ॥
शालाकारशिरः कुर्यान्महानासी मुखेऽमुखे ।
पार्श्वयोः
क्षुद्रनास्यश्च यथायुक्त्या प्रयोजयेत् ॥ १२६ ॥
श्रीविशालस्य संस्थानं पञ्चांशे वंशमायतम् ।
पूर्ववद् भूमिभागं च मूलतः ऋकरीकृतम् ॥ १२७ ॥
शिरः ऋकरकोष्ठं च सभा वा तत्र शीर्षकम् ।
नानामसूरकस्तम्भवेदिकाद्यैरलङ्कृतम् ॥ १२८ ॥
चतुर्दिक्षु महानासी क्षुद्रनासीविभूषिता ।
स्वस्तिकाकृतिवन्नास्यः सर्वत्र परिकल्पयेत् ॥ १२९ ॥
चतुर्मुखस्य संस्थानं चतुर्भागाधिकायतम् ।
पूर्ववद् भूमिभागं च दिशाभद्रकसंयुतम् ॥ १३० ॥
हारामध्ये तु कर्तव्यं कुड्यकुम्भलतान्वितम् ।
तोरणैर्जालकैवृत्तस्फुटिताद्यैरलङ्कतम् ॥ १३१ ॥
कूटैनीडैस्तथा कोष्ठैः क्षुद्रकोष्ठैविभूषितम् ।
गृहपिण्ड्यिलिन्द्रहाराभिर्मण्डितं खण्डहर्म्यवत् ॥ १३२ ॥
सभाशिरस्तु वा शालाकारं वा शीर्षकं तु तत् ।
चतुर्नासिसमायुक्तं पार्श्वे द्वे वे तु नासिके ॥ १३३ ॥
उपर्युपरिकूटाथैः सर्वाङ्गैः समलङ्कतम् ।
अन्तः सोपानसंयुक्तं द्वारगोपुरकं त्रिधा ॥ १३४ ॥

·मयमते
वर्षस्थलसमोपेतं निर्वारितलकं तु वा।
घनाघनाङ्गयुक्तानि श्रीकरादीनि युक्तितः॥ १३५ ॥
नानाविधस्तम्भमसूरकाणि
नानाविधाङ्गानि सलक्षणानि ।
नानोपपीठानिसमण्डकानि(1)
भद्राण्यभद्राणि धनाधनानि ॥ १३६ ॥
एकादिसप्तान्ततलानि युक्त्या
शोभादिपश्चादशगोपुराणि ।
शालासभामण्डपशीर्षकाणि
प्रोक्तानि सद्मन्यमरेश्वराणाम् ॥ १३७ ॥
इति मयमते वस्तुशास्त्रे गोपुरविधानं नाम
चतुर्विंशोऽध्यायः।
अथ पञ्चविंशोऽध्यायः।
देवानां द्विजभूमीशवैश्यानां शूद्रजन्मनाम् ।
तत्तद्योग्यं यथायुक्त्या मण्डपं प्रविधीयते ॥ १॥
प्रासादाभिमुखे पुण्यक्षेत्रे वारामके शुभे ।
ग्रामादिवस्तुमध्ये च चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वपि ॥ २ ॥
बाह्याभ्यन्तरतो वापि गृहाणां मध्यमे मुखे ।
वासार्थमण्डपं चैव यागमण्डपमेव च ॥ ३ ॥
अभिषेकादियोग्यं च नृत्तमण्डपकं तथा ।
वैवाहिकं च मैत्रं च तथोपनयनाहकम् ॥ ४॥

·पञ्चविंशोऽध्यायः।
१७३
आस्थानमण्डपं चैव बलालोकनमण्डपम् ।
सन्धिकार्यार्हकं क्षौरं भुक्तिकर्मसुखान्वितम् ॥ ५॥
तेषां क्रमेण नामानि वक्ष्यन्ते विधिनाधुना।
मेरुकं विजयं सिद्धं पद्मकं भद्रकं शिवम् ॥ ६ ॥
वेद चालङ्कृतं दर्भ कौशिकं कुलधारिणम् ।
सुखाङ्गं सौख्यकं गर्भ माल्यं माल्याहृतं तथा ॥ ७ ॥
देवहिजनरेन्द्राणां हिरष्टचतुरश्रकम् ।
धनं सुभूषणाख्यं चाप्याहल्यं सुगकं तथा ॥ ८ ॥
कोणं च खटं चैव श्रीरूपाख्यं च मङ्गलम् ।
एतान्यष्टौ सुरादीनां नृपाणामायताश्रकम् ॥ ९ ॥
मार्ग सौभद्रकं चैव सुन्दराख्यं तु मण्डपम् ।
साधारणं च सौख्यं च तथैवेश्वरकान्तकम् ॥ १० ॥
श्रीभद्रं सर्वतोभद्रमित्यष्टौ वैश्यशूद्रयोः ।
भक्तिमानं तथा पादायामं पादविशालकम् ॥ ११ ॥
अधिष्ठानं तदाधारं प्रपा मध्यमरङ्गकम् ।
अलङ्कारं क्रमाद् वक्ष्ये स्तम्भपक्षं तदाकृतम् ॥ १२ ॥
सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडगुलवर्धनात् ।
पञ्चहस्तावधिर्यावत् त्रिः पञ्चैवाघ्रिकान्तकम् ॥ १३ ॥
अथ विस्तारभक्त्यैषामायामं प्रविधास्यते ।
एकहित्रिचतुष्पञ्चभागे भक्त्यन्तरे कृते॥१४॥
एकभागेन वृद्धिः स्यादायामं स्वविशालतः।
(अथ) स्वभक्तिविस्तात् निमात्रर्या करान्ततः ॥ १५ ॥

·१७५
मयमते
आयाममष्टधा प्रोक्तं तेन मानेन योजयेत् ।
सायतं चापि तत् सर्व तन्नाम्नैव प्रपद्यते ॥ १६ ॥
साहिहस्तमारभ्य षट्पडगुलवर्धनात् ।
अष्टहस्तान्तमध्युच्चं त्रयोविंशत्प्रमाणकम् ॥ १७ ॥
त्रित्र्यङ्गुलविवृद्ध्या वा स्तम्भोत्सेधाः प्रकीर्तिताः।
अष्टाङ्गुल समारभ्यैवार्धार्धाङ्गुलवर्धनात् ॥ १८ ॥
नन्दपतयङ्गुलं यावत् संख्यया पूर्ववत् ततिः।
पादोच्चैरपि रुद्रांशधर्मनन्दाष्टभाजिते ॥ १९ ॥
मूलतारं तु भागेन तत्तहागोनमग्रतः।
पादोच्चार्धमधिष्ठानं सामान्यं सर्ववस्तुषु ॥ २०॥
पादोच्चे पञ्चभागे तु द्विभागोच्चं तु वा तलम् ।
स्तम्भोत्सेधत्रिभागैकं वा मसूरकतुङ्गकम् ॥ २१ ॥
सोपपीठमधिष्ठानं केवलं वा ममूरकम् ।
अधिष्ठानसमोच्चं वा द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ॥ २२ ॥
उपपीठविधाने तु यदुक्तं तेन वोन्नतम् ।
उपपीठसमुत्सेधं यथायुक्ति यथारुचि ॥ २३ ॥
उपपीठतलस्तम्भप्रस्तरालकृतिक्रमम् ।
प्राग्वदेव समुद्दिष्टं शेषं युक्त्या समाचरेत् ॥ २४ ॥
अधिष्ठानोपरिस्तम्भं प्रस्तरं च त्रिवर्गकम् ।
कपोतप्रतिसंयुक्तं यत् तन्मण्डपमिष्यते ॥ २५॥
मण्डं सुभूषणं तं पातीति मण्डपमिष्यते ।
सामान्यं सर्ववर्णानां प्रपारूपं वदाम्यहम् ॥ २६ ॥

·पञ्चविंशोऽध्यायः ।
प्रपारूपाङ्गपादान्ते चोत्तरादूर्ध्वबंशकम् ।
प्राग्वंशमनुवंशं च नालिकेरदलादिभिः ॥ २७ ॥
अन्यैरपि तथा पत्रव्यैः प्रच्छादिता प्रपा ।
प्राग्वदेवाधिकायामं चतुःषडष्टदशाङ्गलम् ॥ २८ ॥
पादविष्कम्भमेतेषां प्रमाणं सारदारुजम् ।
त्वक्सारं च यथालाभं तथा तत्र प्रयोजयेत् ॥ २९ ॥
पादोच्चे पङ्क्तिनन्दाष्टसप्तषट्पञ्चभागिके ।
वेदिकोच्चं तु भागेन मध्ये रङ्गं प्रयोजयेत् ॥ ३० ॥
स्तम्भोत्सेधचतुर्भागे भागेनैव मसूरकम् ।
विभागं तलिपायामं भागेन प्रस्तरं भवेत् ॥३१॥
युग्मायुग्मद्विभक्त्यैकभक्त्या वा तद्विशालकम् ।
अष्टस्तम्भसमायुक्तं चतुःस्तम्भान्वितं तु वा ॥ ३२॥
प्रपादीनां तु संस्थानं यथा वा रङ्गमीरितम् ।
सर्वावयवसंयुक्तं मिश्रद्रव्यसमन्वितम् ॥ ३३ ॥
शालासभाप्रपाणां तु मण्डपानां तु मध्यमे ।
प्रतिष्ठितचतुःस्थानं त्रिमानं रङ्गमिष्यते ॥ ३४ ॥
मण्डपोपरिभूमस्तु मालिकामण्डपं भवेत् ।
मण्डपोर्चे सशिखरं द्वितलं यदि सम्भवम् ॥ ३५॥
मध्यस्थभूमिदेशत्वात् प्रतिमध्यं तदुच्यते ।
मेरुजं चतुरश्रं स्याच्चतुष्पादेकभक्तिकम् ॥ ३६ ॥
नासिकाष्टकसंयुक्तं ब्रह्मासनमिति स्मृतम् ।
द्विभक्तिचतुरश्रं तु विजयं नाम मण्डपम् ॥ ३७ ॥

·मयमते अष्टपादसमायुक्तमष्टनास्या विभूषितम् । अधिष्ठानादिवर्गाव्यं त्यक्तमध्यस्थपादकम् ॥ ३८ ॥ नवपादसमायुक्ता प्रपा कल्याणकारिता । त्रिभक्ति चतुरश्रं तु षोडशस्तम्भसंयुतम् ॥ ३९ ॥ नासिकाभिहिरष्टाभिर्युक्तं मध्येऽङ्कणान्वितम् । मध्योर्ध्वकूटयुक्तं वा चतुर्दारसमन्वितम् ॥ ४० ॥ चतुर्दिक्षु बहिवारे चतुस्तोरणभूषितम् । यागादिकर्मयोग्यं स्याद् देवद्विजमहीभृताम् ॥ ४१ ।। नाम्ना सिद्धमिति प्रोक्तं सर्वकर्मसु पूजितम् ॥ ४११॥ कृत्वैकाशीतिभागान् निशितविपुलधीमण्डपाभ्यन्तरं त- न्मध्ये वेदी नवांशा भवति हि परितस्त्रीणि भागानि मध्ये। अश्रं योन्यर्धचन्द्रं गुणभुजमपरं वै सुवृत्तं षडश्रं पद्मं वखश्रकुण्डं सुरपतिभवनादिक्रमेणैव कुर्यात् ॥ ४२३ ॥ हस्तविस्तृतनिखातवच्चतु- कोटिकं दिशि दिशि त्रिसूत्रकम् । सत्रिमेखलमथ द्विकं तु वा धातुभूतगुणमात्रकोन्नतम् ॥ ४३३ ॥ व्यासमन्ध्यनलपक्षमात्रकै- योनिमूर्ध्वत इभोष्ठवत् कुरु । तारदेयकसमुद्मं चतुः- षण्मनोगुलिभिरग्निसंमुखम् ॥ ४ ॥ वेदबन्धनयनागुलोन्नत- व्यासमेखलयुतं तु वा पुनः।

·पञ्चविंशोऽध्यायः ।
तालगाढमथवैकमेखलं
सर्वकुण्डकमकर्णयोनिकम् ॥ ४५३ ॥
वृत्तसन्निभमथो तदाकृति
वा युगेषुरसमात्रवैपुलम् ।
व्यासवेदगुणभागतुङ्गकं
नाभिमब्जमिव कुण्डमध्यमे ॥ ४६॥
न्यस्यैकांशं पञ्चभागे पुरस्तात्
कोणस्याधि गृहीत्वा ततस्तत् ।
कोणं यावद् भामयेत् तद्वदन्यद्
योन्याकारं स्याद् द्विसूत्रप्रयोगात् ॥ १७ ॥
व्यासे धर्मांशेऽशमूर्ध्वादधस्ता-
नीत्वैव ज्यासूत्रकं पातयित्वा।
तन्मानेन भ्रामयेदर्धचन्द्र
कुण्डं युक्त्या वस्तुविद्याविधिज्ञैः ॥ ४८३ ॥
क्षेत्रव्यासे षट्कृते चाष्टभागे
मानेनानेन त्रिसूत्रं न्यसोई।
त्र्यनं प्रोक्तं हिर्नवांशेऽशकं तद्-
बाह्ये न्यस्य भ्रामयेद् वृत्तकुण्डम् ॥ ४९३ ।।
व्यासे बुद्धयंशेऽशकं पार्श्वयोस्तद्-
बाह्ये न्यस्यानेन मानेन दध्यात् ।
मत्स्यं कृत्वा युग्मयुग्मं द्विपार्थात्
षट्कोणं स्यात् पातयेत् सुत्रषट्कम् ॥ ५० ॥

·मयमते वृत्तं कुत्या पूर्ववत् तस्य मध्ये वृत्तं नावं यत्र यमध्यतस्तत् । पद्मस्याकारं यथा कर्णिकादीन कुर्याद् विद्वान पवाकुण्डं क्रमेण ॥ ५१३ ॥ क्षेत्रव्यासे षटचतुगिकेऽस्मिन् भाग बाहो व्यस्य सूनं समन्तात् । कोणत्याध कोणकाभ्यां तु लेख्य ह्यष्टानं स्थावष्टसूत्रप्रयोगात् ॥ ५२६ ॥ तारे पञ्चशेऽशकं न्यस्य बाह्ये, वृत्तं भ्राम्य क्षेत्रकेऽष्टाष्टभागे। सैकैर्वेदाष्टांशकैः पट्टदैर्घ्य सप्ताअं स्यात् सप्तसूत्रप्रयोगात् ॥ ५३३ ॥ व्यासे सप्तांशेऽशकं न्यस्य बाह्ये वृत्तं भ्राम्यं क्षेत्रतारे युगांशे। पट्टायामंत्रिमभागैरनेन पञ्चायं स्यात् पञ्चसूत्रप्रयोगात् ॥ ५४३ ॥ तत्तद्धेयोपात्तलागेषु तत्तद्- भागं कृत्वा प्रागिबैकैकभागे। न्यूनाधिक्येनाथनाहस्य तुल्यं युक्त्या धीमान योजयेत् सर्वकुण्डम् ॥ ५५३ ॥ भूते साङ्घित्रिबीजं मुनिषु च नयनं षोडशेष्वंशयुक्तं सव्यङ्ग्येकं नवांशे शिवपदविहिते सार्धकं सैकहानौ ।

·पञ्चविंशोऽध्यायः
साङ्घयेकं बीजमेवोदितमय तिथि के घोडशांशैकहीनं
सप्ताधिक्ये दशांशे नवदशपदके यांचाहीनं कोण ॥५६३।।
तदेव धाम्नामग्रे तु कर्तव्य देवसूरकम् ॥ १७ ॥
स्तम्भप्रस्तरवर्ग च प्रासादाइसम मतन् ।
एकाद्वहारयुक्तं वा कुड्यं कुमालतान्वितम् ॥ ५८ ॥
एकद्वित्रिगुणस्तम्भव्यासं मध्ये तु मानकम् ।
तोरणाढ्यं (गुहो:सुरो)पेतसर्यावयवशोभितम् ॥ ५९ ॥
धाम्नस्तु भित्तिविष्कम्भसमें वार्षिहीनकन् ।
त्रिभागैकविहीनं तनिचिविष्काननिष्यते ।। ६० ॥
सान्तरालं सवेशं च सर्वेषां सझना सुखे।
चतुरश्रं चतुर्भक्त्या चतुरसमन्वितम् ।। ६१ ॥
मुखेऽमुखे द्विभक्त्यैकमक्त्या विस्तारनिर्गमम् ।
मध्यमस्तम्भकं त्यक्त्वैवोट विमत्तिकम् ।। ६२ ॥
षट्त्रिंशत्पादसंयुक्तं चतुस्सताल्पनासिकम् ।
सोपानं स्याच्चतुर्दिक्षु लाङ्गलाकारनित्तिकम् ॥ ६३ ॥
पञ्जरैरष्टभिर्युक्तं पद्मकं पदाभद्रकम् ।
स्नानार्थ तैतिलानां तु प्रासादाभिनुखे भतम् ॥ ६४ ॥
तदेवैकाननोपेतं मध्याह्नसमन्वितम् ।
यागादिकर्मयोग्यं स्यादिष्टतो विशि बारगञ् ॥ ६५ ॥
भद्रकं पञ्चभागेन चतुरश्रसमाकृति ।
मध्ये कूटं त्रिभागेन परितोऽशेन मण्डपम् ॥ ६६ ॥

·मयमत ॥ द्वात्रिंशत्पादसंयुक्तं चतुर्विंशतिनासिकम् । पञ्जरैरष्टभिर्युक्तं कुड्यं कुम्भलतान्वितम् ॥ १७ ॥ चतुर्दिक्षु चतुर्दार कर्णे लाङ्गलभित्तिकम् । मध्यमेऽङ्गणयुक्तं वा त्रिभक्त्या विस्तृताविकम् ॥६८॥ धाम्नः स्थलसमं तस्य पतयष्टांशोनमेव वा । नृत्तमण्डपमेतत् स्यात् स्नानार्थ वा तदेव हि ॥ १९ ॥ षड्भक्ति चतुरश्राभं मध्येऽष्टस्तम्भकूटकम् । द्विभक्तिविस्तृतं चैकमक्त्या निष्कान्तवक्रकम् ॥ ७० ॥ षट्पष्टयङ्घिसमायुक्तं त्यक्तमध्यस्थपादकम् । चतुर्विंशतिनास्यङ्गं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ७१ शिवाख्यं मण्डपं सर्ववासे योग्यं सनातनम् । सप्तांशचतुरश्राभं षष्टयविकसमायुतम् ॥ ७२ ॥ नवभागेन तन्मध्ये कूटं वा मण्डिताङ्गणम् । सद्वात्रिंशतिनास्यङ्गं चतुर्दिशि सवारणम् ॥ ७३ ॥ त्रिभागैकांशविस्तारनिर्गम मुखभद्रकम् । मध्यरङ्गसमोपेतमिष्टदिग्गतभित्तिकम् ॥ ७४ ॥ आस्थानमण्डपं चैतत् तैतिलानां महीभृताम् । आभिषेकादिकार्येषु योग्यं वेदमिति स्मृतम् ॥ ७५ ॥ अष्टभक्त्या युगानं स्यादीतिपादसंयुतम् । चतुर्भागोर्ध्वकूटं तु द्विभागेन तु भद्रकम् ॥ ७६ ॥ चतुर्दिशि चतुर्दारं पार्श्वे सोपानसंयुतम् । सर्वालङ्कारसंयुक्तमलङ्कतमिति स्मृतम् ॥ ७७ ।।

·पञ्चविंशोऽध्यायः ।
तदेव जलपादं तु ब्रह्मस्थलमितीष्यते ।
परितो वारमेकांशं यंशेनावृतमण्डपम् ।। ७८ ॥
पूर्ववन्मुखभद्रं स्यादिष्टदिग्गतभद्रकम् ।
ब्रह्मस्थाने विधातव्यं ग्रामादीनां सनातनम् ॥ ७९ ॥
नवभक्तियुतं सम्यक् पतिपतयङ्घिकान्वितम् ।
ज्यशैकविस्तृतं भद्रं चतुर्दारसमन्वितम् ॥ ८ ॥
सोपानं प्रमुखे तस्य कर्णे लाङ्गलभित्तिकम् ।
नवरङ्गैरलङ्कुर्यात् षडप्टैवाल्पनासिकम् ॥ ८ ॥
नवब्रह्म सुपूज्यं तद् प्रामवेश्मादिमध्यगम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं दर्पाख्यं तन्मनोहरम् ।। ८२ ॥
दशांशचतुरश्रामं सहादशशताविकम् ।
नवकूटसमायुक्तमेकैकांशान्तरालकम् ॥ ८३ ॥
एतत् कौशिकमित्युक्तं चतुरनं तु जातिकम् ।
नन्दमेकानने भद्रं द्विमुखं भद्रकौशिकम् ॥ ८४ ॥
त्रिमुखं जयकोशं स्यात् पूर्णकोशं चतुर्मुखम् ।
अधिष्ठानाविवत् कर्णे लाङ्गलाकारभित्तिकम् ॥ ५ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं षडष्टैवाल्पनासिकम् ।
एकादशविभागेन समं तु चतुरश्रकम् ॥ ८६ ॥
परितो मण्डपं तस्य बाह्ये भागेन कारयेत् ।
चतुष्कर्णे द्विभागेन चतुष्कूटसमन्वितम् ॥ ८७ ॥
चतुर्दिग्वित्रिभत्त्या तु विपुलायतकोष्ठकम् ।
त्रिभक्तिचतुरनं तु मध्यरङ्गयू कूटकम् ॥ ८८ ॥

·कूटशालान्तरे तस्य करीकृतमार्गकम् ।
जात्यादिमुखभद्राङ्गं सर्वावयवशोभितम् ॥ ८९ ॥
ऊर्वे समाङ्गिनि प्राङ्गं प्रस्तरं नवबोधकम् ।
विवृतं संवृतं वापि शुशागुहार्थमाचरेत् ॥ ९ ॥
कुलधारणमित्युक्तं समं तु चतुरश्रकम् ।
भागैर्दादशभिर्युक्तं समं तु चतुरश्रकम् । ९१ ॥
अष्टदिक्षु च मध्ये तु द्विभक्त्यैवो कूटकम् ।
तत्तद्वाह्ये तु भागेन परितोऽलिन्द्रमिष्यते ॥ ९२ ॥
अङ्गणं वा सभास्थानं कर्णे लाङ्गलभित्ति(के ? कम्) ।
चतुयशेन विस्तारं निर्गमं स्याच्चतुर्दिशि ॥ ९३ ॥
पार्श्वे सोपानसंयुक्तं पञ्जरैरष्टभिर्युतम् ।
षष्टयुत्तरशतस्तम्भमाद्यङ्गे प्रविधीयते ॥ ९४ ॥
युक्त्या नास्यङ्गसंयुक्तं सुखाङ्गं नाम मण्डपम् ।
सौख्यं त्रयोदशांशेन चतुरश्रसमाकृति ॥ ९५ ॥
परितो मण्डपं यंशं भागेन ऋकरीपथम् ।
त्रिभाग मध्यरफ्यूर्वकूटं सस्थूपिनप्रिकम् ॥ ९६ ॥
चतुष्कर्णे द्विभागेन त्यक्तमध्याचिकूटकम् ।
दिक्षु हिव्यंशविस्तारायाम कोष्ठचतुष्टयम् ॥ ९७ ॥
नन्दादिमुखभद्राङ्गमिष्टदिग्गतकुड्यकम् ।
चतुरशीतिभिर्युक्तशतस्तम्भसमन्वितम् ॥ ९८ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं देवद्विजमहीभृताम् ।
हिःसप्तभित्तिविस्तारं समं तु चतुरश्रकम् ॥ ९९ ॥

·पञ्चविंशोऽध्यायः।
द्विभक्त्या गर्भकूटं स्यादेकाशालिन्द्रमावृतम् ।
एकांशमन्तरालं स्यादप्रच्छन्नतलान्वितम् ॥ १० ॥
चतुष्कणे द्विभक्त्यैवमङ्गणं वो कूटकम् ।
हिचतुर्विस्तृतायाम कोष्ठं वाङ्गणकं दिशि ॥१०१ ॥
तेषां बाह्ये तु भागेन परितोऽलिन्द्रमिष्यते ।
इष्टदिक्कुड्यसंयुक्तमिष्टदिग्भद्रसंयुतम् ॥ १०२ ॥
साष्टद्विशतपादं स्यादाद्यते तु विधीयते।
देवद्विजनरेन्द्राणां गर्भाख्यं तन्मनोहरम् ॥ १०३ ॥
त्रिःपञ्चभक्तिविस्तारं समं तु चतुरश्रकम् ।
त्रिभागं मध्यरफ्यूलकूटं वाङ्गणमेव वा ॥ १०४ ॥
परितोऽलिन्द्रमंशेन भागैकेनान्तरालकम् ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं कोष्ठक भागतोऽधिकम् ॥ १०५॥
द्वात्रिंशद्विशतं पादमाद्यने प्रविधीयते ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं माल्याख्यं मण्डपं भवेत् ॥ १०६ ॥
माल्याङ्तं समाकं तु भागैः षोडशभिर्युतम् ।
द्विभक्त्यैवोर्ध्वकूटं तु भागेनालिन्द्रमावृतम् ॥ १०७ ॥
येकभक्त्या मुखे भद्रं कर्णे लाङ्गलभित्तिकम् ।
पार्थे सोपानसंयुक्तं चित्रप्रस्तरसंयुतम् ॥ १०८ ॥
तद्वहिद्यशमानेन जलपादं समन्ततः ।
तबाह्ये तु चतुर्भक्त्या परितो मण्डपं भवेत् ॥ १०९ ॥
द्विभक्तिचतुरश्राभमेकांशं व्यवधानकम् ।
द्विरष्टाङ्गणं तन्मध्ये परितः प्रविधीयते ॥ ११० ॥

·मयमते
कणे लाङ्गलकुड्यं स्यादूर्वे हाराभिमण्डितम् ।
चतुर्दिभित्तिविस्तारनिर्गमं दिक्षु भद्रकम् ॥ १११ ॥
पार्थे सोपनसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
देवद्विजनरेन्द्राणां चतुरनं द्विरष्टधा ॥ ११२ ॥
इत ऊर्ध्व हिपाश्चैकवृद्धया द्वात्रिंशदशकम् ।
विस्तारं चतुरश्राभं मण्डपं कारयेद् बुधः ॥ ११३ ॥
विवृतं संवृतं वापि कुड्यस्तम्भं प्रयोजयेत् ।
यथायुक्ति यथाशोभं तथा कुर्याद् विचक्षणः ॥ ११४ ॥
एतेषामायताश्रामं मण्डपं प्रविधीयते ।
त्रिभक्तिविस्तृतं तस्माद् द्विभक्त्याधिकमायतम् ॥११५॥
पुरतो वारमेकांशं त्रिरष्टाधिसमन्वितम् ।
विशन्नास्यङ्गसंयुक्तं धनाख्यं तद् धनावहम् ॥ ११६ ॥
विस्तारं चतुरंशैस्तु तस्माद् यंशाधिकायतम् ।
मण्डपं परितो भक्त्या शेषमङ्गणकं भवेत् ॥ ११७ ॥
द्विभक्तिविस्तृतं चैकभक्त्या तन्मुखभद्रकम् ।
चतुरष्टाघिसंयुक्तमाद्यङ्गेषु बहिर्बहिः ॥ ११८ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं सुभूषणमिति स्मृतम् ।
पञ्चभक्त्या विशालं तु तस्माद् यंशाधिकायतम्॥११९॥
मण्डपं परितोऽशेन शेषं कूटं तु वाङ्गणम् ।
त्रिभक्तिविस्तृतं चैकभक्त्या तन्मुखभद्रकम् ॥ १२० ॥
आद्यङ्गमष्टपञ्चाधिसंयुक्तं तद् विचित्रकम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं मङ्गल्यं सर्वदशिकम् ॥ १२१ ॥

·पञ्चविंशोऽध्यायः ।
षड्भक्तिविस्तृतं तस्माद् द द्विभक्त्याधिकमायतम् ।
चतुर्दिभक्तिकं दैर्ध्यव्यासमध्ये सभोदयम् ॥ १२२ ॥
परितो मण्डपं यंशमिष्टदिङ्मुखभद्रकम् ।
षष्टयझिंयुतमाद्यङ्गं युक्त्या नास्यङ्गसंयुतम् ॥ १२३ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं त्रुगाख्यं तन्मनोहरम् ।
सप्तभक्त्या विशालं तु तस्माद् यंशाधिकायतम् ॥ १२४ ॥
त्रिभक्तिविस्तृतं पञ्चभक्तिदेयै सभाङ्गणम् ।
परितो मण्डपं द्वयंशमिष्टदिग्गतभित्तिकम् ॥ १२५ ॥
त्रिभक्तिविस्तृतं भागनिर्गमं मुखभद्रकम् ।
युक्तया नास्यङ्गसंयुक्तं द्विसप्तत्यधिकान्वितम् ॥ १२६ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं द्रोणाख्यं मण्डपं भवेत् ।
अष्टभक्त्या विशालं तु तस्माद् द्यंशाधिकायतम् ॥ १२७ ॥
द्विचतुर्भागविस्तारायाम मध्ये जलस्थलम् ।
परितोऽलिन्द्रमेकांशं बाह्ये व्यंशेन मण्डपम् ॥ १२८ ॥
त्यक्तमध्याङ्घिसंयुक्तभिष्टदिग्गतभित्तिकम् ।
साष्टषष्टयघिसंयुक्तं पूर्ववन्मुखभद्रकम् ।। १२९॥
प्रमुखे वारमेकांशं मुखं सोपानसंयुतम्।
नानालङ्कारसंयुक्तं सुरादीनां तु खर्वटम् ॥ १३०॥
नवभक्तिविशालं तु तस्माद् द्वयंशाधिकायतम् ।
एकत्र्यंशं तु विस्तारायाम मध्ये जलस्थलम् ॥ १३१ ॥
परितोऽलिन्द्रमेकांशं बाह्ये यंशेन मण्डपम् ।
त्यक्तमध्याघिसंयुक्तं बाह्ये वारं तु भागतः ॥ १३२ ॥

·मयमते
षण्णवत्यधिसंयुक्तं यथेष्टं द्वारभित्तिकम् ।
वारयुक्तमवारं वा पूर्ववन्मुखभद्रकम् ॥ १३३ ॥
नानावयवसंयुक्तं नाम्ना श्रीरूपमिष्यते ।
पतिभागविशालं तु तस्माद् द्वयंशाधिकायतम्॥१३४॥
द्विचतुर्भागविस्तारायाम मध्ये सभोदयम् ।
परितोऽलिन्द्रमेकांशं भागेन जलपातनम् ॥ १३५ ॥
तबाह्ये यंशमानेन परितो मण्डपं भवेत् ।
स्तम्भं कुड्यं मुखं भद्रं यथेष्टं परिकल्पयेत् ॥ १३६ ॥
अथवा मध्यकूटं चाप्यलिन्द्रं चापि पूर्ववत् ।
जलस्थलं विना सर्व मण्डपं परिकल्पयेत् ॥ १३७ ॥
द्विभक्त्या चतुरश्रं तु षट्कूटं पार्श्वयोर्मतम् ।
द्विचतुर्भागविस्तारदैर्ध्य कोष्ठं मुखेऽमुखे ॥ १३८ ॥
कर्णे लाङ्गलकुड्यं वा परितः कुड्यमेव वा ।
विवृतं संवृतं वापि स्तम्भं तत्रैव योजयेत् ॥ १३९ ॥
सर्वावयवसंयुक्तं मङ्गलाख्यं तु मण्डपम् ।
अष्टावेतानि चोक्तानि देवद्विजमहीभृताम् ॥१४॥
पूर्वोक्तचतुरश्रात् तु भक्त्यैकया विवर्धनात् ।
यावद् द्विगुणमायामं तावद् दैर्ध्य प्रयोजयेत् ॥ १४१ ॥
स्तम्भकुड्यादिकं सर्वमलङ्कारं च तत्ततः।
यथारुचि यथाशोभं तथा कुर्याद् विचक्षणः ॥ १४२ ॥
अष्टावायतयुक्तानि वक्ष्यन्ते वैश्यशूद्रयोः ।
स द्विभक्तिविस्तृतं चैव विस्तारद्विगुणायतम् ॥ १४३ ॥

·पञ्चविंशोऽध्यायः ।
१८७
निःपश्चाधिसमायुक्तं वंशैकं मुखभद्रकम् ।
पार्थे सोपानसंयुक्तं नासिकाख्यैरलङ्कृतम् ॥ १४४ ॥
इष्टदिङ्मुखसंयुक्तं मार्गाख्यं मण्डपं मतम् ।
त्रिभक्तिविस्तृतं तस्य विस्तारद्विगुणायतम् ॥ १४५ ।।
चतुःसप्ताघिसंयुक्तं भक्त्या वारं तु तन्मुखे ।
द्विभक्तिविस्तृतं भक्त्या निर्गमं मुखभद्रकम् ॥ १४६ ॥
युक्त्या नास्यघिसंयुक्तं सौभद्रं तन्मनोहरम् ।
चतुर्भक्त्या विशालं तु तस्माद् द्वयंशाधिकायतम् ॥ १४७॥
द्विचतुर्विस्तृतायामं कूटं मध्ये तु वाङ्गणम् ।
द्वात्रिंशाधिसमायुक्तं भक्त्या तन्मुखभद्रकम् ॥ १४८॥
युक्त्या नास्यविसंयुक्तं सुन्दराख्यं तु मण्डपम् ।
पश्चभक्त्या विशालं तु तस्माद् वेदांशमायतम् ॥ १४९॥
द्विभक्तिविस्तृतं त्र्यंशदैर्ध्य पार्थेऽङ्गणद्वयम् ।
षट्पञ्चाशद् भवेत् पादं वारमेकेन तन्मुखे ॥ १५० ॥
त्रिभक्तिविस्तृतं चैकभक्त्या तन्मुखभद्रकम् ।
प्रमुखे तस्य सोपानं सर्वतः कुड्यसंयुतम् ॥ १५१ ॥
युक्त्या नास्यङ्गसंयुक्तं साधारणमिति स्मृतम् ।
षड्भक्तिविस्तृतं तस्मात् त्रिभक्त्याधिकमायतम्॥१५२॥
हिपञ्चभागविस्तारायाम मध्ये सभोदयम् ।
परितो मण्डपं द्वयंशं वारं भक्त्या तु तन्मुखे ॥ १५३ ।।
पूर्ववन्मुखभद्रं तु नासिकाख्यैरलङ्कृतम्
षष्टयविकसमायुक्तं सर्वावयवसंयुतम् ॥ १५४ ॥

·१८८
मयमते
नाम्ना सौख्यामिति प्रोक्तं सर्वेषां तु सनातनम् ।
सप्तभक्त्या विशालं तु तस्माद् वेदांशमायतम् ॥१५५ ॥
त्रिभागचतुरनं तु मध्ये कूटं तु वाङ्गणम् ।
तहा। भागमानेन परितोऽलिन्द्रमिष्यते ॥ १५६ ॥
हिपञ्चविस्तृताया पार्श्वयोरङ्गणवयम् ।
बाह्ये मण्डपमेकांशं परितः कल्पयेद् बुधः ॥ १५७ ॥
त्रिभक्त्यैकेन विस्तारनिर्गमं भुखभद्रकम् ।
चतुराशीतिकं पादमाद्यङ्गे प्रविधीयते ॥ १५८ ॥
प्रमुखे वारमेकांशं नानावयवशोभितम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तमेतदीश्वरकान्तकम् ॥ १५९ ॥
अष्टभक्त्या विशालं तु तस्मात् पूर्ववदायतम् ।
द्विभक्ति चतुरश्रं तु मध्ये कूटं तु वाङ्गणम् ॥ १६० ॥
तहा। भागमानेन परितोऽलिन्द्रमिष्यते ।
पूर्ववत् पार्श्वयोः कूटं यंशेनाधिकमायतम् ॥ १६१ ॥
द्विभक्त्या मण्डपं बाह्ये परितः कल्पयेद् बुधः ।
चतुर्दिभक्तिविस्तारनिर्गमं मुखभद्रकम् ॥ १६२ ।।
दशाधिकशतस्तम्भमाद्यङ्गे प्रविधीयते ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं श्रीभद्रं सर्वयोग्यकम् ॥ १३ ॥
नवभक्त्या विशालं तु तस्मात् पूर्ववदायतम् ।
त्रिभक्तिचतुरनं तु मध्ये कूटं तु वाङ्गणम् ॥ १६४ ॥
तद्वाह्ये भागमानेन परितोऽलिन्द्रमिष्यते ।
द्विपञ्चभक्तिविस्तारदैर्ध्य पार्श्वेऽङ्गणद्वयम् ॥ १६५ ॥

·पञ्चविंशोऽध्यायः । परितो मण्डपं यशं तबाह्ये योजयेद् बुधः । पञ्चद्यशविशालायामेन भद्रं मुखेऽसुखे ॥ १६६ ॥ व्यंशैकविपुलं दैर्ध्य पार्श्वयोर्भद्रकद्वयम् । कर्णे लाङ्गलवत् कुड्यं विवृतस्तम्भसंयुतम् ॥ १६७ ॥ साष्टाविंशच्छतं पादमाद्यङ्गे प्रविधीयते । यथायुक्ति यथायोगं तथा युञ्जीत बुद्धिमान् ॥ १६८ ॥ सर्वतोभद्रकं नाम्ना सर्वालङ्कारसंयुतम् । एतान्यपि सुरादीनां योजयेत् तु विचक्षणः ॥ १६९ ॥ मण्डपानां तु विस्तारादायामं प्रविधीयते । जातिरूपं तु पूर्वोक्तं छन्दमेकं द्विभक्तिकम् ॥ १७० ॥ विकल्पं त्र्यंशकं प्रोक्तमाभासं चतुरश्रकम् । दण्डकं स्वस्तिभद्रं च पद्मं क्रकरभद्रकम् १७१ ॥ षण्मुखं लागलं मौलि जातिनामानुसारतः । प्रपामण्डपजातिस्तु युक्तितः पादसंयुता ॥ १७२ ॥ गृहविन्यासरङ्गाङ्गं तदुक्तं गृहमण्डपम् । प्रासादगर्भनालीवत् सालिन्द्राङ्गविशेषतः ।। १७३ ॥ अधिष्ठानादिवर्गाढ्यं प्रासादाकारमण्डपम् । प्रासादगृहसाङ्गाङ्गं गृहप्रासादमण्डपम् ॥ १७४ ॥ मण्डपोपरि भूमिश्चेन्मालिकामण्डपं मतम् । इष्टकाभिः शिलाभिर्वा दारुभिर्दन्तलोहकैः ॥ १७५ ॥ सर्वत्र द्रव्यजातीनां मिश्रं मिश्रं विशेषितम् ॥ १७५३ ॥ सायतं (तु) चतुरश्रकं जलक्रीडयान्वितमथापि मण्डपम् ।

·मयमते -- एकभौमकमनेकभौमकं योजनीयमवनीपतीच्छया । संवृतं विवृतमधिभित्तिकं दिक्षु दिक्षु गतभद्ररूपकम् । मध्यरङ्गसहितं तु वाङ्गणं स्तम्भभित्तिकमुपर्युपर्यपि ॥ गुह्यवारणपराधिरोहणं द्वारि तत्र बहुयन्त्रकल्पकम् । वारिगर्भगजभूतहंसक व्यालसिंहकपिसालभञ्जिकम् ॥ हर्यमण्डपसभाभशीर्षकं कूटनीडगजतुण्डकोष्ठकम् । तोरणादिबहुजालकैर्युतं नासिकादिभिरलङ्कृतं पुनः॥ मण्डपस्य पुरतोऽथ मध्यमे वा जलाशयमनेकयन्त्रकम् । इष्टकाभिरुपलरलकृतं सावगूढमपगूढवारिणाम्॥१८.शा एवं भूपानां जलक्रीडनार्थ प्रोक्तं यत्तन्मण्डपं रम्यदेशे सालङ्कारं सर्वचित्रविचित्रं स्त्रीसौभाग्यारोग्यभोग्यप्रदायि॥ खदिरः खादिरो वह्निनिम्बः सालः सिलिन्द्रकः पिशितः। तिन्दुकमथ राजादनहोममधूकास्तु पादपादपकाः॥ एते देवद्विजनृपयोग्याः स्युः सर्वकर्मसु वै । स्तम्भाकृतयः सर्वे प्रोक्ताः पूर्वोदितास्तेषाम् ॥ १८३३ ॥ पिशितस्तिन्दुकवृक्षो निम्बो राजादनो मधूकश्च । सिलिन्द्रः स्तम्भरुजा वैश्यानां चापि शूद्राणाम् ॥१८४३॥ वृत्तं वा चतुरथं वाष्टाश्रं षोडशाश्रं च । स्तम्भाकृतयः प्रोक्तास्त्वक्साराः सर्वयोग्याः स्युः ॥ तालं च नालिकेरं क्रमुक वेणुश्व केतकी चैव । इष्टशिलाभिवृदेवहिजमहीपानाम् ॥ १८६ ।।

·पञ्चविंशोऽध्यायः ।
आश्रमिणामप्युदितान्यावासानि हि सर्वाणि ।
नैव शिलाभिर्वणिजां शूद्राणां वासके योग्यम् ।। १८७३ ॥
प्रासादाभिमुखे यान्यवरस्य श्रेष्ठमण्डपानि च वै।
तानि विमानाद्यङ्गस्तम्भोत्तरवाजनानि सदृशानि ॥
अथ मुनिवसुनन्दांशधीशकांशहानानि ।
पूर्वोदितमानानि हि सर्वाण्यङ्गानि बा विधेयानि ॥१८९३ ॥
आख्यातं मण्डपानां तान्येवोक्तानि दिक्प्रमाणं च ।
पञ्चचतुस्त्रिद्विगुणस्तम्भव्यासेन भित्तिविष्कम्भम् ॥
दारुस्तम्भव्यासात् पादोनं वा त्रिभागम/नम् ।
कुड्यस्तम्भविशालं तेन विशालेन वा कुड्यम् ॥१९१३ ॥
मध्याङ्गणस्य दिशि दक्षिणतोऽविमूले
द्वारस्य दक्षिणयुते तलिपे तु केचित् ।
कोणे द्वितीयचरणान्वितके त्रिगर्भ-
स्थानं वदन्ति मुनयः खलु मण्डपानाम् ॥ १९२३ ।।
उक्तव्यासायामभागादलिन्द्र
पूर्वेऽपूर्वे वाथ भक्त्या समन्तात् ।
भक्तया वाध्यधः समन्तात् (तु)कुर्याद्
देवानामुर्वीसुरोवीश्वराणाम् ॥ १९३३ ॥
प्रासादाङ्गं मालिकाङ्गं यथावत्
कुर्यात् कुड्यं मूलकुड्योपरिष्टात् ।
पादं पादानामुपर्येव योज्य-
मेकद्वित्रीण्यत्र भौमानि युक्त्या ॥ १९४ ॥

·ORA
अवमते
तत्तद्विस्तारायतांशैविधिः
तेषां मानं पाबाहो तु केचित् ।
केचिद् भित्तेमध्यमं तद् वदन्ति
शालाकारं वा सभाशीर्षकाङ्गम् ॥ १९५३ ॥
(यत्तत् कुर्यान्मण्डपं वासयोग्यम् ॥?)
एकद्वित्रिचतुर्मुखानि च मुखे भद्राण्यभद्राणि का-
न्यूर्वे कूटयुतानि मध्यकपदे रङ्गाङ्गणाढ्यानि वै
सर्वाण्यायतमण्डपानि चतुरश्राभाणि देवहिज-
क्षोणीशायतने मतानि च विशां शूद्रेषु दीर्घ मतम् ।।
इति मयमते वस्तुशास्त्रे मण्डपलक्षणो नाम
पञ्चविंशोऽध्यायः।
अथ षड्विंशोऽध्यायः।
तैतलानां द्विजादीनां वर्णानां वासयोग्यकाः।
एकहित्रिचतुस्सप्तद(शा? शशाला)श्च षड्विधाः ॥१॥
त्यक्ताजांशाः पुरोलिन्द्राः संयुक्ताः पिण्डभिन्नकाः ।
तासां हस्तैरयुग्मैश्च युग्मैविस्तारमायतम् ॥ २ ॥
उत्सेधं चाप्यलङ्कारं संक्षेपाद् वक्ष्यतेऽधुना ।
त्रिचतुर्हस्तमारभ्य हिहिहस्तविवर्धनात् ॥ ३ ॥
त्रयोविंशञ्चतुर्विशद्धस्तान्ता रुद्रसंख्यया ।
एकशाला हिशालाश्च ताः सर्वाः परिकीर्तिताः ॥ ४ ॥
सप्ताष्टहस्तादारभ्य द्वौ द्वौ हस्तौ प्रवर्धयेत् ।
एकोनविंशहस्तान्तं विशद्धस्तं तु सप्तधा ॥ ५ ॥

·पड्विंशोऽध्यायः।
द्विशालायास्त्रिशालाया वैपुल्यं परिकीर्तितम् ।
विस्तारात् पादमाधिक्यमर्धाधिकमथापि वा ॥ ६ ॥
त्रिपादं द्विगुणायामं तस्मात् पादार्धकं त्रिपात् ।
त्रिगुणान्तप्रमाणं चैवायामाश्चाष्टया स्मृताः ॥ ७ ॥
सर्वे दैार्धकाणां(?) तु द्विगुणं तु नृणां मतम् ।
द्विगुणाद्यायताः सर्वे विहाराश्रमवासिनाम् ॥ ८ ॥
सर्वेषां सङ्गमोपेते द्विगुणाद्यायतं मतम् ।
विस्तारसममुत्सेधं सपादं सार्धमेव वा ॥९॥
त्रिपादं द्विगुणं चैव उत्सेधं पञ्चधा मतम् ।
शान्तिकं पौष्टिकं चैव जयदं धनमद्भुतम् ॥ १० ॥
तैतलानां द्विजादीनां पाषण्ड्याश्रमिणामपि ।
हस्त्यश्वरथयोधानां यागहोमादिशिल्पिनाम् ॥ ११ ॥
एकशाला प्रशस्ता स्यात् स्त्रीणां रूपोपजीविनाम् ।
दण्डकं मौलिकं चैव स्वस्तिकं च चतुर्मुखम् ॥ १२ ॥
सामान्यं तैतलादीनां पूर्वोक्तानां चतुष्टयम् ।
एकादिबहुभूम्यन्तं खण्डहादिमण्डितम् ॥ १३ ॥
अर्पितानर्पितं चैव प्रासादवदलङ्कतम् ।
पुरतः पार्श्वयोः पृष्ठेऽलिन्द्रं कुर्यात् समन्ततः ॥ १४ ॥
नराणां च सुराणां च पाषण्ड्याश्रमिणां तथा ।
पुरतो मण्डपोपेतं पृष्ठे पार्श्वे तु भद्रकम् ॥ १५ ।।
मध्ये वासं तु देवानां पार्श्वे वासो भवेन्नृणाम् ।
प्रागवागपरोदीच्यां पृथक्शाला प्रधानिका ॥ १६ ॥

·SALON Post HAHEar TA सर्वेषामपि जाती न्ममिति विद्यते। दक्षिणे पश्चिमे चोकशाला वैशेषिका नृणाम् ॥ १७ ॥ प्रागुदभागवाक्प्रत्यगुरुम्जोहं तु खालैः । खामिनो मरण यास्ये प्रतीच्यपि ॥ १८ ॥ अवाप्रत्यमुक सस्थत प्राणवागमरो जयः ! दक्षिणे पथिले हीनास्त्रिशालाः सर्वदोषकाः ॥ १९ ॥ लाङ्गलं गणिकादीनां शूर्पटनोपजीविनाम् । लाङ्गले चैव भूपे च पृथक्शाला प्रधानिका ॥ २० ॥ शालाविरहितस्थाने कुड्यहारं प्रयोजयेत् । एकसन्धि विशालायास्त्रिशालाया द्विसन्धिकम् ॥ २१ ॥ उक्तानां दण्डकादीनां विन्यासं च बदाम्यहम् । विस्तारं तु त्रिधा कृत्वा चतुर्भागं तदायतम् ॥ २२ ॥ द्विभाग गृहविस्तार वारलेकांशमप्रतः । आस्यं तत्वण्डदण्डामं वातं सर्वजनाईकम् ॥ २३ ॥ एतद् दण्डकनियुक्तं शालानां क्षुद्ररूपकम् । विस्तारे चतुरंशे तु डंशाधिकमायतम् ।। २४ ॥ हिभागं गृहबिस्तारं होशं चङ्कमणं भवेत् । शेष पूर्ववदुद्दिष्टं दण्डकं तदुदीरितम् ॥ २५ ॥ गृहायते नन्दविभागभाजिते शरांशके दक्षिणभागमाधिकम् । अदक्षिणे बद्धपदं तदन्तरे विधीयतां द्वारमथैकशालके ॥ केचिद् द्वारं मध्यसूत्रस्य वामे चाहुः शिष्टं मानुषाणां निवासे। सर्वास्वेतास्वस्त्रशालासु शालाभागे कुर्यादायते हारमेकम् ॥

·१९५
TATratapra
बानेशोऽध्याय
त्रिभागं गृहविस्तार हिशु तस्य दीर्धकम् ।
भागं चक्रमणोपेतं मध्यम
कुल्याभहारसंयुक्तं शेषं पूर्वबाचरेत् ।
वंशमूले तु वार्स एवार वंशाने मीरितम् ॥ २९ ॥
सर्वतः परितः कुञ्च र पादस्य संयुतम् ।
भागेन पुरतोऽलिन्द पायो तस्तु वा॥३०॥
प्रासादवदलङ्कुर्थाद् इण्डकं तदुरितम् ।
तदेव मध्यमे रङ्गं बासौ या अमृलयोः ॥ ३१॥
युक्त्यान्तस्तम्भसंयुक्त बंशहार योजयेत् ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं दण्डकं तदुदीरितम् ॥ १२ ॥
षडंशं विस्तृतं चैव द्वादशांश सहायतम् ।
भागेन परितोऽलिन्द्रशालामागं हिभागतः ॥ ३३ ॥
तत्समं परितोऽलिन्द्रं युलयातःस्तम्भसंयुतम्
पार्श्वयोडित्रिभागेन शालाबाने हिवासकौ ॥ ३४ ॥
द्विचतुर्भागविस्तारायाम मध्ये तु रङ्गकम् ।
दण्डकं तदपि प्रोक्तं शेषं पूर्ववबाचरेत् ॥ ३५॥
व्यासेऽग्निभूतपातालनन्दाशैकहिकत्रिमिः।
चतुर्भिः पुरतोऽलिन्द्रं स्यादेकाद्वित्रिशालके ॥ ३६ ॥
एतत् सर्व दण्डकं जातिरूपं देवानां भूतैतलानां नृपाणाम् ।
पाषण्डादीनां विशां शूद्रकाणां योधानां रूपाङ्गनानां प्रशस्तम्॥
एतदेव सभाकारशिरोयुक्तं तु मौलिकम्
तदेव काननोपेतं मौलिकं तदुदीरितम् ॥ ३८ ॥

·मथमते छन्दं पूर्वोदितानां तु संमतं नैव योषिताम् । तदेव पुरतोभद्रं चतुर्द्धशेन निर्गमम् ॥ ३९ ॥ वासं नेत्रत्रयोपेतं स्वस्तिकं तद् विकल्पकम् । देवभूसुरभूपेषु योग्यं नैवान्त्यजन्मनाम् ॥४०॥ तदेव मुखभद्रं तु यथा तत् पृष्ठतो भवेत् । करीवंशशालाभं चतुर्नेत्रसमन्वितम् ॥ ४१ ॥ अधिष्ठानादिवर्गाढ्यं प्रासाबदलङ्कृतम् । नासिकातोरणाद्यङ्गैर्युक्तं वातायनादिभिः॥ ४२ ॥ चतुर्मुखमिदं नाम्ना आभासमिति कल्पितम् । देवद्विजनृपाणां च संमतं सम्पदां पदम् ॥ ४३ ॥ एकादिपञ्चभूम्यन्तं दण्डकादिचतुष्टयम् । स्वामिचित्तवशान्न्यस्तस्थानविन्याससंयुतम् ॥ ४४ ॥ हस्त्यश्ववृषभादीनां प्रत्येकं वासपतिकम् । सद्विचूलित्रिचूल्यङ्गं सप्रग्रीवं सतल्पकम् ॥ ४५ ॥ सपादं सार्धमुत्सेधं तत्समं वाभिधीयते । दण्डकं मौलिकं चैव यथेष्टदिशि वारणम् ॥ ४६ ॥ चतुरश्रे द्विशाले तु धर्मभागविभाजिते । भागेन बाह्यतो वारं यंशं गेहविशालकम् ॥ ४७ ॥ प्रमुखे वारमेकांशं मण्डपं नवभागिकम् । तदावृत्त्यैकतोऽलिन्द्रं शेषं चक्रमणं भवेत् ॥ १८ ॥ मुखगेहं बहिवारं लागलाभं यथा तथा । मुखचङ्क्रमणाद्यन्तर्विन्यासं चतुरश्रकम् ॥१९॥ ।

·बर्दिशोऽध्यायः ।
मध्यरङ्गसमायुक्तं मुख्यगेहं हिवासकम् ।
बाह्यचङ्क्रमणाद् बाह्ये मुखभद्रं द्विभागतः॥ ५० ॥
चतुर्मुखसमायुक्तं द्विशालं तच्चतुर्मुखम् ।
तदेव पञ्चभागान्तमेकांशादि नुखायतम् ॥ ५१ ।।
हारं पूर्वबदुद्दिष्टं सर्वालङ्कारशोभितम् ।
मण्डपं बाह्यतोऽलिन्द्रं सायतं प्रविधीयते ॥ ५२ ॥
नेत्रत्रयसमायुक्तं दीया चायतमद्रकम् ।
एतत् स्वास्तिक मित्युक्तं शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ ५३ ॥
तदेव द्विमुखोपेतं दण्डवऋमिति स्मृतम् ।
सावकाशाङ्गणोपेतं मण्डपेन विना यदि ॥ ५४ ।।
शालाविरहितस्थाने कुङयहारं प्रयोजयेत् ।
एकानेकतलोपेतं कुर्याद रूपोपजीविनाम ॥ ५५ ॥
व्यासायामेऽष्टधर्माशे त्रिशाले मंशमङ्गणम् ।
त्रिपार्थेऽलिन्द्रनेकांशं यंशं शालाविशालकम् ॥ ५६ ॥
त्यक्तमध्यमपादं तद् द्यशं तन्मुखभद्रकम् ।
षडाननसमोपेतं सप्रच्छन्नमजाकणम् ॥ ५७ ।।
एकानेकतलोपेतं प्रासादवदलङ्कृतम् ।
द्वारादि पूर्ववन्नेरुकान्तं नामाग्रजीविनाम् ॥ ५८ ॥
व्यासे पलयर्कभागे तु पार्श्वयोः पृष्ठतस्तु वा ।
वारमेकांशतः कुर्याद् द्यशं गेहविशालकम् ॥ ५९ ॥
प्रमुखे बारमेकांशं ड्यंशं तन्मध्यमाङ्गणम् ।
परितो वारमेकांशं द्विप्रच्छन्नमथापि वा ॥ ६ ॥

·भयमते
तारयंशाधिकायामं चतुराननमण्डितम्
प्रमुखे तु चतुयशं निर्गतहारभद्रकम् ॥ ११ ॥
पार्श्वयोर्वापरे मुख्यवासं स्याद् हिललाटकम् ।
मौलिभद्रमिदं नाम्ना शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ १२ ॥
त्रिपञ्चषोडशारनितारा हौ द्वौ प्रवर्धयेत् ।
आचतुर्विशतेया॑सः पञ्चधोक्तस्त्रिशालके ॥ ६३ ॥
नवपतिकरारभ्य हिद्विहस्तविवर्धनात् ।
आपञ्चोत्तरषष्ट्यन्तं षट्पष्टयन्तं तु विस्तृतम् ॥ १४ ॥
चतुःशालाविशालाः स्युर्नवविंशतिसंख्यया।
अद्य(?) द्विसप्तमानं तु संवृताङ्गणकान्वितम् ॥६५॥
विवृताङ्गणकं शेषं कुर्याद् यत्र यथोचितम् ।
आद्यं तु सर्वतोभद्रं द्वितीयं वर्धमानकम् ॥ १६ ॥
तृतीयं स्वस्तिकं चैव नन्द्यावर्त चतुर्थकम् ।
पञ्चमं रुचकं विद्याच्छालानामभिधानकम् ॥ ६७ ॥
तत्तदात्तविशालेन वीजं स्याच्चतुरश्रकम् ।
आत्तव्यासाद् द्विहस्तेनाधिक्यजात्यायतं मतम् ॥ ६८ ॥
चतुर्हस्ताधिकं छन्दं विकल्पं षट्कराधिकम् ।
आभासमष्टहस्तेनाधिक्यं दैर्ध्यमिति स्मृतम् ॥ ६९ ॥
अथ वैशेषिकायाममात्मांशेन विधीयते ।
आत्तव्यासं कर्मजातिर्दिभागेनाधिकायतम् ॥ ७० ॥
चतुरंशाधिकं वीजाद् दीर्घ छन्दमिति स्मृतम् ।
षडंशदीर्घ विपुलाद् विकल्पमिति कथ्यते ॥७१ ॥

·तु
पदिशोऽध्यायः।
अष्टभागाधिकं व्यासादाभासं स्यात् तदायतम् ।
षडंशेन विशाले नेष्टमाभासदैर्ध्यकम् ।। ७२
सर्वतोभद्रविन्यास संक्षेपाद् वक्ष्यतेऽधुना ।
वासव्यासेऽष्टभागे तु द्विभागं मध्यमाङ्गणम् ॥ ७३ ।।
तदर्ध परितो मार्ग द्विभागं गेहविस्तृतम् ।
चतुष्कर्णे सभास्थानं सभामध्ये तु वासकम् ॥ ७४ ॥
पूर्वापरगृहे वापि स्वाम्यावासं प्रशस्यते ।
सर्वतः कुड्यसंयुक्तं कुल्याभद्वारसंयुतम् ।। ७५ ॥
बहिर्जालककुड्यं स्यादन्तानैर्वृत्तपादकम् ।
पक्षशालांशके द्वारं मुखं पूर्वेऽपरत्र वा ॥ ७६ ॥
जालकं च कपर्द च बाह्येबाह्य तथैव च।
ऋकरीवंशशालाश्रमष्टास्यं भद्रसंयुतम् ॥ ७७ ।।
चतुर्दिग्भद्रसंयुक्तमेकैकार्धसभामुखम् ।
अन्तर्भद्रसभाकणे शखसङ्गलुपान्वितम् ॥ ७८ ॥
मुखपट्टिकयोपेतमध्यकोटिसमन्वितम् ।
परितो दण्डिकावारं शिखरे तीत्रपट्टिका ॥ ७९ ॥
प्रस्तरं नासिकायुक्तमन्तरप्रस्तरान्वितम् ।
समकायं समहारं समवंशं तु कारयेत् ॥ ८॥
विपरीतमनर्थाय भवेदेव न संशयः ।
मुक्तमुक्ततलं तत्र मण्डपक्रिययान्वितम् ॥ ८१ ॥
एकानेकतलोपेतं प्रासादवदलङ्कृतम् ।
देवद्विजनृपाणां च वासयोग्यं सनातनम् ॥ ८२ ॥

·सर्वासामयि शालानामेतत सामान्यमीरितम् ।
हस्तच्छेदप्रवृद्धया व हान्या पूर्ण यथा कुरु ॥ ८३ ।।
करीकर्णवकान्ता शालावासचतुष्टया ।
अष्टास्योर्वतलग्रीवा सस्थूपिसमवंशका ॥ ८४ ॥
भद्रोर्ध्वमुखकूट स्यादन्तहरि बहिर्मुखम् ।
एतत्तु सर्वतोभद्रं राधामावासयोग्यकम् ॥ ८५ ॥
वासव्यासेऽर्कभागे ६ द्विभागं मध्यमाङ्गणम् ।
परितो मार्गमेकांशमन्तर्वारमथांशकम् ॥ ८६ ॥
शालाव्यासं दिमागेन बाधवारं तदर्धकम् ।
एतत्तु सर्वतोभद्रमल द्वारादि पूर्ववत् ॥ ८७ ॥
व्यासे द्विसप्तभागे तु द्विभागं मध्यमाङ्गणम् ।
परितो वारमेकांशं दृशं शालाविशाल कम् ॥ ८८ ॥
तदर्ध बाह्यवारं तु पृ.वारं द्विभागतः ।
चतुष्टयानां शालानां शिखरं तु सभाकृति । ८९ ॥
मध्ये नासिसमायुक्तं भद्रप्रभृति पूर्ववत् ।
सर्वासामपि शालाना त्यजेन्मध्यस्थपाल कम् ॥ ९ ॥
त्रितलादितलोपेतं रण्डहाभिमण्डितम् ।
एतत्तु सर्वतोभद्रं देवद्विजमहीभृताम् ॥ ९१ ॥
व्यासे द्विरष्टभागे तु चतुरंशमथाङ्गणम् ।
पूर्ववद् योजयेच्छेषं प्रहीणशिखराकृति ॥ ९२ ॥
नासिकातोरणाद्यङ्गैर्जालकैश्च समन्वितम् ।
त्रितलादितलोपेतं प्रासादवदलङ्कृतम् ॥ ९३ ॥

·विशोऽध्यायः
तले तले तु सोपानं मध्ये मध्ये तु मण्डपन्न ।
विवृतं वाङ्गणं सर्व युक्त्यानुक्तं प्रयोजयेत् ॥ ९ ॥
एतत्तु सर्वतोभद्रं नृपाणामधिवासकम् ।
अष्टादशांशके व्यासे विभागं मध्यमाङ्गणम् ॥ १५ ॥
परितो मार्गमेकांशमन्तर्वारमांशकन्न ।
शालाव्यासं विभागेन बाहवार तदर्धकम् ९६ ॥
द्विभागं पृथुवारं स्याद् बाहावारमथांशकम् ।
शालाकारं सभाकारं यथा वा शिखरं तु तत् ॥ ९७ ॥
त्रितलादितलोपेतं खण्डहामिमण्डितम् ।
पूर्ववद् योजयेच्छेषं यथायुक्ति यथारुचि ।। ६८ ॥
स्वामिचित्तवशान्यस्तस्थानविन्याससंयुतम् ।
अन्यत् प्रासादवत् सर्वमलकाद् विचक्षणः ॥ ९९ ॥
एतत्तु सर्वतोभद्रं नृपेशभवनं स्मृतम् ॥ ९९ ॥
शालाजातिस्तच्छिरोयुग विमान
मुण्डाकारं शीर्षक हर्म्यमेतत् ।
नानाकाराङ्गान्वितानेकभूमा
माला छन्दा स्यात् तु सामालिकाख्या ॥ १०॥
व्यासे षड्वस्वंशके व्यंशकेऽष्टां-
शार्मन्वंशश्वदेयं तदंशैः।
व्यंशकेऽष्टांशान्वशैर्दीर्घ्य तत्तदशै(?)।
एकद्वयंशं मुख्यवासस्य वारं
दैाष्टांशैर्वारमेकं च सार्धम् ॥ १.१३ ॥

·मयमले
वर्धमानस्य विन्यासं वक्ष्ये संक्षेपतः कमात् ॥ १०२॥
व्यासे षडशके तत्र यशं शालाविशालकम् ।
द्विभागमङ्गणं बाह्ये सर्वतः कुड्यसंयुतम् ॥ १०३ ॥
प्रमुखे मुख्यवासस्य भागं चक्रमणं भवेत् ।
मध्यभित्तिसमायुक्तं कुल्यामद्वारसंयुतम् ॥ १०॥
अपरे दीर्घशाला स्याद् द्विनेत्रोत्तुङसंयुता ।
ईषन्निम्नोन्नतात्माविशालाद् दैानतान्विता(?) ॥ १०५॥
पक्षके हे तु शाले तु वंशं निम्ने द्विवऋको(?)।
एकैकदिशि निष्कान्तं द्विभागं मध्यवारणम् ॥ १०६ ॥
हस्वपादसमायुक्तं यथालङ्कारकं तु तत् ।
शङ्खावर्त तु सोपानं कर्णे घंशेन योजयेत् ॥ १०७ ॥
नासिकातोरणस्तम्मजालकादिविराजितम् ।
प्रासादवदलङ्कुर्यादनुक्तं चात्र पूर्ववत् ॥ १०८ ॥
एकाहित्रितलोपेतं नोदग्द्वारं महीभृताम् ।
तदेवांशेन वारं तु विवृतस्तम्भभित्तिकम् ॥ १०९ ॥
मुख्यगेहार्धदाक्षिण्ये मूलवंशोन्नतोन्नतम् ।
यथेष्टदिशि भद्राङ्गं यथेष्टदिशि वासकम् ॥ ११० ॥
दण्डिकावारसंयुक्तं प्रासादवदलकृतम्।
द्वारतोरणनासीभिस्तथा वेदिकजालकैः॥१११॥
यथारुचि यथाशोभं तथा कुर्याद् विचक्षणः ।
एतत्तु वर्धमानं स्याच्चतुर्णामपि शंसितम् ॥ ११२ ॥

·षड्विंशोऽध्यायः ।
व्यासे दशांशके तत्र विभागमङ्गणं भवेत् ।
तहहिरिमेकांशं शालाव्यासं द्विभागिकम् ॥११३ ।।
तदर्धं तु बहिर्वारं द्वारं भद्रसमन्वितम्।
कूटकोष्ठादिसर्वाङ्ग यथायुक्ति यथारचि ॥ ११४ ॥
एतत्तु वर्धमानं स्याच्चतुर्णामपि शंसितम् ।
अथवा तद्वाहिरिं मंशं व्याले दशांशके ॥ ११५ ॥
मुक्तमुक्ततलं तत्र मण्डपक्रिययान्वितम् ।
यथोचितमलङ्कारमुपर्युपरि तत्क्रमात् ॥ ११६ ॥
मुखभद्रं विना तत्र शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
समं त्रिपादमध वा मुखमण्डपमिष्यते ॥११७ ॥
शेष प्रागुक्तवन्नेयं विप्रादीनां प्रशंसितम् ।
त्रिचतुष्पञ्चभौम
स्याद्
वर्धमानं मनोहरम् ॥ ११८ ॥
द्वादशांशे विशाले तु द्विभागं मध्यमाङ्गणम् ।
शालाव्यासं द्विभागं तबाह्यालिन्द्रं द्विभागतः ॥ ११९ ॥
तहहिरिमेकांशं स्तम्भं कुड्यं यथोचितम् ।
पार्श्वयोस्तहहिर्यशैकांशविस्तारनिर्गमा ॥१२० ॥
सवारमुखपट्ट्यङ्गनेत्रशालाविनिर्गता।
पुरतः पार्श्वयोर्नेत्रशालेऽलिन्द्रात् तु पूर्ववत् ॥ १२१ ॥
तयोर्मध्ये चतुर्थशे हितले वा स्थलान्वितम् ।
वारं स्यात् त्रितले तत्र तत्र शाला चतुस्स्थले ॥१२२ ॥
अपरे कर्णकूटे द्वे कर्तव्ये पञ्चभूमिके ।
तयोर्मध्ये चतुर्थशे षट्तलेऽर्धसभामुखम्॥ १२३ ॥

·पार्श्वयोर्नेन । मुल्यवानस्तु षट्तले।
पुरतः कर्णकूटे हे सोपानं स्मात् तदन्तरे ॥१२४ ॥
तत्पुरः कर्णकुटे कर्तब्वे तु चतुरस्थले।
शाला पञ्चतले कार्याध्य तत्रैव पञ्जरे ॥ १२५ ॥
द्विभागविपुलायाने कर्तव्ये पार्थवोस्तु तें।
अङ्गणं मण्डपं चोर्वे तदूर्वे तलवारयुक् ॥ १२६ ॥
वारं नेत्रसमायुक्तं वामे सोपानसंयुतम् ।
मुखचक्रमणे गुह्यसोपानं स्यात् तले तले ॥ १२७ ॥
पृष्ठेऽष्टद्वयशविस्तारनिर्गम भद्रशोभितम् ।
तदंशे पार्श्वयोवन्ने वारं स्यात् त्रितलान्वितम् ॥ १२८॥
द्वयंशैकशिकविस्तारनिर्गमा पञ्चभूमिके ।
सवारमुखपट्टयङ्गपृष्ठशालाविनिर्गता ॥ १२९ ॥
पार्श्वयोर्डि(त्रिहि)भागेन कूटौ हौ तु चतुस्स्थले।
पुरतो मण्डपं तत्र वासव्याससमन्वितम् ॥ १३०॥
द्वितलोपरि भद्राङ्गी शाला नेत्रसमन्विता ।
वास्तूनां तु चतुस्सूत्रं यथाशास्त्रं प्रसारयेत् ॥ १३१ ॥
मध्ये स्तम्भं सुसंस्थाप्य पार्थे (द्वय ? हार)युतं तु तत
कर्तव्यं विधिना तज्ज्ञैः कम्पद्वारं तदुच्यते॥ १३२ ॥
प्रासादवदलङ्कुर्यात स्तम्भाद्यङ्गं तले तले।
सप्तभौमं नृपेशस्य मन्दिरं बर्धमानकम् ॥ १३३ ॥
चतुर्दशांशके व्यासे द्विभागं मध्यमाङ्गणम् ।
परितो वारमेकांशं शालाव्यासं द्विभागिकम् ॥ १३ ॥

·पडूविंशोऽध्यायः ।
२०
द्विभागं पृथुवारं स्याद् बाह्यवारं तदर्धकम् ।
परितो द(घिण्डि)कावारं मुष्टिबन्धादिशोभितम् ॥
चूलहादिकं कुड्यं महावारमुपर्यपि ।
कूटकोष्ठादिसर्वाङ्गं युक्त्या तत्र प्रयोजयेत् ॥ १३६ ॥
एतत्तु वर्धमानं स्यान्नोदग्द्वारं महीभृताम् ।
व्यासे द्विरष्टभागे तु द्विभाग मध्यमाङ्गणम् ॥ १३७ ॥
तावत् स्याद् गृहविस्तारं परितः कुडयसंयुतम् ।
द्विभागं पृथुवारं स्यादन्तः स्तम्भं यथोचितम् ॥ १३८ ॥
तहहिरिमेकांशं पृथुवारं द्विभागतः।
स्तम्भं कुडयं यथायुक्ति यथाशोभं तथाचरेत् ॥ १३९ ॥
दण्डिकावारसंयुक्तं पार्श्वे पृष्ठे सभद्रकम् ।
पार्श्वयोनेत्रशाले हे द्वे महावारसंयु(तम् ? ते) ॥ १४०॥
पादं पादाश्रयं पादं पादार्धाश्रयमेव वा।
किञ्चिदाश्रयमेवं वानाश्रयं विपदां पदम् ॥ १४१ ॥
वारस्थलं चूलहवें कर्तव्यं स्यात् तलं तलम् ।
गोपानं च लुपाश्चैव वक्रस्तम्भं च नाटकम् ॥ १४२ ॥
मुष्टिबन्धं च नियूहवलभी च कचग्रहम् ।
यत्र यत्रोचितं तत्र योजयेत् तद् विचक्षणः ॥ १४३ ॥
सभा वा मण्डपाकारं मालिकाकारमेव वा ।
एतासामपि शालानामङ्गणं कारयेद् बुधः ॥ १४४ ॥
मण्डपस्य तु मध्ये तु स्तम्भं नैव प्रयोजयेत् ।
मण्डपं पुरतस्तस्य वासव्याससमं तु वा ॥ १४५ ॥

·marpal
त्रिपादं वा तदर्ध वा युत्त्यान्तःस्तम्बरसंयुतम् ।
एकद्वित्रितलोपेतं मालिकाभं यथा तथा ।। १४६ ॥
विवृतस्तम्भसंयुक्तं वासालिन्द्रान्वितं तु वा।
अन्तःसोपानसंयुक्तमनुक्तं चात्र पूर्ववत् ॥ १४७ ।।
त्रितलाद्यानवतलसेकादशतलं तु वा ।
एतत्तु वर्धमान स्याद् भूपेन्द्राणां विशेषतः ॥ १८ ॥
नन्द्यावर्तस्य विन्यासमलङ्कारमथोच्यते ।
व्यासे षडंशके तत्र विभाग मध्यमाङ्गणम् ॥ १४९ ॥
शालाव्यासं द्विभागं स्यात् तन्मानं तु चतुष्टयम् ।
बाह्यवारं च कुड्यं च नन्द्यावर्तसमाकृति ॥ १५० ॥
दिश्यथैको नतद्वारं(?) शाला वाथ चतुष्टयम् ।
जालकं च कवाटं च बाह्येऽबाह्ये तथैव च ॥ १५१ ।।
सर्वतः कुडयसंयुक्तं मुख्यगेहं कभित्तिभाक् ।
कुल्याभद्वारसंयुक्तं मुखचङ्क्रमणं भवेत् ॥ १५२ ॥
अन्तर्विवृतपादं स्याद् बाह्ये कुड्यावृतं तु तत् ।
दण्डकावारसंयुक्तं प्रासादवदलङ्कृतम् ॥ १५३ ॥
चतुर्णामुदितं वैश्यशूद्रयोः प्राग्दिगाननम् ।
तदेवांशावृतालिन्द्रं बहिरिं प्रशोभितम् ॥ १५४ ॥
अधिष्ठानाविकादीनां पूर्ववद् योजयेद् बुधः ।
एकद्वित्रितलोपेतं मुण्डप्रासादकानितत् (2) ॥ १५५ ॥
चतुर्णामपि वर्णानां योजयेत् तद्विचक्षणः ।
व्यासे दशांशके तत्र विभागं मध्यमाङ्गणम् ॥ १५६ ॥

·षड्विंशोऽध्यायः । परितो बारमेकांशं शालाव्यासं विभागतः। बाह्यतोऽलिन्द्रमेकांश भद्रप्रभृति पूर्ववत् ॥ १५७ ॥ यथायुक्ति यथाशोनं तथा हन्योङ्गमण्डितम् । षट्पडशे विशाले तु द्विभाग मध्यमाङ्गणम् ॥ १५८ ॥ द्वयंशं शालाविशालं स्यान्मुखगेहं कभित्तिभाक् । पृथुवारं द्विभागं (स्यात् ) तबाह्ये तु समन्ततः॥ १५९ ॥ परितोऽलिन्द्रमेकांश स्तम्भ कुख्यं यथेष्टतः। सालिन्द्रं चूलहाङ्ग यथायुक्ति यथारुचि ॥ १६ ॥ द्वारं च मुखभद्रं चाप्यधिष्ठानादि पूर्ववत् । चतुष्टयानां शालानां मध्यवंशोलमस्तकम् ॥ ११ ॥ पुरे पुरे भवेत् कूटं पक्षशालाननान्वितम् । नन्द्यावर्ताकृतिश्चाथ यथायुक्तं चतुर्मुखम् ॥ १२ ॥ ऊर्बोर्ध्वमङ्गणं कुर्यात् पक्षशालासमोपरि । सभा वा मण्डपं वापि मालिका चाङ्गणक्रिया ॥ १६३ ॥ त्रितलादि तलोपेतमूहप्रत्यूहसंयुतम् । द्विजानां च महीपानामेतत् प्रासादकं हि तत् ॥ १६४॥ चतुर्दशांशके व्यासे हिभाग मध्यमाङ्गणम् । परितो मार्गमेकांशं विभागं गेहविस्तृतम् ॥ १६५ ।। पृथुवार द्विभागं स्याद् युक्त्यान्तः स्तम्भसंयुतम् । तहहिरिमेकांशं कुड्यस्तम्भादिमण्डितम् ॥ १६६ ॥ चतुर्दिशाननोपेतं नन्द्यावर्तसमाकृति । अवंशालास्तथाष्टस्याच्चतुरस्याद् व्यवस्थिता(?) ।। १६० ।

·२०८
मयमले
द्वादशास्यसमायुक्तमूर्ध्वाधस्ताद विशेषतः ।
चतुर्दिक्षु सभद्राङ्गद्वारशालकशोभितम् ॥ १६८ ॥
अनुक्तं हि यथा सर्व पूर्ववत् कारयेद् बुधः ।
व्यासे द्विरष्टभागे तु द्विभागं मध्यमाङ्गणम् ॥ १६९ ॥
शालाव्यासं द्विभागेन पृथुवारं तु तत्समम् ।
तहहिरिमेकांशं तहहिरिमेकतः ॥ १७ ॥
सालिन्द्रं चूलहाङ्गं यथायुक्ति यथारुचि ।
तस्योपरिगता शाला चतुष्कशिरसा सभा ॥ १७१॥
त्रितलाद्यानवतलं भूपभूसुरयोग्यकम् ।
द्वाराणि भित्तयः सर्वे ह्युत्तराद्या ह्यनुक्रमात् ॥ १७२ ॥
प्रासादवदलकुर्यान्नन्द्यावत तु जालकम् ।
यथायुक्ति यथाशोभं तथा कुर्याद् विचक्षणः ॥ १७३ ॥
उहप्रत्यूहसर्वाङ्गेहालङ्कारमिष्यते ।
व्यासे षडंशके तत्र स्वस्तिके इयंशमङ्गणम् ॥ १७४ ॥
तावच्छालाविशालं स्यात् कुल्याभद्वारसंयुतम् ।
पृष्ठे तु दीर्घकोष्ठं स्यात् पुरतः कोष्ठकं तथा ॥ १७५ ॥
पक्षके कर्करीशाला मुखपट्टिकयान्विता ।
विना पट्टिकया पृष्ठे कोष्ठकं पृष्ठसङ्गतम् ॥ १७६ ॥
दण्डिकावारसंयुक्तं षण्णेचं भद्रसंयुतम् ।
अन्यत् प्रासादवत् सर्वमलकुर्याद् विचक्षणः ॥ १७७ ॥
प्राङ्मुखं स्वस्तिकं वैश्यशूद्रयोः संमतं बुधैः।
तदेवांशावृतालिन्द्रं खण्डहाभिमण्डितम् ॥ १७८ ॥

·पविशोऽध्यायः । पूर्ववद् भद्रसंयुक्तमलङ्कारादि पूर्ववत् । द्विःषडशे(श ? ऽथ) मन्वंशे षोडशाशे यथेष्टतः ॥ १७९ ॥ अङ्गणं च बहिर्वार पृथुवारमलिन्द्रकम् । शालाव्यासं विभागेन सर्वतः परिकल्पयेत् ॥ १८० ॥ द्वारं च स्तम्भकुड्यं च भद्रं युक्त्या प्रयोजयेत् । यथायुक्ति यथाशोभं तथा हाङ्गसंयुतम् ॥ १८१॥ शालाकार सभाकारं हयाङ्गं वाथ शीर्षकम् । एतत् स्वस्तिकमित्युक्तमनुक्तं चान पूर्ववत् ॥ १८२ ॥ निष्पष्टाः कोटिसंयुक्ताः कर्णे सोपानसंयुताः। रुचिकाख्या विचित्राङ्गा नोदग्द्वाराः प्रकीर्तिताः॥१८३ ॥ पाषण्डिनां द्विजादीनां सुराणां वासयोग्यकाः । चतुर्णामुदितं राज्ञां सर्वमुर्वीदिवौकसाम् ॥ १८४ ॥ वैश्यानामुदितं सर्व शूद्राणां सम्मतं बुधैः ॥ १८४३ ॥ उक्तव्यासेनान्विता दीर्घहीना वेदाश्राभास्ताः सुराणां द्विजानाम् । दानादीनां सर्वपापण्डिकानां चातुश्शालाः संमताः सहिरेव ॥ १८ ॥ ए(ते ? तद्) वदन्ति मुनयो विपुले नवांशे वस्वंशके मुनिपदे रसभागिक तु । यंशं गृहस्य विपुलं त्वथ पञ्चभागे शालाविशालमिह भागमितिकमेण ॥१८६३ ।।

·भषमते अष्टाष्टहस्तविकृतं द्विगुणायतं च द्विद्वारि पलिवइन इयमङ्गगं च । षट्सन्धिकं भवनवत् परिमण्डनीयं तत् सप्तवारमवनीसुरमन्दिरं स्यात्॥ १८७१ ॥ व्यासे पञ्चांशे नवांशायतं स्यात् षड्भागे रुद्रांशकैः सप्तभागे हिषड्भागैरष्टभागे नर्वाशे (हिस्सप्तांशैः) षोडशांशैस्तु दैर्घ्यम् ॥ १८८३ ॥ एवं पञ्चैवायतं सप्तशाले पूर्वोक्तव्यासांशके पविभागे। दैर्ध्य सैकाविकारैः ससप्त- धर्माशैविशत्रयोविंशदशैः॥ १८९६ ॥ राज्ञामुदीरितमशीतिकविशाले दैर्घ्य (तु) तत्रिगुणमर्कललाटयुक्तम् । त्रिद्वारि चाङ्गणगुणान्वितमष्टसन्धि द्विःपञ्चशालमथ हयमि(ति? व) प्रयोज्यम् ॥ वासव्यंशं सार्घभाग घलिन्द्र व्यशकांशं वा तदर्घ प्रवेशम् । बाह्येऽबाह्ये नालनीमं तदर्ध शालानां स्यादत्र सामान्यमेतत् ॥ १९१३ ॥ निरङ्गणं कर्णगताङ्गणान्वितं बहुप्रवेशं बहिराननान्वितम् । PRESENTRE

·पतिशोऽध्यायः।
अन्तर्बहिर्वक्रयुतं ह्यसीमकं
वासं न सामान्यगताङ्गणान्वितम् ॥ १९२३ ॥
हस्तस्तम्भतुलादिकान् नरगृहे युञ्ज्यादयुग्मं यथा
युग्मायुग्मकसङ्खधया सुरगृहे युजीत हस्तादिकान् ।
मध्यद्वारमनिन्दितं सुरमहीदेवक्षितीशालये
शेषाणामुपमध्यमेव विहितं तत् संपदामास्पदम् ॥ १९३६ ॥
गर्भ कुर्यात्नेत्रके भित्तिसागे
पादाधाराच्भ्रकाधः क्रमेण ।
मध्यस्य स्याद् वामभागे गृहे वा
शालानां स्यान्मुख्यधामन्यवश्यम् ॥ १९४३ ॥
भित्तिव्यासेऽष्टांशके चातुरंशं
बाह्येऽवाह्ये तत्रिभागं विहाय ।
मध्ये गर्भ योजनीयं सुराणां
विप्रादीनां मन्दिरे निन्दितं तत् ॥ १९५३ ।।
वंशहारं नैव विप्रादिकानां
वर्णानामावासके योजनीयम् ।
पाषण्ड्यादीनां मुनीनां गृहे तद्
वंशद्वारं योजनीयं न दूष्यम् ॥ १९६३ ।।
आद्यमथात्तविशालं त्रिगुणायामं ततः प्रवृद्धिः स्यात् ।
व्यासद्विगुणे योविंशति यावत् तावत्तु सैकदशसङ्ख्या
पुरतो भद्रसमेतं कर्णसभाकोष्ठनीडमण्डितकम्।
पृष्ठे वारयुतं वा(पि! हिललाटं गर्भकूटसमम् ॥ १९८१ ॥

·२१२
অনন
एकद्धित्रितलाठ्यं पुरतः परतो विचित्रनास्यङ्गम् ।
एतद् विहारशालं प्रासादवदेव करणीयम् ।। १९९३ ॥
सर्वासामपि वक्ष्ये पादायामं तु तस्य विष्कम्भम् ।
साहिहस्तमादि त्रिभिरथ षभिः कराग्रजा तु ॥
सार्वत्रिचतुर्हस्तावधिकं यावन्नवाघ्रिकायामम् ।
व्यासं षडङ्गुलं स्यात् तस्मादधैकमात्रवृद्ध्या तु ॥ २०१३ ॥
दश च चतुर्दशमानं यावन्नवधा विशालं स्यात् ।
पूर्वोदितमानं वा योज्यं युक्तिकमेण विद्वद्भिः ॥२०२३ ॥
स्वव्यासकरं त्रिगुणं कृत्वा वसुभिहरेत्तु तच्छेषम् ।
ध्वज़धूमसिंहश्वावृषखरगजवायसाश्च योनिगणाः॥२०३३॥
एषु ध्वजमृगवृषभेभाः शुभयुक्ता न शोभनास्त्वन्ये ॥
सैकत्रिंशद्धस्तविस्तारकाभ्यां
द्वाभ्यां द्वाभ्यां वर्धयेत् तत् कराभ्याम् ।
शालाबाह्ये सैकषष्टयन्तमाना-
भीष्टायामा संमता स्यात् खलूरी ॥ २०५ ॥
बहिरबहिरभीष्टा कुड्यपादाङ्गशोभा
शिखरमपि लुपारूढान्वितं मण्डपं वा ।
अमरनरविमानाद्यावृता सा खलूरी
भवनतलविहीनैकहिभूमिप्रयुक्ता ॥ २०६ ॥
प्रथमावरणे द्वितीयके वा
परभागे सदनं तु योषिताम् ।
निर्ऋतौ सूतिगृहं च वर्चसः
पवनादीन्दुदिक्षु वाङ्गनागृहम् ॥ २०७ ॥

·पद्धविंशोऽध्यायः। यमदिशि भोजनशाला सोमे धनसञ्चयावासम् । अग्नौ धान्यागारं खे पक्तिय॑ञ्जनानि तत्रैव ॥ २०८ ॥ आराधनगृहमीशे कूपं तत्रोदितौ स्नानम् । यस्मिन् यदुक्तमुचितमन्यानि हि तत्र संप्रयोज्यानि ॥ द्वाराणि च कुड्यानि च युक्त्या तु स्वामिवाञ्छवशात् । अन्यच्छेषं सर्व कुर्यादुक्तिक्रमेण दृढतरधीः ॥ २१ ॥ अपिच शिखिनि गोष्ठं नैर्ऋतेऽजाविकानां पवनदिशि निवासं माहिषं चैशकोणे। भवति तुरगशाला नागशाला च तस्मिन् दिशि च दिशि च सर्वे वाहना द्वारंवामे ॥२११॥ सामान्यं स्यादेतदुक्तं चतुर्णा वासे राज्ञां योजनीयं विशेषम् त्रिप्राकारं च त्रिपङ्क्ति त्रिभोगं शेषाणां चाप्युक्तनीत्या त्रयाणाम् ॥ २१२ ॥ एकहित्रीण्यत्र सालानि नृणां पञ्च त्रीण्यकादि देवालयेषु । यत्तत् प्रोक्तं धाममानेन पूर्व तत्रैवायोज्यं विधिज्ञैर्नराणाम् ॥ २१३ ॥ इति मयमते वस्तुशास्त्रे शालाविधानं नाम षड्विंशोऽध्यायः।

·विंशोऽध्यायः ।
वर्णानां गृहविन्यासलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
चतुर्दण्डात् समारभ्य विद्विहस्तविवर्धनात् ॥१॥
त्रिंशहस्तावधिर्यावदेवकं गृहमानकम् ।
क्षुद्राणामष्टधा प्रोक्तं मध्यमानां विधीयते ॥२॥
अष्टदण्डात् समारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात् ।
द्वात्रिंशद्दण्डपर्यन्तं गृहाणां मानमिप्यते ॥ ३ ॥
अष्टादिशतदण्डान्तं दण्डाल्यामुत्तमे क्रमात् ।
वाटभित्तेरिदं मानं तदभ्यन्तरतो गृहम् ॥ ४ ॥
चतुरश्रं द्विजानां च नृपाणां च विशेषतः ।
अष्टषट्चतुरंशेन दैर्ध्य स्यात् क्षत्रियादिषु ॥ ५ ॥
हीनं षोडशहस्तेभ्यो गृहमानं न कारयेत् ।
नवाष्टसप्तषडस्तैरुत्तुङ्गात्तुङ्गमानतः ॥ ६ ॥
त्रिचतुर्भागविस्तारा पादोनाग्रविशालका ।
छत्रशीर्षकतुल्याभा छचनासीविभूषिता ॥७॥
चतुर्दिक्षु चतुर्झरोपेता तल्पसमायुता ।
द्वारगोपुरसंयुक्ता नानावयवशोभिता ॥ ८ ॥
बहिष्टात् परिघोपेता सर्वरक्षासमन्विता ।
वाटभित्तिरिति प्रोक्ता गृहबाह्यसमावृता ॥ ९॥
मृण्मया वा लुपारूढा तृणादिच्छादनान्विता।
खलूरिका वा कर्तव्या वेदिकापादशोभिता ॥ १० ॥

·Mang Rup गृहक्रिया हि द्विविधा भिन्नाभिन्न प्रकारतः । भिन्नं च पिण्डभेदं च वक्ष्ये फुटतरं यथा ॥ ११ ॥ असन्धिकं भिन्नगृहं ससन्धिी ह्यभिन्न भिन्नगृहेषु तेषु वै। चतुर्गुहं दिक्षु गतं प्रधान विदिक्षु वा मण्डपक खलूरिका ॥ १२ ॥ स्याद् वाटभित्तेरबहिः पृथग् गृहं त्रयं बिक बैकमसम्पदा पदम् । तस्माच्चतुश्शालमनिन्दित पर सविस्तरं तस्य तु मानमुच्यते ॥ १३ ॥ नीचानां नीच (तिष्ठानां ! मानं श्यात् ) श्रेष्ठानां श्रेष्ठमुच्यते श्रेष्ठमानं निकृष्टानां सर्व (भान ? दा न) प्रयुज्यते ॥ १४॥ क्वचिदिष्टं कनिष्टानां यन्मानं श्रेष्ठजातिषु । अल्पत्वे वा महत्वे वा सीमासूत्रे विनिश्चिते ॥ १५ ॥ सायते चतुरथे वा चतुष्षष्टया विभाजिते । रज्जुवंशसिराषट्कचतुष्काष्टकसन्धिभिः ॥ १६ ॥ वर्मशूलं च यत्नेन वर्जयेद् वास्तुकोविदः । सूत्रादीनां गृहाडैश्च पीडा चेत् सर्वनाशनम् ॥ १७ ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सूत्रादीनि विवर्जयेत् । पूर्वादिमध्यसूत्राणि चान्नं धान्यं धनं सुखम् ॥ १८ ॥ इति नामानि तन्नाम्ना चत्वारि स्युर्गृहाणि च । अन्नालयं धान्यालयं धनालयं मुखालयम् ॥ १९ ॥ ।

·मयमते कर्तव्य वास्तुमध्ये तु मण्डपं प्रथमं बुधैः । वास्तुव्यासचतुर्भागं मण्डपस्य तु विस्तृतम् ॥ २० ॥ पञ्चषट्सप्तभागाटनवभागैकमेव वा। सप्तहस्तादि षण्मानं हिहिहस्तविवर्धनात् ॥ २१ ॥ आसप्तदशहस्तान्तं श्रेष्ठमध्यकनिष्ठकम् । एकभक्सा विभक्त्या वा चतुष्पादाष्टपादकम् । २२ ॥ हिजभूपतिवैश्यानां युग्मपादं प्रकीर्तितम् । शूद्राणामन्यजातीनामयुग्मस्तम्भामिष्यते ॥ २३ ॥ द्विजवन्नृपवैश्यानां वैशिष्टयं मध्यवेदिका । त्रिकालबलिलब्धा च पुष्पगन्धादिपूजिता ॥ २४ ॥ सा त्रितालसमुत्सेधा चोत्सेधसमविस्तृता। तन्मध्ये ब्रह्मपीठं स्याद् वेदिकाप्रमाणतः ॥ २५ ।। षट्षडङ्गुलहीनं स्यात् तन्मानं नृपवैश्ययोः । शूद्राद्यन्तरजातीनां न कुर्याद् ब्रह्मवेदिकाम् ॥ २६ ॥ सायते चतुरश्रे च तत्तदाकृति मण्डपम् । पञ्चतालं समारभ्य त्रिव्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ २७ ॥ नवधा तलिपायामाः सप्तकायान्तमानकाः। पञ्चाङ्गुलं समारभ्य त्रयोदशाङ्गुलान्तकाः ॥ २८ ॥ नवधा पादविष्कम्भास्त्वग्रेऽष्टांशविवर्जिताः। पादोच्चार्धमधिष्ठानं षडष्टांशोनमेव वा ॥ २९ ॥ पादाच्चे त्रिचतुर्भागं चतुरश्रं च वृत्तकम् । वस्वश्रं चित्रखण्डं च स्तम्भानामाकृतिः स्मृता ॥ ३० ॥ ।

·सप्तविंशोऽध्यायः शमीखादिरखदिरस्तम्भाच द्विजराजयोः । सिलीन्ध्र पिशितं मधूकं वैश्यस्तम्भाः प्रकीर्तिताः ॥३१॥ राजादनं च निम्बंच सिलीन्धः पिशितिन्दुका । शूद्राणां स्तम्भवृक्षाश्च त्वक्साराः सर्वयोग्यकाः॥३२॥ पक्केष्टकाभिः सुधया मण्डपं हिजभूपयोः । वैश्यादीनामपक्काभिनानालङ्कारशोभितम् ॥ ३३ ॥ प्रपा वा तत्र कर्तव्या नालिकेरदलच्छदा। गृहमण्डपयोर्मध्ये त्रिचतुष्पञ्चषट्कराः ॥ ३४ ॥ एकहस्तं द्विहस्तं वा क्षुद्रे मार्गविशालता। सर्वतः समविस्तारं प्रकुर्यादावृतं पथम् ।। ३५ ॥ अन्नागारादिमध्यं तु वास्तुमध्यात् प्रदक्षिणम् । आदित्यनन्दपातालभूताङ्गुलमिति कमात् ॥ ३६ ॥ धर्मनन्दाष्टधात्वंशा अनाङ्गानादिपातका ॥ ३७॥ एकैकाङ्गगतं तत्तत्स्तम्भस्थापनकर्मणि । वास्तुमध्यादुदक्पूर्व दक्षिणापरतः क्रमात् ॥ ३८ ॥ गृहाविमध्ययोर्मध्यभित्तिमध्यमिति स्मृतम् । अन्तर्मुखानि गेहानि वास्तुनश्च बहिर्मुखम् ॥ ३९ ॥ महीधरेन्दुभल्लाटमृगादितिपदाश्रितम् । सौख्यं महीसुरावासं तत्तारायाममुच्यते ॥ ४० ॥ पञ्चादिनवहस्तान्तं मध्याधं च दशार्धकम्। सप्तकादशहस्तं स्यादिति मानत्रयं विदुः ॥४१॥ DD

·चूल्युचं सर्वगेहानां गृहान्तं विपुलं भवेत् ।
पादोदयसमा भित्तिः स्वपादत्रिगुणा ततिः ॥ ४२ ॥
गेहतारचतुर्भागपञ्चभागान्तरं क्रमात् ।
पादव्यास इति प्रोत्तं गेहव्यासान्तरात्तु वा ॥४३॥
यावन्तो विपुले हस्तास्तावदछुलसङ्ख्यया ।
सर्वेषामपि गेहानां स्तम्भविष्कम्भमिष्यते ॥४४॥
महेन्द्रांशे भवेद द्वारं मुख्यांश बारिनिःस्वम् ।
ब्राह्मणानामिदं सर्व सम्पदा स्यात् सदास्पदम् ॥ ४५ ॥
महेन्द्राकार्य(माके) सम्यग् भृशभागे महानसम् ।
त्रिहस्तं पञ्चहस्तं च त्र्यवहस्तं षडधकम् ।। ४६ ॥
चतुर्हस्तं सप्तहरतं चतुरष्टाहस्तकम् ।
पञ्चहस्तं नवहस्तं पञ्चमानं महानसे ॥ १७ ॥
गृहक्षतांशके हारं जयन्ते वारिनिःस्रवम् ।
प्राच्यावासं नपस्योक्तं कोशवाहनवर्धनम् ॥ ४८ ॥
गृहक्षतार्किगन्धर्वभृङ्गराजे विवस्वति ।
धान्यालयं प्रकर्तव्यं तत्तारायाममुच्यते ॥ १९ ॥
पञ्चहस्तं नवहस्तं षडधं च दशार्धकम् ।
सप्तकादशहस्तं स्यान्नवत्रयोदशहस्तकम् ॥ ५० ॥
एकादशपञ्चदशहस्तं पञ्चप्रमाणकम् ।
पुष्पदन्तपदे द्वारं वितथे वारिनिःसवम् ॥ ५१ ॥
विशां दक्षिणवासं स्याद् धनधान्यसुखावहम् ।
पुष्पदन्ते सुरे शोषे वारुणे मित्रके पदे ॥ ५२ ॥

·सावितोऽध्यायः
धनालयं धान्यलन किञ्चिन्यूनत्वामिप्यते ।
शूद्रस्य पश्चिने वाले अनधान्यपशुभम् ॥ १३ ॥
भल्लाटांशे भवेद् द्वार सुश्री शारिनिःसनम् ।
चतुर्णामपि वर्गानाबुत वासविधिकमम् ।। १ ।।
स्तम्भस्योपरि कर्तव्य पोतिकोतवाजनम् ।
तुलाजयन्त्यनुमार्गलाको शनिबमन ।। १५ ।।
कपोतं तलदं चैव वितस्तीजालकानिक
मुष्टिबन्धं मृणाली च दण्डिकां च लुपाक्रियाम् ।। ५६ ॥
लुपाप्रच्छादनं चैव मुलपटिकमान्वितम् ।
गृहस्य दक्षिणे पाश्चे द्वार प्रतिमहद् भवेत् ।। ५७ ।।
द्वित्रिहस्तनिहस्ता चतुर्हस्तं च मक्तयः ।
चतुष्पदाद्यावानिशइतन्या वा वास्तुमण्डपम् ।। ५८ ॥
एकभक्त्याख्यकत्रिराक्ला तालेश्वरमपा।
सपालांशं सविष्टा(c) वा नालितालदलच्छदा ॥ ५९ ॥
गृहाणां गर्भस्थानं तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः।
देवानां चैव विन्यासे विशेषेण प्रभागतः ॥ ६ ॥
पुष्पदन्ते च भल्लाटे महेन्द्रे च गृहक्षते ।
दक्षिणे नेत्रभित्तौ तु सौम्यादौ तु चतुर्गहे ॥ ६१ ॥
भित्तिव्यासे नवाष्टांशे बाह्ये तु चतुरंशकम् ।
अन्तस्त्रयांशकं नीत्वा मध्ये गर्भ निधापयेत् ॥ ६२॥
स्वामिवासस्य विस्तारे पञ्चषट्सप्तभागिके ।
नीत्वान्त गिर्क नेत्रं तदक्षिणभागिके ॥ ६३ ॥

·२२०
मयमत
स्तम्भमूले विधातव्यं गर्भ गुह्यतरं वरम् ।
द्वारस्य दक्षिणस्तम्भ तद्धित्तौ गूढपादके ॥ ६४ ॥
वस्तुमण्डपमध्यस्य दक्षिणे वाकिमूलके।
पिण्डभिन्नगृहे गर्भस्थानं पञ्चविधं भवेत् ॥ ६५ ॥
तस्योपरि निधातव्यं मुहूर्तस्तम्भमुत्तमम् ।
विधिज्ञैस्तत्र खदिरं खादिरं च मधूककम् ॥ ६६ ॥
राजादनं यथासंख्यं विस्तारायाममुच्यते।
भानुरुद्रदशद्वारवितस्त्यायामसंयुताः ॥ ६७ ॥
तत्सङ्ख्याङ्गलविस्तीर्णाः स्वात्रेऽष्टांशविवर्जिताः।
भूतसार्धचतुर्वेदगुणतालनिखातकाः ॥ ६८ ॥
वृत्तकुड्मलखण्डाग्रबुद्बुदाकृतिशीर्षकाः।
द्विजादीनां चतुर्णा हि स्तम्भाः सम्यक् प्रपूजिताः ॥६९॥
पिण्डशाला च कर्तव्या त्यक्तमध्यस्थपादका।
गृहमध्यमभित्तिश्च पादमध्यनवर्जिता ॥ ७० ॥
तामाश्रित्य तु कुल्याभद्वारद्वयमिहेष्यते ।
यत्र चाभ्यन्तरद्वारं पूर्वदक्षिणतो दिशि ॥ ७१ ॥
दक्षिणे गृहपाश्र्श्वे तु गृहपार्थे महानसे ।
अभ्यन्तरे तु यद् द्वारं पश्चिमोत्तरतो दिशि ॥ ७२ ॥
उत्तरे गृहपार्श्वे तु पार्श्वे पश्चिमतो गृहे ।
शालासु भिन्नशालासु सन्धिकर्म न कारयेत् ॥ ७३ ॥
देवतास्थापनं पिण्डशालासु तु विधीयते ।
नेष्यते बाह्यदेवानां पद्मजस्य निवेशनम् ॥ १४ ॥

·सतविंशोऽध्यायः । २२१ शेषाश्च निष्पदाः सर्वे रक्षणार्थ निवेशिताः । कदाचित् पिण्डशालाभ्यो मध्यं न प्रविधीयते ॥ ७५ ॥ पाचयोः पृष्ठतः पूर्वे पादानां च समुच्चयम् । प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वेण हस्तसङ्ख्यावशात् पुनः ।। ७६ ॥ त्रिहस्ते वा त्रिहस्तार्धे स्तम्भा अष्टौ समाहिताः। चतुर्हस्ते च सार्धे च पञ्चहस्ते च सद्मनि ॥ ७७ ॥ द्विरष्टस्तम्भमुद्दिष्टं षट्पडर्धे च सप्तके । त्रिरष्टाङ्घय उद्दिष्टाः सार्धाष्टनवहस्तके ॥ ७८ ॥ चतुरष्टाक्यः प्रोक्ता दशा(कादशेऽपि च । पञ्चाष्टस्तम्भसङ्ख्याः स्युः सार्धे द्वादशहस्तके ॥ ७९ ॥ त्रयोदशविशाले तु षडष्टैवावयः स्मृताः। विस्तारे च तथायामे समाः पादास्तु सङ्ख्यया ॥ ८० ॥ सप्तहस्तं तु विस्तीर्ण षड्भागेन विभाजयेत् । हिभागेन मुखेऽलिन्द्रं नवहस्तेऽष्टभागके॥८१॥ त्रिभागं पुरतोऽलिन्द्रमेकादशविशालके । दशभागे चतुर्भागमार्यभागे त्रयोदशे ॥ ८२ ॥ षडशं पुरतोऽलिन्द्रमेवं भागक्रमं विदुः। खामिस्थानस्य विस्तारं चतुष्पञ्चाशदङ्गुलम् ॥ ८३ ॥ अष्टसप्तत्रिमानं हि महत्त्वे तु विधीयते । षट्षडगुलवृद्ध्या तु पञ्चमानं विधीयते ॥ ८४ ॥ षष्टिभागे कृते स्तम्भे षोडशांशेन वेदिका । वेदिकाद्विगुणं पादं शेषं प्रस्तरमानकम् ॥ १५ ॥ ।

·मयमत
पादबन्धमधिष्ठानं पादं सर्वाङ्गसंयुतम् ।
उत्तरोपरि भूतानि कपोतप्रतिसंयुतम् ॥ ८६ ॥
व्यालेभमकरैः सिंहैर्नासिकाद्यैरलङ्कतम् ।
द्वारतोरणसंयुक्तं विचित्रतरभित्तिकम् ॥ ८७ ॥
स्वामिवासमिदं वासे कर्तव्यं चात्र मण्डपम् ।
न जातु स्वामिनो वासे वंशानुगतशायनम् ॥ ८८ ॥
खामिस्थाने स्थिताः स्तम्भा नेत्रभक्त्या प्रकीर्तिताः।
एकैकान्तरिताः पादा निरन्तरनिवेशिताः ॥ ८९ ॥
मूलस्तम्भार्धविस्तारा यथेष्टालङ्कतैर्युताः।
उपर्युपरि वासानां खामिस्थानं विधीयते ॥ ९० ॥
इष्टकासुधया वापि फलकामयभित्तिकम् ।
हेमताम्रादिकं चैव राज्ञां यदि विचित्रकम् ॥ ९१ ॥
अन्नागारादिषु हौ द्वौ पाञ्चालादिलुपोच्छ्यौ ।
लुपाक्रियाक्रमं सर्वं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ ९२ ॥
धनक्षयो मन्दवेधे तीव्र स्याद् ऋणबन्धनम् ।
त्रिचूली वैश्यशूद्राणां पश्च सप्त महीभृताम् ॥ ९३ ॥
ब्राह्मणानां नवैवं तु एकादशं तु दैविकम् ।
पाषण्ड्याश्रमिणां युग्मसङ्ख्या चूली विधीयते ॥ ९४॥
गर्भाधानं चक्रमणं कमित्तिं मुख्यवासकम् ।
शिलास्तम्भं तलं कुड्यं नृणां वासे न कारयेत् ॥९५॥
तृणाधैम॒न्मयं छायं लोष्टैक्छाद्यममृन्मयम् ।
ब्रह्मस्थानं तलं निम्नं गृहान्तस्थलमिष्यते ॥ ९६ ॥

·सप्तविंशोऽध्यायः ।
२२३
निम्ने गृहस्थले हारं प्रच्छन्नजलभूमिकम् ।
सर्वेषामपि वर्णानां पादोचार्ध
मसूरकम् ॥९७॥
केचित् स्वभर्तृवक्षोरुनाभ्युत्सेधं वदन्ति वै।
अधिष्ठानं च याम्यादिचतुहविधौ क्रमात ॥ ९८ ॥
एकस्यैव प्रधानत्वादीदृशेषु गृहेषु वै।
तस्य कर्तुश्च भोगानां स्थानं तत्रैव कल्पयेत् ॥ ९९ ॥
कश्चिल्लवणयोः पात्रं प्रागुदग्दिशि विन्यसेत् ।
अन्तरिक्षे भवेच्चुल्ली सत्यके स्यादुलूखलम् ॥ १० ॥
ऐशान्यां पचनस्थानं सर्वेषां देहिनां हितम् ॥१०.३॥
वसुभाङ्गुलवैपुलोच्छ्रिताभ्यां नयनेशाक्षकराग्रजप्रवृद्धया
सविकाराङ्गुलरनिकान्तमानं कथितं पञ्चविधं हि चुल्लिभेदम् ॥
चतुरर्काद्यवसानमास्यतारं पुटतारं च तथैव पृष्ठकूटम् ।
समतुझं विपुलं तु चुल्लिकार्धे ह्यधमानामधमादिमानमेव ॥
नरशीर्षकवन्नृपस्य चुल्ली चतुरभं घुसदां महीसुराणाम् ।
चतुरायतकं विशां परेषामितरेषामितरेषु सर्वमिष्टम् ।।
इन्द्वग्निभृतमुनिनन्दकरुद्रसङ्ख्या-
इचुल्लयो नृणाममरधाम्नि समासमाः स्युः।
सर्वाः सुरावनिसुरावनिपेषु योग्याः
शेषेषु तत्तदुदिताश्च मता यमीन्द्रैः ॥१०४३ ॥
अन्नप्राशनमार्यांशे चन्द्राणी च सविन्द्रके ॥१०५॥
श्रवणं तु विवस्वांशे मित्रांशे तु विवाहकम् ।
क्षौरमिन्द्रजये विद्याद् वायौ सोमे च संमतम् ॥ १.६ ॥

·२२१
।
मयमते
व्ययं चोपनयं चैव पितृदौवारिके जले।
सुगले पुष्पदन्ते च प्रसूतिगृहामिष्यते ॥ १०७ ॥
जलकोशमापवत्से कुण्डमापे विधीयते।
अङ्गणं तु महेन्द्रांशे पेषणी च महीधरे ॥ १०८ ॥
वस्तुभेदं प्रवक्ष्यामि पूर्वोक्ते सद्मनि क्रमात् ।
दिशाभद्राख्यमादौ तु गरुडपक्षमतः परम् ॥ १०९ ॥
कायभारं तुलानीयमिति वस्तु चतुर्विधम् ।
गेहायामसमं दिक्षु भाद्रकं दिशिभाद्रकम् ॥ ११० ॥
अङ्गणं दिक्षु कर्तव्यं विदिक्षु प्रतिवाटभूः ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं विशेषाद् द्विजभूपयोः ॥ १११ ॥
वेश्मन्यपि यथा राज्ञां गरुडपक्षविधिक्रमम् ।
विस्तारहिगुणायाममायामं पञ्चभागिकम् ॥ ११२॥
द्विभागं पश्चिमे त्यक्त्वा शेषमष्टाष्टभागिकम् ।
मण्डपादीनि सर्वाणि पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ ११३ ॥
प्रधानं दक्षिणावासं शेषं भोगाधिवासकम् ।
भृङ्गराजाग्निदौवायें सुग्रीवे चित्रभागिके ॥ ११४ ॥
अरिष्टाङ्गारिमन्त्यं च तत्रोपस्करभूमिकम् ।
वाहनं द्वारवामे च दानशाला च वारुणे ॥ ११५ ॥
असुरे धान्यवासं स्यादायुधं चेन्द्रराजके ।
मित्रावासं तथा मित्रे रोगे लूखलयन्त्रकम् ॥ ११६ ॥
भूधरे कोशगहें स्यान्नागांशे वृतमौषधम् ।
जयन्ते चापवत्से च पर्जन्ये च शिवे क्रमात् ॥ ११७ ॥

·सप्तविंशोऽध्यायः । विषं च विषसातं च कूपं देवगृहं भवेत् । सवित्राद्यन्तरिक्षान्तं सव्यञ्जनमहानसम् ॥ ११८ ॥ वितथे पूष्णि साविन्द्रे भक्तगेहं मनोहरम् । एवमैश्वर्ययुक्तानां वैश्यानां प्रविधीयते ॥ ११९ ॥ विशां यथार्हकं सर्व त्यक्तपश्चिमभागकम् । कायभारामिति प्रोक्तं तुलानीयं प्रवक्ष्यते ॥ १२० ॥ विस्तारद्विगुणायाममायाम सप्तभागकम् । त्रिभागं वस्तुमध्ये तु चतुःषष्टिविभाजिते ॥ १२१ ॥ मण्डपादीनि सर्वाणि पूर्ववत् परिकल्पयेत् । तत्पूर्वापरयोदिद्विभागं त्यक्त्वा प्रयत्नतः ॥ १२२ ॥ पादायामे पञ्चभागे युगांशं द्वारायामं शेषमागं षडंशम् । व्यर्ध व्यर्ध चोत्तराधः प्रतिः स्याद् द्वारे बद्धं पूर्ववत् तस्य तारम्॥ तरुणरविमयूखप्रेक्षणादन्नशालं व्यतिनतमपराहे वारुणादृश्यजालम् । धनगृहमतितुङ्गं दुनिरीक्षं त्रिशङ्को- रतितरमुरुतुङ्गं दक्षिणागारमिष्टम् ॥ १२४ ।। मुनिशुभकररश्मिप्रेक्षणादन हेतोः सुरगृहमतिनीचं चाथ कर्तव्यमेव । द्विजनृपवणिजां वा शूद्रकाणां गृहाणा- मुदयनतविभागप्रोक्तमायामनैच्ये ॥ १२५ ॥ गृहगतपरमेशं राक्षसे पुष्पदन्ते शुभकरमथ भल्लाटाशकेशे महेन्द्रे । ॥

·বহু
धनकुलपशुवृद्धि शंसते तस्य भर्तु-
गुहगतशुभमानं पादमध्यं च भित्तेः ।। १२६ ॥
दक्षिणापवरक गृहेशितुर्वाभरङ्गमुदित तु योषितः ।
तहिपर्ययमशोगन तयोचिन्तदुःखमनिशं ददाति हि ॥१२७॥
मध्यं प्रोक्तं वस्तुगेहानिकानां भिन्तर्युक्त्या तत्क्रम सम्पढये।
तत्तन्मिधे सर्वसम्पत्क्षयं स्यातस्मात्सम्यक सम्परीक्ष्यैव कुर्यात्॥
मेष वृषे चाल्नगृहं प्रकुर्यान्मृगेन्द्रके कर्कटके च धान्यम् ।
धनं तुलायामथ वृश्चिके वा सुखालयं वै मकरे च कुम्भे ॥
इति मयमते वस्तुशास्त्रे चतुर्गृहविधानो नाम
सप्तर्षियोऽध्यायः।
S
তথ্য সাহিত্য।
अब निष्पन्नगृहं प्रविश्य तं त्वरितं न प्रविशेदनिष्ठितम् ।
यदि निष्पन्नमवेशितं चिरं सुरभूतादिगणाश्चरन्त्यलम् ॥१॥
अथ कर्मान्तमुपेत्य तद्गृहं शुभनक्षत्रतिथौ च वारके ।
शुभहोरासुमुहूर्तकोशके करणे लग्मयुते विशेच्छुभम् ॥ २ ॥
पूर्वेधुर्वासयित्वा द्विजपशुवृषभास्तर्पयित्वा जलायैः
स्वाध्याय?मशान्तिद्विजवरमुदितैस्तद्गृहं स्वस्तिवाच्यैः।
पूतं कल्कैर्हरिद्रागरुसरुषपकुष्टादिकानां बचानां
कुड्ये संलेपितं तैः सह भुवि सलिलैश्चन्दनस्यानुसिक्तम् ॥
पवनस्योत्तरपूर्वभागे त्वधिवासं निशि(मा?चा)रभेत् सुधीः ।
सवितानादि पताकलङ्घनैर्बहुवर्णाम्बरचित्रमण्डपैः ॥५॥

·अष्टाविंशोऽध्यायः । सितवस्त्रधरः सुवर्णयज्ञः सितयुपश्च सितानुलेपनः । स्थपतिः सुमनाः सुवर्णरत्नेविविधैनिष्ठितभूषणान्वितः॥ ६ ॥ कलशान पञ्चकपञ्च वारियुक्तान नववस्त्रान् मणिहेमसंयुतान्। मतिमान् शालिगिरी सतण्डुले छुपपीठे तु पदे न्यसेत् ततः॥ बल्यन्नं सितरक्तपीतकृष्णं सुद्धानं पयसानक यवान्नम् । पिङ्गान्नं कृसरान्नक गुलानं शुद्धा बालशोतरं न्यसेत् ॥७॥ पर्यकोपरितल्पबन्धने शयने दीपतुरीयसंयुते। निवसेदम्बरवेष्टिते शुभे स्थपतिः शम्बरमुच्यते सदा ॥ ८ ॥ बलिचरुसकला रत्नहेममयुक्तं दधिगुलमधुपुष्पाज्याक्षताभिस्तु लाजैः। रजनितगरुकुष्ठानां प्रयोगेऽच्छकल्कै- युतमपि+ तदानां निक्षिपेडेमपात्रः (1)॥९॥ भवनविहितदेवान् स्वस्वकोष्ठ निधाय स्थपतिरमलकुम्भान् हस्तपात्रावलैश्च । सिततरकुसुमं वै धूपदीपं च गन्धं दृढतरमतिमद्भिस्त--को धारयित्वा (1) ॥१०॥ प्रणवादिनमोन्तकेन नाना विहितं स्वाम्बरमादरात्सरेग्यः(1)। प्रथमं विधिना त्वजाभि नत्वा(?)बलिमात्रं विनिवेदयेत्तु तस्मै॥ स्वायंभुवः स्वस्य चतुर्मुखेषु चतुष्टया(?)नान्दिपुतैतिलानाम् । यथाहकैः स्वैर्बलिभिश्च पुष्पकैः सगन्धधूपादिभिरत्र तर्पयेत् ॥ इन्द्राय पूर्वदिशि बन्धुभिरग्नयेऽनौ याम्ये यमाय निर्ऋतौ सह बन्धुवर्गः ।

·३२८ मयमते पित्रे प्रतीच्यपि बालं वरुणाय दद्याद् वायौ सबन्धुरानिलाय बलिं नयेडि ॥ १३ ॥ सोमाय सोमपदकै दिशि चोत्तरस्यां मित्रैः सह स्वबलिमत्र निवेदयेत् तत् । पूर्वोत्तरे दिशि शिवाय सबन्धुवर्ग- रेवं हि दिक्षु च विदिक्षु बलिं विदध्यात् ॥१४॥ ईशे चर(न्त्यै?क्य)ज्वलने विदायै व्यपूर्यतानां पितृबाह्यभागे(?) एवं पुनर्मारुतबाह्यभागे स्थात् पापराक्षस्यपि भोजनीयाः ॥ स्तम्भे वनाय च दिनाय दिवाचरेभ्यो दिक्षे(?) च तत्र च विदिक्षु निशाचरेभ्यः। उ(वीं ? ) क्षिपेद् बलिमधोरगदेवताभ्यो धर्माय वीर्यविदिवेऽखिलदेवताभ्यः ॥१६॥ द्वारस्य वामपदके मनवे परेभ्यो दद्युच्छ्रयैः(?) +शयने विधिना बलिं तत् । शालासु मण्डपसभास्वथ मालिकायां मध्येङ्गणं तु मुखमण्डपके विमाने ॥१७॥ धान्येष्टकेष्टपदकेऽभ्यमरान्त्य(मामा)स्ता- नाहूय गन्धकुसुमादिमिरर्चयित्वा। दत्त्वोदकं सुबलिमत्र निधाय पश्चाद् देयं जलं स्थपतिना विहितं च धूपम् ॥ १८ ॥ तुलसिसर्जरसार्जुनमञ्जरीधनवचाकपटोलसगुग्गुलुः । त्रपुषहिङ्गुमहौषधिसर्षपाः कुरवकोऽत्र सदैव सधूपराट् ॥ १९॥ ददति धान्यधनानि बहून्यहो हरति भूतपिशाचसराक्षसान् ।

·।
अष्टाविंशोऽध्यायः
२२९
दहति कूटभुजङ्गममक्षिकान् मशकमूषिकलूतिकलूतकान् ।।
पश्वाच्च पात्रान्तिकपश्चिमांशे धान्यास्तरे तक्षकसाधनानि ।
सर्वाणि विन्यस्य बलिं च दत्त्वा तेभ्यो वदेत् संग्रहमध्यमस्थः॥
निरुजा मुदिता सधना प्रतिका यशसा महताहतवीर्ययुता।
सततं निरुपद्रवकर्मयुता पृथिवी पति जीवतु कर्मविधे(?) ।
धारानिपातात् सलिलप्रकोपाद् दंष्ट्रानिपातात् पवनप्रकोपात् ।
अग्नेश्च दाहान्मुषिताच्च चोराद् रक्षन्त्विदं सद्म शिवं च मेऽस्तु ।
उक्त्वैवमेवमाखिलान्यपि साधनानि
स्थित्वा प्रणम्य शिरसा स्थपतिः कराभ्याम् ।
आदाय तानि सकलानि तदीयवाही
सम्यङ् निधाय विधिना स्वजनैः सभृत्यैः॥ २४ ॥
संग्राह्य बन्धुजनपुत्रसहायकायै
गच्छेत्स्वकीयभवनं प्रति तुष्टचेताः।
सन्यस्य सर्वमततहलिशेषमन्नं
सम्यक्क्षिपेत्सलिलके गृहदेवताभ्यः ॥२५॥
अथ सम्यग् गृहमार्जने कृते सितकुष्ठागरुचन्दनाम्बुभिः ।
कलशोदैरपि गन्धसंयुतैर्मणिहेमाम्बुभिरत्र सेचयेत् ॥ २६ ॥
अथ सिद्धार्थकलाजशालिकान् भवनाभ्यन्तरतो विकीर्य++
उपदंशैर्युतमष्टधान्य++धनरत्नं गृहवस्तुवेश्य सर्वम् ॥२७॥
गृहपति(गीगृहि)णी समङ्गलौ च
सुजनसुभृत्यसुतानुजाभिधौ(?) ।
स्वभवनं गृहिवस्तुसमग्र
प्रविशताम(वि?नु)चिन्त्य जगत्पतिम् ॥ २८ ॥

·• Timigy Indean प्रीत्या प्रविश्य गृहबस्तु निरीक्ष्य सर्व तौ दंपती च शयनेऽप्युपविश्य पश्चात् । सव्यञ्जनोदनमथो गृहिणी गृहीत्वा निर्वतयेद् गृहबलिं बलिशेषमन्नम् ॥ २९ ॥ स्वमूलादास्यै स्वकुलानुगां वै(?) गत्वाथ देवहिजतक्षकादीन् । धनैश्च रत्नैः पशुभिश्च धान्यैः सन्तर्प्य वस्त्रादिभिरत्र नित्यम् ।। स्वजनगुरुजनाचैमित्रभृत्यादिवर्ग- रनुगतजनवृन्दैरन भोक्तव्यमादौ । गृहपतिरपि पली तत्र नत्वा गुरूंस्त. सुतजनमपि पौत्रै जनीयान् क्रमेण ॥ ३१ ॥ अम्भोभिः पूर्णकुम्भैः सफलकदलिकामजुलैः पूगवृक्ष- दीपैरश्वत्थपत्रैः सिततरकुसुमैः साङ्करैः पालिकाभिः । कन्याभिर्मङ्गलाभियुवतिभिरमलैविप्रमुख्यरुपेतं द्वारं तत्तोरणाढ्यं गृहमनघतरं वेशयेद् वेश्मनाथम् ॥३२॥ सितवस्त्रजलप्रदीपपूर्ण सितकुसुमाम्बरधारणं सुहृष्टम् । गृहपतिपुरतो यथा विवाहे गृहिणिकरग्रहणं गृहप्रवेशे ॥३३॥ अदत्तबलिभोजनमदच्छदमगर्भ हिजस्थपतिकादिभिरतपितमतल्पम् । विशत्यपि गृहं यदालमेव हि विशत्यौ (2) विपत्पदविमेयमतितुष्टहृदयः सः ॥ ३४ ॥ अतिसन्तुष्टमना गृहेश्वरो युतयोषित्वजनप्रियानुगः। स्वगृहं प्रविशेत् प्रविश्य(विचे)वं शुभवाग्भिः परिपूर्णतर्णकः॥

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।
ग्रामाग्रहारपुरपन्तनकादिकानां
देयो बलिङ्गपटके(१) च विदिक्षु दिक्षु ।
सब्दी चतुषकसहिते सुरमन्दिरे मन
श्रेष्ठेकजायनिलयेऽखिलदेवताभ्यः(?) ॥३६॥
इति मयमते वस्तुशास्ले गृहप्रवेशो नाम
অাবি হত্যা
প্রক্ষালালাম্মা।
अथ वक्ष्ये राजगृहं संक्षेपाद बाघनगरशिबिरयुतम् ।
त्रिचतुर्भागे नगरे प्राच्या वाप्युक्तशालायाम् ॥ १॥
नरपतिगृहमथ राज्ञा दक्षिणतः पश्चिमांशे तु।
पूष्णे योधकभवनं स्यात् सप्तनवांशे प्रतीच्यां तु ॥ २ ॥
अङ्करादीनां भवनं (शेनासा?सेनेशा)नां हि तत्रैव ।
विश्वनृपैश्चरभवनं मध्येवासं त्रिभागभागेषु ॥ ३ ॥
नगरांशवशान्मानं ह्येतद्दण्डेन (सो? सं वक्ष्ये ।
सचतुश्चत्वारिंशच्छतदण्डे वेश्मविस्तारम् ॥ ४ ॥
युगवसुभानुविकारैर्दण्डैः क्षपयेत् ततः क्रमशः ।
द्वात्रिंशद्दण्डान्तं वेश्मव्यासं(तो ? तथोक्तानाम् ॥ ५ ॥
तत्तद्वेश्मविशालामूचे संवर्धयेत्तु तथा।
सप्तचतुर्दण्डयुतपञ्चशतज्येष्ठविस्तारम् ॥ ६ ॥
द्वात्रिंशबण्डादावात्रिंशन्मानमेवमुद्दिष्टम् ।
ज्येष्ठाज्येष्ठविशालमन्येषामन्यदिष्टं स्यात् ॥ ७ ॥
दैर्ध्य व्यासहिगुणं द्विगुणं पादोन(वा मोर्धकं पादम् ।
द्वादशशालाकारं चतुरं वृत्तं तदायतं शकटम् ॥ ८॥

·२३२
भयमते
नन्द्यावर्त कौकुटमिभकुम्भं स्वस्तिकं चैव ।
गोलापञ्चमृदङ्गमग्निमिति ह्येकमानयुतम् ॥ ९॥
इष्टव्यासायाम प्रागेवालं विचिन्त्य कर्तव्यम् ।
तस्माडीनं यत्तन्निष्पन्नं वास्तु येन केनापि ॥ १० ॥
अशुभमवनीपतेस्तत् सततं विपदां पदं भवति ।
पौराणां यहस्तु वधितुमिच्छेहहिस्ततस्तस्मात् ॥११॥
प्रागुत्तरदिशि वृद्धिः शस्ता परितस्तु वा न्याय्या ।
प्रागङ्गणमथ मुख्यं दक्षिणतो वाप्यथाङ्गणं श्रेष्ठम् ॥१२॥
वेश्माभ्यन्तरमध्ये दण्डार्धव्यासतुङ्गपीठं (स्यात)।
दण्डेन बहिस्तस्मात् पीठेनैवात्र एव सहवेदी ॥ १३ ॥
तद्वेद्या दक्षिणतः पञ्चकषड्डस्तदण्डकं नीत्वा ।
क्षोणीभृतां प्रतिभवनं वेद्यादपरे तु सूत्रमध्यगतम् ॥
तवेद्या उत्तरतस्तावन्मानं विहाय तवेद्या ।
प्राक्सूत्रमध्यगतं देव्या धाम्नस्तु तत्र तत्रैव ॥ १५ ॥
त्रिषोडशदण्डा वा द्वात्रिंशद्दण्डमानका वापि ।
सचतुर्विशतिदण्डाः षोडशदण्डं तु वाथवा नीत्वा ॥
नृपतिर्दैर्ध्यायामं बहिः प्राकारत्रिहस्तविस्तारम् ।
एकादशकरतुझं तद्वाह्ये सप्तहस्तमानेन ॥ १७ ॥
परितः पन्थास्तिस्रस्तस्मान्नवदण्डमाया(वल्य?म)म् ।
वेश्मावल्या वृत्तं कूटतति(सेत्वास्त्व)कंदण्डमानेन ॥
सार्धदशा(व द)त्युच्चं तस्मात् पन्था बहिस्तु नवहस्तैः ।
तस्माद् द्विषोडशभिर्दण्डैर्मर्यादिरेव भित्तिः स्यात् ॥ १९॥

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः । व्यासात् सपाददण्डं पञ्चदशारनिभिस्तु तत्तुङ्गः। भित्तेरभ्यन्तरतः परितो मार्गस्त्रिदण्डेन ॥ २० ॥ द्वादश भवनं दण्डान्यथ रक्षावेशनानि योज्यानि । भित्त्याभ्यन्तरतो वा बाह्याद् वा मानयेदृढतरति(?) ॥ त्रिप्राकारं त्रिपथं त्रिभागयुग्धीननृपभवनयुतम् । सचतुर्गोपुरकान्तं मुखगोपुरमुन्नतं हि तत्रैव ॥ २२ ॥ निम्नं पश्चिमवेशं मुख्यं स्यात् प्राङ्मुखं भवनम् । दक्षिणमुखमपि व्यालं नोदक्प्रत्यग्दिशि सुभद्रमुखम् ॥ पञ्चमुखं त्वथ राज्ञां नेष्टं स्याद् वेशनं चयं तस्य । राज्ञां श्रीदेवीनामालयकान्तरालयं केचित् ॥ २४ ॥ अथ मध्ये वाङ्गणकं शतपादयुता प्रपा वा स्यात् । दक्षिणतो राजगृहमभिषेकं स्यात् प्रतीचीतः॥२५॥ उत्तरदिशि भवनं स्याद् राजमहिष्यास्त्वनेकमेकतलम् । पश्चिमदिग्गतभवनं प्राङ्मुखमेवावनीपतेर्मुख्यम् ॥ २६ ॥ परितः परिखा बाह्ये प्राकाराण्येव द्वित्रिदण्डानि । नवदण्डविशालान्तं परिखाविपुलं समुद्दिष्टम् ॥ २७ ॥ परिखाया बहिरबहिर्मागविशालास्त्रिदण्डेन । परिखामूलविशालं स्वव्यासादृष्टकेन भागेन ।। २८ ॥ गाम्भीर्याद् युक्तिवशादाकृत्या चैव पालिकाभासा। भवनस्य बहिर्देव्या यानि गृहाण्यत्र तत्र युक्त्या तु॥ तानि च दैविकभागे सम्यग् वक्ष्येऽहमत्रापि । अन्तर्मण्डलबाह्यं तु दैवतांशवशाद् गृहम् ॥ ३० ॥ FF

·मयमते
अर्याशे हारहर्य स्थाञ्चन्द्रे सूर्येऽङ्गणं भृशम् ।
(प्र)शे व्योम्नि च वृत्तं (स्यात्) पूष्णे हेमं सदाक्षिणम् ॥
शालानां वित(धो थे)राक्षादभूदङ्गणकं विदुः(?)।
सेनावेशनहयं तु यमभागेऽतितुङ्गवत् ॥ ३२ ॥
गन्धर्वे नीडभा नृत्तयोग्या रङ्गविभूषिता ।
विमानमन्दिरं वापि शाला वा हर्म्यमेव वा ॥३३॥
भृङ्गराजेऽश्वशाला (भ्या ? स्याद) वृषे चार्तवसूतिका।
पितरि स्थानहयं स्याद दौवारिकसुवर्णयोः ॥ ३४ ॥
जललीला विधातव्या पुष्पदन्ते खलूरिका ।
लवणं तत्र विज्ञेयं मरीचाग्रंशतोचितम् ॥ ३५ ॥
वरुणासुरशोषेषु मित्रे स्याच्छङ्करालयम् ।
राजदेवीगृहं गर्भागारदक्षिणवामयोः ॥ ३६ ॥
गेहत्तरसाङ्गानि मित्रे सो(मा प)स्करं गृहम् ।
अन्तर्विवृत्तवेशार्थ रोगादिमुपदापणे(?) ॥ ३७ ॥
वर्तमानादिकं चापि शालानां पादशालकम् ।
नागे सैरन्ध्रिधात्रीणां मुख्ये कन्यागृहं भवेत् ॥ ३८ ॥
भैषज्यं चापि भल्लाटे मृगे सांबाहिकागृहम् ।
रुचकादिचतुश्शालाविमानं वान योजितम् ॥ ३९ ॥
अभितो मजनागारमुदीच्यामापवत्सयोः ।
पानीयोष्णोदकं धाम यच्च प्रासादवद् बुधैः ॥ ४० ॥
स्वेष्टदेवतमीशाने जयन्ते च विधीयते ।
महेन्द्रे भोजनस्थानं महीधरमरीचयोः ॥४१॥

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।
सम्बन्धो वात्र कुर्वीत सभापर्वतकूर्मवत् ।
द्वारश्च भित्तयः सर्वाः स्वामिपार्श्ववशा(त्मनः ?न्मताः) ।
प्रथमावरणे प्रोक्ता द्वितीयावरणे क्रमात् ।
इन्द्रे मातृगृहे छत्रभेर्यादीनां निवासकम् ॥ ४३ ॥
शङ्खकाहलतूर्याणामन्येषां तत्र सम्मतम् ।
सत्ये दानाचिते शाला भृशे धर्मोदकालयम् ॥ ४४ ॥
पङ्क्तिले ज्वलनांशे तूलूखलं चेन्धनादिकम् ।
पूषाभागे तु सालीन्द्रे वितथे वाजिशालकम् ॥ ४५ ॥
पूर्वस्थाः पश्चिमहारा दक्षिण(स्थमु ? स्था उदङ्मुखाः ।
पश्चिमस्थाः पूर्वमुखा उदस्था दक्षिणाननाः ॥ ४६ ॥
सर्वे
गृहस्य
मार्गेणान्तरिताः सद्मसम्मुखाः।
राक्षसे शस्त्रशाला स्याद् द्वारशालाथ वामके ॥ ४७ ॥
व्यालकामीन्द्रकाजालिप्रभृतीनां मृली (2) भवेत् ।
धर्मराजेऽन्नपानादिकर्मणामालयं भवेत् ॥४८॥
मध्यरङ्गसमायुक्तां चतुश्शालां समालिखेत् ।
सेनापतेः प्रशस्ते स्याद् गन्धर्वाशे (ज्वला जया)वहम् ॥
भृङ्गराजसमान्या वाजिता वा शालका मता ।
व्यालकामीन्द्रकाजालिप्रकृतीनां मृषा भवेत् ॥ ५० ॥
निर्ऋतौ माहिषं गेहं दौवारिकसुवर्णयोः ।
दानशालेक्षणाशालास्नानपीठादिके गृहे ॥ ५१ ॥
नागे रुद्रांशके चैव सायतादिषुका भवेत् ।
कन्यकानां च धात्रीणां मुख्याभागे विमानकम् ॥ ५२ ॥

·मयमत
कञ्चुकीनां च माङ्नामन्यत् सामान्यतो बुधैः (1)।
भल्लाटे सोममार्गाशे तृणादीनां निवासके ॥ ५३ ॥
कुब्जिनीवामनीकन्याषण्डकीनां तथादितौ ।
धात्रीणामुदितौ गेहमीशे पर्जन्यके पदे ॥ ५४॥
आ(पीपे चै)वापवत्से च वापी कूपं च दीर्घिका ।
पानीयसदनं पुष्पोद्यानं तत्रैव कीर्तितम् ॥ ५५ ॥
जयन्ते दक्षिणे शाला दानशाला सुरेन्द्रके।
धाम्नस्त्वभिमुखा सर्वा शाला प्रारदक्षिणान्विता ॥ ५६ ॥
इन्द्रे शास्त्रं रखौ गानं स(धै?त्ये) चाध्ययनं भृशम्
महामहानसं व्योम्नि गौर्वत्सा पूष्णि पावके ॥ ५७ ॥
वितथे लवणं चैव वल्लूरस्थायुचर्मणाम् ।
राक्षसे नागवासं च चित्रशिल्पादिसौधकम् ॥ ५८ ॥
धर्माशे दण्डकावासं शूर्प वा लाङ्गलं तु वा ।
गन्धर्वे भृङ्गराजे च रसादीनां निवासकम् ॥ ५९ ॥
मुष्टे दाहन्तु(1) पित्रंशे दानं दौवारिके मतम् ।
सुग्रीवे मल्लधामं स्यात् पुष्प(गे ? के) युगकोष्ठकम् ॥६॥
वारुणे युवराजस्य शाला वा (मा)लिका भवेत् ।
हयेभसदनं चैव पुरोहितगृहं तथा ॥ ६१ ॥
असुरे चेन्द्रशाला स्याच्छोषे शरभकालयम् ।
खरोष्ट्रायतनं रोगे भैषज्यं च प्रकल्पयेत् ॥ ६२ ॥
वायौ वापि भवेद् गोत्रनागे पुष्करणी च वा ।
मुख्यभल्लाटयोर्हस्तिवाजिशाला विधीयते ॥ ६३ ॥

·७ एकोनत्रिंशोऽध्यायः । सोमे प्रसूतिका चोपनीतिका च प्रवक्ष्यते । ऋभादीन्युदिताशाले जयन्तीदीर्घिकादिका ॥ ६४ ॥ विहारारामभूमिः स्यात् तत्र साङ्गणका सभा । द्वितीयावरणे प्रोक्ता सर्वेषा(भ्या म)न्तरा(न)ना ॥ ६५ ॥ वेश्मनां पुरतः पार्थे शेषराजबलाबलम् । तबाह्ये वणिजादीनां वासपङ्क्तिस्तु युक्तितः ॥ ६६ ॥ अपरे दीपिकायाम वापीकृपादिकं क्रमात् । तत्रैवान्तःपुरं मूलं भृत्यानां वासपङ्क्तिकम् ॥ ६७ ॥ सर्वत्र दीर्घिकारामवापीकूपसमन्वितम् । नानाजातिसमाकीर्ण नानास्त्रीजनसंयुतम् ॥ ६८ ॥ नानाशिल्पसमोपेतं षड्बलैः परिपूरितम् । प्रागुदमागवाक्कोणे शाला हस्त्यश्ववासका ॥ ६९ ॥ नानावर्णसमोपेता नानापणिकयान्विता। सर्ववर्णयथाराजावस्यनाम्नाभिधानका(1) ॥ ७० ॥ नगरावृतसालः स्याद् विशालः स्याद् द्विदण्डकम् । कथ्यते पञ्चषट्सप्तहस्तैर्वा विस्तरं क्रमात् ॥ ७१ ॥ व्यासद्वित्रिगुणोत्सेधं बहिर्वास्तुचयान्वितम् । अभीप्सित+तुर्वात्रपरिपावप्रयोमतम् (2) ॥ ७२ ।। तहहिः शिल्पिकोपेतं सर्वत्रै(व) समन्वितम् । सर्वेषां संप्रशस्तं स्याज्जहात्यल्पे च गोपुरम् ॥ ७३ ॥ स्वाम्यावाससमं बाह्यगोपुरं प्रविधीयते । अल्पत्वे स्वामिवासस्य तलादेकोनमिष्यते ॥ ७४ ॥ ।

·मबमते नन्दरुद्रतले मूले सप्तभूद्वारगोपुरम् । एकैकतलसंख्याभिहीनमभ्यन्तरे क्रमात् ॥ ७५ ॥ विशेषेण नरेन्द्रण नरेन्द्रद्वारमुत्तमम् । राक्षसांशेऽथवा मुख्या हारपञ्चत्रिभूमिकम् ॥ ७६ ॥ पुष्पदन्ते च भल्लाटे द्वारं नीचतलान्वितम् । सुग्रीवांशेऽथवा मुख्य जयन्ते वितथेऽपिच ॥ ७७ ॥ पक्षहार प्रकर्तव्यमेकद्वितलसंयुतम् । अष्टसालं बहिःसालं सच्छिद्रं च सचक्रकम् ॥ ७८ ॥ विशेषेण नरेन्द्राणामिन्द्रभागे तु मन्दिरम् । ब्रह्मांशमाश्रितं वेश्म सर्वसम्पत्सुखावहम् ॥ ७९ ॥ सकलक्षितिपेन्द्राणामेकादशतलं भवेत् । नवभूमिडैिजा(राज्ञां?तीनां) नृपाणां सप्तभूमकम् ॥ ८॥ षट्तलं मण्डलीकुड्य पञ्चभूमावराजते । वैश्यानां तु चतुर्भीमं योधसेनेशयोरपि ॥ ८१ ॥ एकादित्रितलान्तं च शूद्राणां प्रविधीयते । सामन्तप्रमुखादीनां कारयेत् पञ्चभूमकम् ॥ ८२ ॥ युग्मं वायुग्मभूमं वा सर्वभूपेन्द्र मन्दिरम् । राज्ञा स्त्रीणां च देवीनां युग्मं वायुग्ममेव वा ॥ ८३ ॥ सदाण्डिकं लुपारोहि द्विनेत्रं प्रस्तरान्वितम् । मृण्मयं तु तृणाच्छाद्यमेकद्वितलसंयुतम् ॥ ८४ ॥ स्तूपिवर्णलुपाहीनं प्रशस्तं सर्वजातिषु ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः मिश्रितान्तरवर्णानां संपदेश्वर्यभोगिनाम् ॥ ८५॥ रुचकादिनिवासांश्व युक्त्या तत्र प्रयोजयेत् । अनुक्तं सर्वमत्रैव युक्त्या तद्' योजयेत् सुधीः ॥ ८६ ॥ सामान्येनोदिता राज्ञां राजधानी तु पण्डितः । विशेषेण नरेन्द्राणां वक्ष्ये वेश्म सनातनम् ।। ८७ ॥ प्राकारो विपुलो वण्डपरिखा द्वित्रिदण्डकैः । वृत्तमार्गश्चतुर्दण्डैर्विंशबण्डैर्गृहावलिः ॥ ८८ ॥ वेश्यालीलावृतो मार्गस्त्रिचतुईण्डमानतः। वप्रमार्गस्त्रिदण्डं स्यात् प्राकारं पञ्चहस्तकम् ।। ८९ ॥ तस्यापि परिधा प्रोक्ता चतुर्दण्डैकविस्तृता । परिघापरितो मार्गाश्चाष्टयष्टिविशालकाः ।। ९० ॥ ततोऽष्टचत्वारिंशद्भिर्विश्वापालिरधावृता। तहहिः परितो मार्गाः षट्सप्ततनुरादिकम् ॥ ९१ ॥ चतुर्दण्डं ततो विप्रपाकारं सप्तहस्तकम् । दण्डेनैकेन विधृतं नागपूरितबन्धनम् ॥९२॥ अष्टदण्डादिसूर्यान्तं परिघाविपुलं भवेत् । बाह्याभ्यन्तरमार्ग तु प्राकारविपुलं तथा ॥ ९३ ॥ तहहिर्दशदण्डेन सीमा सर्वजनालया। प्राकारं वा सवासं च परिघाश्च समीरिताः ॥ ९४ ॥ वप्रः प्राकारमित्येवं वास्तुविद्भिः प्रशंसितम् । पञ्चावरणकं शस्तावरुणा द्विचतुष्टयैः॥ ९५ ॥ अन्तःपरिवृतं युक्तियुक्तीतीक्ष्येनिवेशयेत् (1।

·२४० मयमते आत्तविशालायामे पश्चांशेऽशं मुखेऽमुखे नीत्वा ॥ ९६ ॥ शेषे षण्णवभागे त्रिंशतिपञ्चांशब्रह्मवस्तु स्यात् । तस्मिन् शतपादयुतं मण्डपमन्तस्तु वेदिकापीठम् ॥९७॥ अन्तरसंयुतयत्तत्प्रासादो वा प्रवाततः परितः । पन्थाभागस्तेन समा दशखलूरिका परितः(?) ॥ ९८ ॥ द्वारचतुष्टययुक्ता सौष्ठिककोष्ठान्विता तथा शुभदा । युक्त्यासनमिदमुदितं तन्मुखदेवांशके तु नवके वा ॥ प्रासादादिष्टांशे दक्षिणतो राजकत्वे वा। उत्तरदिश्यपि दिष्टं ज्येष्ठयुवत्यालयं तु ततः॥ १० ॥ आर्यपदे(ह्नि ? निहितं तद्वारकहर्म्यप्रतीच्यवितनम्()। शाला वा ह्यभिषेका सर्वविचित्रान्विता सभा तत्र ॥१.१॥ कर्णचतुष्टयकेऽन्त(वृद्धट्ट)ढपदयुक्ता सभा खलूरियुता। प्रागुत्तरादिशि सलिलं स्नानं देवालयं तु होमाग्रम् ॥ सेनालोकनहर्म्य कूटं वा प्रागवाग्दिशि यत्तत् । पश्चिमदक्षिणकोणे नृत्तकवाद्यादिलीलया च सभा ॥ उत्तरपश्चिमकोणे वासं स्याद् गीतकादिवनितानाम् । प्राच्यां दिश्यङ्गणकं दुर्गाया मेरुगोपुरकम् ॥ १०४ ॥ प्रागुत्तरदिशि सलिलं तत्क्रीडाङ्गणं च सभा तत्र । ग्रासनपानायतनं कुर्यात् स(म्यक् तु) लक्षणाभियुतम् ॥ तत्प्राग्दक्षिणकोणे मध्याङ्गणकान्विता सभा तत्र। रत्नाष्टापवस्त्रप्रभृतीनां वासमिष्टं स्यात् ॥ १०६॥ तत्परदक्षिणकोणे मध्याङ्गणकादिसंयुता च सभा ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः तहहिरावृतमागे चन स्वनानि तन वनितानाम्॥ अपरे चारामयुतं वासक्रीडाति तत् सजलम्। प्रत्यगुदग्दिशि कोणे सदैवीणान्विता(?) समावासम् ॥ अत्रानुक्तं सर्वं पूर्ववदि बहित्त्वयात्ववाहिः(१)। एतत् पद्मकनुदितं शहापावासक सुनिभिः ॥ १०९ ॥ गृहीतविपुलायाने स्थानीयांशेतु मध्यमन् । सकले ब्रह्मणः पीठं वैदिकातं तु मण्ट पम् ॥ ११ ॥ दक्षिणे चोन्तरे चैव राजदेवीगृहं भवेत् । पश्चिमे नृपतीशस्य मन्दिरं बहुभूमिकम् ।। १११ ॥ प्राच्यां दिश्यङ्गणं मध्ये द्वारकोमादिमण्डितम् । द्वारस्य पश्चिने भाज्याभिषेकालयं भवेत् ॥११२॥ एतत्पीठपदे न्यासं तस्मिन् सालं तु पूर्ववत् । उपपीठपदे तस्माद् बाह्ये पूर्वादिषु कमात् ॥ ११३ ।। जयन्ते जानुभागेचं भृशमागेऽङ्गणं भवेत् । तन्मध्ये द्वारहय॑ त्यात बितलादितलान्वितम् ॥ ११ ॥ अन्नं महानसे कुर्याद् हितले मूलकोजकम् । तस्मिन् पादांशमाश्रिल बारमालादयोगिकम् ॥ ११५ ॥ यमे भृङ्गे नृपे चैव पित्रंशे योषितां गृहम् । शुभगे नृत्तशाला स्याद् वारुणे नृपमन्दिरम् ॥ ११६ ॥ शोषे चान्तःपुरं वायौ वापीक्रीडासमन्वितम् । मुख्ये वासं महिष्यास्तु शाला वा मालिका भवेत् ॥ सोमभागे तुलाभारं हेमगर्भ तु तत्परे ।

·२४२ दित्यंशे हेमरनानि गन्धागारनिहोच्यते ॥११८॥ तत्रैव हस्तिशाला स्यादीशे वापी च कूपकम् । वचोगेहं(?) तु तत्रैव जलयन्त्र विधीयते ॥ ११९ ॥ तत्र तालं च मार्ग च पूर्ववत् परिकल्पयेत् । स्थण्डिलं तहहि गे पर्जन्यांशे महेन्द्रके ॥ १२० ॥ भानुसत्यान्तरिक्षा वै वाङ्गणं कारयेत् सुधीः । महेन्द्रांशे भवेद् द्वारं चतुष्पञ्चतलान्वितम् ॥ १२१ ॥ तत्रैव शङभेर्यादितौर्यशब्दादिचित्रकम् । अनुक्तं पूर्ववत् सर्व परितः प्रविधीयते ॥ १२२ ॥ परमशायिबाह्ये तत् तत्याच्यामङ्गणं भवेत् । जयन्ताद्यन्तरिक्षान्तमङ्गणं कारयेद् भृशम् ॥ १२३ ॥ अनुक्तं पूर्ववत् सर्व श्यानांशादिक्रमेण च । स्थानीये तबहिर्भागे प्राच्या दिश्यङ्गणं भवेत् ॥ १२४ ॥ अङ्गणस्य तु विस्तारं दैहिस्सप्तभागिकम् । द्वारगोपुरसंयुक्तं दुर्गाधामसमन्वितम् ॥ १२५॥ महामहानसं तस्य प्रारदक्षिणगतं भवेत् । तत्र कर्मान्तवत्सानां लेखनानां तु कर्मिणाम् ॥ दक्षिणे चाष्टभागे तु नैवाङ्गणमहान्तरम् । अश्वलीलार्थकं वाथ गजलीलार्थकं तु तत् ॥ १२७ ॥ तत्रैव तुङ्गकूटं स्यान्निर्ऋतौ नृपमन्दिरम् । खलुरिं तद्वहिर्भागे तद्वाहियोंषितां गृहम् ॥ १२८ ॥ वरुणे नृपवा(मं? सं)स्याद् योषितां सङ्करालयम् ।

·COM जलक्रीडा समान एकोनत्रिंशोऽध्यायः । वायुभागे तु वापी स्याद् विहाराश्रमभूमिकम्। सोमभागे तुलाभारं हेमग तु तत्परे ॥ १३ ॥ ईशदेशे शिवा सर्व युल्ल्या तन प्रयोजयेत् । तहहिर्नगरं वाथ शिनिक पूर्ववत् कमात् ॥ १३१ ॥ एतत्सौबलमित्युक्तं नास्ता राजेन्द्रमन्दिरम् । अथ राज्ञां प्रतिभवनं वक्ष्ये वै(शे?)केन संक्षिप्य ॥१३२॥ आत्तविशालायाम तत्रोभयचण्डिते तु मध्य(पीगीते। ब्रह्मासनमथवास्मिन्नभिषेकाहसभासु मण्टपकम् ॥ तदपरभागे भवनं तेन सहैवैघुसप्तनवतलकम् । पृष्ठे तद्विकपाधैं चाङ्गणयुक्ता खलूरिकांशेन ।। ॥ १३ ॥ भोजनभोज्यालयका नृपतेर्वाञ्छावशादबहिः । तत्प्रागुत्तरकोणे मज्जनशाला च देवगृहम् ॥ १३५ ॥ पुरतोऽङ्गणमुरुविपुलायामोपेतं नवांशेन । प्रागिव तत्र खलूरी कर्तव्या मध्यदेशयुता ॥ १३६ ॥ द्वारं द्वित्रितलाढ्यं तस्मिन् मेरी निधातव्या। मण्डपमुखमिह भवनं पार्थे पोतस्य पार्श्वकर्तव्या॥१३७॥ यद्यद्वारे प्रयोगिके नृपतेः । त्रिद्विकपार्थेऽङ्गणके गोलादीनां हि हारस्था ॥ १३८॥ प्रागुत्तरदिशि कोणे भवनं स्यान्मूलकोशगृहम् । तदपरभागे वस्त्रप्रभृतीनामालयस्थलं कुर्यात् ॥१३९ ॥ द्वारस्योत्तरपार्श्वे पानीयोष्णोदकालयं कुर्यात्। meaning ·२१४ Mara IATRITUTIONARIETanwaryay (कुर्याद) बचनालयाकं सर्वव्यालयं तु तत्रैव ॥ १४ ॥ द्वारस्य दक्षिणविधि (तोत्रादिवासकं कुर्यात् । तदक्षिणदिशि गन्धन मालयं कुर्यात् ॥ १४१॥ प्रारदक्षिणतटकोणे भवन न्मूलकोशगृहम्। राक्षसभागे तव (तत्वाचनमागे हिन्द्रमन्दिरकम् ॥ तत्परदाक्षिणकोणे शैवस्थान सरबहेमगृहम् । तत्प्रत्यगुदकोणे दानाध्ययनार्थकालयं कुर्यात् ॥१४३ ॥ प्रायःप्रयोगद्वार....शतेतु नीचं तत् । द्वारस्यो(द भोयपाः सारद्रव्यालयं तु कूटगृहम् १४४ तत्रैव हस्तिशाला सर्वोषधिशस्त्रशाला स्यात् । अन्यत्सर्व नृपते(रिच्छावशतः) प्रकर्तव्यम् ॥ १४५ ॥ अथ नृपेशगृहं च मुखाङ्गणं परियुतं हि भवेन्मुखमण्डपम् । अपिच भोगगृहं तु निवारणं नृपतिवाञ्चतिगृहा ++++(1) ॥ तदक्षिणतः पार्थे द्विषट्पदके महाङ्गणं (दीदव दिव्यम्)। तस्मिन् पश्चिमभागे मण्डपमथ मालिका वाथ ॥ १४७ ॥ शाला तदुभ (वपश्यपाश्च) अभितः स्नानं च म(ण्डपंच)स्यात्। अङ्गणकदक्षिणके सर्वद्रव्यालयान्तमेव स्यात् ॥ वेशनपरिकामीन्द्रकात्कूटशालाविचित्रितं पुरतः() ॥१४८३ ॥ पुरतो भवनाङ्गणयोरद्विपार्श्वभागतः परितः (१) । अपरो स्त्रीवासावासाङ्गणक मालिकाभिधापतिः ॥१४९३ ।। भवनस्योत्तरपार्श्वे तत्र महिण्यालयं तु तत्तुङ्गः । भागं तत्रिकपार्श्व राज्ञां खीणां च मा(ग्रहोलिका)पतिः।

·ভোলাসীতজাঃ । तत्रैव कन्यकानां वास वसुधात्र कुब्जकादीनाम् । एकडित्रिनिरंशैर्दक्षिणतश्वोचरनमः ।। १५१३ ।। तत्रोद्यानविशाल सालं कुर्यात् तु तन्त्र बहिरेव । तत्रैवोत्तरभागे यत्र युता सज्जता जलक्रीडा ॥ १५२३ ॥ तत्र च सलिलावासस्थाह) नृपतेःधिका चैव। अपरे नृपतेश्च गृह सीणां स्यादेश सङ्करा शाला ॥ प्रागुत्तरदिशि बाह्ये नव खेटदेवताश्च गृहम् । तत्राग्रायणशाला पुष्पोद्याना(दी?)नि (च?) कूपं स्यात् ॥ प्राच्या तु महाङ्गणकं त्रिंशहागैविधातव्यम् । समहेन्द्रद्वारं तत् नितलं वा गोपुरं चतुःस्थलकम् ।। जासरस्वतीसमान्तान्येतानि द्वारदक्षिणतः । अभ्यन्तरमुखयुक्तान्येद्वितयत्रेखभौमानि(?) ॥ १५६३ ।। तत्प्राचि शङ्खमेरिप्रभृतीनामालयं तु स्यात् । तदक्षिणतो दनं महानसं सर्वरक्षयुतम् ॥ १५७१ ॥ अङ्गणदक्षिणभागे द्वारं स्यादेव द्वित्रितलसहितम् । द्वारस्योभयपाधै लेखकयोस्तत् खलूरी स्यात् ॥ १५८ ॥ अङ्गणकोत्तरपार्श्वे कर्तव्या चैव (हनृकाच ?) सभा । दक्षिणमुखगतसहिता सर्वविचित्रा मनोहरा तुङ्गा ॥ तदपरभागेपू....शस्तानन्तु गीतकादिसहाः(?) । अन्यत्सर्वं नृपतेरिच्छावशतः प्रकर्तव्यम् ॥ १६०३ ॥ वेश्मावधूविहिततुङ्गविशालमूलं (स्या ? सा)लं शिलाभिस्थ चेष्टकया (प्रयोज्यम)।

·मयमते तबाह्यतः परिघयान्वितमिष्टकायै- युक्तं+++मिति वेश्मवर हि नाम्ना ॥ १६१३ ॥ आवाहनोहाहनतोयकर्दमै- झर्जलूकाभिरनेकसर्पकैः। पद्मारिभूकण्टकमत्स्यकच्छपैः (कुली)रशखैः परिघा समन्विता ॥१६२३ ॥ वासामिनालम्बनकुड्यसंयुता जलैलताभिः परिपूर्णपत्रिका। अभ्यन्तरप्रार्थनतोन्नतान्विता चित्रान्विताभि(त्तिर)नेकयन्त्रकम् ॥ १६३३ ।। एवं दुर्ग राजवे (श्मन्य ? मानि) कुर्याद् बाह्येऽबाह्येऽभ्यन्तरे तत्क्रमेण । सर्वे रक्षा भूपतीनां जनानां तस्मात् त (स्या ? स्मा)द् बाह्यतः षड्बलं तत् ॥ स्थानीयमाहुतं वै(व.)परमं यात्रामणिस्तथा विजयः। नगरं चतुर्विधं हि प्रोक्तं तज्जैनरेन्द्राणाम् ॥ १६५ ॥ तत्कुलमूलनृपेशैर्जनपदमध्येऽभ्रंस्थितस्थानम् । सतृणजलोव/गर्भ नगरं स्थानीयमिति कथितम् ॥ १६६३ ॥ प्रभुमन्त्रोत्साहा(ख्यैर्युक्तं शक्तित्रयवरावनिपैः । तृणभूजलगर्भयुतं नद्यावारह्ययुक्तं च(?) ॥ १६७३ ॥ नन्यान्नजजातुरत्नच्छागम्मत्युच्यते परैर्नगरम् (1)। आरभ्यापकयुक्तं सतृणं संग्रामयात्रके विहितम् ॥ १९८३ ।।

·२४७
SHASASARAN
एकोनत्रिंशोऽध्यायः
संग्रामं तदभीष्टं विजयं युक्त्याणितयगर्भम् (?) ।
गर्भत्रयैरुपेतं विजयमिति प्रोच्यते प्राज्ञैः ॥ १६९३ ॥
महति वेश्म(नि) वान्वितकार्मुकैर्भवनमत्र विगृह्य ततः परम् ॥
परिवृतं सकलं हि यथापुरा भवति शेषमशेषबला(र्ध?र्थद)म् ॥
त्रिहस्ताद्य (ण्ड ?'ट) हस्तादिवृद्धया पञ्चान्तरङ्गिका ।
पञ्चैव भक्तयस्ताभिहस्तिशाला विधीयते ॥ १७१३ ॥
षण्णवेति चतुस्सप्तत्रिपञ्चैरिति कीर्तिताः ।
भक्तयस्त्रिविधा शाला विस्तारायामतः क्रमात् ॥१७२३॥
अल्पत्वे तु महत्त्वे तु यथा योग्यं तथाचरेत् ।
मुखशालैश्च भक्त्या तु मध्ये विस्तारनिर्गता ॥ १७३३ ॥
शयनस्थानकं भक्त्या दक्षिणे प्रविधीयते ।
राजादनो मधूकश्च खदिरः खादिरस्तथा ॥ १७४३ ॥
तिन्त्रिणी चार्जुनी चैव स्तम्बकं पिशितः शमी ।
क्षीरिणी पद्मकाद्यास्ते शालास्तम्भा गतास्य च(?) ॥ १७५३ ॥
सप्ताष्टनवहस्तोच्चमवगाहादुप+या।
विस्तारस्तु विशावास्यादवगाहो यथाबलम् (?) ॥ १७६३ ॥
शालास्तम्भा इमे प्रोक्ता विटपाभशिखान्वितम् ।
सुवृत्ते हस्तिनः स्तम्भस्त्वेकहस्तविशालतः ॥ १७७३ ।।
त्रिपा(द्यो?दो)ञ्चार्धहस्तो वा विस्तारं त्रिविधं स्मृतम् ।
चन्द्रभागेऽष्टभागेन हीनाग्रस्तारकान्वितम् ॥ १७८३ ॥
शालाव्यासे तु पञ्चांशं नीत्वा पृष्ठे त्रियंशकम् ।
आपादं षोडशांशे तु वामेऽष्टांशव्यपोहतम् ॥ १७९१ ॥

·Hatane kamayanepRamarparda scipary स्थापयेत्तालाबाद पूर्वोत्तम मान्वितन् । अनुपादार्थमानेन मो विधीयते ॥ १८० ॥ तदूचे कटकण्छा पाउनोद्धाटनक्षमम् । वितस्तिर्गौस्तन पवाद स्थापयेत् बहिराननम् ॥ १८१३ ॥ कारयेद्धरतमानेन फलकास्तर तलम् । शिलाभिर्वेष्टकाभिर्वा प्रस्तर नैव कारयेत् ॥ १८२३ ॥ मूत्रद्वारयुतं लब्धदारयुक्त्या कनान्वितम् । अन्यत्सर्वं यथायुक्ति तथा कुर्याद् विचक्षणः ॥ १८३३ ।। नवाटसप्तपट्पञ्चहरते पञ्चविसारिणि । त्रयभक्त्यायैकविंशलल्यान्तायाममीरितम् ॥ १८४३ ॥ चतुर्मुखचतुश्शाला सप्रश्रीवाश्च सालकाः । दशहादशहस्तैर्वा स्तम्भव्यासं प्रकीर्तितम् ॥ १८५३ ।। त्रिचतुःपञ्चषस्तैः कुड्योत्सेधं विधीयते । अभिन्नानां तु भिन्नानां भित्तिबन्धं यथेष्टतः ॥ १८६३ ॥ नेत्रभित्तौ च पृष्ठे च जालकं स्याद् गृहे गृहे । गृहान्ते कर्णधारा स्था(च)लदर्भा वयोचिताः(?) अयुग्मवंशविस्तीणोंः फलकैः प्रस्तरं तलम् । मूत्रच्छिद्रसमायुक्तं सारदारूमयैढम् ॥ १८८१ ॥ प्रत्येकं तुरगस्थानमेकभितिस्ववेशनम् । सारदारुमयं कीलं हिसप्ताङ्गुलदैर्ध्यकम् ॥ १८९३ ।। हिच्यङ्गुलं तु विस्तारं सूचिकाग्रसमन्वितम् । पश्चाद् बन्धोऽग्रबन्धे तु योजयेद् इंढखातवत् ॥ १९०१ ॥ ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः २४९ मयूरवानरादीनामालयं शुकपञ्जरम् । चित्रं गोयुग्मगोवत्सपानधान्यधनालयम् ॥ १९१३ ॥ वस्त्ररत्नायुधधूतकान्तावरणालयम् । दानभोजनशाला च यागशाला सदक्षिणा ॥ १९२३ ॥ दक्षिणं पञ्जरावासं यथास्थानं प्रयोजयेत् । उद्याने चापि वास्थाने स्थानमण्डपमिष्यते ॥ १९३३ ।। कूटागारं तु वा वृत्तशालायां वृषभस्य तु ॥ १९४ ॥ उत्तुङ्गकुड्या नृपमन्त्रशाला पूर्वापरव्यामयुता मनोज्ञा। सभा च वा चावृतकुड्यहीना- तिदूरतः प्रेक्षणकर्मयोग्या ॥ १९५ ॥ कूटाकारं तु वा तस्मिस्ततः पश्चिमतो दिशि । राज्ञां सिंहासनं युक्त्या प्राङ्मुखं कल्पिते यथा ॥१९६।। तत्पूर्वदक्षिणे भागे मन्त्रिणां चासनं भवेत् । दूतस्य प्रागुदग्भागे प्रशस्तासनमुचरे ॥ १९७॥ सेनापतेस्तदक्षिण्ये सर्व नालिसमान्तरम् । पञ्चान्देकाङ्गलीकामनोज्ञामन्त्रनलिनका(?) ॥ १९८ ॥ मन्त्रेणैकेन सुषिरा मुकुलाग्रहयान्विता । व्यासायामे तु पञ्चांशषडंशैकांशड्यंशकैः ॥ १९९ ।। मध्येङ्गणं तदावृत्तं स्तनमात्रोच्चभित्तिकम् । वृत्तोपलं तु तन्मध्ये प्रागुदग्जलपात्रकम् ॥ २० ॥ केशक्षालनपर्यत तदक्षिणगतं भवेत् । ॥ HD ·PRESE २५० मयमते प्रागुद्ग्डारसंयुक्ता तथा मण्डपमालिका ॥ २०१ ॥ प्रासाधिकासनं मित्रे सुदृशां स्थानमण्डपम् । पञ्चादि पञ्च (पा ? मा)न्तं वा व्यासं तत्रोजसंख्यया॥ सभामण्डपशालानां सामान्यमिष्टदैर्ध्यकम् । पञ्चादशकरव्यासं त्रिसप्तारनिदैर्ध्यकम् ॥ २०३।। सैकद्वादशहस्तान्तं चूल्यन्तादिमनोहरम् । शालाभिषेकयोग्या सा कर्तव्या प्रागिवानना ॥ २० ॥ तदङ्गमध्यमे रङ्गसंयुक्ता च सभा भवेत् । मण्डपं दक्षिणे राज्ञां तदुदीच्यां दिारी क्रमात् ॥ २०५ ॥ पद्माभिषेकसंवासं धामं तत्र प्रयोजयेत् । पञ्चसप्तनवारत्निव्यासतार(त्थि ? हि)वैदिकम् ॥ २०६ ॥ त्रिचतुष्पञ्चभागं वा वेदिकोदयमीरितम् । वेदिकोदयपादोच्चं स्वव्याससममिप्यते ॥ २०७ ॥ अन्तःस्तंभसमायुक्तं त्यक्तमध्यस्थपादकम् । द्विषड्भिरष्टमानं तु त्रिष्षडविविशालकम् ॥ २०८ ॥ एकभत्त्यावृतं तत्र जालं तहद्वाहिषभम् । तुलाभारार्हकं कूटं मण्डपं वा प्रभा भवेत् ॥ २०९ ॥ त्रिहस्तं तोरणस्तम्भं दैर्ध्य वासं दशाङ्गुलम् । नवाष्टसप्तमात्रं वा पृष्ठभागशिखान्वितम् ॥ २१० ॥ वस्तुमध्ये निधातव्यं दाक्षिणोत्तरगं यथा । तोरणान्तरमुत्सेधं सममेव विधीयते ॥ २११ ॥ निविष्टविष्टकं मध्यवक्रतुण्डसमन्वितम् ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।
पूर्वापरायतं भर्तृतुलान्तादचलं चरेत् ॥ २१२ ॥
तुलान्तरकराराणां महाराजस्य योग्यताम् ।
कीलितं वितलं मध्ये कुण्डलं सारदारुजम् ॥ २१३ ॥
योजयेद् वक्रतुण्डेन यथाबलसमन्वितम् ।
त्यक्त्वा तु षण्मुखात् षण्डादेवं तु फलकासनम् ॥२१४||
तत्समाङ्गमितालिम्बी शृङ्खलाबलसंयुतम् ।
वकतुण्डद्वयं द्विद्विभूतं यत्नेन योजयेत् ॥ २१५ ॥
वस्तुनश्च चतुर्दिक्षु प्राङ्मुखस्य च तोरणम् ।
स्तम्भं विष्टं तुलामात्रं कुर्यात् साराङ्घिपैः शुभैः ॥ २१६ ॥
वस्तुमध्यगतं बाह्ये परितस्तत्प्रभा भवेत् ।
तत्सम वरिवश्चापि(?) तद्वाह्ये योजयेद् बुधः ॥ २१७ ॥
औदुम्बरवटाश्वत्थन्यग्रोधास्तोरणं भवेत् ।
पीतं रक्तं तथा श्वेतं नीलं कुर्याद् ध्वजंक्रमात ॥२१८॥
तुलासमं तत् समुपेत्य भूपतेः
सुखं समास्ताममरेन्द्रदिङ्मुखम् ।
समीक्ष्य राशिं निजहेमसञ्चयं
विराजनावर्धनदो यथा भुवि ॥ २१९ ॥
हेमगर्भयुतं सप्तनवरत्नापभित्तिकम्।
व्यासेन चतुरश्रा सा व्यासतुल्योच्छ्रिता तलात् ॥२२०॥
दशहादशमात्रैर्वा स्तम्भव्यासं प्रकीर्तितम् ।
वृत्तो वा चतुरश्रो वा चावगाहेद् यथाबलम् ॥ २२१ ॥

·२५२ मयमते त्रिहस्तावृतभित्तिः स्याद् दण्डोत्सेधं स्ववेदिका । स्तम्भाग्रस्थोऽन्तराविष्टयष्टद्वयविभूषिता ।। २२२ ।। लुपारूढानविस्तारं समोत्सेधाः प्रशंसिताः । सप्तहस्तद्विहस्तादिव्यासोत्लेधेन वेदिका ॥ २२३ ॥ पञ्चहस्तद्विहस्तेन व्यासोत्सेधेन वा भवेत् । सभामध्ये निधातव्यं तन्मध्ये च वटक्रिया ॥ २२४ ॥ बहिर्जालककुड्यं स्यात् तद्वाह्ये च प्रभा भवेत् । सभा नीवसमुत्सेधो विशाला दण्डमानतः ॥२२५ ॥ त्रयोविंशतिहस्तेन तहहिः परिघा भवेत् । चतुर्दिक्षु चतुर्दारं तोरणं क्षीरपादपैः ॥ २२६ ॥ सोपानं योग्यदेशे तु चतुर्दिशि विधीयते । द्वारतुल्योन्नतव्यासं निर्गमहारतोरणम् ॥ २२७ ॥ स्तम्भाग्रस्तोरणाविष्टकंसादिष्वष्टमङ्गलम् । चक्रवातशिखोपेता हारे द्वारे प्रयोजयेत् ॥ २२८ ॥ चित्रान्वितपताकाश्च भेरीश्रीकुम्भदीपिकाः। नन्यावर्तेन चाष्टौ तु सर्वेषामष्टमङ्गलम् ॥ २२९ ॥ द्वारहयोच्छ्रितं शालारक्ष्यवासं यथाबलम् । तबहिर्जनचारेण बाह्या रक्षा प्रकीर्तिता ॥ २३० ॥ राजेच्छया कुमार्या तद्देव्या कुल्याविमानकम् । मालिकान्ते च भूमा वा योजनीया मनोभवा ॥२३१ ॥ यत्रोचितं नृपतिचित्तवशाद् विमानं सारालिभोगभवनं च निवारणं च ।

·त्रिंशोऽध्यायः ।
कुड्यं गजाश्वनिलयं युवतीनिवास
कर्तव्यमाद्यनिखिलं नगरं च युक्त्या ॥ २३२॥
इति मयमते वस्तुशास्त्रे राजवेश्मविधानो नाम
एकोनत्रिंशोऽध्यायः।
अथ त्रिंशोऽध्यायः
द्विजनृपवणिजां वा सद्मनां शूद्रकाणा-
मभिमुखविनिवेशद्वारतारं च तुङ्गम् ।
पृथगथ निजभेदं मण्डनं चापि नाम्ना
सुखमनुगतबुद्धिर्वस्तुवाक्यं मुनीनाम् ॥ १॥
त्रिवितस्तिविशालं स्याद् दैर्ध्य सप्तवितस्तिकम् ।
विस्तारायामतस्तस्मात् षड्वादशकराग्रजे ॥ २ ॥
वृद्ध्या त्रिपञ्चसैकेषु षड्वितस्त्यन्तकानिभिः(?) ।
पञ्चविंशतिमानानि द्वारतारोदयानि हि ॥ ३ ॥
तदाद्यशयनीयस्य गृहस्य द्वादशैव हि ।
समावृतखलूरीणां तानि चोक्तानि पण्डितैः ॥ ४॥
नगरग्रामदुर्गाणां द्वादशोक्तानि वेश्मनाम् ।
विस्तारहिगुणोत्सेधं षण्मात्रं साधिकं भवेत् ॥ ५॥
नवमात्राधिकं वाथ सर्वेषां समुदीरितम् ।
सषण्मात्रद्विभागं च सत्रिमात्रद्वितालकम् ॥ ६ ॥

·मयमते
द्वितलं क्षुद्रमानं च त्रिविधं परिपठ्यते।
स्वव्यासद्विगुणोत्सेधं षण्मानं वा हिमात्रकम् ॥ ७॥
अधिकं शुभदं चारं विप्रादीनां गृहे मतम् ।
स्तम्भायामाष्टभागे तु षष्ठांशं तु तत+ति ॥ ८॥
नौचमध्येत्यपि द्वारं भूमौ भूमौ विधीयते ।
व्यासद्विगुणतुङ्गं तु नेष्टतारं नृणां गृहे ॥ ९॥
स्तम्भायामाष्टभागेन तुङ्गहारं सुरालये।
नन्दपङ्कयंशहीनं वा विस्तारं स्यात् तदर्धतः ॥ १० ॥
++++वशाद् भूमौ भूमावत्र विधीयते ।
विपादपादविस्तारा साधों वा योगविस्तरा ॥ ११ ॥
स्तम्भव्याससमो वापि तदर्थवलयद्धनम् (?) ।
त्रिपादं चोत्तराधस्ता+++न्तस्य वाजनम् ॥ १२ ॥
त्रिचतुष्पञ्चषड्भागे भागेन स्तम्भवैपुलम् ।
कवाटबहलं प्रोक्तं देवहिजमहीभृताम् ॥१३॥
द्विकवाटविशेषेण एक एव प्रकीर्तितः ।
सामन्तप्रमुखादीनां द्विकवाट प्रशस्यते ॥ १४ ॥
सार्धवेदेषुपातालनन्दरुद्रकरान्विता।
उच्चानि तानि तल्पानि वेश्माभ्यन्तरतोलीन्द्रः(?)॥१५॥
गुल्फार्धविमलार्धे तु किञ्चित्तीनं यथाबलम् ।
वेश्माभ्यन्तरतल्पोचे त्रिचतुष्पञ्चभागिके ॥ १६ ॥
द्वित्रिवेदांशतुङ्गं तत्सरदपंपूर्ववर्तीति(?) ।
युग्मे महत्तरेऽल्पे च दक्षिणस्थे कवाटके ॥ १७ ॥

·त्रिंशोऽध्यायः।
विपुले चायते तस्मिंस्त्र्यंशे पञ्चांशकेतुके ।
उपरिष्टादधस्तात्तु पार्श्वयोस्त्रयंशमंशकम् ॥ १८ ॥
त्यक्त्वा शेषं प्रवेशेन यदावारं तदुच्यते ।
यथाबलं यथाशोभमधःपट्टेदृढीकृतम् ॥ १९ ॥
मध्ये महत्तरे हीने योग्यव्यासकलान्वितम् ।
त्रिचतुःपञ्चषण्मानं व्यासाध द्वित्रियंशकम् ॥ २०॥
सत्रिपादत्रिभागैकनभाजनविकासमम्()।
बाहुली दशमात्रा स्याद्धस्तिहस्ताद्विशालि वा ॥ २१ ॥
वितस्तीनां विधातव्यं नेत्रं यामुद्गपाणिवत्(?) ।
अयुग्मफलकं ग्राह्य मध्यसन्धिविवर्जितम् ॥ २२ ।।
तल्पस्य भेषणी चैते मध्यं त्यक्त्वा समाहिते।
कवाटयुगलोपेते यथावलमभेषणी ॥ २३ ॥
अथ तल्पघनस्यान्यघनाद् द्विगुणविस्तृता ।
दण्डत्रिपञ्चसप्तैव नवैकादशसंख्यया ॥ २४ ॥
अश्वस्कन्धनखा हस्तेऽश्वत्थपत्राग्रसन्निभा ।
खस्तिकाभास्तु घटिका मिर्णका वाथवा मता ॥ २५ ॥
श्रीमुखैामदण्डैश्च पिञ्जरीगलकार्गलैः ।
क्षेपणैः सर्घपत्रेश्च गुच्छगैर्वनकैस्तथा ॥ २६ ॥
गुल्फैरन्तर्गतैाम्यैर्वालाभैमध्यकुण्डलैः ।
विषाणपरिघाक्षुद्रदण्डैर्युक्तं कवाटकम् ॥ २७ ॥
इन्द्रनीलसमोपेतं सर्वचित्रमनोहरम् ।
अघवासान्यलोहैश्च युक्त्या तत्र दृढीकृतम् ॥ २८ ॥

·२५६
मयमते
गुल्फैः साधैर्ललाटैब शुङ्गायोमयपत्रकैः ।
बनीयात् सर्वयलेन यथाशोभं यथाबलम् ॥ २९ ॥
मुकुलानन्तरं पत्रत्रिनेत्रा सूचिकायता ।
योगोदयत्रिभागैकनिखातं वा यथाबलम् ॥ ३० ॥
तल्पतीव्रस(नामा) तीनद्विगुणं द्विस्त्रिकान्वितम् ।
पद्मपत्रविचित्राणि पट्टाङ्गस्कन्धपट्टिका ॥ ३१ ॥
प्रवेशदाक्षणे तल्पे स्थापितव्या मनोहरा।
सार्गला दक्षिणं योगं वामे योगं सतल्पकम् ॥ ३२ ॥
विध्याद् वामहस्तेन तल्पं दक्षिणपाणिना।
घटिकां रोपयेद् विद्वान् युग्मे युग्मे करेण तु ॥ ३३ ॥
घाटनोडाटने तल्पे स्वस्वनन्दांशपूजिते ।
भेरसिमानशब्दं च हस्तिसिंहस्वरोपमन् ॥ ३४ ॥
वीणावेणुवरं चैव शस्तं कन्धरगर्जितम् ।
कोशनं कूजनं सर्वमन्यच्चापि विनिन्दितम् ॥ ३५ ॥
अधस्तादुपरिष्टात्तु प्रशस्तं घाटनं समम् ।
सच्छिद्रान्त्यालत्वं च योगार्गलविघट्टनम् ॥ ३६ ॥
बन्धुक्षयकरं शत्रुपीडनोपद्रवं सदा ।
खयमेव पिधानं यत् खयमापवृतं तु तत् ॥ ३७॥
तद् द्वारं बन्धुनाशाय संपदं संपदां पदम् ।
वृक्षकर्णावधःस्थूणकूपवृद्ध तथैव च ॥ ३८ ॥
देवायतनविद्धं च विधिविद्धं तथैव च।
वल्मीकभस्मविडं च सिरामादिविडकम् ॥ ३९ ॥

·त्रिंशोऽध्यायः । २५७ विषणाडीसमानं च फणयोः पामेव च । स्थूलभावावनं रक्षाद्वारं तद्(तु !)लसितं वरैः॥ ४०॥ गमनागमने गजोपरिष्टाद् द्विजधातावरणास्पृशाचा(?) । क्षयदं नृपतेहितं तु यत्तिपदेऽवनतं विवेशतः (?) ॥ फुल्लप्रवेशने भूपः सुचिरं जीवितं ध्रुवम् । परराज्याधिपत्यं च क्षीणत्वं चैव याति सः॥ ४२ ॥ मध्यद्वारं तु देवानां द्विजानामवनीभृताम् । शेषाणामपि सर्वेषामुपमध्य विधीयते ॥ १३ ॥ द्वात्रिंशद्देवतांशेषु तेषु माहेन्द्र के पदे । राक्षसे पुष्पदन्ते च भल्लाटे च चतुर्वपि ॥ ४ ॥ तद्दिगीशानमाश्रित्य द्वारं कुर्यात् सुशोभनम् । अन्तारबहिरिमेवं युञ्जीत बुद्धिमान् ॥ ४५ ॥ शेषवाराणि सर्वाणि सर्वदोषप्रदानि हि। ब्राह्मणोऽभिमुखं ब्रह्मापरावृचिनिषिध्यते ॥ ४६ ॥ किमनेन प्रलापेन द्वारमन्यद् विगर्हितम् । विशालं व्यक्ततारं स्याद् व्यत्यस्तं रोगदायि तत् (?) । विवृते संवृते कार्य स्थापिते स्थितिमद् भवेत् । उपरिष्टादधस्ताच्च व्यासायामं समं शुभम् ॥ ४८ ॥ अतिदूरे सशब्दत्वमथ धावकधावनम् । दोषदं सततं पत्युर्विपदामास्पदं भवेत् ॥ १९ ॥ जयन्ते वितथे चैव सुग्रीवे मुख्यके पदे। जलद्वारं प्रयोक्तव्यं क्रमादन्यद् विवर्जितम् ॥ ५० ॥ I

·२५८
मयमते
पर्जन्ये भृशमागें तुष्णि लागे नृपे तथा ।
दौवारिके तु रोगांश नागेऽदितिपदे कमात् ॥ ५१ ॥
उपहारं प्रयोक्तव्यं तत्सुरुङ्गमिति स्मृतम् ।
एकद्वितलसंयुक्तं बहुरक्षासमन्वितम् ॥ ५२ ॥
पादाधिष्ठानयोर्मानं नीत्वा शेष यदुन्नतम् ।
तत्तु तन्त्रोपपीठोच्चे पूर्वोक्तद्वारतुङ्गकम् ॥ ५३ ॥
पुरतो वर्णकं गुह्यं सोपानं तल्पसंयुतम् ।
द्वारगोपुरगम्भीरं गृही योगं निधापयेत् ॥ ५४ ॥
सीमां सालं च सीमान्तं वेश्मादीनामुदीरितम् ।
इदानी द्वारशोभादिगोपुरान्तं तु विस्तृतम्॥५५॥
दैर्घ्यमुत्तुङ्गमानं तु संक्षपाद वक्ष्यते क्रमात् ।
पञ्चसप्तत्रित्रिधैकादशत्रयोदशमानतः ॥ ५६ ॥
प्रथमावरणे द्वारशोभाव्यासास्तु पञ्चधा।
त्रिपञ्चाद्यानयोविंशद्वारशाला करान्तकम् ॥ ५७ ॥
पञ्चविंशत्कराद् यावत् त्रयस्त्रिंशत्करान्तकम् ।
हारगोपुरविस्तारं पञ्चैव परिगीयते ॥ ५८ ॥
विस्तारत्रितयो यश पादमध द्विपादकम् ।
तत्सम वाधिकं तेषामायामाः स्युः पृथक् पृथक् ॥५९॥
उत्तुङ्गं तु तथैवेष्टमथवोन्नतमिष्यते ।
पञ्चांशेभ्यश्च सप्तांशे सप्तांशेभ्यो दशांशके ॥ ६० ॥
स्वव्यासादधिकोत्सेधान् पूर्वोक्तानामुदीरितम् ।
वक्ष्यते हारशोभादिपञ्चाख्यालङ्कतिक्रिया ॥ ६१ ॥

·३५९
HTRANShare
त्रिंशोऽध्यायः
द्विचतुष्कषडायामं नालीगेहं तदर्धतः ।
शेषं तु भित्तिविष्कम्भं मा द्वारं प्रयोजयेत् ॥ ६२॥
त्रिवर्गमण्डपाकारं नाना (भा तव) श्रीकरं भवेत् ।
तदेव परितो भक्त्या
महाद्वारसमन्वितम् ॥ ६३ ॥
संवृतं विवृतं वापि लाङ्गलाकारभित्तिकम् ।
द्वारोपरिष्टात् सोपानं प्रस्तलस्तुलसंवृतम् ॥ ६४ ।।
सकलं दुस्तकं कोष्ट काननं मुखपट्टिका ।
मध्यपादसमायुक्तं नासिका मध्यमे भवेत् ॥ ६५ ॥
महाद्वारेऽष्टनासं स्या(द छा)मे तच्छीतमिष्यते ।
तदैकककर कोष्ठं काननं मुखपट्टिका ॥ ६६ ॥
श्रीभद्रमेतदुद्दिष्टं नाम्ना सर्वेषु पूजितम् ।
एकभूमि त्रिधा प्रोक्तं द्वितलं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ६७ ॥
चतुष्पडिस्तृतायामहारतारं विशिष्यते ।
एकत्रिभागिकैवासायामं तालीगृहं तथा ॥ ६८ ॥
अर्धाशं परितः कुड्यं बहिर्वारमथांशकम् ।
तदर्धे तहहिः कुर्यात् त्र्यंशगोपानमञ्चकम् ॥ ६९ ॥
सोपानपीठमधिष्ठानं स्तम्भादिपरिमाण्डितम् ।
महावानेऽष्टनास्यङ्गं श्रीकर कोप्कृताकृति ॥ ७० ॥
मुखेऽमुखे महानासहिभागविसृतान्विता ।
सभद्रं वा विभद्रं वा भद्रं पादसमन्वितम् ॥ ७१ ॥
प्रादक्षिण्येन सोपानं महावाराधिरोहणम् ।
नाम्नेदं रतिकान्तं स्यात् सर्वेषां रतिवर्धनम् ॥७२॥

·मयमा तदेव शिखरं भ्रचतुर्णासिसमन्वितम् । यत् कान्तविजयं नाम्ना सर्वेषां कान्तिवर्धनम् ॥ ७३ ॥ प्रहीणशिखराकारं हारोपेतं तदेव हि । द्वारे परीतनास्थङ्गमेतन्नाम्ना सुमङ्गलम् ॥ ७४ ॥ एतद् द्वितलकं प्रोतं त्रितलं वश्यते धुना। चतुष्षविस्तृतायामं द्वारतारं विशिष्यताम् ॥ ७५ ॥ द्वारस्य पार्श्वयोप्सावंशेनांशेन योजितौ । तत्तत्परिवृतं कुड्यमीशेन विधीयते ।। ७६ ॥ द्वारे न परितो वारं द्विकं चैवात्र नासिकम् । गेहवयं सगोपानं हारोपेतमुपर्यपि ॥ ७७ ॥ वास्तलं च तयोर्मध्ये हारतारं विधीयते । हारहर्म्यमिदं नाम्ना मर्दलं राजमन्दिरम् ॥ ७८ ॥ षट्पतिविस्तृतायामं द्वारतारं विधीयते । द्वारस्य पार्श्वयोप्समेकैकांशेन योजितम् ॥ ७९ ॥ तत्तत्परिवृतं कुड्यमर्धभागेन सम्मतम् । बहिः परिवृतं वारमेकैकांशेन योजयेत् ।। ८० ॥ जलस्थलितयोर्मध्ये द्वारतारं विधीयते । बहिष्टात् परितो वारं भागेनैव समन्वितम् ॥ ८१ ॥ व्यासावृतं महाशारं प्रत्येकं चेष्टनासिकम् । प्रहीणशिखराकारं हारोपेतमुपर्यपि ॥ ८२ ॥ नासिका बाह्यपादे तु द्विसप्त परिकार्तितम् । द्वारसोपानमार्ग च युक्त्या तत्र प्रयोजयेत् ॥ ८३ ।। ॥

·।
त्रिंशोऽध्यायः ।
मात्रखण्डमिदं नाम्ना राज्ञामेतज्जयावहम् ।
व्यासायामे दशाष्टांशे डारतारं विशिष्यताम् ॥ ८४ ॥
नालीगृहे द्विभागेन परितोऽन्धारमंशकम् ।
अंशेन परितोऽलिन्द्रं हारं भागेन योजयेत् ॥ ८५ ॥
द्विभागं कूटविस्तारं शालायामं षडंशकम् ।
विस्तारे चतुरंशेन कोष्ठकायाममिष्यते ॥ ८६ ॥
हारा भागेन कर्तव्या चूलहर्म्यसमन्विता।
जलस्थलं तदेवाहुः कूटशालान्तरेऽपि वा ॥ ८७ ॥
एवमादितलं प्रोक्तं द्वितले भागमुच्यते ।
पूर्ववन्नालिगेहं च गृहपिण्डिहरद्रकम् (?) ॥ ८८ ॥
अर्धन परितः पिण्डिगोपानप्रस्तरान्वितम् ।
उपरिष्टान्महावारमष्टनासिसमन्वितम् ॥ ८९ ॥
शिखरं कोष्ठकाकारमायामार्धेन विस्तरम् ।
मुखेऽमुखे महानासिविभागविस्तृतान्वितम् ॥ ९० ॥
उपर्युपरि वेशं च युक्त्या मध्याङ्घिसंयुतम् ।
प्रादाक्षिण्येन सोपानमुपर्युपरि योजयेत् ॥ ९ ॥
सोपपीठमधिष्ठानं स्तम्भादिपरिमण्डितम् ।
ऊहप्रत्यूहसंयुक्त नाम्नेदं श्रीनिकेतनम् ॥ ९२ ॥
त्रितलं त्रिविधं प्रोक्तं शुद्धमिश्रतयान्वितम् ।
नानावातायनोपेतमन्तस्सालेषु सम्मतम् ॥ ९३ ॥
अधुना सप्तभौमादि चतुर्भूमांतमिष्यते ।
डिसप्ताष्टांशके व्यासाद् द्वारे द्वारं विशिष्यताम् ॥ ९४ ॥

·२६२
नयमले
नालिगह द्विषड्भागं व्यासायामसभित्तिकम् ।
परितो यशमानेनालीन्द्रं कुर्याच्चतुष्टयम् ॥ ९५ ।।
हाराचतुष्टयं कुर्यादाशेन समन्ततः ।
तहाहिस्त्वेकभागेन परितोऽलीन्द्रामिष्यते ॥ ९६ ॥
हाराभागं तु भागेन गृहपिण्डिस्तदर्धता ।
हाराभागेन कर्तव्यं पार्श्वयोः पञ्जरस्य तु ॥ ९७ ॥
सप्रत्यङ्गसहामूलं भूमाभूममुपर्यपि ।
त्रितले खण्डहादिमण्डितं वा स्थलान्वितम् ॥ १८ ॥
उपर्युपरि च ग्रीवा महावारचतुष्टयम् ।
उपर्युपरि युक्त्या योजयेद् द्वारमप्युभे ॥ ९९ ॥
अयुग्मस्तूपिकोपेतं शिरसाम्याङ्गपट्टिका ।
तोरणे जालकं क्षुद्रनीडैः सम्यग्विचित्रितम् ॥ १०॥
तले तले महावारे युक्त्या नास्यङ्गसंयुतम् ।
द्वारस्योभयपार्श्वे तु कूटशालान्तरे ततः ॥ १०१ ॥
उपपीठादिरोहार्थ सोपानं चारमिप्यते ।
सोपानाङ्गणकूटस्य त्रिखण्डं शृङ्गमण्डलम् ॥ १०२ ॥
उपर्युपरिसोपानं युक्त्या तत्र प्रयोजयेत् ।
भद्रकल्याणमित्युक्तं नाम्नेदं द्वारगोपुरम् ॥ १०३ ॥
तदेव शिखरे मध्ये नासिका पार्श्वयोईयोः ।
मुखेऽमुखे तु नास्यङ्गयुक्तं तस्य सुभद्रकम् ॥ १०४ ॥
घशं वारितलं गर्भ गेहं तत्पार्थयोईयोः ।
द्विभागं चतुरश्राभं चतुर्नास्यङ्गसौष्टिकम् (?) ॥ १.५ ॥

·त्रिंशोऽध्यायः। भद्रसुन्दरमित्युक्तं नाम्ना तसंतमेव हि ()। द्विरष्टद्विनवांशेन व्यासे पार्श्वन योजयेत् ॥ १०६ ॥ स्वव्यासांशं चतुर्भागेऽप्यधिकं स्यात् तदायतम् । शेष युक्त्या प्रकर्तव्यं शुद्धमिश्रतयान्वितम् ॥ एवं सप्ततलं ज्ञात्वा नाम्ना तत् त्रिविधं भवेत् । तदेवाधःस्थलं त्यक्त्वा षट्तलं यत्क्रमेण तु ॥ १०८ ॥ सुबलं सुकुमारं च सुन्दरं चेतिकीर्तितम् । द्विसप्तविस्तारायामे द्वारतारं विशिष्यताम् ॥ १०९ ॥ गृहपिण्डि च गेहं च पूर्ववत् परिकल्पयेत् । हारालीन्द्रं तु पञ्चाङ(शेन परितः क्रमात् ॥ ११ ॥ अलीन्द्रं बाह्यभितिं च भागेनांशेन योजयेत् । अङ्गणे साष्टिकड्यंशं शालायामं षडंशकम् ॥ १११ ॥ जलस्थलं त्रिभागेन कूटशालान्तरे विदुः । विस्तारे वा स्थलब्यंशं महावारत्रयान्वितम् ॥ ११२ ॥ शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं पञ्चभूमं यथाक्रमम् । श्रीच्छन्दं श्रीविशालं च विजयं चेति कीर्तितम् ॥११॥ नाम्नेदं त्रिविधं प्रोक्तं नानावयवशोभितम् । तदेव व्यासं व्यायामे यंशेन परिवर्जितम् ॥ ११४ ॥ महावारद्वयोपेतं कूटकोष्ठं च पूर्ववत् । ललितं चैव कल्याणं कोमलं च त्रिधा मतम् ॥ ११५॥ नाम्ना चतुस्तलं चैव ग्रामादीनां च वेश्मनाम् । त्रिद्ध्येकालीन्द्रयुक्तं वा सप्तभौमादिषु त्रिषु ॥ ११ ॥ । M

·मयमले
शेष कुड्ये प्रयोक्तव्यं त्रित्रिकैरपि कारयेत् ।
यथावलं यथाशोभं तथा मण्डनमण्डितम् ॥ ११७ ॥
स्तम्भायाम विशालं च प्रस्तरं पूर्ववद् भवेत् ।
ऊर्ध्व भूमेरधो भुमेरवधिः प्रथयिष्यते ॥ ११८ ॥
प्रवेशदक्षिणे गर्भमारूढे भित्तिके भवेत् ॥ ११८६ ॥
एकादिसप्तान्ततलानि युक्या
त्रिसप्तभेदानि हितानि नाम्ना ।
प्रोक्तानि विप्रादिचतुष्टयानां
मयेन वेशायतनानि वासे ॥ ११९ ।।
आद्यत्रयं सकलवर्णहितं तदेवै-
श्वर्योपयुक्तमनुजेषु विधीयते हि ।
ग्रामाग्रहारपुरपत्तनके द्वितीयं सर्व
नृपेशभवनाविहितं सुराणाम् ॥ १२० ॥
इति मयमते वस्तुशास्त्रे द्वारविधानो नाम
त्रिंशोऽध्यायः ।
अथैकत्रिंशोऽध्यायः।
अथ वक्ष्ये यानानां शयनानां लक्षणं क्रमशः।
शिबिका च रथं यानं पर्यादीनि शयनानि ॥ १ ॥
अथ शयने तज्जातान्यपि पीठाचासनानि ततः।
पीठेति(च) शिखरेति मौण्डीति मया त्रिधा मता शिबिका ॥
व्यासायामसमस्ता भेदाः सन्यशशिखरिभित्तिवशात् ।
व्यासायामोत्सेधान्यधुना वक्ष्ये पृथक् पृथक् तासाम् ॥ ३ ॥

·।
एकत्रिंशोऽध्यायः।
व्यासं त्रिवितस्ति स्यादायाम पञ्चकैर्वितस्तिः स्यात् ।
अधमं त्रिवितस्ति स्यान्मध्यं तस्मादमुलाधिक्यम् ॥४।
तस्मात् व्यङ्गलमधिकमुत्तममेतत्तु कथ्यते मुनिभिः ।
विपुलाध्यर्धायामं स्वस्वव्यासं च कर्णमात्रं वा ॥ ५ ॥
व्यासाध भित्त्युच्चं शेषं तस्मात् व्यङ्गुललक्षणम् (?) ।
मध्यममधर्म तस्मात् व्यङ्गुलहीनं त्रिधोत्तुङ्गम् ॥ ६ ॥
व्यासायामोच्चवशात् त्रिविधोक्ता पैण्डिका शिबिका ।
सैकत्रिंशतिमात्रैः सप्तत्रिंशत् सपञ्चकं त्रिंशत् ॥ ७॥
मात्रैरथवा विपुलं दैोचं पूर्वमेव तत् कार्यम् ।
उत्कृष्टमध्यमाधमविपुलं पश्चार्धयुगलमिति मात्रैः॥ ८॥
निजविपुला?त्सेधात् कर्तव्यं सम्यगीष्कायामा (?) ।
पञ्चचतुस्त्र्यङ्गलिमिविपुलं साधै तु तत्तीवम् ॥ ९ ॥
सक्षुद्रपट्टिका(थ ?) वा यानावनिमाब्जकं प्रयुतम्।
यध द्विमात्रसाधैकाङ्गुलयुक्तत्रिहस्तं स्यात् ॥ १० ॥
व्यासं त्रिपादमध तयोस्तु मध्यं च तत्तुङ्गम् ।
गोलार्धाकृतिकं वा छत्राभं वाथ वेत्रभेदनिभम् ॥११॥
हस्तेषिकयोर्मध्ये षड्भागैः कम्पकानि चत्वारि ।
सार्धयङ्गुलविपुलं ह्यङ्गुलमर्धामात्रबिस्तारम् ॥१२॥
अर्ध त्रिपादाङ्गुलकमुत्सेधं ह्येव कम्पकानां तु ।
अधरोचें चैकांशाङ्गलिकं फलकादिरपि युक्तम् ॥
मध्यमकम्पं त्यक्त्वा युक्तिवशान्मध्यभित्तिमाने तु ।
मध्ये यंशे फलका नरनारीचकवाकशोभयुतम् ॥ १४ ॥

·সময়
वल्लीचतुष्पदाद्यैः संयुक्ता नाटकादिकरपि च ।
हस्ताधिकयोमध्ये व्यालस्थानं विधीयतेऽग्रे तु ॥ १५ ॥
स्वव्यासकर्णमात्रमुदितं निर्गमनमुष्टिबन्ध स्यात् ।
तदधो ह्रस्वाङ्ग्युितं तदधोभागेन तुङ्गमेव स्यात् ।।
तत्समनिर्गमयुक्तं खव्यासार्ध तु कम्पकं पुरतः ।
नक्रमुखेन तु युक्तं लोहेनैवाथवेभदन्तेन ॥ १७ ॥
भक्तय()विपुला दैर्घ्यशरसप्तकनन्दकाख्यदशरुद्राः।
कम्पव्यासघनाभ्यां स्तम्भव्यासं तु बाहल्यम् ॥ १८ ॥
दैर्ध्याधिकाग्रमूले कर्तव्या युक्तिवलवशात् (तु) शिखा ।
आचविशालं धृत्वेधितयोर्मूले तदने च ॥ १९ ॥
पञ्च चतुष्टयमात्रं निर्गमनं पद्मचित्रयुतम् ।
तद्गमलाग्रहहस्तं+तमान वा समानकर्ण वा ॥ २० ॥
हृत्वेधितोपरिष्टाद् विपुलं कम्पं च वा फलकम् ।
एकाहिशनसमोच्चं शोभार्थ वा फलार्थ स्यात् ॥
तत्रैव हस्वपादैर्गुलिकाभिः शोभितं तदुक्क्यापि ।
अथवा मुखतो द्वारं पञ्चैवांशं गुणांशकं वा तु ॥ २२ ॥
त्रिचतुर्मात्रविशालं षट्सप्ताष्टाङ्गुलोत्सेधम् ।
पादं य(कु ? द्) भक्तं तदवलग्नं भैरिकं सुवृत्तं च ॥ २३ ॥
गुल्फायामसुपट्टैर्मतिभिः पट्टैस्तु कीलकं कुर्यात् ।
एवं प्रोक्ता शिबिका बैठीकानापि चित्राङ्गा ॥ २५ ॥
स्वव्याससमेन तत्सेधः स्वव्यासार्ध त्रिभागभित्तिश्च ।
पादसमेता शिखरोपेता सा शेखरीति संयुक्ता ॥ २५ ॥

·एकत्रिंशोऽध्यायः ।
२१७
मौण्डी मुण्डाकारा शिखराभिर्येव भित्तिसंयुक्ता ।
व्याससमोत्सेधयुता मण्डपमवमण्डपादिताभिमता ॥ २०॥
पद्माध्यतत्तुमानं तासां सम्यक् प्रयोक्तव्यम् ।
शालिस्तिमिश++ पनसो निम्बार्जुनौ मधूकश्च ॥२७॥
याने शयने चैते प्रोक्ता वृक्षाः पुराणैस्तु ।
[श्रीनतसुखमधिरुह्य यान्तं श्रीमत्तत्प्रकटनिजात्मनस्य ।
तद्यानं तदपि शिबिकालक्षणयुक्तं तत्संपदं सदृध्या ।
इति शिबिकाध्यायविधिः । ]
द्विचक्रबाह्ये विस्तारं षट्सप्ताष्टवितस्तियुक् ॥ २९ ॥
चक्रनाभिवयं नाभिच्छायामोक्षान्तरस्य तु ।
हारवाह्यं च तावत् स्याद् विस्तारार्धाधिकायतम् ॥
चतुस्त्रियकुलोत्सेंधं बाहल्यं पश्चभारकम् ।
त्रिसप्तनवधा तत्र व्यासोत्सेधाश्च पूर्ववत् ॥ ३१॥
आयामानुगतं तिर्यक् कुल्यकम्पं दृढीकृतम् ।
मध्यभारोपरि तुलामध्यनिर्गमनाग्रतः ॥ ३२ ॥
ललाटं तु त्रिहस्तादि तदनं कुटिलाकृति ।
मध्यभार इति प्रोक्तं कूपरो युगभागभाक् ॥ ३३ ॥
भारोपर्यगुलघनफलकाप्रस्तरो भवेत् ।
अक्षमक्षोत्तरं चक्रभट्टभारोपयानकम् ॥ ३४ ॥
उत्सेधं पञ्चषट्सप्तबाहल्यं द्वित्रिमात्रकम् ।
अष्टादशाङ्गुलं दैर्ध्य पार्थे भागोपयानकम् ॥ ३५ ॥

·मयमत
पोतिकाकारसंयुक्तं मयप?ढीकृतम् ।
अक्षोर्वोत्तरबाहुल्यतुल्यच्छिद्रात्ममध्यमम् ॥ ३६ ॥
तदधस्त्वक्षरक्षार्थ पार्श्वयोर्बन्धनं भवेत् ।
उपधानविधानं तु तुल्यव्यासार्धतीत्रकम् ॥ ३७ ॥
अक्षस्यावधि देय स्याद् दारु चेत् चतुरश्रकम् ।
अयःपट्टैश्च कीलैश्च स्वशिखाभिर्द्रढीकृतम् ॥ ३८ ॥
सार्धबद्धकरं पादोत्सेधचक्रामिष्यते ।
अक्षान्तरसमं चक्र विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ ३९ ॥
नाभिर्दशाङ्गुलोत्सेधा वितस्त्यायामविस्तृतम् ।
तत्पट्टनाभिमध्ये तु द्वात्रिंशदा त्रिरष्टकम् ॥ ४० ॥
अष्टाष्टकं तु वा तत्र युक्त्या संख्यासमन्वितम् ।
अकारवर्णमूलाग्रत्र्यङ्गुलं सार्धमात्रकम् ॥ ४१ ॥
मूले षण्णवमाकारं मूलेऽग्रे शिखयान्वितम् ।
रोहारोहघने चैव अक्षोत्तारं तथा बकम् ॥ ४२ ॥
भारस्योदयपट्टैश्व कीलकैः पट्टबन्धकैः ।
योग्यं च यशपादांशैरयःपट्टैश्च बन्धयेत् ॥ १३ ॥
तत्स्थाने चोपपीठे च गुह्यं युक्तिवशान्नयेत् ।
अक्षान्तेऽक्षोत्तरबन्धे दारुकालैः प्रयोजयेत् ॥ ४४ ॥
पादोत्सेधद्विभागैकं भागं स्याच्चूलिकोच्छ्रयम् ।
अग्रे पार्थे तले वा तु गलिका पट्टिकान्तरे ॥ ४५ ॥
पृष्ठे पश्चाङ्गुलोत्सेधं मुखपट्टिकयावृतम् ।
अन्तरे कर्णवातस्य मुकुलायोत्तरान्तिका ॥ १६ ॥

·एकत्रिंशोऽध्यायः । भारो भारोपधानं च अक्षमक्षोत्तरं तथा । कूबरः कूबरस्याने द्वयपदॆश्व कीलकैः ॥४७॥ तत्तद्योगैश्च तत्स्थाने बन्धयेश्चाभवेदपि()। अक्षमक्षोत्तरं मध्ये दारुकीलं प्रयोजयेत् ॥ १८ ॥ सर्वराजाधिपत्यैश्च राजयुद्धैर्महोत्सवैः । मङ्गले देवपूजायां सोमयागं तथैव च ।। १९ ॥ इत्येव कर्मणादिष्टं रथारोहणमिष्यते । वासद्वित्रिगुणायामं वक्र तत्तत्समन्वितम् ॥५०॥ सप्ततालं तु वा दैर्घ्य त्रिचतुर्मात्रविस्तृतम् । खस्वपावशात् तत्र पूर्व चाधरतो दिशि ॥ ५१ ॥ हारोपर्यन्तरोपेतं इस्वपादोत्तरान्वितम् । चतुष्पष्टिकसंख्याभिः स्तम्भयुक्तसमन्वितम् ॥ ५२ ॥ षट्सापञ्चपञ्चैव तालेन चरणोदयम् । सप्ततालं तुलादयं त्रिचतुर्मात्रविस्तरम् ॥ ५३ ॥ स्वस्वपादवशात् तत्र पूर्ववच्चोत्तरादिकम् । एकद्वित्रितलोपेतमेकं वाथ चतुर्मुखम् ॥ ५४ ॥ मण्डपाकारसंयुक्तं शालाकारशिरःक्रियम् । त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तहस्तचक्रान्तमिष्यते ॥ ५५ ॥ चक्रोत्सेधं चतुष्पश्चषट्क+वेष्टतीव्रकम् । अक्षमक्षोत्तरं चैव वारो वा यानकं यथा ॥ ५६ ॥ अष्टाष्ट(हि?वि)पुलोत्तुङ्गैर्दारुकीलैईढी कृतम् । एकद्वित्रितलोपेतैःप्रासादवदलङ्कृतम् ॥ ५७ ।।

·घोडशस्तम्भसंयुक्तं दिग्दिक्षु मुखभद्रकम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं रङ्गं तद्योजयेद् दृढम् ॥ ५८ ॥
तथैव शिल्पिमानीय योजनीयं विचक्षणैः ॥ ५८३ ॥
पादुकं मिथुनांशकपद्मकं
लेखिते चरणांशकमूर्तिकम् ।
(तु? तिथंगादिकृतपट्टिककल्पितं
पञ्चबोधिरसकुड्मलमेव च ॥ ५९३ ॥
+त्रिपादकरनन्दवर्गकर्डिप्रभागमिति गण्यमिष्यते ॥६॥
पद्मं तु पट्टीसहकर्णप्रस्तरं व्यालं तु नक्रक्रममेव शोभितम् ।
कर्णाशप- जगति प्रतिष्ठां नराप्रवेशं कुमुदं तु भागम्॥११॥
वस्वंशकर्ण गुणभागपट्टी शिवांशवेदी सकलं धरातलम् ।
शरण्यपद्मं च तु कर्णवेदिका वर्णेन वेदी गलपक्षमंशम् ॥६२॥
प्रस्तरांशमुनिदेवसानकं नाट्यताल उपधानकल्पितम् ॥३२॥
इति मयमते वस्तुशास्त्रे यानाधिकारो नाम
एकत्रिंशोऽध्यायः।
अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः ।
त्रिवितस्तिकृतव्यासं पञ्चवितस्त्यायतं च शयनं स्यात् ।
विस्तारायामाभ्यां त्रिःपञ्चममात्रमाधिकं ज्येष्ठम् ॥ १ ॥
चतुरगुलेन पञ्चाङ्गुल्यैर्वा व्यासयुक्तमिषिकायाः।
व्यासाधु बाहल्यं व्यासव्यंशेन मध्यपढें स्यात् ॥ २ ॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः ।
व्यासत्रिचतुर्भागं बाहल्यं चैषिकायास्तु ।
पृष्ठललाटेऽधिकयोर्निर्गमनं व्यास एव कर्णे वा ॥ ३ ॥
पार्थेऽधिकाग्रमूले मध्यशिखा वा यथाबलं कुर्यात् ।
एवं निर्गमनं स्यात् पादाधिकयोर्यथाबलं कुर्यात् ॥ ४ ॥
शेषकपादो गमनं सार्धवितस्तिर्वितस्तिरथ हीनम् ।
स्वोद्गमचतुरंशो वा व्यंशो वा पादमेव विष्कम्भम् ॥५॥
पादशयने हि हिता ऋजुपादव्याघ्रपादमृगपादाः ।
इस्वेऽधिकसिद्धशिखावयनामासदृशप्रकाराः स्युः(?) ॥६||
फलका पर्यको वा पट्टविचित्रापि वाधिका कार्या।
शयनविशालव्यासा तुझं वै पादपट्टिकोपेता ॥ ७ ॥
तोरणमूर्वोपमिता कुण्डककीलार्धसाधबकतुण्डा ।
पर्यङ्कशिबिका(कार्या विजरीविप्रादिप्रोष्टनाकिश्चित् (?) ।
पूर्वशिरः पर्यत दक्षिणमुखयनुवशमपि (:)।
दक्षिणतःशिरसं वा पश्चिममुखमन्यदिङ् नेष्टम् ॥९॥
व्याघ्रमृगपादशयनं द्विजनृपयोः शेषयोस्तु भृशशषम् ।
नवसप्तपञ्चविंशत्यगुलविस्तारतः समोत्सेधम् ॥१०॥
उत्कृष्टमध्यमाधमासनमृजुपादं शयनवत् कार्यम् ।
समचतुरथ पीठं (व्या ? ह्या)सनमिति सायतं प्रोक्तम् ॥
अष्टांशाधिकदैर्घ्य द्विगुणायतमेव विशालं तु ।
सिंहेभभूतवृषयुग देवानां विप्रनृपयोस्तु ॥ १२ ॥
सिंहेभयुक्तमेवं त(त)न्नाम्नाभिधानं स्यात् ।
सोत्तरमब्जकपोतं लिङ्गान्तरिताभिर्युक्तम् (1) ॥१३॥

·मयमते नानाचित्रविचित्रं धुसदां राज्ञां च वक्ष्येऽथ । उपपीठयुक्तमेतद्युक्तेऽर्थे पद्मबन्धयुतम् ॥ १४ ॥ कर्णे मध्ये मध्ये स्तम्भमृगेन्द्रविचित्रं स्यात् । तदुपरि तोरणयुक्तं सविजिकमथ हेमरत्नाढ्यम् ॥ १५ ॥ सिंहासनमिदमुदितं मुनिमियथावलाङ्गसंयुक्तम् । एतद्व्यासं चासनफलकमपि द्विगुणदैर्घ्यकं पादम् ॥१६॥ पञ्चागुलान्तमुन्नतमुत्सेधार्ध तु वाजनं चोर्चे । अपरार्धमुत्तरं स्यात् तावयासं तदन्तरं घातम् ॥ १७ ॥ व्यासायामे मध्ये पञ्चांशैकांशमायतं च गतः । विष्टरमष्टोत्तरमायतनं चोत्तरमन्यधाशोन्तम् (2) ॥ १८ ॥ जात्युत्तमायतव्यावासनशयनी यथा तथा चेष्टा(1)। उक्तोत्सेधायामा स्वस्वांशेनैव वर्धिता हीना ॥ १९ ॥ आद्यं षडगुलं स्याद् द्यगुलवृद्धया करान्तमाना च। दशधा विस्तृतमुदितं चतुरङ्गुलविपुलमपि वदन्त्येके । चतुरश्रमायताश्रं वृत्तं विपुलार्धमुत्तुङ्गम् । व्यासषडष्टांशं वा हरिचरणयुतं सकम्पवाजनकम् ॥२१॥ तदुपरि पद्मदलं स्यात् कर्णिकयालङ्कृतं यथाशोभम् । शोभनमिदमिदमुदितं सर्व देवेषु पूजितं ह्येव ॥ २२ ॥ नानाचित्रसमेतं सुगृहार्चनपीठमेवमिदमुदितम् । न्यग्रोधोदुम्बरवटपिप्पलबिल्वामलसारदारुमयम् ॥ २३ ॥ ते सर्वे योग्याः स्युः पीठेऽस्मिन् सर्वसिद्धिकरणीयम् ॥ अष्टधनरश्मिभिरतुर्यगृहवृद्ध्या भानुादाश सर्वमहनाद्यऋषिहारैः ।

·त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः।
२७३
आयव्ययगुडमुड्युरंशमितिवारै-
निशयनविधिरथासनमिदं स्यात् (2) ॥२४॥
इति मयमते वस्तुशास्त्रे यानशयनाधिकारो नाम
द्वात्रिंशोऽध्यायः।
अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः।
निष्कलं सकलं मिश्रं लिङ्गं चेति त्रिधा मतम् ।
निष्कलं लिङ्गमित्युक्तं सकलं बेरमुच्यते ॥१॥
मुखलिङ्गं तयोमिश्रं लिङ्गा कृतिसन्निभैः ।
बिम्बमूर्तिः शरीराभा विश्वमूर्तिवरूपकैः ॥ २॥
छन्नदेहप्रतिच्छन्दप्रतिमात्रैस्तु नामभिः ।
दृश्यो देवसमाख्यातो निष्कलं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ३ ॥
श्वेता रक्ता च पीता च विप्रादीनां हिता सिता ।
एकवर्णा घना स्निग्धा शिला भूमिनिमग्नका ॥ ४ ॥
व्यासायामवती ग्राह्या यौवनातिमनोरमा ।
वातातपानलालीढा मृट्ठी क्षाराम्बुसंश्रिता ॥५॥
दुःस्थानस्थानरूक्षा च या कर्मान्तरयोजिता ।
रेखाबिन्दुकलङ्काढ्या वृद्धा वक्रा च या शिला ॥ ६ ॥
सशर्करा विवर्णा च सत्रासायतनस्थिता ।
निःस्वना सदरीभेदा सगर्भा निन्दिता वरैः ॥ ७ ॥
एकवर्णा घना स्निग्धा मूलाग्रादार्जवान्विता ।
गजघण्टारवा या सा पुंशिलेति प्रकीर्तिता ॥ ८॥

·मयमते
स्थूलमूला कृशाना या कंसतालसमध्वनिः।
स्त्रीशिला कृशमूलाग्रा स्थूला षण्डेति निःस्वना ॥९॥
सकलं निष्कलं मिश्रं कुर्यात् पुंशिलया सुधीः ।
युञ्जीयात् स्त्रीशिलाः सम्यङ् नारीबेरं च पिण्डिका ॥ १०॥
षण्डोपलेन कर्तव्यं ब्रह्मकूर्मशिले तथा ।
नन्द्यावर्तशिले वापि कर्तव्या तेन चात्मना ॥ ११ ॥
प्रासादतलकुज्यादि कर्म कुर्याद् विचक्षणः ।
सा शिला त्रिविधा बाला मध्यमा स्थविरेत्यपि ॥१२॥
टङ्कघातादिमृही या मन्दपक्चेष्टकोपमा ।
शिला बाला मता तज्ज्ञैः सर्वकर्मसु निन्दिता ॥१३॥
स्निग्धागम्भीरनि?षा सुगन्धा शीतला मृदुः।
नबिलावयवा तेजःसहिता यौवना शिला ॥ १४ ॥
मध्यमा सर्वयोग्या स्यात् सर्वकर्मार्थसिद्धिदा ।
मत्स्यमण्डूकशकला रूक्षा वृद्धा शिलाशिवा ॥ १५ ॥
रेखाबिन्दुकलङ्काढ्या सा त्याज्या सर्वयत्नतः।
छेदने तक्षणे यत्र मण्डलं दृश्यते यदि ॥१६॥
सा शिला गर्भिणी विद्वांस्तां प्रयत्नेन वर्जयेत् ।
मुखमुद्धरणेऽधोंऽशमूर्वभागं शिरो विदुः ॥ १७ ॥
शिलामूलमवाक्प्रत्यगुदग्रं प्रागुदाग्दिशि।
अग्रमूर्ध्वमधोमूलं पाषाणस्य स्थितस्य तु ॥ १८ ॥
नैर्ऋत्यैशानदेशाया वह्नयग्रा वहिवायुगा।
उत्तरायणमासे तु शुक्लपक्षे शुभोदये ॥ १९ ॥

·त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः।
प्रशस्तपक्षनक्षत्रे मुहूर्ते करणान्विते ।
गच्छेल्लिङ्गं समुद्दिश्य वनं चोपवनं गिरिम् ॥ २० ॥
अथवा शुद्धदेशे तु भूमनोपलसंयुतम्।
ऐन्द्याशायां तु सौम्यायामशान्यां वा विशेषतः ॥२१॥
निमित्तैः शकुनर्योग्यैः सह मङ्गलशब्दकैः ।
स्थापकः स्थपतिः कर्ता कृतकौतुकमङ्गलः ॥ २२ ॥
स्थापकः स्थपतिश्चैव सितवस्त्रपरिच्छदौ ।
श्वेतगन्धानुलेपौ तौ सितवस्त्रोत्तरीयकौ ॥ २३ ॥
सितपुष्पशिरोयुक्तौ प्राप्तपञ्चाङ्गभूषणौ।
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च मांसेन रुधिरेण च ॥ २४ ॥
पायसोदनमत्स्यैश्च भक्ष्यैश्चापि पृथग्विधैः ।
अर्चयेदीप्सितान् वृक्षानुपलान् वनदेवताः ॥ २५ ॥
भूतक्रूरबलिं दत्त्वा कर्मयोग्यां वरेच्छिलाम् ।
स्थपतिवरवेषाढ्यो मन्त्रयेत् प्राङ्मुखो वरः ॥ २६ ॥
अयं मन्त्रः
ॐ । अपकामन्तु भूतानि देवताश्च सगुह्यकाः।
युष्मभ्यं तु बलिर्भूयात् क्रूराश्च वनदेवताः ॥ २७ ॥
कमैतत् साधयिष्यामि क्रियतां वस्तुपर्ययः ।
एवमुक्त्वा नमस्कृत्य शिलाश्छेत्तुं समारभेत् ॥ २८ ॥
तत्रैव स्थापको युक्त्या जुहुयात् तदुदग्दिशि ।
हेमसूच्यष्टिलाभ्यां तु शोधयेत् प्रथमं पुनः ॥ २९ ॥

·मयमते । तीक्ष्णशस्त्रेण महता यष्टिलेन प्रहारयेत् । इष्टायामविशालाभ्यामधिकं ग्राह्य यत्नतः ॥ ३० ॥ चतुरश्रसमं कृत्वा मुखभागं विचिन्त्य च । शुद्धिं कृत्वार्चयित्वा तु गन्धाविधिपूर्वकम् ॥ ३१ ॥ लिङ्गं वा पिण्डिकां बेरनौपलं वार्शमेव वा वस्त्रैरावेष्टयित्वा तु रथे संस्थाप्य यत्नतः॥ ३२ ॥ सर्वमङ्गलसंयुक्तमानीयात् कर्ममण्डपे । यथोक्तविधिना सम्यक् कुर्यादन्तरितेन च ॥ ३३ ॥ यथोक्तविधिना नैव लभ्यते यदि पिण्डिका । गृहीत्वान्यत्र पूर्वोक्तविधिना तदुदग्दिशि ॥ ३४ ॥ नीत्वा तत्र खनित्वा तु शुभऋक्षमुहूर्तके । गृहीत्वा विधिवडुत्वा शुद्धिं कृत्वाम्भसा ततः ॥ ३५ ॥ गन्धाद्यैरर्चयित्वा तु सर्वमङ्गलघोषणैः । आनीयात् कर्म पूर्वत्र दिशि कोष्ठाद्विमुच्यते ॥ ३६ ॥ लिङ्गमानाद् विमानं वा लिङ्ग वा हर्म्यमानतः। गर्भमध्ये च सूत्रात् तु वामेऽर्चालिङ्गमेव वा ॥ ३७ ॥ स्थापयेत् किश्चिदशं तु आश्रयित्वा विचक्षणः । त्रिःसप्तांशे कृते द्वारे ब्राझेऽशे मध्यमे भवेत् ॥ ३८ ॥ कृत्वा षडंशकं तच्च वामे व्यंशं व्यपोह्य च । तदंशमग्रं नीत्वा तु प्रागुदग्गतसूत्रकम् ॥ ३९ ॥ तद् ब्रह्मसूत्रमित्युक्तं तत्सूत्रं शिवमध्यमम् । गर्भार्धमधमं श्रेष्ठं पञ्चत्रिंशं शिवायतम् ॥ ४० ॥ ।

·त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः।
भवन्ति नव लिङ्गानि तयोर्मध्येऽष्टभाजिते ।
श्रेष्ठमध्यकनिष्ठानि त्रित्रिभेदानि तानि हि॥ ४१ ॥
नागरे नागरस्योक्तं मानं लिङ्गस्य मन्दिरे ।
विकारांशे तदायामे भूतगङ्गाग्निविस्तरम् ॥ ४२ ॥
जयदं पौष्टकं सार्वकामिक नागरे विदुः।
गर्भ त्रिसप्तभागे तु दशांशं द्राविडेऽधमम् ॥४३॥
त्रयोदशांशकं श्रेष्ठं गर्भेऽष्टांशे तु पूर्ववत् ।
त्रिःसप्तांशे निजायामे षट्पञ्चचतुरंशकम् ॥ ४४ ॥
जयदादिविशालं तत् पूर्ववद् द्राविडे मतम् ।
वेसरे पञ्चपञ्चांशे गर्भागारे विमानके ॥ ४५ ॥
त्रयोदशांशकं हीनं श्रेष्ठं स्यात् षोडशांशकम् ।
तयोर्मध्येऽष्टभागे तु नव लिङ्गानि पूर्ववत् ॥ ४६ ॥
पञ्चपञ्चांशके दैर्घ्य वसुधातुरसांशके ।
वेसरस्योदितं व्यासं पूर्ववजयदादिकम् ॥ ४७ ॥
विकारपरिधौ
भूतव्यासः
सर्वत्र कीर्तितः।
गर्भमानमिदं प्रोक्तं हस्तमानं तु वच्म्यहम् ॥ ४८ ॥
आरभ्यैककरं नन्दहस्तान्तं षट्पडङ्गुलैः ।
वृयायतास्त्रयस्त्रिंशत्सङ्ख्या लिङ्गस्य कीर्तिताः ॥ ४९ ॥
पञ्चारनिविमानाद्या द्वादशक्ष्माद्यसद्मनः ।
क्रमेणैव त्रयस्त्रिशत्सङ्ख्या तासां विधीयते ॥ ५० ॥
केचित् व्यङ्गुलवृद्ध्या तु वदन्त्येकादिहस्ततः।
आयादिसम्पदामर्थ मानादेकाङ्गुलक्षयात् ॥ ५१ ॥

·भयमते
प्रवृद्ध्योत्तुङ्गमात्तव्यं तत्र दोषो न विद्यते ।
पञ्चपञ्चाङ्गुलं मूलाद् वृद्ध्याष्टककलाङ्गुलैः ॥ ५२ ॥
वृया लिङ्गायतं शस्तं प्रत्येक नवमानकम् ।
क्षुद्राल्पमध्यमोत्कृष्टहाणामुदितं क्रमात् ॥ ५३॥
हारोदयसमं श्रेष्ठ त्रिभागोनं कनिष्ठकम् ।
स्तम्भोत्सेधेनवांशे तु मुनिभूतांशकोदयम् ॥ ५४ ॥
तत्तद्गर्भऽष्टधा भक्ते नव लिङ्गोदयाः स्मृताः ।
नागरादिषु सौधेषु प्रोक्तव्यासानि पूर्ववत् ॥ ५५॥
प्रासादशिखरग्रीवस्तूप्योऽधिष्ठानमानकैः।
केचिद् वदन्ति मुनयः कुम्भयोन्यादयो बराः ॥ ५६ ॥
ग्रीवोत्सेधस्य मानं तु मानाङ्गलैविभाजेयत् ।
वृद्धया हान्याङ्गुलिच्छेदं परिहत्य विचक्षणः ॥ ५७ ॥
उत्सेधेऽष्टगुणैः सप्तविंशद्भिहरणे ततः।
शेषमश्वयुजायं तु नक्षत्रं तु चतुर्गुणे ॥ ५८ ॥
नवभिहरणे शिष्टमंशकं तस्करादिकम् ।
भुक्तिः शक्तिर्धनं राजा भण्डश्वाभयकं विपत् ॥ ५९॥
समृद्धिरिति विख्यातान्यंशकानि नव क्रमात् ।
तस्करं च विपत् षण्डं निन्दितं वस्तुपारगैः ॥ ६० ॥
उत्तुङ्गवसुनन्दाग्निगुणैकांशाष्टभिर्हते ।
शिष्टं धनमृणं चैव योनिकं स्याद् यथाक्रमम् ॥ ६१ ॥
धनाधिकमृणं क्षीणं मानं तत् सम्पदां पदम् ।
योनिषु ध्वजसिंहश्च वृषो हस्ती शुभावहाः ॥ ६२ ॥

·२७९ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः तुझं नवगुणं कृत्वा सप्तभिः क्षपयेत् ततः । शेष सूर्यादिवारं स्यात् क्रूरास्तत्र विवर्जिताः ॥ ६३ ॥ ग्रामादीनां च कर्तुश्च नक्षत्रेणाविरोधि यत् । तल्लिङ्गं देशदेशेशदेहिनां शुभकारणम् ॥ ६४ ॥ इष्टायामविशालेन चतुरश्रीकृतं समम् । जातरूपं तु तद् बिम्ब छेदनीयमथोचितम् ॥६५॥ छन्दमष्टाश्रकं षोडशाश्रं नाम्ना विकल्पकम् । वृत्तमाभासकं लिङ्गं तच्छेद्यं स्यात् त्रयात्मकम् ॥ ६६ ॥ त्रिधा कृत्वायतं मूले ब्रह्मांशं चतुरश्रकम् । अष्टाधं वैष्णवं मध्ये वृद्धमूर्खाशमीश्वरम् ॥ ६७ ॥ इष्टविष्कम्भमानेन चतुरश्रीकृतं समम् । कर्णायतर्फ कर्णाभ्यामिष्टमष्टाश्रकं कृतम् ॥ ६८ ॥ चतुस्त्रयंशकयोमध्ये मध्यपट्टमिति स्मृतम् । व्यासे पट्टांशके व्यंशे मध्यपढें विधोदितम् ॥ ६९ ॥ कोणान्तात् पट्टसूत्रेऽङ्के तिर्यक्सङ्गतसूत्रकम् । पट्टा'नाङ्कितं यत्तु षोडशाश्रं तदुच्यते ॥ ७० ॥ एवमश्रान्तरे धीमान योजयेत्तु विचक्षणः । कोटिच्छेदेन वृत्तं स्यान्निम्नं नैवोन्नतं यथा ॥ ७१ ॥ आयं तु सर्वतोभद्रं द्वितीय वर्धमानकम् । शिवाधिक तृतीयं स्याच्चतुर्थ स्वस्तिकं भवेत् ॥ ७२ ॥ अथ जगदमराणां सर्वतोभद्रमिष्टं सुखद्मवनिपानां वृद्धिदं वर्धमानम् ।

·२८० मयमते धनदमिह विशां वै शम्भुभागाधिकं य- च्छुभदमथ परेषां स्वस्तिकं तच्चतुर्णाम् ॥ ७३ ॥ त्रिंशद्भागे सर्वतोभद्रलिङ्गे मूले मध्येऽ(ग्रे) दशांशं क्रमेण। वृत्तं तुल्यं सर्वतः शम्भुभागं विप्राणां तद् भूपतीनां प्रशस्तम् ।। वेदभूतरसभागिकैरथो भूतषण्मुनिपदैरधः पदम् । षट्कसप्तवसुभागया ततः सप्तनागनवभागया पुनः॥ ७५ ॥ वर्धमानमुदितं चतुर्विधं ब्रह्मविष्णुशिवभागतः क्रमात् । सर्वसम्पदुदयं जयप्रदं पुत्रवृद्धिदमिदं महीभृताम् ॥ ७६ ॥ सप्तसप्तवसुभागया ततः पञ्चपञ्चकषडंशकैरपि । वेदवेदशरभागया ततो बध्य बन्धयुगभागया पुनः॥ उक्तमत्र हि मया चतुर्विधं तच्छिवाधिकमजादिभागिके । सर्ववस्तुदमिदं विशालकं सर्ववर्णयमिनामुदीरितम् ॥ ७८ ॥ उक्तायामे स्वस्तिके नागभागे मूले यश मध्यभागे गुणांशम् । पूजाभागे चातुरंशं क्रमेण चोक्तं शूद्रे सर्वकामप्रदं तत् ॥ ७९ ॥ लिङ्गप्रमाणं समाप्तम्। लिङ्गं सुरार्चितं धारालिङ्गं साहस्रलिङ्गकम् । त्रैराशिकं तु सर्वेषां सर्वकामफलप्रदम् ॥ ८ ॥ इष्टायामसमोपेतं खायामार्धाविस्तरम् । शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं नाम्ना सुरगणार्चितम् ॥ ८१ ॥ धारालिङ्गं सर्वलिङ्गे मतं तलाश्रं वा कलाश्रयुगाश्रम् (?)। तस्मादूर्वे द्वैगुणं(स्यात् )सधारं धारालिङ्गं सर्ववणे प्रशस्तम्॥

·त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । २८१ पूजाभागे सर्वतोभद्रलिङ्गे धारालिङ्गं पञ्चपञ्चक्रमेण। एकैकस्यामष्टमं चोपरिष्टात् साहस्रं तदेखया लिङ्गमुक्तम् ॥ रसमुनिवसुभागे वृत्तकेऽष्टाश्रऽशे परिधिरथ नवांशे लिङ्गतुङ्गे तु भूयः। त्रिभिरथ गुणभागैश्च त्रिभिस्तुङ्गमानं ह्यजहरिहरभागे तत्तु त्रैराशिकं स्यात् ॥ ८४ ॥ सस्थूलमूललिङ्ग क्षयमध्यं वै पिपीलिकामध्यम् । लिङ्गंतु शिरःस्थूलं धार्ष लिङ्गं चतुर्भेदम् ॥ ८५ ॥ निजविपुलाष्टांशनं मूलं मध्ये तथा तदने च । विष्ण्वजभागौ सम्यक् चतुरश्रं चार्षके लिङ्गे॥ ६ ॥ लिङ्गं फलकाकारं यश्रं पञ्चाश्रकं त्रिकोणं च । एकादशनवषट्सप्तानं च द्वादशाभं च ॥ ७ ॥ पूर्वोदितेतराधे शूलाग्रं शृङ्गसदृशशिरः। अन्यदपि भेदयुक्तं सशिरः सूत्रेतरन्नमानयुतम् ()॥८८ ॥ निम्नोन्नतझर्झरकं वैवर्ण्ययुतं च पूजानिम्नोन्नतं यथा (?)। वक्रमवक्रयुतं वा वालुकरेखाकलङ्कबिन्दुयुतम् ॥ ८९ ॥ अथवैकरेखमेतान्युदितान्येव स्वयम्भुलिङ्गानि । नैवैतेषां मूलं लिङ्गानां शोधयेन्मतिमान् ॥९॥ अज्ञानादपि मोहात् संशोध्य मूलमेव दोषकरम् । आस्थापनमथो लिङ्गं पूजाभागं तु पीठसमम् ॥ ९१ ॥ वृत्तं वाथ सधारं पूजाभागं तु मोक्षदं यमिनाम् । लिङ्गलक्षणं समाप्तम्। MM ·२८२ भयमते शिरसो वर्तनमधुना लिङ्गानां वक्ष्यते क्रमशः ॥९२ ॥ छत्रामा त्रपुषामा कुक्कुटकाण्डाधचन्द्रसदृशा याः। बुहुदसदृशाः पञ्चैवोद्दिष्टा वर्तना मुनिभिः ॥ ९३ ॥ व्यासे षोडशभागे लिङ्गस्यैकहिगुणयुगांशेषु । संलम्ब्याधोभागानुभयोरपि पार्श्वयोः क्रमशः ॥९४ ॥ छत्राभानि शिरांसि च चत्वारीह प्रवर्तते विधिना। समलिङ्गे प्रथमे हे शैवाधिकलिङ्गके तृतीयं स्यात् ॥१५॥ चतुरंशेषु यदुक्तं तत् प्रोक्तं वर्धमानस्य । सङ्करमन्योन्यं वाप्यशुभं स्याद् वर्तनानां च ॥ ९६ ॥ उच्चार्ध कुक्कुटजं त्र्यंशैकांशेन्दुखण्डनिभम् । बुहुदसदृशं साध त्र्यंशं व्यासेऽष्टभागे तु ॥ ९७ ॥ सर्वेषामपि चैताः सामान्या (वर्तना)स्तु लिङ्गानाम् । शिरसो वर्तनभागं त्र्यंशैकं चाधिरोप्य निजतुङ्गे ॥९८॥ लिङ्गायामयुते षड्भागयुते तेन सार्धमतः। इन्द्वश्विनिगुणभागाः प्रोक्ताः सर्वेष्वपि क्रमशः ॥ ९९ ॥ अवरे मध्यमलिङ्गे श्रेष्ठे लिङ्गे ततः शिरोमानम् ॥ ९९३ ॥ लिङ्गानां शिरसीप्सितांशमुभयोः संलम्ब्य वा पार्श्वयोः कृत्वा मत्स्ययुतं तदास्यजघनान्निष्कान्तसूत्रहये । तस्माद् यत्र च संयुतिर्मतिमता बिन्दुनयाढ्यं यथा कर्तव्यं बहुवर्तनास्वभिमतं सोपायमीशोदितम् ॥१०॥ शिरोवर्तमानं समाप्तम् । वक्ष्येऽहं लिङ्गानां सर्वेषां लक्षणोद्धरणम् । शाणाभिस्तनुवालुकसहितैगोंवालरज्ज्वाथैः ॥ १.१३ ॥ ।

·२८३ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । उद्धृष्टया स कृते वह्नि(?)युक्त्या चिह्न परीक्ष्य यत्नेन । शुभतरमकं दृष्ट्वा चारम्भेल्लक्षणोद्धरणम् ॥ १०२३ ॥ प्रासादस्य समीपे मण्डपके चित्रवस्त्रशोभाव्ये । शाल्यादिभिरपि युक्ते तण्डुलके स्थण्डिले रम्ये॥१०३३ ॥ तल्पोपरि सितवस्त्रप्रस्तरशयने न्यसेल्लिङ्गम् । आचार्यः स्थपतिश्चाहतवस्त्रैहेमपुष्पाद्यैः ॥ १०४३ ॥ पञ्चाङ्गभूषणैरप्यल्पातिशोभैरलंकृत्य (?)। सितपुष्पालेपनसोष्णीषाद्यैः शोभनं कुर्यात् ॥१०५३ ॥ नेत्रं नेत्रमनुस्मरदजसूत्रं पार्श्वसूत्रं च । हाटकनिर्मितसूच्या आचार्यः संलिखेद् रेखाम् ॥१०६३ ।। पश्चाद्धेममयेनैवारभ्यास्त्रेण च स्थपतिः । पुनरपि लघुतरशस्त्रैर्लघुहस्तैराज्यदुग्धमधुसहितम् ॥ सम्यग् रेखा लिखिता निर्झरकमयं यथाशोभम् । सितवस्त्रे प्रच्छायाखिलधान्यान् गाबीजं वत्सदम् (2) ॥ दर्शयितव्या कन्या युक्त्या शेषं नयेन्मतिमान् । प्रथमे नागरलिङ्गे षोडशभागीकृते च समे ॥ १०९३॥ षड्भूतवेदभागं त्यक्त्वोधै कन्यसायुदयम् । एवं त्रिषु चोत्सेधं बुद्ध्वोज़ व्यंशकात्तु सर्वेषाम् ॥११॥ विष्ण्वंशाभिमुखे द्वे सूत्रे संलेखयेत् पार्थे । पृष्ठे तयोर्युतिः स्याडीने वेदाग्निपाशेषु ॥ १११३ ॥ मध्ये भूतवनानलपाशेषु युतिस्तयोः पृष्ठे । श्रेष्ठे षड्भुतवनानलपाशेषूदिता तु युतिः ॥ ११२ ।।

·२८४
मयमते
तेषु गृहीत्वैकांशं त्रियशं सूत्रविष्कम्भम् ।
यावदधःकृष्णांश युक्तोत्सेधे नयेत् तु समम् ॥ ११३३ ॥
एवं नागरलिङ्गे सूत्रं सम्यङ् मयेनोक्तम् ।
त्रिःपञ्चभागिकेऽस्मिन् द्राविडलिङ्गे शिवायामे ॥ ११४३ ॥
नन्ददशरुद्रांशा हीनाद्युदयाः समुद्दिष्टाः।
मुनिवसुभागे ह्यशैः क्रमशः संलम्बयेत् सूत्रे ॥ ११५ ॥
युगगुणनयनेष्वङ्के मध्ये शरवेदवह्नियुगलेषु ।
रसशरयुगबन्धेषु प्रोक्ता श्रेष्ठे तयोस्तु युतिः॥ ११६३ ॥
द्राविडलिङ्गे सूत्रव्यासं खांशार्धतः प्रोक्तम् ।
वेसरलिङ्गे पूजाभागे त्रिःपञ्चभागे तु ॥ ११७ ॥
दशभागं सूत्रोच्चं वस्वंशात् सम्यगारभ्य ।
लम्बनमथ भूतवनानलपाशांशेषु सूत्रयुतिः ॥ ११८६ ।।
व्यासे द्विरष्टभागे विष्कम्भांशो वरः प्रोक्तः ।
आयामे वसुभागे वेदांशैरुच्छ्रितस्तु ततः॥ ११९३ ॥
गुणभागादारभ्य व्यंशे चैकांशकेऽनयोस्तु युतिः।
व्यासो गृहीतभागैकैकं विभजेत् त्रिधा यंशम् ॥ १२० ॥
एवं मध्यममिष्टं झदशभागीकृते तुङ्गे।
पूर्ववदुद्दिष्टं (तद्) विष्कम्भं भोगभागयोः प्रोक्तम् ॥
गदितं कन्यसमेवं वेसरलिङ्गे तु सूत्रं तत् ।
वेसरलिङ्गोद्धरणलक्षणं समाप्तम् ।
आत्तांशे नवभागे भागेन व्यासगम्भीराः ॥ १२२३ ॥

·२८५ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । रेखा व्यकर्कशोक्ता (1) सर्वेषामेव लिङ्गानाम् । अष्टौ यवान् गृहीत्वा नवधा विभजेत् समं दृढतरधीः॥ एकांशेनैककरोत्तुङ्गे लिङ्गे विधातव्या । एकैकभागवृद्ध्या नवहस्ताङ्के तु लिङ्गे तु ॥ १२४३ ॥ अष्टयवान्तरगाढा सा रेखा सम्यगुद्दिष्टा । अर्धयवेनाप्युदिता रेखार्धयवेन पूर्ववद् वृद्धिः ॥ १२५३ ।। सार्धचतुर्यवतारं नवति(?) श्रेष्ठे तु लिङ्गे तु । मध्यमसूत्रव्यासादर्धततिः पक्षयोस्तु पृथक् ॥ १२६ ॥ सर्वेषां रेखाणां व्यासावनतिः समा एव । अथ नागरादिकानां वक्ष्ये सामान्यलक्षणोद्धरणम् ॥ षोडशभागे पूजाभागोच्चेऽधो विहाय नयनांशम् । उपरिष्टाच्चतुरंशं दशभागं साभ्रकं सूत्रम् ॥ १२८३ ॥ मणिरेखा भ्रमणीयाधस्ताद् यंशं विहाय कं मुकुलात् । पृष्ठे तयोर्युतिः स्यान्मुकुलव्यासं तु भागेन ॥ १२९१ ॥ अथवा षोडशभागेऽधोशं त्यक्त्वा दशांशके नालम् । शेषं पूर्ववदुक्तं सामान्यं सर्वलिङ्गानाम् ॥ १३०॥ द्वादशभागे रौद्रे त्यक्त्वोचे धो द्विभागमेकांशम् । नवभागे साग्रं तच्छेषं पूर्वोक्तवत् कार्यम् ॥ १३१३॥ हिनवभागे शैवेऽघोचे यंशं शरांशं च। रुद्रांशैरजसूत्रं मुकुलं भागेन पूर्ववच्छेषम् ॥ १३२३ ।। शैवे द्विरष्टभागे चोचे यंशं युगांशकं नीत्वा । दशभागं सूत्रोच्चं तदंशकस्त्वष्टांशकात् समारभ्य (?) ।

·मयमते शररसमुनिवसुभागेष्वलम्बपक्षयोः सूत्रे । पृष्ठे तयोर्युतिः स्याद् भागं त्यक्त्वा पुरोक्तवच्छेषम् ॥ ३३४३ ॥ सूत्रेण भस्मनैव प्रथमं सूत्रं प्रवर्त्य सूत्राग्रम् । घटिकाग्रेण विलिख्य तु पार्श्वे सूत्रेण लक्षणं कुर्यात् ॥ १३५३ ॥ सूत्राणां सर्वेषां कर्तव्या वर्तना तदने तु। लिङ्गानां शिरस यथा सामान्योऽयं तथा समुद्दिष्टम् ॥१३६३ ॥ अश्वत्थपत्रसदृशं लिङ्गं मुकुलोपमं यवाभं च । अम्बुजकुड्मलसदृशं सामान्यं सर्वलिङ्गेषु ॥ १३७३ ॥ सूत्राप्रमात्तभागकांश व्यासोन्नतं हि मतम् । लिङ्गानामाहत्यं सूत्राग्रयं वक्ष्यते विधिना ॥ १३८ ॥ छत्राभाने लिङ्गे कुञ्जरनयनोपमं तु सूत्रं स्यात् । खण्डेन्दुनिभे लिङ्गे शूलाग्र बुद्बुदाभे च ॥ १३९३ ॥ वपुषाभे लिङ्गाने सूत्राग्रं कुक्कुटाण्डनिभम् । छत्राभं सूत्राग्रं लिङ्गे स्यात् कुक्कुटाण्डनिभे ॥ १४ ॥ नाहे सप्तदशांशेष्वेकं गृह्य त्रिधा यंशम् । मध्यमसूत्रव्यासं तस्यार्धे पक्षयोः सूत्रे ॥ १४१३ ॥ लिङ्गायामे योज्यं सामान्यं सर्वमेतत् स्यात् ॥ १४२ ॥ लिङ्गायामं विस्तृतं स्वस्वभेदै- नाम्नैवैषां सम्यगुष्णीषमानम् । ग्रुष्णीषसूत्रं प्रोक्तं युक्त्या नागरादिकमेण ॥ १४३ ॥ छत्रामा .

·त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।
वक्ष्येऽहं स्फाटिकं लिडं नीचमध्योत्तमक्रमात् ।
एकाङ्गुलं समारभ्यैवाङ्गल्याङ्गुलवर्धनात् ॥ १४ ॥
षडङ्गुलान्तमुत्सेधं पूजांशं कन्यसं मतम् ।
सप्ताङ्गुलं समारभ्य यावद् द्वादशमात्रकम् ॥ १४५ ॥
पूजाभागोदयं लिङ्गे मध्यमे तु प्रकीर्तितम्।
सैकैकाङ्गुलमारभ्य चाङ्गुलाङ्गुलवर्धनात् ॥ १४६ ॥
अष्टादशाङ्गलं यावत् पूजांशोच्चं षडुत्तमे ।
तहीनादर्धमात्रेण वृद्ध्यैकांशं सुसंख्यया ॥ १४७ ॥
श्रेष्ठमध्यपरे लिङ्गे त्रयस्त्रिंशत् समुन्नतम् ।
पूजांशार्धत्रिभागैकं गाद वा स्फाटिकं मतम् ॥ १४८ ॥
समं त्रिपादमध वा पूजांशोच्चस्य विस्तृतम् ।
साधारं वाथ वृत्तं वा स्फाटिकानामथाकृतिः ॥ १४९॥
वर्तना शिरसस्तस्य नागरादिषु वै यथा ।
मध्ये वरे तु लिङ्गे तु ब्रह्मसूत्रं तु पूर्ववत् ॥ १५० ।।
ब्रह्मसूत्रं विना ह्येतत् तेजोद्रव्यं वरप्रदम् ।
खव्यासद्विगुणं साध द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ॥ १५१ ॥
पीठस्य मण्डनं नालं युक्त्या तत्र प्रयोजयेत् ।
पूजांशोच्चसमं वाथ त्रिभागं पिण्डिकोदयम् ॥ १५२ ॥
मृदृक्षरत्नलोहैश्च कुर्यात् स्फाटिकवद् दृढम् ।
मृन्मयं युक्तितः पक्कमपकं वा यथेष्टतः ॥ १५३ ॥
वृक्षजं दोषनिर्मुक्तं लोहजं घनमिष्यते ।
घनं वाङ्गमनाङ्गं वा लोहेन सकलं मतम् ॥ १५४ ॥

·मयमते लोहेन पूजितं कल्प्य भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । लिङ्गं शिलेतरं सर्व मणिलिङ्गमिति स्मृतम् ॥ १५५ ॥ वयोन्या वाथ लोहेन स्फाटिकादिषु पिण्डिका। स्वस्खयोग्यानि लोहानि स्फाटिकान्येषु पीठकम् ॥१५६॥ स्थाप्यते लोहपीठे तु रत्नजं तु स्थितियथा । संकल्पकवशादत्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ १५७ ॥ युक्त्या योज्यं बुधैर्लिङ्ग भुक्तिमुक्तिप्रसिद्धये। बाणलिङ्गं यथालाभं तत्तत् सम्यग् निधापयेत् ॥ १५८ ॥ पञ्चत्रिभागमुच्चाध नियंशं वार्चनाहकम् । भागं शेषांशकं पीठं बन्धं स्याद् बाणलिङ्गके ॥ १५९॥ रेखाबिन्दुकलङ्कायैवैवण्यमक्षिकापदैः । त्रासैस्तु शर्कराभिस्ते मणयो वर्जिता भृशम् ॥ १६ ॥ लिङ्गे महत्यधिष्ठाने चार्धे स्थिते च मध्यमे । समाप्तौ च विमाने स्यात् कन्यसं स्थापयेद् बुधः ॥ १६१ ॥ एवं स्थाप्यं लिङ्गमुक्तप्रकारं श्रीसौभाग्यारोग्यभोग्यप्रदायि । उक्तादन्यद् यत् कृतं तद् विपत्त्यै पत्युनित्यं रोगशोकपदं स्यात् ॥ १६२ ॥ इति मयमते वस्तुशास्ले लिङ्गलक्षणं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। ।

·अथ चतुरिंशोऽध्यायः निष्कलानां तु लिङ्गानां सकलानामधाधुना । सामान्येन विधानेन वक्ष्येऽहं पीठलक्षणम् ॥ १॥ जात्यैकया विधातव्यं नेष्टमन्योन्यसारम् । शैले द्रुमे केचित् पी पकेटकानयम् ॥ २ ॥ लोहज मणिलिङ्गानां लोहजानां तु पैण्डिकम् । आदाय स्त्रीशिलां सम्यक् पीठ लिङ्गस्य निर्मितम् ॥ पूजाशं हिगुणं हीनं श्रेष्ठं लिङ्गोन्नते समम् । नवैते पीठविस्तारास्तयोर्मध्येऽष्टभाजिते ॥ ४॥ उत्तमा मध्यमा हीनास्त्रिभिर्भेदाः प्रकीर्तिताः। अथवा लिङ्गतुङ्गाध हीनं पादोनकं वरन् ॥ ५ ॥ तयोर्मध्येऽष्टभागे तु पीठव्यासादि पूर्ववत् । विष्कम्भं त्रिगुणं वाथ नाहतुल्यविशालकम् ॥ ६ ॥ गर्भागारं त्रिभागैकं चतुर्भागैकमेव वा । विष्कम्भकर्णद्विगुणं साधं च त्रिगुणं तु वा ॥ ७ ॥ पीठविस्तारमुद्दिष्टं स्वाष्टांशोनमथोपरि । मण्डनाय स्वविस्ताराष्टांशेनैवाधिकं ततः ॥ ८॥ सर्वेषामपि पीठानां जन्मान्तं मूलविस्तृतम् । अग्रव्यासं महापट्टिकान्तं सम्यक् प्रकीर्तितम् ॥९॥ विष्णुभागसमोत्सेधं सपादं सार्धमेव वा । चतुरश्रं च वस्वत्रं षडधं द्वादशाश्रकम् ॥ १० ॥ द्विरष्टाभं सुवृत्तं च तेषामेवायतान्यपि । त्रिकोणमर्धचन्द्रं च चतुर्दश निभानि वै ॥ ११ ॥ INN ·अयमते समानि यानि लिङ्गस्य चाहुः पठिं च संज्ञकम् (१) सायतान्यासनानीति निष्कलानां वदन्ति वै ॥ १२ ॥ त्रिकोणमर्धचन्द्रं च निष्कले सकले क्रमात् । भद्रपीठं च चन्द्रं च वज्रपीठं महाम्बुजम् ॥ १३ ॥ श्रीकरं पद्मपीठं च महावज्रं च सौम्यकम् । श्वीकाम्याख्यमिति प्रोक्ता नाम्नैता नव पीठिकाः ॥ १४ ॥ स्वनाम्नाकृतियुक्त्वा तु त्रिकोणार्धेन्दुसंयुते। पीठिकानामलङ्कारं क्रमशो वक्ष्यतेऽधुना ॥ १५ ॥ गृहीतोत्सेधमाकांशवकोन विविधेन च ॥ १५ ॥ त्रिपञ्चशे वंशि जन्म युगांशं वप्रोचं पद्मकं चांशमर्धम्। कम्प द्यशं क्षेपणं चार्धमूवें साधं ग्रीवं पूर्ववत् क्षेपणोच्चम् ॥ यशं पढें स्नेहवार्यर्धभागं तत् सामान्यं भद्रपीठं सुहृष्टम् । विप्रोर्वीभृद्वैश्यकानां परेषां श्रीसौभाग्यारोग्यभोग्यप्रदायि॥ द्विरष्टभागेऽश्विनिबाणनेत्रैर्युगांशनेत्रेन्दुभिरत्र पट्टम् । पद्मं च वृत्तं च दलंच पट्टे स्यात् पद्मपीठं घृतवारियुक्तम्॥१८॥ हिस्सप्ताशे सार्धमध गुणाध जन्म निम्नं पङ्कजं तत्क्रमेण । पट्ट निम्नं सार्धन तु भागं वज्रं निम्नं कम्पकं पूर्ववत् स्यात्॥ व्यंशं पद्मं निम्नमधं तदूचे द्यर्धा(शा पट्टिकाज्यार्धभागा॥ एतत् पीठं वज्रपद्मं हि नाम्ना सामान्यं तत् सर्वलिङ्गेषु शस्तम्॥ त्रिःषडभागैर्यवेदांशकाधैः सार्धधर्धार्धाधिकार्धानलाशैः । अर्धाध्यर्धार्धाशकैर्जन्ममब्जं पढें निम्नं पङ्कजं वृत्तमजम् ॥ निम्नं पढें पङ्कजं (न्य)श्रपढें तत् + + + स्नेहवारि क्रमेण ।

·चतुस्लिंशोऽध्यायः ।
एवं नीत्या) सम्यगुक्तं महाब्जंचित्रं सद्भिः पौरुषे चार्षकेऽपि ॥
लब्धोत्सेधेषोडशांशेऽशिजन्म व्यंशं पद्मं पातुङ्गं युगांशम् ।
हद्भागार्ध व्यशिवृत्तं धृगधं पद्मं त्रयंशं पट्टिका सार्धभागा॥
अर्धाशं तत् स्नेहवार्यर्धघातं तावड्यासं त्रयंशकं वा युगांशम्।
नालव्यासं निर्गमं तत् त्रियंशं कुर्यादग्रं श्रीकरं श्रीकरं तत् ॥
अध्यर्धार्धद्वयर्धकार्धाधकाधैः पक्षाधैर्यधैः खुरं निम्नमब्जम्।
पढें निम्नं पट्टमब्जं तु निम्नं पढें निम्नं पीठपमं दशांशे ॥
त्रिःपञ्चांशे लब्धतुङ्गे च सार्धे चार्ध वेदवयर्धसार्धेन्दुभागैः ।
अर्धयर्धायर्धकाधैः क्रमेण जन्मं निम्नं पट्टकं तत्कमेण ||
जन्मं निम्नं पङ्कजं पट्टकं तहजं वृत्तं क्षेपणं कञ्जमूर्चे ।
पढें निम्नं तन्महावज्रमुक्तं नाम्ना सौम्यं सर्वसंपत्करं स्यात् ॥
वज्रं वृत्तं तुङ्गनाम्ना तदेव सौम्यं पीठं सम्पदायुष्करं स्यात् ।
द्विःषड्भागे चन्द्रनेत्रार्धभागैःसार्धार्धाधः सार्धसार्धाधकाधैः॥
अध्यर्धनार्धेन निम्नं तु वत्रं निम्नं पद्मं धृग्दलं वृत्तमब्जम् ।
धृक् पद्मं तत्पट्टिकानिम्नपढें श्रीकाम्यं तल्लब्धतुङ्गे मयोक्तम् ॥
धाम्नि प्रोक्तान्यप्यधिष्ठानकानि
तान्यप्यस्मिन्मण्डनीयानि युक्त्या ॥ ३० ॥
यथाबलं यथाशोभं यथायुक्ति प्रवेशनम् ।
निर्गमं सर्वपीठानामङ्गानां परिकल्पयेत् ॥ ३१ ॥
पाठव्यासत्रिभागैकं चतुर्भागैकमेव वा।
निर्गमं मूलविस्तारं प्रणालस्य प्रकल्पयेत् ॥ ३२ ॥
मूलादग्रं त्रिपादं वा त्रिभागैकांशमेव वा ।
प्रणालस्यानविस्तारं त्रिपादं वा धनं समम् ॥ ३३ ॥

·२९२
সেন
गजोष्ठसहशाकारं गोमुखाकारमेव था।
मुखानविपुलवंशव्यातं स्यात् खातनिन्नकम् ॥ ३४ ॥
इष्टदिङ्मुखलिङ्गस्य पीठमध्यं तदेव हि।
नालं वामे प्रकर्तव्यं सवारं वा यथारचि ॥ ३५ ॥
अग्रपदृस्य विस्तार स्बोच्छ्येण समन्वितम् ।
सपादं वाथ साध वा त्रिपादं वा यथाबलम् ॥ ३६ ॥
तत्पदृस्य घनं ख्यातं तन्मूले कारयेद् बुधः ।
क्रमेणोन्नतिमल्लिङ्ग सङ्गमात् परिकल्पयेत् ॥ ३७ ॥
शिवभागमधापीठात् किञ्चिदप्यवलम्वनम् ।
उन्नतं यदि चेन्नित्यं सर्वेषामशुभं भवेत् ॥ ३८ ॥
ज्याकारमर्धचन्द्रस्य प्रकुर्यातदारसम्मुखम् ।
पीठस्यास्य त्रिकोणस्य ऋज्वंशं द्वारसम्मुखम् ॥ ३९ ॥
पीठाअं द्वारसूत्रस्य वेधक नेप्यते बुधैः
दृषदेकेन कर्तव्यं पीठं निःसन्धिकं शुभम् ॥ ४० ॥
एकालाभेऽपि कर्तव्योकदो मण्डनम् ।
क्षुद्रे महति मध्ये चागतं सन्धिमण्डितम् ॥ ४१ ॥
उपर्युपरि पीठानों सन्धिरावसानके।
नालमध्येऽर्थमध्ये च कर्णे सन्धि न सन्धयेत् ॥ १२ ॥
युञ्जीयाद् दक्षिणे वामे दीचे दीर्घ यथाक्रमम् ।
त्रिखण्डं वाप्यनेक वाघोगतं युक्तितो न्यसेत् ॥ ४३ ॥
लिङ्गायामसमव्यासा श्रेष्ठा ब्रह्मशिला परा।
पूजांशद्विगुणाटो त्योर्मध्ये तु भाजिते ॥ १४ ॥

·२९३
বলুভিয়াছে।
पूर्ववन्नवधाव्यासा सव्यासाोन्नता वरा ।
व्यासार्धार्धाधका हीना तयोर्मध्ये तु पूर्ववत् ॥ ४५ ॥
अथवा लिङ्गविष्कम्भद्विगुणा श्रेष्ठविस्तरा ।
अध्यध कन्यसी प्रोक्ता स्वव्यासाधत्रिपादना ॥ ४६ ॥
व्यासोत्सेधेषु तेष्वेवं पूर्ववन्नवधा भवेत् ।
आकृतिब्रह्मभागस्य संस्थानं तु यथा तथा ॥ १७ ॥
लिङ्गव्याससमं व्यासं मध्ये खातं प्रकल्पयेत् ।
स्वव्यासा तु वाष्टांशं गम्भीरं लिङ्गमूलवत् ॥ ४८ ॥
न्यस्तरत्नयुतं सम्यक् शिष्टं तल्लिङ्गमूलतः ।
नपुंसकाश्मना तत्र कर्तव्या ब्रह्मणः शिला ॥ १९ ॥
पीठब्रह्माश्मनोनन्द्यावर्तामा मध्यमे शिलाः।
चतस्रस्ताः प्रयोक्तव्याः प्रादक्षिण्यक्रमेण तु ॥ ५० ॥
स्थानकासनयुक्तानां प्रतिमानां पुरे पुरे ।
एकद्वित्रिचतुःपञ्चषण्मानं वाधिकं ततः ॥ ५१ ।।
आसनानां खविस्तारादष्टभागाधिदैयकम् ।
द्विगुणं तन्निजायामं मण्डनं पैण्डिके यथा ॥ ५२ ॥
त्रिचतुःपञ्चभागोच्चे बेरायामे यथाक्रमम् ।
शयने चासने भागं स्थानके विष्टरोदयम् ॥ ५३ ॥
यथोचितं तथा दैर्ध्यव्यासं स्याच्छयनेऽपि च ।
ब्रह्मादीनां तु देवानां देवीनामासने मतम् ॥ ५४ ॥
सोपपीठं गृहाचिस्तु सिंह सिंहासने मतम् ।
त्रिपक्षे वीचिसंयुक्ते नानामण्डनमण्डितम् ॥ ५५ ॥

·भवमते
सिंहासनविधि दृष्ट्वा
विधेया तदलङ्कृतिः।
बाणलिङ्गादिलिङ्गानामार्षाणां च स्वयम्भुवा(म्) ॥५६॥
पीठं प्रासादरूपं च यथेष्टं कारयेद् बुधः ।
पूर्वोक्ते पौरुषे लिङ्गे पीठव्यासादि पूर्ववत् ॥ ५७ ।
तन्मानेन विमानानां विस्तारं सम्यगुच्यते ।
पीठस्य द्विगुणं गेहं चतुःपञ्चगुणं तु वा ॥ ५८ ॥
नालीगेहं त्रिभागैकमधैं वा भित्तिविस्तरम् ।
नालीगेहस्य विस्तार पूर्वद्वारं विधीयते ॥ ५९ ॥
सान्धारं वा निरन्धारं कूटकोठादि पूर्ववत् ।
लिङ्गमानवशोत्सेधं प्रोक्तं पूर्ववदुच्छ्रयम् ॥ ६ ॥
तथैव सकलस्वापि प्रासादं परिकल्पयेत् ।
गृहीतभवनस्त-भद्वारमानवशादपि ॥ ६१ ॥
यथाजातं तथा बेरवशाल लौवं प्रकल्पयेत् ।
बेरायामसमं गेहमध्यर्ध द्विगुणं मतम् ॥ ६२ ।।
बेरायामे त्रिभागे तु यंशाधिकविशालकम् ।
गर्भगेहं स्खविस्तारं चतुर्भाग त्रिभागिकम् ॥६३ ॥
द्विभागं चन्द्रभागे तु स्वविशालार्धमानकम् ।
लाक्षागुलमधूच्छिष्टगुग्गुलूनां समांशकाः ॥ ६४ ॥
एतेषां द्विगुणं भागं ग्राह्यं सर्जरसं तदा।
गैरिकाचूर्णकं तस्मादध तु घनचूर्णकम् ॥ ६५ ॥
सर्वेषामर्धतस्तैलं निक्षिपल्लोहभाजने ।
लोहदा चलं कुर्यात् पाचयेन्मृदुवह्निना ॥ १६ ॥

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।
मष्टबन्धमिति प्रोक्तमश्मवद् दृढबन्धनम् ॥ ६६३ ।।
स्थापनीयमिह कर्तुरिच्छया लिङ्गमेकमथवाप्यनेककम् ।
यत्र यत्र परितस्तु मध्यमे भित्तितस्त्वपि च येन केन वा ।।
एकधान्नि बहुधाम्नि वा ततः शूललिङ्गभवनं महत्तरम् ।
शेषमत्र विधिनोहनीयकं शिल्पविद् दृढत +++ ++ ||
गर्भागारे सप्तसप्तांशकेंऽशंमध्ये ब्राह्म दैविकं चाष्टभागम् ।
मानुष्यं तत् षोडशांशं बहिष्टात् पैशाचांशं स्याच्चतुर्विशमंशम् ।
शैवं ब्राह्मे वैष्णवं दैविकांशे सर्वे देवा मानुषे स्थापनीयाः।
पैशाचांशे मातरश्वासुराद्या रक्षोगन्धर्वादियक्षाश्च शेषाः ॥
मध्ये सूत्रं ब्रह्मणस्तस्य वामे शम्भोर्मध्यं विष्णुसूत्रं तयोश्व ।
एवं नीत्वा गर्भकं तत्क्रमेण स्थाप्याः सर्वा देवता विष्णुसूत्रे ॥
सकलमकललिङ्गं मिश्रकं वा विधिज्ञः
स्थपतिरचलधीमान् स्थापयेत् सावधानः ।
सुवृतकनकयज्ञो भूषणैः संविभूष्य
सकलविभवयुक्तः स्थापकेनैव सार्धम् ।। ७२३ ॥
सर्वात्मीयं लिङ्गमाकाशरूपं तस्माल्लिङ्गं पौरुषे स्थापनीयम् ।
तज्ज्ञैर्युक्त्या सावकाशालये वा पश्चाद् बध्नीयात्तु मूर्नेष्टकां वा
एवं पीठं चासनं निष्कलानामर्चानां वा मण्डनं तत्प्रणालम् ।
लिङ्गानां वै पौरुषाणां विमानं प्रोक्तं नीत्या स्थापना च क्रमेण॥
इति मयमते वस्तुशास्त्रे पीठलक्षणं नाम
चतुस्त्रिंशोऽध्यायः।
mifeni

·No text on this page.

·APPENDIX. । , १३ मानीकं या " १६ भूरेवादी ॥ १९ तरप्रवणं व पृष्ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः. ग. पाठः २ ११ क्रमम् ।। पिता क्रमम् । सर्वेषां वास्तुकार्याणां प्राज्ञो नाना मयो मुनिः । पिता ॥ १३ थोक्तं सकलं 'मयेन तत् । त थोक्तेऽखिलवास्तुकर्मणि । त ३ २ यानानि श यानं चश ७ ग्यं गृहीतावधि ग्यं ग्राह्येति विधि १२ कारथम् । स्य का तथा। स्य माद्यं यद् या भूमिरादौ तरं निम्न व ५ र सदा । रं तथा । ९ प्णं तत् कटुकरसं न्य ष्णं रसेन कटुकं वन्यं न्य १२ पानां त्या। इ पालानां वैश्यपजन्मनां च । योऽयं सर्व स्वस्वं विद्यादक्तनत्वान्यजात्योः इ २१ तिपुष्पाब्जपद्मपाटल- तिगन्धा च पुष्पपाटलगन्धिका ॥ प ७ णाम्लका।म. णान्विता ।। म १० पाञ्जलिमात्रे पायायपात्रे ॥ ११ ला निरुपलाक लास्थिरुचिरा कृ १८ धा (या) साध न्धाच या घ २- गच्छाया गन्धाया ७ शङ्करा शकरा ९ बनोरगनिमें टई शू महोरगनिभाकारं शू ७. ११ तैः फेनैः सं तैः क्षीरैः सं तं प्रसवैरपि ॥ तं वाग्जवैरपि ॥ " गन्धकैः ॥ प " ·ग. पाठः पृष्ट. पङ्गिः, मुद्रितपुस्तकपाठः. ७१९ णेच ........ ते। अ णे सुस्थिरलने च सुमुहूर्ते शुभोक्ष- तौ। अ तैश्च सुपु समा चन्म ष्टगुणं प्रोक्तं २० तैः श्वेतपु ३ ततस्तस्मिन् खा ततस्तत्र खा गम्भीरं च त्रमायामंच ८ ज्ञो निशादौ प ज्ञो नरेण प १३ स्तेऽस्तु शिवाभ स्ते सुखदा म १८ समता म ९ ११ वक्ष्ये संक्षेपतः वक्ष्यते च ततः १६ ष्टगुणैः प्रोक्तो १. १० नाल्पीयसां मानमे नात्यल्पमानानामे ११ ४ सुनामा ह सुमना ह १३ कर्मिणो नि कर्मणा नि १२ ११ ध्यं कन्यसं द्वा ध्यं मध्यमं द्वा १३ रः कदरः श रं नारदः श ७ के मत्स्ये शोधये के मीने योजये ९ नीत्वा सू १५ अन्यं वा अन्यद्वा १५ ११ स्तुसनातनम् । स्तुसुखावहम् । १६ २ च पदं विप्रतिकान्त- कम् । च विप्रतीकान्तमेव च। १० १६ पित्र्यामरा .क्ते॥ पैव्येऽमरादियजने गुरुपूजने च सू- यातितोयपतिसोवंतसूत्रयुक्तम् ॥ १८ १२ भृङ्गश्च भृगुश्च ३ नामाहत्यं च यतस्ततः।। नां महच्चेति हि विश्रुतम् ॥ ८ ईशा........कः। इन्द्रश्चैवेन्द्रराजश्च दक्षिणावरतन्त्रितौ। ११ मृषश्च मृगश्च AU नित्यं सू S ....

·पृष्ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः. ग. पाठः. ११ २० ४नपदा सवेदा २१ १७ ष्टांशे कस्य वस्त ष्टाङ्गे तन्न्यधस्त २२ १० न्याहत्यमा न्योत्तममा २० वहः वहीं शिम्बान्न सिब्दानं २३ ६ के पुष्पदन्तके पुष्पतो- यकम्। कं दद्यात् पुष्पदन्ताय वप्तकम् । ८ कमत्स्यकम् । कमांसकम् । १९ मन्याया मुद्दसार- कम् ॥ ष्टं पापरक्षसि सूपकम् ॥ २१ ११ कृतोपवासः स्थ कृतावधानः स्थ १५ होऽविकलं गृ होऽपि बलिं गृ २५ ३ चापि वक्ष्यते विधिना। च क्रमादह वक्ष्ये। ६ अष्टधनुश्चतु दण्डाष्टकचतु मादिः नाम् ॥ तेषां मानं वक्ष्ये पञ्चानां त्रिविधभेद- भिन्नानाम् ॥ ३ ग्राम. क्तम् ॥ षट् अष्टोत्तरविंशतिशतदण्डोऽयं मध्यमः प्रोक्तः ॥ द्वानवतिशतयुतं यद्दण्डैः स ह्युत्तमो ग्रामः । षट् ५ वं सचतुरशीति त्रि- शतदण्डम् ॥ वं चतुरशीतित्रिशतदण्डयुतम् ॥ २९ ६ ककनीक १० क्षिणाग्रा सा ॥ त क्षिणोत्तरं स्यात् ।। त ८ जावासम्। जादीनाम् । ३२ १२ यमथ पञ्च म यसम्भवच म १७ न्तम् ।। न्तयुतम् ॥ १६ मानादिः २२ दण्डैः कर्तरि कृ ·पृष्ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः, ग. पाठ... ३३ २ उत्कृष्ट........वम् ।। उत्कृष्टमध्यमादिषु नीचादिषु तत् क्रमेणैव । ५ विपुलम् ॥ विमलम् ॥ ८ देवालयादीनि । पेचक देवालयादीनि । पैशाचकभागाद्वा सनभागां गां तं चण्डितं प्रोक्तम् । स भाति दिनदविषमास्थानानि व- जयेन्मतिमान् द्विगुणविदमधु पादं तेषां मुखायतीं विपुलात् विपुले तु षडष्टांशैर्भागेनैकेन वा. यतं पुरतः ज्येष्ठज्येष्ठायाततमुमध्यमद्यत्तुदाद- मेनितम् चतुरातायताओं वृत्रं वृत्रायतं च पुरस्तात् गोशवृत्रमेषां च प्राकारास्तु पञ्चैव वं ज्येष्ठसप्तविम्बचतुरंशे तत्कृतं विपुलम् गिरसिशरयुगशशभिभागैर्वप्रातधिः प्रोक्तम् द्वित्रिचतुर्हस्तं स्यादविपुलं सालस्य तुझे तु सप्तनवैकादशाभहस्तनिशशोनम् परितः परिखा बाह्ये देवालयादीनि। पेचक अग्निचतुरश्रं त्रि ९ मनचतुरं त्रि ·पृष्ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः. ग.पाठ:. यम् ॥ सर्वमनुक्तं ग्रामे यथा तथा वि. ९ तं नाना नगरादिवि- न्यासम् ॥ तं नगरादीनामिदं शस्तम् । १८१२ यम् । स्था हितम् । था २० तन्त्रात् ॥ (घे? द)त्ता इति तन्त्रात् ।। इति ४९ १३ क्तं त्रिचतुर्हस्तमानतः। तं शास्त्रलक्षणपारगैः । चतुर्हस्तमानं च द्विद्विहस्तविवर्धनात्। लम्बमानं चतुष्कं च सूरिभिः परिकीर्तिता । ..A ". - ......... ..... २ वासयित्वा तु पूर्वेद्युः प पूजयित्वा ततः कुर्यात् प १० तस्य प्रदक्षिणे गन्धशा- लिस्थाण्डि तस्य दक्षिणतः शुद्धिशक्तितण्डि धैर्बलिं धैर्भुवनाधिपतिं जपेत् । युक्तद्रव्यैश्च कल्याश्च बलि १३ स्त्रास्तर ........चिः॥ स्त्रास्तरणाद्यैस्तत्र तत्र विन्यसेत् ॥ पीत्वा शुद्धं तत्पात्रशुद्धदेशे न दभैंरास्तीर्यते शुचिः । धा शुद्ध ५५ २० पं देवाष्ट पं चैवाष्ट ९ ब्रह्मासनपदे ब्रह्मस्थानपदे ११ खस्तिकं चाक्ष चतुर्थिखस्थिकं चाक्ष , १७ प्यं गर्भ षण्मुखसद्मनि।। प्यं खस्तिकं तु चतुर्दिशि ॥ जा ५८ १२ कुण्डिकापरभागे कुण्डिकोपरिभागे गर्भ दरालये १० ९ (हयौ यं) वृ * द्वारि प्रदक्षिणे स्तम्भे द्वारस्य दक्षिणे स्तम्भे ... " १९ गर्गों जिनालये हयो व ·पृष्ठं. पशिः, मुद्रितपुस्तकपाठः. १२ १५ नमः। श्रियै ६५ १४ शैः नमः। धनदाय नमः । श्रियै शैः तत्तद्भागं तु योजयेत् । द्विद्वि- : भानु भागैकभागं च भानु ७१ ज्ञतरं कु ७५ वतः ॥ ४ पादुकं पावकं १ प्रक्षिप्य तं नीत्योपानंत प्रक्षय्य तं सत्वपामंत ३ भिः प्रसरेरपि भिः प्रवरकैरपि ७ द्विलि चालि ७३ १९ वस्त्वाधा यस्त्वाधा ७ स (ते ! वित)स्त्य सवितस्त्य , १८ जन्मो(धैर्ये) जनो २१ शत(लं) कु ४ डंश(नु:यु)क् । डङ्गनुत् । ९ ल(रः तः)॥ ११ कुम्भमण्डियु कुम्भमध्ययु ७६ १६ (भ्य ? ण्य) वाण्य ७७ १२ ण्डो(द्धं त्थं) स्क १७ (दिर्यका) ॥ ६ लसंहृतिरू लसिंहादिरू ७९ ३ (कि.ति)मिसो तिनिशो ८१ ५ पाषण्डिनां च तापसानांच , १० सर्वद्वारिकनक्षत्रे शुभप- सर्वेषु तिथिवारेषु शुभे पक्षे मु " १६ (वरैः ? हरेत्)। , १८ तत्तु रितम् ॥ तत्परस्तं भवेद्वक्ष्यं मूलस्थूलं कुशा- प्रकम् । तदेव स्त्रीद्रुमं प्रोक्तं पण्डद्रुममथोच्य- ण्डोच्च स्क दैर्ध्यका॥ ७ ८ पान्मध्ये वा मध्ये ८. वरेत्। " .20 ते ॥

·ग. पाठ:. पृष्ठं. पक्तिः, मुद्रितपुस्तकपाठः. ८३ १६ कार्तमालश्च व ८५ १९ मध्योच्च ८६ १२ दण्डिका ६ मन्तरं छाय १३ व (लम् ? लि:) ॥ २२ कपोते नासिका क्षुद्रे नीत्रो() २ पट्टिकान्तस्य प ४ वा । प्रति नक्तमूलं च ख म|चं मण्डिका मुत्तरं खाधं वलिः कपोतनासिके क्षुद्रे तदूचे घटिकामुखप वा । वाताहतचलच्छाखालतापत्रव- कारका | प्रति वेद् बन्धं वृत्तानं वार्धचन्द्रकम् । क सभूतानं सपार्श्व स्वस्तिर महत् ॥ मुद्गगुल्मादिक का वा विधा २० वेन्मुण्डं प्र (चा? त्य) ग्रं चित्रसन्निभम् । क ८९ ३ सम्भृतानं पास्थितर- अवत् ।। १२ मुद्भिगुल्मासक २ का(भिः)पिधा ९२ १० र्श्वगस्थितशयितद्रव्या- णां सन्धित ९३ ३ स्था(ने) ९४ ४ नन्द्यावर्तवि १५ बाह्ये युक्ता (8) ९५ २ षयुद्धं त्रि ६ स्वव्यासक २० णिद्विललाटे ला ९७ १८ ऊर्ध्वद्र ९९ ४ सा(स्या? ध्या) , १७ ते एकाः स १०० १ प्रथिता ........पि । वस्थितमयीतानां द्रव्याणां पातरु स्थाने अस्योपरिवि बाह्ययुक्तया षयूथं त्रि सव्यापक णिद्वितलाक्षला पूर्वद्र साध्या ते भागाः स प्रथितानां च तापसाश्रमिणामपि ।

·repa कम् ॥ जात तु योजितव्यं पृष्ठं, पलिमुद्रितपुस्तकपाट करकं १२ टमागशिखोपेत टपाभसिकोपेत ७वान्तगअप वान्तराने प १०६ १९ वा तदा वा ॥ सुरद्विजनृपाणां तु वैश्यानां चै- व शूद्रयोः । तदा १०७ ५ याक्षवीजमात्रशर्करा यावीजमानं स्यात् कर्करस्यार्धचूर्ण- स्वार्धचूर्णकाः॥ . १८ त् खात १०८ २ साततः। सा पुनः। १०२ ३ तु युञ्जीतव्यं ६ चक्रे तोयं च (पि?) तत्तोयं चापि ८त् साहरा तसदृश ११० १८ सहेमकान् । सहोदकान् । १९ उपपीठांश एवं पितांश १११ १४ शिराः शु राग्रे नासिकाग्रे पत्रान्तवमथापि च ।। ९ नं तु सौम्यदेशेस्यादेशा जमिन्दौ विनिक्षिप्यमीशा ४ जा (म् ? त्)। जात्। ८ यु (पे ! रे) धनम् । युर्वृद्धिदम् । ११४ १७ ब्रह्मादीन् व ब्रह्माण्डं व ४ (सन)प र्भाम्बरप १० स्र (क्सु) मैः सग्दामैः १८ ण्डविधानतः । ण्डं विधीयते। २२ च मुद्दान्नं च यवान- च चतुर्विधयवान्नकम् । ११६ २३ तैतला (नां विमाना) नां पा तैतलाना च वीरत्वात् पा उप उपवेष्टकया सौधौ कृत्वेष्टं " शिखा शु २३ रार्ध . ष्टं

·पृष्ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः,
ग. पाठ:.
८ विष्टिसर्वान् स कर्मणि। विशेषान् सर्वकर्मणि ।
१७ ङ्गे विहारशालके॥ अवैवाहमण्डपे ॥
५ तत्रैवाविकले द्रव्ये तत्रैव सकलं द्रव्यैः
११ न(को ? गो)कु नगोकु
१२१ ६ लताः । फलिके पञ्च
लकम् ।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चपदंशाशैकभूमितम्॥
पञ्चषट्सप्तभागं तु द्वितलस्य विधीयते।
सप्ताष्टनवभागं तु दशैकादशभागकम्।।
त्रितलस्य विधातव्यं भागमेवं प्रकी-
त्रिचतुःपञ्चषण्मासं पदविष्कम्भमि-
प्यते ॥
सपादं सार्धपादोनद्विगुणं त्रिगुणं तु वा।
वारस्तम्भस्य विस्तारं पञ्च षट् चतुरं
तु वा ॥
अथवा पादविष्कम्भं पादोच्छेदवसो
नवा।
तत्पादोदये धातुवसुनन्ददशांशकैः ।।
एकैकपादविष्कम्भं दारुदस्यवतत्ततिः।
रसमुनिवशभागे स्तम्भतुङ्गांशकोनं
दृढतरमिति चोक्तं चोन्नतं वेदिका-
याम् ।
तदुवयुगगवेधण्वं समधु
द्वयमुपरि च बन्धं शेषभागं कथं स्यात्।।
चोद्रौ विस्यास्थाणुशीतांशुयुग्मी
शैवं कुम्भे मूनि क द्वि समं च।

·१० पृष्ठं. पतिः, मुद्रितपुस्तकपाठः, ग. पाठ पादे पादे धारकेऽष्टांशतुझे षड्वर्गे स्यात् सञ्चितं चैव भूमिम् ।। त्रिसप्तांशे प्रस्तरे चोत्तरं ध- स्तद(शमशभागं कपोतम् । आलिङ्गान्तस्याखगस्तत्प्रकोप कुर्वादूर्वं वाजनं नीजये ।। प्रथमात् प्रस्तरोच्छेदं दण्डमन्येन व- क्ष्यते । दण्डमधं त्रिपादोच्चमुत्तरं त्रिविधं म. तम्॥ तदुच्चत्रिचतुर्भागं वाजनं निर्गमोदमम् । वलभिं दण्डमानेन वाजनं पूर्ववद् भ- वेत् ॥ कपोतां च द्विदण्डा लम्बनं चोर्ध्व- दणकम् । तत्समं निर्गमं सार्ध दण्डं वापि द्वि- दण्डकम्॥ शेषं प्रस्तरमानं तु पञ्चभागं विधीयते । आलिङ्गमंशमशेन कुर्यादन्तरित पुनः॥ प्रत्युच्छेदं तु भागाभ्यामेकांशं वाजनं भवेत्। तत्राराष्टकभागैकं हीनं वैदिकविस्तरम्॥ वेदितारंचतुर्भागंत्रिभागनिवविस्तरम्। वेदिविस्तारतुल्यं स्यात् शिखरस्य तु विस्तरम् ॥ शिखरस्य त्रिमागैकं नासिकाविस्तरं मतम् ।

·धेद्वार पृष्ठं. पति: मुद्रितपुस्तकपाठः. ग. पाठ:. शिखरं पञ्चभागे तु युगा पल्लविस्त- रम् ।। पल्लके पञ्च ८ झ (रा! ता)र भतार २१२ ११.भागं स्यादा भागैकमन १२ मूलान्न स्थूलोन्न १२३ ११ नन्दिकाळी च नन्दकालिंच २३ गुणान् ॥ दणाः॥ १२४ १९ ह (गू)तु दृगृतु १२८ ६ फैं (सा! द्वार १२९ ४ र्धबन्धाशैः र्धम(शैः ११ तत्रिभागम् ॥ तत्र भूमा । १६ कन्धरं चा कलशं चा , १९ न्तुकमिवोष्ठम् (१)। न्तुरधिकाष्ठम् । , २३ तं वृत्तमिष्यते ॥ तं चतुरश्रकम् ।। १३० ६ मं हारा भा १४ द्विदण्डाधं त्रि द्विदण्डं वा नि १३१ १८ रणं स्यात् ॥ रणाग्रम् ॥ २१ भा(गोगेनो) परि मागेन परि १३२ ११ अन्धा वेत् ॥ अन्दारमंशमशेन परितः खण्डहर्म्य- मं महाभा १३७ २ लतः(१)। लवत् । ३ द्विगुणावश्चतु द्विदण्डस्य चतु ६ शयान शयन १३९ ३ देवनात्यः स्युश्वाल्पना वेदिका न स्युः स्यान्वना १८ टमंशकम् । कोष्ठकम् । " १९ कोष्ठ........ द्वि विस्तारमेकमागेन कोष्ठकं द्वि ८ नाली ........ भवेत् । गर्भगेहं चतुर्भागं गृहपिण्डिस्थांशकः । ९ अलिन्द्रमंशमंशेन परि अंशेन परितोऽलिन्द्रं परि ·१२ पृष्ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः. ग. पाठः. १४० १४ लम्बपञ्जरमीरितम् । तस्मिन् वल्लभपञ्जरम् । १४२ ११ म्भोमन्दिरमुत्तमम् ॥ म्भोर्वास सनातनम् ॥ १४३ ११ रि वेधविहीनबन्धम् । रि स्वास्तिकबन्धयुक्तम् । १४४ १४ शक्षममु शस्थलमु ११५ १६ पूर्व तैमें पूर्वोक्तैमें " २० वा ( पिद्वि) त्रि वा द्वित्रि १४७ १९ सा (म ? लं) म नाम म १४९ ९ सार्धहस्तावधिर्यावत् पादार्थहस्तमानात् ८ लके । क्षुद्रे लके । हस्ताघ वाजजन्मोच्चं तस्य त्रि- त्यङ्गुलक्षयात् ॥ महामर्यादिभित्त्यन्त- मेवं युञ्जीत बुद्धिमान् । क्षुद्रे १० तुर्माना तुर्मूला १५१ १९ ऋभमागे युग्भागे १५४ ८ पीठोत्सेधे दरोत्सेधे , १७ मुनिभिः ॥ वृष मुनिभिः ॥ पूर्वोक्तप्रकारेण युक्त्या तत्रैव योज- येत् । बलूरिको मनुष्याणां वासेष्टवमुदीरि- ताः ॥ प्रथमावरणाद्यावत् त्रिपाकारान्तमा- वृताः । यथेष्टककुमिरं युक्त्या युक्त्या त्रिणा मतम् ॥ परिवारविमानादि तत्तदुक्तिविधिः क्रमात् । कुर्यात् पूर्वोक्तनीत्या तु प्रासादाभि- मुखान्यपि ॥ नृत्तमण्डपपीठादिपरिवाराद् बहिःपु. = स्मानार्थ मण्डपं वाथ नृत्तमण्डपमेववा।।

·पृष्ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः. ग. पाठः. परिवारालयाध वा कर्तव्यः स्वप्रमा- गर्भग्रहधनसदोपरव्यासोच्छ्ये रताः॥ एकद्वित्रिकरव्यासोच्छेदं वा बलिप: ठकम्। गोपुरान्तबहिःपीठं प्रासादापैननिर्ग. मम् ॥ तत्समं वा त्रिपादं निर्गमं बलिविष्टरम् । पूर्वोक्तस्थानदेशे वा कर्तव्यं भवनं बुधैः शक्तिस्तम्भबलिं पीठात्, पुरतो विदूरमानेन क्षुद्राणां द्विगु- णोदयम् ॥ अल्पानां तत्सम विद्यात् मध्यविमा. नानामपि । तुङ्गाध वा त्रिपादोद्यः उदयत्रिपादो- - उदयत्रिभागमुदितं चार्ध चोत्कृष्टह- याणाम् । हंसं षोडशमात्रं द्वादशमात्रकम् ॥ विपुलं मण्डितकुम्भयुगं तत्सनको- वें भूतमुक्ष्या वा । वृष १६० २ रान्तं य राणां य ३ क्षुद्रा........ ते । मूल द्वारशोभा द्वारशाला द्वारप्रासादमेव च। एतानि पञ्च वा प्रोक्तं सामान्यत वि. चक्षते || मूल ११. २३ सप्तविस्येका सप्तनवैका ·ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः, गः पाठः " १२ छेद ९ गोपुरस्य मुनीश्वरैः॥ द्वारगोपुरलक्षणम् ॥ ११ मायतम् ॥ मानतम् ॥ १९ तिवाखतः ।। त्तिभागतः ॥ ५ द्विगुणा त्रिगुणा भेद १५ कान्तवि २३ ला(द्यात) लायः सप्ततलपर्यन्तं चोक्तमेव च । पाद स्तूप्यन्तमुत्तरान्तं च षड्भागं विभजेत् समम् ।। सपाद १६३ २० वंशं स्यात् स्तम्भदै मंशाधं पाददै २ कणे कर्ण पाठं प्र ७ द्वारप्रासादं प्रो द्वारहयं प्रो ५ वेदपश्चर्तुभूमयः॥ देवपञ्चचतुर्भुवम् ॥ पीठे प्र " १७० १७ मर्दल मण्डल १७१ २३ मात्राकाण्ड ५ ण्ड्यलिन्द्रहाराभिर्म १३ तिवन्नास्यः स ६ समण्डकानि ११ समन्य ५ भद्रक मातृखण्ड ण्डिविहारादिम ति विन्यस्य स समन्तितानि समान्य चन्द्रक कालिक ल्यं च गतं त पाददै बहूपे समापनम् ॥ ६ कौशिक ९ ल्यं सुगकं त " १७८ १२ पट्टदै ८ (गुहो? सुरो) पे ५ सनातनम् ॥

·पृष्ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः. ग. पाठः १८१ २१ त्रिभ विभ १८६ १२ द्विभक्त्या च द्विहस्त च १८७ २ त्रिः प द्विप १८८ १० भक्त्या वि भक्तिवि १८९ २२ षितम् ॥ षतः ॥ १९० १२ स्त्रीसौ श्रीसौ १९१ २२ पादं............योज्य- मेक पादात् पादोनामुपाद्योगकं च एक १९२ १० मतम् ॥ इति मयमते यः। मतम् ॥ नवामां हीनभानां तु लक्षणं वक्ष्य- तेऽधुना। आद्यमल्लवसन्ते तत्परं पञ्च वसन्त- । चैव सर्वतोभद्रकं तथा पार्श्वतः । कूर्मकं चैव माहेन्द्रं सोमवृत्रकम् ।। शुक्ले मानसकं चैव श्रीप्रतिष्ठितमेवच । नवेका सायता पञ्चसभा श्रेष्ठा यु- गाश्रिताः ॥ एकद्वित्रिचतुर्भागे व्यासाद्यनृपवेदयोः। व्यासायाममलङ्कारं स्तम्भानां भिति- मानकम् ।। प्राग्वत् सर्वमलङ्कारं दण्डिकान्तवि- मानकम् । उपक्रियाकर्म सर्व यथा शिखरल- क्षणम् ॥

·पृष्ठं. पातः. मुद्रितपुस्तकपाठः. ग. पाठ वर्णाश्रयं तु कूटानां मां देवाश्रिता वलक्ष्यस्वस्तिहीनं च वर्णकूटं च को- एका॥ एकभक्त्या चतुःपञ्च उपाकोट्यककू- अष्टमक्षवलक्षं वा नाना वल्कमन- न्तकम् ॥ द्विभक्तिचतुरष्टानं स्तम्भदीर्घ लुपा- न्वितम् । मक्षं तु मूलकूटं न दैवकम् ॥ चतुष्वर्णे चतुष्कूटे नाना पञ्च वस- न्तकम् । त्रिभक्तिचतुरश्रं च द्वादशस्तम्भसं- युतम् ॥ द्विरष्टखस्तिमच्छं तु सत्रयोदशकू- रकम्। त्रिरष्टकवलक्षं च स्यान्नामैव वस- न्तकम् ॥ युगभक्तियुगानं तु द्विरष्टानिबाहि- स्ततः अन्तस्तम्भकलाधं तु कलामं प्रागुर- म्भितम् ।। अष्टत्रिगुणकूटं तु त्रिरष्टवस्तिमच्छ- कम्। षडष्टकवलक्षं च मूलकूटमथैवकम् ॥ सर्वतोभद्रकं नाना नाना च चतुर- श्रकम् ।

·पृष्ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः. ग. पाठः. आयतानं चतुझं च भक्त्या पार्वत- कूर्मकम् अष्टादशवशाङ्घ्रिक्या बाह्यबाहोपर क्रिया त्रिरष्टस्वस्तिकं मूलकूटत्रिकं भवेत् चतुप्पटभक्तिविस्तारा दैयविंशति- पादकम् अन्तर्वादशपादं स्यादन्तःकूटं तु सा- ष्टकम् बहिरिष्टकूटं स्यात् षोडशमांशुर- श्मया त्रिरष्टस्वस्तिकं चैव मूलकूटत्रिकं में- वेत् नासोतकवलक्षं च नवत्रिंशतिकूट- अन्तराद्मिविहीने तु युक्त्या तत्रैव योजयेत् नाना समेन्द्रक प्रोक्तं राज्ञा प्राज्ञै- मुनीश्वरैः व्यासायां पञ्चतिषष्ठभक्त्या तन्मनुपा- दकम् बाह्ये द्वात्रिंशविस्तम्भ त्रिरष्टस्वस्ति- मच्छकम् षोडशं प्रांशुरश्मिः स्यान्नवत्रिंशद्वल- क्षकम् मूलान्तर्बाह्यकूटानि चतुर्दशनवद्वयम् चतस्रः कोटयः कर्णं द्वारा सर्वकवा- सहा ·पृष्ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः तदन्तर्विहितं सोमष्टपृष्ठनाना समी- रितम् पञ्चायभक्तिविस्तारय षविंशद. निकम् अष्टादशानिक चान्ते चतुष्कोटिस- मन्वितम् द्वात्रिंशस्वस्तिकं चैव द्विसप्तति च चतुष्कोटियुतं मूर्ध्नि द्विरष्टप्रांशुर- अन्तर्वहिस्तु कूटानि त्रिरष्ट्यैकादश- कर्णधाराष्टसंयुक्तं नाम्ना शङ्खमिमान- पञ्चभक्त्या विशालं तु नवभक्त्या यथा यथा अष्टाविंशति तान्नीत्वा द्वात्रिंशत्व- स्तिपञ्चकम अन्तस्य विश्वस्तम्भस्य मध्यरश्मि- स्तथैव च पञ्चकूटयुतं मूर्ध्नि चतुष्कूटसमन्वि- षष्ठयन्तरशतं तत्र वलक्ष प्रविधी- यते द्विसप्तितचतुष्कूट नाना ध्वंसि प्रति ष्ठितम् तदेव चैकायामे तु भक्तित्रयविव- धनात् ·पृष्ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः चतुश्शालायताश्राभद्विरष्टाधष्टपाद अन्तर्वहिस्तु भक्त्या तु द्वारशालाद्वि- भक्तिकम् चतुद्धिसप्तितं स्तम्भमन्तर्बाह्ये तु की- तितः प्रासादवदलङ्कारं चतुरं द्विचूलि. नृपतेः श्रीप्रतिष्ठः स्यात् सभयं श्री- प्रतिष्ठितम् एकैकभक्तिप्यध्या तु वक्तुप्यक्तेतुरा सभा चेदं विकल्पमादासं तन्नान्ना प्रविधी- यते स्तम्भराश्मिवलक्षं च कूटं युक्त्या प्र- योजयेत् सर्वतो भद्रकाद्यस्तात् सभां च क्रम- णान्वितम् प्राशुरश्मियुतं कूट कूटं वा चतुरश्र- दण्डकानिर्गमासारो पूर्वपादोत्तरा- घमा कौतुल्यां प्रस्तरान्तेन चूलिना भाग- यावसः अथो भागोंन्तवातस्थो जातुकायाम- मुच्यते मध्यकोटियुता मध्ये वर्णभागविभा- ·पृष्ठ. पाक: मुद्रितपुस्तकपाठः, स्वभागादयकूटस्थचूलिका भागल- म्बिका ऋजु वा स्वस्तिका ज्ञेया वलक्षं तत्र- वेशिनः शिखरान्त तथा सर्वे निष्कञ्चककच- ग्रहाः चूलिकाद्वयमध्यस्था स्थाने भृद्वर्नप- ट्टिका दवलासा बाहुल्या लुपायतनमा उपापार्श्वद्वयोरूढवलया प्रोतनामिका प्रतिचूलिकविन्यासा मुद्गरालम्बन- स्थिता प्रतिलोमानुलोमाभ्यां कर्णनासे वक्षमा द्विकोणपेनगमने मुखवेशप्रदक्षिणे गर्भ च पत्रमस्तम्भे स्थापना च वि. धीयते पादबन्धमधिष्ठान स्तम्भायामर्धमिष्यते अनुक्तं यदि यत्किञ्चित् तन्त्रे युक्त्या प्रयोजयेत् हाराजलकुड्ययुता सरङ्गा कालिङ्गकावाख्यवगर्भगेहगा सखेति नुखैरुदितानि सनातना सखालयात्वादिह गभमार्गणम् इति श्रीमयमते वास्तुशास्त्रे मण्डपवि- धानो नाम पश्चविंशोऽध्यायः । १९२, १५ द(शा? शशाल)श्च षड्विधाः ॥ दशशालाख्यपञ्चका ।।

·पृष्ठं. पाडः, मुद्रितपुस्तकपाठः, १२ षडशं ३ मम् ॥ वासं । २ मुख्यगेहं १५ त्रिपार्थेऽलि १८ तलोपेतं प्रा १९९ १२ कपर्दै च १७ तीत्रप १२ त् ॥ विपरीत षोडशं मम् ॥ तत्पुरे पार्श्वयोर्भागं मानेनालिन्द्र- मिप्यते । वासं मध्यगह पार्श्वतोऽलि तलं प्रोक्तं प्रा कवाटंच नीव्रप त् ॥ पादोपरि भवेत् पादं कुड्यं कु- ड्योपरि स्मृतम् । विपरीतं तनम् ॥ तदेव परंशेनालीन्द्रवारस- मन्वितम् । अध्यद्विगुणं वापि यथायोगमलिन्द्र- २३ तनम् ॥ सर्वासा कम् ॥ सर्वासा ३ हान्या पू ५ शका ॥ भद्रो शका || अष्टाश्रमुखमव्यङ्गविप्राङ्गि- कसमावृतम् । भद्रो तापानिशालादै २०२ ८ ताप्राविशालादै ९ तु वंशं निन्ने द्वि- वको(?)। १२ दसमायु १५ नोदग्द्वारं १८ वासकम् ॥ २ गमङ्गणम् ३- गिकम् ।। ५ युक्ति य १८ झनेत्र २१ तत्र शाला च वंशनिम्नो विदक्षकम् । दशिरोयु सौधद्वारं वारकम् ॥ गेनाङ्गणम् २०३ शोभं य श्रा ने नेत्रशाला ·पृष्ठं. पातः. मुद्रितपुस्तकपाठः. २०४ स्स्थले । शाला ४ तले ॥ पृष्ठे ॥ स्थले । तयोर्मध्ये चतुझ्यंशे कर्तव्यं स्वस्तिकाकृति ॥ शाला तले त्रिपञ्चपोडशारनितारा द्वौ द्वौ प्र. वर्धयेत्। त्रिचतुभ्यन्तरं विंशात् पञ्चधोक्तं विशालके नवपञ्चकरन्यासद्विद्विहस्तविवर्ध- नात् । आपञ्चोत्तरषन्तं षष्ठाप्यध्वं च विस्मृतम् ॥ चतुश्शालविशालां तु नवविंशति- संख्यया। आद्यद्विसस्यमानं तु सौरुवृताकण- वान्वितम् ॥ विस्तृताङ्कणकं शेषं कुर्यादत्र यथो- चितम् । आद्यशं सर्वतोभद्रं द्वितीय वर्धमान- कम् ॥ तृतीयं स्वस्तिकं चैव सन्ध्यावतै चतुर्थकम् । पञ्चतं रुचतं विद्याच्छालानामभि- घानकम् ॥ तत्तदुक्तविशालेन जं स्याञ्चतुरश्र- तत्तच्यासं द्विसप्तेनदिक्यं जात्यथ तं मतम् ॥ चतुर्हस्तादिकं छन्दं विकल्पं षट्- करादिकम् । PEERESPNAINA SARALSENERASE

·२३
पृष्ठं. पतिः. मुद्रितपुस्तकपाठः,
का
ग, पाठः.
आभासमष्टहस्तेन दिक्यं दैर्ध्यमिति
स्मृतम् ॥ पृष्ठे
तम् ॥ तत्तद्विभागके कर्णकूटे द्वे तु
स्थले स्थले । घशै
२०४
तम् । यी

·No text on this page.

·READY FOR SALE. RS. AS. P. * (Stuti) by H. H. Svâti Srî Râma Varma Mahârîjah. 1 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No. 1-a (Vyâkarana) by Deva with Purushakâra of Krishnalilásukainuni, 1 0 0 No. 2-अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवौ by Krishnalîlâsukamuni, 0 2 0 No. 3-wenyca: (Kavya) by Vâmana Bhatta Bâna (Second Edition). 04 0 No. 4-ferapiaria: (Kârya) by Nilakantha Dik. shita. 2 0 0 No. 5—frae: (Alankâra) by Mahima Bhatta with commentary. 2 12 O No. 6-acela: (Vyâkarana) by Saranadeva. 2 0 0 No. 7-ब्रह्मतत्त्वप्रकाशिका (Veslânta) by Sadânsivendra Sarasvati 2 4 0 No. 8hcete (Nataka ) by Ravi Varma Bhîpa. 1 0 0 No. 9-azimatlarat (Vedânta) by Virûpâkshanâtha with the commentary of Vidyâchakravartin. 0 8 0 No. 10_Araia (Gajalakshana) by Nilakantha. 0 8 0 No. 11-OCTUE (Nataka ) by Kulasekhara Varma with the commentary of Siyarâma. 2 4 0 No. 12-marfare (Vedânta) by Bhagavad Adisesha with the commentary of Raghavânanda. 0 8 0 No. 13—THETTTH (Nâtaka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Sivarâma 2 0 0 ·RS. AS. P. No. 14-TTT: (Niti) by Kamandaka, with the commentary of Sankarârya. 3 8 0 No. 15-araç (Nataka) by Bhâsa. (Second Edition) 1 8 0 No. 16-TTTTTTTTTTTUA (Nâtaka) by Bhâsa. 1 80 No. 17-TH Do. Do. 1 0 0 No. 18-TITUTE (Stuti) by Nârâyana Bhatta with the commentary of Desamangala Varya. 400 No. 19-#THET: Mimâmsâ) by Narayana Bhatta and Nârâyana Pandita. 1 4.0 No. 20—ATE (Nâtaka) by Blâsa. 1 8 0 No. 21-acara Do. Do. 1 0 0 No. 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य-दूतघटोत्कच-कर्णभारोरुभङ्गानि (Nâtaka) by Bhâsa. 180 No. 23—27riviqsieta: (Kosa) by Kesavaswâmin (Part I. 1st & 2nd Kândas) 1 120 No. 24-errorT: (Kâvya) by Chakrakavi. 1 0 0 No. 25–TUITTERHEITETET (Nyâya) by Gangadharasuri. 0 12 0 No. 26-HUR* (Nataka) by Bhâsa. 0 12 0 No. 27-F#F#HT: (Kâvya) by Kálidasa with the two commentaries, Prakásika of Arunagirinâtha and Vivarana of Narayana Pandita (Part I, 1st & 2nd Sargas). 1 120 No. 28–aemania: (Dharmasútra) by Vikhanas. 0 8 0 No. 29. Teriorarian: (Kosa) by Kesavasuvâmin (Part II. 3rd Kânda). 2 4 0 No. 30-ategiaa (Silpa). 0 120 No. 31—21Apidraciela: (Kosa) by Kesavaswâmin (Part III. 4th, 5th & 6th Kandas). 1 0 0 ·0 No. 61-feirateten (Vedanta) by Sri Krishnananda Sarasvati (Part IV.) 1 8 No. 62-FHEITE: (Sarvamatasangraha) 08 0 No. 63-feragatan (Kavya) by Bharavi with the commentary Sabdarthadipika of Chitrabhani (1, 2 and 3 Sargas) 2 8 0 No. 64-ADGET: (Kavya) by Kalidasa with the commentary Pradipa of Dakshinavartanatha. 1 0 0 No. 65-TE (Silpa) by Mayamuni 8 0 3 Apply to: The Agent for the sale of Government Sanskrit Publications, Trivandrum. CENTRAL