·No text on this page.

·"त्वत्प्रीत्यर्थ भरस्वतीविनोदकुम: ----पत्रित
मानहाविना
श्रीलड्भट्टोजिदीक्षिावरांचवायाः
वैयाकरणामिछातकौमुद्याः
( पूर्वा तांद्वतप्रकर साम)
थीकुसुन्डजल भिजनाचार्य
तभापान्तर; कतया मितभापिगीममाव्यया व्यारवाया च मर्मतः
BHATTOJI DIKSHITA'S
SIDDHANTA-KAUMUDI
Vol, III
( TADDILITA--ALATYADLIIKARA)
171) Muglish Translation, anul Sanskrit Commentary
BY
KUMUDRANJAN RAY, M.A., Ph.D (H),
Bhishgacharyye.
Author of Bivolation of Cita, L'hilosophy of Ayurvedivo
Mogliandotium, Wighu Kaumuili, &c.

·Tuistel by K. Rav
Banani Datta Lane.
Culcutta.
--
Printed by R. N. Mitra
at the Nalanda Press,
112, Vivekananda Road, Calcutut

·PREFACE We have said much about Panini, the grammarian in our Part IV (Bhwadi) and much about Astadhyayi and the evolution of early grammatical thoughts and their culmination isto Siddhanta Kaumudi in in Vol 1 Vol I part I (Sarzulis, 12-19 here we won't say anything . 120ic. But here we give a few slokas written by late Saradaranjan Ray, my father to show to our admirers that apart from being a matheinatician, a Homocopath, a grainmatical scholar in Panini, he was well-versed in Sanskrit Kavyas and Dramas and himself a poct. This part contains Taddhita (Apatyadhikara only). -the rest will be out next June. Calcutta June, 1938. Kumud Ranjan Ray ·Errata on Vol 1, Part II (Of Siddhanta-Kaumudi) P. 26, Sutra 211, line 14 for: "डण च कुश्च इति समाहारवन्तः । एकवचनमार्षम्" read “इण च कुछ इति समाहारबन्दः । पुस्त्वमार्षम् । इतरतरयोगे तु एकवचनम् आर्षम्” । P.52. line 22, for "having an affix" read "having a case affix". P. 68' line 14, for "अध्याहारपरशब्दयोगप्रथमा reastl "अभ्याहा - परशब्दयोग पञ्चमी'। P. 321, line 1, for "पु'योगादाग्ल्याम्' rend "पुयोगादाव्यायाम्" । P. 341, line 16, for "बैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्या:" read "बैयाकरण- सिद्धान्तकौमुदीव्याख्यायाः" । P. 113. Sutra. 302, for "राऽमशनोः" read "वाऽम्शसोः” । [N. B.-Also see "errata" at the end of Siddhanta- Kaumudi Vol IV]. ' Vol.--IV. P. 102, line 17, for "ले ( ? ) ललु उ स्यात्" read "ले: () लुक खात्" ·(TFrition by calc Irincipal livry on the rension of Ilis Majestlale Cicurge lile lill's 11/12/14 in 2017.11.). गाथाशी A COLLECTION OF FIFTEEN SONGS देशी पर्वत पर्वतं च प्रालि गान कानन कालनेऽपि । यह मेहे धोखातामा वार्ता भूयः प्राप्तो भूतलं गमचन्द्रः ॥१॥ Tn every country, on very hill top, in uvury village, in prery foresti anni from lose to house let the news no piroclai- Welt.bat Rich undrar has come back to Br!!). (1). वन्या र सन् मा मात्र मुगी मुव्हतं ! नक व्यागी लोकहती: समीती भूयः प्रामो भूतल बामचन्द्रः ॥२॥ Inicky indeer is Delhi though her days are longs--- Delhi where', tab muspicious moment, The Blissful Tiultu- Polatkim, who ful renounce all lor i sake of the pwople, as come back to Earth along with Sila. (2). पूर्व योऽका गोप्रतारं प्रविष्टः स्वाधिष्ठान लोकसानी परस्तात् । मोऽयं माक्षात् सज्जत लोककृता राजा रामो जर्जरूपो नुमस्तम् ॥३ King Kiwili, who, in the days of yore', hoci onlere uho sau al Gopratar men at his own aborte ml layod Watie! in the riventis of the world, is now, in the shapes of Kini (il s'oze, making it doesn'sonal effort for the sake of the Temple ilimi wsp.core. (3). प्राग्मतारं स्वच्छयानुव्रजन्ती मोता क्रान्ता भारतप्रान्तमात्रम् । तीर्णा मेयं सप्तपायोधिपूर भत्तः कार्ये मरिमंशा नुमन्ताम् ॥४॥ Sila, in hy? citiet finnes, following lurar fourl, of her own Accon, had crosscal merly the bedry or Bbwatavasta ; 19716 vow, in the person of Ticken Mary, size fails crossed the **•ven seas for lille sake oil from foril. Our ohuisance lo hor (4).

·ii सता दृष्टो नैव तो दम्पती नः सन्तुष्यामो वार्तया तन्महिम्नः । भक्तः पश्यन्नैव लक्ष्मौसिंही सद्यो मुक्तः स्थातुमत्रोत्महत ॥५॥ It is true the Royal Pair is an unseen entily to lis, in we have to rest satisfied with a more report of the mnajosty of their protress. This is as it should he, for, tiho (levoted, after having bad a direct vision of Lakshmi and Nrisimnhu, is forthwith emancipatect and conot stay in this world even for a inoment. (5). कस्त स्त यात्त प्रभावं नरेन्द्र ! आश्चर्य तद् याधायि त्वयेदम् । आज्ञामात्र प्राणयोगो मुमूर्षोधन्वप्राये राजधानी ममृद्धा ॥६॥ O Lord of Men, who can sufficiently holand the majesi, of thy prowess? What thou hast accomplished is truly astonishing. At your command the dying have (nick in life, and what was all but a desert has been lureri sillon prosperous sout of Government. (G). यद्येतस्मिन्निन्दकाः सन्ति मन्तु तेषामर्थ 5ष ते देव यत्नः । भानुः शश्वदन्ति नैशं तमिस्र गोमायूनां प्रीतये तत् कथ' स्यात् ॥७ Detractors in this matter may be lot alone. Thon att noti exerting thyself to-lay for their suke. The $11 lispols tiho nightly gloom, but how can that ho to the colight of the jackal ? (7). ये तु प्राशा विप्रवाट प्रपन्ना नोदकस्तः सम्यगालोचितोऽस्मिन् । दोषस्तेषां नैष मत्याः, परन्तु सर्वः सर्व नह पश्यत्यशेषम् ॥८॥ But those wise people who have expl'osseri (lisapprobation, surely, have not carefully consiclored the conseriences of list's step. This is no detraction to their wistlons, form, overy 11' cannot see everything that is happening or will fumon in iis 'world. (8).

·iii
कालीघाटा मायिनी राजभोग्या त्यक्ता ऋज्वी प्राधपूर्वापि मुबा !
एवं गूढ़ विद्विषन्मद्रराजोऽनषोत् काल रोषकालाननश्रीः ॥८॥
“Wily Calcutta is the Royal mistress, while plain Bombay
is ignored though first reached”-Thus spiting inwardly has
Matitas been spending his days with his face blue through
rage. (9).
एकं तावत् सौमनस्य पुरीणां मानार्हाया माननञ्च हितोयम् ।
केन्द्र स्थित्वा सूक्ष्ममीक्षा समन्तादिल्लीवासे सिद्धमेतत्त्रय हि ॥१०॥
The mutual good will of the cities, the honouring of her
tlau leserros honour', à sharp scrutiny all round from the
coutre-all these three are indeed secured by having the seat
of Government at Delhi. (10).
आस्तामतञ्चचया किं कृत स्यानीतिर्ध्याता सुप्रयुक्ता दुरूहा ।
आज्ञा राज्ञ: सर्वथा वन्दनीया युक्तायुक्ता नो विचाऱ्या प्रजानाम्॥११
Be that as it may ; (liscussion is futile. It is difficult to
rate at its true worth an adininistrstive measure that is well
thought out and well executed. A loyal subject has to bow
down before the king's mandate and must not discuss its
merits (11).
मन्ये यत् स्तात् साम्प्रत न स्तदेवादिक्षद्देवो मन्त्रिणश्चान्वतिष्ठन् ।
तृप्ता लोकास्तोषिती मन्त्रिमुख्यौ तत् प्रोयेतां राजजायापती च ॥१२
Methinks what His Majesty has ordained bis ministers
have.arranged for must be for the people's good. The people
are gratifiod, the two excellent ministers are pleased ; so may
the Royal Pair be plesed too. (12).
द्वीप होपे तावको राजपूजा पूजां पूजामन्तरा कार्यचिन्ता।
व्यासतात्व ऽप्यस्य देशस्य राजन्नध्येषि त्वं तेन वीमहेऽद्य ॥१३॥

·iv Sire, from lanıl to land royal welcome reaches thoe, and the intervals between the fetes are taken up by state loliherations. Though thus busy, thou aurt graciously ploused to think of India. To this we owe our salvation to-cluy. (13). तत्ते चित्तं देवदेवे स्थिरं स्यान्मा त्वां प्रापद्रोगशोकातिपातः । इष्टादिष्टं गच्छ विघ्नान् विधूय मा ते वैषोभारतीया सपर्या ॥१४॥ May tlıy heart remain tired upon the God of Godis ; inay visitations of disease and lisaster keep away from thoo: muy hlessings follow blessings into thee overcoming all diſlioulties; may India's homage continue with unabaterl tervour. (14). देवी भर्तुः सा च कल्याणकामा लक्ष्मीः साक्षादच्य त व प्रपन्ना। प्रोता तिष्ठेतास्मदीयेषु नित्य मैनां हासीभारतीया नमस्या ॥१५॥ May her Imperial Majesty, ever watchful over the wollirro of her lord, like Lakshmi hersolf united to Vishnu, always take counsel with ininisters lavourably clispose<l towuls 278, and may India's worship of her continue uninterruptod. (15). गाथापञ्चदशौं नृपेन्द्रचरितध्यानप्रमोदोद्भवां मार्गेऽष्टादिमित दिने व्यरचयत् श्रीसारदारञ्जनः । आशास्त स च तस्य राजमिषजः सन्धानबन्धोग गो- वङ्गान् भङ्गजुषो ऽभिषिय वहतादानन्दमन्दाकिनी ॥ This collection of fifteen songs originated in the joy derived from meditating upon the deeds of the king of kings: Saradaranjan luas composed it to-day the 28th day of Agrade yana (Dec. 14), and he prays that, by the excollencies of that Royal Surgeon who promotes re-union, may ! veritable Ganges of bliss flow across Bengal that is sufforing from fracture.

·सिद्धान्तकौमुदी। “ओम” वन्दे चैतन्यदेवं तनिष्कलङ्ग' यदिच्छया । सन्तोन्नं वर्तते चित्रं लेखभूमौ जड़ोऽप्ययम् ॥ अशः मन्दिरमा अपत्यादिविकारार्थ-माधारणप्रत्ययाः । १०७२ । समर्थानां प्रथमाहा। ४२ ॥ --- । इदं पदत्रयम् अधिक्रियते । “प्राग दिश:--" (५॥२॥१, कुत्र. १८४७) इति यावत्। मामर्थ्य परिनिष्ठितत्वम्। कृत- न्धिकार्यत्वम् इति यावत्। All the three worris 'समानाम', 'प्रथमात्', andl 'वा' go up to i.e. utach in all the sutrs 17p to the sutra Current faufa:' No. 1.947) --i.s. when several worlls are hero syntactically ymnecolar/ in the senses of "तमा अपत्यम्", "तेन रतं रागात्" and #a;' clc.. then tho iflix in question will be optionally (ar) teacherl. thca tilhe firstu ममर्थ word (समर्थानां प्रथमात्); in other worrls the syntacticaully connoctor worls hore the entire first wordt to the latke us the stona (प्रक्रति) to which an affix (प्रत्यय) is to antitasothoxl. Tirus in उपगी: अपन्यम्, which ture syntuctically innoctel (ie. which have interlopoulonce llar) the granama - ·२ सिद्धान्तकौमुदी is to come to the entire first word उपगु | So उपग+ अण: श्रीपगव and so on. And this अधिकार of words is to go before स्वार्थिक- Tra commencing with feat fauff:"I In other words the whole 98164 words &c, in these cases will take the affis and never the year words. Owing to HRT of War' bore, optionally the whole वाक्य as उपगोः अपत्यम् may be used. Now it may be argued that in 39001: 97 cc., the afsneri inay bar what, it is so no doubt ; but this har is optional owing to the care of the word data from tho immediately prior sutra which is "azf-fr-FREE- काण्ड बिधिभ्योऽन्यतरसग्राम्" (४।१।८१)। उपग्वपत्यम् in ite sonse of उपगीः gure is also thus optionally collecti. Now Bhattoji here explains the word समर्थ (2nd मामा) by sayinng “सामर्थ्य म् परिनिष्ठितकार्ययत्वम्" i.e. by ममर्थ we ure to understand here as a (ablo ), and I will then moan ability in the matter of producing # # i. a. rinonning here in the matter of , and this is possible by placing the words in conjunction to Jazoluce one whole stein, hence Bhattoji further adds "marrafafa 1127, Thus acc. to him the resultant here is--that Er is interdopjondence by way of placing the words in conjunction or in contiguity (कृतसन्धिकार्थत्वं सामर्थम्)। And in such सन्थ्यिका of words, the entire first is to take the affix is said before. See also under the rule mtu" ( infra ). मितभाषिणी-। अत्र सूबे-'समर्थाना', 'प्रथमात्', "वा-इति पदवयम् वति । एतत् पदवयम् “प्राग दिशो विभक्तिः” इति सूत्र यावत्, तमप्रापल्याला एवं ·तद्धितप्रकरणम् ३ इत्यर्थः अधिक्रियते। स्वार्थि केषु असााधिकारस्य उपयोगी नास्ति, विकल्पोपि तवान- वस्थितः केचित् नित्यमेव भवन्ति । 'तसापत्यम्', 'तवभव' इत्याद्यर्थे असा अधिकारी वर्तते एव । मृवमा अर्थोयथा-'समर्थाना अर्थयुक्तमम्बन्धानां शब्दानां मध्ये (ममथाना- मितिनिहार पाठी)-प्रथमात् प्रथमोनारितात् प्रत्ययो वा भवति। ततः प्रथमा इति "तमापत्यम्" इत्यादि मूर्व प्रथमोच्चारितं पदम् । नन तद्धित: (तहितं वा) मवन्तार्दव भवति, तत: तमा पदविधितया, "समर्थः पदविधि:'(1) इति सब गव (समास द्रष्टव्यम्) एकार्थीभावादिरूपमामथ्य लाभात् , कि पुनः अव मामर्थ्य ग्रहगा' ऋतम् ? अतः आह- अत्र 'ममर्थः' न केवन मापत्तः अपि न ग क एव । शब्दमा तत्वत्र' अर्थविशेपोतपाद- नयोग्य वा । तत्र नल भागनिय घटन। अतः आह 'मामर्थ्य पानिष्टि तत्वम् कार्योत्पादनयोग्यत्वम् इत्यर्थ: ; अपरितम्यन अर्थ व समधिकं स्फटकिरिष्यन् पुन: आह-“मामा कृतमन्धि कार्य प्रत्वम् इति यावत्" । कतन्धि- कार्यरत्वम् चाव मामर्थन, यतः मन्धी हि भामर्थ । माकाङ्गतादि स्पष्टम्पन्नभाते । तन्न पश्यन्नादिशब्दानां शब्दान्तरंगा च मम्बन्धः एव इत्यर्थः, यथा उपगीः वा मस्थितः अपत्यम् , इत्यादि ; अतीच काशिकायाम् उक्तम्-"मनर्थानाम् किम् ? कम्बन उपगी- रपत्य देवदत्तसा। प्रथमादिति किम् ? मष्ठान्नात् यथामात् प्रथमान्तात् मा मृत्” । एवं मृति विकल्प न सुबन्तात् तधितोत्पत्तिः सात् । पर्व वाक्यमपि यथा मात्-- उपगो: अपतामिति ॥ यदा 'व'--ममामहत्तिः तद्धितब्बतमा बाधात इति चत् ? नैष दोषः । किन्त पूर्वमन्त्रात् “अन्धतरमग्राम्"--ग्रहणानुबन : “उपगौः अपत्यम्" इत्यत्र “उपग्व- पत्यम्" इति ममामापि वा सत्रात् । कंचित मात्र “ममर्थानाम्" इति बहुवचनग्रहणम् नानुमोदन्त । तेषां मत "समर्थात् प्रथमाचा" इन्य व मवचम् । किन्त 'उपगी: अपत्यम्" इत्यादि स्थल एकाधिकान्हममया बहविधचार्थे मति तहितोत्पत्निया समात् तथा "मभानाम” इति भवचनग्रहगा' सार्थकम् कृतम् । "A"-.-'समधी: पहविधि:' इति मूर्व हिविध भामर्थ हीतम् । यथा--(2). पदानाम् आकाशावशात् परम्परान्वयप व्यपंक्षाग्य मामर्थम् ।। (२) पदानां समुदायका विशिष्ट कार्य प्रतिपादकताकपम् सामर्थ मिव एकार्थीभावलक्षणाम् । । -- IHARMA-. Home-reasure ·। ४ सिद्धान्तकौमुदी २०७३ । प्राग्दीव्यतोऽण् । ४।१।८३ ॥ दी- । “नदीव्यति-" ( सूत्र १५५०) इत्यतः प्राक् अग् अधिक्रियते। The affix अ goes up to the sutra "न दीव्यति खनति जयति जितम्” (Pain 4. 4. 2). That is "तेन दीव्यति” enjoins ठक्, undl अगा • is to pervade all rules up to thut one, in the senses of "तसा अपत्यम्", "तेन रक्तम्" icc. नित--- । अत्र सूवे-"तेन दीव्यति-" इति सर्व कर्दशस्थदीव्यत् शब्द विधाय मंग्टह्य च प्राग्दीव्यत इति प्रातिपदिको विहितः । तस्मात् 'ममर्थानां शब्दानां मध्ये प्रथमात् तद्धितप्रत्ययो भवति' इति उक्त्वा, अधुना-तम्मार्दव "तमापत्यम्”, “तन रक्तम् " "तत्रभवः', 'तसादम्” इत्याद्यर्थे --"तन दीव्यतिवनति जयति जितम्" इति सूत्वात् प्राक्पयन्तम् 'अग्'-प्रत्ययः अधिकत: वनं ने फन्ततस्तु अप्रत्यय औत्मर्गिकः सर्वत्र गच्छति, किन्तु यव आदिविशेषप्रत्ययोऽपवादभूतोऽभिधीयते तत्र अण नोपतिष्ठते । १०७४। अश्वपत्यादिभ्यश्च । ४॥१॥८४॥ दी। एभ्यः अण समात् प्राग्दोव्यतीयेषु अर्थेषु । वक्ष्यमाणमा ण्यसा अपवादः। The senses e.g. तमापत्यम्, तेन रक्तम्, तत्रभवः, तसैपदम् etc., thers are enumerated here up to the sutra "a leaf" are onlloch प्राग्दीव्यतीय अर्थ । Now in those प्राग्दीव्यतीय अर्थ, words of the अश्वपति class take अण, this अण bars the affix boys that is clue hereby the rule "दित्यदित्यादित्य-पात्तरपदात्म्यः" andl अश्वपति ents in पति as उत्तरपद । मित-1 "प्राग्दीव्यतोण" इति सूत्रभवानुवर्त (अनुक्रष्य प्रत्यर्थः ) आह- “एभ्यः अण, स्यात् प्राग्दीव्यतीर्येषु अथेषु"। "प्राग्दीवातोग" मुत्रात् श्रारभा .

·तद्धितप्रकरणम् . "तेन दोवाति-” मूव यावत् ये अपन्यादि-शेषिकाद्यर्थाः विहिता: ने सर्वेपि प्राग्दौवातीयाः अर्थाः । [दीयत: प्राक् इति प्राग्दीद्यत् “अपपरिवहिरञ्चब्बः पञ्चम्या" इत्यवायीभावः। ततो भवार्थे" बुद्धाच्छः” इति छप्रत्ययं कृते प्राग्दीबातीय- शब्द: लभ्यते । एष अर्थेषु अश्वपत्यादिभाः अण समात्, न तु पत्त उत्तरपदत्वात् (मव १५७७) ग्य-प्रत्ययो भविष्यति, अतः आह-"वक्ष्यमाणसा ग्यमग्रापवाद:" ॥ अश्वपत्यादिगणो यथा-अश्रपति, स्थानपति, ज्ञानपति, यत्नपति, बन्ध पति, शतपति, धनपति, गणपति, गष्ट्रपति, कुलपति, ग्रहपति, पशुपति, धान्यपति, धर्मपति, धन्वपति, मभापति, प्राणपति, क्षेत्रपति ॥ अधुना अश्वपति + अग इति स्थित आह-- १००५ । तजित बचामादेः। अ२॥१७॥ दी-। जिति णिति च तद्धितेपरे अचामादरचो वृद्धिः सगात् ॥ afo is orleroil of the first vowel of a word when Tardhita aflix having indicatory 7 or on follows. Thus 7a+ *T is to give list अश्रपत् + अ by the rule "यमप्रति च" (see undler Vol I sutru 311), ; now by the present sutra we get आचपत with वृद्धि of the tirst vowel in अश्वपत् । मित- “अचोजि गति" इति सूत्रमनुवर्तते। "मृजेई द्धिः" इति सूत्रात् "बहिः" बने। “अचाम्" इति निर्झरि षष्ठी । तत: आह-"त्रितिगिति च तमितपर अचां मधा आदः अचो वृद्धिः समात्” | अश्वपति + अण इति “असाविच" मृत्रण इकारन्नीप अश्रपत् + अण इति जाद, वर्तमानसूत्र गा वृद्धीसत्याम् अश्वपत् + अगा - आश्वपतम् इति स्थितम् । ०७६ । किति च। ७।२।११८ ॥ दौ-। किति तदिते च तथा (आदेरचो बद्धिः सात्) । अश्वपतरपत्यादि आश्वपतम्। गाणपतम् । “गाणपत्यो मन्त्रः" इति प्रामादिकमेव ।

·सिद्धान्तकौमुदी Sinuilarly the first vowel of a word gets वृद्धि when u क-इत् (क्-eliding) तद्वितप्रत्यय follours. Nor अश्वपति + अग in the sctose तसा अपताम् &c. gives आश्वपतम् as seen above. Similarly we gol गाण- पतम् । As गणपति is to take अगा by the rule "अश्वपतमादिभाव" in प्राग्दीव्यतीवार्थ, so the torin "गाणपताः मन्त्रः" with गg is erroneous. मित- सुगमा ॥ "कितिच" इति सूत्र वर्तमान अनुपयुक्तमपि तधितानुरोधात् इह एव उपन्यम्तम् । गणपतिशब्दसा अश्वपत्यादिगण पाठात् गणपतिर्देवतामा मन्त्रमा इतार्थेतु अणाभाव्यम्, न तु गयः : अत: "गाणपताः मन्त्रः” इत्यादि प्रयोगम्तु एतम्मिन्नर्थे प्रामादिक एव । किन्तु अर्थविशेष "गाणपताः मन्त्रः" इति प्रयोगः मुसाधुः। गणपतिशब्दः ब्राह्मणादिगणेपि पठ्यते, तत: गणपत: गणेशमा कर्म इतार्थ गणपति+ध्यन -गाणपता: भवति । तदा अर्थत्व वम्-यमेव मन्त्रम् गणपति: कर्मत्वं न 'उपास्त', सएव चेत् मन्त्रः अन्य न उपामाते तदा म भन्न: "गाणपताः मन्त्रः" वक्त शक्यते । १०७७। दितादितवादिता-पतात्तरपदासाः । ४।१८५ ॥ दी-। दित्यादिभ्यः पतुत्तरपदाच प्राग्दीवातीयेषु अर्थेषु यः स्यात् ; अणोपवादः। दैताः । अदितेः आदित्यस्य वा आदिताः। प्राजापताः। “यमाञ्चति काशिकायाम्” (वा) -याम्यः। “पृथिवा जाग" वां)-पार्थिवा, पार्थिवी "देवाद् यजी" (वा)-दैवाम्, दैवम् । “बहिषष्ठिलोपो यत्र च"(वा) बाह्यः । “ईकक्च"-वाहीकः । “स्थानोऽकार:" अश्वत्थामः ; पृषोदरादित्वात् सस्य तः। “भवार्थे तु लुग- वाच्यः”-अश्वत्थामा। “लोम्नोऽपत्येषु बहुषु अकारः” ( वा ), वातादि-इञोऽपवादः। उडुलोमाः-उडुलोमान्। 'बहुषु' किम् ? औडुलोमिः ॥ “गोरजादिप्रसङ्ग यत्"-गवाम् । अजादि प्रसङ्गकिम् ? गेभ्यो हेतुभा आगतं, गोरूप्यम्-गोमयम् ॥

·तद्वितप्रकरणम् The affix गद्य comes after the words दिति, अदिति, आदिना and words having पति as उत्तरपद (final word), in प्राग दीव्यतीय senses. This bars the usual # by the rule no 1073. Thus fefa + 7 en (with mata by "fa" anil of af: by 1075), similarly we get अदिति or आदिता+गय = आदिताः &c. Acc. to Kasika यम takes ण्य yielding याम्य । The word great takes 5 and 1 in प्राग्दीव्यतीय ( as usual ) yieldling atfejar (with 7 am 279, added in fem.) and पार्थिवी (with अञ् and डनैप in fem. by "टिडढागा ज.---"); Floor lengi irul.5:: Slown lo stion the clift. with stand 11 The word en takes 134 and 45 in umetamiri sonses, yioliling af and daw! The 7 word afe# in the senses of aq Ha: etc takes the aftix 494 and then its fa portion elides vielling वहिस् + यत्र -- वह + य :- वाहा ( with आदिहाड़)। वहिम् also. takes him in wastante sonsos and thon the form is attai ( with टि-स्लोप as before and आदिवति by "कितिच' )| The word स्थामन् linkoss the affix अकार inागदीव्यतीय senses. The instance TEA: ( with the affix ) here shows that here there is तदन्तविधि oven in case of प्रतायविधि ; again in अश्वत्थान, the intial स of PTTH locomos 7 hy gateTE I Romeinber that this affix Comercia olidos aftor in the sense of all (existenco). Thus the fouin thon is a The worl with final elicles its affix also use whon many pau ( offspring ) uro siginfied. This bars बाहादि-इत्र in. वह वचन utter उडुलीमन् । So we get उडुलीमाः &c. Why do you say ang here? Witness sitsatta in singular, where there is sy ani noti TT I The word si in all sensos takes to when a wife ara (aflix beginning with a vowel ) is ·निद्धान्तकानदी to follow. Thus गौः आगतम् = गव्यम् ( with यत् in supercession of अण); why do you suy अनादिप्रमग here ? Vitness गोभ्यः हतभ्यः आगतम् इति गोप्यम् and गोमयम् : here the flix is रुप्य and मघट by "हेतुमनुष्येभ्योऽन्चतरमाास्" and "मयड व तयोः--गोथ पुरीष" ke. and in these cuses there being no occasion (प्रसङ्ग) of an अजादि aflix यत' cannot come in, and we get-गोरूपाम् &c. मित-। दिति, अदिति, आदित्य--पति: उत्तरपदं यस्य तस्मात्-शब्दात् च रणय-प्रतायो भवति प्राग्दीव्यतीयेषु अर्थेषु । “प्राग्दीब्यतोऽण" इति अनुवर्तनप्राप्तम् अणं बाधित्वा गा एव समात्, अत आह-"अणोपवादः" । दिति + गण = दित् + गार (“यतिच” इति दितिशब्दमा इकारलोपः )= दित् + य (गा-कार इत् )== दैताः ( आदिबद्धिः ); एवम् आदिताः, प्राजापताः इत्यादि । काशिकाग्रन्थ यमशब्दात् प्राग्दीव्यतीये अर्थे णः विहितः । पृथिया अपतत्रादि-अर्थे ज-अौ प्रतायौ भवतः । प्रताययोः स्त्रियामेव विशेषः इति दर्शयितुमाह-पार्थिवा (जे सति अदन्तत्वात् टाप ) -पाथिवी (अभि सति "टित्वाण ञ-" इति सूत्रण डीप )। अवीका: सर्वे प्रतायाः प्राग्दीबातीयेषु एव भवन्ति । देवसा अपत्यादि अर्थे देवाम् ( यत्र ) -दैवम् (अज)। 'वहिस' इति अवायात, यत्र , यजिमति अमा टि-भागलोपत्र ततो वाह्यः इति । अत्र इदमवधेयम् “अवधायनां भमा टिन्नीप:'.--तामा अनितात्वज्ञापनममिह टिलोपविधानफलम्, तेन आरानव इति भागतीय इत्यादि सिध्यति"-इति वालमनोरमा । वहिषः ईककि सति टिनोपः, "किति च” इति आदिवौ च “वाहीकः" इति ॥ स्थामन्-शब्दात् प्राग्दीबातीय अर्थे अकारप्रतायों वक्तवाः इतार्थः। अब “अश्वत्थामः” इतादाहरणात् भाष्ये पि तथा स्थितत्वात अत्र, प्रतायविधित्व पि तदन्तविधिौंधाः। अश्वमा इव स्थाम वन (स्थितिवां ) यमा इंति अश्वत्यामन्, पृषोदरादित्वात् “स्थामन्' इतासा सकारमा तकार: सात् । 'तेतः अप्रताये सति अश्वत्थामः इति । भवात अकारप्रतायसा ग्लुग् वक्तवाः अश्वत्थामा इति ॥ लोमन्शब्दात् उत्तरपदात् वहुषु अपतत्रषु वार्च-अकार: समात्, न तु वाह्वादिलक्षण इन , अत श्राह “वाहादि-दुञोऽपवाद:"।

·तद्धितप्रकरणम् उडुलोमन् + अ ( वहुवचन )= उडुलोमा: (“नम्तद्धित" इति टिलोपः) इत्यादि । असतां वहुत्वविवक्षायां औडुलीमिः ( इति वाह्वादि इञ ); अतः आह “वहुषुकिम्-ओडुलोमि:" ॥ गो-शब्दात् अजादिप्रतायम्य प्रसङ्ग सति 'यत्' स्यात् । अत्र 'सर्वव'-ग्रहण तु पूर्व वार्तिकस्थमग्रापतवार्थ निवारणार्थम् इति वोधाम, गविभवम् इति अनादिप्रताय अगि विहितं सति 'यत्तत: गवाम् इति । अमति अनादि- प्रताय, “तुमनुष्य भनोन्यतरमग्राम्" इतिरूपाप्रताय, तथा “गौशपुरीप" इतिमयटि च मति, प्रतायसा अजादित्वाभावान् यत् न ममात्, अत आह-"अजादि प्रसङ्ग किम् ? गीभ्य हेतुभ्यः आगतम्-गोमवम्" । प्रतायमा हलादित्वात् पतत्स्थान बानि कवनन 'यत्न मनात् ॥ उत्पादियोऽज । १८६ ॥ दो-। आत्मः । “अग्निकलिभवां ढक वक्तव्यः" ( वा)- अग्न रपत्यादि-आग्ने यम् । कालेयम् । The allx 15 comes after words of the Saalf list in प्रागदी वातीय Senses. The words अग्नि and कलि however take हक yieldling आग्य c. मित प्रागदीवातीपु अर्थ ५ इति वर्तते। तत: क्रमप्राप्तमणं वाधित्वा उतमादिशब्दं भ्यी अञ समात् । उतसादि यथा-उत्म, उदपान, विकिर विनद, महानद, महानस, महापागा, तरुणा, तलुन, वकया (i. ., बकरशब्द: 'असे' अममाम मति अनपश्यते), धेनु, पृथ्वी, पङ्क्ति, जगती, निष्टुप, अनुष्टुप, जनपद, भरत, उशीनर, ग्रीम, पीन्नु, कुण, उदम्थान देश, पृपदंश, भल्लकीय, रथन्तर, मध्यन्दिन, तहत, महत, सत्वत, कम, पञ्चान, इन्द्रावसान, इपिणह, ककुभ, मुंवर्गा, देव; ग्रीमादयन्द्रमि---इतात्मादि ॥ कंचिदच 'पृथा-शब्दमपि पठन्ति, तन अत्रा 'पार्थ' भवति इतमाहः ।। कथं माध्यन्दिनमिति ? भाषायां तु “मध्योमध्य दिनगा चाम्भात्" इति मध्यशब्दात् भवार्थ दिना प्रत्यय, इहैव निपातनात् मध्यशब्दस्य 'मध्यम्'-भावे सति 2 . . .

·१० सिद्धान्तकौमुदी " सिधाति इति । यहा-दिनसा मधाम् इति, ततः मधान्दिनम् उत्सादिगण-पाठात् निपातनात् सिद्धम् । पश्चात् भवाद्यर्थे अनि सति माधान्दिनम् इति एता गणोक्तां 'ग्रीमादयच्छन्दसि' इति छान्दसप्रक्रियामपि केचित् भाषायां पठन्ति । अस्मिन् पर्व एक--असति अजि, "मधान्दिने अर्धराव वा" इत्यादि मनुप्रयोगः उपचारात् सङ्गच्छते, अन्यथा भाषायां (प्रथमपक्षे ) मधा + दिनगा = माधयन्दिनम् इति हियुक्त स्थात्, यथा “माधान्दिनसवनाय तमसामनुप्रपन्नः" इति उत्तरे । इत्यपन्यादिविकारान्तार्थ -साधारणा: प्रत्ययाः ॥ अधुना अपतग्राधिकारप्रकरणमाह १०७८ । स्त्रीपुंसाभां न स्नजी भवनात् ।४।१०८७॥ दी-। “धान्यानां भवने ( १८०२ ) इतातः प्रागर्थेषु स्त्रीपुसाभग्रां क्रमात् नञ-नजी स्तः । स्व गः, पौनः । वतार्थ न; "स्त्रीपुवच" (सूत्र ८३२) इति ज्ञापकात्-स्त्रीवत्, मुंवत् । The words wat and gre respectively take the afsa affixes नज and सज after these in all the sensos enuinerated hencor forth up to the sutra 'धान्यानां भवने"---No 1802. Thus स्त्री+ना : स्त्रैणः ( with आदिबद्धि), similarly पास: But in the sense of the affix वति ( comp. "वेन तुल्य क्रिया चेद्दति") नज ana खञ् do not come after these words, owing to the use of the word "स्त्री पुवच च" in the sutra (932 ) in--एकशेष (ante). Thus we get स्त्रीवत्; पुंवत् । मित-। स्त्री च पुमान् च इति "स्त्रोपुसौ" हन्दः । “अचतुर-विचतुर-" इत्यादिसूबण समासान्त: अच । वाभ्याम् ; स्त्रौशब्दात् पुम्सशब्दात् च इत्यर्थः । “प्राग्- दीव्यतोऽण" इति सूत्रात् “प्राक" अनुवर्तते । ततः आह--"धान्यानां भवने क्षेत्र खत्र' - ।

·.. तद्धितप्रकरणम् ११ इत्यतः प्रागर्थेषु स्तीपुसाभाां क्रमात् नत्र-मञो स्त:" । मती + नत्र म ग ( आदि- अधिः णत्वञ्च )। स्त्रिया अपत्यम्, तत्रभवः, तामां समूहः-इत्यादि हि अस्यार्थः ; एवं पीस्त्र इति । “कथं स्त्रीत्व स्वीता पु'स्व'पुस्ता' इति । 'आ चत्वात्' इति चकारावत्यते" इति मनोरना । अव सजि मति पुम्म शब्दसा पदत्वात् मंयोगान्तलोपः, आदिबदधिश्च । "तन तन्य क्रियाद्वतिः” इति मनविहित वत्यर्थे स्त्रीपु'शब्दाभयां नत्र -खत्री नम्तः । कथमेतत् ज्ञायते इत्यवाह-एकशेषप्रकरण "स्त्रीपु वच्च” इति मूत्र पुवत् इति सवकार गणेव व्यवहागत् एतत् ज्ञाप्यते, अन्यथा 'पुवत्' इति निर्देशी व्यर्थः समात् । अस्य ज्ञापकमा च मामान्यापेक्षत्वात् स्त्रीधाब्दादपि बतार्थे नत्र न इति फलितम्- पक्रयाग एकद ही न्यायः अन्यत्र राज्य बाधकामाबात, भाष्य पि तथा इजितवान् ॥ १०८०। हिगोलुग नपता। ४।१८८॥ दी। द्विगोनिर्मित्त यस्तद्धितः अजादिः अनपतवार्थः प्राग- दीवातीयः तमा लुक समात् । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः = पञ्चकपालः ॥ 'बिगोनिमित्तम्' इति किम् ? पञ्च- कपालसाद खण्डं पाञ्चकपालम् । अजादि' किम् ? पञ्चगर्ग रूप्यम्। 'अनपता' किम् ? योमित्र योरपतंत्र है मितिः । The Taddhita affix which arises in the mattor of a दिगुसमास (i.e. which conveys tho sense of द्विगु) and which begins with u vowel (अजादि) and which does not signify अपत्यार्थ und which has प्राग्दीव्यतीय senses,-clides. Thus wo got पञ्चकपाल with elision of अग done by the rulo-"संस्कृतं भक्षाः | Why do you say "हिंगोनिमित्तम्" in the vritti ?-witness पाञ्चकपालम् with अगा in the sense "तस्त्र दम्"। This अw boing not in the matter of हिंग i. e. horo there boing ho तधितार्थहिगु, it does not elide. Why do you (or we) say “जादि:" in the vritti ?-witness ·, १२ सिद्धान्तकौमुदी पञ्चगर्गरूप्यम् in the sense पञ्चभ्य: गर्गभाः आगतम्। FIere there being occasion for afgatei fal, the affix still does not eliile lor it is not an अजादि aflix. Why do you (or-we) suy अनपल्यं in the vritti? Witness fara: in the matter of afgareret ; licro the affix does not elide, for the sense is 197, whereas wo wird अनपत्यार्थ तन्धित here in the rule. मित- । “दिगो" इति निलित्तसम्बन्ध षष्ठी, 'तद्वितमा' इत्यनन अन्वितम् । "तहितार्थोत्तरपद ममा हारेच" इति मृवं गोव पूर्व तद्धितविषय हिंगरभिहितः एव । अत आह-"हिंगोनि मित्त यः तद्वितः तमा नुक् मात् ।' “प्रागदाव्यत" इति वर्त्तत्त, तत: च हत्ती “प्राग्दीव्यतीयः” उक्तः । "गोव नुगचि” इति उत्तरसूतात् "अचि" अपनाप्यते [ उत्तरमूतात् पूर्व मत आकर्षणम् आनयनमव अपकर्ष इति प्रागुतम् , तच्च पठान्त सत् 'तद्वितमा' इत्यमा विशेषणम् ; श्रत श्राह- "यः तद्धितः अजादिः" इत्यादि । वहितविपर्य बिगा: उदाहरग बयानम् कपालघुसंस्कृतः पुरोडाश: इति "संस्कृतं भक्षाः" इतिम गा तद्वितार्थविगविषय पनि प्राप्त वत्त मानसूत्रंण तसा लुक सात । बता “दिगोनि भित्तम्" इति कथमन्नाम् ? तद्धितार्थविषयादन्यत्व "तसेपदम्" इत्यादि अर्ये प्रत्ययसा नुक् यथा न मघात ; ततः पञ्चकपालमा इदम् इति पनकपाल + अण = पाञ्चकपालम् । 'अजादिः कथं वत्ती अन्तर्भुतम् ? पञ्चभाः गर्गेभाः आगतम् इत्यर्थे “हेतुमनुष्यभनीन्यतरसग्राम्" इति सूतविहितरुप्यप्रत्ययः तहितार्थ युक्तः अपि अजादित्वाभावात न लुप्तः । वृत्ती 'अनपत्यं कथमुक्तम् ? अपल्यार्थ दिगों प्रत्ययः ( इज ) अजादिरपि यथा लुतानसमात, 'इयोर्मियोरपत्य इमितिः इत्यादि च यथा सिध्ये त् ॥ १०८१। गोत्रेऽलुगचि ।४।११८८ ॥ दी-। अजादौ प्राग दीवातीये विवक्षिते गोत्रप्रतायमा अलुक समात्। गर्गाणां छात्राः । “वृद्धाच्छः" ॥ An affix denoting sitare and which is to olide by such rulos as "यम्कादिभग्रीगोती," does not elide when again an अनादि Tulti- ·तद्धितप्रकरणम् १३ % 3D hita is to follow and his प्राग्दीव्यतीय senses. Thus गर्गमा गोवापतंयम् = fatt: with 5 hs--ifen 75! This olides in the plural los 799517" and the form in the plural is att: Then in the scnse गगानगां (i. e. वहगांणां ) छावा:, “-प्रत्यय" is itue by the rule "576" (FTIFT being a word beginning with 20 वृद्धि rorel "था" |--This p is :- ईय)। So अजादि प्राग्दोव्यतीय तद्धित aflix following on, the) गोवार्थ प्रत्यय i. e. ज. alte1' गर्ग ( which olitiert in the titi ) will iti alitne ify this presenth inle 11:11+12 hotele Poitou Trustee Porn noty is गागा -- ईय () गागा + sont cold we look forward -- - मित- । गात्र + अन्न क् + अचि इति कंद: । “प्राग दीव्यतः” इति वर्तते, ततः प्राग दीव्यतीय प्रत्यय इति अर्थी भापति। "अचि" इति तम्ब विशेषणम् ; तत: आह "अजादी प्राग दीयताय विवक्षित अन्ला मात्” । कमा अनुक् भवेत् ? इत्याह- “गोब' वर्तमानमा प्रत्ययमा, गोवार्थकप्रत्ययमा इति यावत्, अन्नक माात् । "यजनीश", "यम्कादिमी गौत"---इत्यादि मत गण अपां गौराप्रन्ययानां तक विहितः, तषाम् एव अजादी प्राग दोब्यताच विषयभूत अनुक् कथ्यते इति मृतुनिष्कर्ष : । एवम् गर्गमा गौतापत्य गागरः ("गर्गादियो बत्र") इति या, असा बहत्वविवक्षायाम् "अनीष" इनि मतगण यी लक उक्तः, तत: "गर्गाः” इति भवति । अधुना- गर्माण (बहगाम्यांगााम् ! इत्यर्थः) काताः इतार्थे, "बहाच्छः' इति मत गण प्राग- दीव्यती (के-प्रताधमा आदशभूत ) ईय-रूप अनादी विवक्षित, वत्त मानसूत गा गौतमनाथसा “अत्र ... इतामा अन्नाँक मति, गाग्य + ईय इति स्थित, यमातिच' मृतं गा अकारलीप गाग्य । यति जात आह- १०८२। आपत्यस्य च तद्धित नाति ।६।४।१५१ ॥ दो । हलः परस्य अपत्य-यकारस्य लोपः स्यात् तद्धिते पर न | बमा ममदायमा अचा मधा आदि: बुद्धिः तत्बदमनमाात् ] ।

·१४ सिद्धान्तलीमुदी तु आकार। गार्गीयाः । माग दोब्धतीये किम् ? गणेभ्यो हितम् गर्गोयम् । अचिकिम् ? गर्गभ्यो आगत गर्ग रूप्यम् । The अपता-यकार aflix inhich comes ulter' ॥ हुन्न् letter (i.e. tu consonant ) elitles when u further Tuddhita anfiix follows, but not if an affix bengininig with आकार follows. This गागाईय:- गार्ग + ईव (by यातिच) - गार्गीय ( with यलोप by the pickcnt rule); why do we say प्राग दीव्यताय in the vritti ? ~~-Witnesis गावो हितम् गर्गीयम् । Here the rule "तम हितम्" directs (ईय) after' गर्ग ( = वहगार्ग) but it is outsicle प्राग दीव्यतीय senses, so here the गोवप्रताय या elitles, anil is not retainerd us in प्राग दीव्यतीय SOTISH. Why do we say अचि in the suthu “गोत लुगचि" ? Witness गर्गक प्यम्, here an-yana being not wife, the situata 39 elides ly"731- जोश" and is not retained (as in the cuse of गार्गीयाः)। मित- । “टेलीपोऽकद्राः” इति सूतात् 'लापः' इति, “मूर्य तिष्य-"इति मतात ' इति च षष्ध्यन्त सत, अनुवर्तते । “हनस्तद्धितस्य” इति सूतात, 'हन्तः' इति पञ्चम्यन्तमनुवर्तते । 'अपत्यस्य अपत्य प्रत्ययविषयकस्य इदम् इति 'आपन्यम् (अगा), तसा। इदं "य-कारसा' इत्यसा विशेषणम् । ततः आह-हल: परमा आपत्य- यकारस्य लोपः स्यात् तद्धिने पर, न तु आति पर-याकारयुक्ततचितप्रत्यय पर इत्यर्थः । एवं सति गार्य + ईय = गार्गीयाः इति अननमूतुंगा य-लपि सति सिधाति । पूर्व मत 'प्राग्दीव्यतीये' इति कथमुक्तम ? “तम हितम्" इति मूत्रविहितप्रत्ययस्य प्राग दीव्यतीय, वहिभू तत्वात् हितार्थे गार्गध + छ (ईय) इति कृते गोवार्थ कयन प्रत्ययस्य “यअनीश्च" इति लुग्च, न तु अलुक् । पूर्व सूत्र 'अचि इति कस्मात् उक्तम् ? अनजादी प्राग दीव्यतीये सति अपि “यत्रोच' इति गोवार्थ प्रत्ययस्य लुगव यथा स्यात् । गर्गेभाः आगतम् इति बज लोप गर्गरूप्यम् एव भवति । १०८३। यूनि लुक ।४।१।१० ॥ ? ततः ·तांडतप्रकरणम् १५ दी-। प्राग दीव्यतीये अजादिप्रत्यये विवक्षिते युवप्रत्ययसर लुक स्यात्। ग्लु चुकस्य गोतापत्यं ग्ल चुकायनिः । वक्ष्यमाणः फिन् । ततो यूनि अण = ग्लौचुकायनः। तस्य तस्य छात्रोऽपि गौचुकायनः। अणो ल कि बृद्धत्वाभावात् छो नः । An affix ( afsaka ) (lenoting para clides when a further अजादि affix ( तद्धित ) having प्रागदीवतीय sense is to follow or is mentally wished in le ciel on. Thus ita girl भग" कायम: ili फिन् i .. यानि by the rule "प्राचामबद्धात् फिन् वहनम्"); Then तम्यापल्य बवा guths अग by "प्राग दीवातोग', and the form is ग्लोचकायनः । Now in the sense तम्य छाता:, the यवप्रत्यय i.0. अग here elides by the present rule giving ग्ल चकायनि as before; then adeling 90 (21212) weget finally matta777: Now the 4111644tion may use that iſ the final is the same with or without elision of अवार्थकप्रत्यय,* then why this mention for clision of यवार्थ कप्रत्यय ? On this the answer is given by Bhattoji -~-il olision of युवार्थ कप्रत्यय is not montioned thon गलौनकायन: {with----युनिश्रण ) will take r in the sense तसा छात्रा: hy "ESTA" #:", for great raam begins with a fa vowel (i.o. it), whereus by saying felision of युवप्रत्यय 'whon in further affix is to ho turtled", we get ग्न्न च कार्यान ( with-elision of युवार्थ कप्रत्यय i. o. अग) and then this अगा_ boing elitlel ग्ल चुकार्यान is not . keffee tules 'अपत्य पांवप्रति गौवम्' and "जीवति तु वय युवा" for rneturnings of गोवर्मना ! युवसना is तन्हित : comp. वश्य पित्रादी जीवति पौवाद यदपत्य चतुर्यादित युधमन तु गौवस ज्ञम् ॥

·ww an सिद्धान्तकौमुदी : मित। फिन"। a on word ( for its first rowel is now no longer a 315 vowel) and so we do not get छ here by the file "व बाच्छ:"; horas Bbattoji has "श्रणोनुकि व इत्वाभावारकोन" | Hence the necessiths.or saying-elision of बुवार्थ प्रत्यय here by this rule. अत्र 'प्राग्दीव्यत' इत्याद्यनव निरम्ति पूर्व मतवत् । ततः आह- "अजादौ प्राग्दीव्यतीय प्रत्यय विवक्षिते (बहिन्यं अनुत्पन्न एव ) यवप्रन्यचमा नक मात्” । उदाहरगा यथा-~-रल चकमा गावापल्यमिति ग्न चुकानि:, "प्राचामवद्दात् फिन् वहनम्-" इति मतंग फिन् । तत आह-“वक्ष्यमागा: ततः तसा अपत्ययवा इत्यर्थे “पाग्दीव्यतोऽण" इति मत ण --अग स्यात् तत: ग्लोयकायनः इति, अतः भोजिगह--"ततो नागइत्यादि । तमा छातः इत्यर्थे विचक्षित एवं युवार्थ कप्रन्ययमा अगान क मात्, ततः ग्ल चुकायनि: इति जायते, अधुना छावार्थ कमा अण -प्रत्ययमा पुनः प्राप्ती ग्लौचुकायन इति भवति । नन् युवप्रतार्य अन्नुतपि उनी चुकायन एवमाात् तत् कथ “निलक" इतानन युवार्थ करवायमा लक विहितः ? স্বন্তীৰা-ৰসনাখল। অলব্ধি सति, 'ग्लौचकायन'--शब्दमा प्रथनाचः व हत्वात् 'तम्य कातः' इत्यर्थे 'वजाच्छ:' इति छः भविष्यति, ततो ग्लौचुकायनीय इति अनिष्टमापद्यत ; किन्त नकि उक्त युवप्रत्ययस्य अणे लुप्तत्वात् 'ग्न चुकायनि' शब्दमा व हत्वाभावात् कः न स्यात्, किन्तु अण, भवत्, तत: इष्टम् ग्लोचुकायनपदं लभ्यते। अतः दीक्षित आह- "अणो लुकि व छत्वाभावात् को न" । युवप्रत्ययस्य लुग्विषये मृतान्तरमाह- १०८४। पैलादिभ्यश्च ।।४।८८ ॥ दो -~। एभयो युवप्रतायमा लुक । “पोलाया वा" (सूत्र ११२१) इताण । तस्मात् “अणो द्राचः” ( सूत्र ११८० ) इति फिञ् । तमालुक,। पैल: पितापुत्रश्च । “तद्राजाच्चाण' - (गणसूत्रम् )। “हाज मगध-" इतासन्तात् आङ्गशब्दात् “अणोडयचः" इति फिजोलुक । आङ्गःपिता पुत्रश्च ।

·तद्धितप्रकरणम् the ताज The युवार्थक afis elides, after words of the पेन्न class. Thus पीलाया गोतापत्यम् gives पैनः (rith. अग by the rule "पीलाया वा"---1121--in super cession of the goneral rule "म्बीभी ढक ")। Then tीनस्य अपत्य यवा is to vicld पैन + फिन by the rule "अणो हाचः” (Sutrn 1160); yull this फिञ् ( यवप्रत्यय ) elitles by the Ipresent rulo giving the l'orm its bolore. So both foar ( father) and gą (son) are called a 1 Thedarfz list (ils given rinder. Tilk here.) Sts :- httle 1. याप्रत्यय her' असा ullis -11.4. it Hilari allis i.. 777 * . lving sense of botiz 7611977 and wat 1511 is called 26 157 allis luy the rule "NEFT:'') • --colitices. Thus अङ्गानां अपल्य वा गजा gives अङ्ग-- अग (by the rule "दामगधकलिङ्गमरममादण'). आशाः, अम्य युवापत्यम् is tho tuko फिम by "अगोहाचः" | Nov three gaunusutrah "तद्राजाच्चाम:" under this Gridrfa list, sloclarcos olision of 949.737 i. ( fi 37 allor this So the final forn with gagah sense is 7 is well. So Bhartitioji tus before stays “आङ्गः पिता पुत्व" i.e. आङ्ग incens and is applied to both lathor and son. N. B. --Note that this ütifs in not a closoll list ). मित- - । “सविधार्षभिती बनि न्न गणिनीः" इन्धत: “य निन्नुक" इत्यन्वर्त्तते । अत: पन्नादिभाः परस्य यवप्रत्ययस्य एवं ग्नुक' इत्यर्थों जायते । उदाहरगा' बंधा--"पालाया गावापततंत्र इत्यर्थे 'स्त्रीभनी हक्' इति दकं वाधित्वा पीनाया वा इल्या भवति"..- ( बालमनाग्मा)। तत:-वन इति जायते । अमात यवनय मति “अगावचः" इति फित्र ( पायनि ) प्राप्नोति । वर्तमान-मूतं गम अस्त्र प्रत्ययस्य नुकि मति----(यवप्रताया ) "ल एव भवति । अत: भोजिः प्राह-“पल: पिता पन्नापुरमा । नादिगण एव मूत्वमम्ति---"तद्राजाचाण:-- तद्रामप्रतायात अगः परमा वाथ कमन्वयमा नुक मयात् इति । कंच तद्राज- - .

·सिद्धान्तकौमुदी प्रतायाः ? "जनपदशब्दात् क्षतियात् अज' मादपता........ तसा चजन्यय वम्" -इति अपत्य राजनि च अर्थे, क्षत्रियवाचशात तथा जनपदवाचकात् गदा ये अज -अण -प्रभृतयः उक्तादिमूत्रण विहिताः तएव तद्राजाः; "ते तद्राजाः" इति हि सूचम् । एव' सति अङ्गानां अपत्य राजा च इत्यर्थे अगा प्राप्नोति-"हात्रमगधक नि- मूरमसात् अण “इति सूत्रेण । तत: 'आङ्ग' इतिरूप लभ्यते । अस्ख युवार्थे "अगोदाचः" इति फित्रि प्रकृते सति वर्तमानमुत्र गण तस्य लुक् । तत: युवार्थ कप्रत्ययपि आश एव जायते । अतः भट्टोजिराह-"आङ्गः पिता पुव" । पैलादि यथा-पैल, शालति, सात्यकि, सात्यकामि, राहवि, गवरिण, औदन, औदब्रजि, औदमचि, औदमसि ज, औदभृज्जि, देवम्यानि, गलौदायनि, राहतात, भौलिङ्गि, गणि, औदमन्थि, औदगाहमानि, ओज्जिहानि, औटशुद्धि, तद्राजाचागाः । आकृतिगणीयम् ॥ अचगणे पलशब्द बर्जयित्वा सर्व शब्दा दूञन्ताः । तेभ्य: “इत्रः प्राचाम" इति उत्तरमृण लुकिसिझे अत् पाठो व्यर्थ : इति चेत् ? मैवम् । यत: उत्तरमूतुं' "प्राचां गोत्रार्थ एव नुक् स्यात्" इति विहितम् । अत्र तु "अप्राचां गोवार्थे पि यथा स्वात् तदर्थ एते इञन्ताः पठिताः--इति समाधेयम्" । १०८५। इञः प्राचाम् ।२।४।६० ॥ दी। गोत्र य इञ् तदन्तात् युवप्रत्ययसा लुक समात्, तच्चेद गोत्र प्राचां भवति। पन्नागारसा अपताम् पन्नागारसा अपताम्-“अत इज्", “यजिजोश्च" इति फक (तसा लुक ? )-पानागारिः पिता पुत्रश्च । प्राचाम् किम् ? दाक्षिः पिता, दाक्षायणः पुत्रः । The word having the aſtix 59, in the seuse of ira aflor it, has its gayrie elided alter it, il again that a rolors to one of प्राग्र्देश । Thus पन्नागार refering to one of प्राग्दैश, takes इन in the sense of गोलापता by the rule "अतः इज" yielding tho torrn पानागारिः । Then the युवप्रताय to be added to it is फक by the ·तडितप्रकरणम् १८ . अर्थतः . rule “यत्रिलोच"; but this फक् elides by the persent lule finally giving पानागारि as well. So Bhattoji has “पान्नागारि: पिता पुत्रश्च” । Why clo we say "JEK" in the rule ? Witness afa: faal with इञ., and दाक्षायगः पुनः with फक by the rule "यजिजोश्य", for दाक्षि dous not refer to gratuita vita, and thus raat of the gacara by the present rule cloes not come in. मित- 'दुज' इति पञ्चम्यन्तम् । अमा प्रतायत्व तदन्तग्रहणम् । गावार्थ काव नमन। तत अाह "गात च ज नदलात्" । “वित्र--" इति मृत्वात न न न बनते। लन पपन ीन आह-" तदन्तात् ववप्रतायना लमा मात्। 'प्राचाम्'-इति गोत्र विशिष्टि, ब्यान्वयानमवाव शरणम् । तदाह "तत् गोव प्राचां भवति" । पन्नागारमा गोवापताम् इति पानागारिः, “अतद्वन" इति गीवापता इस भवति । अमा प्रागदशीय गोवत्वात्, अम्मात युवप्रताय सति "यत्रिीय" इति मर्व गण फक प्राधाति । वर्तमानमूर्व ण च तमा लुक समात् । ततः पानागारि: इताव लभ्यते । अत: श्राह-"पानागारिः पिता पुत्र"। सत्र "प्राचाम्' इति किमर्थ मुकम् ? दाति: पिता (दक्ष + इन गौनापन्य), किन्तु दाक्षायन: पुन: (दाक्षि + “यनिजी" इति फक ); अव फक इति यवप्रत्ययम्य लुग न भवति, यतः दाक्षिशब्दः प्रागर्दशीयगीवत्वं न बोधयति । १०८६ । न तौल्वलिभ्यः ।।४।६१॥ दी-। तौल्वल्यादिभ्यः परसा युवप्रतायसा समात् । पूर्वण प्राधः ( निषिध्यते ? )। तुल्वलः-तत इजि फक । तौल्वलिः पिता-तोल्वलायनः पुत्रः। . Worly of the cirmyfrat clauss ( having the ha aflix 13 alter these) do not elitle the यवमत्यन्य to be added altor it. This sutra zwrohibits olision of the payment that is to tako place by the previous trule. Tlus तुवल-एन (गोचापत्य) - तावलिः । Thon by लुक न ·२० सिद्धान्तकौमुदी "यजिज्ञोश्च" we get तोखलायनः with फक् adlileil in the sense of युवप्रत्यय by the present rule, though it refers to a प्राच्य गाँव । मित- 'तान्दलिभ्यः' इति वहुवचनेन तोवत्यादिगणी लक्ष्यते । तत माह 'तोवल्यादिभ्यः परमा' इत्यादि। तुन्वरलो नाम कश्चित् प्राच्यः । तमा गोवापत्य पुमान् इति तान्वलिः, “अत इन,' इनिमत्रगा। एतदन्तसा वर्तमानसवण युवप्रन्ययभ्य अलुकि सति, तौल्बलि + फक् = तौबन्नायनः, “यत्रिीम" इति मृवगा फक । अत आह-"तौन्वलिः पिता। तीन्वलायनः पुत्रः" । तोवन्यादिर्य था:-तीत्वनि, धारगि, पारणि, गवगि, देलीपि, देवमिति, देवति, वार्कलि, नैककि, देवयज ञ, देवमति, वाफह दकि, ववकि, वैम्बकि, आनुरीहिति, पौष्करसादि, आनुराहति, आनुति, प्रादीहनि, नेमिथि, प्राडाहति, बान्धकि, वंशीति, आमिनासि, आहिमि, आमुरि, नैमिषि, आमिबन्धकि, पापि, कार गापानि, बैंकणि', वनकि, वहति ॥ १०८७। फक फिजोरन्यतरस्याम् ।४।१८१ ॥ दो। “यूनि नु क” ( सूत्र-१०८८ ) इत्ये व पूर्वेण नित्य प्राप्त विकल्पार्थे सूत्रम् । कात्यायनस्य छात्राः कातीयाः- कात्यायनीयाः । यस्कस्यापत्य-यास्कः । 'शिवाद्यण । तस्यापत्य युवा=यास्कायनिः । “अणो हाचः” इति फित् । तस्य छात्राः यास्कीयाः-यास्कायनीयाः । The compulsory elision of the gay that is onjoined lig the sutra. “यूनि लुक' (No. 1083), is optionally done in the case of the affixes 67 and for at denoting ganarti Thuis कतस्य गोत्रापताम् gives काता with गर्गादि यञ्, then कान्यस्त्र अपत्य युवा yields कात्य + फक् = कात्यायन: (by the rule "यञिोथ'); now कात्यायन: ends in फक् which is u युवप्रताय, so this फक् will optionally elide by this rule, if further तद्वितप्रताय is dones RA ·तद्धितप्रकरणम् " after it, as कात्यायनम्य छावाः इति कातीया: (with elision of फक), and कात्यायनीयाः (without elision of फक ) | Similarly यस्कम्यापताम् =याम्कःwith अण , तस्य बवापत्यम् = यात्कायनि: rith फित्र by"अणोधचः” । Then this fuiyan word (having 79972 ) optionally elides this फिञ् if further' तड़ितप्रत्यय is added after it. Thus तम्य छात्रा:-- - बान्कीयाः with elision of फिञ्, unl यान्कयनीया: without elision of फित्र । मिन- "नि नक'' इति पूर्व स्वमव वर्तन ; नत: आह-"यनि-' पति वा निता नकि प्रान', बवायाचन्यो: कामा फिजी: नुक वा स्यात् । अतः मृत "sic:ना. [--- "या । उदाहरण यथा--बातम्य गोतापल्या इति 214: ( "गर्गादिभ्यो यज्ञ" इति बञ)। तस्य यवापत्यम् इति कात्य + फक कात्यायनः ("यनित्रांश" इति फक् )। कात्यायनस्य कावा: इत्यर्थ तु बर्तमानमवगा कान्यावनगद य: यवप्रत्ययो वन ने ( बथा फक् ), तस्य विकल्प न नुकस्यात् । लुकि 1- कात्यायन - (इंच) - काय -- ईय - कात्य + ईय (“यस्यति च" इत्यकार नीप: ): कात् --- ईय (“आपत्यम्य च-" इति यलीप:) कावीयाः । न्नुगभाव त कात्यायनीयाः। एवम्-~-युवार्थक---कक -प्रत्ययस्य वैकल्पिक लोपमुदाहृत्य तादृशास्य फित्री कमदाहतियस्कस्यापत्यम् - याम्क: (शिवादित्वात् 'अग); तत: तस्य यवापत्यम् इत्यर्थे “अगोहचः” इति फिअ । अस्मात् तस्य छात्रा: इत्यर्थे वर्तमानमात्र या फिजोन्नकि सति याक्रीया: ( "द्वाच्छः” इतिछ:), असति ब्लकि बहत्वात् , मति बाम्पायनाया इति । 2 १०८८। तस्यापत्यम् । ४।१।८२ ॥ दी- --। षष्ठान्तात् कृतसन्धेः समर्थात् अपत्ये अर्थे उक्ता वक्षामागास प्रत्यया वा सुत्रः । प्रत्यया वा सुरः। उपगोरपत्यम् औपगवः । आदिद्धिः अन्त्योपधावडी वाधत ।

·२२ सिद्धान्तकौमदी The previous and following afsaurs are added to tho entire words syntactically connected with another, in the sense of अपत्य (descendant). See also rule 1072 ; thus उपगोः अपत्यम् gires औपगव ( with अग्ण --आदिन िand then अन्नागग by the rule "ओगं गः" )। Now in तद्धित this आदिवधि by the rule "तद्धितेवचमाद:" will bur the वद्धि in the final anil in the penultimate vowels, though the प्रत्यय mmy end in ण or ञ and then though अन्तावद्धि may be due by "अचोनि ति" otc. This in उपगु+ अण् we get आदिवृद्धि and then अन्तागुण by “ओर्गणः" and no tiefs as well, मित- 'तहिता' इति, 'प्रत्ययः' 'पर' चाधिकृतम् अस्ति । सर्वनामतया परामर्शत्वात् उपग्वादिशब्दान् बोधयति । तत: 'तस्य' उपग्वाद: 'अपत्यम्' इत्यर्थे उता वक्ष्यमाणा: तद्धितप्रत्ययाः भवन्ति । कम्माजवन्ति ? इत्यपेक्षायामाह-षष्ठ्यन्तात् शब्दात्,-यश्च शब्द: पुन: मामाहतोः प्रथम सन्धिकार्य गत्वा, अर्थ वच्छन्द न परिणतः आकाङ्क्षाद्यर्थेन च युक्तः-तम्मात् तद्धितप्रत्ययाः भवन्ति । सर्वमेतत् “समर्थानां प्रथमादा" इत्यस्य वाखायाम् स्फ टीकतम्-तब व द्रष्टव्यम् । एवम् उपगोरपत्यम् इत्यत्र षष्टान्तात् 'उपगुशब्दात्' प्रत्ययो भवति । ततः अपत्यार्थे अणि कृते "तद्धितेष्वचामादः” इति आदिबदौ, “श्रीगुणः” इति अन्तागुणेचसति 'औपगवः' इति स्यात् । ननु मृत्यपि आदिवद्धी "ओर्गुणः” इति • गुण बाधित्वा “अची भिणति" इति सूत्रण बधिरेवास्तु स्थानभेदैन उभयसम्भावात् इति च त् ? मवम्, तद्धितविषये आदिशद्धिः “अन्ताहद्धिम् तथा उपधारादि वाधते" । कथमेतत् ज्ञातमितिचेत्, तदाह-"अनुशतिकादीनाच्च" इति सूत्र उभयोः पयो: आदिवद्धिविधानात् ज्ञायते, यत् प्रादिवृद्धी सत्याम् उपधाद्धिः न स्यात् । तदा उभयपदहद्धिविधानम् व्यर्थम् स्यात्। ततः तक्रकौण्डिन्यन्यायात् “सत्यपि उभय- सम्भवे वाधन भवति" इति भाष्य पि स्थितम् । व्याकरण---अपत्यशब्दार्थ स्तु उत्तरसूवादी स्कुटीभविष्यति ।

·m तद्धितप्रकरणम् । “तस्य दमित्यपत्ये पि वाधनार्थकतंभवेत्। उत्सर्ग: शेषएवासौ वृद्धान्यस्य प्रयोजनम्" ॥-(श्लोकवार्तिकम् ) ॥ योगविभागस्तु । भानोरपत्य भानवः। कृतमन्धेः किम् ? सौस्थितिः। अकृतबाहपरिभाषया साबुस्थितिर्माभूत् ॥ समर्थ- परिभाषया नेह-वस्त्रमुपगोरपत्य चैत्रस्य। प्रथमात्किम् ? अपत्यवाचकात् षष्ठ्यर्थे माभूत्। 'वा'-ग्रहणात् वाक्यमपि । "दैवयशि-" इतिसूत्रात् ‘अन्यतरस्याम्'-ग्रहणानुवृत्तेः समासोपि -उपग्वापत्यम् । जातिवात् डोष ---श्रीधगवी ॥ आश्वपतः। दैत्यः। आत्मः । स्त्र गणः । पौंस्नः । Now it may be said that the rule "तस्यापत्यम्” is useless, for its sense mmy be got in the rule "तस्य दम्” (where by इदम् we can clmuw down 917 otc.); nor cien it he said that the rule "तस्यापत्यम्"is useful with respect to the luter sutra"अत", for thon tho Sutrakar might 170ite those two rules into one us “तम्यापन्य ऽत इञ्” ! On this the reply is-thub if "तस्यापत्यम्" -sense is included in the rule "तस्य दम्" then with rospect to वृद्ध wordls (i.e. words beginning with a वृद्धि-vowel) the affix will he 'क' (ईय) by the rule "बद्धाच्छः" in अपत्याधिकार us well. If again it is suit that tho rulo ":" being in शेषाधिकार (i.e. heing in sonsos other than अपत्य and चतुरर्थ चतुर्थ including “तदस्मिन्नस्ति इति देश तन्नानि", "तन निवृत्तम्", "तस्य निवास:", "अटूरभवश्य" ) hus no application in अपत्याधिकार so let "तस्य दम्" include "तस्थापत्यम्" also and make the sutra aseless. Thou however the reply is--that que coming by the rule ·२४ सिद्धान्तकौमदी "Franta supplying in ausos other thon "1758}", aixfi **, Förantero, Tife 757. &c. falls within start as well, for it is "E at farag 17:0", and then will coino in cases of of words ; So to direct T also in cases of as words as well the seperate rule "TRAis made here apart from "aria Tbus Panini makes two tus here ; and Higheing a ng word ( it having a first af vowel- ) takes a in tho monise of अपत्य and not छ, yielding भानु + अण = भानव (by गण of the final vowel by “ओगंगा:")। "प्रदीयताम् दाशरथाय मै थिनी" &c sure) आपप्रयोग । इञ् yielding दाशरथि should be legitiinute here by “अत इञ्” । Why do we say sa Hast: in the pritli of this rulo as woll as in the rule "Fratat GHET" ? Witness--#fridi 3442 H3 Trya सूल्थित ; now मूत्थि तसा अपत्यम् इति भूत्थित + इ = माल्थति: by "अत इ" । Had we not said magni: in the aft, then in 7 + 3 fiyat 57, WO had first to make afs of the vowel in it being a) and then by sa the form wonll have been argrafa: ; Dor being (an internal affair) we wo to mako afar first and then Els; for a EUchar being still moro l'orceful than that starfi might have operated here making of first and a fa Intor (for Wenda Eufe see our Vol. I. ) yiolding tho undesirablo form साबुस्थिति। So to avoid this forin and to ostablish the desired result fa fa: we distinctly say ":" in otr vritti of this rule. The area were is also to take place when there is an interdenenence &c.), so in case of a wast: अपत्यं चैवस्थ we cannot get अपत्यप्रत्यय after उपगु, for this word is not related to part but to a here. Why again do wo ·तद्वितप्रकरणम् २५ 'Say प्रथमात् in the first rule in तद्धिताधिकार? Because we are to get the affiix after the first 987 word and not after a अपत्यवाचक प्रथमान्त word (as उपगुरपत्यम् असा देवदत्तम्य-here no अपत्य प्रत्यय will nrise atter “उपगु") There being "वा" in the first rrie here optina.jly we get the वाक्य as well, as उपगो: अपत्यम् (as already stuid) ; thut bere समाम (as उपग्वपत्यम् ) is also optionally allowel owing to “अन्यतरस्याम्" coming down in the rule"समर्थानां प्रथमाहा" froin the rule "वयनि-" (1301) see ante. Now agun 19a being Firarem word étu will come in the feminine yielding औपगवी (set स्त्रीप्रत्यय under "जातरम्त्री-"); similuly अश्वपति + अण अश्वपति+ अग अपल्यार्थे = आश्वपत: by "अश्वपत्यादिभ्यश्थ,"; दिति + गय ( अपत्यार्थे )-दैत्यः, उत्म + अञ, अपत्यार्थे = औत्मः, स्त्री + नत्र अपत्या? == म्णः, पम्म + नञ् (अपत्य) - पीन: (see anto) etc. मित-- शोकवाति कमिदम् ॥ ननु तब दम्” इति भूव गणव, “तस्यापत्यम्" इति मवार्थस्य गतार्थत्वात्, कथमत्र मबकारण व्यर्थ “तम्यापत्यम्” इति पृथक सूत्र कतमिति चेत् ('तस्य दम्' इत्यत्र 'इदम्'-पदेन, असा 'अपत्य पि' अर्थत्ताभात् ) ----? म वम् वद-तदा अपत्यापि “बन्द्राच्छः" इति ब्रहशब्दात् छ-प्रत्ययः स्वात्, यतः "तस्य दम्' इत्यत्र अव्यवहितपरसूत्र “बद्धाच्छः” अम्ति, 'तहाधनार्थ म्' वृद्धादपि अपता क-प्रत्ययः यथा न स्यात् एतदर्थम् “तम्यापत्यम्" इति पृथक सूत्र 'कृत' विहितम् भवत, अत आह -"वाधनार्थ ऋतं भवत्" । यदि पुनरिदमुच्यते यत् “वृद्धाक:" इति सूत्वस्य शेषाधिकारस्थत्वात् ( अपत्यादिचतुरर्थान्तेभ्य: अन्यः शेषः इति व्याख्यानात्), अपत्यविषये अमा प्रयोगी नास्ति एव । ततय पुनः बङ्गशब्दात् प्रत्ययवाधनार्थ पृथक "तस्य दम्” इति सूत्रकरगाप्रयोजन नास्तिएव, तदा समाधानमव भवेत्, यथा- "तस्यापत्यम्" इति मवविहितं यदण, तदपि अदन्तवाहादिभिन्न प्रक्रतिकत्वात् शेषः “उभात् वा विनियुक्नात् अन्य शपः' इति हि न्यायः, अत आह-"उत्सर्ग शेप एवासी" एवमपि अब शेषाधिकारस्थस्य छ-प्रत्ययस्थ प्रसङ्गो भवेत् स च प्रसङ्गः बङ्गशब्द- 3 . .

·an सिद्धान्तकौमुदी विषये एव ; अत आह-“बद्धान्यस्य प्रयोजनम्"। ब्रह्मशब्दात् (यस्य आदिः आ-ऐ-त्री इति वृद्धिखरयुक्तः स एव वृद्धशब्दः, तम्मात्) अपि अपत्यविषय छ-प्रत्ययो यथा न स्थात् अत: पृथक सूत्रम् “तस्थापत्यम्” इति सूत्रकारण विहितम्। अम्मात् हैतोः "तस्थापत्यम्" इति पृथक योगः विहितः। अत: भट्टोजिगह-"योगविभागम्तु" । एवं वृद्धात् भानुशब्दात् ( भानुशब्द प्रथमवद्धिस्वर 'आ' इति सत्वात् असो वृद्धशब्दः) अपत्यं अणेव भवति न तु छ-प्रत्ययः--ततः भानु + अण =भानो+अण भानवः । वृत्तौ "कृतसन्ध: “इति किमर्थम् उक्तम् ? तदाह-म उथितमसा इति मृत्थितः, तस्थापत्यम् इति सूस्थित + इ = साथितिः । अव मु+उस्थित इल्यव मन्धि कृत्वा 'सूस्थित'-इति शब्द साधयित्वा, पश्चात् तद्धितप्रत्ययः यथा स्यात्, अतः आह-- 'कृतसन्ध:' इति । यदि सु + उस्थित + इज-इत्यत्र परत्वात् प्रागव आदिवद्धिः स्थात, पश्चाच्च सन्धिकार्य भवेत्, तदा 'माथितिः' इति अनिष्ट पद लभात; न च 'अन्तरङ्गत्वात् सन्धिकार्यस्य वलचत्त्व' वाच्यम्, तदा ततापि वल्लोयम्या अकृतग्रह- परिभाषया सन्ध: प्रागैव प्रत्ययो भवितुमर्हति, अनिष्ट' 'माथितिः' लभात, अत: "अकृतवाहपरिभाषया सावुत्थितिाभूत्", इत्य दर्थमपि वृत्ती "कृतसन्ध:" इति विशिष्य उक्तम् । अतश्च “समार्थानां प्रथमाहा" इति सर्व हीक्षितचरण: "सामा... कृतसन्धिकार्यत्वमिति यावत्" इति कथितम् ॥ सामथ। सति प्रत्ययो भवति इति हि समर्थ परिभाषाया आदेशः, ततः “वस्त्रमुपगो: अपत्य चैत्रस्ख" इत्यत्र 'उपगो:' शब्दस्य 'अपत्य' शब्दस्य च परस्परसामर्थ्याभावात् तद्धितप्रत्ययो न स्यात् । उक्तसूत्र 'प्रथमात्' कथमुक्तम्-तदाह-“षष्ठयन्त्यार्दव न तु प्रथमान्तात् प्रत्ययो भवति । 'अपत्यवाचकात्' प्रथमान्तात् “षष्ध्यर्थे' पर सत्यपि प्रत्ययो 'माभूत् (यथा-उपगुरपत्यम् असा देवदत्तसा) किन्तु प्रथमात् षष्ठयन्तात् समर्थादव प्रत्ययःस्वात् ॥ सर्व' “वा".--- ग्रहणात् (उपगी: अपत्यम् इति) वाक्यमपि स्वात्। "देवयज्ञि" इति सूत्रात् अव सूत्र "अन्यतरस्याम्" ग्रहणानुवृत्त : “उपगोः अपत्यम्' इत्यत्र समारीन 'उपग्वपत्यम्' इत्यपि भवेत् इति सर्व प्राक “समर्थानां प्रथमाद्दा" इति सूत्र उक्तम् ॥ उपग+ अगा :- औपगव-अस्य च जातित्वात् “जातरस्त्री-" इति डोष भवेत् तत: ‘ीपगा' च लभाते। अश्वपति + अण (अपत्या)= आश्वपातः, दिति + गय ( अपत्यार्थ) %D ·. तद्धितप्रकरणम् दैताः | उत्स + अञ ( अपत्य) = ओत्सः, स्त्री + नञ् अपत्य = स्त्र गः, पुम् + मञ् अपत्य = पौंस: इत्यादि ; पूर्व मत्रादिकमुक्तम् ॥ अधुना "तस्यापत्यम्” इति सूत्रप्राप्त अपत्यशब्द' क्रमप्राप्त गीवशब्द च व्याख्याति सूत्रकार:---- १०८८। अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् ।४।१।१६२ ॥ दी-। अपत्यत्वेन विवक्षितं पौत्रादि गोत्रसंज्ञ' स्यात् । "Let what is spoken of as posterity (? progeny) beginning with grandson, be callecl golra." (Ballantyne ). Thus ita here irill includesanilion che. Thus in अपत्याधिकार this is the teevici 3.0!!! on the vorri a112-Wel'eas outsiile grafeSTT गाव 1111s प्रवराध्यायकथितगाव । (Also see under "एको गोत्र"-infrau ) मित- अवाधिकार कपि इव अपत्यशब्दम्य न केवलं पूववाचकत्व खात्, किन्त पवपीवादिमन्ततिवाचकत्वम वास्तु, “पङ कि विशति-'' मृव भाष्यं तथा उनावात्। वच गोवशब्दम्य मन्ततिवाचकत्वं मति अपत्यम्यापि गोवत्व प्राप्त, अत्र व्याकरण पुवस्य गोवत्वं मास्तु इत्यत: आह-"अपव्यत्वं न विचक्षितं पौवादि एव गोवर्मन स्वात्"। यस्य यः पौवादिः तस्य तद् गोवमिति निष्कर्षः ॥ पीवप्रभृति किम् ? अनन्तरस्य अपतासा मामत् । इदमेव अपत्याधिकार गावशब्दच्याग्न्यानम्, अन्यत्र गोवशन्दन प्रवराध्याय- गोवर्मव गट ह्यत इति उत्तरदापि म्क टीभविष्यति ॥ १०८० । जीवति तु वश्य युवा ।४।१।१३३॥ दी। वश्य पित्रादी जीवति पौत्रादेयंदपत्य चतुर्थादि तट्युवसंशमेव न तु गोलसंज्ञम् । Leesti tho fourth closcendanti in orilor i.o. tho son of a grandson oto, whon the original progonitor is living be called ·२८ सिद्धान्तकौमुदी you and not a gotra. Thus the two clesignations "Gotra” and "Yuvan' are kept distinct here. मित- । वशे भव इति वश्य: ( दिगादियत् ), वंशोत्पादकइत्यर्थः। एवं वश्य उत्पादके पित्रादी जीवति सति 'पौवादः यदपत्य सन्तति: चतुर्थादि' मूलपिवादः चतुर्थ : सगोवः इत्यर्थ : 'तद युवसंज्ञ" स्यात् । न तु पूर्व मूत्रप्राप्त गोवसंज्ञ' भवेत्। एवं सति अवविषये गोवसंज्ञाया समावेशो मामूत् । १०८१। मातरि च ज्यायसि ।४।१।१६४ ॥ दी-। ज्यठे भ्रातरि जीवति कनीयान् चतुर्थादिः युव- मंशश्च स्यात्। Though original progenitor dies, still the fourth closcon lent as said in sutra 1090 is called a “yuvan" if the eldest brother is alive. मित- "मृतेष्वपि पिचादिषु ज्यठभातरि जवति ( मति) युवमंज्ञार्थमिद सूत्रम्" इति वालमनोरमा ॥ गर्गसा गोवापताम्-गार्गाः । गार्गमा ही पुत्री, कनीयान् पिवादौवश्य भृते धातरि ज्यायसि च जीवति युवम जी भवति । १०८२ । वान्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति ।४।१।१६५ दी। चातुरन्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतर जीवति पौत्र- प्रभृतेः अपत्य जीवदेव युवसंज्ञं वा स्यात् । एक जीवति- ग्रहणमपत्यस्य विशेषणम्। द्वितीयं सपिण्डस्य । तरव-निर्देशः उभयोरुत्कर्षार्थः । स्थानेन वयसा चोत्कृष्ट पिटव्ये मातामहे(?) भ्रातरि वा जीवति । गार्गप्रस्थापत्य गाायणः-गागो वा । The living son of grandsons etc. is optionally ("वा") called a yuvan if original progenitor's venerable kindred other than the brother (as said in 1091 sutra) still survives. In ·तद्धितप्रकरणम् the vritti, of the two जीवत, one “जीवति' is a predicative adj. of अपत्य, the second जीवत् refers to a सपिण्ड * | The तरप in स्थविरतर is to denote honour in both place and age. Thus ‘if a venerable पिटव्य ( uncle), grand-father or his brother (?) survives, then the fourth descendant downwards ( पोवप्रभृतेः अपत्यम् ) is optionally a युवसंज। Thus we get in such ciuses botli गाायण ( when a युवमंज्ञा ), and गागा ( when not a युवस ज्ञा)। मित-| सपिण्डास्त स्वयम्, पिता, पितामह, प्रपितामहादि सप्तपुरुषाः । एवमव भाट कुलपि गणना, व्यारवानात् (५)। 'धातः' ज्यं वाटत‘अन्यस्मिन् स्थविरतर' अति सपिण्डे जीवति मति पौनप्रभृतः अपत्य जीवत्' एव 'युवमन' तदाखयां 'वा' विकल्प न लभते-इति सूवार्थः। हत्ती तु 'एक जीवतिग्रहण' अपत्यस्य विशेषण यथा "अपत्य जीवत् (सत्)", द्वितीय जीवतिग्रहगा' 'सपिण्डस्य विश घणम्', यथा “सपिगई जीवति मति"। तदाह---"स्थानन वयमा उत्कृष्ट पिव्य मातामह भातरि * वा जीवति" इत्यादि । । 'पितामहंभातरि' इतावान ज्यावान् पाठः, वृत्तौ यथा] । स्थानतः उत्कृष्ट पिवळ्यएव, तस्य पिट स्थानीयत्वात्। 'वयमा चोत्कृष्ट मातामह एव। अन्यत् स्पष्टम् । गाय-यणः इति यवस'ज्ञापते, तदभावे गोवस ज्ञायाम् गार्गः एव । दी-। 'स्थविर'-इति किम् ? स्थानवयोन्यूने गाय एव । 'जीवति' इति किम् ? मृते मृतो वा गाय एव ॥ “वृद्धस्य च पूजायाम् इति वाच्यम्” (वा); गोत्रस्य व वृद्धसज्ञा प्राचाम् । गोत्रस्य युबमा पूजायां गम्यमानायाम् । तत्रभवान् गाायणः । 'पूजा' इति किम् ? गार्ग्यः। “यूनश्च कुत्सायाम् गोत्रसंज्ञे ति - * The fears are sell, father, grand-father, great-grandfather &c. un to the 7th gonarations in father's side. Op. "सप्तपुरुषावधिज्ञातयः सपिण्डाः" । So prefer the rending पितामह खातरि here.

·सिद्धान्तकौमुदी वाच्यम् (वा-)-गार्यो जाल्मः । 'कुत्मा'- इति किम् ? गागायणः। Why do we say farai in the sutra and vritti? If the living सपिण्ड is inferior by place and age then no युवमज्ञा arises and we get गार्ग (with गोत्रसंज्ञा)। Why do we say 'जीवति' here? If the upward fans is deacl or if the fourth is dead then by गोवसंज्ञा we get गार्गाः only, and not गार्गमायण: by युवम'ज्ञा। Again if a Gotra is honoured, then it gets यवमजा thus we have तत्रभवान् गार्गमायण: [here तवभवान् इति सुप सुपा-(कर्मधा ?) implies q=tit] ; in the varttika bere "157" :cc. to old professors means "ae". Why do we here say gramsitness atlit id:S without garist for no Ft is implied here. Again in case of censure ( कुत्सा) the युवसना is terrmed us गोवमना । Then गागाः जाम: (the wicked descendant of गर्ग ), here जाम implies consure.” why do we say 'कुत्मा' horo ? witness गार्गमायणः witl1- युवप्रत्यय, when no कुत्सा is denoted. .. " मित- सत्वे कथ 'स्थविरतर' उक्तम् इति आह ? सपिगई स्थानतः वयमा वा न्य ने सति युवस'ज्ञा यथा न स्वात्। 'जीवति' ग्रहणात्, सपिण्डु मृत युवस'ज्ञा न स्थात्, अत आह-"मृति मृती वा गार्गी एवं" ॥ अत्र वात्तिकम्थं वृद्धशब्द ब्याख्याति-वृद्धस' इति गोवस्यार्थं प्रयुक्तः, अतः अर्थों यथा---गोत्रम्य पूजायाम् युवस'ज्ञा स्यात् । एवम् उदाहरणे 'तत्रभवान्' इति पूनावाची शब्द:--"तबभवान् गर्गमायणः" = पूज्य: गागाायणः । पूजायाम् अगम्यमानायाम् युवमजा न स्यात्, यथा गार्ग इति ॥ 'यूनश्च'-इत्यादि वात्ति के “गार्गप्रः जानमः” इति उदाहरणे-तथा च वालमनोरमायाम्-“यो वृद्धाननादृत्य स्वातन्त्र भजते नविषयमिदम्'-कुत्मा- द्योतनाय जान्मशब्द: व्यवहृतः । असत्या निन्दायाम् युवसजायां-गार्गमायणः इति ॥

·- तद्धितप्रकरणम् १०८३। एको गोत्र ।४।१।८३॥ दी-। गोत्रे एक एवापत्यप्रत्ययः स्यात् । उपगोर्गोत्रापत्यम् औपगवः । गागरः। नाड़ायनः । “गोत्रे व कोनसंख्यानां प्रत्ययानां परम्परा । यहा खचूनसंखाभ्योऽनिष्टोत्पत्तिः प्रसजाते ॥१॥ अपत्यं पितुरीव स्यात्ततः प्राचामपीति च । मतभेदेन तद्धान्य सूत्रमतत्तथोत्तरम् ॥ २ ॥ पितुरेवापमिति पो हुापगोस्त तीये वाचा प्रोपगवादि स्यात्। चतुर्थे त्वजीवजाठे मृतवस्य औपगवः फक्। इत्थं फजिजोः परम्परायां मूलाच्छततमे गोत्र एकोनशतं प्रत्ययाः स्य : । पितामहादीनामपति मुखापचे तुटतीये वाच उपगोरणा इष्टे मिद्धे अपि असान्तादिञ् अपि स्यात् । ततश्चतुर्थे फगिति फगिजोः परम्परायां शततम गोत्रे अष्टनवतेः अनिष्टप्रत्ययाः सुरः । अतो नियमार्थमिदं सूत्रम् । एवमुत्तरसूत्रे अपूाहाम् । Only one eyage is to be attached to a word in the Homsce of गोत्र (i.0. गोवापत्य)। Thus उपगोः अपत्यम् (सन्तति) will give औपगब: ( with अगा); further इज after श्रीपगब in the sense of his गावापन्य ngivin, will not lho uttached for this przxzioso in view this sutra is mulo, similarly azt #1 st Fry' will give it only ( with one अपत्यप्रत्यय); thrus wo get नाड़ायन also with नादि फक् in the sonso of Tatami Thero are two yiows that means (i) son only ; also (ii) progony in goneral (i.o. son and grandson) some gruttimmurituys take अपन्ध in the senso of “son" (पुव ) only, ..

·सिद्धान्तकौमुदी whereas Panini takes 9 here in the sense of progeny in general ( pafaareran ) i. e. he inclucles da also ; this is said in the sutra rarauzfa ital" This acc. to Panini, the third descendent (ata) is "gotra" ( harga ) whereas in some senses the fourth one ( auta) is gar and son is 779CF ] ; and diff. affixes are enjoined in these diff. technical sonsos, Now in order that affix after affix ( i.e. ono arsagala ftor another in the same ( 972 ) sense after one original woril) may not be attached in the sense of Tarqat, the present sutra. is inade as pat pasi Thus we bave in the slokamera सूवमेतत् तथोत्तरम्" Thus again in the view thirt अपना is of futher only (94a14 fagra 17" ), if this present rule is not made, then after one original word as 39 kc, affix aftor aflix i.e. अपताप्रताय after अपताप्रताय, in the sense of तस्य अपताम् will go on, one after another in succession till in the case of 100th generation 99 34619ara will be attached (e. 8.)-STĪTIATH उपगु + अण = औपगव ; then औपगवस्त्र अपताम will yield औपगवि with then again औपगवे: अपताम् will give औपगवायन witli फक by Carrota" & so on, but as this role restricts only one *997- wata in the sense of area, so in a series of 100 aflixes, 99 affixes will be illegible (fire), ( compta atasanat garn TEY a) Lastly in the view that way is of grandfather also ( a: atrautla) i,e. Ta = gta ; then in the case of 100 0114a after 59 etc, as shown above first two at gaga one denoting son, another grandson will be correct; in other words here (then) 98 affixes will be illegal ; thus in this cuse ·तद्धितप्रकरणम् MY in a serial order of pagara, illegebility will be in all watu lossener hy 2 from the original root-gara ( thus in 100 9991 Yaz, 100-2 =98 will be ofae yapmaq )(companyasa jag! foretaaf: 994") Bhattoji later explains the gist of these two slokas "गोत्र व कोन-सूत्वमेतत्तथोत्तरम्”, by पितुरेव अपतामिति पचे &c. explaining tho view that son (1) is of father only. In this case the third generation from ear will be safa with 55 after para, the 2nd generation), then in the fourth generation (Mosconiant ) ( where she ( where she is not living ] [or--where original a'yan? # is dead) Test being barred (see rules itafa तु वश्य युवा” and “भातरि च ज्यायसि") we get गोबसंज्ञा, and then गोवार्थक फक् will give औपगवायन । Thus 4 and 5 going on serially, in loo the sita from the original, 100 affixes will he attached ( of those 99 will be illegal "स्वम्मात् एकोनस खद्यानां अनिष्ट प्रत्ययानां परम्परा #sa'); In the original view (Fern) that is of grand-lathor also then the third generation of 39 being meant, will first give ia-oven then 35 after this ** word will como yielding fra; then after this wayfa there is ** in the fourth generation. Thus # and as following on in cyclic order in tho loo gotra pratyayas 98 undesirable affixes will come in. To check this fault this present sutra is made. This is also to be understood in the following rule. farfarunt ita" $19, sara'yayari' इति गम्यते । Ofisha farera eta, F4: 4077: 7 Hafa, ya "गौत्र एक एव अपताप्रतायः स्यात्"। उदाहरगा यथा-उपगो: अपताम् इति उपगु+अण औपगवः । अमात्-औपगवस्य अपताम् इति औपगव+ इन ·पव सिद्धान्तकोमुदी औपगवि ( "अत इत्र" इति इत्र )-इति द्वितीयः अपताप्रताबी यथा न स्यात, अत विशिष्य आह--एक एव अपताप्रतायः स्वात्” । अपताशब्दस्त पुर्व एव रह: इति केषाञ्चित् मतम् = इति पुथमपक्षे तु उक्त सङ्गच्छते । किन्त अपताशब्द: मन्तानवाची सन् पौव पि रूढ़ इति पावस्याप्यपतात्वं न विवक्षित, अपतात्वादसा गोवत्वं सति इति द्वितीयपई त "औपगवि" इति प्रयोग: साध:, किन्तु पुनः औपगवः अपताम् इताव चतुर्थे वश्य वाच्य औपगव + फक (“यत्रिीच" इतिफक ) -- औपगवायनः इति तु असाघुर व। यत: चतुर्थादि अपता न गौव किन्तु युवम जमव। गाविप एव एक अपताप्रतायः यथा स्यात् इतावमर्थ सूत्र विहितम् स्यात् । प्रथमपक्ष ( अपताशब्दस्य पुत्रत्वपक्ष )-अपतवार्थे प्रतायपरम्परायां विहिताबाम्, (उपगोरपताम् औपगव:, औपगवसमापता श्रीपगविः, तसबापता श्रीपगवायन: इति परम्परायां विहितायाम् ) एक एव माधुः, अन्य प्रताया: अनिष्टा एव । एवं क्रमण शततम अपताप्रतार्य सति,---एकोनशत अनिष्टा: प्रमज्यन्तं । यत्मत्य का: अपत्यप्रत्ययाः विहिता तत: एकोनसख्यानां प्रत्ययानाम् अनिष्टत्व गम्यत एव । द्वितीयपक्षे (अपत्यशब्दस्य सन्तानसाधारणेन पावत्वं पिद्यात्यं ) तु, अपत्यार्थ ही प्रत्ययौ भवतः-यथा उपगोरपत्य औपगवः, तस्य पुन: अपता श्रीपगव+ औपगवि: अस्थात् श्रीपगविशब्दात् पुनः अपताप्रताय मति ( औपगवि + फक् इतात्र) एकमनिष्ट' स्यात् । एवं वितयं अपताप्रताप सति-एकमनिष्ठ प्रसज्यते । ततश अननक्रमेण शततम अपनाप्रतायं सात अष्टनवतिरनिष्टप्रताया: मुद्रः । अतोत्र यत्संख्यका प्रतायाः ततः द्वि-न्य नमगव्य काः एव अनिष्टप्रताया: प्रमज्यन्ते । द्वितीयपक्षम्तु मुखापक्ष: पागिनिसम्मतः, पार्थः "अपता पौत्रप्रभृति गोवम्” इति मूत्र स्फ टीकृतः। ममतत् अभिप्रेतवाह स्योकयन गोवति तयाखया-"गोत्र (प्रथमपक्षे इतार्थ:) व कोनसग्द्यानां प्रतायानां परम्परा (अनिष्टपरम्परा इतार्थ :) प्रसज्यते, यहा (द्वितीयप इतार्थ :), स्व-इएनम खाकभ्य: (प्रतायेभ्यः) अनिष्ठोत्पत्ति: प्रसजात । "पता पितुरीव स्यात्", "तत: प्राचाम् अपि" (पितामहादीनामपि पौवः अपता' स्यात् इतार्थ :)"-इति मतभेदन इतना (गोवं' उत्ता द्विप्रकारम् अनिष्टप्रतायपरम्परा प्रसज्यते)। तह हाना (तदनिष्टप्रतायपरम्पग- इति ।

·तद्धितप्रकरणम् . . तागाय) एतत् सूत्रम् ("एको गोव" इति मूतंकृतम्) तथा उत्तरसृतम् (यथा, “गोवाद- यून्यस्त्रियाम् ” इति उत्तरमूतम् कृतम् )। अधुना भट्टोजिरव शोकवार्तिक व्याख्यास्यन् प्रथमपक्षमाह "पितेरेव अपताम् "इति पत्रे (प्रथमपचे इतार्थ :) उपगोस्टतीय वाच्च ओपगवादित्र स्वात्"-( स्यात्"-( यथा-उपग + अ = औपगवः, औपगवमा इति औपगव+ इ = औपगवि i. ०. उपगोः तृतीय: बंशधर: )। जीवन् ज्येष्ठः यस्य इति जीवज ज्येष्ठः, ज्येष्ठि जीवति चतुर्थस्य युवमना, अत आह-'अजीवजष्ठे'- ( तथा च सूत्र “चाटरि च ज्यायसि"); मृत: बंश्यो यस्य इति मृतश्यः, “वश्य- पिवादी जीवति युवमना स्यात्” इति युवमनां वाग्यन्नाह 'मृतबंश्य' इति । एवं पर्व उपगी: बतय वान् श्रीपगवः कक यात ("त्रित्रीच' इति मृत्र गण फक म्यात् ) ततः औपगवायन' इति भवति । इत्थ फगित्री: प्रतायपरम्परायां मतयां मून्नात् शततम गोव एकोनशत-प्रताया: माः- “शततम गोत्रप्रतायं सति एकोनशत पताया: अनिष्टा: साः इताथ: । अतः शोक इमर्मव प्रथमपक्षमुद्दिश्य आह-"गोव म्व कोनम खानां पतायानाम् अनिष्ट परम्परा प्रमजात" इति । भट्टाजिराधना द्वितीयपक्षमाह-"पितामहादीनामपि (पौत्र अपता मात्)--इति मुखापर्च (पाणिनीयपक्ष) व तृतीयं वाच्य (उपगी: वृतीयबंगधर पौत्र वाच्य) उपगीः अग्गा इष्टमिई अपि ( अगा पताय न-औपगव-शब्द न पुत्रत्वं मिद अपि ) अम्मन्तात् ( औपगवशब्दात् ) इन अपि मात् (पावसापि अपतात्वं न विचक्षितत्वात् गोवत्वात् तद्योतनाय औपगवशब्दात् “अतइञ' इति इञपि इष्टः सात् )। ततः चतर्थे ( बंश वाच्यं ) , ( "यनिजी” इतिसूत्र ण फक ) समात्, इति (क्रमेण) फगित्रोः (अकारान्तात् इञ्, पुनः जन्तात् फक इति) परम्परायां शततमगोत ( गोतृपताथै इतार्थ : ) अष्टनवतेः ( पक्रतिभाः, शब्द भाः इतार्थ : ) अनिष्टप्तायाः मुरः”। एवं यथा न मात् अत: नियमार्थ म् इदं मृतम् ("एकोगोत" इति मत विहितम् )। एबम् एषार्थ : “उत्तरसूत पि,"--"गोताद युन्धम्बियाम्" इति उत्तर- मपि ऊह्यम् ---एपोर्थ : ततापि नैयः वोधनी वा इतार्थ : १०८४। गोत्राद्यून्यस्त्रियाम् । ४।१।८.४॥

·सिद्धान्तकामुदा दी। यून्यपत्ये गोत्रप्रत्ययान्तादेव अपत्यप्रत्ययः स्यात्, स्ति यां तु न यूवसंज्ञा । गर्गस्य यूवापत्य गार्ग प्रायणः। स्त्रियां गोत्रत्वादेक एव प्रत्ययः । When garg is impliec then pragaa arises after a word ending in गोवप्रत्यय ; but this युवस'ज्ञा does not attach in the feminine gender. Thus in masculine only युवसज्ञा is attached. For example गर्गस्वयुवापन्यम् = गागमायण: (with फक् ), First गर्गस्य गोवापता gives गर्ग+ यञ् = गार्गः (by "गर्गादिभयो यज") then गार्गाम्य युवापता (चतुर्थादि) = गार्ग+फक = गार्गमायणः (by "यजिजोच")। As युवसंज्ञा does not arise in the fenm. so in fem., only one गोवप्रताय comes in i.e., females cannot com within le denotation of युवस ज्ञा। The clause “स्त्रियां तुन युवमना, स्त्रियां गोवत्वात् एक एव प्रतायः” is got from योगविभाग of the word "अस्त्रियाम्" in the sutra. [N. B.--Each Sutra of Panini is called a tot i Words in a योग or sutra are called एकयोगस्थ | The sertation however. of a word or a portion from a sutra is called TAHITI मित । युवापता विवक्षित, गोत्रप्रतायान्तात् एव अपताप्रतायः भवति । "अन्त्रियाम्” इति पदस्य योगविभागात् “स्त्रियां तु न यु बसना" इति नभाते । अत: स्त्री उक्तयु बस ज्ञा न स्यात् इति फलितत्वात् आह-"स्त्रियां गोवत्वात् एक एव प्रतायः" इति। उदाहरण यथा-गर्गस्य युवापताम् इतार्थे -- प्रथमं गर्गस्य गोलापताार्थे गर्ग+ यत्र = गागा (“गीदिभोयज') इति गोवप्रतायानशब्द प्राप्ते, अस्मात् एव 'गाग'-शब्दात् य वापता “यभिआश्च” इति फकि गागायया: इति लभाते। स्त्रियां गोवत्वात् एकएव गोत्रप्रताय, ततःडीपि गार्गों इताव भवत् । अवापि स्त्रीभिन्न यूनि एक एव प्रतायः स्यात् इति पूर्व सत्र उक्तम् ॥ . .

·तद्धितप्रकरणम् my . १०८५। अत इज । ४।१।८५॥ दो-। अदन्त यत् प्रातिपदिक तत्प्रकृतिकात् षष्ठान्तात् इञ् स्यात् अपत्य अर्थे । दाक्षिः । The original अदन्त hase (huse ending in अकार) after which the षष्ठी विभक्ति has been addel ( in course of अपतत्राधिकार) takes the affix इज in the sense of अपता (descendant सन्तति)। Thus दक्षस्य अपता gires दक्ष + इत्र = दाक्षिः। Similarly दाशरथि is got. [The ne दाशरथ 111 "प्रदीयता दाशरघाय धिन्नी" otc is आप, or is verondel with in the general sense "@TEH."! Thus Bhattoji in his Manoramau says “कथं तहि 'प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली' इति ? अपतारूपविशेषस्थाविवक्षायां शैषिकोण "] मित-- 'अत' इति तदन्तविधिवा ध्यः । तत आह-अदन्तात् प्रातिपदिकात् इतार्थः । “तस्यापताम्", "ममानां प्रथमाहा" इतानुबत्ती आह-"अदन्त' यत्प्रातिपदिक तत्प्रकृतिकात् षष्ठयन्तात् इअस्वात्” । प्रथमोच्चारित-तच्छन्दवीधितात् षष्टान्तात् प्रातिपदिकात् र म निष्कर्षः। अन्यत्मुगमम् ॥ १०८६ । वाह्वादिभाश्च । वाह्वादिभाश्च । ४।१।२६॥ दी-। वाहविः। औडुलोमिः । आक तिगणोयम् ॥ Worcis of the arc class ( 27 here refers to the name of it sage") lako 93, in the sense of 799 (descendant). Thus वाह ---इन-- वाहवि (son etc of the sage वाह)। मित- संगमा। वाह + इज (ततः “ोर्गुणः" इति गुणसति )= वाहवि: बाहुनामक कपरपताभितार्थः)। उडुलामन् + इ =("नस्तद्धित" इति टिलो मति) औडुलोम् + इञ - औडुलीमिः ।। वाह्वादिगणी यथा---वाहु, उपवाहु, उपवाकु, निवाक, वटाकु, उपविन्दु, वृषली, हकला, चूड़ा, वलाका, मूषिका, कुशला, कगला, नवका, सुमित्रा, दुर्मिना, पुष्करसद, अनुहरत, . .

·३८ ३ सिद्धान्तकौमुदी - देवशर्मन्, अग्निशमन्, भदशर्मन्, मुशर्मन्, कुनामन्, मनामन्, पञ्चन्, सप्तन्, अष्टन, अमितौजसः सन्नोपश्च, युधावन्, उदञ्च, मात्र, शिरम्, शराविन्, मरीचिन्, 'मदिन्, घटकलतोदिन्, खरनादिन्, नगमर्दिन्, पाकारमर्दिन्, नोमन्, अजीगत, साषा, युधिष्ठिर, अर्जुन, साम्ब, गद, प्रान्न, राम, उदहा, उदकमनायाम्, सम्म योम्भसो: सलोपश्च । - आकृतिशणोयम् । तेन-साताकि, जाङि घ, शोरि, ऐन्द्रशमि, आजधनवि, सावर्णि इतग्रादि-सिद्धम् ।। १०८७। सुधातुरकङ् च । ८।४।१ ।। दी-। चादि । सुधातुरपत्य सौधातकिः ॥ व्यास- वरुड़-निषाद-चण्डालविम्वानां चेति वक्तव्यम् (वा) ॥ The word सुधाट takes इज़ in the sense of तम्बापता (his descendlant) and then 7 is acelel to the bingo. Thus मुधाट+इज = सुधात् अक (डित्वाद् अन्तवार्दश: ) + इत्र - मोधातकिं । The words व्याम, वरुड़, निषाद, चण्डाल, विम्ब take इत्र in the sense of Huat and then s is added to theso worrls. Thus there heing व्यास ( अक )+ इञ , we look forward--- मित- सुधाट शब्दात् अपतवार्थ इत्र -प्रताय: स्यात्, प्रकृत: अकडार्दशघ्र इति सूत्रार्थः । ततः मुगट+ इज इतिस्थिते प्रकृतेः मधाट-शब्दम्य अकादशः । डित्त्वात् अन्तवादसति मुधार अकङ + दुञ इति जाते आदिबद्री-माधातकिः । व्यास-वाड़-निषाद-चण्डाल-बिम्व-शब्दाटू अपतार्थ इञप्रतायः प्रकृति: अकङ आदेशश्च । ततः व्यास ( अकङ) + इज इति स्थिते आह--- १०८८ । न याभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वोतु ताभ्यामं च । ७।३।३॥ दी-। पदान्ताभ्या यकार-वकाराभ्या परस्य न वृद्धिः, किंतु ताभ्या पूर्वी क्रमात् ऐचौ आगमौ स्तः । बैयासकिः । वारुड़किः इत्यादि।

·तद्धितप्रकरणम् (with इज The usual aſs does not come in case of a vowel that follows पदान्त यकार or व-कार, but the augiments ऐच, and औच are respectively attachedl before those य and । Thus we get व यासकि and अकङ-आर्दश after व्यास)। Similarly वारुड़कि cte. मित-- ! यच च यो ( इन्दः)। ताम्याम् ( ५मी दिवचन ); अत आह- "यकारवकाराम्याम् परस्य" । ‘पदान्ताम्याम्' इति विशेषणम् । "मजेह दिः” इतात:अनुवनिलम्य वृद्धिशब्दम् आकृष्य शेषपूरगीन आह-"न वृद्धिः" । "पच" इति पतग्राहारः। यथाक्रम यकावात् पूर्व ऐच , बवागत् पूर्व आँच । अत आह-- ताम्यां पवी कामात् गर्च। 'पागसो स्तः । व्यासशदन अत्र वेदव्याम: ( पुराण- भारतादिप्रगता एव नक्षत्रते ( नामकर्दशग्रहणम् )। व्यास + अकाइ + इञ इति स्थित व्यामक + इज इत्यव बद्धिवाधित्वा पदान्त-~-य-कारस्थाने '0' आगमे सति वयामक + इत्र -- वैयासकि: (मिद्धः)। एवं वरुड़शब्दात् अपत्य' 'वारुड़किः', निषादात् -- नैपादकिः, चन्डानात् - चान्डालकि, विम्बात् - वम्वकिः । १०८८ । गोत्रे कुञ्जादिभ्यः च्फ ४।१।८८ ॥ ११००। वात-चफजोरस्ति याम् ॥५॥३११३ ॥ दी-। ब्रातवाचिभ्यः चफजन्त भ्यश्च स्वार्थे जाः स्यात् न तु स्त्रियाम् । कोञ्जायन्यः । वहुत्वं तद्राजत्वात् लुग्वक्ष्यते । ब्रानायन्यः । स्त्रियाम्-कौञ्जायनौ; गोत्रत्वेन जातित्वात् डोष । अनन्तरापत्य कौन्जिः। Words of the is class take 7-19 in the sonse of sita (ata gafa) and not my in general. Then again tho are aflix su counes after worls donoting बात (u whole host-समूह) and words ending in the uflix च -फत्र, but this स्वार्थिक offix does not come in the feminine. Thus कुञ्ज+च-फन ( आयन) = कौञ्जयन + मा ·४० सिद्धान्तकौमुदी ( खार्थिक ) = कौञ्जायन्य । In the plural number. this clides because in the plural this is called तद्राज by the rule "यादयम्त- द्राजा” (५।३।११९) and then लुक, comes in by “तद्राजस्य बहुषु नुक-"; thus ब्राध्नायन्य like कौञ्जायन्य । In the fom. however 591 not coming in, we get कौञ्जायनी-डीष comes because it is जातिवाचक being गोत्र प्रत्ययान्त शब्द (see the rule जातेरस्त्रीविषयात् अयोपधात्) । But in the sense of अनन्तरापत्य i.e. son only, the rule "गोव कुञ्जादिभ्यः" does not apply ( for this rule directs फज़ in the senso of गोत्र ) .and then इञ by “अत इज" comes giving कौजि । मित बातश्च चफत्र च इति इन्दः ततः पञ्चम्यर्थे षष्ठी, अत: हत्ती आह--- "ब्रातवाचिभ्य: च मञन्त भ्यश्च' इति । कौञ्जायना इति म्वार्थे जैन मति मिद्धः इति स्पष्टम् । 'वहुत्व' वहुवचने-"जादयस्तद्राजा" इति सूत्वात्-'तटाजत्वात्' लुक वक्ष्यते' ("तद्राजसा बहुषु तैनवास्त्रियाम्" इति हिसूवम् )। वन-शब्दसा कुञ्चादिपाठात् “गोत्र कुञ्जादिभाः च फज"। ततः खार्थे आः ; 'ब'-इत्वात् तश्चित आदिबुद्धिः । स्त्रियां वार्थिक-आ प्रत्यबसा निषेधात् 'कौञ्जायनी' इति । 'कौना- यन' इत्यत्व अदन्तत्वात् टाप न समात्-यत: गोले न जातित्वात् ("जातरम्बीविषयात अयोपधात्" इतिसूत्र द्रष्टव्यम्) डोष भवति । अवमूत्र गोवग्रहणात् ( गावमा च पौत्रादित्वे उक्तत्वात्), अनन्तरापता (पुत्रार्थे इतार्थः) च फन न समात्, किन्तु कुञ्चादि- शब्दसा अदन्तत्वात् “अत इत्र" इति इञिमति 'कोनिः' इत्यादि भवति ॥ ११०१। नड़ादिभ्यः फक् ४।१।८८ ॥ दी-। गोत्रे इत्येव। नाड़ायनः । चारायणः । अनन्तरो नाड़िः। Words of the pştic class take the affix 0971, in the senso of गोत्र ( i.e. in the sense of grandson &c. see rule 1100 also). Thus we get नड़ + फक = नड़ + आयन = नाड़ायनः (कित्वात् तद्धित आदि- .

·तद्धितप्रकरणम् ४१ 1 . . . वृद्धि:) kc. But this tri does not come in the souso oſ 2011 immediate descendlant i.e. son, and then we get नड़+ इज (by "अत इत्र")= नाड़िः। मित- मुगगा ॥ कक स्थान 'चायन' समात्, अत: नड़+ आयन = लाडायन: प्रादितड:)। गौवना पाणिनिमी पावादित्वात् अजन्तरापनासा पुवत्वात् एव गोवत्वा- भावात्, अब नड़ादिगण गोत्रानुवन नात् अनन्तरापतामा “अत इञ" ( अपत्यार्थे ) इति इत्र व मात्, ततः नड़+ इञ, इति नाडिः ॥ नादिगणी बघा-नड़, चर, वक, मन, इतिक, इतिश, उपक, एक, नमक, · झालन शालङ्क (च) सप्तन, ब्राजप्य, तिक, अशिश तन, म. गाण, नग, सामना दाम, पित, द्वीप, पिङ्गर, पिङ्गस्त, किर, किरण, कान, बावर, कातल, काश्य, काव्य, अज, अमप्य, कारणी, ब्राह्मणवामिष्ट, अविव, लिग, चित्र, कुमार, कोष्ट, प्रोष्ट च, लोह, दुर्ग, म्तम्भ, शिंशपा, अगट ग, शकट, ममनम्, ममत, निमत, ऋच, जन्नन्धर, अध्वर, युगन्धर, हंसक, दग्नि, पिण्ड, पचान, चममिन्, मकता, स्थिरक, ब्राह्मण, चठक, बटर, अश्वन, खरप, नझ, इन्ध, अन, कामुक, ब्रह्मदत्त, उदम्बर, शाण, अलाह, दगड । इति नड़ादिः ॥ ११०३। हरितादिभ्योऽजः ।।१।१०० ॥ दी। एभ्योऽजन्त भ्यो यूनि फक्। हारितायन: । इह गोत्राधिकारऽपि मामाद यून्ययम् । नहि गोत्रादपरो गोत्र- प्रत्ययः । विदाद्यन्तर्गणोहरितादिः । The auflix 43 (2017) comes in the senso of gagn after words of the fara class that has already takon the aflix 75 in the sense of गावापता (पौत्र)। Thus हरित + अञ (विटादि - अञ ) - हापितः। तम्य बवापताम्हारित+फक = हारित + आयन -- हारितायनः । Tho auflix et here though enomorated and enjoinod within the juriskliction of stagar, still it is to be understool in the sonse of गुवप्रताय, for हरितादि words are alroudy mentioned in , - .

·४२ सिद्धान्तकौमुदी अतः अत्र ७ the facile class and that class takes 35 in the sons of गीव; so if a further अपताप्रताय is to be made after हरितादि words ending in गोवप्रताय अञ, then that affix (प्रताय ) is to be taken in the sense of युवापता, and because the rule "एकोगोर्च'' declares that a further गोत्रप्रत्यय is not to come after a गोन- प्रतायान्त wordl, so Bhattoji says “दह गोत्राधिकार अपि मामादयूनि अयम्। न हि गोवादपरी गोवप्रतायः c". मित-। गोतार्थं अञन्त भ्यः हरितादिभ्यः फक स्यात् । कथं गोतार्थे अञन्त भ्यः इति विज्ञायते ? हरितादयः विदाद्यन्तर्गणः, स च गण: गोतार्थे एवं अप्रत्ययं लभते, "अनुष्यानन्त विदादिभ्योज" इति हि मतम् । इदमेव नाया व्याख्यानम् । ततश्च ज्ञायते फक युनि एव मनात् । अत: प्राह “दह गोताधिकारपि सामर्थ्यांदयूनि फक " इतयादि। "एको गोत्रे,' इति मृतात च जायते यत् गोवप्रतावान्तात् अपगे गोतप्रतायो न भवति-ततोपि सुप्पष्टमव यत -- फक (आयन ) यूनि एव समात् । किन्तु अतु गोताधिकारश्च उत्तरार्थः । अतु फक प्रताय इञप्रताय वाधते । हरितादियं था-हरित, किन्दाम, वह्यम्क, अर्कन्लूष, वध्योग, विषणुहड्त, प्रतिवोध, ग्थन्तर, रथीनर, गविष्टिर, निषाद, शवर, अलस, मठर, सपाकु, मृदु, पुनर्भू, पुत्र, दुहिट, ननाह, परम्त्री, परशु च ।। ११०३। यजिजोश्च । ४।१।१०१॥ दी -। गोत्र यो यजिञौ तदन्तात् फक्स्यात्। 'अनाति- इतुरत : 'आपत्यस्य' (सू १०८२) इति यलोपोन। गाायणः । दाक्षायणः। The words ending in यज andd इज़ in गोवाधिकार i.e., words after which गोवप्रताय या and general अपत्यप्रत्यय इत्र are attached take फक in the sense of युवप्रताय । That फक is in the sense of yance is by inference as in the case of the sutra falferits: 1 .

·तद्धितप्रकरणम् ४३ See “सामर्थात, यूनि अयम्” ( in the previous rule ). Thus गर्ग + गोता- पता यज by गर्गादिभयोयन = गार्ग | Then गार्ग + फक ( आयन ) गागमायण: ( without य-लोप)। गागा ends in अपता य-प्रताय and य-प्रताय comes after' ग.. । हल letter, so the rule "आपतामा च तद्धिते अनाति" should direct elision of this य, whenu further' तद्धित nflix follows; but as this rule by 'अनाति' says that this elision of a is not to take place when an aflix beginning with follows, so here in गाय + आयन, the does not clide sickling गाय ायणः । Siini linol --- 3.57 (अपंता) · दानि, tincin दाति कम आयन) - हाक्षायण । मित- 'तदन्तात् फक' इति = मामात् अय' फक प्रतायो यूनि एव मयात् । यतः गौतप्रतायात् अपरो गोतप्रतायो न भवति, "एकोगीत" इति मृतात् । सर्वमतत् पूर्वमत कथितम् । ततः गर्ग+ गोत्पता या ("गर्गादिभ्यो बज" इति ) गागा । ततः युवापता' गागा + फक ( अनन व गा)= गागायण ! 'गागा --- आयन'-इतात यद्यपि अपता-यप्रतायो हन्नः पर एव, तथापि न लप्यते, यतः परत: प्रायनप्रतावमा आकार: अन्त्य व । "आपतासा- च तद्धिते अनातिः इति मूत' 'आति'-लोपः न सात आकार परे-इति ब्याख्यानात , अतः आह-"अनातिइतात :...यलोपोन" । दाक्षायण इतात तु दक्ष न• अपता दूज, = दाक्षि ; ततः इअन्तात फक जयः। दापि + आयन = दाज्ञायणः । ११०४। शरदच्- छुनक-दर्भाद् भृगु - वत्साग्राय- णषु। ४११०२८ ॥ दी-। गोत्रे फक। अजिजोरपवादः । आद्यौ विदादी। शारडतायनो भार्गवचेत्, शारदतोऽन्यः। सौन- कायन: वात्स्यश्चेत्, सोनकोन्यः । दार्भायणः आग्रायणश्चेत् । दार्मिरन्यः ·४४ सिद्धान्तकौमुदी The words शरबत , शुनक and दर्भ take tilhe auflix फक in the sense ok गीतापता, provided these respectively roler to भग, वत् म aund अगाया । शरबत anl शुनक ture returd in the विटादि listh, so these are to take अत्र in the sense of गौत; Dont this rule provides for फक in the sense of भृगु and वत म only. This शरबत +फक (आयन) = शारहतायन meuning भार्गव ( son of भृग ), otherwise the form is mea ( with fazifa 15). Siinilarly शौनकायन in the sense of son of वत म ; otherwise we geth शौनक ( withz Fazile 59 ) ; thus also zufall with 4in the senso of आग्रावण, otherwise the form is दानि ( with इञ् by अन इञ, or वाहार्दगतिगणत्वात -वाहादिवत्र ) । मित- शरबत्गनकशब्दाभयां विदादिगण पाठात् आभ्याम् गोवं अन मात् ( "विदादिभयो ऽत्र” इति सूवात् ); किन्तु अर्थविशप गाव आभ्याम् अनन भव गग फर्गव विधीयते न तु अञ, अत आह-"गोवं फक ... आद्या विदादी"। शब्द: शरहदादिवत् ऋषी कढ़ः । अस्मात् अदन्तत्वात् वाहादित्वात् बा इञ प्राप्तः, म च अर्थविशं (आयायगा-ऋप्यर्थ इतार्थ :) अत्र निषिभ्यते, फक च विधीयते । अत आह -"अञ ओरपवादः"-आद्यशब्दश्वर्य अत्र वायं ने, शंप च न वाद्य ते इति सरलार्थः ॥ अन्यत् मगमम् । ११०५ । द्रोणपर्वत-जीवन्तादन्यतरस्याम् ४११०३ ॥ दी-। एभ्यो गोत्रे फक वा । द्रोणायन:- द्रौणिः। पार्व तायान:-पार्वतिः। जैवन्तायन:-जैवन्तिः । अनादिग्हि द्रोणः ; अश्वत्थाम्नानन्तर तूपचारात् । The words द्रोण, पर्वत and जीवन्त (all designtions of persons) optionally take the aſfix 0 in the sense of Tra (i. e, closcondant grandson etc.); being अदन्त Ot' those being वाहादि theso .

·तद्धितप्रकरणम् ५५ words ture to take इज in the sense of अपत्य ( here अपत्यसामान्य )। Thus we get aroma with and a fer with 77 and so on. The word aan liere does not loſer to the well-known first person ( 295 ) of that name in Mahabharat, so our author SmS “अनादिः इह दोगाः" । flence also द्राणायन cannot be applied to अश्त्यासन् the son of आदि द्रोग | That 70727 is applierl to 777 178 tirsl, Drona's immediate next son is by transference Only ( op.-- अाध्यायी पंगा तथाभिधान भवति )। जित--- । प्रत नियनिहितः। द्रोणादियः सागमावत बाहानाकृति- Jio तपास अन्तत्वात वा इन स्यात् । अत: आह---"द्राणायग:- ट्राणिः" दल्यादि। पत्र द्रोगशब्दः महाभारतस्य आदि-द्रोणमा न वाचकः, भाप्यं तथा व्याख्यानात, आत आह-“अनादिः इह द्रोण” (यहा-अनादि: अमितः अन्य : कश्चित् द्रोग इह र यात इत्यर्थ: )। ततश्च आदिद्रोणमा अनन्तन पत्र' अश्वत्थान्नि दागायनादिप्रयोग: अयना:, किन्तु अश्रथाम्नि अपि यत् “ट्रोगायन:” प्रयुज्यते तन, उपचाररत्नं यम्, अत आह--"अश्रथाम्नि अनन्तरं तु उपचारात्" । ११०६ । अनुष्यानन्तर्य विटादिभ्योऽज ।४।१०४ ॥ दी-। एभ्योऽज गोत्रे , ये त्ववानृषयः पुत्रादयस्त भ्यः आनन्तर्य। सूत्र स्वार्थ थज । विदस्य गोत्रापत्यं वदः। अनन्तगे वैदिः । वाह्वादेराकतिगणवात् इञ् । पुत्रस्यापत्य पौत्रः । दीहितः। Words of the fazifa class tako 75 in the sense of rīta (raudson CC); lyut these wors of the facile class which refer to non-geon i. '. to names of persons who are not sages .. पन, दहित ... hakta अत्र in the sense of अनन्तगपत्य i.c. son. thus tlo woord 1917777 am in the $276,7), has sense of 777777; In ·सिद्धान्तकौमुदी . other twords अनन्तर takes स्वार्थ प्यत्र ( like words of the चतुर्व ग class ) yielding अानन्तये । Thus विद + अञ गोवापत्य = वैदः ( here विद being the name of a suge); but विदसा पुवः ( अनन्तरः) - पिद + इत्र (वाहादि )= वैदि; though विद is not directly noted in the वाह्वादि list still it being आकृतिनण, we include विद in the above list. But पुवमा अपत्यम् ( son )= पुत्र + अञ (अनन्तगर्थे )= पौवः । Similarly दौहित । पुत्र undl दुहितृ heing numes of non-singes take अञ in the sense of अनन्तगपत्य (son only)। मित न ऋषि इति अनृषि, नुप्तपञ्चमीकम् पदम् । तथा च मनोरला "अनृपीति पञ्चम्या सोबो ल्नुक” । ततः अनृषिभ्यः इति तमग्रार्थः जायत । एवम् सूत्रमिदं विधा विभज्यव्याख्यायते, प्रथम यथा--"विदादिप अधिभाः शब्दं भ्यः आनन्तव्ये अज" ; द्वितीयं त-"विदादिपु ऋषिवाचकशब्दं भ्यो गार्व एव अत्र समात्” । तथा हि-विदादिगण ऋषयः अनृषयः च पश्यन्ते । तत्र व अनृपयः पत्रादयः शब्दाः तेभ्यः अनन्तरापत्य अञ भवति ; अन्यत्र तु गौवं एव अञ समात् । आनन्तव्यों इत्यसा अनन्तर अपत्य इत्यर्थः । अनन्तरशब्दात् स्वार्थ प्यनि आनन्तर्यमिति, चतुर्वर्णादिवत् स्वार्थ प्यत्र ; अत आह-"मर्च' म्वाथे प्यत्र"। एवम् अनन सूर्वण विदशब्दात् गोवार्थे अजि सति बैदः नभाते। विदशब्दमा ऋपिवाचकत्वात् गोत्र अञ, अम्मात् अनन्तरापताार्थे अन न भवति, किन्त--बाहादगति- गणत्वात्, वाहादि---इञि सति "वैदिः' इति नभाते, तत आह-..."विदमा गौवापन्य वंदः । अनन्तरो वदि -वाहाराकतिगणत्वात् इज"। पत्नशब्दमा अऋषित्वात आनन्तरापता अञ , ततः पोवः लभाने । विदादिर्यथा-विद, उर्व, कश्यप कशिक, भरद्वाज, उपमन्य , किनात, किन्दर्भ, विश्वानर, ऋष्टषेण, ऋतभाग, हृयश्व; प्रियक, आपस्तम्ब, ऋचवार, शरबत्, शनक, धन, गोपवन, शव , विन्दु, भाजक, भाजन, अश्वावतान, श्यामाक, शामक, श्यावलि, हरित, किन्दाम, वह्याक, अर्क, नूष, वध्योग, विष्णुढच, प्रतिवोध रथीनर, रथन्तर, गविष्टिर, निषाद, शवर, अलस, मठर, मपाकु, मृद, पुनर्मू, पुत्र, दुहिट, ननान्द , परस्त्री, परशु च ॥ . . . , ·तद्धितप्रकरणम् ११०७। गर्गादिभ्यो यज ।४।१।१०५ ॥ दी-। 'गोत्रे' इत्येव । गागाः । वात्स्यः । Iu the sense of sita (grandson &c ), words of the offe class take the aílis 15! Thus irre get गर्ग + बत्र = गार्ग + यज (bs "यमातिच" ) गागा ( with आदिवधि)। Similarly वात्मा । N. B.--In गनी जामदग्न्य: und in पाराशय: व्यामः, जमदग्नि and पराशर taake या to denote son ( अनन्तरापल्य ) irregularly or by गोवन्वारोष; जमदग्नि ! ITS End in this गगादि list(sce Bulsortha in ). मित---- मुगमा--- । गर्गाटियथा---गर्ग, वत्मा, बाजामे ('अम' असमासे 'वाज'---शब्द: अव पश्यते इतार्थः) सस्कति. अज, व्याघ्रपात्, विभत्, प्राचीनयोग, अगम्ति, पुलम्ति, चमम, रंभ, अग्निवश्य, शाङ्ग, गठ, शक, एक, धृम, अक्ट, मनम, धनत्रय, वृक्ष, विश्वावम, जग्माग, नाहित, मशित, वन , बन्दा, भण्डु, गण्ड, लिङ्ग, गहन्न , मन, मन, अन्निग, जिगीषु, तन्त, मनायी, सन, कत्थक, कथक, कक्ष, टक्ष, तनु, तात, तनुक्ष, तण्ड, वतण्ड, कपि, कत, कुमकत, अनडुह्, कण्व, शकल्ल, गोकक्ष, अगम्त्य, कुण्डिनी, यज्ञवल्क, पर्ण वल्क, अभय जात, विरोहित, वृषगण, रहगण, शण्डिन, चणक, नलुका, मुद्गन्न, मुमत, जमदग्नि, पगशर, जतुकर्ण, महित, मन्त्रित, अश्मरथ, शर्कगक्ष, पूतिमाप, मथुर, अररका, एरका, पिङ्गल, कथा, गोलन्द, उन्नूक, तितिक्ष, भिषन, तड़ित, भडित, दन्न्भ, कित, चिकित्सित, दैवह, इन्द्रह, एकग्न, पिप्पन्न, वृहदग्नि, मुन्नाभिन्, उक्थ, कुटीग ॥ "मानवी प्रजा" इति तु अपतामामान्य भविष्यति । १०१८ । यजजोश्च २।४।६४॥ दी-। गोत्र यदयजन्तमजन्तं च तदवयवयोरतयो लेक स्यात् तत्कृते बहुत्वे, , न तु स्त्रियाम् । गर्गाः, तत्क ते इति किम् ?--प्रियगागाः । स्त्रियां तु- स्त्रियां तु-गार्गः . . , वत्साः, विदाः, जाः।

·४८ fagmente fragt: 1 stan fent ? IT!, Siqat: 1 49974JHETAE गोत्रम् । तेनेह न-पौत्राः, दाहित्राः । Words that end in 75 and 1 in the sense of ra (descendant a ), have their a15 and olielol, if plurality due to those affixes is conoted (ane aga) lut not in the feininine. Thus tria starcho gives at +177 -- JATI: ( with 175 elided for tre have plural idea in the yobriu-se?1140 ) ; similarly wo get faze: and Saf: [with elision of 757 (799777" fazifexcitat." ) and there being plural idlea as well ). Why do wo say ' in the Tritti of this sutra? witnors fuz: pri q9rq=furat: (hero 731 lor's not lide, for flere aia i.. plurality is not due to the aflix 71, but the compond refers to others ). This rule does not liolil gooil in the teminino, so in feniinine gentler to have गर्गस्य अपत्यानि म्बियः -- गर्ग + यत्र + डीप = ATRITT + 10 = arif ( foliding by ShangraF?"').which in fem. plural gives aft: fra: 1 why do we say sila here? witness ई प्याः (दीपभवा इति यत्र by "हीपादनममुद्रम्” ) ॥l श्रीमा: ( with #ari by "zaferats " )--here 35 and 31 do not elide though plurality due to these vory alixos is involved, for the sense of that is not at all clunoted hero. And by ita horo in this sutra we are to understand the sita originated with the sages as enumerated in the chapter on प्रवर ( प्रवाध्याय) in the Srauta sutras of Bizzelruyana &c. for this sutra is outside Trasee antc also under sutra 1089) Ienco the v in drar: and gifsar: docs not elico for thongh-ro We have plural idea due to 75 still the zita of al Silco is not at all connoted here. 1 ·तद्धितप्रकरणम् ४८. द •r this अज [N. B.-Note that now-au-days गोव is usually 2+ in number' ( vide धर्मप्रदीप &c.); and sutrus say that प्रवर is that type of its which is promoted by seven original sages (cl. कश्यपोऽनिर्भरद्वाजो विश्वासिवाय गातलः । जगदग्निर्व शिष्टय मयं ते ऋपयः म्म ता:'") i. t..itis पिप्रवर्तित गोवविशीष indin अपत्याधिकार from the use of the general world and not the technical word via we are to understant शाम्बीय गोव ( Cl. अपत्याधिकारी गोवग्रहरणार्दव शास्त्रीय- गोव ग्टह्यते'-); so also पुवम्य पत्र: i) पीव silh विटादि अग, and Tuis 1964 dis... fis, is leniniu here and not any गालामा जीवाला। मित- दितीयाध्यायम्ब चत्यपादस्थमिद मृत्वम्, न तु अपत्याधिकारस्थम् । अतः अब तदन्नग्रह गानम्ति । “यम्कादिभ्या गाव" इति मृत्वात् ‘गति' इत्यनुवर्तते । 'तद्राजन्य वह प ननवाम्बियाम्' इत्यम्मान 'ताजम्य' इति वजयित्वा सर्व भनवर्तते । 'लक' इति च "यक्षविध-"गतात् नभ्यते । अत आह---गा यद यत्रन्तम् अञन्न न नदवावया: पतयाः ( यत्र नारिल्ययः ) लक मात् तत्कल बहत्वं ( यत्र -अञ प्रत्ययकात बनव' ), न त स्त्रियाम् ( स्त्रियां तक न माात् इत्यर्थः ) । एवं सति गगी:, बत्मा: नीत (गीत बजना: वह त्वं द्योल्य बञः लका मिडाः)। एवं क्रमगा अत्री का विदा', अर्वा: इति स्थितम् ( "अन्नृप्यानन्तव्ये विदादिभ्योत्र” इति अञो ल का मिाम् )1 अनी 'तत्कति' इति किमर्थमनम् ? प्रियः गायौं येषाम् इति वह नाही--- - प्रियगामधी:' इत्यत पत्र प्रत्यवगतबहत्वाभावात् प्रत्ययमा लुक्न मनात् । न मात-अत: गार्गमा अपत्यानि स्त्रियः इत्यत गर्ग + गर्ग+ यत्र :- गार्ग + डीप गागा "हन्नम्नहितमा" इति व स्नीयः, ततः वह वचने 'गायः' (यत्र प्रत्ययसा व नक न मात् )। 'गोत" इति किमर्थमुक्तम् ? दोप' भवा इति होप + यत्र ("शापमनममद्रम्" इति मत ग) पाः, एव' श्रात्सा: ( उत्मादिभोत्र )-अतु गीतप्रत्ययवाभावात् यत्रः अनमा तुक न मात्॥ एतत मृतम् अपतत्राधिकार- वहितम् अत: अन बौधायनादि मतकार रिपठितमा प्रवराध्यायगतमा गोमा एव ·" सिद्धान्तकौमुदी ग्रहण समात् । “कशापोऽतिभवहाजो विवामितोऽथ गौतमः। जमदग्निर्व शिष्टय सप्तैते ऋषयः म्म ताः ॥'-तेषां यदपतं तद्गीतमितवाचक्षते इति वाधायानादि- प्रवराध्यायप्रसिद्धा: भग्वादय एव गोतुत्व'न विवक्षिता इतार्थ:। कयट न लौकिकमा गोतसा ग्रहणमिति भाष्यमुपादाय तथं व व्याखयानत्वात् इति भावः । एवं पीताः दौहिताः इतवादी पौतृदोहितयोः तथाविधगोतवाचित्वाभावात् न लुक् इति वाच्यम्' ( इति वालमनोरमा)। ११०८। मधुवोर्ब्राह्मणकौशिकयोः ।४।१।१०६४ दी-। गोत्रे यज । माधव्यो व्राह्मणः। माधवोऽन्यः । वाभ्व्यः कौशिकर्षिः। वाभवोन्यः। वभ शब्दस्य गर्गादिपाठात् सिद्ध पि नियमार्थमिदम् । गर्गादिपाठफल तु लोहितादि-कार्यम् । वाव्यायणी। The words and ac, take the auflix 7 to donote ita when meaning 'ब्राह्मण' and suge Kausikan (कौषिक ऋषि) respectiively; thus we get माधव्यः ब्राह्मणः (मधु + यत्र = मधो+बन by “ओगंगा:" माधव्य with आदिवधि and सन्धि); otherwise the form is माधव: with अण्&c. Similarly we get वाचल्य in the sense of sugo कौषिक otherwise वाधवः । वच, is read in the गादि lish, still special mention and formation with 75 is to restrict it (नियमार्थ) in this special sense of suge'; and tho uiin to road it in the Trife list is to attach coinpulsory flff to the 7575 word वधु in the feminine by the rule “सर्व व लोहितादिकतन्न भ्यः" (ante); and लोहित्तादि list is within the गर्गादि list i.s., .the words beginning with लोहित in the गर्गादि list are मोहितादि। So Bhattoji says “गर्गादि पाठफलम् तु लोहितादिकार्य म्"। Thus we ·तद्धितप्रकरणम् बन get वधु + यञ+ डोप = वाचन्य + स्फ (आयन)+ डोप = वाचव्यायगी (पित्वात् ङीष )। मित- मधुशब्दात् वव गन्दात् च गोवापत्यं' म्यात् 'ब्राह्मणे', 'कौशिक प्यर्थं च इत्यर्थः ।। वच शब्दस्य गगांदि-पाठार्दव गोब यत्रि सिद्ध पि अद पठात् इद नियम्यते यत्-यदि बन शब्दात् बत्र स्यात् गौवं, तदा कोषिकीप्यर्चे एव, नान्यत्राथें । एवं सति वध शाब्दम्य गांदिपाठोऽयुक्तः स्यात इल्याशजवाह-वत्र शब्दस्य गगांटिपाठक स्त्रियानन्मात् बान्तात् "सबवलो- हितादिकतन्त भ्यः” इति म-प्रत्ययः बया यात तदर्थम । वतन वाघच्य-सफ वानन्याय (पिलात् नाति । - १११०। कपिवोधादाङ्गिरसे ।४।१।१०७ ॥ गोत्रे या स्यात् । काप्यः । बौध्यः। 'आङ्गिरसे' किम् । कापयः । वाधिः। The words in and are like 75, in the sense of piratera il fra za is signified thereby, Thu Film and are are got willn यत्र to denote आदि गरम गाँव | Why ilo we say 'आंगिरसे' in the suthrit ? I/ आडि गगन गाँव is not mount then in गोवापत्य the worls will take 74 and 37 l'ospectively by the rules "इत शानिञः" and "बावादिभ्यय" dic. मित-। कपिशब्द: बाधशब्द या गावं यत्र प्रत्ययं लभते यदि तेन आङ्गिरस- गोवं गम्यते । अन्यथा, कपिशब्दात 'इतथानिञः' इति हक् । वीध-शब्दात् "वाहादिभ्य" इति इन म्यात् । कापियः बाधिश्च मिर्च प्रत् । अत: सूत्र 'आशिरसे ( आरिमात्मक गोवं' इत्यर्थः ) उच्यते। कपिशब्दात् गर्गादिपाठादव यत्रिमिई अब नियमाथ पयते । गर्गादिपाठफन्नम् तु लोहितादिकार्यम् ; वौधशब्दात अप्राविधिः ।

·५२ सिद्धान्तकौमुदी ११११। वतण्डाच्च। ४।१।१०८॥ दी-। 'आङ्गिरसे' इत्येव । वातगडाः। अनाङ्गिरसे तु गर्गादौ शिवादी च पाठाद् यत्रणी-वातण्डयः, वात गडः ॥ The word वतण्ड ulso teakes the ullis या lo denote आशिरम गोव। Thus we get वातण्डा with या । When however आङि गरम Ta is not sginified then it will tako both the 35 and for it is read in both the TTF and fyrarf list. And in that case the forms are aiget ( with zarif 35) and the with ( शिवादि-अण)। मित-। “वतण्डस्य गादी शिवादी च पाठात् यत्रगो: प्राधागाभागम यत्र एव इति नियमार्थम् इति वान्तमनोरमा" | १११२। लुक स्त्रियाम् । ४।१।१०८ ॥ दी - । वतण्डाचे ति विहितस्य ल क स्यात स्त्रियाम् । शाङ्गरवादित्वात डोन् वतण्डो। अनाङ्गिरसे तु वातगड्या- यनी ; लोहितादित्वात प्फः। अणि तु वातण्डी। ऋषित्वात, वक्ष्यमाणः ष्यङ न-(११८८ सूत्र द्रष्टव्यम् )। The 7 enjoinoil to aan by the prior rule, olidos in the feminine gender. Then वतण्ड + यत्र - छान -- वतगड़ --- डोन (with elision of यत्र by prior rule to timoles आडि गरम गोत्र ) वतगड़ी (with 519, for the word aga is roaul in the retail list ( $0403 ante)]. But when it iloos not signify आङ्गिरम गांव, then its takes गर्गादि या yielding वातण्य-this in fein, taakes डीप and compulsory स्फ (आयन) by "मनत्र लोहितादिकतन्त भाः” yielling titc form वातगड्यायनी। The word वतगड़ is under नीहितादि list (included within the startfelist as said bofore ), SO Bhuttoji says D ·तद्धितप्रकरणम् my ततः चहा प्यडन "लोहितादित्वात् स्फः" | Again it takes भिवादि अग to denote अनाङ्गिरस गोव, then (अमान्त) वातण्ड witli डीप by "टिड दा नत्र -" or srith जात- लक्षण ङीष gires वातगडी in leniinine. Again as it deuotos some ऋषि (Singe), so tic Jile "अजि को: अनायागं रूपोत्तमयों: बड़ा गोवं" (1195itra) does not apply in its अगन्त ieminine form. मित- अनादिवस गावं वतण्डभन्दम्य गादित्वात् यत्र । नाहितादित्वात् स्त्रियां डापि सति "मबत्र लोहितादिकतन्त भाः" इति निल्य: फ: स्यात्, ततः वाताधावनी इति, अत आह "अनाङ्गिगमेत वातमायायना, लोहितादित्वात् एफः" । सवादियालाई initi "टिम गा--" उति डापि, गीवनगा जातिगत जग डापि सति बातगई। इति । वातगई। इति । अस्य ऋपित्वाल, स्त्रियाम् अणिजार नापागुरूपौत्तमयोः प्या गोल" इति भवति । १११३ । अश्वादिभ्यः फज । ४।११११०॥ दी -- । गोत्र । आश्वायनः ॥ घुसिजाते ( गणसूत्रम् )। 'मि' इति तु प्रकृतिविशेषणम् ; जातस्य गोत्रापत्य जातायन: । पुमि इति किम् ? जाताया अपत्य जातयः । Vorals of the अश्वान्दि lish take फत्र ( आयन ) in the sense of गावापत्य । Thrus अश्व - फत्र + आयन -- आश्वायन ( with आदिवद्धि)। In the अभादि list we have the गणपाठ 'पु'मिजाते' where पुसि (Jualities the use 'जात'; in other workis the sense is-the waril 1917 being in masculine gender is to be round in the अशादि list and then it tarkes फज (गोत्र') yielding जातायन: । Tho signilicnnco o nf love is to say that the ferninine of la io., 5197 will not take Tufe in the sense of sharart, thus जाताचा 'अपत्य will yield जात+हक जातयः (hy "हाच:")। Hence Bhuttoji says "'मि इति किम् ?..... जानियः। %D ·५४ सिद्धान्तकौमुदी मित-। गोत अश्वादिभाः फज (आयन) सात् । अत गयो “पुसि जाते" इति वर्तने, तत 'पुसि' इति प्रकृतः' जातशब्दसा विशेषणम्, ततः एवमर्थो जायते- 'पुसि' पुंलिङ्क वर्तमानसा जातशब्दप्रा अश्वादिपाठात् फज , एवं सति जातायन: भवति। 'सि' इति विशिष्य कथनात् स्त्रीलिङ्गजातशब्दसा गावापता फज न समात् किन्तु “हाचः” इति ढक भवति, तत: 'जातियः' इति लभाते । अश्वादिगणों यथा-अश्व, अश्मन्, शाल, शूद्रक, विद, पट, रोहिण, ग्वर्जर, पिङ्गाल्न, भडिल, भण्डिल, भड़ित, भगिड त, प्रत, रामाद, गौवकाश, कागा, गोलाङ्ग, अर्क, वन, वन, पाद, चक्र, कुल, पून, अविष्टा, बौक्ष, पविन्द, पवित, गोमिन्, शाम, धूम, धूम, वाग्मिन्, विश्वानर, कुट, शपात्रं ये, जन, जड़, खड़, ग्रीष्म, अर्ह, कैत, विशय, विशान्त, गिरि, चपन्न, चुप, दाम, वश्व, प्राच, आनड ह्य, पुमि जाते, अर्जुन, मुमनम्, टुमनम्, नम, क्षान्त, आत्रेयभराज, भरद्वाजात य, उतम, आतव, कितव, शिव, खदिर। १११४। भगीत्र गर्ने ।४।१११११ ॥ दी-। गोत्रे फञ् । भागीयणः गत्तः । भागिरन्यः । The affix फज (आयन ) is uttuchotl to the word भग', in the sense of targat provided the refernce is to the son of the sage विगत yielding the form भार्गायगा:, otherwise we get भागि with मित- “तिगतॊ नाम भर्गसा पुतः। तस्यापतंत्र वैग:। ऋष्यण । तस्मिन् गोतु भर्गात् फज"-(बालमनोरमा)। १११५। शिवादिभ्योऽण । ४।१।११२ ॥ दी-। गोत्रे इति निवृत्तम् । शिवस्थापत्य शैवः । गाङ्गः । पक्ष तिकादित्वात् फिज-गाङ्गायनिः । शुभादित्वात् ढक् (? च) -गाङ्गेयः ।

·तडितप्रकरणम् D The gater of "a" (in the sense of grandson &c. ) censes here ( for Kasika and Kaiyata declare so ). And the afilxes henceforth are in the sense of अपना ( मन्तति in general ). Thus शिवमा अपत gives शिव+ अगा शव ; similarly गङ्गा+अग = गाङ्गः।-- Tlie wonly being also lead in the faithe list (see "FarahTfEht: फित्र -४।१।१५४ ) alternately ( पा) takes फिन (आयनि) also yielding FIZETI FT being also incluclerl ninder the half list which is taken by तिकार as आकतिगगा, it takes ढक giving गाङ्गय also ( el. "मायासमया शांग नाममा योधति-गाइञ्जियः पाण्डवेय इंताबमादि मिई' भवति'-Kasikr uniler “शवादिभाच” ). (N. B.--Iero we propose to auld a "?" in Dikshit, olliorwisc cinphasis of the last alternative is not well ineant cf. "गंगाशब्द: पव्य तिकादिफित्रा शुधादि ढका च समाव शार्थ म्"-Kasikar under this trule]. मित-~~। अत मत “गौत" इति नानुत्तिरस्ति, अत आह-"गोत इति निवृत्तम्" | शिवादिभाः अपता एव अग्ण -प्रत्ययो भवति, न तु गोत' इति फलितम् । अत वृत्तिग्रन्थ एव गोतनिहत्तपई मानम्, यथा “गोत इति निवृत्तम् । अतः प्रभृति सामान्य न प्रताया विज्ञायन्त , शिवादिभोऽपता अण प्रतायो भवति" ( इति काशिका)। गंगा शब्दमा तिकादिपाठात् पचे “तिकादिभाः" इति फिज, पुनश्च शुमादिपाठात् तसा हक अपि समात् अपता, अत आह-"पक्ष निकादित्वात् फित्र" इतपादि। शिवादिगणो यथा-शिव, प्रीष्टि, प्रोष्ठिक, पड़, जम्भ, भूरि, दण्ड, कुठार, ककुम, भ्रम, अनभिन्नान, कोहित, मुख, सन्धि, सुनि, ककुत्स्थ, कहोड़, कोहड़, कहषय, कहय, वोधक, पिञ्चल, खनन, वतगड, ढगा, कर्ण, क्षीर, हृद, जलद, परिल, पिष्ट, हैहय, गोपिका, कपालिका, जटिलिका, वधिरिका. मनिष्ठा वृष्णिक, खनार, खञ्जाल, रेख, लेख, विख, पालखन, विश्रवण, रवा, वन नाफ, ग्रीवाक्ष, पिटक, ऋक्षाक, लभाक, .

·, किम् ? પૂ છું सिद्धान्तकौमुदी अर्गनाभ, जरत्कारु. पुरोहितिका, आर्य म्वत, मुपिष्ट, मसुर, कर्ण, मयुरकर्ण, अदरक, भक्षन्, ऋष्टिपणा, गङ्गा, विपान, यस्क, ला, द्रुह्म, अयस्थ गग, तनकर्ण, पर्ग, भलन्दन, विरुपाक्ष, भूमि, इला, सपत्नी, इची नद्याः तिवंगी, तिवण च । इतिशिवादिः ॥ १११६ । अबद्धाभ्यो नदीमानुषोभ्यस्तन्नामिकाभ्यः ।४।१।११३ दी-। अबुद्धेभ्यो नदीमानुषोनामभ्योऽण् स्यात् । ढकोऽ- पवादः। यामुनः ; नार्मदः। चिन्तिताया अपत्य' चन्तितः । 'अट्वेभ्यः' किम् ?-वालवदत्तेयः । नदीत्यादि वैनतेयः । तन्नामिकास्यः किम् ? शोभनाया अपत्थ शोभनयः। Words clemoling 12104 of actionnel wilgrii lako "in lofte: sense of ma, if the lciulling vowel in threin is mobil afii vasol i. e. , f or This rulo baur's the application of 7 general muxim “स्त्रीभो हक" (४।१।१२० ), to be arplieil to words denoting females (स्त्री)। 'Thus यमुना + अ यामुन: ( यमुना being nume of a नदी ), siniilarly नामदः (नर्मदा -- अग ); so tak) चिन्तिता ( name of a मानुपी)+अगा चन्तितः . IWhy to stay 'अबद्ध भारः' in the rule? Witness वासवदनं य: with की । बामवदना being name of a Algat dous not tako y loy the present inle, for hero the worl in a s ono i. c. the loaucling vowel horo is आ- वृद्धि। Why do we auguin stuy नदी c. in the rule? witness वैनतेय with ढक , for विनता is not the name of either o नदी on to #rgot, but it is the name of Carula's mother. Why nguin (lo we say 'तन्नामिकाभाः' here ? witness भोभनयः with ढक hero शोभना is an adjective word, it has no reference to नदी वा मानुषी। ly the - ·तद्धितप्रकरणम् ५७ - दति उत्तम्। मित-। ये अबद्धाः शब्दा नदीं मानुषों च बोधयन्ति, तन्नामवाचकशब्द भाः अपत्य अण भवति- इति मूत्रार्थ: । अत: “अहङ्गेभाः नदीमानुषीनामभाः” इत्य व युक्तम् सूवांगम् । मन्य स्पष्ट वोधार्थम् एवमुक्तिः आचर्येण कता। सूवमिद "स्त्रीभनी हक " इति विहित हक वाधियते । यत: 'स्त्रीभा हक' इति सामान्या विधिः स्त्रावाचकशब्द प्रति । "अबाबा:--"इति स्त्रीवाचकशब्द' प्रति विशिष्य विहितात् मामान्य' बाधित, अत आह----"ढकापवाद:"। अन्मादव बचनात् "हाचः” इति वक्ष्यमाग मतमपि अगोपि स्वौशब्द प विशोषविधानान्, अस्य बाधक भर्वत, ततश्च दीक्षितचरगा : "चः” इतिमतन्याग्वधावसर "तन्नामिकागोऽपवादः" में जनानालनात चामुण: बामन्द्रः इति अनेन भतं गा अणा मिन्द्रम् । चिन्तिता जान मानुषा, तत: अपत्य अगा। चन्मितः इति। मृत' कथ द्वाभाः' इति कथितम् ? वासवदत्ता इत्यत वद्विखनसत्वात्, असा शब्दत्वात्, अम्मात् अनेन भूतं ग अग न माात् । किन्तु "स्त्रीभग्री ढक” इति हक भवति, ततः वामव- दन य इति मग्रात् । नहील्यादि किम् ? विनताशब्दः गाड़मातरि कश्यपपत्नयां कढ़ः, अमा नदीमानुषीनामत्वाभावात् अण न ममात् किन्तु अपत्यं ढर्गव, ततश्च वैनतेय इति मिद्ध भवति । पुनश्च मूत्र' 'तन्नासिकाभाः' कथमुक्तम् । शोभनयः इत्यव नदीमानुपीनामावोधकत्वात् अपय॑ अगा, यथा न समात् किन्तु ढक एब, तत: 'तन्नामिकाभाः' इति कथितम् । 'शोभना' इति कमाथित् विशेषगाम्। तथा चोक्त काशिकायाम् "तनामिकाभा इति सर्वनामा प्रत्ययप्रकृतेः प्रत्य वमर्श:" । . . १११७। ऋषान्धककृष्णिकुरुभ्यश्च । ४।१।११४॥ दी-ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः । वासिष्ठः, वैश्वामित्रः । अन्ध- केभ्यः-खाफल्कः । वृष्णिभ्यः-वासुदेवः, आनिरुद्धः । 'शौरिः' इति तु वातादित्वात् इञ्। कुरुभ्यः-नाकुलः, साहदेवः । इञ एवायमपवादः, मध्ये ऽपवादन्यायात् । স্মনিয়ন্তু परत्वात् ढक्-आत्रे यः। 5 ·५८ सिद्धान्तकौमुदो alle men Words denoting sages who are seers of Vedic mantras ( HAIGET), words denoting names of Andhaka family, Vrishni family and Kuru family take अण in the sense of अपत्य । This rule does not refer to names of families, but to designation of males there. Thus afrry and faura who are vedic sages France ऋषि take अण in the sense of अपत्य yeilding वासिष्ठ and बैश्वामित । Similarly 7 gives 7795 with 30, for it is name of one of ani Similarly yea and 195 who of Vrishni race take yo, in the sense of 4 giving arga: (a name of any ) and was ( son of fans). But yr though a name of a person of afrån still in quant it takes 55. yielding sift, for p is included in the araf list-see "HECHTE" (ante). So also with u we get fra and Firea: for these refer to कुरुबंश-नकुल and सहदेव being included in the names of a race. As regards RTF Words of males, the rule *** 3154" (819154) directs 5 in the sense of o, but if अदन्त words are names of ऋषि, अन्धकबंश &c, then this rule directs अपत्य अण, so it is an अपवादसूत of the former "अत इन" and this rule should not be an arc of "first:", (818182) which also is of males, for "gifts7;" is latter in the order of अष्टाधायी,-though referance be to ऋषि, अन्धक &c. This is owing to the परिभाषा “मधेा अपवादाः अनन्तरान् विधीन् वाधन्त नोत्तरान्" i.e. An Apavada rule which is in the middle of two rules ( as this present one ). bars the former and not the latter. So Bhattoji says "699 tatatate: Fôrenaertra". Hence fel though the name of a well known Vedic seer, ' still in alta ·तद्वितप्रकरणम् . धिकार it takes ढक by the latter rule "इतश्चानित्रः" and not अण, by the present one. Thus अति + ढक [by the rule "इतथानिज : (see infra)] = अतं यः । Thus here Bhattoji says “अतिशब्दात परत्वात हक निन- 'ऋपयः प्रमिडा: वसिष्ठादयः मन्त्रद्रष्ट्रारः । अन्यकाः वृषायः कुरव इति अंगाग्वया। ऋप्यादि कुर्वन्तं भ्य: प्रातिपदिकभाः अपल्यं अगा प्रत्यया भवति । सूवमिदम् पुवाचकशब्दविषयम् नतु पूर्बमववत् स्त्रीविषयम् । वामिष्टः, बैश्वामित्र इत्यादि उदहरणानि पृथक पृथक मने एव कथितानि । यद्यपि “रः इह पिबंशीयः জনি, নাভি ऋणय सन्द भय नाम (कनिमगावात "वाशादिभ्यय" इति इज भति, लता शारिरिति मिधात् ; यद्दा “क्वचिदपवादविषयपि उनमर्गप्रवृत्तं :" शौरि: मिड: अत आह-"शौरिरिति तु वाहादित्वादनि । अपत्य "अत इज" इति मामान्यो विधिः पवाचकशब्द भाः, “ऋष्यन्धक-” इति तु विशेषविधि: अपवादभूत: "इतथानिञः" इति उत्तरविधिपि सामान्यतः इकागन्तवाचकमबंशब्द भयो भवति । एवं सचक्रमे स्थिते "ऋप्यन्धक इति सूत्र कस्य मामान्य मा वाधक सात् पूर्वसा परमा वा, अथवा उभयमा इति आकाङ्क्षायामाह-“एवायमपवाद मधोऽपवाद- न्यायात्"। "मधाअपवादा: अनन्तरान् विधीन् वाधन्त न उत्तरान्” इति परिभा- षावल्लात् वर्तमानमूत्रम्,-'श्रत इज' इति विहितम् इञप्रत्यय वाधने, न तु उत्तर सूत्रविहितम् 'इतथानिञः' इति ढक प्रत्यय' वाधिष्यते । ননস্ব স্বনিয়ন স্বল सवगा अपत्य ऋष्य ण न भवति, किन्तु परमवण ( "इतथानिञः' इति सूत्रण ) ढक एव स्यात , आत्र यश्च मिश्चात , अत: भट्टोजिराह-"अत्रिशब्दात्तु परत्वात् ढक - आवयः" । १११८ । मातुरुत्संख्यास भद्रपूर्वायाः। ४।१।११५ ॥ दी - । संखयादिपूर्वस्य माटशब्दस्योदादेशः स्थात् अण- प्रत्ययश्च । कैमातुरः, पाण्मातुरः, सामातुरः, भादमातुरः । आदेशाथै बचनम्, प्रत्ययस्त त्सर्गण सिद्धः । स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽथी- .

·40 सिद्धान्तकौमुदी ७. +अण - पेक्षः ; तेन धान्यमातुन । 'संखया-' इति किम् ?-सौमात्रः । शुभादित्वात् व मात्रे यः । The base मार ( meaning 'mother' ) preceded by numerals also 1 and 25, takes the angment sa followed by the afsa affix अण , in the sense of अपत्य । Thus हयोांवोरपत्यम् = दिमार ( तद्धितार्थ विगु by the rule "तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारः च" i.e., द्विगु for the sake of a तद्धित affix = दिमाट उत् + अण = ई मातुरः, कारमा उकारः, रपरत्वम् by "उरण रपरः'), similarly षणा मारणामपत्यम् gives पाण्मातुर । सम्मतामाता - सम्माता, तमाः अपत्यम् gives साम्मातुर (अण . ऋकारसा उकार:, रपरत्वम् ), and भद्रा माता or भद्रा चामी माता च it's भद्रमाता, तसग्राः अपत्यम् yields भाद्रमातुर (as before). In the sense of अपत्य, the base मातृ will take अण by the general rule "तसबापत्यम्", still as special rule here for the base मातृ, is for the sake of attaching the augment sa in connection with the affix अण , so Bhattoji says 'आदेशार्थ बचनम्, प्रत्ययस्तु उत सर्गेण सिद्धः' i.e., मातृ is mentioned here for its उदार्दश and the अग प्रत्यथ is formed by the उत मर्ग i.e., general rule, Remember that by mentioning. 'सखया सम्भद्रपूर्वाया:' in the feminine here, the Sutrakara are to take the feminine base माट here meaning जननी ; in this sense ATC 'being fem. सखग्रासम्भद्रपूर्वाया: qualifying it, is also fem.; hence to express this the author says "स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽ- पिक्षः" । But धान्य' माति इति धान्य +मा+ च कर्तरि = धान्य माता; or मा+च =माता measurer ; धान्यसा माता = वात्यमाता the measurer of paddy." Here the base fra means measurer and is mascumeans that we ·तद्धितप्रकरणम् ६१ line as well, so in अपत्याधिकार it cannot take the aug. उत् by the present rule like the fem, base (meaning 777) Therefore Bhattoji says “लेन धान्यमातुः न" (i. e. उत्-आदेशः न स्यात् )। Why do we say संस्खया-&c. in the sutra ?-Witness सीमात्र: (with अण but without Seren, for here Art is not preceded by either #CIT वा मल वा भद्र)। सुमातुः अपत्यम् will give सौमात्र: ( with अण)। Here the question arises that if #iz takes in water by the genaral rule "aRITUER." why then do we get a fra 3: in the sense विमातुः अपत्य' पसाल, with the iflix-दक ( एय); Bhattoji ansvers this by saying that विमाट takes ढक ( एव ) in अपत्या- धिकार, for it is read in the शुभादि list ; thus he says “शुधादित्वात् वैमात्र यः” । मित-। सखयापूर्वात् म पूर्वात् भद्रपूर्वाच्च माटशब्दात् अण प्रत्ययः स्यात् अपत्य, उकारः च अन्तवादश: स्यात् इति हि मत्वार्थः । यथा-इयोर्मावीरपत्य पुमान् इति “तद्वितार्थ-" इति समासे, हिमातृ + अण इति जाते, उकार अन्तवादशः ततः “उरण रपर: “इति रपरत्वम्, एव' दिमातुर + अण = ( मातुरः ( तद्धिते आदिवादिः); मम्मता माता, तस्या अपत्यम् = साम्मातुर: ( अण , उकारः, रपरत्वम् )। भद्रा माता, यहाभद्रा चासौ माता चेति भद्रमाता, तस्थापत्यम् = भाद्रमातुर: (पूर्ववत् प्रक्रिया )। अपन्य मातृशब्दात् “तस्थापत्यम्” इति सामान्यविधिनैव अण प्रत्यय मिळ सति, 'उत्' इति अन्तादिशार्थ विशिषवचनम्, अत आह-'आदेशार्थ वचनम्, प्रत्ययस्तु उत्सर्गेण सिद्धः” ॥ सूत्र 'सखग्रास'भद्रपूर्वायाः' इति स्त्रीलिङ्ग- निर्देशात् ज्ञायते यत् अत्रसूत्र स्त्रीलिङ्ग: जननीवाचकमातृशब्द एव ग्राह्यते, मातृशब्दस्य जननीगतम्त्रीत्वर्थ' पुरस्कन्य सूत्र स्त्रीलिङ्गनिर्देश: ततश्च परिच्छतृवाचकसा पुलिङ्गसय (मा+ च कर्तरि - मातृ ) मातशब्दमा अत्र ग्रहण कथमपि न समात् ; एवं धान्यस्य माता इति धान्यमाता, तसा अपत्यम् इति धान्यमातृ + अण = धान्यमावः, अब जननीवाचकमातृशब्दामावात् उदादेशो न सात्, सर्व मतदभिप्रत्य भट्टीजिराह- . , .

·હૂિર सिद्धान्तकौमुदी . "स्त्रीलिङ्गनिर्देश: अर्थापेक्ष: । तेन धान्य मातु (ग्रहण) न (भवति)"1 सर्व "मंग्या-" इत्यादिविशिष्य कथनात, मुमातुरपत्यम् इत्य व उदाशीन-सौमात्रः च मग्रात् । ननु मातृशब्दसा अपत्य --"तमापत्यम्' इति अण ममात् तत्कथं ढक प्रतायेन व मात्र य ( विमातु रपताम् इति ) सिध्यति, अबोत्तरमाह “शुधादित्वात् व मात्र य"-विमात- शब्दसा सुधादिगणे पाठात् अपता ढप्रतायो भवति । १११८ । कन्यायाः कनौन च ।४।१।११६ ॥ दी-। ढकोऽपवादोऽण । तत्मन्नियोगन कनीनादेशम । कानीनो व्यासः कर्णश्च-अनूढ़ाया एवापत्यमित्यर्थः । In अपत्याधिकार, the word कन्या takes अगा l then कनान comes in place of it i. e. 9 is ordorol in pouco ol' mail, when अण ( अपताप्रताय ) is added to it. This affix अगा_Inu's ढक that is to come after कन्या by the rule "स्त्रोभ्यो ढक" । Thus कन्या +अण ( अपनी)= कनोन + अण = कानोन: son of a maiden (virgin ). Vyasa and Karna were sons of virgins i.e. they were irita i.e. sons of unrnarried ladies. मित-| "कनौन इति लुप्तप्रथमाकम्" (वालमनारमा )। कन्याया: अपना अण प्रतायः स्यात्, अण -प्रताययोग सति ततम्थान कनानादंशय । मृवमिदम् “स्त्रीभनी ढक" इति ढक वाधित्वा अगा -प्रताय विधन, अत आह-"ढकः अपवादोडणा" । भारत व्यास: कर्णश्च कन्यापुत्रौ इति विदितम् । कन्याशब्दं न न अप्राप्तया वना ग्रहीतव्या, किन्तु प्राप्तयौवना अन्नब्ध विवाहा एव ग्रहीतव्या, अत आह "अनुढ़ाया एबापताम्"। ११२०.। विकर्ण-शुग-च्छगलात् वत्सभरद्वाजात्रिषु । ४।१।१७॥ । अपत्ये अण। वैकणे वात्स्यः, वैकर्णिरन्यः ।

·६ तद्धितप्रकरणम् शौंगो भारद्वाजः, शौगिरन्यः। छागलः आवेयः, छागलः आवेयः, छागलिरन्यः कचित्त “शुगा” इत्यावन्तं पठन्ति ; तेषां ढक प्रतुत्रदाहरणम् -शौगया। Tho worris teisinga, Tx nr 50 an take the ars'a affix in the sense of war, if thereby these l'expectively refer to issues of वनमवश, भग्हाजवंश and अविवश ; otherwise by इज ( अपना) the forms are व कणि, शौणि and छागनि ; sonne here read the word as IF ending in 19, in that case their agtergiu is शर्गिय ( ivitih हक 15 "स्त्रीमा ढक'' ) nt not शौगि । मित-- | "वत्सादिशब्द: तश्या . विवक्षिताः। विकर्ण, गग, छगन्न--- एभोऽण साात् । वत्मवश्य भरडाजवश्य अविवश्य चापना इतार्थ: । विकर्णाभियो वत्स्वादिष्व व 'ऋष्यण' इति नियमार्थम् सूत्रम्"-वालमनोरमा । ११२१ । पोलाया वा । ४।१।११८ ॥ दी--। तन्नामिकाणं वाधित्वा “हाचः” (सूत्र ११२४) इति ढकि प्राप्ते, पक्षे अण विधीयते । पोलाया अपत्य = पैलः विलयः। The word पीला ( name of a मानुषी ) tarkes अगा optionally in the sense of अपत्य । The word being female and name of a मानुषी, the अग्ण luo hore by the rule "अनाद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यः तन्नामि- काभाः", is barred by the latter rule (No 1124) “हाचः" enjoining ढक (for it huss two vowels only ). The persent rule however allows optional अग_tulong with ढक by 'प्रचः', so Bhattoji says "तन्नामि-कापबाधित्वा 'हाचः' इति ढकिप्राप्ते पचे अण विधीयते"। मित- पीताया अपन्य अग्ण वा स्यात् ।। विकल्प न अगा' विधीयते । . तदा ·६४ सिद्धान्तकौमुदी कच अस्मात् अपल्यं उत्सर्गः इत्यतः थाह-१११.६ मृवविहित तन्नामिकाण बाधित्वा 'यचः' इति ढक एव अपत्य व औत्नर्गिको विधिः । मृवमिद पाक्षिक अग प्रत्यय शास्ति, तत आह-दकिप्राप्त पर्व अण विधीयते । ११२२ । । ढक च मण्डू कात् । ४।१।११८ ॥ दी-। चादण । पक्षे इत्र । माण्डूकेयः माण्डू कः, माण्ड किः । The word #85 (name of a sage here) takes in 9 tire affix हक us well as अण and oving to अनुवृत्ति of “वा" here from the prior sutra these affixes ure optional, so optionally the orginal affix 5 also comes here yielding tilrent froms als माण्ड कय: (दक ), माण्ड क ( अगा) anel मागड कि ( इत्र )। मित- । चकागत् अण-प्रत्ययोऽव समुच्चीयते। तदाह-"चात् अगा"। पूर्व सूत्रात 'वा'-ग्रहणानुवाच पक्षे प्रकृतः इञप्रत्ययोऽपि अपना माात, तत आह- "पक्ष इज"। एवं ढका माण्ड कैयः, अणा माण्ड कः, इञा च माण्ड किः नभाने । मगड को नामाव कश्चित ऋषिरव ग्राह्यते । ११२३ । स्त्रीभ्यो ढक् । ४।१।१२० ।। दी- स्तीप्रत्ययान्त भ्यो ढक स्यात् । बैनतेयः । बाह्वादित्वात् सौमित्रिः। शिवादित्वात् सापत्नः । Words ending in a feininine aflix (आप or डीप c.) take ढक प्रत्यय in अपत्याधिकार । Thus विनतायाः (गरुदमातुः ) अपत्य पुमान् = विनता+ ढक = वैनतेयः । But मुमित्रा (fein.) being rourl in the वाह्वादि list, सुमिवाया अपत्यम् gives सौमित्रि with इञ् ; and मपत्नी (fem.) being read in the शिवादि list, it takes अपत्य अण, yielding सापत्नः । मित--। ये शब्दा आप डोपादि-स्त्रीप्रत्यययुक्ता एव तेभाः अपत्य ढक, प्रत्ययः ·तद्धितप्रकरणम् Aih " पात। एवम् बिनता+हक बनतयः । ममिवाशब्दः वाहादिषु पठयत, ततः अम्मात अपत्यं इञ स्यात्, सपत्नीशब्दस्य च शिवादिषु पाठात् अपत्य अगा भवति ॥ ११२४। हाचः ।४।१।१२१ दी ...। ... | द्राचः स्तीप्रत्ययान्तात् अपत्ये ढक । तन्नामिका- गोऽपवादः-दात्त यः। पार्थ इत्यत्र तु तस्य दमित्यण । Words luving two vowels (7) only and ending in a feminine aflix takes also * ( 21 ) in warfari Tue significance of making this separate rule ipart from the rule FEATHTĪT 7*" is tic ball tile application of the rule "GHT नदीमानषीभान्तन्नामिकाभा:"-is case of two-vowelled words though threase refer to नदोनाम वा मानुषोनाम ; for this reason Bilattoji Suy's "तनाभिकाणोऽपवादः" । Thus दत्ता ( name of u मानुषी)+ ढक अपत्य : दात यः। But पृथा + अण --पार्थ-it is formed by the general rule "तम्ब दम्" and not by any अपन्याधिकार rule. मित-। “स्त्रोभा:" (i.e. बोप्रत्ययान्त भाः) इति वर्तते ; ही अचौ यस्य इति हाच, बहुव्रीहिः। तादृशात् स्त्रीप्रत्ययान्तात् अपि ढक स्यात् । पूर्वसूत्रणव स्त्रौप्रत्ययान्तात् ढकि सिद्ध पुनर्योगकरणं, हाचा नदौमानुषीनामतः अपि ढक स्यात् तदर्थम्, अत: भट्टोजिराह-"तन्नामिकागोऽपवाद." । सर्वमेतत् अस्माभिः पूर्वम् “अन्डाभयो-" इति सूत्रव्याख्यानावसरे विशदी कृतम् । दत्ता नाम मानुषी, तस्याः अपत्यम् इति दत्ता + ढक -दात्त यः । पार्थ ( पृथा + अण) इति तु "तस्य दम्"" इतिमूत्र गा अण प्रत्ययन सिद्धम् । दुटबतिस्तु-शिवादित्वात् अण -इत्याह ; केचित् पृथाशब्द उत्सादिषु च पठन्ति । ११२५। इतश्चानिञः । ४।१।१२२ ॥ दो- । इकारान्तात् हाचोऽपता ढक स्यात्, न तु इञन्तात् । दौलेयः। नैधयः । .. यथा ·सिद्धान्तकौमुदी Agains two-Torrelled words ending in an (and not ending in feminine affix ) take the afsa aftix zin the sense of अपत्य, but इञन्त words (as मौमिवि &c ) should not take हक in अपत्य । Thus टुलि+दक = दौलय ; निधि + ढक = नैधयः । [N. B.--As already said this rule bars ऋष्य गण being पर, so आत्र य is got with ढक] | मित- | अम्त्रीप्रत्ययार्थमिदं मृवम् । अन्यत् मगमम् ॥ "ऋष्यन्धक वृष्णिकुम्भाय" इति व्याखद्यापि अव ट्रष्टन्या । , ११२६ । शुम्भादिभ्यश्च ! ४|११२३ ॥ दी-। ढक स्यात् ( अपता )। शुभस्यापता शोध यः । Words of the शुभ्रादि list will take ढक in अपत्य (in supercassion of usuul अपत्यप्रत्यय)। Tius शुभम्यापत्यम् इति शुभ + दक् = शोधयः । ("अस्त्रीत्वात् अप्राचौ अनेन मृत्रण ठक")॥ मित-सुगमा। गुवादिगगोयथा-च, विष्ट, पुर, ब्रह्मकत, शतहार, शलाथल, शलाकाभ्र, लेखाम, विकास, रोहिणी, रुक्मिणो, धर्मिगी, दिश , शान्नक, अजवम्लि, शकन्धि, विमातृ, विधवा, शक, विश्, देवतर, शकुनि, गक्र, उग्र, शबान, वन्ध को, मृकगड वित्र, अतिथि, गोदन्त, कुशाम्ब, मकष्ट . शान्ता, हर, यवष्ट, रिक, सुनामन, नक्षण- श्यामयो सिष्ठ, गोधा, ककलास, अगीव, प्रवाहगा, भरत, भरम, वृकगड, कपूर, इतर, अन्यतर, आलीढ़, मुदक्ष, मुबक्षम्, सुदाकन, कट, तुदव, अशाय, कुमारिका, कुठारिका, किशोरिका, अम्बिका, जिह्माशिन्, परिधि, वायुदत्त, शकन्न, शलाका, खध्वर, कुवेरिका अशोका, गन्धपिङ्गला, ग्वडोन्मत्ता, अनुदृष्टिन्, जतिन, वन्नीदिन, विन, वीज, जीव, श्वन , अश्मन्, अश्व । इति शुभ्रादिः। आकतिगणीयम् । तथा च काशिका "चकारीनुनसमुच्चयार्थः, आकतिगणतामस्य वोधयति-गाङ्गय, पाण्डवेय दूत्व वमादि सिद्ध' भवति ॥ . , ·ননিবন্ধ ६ ११२७। प्रवाहण्स्य टे। ७३२८ ॥ दौ-। प्रवाहणशब्दसा उत्तरपदसा अचामादेरचोवृद्धिः पूर्व- पदमा तु वा ढे परे। प्रवाहणस्यापत्यप्रावाहणेयः, प्रवाहणेयः । This word प्रवाहण is read in the शुधादि list and it will take ढक अपत्यं । Now this present rule enjoins that of this whole word, the उत्तरपद i. e. वाहगा will always get वृद्धि in its first vowel and the पूर्व पद i. e. x will take optionally वृद्धि when the affix a (अपत्यप्रत्यय ) follows. Thus प्रवाहणस्थापत्यम् = प्रवाहण+ ढक = = प्रावाहगोयः ( with optionl बद्धि of प्र) andl प्रवाहगां यः ( without द्धि of प्र)। मित-। प्रवाहणशब्दस्य शुभादिपाठात् अपत्यं ढकि मति, शब्दस्याम्य आदि- वृद्धिीव प्राप्नोति । इदं तु मूत्रम्---प्रवाहणशब्द' विधा विभज्य, पूर्व पदसा प्र-शब्दमा विकल्प न वृद्धिशास्ति, उत्तरपदमा 'वाहण'-इत्यमा च नित्यमब वृद्धि विधत्त। एवं प्रवाहगा+हक (अपत्य ) =प्रावाहणेयः, तथा प्रवाहणे यः । "राधादित्वात् ढकि पूर्व पदमा पाक्षिकी आदिवद्धिः, उत्तरपदमा नित्यम् । उत्तरपर्द आकारमा बई: फलन्तु प्राबाहणेथीभार्य इत्यत्व द्धिनिमित्तसा च-' (८४० सूत्र) इति पुवत्व प्रतिषेध एव"--( वालमनोरमा )। . - ११२८। तत्प्रतायसा च । ७।३।२८ ॥ दो- ढ-प्रतायान्तसा प्रवाहणसौत्तरपदसा आदेरची वृद्धिः पूर्वपदमा तु वा। प्रवाहणेयसा अपताम् = प्रावाहणयिः --प्रवाहणयिः । बाह्यतद्धितनिमित्ता वृद्धिः ढाश्रयेण विकल्प न बाधितुं न शक्यते इति सूत्रारम्भः । Moreover this word प्रवाहण ending with the अपत्य affix टक, i.e. now becoming प्रवाहणेय, will always got वृद्धि in the first vowel of its उत्तरपद ( बाहगाय ) and get optional वृद्धि in its पूर्व पद, ·पार মিজান্নাতী i.e. प्र। Thus प्रवाहणेयसा अपत्यम् प्राबाहणे यि ( will डञ and afs of प्र). and gargara ( with 99 and safe of 9 )! Now if it, bia irgitel that the prior rule enjoins this very thing and wint's like necessity of again beginning this rule, then the answer is--- The compulsory आदि वृद्धि due to the auffix इञ ( अपयं' ) which is outside the ढ-प्रत्ययान्त word प्रवाहगेय anal is other than ढ ( ढyear :), cannot be superserled or overruled by the optional fals in when follows, as enjoined by the former rule ; So this rule is newly made to enjoin optional- आदिवद्धि of 'प्र' in प्रवाहणेय also when a further. अपत्यप्रत्यय i.e., 357 follows. मित- 'तत्प्रत्ययस्य' इत्यत्र तद्-शब्द न 'दप्रत्ययो' पराभश्यते । तदन्तविधिना --"ढ-प्रत्ययान्तस्य" इत्यर्थः । “च"-कारात् पूर्वसूत्रम् अनुवर्तते, तदाह-'द प्रत्यया- न्तस्य प्रवाहणंख उत्तरपदस्य- इत्यादि। तत: प्रवाहायस्थापत्यम् इति हक उत्तर प्रावाहणेयिः-प्रवाहणविः इति च पदहयम् इत्-प्रत्ययन मिद्ध भवति ॥ ननु पूर्वमन्त्रगाव पूर्व पदम्य वृद्धिविकल्प मिई किमर्थमिदमारभ्यत, इत्यवोत्तरमाह--पूर्व मृत्व तह-प्रत्यय- निमित्त सति प्रवाहणशब्दस्य विकल्प विधत्ते, इदतु ढ-प्रत्ययान्तस्य प्रवाह गशब्दस्य ढ-प्रत्ययतो वाही इज प्रत्यये निमित्त पि तागेव विकल्प' शास्ति ; नापि पूर्व मंत्रम् इञप्रत्यय- निमित्तम् आदिवद्धि' वाधित शक्नोति, अत: सूवमिदं पृथक, आरभ्यते, अत आह-“वाह्यतद्धितनिमित्ता दिः (ढ-प्रत्ययतो वाह्यादा प्रतायनिमित्ता वृद्धिरितार्थः ), ढाथयेण विकल्प न ( "प्रवाहमास्य है" इति सूवविहितेन विकल्प न ) वाधितुं न शक्यते (न वाध्यते एव )" | ११२८ । विकण कुषीतकात् काश्यपे । ४।१।१२४ ॥ दी अपता ढक । वैकणे यः, कौषीतकयः । अन्यो वैकणि:, कौषीतकिः। .

·ননিসা ও
The worla faim and raw take the aflix 7 in warfait
i.e, अपताार्थ,-only when these refer to काश्यप वश। Otherwise
the forms in अपता are व कणि und कीपीक with इत्र ।
मित-। मुगमा । “काश्यप एव इति नियमार्थ गवादिभ्यः पृथक पाठः"-
( वान्नमनौरमा )।
.
११३०। भ.वो वुक् च । ४।१।१२५ ॥
दी- चाड ढक । भवियः ।
The world takes the ultgment a along with the aflix
हक folloving, in the sense of अपता । Thus - वक्र +दक :- +
व ( क-इत् )+ हक ( एय) व (उकार: उच्चारणार्थ: und कित्वात् अन्त्यावयव,
"आद्यन्नीटकिती” इति)+ एय स्ववियः ।
मित-। च शब्दस्य अपता हक-प्रतायोभवति, तत् मन्नियोगेन च वुगागमः ।
कित्त्वात् अन्यायय व: "आद्यला टाकतो" इति । ककार-इत्, उकार: उच्चारणार्थः ।
ततः स्व. व ढक ( अपता ) चविय: ( आदिवद्धिः)।
११३१। कल्याण्यादीनामिनङ । ४।१।१२६ ॥
। एषामिनडादेशः स्यात् ढक च। काल्याणिनेयः ।
वान्धकिनेयः।
Ima
The worls Fit etc. take the augment sts and the
affix ढक in अपनवाधिकार । Thus कल्यागी + इनङ + ढक ( एय)
काल्याणिनेय: c.
मित-। कल्याणी, मुभगा, बन्धकी प्रभृति कल्याण्यादीनाम् स्त्रीप्रतायान्तानाम्
ढकि प्राप्त अनेन इनडादशोऽपि विधीयते। कल्याणी + इनङ + ढक ( अपता )=
काल्याणिनेय । कल्यायादिर्यथा-कल्याणी, मुभगा, वन्धको, अनुदृष्टि, अनुमृति,
जरती, बलि, वदी, ज्यठा, कनिष्ठा, मध्यमा, परस्त्री इति ।
.

·सिद्धान्तकौमुदी ११३२। कुलटाया वा ॥ ४११२७ ॥ दी -- इलङ मात्र विकल्पाते । ढक तु नित्यः पूर्वणव । कौलटिनेयः-कोलटं यः। सती भिक्षुक्यत्र कुलटा । या तु व्यभिचाराथें कूलान्यटति तस्याः "क्षुद्राभ्योवा” (सू ११३७) इति पने दक कोलटेरः। ( with ढक The word gazi optionally takes 595 when the affix 7 follows. Z# ( 9 ) heiny falat here by the rulo HET ढक", the augment इनङ is only made optional by the word "वा' in this sutras. Thus कौलटिनय: (with इनक) and कोलटय but without $75 )Here mer inoans a chaste female mendicant. But when it ineans one wio gives up character and wanders from race to race, then this word कुलटा takes optionally दुक by the following rule "क्षुद्राभयो वा" ( 1137) yielding the forin कोनटर ( अपने ) as well. मित- सूत्र “वा" शब्द न यो बिकल्पी विधीयते, म च इनकादशम्य व । यत: “स्त्रोभनो ढक" इति सूत्र ण ढक तु नितामेव स्यात्--अत आह "ढक, तु निताः पूर्वण एव” (पूर्वगनेन "स्त्रीभयो ढक" इति मर्वगा इतार्थः)। अन्यत् सुगमम् ॥ कल्याणादिगगी 'सुभगा' पठ्यते । ततः मुभगा+ ढक इति स्थित पाह- ११३३ । हृद्भगसिन्धन्ते पूर्व पदस्य च ॥ ७३१८ ॥ दी-। हृदाद्यन्ते पूर्वोत्तरपदयोः अचामादरचो वृद्धिर्जिति णिति किति च। सुहृदोऽपत्यं सौहार्टः। सुभगाया अपत्यं सौभागिनेयः। सक्त प्रधानाः सिन्धवः सक्त सिन्धवः । तेषु भवः साल सैन्धवः ·तद्धितप्रकरणम् ७१ .. TWords having हृद, भग and सिन्धु as final, takes वृद्धि of the first vowel of both theiz: पूर्व and उत्तर पद, when अ--इत्, -इत् or क --इत् तहित affix folloss. Thus मुहृत् + अपत्ये अण = सौदाद: By tils परिभाषा "वन पर प्रतिपदोकयोः प्रतिपदोकस्य व", we should ta.ketin intependlent worl हुद here. cr-"म्वान्त हुन्मानस मनः" ult Inot the लाक्षणिक words हत् us got ths. "मुहहदी मिवामिनयोः" or by “हृदयस्य हल खयदण लासप" etc. Elsexhere Bhatloji following Vrittikkuru seeins to get मी हार्द from महदय + अण (हृदय changing to try Miry ppi-'?) lout this is ohjectinable bezain gainst the above THIOr as also against the maxima "अर्थ बदग्रहण नानर्थ कस्ब"---[See our luotes on सौहद and सौहार्द in Sukuntalan-"Addendum"]. मभगा+ह -- मुभगा + इनङ + हक = सौभागिनेयः । करल्याण्यादित्वात् इनङ । Similarly मात मैन्धव with उभयपद वृद्धि । [ By "च" in the sutra yoth पूर्व पद indd उत्तरपट take the वृद्धि in their first vowels ]. मित। “हत, भग-सिन्ध एतदन्त प ममासेप इत्यर्थ:” पूर्व पदम्य, तथा 'च'-कारात् उत्तरपदस्थापि हद्धि विधीयत, तत आह ---"ह दाद्यन्त पूर्वोत्तरपदयोः उचामादरची बुद्धिःइत्यादि। सुशोभन' हत् इति मुहन, ततः अपत्य अणि उभयपदबद्री मोहाद:। [अब सूत्र "लक्षणप्रतिपदोक्त'परिभाषया प्रतिपदस्य ह कन्दम्य एव ग्रहण' युक्त न तु लाक्षणिकस्य ("महद्द ह दौ-or "हृदयस्य हरेन्द्र म्व-" सवगतम्य ) हत्-बाब्दम्य ] | मभगा + अण = कल्याण्यादित्वात् इनङ मीभागिनेय: ( अननउभयपदहतिः), एवं मात्र मैन्धवः ॥ कल्याणादिपवितस्य मुभगा-शब्दस्य अपत्यं ढकि मति 'उभयपदनद्धिविधानार्थ मिद सूत्रमत्रोपन्यस्त्रम् इति सर्व भवदातम् ।। ११३४। चटकाया एरक ।४।११२८ ।।

·७२ सिद्धान्तकोमुदो दी । “चट-कस्य ति वाच्यम्" (वा---)। लिङ्गविशिष्टपति- भाषया स्त्रिया अपि। चटकस्य चटकाया वा अपत्य चाट- करः ॥ “स्त्रियामपत्य-लुग्वक्तव्यः" (वा-~)। तयोरेव स्त प्रपत्य .-चटका। अजादित्वाट्टाप । The affix ita comus zufter the word car in the sense of अपत्य | Though the sutra mentions चटका in the feminine still to remove doubt the varttikakar: Silys that the word चटक-will take the affix परक्-in अपत्यार्थ; and by निङ्गविशिष्ट परिभाषा (i-e., प्रातिपदिकग्र हो लिङ्गविशिष्ट स्यापि ग्रहणम् ) the word चटका also will take परक्-in अपधार्थ । S चटका o चटक + रिक (अपन्य') gives चाटकरः। But this affix elidos to clonote il fornale isolle, Thus चटकाया: or चटकख अपत्य स्त्री gives चटका with the elision of the affix or -The word acht then takes 219 (81) in the feminine, because it is listed with Wors अन ote i.c. अजान्दि words ; compure the sutra "अजाद्यतष्टाप' मित- सूत्र स्त्रीलिङ गग्र हरण्मतन्त्रम्, अत आह वानिककार:---"चटक- स्व ति वक्तव्यम्"। तत: लिङ्गविशिष्ट परिभाषया चटकाशब्दादपि अपत्य संरक प्रत्ययः स्यात् । कित्त्वात् तद्धित अचामादराची बद्धिः। चटका+रक :- चाटकर। स्वापत्य तु तस्य ऐरक-प्रत्ययस्य नुक स्यात् । तत: स्वीलिड़गे अजादित्वात् टापि सति चटका इति ।। ११७५ । गोधाया ढक ॥ ४११२८ ॥ दी। गौधेरः। शुधादित्वात् पक्षे ढक । गौधेयः । The word गोधा, takes the affix दुक in the sense of अपता । 'Thus गोधा+दक = गोधा + एय र= गोधा+एर ( witb elision of य by ·तद्धितप्रकरणम् "लोपा व्योर्व लि")=गौधय (with आलोप and आदिवह्नि)। The word being readin the शुचादि list takes ढक ( एय) as well giving गीधेयः । मित-। गौधेर:-"दक प्रताये एयादेश 'लोपा ब्यो:--' इति यलोपः, कित्त्वादादिवविरिति भावः"-(बालमनोरमा)। ११३६ । आरगुदीचाम् ॥ ४।१।१३०॥ दी-। गौधारः। रका सिद्ध आकारोच्चारणमन्यतो विधानार्थम् । जड़स्यापत्य जाडारः। पण्डस्यापतंर पाण्डारः ॥ Accorcling to Professors in the North ( northorn part of India ) the word गोधा teukes the ufiix आरक, also ( in अपनार्थे ) yielding गौधार ( कित्त्वात् आदि वृद्धिः )। Now this form गौधार may he got by the affix T only, then why do these professors say आरक_ here? They say ारक to affix it to other words as well. Thus with ारक we get जाड़ार und पाण्डार in the sense of जड़खापता and पण्डस्यापताम । मित- । उदीचाम् आचााणां मने गोधाशब्दस्य अपना आरकप्रतायोपि स्यात् । गौधार इति। यद्यपि अत्र रका एव इष्टसिद्धिः स्यात्, तथापि अन्यान्यादन्तशब्द भाः विधानार्थम् 'पारक' इति प्रतायोत्र उच्चारितः। एवं जाड़ारः, पाण्डारः इत्यादि सिध्यति। रग-विधौ एवमादिषु आकारो न श्रयैत । ११३७ । क्षुद्राभ्यो वा। ४११३१ ॥ दी-। अङ्गहीनाः शीलहीनाश्च क्षुद्राः; ताभ्यो वा द्रक पक्षे ढक । कागः काणयः । दासेर:- -दासेयः॥ Words signifying deformity in limbs and characterlessness in the females take optionally दुक in the अपतत्राधिकार; optionally we get ढक as well. Thus काया अपताम् = काणी+दुक = 6 ·७४ सिद्धान्तकौमुदी काग+ एय र (with ईलोप by “यस्य तिच") = काणर: (witli वनोप by "मापी cata' fa"): optionlly with ( 2 ), similarly we get दामी+दक = दासरः and दासी + ढक = दासेयः । मित- | "द्रक अनुवर्तते, न आरक" अत आह “वा दक"। पो तु ढक स्यादव। का तुद्राः इतापेक्षायामाह-"अङ्ग होना शीलहीनाय चद्राः” । शीलहीनाः = सइ तिहीना धर्महीना: वा। तथा च काशिका “नद्रा अङ्गहाना धर्महीनाच"। "अनियतपुरका अङ्गहीना वा नद्राः” इति भाष्यमपि अवमानम् । "अत्र अर्थधर्मेण तदाभिधायिन्य: स्वालिहा: प्रकृतथी निदि खन्न"--- अतश्य मूत्र “क्षुद्राभाः" इति स्त्रीलिङ्गपरनिदेशः ॥ ११३८ । पिटष्वसुश्कण ।४।१।१३१॥ दी-अणोऽपवादः पैतृष्वतीयः । The word पिष्वम् tukes छगा in the sense of अपत्य । This rule bars अण due after it. मित-। मानुषीनामत्वात् 'पिप्वम'-शब्दात् अपत्य अगिा प्राप्ति अनेन छण प्रत्ययो विधीयते, अत आह “अणोपवादः" । पिटवस --छा पित्तनम न ईय (छकारस्य ईयादशः),-( ण-इत्त्वात् आदिइन्धिः) पैटनम्बायः । ११३८ । ढकिलोपः ॥४।१।१३३॥ दौ-। पिटष्वसुरन्तास्य लोपः अतएव शापकात् ढक । पैटवसेयः । The base face has its final (7) olidol whon 7 follows after it (in mi); froin the inuking of this rule it in this inferred that the word fa@ze will optionally tako A8 well (अपत्य'), yielding. पिट ष्वम् + ढक - पिट प्वस + एव ( भन्नालीप) पेष्वसेय। स्यात् ढकि।

·तद्धितप्रकरणम्
७५
मित-! अपत्य पिष्वसशब्दात ढकिसति अन्ता-ऋकारस्य लोपः स्थात् ।
अम्मादव सूवकारवचनात् पितृष्वस शब्दात् अपन्य गपि प्राप्तः ( "शुभादिभ्यश्चेति" ? )
इति फलितम् ।
११४०। मातृषसुश्च ॥४।१।१३४॥
दी-। पितृष्वसुर्य्यदुक्त तदस्थापि स्यात् । माटषनीयः-
मातृषसेयः ।
All that are enjoined after the word faqae in the sense
0' 79ret, iil'e in le enjoined after the word Aage also. That
is छण and ढक ( with elision of अन्ता-कार) are due after
मातृष्वम् also (अपत्यं)। Thus tre get मातृष्वस्रीयः ( with छग ) and
मातृष्वसेयः (with ढक und अन्तालोप )।
मित-। पितृ ष्वमृशब्दात् यदुक्तम् अपन्य तत् भाषमशब्दादपि भवति यथा-
छण प्रत्ययो, ढक प्रत्यये सति अन्तानोपश्च इत्यर्थः
११४१। चतुष्याझ्यो ढज ।४।१।१३५ ॥
११४२। ढे लोपोऽकद वाः ।४।१।१४७।।
दो-। कटुभिन्नस्य उवर्णान्तस्य भसा लोपः सात् ढे
पर। कामण्डलेयः। कमण्डलुशब्दः चतुष्पाज्जातिविशेषे ।
Words denoting four-footel animal takes 7 in the
sense of all And a word ending in sau cxcepting ,
and becorming a "भ" (see “यचिभम्" ante) at the sume time,
elides its final उ when the affix (or suffix) a lollows. Thus
07775F ( which denotes a four-footed variety of creature ) +.
ढञ् (एय) = कमन्डल + एय (final उ eliding by this trule) = कामन्डलेयः
( with वृद्धि)।

·- दी। naMIIOS सिद्धान्तकौमुदी मित- सुगमा । अब कमबाडनगद न जन्नमेचनपाव न निर्दिम्यते, किन्त काचित् चतुष्पा जातिरव लक्षात, वनश्च “चतुप्पाइयो हज" इति मवमव प्रवर्तते । ११४३। ध्यादिभ्यश्च ।।१११३६ ॥ एभ्यो ढञ मगात्। अग्ण · ढकोरपवादः। गाट यः। मित्रयोरपत्यम्, ऋषाणि प्राप्त ढज -... Words of टष्टि-class take हज in the sense of अपन्य । Now words of the pfe class real safe and fray which : of sages, so अण, by the rule "ऋष्यन्धक-"is tdne afthey theso (in अपत्य) and ढक to other words of this class by 'इन यानिञः' was due; but this rule yurs both these अगा auntd हक, to words i.e. all words mentioned in this class. This afg+75 - गाष्टं यः । Then in मित्रयु + अ ( in place of ऋषिवाचक अगा), Wo look forword for its special forination- मित-- । “ष्टि, हृष्टि, हलि, वलि, कुति, अजवम्ति, अगस्ति, मिवय -एने ग्रघ्यादयः । अत्र अन्ययोः ऋषित्वादण प्राय:, अन्य भ्यम्तु 'इतवानित्र :' इति हक, प्राप्तः" (वालमनारमा)। दज तु उभयोरप्यनधी: प्रतिष धः, अत आह.--"अगा ढकोरपवाद:"। इदमप्यत्र मानव्यम्-"सवत प्रसता मनुष्यादिरपि स्टष्टिः, न त गौरव, ततश्च” अतुष्याशाः इत्यनेन न प्राप्ति:"-(वालमनोरमा)। ११४४१ केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः ॥७॥३२॥ दी-। एषां यकारादेरिय आदेश: समात् जिति गिति किति च तद्धिते पर। इति इयादेश प्राप्त , These words (i.e. कैकय, मिवयु und प्रलय) tuko इय before their यकार when a तद्धित affix dropping अ, गण or क follows. Thts केकय + अज (अपत्य) = कैकेयी ( with इयादेश); प्रलय + अण (तत प्रागत ·तद्धितप्रकरणम् इत्यर्थे) = प्रालयः und मित्रय + ढञ = मिवय + ढञ --this being the case now we further look abead- मित- मुगमा ।। "मित्रयोरपत्य -दनि एयादर्श मिवयु + एयति स्थिते 'और्गण" वाधित्वा अनेन इयादेश सति 'आद्गुणे' मैत्र येय इति 'प्राप्ति ति” (वालमलोरमा)-आह-- ११४५। दाण्डिनायन-हास्तिनायन-आथर्वणिक-जैह्मशिनय- वासिनायनि-भौणहत्य-धैवस्थ--सारव-एक्ष्वाक---मैत्रे य- हिरण्मयानि ।६।४।१७४ ॥ दी-। एतानि निपात्यन्त । इति -युन्लोपः मैत्रयः। मंत्र यो These words are irregularly formed. Thus 'यु' of मित्रयु does not take इय belore it by the preceding rule, but यु altogether elitles by this rule und then we get मिव + ढा (एय) == मैवं य: (whose feum. is मैव यो) । Its dual is wat and for its plural we look forward- मित- अत्र काशिकात्तिर्यथा-"दण्डिन् हस्तिन् इताती नड़ादिषु पश्यते तयोरायन परत: प्रकृतिभावो निपात्यने । केषाञ्चित 'हम्तिन्' इति नड़ादिषु न पठ्यते। तेषामतएव निपातनात् फगपिभवति । दमिडनापत्य' दाण्डिनायन:। हन्तिनोपत्य हास्तिनायनः। अथर्वन् इति वसन्तादिषु पथ्यते, अथर्वणा प्रोक्तो ग्रन्थोपि उपचारात् अथर्व नितुच्यते। तमधीत यः स आथर्वणिक:, इकै प्रकृतिभावी निपाताते । जिह्माशिन्निति शुन्धादिषु पश्यते । तस्य डे परतः प्रकृतिभावी निपातात। जिह्माशि- नोपतंत्र जैह माशिनेयः । वासिनोपताम्-~-'उदौचां वृहात-'इति फिज । तव प्रकृतिभावी निपाताते-वासिनायनिः । । अत्र वाशिनायनि' इपापि पाठो दृश्यते । भणहन् धीवन् इत्रतयोः ष्यन्नि तपर: तकारादेशो निपाताते। भगानीभाव: श्रीणहताम् ; धीव नौमावी धैवताम् । 'हनम्तीचिम्मन्नोः' इति यत्तत्व तत् धातुप्रताय ·सिद्धान्तकौमुदी सरय एव इति चाणघ्नो वार्वन इताव न भवतातो पाहता' तत्त्वं निपाताते । मारव इति इतातस्य अणि पर बाटो निपाताते। मग्यां भव-- मारवमुदकम् । ऐक्षाक इति खरमर्व नाना एकत्रतया पठ्यते । तत: अयमायुदात्तः अन्तोदात्तय निपाताते । इक्ष्वाकोरपतंत्र 'जनपदशब्दात् क्षवियान' इताज , तव उकारन्नीपी निपातात-क्ष्वाकः । वा-इक्ष्वाकुषु जनपदपु भव: कोपधागा' इतागा + उकार- लोपय ॥ मंवय इति मित्रयुशब्टी पृष्टयादिषु पयते, ततः दनि कृते पूर्व भव गा याद रियादशापवादो युशब्दलोपी निपातात। मित्यारपता - मैत्रयः" |..."हिर गग्रस्य विकारार्थे मयटि णकागत् य कागकारयोनीपः”। हिरण्यय विकार इति हिरण्मय:, तथाच भट्टि: "हिरगमयी माललनव जङ्गमा" ॥ मैयब्दमा वहुवचन रूपं दर्शयितुं मूत्रमुपन्य साति- ११४६। यस्कादिभ्यो गोत्र ।२।४।६३ ॥ दी-। एभ्योऽपत्यप्रत्ययस्य लुक स्यात् तत्कते बहुत्वं न तु स्त्रियाम्। मित्रयवः । The अपताप्रताय ( huving rof. to some गोत्र ) is elitlel after words of the great class, if plurality due to ata is signified but not in the feminine. This wo yot faza: in the folural of मिवयु replacing the buse मैत्रय (with the ciision of अपत्यप्रत्यय ढा , for वहुत्व due to अपत्यप्रत्यय is ineant here). मित-| "नेद' मूत्रमपत्याधिकारम्थम्, किन्तु अष्टाध्यायाः द्वितीयाध्यायगत- मेव । अतीव गोवशब्द न प्रवाराध्यायप्रमिअमेव गौव' ग्राह्यते इति प्रागुताम्, अत आह “एभ्यः अपत्यप्रत्ययस्य लुक् समात्" इत्यादि ॥ यस्कादिगणी यथा----यम्वा, ला, द्रुह्य, अयःस्थ गा, टणकर्म, सदामन, कम्बल, हार, वहियोग, कर्नाटक, पंढक, पिण्डीजङ्घ, वकसक्थ, विधि, अजवस्ति, कुद्रि, भित्रयु, रक्षामुख, जङ्घाग्य, उकास, कटुक, मन्थक, पुष्करसद, विषपुट, उपरिमखल, क्रोष्ट मान, कोष्ट पाद, कोष्ट माय, शौर्षमाय, खपर, पदक, वर्धक, भलन्दन, भडिन्त, भण्डिल, भड़ित, भण्डित । . - . , ·तद्धितप्रकरणम् ७८ ११४३॥ अत्रि-भृगुकुत्स-वशिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च ।२।४।६५ दी । एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य लुक् स्यात् तत्कृते वहुवे न तु स्त्रियाम् । अत्रयः, भृगवः, कुत्साः, वशिष्ठाः, गोतमाः, अंगिरसः । The गोवप्रत्यय i.e. गोवापन्यप्रत्यय after the words अवि, भृगु, कुत्स, वशिष्ठ, गोतम and अङ्गिरस elitdes when plurality due to गोवप्रताय is denoted but not in the ſem. Thus we get az; etc. with elision of अपताप्रताय i.e. ढका othc. here मित-। 'गोव' इति बप तेन बाम्बियाम्' इति च अनबतिमत्वात् आह---- एभ्यो गोत्रप्रतायस्थ लुक स्यात् इत्यादि। अविशब्दात् “इतथानिञः" इति अपता ढक प्रकृतः, तस्य अनेन लुक । इतरभ्यस्तु ऋष्यणो लुक बहुषु । लुकि सति आदिवद्धिनिवतिः इति वालमनोरमा । ११४८। बह्वच इजः प्राच्यभरतेषु ॥२।४।६६ ॥ दी-। वह्वचः परो य इज प्राच्यगोत्रे भरतगोत्ने च वर्तमानस्तस्य लुक स्यात् । पन्नागाराः। युधिष्ठिराः । The affix इज (अपताप्रताय ) comming after a word having many vowels ( वहु अच ) eliles in the plural if the word donotes either प्राच्यगौत्र Or 0 भरत गोत्र ( descendant of Bharatt). Thus पन्नागारस्य अपतानि इति पन्नागारा: ( with elision of इज in the वहुवचन due to अपताप्रताय) | und this word denotes a प्राच्यगोत्र । युधिष्ठिरस्य अपत्यानि इति युधिष्ठिर + इज ( वाह्वादि इत्र in super cession of अग्ण etc. and so on) = युधिष्ठिरा: ( with elision of इज in the plural for the word denotes one of भरतगोत्र )| In एकवचन the fromsaro-पान्नागारि: and. यौधिष्ठिरिः । मित-1 मुगमा-॥

·सिद्धान्तकौमुदी ११४८। न गोपवनादिभ्यः ॥२।४।६७॥ दो-। एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य लुक न स्यात् । . विदाद्यन्तगणो- यम् । गोपवनाः । शैग्रवाः । The fayda altor words of the 1997 class does not elico if वहत्व due to अपताप्रताय is denoted. Worls गोपवन otheate too be found within the विदादि list ( which se ante); thus we get गोपवना: etc in the plural. मित-। गोपबनादिभ्य: विदादित्वात् अनि मति "यात्रीय" इति अपना- कतवहुत्व लुकि प्राप्त आह-एभाः गोवप्रतायस्य नुक न ममात् । ११५० । तिककितवादिभ्योइन्हे ॥२।४।६८ ॥ दी-। एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य वहुत्वं लुक स्यात् हन्डे । कायनश्च कैतवायनश्च–“तिकादिभ्यः फिज" ( सूत्र ११७८ ), तस्य लुक । तिककितवाः । In हन्द compound of words-तिक, कितव ote ( i.c. of words of this class as will be found horo) tho itauata will alilo in बहुत्व due to the प्रताय is conveyed. Thus ते काय नाथ कतधायन will give with elision of FC ly this milor fatiffnar: 1 Thu FUST (आयन) after both the words olidle, for we have सप्तमी in the word इन्ई ( including both miornbors of tho R compound). मित-। सूत ‘इन्द" इति सप्तमीनिर्देशात् इद' ज्ञायते यत् इन घटिष्य- माणात् सकलशब्दादेव फिजः लुक समात् । अत आह-तकायनम कैतवायनथ इति तिककितवाः; गणो यथा--तिककितवा: बहरभण्डीरथाः, उपकलमकाः, पफकनरकाः, वकनखगुदपरिणताः, उनककुभाः, कलङ्कशान्तमुखाः, उत्तरशस्लाइटाः, कुष्णाजिनकषणमुन्दरा:, अग्निवेशदशरकाः On' all V ·तद्धितप्रकरणम् ८१ ११५१। उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामहन्द । २।४।३८ ॥ दी एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य बहाव लुग्वा समात् इन्द च अब च। औपकायनाश्च लामकायनाच-“नडादिभ्यः फक" -तसा लुक = उपकलमकाः, औपकायनलामकायनाः। झाष्ट्रक कपिष्टलाः-भाष्ट किकापिष्टलयः । उपकाः - औपकायनाः । लमका:-लामकायनाः । The गोवप्रत्यय after worils of the उपकादि class optionally elicles in 76997, whethor they cater or does not enter in a & compound, This in re compound and denoting plurality due to गोवप्रन्यथ, we have optionally उपकलमकाः ( with प्रत्ययलोप) and औपकायनन्नामकायना: (without elision of गोवप्रत्यय i.e., फक duehy the rule "न डादिभ्यः फक '')। In माष्ट किकापिष्ट लय: we have अपत्यं इत्र and so thoro is optional elision of the प्रत्यय in बहूवचन and in 1 These worils are also read in the 3997fe class hence this rule applies. Without इन्ह we get उपका:-औपकायनाः etc. ( with optional elision of फक etc in the ववचन )। मित-। चकारानुवर्तनात् आह-इन्च अइन्चा एवं इन्हें बैकल्पि- कलुकि मति-उपकलमका:-औपकायनलामकायनाः । भाष्य किकापियष्ठल: इत्यत्र इजी वा लुक स्यात् । अहन्ई उदाहरण यथा-लमकाः लामकायनाः । उपका:-औपकायना:-इत्यादि। नडादिफक वोधाः ॥ उपकादिर्यथा--उपक, लमक, भाष्टक, कपिष्ठत्न, रुग्णाजिन, कण मन्दर, चुडारक, श्राडारक, गडक उदद्ध, मधायक, अवन्धक, पिङ्गनक, पिष्ट, मुपिष्ट, मयुरका, खरीजङ्घ, शन्नाथल्ल, पतञ्जल, पदन्नन्न, कण्ठ गणि, कुषीतक, काशकृतम्न, निदाघ, कलशीकगठ, दामकण्ठ, कृषणपिङ्गाल, कर्णक, पर्णक, जटिरक, वधिरक, जन्तुक, अनुलोम, अनुपद क .

·. सिद्धान्तकौमुदी प्रतिलोम, अपजग्व, प्रतान, अनभिहित, कामक, बटारक, ग्वाल, सन्दक, पिन की वण क, नमूरका, मदाब, क वन्तक, कामन्नक, कढामन्त, दामक गठ ।। ११५२ । आगस्ता कौण्डिन्धयोरगस्तिकुण्डिनच ॥२४॥७॥ दी। एतयोरवयंवमा गोत्रप्रत्ययमा अगो यञश्च वहषु लुक महात्, अवशिष्टसा प्रक तिभागमा यथासमयम् "अगस्ति”, “कुणिडनच"-- एती आदेशौ स्तः । आदेशो स्तः। अगस्तयः कुणि डनाः । The गोत्रप्रप्ययः (i.e., गोवापत्यप्रत्यय ) अग ॥ यत्र shich is. pecively form Tart of the words आगम्ता ( i.0. अगम्ना (पि) . "अगा, = आगस्ता ) and कौण्डिन्य (i.e. वागिन - बा(गर्ग।दि) : कागिना) olitic in the af997, and then in place of the rest portion of these hases we in order got the आदेश --अगन्नि and तिन i..., after elision of 31. of Tamil and of 5 of airfara, fliese buses are gradually replaced by अगम्ति undl कुगिन rospectively. Hence finally we get, 'अगस्तयः and कुगिना: in the plural. मित- “आगन्ता शब्दात् च प्यगोलक । प्रकृतिः अगस्लिादेश कौण्डिन्यशब्दः गांदियजन्त:---वहत्वं यत्रो लुक, प्रक्रति कपिउनादशम" --(वालमनोरमा)। ११५३ ॥ राजश्वशुरादयत् ।।४।१।१३७ ।। दी--- । “राज्ञो जाताति वाच्यम्” (वार्तिक)। ११५४ ॥ ये चाभावकम गोः ॥६।४।१६८ ।। दौ-। यादौ तदित पर. अन् प्रक त्या मात्न त भावकर्मणोः। राजन्यः । श्वशुर्याः । राजन्यः । श्वशर्यः। जातिग्रहणात् शूद्रादौ उत्पन्नो राजनः ।

·No text on this page.

·. दी-। इन् सिद्धान्तकौमुदी राजनः with प्रक्रतिभाव by this rule : why do we stay भावकमणी: in the sutrau? Witness राज्यम् with यक ( by "पताल पुगेहितादिभी यक")-heie there is no प्रतिभाव for a comes in the sense of भाव and कर्भ ( see the trule "ये चाभावकमगी:")। मित-मुगमा ॥ ११५६ ॥ संयोगादिश्च ।।६।४।१६६ ।। प्रकत्या स्यात् अणिपरे । चक्रिणाऽपत्य चाविण:। Similarly the इन्नन्त base ( base ending in इन् ) hut having it conjunct letter helore than 57, lomains unchanged withot, टि-लीप ) when अगा lolious. Thrus चक्रिन् अग् - चामिण ( 11thout Ferito ) + and here it is the conjunct letter before! मित----। संगोगादिः इन् प्रकृतिमा मग्रात् अगिा पर इति वाणः । "मन् अगयनपता" इतात: 'इन् अगि' इति, “प्रतीकाच." इति भावान "महाना।" इति चानुवर्तते । तत: उत्तीऽर्थी नभाते। अनात् सुगमम् ॥ ११५७ ॥ न मपूर्वोऽपत्ये ऽवमण: ।।६।४।१७० ।। दो-। मपूर्वोऽन् प्रकत्या न स्यात्अपत्ये अणि । भाद्र- सामः । 'मपूर्व:' किम् ? मौत्वनः। 'अपत्यं किम् ? चर्मणा चार्मणो रथः । 'अवर्मण: किम् ?-- चक्रवर्म गोऽपत्य चाक्रवर्मणः । “वा हितनास्त्र इति वाच्यम्" (वार्तिक) हित- नानः अपत्य हैतनामः... हैतनामनः । A huse endling in 47 Inuit freundene hoy "#" crues muit remain as rounl but olitten itiate ention, when am in 'the serase of अपत्य follows. TI भटमामन (अप) मारमाम परिवतः i.

·तद्धितप्रकरणम् ८५ (with टि लोप)। Why do we suy मपूर्व: in the sutra ? Witness मुत्वनः अपत्यम् = मुत्वन् + अ = मौत्वनः with प्रकृतिभाव i.e. without टिलोप, for here अन्नन्त word मुत्वन् has no "म" before its अन portion. Why do we say अपत्थं in the sutra ? Witness चामणः रथ: with प्रकृतिभाव, for here अण has sense of अनपत्य | Why aguin do we say अवर्मण: here? Witness चक्रवर्मण + अण (अपत्य) =चाक्रवर्मणः with प्रकृतिभाव in अपत्य अणि, for the sutra enjoins this in the case of an'a by saying "अवर्मग:"। | The use हितनालन् thought has म preceding अन , still will optionally remain tus usual (प्रकल्या) when अपत्य अण, follows ; thus हितनामन + अण (अपत्य) = इतनाम (without प्रकृतिभाव) and हैतनामन: (with प्रकृतिभाव) । मित- । “अणि अन प्रवत्था स्वात्" इत्यस्य प्रतिप्रसवमाह “मपूर्वः अन प्रकल्या न स्यात् अपत्य अणि" || भाद्रसामः अत्र अनः मपूर्व त्वात् न प्रकृतिभावः ॥ 'सूर्व “मपूर्व"-कथनात्, 'सौत्वन' इत्यत्र मपूर्व त्वामावात् प्रकृतिभाव एव ॥ सूत्र "अपत्थे” इति विशिष्याभिधानात् 'चार्म गो रथः' इत्यव अपत्यार्थत्वाभावात् प्रकृतिभाव एव ॥ सूत्र पुनश्च 'अवमण' इति कथनात् 'चाक्रवर्मणः' इत्यत्र वर्मन्-शब्दसत्वात् प्रक्रतिभावः ।। "न मपूर्वः” इति प्रतिषेध प्रापत वार्तिकमुपन्यस्खति-'हित- नामन -शब्दस्य अपत्य अणि प्रकृतिभावो वा स्यात्' इत्यथैः । एवम् हितनामन् + अण = हैतनामः ( प्रकृतिभावी न), हतनामनः (प्रकृतिभाव:) ।। ११५८॥ ब्राह्मोऽजातौ ॥६।४।१७१॥ दी-। योगविभागोऽत्र कत्र्तव्यः । 'ब्राह्मः' इति निपा- त्यते अनपत्ये अणि । ब्राह्म हविः । ततोजाती-अपत्य जातावणि ब्रह्मणः टिलोपो न स्यात् । ब्रह्मणोऽपत्यं ब्राह्मणः । अपत्ये किम् ? ब्राह्मी औषधिः । - ·मिद्धान्तकौमुदी From the wordling of the subraru ब्राह्म: अजाती, the metliing is that the word ब्राह्म is got. with अग und टिल्लीप 1sthen जाति (अपत्य) is not meant ( cp. "जातावपत्य निषधः”)। But thes then are we to get the form ब्राह्मी (in अनपत्य it जाति) and वाहागा (with अण in the sense of जाति and अपत्य) ? (No Bhuti.oji says thnt we are to divide the sutra thus-i) ब्राह्मः” i. वाम is allowed and irregularly formed will in the sons of अनपत्य ( not descendent),-व्राह्म हविः, ब्राह्म: मस्कार:, ब्राह्म मरः, ब्रामी औषधि: etc. or in the general senso of अपत्य ( but not in the sense of जाति) as ब्राह्मः नारदः; comp -'ब्राह्मशब्दोऽपन्धनपत्वं च प्यते" Kaiyata. Then tus (ii) जाती-अपन्य ), they Is Karil मा illness 110. elides its ठि-portion when the affix अग्ण follows yieldin ब्रह्मगा: अपत्य (जाति:)- ब्राह्मणाः। why do wo any अपत्य here? .--Witness बाभी औषधि: where there is टिन्लोप for अनपत्य जाति is mealit. मित-। ब्राह्मः अजातौ इति स्वच्छ दः। अजाता: न त जाती (अपत्य); जातावपि व्राह्मशब्दस्य निपातन पक्षान्तर ब्राहमण शब्दम्ब व माधन पाश्चिमाह-- "योग विभाग: अत्र कर्ण व्यः" इति । "ब्राहमः” इति एक मत्रम्-तदविधा, ब्राह्म इति-अनपत्य अणि निपात्यने । तच जाती-प्रथा ब्रामी श्रीपधिः : अनाती च यथा ब्राहम हविः इत्यादि । तथा भाष्यम् “ब्राहम प्रति निपानात अपता प्रजाती इति" ..............."या जातिश्च नापना बाकी श्रीपधिरिति” । ....... "जानी', इति द्वितीय सूत्रम्--अव "अपना" इतानुवर्तत ; अर्थों यथा--जाती "अपना अणि ब्रह्मन्शब्दस्य टिनोप न स्यात् । ब्रह्मणाः अपत्यम् इति ब्रह्मन + अगा । बामगाः । अन 'जाती अपत' इति कथनात, अनपवा' जाती तु-वामी श्रीषधिः इति । सर्वमेतत् योगविभागस्य फलम् । पूर्व सूवात् “अपता अणि प्रकृताा न स्यात्" इति अनुवर्तनात् अ.ह-अपना नाती ब्रहमणष्ठिस्तोपो न सात् इति। योगविभाग काशिकायाम् अपि “योगविभागौच क्रियते । । ब्राह्मइता तत् निपाताने। अपता' ।।

·'अन तद्धितप्रकरणम् जातावणि न भवति"-। सर्वमेतत् भाषासम्मतम्। “बाहमोजातौ” इत्यपि सूत्रपाठः मम्भवति । अर्थश्च योगविभागैन पूर्व वर्दव । ११५८ । औक्षमनपत्ये ॥ ३।४।१७३ ॥ दी -। अणि टिलोपो निपात्थते। औक्षम् पदम् । अपत्ये किम् ?-उक्ष्णोऽपत्यम् = औक्षणः । टि-लोप is irregularly enjoined to the word औक्ष formed with अण but not in the sense of अपता । Tlus we get ऑक्षम् पदम् ( with टिनोप)। This sutrau bars the rule which enjoins प्रक्रतिभाव to अनन्त words when अग_ follows, Why do we say अनपता in the sutra ? witness उक्षन् + अण (अपता)= औक्षण: (without टिलोप)। But the question is-how do we get उतन् + अग्ग = == औक्षण: (with अन लोप) and not औक्षण ( with प्रकृतिभाव), and hence ve look ahend- मित-। सूत्रमिदम्---"अन" इति प्रकृतिभावस्य अपवादः । सच अपवाद "अनपता" एव। अपता तु प्रकृतिभावः सयादव। एवमुन्ना: अपताम् इताव उक्षन + अण = औक्षणः । अत्र कथम् अन्न्लोपः, न तु प्रकृतिभावः-अत: सूत्रान्तरमुपन्यस्यति- ११६० । षपूर्व हन्धृतराज्ञामणि ॥६।४।१६५॥ दी-। षपूर्वो यः अन् तस्य, हनादेश्च भस्य अतः लोपः अणि । औक्षणः । ताक्षणः । भोणघ्नः । धृतराशोऽपत्य' धात राज्ञः । 'षपूर्व:-' इति किम् ? साम्नोऽपत्य सासनः। अणि किम् ? ताक्षण्यः। . The (star) Felides when the afora affix follows, of bases ending in अन् but having 'ष' preceding, of huses ending ·मिद्धान्तकौमुदी .. in हन् and of the hase धृतराजन् । Thus उक्षन् + अण :- श्रीना: (with अल्लोप); similarly wo get ताक्षा, भौणन, वार्वन, धागिन । why do we say 'षपूर्व-' in the sutra ? Witness मामन: (with- . out अल्लोप), for here 'म' precedes अगण । [Note than in सामन, the rule "न मपूर्वोऽपता” (1157) aloes not apply for this trulo requires प्रकृतिभाव निषध in जाति only| : why do we say अणि here ? witness ताक्षणा (with तक्षन् + y enjoined by the rulo "सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च" )-here there is no अलीप though अन् hus 'ष' preceding it; for here the affix is not अगण but गय । मित-। "अल्लोपोऽनः" इति सूत्रमव वर्तते । भाधिकारः अस्तव, अत आह-"षपूर्वो यः अन तस्य, हनादश्च भस्य अत: नीप: स्यात् 'अणि" । मत षपूर्व कथनात् मपूर्व स्य अलीपो न स्यात्-तत: सामन इति । [अव 'न मपूर्वो- पत्य'ऽवर्मणः” इति प्रतिभावनिषेधो न समात, यत: म निपंधी जातावव इति मलित भाति ] || 'अणि' पर एषनियमः, अतः 'ताक्षाग्य' इत्यत्र गय-प्रत्ययं मति अलोपो न स्यात् ।। ११६१। क्षत्राद्धः ॥ ४।१।१३८ ॥ दो-। 'क्षत्रियः'। जातौ इत्येव। क्षाविरन्यः । The word क्षात्र takes the affix घ (इय) in the sonse of अपत्य and जाति । Thus an += afaza: in the sense of strfa (and onu) i Otherwise the forın is atra i.e.' ono born from it क्षत्रिय in a शूद्रा। मित-। क्षवात् शूद्रादौ जात: क्षाविः, न तु क्षत्रियजाति: ।। ११६२ । कुलात्खः ॥ ४।१।१३८ ॥ दी-। कुलीनः । तदन्तादपि। उत्तरसूत्रे अपूर्व पदात् इति लिङ्गात्-आब्यकु लीनः ।

·तद्धितप्रकरणम् The word कुल्न takes the affix ख (ईन) in the sense of अपत्य । From the word 'अपूर्वपदात्' in the following rule, wo infer that कुल also tarkes ख (तद्धित) when final in a word. The use of the epithet अपूर्वपदात् in the next rule qualifying “कुन्नात्", shows that there was प्राप्ति of ख to कुल्ल hroving पूर्वपद as well. Hence Bhattoji says “तदन्तादपि-उत्तरसूत्र 'अपूर्वपदात्' इति लिङ्गात्” । Thus we get both sienta and 9231 with ख (तद्धित)। सि-1 अप्रतां कुल एटात् पत्र-प्रवास; स्वात् । नजन्माईनार्दश: इति उक्त' भाक। "भारत पनि दलविविलिपधात् कुन्नान्नात मदार का पद: माात् ? इतावोत्तरमाह-उत्तरसत्रं 'अपूर्वपदात् कुल्लात्' इति कथनात् ज्ञायते बदत्र मूत्र कन्नान्नात शब्दादपि वपनायमा प्रानिगमीत् । ततश्च आय कुन्नीन:, महाकुन्नान इतवादि मध्यति । ११६३॥ अपूर्वपदादन्यतरमयाम् यड्-ढकौ ॥४।१।१४०॥ दी--- । 'कलात' इतांव। पक्षे खः । कु ल्यः, कोलेयकः, 'पद' ग्रहण किम् ? वहुकलाः--वाहुकु लेयका कलीनः। वहुकलीनः। .. THhe use कुल 'having no पूर्व पद precoding it optionally tarkes at and हकन (एयक) in the alternative to also comes in. Thus कुल्य (sviti यत्), कौनियक (with हकञ्) anal कुलीन (with ख)। Why lo wo sily 'पद' in अपूर्व पदात् in the sutrau ? Witness वहुकुन्न with बहुच प्रनाय before the word कुल ; now here वहुच (वह) not being an पद hut tu प्रताय only by the rule "विभाषा सुपः" ---कुल is no longer prercurled by पूर्वपद, sotho rule evon now applios and we get बहक ला, बाइक नियकः, and बहुक लीनः । 7 .

·सिद्धान्तकौमुदी
मित---। पूर्वपदरहितात् क लगन्दात् यत्, हका भवतः ।
पत्त वयाग्रायः
ख: स्यात् ॥ भूत्र' 'पद'-यह पात्, “विभाषा गनमः” इतानन बहुव प्रतावमा च
पदत्वविरहात, बहु कलात् अपि यत्--हका --खा: प्रतायाः अनन्ति ।
११६४ ।। महाक लात अज-खजा।४।११४१॥
दी । 'अन्यतरसयाम्' इतानुवर्तते । पक्षखः । माहाकुन्तः
माहाक लौन्दः, महाक लीनः ।
Here also the worul Fa# (optionally) com 10's chain;
alternatively also comes in altor 37510*1957 and 97
heing जित्-aflixes yielti आदि in वहिन । No माहाकीन, and
माहाकालीनः, alternatively महाकालीन: Spell.
मित-। 'अन्धत साम्'--ग्रहगान नातं :, एकपक्ष अजवी भवतः, अन्य पत्त
खः अपि । अन्यथा मूत्रमिदम् अपवादभूतनं त्; तदा अपवादन मनी उतमगमा
अप्रहत्त': ग्वप्रतायो न भवत् ।
११६५। दुष्क लात ढक ।४।१।१४२॥
दी। पूर्ववत पक्ष खः। दौष्क लेयः दुष्क लीनः ।।
The word दुष्क ल takes us before optionally हक (एय) und
alternatively ख।
मित-। मुगमा ।।
११६६। खसुग्छः ॥
दी-। स्वस्रीयः।
The word स्वम् tukes छ (ईस) in the sense of अपना ।
मिन- मुगमा ।
११६७। भातुयं च ।४।१११४४॥
दी। चात् छः। अणोऽपवादः । भातृव्यः-- भात्रायः ।

·तहितप्रकरणम् The word or the base yra takes the aftis ja as well as e in the semse of अपना। This rule bal's ऋण (due after' भात)। नित-। मगला- ११६८। व्यन् मपन्न ।४।१११५५ । दी-। मातुयं न लपादपत्ये, प्रक लिप्रतायसमुदायेन शत वाच्च। आवृष्यः शन "पाप्मना मातृव्य न” इति तूपचारात् । The yease भातृ thukes the तहत affic व्यन् to lenote अपता, provided also bile vule original wori along with thio yata ilenotes in enemy (शव)। Thus भातृल्यः शव : (the son of a brother, who is an enemy ). Then how do we get the Tise पाप मना भ्रातव्यं गा for भातृव्य itself denoting शत, its qualifying opithet as alustat hocomes unnecessery. Hence Dhattoji sayy time this lisage is due to attributing of a on Hiqat hy transferenco. भित "अब मात्रशब्दार्थम्न न विवक्षितः' किन्तु मपनार्थः । तत्र सपनार्थे एवघाटव्यः । एवं चेत् “कथ पाप मना बाटव्यंग' सिद्धः? उपमानात् सिद्धम् भ्रातुल्य इव चातृन्य” इति भाष्यम् । तदव प्रकारान्तरण दीक्षितः कषयति-"उप- चागत" इति--"हिंसकत्वगु गायोगात् लाक्षणिकार्थात्"। "व्यत्", "ब्यन्” इति प्रत्यक्या: भिन्नत्व' च स्वगर्य वाध्यम् ।। .. ११६८। रेवतादिभ्यष्ठक । ४।१।१४६ ।। ११७० । ठसेकः ।७३५०॥ दो---। अङ्गात् परसा ठस्य इकादेशः समात्। रैवतिकः । Worils of the रवल्यादि eless teake ठक ( अपना )। Now of ठक क is इत् (i.e. it olides), und. c is replucord by इक when it comes ·२२ सिद्धान्तकौमुदी after an 57, as tī. is replacoil luy , z lvy 01, en ligne, loy ईय anil alby इय (see "पानियोगावित्रः फहरवछयां प्राधादानाम्" in स्त्री प्रत्यय)। True बनी +ठक (इक ):- बवत +-(hy "धर्मालिय" ).. र बतिकः ( by आदिवद्धि in तहत )। मित-। अपता ठक इति मृवार्थः । ठकारस्य ५ पाद: ज्यान जान परीत् । “अङ्गात्” इति कथनात् 'कर्मठः' इताब ठकारस्य इक: न म्यात्, तव कर्मन् + अठन् इति प्रत्यय मति अठचः ठकार: श्रात्पर्ग न भवति अकामा ल्यवधानात् । गगो यथा-वती, हारपाली-अश्वपानी कग्रा -कागाह-प्रमतयः । ११७१। गोत्रस्त्रियाः कुत्मने ण च ।।४।११५४७ ॥ दी-। गोत्र या स्त्री तहाचकात् शब्दात् गग-ठको स्तः कुत्मायाम् । सामर्थात् यूनि । गार्या अपतंत्र गागा गानिको वा जाल्मः । “भमाढे तद्विते" पुवभावात् गाय॑शब्दात् गण-ठको । 'यसप्रति--' लोपः । 'आपतामा-' इति यल्लोपः । . The.fem. base ending in u गावप्रत्यय, further takes the attissos ण and ठक whon u युवप्रत्यय ( अपत्यार्थे ) Pollows if censure (कतमा ) is innplied. As only one गीतप्रत्यय is audilert toulante by tho rule "एकोगोत्र", so thirurther' अपत्यप्रताय ller गाववाचक वासनाधान शब्द must naturally he is the sense of युवापना, hencca Bhattaji here says “सामर्थात् बुनि" i.. गोववाचक foun. htsos talk) बाय गा and 3* il siqa is conoted. Thus miten halqar atra" (with यंत्र ), then गाय + डीप -- गाय + डीप (Ihy "धमाति च') गार्ग नाम् (with यलोप by “लस्तद्वितमा") - गार्गों। This fon. Inse unding in गोवप्रताय will take युवापताप्रताय, ग und ठक by the prusant rules गा- युवापताम् इति गार्गों + गा or ठक गाय + गा वा ठक by पुवाय " गाय, + ण वा ठक ( by “यसप्रति च" ) -- गार्ग + ण वा ठक ( with यस्लीप) गार्ग:

·तद्धितामकरणम् . .. वा गार्गिकः । To show ceasule liere, Bhattoji in the example adels 577;' (at rogue or çillian or hastarr). To show the above process there Bhuttoji Stoys “भना आहे तति" इति पुवज्ञान ( of the base arrit here ); bere asta of arif will bring the original गोवप्रतायान hase गाय herty : titen its a rill elide by the rule "आमातिव", so Bhaitoji adds-यसाति लोपः । Then the final य. elidles by the file "आमतामा च तयितनाति" for it is अप्रतायकार ! So finally we got गार्ग + दश वा ठक, = गार्गः वा गानिकः । Thougly this urey form is site without aj tren, still lo show the l'alpl'OCESS ( Giftwriat ) here Dublaji hiliselt sys all this. मित-1 'गण' इति गुप्तप्रथमा कम्। चकागत् 'ठक' आक्रप्यते, तदाह- "गाव या स्त्री तदन्तात् शब्दात् गा-ठको मनः कुत्मायाम्'। गोवप्रत्ययान्तात् अपना एती प्रत्यया स्त:, किन्तु “को गोवं" इति सवानमा या गोव एक एव प्रत्ययो भवत्, तदा मुह का गति: इत्याशाह-मामर्थात्' नियमात् 'यूनि' (गोवप्रत्ययान्तात्.) युवप्रत्यय सति एतत् मूव प्रवर्तते। गाग्यो अपत्य युवा इति गार्ग: ( ण प्रतायः ), गार्गिकः (ठप्रतायः)। “पितुविज्ञान मावास्यपदशः इति कुत्म नम्"--वालमनोरमा । अव प्रक्रियास्थिति' तु पालभाषायां दणिता; भद्रोजिना तर्दव खयमुच्यते--पु वडावात् 'गागा' शब्दात् पाठको । तत: “यस्यति-" अकारलीपः । ततः "आपतास्य- इति वकानीपः॥ ११७२ । वृद्धाहक मौवीरेषु बहुलम् ॥४।१।१४८ ।। दी -। सुवीरदेशोद्भवाः मौवीराः। वृद्धात् सौबीरगोत्रात् यूनि बहुन्नं ठक, समात् कुत्सायाम् । भागवितर्भागवित्तिक । पक्षे फक =भागवित्तायन: । When n युवप्रताय ( अपता ) follows a गोवप्रतायान्त word-it ·- ८४ सिद्धान्तकौमुदी donoting a prac Ta-aod having an initial af vowel (whicho is thus a Ji word by "afariTafa54"), Chen this world optionally takes # to denote constue. Thus *7137fafit londing in गोत्रप्रताय इत्र)+ठक (यवप्रताय ) भागवित्तिकः ( when कृतमा is denotoil), optionally we got #7777fa71727 with 4 by the rulo "यजिओश्व"। मित । पूर्व मृवात् 'गोत्र' इति बत्तने । तम विशिष्यत, 'मावागावात, 'हात्' च ( "वृद्धिधम्याचामानिम्नत बहुम्" इति मागा) मंकात मावागावात इतार्थः । शपं पूरयन् याह-वार्थक प्रताय पर कत्माया च नाना पाटक स्यात् । ठगभाव “बजिनीश्व" पति मत मात्र फक माात् तदाह “पत्त फली - भागबित्तावन: । ११७३। फेछ च ।। ४।१।१४८ ॥ दी- फिजन्तात् सौवीरगोत्रात् अपता छः ठक च कुत्मने गम्य । यमुन्दसत्रापतंत्र यामुन्दायनिः । तिकादित्वात् फित्र । तसापतंत्र यामुन्दायनीयः ---यामुन्दायनिकः । कुत्मने किम् ? यामुन्दायनि:-श्रीगि कमाणा ‘ण्य क्षत्रिय ..." इति लुक । सौवीरति किम् ? तैकायनिः । When a युवापताप्रताय follows in worrl ending in the attis फिज and denoting an सीवीर गोव, then this word larkeis the affix छ und ठक if censtite is implierl. अमुन्दमा अपतंत्र iv.:- यामुन्दायनि with फित्र by the atule "तिकादिभ्यः मित्र"। Now this किजन्त word dlonotes सीवीर गोव, und whon again यवनाथ is to follow (with क तमा) thon it is und टक । यामुन्दायनि+छ = यामुन्दायनीयः, vith ठक, it is यामन्दाधनिकः । Why do we say "क तमन"? Vitness यामुन्दायनि:-vith अण_ry tho .

·ননিস . generaal rule ( उत्मगे) “तमग्रापताम्" ; and this अग eliding by tlo rule "qafar star afar morfisit:', because here no censure is implierl. Bhattoji kays all this by "क त्मने किम् ? --यामु- न्दायनि:-श्रीन मणि कमा अण: गय क्षत्रिय-' इति नुक"। Vhy again do ve say “मौवीरगोव" here ? Witness कायनि:-it does not conote at ita, so z and do not come, but the general 31 comes in and at the same time it elides by "afa—" as before yielding atafa without it 0127 ly the lulescut rulo. गित-- 'क' इति प्रशलाकम, यथा '' इताव । चकागत 'ठक' आकया। "iii गावं , कर मन” इति पूर्वन वादनुवन नी, तदाह ---"फिजन्तात साबाग्गोबात छ: ठक च क त मन" ॥ अनात, मूले स्पष्टम् ।। ११७४। फागटाहृतिमिमताभ्यां गफिजी ॥ ४।१।१५० ॥ दी। मौवीरेषु। “नेह यथामख्यम्', 'अल्पान्तरस्य परनिपातात् लिङ्गात्' इतिवृत्तिकारः । भाष्यं तु “यथासंखामव" इति स्थितम्। फागटाहतः--फाण्टाहतायनिः । ममत:- ममतायनिः । The word फागटाहति in the sense of सीवीरगोव takes and फित्र when a यवप्रन्यय follows. "कुत्मने" iloes not come in there ; गए and 161 attach to both tho worıls anl these do not attach l'ONTiectivoly to the two words ; for in that cilso that which hax fovor vowels shonlıl have boon placed first, wheroas lete भिमत' having lewar vowel is pluced lator. Froin this vritlikara ( kasika) infors this. Biti Bhashya has यथाम ग्ल्यान्वय। Bhukhoji follows hoth and says फाण्ट्रात (with ण) timel फागदासतानि: ( with फित्र)। Thus फाण्टाहतस्य गोत्रापत्य gives ·मिधान्तकौमुदी फाण्टाहति wilih इत्र by the title "अत इज" | Then फाटाहतः अनन्य बना इति फाण्टाति + ए = फाण्टा हतः, amal फागटाहति + फि अ - ‘फागटा हतायनिः । मित- अब “कत्मने" इति निवत्तम् ॥ "सत नति- --सिमतम्यापल्यविनि विग्रहः। निसतशब्द सीवीरगावादिति न सम्बधान। व्याख्यानात गोवत्वाभावाम" --(बालननीरला )। ११७५ । कुर्वादिल्यो एयः ॥ ४२११५१ ॥ दी-। अपत्ये । कौरव्याः ब्राह्मणाः । "सत्राजः क्षत्रिये" ( गणसूत्रम् )---सानाजाः। वावदूक्याः । मामाजी. Words of the Kulolass (here Tour denoting name of Branabana only ) take the lix in the SOInse of अपत्य । Thus we got कुरु+गय (अपत्यं):- कौरव्य with श्राविnिt गरम (by "ओर्गुण:"); then in बहुवचन we get, कीरच्याः ब्राह्मणाः। 'The instance in area with Aram: as fauna is to show its clifloroncos from the application of the rule afeta" to bo ontmorated Inter: hore-this luter rule givon गय aften करु otho. if these denote both.in क्षवियजाति जनपद as well : untl then thoutfis olicles in the plural by "तद्राजस्त्र वहुए तनवास्त्रियाम् ।" Binti tall theist? are ineffective in the presont rulo.for hore him onol.or: Brahmanas only and not "क्षविध and जनपद” as well. Thus Kasiku here suys “कुमशब्दात् अपरो गन्यप्रत्यथी भविष्यति म त परिधान तद्राजसजकः तस्य बहुपु लुका भवितव्यम् अयं तु श्रृयत एवं"। The ganasutra hore says that FIT takos ay in tho 901190 of क्षत्रिय only.

·तद्वितप्रकाएनन् -- . - मित----। 'मौबीरेषु इति वहन्नम्' इति चात्र नब निवृत्तन , शेष पूग्यन्नाह- "। "कुलाल कग्नित् ब्राह्मणः तन्य अपत्यानि इति कोचव्या: । ग्यप्रत्यय, औगंग, अबार्टः, अादिवहिन्न----इति कुरु + पाय - कावच्या: । “यम्त 'करुना- दियो-:' इति गय:-~-बध्यते, गम्य नदानन्यात बाप न कि अरब: सविधाः इति सवति। तन भचनार्थमव अवचन', वामगा उनि विर्शयचोदाहतम्” ( वालमनी- ग्ला )। वाबवाश्य अवल्यानि इति बावदृक-- गध == बाबरया: । सामानोऽन्यः- क्षविधादन्यः शूद्रादी उत्पन्न इत्यर्थः । कुरु-काव्य-शब्दयोः क्षविधवचनयो: तिका- दिप पाठात् फिजपि भवति इति वाध्यम् । कुन दिवाका, गणेश, जगा मा. अभिगार, सबकाय, यावदा, नमान: कविय', यावि, गति, पिनन्नादि, वाक , वासरत, पित्रमा, इन्द्रालि, जिबातकि, दामोपणीपी, गणकारि, केशोरि, कुट, शाल्नाका, सुर, पुर, एतका, शुम्न, अध, दर्भ, कशिनी, बना छन्दमि ("कय भाषायां वंची गर्जति ? छान्दम एवायं कविभिः प्रामादात् प्रयत:" ), शर्प नाय, श्या बनाय, श्यावर थ, श्या वव, मव्य द्वार, बडभीकार, पथिकार, मद, शकन्ध, शङ्ग, भाक, गाकिन्, श्यान्नोन, कत्त', हत्त, इन, पिगडी, तनन्, बामग्थस्य कण्वादिवत् स्वर वजम् । . . , ११७६ । सेनान्त-लक्षण-कारिभ्यश्च ॥ ४।१।१५२ ॥ दी -- 1 एभ्यो ण्यः (अपत्वं ?)। 'एति मंज्ञायाम्- ' इति मस्य पः। हारिषेण्यः । लाक्षणः। कारिः शिन्यो, तस्मात् ! तान्तुवाय्यः । कौम्भकार्यः। नापित्यः । words ending in सेना ( वा-सैन ), the word लक्षा, and words that clonolo some artisan' take the affix in the sense of अपल्या This here Kusikata says “कारिशब्दः कामगां तन्तवायादीनां बाचकः", and her Bhattoji also has "कागि: शिल्पी तस्मात्| Thon हरिषणा---गाय :: झारिसेग्ध । In frizm wo havo cerebral hy tho lilo ·सिद्धान्तकौमुदी "एति महावामगात् ( see मममालशंप)। Similarly, तान्तवाव्य etc. नित-। मृवार्थीव थामनान्तात् प्रातिपदिकात्, गागागन्दात् कारिवानीमा: च अपन्य राज-प्रत्ययो भवति । कारि-शब्दस्वार्थमा ...-"कारि: शि, तम्माल" । अन्यत्र स्पष्टम् । ११७७। उदीचामिज ॥ ४।१।१५३ ।। दी- हारिणिः । लादाभिः। तान्तवायिः। कान्भ- कारिः । नापितात्तु परत्वात् फिजे व । नापितानि: । "तक्षाऽगा उपसंख्यानम्"। "षपूर्व इल्यनोऽकारलीपः । तामा: । पन्ने- ताक्षरयः। " This rule states 9 (optionally ) accorling to northw'n proſessors in cases of the conditions of the prior rule "Aparat लक्षणकारिमाय”। 'I'hus we also gooll हानि परिण: ; with हुन । ' word rfqay however living in initial of vowel ( 1., 9) Laures फिन (आयनि) by the lanton rule "उदीचा वादगीवात्" yiellins; arfontufa (optionally ). The base 777 is rond in the fut list, so. it takes parenting 37 and it loin countered from this this well cormos auftor it by the prior irule. Then 'तमन - अगा। ताा: (with अकार- लोप hy tiltea rules “पमहन्तमनामणि"), with my the form is तानग्यः । मित-1 सुगमा ॥ गार्ग्य प्राप्त अनन उदीचामरन शुभ विधीयते । नमान- शब्द: शिवादिः, तेन अयमिन, वाध्यत, किन्त वानिकन कारित्व ग-प्रायः स्थादव। अणि तु प्रकृतिभावस्ततो “पपूर्व-" इति मगा अकारनापि नाl; अति स्यात् । ण्यं तु ताक्षगमः। "ये चाभावकर्मग" इति प्रतिभावान टिनापः । .

·तद्धितप्रकारणाम् ११:०८ । तिहादिश्य: फिन ।४।१:१५४ ॥ दो-। शायनिः। TForts of the निकादि class trule फिज़ in the sense of अपत्य । Tlis luulis tial would otherwise laro conie to thein. ज . ८ ट मित- तिकाविया-तिबा, कितव, मना, बान, शिवा, उरम , शाया, मैन्धव, यमुन्द, सभ्य, ग्राम्य, नील, अमिव, गोकत्त, कुरु, देवरथ, नैतिन्न, औरस, कौरव्य, भरिकि, भीलिकि, चौपत, चैटयत, शीकवत, सतयत, मानवत्, चन्द्रमा . शभ, गङ्गा, वरंगय, मवासन, प्रारम, वाहाक, ग्बल्य, प, गोलक, उन्न्य, यज्ञ । अन्य य: मायालेवियवचन तिमहिपाठात् अमात फिजा भवति । ११७८ । कौशलाकार्य्यािभ्यां च ॥ ४।१।१५५ ॥ दौ -- | अपत्यं फित्र । इओऽपवादः । परमप्रक तेरवायम् इष्यते ॥ प्रत्ययमन्नियोगन प्रक तिरूप जिपात्यत। कोमलस्या- पत्य कोमलपायनिः । कारस्थापत्यं कासायनिः । छागवषयो- रपि ॥ छाग्यायनिः। वाषायणिः । The words कॉमन्य (कीश-न्य) and कामाम्य tasko फिन in the sense of अपत्य । 'This this uni's इन drich sufter theso by-अत इञ् वा वाहादि इन । This फिज is intearleel to the allel to the last कोसन &c tuntric कामन्य c. Thy talkdition of युट ( auss tlecluired in the Bhushyn). lence कोमल्य c. are renulin the sutra, so that फित्र is to chint to thee orginul ivore ( परमप्रक्रति ) कोमन c, tutneil irregularly as कॉमन्य ..c. avitly the uilddition of the affix अट ( प्रताधमनियोगेन)। 'Thris कोम न्यापताम् -- कोमन्य (with युट )+ फिज, figarafa i Similarly farfar from T ( irrogularly titurncil to कार्माय hy ankling बट)। 'They Vaulitilkan ( छाग kc )- mmar ·१०० मिद्धान्तको दौ says that Wis 19259 is lao come home altor totitutealso. लित -| अपना फित्र मिहितः म च 'परमप्रातः' मनन । दात मान्य in1- कार-शब्दस्य एव नपते । स च मानशब्द: फित्रि मति मन्द व बटमलनिवागन म.h कौमन्न्य-काश्यिप गिपातजाल प्रतिपदाने इनि भाष्यं स्थितम् । स citinापनाम इति कोमल + मित्र = कीगन्ध + फित्र = कौशल्यान्यगिः । पन सीमापनाम कामाय्यायणि: । छागवपणयोरपि फिजि गति बट व कन्यम इति बानिया: -तेन वागायन', वाप्याणिः । - ११८०। अणो द्वाचः । ४|१११५६ ॥ दो-। अपत्ये फित्र । फित्र । इजो प्रवाढः। कावायणिः। 'अगाः' इति किम् ? दामायणः । हाचः किम् ? आपविः । "त्यदादीनां फिज वा" ( वार्तिक )। तादायनिः ; तपादः । l'ho affix f4 is attached in the sco80 of 1994 Mer it word ending in the allix ym 1.717 having two vowels ( for wom)! This hars हुनु ilue by "अत इम'' &ce ! 'hris कन: जति hiri | अम् कार्वम् ("तम्ब टम्” इत्या)। Thern this 'अ गान्त Worl का tinks कि in the sense of अपन्य कान -- अायनि कार्वाधागाः । why do we: Sity 'अगा:' (eniling in the nflix अण ) here ? wilincsदाचायग: (ARTY दाति+फक by the file “यत्रिभोग' -दा िnot contling in अगा, फिन (आयनि) does not corne afther it by the present toile; why do we say Ta:( Iuniving two vowels ) in the writrit ?witness श्रीपगविः ( from औपगव + हुन ' श्रीपगवि ) with इञ; for theoman श्रीप- गव ends in अण, still it havings more then two vowels (de) not take for Words of the birth class (i enumerated under the सर्वादि list of मर्वनाम words) take optionally किन in ·নধিকার १०१ So also . the sense of आपल्य । Thus थाहायनि: and त्यादः । यादायनि: and यादः ( froum बद ) & so on. Here अगा comos hy the gennal rule "तस्थापत्यम्" । लित-। अगान्ताद हाचः प्रातिपदिकात् अपना फित्र प्रत्ययो भवति । सूत्र- भिदम् “श्रतडा" इत्यस्यापवादः, अत आह-"इओपवादः”। कत्त: छात्र इति कत्त + अ ( "तस्वदम्” इत्यण )= कार्व:। तस्थापत्यम् इति का - फित्र = कायगिणः ॥ 'अणः' इति उक्तत्वात् दाक्षः अपत्यम् युवा इति दाचायण: ("वभित्रीय इति फक )-अदन्तत्वाभावात् फित्र न स्यात् ॥ 'हाचः' इति उक्तीत्वात् वह चीपि अग्णन्तान चीपद-प्राब्दात् जिम म्यान शिन्त एव ॥ वर तद, अद् प्रतीनाम् विकल्यन फिश त्यान, प श्रीगिंकः अाज भवति। पाकिमितिकागन- राधन इहोपन्यम्तम्। भाष्य' च एतन्नास्ति । "त्यदादीनि च” इति त्यदादीनां बद-मशाह तो: “उदीचां हवादगीवात्" इताव फित्रः प्रकृतत्वात् : पक्षान्तर अणपि। ११८१। उदीचां वृद्धादगोत्रात् ॥ ४।१।१५७ ॥ दी ... आम गुमायनिः। प्राचा तु-आय गुप्तिः । वृद्धात् किम् ? दाक्षिः। 'अगोवात् किम् ? श्रीपगविः । Accorling to northern prolossors, the 3 worris (i.e, words having an initial gfs vowel) that clo not signify iny "sira", Leake ti tuflix फित्र optionally uftor them in tho sonse of अपत्य । Thus agafat ( with f457), hut starfi ( with 31 cc. to Oustorn or old opinion ). By this rolo we got frfüarafa (as hinted hoľore ). Why lo wo say a hulo ? wituoss erfa with 19, form has no initial fs vowel in it. Why again wo have) अगीवात् hero ? Vitness ओपगवि ( with इन )--श्रीपगव clonoting i sitt, its faran is oxpirossoc ly the alix 537 and not फित्र (as onjoined in this rule ). ?

·१०२ सिद्धान्तकौमुदी मित- । ब्रह्म यच्छब्दस्वरूपम् अगोवं तस्मात् अपना फिज स्वात् उदीचाम् आचार्याणां मतेन ॥ सूत्र 'वृद्धात्' इति कथनात् दक्षस्थापन्यम् इति दाक्षि: ( इज ), न तु फिञ ॥ 'अगोवात्' इति कथनात् श्रीपगवशब्दस्य युवापता च गोवत्वात् इव स्वात्, न तु फिञ् ॥ इदमप्यत्र अवधेियम्--कारिशब्दादपि बहात् अगोवात् परत्वात् अनेनैव फिज स्यात्-नापितायनि: ॥ ११८२। वाकिनादीनां कुक् च ॥ ४।१।१५८ ॥ दी- अपत्ये फिज वा! वाकिनस्थापत्य वाकिनकायनिः; वाकिनिः। Words of the वाकिन-group optionally take the affix फिज in the sense of art, and when 437 comes in, the augmenti कुक is also ordered thercin ( ep "फिज प्रत्ययो भवति तत्मन्नियोगन एषा कुगागमः"---Kausika)-witness वाकिनकायनिः। Otherwise अदन्तन्नता इज comes in yielding बाकिनिः । मित-। वाकिनादिर्यथा-वाकिन, गीधर, कर्कश, काक, नका, चमि वभिगो- नलोपश्च ॥ सूर्व चकारात्-'उदीचाम्' इति 'फिञ्' इति च वनले, तदाह “अपना फिञ् वा”। फिजि सति तत्सन्नियोगेनैव एषां 'कुक' आगमन भवति। पने इज । कुगागमस्य कित्वात् अन्त्यादश: वाकिन + आयनि- वाकिनकायनिः। पर्ने इत्रि सति वाकिनिः । ११८३। पुत्रान्तादन्यतरस्याम् । ४।१।१५८ ॥ दी- अस्मात् वा फित्र सिद्धः, तस्मिन् परे पुत्रान्तस्य वा कुक विधीयते। गार्गीपुत्रकायणि:-गार्गीपुत्रायणिः-गार्गीपुत्रिः । Words ending in ge and having an initial of vowel optionally takes it and when again fost is attached the augment कुक optionally comes in, yielding-गार्गी पत्रकामगिः (with फिज, and कक), गार्गीपुवायणिः ( with फिन, but no कक), , ·तद्धितप्रकरणम् १०३ m - and गार्गीपुचि ( without किञ् and क क , but with इज as in the case ol बाकिनि)। मित-| 'उदीचाम्' इति, 'वृद्धात्' इति च वर्तते । पुवान्तम् अगोवम् इति पूर्व सूर्वण ( "उदीचां वृद्धादगोवात्" इत्यनेन ) सिई सति अर्नन विकल्पेन कुगागमो विधीवत । पुवान्तात् प्रातिपदिकात् यः फित्र स्यात् तन्मिन् परे सति क गागमी वा भवति पुत्रान्त स्त्र बद्धशब्दस्य । एव' विरुप दृश्यति गार्गीपुवकायणिः इत्यादि मून्ने यथा । ११८४। प्राचामबद्धात् फिन वहुलन् । ४।१११६०॥ दी-। ग्ल चुकायनि:। According to Eastern (or old :) professor's, the affix फिज is attached to words which are not technically called 3 words---in the sense of अपत्य । Thus ग्ल चकसमापत्यम् = ग्ल चुक + आधनि = रन चुकायनि ( without आदिवद्धि, for फिन is not ञ-इत् or गा -इत् or क-~~इत्)। भित- अवधशब्दात् अपत्य बहून फिन -प्रत्ययो भवति 'वहूलग्रहगात्' विकल पन भवति इति जयम् ; तेन 'ग्लौचुकिः' इत्यपि इञा सिध्यति । "प्राचाम्', 'अन्यतरस्याम्', 'वहूलम्'-~~-इति सर्व एते विकल पार्थकाः एतेषामकेनैव विकल पे सिद्ध इह प्राचाम् ग्रहणम् पूजार्थम्'-दति काशिका। बहुलग्रहण वैचिवद्यार्थम् च -कचिन्न व भवति ; दाक्षिः, प्राक्षिः। 'अवद्धात्' कथमुक्तम् ? 'राजदन्तिः' इति वृद्धात् फिन न स्यात् । ११८५ । मनोर्जातावञ यतौ घुक च । ४।१।१६१ ॥ दी-। समुदायार्थो जातिः। मानुषः, मनुषाः । The word takes the affixes 35 and 3 in the sense of जाति, then when these affixes follow the augment बुक comes in, yielding both मानुष ( with अज + घुक ) and मनुषप्र . (with यत् and घुक)। As the whole resultant word denotes जाति, so Bhattoji says "समुदायार्थी जातिः" ।

·१०४ सिद्धान्तकौमुदी अत्र दी-। .. मित- मनुशब्दात् अञ यत् इत्यं तो प्रतायो भवतः, तत्मन्नियोगन पुगागमय । प्रकृतिप्रतायममुदायिन चेत् जानिर्गस्यते। मनोरपता जाति: इति मनु + अज मनुष + अञ = मानुषः । एवं मनु+यत्-मनुप.+ यत् मनुष्यः । केवलापताार्थः नास्ताव। अत: 'मानुषा' इतात्र बहत्व "यजीभ" इति लुक न स्वात्। अपताविवक्षायाम् तु अणव भवितव्यम्-मानवी प्रजा। तथा च-"अपना कतसिते मूढे मनोरौत्सर्गिकः म तः । नकारस्य च मुईन्धन न मिध्यति मागवः" । ११८५। जनपदशब्दात् क्षत्रियाद । ४।१।१६८ ॥ जनपदक्षत्रिययोर्वाचकात् अत्र स्यादपतः । "दाण्डिनायन-" इति सूत्रे निपातनात् टिलोपः। ऐक्ष्याकः । एक्ष्वाको। "क्षत्रियसमानशब्दात् जनपदात् तस्य राजन्यपत्यवत्" —(वार्तिक); तद्राजम् आचंक्षाणस्तद्राज इतान्वर्थमंशासामर्थात् । पञ्चालानां राजा पाञ्चालः । “पूरोरण वक्तव्यः"--- (वार्तिक); पोरवः । “पान्तोड्या"-पाण् डाः । connes in the sense of अपता ft.com in worl that denotes hoth a country and a Kshatriya (race). Thus इच्वाक denoting both a country and Kshattriyn king is to take अत्र, by this rule. इच्वाकुनीम दंशः, नवियः गगा च । तस्य भाना or अपताम् = इवाक् + अञ - पक्ष्वाकः, irrogrilurly formerl with दिलीप by the rule "दाण्डिनायन-" (rule 114.5_unic). [N. 13.---'TPhras etc. denoting both राना and अपत्य ure called तदान aflix anel these elide in the plural as will be seon lutor, no Bluttaji here says “ऐच्चाक:- एखाको", and .will later under the rule "तदानस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम्", say पक्षाकव: (in the plural)]. - Tha Varttika bere says that after a wordt donoting 99% (country) and which is equally applied to a faa take The affix अज अब

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·- १०८ सिद्धान्तकौमुदी गजा। Thus we get औदुम्बरिः, प्रात्यग्रथिः, कालकूटिः, आश्मकि &c. This rule bars the usual 5 here. मित- जनपदक्षवियोभयवाचकात इति वर्तते एव। मान्वा नाम क्षत्रियाः। तस्य अपत्यम इति साल्व + ढक् (प्रचः इति दक् ) = साल्व यः । औत्सर्गिकः अणपि इप्यने, तेन साल्वः । तदवयवा उदुम्बरादयः (तदयखा- "उदुम्बरास्तिलखला मद्रकारा युगन्धराः । भुलिङ्गा शरदन्ताश्च माल्वावधवसंज्ञिताः ॥"- कैषाञ्चिन्मते आजमीढ़ अजक्रन्द अपि), भाः क्षवियप्रतिभाः, प्रत्यग्रवादिभाः विमाः इज प्रत्ययविधान राजनि अपत्य च । अनात स्पष्टं मूल ॥ ११८२। ते तद्राजाः ॥ ४|१११७४।। दी-। अज्ञादय एतत्स शाः स्युः । ११८३। तद्राजस्य वहुषु तेनैवास्त्रियाम् । २।४।६२ ॥ दी-। वहुषर्थेषु तदाजसा लुक सात् तदर्थकृते वहुसेन तु स्त्रियाम् । इक्ष्वाकवः । पञ्चालाः इत्यादि ॥ कथं तर्हि 'कौरव्याः पशवः,' 'तमग्रामिव रघोः पाण्ड्याः' इति च ? कौरव्ये पाण्डे र च साधव इति ममाधेयम् ॥ 'रधूणामन्वय' वच्चे', 'निरुध्यमाना यदुभिः कथञ्चित् इति तु रघूयदुशब्दयोः तदपत्य लक्षण्या। The affixes अञ् etc that are here enjoined altor जनपदविय- वाचकशब्द in the sense of अपत्य und राजा (0. g. "जनपदशब्दात चनियादा " &c ) are called तद्राज affixes. And those तद्रान affixes elide if plurality due to these affixos is intendech and there is no reference to femenine gender:" Thus, Swe: get इच्छाकवा; पञ्चाला: &c with olision of अझ in the .

·तद्धितप्रकरणम् plural. If this be the case then how do we get "कारख्याः पशवः", "पाण्डया:" &c. in the plural with तद्राज affixes not elided? The answer is that in such cases we are to add a after the base कौरव्य and पाण्ड्य ( singular ) by the rule "तत्र माध;" | Now this new rrord (कौरव्य + यत् =) कौरव्य being no longer ending in a तद्राज affix, this will not elidle in the plural. Again रघु, यद though refers to kshatriyas yet they are not eat and as such they cannot take agts affix, how then are these used in the plural but without any císay with reference to descendants of रघु and यद ? To this Bhattoji answers by saying that no प्रत्यय is used after these, but by transference (लक्षणा), they refer to the progeny of रघु and यद । " अत अजादय " नित-| "जनपदशब्दात् क्षत्रियादा" इतावमादयः प्रत्ययाः सर्वनाम्ना ("त-इत्यनेन ) परामश्यन्तं ; न तु तत्पूर्वा अपि । माह- एतत्मज्ञाः माः”। एव तद्राजप्रत्ययार्थकतवहुत्व द्यौत्य तद्राजप्रत्ययस्य लुक स्यात्, न तु स्त्रियाम् । ततः (वहुष) इक्ष्वाकवा, पञ्चाना: (प्रत्ययविरहिताः सन्न:) मिध्यन्ति ॥ "कौरव्याः पशवः", "पाण्ड्याः' -इत्यव नद्राज-गा-प्रत्ययः, झण-प्रत्ययश्च अस्ति, तत् कथ' एषां बहुत्वं प्रत्ययलोपविरहः ? इत्याशझ्याह-कौरव्यशब्दात् पाण्ड्यशब्दाञ्च पुन: "तत्र साधः” इति मृत्रण यत्-प्रत्यय कृत्वा कौरव्यशब्दः पाण्ड्यशब्दः सिध्यति । अनयोः वहत्वं यत -प्रत्ययस्य तद्राजवाभावात लोपो न ; अत आह-"कौरव्य पाण्डा च साधव इति समाधयम्" ॥ "ननु-रघु यदृशब्दयोः जनपदवाचित्वाभावात प्राग्दीव्य- तीये अणि तस्य तद्राजवाभावात् कथं बहुषु 'रघ णामन्वय वक्ष्ये' इत्येवमादिषु तस्य लुक, स्थात ? इत्याशङ्कयाह-घु-यदशब्दी लक्षणया तदपत्थ वर्तेते, न तु प्रत्ययः । "क्रियते। एतदभिप्रत्य भहोजिराह-"रघुयदुशब्दयो तदपत्य लक्षणया"। ११८४ । कम्बोजाल्लुक ।४।१।१७५ ॥

·- इत्यर्थः। ११० सिद्धान्तकौमुदी दो-। अस्मात् त जस्य लुक । कम्बोजः-कम्बोजी। "कम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम्" (वा-)। चोलः, शकः- हाज लक्षणस्य अणो लुक । केरलः, यवनः-अजो लु क । 'कम्बोजाः समरे' इति पाठः सुगमः । दीर्घ पाठे तु-कम्बोजी- ऽभिजनो येषाम् "सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणजी" सूत्र १४७३) इत्यण । The तद्राज aftix elides after the word कम्बोज (oven though plurality due to that is not intended ). Thus we got कम्बोजः-कम्बोजी &c-~-with elision of तद्राजप्रत्यय even in singular & dual,-(hence instances of singular and dual only aro given by Bhattoji). Now the varttika says that this elision is after words of the कम्बोज class i.e., after' कम्बोज, चौल, शक, केरल, यवन । Thus we get चोलः, शकः with elision of तद्राज अग due by “हात्र मगध-'' in singular &c. And केरलः यवनः with elision of तद्राज अञ Acc. Sometimes we find intances like "काम्बोजाः समर" ke; but Bhattoji says that here the reading “कम्बोजाः समरे" is rather admissible and easily intelligible. If we are at all to support the दीर्घ पाठ as काम्बोज, then let us proceed thus-कम्बोगः (देशः) अभिजनः (पूर्वनिवासः) येषाम् इति कम्बोज+मण - काम्बोजाः। ITere the affix yu is not age but is guided by the rule "foran TFSENTER: भणनी"| So this अतद्राज affix will not at all elide and we will get काम्बोजा: &c. "मित। जनपदशब्दात पबियात इति विहितस अनी लुक । अव त्वार्थमेव सूवम्, अत उदाहरति “कम्बोजा, कम्बोनो"। अधुना वाति कमाह-कबीनादिस्य .

·तद्धितप्रकरणम् १११ लुग्वचन चोलाद्यर्थम्"। सर्वमेतत मूले स्पष्टम् ॥ कथं काम्बोजाः इति दीर्घ पाठः दृश्यते, अनेन तद्राजप्रत्ययस्य लुक प्रसङ्गात् ? इत्यवाह-“कम्बोजाः समरे' इति हखपाठ एव मुगमः” । दीर्घ पाठ तु 'सोख अभिजनः' इत्य वमर्थ-"सिन्ध तक्षशिला- दिभोणऔं” इति अणप्रन्ययेन साधनीयः, ततः अस्य तद्राजवाभावात् वर्तमानसूत्रण लुक न खात्, “काम्बोजाः" इति च सिध्येत् । ११८५ ॥ स्ति यामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च । ४।१।१७६ ॥ दी-। तद्राजस्य ल क स्यात् । अवन्ती, कुन्ती, कुरू। The agis affix will elide in the feminine gender after these words-अवन्नि, कुन्ति, कुरु। अवन्त: कुन्त : अपत्य स्त्री गजा वा इति इत्लक्षणस्य जाङ प्रत्ययस्य लुकि सति “इतो मनुष्यजाते: “इति डोष । करुः इत्यव णाप्रत्ययस्थ लुक , तत: स्त्रियामूङ । ११८६। अतश्च।४।१।१७७॥ दो-। तदाजस्य अकारस्य स्त्रियां लुक स्यात् । शूरसेनी । मद्री। कथं 'माद्रीसुतौ' इति ?-'इस्त्र एव पाठ' इति हरदत्तः । भर्गादिवं वा कल्पाम् । The art of a afro affix elides in the feminine. Thus शूरसेनस्य अपत्य स्त्री = शूरसेन + अञ ( अकार of तद्राजप्रत्यय) = शौरसेन + डीष (अपत्यप्रत्ययनजातित्वात् )=शूरसेनी (अकारप्रत्ययस्य लुक.)। एवं मद्री। How then do we get माद्रीसुतौ with दीर्घ in माद्री? Haradatta says- That the reading should be मद्री with (इख-अकार); or we may defend माद्री without elision of तद्राजप्रत्यय in ferm. by including it :under the mife list (after which are affix do not elide.see the next rule ). मित- 'सुगमा ॥

·११२ सिद्धान्तकौमुदी ११८७। न प्राध्य-भर्गादि-योधयादिभ्यः । ४।१।१७८ ॥ दी-। एभ्यस्तद्राजस्य न लुक । पाञ्चाली, वैदर्भी, आङ्गी बाङ्गी, मागधी-एते प्राच्याः। भार्गो, कारूशी कैकेयो। 'केकयौं' इत्यत्र जन्यजनकभावलक्षणे सुयोगे डोष । 'युधा', 'शुक्रा-आभ्यां 'हाचः' इति ढक ; ततः स्वार्थे ‘पर्खादि योधेयादिभ्योऽणजी' इत्यञ् । 'शाङ्गरवाद्यजः-' इति डोन् । 'अतश्च' इति लुकि तु ढगन्तत्वात् डोपि उदात्तनिवृत्तिखरः स्यात् । योधयो, शौक्रयो। The तद्राज affix do not in the ferm. clide after जनपदनविय वाचक words denoting प्राच्यक्षविय or after words of the भादि group or after words of the यौधयादि class. Thus पाञ्चाली (प्राच्यक्षविय), भागों के कयी (भर्गादि group) etc. In the case of कैकयी however there is पुयोगे डोष after the base केकय denoting जन्यजनक rolution (op. "कैकयीतः प्राक्क भरतम्ततोऽभूत्", "केकयुपपन्न 'वत वहनार्थम्"-Butti). यौधेयी, शौक यो are got even without this rule, uS युधा+हक - यौध य, यौधेय + अज (खार्थे) = यौधेय, (see Text); now though this स्वार्थिक अञ [which is also तद्राज affix by the rule "ग्रादयन्तद्राना:(५।३।११८)] elides by "अतश्च', still then डीप by "टिड हागा-"will operate, for यौधेय ends in ढक yielding the desired result यौवयी ; but then its eart will be 51 at the end ; Whorous if yo establishment in the way clescribed in the Text i.e. with शारिवादि डीन , then its खर will be आयुदात्त । And for this difference it is separately mentioned in this sutra. मित-। प्राच्य भ्यः, भर्गादिभ्यः (भर्ग, करूण, कैकय, कश्मीर, सान्च, मुस्थाल, उरम्, करन्य ), यौधयादिभ्यः ( यौधेय, शौक य, शौंच य, व्यावाणेय, धौनेय, पालय, ·११३ तद्धितप्रकरणम् विगत, भरत, उशीनर)-उत्पन्नस्य तद्राजसा स्त्रियां लुक न स्यात् ।। यौधयादिभ्यः स्त्रियां लुक प्रतिषध दर्शयितुमाह-युधा, शुक्रा आभ्यां 'ह्यचः' इति ढक इत्यादि । यद्यपि अत्र मूर्व अनुल्ले खादपि (युधा + ढक = यौधेय ; ततः खार्थिक अञ ; तस्य तद्राजत्वात् “अतथ” इति लुक , तत:) ढकप्रत्ययान्तत्वात् “टिड, ढाणज इति गपि यौधेयी सिधाति, तथापि स्वरविशेषार्थम् अत्र पाठ: कल्पितः । “अतश्च" इति लुकि ङीपि सति "उदात्तनिहत्तिखर: समात्"-आद्यखरः अनुदात्त: समात् । किन्तु स्वार्थि के अनि सति तत:ौनि आधुदात्तत्व सग्रात् । अतो विशेषविहितार्थ पृथक पाठः स्वीकृतः । अस्मादेव ज्ञापकात् पर्वाद्यणोः पाञ्चमिकममापि (पञ्चमाधायपठितसमापि) तद्राजस्वेग "अतथ” इत्यनेन लुक प्राप्नोति, पर्यादि-अगः स्त्रियां नुक सिद्धो भवति वा। तदेव लुक विधान वर्तमानसूत्र ण वायं ते इति वोधाम् । ११८८ । अणिजोरनार्ष यो गुरूपोत्तमयोः षाङ गोत्र ।४।१।७८ दौ-। यादीनामन्तामुत्तमम्, तस्य समीपमु पोत्तमम् । गोत्रे यौ अणिजौ विहितौ अनाषौ तदन्तयोगं रूपोत्तमयोः प्रातिपदिकयोः स्त्रियां षाडादेशः स्यात् । 'निदिय सानस्यादेशा भवन्ति' (परिभाषा), इत्यणिजोरेव । षडावितौ। 'यङश्चाप' ( सूत्र ५२८)। कुम दगन्धरपत्य कौमुदगन्ध्या । वाराह्या। 'अनार्ष योः' किम् ? वासिष्ठी, वैश्वामित्रो। 'गुरूपोत्तमयोः' किम् ? औपगवी। जातिलक्षणो डोष । 'गोत्रे' किम् ?- अहिच्छत्रे जाता-आहिच्छत्री। The words having throe or more letters and that have ६u long penultimate vowel and ending in the गोत्रप्रव्यय-अण or इन ( but those not signifying any ऋषि), will take प्यड in the fem., and then 99 in the fem. will como in by the rule "यङवाप" (sutra 528 ante). [N. B.--Note that उत्तम means .

·११४ सिद्धान्तकौमुदी the final of three or more letters, and sunt means the very near this final i.e., the penultimate, Bhattoji says all this by "जादीनाम् अन्तामुत्तमम्. असासमीपम्पोत्तमम्"] I Again this ष्यङ will come in place of अण् and इत्र only by the परिभाषा "निर्दिश्यमानस्या- दशा भवन्ति" ॥ Why do we say अनार्षयोः ? Witness वासिष्ठी (whore अण being आर्ष अण does not take प्यख- in the fenn). Why do we say yaathaT: ? Witness situat ( where the penultimato not being a long vowel, प्यI cannot come in the fom ), but we have जातिलक्षणीष "by गोव च चरण : सह" (see स्त्रीप्रत्यय); wlly again do we say गोतु here ? witness आहिन्छतो (vith टिहानत्र - इति डीप ) ; here अण not being in sense of अपता or गोतापता, व्यङ can not come in the feminine. . मित-। गोत यौ अनिजी विहिती अनाये , तदन्तयोः प्रातिपदिकयोः गुरुपी- चमयोः स्त्रियां थडादशो भवति। किमतत् 'गुरुपोत्तमम्' नाम' इतमाह-' प्रादीनाम् तिप्रभृतीनाम् 'अन्ताम्' अन्ताक्षरम् 'उत्तमम् तदाख्य भवति, तसा समीपम् इति उपोत्तमम् (सामीप्ये अव्ययीभावः)। অনান্ অমনি इतार्थः ॥ ष्यङ , व्यङः अनिकाल त्वादपि “निर्दिश्यमानार्दशा भवन्ति" इति परिभाषया पशु আঁখিীৰৰ न तु तदन्तयोः समुदायसा। न च 'डिच' इति सूतण अन्या- देशेम्वत् स्यात् इति वोधाम् । एवम् कुमुदगन्धरपताम् इता 'तसापताम्' इति मणि कुमुदगन्धि+श्रण - कौमुदगन्धः । ततः स्त्रीप्रताये सति, अन न अणेस्थाने व्याड (2) कौमुदगन्ध्य, ततः 'यङचाप' इति आपिसति कौमुदगन्धया। अधुना पनि उदाहरणमोहवराहसमापदाम् इति वराद+दन (“अदब")-बाराहिः । तातो पति इमा स्थान या ततः श्राप - वाराया । एव', 'वालाका ॥ आशिष्ठी पुष्य ननियों इत्यपि भाषण । किन्तु यदा विश्वामिनः मन्नदष्टा न भवति ·तद्धितप्रकरणम् ११५ तदा "अंत इज" इति इनि सति बैश्वामिविः स्यात् [ तथा च भारतम् “अष्टकस्य वैश्वामित्र' इत्यादि] ॥ अन्यत सुगमम् ।। ११८८। गोत्रावयवात् । ४।१।७८ ॥ दी-। गोत्रावयवा गोत्राभिमताः कुलाखयाः, ततो गोत्रे विहितयोः अणिजोः स्ति यां षाडादेशः स्यात् । अगुरूपोत्तमार्थ आरम्भः । पौणिक्या। भौणि क्या। Bhattoji in order to explain the word Tataa as occuring in the sutra says that words that specify or siginfy some well-known races are गोवावयव (i.e. पुणिक, भूणिक, सुखर etc); and if अण or इन in the sense of गोन are attached after such गोवा- क्यब words, then in the fem. these will take व्यङ्, no matter the words are not गुरुपोत्तम। Thus we get पुणिकख अपत्य' इति पुणिक + पौणिकि । Then in fem. पौणिकि +ध्यङ आप = पौणिक्या । Similarly भीणिक्या, मौखय्यां &c. मित-। 'अणिजोः' इति अस्ताव। गोवावयवशब्दं ब्याचष्ट-गोव क लम् अभिमत प्रख्यात कु लम् आख्यानिये इति क लाख्या: शब्दाः, कलनामानि इत्यर्थः, पुणिक- मुणिक-मुखरादयः, “ततो गोत्र विहितयोरणिजोः स्त्रियां ध्यादेशः भवति । अन्यत् स्पष्टम् मूले । १२००। क्रौद्यादिभ्यश्च ।४।१८०॥ दौ-। स्ति यां पाङ प्रत्यय: स्यात्। अगुरूपोत्तमार्थः अनणिअन्तार्थश्च प्रारम्भः। क्रोया। व्याया। सूत युवत्याम् सुत्या। 'भोजक्षत्रिये' -भोज्या । Lo words of the क्रौड़ि-class, ष्यङ comes in the fem. (though these are not गुरुषोत्तम or असन्त वा इअन्त)| The word सूत takes ष्यङ- in fem. to denote a युवति &o. and भोज to denote a विय। - दूज ·सिद्धान्तकौमुदी . मित- सुगमा। कौडिगगो यथा-क्रौडि, लाडि, व्याड़ि, आपिशलि, आपक्षिति, चौपयत, चंठयत, सैकयत, वैल्वयत, सौधातकि, मृतयवन्याम्, भोज क्षत्रिये, यौतकि, कौटि, भैरिकि भीलिकि, शाल्मल्लि, शान्मलि, कापिष्टन्नि, गोकस्य ॥ १२०१। दैवयशि-शौचनि-सात्यमुनि-काण्ठ विदिभ्यो- ऽन्यतरस्याम् । ४११८१॥ दो-। एभ्यश्चतुभ्य: षाङ वा। अगोवार्थमिदम्, गोत्रे ऽपि परत्वात् प्रवर्तते। पक्ष 'इतो मनुषाजातः' इति डोन् । देवयज्ञया-देवयज्ञी। इत्यादि ॥ .. Tho four words ais etc ( that end in the allix ) optionally takes us in the ferninine. This sutra is both for er and witare senses ; optionally when this sutri docs not operate these words tako eta in the fem. by the rule 'इतो मनुष्यजातेः'। Thus देवयज्ञस्य अपत्यम् इति देवयज्ञ+ इ = देवयनि । ततः व्यङ, आप = देवयज्ञया । ण्डीषितु-देवयज्ञी। एवम् शचिवक्षस्य अपत्य स्त्री- शौचिवक्षमा-शौचिवक्षी। सत्यमुग्रस्य अपता स्त्री = सतग्रामग्रा-मात्यामुग्री इत्यादि। मित-[ देवथज्ञि, शोचहक्षि, सात्यमुनि, कागढ़ विद्धि इत्य तेषां चतुर्णाम् अन्यतरस्यां (विकल्प न) ष्यङ प्रत्ययो भवति स्त्रियाम् । দুজন। নীয় चान न वर्तते। तैन उभयचविभाषा इयम् । गोत्रे पूर्वथा ध्यादशः प्राप्ती विकल प्य ते, अगोत्र अनन्तर अपन्य पचे विधीयते । तेन मुक्ती-तोमनुष्यजाते;' इति डोषेव भवति । ततः देवया-देवयज्ञी काण्ड विद्या-कागढ़ विधी इत्यादि सिधाति । अन्यत् सुगमम् ॥ इति तद्धितापतग्राधिकारप्रकरणे श्रीक सदरचनकता मितभाषिणी-याखया समाता ।।

·No text on this page.

·NOW AVAILABLE Dr. K. RAY'S 1. EVOLUTION OF GITA (containing growth of metaphysical and ethical ideas from the Vedic period down to the age of Gita-- Discussion on the principles of the Vedas, Upanishads, Sutras, Manu 01:47 Caraka Samhitas, Puranas, Tantras, Panini, Bhasa and Gita &c). Rs. 41- 1. PHILOSOPHY OF AYURVEDA (containing its principles &c, mode of procedure in treatment of diseases, Tri-dosha Tattwa, comparison of its principles, with Homoeopathy; and practical medicines on Stone, Phthisis, Cancer, Blood-pressure, Plague, Meningitis &c. &c.). 100 pages-Re. 1/- (Highly spoken of by Scholars here and abroad).

·No text on this page.