·कण्टकार्जुन- विरचितः क ण्ट काञ्जलिः नवनीतिशतकम् संस्कृतटिप्पन्या आडग्लानुवादेन मराठयनुवादेन च समुपबृंहितः अभिनव: संस्कृत मुक्त क संग्रहः प्रस्तावना लेखका:- प्राचार्य नरहर गोविन्द सुरु (आइग्ल्मा) प्रा. अरबिन्द गङ्गाधर मङ्गष्टकर (मराठमा) कष्टकार्जुनः (संस्कृतेन) अश्वत्य -सा हि ती, पुणे ++++++++++++

·Publishers : K. A. MANGRULKAR
asvattha sakiti
'PASIR', 2057, SADASRIV PETH
TILAK ROAD, POONA 9.
Fackel &
Illustrations : S. D. PHADNIS
First Edition : 15TH AUGUST 1965
Price:
RUPEES FIVE
ALL RIGHTS RESERVED
Printers:
D.D. GANGAL
LOKASANGRAHA PRESS
1786, SADASHIV PETH, POONA 2.
प्रकाशक: क.अ. मंगरूसकर
अश्वत्य-साहि ती
'पामीर', २०५७, सदाशिव पेठ
टिळक रोड, पुणे ९
देप्टन, चि: शि. द. फडणीस
सर्वाधिकार सुरक्षित
प्र प मा वृत्ति : १५ ऑगस्ट १९६५
मूल्य : पांच रुपये
मुद्रक : दि.दा. गांगल
लोर संग्रह मुद्रणालय
१७८६, सदाशिव पेठ, पुणे २

·०२ कण्ट काजलि: agreeable or disagrecable, with a view to interpreting such suggestive utterances as we come across in their works. In short, they lived in compartments, as it were, so water-tight that no leakage of impressions of a personal character was permitted to filter through from one compartment to the other. Another reason that may be suggested in this connection is that being mosùy Court-poets enjoy. ing 'royal patronage, their writings were motivated by the desire to satisfy their patron's literary tastes on which alone depended their own position of respect at the King's Court. Writing with one eye rivetted. on the face of their monarch, they could not bring in topics of their own personal life in their literary efforts; but, on the other hand, they had to content elves with such themes as would have a general, universal appeal, Even comments on contemporary public life with a view to exposing its evils, if any, would be frowned upon by the ruling monarch, since the responsibility and the blame thereof would be directly laid at his door?. Freedom of thought and Expression which Kantakārjuna can enjoy to-day in India under democratic conditions was practically denied to them. Their lips were sealed against any such 'Seditious' utterances and they were compelled to write only what pleased and flattered — their laster, As, an exception, I know of only one Poem called "The Māhişa-Sataka” which is a pungent satire. Its poet, 2. Compare, for instance, remarks like this न राजापचारमन्तरेण प्रजास्वकालमृत्युःवरति । उत्तररामचरित, II ·INTRODUCING TIE KANTAKANJALI "Kantakäñjali" or "A Handful of Thorns" composed in Sanskrit crse in the śārdula-vzkritļita meiro by Shri ‘Kantakārjuna' is a finc masterpiccc of Satire. This literary form is mostly unknown to the Sanskrit literature. The reason, perhaps, is that our Sanskrit Pocts, in their literary efforts, lived and indulged in a different, imaginary, artificial world totally segragated from their practical, cvery-day life. Poets like Kalidasa or Bhavabhūti, for instance, must have had a full measure of disappointments, frustrations, insults and indignities to irritate them in their normal course of life; but they never permitted their Poctic * Aluse to be coloured, prejudiced or poisoned by such bitter experiences, which, they thought, have to be borne with philosophic equanimity in accordance with the dictates of the Bhagavadgitā! For this reason, their literary composition suffers from complete lack of realistic touch, being purely idealistic in its form and content. Hence in our critical appreciation of these earlier poets, we are often led (or misled) to imagine and insent events in their personal life, 1. Cf. मात्रास्पर्शास्नु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःसदाः । आगमापायिनोनित्यास्तास्तिविक्षस्व भारत ।। भगवद्गीता II. 14.

·Introducing the Kantakäijali of having been denied the patronage he had sought from a king in the neighbourhood retires in a huff to his village to live upon agriculture; and in a century of Sanskrit verses, he glorified a He-buffalo in preference to the king, because he was so useful to huma for the cultivation of his land and consequently for his livelihood too! Life in India, as depicted by our Sanskrit poets, has undergone complete metamorphosis in all its aspects. The pattern of the monarchical form of administration is replaced in our country by democracy. Religion is elbowed out to rot in a comer in its outmoded, outworn garb. Social life has lot the deep morings it had in our ancient, traditional culture, mainly because of the impact of Western Civilisation that the British rule of over a hundred and fifty stars imposed on it. We are now at crossrouds, confused and undecided in the matter of preferences, Political independence of the last eighteen years has brought in its trail, more problems, more evils and more sufferings in our social, political and economic life, inspite of the efforts of our political leaders and administrators to improve our lot througlı phased Plans and Programmes. The individu moral fibre has stapped to such an atent that vices have now become 'virtues, while as old virtuss are objects of ridicule, derision and contempt. In Lact the whole society is worm-riddled with evils of dahonesty, daloyalty, ingrautude, rant selfishness, hypocrisy, fraud, bribery, slepotism and what not. Lle has font iss krise of security and every day that dans bring in its walc the darkness of the dread of ·0X , कण्ट काञ्जलि: uncertainty.' The remark of Kālidisa that 'Death is Nature and Life an accident" is but too true today than what it was in his days! It is against such a dark and dismal background and in an atmosphere, sullen and depressing, that Kanſakārjuna has written his Pooms with a pointed, incisive pen. Endowed, as he is, with a gift of minute observation and equipped with a facile Sanskrit expression, he could have written, at this young age of his, such poems as would rival with, if not excel, the Śrngāra-Sataka or the Amaru-Sataka, if only hc had had the necessary encouragement and inspiration from his environments which the carlier Sanskrit pocts commanded. Instead he writes what practically would have amounted to a Vairāgya-Sataka, but for its bitter sarcasm sugar-coated in lighthearted humour. Quite amusingly he calls his Poems *Kantakas" or "Thorns" of which he has a handful' to offer. He has picked them up on the paths of his life's journey, because they sorely pricked the thin-skinned soles of his tender, sensitive feet and caused him some irritation. He thought it fit, however, to present them to us, assuring us that' 'we who know 3. मरण प्रति: गरीरिणा विकृतिजीवितमुच्यते बुधैः । Toit, VIII. 87. The total number is: 100 + 'Bonus'. 5 Cr. येयं गारवा'तुदंपरिति ? न शिवन्त्यमी कष्टका: पायजा विधानलौकिकरम दृष्ट्वैव तृप्पन्ति ये । . वायुमतान्धरा. पृथपहा: पूर्णप्रारतोदराः दुरप्रेक्ष्यारियापटपप्रपापिनानेपामत चिन्तया ।। Page 5.

·Introducing the Kantakā ſjali would suffer no harm from them, while those for whom they are intended are too thick-skinned to feel their pricks'. These 'thorns' Kanțakārjuna has gathered from various walks of life, from different fields of activities in various spheres such as political, social, religious, economic, academic and domestic in which our total life is distributed. With an alert mind and a watchſu), discerning cye, he surveys these fields as hc traverses over them and spots the ills and evils thereof to convey them to us in a telling language full of cloquent significance and suggestion. Look at the vast and wonderful variety of thenes he has selected for satirical treatment. In the field of politics, whatever his idealogy, he is sorcly touched by the onslaught of Chinese aggression and Pakistan's overbcaring, bullying bluster towards India. According to him, they are the cvil consequences of our 'weak, mcck, spineless' Forcign Policy which, relying on the Pancasila doctrines, follows the course of appeasement, negotiations and protests against scrious violations committed by the cnerny. The Party in Power is not spared by him and the Governmental Administration, both at the Centre and the States receive at his hands a full measure of sarcastic blast. Their Five Year Plans and 'fantastic' Policies Prohibition, Gold control, Land Ceiling and Tenancy Acts, Nuionalisation, huge borrowings from Western Countries, etc. have all byen commented upon with a soeptial mind and mod, while the inefficiency in administration resulung in higher prices and consc. quent cconomic pinch, shortage of food and other ·०६ कण्ट काञ्जलि: essential commodities, scarcity of kerosene and sugar and the long queues of the people to procure them, journeys on crowded trains, fickleness of electric current are all noted by him with refreshing humour not free from sarcasm, Our political leaders and chiefly the Ministers who, according to him, are a class by themselves, are presented with bouquets of *roses' which, while they would prick the hands that give, would bleed the hands that received! Such, according to him, is 'our Democracy where? even a Christ may be hanged while a man fit for the gallows may become a minister; where Hypocrisy is the Holy Guru, and suppression of the opposition is fair Justice! This is no surprise, however, since Democracy is acknowledged to be the joint rule by demagogues and their favourites!! Coming down from high politics to the Sccial sphere, he lays his pointed finger on the various evils that have crept in our society and have now proved 6. Cr. मन्त्री वस्करमाह कोपिठो! लोकायमेणाजितं विसं मितिविभेदनेन हरमे, पिक त्वा जनद्रोहिणम् !'। पूर्व प्राह परः, 'वर्ष जनघनत्वं भित्तिभदाद् विना गृहणीपे प न दाइपमे प? भगवन् ! शिष्योऽस्मि ते शाधि माम् ॥ P. 18. 7. Cr. घिस्नोग्यत्र भत्रेत वध्यपदवी, वध्योऽपि मन्त्री भवेत्, दामो धर्मगुरः, विपक्षदमन न्यायाच, नेयं कथा ? | लोगान यःस्ववीपरोति पुरुषः, तस्याप ये वस्लमा तेषां यदपावति नागनार, तम्लोषवत्र P.13. स्मृवम् ।।

·Introducing the Kantaká ñjali a veritable menace to our social life. Mercilessly he whips the hooligans who throng the streets to loot and plunder on the very day a great man dies and the Goondas who move about freely and fearlessly funder the protection of the police and the patronage of ministers'. He is equally harsh with hoarders of black money and those who indulge in black market. ing. Bribery he condemns likenin it to an imperish. able Asvattha trees which no one- not even Nandacould uproot ! In fact, he bitterly deplores the de. valuation of virtues and deterioration of all life's values, as he bids farewelile to all the good things of life. The voice of satire now comes down to a lower key when he speaks of doctors charging heavy fees, of 8. Cr. मन्त्री राष्ट्रमभा च यस्य पितरी, आरक्षका भ्रातरः, कारासौ भगिनी, सुरा च गृहिणी, लक्ष्मीः शुभाङ्गी सुना। न्यायशःश्वसुरश्च यस्य विधिविच्छयालः, कुठारः सखा,- तस्यास्यामवनी- नहि, त्रिभुवने - गुण्डस्य स्माद् भयम् ?|| P. 37. 9. Cr. 3. मूलमयश्च यस्य वितताः शाखाः, सुवर्णच्छदः, कस्योकोवतर्जगत्यविदितः, यद्यप्यरूपोऽगुणः ? । छेता कश्चिदुदेनि संसृतितरोः, छत्तास्य वृक्षस्य तु नाभूनास्ति न वा भविष्यति पुमान् ! अस्वस्य एपोमयः ।। P. 15. 10. c. मातर्मानवते ! पितः पशुपते ! भ्रातः स्वधर्म ! प्रिये सम्जे गहिनि ! पुत्र धैर्य ! दुहितर्भूतान कम्गे! क्षमे! । शास्त्रादेश समे! नमोस्तु, सकलानामन्त्रये, स्वस्ति वः! यन्छिसाखिलबन्धनः परमितो लीय धनब्रह्मणि ।। P.113.

·कण्ट काञ्जलिः fathers de manding dowry the amount of which soars in a spiral in accordance with the qualifications of their sons, and he is certainly in a relaxed, happy mood of humour when he describes a young man in search of a bride, giving his refusalil to many a young girl one after another on some flimsy grounds and ultimately accepting one whose only qualification is that she is a female! In matters religious, he holds no brief for any particular religion, since, according to him, they are just fibs of imagination and, therefore, equally true or otherwise. He flays, however, a 'spiritual' fake who poses as a 'Sad-guru' and trades on his mesmeric powers like a magician. What irks him is the fact that our templc-gods, i.c. idols, are being prostituted by the temple-attendants for considerations of money?. He would have been well advised to refrain from his fling at the Muslims, as it is likely to be misunderstood as an outburst of the communal bias, I.Cr. 'बन्येयं बहुलक्षपाभ्रधवला सेय न विद्यावती, नामौ रूपवती, न मास्ति गुदती, ह्रस्वेयमेपोग्नठा । एपा लोमवती, दरिवनया में' हि पन्यासत प्रत्याध्याय यरोपनाह, 'नवरं वन्यास्तु,मिद्धोऽस्म्यहम्। P, 114. 12. Cr. अणेन विलोपना, तथा दाम्या कृते विराति, पष्टिगंधविमर्दने, घज उरयाधापन देने । गम्यगासमपटियामोगामित्यादिभिः पूर्व: मप्रति नीयमियोऽपि वेश्यीकृतः ।। P. 174.

·Introducing the Kanţakāñjali although from a literary point of view, thesc verses are good specimens of pungent satire. In the academic field, he has much to say and to criticise, as he belongs to the teacher's profession. The present-day student has been beautifully caricatured by him in a humorous strain and the lot of a professor who essays to write and approaches a publisher for publication is graphically portrayed. The college girl on a picnic, refusing to singls in a group when called upon, but finding her musical voice later in a running train on the return journcy is beautifully described. Engaging himself in the controversy that has ranged over "What is obscene?", he offers a very interesting solution": "Obscene is that in which all are interested; all the rest is decent". After having finished his flights through various avenues, outside and abroad, and having packed and picked up a bundle of 'Thorns', he comes home to roost. Kantakirjuna now is a different man, at home and in his family. With that Kālidāsian wurmth of affection of a father, he hugs his child to his bosom and showers 'pricking' kisses on her as she 13. Cr. उको 'गायत मायने ति मयिभिनिवन्यपूर्व पुरा 'ने 'त्येव प्रदिववनुमाननवतियां स्म स्फुरत्यम्फटन् । मैवोद्गापति माम्नं महबद्रेल्वेगवासाद बहिः; mira, f7 ):, CIMET Trafa: !11 P. 137.

·कण्ट का जलि: a lisps her protest. He takes us into confidence when he tells us what an 'ideal' husband 15 should be like and what husband would like his 'ideal' wife's to be. It would be foolish and presumptuous on our part to ask him – and more so if we asked his wiſe --- what their experiences Vis-a-Vis each other are. But we can draw inferences, relying on the fact that one writes from experiences and this being a satire, what has been stated by him are just ironical 'expectations' or mere 'dreams', like the has recorded carlieri7. In such a state of dreaming, the glamorous Cinema actress getting fabulous money for her work on the screen flashes across his mind and he has a one he 15. Cr. आहूतः सहदेव यः प्रचलति स्नानाय भोज्याय वा, नादिष्टः ममय हरत्यय चहाशाकादिवस्तूच्चयम् । वक्त्यल्पं, न निषेयति व्ययवियो, रक्षत्यपत्यं मुदा,. पस्यास्चित् क्वचिदेव भाग्यवतो भर्ता भवेदीदृशः ।। P. 151. 16. Cr. नाश्रान्तं, यदि ववित; विघ्नयति वा कार्य न भट्टारक, नैनं लुम्पति, नापि महति 'कृतः कवायें धनस्य व्यय:?'। निहाणं सहते, न पास्ति, रविर श्रीणाति स्वाचं रादा, रस्यापि वचिदेय भाग्यवरातो भार्या भवेदीदगी ।।

·Introducing the Kanta kāñjali 033 dig at her tools. He feels sleepy now and therefore, before going to bed, he recites the following benediction and closes his eyes in sleep : शं नः सन्त्विह मन्त्रिणः, शमपि तद्वारक्षिणः सन्तु नः, मां गुण्डाः, भिषजश्च शं, घनहराः शं, शं च नो रक्षिणः । शं नः सा पुरपालिका, शमपि नः कृष्णापणाधीश्वराः , मां नः कमंकराः, नमोऽस्तु व इदं, मा नो वघिण्टेश्वराः!॥ This is 'Kaptakinjali', of which Shri Kantakar rjuna is the 'Rşi' or the Seer, which truly he is, Possessed of a sensitive heart and mind and a soul, crystal-clear and pure, he projects pictures of the sad state of affairs which prevails in our country and which has greatly distressed and tortured his mind. Steeped in Sanskritic language and literature, we love to revel in the Kálidāsian glory that India was and hence it is difficult for us to reconcile with what is happening now round abour us. This is, therefore, a Patriot's cry of Grief alternating with Rage that finds a devious outlct in the form of a satire that makes this Kantakāñjali. A word about the language and the style of the Kantakäñjali. There has lately been a considerable up-hcaval in Sanskrit writing. We have periodicals 18. Cr. 'दृष्टपाने करया शतं, दशशतं गन्या नतोनीतया, सक्षा किस नर्तनः, परिमितवस्त्रंश्च लापम् । सा कापि प्रविचित्रमति बत! द्रश्यं सिनेमुन्दरी ! रियालिह-सर्वमस्तु.वद मा भोज्यं किमत यादति।। P. 179.

·०१२ कण्टकाजलि: In many in Sanskrit which present good articles, poems, discussions and dramatic pieces. Sanskrit translations of a few Marathi dramas have also seen the light of the day and blazing, artificial light of the night, when performed on the stage. of them, however, the Sanskrit garb is too thin and transparent to cover up the Marathi idiom and even its vocabulary. Kantakārjuna has avoided this temptation of writing in Marathicised' Sanskrit. According to me, his is the best literary effort which preserves in tact the chaste purity of the Sanskrit language. He has, no doubt, borrowed many words from other languages without bothering to find counterfeit Sanskrit coins for them; but it is delightful to find that, when read in the Sanskrit set-up in his verses, they do not jar your ears as Unsanskritic. He shows a remarkable grip over his Sanskrit expression on the strength of which he could tackle with ease topics of every day practical life in all varied aspects, for which practically no vocabulary can be inherited from earlier Sanskrit writers. His skill in versification is, indeed, masterly. No redundant word, not even a particle, has been used and utilised by him for the sake of the inctre. The verses flow from his pen in majestic dignity in the long Särdala-vikridita metre which often tests a poet's skill in versification. The Poems are mostly in the Kālidāsian Vaidarbhi style, simple, lucid, pleasing and casy to understand the import thereof, except those in which he plays up etymological jugglery to out-Pāņini the great grammarian Pånini. In this connection, I specially coinmend the two most beautiful poems couched in his child's lisp in Sanskrit. They are so soaked in father's affection ·Introducing the Kantakāñjali Ne that even Kilidāsa would be moved to read them. I quote them below :- 'यक्तां तात फुगां गिहान, वंयपीम् जाम्व्यत्य माम् आनय, त्योकं पाथय नूतनं, कथय वा क्युत्नत्य मय्यं कयाम् । तुमं देव नमच्चयोमि, तुमती तातत्य मे दीयतां' मा भूत् सायुपदप्रयोगसुकृतं, जाते ! प्रियं ते वचः ।। सायं द्योतितदीपवन्दनविधरुवं जनन्योदितं 'तातादीनघुना नमस्कुरु सुते !' वत्सा च भक्त्यानमत् - अम्बा तातमयानयोः पितृगणं भ्रातून स्वस: किंकरान् मार्जारी शुकमप्यहो ! समदृशे वाल्याय तस्मै नमः ॥ In the end, I offer my felicitations to Shri Kantaki. rjuna on this poetic production of a novel Form in Sanskrit. I have no doubt, Sanskrit literature will bc enriched by his Kanţakiñjali. His unique 'Magnum Opus' on Mammata's Kavyaprakāsa which he produced in collaboration with Prof. A. G. Mangrul. har, proved a valuable contribution to the learned literature of India, I hope and trust that similar contributions of this and other types will follow from his pen. I conclude now in the words of the Camel, the Presiding Deity of thesc Poems ;- भोः कण्टकार्जुन ऋणे, वितरामि भदं; दतं स्वयानलिमिम शितकण्टकानाम् । आस्वाथ मे प्रतो भारतर..मा, दवायेन चाय गनरुप भविन समोहे ।। N, G. SURU Pcora. 2nd Jy, 1965.

·परिहास आणि उपहास
एकदा एक ग्णाईत वैद्याकडे आपली प्रकृति दाखविण्यासाठी
गेला. त्याने आपल्या प्रकृतीची तक्रार काय ती सांगितली. वैद्याने
तपासणी केली; आणि त्याला औषध देऊन आठ दिवसांनी परत
येण्यास सागितले. पण रुग्णाईत दुसन्याच दिवशी पुन्हा हजर.
वैद्याने विचारले, "काय झालं?"
रुग्ण : काही नाही. आणखी औषध द्या.
वैद्य : आ ? काय म्हणता?
एग्ण : होय. औपच सपलं.
वैद्य : अहो, पण मी आठ दिवसाचं औषध दिलं होतं.
रुग्ण : असेल. पण ते एका दिवसातच संपविलं मी.
पंच:ते क्रां?
रुग्ण : अहो, ते फार छान, चविष्ठ होत.
वंद्य : भले! अमं वर्म केलं? असं वरून कसं चालेल?
एग्ण : वरं! यापुढे करणार नाही. ~ औषध द्या.
वैद्य : पण आता आठ दिवप्ताच नाही देणार. रोजच्या रोजच
देईन.
रुग्ण : चालेल हो. तत्रार नको.
वैद्य : मले! तबार बुणाची? माशी की तुमची?
मग : जाऊं या हो. मला मौरळं करा.
बंद्यानं त्याला एक दिवगाचे औषध देऊन वाटेला लाविले.
पण रोगी दुसन्या दिवशी आलाच नाही. तिमय-पौथ्या दिवशीहि
उगवला नाही. आठ दिवसानी प्रफ्टला. तेव्हा
बंध:पाप हो, आलाच नाही तुम्ही. मला पाटलं,-
एग: 'पवला! ' होय ना?

·परिहास आणि उपहास ०१५ वंद्य :छे हो. भलतंच! रुग्ण : अहो वैद्यदुवा, तुमचं हे काय औषध की सोंग ?-किती कहू! अहो, घोटेना! वंद्य : असू द्या. पण प्रकृति कशी काय आहे ? रुग्ण : ती आता छान आहे. एकाच पुडीत रोगाचा अगदी मटका बसला! चय : झालं तर! काम झालं तुमचं. रुग्ण : नाही. तुमचं तें पहिलं चविष्ट औषध द्या! वैद्याने ते औपच दिले की नाही, ते ठाऊक नाही. पण त्या रुग्णाप्रमाणेच मी हा 'कण्टकाजली 'चा काढा दोन प्रकारानी गेले कित्येक दिवस घेतला आहे ! कण्टकार्जुनाने दहा-बारा लोकांचे काट द्यावे, आणि मी ते लगेच फस्त करून ढेकर द्यावी. मग त्याने एमादा बारीकसा द्यावा. मी तो चोखून-रसवून खावा, आणि अधिकाची मागणी करावी. त्यांतला एखादा सुपावा, बोचावा, सलावा. तरी 'हाय! करून जिभेला फटका देणान्या झणझणीत पण चवदार लोगच्याप्रमानें तो मटकवावा ! इकडे प्रकृति तुद व्हावी ! जीभ सवढावी! मराटयांचा काढा दिल्याने बाळतिणीची कंबर लेचीपेची असली, तर अगदी भक्कम आणि कुटकुटीतशी होते, म्हणतात. त्याप्रमाणे ह्या कण्टकांनी आपलीहि वादमयीन प्रकृति -आणि व्यावहारिकदेखील- निकोप झाल्यावाचून खचीत राहणार नाही. पण स्नायू बळकट होण्यासाठी नृत्यकला शिकावी अमे बसे मला केव्हाहि वाटले नाही, रिवा फुप्पुमे दमदार होण्यासाठी आणि मग ऑलिपिक सामन्यांत भाग घेण्यामाठी संगीताचा अभ्यास करावा बमें बसें मी पपी म्हणणार नाही, त्याप्रमाणेच वाहमपीत अथवा लौकिक प्रकृति मुधारण्यासाठी 'कष्टवाम्नलि' वाचावी, अमा मल्ला मी पपीहि देणार नाही. कारण 'कप्टबालि' आणि 'गनिमाहात्म्य', 'घरटेशस्तोत्र', 'शिवलीलामृत' यांची रास .

·कष्ट काजलि .. एक मनोज . काही एक नाही ! स्वत: अर्जुनपण्डिताने जरी '६म्भोद्धारंणहा 'कण्टकाञ्जली'चा विनियोग म्हणून दिलेला असला, तरी पण्डितांवर या बाबतीत फारसे विसंबू नये ! त्यात परिहास किती आणि सत्य क्तिी, हैं निवडणारे निवडोत. अर्थात् कण्टकारंजलीची सर्वसाधारण सहेतुकता झाकून-पाकून ठेवण्याचे काही कारण नाही; परत सस्कृतातील विडम्बनप्रकाराचा उपहासपर असा आविष्कार म्हणूनच या 'कण्टकाञ्जली 'कडे पाहिले पाहिजे. 'उपहास' हा या रचनेचा स्थायिभाव आहे; आणि 'विडम्बन हा वाड्मयीन प्रकार आहे. उपहास आणि विडम्बना यांची लग्नगाठ तर विधात्यानेच घालून दिली आहे. आणि ही वधूवरे खरोखरच एकमेकांना मोठी अनुरूप आहेत. हा 'जोडा' कुरकुरत नाही ! तथापि मराठीतल्या 'झेंडूच्या फुला'सारखे या विडंबनाचे स्वरूप बव्हंशी परिहासपर असे नाही. ते प्राधान्याने उपहासपर आहे. ('परिहाम' आणि 'उपहास' यात फरक फरणे योग्य ठरेल.) टोचण्यापेक्षा यात कापण्याच्या जागा जास्त आहेत. विसंगतीपेक्षा त्यात परापयाची व आसुद्धांची स्थळे अधिक आहेत.(आणि 'बैलजोडी'ला त्याचीच आवश्यक्ता जास्त असते, हे जसे एखाद्या शेतक-याला, तसे राजकीय पक्षानाहि ठाऊक आहेच !) 'कण्टकान्जली'त गुदगुल्या आहेत, पण त्या अस्वलाच्या गुदगुल्या आहेत ! आणि त्या उघडच निरुपद्रवी नाहीत. 'वण्टवान्जली'त वाकुल्याहि दायविलेल्या आहेत; जिभा वाढून दाखविलेल्या आहेत; जणू काही सहज म्हणून नाक गाजविलेले आहे; (त्याने एखादे नवरें वरमले, तर अर्जुनपण्डित बाय करणार ? ) आगि इनरहि पुपच गमनी केल्या आहेत, -शैलीच्या आणि आशयाच्या.

·परिहा स या णि उपहास येऊन गेली की, शेकडो वर्षे मग सारें कमे मात-शांत असते. संस्कृतांत कादवन्या नाहीत. एकच 'कादंबरी'! मराठीतल्या कादवरी- प्रकागचे मूळपीठ ! नाटकांची संख्या फार थोडी; आणि उपहासपर रचनांची मम्या तर इतकी कमी की, ती संख्या आपल्याला खरोखर योटया हाताच्या बोटांवरच मोजावी लागल! मग संस्कृत माहित्यांत दिसते काय? -निक?तिकडे नीट- पणाने व्यवस्थित कापून काढलेल्या वागाच-वागा! त्या वागांत पुष्करिणी आहेत; पुष्करिणीत राजहंस पोहत आहेत; त्या राजहंमांच्या चोची मोन्याच्या आहेत; आणि त्या चोचीन त्यानी मोत्यांच्या माला घेतलेल्या आहेत ! या संस्कृत साहित्यांव नितांतसुंदर मरोवरे याहेत; मादक चद्रयाला आहेत; विशाल नगरे आहेत; शाही दरवार आहेत; भव्य राजवाडे आहेत; धनाइर कुवेर बाहेत; अप्रतिम लादण्य. लनिका आहेत;... पण एमादी गरिवाची खोप? - नाव नको ! बरे, एवादा संगलेला जम्न म्हातारा? - एक; मात्र एक्च! पडकी पर?-ती कशाला? त्यांत कोण राहणार? जनाट बागा ?-एक पुरे! समुद्? - एखाददुमरें दर्शन पुष्कळ झालें ! शिवाय, 'कि. मुग्यम् ? अप्रवामगमनम् ' हैं काय माहीत नाही ? वगा म्यिनान प्रस्तुत रचनेमारखें एमा विचित्र पण घाटदार वाटेरी झाड दिसले, म्हणजे विलक्षण रचिपालट होऊन बॅक्टमप्रमाणे त्याचे किती कौतुक करा, अमें होऊन जाते. पारण सनाच्या उद्यानांत काटघाना जागा नाही! आहेत ते वाट फान दौटिल्याचे 'कटकशोरन' यातल्याप्रमाणे लाक्षणिक अर्यानच आहेत । दाच्यार्याने नव्हन. वाटमयातल्या अहामवृत्तीच्या आविष्वागचा एस विशेष लक्षात घेयामारया आहे. ही उपहागवृति नेहमी जीवनाला अम्नरा. .

·०१८ कण्ट का जलि: .... अशा गोष्टी सारखी चिकटून असते. उपहासाला जीवनावर रेलावेच लागते. साहजिकच हे टेकण निघाले किंवा यो. डळमळले, म्हणजे तो उपहासहि तितक्या प्रमाणाने दळतो. विनोदाने असे रेलले नाही, तरी चालते. व्यवहारांत जाणवलेली एखादी नापसंती किंवा अप्रसन्नता, वास्तव जीवनातली एखादी विसंगति क्विा दाभिकता, आजकालच्या वृत्त- पत्रांतल्या एखाद्या वार्ताकणाने बसलेला टचका किंवा चटका, विद्यमान समाजातली एखादी अनिष्ट किंवा घृणास्पद घटना, जेव्हा वाडमयाच्या शिळाखंडांतून वाट काढू पाहतात, तेव्हा त्या उपहासाच्या हसत्या-फेसाळत्या-लपक्रया पाण्याच्या रूपानेच उमळतात अर्थात् त्याचा प्रत्यक्षाप्रत्यक्षतया वास्तव घटिते, वा समाज, वा जीवन, वा राजकीय पक्ष, वा देशापरदेशातले ठिकाण इत्यादिकांशी संबंध असणार,-- नव्हे, असला पाहिजे, हे उघड आहे. येथे कण्टकाञ्जली'त अमेच दृश्य दिमते. तीत इग्लंडातली वेश्या विम्ताइन् कीलर अवतरलेली आहे: काश्मिगतल्या हजरत-बालाचे प्रकरण तोड दाखवून गेले आहे; जयपूरला झालेल्या मद्यमय A I.C.C. - ची पद्यमय आवृत्ति काढलेली आहे; मोरारजीचे मुवर्णनियमन आले आहे; आपले गृहमग्री गुलझारीलाल नदा दिमत आहेत; तसे पाकचे परराष्ट्रमंत्री झुल्फिकार अली भुतोहि भेटतात; लक्ष्मीवाई मेननची पार्लमेंटमधली मोघम, डगळ, गिराळोटी उतरे गाजत आहेत. वृष्ण मेनन तर अर्थातच आहेत; माखरेची टचाई आणि लाचेची विपुलता, दोन्ही भरपूर आहेत; गाधीजीच्या मुनाविषयीचे वेतकरी प्रपरण आहे; भूगोलवाचा प्रय आणि त्याची 'अर्थ'संगति आहे; दलीलाश्लील- विवेक आहे. पुण्यातल्या वीजवाईचे डोळे मिचकावणे आहे;- पर-ना-दोन, क्तिीतरी! असा काश्मीर-इंग्लडपासून पुण्यापर्यंतचा प्रवाम आहे. वाव अगे कोणत्याच विषयाचे नाही. कष्टवानाला रोपवाहि देश विदेग नाही; कोणताहि विषय अविषय नाही. शिवारी जमा मावजाचा माग सोहीत नाही, तमा कण्टवार्जुनाने जीवनाचा अपया ममाजाचा मागोवा रोटेहि गोहिलेला नाही. स्याम ही रपना जीवनाच्या पोटंन्यात यापलीशी वाटते. त्याम- .

·परिहा स था णि उपहास ०१९ मुळे तीत पुष्कळसा सारट-तुरट-तिखट अमा ममालेदार भाग बालेला आहे. यापुढे जाऊन आपल्याला अमेहि म्हणता येप्यासारखे आहे की, जीवनाची अशी ही लय सुटल्यामुळेच संस्कृत वाहमयाची वावटी विशिष्टच दिशेने आकाशात उंच-उंच मेली, एक्सुरी वनली, आणि उपहास - विडंबनपर आविष्काराला आंचवली. नहून, मंस्कृत साहित्यांतल्या योर प्रतिभावंतांना एवढया दीर्घ परंपरेत आणि काला- वधीत हे थोडेच दुष्कर होते ? जीवन हा उपहामाचा केवढा नरी, - नव्हे, एकमेव - आधार आहे. विनोदाचा किंवा परिहानाचा एक वेळ साचा बनविता येईल. (सस्कृतांत तमा तो वनविलेलाहि आहे ) विनोद हा जीवनापासून तुटून वेगळा संमार माडू शकेल. पण उप- हासाचे शास्त्र मात्र समाजजीवनाच्या तेजक पापाणावरच पाविना येईल. तोच त्याचा आधार; तोच त्याचा वच्चा माल; तोच त्याचा निकपहि. आपल्या आजच्या जीवनात उपहासाला जैवउँ भरपूर खाद्य आहे, तेवढे साद्य कष्टकार्जुनाला दुसऱ्या एवाया वेळी क्वचितच मिळाले असते. त्यामुळे अर्जुनपण्डित जोगावला आहे ! बाजच्या जीवनाचे स्वरूपच असें घालमेलोचें, ओढाओढीचे, पालघरीचे नागि धक्काबुक्कीचे बनून गेले आहे की, एखाद्या सळ वृत्तीच्या माणसालादेखील टर किंवा कुचेष्टा सुचाबी मा कष्टकार्जुनाला ती सुचेल, यांत काय नवल? एका दृष्टीने कण्टका पीक ही जशी कष्टकार्जुनाची निर्मिति आहे, तसाच तो अद्यकालीन 'जीवन'- खताचाहि महिमा आहे. एक शेतकरी, दुमरी जमीन! मात्र थेय दशेतक-याचे! बक्षीस त्यालाच! वारण सेल, त्याचीच जमीन ! (पहा: पृ. ३३.) उपहाम जेव्हा वाहमयान व्यक्त होतो, तेव्हा उपहामाचा विपप आणि उपहासत्र याचें विनिष्ट नाते नेहमी जाणवत राहते. या नात्यांत दोन प्रकारची मांग असने : एक, उपहामकाचे मन, मत, त्याचा युक्तिवाद आणि त याच्या वरचढपणाची जाणीव; दोन, उपहाम्य विषयाचा गैरपणा, अताविकता, दांभिकपणा आणि द्विमाळपणा याविषयीची तुच्छता. आपल्याला .

·०२० कण्ट का जलि: मात्र अशा वेळी उपहासकाला विषयाविषयीचा एक साक्षेप जरूर बाळगावा लागतो. तो असा की, विपयाच्या कच्चपणाबद्दल लेखक- वाचकात त्याने दुमत ठेविता कामा नये. कारण वाचकानेच जर उपहास्य विषयाला अनुकूल अशी वाजू घेतली, तर उपहासाच्या दरडी उघडच ढासळू लागतील. उपहासविषय ही खलपात्रे बनली पाहिजेत. लाच, हुडा, शत्रु, नशाबाजी, वेश्यामार्ग ही अशी खलपात्रे आहेत. त्याच्या अधिक्षेपाच्या बाबतीत कोणाचे दुमत असणार? आणखी एक गोष्ट अशी की, टीकाविषयीभूत विषयाची मांडणी ही अनाविक आणि अममर्थनीय असली पाहिजे. या संदर्भात 'नग्न- माहात्म्य' (पृ ३१) किंवा 'श्लीलाश्लीलविवेक' (पृ. १६८) है 'कण्टक' पहावे. कधीकधी एखादा समाजनियम अतिरिक्तपणे ताणलेला अगतो ('स्वराज्य'-पृ. ३३); कधी कायद्याने उत्पन्न होगाया उफराट्या परिणामावर जमालगोटा दिलेला असतो ('मुवर्गनियमन'-पृ. २४); कधी थोरामोठयाच्या दमाचा पडदा टगरून फाडून टाकिलेला असतो (क्रिस्ताइन् कीलररूपी ' मत्स्यगंधा'- पृ. १०४); कधी एखाद्या फालतू रूढीची यथेच्छ टर उडविलेली अमते ('पुष्टिमार्ग'-पृ. ११०); कधी आजवालच्या उथळ संग्राम- गीतातली यात्रिक ठरीव टक्केवारी सागितलेली असते ('संग्रामगीत'- पृ १०७); कपी सरकारी धोरणाला अजन दिलेलें असते (निप्पणम्'-पृ २६); कधी भोदू सगीतज्ञाची हजेरी घेतलेली अमते ('मगीतज्ञः' -पृ. १०६); वधी समाजजीवनाच्या विडीवर औषध फवार देले अमते ('अश्वत्थवृक्षः'- पृ. १५; 'नन्द्रस्य पालिमा'- पृ. ३६); घी एखाद्या थोर तत्त्वाचीहि गाल वाहिलेली आगने ('मान्तिपारमिता'- पृ. ५०); वपी रवदेगाच्या चष्म्यातून मंदारच्या शयनुन्य देशाचे वाभाडे पाहिले असनात ('विपाक- पद्धति'- ६७-७०); वधी पुढायाच्या आणि शासनाच्या मा नगत्या धादोटमाच उडविलेल्या अगतान ('लोवामणीपति'- प. ७-९५, पृ १०-३२); घी विद्याभ्यांना चिमटे, चपराया, सपा अगतात (विधानियार्थिपनि'- ११४-१४२) आणि ·परिहा स आणि उपहा स त्यांतच विद्यच्या उपेक्षेसबंधीची कडवट हळहळ व्यक्त केलेली असते. अशा प्रकारच्या वेगवेगळ्या विषयविशेषाची समग्र नोंद करण्याचें येथे कारण नाही.. पण हे आवर्जून सागितले पाहिजे की, यातल्य प्रत्येक कण्टकाची जात थोडीयोडी वेगळी आहे. कोरे ओरखाडा, कोठे चिमटा, कोठे चापटी, कोठे गुद्दे, कोठे श्रीमुखांत, कोठे छड्या कोठे फटके, कोठे तीव्र प्रहार, असे त्यांत वेगवेगळे आविष्कार आहेत. हे सर्व आविष्कार वाडायदृष्टया अतिशय रोचक उतरलेले आहेत. त्यात सुरेख श्लेप आहेत, सफाईदार कोट्या आहेत, कुटिल कलाटण्या आहेत, शैलीदार प्रयोग आहेत, अभिनव ताम्बिरोप आहेत. पण, आचार-विचारातली विसंगति, अतार्किकपणा, स्वार्थ आणि ढोगबाजी हैं 'कण्टकाञ्जली'तल्या बहुमख्य उपहासपर श्लोकाचे मुख्य अन्न आहे. या दृष्टीने पाहिले, तर आपल्या सभोवारच्या जीवनांतल्या रोजच्या लहानमोठ्या विषयानी कण्टका नायर, संस्कृतावर आणि यापल्यावर केवढा तरी उपकार केला आहे. हे आपल्याला नि संकोच- पणाने कबूल केले पाहिजे. म्हणूनच त्याने या विषयाचे आपल्या प्रस्तावनेत शास्त्रोक्न 'तर्पण' केलेले आहे !! मात्र उपहासाची ही नौका जीवनाच्या काठाकाठाने जान असल्यामुळे तिला जसा जिवंतपणाचा स्वाभाविक लाभ होतो, तसाच तिला निरंतरचा एक घोकाहि उत्पन्न होतो. उदाहरणार्थ पहा की, कांही म्हटले, तरी अत्रे याच्या 'झेंडूच्या फुला 'तला रग आज वराचसा उडून गेला आहे. कालगतीने त्यांतले पेचहि थोडे दिले झाले आहेत; आणि वारीक-बारीक सदर्भाचे त्या वेळी महत्त्वाचे वाटणारे स्क्रू आता एकतर गजून गेले आहेत, किंवा हरवले आहेत. तात्कालिकता हे जसे उपहाम-विडवनाचे एक अतिशय चैतन्यदायक आणि शक्तिदायक रामवाण मोपप आहे, तशीच ती त्यांना लागलेली वाळवीहि आहे आधारभूत घटना ही विस्मृतीत गेली की, तिच्या- वरची उपहासपर रचना ही वारा काढून घेतलेल्या रखरी फुग्या- सारखो होते. विडवनाच्या अयवा उपहासाच्या बाबतीत कधीकधी आणखी एक गोष्ट जाणवते.. ती थोडी. मूक्ष्म आहे. विडवितु अथवा ·०२२ क ण्ट का जलिः . उपहसित वस्तूसंबंधीची आपली भूमिका अथवा आपला दृष्टिकोण कधीकधी पालटतो. असे झाले, म्हणजे कालगतीने ते पहिले विडंबन जरी चैतन्यहीन झाले नाही, तरी तोकडे, टाचके वाटू लागते; आणि त्यातली खुमारी अजिबात जरी गेली नाही, तरी उणावते खास. मुजीत शिवलेले कपडे कॉलेजातल्या वयांत घालून वावरावे, तसे ते विडंबनाचे कपडे मग दिसू लागतात. आणि मग विडंबनाने विडवित वस्तु उपहसनीय होण्याऐवजी विडवनच स्वतः विडबित होते. उदाहरणार्थ, पटवर्धन-सावरकराच्या भाषाशुद्धीच्या चळवळीची त्या काळी महाराष्ट्रात काही थोडीथोडकी हेटाळणी, उपहास वा विडंबना झाली नाही. खूप दिडवने झाली. 'बोलपट ', 'कार्यवाह ' हे जे शब्द आज आपण सढळपणे वापरतो, तेदेखील उपहासविषय झाले होते. पण आज इंग्रजी-उर्दू-मराठी याच्या विपयोची आपली सकलित भूमिका पूरिक्षा फारच पालटली आहे. प्रतिशब्दाच्या किंवा परि- भापेच्या मागे धावणे हा तर आज जवळजवळ युगपर्म होऊन वसला आहे. त्यामुळे एका काळी चुरचुरीत वाटणारी ती जुनी विडंवने हीच आज उपहाम्य ठरली आहेत. याची दखल आज आपण कितीशी घेतो? एकदा तिरळया डोळ्यानीच बघण्याची सवय झाल्यावर मन टोळ्यानी बघणे हेच चमतारिक वाटावे, तसे होते. यात विश्वनाला शिवा विहवसाला बोल नाही. कारण हा एक मनातन प्रश्न आहे; आणि तो पुरळ क्षेत्रात पुमलेला अगतो. मळ विस्वनरचना उत्तम अगली, मुस्लिष्ट अगली, उपहासात निंदा नमी, मामिवना (म्हणजे मर्मभेदरना) अमली, ती मन्या अर्थाने निरोप अमली, म्हणजे पापभाग सपला, याहून अधियाची चिंता वारण्याचे कारण नाही. 'गर्वच निमिति अक्षर, अनन आणि अविनाशी अगली पाहिजे, हे गृहीत न बसावस्न बरोबर ? ' अमाहि प्रश्न पनीत विचारता पंपाजोगा धाई वारण पाहमयाची गणवत्ता प्राणि सामा टिसा ही काही नेहमीच गाभ्याप्त नगतात. पुषवन निभप वेग, बानि टिसाउणाची पाणे मिराठी. सी पपी.मी आनुपनियहि अगतात. म्हणून बालदृष्टपा निक ·परिहास आणि उपहास ०२३ नसलेलेंहि वाडमय गुणदृष्ट्या स्पृहणीय असू शकते. उलटपक्षी, उपहाम-विडंबनांचा जीवितावधिच जर मुळांत मर्यादित असल्याचे मिद्ध आहे, तर 'अमें वाडमय मर्यादितच का? ते अमर्याद कां असू नये?' हा प्रश्न खरे म्हणजे प्रश्नकालाच विडबनीय ठरविणारा आहे. एखादी फॅशन ही चार दिवसापुरतीच आहे, हे ठाऊक असतानाहि 'ती तात्कालिक स्वरूपाची फैशन शाश्वत स्वरूपाची का नाही ?' असे विचारण्यामारखेंच हैं आडमाप ठरेल. या दृष्टिकोगाने पाहिले, आणि 'कण्टकाजली'चें परीक्षण केले, तर अगदी चोखदन वाचकाचे आणि माक्षेपी समीक्षकाचेहि ती ममाधान करणारी आहे, अमे दिमेल. तीनले काटेहि आपल्याला टोचावे, असेच वाटेल; आणि मस्कृतानल्या अतिरिक्त गोडीने ज्याच्या रुचीला मिठी वमली आहे, त्यांच्या स्त्रीत तिने चमचमीतपणाचें नवनेतन्यहि सळसळू लागेल ('कण्टक क्वाथ'- पृ. ९). 'कण्टकाञ्जली'त व्यक्त झालेली शैली ही विश्वनाला अनुरूप अशीच आहे. विषयाच्या वावतीत ही रचना जगी जीवनाकडे कललेली आहे, तशी शैलीच्या वावतीत सस्कृतांतल्या मान्यवर कवीकडे झुकलेली दिमेल. असे पुक्ट योर-थोर कवि येथे हळूच हजेरी लावून जातात. काही काही सान्दसुरत, उजागरीने ठिय्या देतान नीति- यतक'कर्ता भर्तृहरि हा तर येथल्या मैफलीत तबोन्यावरच बसला आहे. 'पञ्चतन्त्र'क्र्ता विष्णु शर्मा हा तवल्यावर आहे, आणि अधूनमधून तो पाचपेचाचे मुखडे-मोहरे, बोल-आडवोल लावून राहिला आहे. मराठीतला वामनपडित नेमक्या वेळी येऊन मधल्या वेळची फक्त कॉफी घेऊन जातो. 'मुद्राराक्षम 'कर्ता विशाखदत्त हलकेच येऊन आपल्या लांबलचक समासाच्या तारेवरून तरातरा निघून जातो. आणि कालिदाम लाजरेपणाने येऊन संकोचत डोकावून जातो. मैफलीतले मारेच राग मरठ-मोपे नाहीत. काही तेढेवाके आहेत; कांही अनवट आहेत. पण सर्वच रागाचा आविष्कार सफाईदार आहे; त्यांत कोठे सूर गेला नाही; उच्चारण कटकटीत झाले नाही; लय विघडली नाही. प्रत्येक श्लोकाच्या चौथ्या चरणांत मजेदार ·०२४ क ण्ट का जलि: कलाटणी घेऊन सम पडते, आणि 'वाहवा' घेऊन जाते. पण ती जसा आनद देते, तमाच एखादा रेदामी चिमटाहि घेऊन जाते. या समेच्या आधीचे तोड अनेक प्रकारांचे आहे असे दिसेल. ते कवी कालिदासाची आठवण करून देईल, कधी आणखी कोणाची. या मर्वांचा वापताना होणारा परिणाम हा वृन्दवादनाच्या वाद्यमेळाप्रमागे मोठा सुभग होतो. विडम्बनात्मक्ता ही सर्वत्रच पसरलेली असल्या. मुळे पुष्कळदा वर्गाच्या शात वातावरणात मध्येच माजराची कळवण केवाटत यावी तसा मजेदार विक्षेप उत्पन्न होतो, आणि एक नवेच तिकम पैलूचे वातावरण उत्पन होते. आपण लहानपणी पुष्कळवा वर्गात अनपेक्षितपणे येणाऱ्या अशा कुश्यामाजराचे खरोखरच आभार मानिलेले आहेत ! विडवनाचे स्वरूप प्रायः असें असते; निदान येथे ते आहे. अशा या विडंबनात एक तर नक्कल अशी नसते; आणि असली, तरी ती तंतोतंत नसण्यात गंमत असते. बहिगोल भिंगाच्या आरशामध्ये जमा आपला चेहरा हा आपला म्हगून ओळखू येऊन हि 'वाकुडावित्रा' दिसतो, तसे विडंबनाचे ऐनजिनसी स्वस्प अमते, असावे लागते. थोडक्यात म्हणजे 'कष्टकाञ्जली'तल्याच व्यंगचित्रा- प्रमाणे (सरे तर 'विगचित्राप्रमाणे) त्याचे स्वरूप असते. 'पण्टकाञ्जली'च्या स्वरूपाची यावरून स्थल कल्पना येईल. पण तीनले पाचपेच आणि वानिवत्र रेषा ओळगण्यामाठी तीतले दलोक मुळातून आस्वादिले पाहिजेत. त्यांन की टांग मारिलेली असते, तर कधी पट वाहिलेले असतात. पण गवं अटपट. पुरनी निगाली निघते; लावत नाही! या गर्व लोरात व्यक्त झालेली वायिवृत्तिहि मला लक्षणीय वारले. तीत बोटेहि जळवटपणा नाही. वंफल्य नाही. पगभग नाही. मुलं चलित यो न च धूमापित चिरम्. आमगारपणा नाही. उत्तानपणा नाही. पुढारी याय, नेने वाय विद्यार्थीमाप, विद्वान्वाय,-गवंगारग! पण्डिना. समशिनः! स्यामुळे वाचतांना हेवा पुयट उवा-युजवट राहत नाही. गळती. मोरगरते. मताल, पीट जहर आहे. पण त्याची अभिव्यक्ति पायरीन असूनहि मदार भाहे. मगठगानारा होणारा अनुनय - .

·परि हा स आ णि उपहा स ०२५ आणि त्याना मिळणाऱ्या सवलती पाहून या हिंदू कण्टकार्जुनाला ईश्वरापाशी कोणती प्रार्थना करावीशी वाटते ?- “परमेश्वरा मला एकाचा मुसलमान कर! त्यात सारं आलं! मग मला पैसा नको; घर नको; सत्ता नको" ("प्रार्थना -पृ. ४५.) याहून जहरी उपरोव कोगता असेल ? निर्यातधोरणार असाच एक सणसणीत कोरडा 'निप्रेषणम्' (पृ. २६) यांत ओढलेला आहे. पोस्त मागा- वयाला येणान्यांची आणि ते देणाऱ्याची किती हलक्या हाताने टोपी उडविली आहे, पहा. ('पुष्टिमार्ग'-पृ. ११०.) तमेच 'ग्रामदान, घनब्रह्म, छात्रायण, देवस्य गुल्कश्रेणी' इत्यादिकातलाहि उपहास कधी झणझणीत, कघी सौम्य, कधी मिस्किल, कधी छनी, अमा बहुविध आहे. जीवनांतल्या लहानमहान घटनांनीहि स्पन्दन पावणारे कण्टका- जुनाचें मन कसे सवेदनशील आहे, ते आपल्याला यात जाणवते. पण त्याचवरोवर जीवनाच्या इतक्या नासक्या-कुजक्या अगाना स्पर्श करूनहिं आणि त्याच्याविषयी इतक्या सावधपणाच्या अधिक्षेपाने लिहूनहि कण्टकार्जुनाने स्वत.च्या निकोप वृत्तीची जी जपणूक केलेली आहे, ती पाहून त्याच्या मनाची घडण चागलीच दणक्ट आणि सश्रद्ध असली पाहिजे, असाहि कयाम होतो. जीवनात नित्या- प्रमागे वावरूनहि कर्मयोग्याला जमा त्यातल्या कर्माचा लिप्ताळा नसतो, त्याप्रमाणे. कण्टकाजली'तल्या व्यंगचित्रानी विग'- चित्रानी या रचनेला एक खुमारी आली आहे, हे तर कोणालाह जाणवेल. चमचमीत पदार्य खातांना दातांखाली कचकन् मिरचीचा तुकडा रगडावा आणि एकीकडे कानशिले गरम होत असतानाहि जिभेला मान त्याने रचि यावी, तशी ही 'विग'चित्रे आहेत. पण या रपनेला' कण्टवाणुनाने जी गद्यात्मक टिप्पनी' लिहिलेली आहे, तीहि मोठी चुरचुरीत-फुरफुरीत आहे. ती वाचली नाही, तर वाचक एका चांगल्या गमतीला मुक्तील, असे मला वाटते. वेलीला तोलून धरण्यामाठी तीतून जश वेलाटया-बाळचा निघतात, पण तिला एक वेगळी शोमाहि आणतात, 'टिप्पनी'चे स्वरूप अथवा तमें झा ·०२६ कण्ट का जलि: - .. आहे. अगदी पहिल्या 'मडगलांतच 'गलं धरतु' यांतील 'गलः' (गळा) म्हणजे काय, त्याचे मजेशीर स्पष्टीकरण पहा : 'गल: नाम स्कन्धशिरसोर्मध्ये वयादिसौकर्यार्थ वेधसा निर्मितः वर्तुलस्तम्भ- खण्डाकारः अवयवविदशेपः ।' (पृ. ४.) हे वाचल्यावर जॉन्मन्च्या काही व्याख्यांची आठवण व्हावी, हे स्वाभाविक आहे. या प्रस्तावनेचा सभाव्य विस्तार आवरण्यासाठी टिप्पनीमधल्या केवळ कांही स्थळांचाच निर्देश येथे करिता येईल : 'गुण्डाग्रणीः' या समासाचा विग्रह (पृ. ३५); 'लक्षणसंग्रहः' यावरील भाप्य (पृ. ४४); 'छत्रपतेः आगमनम् ' याविषयीचे भाप्य (पृ. ८०); 'ग्रामदानम् यावरील टीका (पृ. १११); 'सस्कृताध्येतुः आकाक्षा' यावरील टिप्पनी (पृ. १२४); इत्यादि, तात्पर्य, 'कण्टकाञ्जली'ची टिप्पनी ही नुमतीच श्लोकांच्या स्पष्टीकरणासाठी लिहिलेली नाही; तर त्यात भर घालण्यामाठी आणि नवीन स्वतंत्र आविष्कारासाठीहि ती रचिटेली आहे. एवढया विवेचनानतर कण्टपार्जुनाच्या सस्त भाषेच्या प्रभुत्वाविषयी वेगळे असे काही सागावयाला पाहिजे, असे नाही. संस्थताचा आविष्वार जसा सपाईदार आहे, तसाच तो वैचापणा व्यक्त करणाग आहे. त्यात अनेक जुन्या कवीची 'स्मारपे' आहेत. पण ही भाषा जनवट आगि म्हणून जगडयद झालेली नाही. तीन आपनियतेने येणारा एक टवटवीतपणा आहे; ताजेपणा आहे. जाँगची Oats या धान्याची प्यारया : "Agrarn which in England is generally given to horses but in Srotland supports the people. " वोगावल वो म्हणतो, Dictionaries are like watches : the worst is better than none, and the best cannot be expected to go truc. Irritographer दांग, में गागताना तो लिहिलो, "A writer of dictionaries : A harmless drudge."

·परि हास आणि उपहास ०२७ वाचकाचे मन मतत प्रफुल्लित ठेवण्याचे आणि एका हलक्या-फुलक्या पातळीवर नेण्याचे मामथ्र्य आहे. ती कोहि अडचगलेली किंवा गाठाळ झालेली वाटत नाही. कालिदामाप्रमाणे येथे शब्दावर कोटया करण्याची होम पुरखून घेतलेली आहे. त्यामुळे बदचित् 'प्रमाद उभिर मिळतो! पण अगी स्थळे मुद्दामच शोधून काढावी लागतील. काही अमले, तरी संबन भाषा ही आधुनिकहि जीवनाचे पैलू दरोवस्त व्यक्त करू शकते; हम-खेळू, नाचू-बागडू मक्ते ; अद्यकालीन जीव- नांतला रम मिटक्या मारीन चावू गकते; हैं मर्व पाहून कोगाला आनद आणि अभिमान वाटणार नाही? एखादा तरतरीत चेहयाचा देखणा पुरोहित रमयू वस्न आणि देमाचा व्यवस्थित भाग काढून, रेदामी वस्न लेऊन, स्वच्छ वाणीने निर्मळ भापा वोलत धर्मकार्याला वमावा, तमे है दृश्य दिमने ! या रचनेमध्ये संस्कृत भाषेचे जे स्वरूप प्रकट झाले आहे, ते लक्षात घेता पालि-भातले पद्य (पृ. ९३) तीत आले, किंवा वाल- सस्कृतभातले (की मंस्कृतवालमापेतले ?) पद्य (पृ. १६२, पृ. १६१) नीन आले, तर आश्चर्य मानण्याचे कारण नाही. या दोन्ही स्थळी विषय याणि भाषा माची अनुभ्पना कमी चपखल जुनून गेली बाहे मस्कृत भाषा ही जेव्हा कधीकाळी रोजच्या व्यवहारात नाचत- वागडन होती, तेव्हा ती ममृत भाषा बोलणारी वालके या अर्भक ही काय बोवई मस्कृत वोटोच नमतील?-जरूर बोलली अमनील । आणि ती बोबडेच मस्त बोलली असणार! काय ती एकदम पल्लेदार 'बागमट्टीय' मतच बोलू लागली? - गक्य नाही! काय दुष्यनाचा मर्वदमन, किंवा उशीवा आयुम् हे एकदम कालिदामीवच भाषा बोर लाग?-छट् ! काय लहानगे कौरतपाइव एक मेकाच्या कुगपती काइनाना मस्तात भाटलेवळवडले नमतील?- जरूर ! आणि त्या वेळी त्यानी व्यामाची सभावित माया खामच वापरली नमेल! फार तर त्यानी 'फुगा' (स्त्री.) हा शब्द वापरला नसेल; 'बयपी' (-वरफी) हा शब्द त्याना ठाऊक नमेल; पण ह्याच गन्दांची त्या वेळची दुमरी छोटी वोवटी भाव. त्यांनी अवश्य !

·०२८ कण्ट का जलि: खेळविली - वागविली असली पाहिजेत! तेव्हा अशा प्रकारच्या सस्कृताचा लोभसवाणा 'बोवलकादा' नमुना आपल्याला येथे पहावयाला मिळतो. सबब संस्कृत वाहमयात 'बोबलकाद्या सस्कृतातली एवढीच ही एकुलती एक पद्यरचना असावी. यामधूनव अद्यकालीन जीवनाच्या सदर्भातल्या संस्कृत भाषेच्या स्वरूपासंबंधी एक प्रश्न उत्पन्न होतो. भाषा में सामाजिक व्यवहाराचे, अर्थात् जीवनाचे, एक अत्यंत महत्त्वाचे अंग आहे, हे उघड आहे. अर्थात् व्यवहारातल्या वस्तूचे आणि कल्पनाचे प्रतिषिय मामध्ये पडणार. व्यवहार आणि भाषा यात भेद पडून भाषा जर मागेमागे राहूं लागली, तर मात्र भाषा मागासते, टाचकी बनते, जाणि मग तिची व्यवहाराला गाठण्यासाठी फरफट निघते. म्हणून भाषेला व्यवहाराचा संदर्भ नित्य बाळगावा लागतो प्राय: ती तो बाळगतेहि. परतु सस्कृत भाषा ही बोलण्याच्या व्यवहारातून लोपल्या. वर तिचा हा सदर्भ लोपला. ज्याप्रमाणे विज्ञानाचा विकास न झाल्या- कारणाने परिभाषेवा सदर्भ आज मराठीच्या बाबतीत उणावला आहे, त्याप्रमाणे. त्यामुळे मस्त भाषा ही अळून राहिली. आता, हे तिचे गहणे नाहीसे करावयाचे असेल, तर प्रथम तिला व्यवहारा. भिमरा बनविले पाहिजे. स्यामाटो तिला अर्थातच आजच्या व्यव- हारातल्या कित्येक कलना आणि वस्तु याचे वाचक मन्द उचलावे लागतील; आणि ते आनंदाने, गुमागमायानाने घ्यावे लागभील. मराठीने अंगे ये हि आहे. टेबल, वोट, यूट, यम, मोटार, टेलिफोन, प्रिोट, पेंट, वॉट, हॉपी अमेोकडों मम्द आजवर मराठीने पेतले, आणि पहि. पारण या वस्तुग मटी नवीन होया मराठीच्या जीवनात त्या प्रथमच आल्या, गस्ताच्या जीवनात ता त्या अगदीच नवीन आहेत. नेहा एव भर अमे नाम नवीन सरी बनवावे लागतील, ·परिहास या णि उपहास किंवा ते थोटे फिरवून, संस्वारन घ्यावे लागतील; अथवा ते जसेच्या- उमहि घ्यावे लागतील. खरे पाहता, संस्कृत भाषेने आपल्या जीवनांत यापूर्वी अमे पुष्पदा केलेले आहे. तिने भारतातल्या आदिवासी लोकाचे काही गन्द घेतले आहेत; ग्रीक भातून घेतले आहेत; प्राकृत भानून घेतले आहेत. तुण्डल, कामि, पिक, नाटक, मिलित, मुरद्रगा, गडगा, दीनार, यवन इत्यादि अनेक गन्द याचे साक्षीदार बाहेत. है मर्व महज घटले. इतके की, आपणा मस्कृतनांना मुद्दाम सागितल्यावाचून आज त्याची क्वचितच जाणीव होते. याज तर जीवन बितीतरी पालटले आहे, आणि झपाट्याने पालटवहि आहे. त्याला अभिमुख व्हावयाचे, आणि त्याच्या संदर्भात हालचाल करावयाची, तर मस्कृत मापला आपला ममार इनर भाषांच्याप्रमाणे ठेवावा लागणे अटळ आहे. हे प्रवाहपतितत्व नव्हे; हे स्वभावज कर्म' आहे. मात्र अमे परिवाना तिचे स्वरूप कोणाही होऊ न देण्याची खबरदारीहि घेतली पाहिजे. योग्य तेथे योग्य दाद आणि कल्पना याचे मावधगिरीने पण मोकळया मनाने आणि दिलदारीने ऋण घेतले पाहिजे, - घ्यावे लागेल. पहा की, तण्डुल, काम या शदानी गीर्वाणवाणीला भात मिळाला, कपडे ल्यायला मिळाले!! आणि 'ऋण' या गन्दाने विचकून जाण्याचेहि कारण नाही. कारण भाषिक ऋण है 'ऋण' नमते की, ज्याची परतफेड करावी लागावी. ते देणारा देण्याने श्रीमंत ठरत नाही, कारण त्याने हि कोणाचे तुरी घेतलेले असतेच; आणि घेणारा घेतल्याने कंगाल होत नाही, कारण त्यानेहि कोणाला नरी दिलंल अगतेच. ती देण्याघेण्याची घटना दुमन्याच्या परातली मन्दगी मून कान घेयाप्रमाणे यसतं. प्रयम-प्रथम ना जरत वागते. पण मागाहून ती नव्या घरान एकजीव होऊन जाते, पराचा कब्जा धने, वाणि त्या नव्या घराला, जीवनाला एक संपन्नता वाणि गोभा आणिते. मौज अशी की, मराठीच्या मंदनात जी ही गोष्ट आपण महज मानितो आणि आचरितों, तीच गोप्ट संस्कृत भापंच्या यादीत खायला ·०३० कष्ट का जलिः नुसत्या बौद्धिक भूमिकेनेहि मान्य करण्याला आपण वाजवीहून जास्त खळखळ करितो. संस्कृत भाषेचा लवचीकपणा, संपन्नता, प्रसव- सामर्थ्य आणि चिवटपणा हे गुण जर इतर भारतीय भापाना आज देखील उपकारक ठरले आहेत, आणि ठरत आहेत, तर ती स्वताच त्या उपकाराला वंचित का रहावी, तें खरोखर समजत नाही. ज्ञानदेवांनी म्हटल्याप्रमाणे कल्पवृक्षाच्या तळवटी एखाद्या करंटयाने आपल्या झोळीला गांठी मारीत बसण्याप्रमाणे हे होते. मापने स्वच्छ रहावें, सावध रहावे, हे कवूल; पण जे शिवतांच ओवळे होते, अमले सोवळें या देववाणीने का नेसावें? भारताच्या एवढ्या गुतागुतीच्या आधुनिक काळातल्या राज्यघटनेचेहि सस्कृतात आखीव-रेखीय मापातर झालेले आहे, ही घटना त्याच्या सर्वकप गुणवत्तेच्या दृष्टीने लक्षात घेतली पाहिजे. म्हणून या वावतीत देववाणीने स्स्वर्यताम् ' (Hasten slouly) याचाच अगिकार करून जपून पण अपाटयाने पावले टाकणे तिच्या दीर्घकालीन हिताचे टरणार आहे. या विवेचनाला येथे एका महत्त्वाचा फाटा फुटतो. आज मस्कृतामध्ये देखन करणारे लेराव हे स्वतः भिन्नभिन्न प्रदेशांतल्या वेगवेगळया भाषा बोलणारे आहेत. त्या त्या प्रादेशिक भाषा अर्थातन त्याच्या हाडीमामी मुम्न गेलेल्या आहेत. तेव्हा त्या. स्या बालभापाच्या लवया, वघी वाग्विार, पपी शब्द, पपी उच्चार, वधी आविषा. याचा कल-न-नळन त्याच्या लिमित गस्कृतावर परिणाम झाला, तर ते ग्यासाविस मानावे लागेल. दगीय, अथवा हिंदी, अथवा तमिळ भाषा बोलणा-या माणगाचे माताचे उच्चार (ग्याच्या आषातादिवागह) मिनी वेगळे अगतात, में गोगालाहि आगवेल. हा मनावरचा त्याच्या-त्याच्या बोलभाषा परिणाम होय. तितक्या प्रमाणानं गंस्कृत भाषा ही अर्थातच उच्चागप्या नगवर पदसाली, अंग्रे म्हणणे प्राप्त आहे. यगीय मनुष्य गोनचा पहिला 'पॉमसे पुरसगते गोमोवना जागः । अगा पापगार मोपपा पोरानी है हवे तर पूर्ण म्हणाव. पण पापी गरतामहलपी रिमागा, ओर ही अनिवार आणि ·परिहामु मा मि उपहास मरी आहे, एवढे तरी मान्य केलेच पाहिजे. शिवाय, हे अपरिहार्यहि आहे. नाही तरी आपण मराठी भाषक पागिनाचेच मवं उच्चार याच करता, दाम्गकता? आपल्या मर्याच्या च्या उच्चाराची परखड आपल्याला टाऊक बाहेच'. तेव्हा बंगाली दांधवाचे मंस्कृताचे उच्चार गृद्ध करावधाला निघतांना आपगहि वायाच घगत राहत आहो, (हीहि इंग्रजी बाम्बिोपात्री देगी !) हे ध्यानात ठेवत्रं बरें! तेव्हा उन्नागच्या म्नगदर 'प्रादेशिक मंकृता'चे म्बम्प बापल्याला मान्य करावे लागते, आशि नमे केल्याने देवांच्या या वामीवर बांही लामाळ कोमनन नाही! पर ही स्थिति एवढचातुरतीच मर्यादित राहत नाही. प्रादेशिक वोलनाच्या लकवा, वाग्विर्गप, रचना माहि त्या-त्या प्रधानन्या मम्यवात, महातून पाणी घमा नभा, झिरपतात. अमे झाले, म्हणजे आपली एका वेगळया नरादर गीर्वाणभाषेचे स्वरूप बदलनें. हैं घी कान घडते, कधी न-वळत. 'व्याच्यानं ददौ ' हे काही जुने बभिजात मंस्कृत नन्हे, तर इंग्रजीतून मराठीच्या द्वारा मत्तान गलली ती लाव आहे. कारण पूर्वी मंस्कृतात व्यान्यात 'दैन' नसत; 'करीन' अमत. पण आता आपण मराठीत 'व्याख्यान देतों'; इनकेंच बार, मंन्तातहि 'व्याख्यान देठोंच' की ! मग अमें मम्वृतांत व्याख्यान दिले' तर ने 'दनम्' अमंत्र झाले ! 'वृतम् ' नव्हे. मिवाय, 'व्याव्यानं तम् ' याठा बंगठी अर्थच्छटा वाह. भापंच्या या उभय उन मंनाळावयाच्या, दरबाच्यानं 'दनम् ' बम निवळ म्हटल्याने मुंहतातले व्याख्यान बासनगार आहे योच? याच्यानाच्या जोडीला आता 'मन मागितले', 'भन दिल', देहि येणार! नव्ह, बालच बाहे. नन्हा 'मलं याचितम्', भन दीयताम् ',' मन दनम्', 'मनानि मगृहीतानि', 'मतं गृहीतम्', 'मताय (मनं याचितम्) यागतः' अशा प्रकारचे है वाक्प्रयोग ३. पहा : 'मराठीच्या व्याकरणाचा पुनर्विचार': अरविंद मंगस्टकर:.35-3९.

·कण्ट काजलि: आता अपरिहार्य होगार. ही 'मता'विषयीची कल्पनाच मुळी जर आपल्या नवीन जीवनातली आहे, तर ती मंगृहीत केली पाहिजे. मराठीतदेखील तो प्राचीन नाही. ती सर्वच भारतीय भाषांना घ्यावी लागणार आहे. आताच्या मुली सोपा, मूद, अग्रफूल, गादीचा जोडा घालणार नाहीत. का घालतील? वायका खोपा घालीत होत्या, त्याहि वेळी त्या अजंठ्याची केशरचना आणि वेषभूषा करीत नव्हत्या, है शिल्लक आहेच. यावरून मराठीव्या द्वारा, आणि मराठीच्या प्रभावाने महाराष्ट्र प्रदेशातले सस्कृत तितक्या प्रमाणाने उघड-उघडच 'मराठा- पार' ('मन्हाटपिप्यते')! यालाच मो 'प्रादेशिक संस्कृत ' म्हणतों. यांतून नवीन शब्दाना आता नव्या दीक्षा मिळणार. त्यांची लिंगें ठरणार, वबने बनमार, रचना पडणार. तात्पर्य, या सर्वजणी सस्तातल्या आपल्या नवीन मूनबाई आहेत ! त्याना अजून आपल्या घरातल्या परंपरा माहीत झाल्या नाहीत. त्या आपण त्याना जाणवून देऊ. तरीदेखील त्या पूजाअर्चा करतांना स्वत:च्या नवीन पाटगोनेर करणार, हे आपण लक्षात ठेविले पाहिजे. आगि आजोबानी आपल्या चप्प्याच्या भिगानून त्याच्याकडे रोखून न वषतां दिलदारीने वपिनले पाहिजे ! काणाडोळा केला पाहिजे ! त्याना समाजून घेतले पाहिजे ! पिढी उलटन आहे !

·परिहास आणि उपहास ०३३ . - - सारखे कपडे केले आहेत ! वाही शहाणे आहेत ! काही खोट्याळ आहेत! कांही वंडखोर आहेत ! काही थट्टेखोर आहेत ! काही मिस्कील आहेत! काही काही ! काही काही! गोलीततीः चालयन्', 'गलं /', 'पडक्तिप्रपञ्च ' (खास मराठी !), "शिला मज्' ( 'दगड खाणे'), 'विमा', ‘गुण्डाग्रणीः', 'कृष्णं धनम् ' (इंग्रजी-मराठी-हिंदी), 'मुस्लीम', 'पाकशासनविधि' (शासन = शिक्षा = दण्ड - कंदन), 'वाहग चीन-अमेरिका-रशिया', 'आ नामितलात् /क्रन्द्', 'कृष्णापणः', कृष्णापणीघराः', 'धवला नीतिः', 'सद्योजीवनकम्पनानि', भुतो', 'मेनन', 'फॉर्म', 'मुद्रितपट्टिका', 'सम्प', 'फुगा', 'वयपी', 'बोनस', 'वावा-वता', 'गतं विज्', 'भेलपुरी', 'नोटि' (='नळाची तोटी'), 'सिनेसुन्दरी', 'पुष्टिमार्ग' (= 'पोस्त '}, 'रेगन', 'चहा', 'धूभ्या' किंवा 'घूममुखी' (='सिगरेट'), 'कर्गजसायक' (= 'कागदावे वाण'), 'कॅण्टीन', चौपाटी', 'आकाशवाणी', 'न श्यापि नः पृच्छति' (हे कुत्रे - बहुधा का - नक्कीच मराठी!), इत्यादि. हे शब्द किंवा वाग्विशेष केवळ चूप म्हणून आलेले नाहीत. त्याचा प्रयोग सप्रयोजन आहे. मराठी वोलणान्या उतम संस्कृतज्ञाचे ते प्रयोग असल्याने त्यानी मराठी वेप घेतला आहे, इतकेंच. पण ज्या विषयाचा प्रस्तुत 'कण्टकावली'त आविष्कार आहे, त्या विषयांत ते खुलून दिसतात. यांत औचित्यविचार आहे. एरव्ही, त्यांचे क्लिष्ट संस्कृत पर्याय काढिले असते, आणि ते वापरले असते, तर हलक्या- फुलक्या नाट्यप्रयोगात तानाची भेंडोळी फेकीत राहणाऱ्या तारतम्य- हीन नटाप्रमाणे ते अप्रयोजक दिसले यसते. मर्वच्या सर्व 'कण्टकाञ्जलि' उपहासाच्या स्थायिभावाने भरलेली नाही, हे शेवटी मुद्दाम सांगितले पाहिजे. 'कण्टकाञ्जली'तल्या 'गार्हस्थ्यपद्धती 'मध्ये (पृ. १४३-१६७ ) आपल्याला भिन्नरसांचा आविष्कार दिसतो. वात्सल्य याणि शृंगार याचे रम्य इंद्रधनुष्य ·कण्ट का जलि: येथल्या कांही श्लोकांमध्ये प्रकट झालेले दिसेल. ('तातं तालय'- पृ. १६१); तर काही लोकांमध्ये मुग्ध शिशुजल्पिते ऐकू येतील. उपहासाच्याहि रुचीचा या 'पद्धती'मध्ये थोडा पालट होतो; आणि उपहास, परिहास, वात्सल्य, शृंगार यांचे एकत्रित मनोज्ञ दर्शन होतें. मी तर सुचवीन की, काही बडबडगीतें, काही अंगाईगीतें हीहि यात शोभून दिसली असती. आणि मुग्ध बालकांसाठी अशा बालसंस्कृतांतली गीते, कथा हीहि प्रकट होण्याची योग्य वेळ आता आलेली आहे. संस्कृतांत वाडमयाचे हैं शिशुदालन आजवर, तरी अज्ञात आहे. या ठिकाणी 'कण्टकाञ्जली'चे विवेचन जरी संपत असले, तरी 'कण्टकाञ्जलि' संपलेली नाही, है परिशिष्टांतल्या लोकांवरून सहज दिसेल. 'कप्टकाञ्जलि' थांबणार नाही. जोवर जगांतली दुरिते आहेत, आणि जोवर कण्टकार्जुन आहे, तोवर 'कष्टकाञ्जली'चे असे अर्घ्य येत राहणार, यांत शंका नाही. म्हणून असे म्हणावेसें वाटते की, यावत् स्थास्यन्ति दुरितान्यर्जुनो विषया भुवि । तावदर्नुनपण्डापा वाचस्पत्यं तनिष्यते ॥ तसेच, पेन शास्त्रं च शस्त्रं च विष्णुनीतेजिते पुरा । तस्य भूमी वपन् वीर्ज जीयात् स 'नर'पुद्धगयः ।। शास्त्रं च शस्त्रं च ब्रह्मात्रे । एतेन विट्शूद्रो अपि ग्रहीतव्यो। तपा हमुपलभ्यते जाबालोपनिषदि. 'कलो भवन्ति धर्मस्य चत्वारश्चरणा भुवि । ब्रह्मक्षत्रे हि विसूदी कमेणते महत्तराः ॥ 'इति । विष्णुना विष्णुगुप्तेन कौटिल्पनेति यावत् । 'नामरदेशमहणे नामग्रणम्' इति न्यायेन । 'मरः' इति या frल सप्यमानस्य अनन्य अपरनाम । नरः अर्जुनः कण्टकार्जुनः रयतत् न दुरवगमम् । सविर मंगळर 'पामीर', २०५७, गवासिय, पुणे- २४ पल, १९६५ ·अथेद मा र भ्य ते- - मयेदमारम्यते का पट का टन लि: नाम अपूर्व सन्त्रम् । यस्याय- मायः लोक: - न मुदृष्टं सुपरिजातं सर्यानुभयगोचरम् । सत् काये विनियोक्तयं कण्टकैन यया कृतम् ।। तद्यथानुश्रूयते - अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे पुण्यपत्तनं नाम नगरम् । तत्र निःशेपक विगुणापेतः, विविषशास्त्राघ्ययने सपितानेक- संवत्सरः, अनवरतप्रवृत्तचर्चाध्यापनादिनिमित्ततारस्वरमापणोच्छप्का- फण्ठः, प्रतिवादिगजेन्द्रनिवर्हणसमजितमहा (5)यशाः, अन्यनियन्यादि- प्रसद्धर्गन लिसितकटिदप्तरगंजमारः दुर्गहीत(प्रदीर्घसमग्र)नामा अर्जुनः नाम अन्यकीटः प्रतियसति । तस्य कदाचित् स्वतग्रन्थसमीक्षणानि महाजनवृतानि वीक्षमाणस्य चेतसि चिन्ता समुदपद्यन 'को गुणः मारण, यत् परिशीलयता जीविकापर्याप्तमपि कथंकथमपि आसाद्यते अर्यजातम्? यत्र च महता परिश्रमेण प्रन्यं लिखतः पठिता समीदाकोऽपि दुर्लभः, किमत अन्यजन: ! तत्तन्छास्त्राध्यापकोऽपि नूनं कश्चिदेव मे अन्य पटति अन्यतरस्याम् । प्रकाशकश्च नित्यं कुर्कुरा(गर्गरा)यते अग्राहक: बास्त्रग्रन्यव्यवहारः, इति । शासवाः अपि आहुः-न वयं मास्त्र: अपिनः अस्ति नः अन्यत् (निर्वाचनादि) संपाद्यनरं वार्यजानम् इति । तनियुक्ताश्च बोदारः (अर्थात् 'मत्सरग्रस्ताः') दुरवगमार्य शास्त्रतत्वं हस्तामलामिव विवृण्वन्नमपि, मूक्ष्मतकांवगाहिनमपि, समाधिरपुष्टात्मकपि अन्य 'बालपाठयपुस्ताम्' इति विडम्बन्ति ! अपया साघिदमुच्यते - सार्या स्थित एव हि स्वपमह तो जातुधिछिनमान्, शास्त्र यालगिरं पितो पतितं प्रत्यं महाविस्तरम् । .

·क ण्ट काञ्जलि: । - 'दपन्याः प्रभवः, जनो जडमतिः, बोद्धा न निमत्सरः'- जानानोऽपि सुभाषितं यदवदं , तेनैव नष्टोऽस्म्यहम् ! ॥ यत्सत्यं विरल: तादृशः शास्त्राधीती, यः अवृद्धोऽपि, अमन्त्रि- मित्रमपि, अचाटुवचनोऽपि, अनन्यच्छत्राश्रितोऽपि, जीवन्नेव गौरवं कृतार्थपदवी वा आरोप्यते अविद्यैरपि अधिकारवद्भिः, किमुत समानविद्यः ! तस्मात् चिरपरिचितेनापि अलम् अनेन अनर्थकेन शास्त्रानुरोधेन ' इति । इत्येवमादि चिन्तयतः अस्य मद्यबन्ध (Prohibition)परीक्षार्थ सर्वकारेण नियुक्तायाः टेकचन्दसमितेः साक्ष्यश्रवणादिकार्यवृत्त वृत्त- पत्रनिविष्टं दर्शनपथे समायातम् । दृष्ट्वा च तत् मनसि भावयतः लेखनी- चालनपरस्य अस्य मुहर्तन हस्तः संदर्भमिमं प्रासूत - 'सा हृद्या मदिरा, स दौडिकवृषा, सार्थः स मद्यार्थिनां, पावें सा विटचेटपण्डपरिपत्, ताम्यूलतुण्डपश्च ताः। ते कण्ठप्रणयाश्च, ते कलकलाः, ता गालयः, ते भ्रमा, सवं यस्य वशाद परान्तरमगाद्, राम्याय तस्मै नमः। लिपितमा च एतस्मिन् 'विमिद व्याहृतं मया' इति चिन्तयतः, 'वयमेतद् भनहरेः विडम्बनं संस्कृतमाः सहिप्यन्ते ?' इति व्याकुली. भूतस्य, प्रथम मेव आस्वादिलमुरारमस्य श्रोत्रियस्यैव धर्मविलोपं लोका. पवादं च उत्प्रेक्षमाणस्य, यंवयमपि दापितदिवसस्य, रात्री सम्पायां दिलुटत: 'निदा चिरेण नयनाभिमुसी यभूव' । स्वप्ने प अरय स्वयं स्वपमः भगवान् यलीवरप्रमाणहाचतुष्टयाप्टरपतवमलानुपारि- म्यन्दनाविष्टः, रम्मागु प्रतिपतुषं नियुक्तः यातायात नियन्त्रणपुरपः अनिश मिट्टीः (Whistls) पमदभिः यसात् निवारितसंचरन- गुणानग्मचार: उपाटिलतान्तरः, जीप (Jeep) कारनापविष्टः यभिः पिशारिभिः नियमानमार्गः, तासरेप प अन्यः अनु. गम्यमान.. माना प्रतिपदनापाटनाप कुटुम्बानियांगनमाराय या प्रन्धित; पर: मोर मुख, विरमयधिकृत गोप्टपटिशनुरारि-परत .

·अथेदमा र म्यते- ०३७ उभयत:पावं स्थितः नागरिकजनः चकितचंक्तिम् अवलोक्यमानमुख. कमलचतुष्टयः, 'जिन्दावाद ! झिन्दावाद !' इति गर्जतः (अगर्जतश्च) कांश्चित् युगपत् चतुर्दिशं वद्धाञ्जलि: सस्मितं वृतप्रत्यभिवादनः, गृहद्वारम् उपेत्य, खादीवस्त्रधारिणा सारथिना ससंभ्रमम् अवतीर्य उद्घाटितकमलदलाकारद्वारफलकः स्यन्दनात् अवतवार । अवतीर्य च ससंभ्रमागतेन, 'किमिदम् उपस्थितम्' इति वितर्कयता उपस्थाय अर्जुनपण्डितेन 'इत इतो भगवान्' इति प्रदिश्यमानमार्गः पितामहः चन्दनयष्टिकावलम्बनेन शनैः शनैः पदानि क्षिपन्, प्रविश्य, सत्वरं गृहजनोपनीता जीर्णसुचिकाम् ( Chair ) अध्यास्य, समीपस्थात् उपाहारगृहात् तत्क्षणम् आनीय दत्तं चहामृतं कपेनैव विमपि किमपि आचामन्, अदूरे भूमावेव अर्थोपविष्टम् अर्जुनपण्डित कुशलप्रश्नेन आश्वासपन्, प्रत्यक्षरं मभृतामिव मृद्वीम् इमा गिरम् उदीरयामास - "विदितं वत्स मे सर्व यत् ते मनसि संस्थितम् । मा भद्र तव चिन्ता भूत् "किमिदं व्याहृतं मया"॥ श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा। मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तयं सरस्वती।। लोकस्य चरितं वत्स दृश्यते यद् गृहे गृहे । यद् वचः, यन्मनः, कृत्स्नं तत् श्लोकप्रयितं कुरु ।। प्रत्यहं यत् सुखं दुःखं लोकरत्रानुभूपते । अपरामृश्य तमोतं संस्कृतं कविभिः सयम् ॥ तत् पुनर्देववाणीयं मुखतस्ते विनिःसृता। लोकजीवनमामृश्य स्वयमाप्नोतु जीवनम् ॥ रहस्यं च प्रकाशं च लोकस्य चरितं तव । करामलकवत् ज्ञातं मत्प्रसादाद् भविष्यति । संस्कृतेन यया लोको हसितुं प्रभविष्यति । तया लोककयां पुर्याः, लोकः श्लोकत्वमृच्छतु। पावत् स्यास्पन्ति पक्षाच घरणानि च भारते। तावल्लोकक ते लोरेय प्रवरिष्यति ॥'

·०३८ के ण्ट काजलि: इत्युक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तमामान्य मनीषिणम् । द्वारस्यं रथमास्याय राज्यपालाश्रयं ययौ। यावच्चित्रीयमाणश्च तिष्ठत्यर्जुनपण्डितः। 'उत्तिष्ठ भोः, चहा सिद्धे'त्युच्चरचे कुटुम्बिनी। एवमुक्तश्च तया प्रतिवुद्धः, नेत्रे उन्मौल्य, शय्यायामेव स्थितः पूर्वकायेन उत्याय उपविष्टः,वपरयोः याहू परावृर्त्य पन्धराया विन्यस्ता- ग्रहस्तः, आलस्यवलितकः इतश्चेतश्च देहम् आयामयन् मुखान्त- कच्चरितानिवंचनीयगडगडध्वनिः, जागरितेन्द्रियः, शय्यायाः अवतीर्य, मुखप्रक्षालनादि निर्वत्यं दिनारम्भकार्यकलापं, गृहिण्या उपन्यस्तम् अध्यास्य काप्ठपट्टकं जोपमेव चहापुट्टवान् गिलन्, अननुभूतपूर्वेण तन्मौनेन विस्मयमानया तया किमेवमिदानी विमनस्कः इव आर्यपुत्रः? कच्चित् अनामयं भवतः ? किं नु नामदुःस्वप्नायितम् ?' इत्येवं बहुधा पृच्छयमानोऽपि अश्रुतवचनः इव अनुत्तरमेव आस्त । अर्ध- प्राशितचहाश्च उत्थाय याकुत्रापि निवदृष्टिः, स्वप्ने इव एव वर्तमानः, 'अत्र तेन आसितम्, एवं प्रेक्षितम्, अत्र पादुके न्यस्ते, इत्यं प्रहसितम्, एवम् उक्तम्, एवं विलोकितम् ' इत्यादिप्रकारेण तमेव स्वप्नोदन्तं मनमि रोमन्ययन्, सततं तमेव भगवतः सदेशं हृदि भावयन्, गृहान्तरेव तत इतः परन्, पर्याकुलया भार्यया साशा वीदयमाणः पटिकामात्र स्थितः, यावत् युगान्तरं पहलातु: आस्टः॥

·अयेदमारभ्यते- व्याकुलीभूतां पुरुषसहजया धृत्या आश्वासयन् कृष्णपण्डितः सुहृदम् अनिच्छन्तमपि अभ्यन्तरं प्रवेश्य एकान्ते अवोचत् - 'ससे, कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वयंमकीतिकरमर्जुन? ॥ किमिदं ते वयसः समुचितं, कुलस्य क्षम, शास्त्राभ्यासस्य वा अनुस्पं, यदेवम् उन्मत्त इव चेप्टमानः भार्यामपि नालपसि, मित्रमपि मादृशं नावेक्षसे ? उद्वाहोन्मुखे वयसि वर्तमानानां वा काव्यव्याधिग्रस्तानां वा ईदृशः आचारः संभाव्यते, न त्वादृशाना कुटुम्बिनां शश्वत्- परिशीलितशास्त्रप्रन्यराशीनाम् । तत् कयय, कुत: इय ते अवस्था ? विश्रब्धम् उच्यताम् । नाह ते परकीयः । त्वद्रहस्यगोप्ता परं विश्वास- भाजनं मित्रं खलु अहम् । एवमादिभिः परःशतः वचोभिः समाश्वासितः चिरेण प्रत्यासादितहृदयः इव नीचे स्वरेण अर्जुनपण्डितः यथादृष्टं कमलामनागमनादिकम् उदन्तं सुहृदे निवेद्य, तद्वीजभूतं “सा हृद्या' इत्यादिकं श्लोकमपि श्रावयामास । तत् सर्व निशम्य कृष्णपण्डितः अब्रवीत् - "किंतु मतिमतां वर, स्वप्नः खल असो ! न वस्तुवृत्तम् ।' 'ननु स्वप्नाः एव देवानां दर्शनभूमयः!' आह अर्जुनः सदाढर्या- तिशयम् । 'तस्मात् यदादिष्टोऽस्मि, तथैव आचरिप्यामि । एप मे निश्चयः । निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु, प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ तं तथा आग्रहणन्तं दृष्ट्वा प्रविष्टदेवदर्शनभूमिः अभूमिः अपम् इदानीम् उपदेशस्य' इति संप्रचार्य कृष्णपण्डितः यत् ते रुचितं तत् कुरु; परं मा सर्वथा व्यवहारविलोष याः, अन्यथा लोरस्वाम् उन्मत्तं मरवा उन्मत्तशालायां नियमविप्यति;' इति उपदिश्य, प्रतिगन्तुकामः भ्रातमायां समाश्वासयन् उवाच -'चिन्ता न मार्या । अनामयं ते भतुः । केवल स कवीवभूषः । तदेवं त्रियताम् । यत् करोति तत् करोतु । नास्य ·०४० कण्टकाजलि: । प्रतिवन्धः कार्यः। कालेन स्वयमेव प्रकृतिमापत्स्यते । एप एवास्य रोगप्रशमनोपायः । यदि किञ्चित् पठेत्, तर्हि समाहिततया श्रोतव्यम् । साधुवादाश्च प्रमुक्तकण्ठं दातव्याः ।' इति आस्वास्य गतः कृष्णपण्डितः। अर्जुनपण्डितोऽपि ततः आरभ्य अविलोपितव्यवहारः, केवलं शास्त्राभ्यास- विमुख:, लोककथाविरचनकनिश्चयः, यत्र क्वापि स्थितः सर्वदा लोक- चरितं निरीक्षमाणः अन्तरान्तरा श्लोकान् कुर्वन्नास्ते । सुहृदोऽपि अस्य श्लोकेषु समुपजातरसाः 'मर्मोद्धाटनेन लक्ष्यभूताना जनाना व्यथाकराः, नूनं कण्टकाः एव इमे श्लोकाः' इति विचिन्त्य 'कण्टकाः' इति नाम्ना तान् व्यपदिदिशुः । तस्मात् कालात् आरभ्य अर्जुनपण्डितः कण्टकार्जुन:' इति नाम्ना लोके प्रथितः बभूव । कण्टकारच अस्य सानुवादं समये समये प्रकाश्यमानाः विदग्धाना परा प्रीति पुपुपुः ।। एवं गतेषु केचित् दिवसेप कण्टककरचीनां क्रमेलकानां वृत्तमिदं थुतिपथम् अगात् यत् 'ईदृशः तादृशः कश्चित् पण्डितः कण्टकाना समाहारं करोति, कृष्णापणवणिकपुडगवः इव तण्डलगोधूमादीनाम् ' इति । तत् श्रुत्वा का गतिः इदानी कण्टकमात्राशिनः उष्ट्रसमाजस्य ?' इति चिन्ताम् आपन्नाः, अमेण च क्रोषस्य पराकाष्ठाम् आरूढाः उष्ट्रा: सादृशं किमपि सकल्पयाञ्च, येन जीवितसंशयम् आपनः तपस्वी कण्टकार्जुनः; अतिसरलहृदयः च तादृशावस्थमपि आत्मानं परमार्थतः ज्ञातु न शशक । कि तु वृत्तमिदं चारचक्षुपा 'मडगावकरो'पास्येन अरविन्द पण्डितेन, कण्टकार्जुनस्य परमोपकारिणा, विदित्वा तत्काल पर विलिस्य शापितः असो कष्टक्दुर्ललितः, यया- . 'भोः फ ण्ट कार्जुन! निपीय कष्टका स्थमुप्रगन्य दिने दिने। स्वस्थाच पीनदेहाश्च जाताः स्मः कण्टकार्जुन । प्राप्तोगमाभिः सुतस्त्वं स्वास्थ्य संजनपनिह । विप्यान्विप्य मोनमाम्यं पटकान् प्रतियच्छति ।।

·वयेदमा र म्यते-
विचिन्वन् कण्टकांस्तीक्ष्णान् प्रत्यप्रान् कोमलानुजून् ।
दृष्टः इमेलदां नः उल्लम्ब्योल्लम्ब्य कन्धराम् ॥
दीतचिन्ता वयं जाता मात्मनः स्वस्यतां प्रति ।
सचिन्तास्तु मृदा हन्त त्वत्स्वास्थ्यविषये वयम् ।।
शण मद्र हितां वाचं जीविते यदि ते स्पृहा ।
बरगास्माद् दिरमोद्योगान् ऋद्धास्तेऽच कमेलकाः ।।
समय निश्चितं यत् तः समापां दकन्धरः।
चिन्त्यनां निपुणं तद् भोः, कुटिला हि भयावहाः ।।
"दुभिक्षं भारतेनस्य पदयन कष्टकभक्षकः ।
कोऽयं नवावतारोन्द्य मेलामस्य भागहृत् ? ॥
कष्टकानां मुर्मिकं करिष्यत् रुपया मरो।
कृच्छ महत मेलानामस्माकमिदमागतम् ।।
अन्यत्र यष्टकम्पोन भूमिनों नो प्रमूयते।
अपि तान् पातयन् नूनं पातनीयोग्यमेव नः॥
अत्तु वा मातु वानाचं व स्पृशतु कण्टकान् ।
नो घेदद्य विपास्यामः षष्टकस्यास्य सोयनम् ।।
इति वा वैदयति-कश्चित् हितामी ।
परितमात्रे च एतस्मिन् महर्नम् इव मग्नमतिः वष्टमार्जुनः मनमि
अकरोत् -'तिमिदम् भवक्टिम् उपनवम् ? कै: सत्र पिगनावितम् ?
धिक् तान् अवारणमन, ये अन्यथा मन्नम् अन्यया ग्राहन्नि!
विमिदानी पतंव्यम् ? यत् स्वयं स्वयंमुवा वादिष्टम्, ठन् विम्
एतावत्या विभीपिकया त्यग्नुमचितम् ?' इत्यादि बहु विचिन्य विमपि
मधार्य कष्टयानः उष्ट्रान् उद्दिश्य पत्रमिदं व्ययीत् -
।"
'भोः उष्ट्राः!
स्वस्ति । (विद्या-पयातनात् वष्टकार्जुन: अभवतः
राजस्थानस्पिटान् उप्दष्ठिनः एनदलं परपादप प्रनित्य
वज्ञापयति ।

·०४२ कपट काजलिः अस्मन्निषेधसभायां यद् भवद्भिः सार्वमत्येन व्यवसितम्, तत् नारदीयात् वा विनिमयकेन्द्रात् श्रुतवतां नितरां चेखिद्यते नश्चेतः । नोत्सहामहे संभावयितुमीदृशं प्रकृत्या (s)वक्रेषु युष्मासु। केवलम् एतावदेव प्राप्तकालं वक्तुमिच्छामः - अवश्यम् अत्र वस्तुनि केनापि अनुमतिना, प्रवृतवाक्येनेव कुटिलकन्धरेण, भवता मतिविपर्ययेण कारितेन भवितव्यम् । किमर कुर्मः, अन्यत्र असकृत् सद्भावप्रति- श्रावणात् ? सर्वथा अनपराद्धाः वयं भवताम् । तत् मुच्यताम् अयम् अस्मासु अकारणप्रवेपः। भवद्भक्तिमानं हि वयं साफल्यं जनुपः मन्यामहे। अथापि कुटिलमतिकौशलवशात्, दूरारूढत्वात् न शक्यते त्यक्तुम् अस्मासु प्रद्वेपः, तत् आमन्त्रयामहे भवतः अपुनर्दर्शनाय, एतावदेव अन्ते थावयित्वा- यनित्यं परितो विलोक्य चिनुमो यन् ऋजून कष्टकान. भो उष्ट्राः! सुखमास्यां !! न भविता दुभिक्षमेतेन पः। युप्माकं यदनारविन्दविवरप्वेते पतस्वधमात् इत्येयोपचिताः, न मर्पयध चेत् एते गताः स्मो वयम् ॥ भवदीयः-कष्टकार्जुनः।' इदं पत्रं पठित्या उष्ट्राः समाहिताः । अनुपद्रुतश्च फण्टकार्जुनः निरन्तराये कण्टकगवेपणं दुर्वन् पास्ते ।। एवं परिहतेऽपि एव स्मिन् पृच्छे कृच्छान्तरं किमपि प्रसवतम् । पष्टवान् एतान् परामशता केपाश्चित् पण्डितानां पिर.पूल: सजातः । पिरातः- 'अत्याहितम् ! अरपारितम् ! इयं देववाणी प्यास- पाल्मीनियरिदापारिभिः देवदेवपिमहषिराजपिपरितानि गायद्भिः परमं मागस्य प्रापिता । सेयम् अनेन रपिर्दुसेण हतारोन पौरापिटपेटादिपरिवानि उपनिवघ्नता अमेप्यपदवी नीता। अयंपाला पद भनेन दुरारमना रम्पायाम् आप्प प्रपिता! १. पाश्यं 'नो.सहामशंभावपिनुमोदन प्रारया पत्रए मणामु 'एपी पनि गरे । जपतु संस्कृतम् ।

·अपेदमा रम्यते- ०४३ अपरे प्राहुः . यत्सत्यम् अस्य संस्कृतं संस्कृतमेव न । संस्कृतस्य भ्रष्टानुकारमात्रं खल एतत् । " गुण्डः, कॉलजम्, सम्पः, वोनसः, रेल्वे, चहा" इत्यादयः असायवः शब्दाः संस्कृतत्वेन स्वप्नेपि नोत्प्रेक्षितुं शक्याः । सत्यं शिवं सुन्दरम् इति खल साहित्यस्य परमा प्रस्थानत्रयी । इदं च सर्व कण्टकार्जुनीयं कृष्णकृत्यं सर्वात्मना असत्यम् अशिवम् असुन्दरं च । ईदृशं कुकर्म नीति रिरक्षिपुभिः नव कदापि क्षन्तव्यम् । अभियुज्यताम् अयम् असमीक्ष्यकारी न्यायालये । असंशयं शठोऽयं दण्डमहति । केचित् तु दयालवः परोक्ष कण्टकार्जुनम् उपादिशन्- 'त्यज्यताम् अयम् अकार्यपक्षपातः । प्रयोज्यतां प्रतिभा साधुपु कार्यान्तरेप । येन आत्मनोऽपि जनस्यापि च समुन्नतिः भवेत्, राष्ट्र च अभ्युदयं मजेत् । कण्टकार्जुनस्तु एतेषां माहगल्यमार्तण्डानां, नीतिनायकानां, राष्ट्ररक्षाधिकारिणां च आक्षेपान् उपदेशांश्च शृण्वनपि सुतराम् अनाकुलितचेताः, स्वायम्भुवं वचः नितरा श्रद्दधानः कण्टकोच्चय पुर्वनेवास्ते । न च किमपि उत्तरं करोति ।। कदाचित् कुतूहलिभिः सुहृद्भिरेव निवन्धपृष्टः वक्ति - नास्ति मे महाफ विपदे राष्ट्रकविराज्यकविपदयोः वा कोऽपि अमिलापः, पेन मागल्य-नीति-राष्ट्राम्पदयप्रयोजनं काय्यं मे कर्तव्यताम् आपद्येत । वलं लोकस्य सुखं दुःखं च कविवर्मानुसारेण प्रकटीकुर्याम्, इत्येव मे आकाक्षा । सन्ति प अत्र कर्मणि मम पूर्वेषां कवीनां निदर्शनानि,- शूद्रवस्य मृच्छकटिकम्, नीलकण्ठदीक्षितस्य कलिविडम्बनम्, अपरस्य यस्यचित् माहिपशतकम्, अविदितकर्तृकाणि च पर महलं मुभाषितानि । सर्वमेव इदं वामपम् अनीतिकर राष्ट्राम्युदयविघ्नकरं च स्यात्, यदि मत्तयः तथा स्युः । अपि च कि प्रतिमा नाम सर्वकर्मकरः विकरः, मेन इयं यस्मिन् पस्मिन्नपि विषये बलात् प्रवत्यमाना प्रवतंत? सत्यपि एवं, न एत: आदोपकः कलहयितुम् उत्महे । यदि मवृतिः तेपो रुचये स्यात्, सहि पठन्तु; यदि न स्यात्, मा परन्तु । गाहम् एतं मागम् ·कष्ट काजलि: . उत्सप्टुम् इच्छामि । न च एतेन संस्कृतस्य हानिः स्यात् इति स्वप्नेऽपि चिन्तयितु युक्तम् । यदि स्यात्, लाभः एव स्यात् । न हि जनानाम् अभिमुखं नीयमाना हीयते कापि दाणी । मम तावत् मनसि शडकालेशोऽपि नास्ति, यत् संस्कृतस्य पुनरुज्जीवनं केनापि उपायन भविष्यति चेत् अनेनैव भविष्यति । दर्शितश्च अयमर्थः अन्यतमस्मिन् कण्टके- 'स्पृष्टं स्त्रीविदचेटशूद्रयवनंर्गीर्वाणवाडमन्दिर भ्रष्टं स्यादिति तालयन्त्रितमिदं कुर्वन्ति, तेम्यो नमः । कि गालीषु, किमचंनेषु, किम चा शास्त्रेषु, कि प्रेमसु, सर्वे संस्कृतभाषिणो यदि, तदा देयस्य कुर्या बलिम् ॥' एतेन 'संस्कृतं पण्यभाषा - बझार लॅडग्वेज-मा भूत्' इति आगृह,णन्तः शुचित्ववादिनः प्रत्याख्याता: द्रष्टव्याः । एषतः संस्कृतस्य अभ्युदय साडभन्तः एते विद्वास: अपरतः अम्युदयबीजभूतं तत्प्रसार निषेपन्ति इति अतीव असमञ्जसम् । कथमेवम् अर्घजरतीयं लब्धं पवयम् ? अहं तावन् मन्ये, एते एव संस्कृतस्य प्रथमे शत्रवः, ये एवं संस्कृत गुरुभाभिः परम्पराभिः निगलयन्ति !

·यदमारभ्यते- लगदनिगपुरमरं बोपनीयाः' इति चेत्, हन! छुटयां प्रजातापितम् । एतदपेक्षया रिमिति ने प्रथममंत्र न प्राध्यन्ने ? अपि च 'रेल-कॉल यादयः गन्दा: यदि इदानीन्तनानु भारतीय- नापानु थाइग्लीत: गृहमानाः अनुमन्यन्ते, नहि मंस्टनंद विम् समगदम् ? एवं च अन्मनापान्य: नवगन्दग्रहणं जगति सामाम् एवं नापानां माघारमः धर्म: 1 आदल्यारि हि स्वीकृताः एव केचन नारदीय नापाय: भन्दाः, प्रामाणिषु कोयेदपि समावेशिताः । तद्यया 'पण्डित, महान्मा, पेन्दार (Pandal), पत्रा, ददमाग, गुण्ड इत्यादयः । संस्कृनापि पूर्दस्मिन् कार नारान्तरन्यः नष्टलः, पिकः' इत्यादयः बहवः शब्दाः स्वीकृताः दया भाषावात्रविदः प्रमाणम् । किं च मंस्कृतशास्त्रमन्येष प्रयुक्ता: "डित्य-इदित्यादयः गन्दा कन्यः मंस्कृतप्रतिययन्य: आगताः, तद् दायम् । ते यदि नलनमरणीम् अनुमृत्य 'न त्वैव न नियात्' इति वचनं प्रमानाय मलादेव यनवनानि संस्कृतमातुना मंवयेरन्, 'रेन्द-कॉटला 'दिगन्दाः अपि नया मंवयेरन् । निति तत् अन्यतमम्मिन् वन्टके- 'चीनाचूर्णयानि मोरनि वा, वा चायवाटलः' इति । तस्मात् यन्यनापाम्य: गदहान् वदोषः ।

·०४६ कष्टकाजलि: . अयमाक्षेपः यत् कण्टकस्थाः कल्पनाः, विषयाः, उपमानादीनि च न पूर्वसंस्कृतवाडमयगत: कल्पनादिभिः संवदन्ति इति, अडग विद्वन् ! नवनिर्माणायव बद्धपरिकराणां विषये कोऽयम् आक्षेपः! कालिदासा- दीनामपि हि कि संवदति च्छान्दसेन संस्कृतेन संस्कृतम् ? ननु अयमेव साहित्यस्य अलंकारः, यत् अपूर्ववस्तुनिर्माणं नाम । दर्शितश्च अस्माभिः अयमर्थः अन्यतमस्मिन् कण्टके - सारडगाः कमलानि भडकरिणी शुद्धगारशान्ती रसौ रक्षास्यप्सरसो नृपा रतिरणा हंसाः सरो भानसम्'। -पर्वल्यास्तव वाणि! कालममितं या(s) रोचफप्रस्तप्ता, सा नश्यत्विति कण्टकरभिनयः क्वाथोऽयमायोजितः॥' कुर्वन्तु आक्षेपकाः स्वात्मन्यपि क्वाथस्यास्य प्रयोगम् । तेपामपि अनेन अरोचक नश्येत् इति दृढम् आशास्महे । यदि न नश्येत्, क्षेत्रियं तेषां रोगं मन्यामहे । क्षेत्रियश्च रोगः नानिपात्य देहम् उपशाम्यति, इति प्रसिद्ध लोके । को वेद, अस्माकमपि अयं नवनिर्माणकुतूहलं क्षेत्रियः रोगः एव स्यात् । तथा सति अस्यापि उपशमः न अस्मदेहपातात् प्राक् भविष्यति, इत्यपि व्यक्तमेव-इति ।। वृष्णपण्डित: सावत् प्रथमं तपावादी भूत्वापि न अघुना रोगम् धर्म मन्यते, प्रत्युत भेषजमेव एतत् प्रतिजानीते । आशृणोति प प्रसहगेन अर्जुनपण्डितम् . मप्टो मोहः स्मृतिसंग्या पत्मसादान्मपार्जुन । पितोऽस्मि गतरेहः करिष्ये पमने सब 'यदि सत्यमेव परिष्यसि मे वपनम् ,' सवालम् आह मन- पण्डितः, 'बुर मे कण्टरानाम् आपल्या प मराटपा प अनुवादम, पेन अगाः (अर्थात् गस्तानभिज्ञाः) अपि जनाः नास्यन्ति, पिपद पा सन आणि शक्यते इनि।' परनिलः भात - 'मापनाचगव स्वेट सापयता रवसा पनि माग ! आरता वापत् एतत् । म पोयम् अतिपरि- ·अथेदमा र म्यते- ०४७ प्यामि । कि तु सखे, मूलस्य रससर्वस्वं मूलभाषामुखेनैव आस्वादयितुं युक्तं शवयं च, न भापान्तरमुखेन । तदुक्तम् अभियुक्तः मूलभाषामुखेनैव रसं पिबति पण्डितः । को हि प्रियाधरास्वादे दूतो प्रतिनिधास्यति? ॥' तत् श्रुत्वा 'अहो, त्वमपि कण्टकोचितम् आलपितुम् आरब्धः, इति सत्यमेव अघुना जितं मया ! अद्यास्मि कण्टकार्जुन:!' इति उच्चैः विहस्य अर्जुनपण्डित: अवोचत - 'वयस्य' सत्य यत् त्वं क्वीपि । तथापि इमे कण्टकाः संस्कृतानभिज्ञानामपि विदिताः स्युः, इति दुनिवारः खल मे अभिलाषः । शक्यं च भापान्तरमुखेन कल्पनासौन्दर्यम् आस्वादयितुम् ; मा नाम आविष्कारसौन्दर्यम् । अपि च प्रियाविप्रयोगे किं तदीय चित्रं न प्रतिनिधीक्रियते? अगतिका हि इयं गतिः, मद् अनुवादः । तदलं विवादेन । उक्तं त्वया - करिष्ये वचनं तव, इति । ज्ञापितोऽसि च मद्वचनम् । अयुक्तम् इदानी विचारयितुम् । सर्वथा कृतनिश्चयोऽस्मि एतत् “त्रैभाषिकं सूत्रम्" (Three-Language Formula) अनुसर्तुम् । अनतिक्रमणीयवचनाः खलु शिक्षाधिकारिणः।' कृष्णपण्डित: प्रहसन्निव अब्रवीत् - 'जानामि ते शिक्षाधिकारि- विधेयताम् ! यथाबलं प्रयतिष्ये तव अभिलाषं पूरयितुम् । ततः कतिपयैः अहोभिः कृतः कृष्णपण्डितेन अनुवादः, दत्तश्च असो अर्जुन- पण्डिताय । पृष्टं च - 'कि ते भूयः प्रियम् उपकरोमि ? ' परः प्राह - 'भगवन्, किम् अतः परमपि प्रियमस्ति ? तथापि इदमस्तु - मुद्रणीयाः संप्रति कण्टकाः । तत् प्रस्तावना लेखितुम् अर्हति आर्यः। भवन्तम् अन्तरेण नान्यं पश्यामि चिरपरिचितं कण्टकैः एतैः।' इयम् अभ्यर्थना. कृष्णपण्डितेन ससमयम् ऊरीकृता - ' लेखिष्यामि, यदि मया लिखितम् अन्यथा न कृत्वा मुद्रापयिष्यसि । अनुमतम् ?' 'बाढम् अनुमतम् । अक्षरमपि ते नान्यथा करिष्यामि !' एवम् आश्रावितः यद्यत् कृष्ण- पण्डित: व्यलिखत्, सर्व तत् एतदन्तम् उपन्यस्तम् । न च प्रतिश्रुतम् अन्यथा कर्तुम् उत्सहे, इति जोषमेव अत्र वस्तुनि तिष्ठामि, विप्रति- पादनं हि नाम अन्यथाकरणमेव इति । अधिकं तु विषयान्तरगोचर ·अथेदमा रम्यते- हकारः लेखनीयः, इत्यम् एकारः इशारस्च, इत्यं संयुक्ताक्षराणि, अत्र विन्दुः देवः, अत्र न देयः' इत्येवमादितः आरम्य अहं विनये आहितः, रसास्वादेन परिचायिनः, तेषु तेषु शास्त्रप अन्यन्तरीकृतः, सूक्ष्मेनिकया संस्कृतः, चिरित्नाचक्षुषा योषितः,-सिंबहुना, यद्यत् वंदाध्यस्य वैदुप्यस्य च मूलभूतम्, तेन सर्वेण नंभारेण संनाहितः, क्रमेण च आत्मनिविशेषतां नीतः,प्रमद्भगनश्च अप्रस्थानमपि आरोपितः । अयं च कष्टकाञ्जलि: प्रथमं तैरेव गोमन्तकीये मंस्कृतममेलने (दि.७-७-१९६४ ) मंशतः पठित्वा प्रकारावा नीतः । न सल तादृशी दाब्दसंहति जानामि, यया एतेषां महोदयानाम् उपति सौहार्द वा तद्विषयिणीम् आत्मनः कृतज्ञता वा यायायन प्रयितुं शक्नुयाम् । इदानी कृष्णपण्डितः, संस्कृतप्रस्तादनालेखकः । तस्य यदि उपकारभारं स्मरिष्यामि, आत्मन एव हि उपकारभारं स्मरियामि! य: सलु जन्मनः प्रभृति मया मह सुखदुःसयोः सर्वथा अपृथग्भूतः, वस्प उपचारम् अनुसृत्य उपकारस्मरणं नूनं कंठवमात्रफलक संपद्यत ।। यन्ते च अस्य संदर्भस्य-कष्टकानाम् -विषयभूतानां तेषां तेषां जनानाम् ऋणं न स्मरेयं चेत् नून कृतघ्नः भवेयम् । यदि रावणःन अमविप्यन्, न अमविष्यत् रामायणम् न च वाल्मीकिः आदिमहाकविः । यदि दुर्योधनादयः न मभविष्यन्, न अभविष्यत् महाभारतम् ; न च व्यासः सर्वन: इतिहामकृत् । तस्मात् वाल्मीकिना व्यासेन च रावणस्य दुर्योधनादीना च कृतज्ञेन भवितुं युक्तम् । विशेषतः दामौक्निा निपादस्यापि ऋणं स्मर्तु युक्तम् । स चैन् नौन्वमिथुनात् एक नाहनिप्यत् निषादः, न नूनम् आदिकवेः मुखान् छन्दोमयी वाक् प्रावस्य॑त् । उपक्षिप्तः बयमर्थः मया बन्यत्र - निषाद! मा गाः परमं विषादं; प्राचेतसः कौञ्चवघाईचेताः। रामायणं यत् प्रणिनाप दिव्यं, त्वमेव तत्रासि यतो निमित्तम् ।। ४ ·०५० कण्ट काजलि: , इममेव न्यायमनुमृत्य कण्टकाञ्जलिस्थमुक्तकविषयभूतानां सर्वेपाम् उपकारभार वहामि; अर्पयामि च तेभ्यः शिष्टाचारम् अनुसत्य स्मृत्युक्तेन आश्वलायनीयेन विधिना जलाञ्जलिम् - 'देवताः तृप्यन्तु । राज्यकृतः तृप्यन्तु । मन्त्रिणः तृप्यन्तु । उपमन्त्रिणः तृप्यन्तु । उपोपमन्त्रिण: तृप्यन्तु । मन्त्रिसचिवाः तृप्यन्तु । मन्त्रिकलत्राणि तृप्यन्तु । मन्त्रिपुत्राः तृप्यन्तु । मन्त्रिभृत्याः अथवा, किमनेन पुनस्क्तेन ? ये ये आनुपूया लक्षिताः उप- लक्षिताश्च सज्जनाः, ते सर्वे तृप्यन्तु ! ॥ 'अयेदमारम्यते ' इति उपप्रान्तम् । यथासकेत च ' अतोऽहं प्रवीमि' इत्युक्त्वा प्रमुख उपक्षिप्तेनैव श्लोकेन उपसंहतुं युक्तम् । कि तु अद्यापि अनारम्यमेव स्वरूपतः कण्टकतन्यम् । तथापि नाहमन प्रथमः अपराधी । 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति प्रतिज्ञाय 'ब्रह्म- जिज्ञासा आरम्मणीया न या' इत्यादि वहु बहु विकल्प्य ऊहापोहं युर्वन्तः शास्त्रकारा: अत्र पूर्व अपरापिनः । तेपाम् अनुयायिनः नविना तादृशेन वस्तुना तुष्येयुः, इत्येव अयमत्र प्रपञ्चः कृतः । अपरथा पर्वणामात्रपरमार्य माव्यं कि प्रस्तावनाम् अन्तरेण नास्वायत? अनेन उपोद्घातेनं स्मृतम् - इम पण्टवान्जलि पटता शुण्वता वा यदि वेपाञ्चित् कदाचित् वेचित लोका. कोपादिभावम् (आस्वाद- विप्नभूतम्) उत्पादयेमः, (भरतप्रयुक्तनाटपार्याः इव अगुराणाम्,) सान् प्रनि उच्यते, 'परिहासविल्पित गर ।' इदं प्रकाशम् । पनान्ति 'न तथाप्यतदपारमार्थिवम् । पृष्पपत्तनम् । १.८.१९६५ कष्टाः . .

·43983
आ नु पूर्वी
उपोद्घा तः
(१) Introducing the Kantakānjali
(English) : Prin. N. G. Suru
(२) परिहास आणि उपहास (मराठी):
प्रा. अरविन्द मडागरूळकर
०१४
(३) अयेदमारम्यते - (संस्कृत) : कण्टकार्जुन ०३५
गुड जिह विका
२
१. मुख बन्धः
मडगलम् ३। कण्टका: ५।
संस्कृतम् ७। नूत्नः प्रवन्धः८।
कण्टकववाथः९1
२. रामराज्य पद्धतिः
नन्दराज्यम् १०! असिधाराव्रतम् ११ ॥
अस्माकं राष्ट्रियम् १२। लोकतन्त्रम् १३ ।
दासेरकः १४ । अश्वत्थवृक्षः १५ ।
महातस्करा: १६ । चित्रगुप्तः १७ ।
मन्त्रितस्करी १८। दण्डमुक्तिः १९॥
ऋणम् २०। मद्यब्रह्म २१॥

·०५२
कण्ट काजलि:
राज्याय तस्मै नमः २३ । सुवर्णनियमनम् २४ ।
राष्ट्रियीकरणम् २५ । निप्पणम् २६ ।
पातालवाणी-पापकेन्द्रम् २७ ।
ग्रन्थप्रकाशनम् २८। विद्युद्दीपः ३० ।
नग्नमाहात्म्यम् ३१। पडक्तिप्रपञ्चः ३२ ।
३. पञ्च शील पद्धतिः
स्वराज्यम् ३३। वृक्षारोपणम् ३४ ।
आयव्ययौ ३५।
चन्द्रस्य कालिमा ३६॥
गुण्डस्य कस्माद् भयम् ? ३७ ॥ पक्षप्रमाव:३८॥
सद्गुरुः ३९। कृतज्ञता ३९ ।
परोपपारी ४०॥ काक:४१॥
थाद्धम् ४२॥
४. धर्मातीत पद्धतिः
सक्षणगंग्रहः ४४। प्राधना ४५ ।
विपं मुव ४६ । दुर्ललिन मुन ४७ ।
नन्दनन्दन ४८। वोटपपीमा ४९
महिष्णुना ४९। शान्निपारमिता ५० ।
पश्चित गः ५२। देगरथा ५३ ।
प्रनष्टलाशीपम् ५४।

·आनुपूषों
०५३
मूषकदौत्यम् ६१॥ अस्माकं लक्ष्मीः ६२।
वलप्रतिवलम् ६३ । जीविका ६४ ।
नवं रामायणम् ६५ ।
६. वि पाफ पद्धतिः
पाक: ? - विपाकः ६७ । भूतनिवासः ६८ ।
पाकम् ? - पापम् ! ६९। पाप-पाक-पाताः७०।
काकोलूकीयम् ७२ । अरण्यरुदितम् ७४ ।
चतुरः शशक: ७५। उपाय:७६ ।
७. लोकाग्रणीपद्धतिः
.
सत्यम् ७८1 अप्रणीः७९ ।
छत्रपतेः आगमनम् ८०। अभिनवा केकावली ८१।
विविधाः पक्षाः ८३। अद्वैतसिद्धिः ।
विनिमयः ८५ । 'दातारः'८६
निर्वाचनमूतम् ८७। गर्दभः ८८ ।
श्रद्धाञ्जलि:९०१ मनस्यन्यत्, वचस्यन्यत् ९१ ।
चीनाय तस्मै नमः ९२। 'बुद्धं सरणं गच्छामि' ९३ ।
है कौटिल्य ! ९५।
८. जीवनोद्योगपद्धतिः
ते के? - न जानीमहे! ९७ । कम्बलकीटक: ९८॥
स्थानिवत् आदेशः ९९। चलचित्रम् १०० ।
वैद्यचत्रम् १०१। हग्णशान्यालयः १०२।

·०५४
कप्ट काजलि:
: मद्यम् १०३। मत्स्यगन्या १०४ ।
दैवज्ञः १०५। संगीतज्ञः १०६ ।
संग्ग्रामगीतम् १०७ कि कस्य मूलं धनम् ? १०८ ।
मुद्रकः १०९। पुष्टिमार्गः ११०।
'ग्राम'दानम् १११। धनब्रह्म ११३ ।
.
९. विद्या विद्यार्थि पद्धतिः
विद्यावतां गतिः ११४ । प्रशासनकृपा ११५ ।
शास्त्रिणः मागधेयम् ११६ । छत्रम् ११७ ।
पण्डितः ११८1
नापितपण्डितौ ११९।
सुधाहदः १२१। संस्कृतपण्डितः १२२ ॥
संस्कृताध्येतुः आकाडक्षा १२३ । वागीशः १२५ ।
अथ शब्दानुशासनम् १२६। स्फोट: १२७ ॥
ग्रन्थलेखनम् १२९ । गतं बज १३० ।
भूगोलग्रन्थाः १३१। दुर्भिक्षम् ! दुमिक्षम् ! १३२ ।
छात्रायणम् १३४ । विद्यार्थिरामायणम् १३५ ।
विद्यार्थिभारती १३६। अपूर्वा संगीतगोप्टी १३७ ।
आकाइमा १३८ । दीपिकादूपणम् १३९ ।
परीक्षकः १४१.
१०. गार्ह स्म्य पद्धतिः
विवाहापणः १४३। विवाहेच्छुः १४
वरस्य आगी: १४५४ चतुरः स्वगुरः १४६ ।

·भानपूर्वी
०५५
हरःवरः१४७। वधूगुरुः १४८।
गार्हस्थ्योपनिषत् १४९ । चतुर्दम रत्नानि १५० ।
भाग्यवत्याः मा १५१ भाग्यवतः मार्या १५२।
आर्यपुत्राष्टकम् १५३ । स्मरणगीला भार्या १५५ ।
कोऽयम् ? १५६ ॥ रद्वतनम् १५७ ।
त्वं मदधिका १५८1 गुरुलाघवम् १५९ ।
प्रसवसमृद्धिः १६०।
'तातं तालय' १६१।
'अपमापितव' १६२। बाल्याय तस्मै नमः १६४ ॥
विजल्पितम् १६५। अस्थानरतिः १६६ ।
११. तत्त्व वित् पद्धतिः
दलीलादलील विवेकः १६८। यश्लीलता १६९ ।
विनोदनानि १७०। पदा १७१।
मूसंधूता १७२। ईश्वरस्य पिता १७३ ।
देवस्य शुल्कयेणी १७४ 1 भावतां कुलम् १७५ ।
सर्व शून्यम् १७६ । सुन्दरी १७७ ।
सिनमुन्दरी १७९1 वर्णव्यत्ययः १८० ।
मानवस्य ग्रहः १८१। विफलं जन्म १८१।
१२. अजलिवन्धः
मन्दिदेगः १८३। शान्तिःगान्तिः शान्तिः१८॥
अर्पणम् (तर्पणम् ?) १८५६

·०५६
कष्ट काम्बलिः
परिशिष्टम्
'वारे वारिविधानकेन्द्रम्' (रामराज्यपद्धतिः) १८७ ।
विएतनाम (जगदेकराष्ट्रपद्धतिः) १८८ ॥
सर्वशक्तिः वाक् (लोकाप्रणीपद्धतिः) १९० ।
प्रोटिसम्प: (जीवनोद्योगपद्धतिः) १९१ ॥
व्याख्यानम् (विद्या विद्यार्थिपद्धतिः) १९१ ।
जीवनं त्यज्यताम् (विद्याविद्यार्थिपद्धतिः १९३ ।
देशवत्सलः (गार्हस्थ्यपद्धतिः) १९४ ।
परिशुदिः, परिव दिः
१९७

·12॥ उष्ट्राय नमः।
कारिक
.
॥ अस्य श्रीकन्टकाजलिस्तोत्रमन्वस्य ।।
॥ कष्टकार्जुन ऋपिः॥
॥श्री-उष्ट्रो देवदा॥
। विटम्बनं छन्दः॥
॥ वक्रोक्तिः शक्तिः ॥
।। सर्वानुभूतिः कीलकम् ॥
॥ सकलजनहिताय दन्नोद्धारणे विनियोगः ।।

·गुड जि ह. वि फा
चक्षुभर्तृहरेः सतत्त्वनिहितं
प्राचां गिरः प्रौढतां
हासं शौद्रकमुत्कटं
प्रतिपदं यच्छपना भापणम्
राघोजीवनकम्पनानि च
राये !
द्रष्टुं सहा तेऽन्ति चेत्
एकस्यानि
अय कण्टकालिरयं सर्वारमना सेव्यताम्

·१. मुखबन्धः PRELUDE प्रस्तावना साहृत्य द्रविणं यथाविधि करः, तद् योजनाग्नी क्षिपन्, अन्नानि प्रशयन्, खलांश्च वलयन्, गोलीततीपचालयन् । इत्यं पञ्चमुखः समसमनिशं लोसानिमान् संहरन् सर्वस्मात् परतो गलं घरतु मे श्रीसर्वकारो हरः। टिप्प नी:'अघि रोहपी' कप्टं खलु स्वकाव्यार्थप्रकटीकरणं कवः । व्याख्यातान्यस्तु को मे स्यादितीयं टिप्पनी कृता । भूमिस्यितः कायं लोको लम्बयेत् कष्टकालिम् । यावदुष्ट्रमुखाम्भोज ?-- सेव्यताम् ' अधिरोहणो' । अय तत्रमवान् (कु-)कवि: कष्टकार्जुनः प्रारिमितस्य (वस्तुतः, असिनस्य) ग्रन्यम्य निर्वित्रमुद्रणविक्रय- ·४ कण्ट का जलिः पारितोपिकानुदानलाभाद्यर्थ नष्टाचारपुनरुज्जीवनाथं च कृतं कष्टदेवतास्तवनात्मकं मङ्गलं ग्रन्थपत्रसंख्यामूल्यवृद्धयर्थं ग्रन्थादौ निबध्नाति - आ ह त्य इति । आ ह त्य - लोकेभ्यः। यथा विधि-विधि: वेदादीनामाज्ञा, राज्यकृतां च । करे:- हस्तैः, टॅक्सश्च ; उभाभ्यामपि हि द्रविणमेव आहर्तव्यं भवति। यो जनाः पाञ्चपिक्यः । क्र श य न - कृशीकुर्वन्, दुर्लभतां च नयन् । ख लान् – चौरगुण्डविद्रोहिस्फोटकृदा- दीन् । व ल य न् – बलिनः कुर्वन् । गो ली त तीः चा ल य न - बन्दूकास्त्र: ' अन्तवतः देहान्' देहिभ्यः वियोजयन् । समक्ष म् - एतेन इदमुक्तं भवति, यत् नायं देवः श्रद्धान्ध- वृद्धजनस्य विवेकविकलायाः धियः उत्प्रेक्षितमात्रम् । किंतु प्रत्यहं सार्वजनीनानुभवसिद्धः एव अस्य प्रभावः । कालिदासो- ऽप्याह - 'प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिः' इत्यादि। पर तः अनन्तरम्। गलं घ रतु - मोटनार्थम् । 'जातस्य हि वो मृत्युः।' गल: नाम स्कन्धशिरसोर्मध्ये वधादिसौकर्यार्थ वेधसा निर्मितः वर्तुलस्तम्भखण्डाकार: अवयवविशेषः। स का रः - सर्व (संहारकार्य) करोति इति । (रलयोः अभेदाभ्युपगमे तु "सर्वस्य काल:'; महाकाल: इति यावत्।) अयं शब्दः अद्यत्वे राज्यकृताम् अभिधानम् इति प्रयुज्यते । ह र: - अनेन फवेः (कालिदासस्येव) शिवभक्तत्व सूच्यते । INVOCATION (Sincc a Sanskrit text is bound to begin with an invocation - May the glorious omnipotent God llara (Shiva), the ruler, win constantly destroys the world (also, people) before fivefold our eyes in a ·मुख बन्यः ५ manner, viz. collecting money through heavy taxes by formulating suitable statutes, pouring it into the fire of the Plans, creating scarcity of food, promoting the wicked, opening fire on the people, ~- seize my neck last! शुभ चिंतन करांच्या द्वारा यथाशास्त्र द्रव्य जमा करून, तें योजनारूपी अग्नीत हवन करून, अन्नधान्याचा तुटवडा निर्माण करून, गुंडांना शिरजोर करून आणि घडाघड गोळीबार करून, - याप्रमाणे पांच मुखांनी सर्वांसमक्ष या जनतेचा संहार करणारा श्री १०८ सरकाररूपी महाकाल माझें मानगूट सगळयांत शेवटी पकडो! क पटकाः केयं व्याकुलता 'तुदेयुरिति ? न क्षिण्वन्त्यमी फण्टकाः काव्यज्ञान् विबुधानलौकिकरसं दृष्ट्वैव तृप्यन्ति ये । ये चाप्युन्नतकन्धराः पृथुपदाः पूर्णप्रशस्तोदराः दुष्प्रेक्ष्याश्चिरकण्टकप्रणयिनस्तेषामलं चिन्तया॥ विबुधान् – विदुषः; पक्षे, देवान्। अ लौ कि का- र सम् – काव्यगतम्, अमृताख्यं च । दृष्ट् वैव- 'देवा हि अमृतं दृष्ट्वैव तृप्यन्ति, इत्यागमोक्तेः । न च दर्शनमात्रेण कण्टकाः तुदन्ति, किंतु अग्रवेधेन। ' उन्नत - चि र क ण्ट क प्रण यि नः' - उष्ट्राः महापदस्थाः अ-सुजनाश्च । एतानि विशेषणानि श्लिष्टानि । कन्धराः ......

·६ कष्ट या जलि: अलौकिकरससे वित्वात् काव्यज्ञः कण्टकरुचित्वाच्च महा( दुर्)- जनः कण्टकाञ्जलि: निःशहूं सेवनीयः , इत्यभिप्रायः। THORNS Are you worried that these thorns would prick you? - Vell, they do no harm to the connoisseurs of poetry, the wise, who are satisfied by just beholding unworldly flavour ( in poetry) in the same way as the gods are by the nectar. As to those who have a high neck, broad feet, a capacious belly which is fully fed, an ugly look, and a habitual liking for thorns, i. e. the camels, (also, those who are stiff-necked, lhigh-placed, gluttons, inaccessible and fond of the wicked,) there need be no worry. कांटे 'हे टोचनील, टोचतील.' म्हणून कसाला भितां ? है कोर्ट चतुर कारपाना मुळीच दोपत नाहीत; कारण ते वाथ्यांवला

·मसदन्यः
लोकोत्तर रस नुसता पाहूनच तृप्त होतात. आतां जे उंच मानने
वावरणारे, मोठ्या पावलांचे ( तसेंच, मोठ्या स्थानांदरचे )
अवाढव्य पोट तुडुंब भरलेले, कुरूप ( उसेंच, दृष्टीला न पडणारे)
असे कोणी ( अर्थात् उंट, किंदा महापदस्य दुर्जन) आहेत, त्याना
तर कांटयांचा (तसेच, गुंडमवाल्यांचा) नेहमीचाच सराव
(आणि लसाहि) आहे. त्याची काळजी हवी कशाला?
संस्कृतम्
सर्वासां जननी गिरां विबुधगीनों वा न जानीमहे;
तस्यामेव हि संस्कृतिः स्वसिति वा नो वा- न जानीमहे ।
राष्ट्रस्याभ्युदयस्तयव भविता नो वा- न जानीमहे;
वाल्मीको तु दृढं रता मतिरिति प्रोणाति नः संस्कृतम् ॥
वाल्मीकिः अत्र कालिदासादीनामपि उपलक्षणम् ।
SANSKRIT
We do not know whether or not the
speech of Gods, i. e. Sanskrit, is the mother of
all languages lle do not know whethier or
not our culture breathes exclusively in it.
We do not know whether or not our nation
is going to rise only because of it.
We know only this much: our heart is
deeply attached to Valmiki. Well, this is
why we love Sanskrit.
संस्कृत
देववाणी ही सगळया भाषांची बाई आहे की नाही
याम्हांला माहीत नाही. संस्कृति तिच्यांवच जगते की नाही, आम्हाला

·कष्ट काजलि:
माहीत नाही. राष्ट्राचा उत्कर्ष तिनेच होणार आहे की नाही, हेहि
याम्हाला माहीत नाही. पण वाल्मीकीवर आमचे मन फार फार
जडले आहे. वस्, तेवढ्यासाठीहि आम्हांला संस्कृत प्रिय आहे !
turn
even on
नू नः प्रबन्धः
आस्वाद्यां विवृतार्यरोचिषमपि प्रौढां प्रबन्धावलि
रस्यां भावधनां सतीमपि, परं गीर्वाणवाणीमयीम् ।
अद्यत्वे न भजन्त्यसंस्कृतगिरः स्वादानभिज्ञा जनाः,
नूत्नांकःशृणुयात् शियां ? सहृदयाभावे च का संदृभेत् ॥
कः खलु ज्ञातास्वाद उक्तगुणां कृति विहातुं समर्थः ?
New COMPOSITION
People nowadays their backs
poetry which is already there,
profuse, high-ranking, relishable, rich
meaning ( also, beauty ), replete
with sentiments and soaked in emotions
(also, love), and chaste (like a young lady
of good birth), but – is in Sanskrit; as
they have no knowledge of Sanskrit (also,
they are unrefined in speech) and hence no
taste for its poctry. Who will then listen
to a new composition ? And when there
is no one to listen, who will produce one ?
नवी रचना
ज्या आस्वादयोग्य आहेत, अर्थकांतीने उजळणाऱ्या आहेत,
पूर्ण वाढ (किंवा विकाम ) मालेल्या आहेत, रसपूर्ण ( किंवा,
प्रणमोन्मुस) आहेत, भाषा आहेत, - पण संस्कृतनिवड
in

·2. रामराज्यपद्धतिः
THE WAY OF THE RAMRAJ
रामराज्य प्रकरण
नन्द राज्य म्
काम नन्द ! जनाजहि त्वमनघानागस्कृतः पालय,
लक्षं दण्डय तान् प्रियास्तव न ये, कारासु वा तान् क्षिप।
नन्दोन्मूलनदृष्टवीर्यमहिमा क्रुद्धः शिखामोचनः
कौटिल्यः कवलीकृतः स विधिना, कस्मादिदानी भयम् !॥
ननु भोः, किमेवं छद्मना स साधुप्रवरः गृहमन्त्री नन्दा-
महाभागः टूप्यते ?- धिक्, शान्तं पापम् । अत्र हि अनपराधिनां
दण्डयिता दूप्यते । न च नन्दामहाभागः तथा। सापराधा
एव हि तेन हताः कलकत्तागता: छात्राः । कस्तेपामपरायः ?
यत् पाकानां निपेधः चिकीर्पित । पाकनिषेधो हि नाम
भारतीयशासनस्य (न तु च्छात्राणाम् ) अनन्यसाधारणा-
धिकारः।

·राम राज्य पद्धतिः was REIGN OF NANDA O Nanda ! kill thc innocent at your will, and guard the guilty. Fine heavily those that you like not or throw them into jail. The rathful Kautilya with his tuft of hair unloosed, whose great might proved when he uprooted the Nandas, has long been eclipsed by Fate. Whom need you now fear? नंद राज्य निरपराध लोकाचे खुशाल मुडदे पाड; गुन्हेगारांना पाठीशी घाल; तुला नावडत्या असलेल्यांवर लाखांनी दंड बसव; किंवा त्याना तुरुगांतहि डाव! नंदांना समूळ उखडून काढून आपल्या प्रचंड सामर्थ्याची प्रचीति आणून देणारा, रागाने जळणारा, तो शेंडी मोकळी सोडलेला कौटिल्य काळाने गिळून टाकला. आता तुला भय कोणाचें? हे नदा, 0 अ सिघाराव तम् भीतिश्चेतसि, वाचि निर्भयकथा, द्वैधाश्रयः कर्मणि; स्वार्थान्धं हृदयं, वचस्तु जनताकल्याणमात्रे स्थितम् । गुण्डानां परिपोषणं च निभृतं, स्तव्यश्च पक्षः सताम् , एतद् राज्यकृता प्रदिष्टमनिशं केनासिधाराव्रतम् ? ॥ 'प्रिया न्याय्या वृत्तिः' इत्यादि भर्तृहरिवणितम् असि- धारावतं मध्ययुगीनम् उपेक्षणीयम् । सर्वमेव हि मध्य- युगीनम् उपेक्षणीयम् इति सतां पन्थाः ।

·१२
कष्ट काजलि:
the good;
THE VOW OF THE SWORD's Edge
Fear in the mind, courage on the ton.
gue, ambiguity in action; in thought,
stark selfishness, but in speech, the pure
good of the people; secretly maintaining
an army of goondas and publicly praising
who indeed has imposed on
rulers this eternal vow of standing on the
sword's edge ?
तारेवरची कसरत
पोटांत धास्ती, ओठात मस्ती, प्रत्यक्ष कृतीत दुटप्पीपणा;
हृदयांत नागडा स्वार्थ, पण जिभेवर मात्र केवळ लोककल्याणाचा
परमार्थ ; गुडांना गुप्त फूस, आणि वरवर मात्र सज्जनांवर स्तुति-
सुमनांची उधळण-हे असे तारेवरच्या कसरतीचे काम राज्यक्त्यांना
नेमून तरी कुणी दिले?
अस्मा कं राष्ट्रिय म्
अस्माकं हि बकाः खगाः, अजगरः प्राणी च नो राष्ट्रियः,
निम्बं चापि फलं, तरुः स्नुहितरुः, वाचालता नः कला।
विद्या स्वापः, ऋणानि संपदमिता, निर्वाचनं चोद्यमः,
गीतं फिल्मगतं, पदा प्रहरणं क्रीडा च, झिल्ली च वाक् ।।
राष्ट्रियाः खगाः, राष्ट्रियः प्राणी, राष्ट्रियं फलम्-इत्येवं
यथायोग लिङ्गादिविपरिणामैन । राष्ट्रिय 'पदं प्रत्येक
खगादिभिः मंयोजनीयम् । राष्ट्रिया वि द्या
राष्ट्रिया संपत् - ऋ णा नि । राष्ट्रिया वाक् (भाषा)
झिल्ली। झिल्ली' इति किम् ?-कोशः पृच्छयताम् । तिष्ठतु
स्वाप,
-

·रामराज्य पद्धतिः
वा 'झिल्ली 'पदम् अनमिनातार्यमेव । ततश्च जनानाम्
अविदिता माइग्लीसदृशा या कात्रन भाषा मामा राष्ट्रिया,
इति लन्यते।
OUR NATIONAL ROLL OF HOXOUR
Our National Bird : the crane. Animal :
Boa-constrictor. Fruit : Neem. Tree: Cactus.
Art: Garrulity. Lore : Sleep. Boundless
Wealth : Foreign aid. Indusity : Elections.
Song : Film song. Sport : Kicking. Language :
Jhilli (known to none).
राष्ट्रीय तेचे मानकरी
आमचा राष्ट्रीय पक्षी: 'बगळा'. राष्ट्रीय प्रागी : अजगर'.
राष्ट्रीय फळ : लिबोपी'. राष्ट्रीय वृक्षः 'निदइंग'. राष्ट्रीय कन्ना:
* बडबड. राष्ट्रीय विद्याः 'झोर'. राष्ट्रीय दिनुल मुंपति : 'क'.
राष्ट्रीय उद्योगबंदा : "निवडणूक'. राष्ट्रीय संगीत : 'निर्मनीत '.
राष्ट्रीय खेळ: 'लायादी'. राष्ट्रीय नापा: 'झिल्ली
(गी कुणालाच माहीत नाही!).
लोकतन्त्रम्
तितोऽप्यत्र भजैत वन्यपदवों, वघ्योऽपि मन्त्री भवेत्,
दम्मो धर्मगुरुः, विपक्षदमनं न्यायाच, केयं कया!।
लोकान् यः स्ववो करोति पुरुषः, तस्याय ये वल्लनाः,
तेषां यद् वशति शासनपदं, वल्लोकतन्त्रं स्मृतम् ।।
DEMOCRACY
Here in a democracy, even Christ may
be hanged; a man worthy of the gallows

·क पट का मजलि: may be a minister; hypocrisy, the Holy Master; oppression of the opposition, justice, - what is there in this to get surprised? For, democracy is acknowledged to be the joint rule by demagogues and their favourites. लोक सत्ता इथे स्तिहि फाशी जाईल; फाशीचा गुन्हेगारहि मंत्री होईल; दोंगाला धर्मगुरूचे आसन मिळेल; आणि विरोधकाना दडपणे हा न्याय ठरेल!- पण अरे, या गा-हाण्याचा उपयोग तरी कारण, 'लोकसत्ता' कशाला म्हणतात? जो मनुष्य लोकाना आपल्या बाजूला वाघून ठेवू शकतो आणि अशा मनुष्याचे जे कोणी लाडके होऊ शकतात, त्यांच्या मुठीत असलेली जी राज्यव्यवस्था, काय ? तिला! दासे रक: क्षत्क्षामं क्षतजर्जरं मृगपति काकोऽग्रवीत्, 'भुज्यताम् एकान्तक्षरणं यपुर्मम, जनिः साफल्यमायास्यति । एवं जम्युकः, एयमाहुरपरे, मुग्यश्च दासेरकः स्वामिप्रेमवशस्तव हि लपनको विपन्नः कयम् ॥ अत्र पञ्चतन्त्रकथा अनुमंधेया । THE CAMEL. (A story in the Panchatantra : a 'Kam. raj Plan' of ancient tiines -) The lion was severely wounded and was dying of starvation. The crow said, 'Lord, "devour inc

·रामराज्य पद्धतिः
and save your life; this will render my life
blessed. Even otherwise, I am sure to die
one day'. Thus spake the jackal too, and
thus, even others. The innocent camel, out
of his regard for the lord, uttered the same
words. He alone died; the others survived.
How ?
उंटा चा बळी
( पंचतंत्रांतली एक गोष्ट : विष्णुशाच्या काळातली
'कामराज-योजना'- ) मृगराज जखमांनी घायाळ झाले होते;
भुकेने कासावीस
झाले होते. त्यांना कावळा म्हणाला,
'महाराज, माझा हा देह आज ना उद्या नष्ट होणार हे निश्चित.
तो आपण खावा; म्हणजे माझ्या जन्माचे सोने होईल !' कोल्हा
असेच म्हणाला; बाकीचेहि तसेच. (ते सर्व जिवंत राहिले.) वेडा
उटहि विचारा स्वामिभक्तीने तसेंच म्हणाला असता एकटाच मारला
गेला, असें कसे झाले?
अश्वत्थ वृक्षः
मध्वं मूलमधश्च यस्य वितताः शाखाः, सुवर्णच्छदः,
कस्योत्कोचतर्जगत्यविदितः, यद्यप्यरूपोऽगुणः।।
छेत्ता कश्चिदुदेति संसृतितरोः, छेत्तास्य वृक्षस्य तु
नाभून्नास्ति न वा भविष्यति पुमान् ! अश्वत्य एपोऽक्षयः॥
'ऊर्ध्वमूलमधःशाख...' इत्यादिना संसारवृक्षं
विवृण्वती श्रीमती गीता मां क्षमताम् । एतत् पद्यम्
उत्कोचनिर्मूलनमन्त्रिणेऽपितमस्तु !

·क ण्ट काजलि: THE ETERNAL TREE Who does not know the huge tree of corruption with its roots upward and branches spreading downward (like the Samsara tree in the Gita ), and having golden leaves, though it has no perceptible form or qualities (also, virtues). It is possible to find one who can chop the trce of Samsara; but none who can chop this tree of corruption existed in past, exists today or shall exist in future. This is indeed an eternal trce ! अश्व त्या चें झाड ज्याचे मूळ घर आहे, फांद्या साली पसरल्या आहेत, ज्यापी पाने सोन्याची आहेत, असे लाचलपपतीचे शार अदृश्य, निर्गुण- निराकार असले तरी जगात कोणाला ठाऊक नाही? एवडा प्रपंच संसारया; पण तोहि सोडणारा कोणी तरी निपतो. हैं पार तोहायला समर्थ अमा गनुप्र मात्र मागे माला नाही, मात्र नाही, आणि पूर्वहि होणार नाही. हा अाय अश्वत्पवृक्ष आहे !

·राम राज्य पद तिः
BIG THIEVES
We have no tears to shed whatsoever
if (and some ifs are insurmountable !) a
corrupt man or a swindler or a thief or
a shirker incurs punishment. But who will
cuff the big thieves who, even after collecting
the full fare, transport men every day like
sheep by huddling them up in railway
carriages?
महा चोर
लावखोर, फमवाफसवी करणारा,
वामांनु
हलगर्जी,
F- असल्या माणसाला शिक्षा झाली, तर म्युझाल होऊ दे !
आम्हाला त्याचे मुदीच दुःख नाही. पण पूर्ण माद वसूल करना
मुदा जे रेल्वेच्या डब्यातून लोकांना मेंढरामारने कोवून त्याची
रोज ने-आण करतात, त्या महाचोरांना वेट्या ठोकील असा कोगी
निघेल काय?
चौर,
चित्र गुप्ता
न्यायाय भुवि यां श्रयन्ति सरणी शिष्टा जनाः, नारदात
श्रुत्वा तां, परमादरेण दिषये स्वे चित्रगुप्तः श्रितः ।
'नासम्मेवाहमसौ' इति प्रतिवचः श्रुत्वा परं पापिनां
स्वे कर्मण्यनुतप्त एप विवशः कूटान् व्यधात् साक्षिणः ॥
CHITRAGUPTA
Chitragupla (the judge of thc dcad)
came to know through Narada (the cternal
cosmic traveller)of the judicial system
followed by civilized people on the carth.

·कण्टका बलि: ( like the THE ETERNAL Tree Who does not know the huge tree of corruption with its roots upward and branches spreading downward ( Samsara tree in the Gita ), and having golden leaves, though it has no perceptible form or qualities (also, virtues). It is possible to find one who can chop the tree of Samsara; but none who can chop this tree of corruption existed in past, exists today or shall exist in future. This is indeed an eternal trce ! अश्व स्था में झाड ज्याचें मूळ वर आहे, फांद्या खाली पसरल्या आहेत, ज्याची पाने सोन्याची आहेत, असे लाचलुचपतीचे झाड अदृश्य, निर्गुण- निराकार असले तरी जगांत कोणाला ठाऊक नाही? एवढा प्रचंड संसारवृक्ष; पण तोहि तोडणारा कोणी तरी निघतो. हे झाड तोडायला समर्थ असा मनुष्य मात्र मागे झाला नाही, थान नाही, आणि पुढेहि होणार नाही. हा अक्षय अश्वत्पवृक्ष आहे ! म हा तस्करा: उत्कोचप्रणयी प्रतारणरतश्चौरः स्वकर्मच्युतो दण्डपत्वं यदि याति, यातु पुरयः, शोको न कोऽप्यत्र नः । आदायापि धनं यहल्यनुदिनं संमृध रेल्वोदरे ये मेपानिव मानुपान्, निगलयेत् फस्तान् महातस्करान् । रेस्वोदरे- रेल्वेवाह्नकोप्टकेप। एतत् 'एए. टी-गंशकवाहनस्यापि उपलक्षणम् ।

·रामराज्य पद्धतिः BIG THIEVES We have no tears to shed whatsoever if (and some ifs are insurmountable !) a corrupt man or a swindler or a thief or a shirker incurs punishment. But who will cuff the big thieves who, even after collecting the full fare, transport men every day like sheep by huddling them up in railway carriages ? म हा चोर लाचखोर, माफमदी करणारा, चोर, वामांत हलगर्जी, - असल्या माणसाला शिक्षा झाली, तर खुगाल होऊ दे ! आम्हाला त्याचे मुळीच दुःख नाही. पण पूर्ण मा वमूल कस्न- मुद्धा जे रेल्वेच्या डब्यांतून लोकांना मेंढरासारखें कोवून त्याची रोज ने-आण करतात, त्या महाचोराना वेड्या ठोकील असा कोणी निघेल काय? चित्रगुप्तः न्यायाय भुवि यां श्रयन्ति सरणी शिष्टा जनाः, नारदात् श्रुत्वा तां, परमादरेण विषये स्वे चित्रगुप्तः श्रितः । 'नास्म्यवाहमसौ' इति प्रतिवचः श्रुत्वा परं पापिनां स्वे कर्मण्यनुतप्त एप विवाः कूटान व्ययात् साक्षिणः ।। CHITRAGUPTA Chitragupta (the judge of the dead) came to know through Karada (the eternal cosmic traveller) of the judicial system followed by civilized people on the earth. क२ ·क ण्ट का मजलि: The ETERNAL TREE Who does not know the huge tree of corruption with its roots upward and branches spreading downward (like the Samsara tree in the Gita ), and having golden leaves, though it has no perceptible form or qualities (also, virtues). It is possible to find one who can chop the tree of Samsara; but none who can chop this tree of corruption existed in past, exists today or shall exist in futurc. This is indeed an cternal trce ! अश्व त्था चे झाड ज्याचे मूळ वर आहे, फाद्या साली पसरल्या आहेत, ज्याची पाने सोन्याची आहेत, असे लाचलुचपतीचे झाड अदृश्य, निर्गुण. निराकार असले तरी जगात कोणाला ठाऊक नाही ? एवढा प्रचंड संसारवृक्ष; पण तोहि तोडणारा कोणी तरी निपतो. हे झाड सोडायला समर्थ असा मनुष्य मात्र मागे झाला नाही, माज नाही, आणि पुरेहि होणार नाही. हा अक्षप अस्वस्थवृक्ष आहे ! महातरकरा: उस्कोपप्रणयो प्रतारणरतश्चौरः स्यामध्युतो दपत्वं यदि पाति, यातु पुरषा, नोसोन कोऽप्यत्र मः। भादापापि धनं पहरयनुदिनं संमृध रेल्वोदरे ये मेपानिव मानपान, निगलयेत् फस्तान् महातस्करान् ॥ रे स्वोदरे- रस्ववानकोप्टोप। एतत् 'एग. टी. गामयाहास्यापि उणक्षणम् ।

·राम राज्य पद्धतिः BIG THIEVES We have no tears to shed whatsoever if (and some ifs are insurmountable !) a corrupt man or a swindler or a thief' or a shirker incurs punishment. But who will cuff the big thieves who, even after collecting the full fare, transport men every day like sheep by huddling them up in railway carriages ? महा चोर लाचखोर, फसवाफसवी करणारा, चोर, कामात हलगर्जी, ~ असल्या माणसाला दिक्षा झाली, तर खुशाल होऊ दे ! आम्हाला त्याचे मुळीच दुःख नाही. पण पूर्ण भावें वसूल कहन- मुद्धा जे रेल्वेच्या डब्यांतून लोकाना मेंढरांसारखें कौवून त्यांची रोज ने-आण करतात, त्या महाचोराना वेडया ठोकील असा कोणी निघल काय? चित्रगुप्त न्यायार्य भुवि यां श्रयन्ति सरणी शिष्टा जनाः, नारदात् श्रुत्वा तां, परमादरेण विषये स्वे चित्रगुप्तः श्रितः। 'नास्येवाहमसौ' इति प्रतिवचः श्रुत्वा परंपापिनां स्वे कर्मण्यनुतप्त एप विवशः फूटान् व्यथात् साक्षिणः ॥ CHITRAGUPTA Chitragupla (the judge of the dead) came to know through Narada (the eternal cosmic traveller) of the judicial system followed by civilized people on the earth. क२

·१८
क ण्ट का मजलि:
He was very much impressed by it; and he
implemented it in his own realm. In the very
first case that followed, the sinner proclaimed,
• Your Honour, I am not the accused !' At
this blank denial, Chitragupta repented. But
being helpless, he now started bringing in
perjurers too!
चित्र प्ता ची न्या य सु धारणा
मूलोकात सुसंस्कृत लोक न्यायदानासाठी जी पद्धत अनु-
सरतात, ती नारदाच्या तोंडून चित्रगुप्ताने ऐकली. त्याला तिच्या-
विषयी फारच आदर वाटू लागला, आणि त्याने ती आपल्याहि
राज्यात सुरू केली. पुढे जेव्हा आरोपी पाप्याचे
अगे इन्कार त्याच्या कानी पडू लागले, तेव्हा मात्र त्याला कृतवर्माचा
पश्चात्ताप झाला. पण आता निरुपाय झाल्याने तो खोदे साक्षी-
दारहि तयार करू लागला!
'तो मी नव्हेच,
म वि तस्करी
मन्त्री तस्करमाह फोऽपि, 'शठ रे ! लोकः श्रमेणाजितं
वित्तं भित्तिविभेदनेन हरसे, धिक् त्यां जनद्रोहिणम् !' ।
पूर्व प्राह परः, कथं जनधनं त्वं भित्तिभेदाद् यिना
गृहणीपे घ, न दण्डसे च?
भगवन् ! शिष्योऽस्मि ते, शाघि माम् !'।
अत्र पूरणिका- 'गुरोस्तु मौनं व्याख्यानं, शिप्यः
मंछिमसंशयः ।' अथवा, उत्तरः श्लोक: उत्तरं शेयम् ।
.

·रामराज्य पद्धतिः a . former : A MINISTER AND A THIEF A certain minister reprimanded thief: • You scoundrel ! Public enemy ! Shame upon you that you rob people of their hard-earned wealth by breaking into their houses !!" Thereupon the latter appealed to the Sir ! how do you manage to grab people's wealth without breaking into their houses, and escape punishment too ? Teach me this, O Master ! 'I am your disciple !!! मंत्री आणि चोर एक मंत्री चौराला म्हणाला, 'लुच्च्या माणमा ! लोरांनी निदन्टाचा घाम गाळून गमावलेला पैमा ? परफॉदी कम्न न्यूटनीम. नूं जनतचा दात्रु बाहेम. धुन् नुझ्या जिण्यावर !' यावर चोर मत्र्याला म्हणाला, 'पशवाय हो, बापण कोकाचा पंमा घरफोडी न करतांच विगांन घालता यानि ल्याबद्दल आपणाला शिक्षाहि होत नाही ! ही काय विद्या आहे, ती बापण ना करुन मला गिक्वा. गुरुमहाराज, हा चेला बापया चरणी नम्न याहे !!' ! द पद मुक्तिः कर्तव्यस्य विलोपनं, शिथिलतां कार्य,- किमेतावता? गेहच्छेदन-वितलष्टन-नरप्राणापहाराद्यपि । सर्व कर्तुमलं भविष्यसि, मयं दण्डाच्च न स्यात् तव; -'हन्त, हि कयं?'-सखे, यदि पदे विचाजते शासितुः।। चौरं प्रति मन्त्रिपः उक्तिः । पूर्वश्लोक: दृश्यताम् ।

·२०
क ण्ट का जलि:
SECURITY PROM PUNISHMENT
Neglect of duty, carelessness nay,
even house-breaking, highway robbery
and murder : You can afford to do all
this and remain secure from punishment.
'Indeed ? Oh, tell me how !'
Well, brother ! if you can only manage
to get into the ruler's chair !
शिक्षेची सूट
कामचुकारपणा, हलगर्जीपणा, एवढेच काय तर घरफोडी,
दरोडे, खून, -- सारे सारे तू करू शकशील; आणि वर तुला शिक्षेचेहि
मय उरणार नाही.
'आ ! खरे म्हणता? अहो, सागा तरी यासाठी काय
करूं तें!'
यासाठी दोस्त। एकच कर. राज्यकर्त्याच्या खुर्चीत जाऊन
बस. बस्!
ऋणम्
'जाता एव वयं वहाम इह चेन्मूर्धन्यणानां अयं,
तत् सिद्धः "प्रकृतिऋणानि, विकृतिश्चान्ण्य "मित्यागमः।
निःशद्धं तदृणं वृणीत पुरपः; प्रत्यर्पणीयं न या
पुत्रश्चिन्तयिते-'त्पूर्ण प्रतिपलं गृह्णाति नः शासनम् ।।
अत्र 'जायमानो ह वै ब्राह्मणस्त्रिमिणवा जायते '
त्यादिश्रुतिः अनुसंधेया।

·रामराज्य पद्धतिः DEBT If, as the Vedas declare, we carry the burden of three debts even at birth (viz. to the gods, to the sages and to the forefathers ), it has the authority of the scriptures that debts are the norm and no debts the aberration. A man should, therefore, seek debts (loans ) without any compunction Whether to pay them back or not, the son will decide!' It is perhaps with this thought that our government solicits loans every moment. कर्ज • आपण जन्माला येतो, तेच मुळी जर "तीन ऋणे (देव ऋण, ऋपिऋण, पितृऋण) डोक्यावर घेऊन येतों, तर मग श्रुतिस्मृतिप्रामाण्यानेच असें ठरतें की, " कर्ज हीच मनुष्यमात्राची प्रकृति आहे, आणि निष्कर्जीपणा ही विकृति ! " तेव्हा माणसाने निश्चितपणे कर्ज काढावें. ते परत फेडायचे की नाही, तें मुलगा पाहून घेईल!. वहुधा अशाच विचाराने आमचे राज्यस्तै क्षणोक्षणी कजें काढीत असतात. . मद्यव्रह्म मद्यग्रह्म पुराद्वितीयमभवद् रेमे न तत् केवलं, तत्' 'स्यां वह्विति च 'प्रजाय' इति च (श्रुत्वा धृतो.) रेक्षता

·२२
क ण्ट काज लि
तत् साधूनसृजद्, विधाप्य च ततस्तैः स्वप्रतिष्टम्भनं
व्याप्य द्यां पृथिवीं च तद्धि परमे व्योमन् दशांशु स्थितम् ॥
अत्र यथावसरं ' सदेव सोम्येदमग्र आसीत्, एकमेवा-
द्वितीयम्' इत्यादयः श्रुतयः अनुसंधेयाः । प्रति प्ट म्भ न म्
-नियमनम्, 'प्रोहिविशन' । द शां शु स्थि त म् -
अत्यतिष्ठद् दशाडगुलम् ।
Wine, THE BRAHMAN
Wine, that is the Brahman, was alone
in the beginning; and it was ill at
On going through the Vedas, it reflected,
'Let me
let me procreate.
Thereupon, it created saints; and through
them, it imposed prohibition on itself. As
a result, it pervaded the whole
space
from
heaven to earth, and even exceeded ten
per cent to stay j
heaven!
ease.
be many,
.
highest

·राम राज्य पद्धतिः - । राज्या य तस्मै नमः सा हृद्या मदिरा, स शौण्डिकवृपा, सार्थः स मद्यायिनां, पाश्व सा विटचेटपण्डपरिषत्, ताम्बूलतुण्ड्यश्च ताः। ते कण्ठप्रणयाश्च, ते कलकलाः, ता गालयः, ते धमाः, सवं यस्य वशाद् दशान्तरमगाद् राज्याय तस्मै नमः ।। विहितमद्यपानप्रतिवन्धं राज्यम् अत्र अघिक्रियते । आद्यचरणत्रयेण प्रतिबन्धात् पूर्वा स्थितिः वर्ण्यते । ता म्बू ल- तु ण्ड्यः-अर्थात् वेश्याः। द शान्त र म् - अर्थात् उत्कर्षम् । केवलं रूपान्तरेण । 'धरान्तरम्' इत्यपि पाठः । लब्धावसरः भर्तृहरिः 'टेकचन्द-समितेः' पुरस्तात् इदमेव अवश्यत् । HAIL TO THE STATE ! Hail to the State under the auspices of which (i. e. under prohibition ) the following attained a changed (improved ?) condition (also, went underground) : the sweet wine, the great (bull-like?) wine vendor, the throngs of drunkards, the assemblage of paramours, loafers and eunuchs, the prostitutes, the throwing of arms round the necks (or strangling), the clamour, the abusc and lastly, thc swaying and staggering! त्या राज्या म लो टांग, नाडी, नलफ, तो क्लालहि वळू, तो दारुहमांचा यदा, बाजूला हिजडे, तमामगिर ते, पुंकतो वैसवा ।

·२४ क ण्ट का जलि: जाती हात गळयांत, तो गलबला, त्या ते शिव्या झिगणे,- ज्यापायी भुइलागि हे मिळत, त्या राज्यास लोटांगणे ।। ( वानरपडितकृत समश्लोकी) सुवर्ण नि य म नम् कश्चिछविलको विलोक्य विपुलामट्टालिकां जातुचित् श्लक्षणं भित्तिबिलं चकत रजनी श्रीकात्तिकेयं स्मरन् । पेटां गर्भवती जहार, सुषुवे शुद्धं च सा हाटकं, ऋतुस्त्वस्तमितान् विचिन्त्य घनिने प्रत्यर्य सोऽभूत् सुखी ॥ GOLD CONTROL Once a thief saw a big palace. At night, he muttered the name of the god of thieves and cut a hole in its wall. Through it, he stole a chest promising rich contents; and it yielded solid gold. But finding the regular customers (goldsmiths) swept off, the thief returned it directly to the owner, and (yct) became happy! सुथ णं नियंत्रण एगा पोराने एकदा दिवमा एक मय्य हवेली पाहिली पटल्यावर त्याने बहोराचे नाव घेऊन त्या हवेलीच्या मितीवर पुरळ घालून एकराम मोर पाडले. त्यातून आत हिन स्पाने एप 'पोटगी अगलेली' पेटी पळवली; आणि पी बावनकशी मोने प्यासी ! सहा त्या गोराने सोन्याला ·राम राज्य पद्धतिः २५ गिहाइके शोधण्यास सुरवात केली. पण आता अशा सोन्याचे नेहमीचे खरेदीदार देशोधडीला लागलेले पाहून त्याने ती पेटी सरळ तिच्या मालकालाच परत केली; आणि तो चैनीत राहूं लागला! राष्ट्रि यो क र णम् भिक्षायां विनियुज्य कश्चन वणिग् भृत्या सहलं जनान् कोटोशत्वमवाप; भिक्षणमभूद् द्राग् राष्ट्रियोकारितम् । कोटीशोऽप्यथ वृत्तिनिष्कृतिमिपाल्लेभे धनं कोटिशः भिक्षेशत्वमगाच्च शासनपदं, लक्षेशतां भिक्षुकः ॥ राष्ट्रि यी का रितम् - नॅशनलाइझ्ड अर्थात् शासनेन। वृत्ति नि कृतिः - कम्पेन्सेशन । भि क्षे श त्व म गा च्च शा स न प द म् - वृत्तिनिष्कृतौ कृतात् व्ययात् । ल क्षे दश तां भिक्षु कः (अगात्) - लाभस्य अविभाज्यत्वात्, अदेयत्वात् च। भिक्षुकस्यैव हि राष्ट्रत्वात्, यत् राष्ट्रियं तत् भिक्षुकस्यैव स्वम् अभूत्। NATIONALISATION A businessman once employed a thou. sand men to beg (for him) tion; and soon he became a multi-milli- Consequently, begging was nationalised. The businessman, (already a multi-millionaire,) earned many millions by way of compensation; the government, in paying the compensation, became bankrupt; and after the industry nationalised, the beggars becamc millionaires. on remuneraonaire. more Was

·रामराज्य पद्धति:
२७
sight !' - Well, they have all been exported to
Russia. "There is no sugar in the tea today!'--
Don't you know? It went to heaven this
very day!
Will the government kindly export
us too to where all this has gone ?
निर्यात
'आंबे मगळे कुठे गेले ? ' अमेरिकेत. ' आणि
काजू ?'- पखी कुठे जाणार 'आता केळींहि दिसेनागी
झाली ?' -होणारच; ती सगळी रशियाला पाठवली ना!' आज
वहांत सापर नाही?' काय, माहीत नाही ? आजच तिची
स्वर्गावडे निर्यात झाली !
आता प्रश्न एकच की, या मगळ्या वस्तू तिकडे गेल्या आहेत,
निकडे नामचीहि निर्यात मरवार वां करीत नाही?
?
'पा ताल वा णी - पाप केन्द्र म्'
कृष्णोऽप्यद्य शुचिश्रवाः! विजयते कृष्णापि (कृत्या सतो)
चाणक्यो नय वित्तमः! शिव शिव!! श्रीचन्द्रगुप्तोमहान्!
लक्ष्मीच्छत्रपतिप्रताप... घिगहो ! भद्राः किलते (पलाः)!
दुःयाव्यं क्व नु पापकेन्द्रमुदितं पातालवाप्या इदम् ? ॥
या कृष्णादयोऽपि
मुगृहीतनामानः
उद्घोप्यन्ते, तत् कि भारतमासनस्य 'आकाशवाणी-पुण्यकेन्द्र'
भवितुमर्हति ? कृष्णादीनां दूषणे हि अस्माकं राष्ट्रियत्वं
प्रतिष्ठितम् ! कृष्णा- द्रौपदी। लक्ष्मीः-झांसीस्वामिनी।
छत्रपतिः-शिवाजिः। प्रताप: राणाप्रतापः।
पाप्मानः

·२८ कण्ट का मजलि: PATALAVANI - PAPAKENDRA Krishna too is being acknowledged today as of clean reputation ! Krishna i. e. Draupadi ( who in fact is a destructive devil) is being hailed! Chanakya is declared as the greatest diplomat ! Oh God, Chandragupta is treated as great ! Laxmi ( of Jhansi), Chhatrapati Shivaji ),( Rana) Pratap - O fie! these rascals have become honourable ! Whence has this unbearable-to-the-ear 'Sin Station' of the 'Voice of Hell' cropped -- up? पा ताल वाणी-पाप केंद्र आज तो (चाळ, युद्धखोर ) कृष्णमुद्धा धवल कीर्तीचा ठरला आहे ! द्रौपदी-नी कृत्या, तिचा जयजयकार चालला आहे ! चाणक्य हा योर मुत्सद्दी । हर हर!! आणि श्रीचंद्रगुप्त -श्री !- हा महान् ! (माशीची ) लक्ष्मीबाई, দণনি (शिवाजी), (राणा ) प्रताप, अरे अरे अरे! सगळे हराममोर भलावणी गाऊ लागलंत । ऐक्वत नाही अगदी ! देवा, है 'पातालवाणी'चे 'पारकर' उपटले आहे तरी कुठून ·राम राज्य पद्धतिः तादृग्ग्रन्थमणिप्रकाशनविधेञ्जः केवलं शासकाः॥ अन्येषां प्रकाशकानां पाठ्यादयो ग्रन्थाः श्रियो वृद्धय भवन्ति, शास्त्रादयश्च तस्याःक्षयाय । बहुलाः हि पाठयादीनां क्रेतारः विरलाश्च शास्त्रादीनाम् । शासकः तु प्रकाशिताः ग्रन्थाः बहुलविक्रयाश्चेत् शासकानां यशोवृद्धिद्वारेण वृद्धये भवन्ति; विरलविक्रयाश्चेत् जनदत्तकरद्रव्यनिधिकर्शनद्वारा जनानां हान्यै भवन्ति । प्र का श न कृतः -प्रकाशकस्य। PUBLICATION OF Books Books are of two kinds : those which constantly increase the publisher's money and those which reduce it. These are acknowledged to be text books and the Shastric works respectively. There are books of a third kind of which, if they are a success, the profit is credited to the publisher's account; if they fail, the loss is debited to the people's account. Government alone knows the art of publishing such books ! पुस्त कां चे प्रकाशन पुस्तके दोन प्रकारची असतात. जी प्रकाशका धन निरंतर वादोला लावतात नी, म्हणजे पाठ्य पुस्तकें; आणि प्रकाशकाच्या धनांत खोट आणतात ती, म्हणजे शास्त्रग्रथ. पण ज्याने फायदा झाला तर प्रकाशकाचा होतो, आणि तोटा झाला तर लोकांचा होतो, असल्या तिसन्या प्रकारच्या ग्रंथरत्नाचे प्रकाशन करण्याची विद्या कुणाला अवगत असेल, तर ती केवळ सरकारलाच!

·३० कण्ट का जलि: Rajan वि धु द्दी मः स्वाध्यायादि हि यत् त्वया व्यवसितं 'रात्रौ विदध्यामिति, तद् धीमन् ! दिवसेन साधयसि चेद् बाढ़, हतोऽस्यन्यथा। AR/RA पण्यस्त्रोव पुरेऽटतीह चपला, कोऽस्यां बत प्रत्ययः ! दिष्टवाद्यापि रविप्रभावितरणं राज्येन न स्वीकृतम् ॥ दि प्ट्या द्या पि...- अन्यथा दिवा कायं कुर्वतोऽपि नक्तमिव सहसा अन्ध- कारोदयेन विघ्नः स्यात्। किंतु 'स्टेट इलेक्ट्रिसिटी बोर्ड:' इव कश्चन 'स्टेट सन्लाईट बोर्ड:' कथं नाद्यापि उदितः, इति बलवत् विस्मयते न: चेतः। THE ELECTRIC LICHT Owise man! if you finish by day whatever reading and study you propose to do at night, that is all right; otherwise,you are doomed! For,in this city (of Poona ), Electricity jilts like a prostitute; who will trust her? We must consider ourselves lucky in that the State has not as yet set up a Board and monopolized ile distribution of even sunshine!

·राम राज्यपद तिः विजेचा दिवा गहाण्या माणमा ! जे वांहीं लिहिणे-वाचणं वगरे 'रावी करीन,' म्हणून तूं ठरवलं असगील, ते दिवसाच संपवलेंस तर ठीक आहे. नाहीतर तूं मेलाम ! अरे, या गांवांत वीज वाजारदसवीसारखी उंहारत असते. तिचा कार भरवसा ? हे तरी मोठे नदीवच की, बजून सूर्याचहि चरण (किरण, नंगड्या) राज्य- काच्या हाती गेले नाहीत ! नग्न माहात्म्यम् नानग्नाः प्रभवन्ति गन्तुमपुनर्जन्माभिधं तत् पदं, नग्नेभ्यो दरतीश्वरोऽपि हि, महन्नग्नाद् भयं शासितुः। नग्नेनैव विमोचिता भरतभूः, देवोऽपि नग्नो महान्, नानग्नस्य शृणोति कोऽपि वचनं, तद् भद्र ! नग्नो नव ।। अन ग्नाः - अनुत्पण्डितसंसारावग्रहाः । म पुनर्जन्म- मोक्षः। दे वोऽपि न ग्नो म हा न् -- महादेवः, यस्य नग्नत्वं 'दिगम्बरत्वेन निवेदितं बगु' इत्यादिभ्यः अभियुक्तोक्तिभ्यः सिद्धम् । POWER OF NAKEDNESS Those who are not naked (i. c. shorn of all worldly ties) cannot attain emancipation that wards off rebirth. God fears the naked; and even rulers are greatly afraid of them. It was a naked man who freed this land of Bharata from foreign rule. Even among gods, he who is naked (Shica) is acknowledged to be the greatest (Mahadeva). No one cares for the pleas of who is not naked. Therefore, o good man ! be naked !! one ·३२ कण्ट का जलि: नंगा हो ! जे नगे होत नाहीत, ते मोक्षाला जाऊ शकत नाहीत. नग्याला खुदाहि डरतो, आणि राज्यकालाहि खरें भय नंग्याचेंच वाटते. या मारताला मुक्त केलें, ते एका नंग्या फकिरानेच. देवामध्येहि जो नंगा, तोच महा-देव ठरला. जो नंगा नाही, त्याचे म्हणणे कोणीहि ऐकून घेत नाही. तेव्हा गड्या, तूंहि नगा हो ! पडक्ति प्रपञ्चः ऋतुं व्रीहियवं यदीच्छय ततः पडक्ताविह स्थीयताम्, पडक्तिस्तैलजलार्थमत्र रचिता, सा शर्कराथं स्थिता। अत्रंषा करदायिनाम्, अपरतो भृत्यथिनां तायते, राज्ये मृत्युविवर्जमत्र सकलं पडक्तिप्रपञ्चे स्थितम् ॥ पड क्तिः- क्यू (Queue) । ते ल म् – केरोसीन । भृ ति: -- वेतनम्, उद्योगः। THE REIGN OF THE QUEUE If you want to purchase rice and wheat, stand in this qucuc is for water, this for kerosene, and that for sugar. Here is a queue for the tax payers, and on that side, one for those sccking, cmployment. In fine, all but death in this State is controlled by the ubiquitous queue ! रांग! रांग! तुम्हाला तादूळबिंदूळ घ्यायचे असतील, तर या रागेत उभे रहा. ही राग रबिलगाठी, आणि ती तिवई माखरमाठी. इधर देणान्याची राग लागली आहे. दुसरीकडे रोजगार मागणा. न्याची राग सावली आहे. या राज्यात मरणासरीज गगळया गोष्टी. माटी राग लावावी लागते! qucue. This

·३. पञ्चशीलपद्धतिः
THE WAY OF THE PANCHASHEEL
पञ्च शो ल प्रकरण
स्वराज्यम्
कर्षेद् यः स भुवः पतिः, गृहपतिर्योऽधिष्ठितः केतनं,
क्रीडेद् यः स पयः पतिः, तरुपतिः शक्तोऽश्मनां क्षेपणे।
खादेद् यः स पतिर्धनस्य च, हरेद् योऽसौ पानां पतिः,
पद् यः स पतिः स्त्रियो यदिह तत् पूर्ण स्वराज्य विदुः ।।
SELF-GOVERNMENT
He who tills, is the owner of the land;
he who diells, of the house; he who
plays, of the street; he who can fiing stones,
of the tree; hc who cats, of moncy; he who
lifts, of the cattle; he who
rapes,
of thewoman.
This is conceived to be full-fledged
self-government !
क ३

·कण्टकाजलि: स्वराज्य कसेल त्याची जमीन, राहील त्याचे घर,खेळेल त्याचा रस्ता, दगड मारील त्याचे झाड, खाईल त्याचा पंसा, पळवील त्याची गुरें, मष्टवील त्याची स्त्री,- हे सर्व म्हणजे परिपूर्ण स्वराज्य होय ! D वृक्षा रोपणम् 'रोप्यन्तां तरवो गहे गृहे ' इति श्रुत्वा वचो मन्त्रिणाम् अस्माभिर्गहसंनिधौ प्रणिहितो जात्यो रसालस्तरः । कालेनाभवदास्पदं (सह शिलाखण्डः) फलानामसो लोकास्तस्य फलं (शिलामपि ययं) भुषत्या गता निर्वृतिम् ।। TREE GROWING Grow trees in every house, '- at this message of our ministers, we planted near our house a mango sapling of an excellent variety. In due time, it borc fruit and soon becanic a target of stones. Finally, both thic people and we got satisfied, - the people on consuming the fruit, and we on consuming ' the stones.

·एच चौलपतिः झाडे लावा! घरोपरी झाडे लावा!' असा पूज्य मंत्र्यांनी संदेश दिलेला ऐकन बाम्ही यामच्या घराजवळ एक जातिवंत कलमी बांब्याचं रोप लावले. काही दिवस गेल्यावर त्याला फळे लागली; दगडहि लागू लागले. शेवटी त्यांची प. सान्न लोक, माणि दगड खाऊन वाम्ही असे दोनेहि तृप्त झालों! - आय व्ययो लन्यं रूप्यशतं नृणां परिमितं, नोग्य तदर्थ गतम्। पादो वासगृहेम्बराय च, निषग्वहनौ च पादो हुतः । मिक्षाशिक्षणदेशरक्षणविमागुण्डाप्रणीतर्पणं शेषार्थयदि सापनीयम्, अपरा चौर्यादितः का गतिः ॥ 'आयुर्वप॑शत्रं नृणां परिमितम्' इत्यादि अनुपमं पद्यं विरचयन् तत्रनवान् भर्तृहरिः इदं मे विडम्बनदुर्ललितं क्षमताम् । गुण्डाच, ( लोकानाम् ) अनप्यश्च इति द्वन्द्वः । विमा- इन्शुअरन्म । “तपंप'गब्द: निक्षादिभिः प्रत्येकम् अभिसंबध्यते। IxcoyE AND EXPENDITURE The common earns the limited sum of a hundred rupees. Or this amount, half is spent in foodstuffs; a quarter goes as rent to the landlord; and a quarter is to be offered into the fire known as the physician. Now, if out of the balance (?) are to be fed items like beggars, education, defence fund, insurance, goondas and leaders, what is the way out but to resort to means like theft? Inan ·कष्ट कर लि: जमा खचं माणसाला मुळात मिळायचे मोजके शंभर रुपये. त्यांतले निम्मे खाण्यापिण्यांत गेले; पाव हिस्सा घरमालकाला, मा म्हणून; आणि पाव हिस्सा योपधासाठी, डॉक्टराला आहुति ! आता शिल्लक राहिलेल्या (?) रकमेतून जर मिकारी, शिक्षण, संरक्षणनिधि, विमा, गुंड, पुढारी (-लोकांचा सलार ) इतके सगळे भागवायचे, वर चोरी करण्यावाचून मार्ग तरी कोणता आहे ? चन्द्र स्य का लि मा नयतं यो धवलेन्दुमण्डलगतः संलक्ष्यते कालिमा, तं पडकं शशकं घनान्घतमसं मूढाः समाचक्षते । एतन्मन्त्रिवणिग्जनः सुकृतिभिश्चन्द्रस्य लोकं गतः साकं नीतमिहाजितं भुवि पुरा कृष्णं घनं मन्महे ॥ ' अङकं केऽपि शशद्धकिरे' इत्यादि पद्यम् अनुसंधेयम् । ' सा कं नी त म्' - कथम् ? यथा 'शेपैः पुण्यहं तमिव दिवः कान्तिमत् खण्डमेकम्'। SPOTS ON THE MOON At night, dark spots are observed on the bright face of the full moon. Some fools fancy them to be the mud of the sea (from which the moon is believed to have sprung), or a hare, or darkness the moon gulps down during the night. Wc, however, think that this is the black money the pious ministers and merchants earn while on earth, and carry with them when they depart to the heavenly abode of the moon ! the pitch ·पञ्चशील पद्धति: चंद्रा चा काळि मा शुग चंद्रवियावर रात्री जे काळे डाग दिसतात, त्याना खुळचट लोक (समुद्रातला) चिखल म्हणतात, मसा मानतात, ( रात्री चद्राने गिळलेला) मिट्ट अंधार समजतात. आमचे असे मत आहे की, पुण्यशील मंत्री आणि व्यापारी जेव्हा चंद्रलोकाला जातात, तेव्हा भूलोकात असताना कमावून त्यांनी आपल्या बरोबर नेलेला हा काळा पैसा आहे ! ? गुण्इ स्य के स्माद् म य म् मन्त्री राष्ट्रसभा च यस्य पितरौ, आरक्षका भ्रातरः, कारासौ भगिनी, सुरा च गृहिणी, लक्ष्मीः शुभाङ्गो सुता। न्यायशः श्वशरश्च यस्य, विधिविच्छचालः, कुठारः सखा, तस्यास्यामवनौ- नहि, त्रिभुवने -गण्डस्य कस्माद्भयम्? विधि वित् - प्ली डर। WHO CAN SCARE THE GOONDA ? Who on the earth - nay, in the whole universe - can scare the goonda, of whom the minister and the Congress are the parents; the police, the brother; the jail, the sister; wine, the wife; wealth, the beautiful daughter; the judge, the father-in-law; the pleader, the brother-in-law; and the axe, the faithful companion ? गुं डाला भ य कु णा ? राष्ट्रसमा आणि मत्री हे ज्याचे आईवाप, पोलीस है माऊ, कारा ( = तुरुंग) ही वहीण, सुरा ( =दारू) ही वायको, ·३८ क ण्ट का जलि: लक्ष्मी ( संपत्ति) ही देखणी मुलगी, न्यायाधीश मासरा, वकील मेव्हणा, कुन्हाड दोस्त, त्या गुंडाला या मूलोकांत – नव्हे, प्रैलोक्यांत - मय कुणाचे? पक्षप्रभावः चौरा मानुषघातिनः शठविटाः कृष्णापणश्रीधराः अस्मत्पक्षवशंवदा यदि, ततः सर्वेऽपराधारच्युताः । ये पक्षान्तरपक्षपातरतयः, - सन्तोऽप्यलं सन्तु ते, निर्भुक्ताखिलबन्दयोऽपि यदि वा, -क्लिश्यन्तु कारासुते॥ PARTY Thieves, murderers, rogues, voluptuaries, black-marketers, - if they accept being ruled by our party, they will be acquitted of all offences. As to those who are inclined to other parties, they shall drudge in jail even if they are saints or have completed their sentence of imprisonment. पक्षाचा पुण्य प्रभा व चोर, सुनी, लाडघालवाडया करणारे, काळा बाजार करून कमावलेली दौलत मिरविणारे, - कोणी असोत, ते आमच्या पक्षाचे पाईक असतील, तर त्याना सगळे गुन्हे माफ आहेत. पण ज दुसन्या पक्षांचे कंवारी असतील, ते साघु-संत का असेनात, पडू देत तुरुंगात खितपत ! शिक्षेची मुदत भरली तरी तिथेच कुजू देत ! .

·पञ्च शील पद्धतिः
सदगुरु:
नेपथ्यं दधदुल्बणं जपति यो मन्त्राक्षराण्यस्फुटं,
धृत्वा च स्वकरे मृदादि कुरुते पुष्पादि यस्तत्क्षणम् ।
संज्ञाने विवशीकरोत्यपि जनान्, गृह्णाति तेभ्यो धनं,
सोऽयं 'सद्गुरुरुच्यते यदि, ततो मायोति कः शिष्यते ?॥
THE GREAT MASTER
If a man who is splendidly attired,
mutters spells, takes in his hand things like
earth and, in a moment, turns them into
things like flowers, benumbs the senses of
the people, accepts money from them, is
to bc called a Sad-guru, a great master, then
who is to be called a magician ?
सद्गुरु
भपकेबाज पेहराव करून जो मंत्र पुटपुटतो, हातांत मातीविती
घेऊन क्षणांत तिची फुलेबिले करून दाखवतो; लोकांची शुद्ध
हरपवतो, आणि त्यांच्याकडून सोनेनाणेहि घेतो, असत्याला जर
'सद्गुरु' म्हणावयाचे असेल, तर 'जादुगार' म्हणून कोण उरेल ?
कृतज्ञता
जामात्रापहृतं गृहं नपविदा, वृत्तिहंता वत्सया,
नित्यं तद्वदनारविन्दयुगलाद् गालीमधु स्यन्दते ।
क्रोशन्ती विषयां सुताह, 'जरठे ! सर्व ममेदं पितुः ।
'रण्डे !' तत्पतिराह, 'याहि निरयं'; वृद्धा विधि निन्दति।।

·कण्ट का जलि:
GRATEFULNESS
The son-in-law, deep drunk in law,
robbed the old woman of her house; the
daughter deprived her of her pension.
Honey-sweet abuse constantly flows from
the lotus-faced two. When the poor old
widow moans, the affectionate daughter
reproaches her, 'You old fool ! all this
belongs to my father.' And her husband
compliments her, 'You devił of a widow !
go to hell !!"
The old woman only blames her fate.
कृतज्ञता
जावईबुवा मोठे कायदेपंडित. त्यांनी म्हातारीचे घर
घशात घातले; प्रेमळ लेकीने म्हातारीची पोटगी पोटात घेतली.
दोघाच्याहि मुखकमलामधून शिव्याचा मध सदैव पाझरत आहे !
बिचारी विधवा म्हातारी तडफडू लागली की लेक म्हणते, 'थेरडे ?
का ओरडतीस? हे सगळे माझ्या बापाचे आहे. तुझं काय आहे !'
आणि लेकीचा नवरा म्हणतो, 'रंडकी मरत का नाही एकदाची!'
आणि म्हातारी नशिबाला बोल लावते.
परोपकारी
उत्कोच्येन लघूकृतो धनभरः कार्यापिनां प्राक त्वया,
हत्यार्थ स्वजनोऽपि वर्तनमरात् सद्यस्त्वया मोचितः ।
स त्वं पापमरं भवो लयितुं लोकोपकारवत!
प्याख्यानं ग्रंपनरसि व्यवसितो दण्डश्च, तुभ्यं नमः !॥

·पन्च शील पद्धतिः
THE BENEVOLENT
Being bribeable, you formerly relieved
the litigants of the burden of money.
By snatching allowances, you relieved your
relatives too of their burden of sustenance.
Now to relieve the earth of its burden of
sins, O avowed benefactor of mankind !
you have devoted yourself to sermons,
articles and fines and punishments. We
bow to you !
परोपकार
पूर्वी आपण लोकाची कामे करून देण्यासाठी लाच घेऊन
त्याचा पंशाचा भार हलका केला. पुढे आपल्याच नातेवाइकाच्या
धनाचा अपहार करून त्यांचा उपजीविकेचा भार हलका केला.
पृथ्वीचा पापाचा मार हलका करण्यासाठी
व्याख्याने, लेख, पुस्तके आणि दंद-खटले याच्यासह सिद्ध झाला आहां.
एकूण लोकावर उपकार हेच आपले जन्माचे ब्रीद. अहो द्रौददत,
बापल्याला वंदन असो!
आता
आपण
का कः
-
अच्छाच्छवंसन रतो नरवपुस्त्वं कृष्णकृत्येष्वभूः,
कृत्वा धर्मकयां त्वया श्रुतिसुखां लोकाश्चिरं वञ्चिताः।
आच्छिन्नाः कियताञ्चिदन्नकवला नूनं मुखेभ्यस्त्वया,
तत् कृष्णश्च कटुस्वनश्च बलिभुग घात्रासि काकः कृतः।।
THE CROW
Clad in snow-white clothes, you, in your
former life as a human being, indulged in

·४२
क ण्ट का जलि:
of piety
your mouth,
black practices. With sweet-sounding words
flowing from
you cheated people for a long time. You
surely snatched morsels of food from many
a mouth. It is for these
your
misdeeds
that Fate has made you a crow,
black
in colour, harsh of voice, and feeding on
others' charity.
कावळा
पूर्वी तु मनुष्यदेहधारी होतास, तेव्हा शुभ्रधवल कपडे
पेहरून तूं कृप्त्याचे डोंगर उभे केलेस. धर्माच्या गोड गोप्टी
वोलून तू लोकांची निरंतर फमवणूक केलीस. कित्येकांच्या तोंडचा
घासहि तू छिनून घेतलास. हे सगळे लक्षात घेऊनच आता तुला
ब्रह्मदेवाने कावळा केला आहे, - रंगाने काळा, आवाजाने करडा,
आणि लोकांनी दयावृद्धीने टाकलेल्या वळीवर जगणारा !
यादम्
नेता कोऽपि जनप्रियः स्वरगमच्छान्तेमहान् पूजकः;
शान्ति विन्दतु सोऽक्षयामिति जनः शोकाकुलः किं कृतम् ?
हत्याहारगृहाचहादि सकलं पर्यासितं धमनि,
गुप्ताः पथ्यपयाः, परस्य शकटाः स्वाहाग्नये कल्पिताः॥
स्वर्गम् । आ हा र ग ह म - रेस्टॉरण्ट ।
र पाा:- लुष्टिताः।
-

·पञ्च शील पद्धतिः ४३ devotee of peace THE FUNERAL RITE A popular leader who was a great departed. What did then the grief-stricken people do in order that he may attain eternal peace ? They Lifted tea and other things from the restaurants and threw them on to street; looted shops; and set on fire some carts ! श्राद्ध शाततेचा थोर पुजारी असा एक लोकप्रिय पुढारी स्वर्गवासी झाला. त्याला चिरंतन सद्गति मिळावी, म्हगून त्याच्या शोकाकुल अनुयायांनी काय केलें ? हॉटेलांतलो चहाची वगैरे पानेली आणून रस्त्यावर उपडी केली; उपडी असलेली दुकानें लुटली; बाणि लोकांच्या मालकीच्या गवताच्या गाड्याना आग लावली !

·9. धर्मातीतपद्धतिः THE WAY OF SECULARISM निधी प्रकरण लक्षण मंह मायुर्वेदभिपक स, योऽजंति पनं प्रातीच्यभपजः; सोऽभिः खलु संस्कृतस्य, फुझालो यो वक्तुमाइग्ल्या गिरा। भाचप्टे घटितं न वृत्तमपि यत्, तद् वृत्तपत्रं स्थितम् पे बृह्यन्ति च भारताप सततं, ते भारते राष्ट्रियाः ।। प्राती च्य : अलोपायी विहितः सूचीमरणायः (Injecuon)। वृतमपि पटितं नाचष्टे, न वृत्तमपि पटित- माचप्टे, इत्युभयया। DEFINITIONS lurredie plıysicians : those who carn money by using allopathic medicines. Sanskrit scholar : hic who can speak Lnglish fluently ·घा ती त पद्धतिः Newspaper : which publishes new's even of incidents that hare not happened; also, which does not publish news even of incidents that have happened. Nationals in India : those who hate India forever. कांही लक्ष में वायुर्वेदाचा पदवीधर वंद्य : वो लोकांना अलोसायीत्रों औपचे देऊन कमाई करतो तो. संस्कृताचा पंडित : जो इंग्रजीत सचदार बोलतो तो. वृत्तपत्र : - घडलेल्याहि घटनेची बातमी देत नाही, आनि न घडलेल्याहि घटनेत्रौ दातमी देते तें. भारतातले राष्ट्रीय लोक : भारताचा निरंतुर द्रोह करतात प्रार्थना कायां चेन्मयि देवदेव! करुणा, मा दा धनं, मा गृहं, मा भार्या मह सौस्यतायनशतः, मोच्चः पदं, मा भुवम् । मुस्लीमं कुरु केवलं पशुपते ! मां मारते, यशान् अन्येषां प्रसनं हरेय सकलं, रक्षेच्च मां शासनम् ।। PRAYER O God of gods ! if you want to bless me with your grace, give me no wealth, no house, no wife, no means of pleasure, uo high position, no land !O Lord of crea- ·४६ क पट का जलि: tures (also, beasts ), let me only be born as a Muslim, - but in India; so that can snatch all this from others, and the government would protect me! प्रार्थना देवाधिदेवा ! माझ्यावर कृपा करणार असशील, तर मला पैसा देऊ नको, घर नको, वायको नको, शेकडो सुखसाधने नकोत, उच्च पद नको, भूमि नको! हे पशुपति, तूं मला नुसते मुसलमान कर, मात्र भारतांत, की हे सगळे मी लोकांचें छितून घेईन. काही आफत आली, तर सरकार आहेच की मला पाठीशी घालायला! वि पं भुइव मुस्लीमो यदि नासि, नासि यदि या तस्य प्रगल्भः स्तुती, मुस्लीमश्वारोऽयया, तदितरान् हन्ताथवा नासि चेत् । तत् त्वं मुद्रक्ष्य विपं, न चेद् भरतभूस्वाराज्यसच्छासनं राष्ट्रद्रोहिए तीक्ष्णदण्डमचिराच्छोपं तय च्छेत्स्यति । DRINK POISON If you are not yourself a Muslim, nor one cloqucnt in praising him, nor Muslim's father-in-law, nor who has killed non-Muslims, then you will do well to drink poison. If you do not, thic good free government of this land of Dlhorala, which is strict and scverc in punishi. ing trailors to the nation, will soon cut off your head! onc ·परिशिष्ट म् जी व नं त्यज्य ताम् -विद्या विद्यार्थिपद्धतिः - 'वेदाः संस्कृतभारती च परमो देशस्य नः शेवधिः, विख्यातं भुवि तेन भारतमिदं, तेनैव राष्ट्रं वयम्। तं गोपायत, तं च वर्धयत'; 'भोः! वृत्तिः कथं वर्तताम्?" 'त्यागात्'; 'कस्य ?' 'घनस्य'; 'नास्ति न इदं !' 'तत् जीवनं त्यज्यताम् !' ॥ SACRIFICE YOUR LIFE ! The Vedas and the Sanskrit language is the most precious treasure of our country. India is known abroad for them; and also, we owe our existence as a nation to them only. You must preserve it, and expand it too!' The speaker concluded. A listener asked, ' And Sir, what shall we live on ?' ' You must sacrifice.' 'Sacrifice? - Sacrifice what?' 'Of course, wealth !' * But Sir, wealth we have none. ' Then you must sacrifice your life!' जीव द्या! 'वेद आणि संस्कृत भाषा म्हणजे आपल्या देशाची अनमोल दौलत आहे. यामुळेच जगांत मारताचें नांव झाले; आणि आपण राष्ट्र झालौं तेंहि यामुळेच. ही दौलत जपा आणि तीत भर टाका!' व्याख्यान संपलें. एका थोत्याने विचारले, ' हे सगळे करणान्याचे पोट भरण्याची व्यवस्था काय ! असला क्षुद्र स्वार्थ काय कामाचा?' वक्ते गरजले; 'त्यांनी स्याग केला पाहिजे !

·कण्ट का बलिः 'त्याग? कशाचा?' कशाचा म्हणजे? धनाचा, पंशाचा?' 'अहो, पण हेच तर त्यांच्याकडे नाही!' मग त्यांनी जे असेल त्याचा त्याग केला पाहिजे. दुसरे काही नसेल तर प्राणत्याग केला पाहिजे !' ॥ . - देशवत्सलः -गार्हस्थ्यपद्धतिः 'कन्या यादृशतादृशी यदि, तथा सास्तु-,-अस्मि सिद्धः परं तामद्वोढुमहं, यदि श्वशुरतो लप्स्य सहस्राणि पट् । वेशार्थे,'-'यदि तहि तायदपरं लब्ध्वा तदर्षे धनं नूनं तामनुमंस्यसेऽन्यपुरुषः संसारफार्मेष्यपि !' THE PATRIOT 'Let the girl be as she might_be, I am prepared to marry her provided I get ( a dowry of) six thousand rupees, not for me, but for the country !' 'Well, then if you get an equal amount again, -of course, for the country, - I havc no doubt that you will permit her relations with other men too!" देशभपत मुलगी असली वाटेल ससली पालेल; मी सानाला तयार आहे. फका, गागन्यापन मला सहा हजार रूपये मिळाले पाहिजेत, पळ देशासाठी, देशरागारी!' होश! तर मग मुला देशासाठी बाणसी सेवसी रसरम मिळाली, तर मसीप विटा गया पुरुषांबरोबर संसारहि पर्स देशील! माही?'

·पमा तीत पद्धतिः विप खा! तूं जर मुसलमान नसशील, किंवा त्याचा स्तुतिपाठक नसशील, किंवा मुसलमानाचा सामरा नसशील, किंवा मुस्लिमे- तरांचा संहारकर्ताहि नमशील, तर वादा रे! तूं ताबडतोब दिप खाऊन मोकळा हो! नाहीतर स्वतंत्र भारताचें हैं लोककल्याणकारी सरकार राष्ट्रद्रोपांना कडक शिक्षा करण्याच्या द्रौदाला जागून लवकरच तुझ टोके उद्दबल्यावाचून राहणार नाही ! दुलं लि तः नुतः 'नजाने मयि कुत्रचिद् वितनुते पुंस्कोकिलः कूजितं, प्वाइनोवाडाति, वुक्कति श्वपरिषद्,हुम्बायते गोवृपः। हेपन्ते तुरगाः, मनश्चलति मे- श्रुत्वेति पुत्रोदितं राजा दण्डपति सागादिशाति, भोः, सर्वानिमान् घातय!'। उक्तं हि कौटिल्येन - 'नात्मप्रियं हितं राज्ञः, प्रजानां तु प्रियं हितम् ' इति । अत्र 'प्रजा'पदं पुत्रपरम् । SPOJLED CHILD 'As I sit down to lunch, the cuckoo calls ncarby, the crow caws, dogs bark, a bull bellous, horses neigh,~-and this disturbs me.' Hearing these words of his son, the king gave orders to the commanderin-chief : Kill them all!' ला डावलेला लेक 'मी खायला दमलों, की कुठे तरी कोकीळ केकाटतो, कावळा कोक्लनो, कुत्रे मुंक्ते, बैल हरकतो, घोडें खिकाळते,

·४८
कण्ट काजलि:
- आणि मग खाण्यात माझें मन लागत नाही!' लेकाचे हे गाहाणे
ऐकतांच राजाने सेनापतीला फर्मावलें, जा! या सगळयांना
गोळ्या घाल!"
A
नन्दनन्दनः
.
भित्तीभिन्द्धि, मुषाण चार्थनिचयं, वृक्षान् समुत्पाटय,
वक्षः कृन्त च दुग्घदस्य, जहि वा स्वैरं गवाश्वादिकम् ।
योषा दूषय, वस्त्रजातमभयं गोपाङ्गनानां हर,
राजस्त्वं ननु नन्दनन्दन ! सुतः, कस्त्वां निरोद्धं क्षमः! ॥
अम नन्दराज्यम् ' इतिसंज्ञकं प्रागुक्तं पद्यम्
अनुसंधीयताम् ।
SON OF THE KING
Break into houses, steal goods, uproot
trees, tear the bosom that feeds
you,
kill
bulls and horses at will, pollute women,
boldly snatch clothes of milkmaids ! O son
of Nanda ! you arc the king's son. Who dare
stop you?
नंदाचा पोर
परें फोड, यस्तू चोर, झाटे पाड, दूध पाजील त्याचे
घाना फार, मेट-पोडे मार, यागा याटव, गोपीच्या परवाना
निशंक हात पाल ! हे ननंदना, राप्रपा तुला रोखण्यापी
आद वोपाला हिमन ।
.

·घमांतीपतिः को टप था शाः उद्भिज्जा जलजन्तवः खगमृगा भूताः पिशाचा नराः पापागाइच सरीसृपादन गनिता यः पारमेयं पदम् । तेषां नः सुरकोट्यधीशयशसां फ्रीडा न हि केवलम् 'अल्ला, शिस्त' इति हये यदना देवत्वसंयोजनम् ? ॥ MILLIONAIRES Indeed we promoted to the status of God all things including plants, marine creatures, birds, beasts, ghosts, goblins, men, stones and reptiles. For us who are thus reputed for conceiving millions of gods, is it not merely child's play to confer godhead now on two more, Allah and Christ? को ट्यधीश झाडेझुडपें, चलचर प्रानी, पशुपक्षी, नुन, मानने, दगड- घोंडे, सापकिर,- इतक्या मुगळयाना ज्यानी देवाच्या आमनावर दमुदले, त्या आम्हां देवसंख्येच्या बाबतीत काटभीम अमलेल्या हिंदूंना, 'बल्ला' याणि ‘मिस्त' या दोघांवर देवांचा पोपाठ चढवणे ही गोष्ट केवळ हातचा मन्दच नन्हे काय? म हिगुवा ताबूतानि पयि प्रयान्ति विनवैः, सौदन्ति नागाननाः; बाङ्गो विध्यति खं, चपैटितमुखं तूयं क्षयत्यलवे । स्तूयन्तेकवराः, शिवप्रनृतयो विन्दन्ति निन्दां च यत्, हेतुस्तत्र सहि मुता; लडमते ! नाद्यापि तांमुञ्चमि ? ॥

·५०
कण्ट का जलि:
TOLERANCE
The Tabools parade the streets in pomp,
while the Ganapatis lie low. The "Banga
soars in the sky, while the trumpets. in
(Hindu) festivals are smothered. Akbars
are eulogised, and Shivajis are
abused.
The root cause of all this is tolerance. Fool,
you still stick to it?
सोशी कपणा
तातें रस्त्यावरून पाटाने मिरवीत जातात; आणि गणपति
कुढतात. वागाची आरोळी गगनाला भिडते; आणि देवोत्सवांत
वाद्याची मुस्कटदावी होते. अक्वरांची भलावणी होते; आणि
शिवछत्रपतीच्या कपाळी निंदानालस्ती येते. या सगळयाचे कारण
याहे सहनशीलता. अरे निर्बुदा ! अजून तू ती सोडत नाहीस?
पानिपार मिता
निष्ठचूतं यह नो वपुःप यवन ! प्रान्तः किमेतावता?
कि नास्मासु पदैरपि प्रहरसे ? कि वा न मेहस्यपि ? |
कि नो गां न दिलुम्पसे ? किमत नो नाङ्गोकरोयानाः?
मा भैपीवंयमेफनायपयगाः, धारयेकरफ्ता धयम् ।।
एकनाथपथ गाः अब महाराष्ट्रप्रपिता सापः
प्रपरम्प एकनाथस्य कथा अनुगंधैया । असौ महात्मा कदाचित
काम्या गङ्गायां म्नान. प्रवाहान् तीरमागमत् । अनुपदमेव
सीरियन: नादनन यवनः ताम्यूलरममिधितं मुरारसं तस्मिन्
गाडिति या निरष्टीवत् ' । गोपि साधुः 'फाम एप त्रोध
-

·घमौ तीत पद्धतिः
43283 ११
एप' इत्यादि गोतावचनं स्मरन् कोपलवस्यापि अवसरम्
अदत्त्वा पुनः प्रवाहं प्रविश्य अस्नात् । ततश्च यवनः ष्ठीवति,
एकनाथश्च पुनरपि स्नाति इति चक्र प्रवृत्तम्, यावत् सर्वोऽपि
यवनस्य मुखरसः समाप्तिमगमत् ।
PERFECTION IN PEACE
O Muslim ! you spat on us for a long
time. Are you left tired by just this much?
Why do you not kick us too ? Why, again,
don't you even urinate on us ? Why do you
not snatch our land (or, cow)? Why indeed
do you not rape our women ?
Be not afraid. We are the followers
of Eknath the saint; we are solely the wor.
shippers of peace !
शांतते ची परमा व घि
हे यवना ! तूं आमच्या अगावर माता पुष्कळ धुंकलास.
एवढयानेच तूं दमून गेलास काय ! अरे, तूं आम्हाला लाचाहि का
मारत नाहीस? किंवा आमच्यावर मलमूत्रहि कां टाक्त नाहीस?
आमची गाय (किंवा भूमि ) तूं का बळकावत नाहीस ? आणि
आमच्या स्त्रिया का पळवत नाहीस?
वावा रे, भितोस कशाला? आम्ही एकनाथ महाराजाचे
वारसदार आहो. आम्ही केवळ शाततेवरच प्रेम करूं जाणतो!

·कण्ट काजलिः A1- क श्चि त् के शः यं स्थानादवरोपितं न मनुते स्वं श्वाप्यमेध्याशन, स्थानस्थोऽपि 'न मोयते म' इति यः फल्गूकृतः क्लिश्यते। केशः कोशति सोऽपि कस्यचिदहो ! स प्रत्यहं पूज्यते, कि चापहारियते प्रदीप्य नगरं सोऽविष्यते, शुच्यते ! ॥ A CERTAIN HAIR The hair, when removed from its place, is little cared for even by a dog feeding on refuse; and even when in its place, feels miscrablc as it is mortified when they say, 'Not a single lair of me can be harmed !' Even such a P hair, On ! when it belongs to somebody, receives as great treasure Horshipped cuery day! Not only this, it is stolen ton, is searched for in the light of a whole city set on fire, and is decply InInEnted! catre 15a and is

·धमांनी न पद ति:
५३
एमादा के
जो जागेवल दूर झाला, म्हाने त्याला पान बागारा
कृत्रादेबील 'पापा' म्हगन नाही; हो गदर बनला, दरी
'माझा केसदेखील दाकडा होणार नाही, मगा उगारानी तुच्छ
टन्न कुटन दसतो; यामुद्धा व 'कुमा एकामा' म्हणून कुमाची
दोलन ठरतो! सात्री रोग पूजा करतात, - यात्री चोरीमुद्धा
करतात, घीनंगन नगर पेटदून त्याच्या उडेटांत वारा गोवहि
करतात, वामित्वाचामाठी रडवतमील!
के कया
केदाः कोऽध्यवरोपितो हि शिरसः प्रक्षिप्यते कच्चरे,
केशः कोऽपि च तोल्यते धनपतेयातिशेते च ताम् ।
काः कोऽपि चकार यज्ञमयनं क्रोधात् पुरोत्याटितः,
केटाः कोऽपि च मूषकरपद्दतः सर्वा भुवं प्लोपति ।।
पन पतेः – कुवेरस्य। द्वितीयनृतीय चरणी भगवतः
मिदस्य पुराणप्रथिनं कथाद्वयं लक्षयनः ।
STORY OF A HAP.
A hair, when removed from the head,
is thrown
into the refuse. Another is
placed in balance against the entire
riches of llubera, the lord of wealth, and
surpasses them. A hair in the past plucked
rage exploded a whole sacrificial
ceremony. And a hair today stolen by mice
sets the whole land on firc !
in

·५४ कण्टकावलिः के सांची कहाणी एखादा केस डोईवरून उतरला की धेट कचन्याच्या पेटीत जातो. एखाद्या केसाची कुवेराच्या दौलनीगी तुलना होते, आणि तिच्याहूनहि तो भारी ठरतो. फार पूर्वी एक केस क्रीयाने उपटून काढला गेला; आणि त्याने प्रचड यज्ञाचा विध्वंस करून सोडला. आणखी एक केस उंदरानी (किंवा चोरांनी) पळवला; आणि त्याने सान्या देशाला साग लावली ! प्रन प्ट ल ब्बी यम् 'हन्त, व त्वमभूः? अहो बतगतो दिप्टयासि दृग्गोचरं! कच्चित् त्वं कुशलो? नमो भगवते! हे लब्ध, जीव्याश्चिरम् अन्वेप्टास्य सभाज्यतामकृपणं, हर्तुः शिरश्छिद्यताम्- आदेशः शपयन यस्य भवति स्थानीय, तस्मै नमः ! ॥ अहो, चित्र. विश्वस्य व्यवहारः! क्वचित् 'लब्धप्रणाशं' भवति, क्वचित् 'प्रनप्टलब्धीयम्'। य स्य - एतत् पदं यया शपथे न' अन्वेति, तथा 'म व ति 'ना अपि । यस्य शपथः, यस्य च प्रत्ययः, ताभ्याम् उभाभ्यां नमः,इति फलितम् । RECOVERY OF THE LOST Lo! where had you been ? Good grace! We could see you again ! Are you all right? Victory to God ! o recovered one, may you live long !... Let its finder bc honoured; and its thief beheaded !' We bow to him, at whose oath (also, for whom at someone's oath) the substitute fares like the original !

·धर्मातीत पद्धतिः
एक हरवला तो ग व सला, त्या ची गोष्ट
'अरेच्या! तूं होतास तरी कुठे ? अहाहा, आमचे नशीब
शिकंदर, म्हणून पुन्हा दृष्टीला पडलास ! खुशाल आहेस ना बाबा?
देवा, तुझीच रे कृपा ! हे सापडलेल्या, दीर्घायुषी हो ! याला ज्याने
शोधून काढले, त्याचा मोकळ्या हाताने सन्मान करा. पळवणाऱ्याचे
डोके उडवा!'
ज्याच्या शपथेवर ( आणि ज्याला एखाद्याच्या शपथेवर )
बदली हा मूळच्यासारखा वाटतो, त्याला नमस्कार असो !!

·५. जगदेकराष्ट्रपतिः
THE WAY OF ONE WORLD
।
जय - जग त्'-प्र क र ण
नवः पाणिनिः
स्नातः प्राडमुख आसितः कुशसमित्याणिनवः पाणिनिः
पश्यन् गां हिमवत्पदेषु मुदितां चीनः, शनाकरोत् ।
चीनश्चूर्णयतीति, चोरयति वा, वा चीयतेर्वा छले:-'
तावत् तद्दशनर्धतः स 'न-न-मे 'त्यन्त्योपदेशं व्यपात् ॥
व्याघ्रं दृष्ट्वा आत्मरक्षणम् अविचिन्त्य 'व्याजिघ्रतीति
व्याघ्र: ' इति व्युत्पादयन् स्वस्थानस्थितः भगवान् पाणिनिः
तेन भक्षितः, प्राणमोचनात् प्राक् च असौ · अ अ इति ' इति
मूत्र विरचितवान्, इति प्रथिता कथा। सा अत्र अनुसंघेया।
'न-न-म'... - इदं मूत्र प्रतिलोममपि पठितुं शक्यम् ।
उपदेशः - मूत्रम्।

·जगदेक राष्ट्रपतिः
१७
THE NEW PANINI
The modern Panini, one fine morning,
bathed and sat facing east with sacred grass
and sticks in his hand. Soon he saw on
the slopes of the Himalayas a cow (also,
land) attacked by the Chinese. Steadily
and calmly, he analysed the word : Where
does the word Chinese come from? From the
root choom', he who crushes; or from
'chur', he who steals; or from 'Chi', - he
who is inflated; or from 'Chhal', - he who
cheats ...'. And presently, he too was caught
in the Chinese' jaws; and he pronounced
his last aphorism: Na-Na-lle' (No, no,
don't!).
अभिनव पाणि नि
अभिनव पाणिनि हा यांघोळ करून, हातांत दर्भ-ममिया
घेऊन, पूर्वाभिमुग्ध वसला होता. तेवढ्यात त्याला हिमालयाच्या
उतारावर चिन्यांनी गाय मारलेली ( किंवा भूमि वळकावलेली)
दिमली. तेव्हा तो मांतपणाने शब्दाची उबल करूं लागला,-'चिनी
हा गब्द कसा घडला ? चुराडा करतो तो चिनी, किवा चोरतो
तो, किंवा फुगतो तो, किंवा लवाडी करलो तो,' - तेवढमांत तोहि
त्याच्या जवड्यांत मापडला; आणि त्याने शेवटचे मूत्र रचलें, 'न-न-मे'
(नाही, नाही, नको)!
.

·५८ कण्ट का जलि: AND THE श्ये न पा रा व ती यम् कोष्ठालीयमपावृता, न च पतिः, घोषन्ति पारावताः, श्येनो द्रागभिपत्य कांश्चिदकरोद् वैश्यानरीयं हविः। शेषान् सप्रणति स्म वक्ति, 'सुहृदः गच्छाम्यहं स्वस्ति वः! यद् युष्मद्विषयातिलडघनमिदं प्रेम्णा कृतं क्षम्यताम् !॥ कोष्ठा ली - पारावतनिवासः, पिजन होल्स । ननु यदि श्येनः चीनाः, के पारावताः ?- भगवान् वेद ! वैश्वा न री यं हविः - प्रातराशः । THE STORY OF THE HAWK PIGEONS The pigeon holes were thrown open; the keeper was away; the pigeons noisy. Of a sudden, the hawk swooped on them and breakfasted on some. To those who survived, he said with a bow, 'My dear ones ! I take your leave; may you fare well. This my incursion into your region was purely out of love. I hope you will forgive me !' पारवे आणि ससा णा सुराडे उघडे होते. मालक कुठे तरी दूर गेला होता. खुपीत येऊन पारवे घुमत होते. तेवढपांत समाण्याने झेप टाकून त्याच्यातल्या काहीचा फराळादासल फमा केला. वाचलेल्याना तो अदबीने लवून म्हणाला, 'जिवलगांनो! येतो मी. सुखी असा! हे जे मी तुमच्या हद्दीत पाऊल टाकलें, ते केवळ प्रेमाने, हे जाणून क्षमा करा !' were ० ·जगदेक राष्ट्रपतिः कपनाम: 'गृहणीयामपि नाम दंडामाक नीलापिपीलादिक, घ्यायनवमृवाय जालमनितः कोऽप्यूर्णनानो निनम् । तस्मिन् स स्वयमेव संनिपतितः (सुप्तो ? कदाचिद् ममात् पावस्यां गृहमोयिकामृदयदद्, 'भद्रे! परित्रायताम् ! ॥ नीला - मक्षिका । गृह गोघि का - पल्ली, हाक्रम लिझाई; 'पाल' इति माहाराष्ट्रयाम् । THE SPIDER A spider wove his net in the hope that he may catch some mosquitoes and gnats and wasps and Aies. One day, through a mistake (in sleep ?), he himself got entangled into it; and called out to the nearby female house-lizard : 'Help! Good lady, help ! एका को किया ने 'कुठे वाही दाम-चिलट, मागी-गो मापईल,' वगा याने एका कोळपाने मभोवती प्रापलें जानें दिप बरें, पण चुकून एकदा (औरत ? ) तो स्वतःच त्यांत गुंतून पडला ! तेव्हा त्याने जबन्दर असलेल्या एका पालीचा धावा केला, 'माझे आई, मोडवील का ग मना?" कॉर:-पः मालीडो गहनानलेन करणं क्रोशान् नलेनावितः कर्कोटो दराति स्म तं ददापदय्यार्जन; दग्धः कलिः ।

·६० कण्ट काजलि: caught भूति प्राप नलः; तथा वयमपि प्राप्स्याम इत्याशया शेषे सर्वमकुमं; वेत्ति भगवान् भूतिम॒तिर्वा भवेत् ॥ शे पे- अत्र केचित् 'प'कारस्य 'ख'कारम् उच्चारम् इच्छन्ति । सर्वम् – दंशान्तम् । SHESH Karkotaka the snake, when in a conflagration and crying pitifully for help, was saved by Nala whom he bit under the excuse that he heard him say, 'dasha' (ten; also, bite). Consequently, Kali was scorched; and' Nala prospered. In the hope that we too may prosper like Nala, we cxecuted all this (upto the bite) in connection with Shesh the snake. (The last sh in 'Shesh' is pronounced by somcas 'kh'.) God alone knows whether we will prosper or perish ! क कोंटक आ णि शेप वणव्याने चहूंकडून वेढलेला कर्कोटक दीनवाणा आगोश करीत होता. नळाने त्याला आगीतून बाहेर काढले. तेव्हा नळाने 'दा' (दहा; शिवा, पाव) म्हटल्याचे निमित करून कर्कोटक रमाला उसला; त्यामुळे (नळाच्या शरिरांतला ) कलि भाजून निपाला आणि नळाचे कोटकल्याण झाले. तसे आमचेहि होईल, या आशेने आम्ही पावर हा सर्व प्रयोग ( राण्यापर्यतथा ) मेला. आता आगना उसपं होणार की मृत्यु होणार, हे स्पा एषा देवाला दाऊक (प' या पदातस्मा 'प'चा कोणी कोणी 'ग'उम्पार करतात.)

·जगदेक रायपद निः म प क दो त्यम् शश्वद् भोगिकुलेन बद्धकलहं दृष्ट्वा कुलं नाकुलं दौत्यापोदसहिष्ट मूषकवटश्चीचीकृतश्चापलात् । सत्यस्य ध्वजमग्रमय्य च विलं तस्य प्रविष्टः फणी स्वीकृत्यातियिमत्कृति गृहपति ताम्बूलयित्वा स्थितः ।। MISSION OF A Mouse The mouse saw thc cternal enmity of the mongoose and the snakes; and foolhardily, he volunteered to mediate between them with loud squcaks. Soon, under the banner of friendship, a snake entered his hole; and on being received as an honoured guest, hc chowed the mousc as pan and made himself comfortable. साप उंदीर भाई भाई! दराची सिप्टाई मंगगाचे गापानी अमन, सम्मान द्वारा इन पार मनाया विषा उंदराने विकलागाने चौ-ची वर्गत शंघाम ·६२ कण्ट का जलिः - शिप्टाई करण्याचे काम अंगावर घेतले. आणि मग काय झाले? मंत्रीचा झेंडा उमारून फू-तह साप ' साप-उंदीर माई माई ' म्हणत त्याच्या घरांत शिरला; उंदराने केलेल्या आदरातिथ्याचा त्याने स्वीकार केला; आणि शेवटी विडा म्हणून यजमानालाच तोडांत टाकून त्याने मुसशुद्धि केली ! . our अस्मा के लक्ष्मीः ' सोमारक्षिदलं हतं किमरिभिः ?' 'वृत्तं न हस्तं गतं'; 'आक्रान्ता किमुभूः?'' पदं भुवि हि नस्तन्यस्तमज्ञानतः 'दूतो नः किमनादृतो?' ऽनृतमिदं, भिन्नो विदेशे क्रमः'; व्यक्तं संप्रति नः स्वपक्षविमुखी 'लक्ष्मी' रिपून रक्षति Our LAXMI Question : Did the enemies kill frontier guards ? Answer : Well, no report of the kind has So far reached our hands. Question : Did they encroach on our land ? Answer: No. They stepped on our land by mistake. Question : Did they insult our ambass. ador ? Ansiret : This is wrong. Ways of reception differ with countries. Clearly, our laxmi (glory), has now turned her back on her own sídc only to protect the enciny, ·नगदे क राष्ट्रपतिः १३ प्रान.. आमची 'लक्ष्मी' सनी आपल्या सरहद्दीच्या रक्षकाना ठार केले काय? अजून आमच्या हाती पातमी आलेली नाही.' शनी यापली भूमि वळकावली, हे खरे काय ?' उत्तर – — नाही. त्यांनी आपल्या भूमीवर चुकून पाऊल टाकले.' प्रश्न 'शवूनी आपल्या वकिलाची मानहानि केली हैं सरें?' उत्तर -'छे:! परदेशांतल्या आतिथ्याच्या पद्धती वेगळ्या प्रश्न . आहेत. उघडच दिसते की, आमची 'लक्ष्मी' आता स्वपक्षाकडे पाठ फिरवून शचा बचाव करूं लागली आहे. बल प्रति बलम् नित्यं व्योमरयः परनभसि नः सीमा समुल्लप्यते, नित्यं घ्नन्त्यभिपत्य नः कृषिकरान् रक्षाकरांश्चारयः। नित्यं च स्वभुवोऽस्मदीयजनतां क्रौर्याग्निरस्यन्ति ते, नित्यं चापि वयं वलप्रतिवलं लेख्योत्तरं कुर्महे ।। STERN PROTESTS Our enemy's planes regularly violate our air space. Our enemies regularly attack and kill our farmers and guards. Our enemics regularly expel our kith and kin from their land ruthlessly. And we too despatch our strong and stern paper protests regularly. .

·६४ काण्ट काजलि: रोखठोक जवाव सबूंची विमाने नेहमीच आमच्या हवाई हद्दीत आक्रमण करीत असतात. आमचे शेतकरी आणि सीमारक्षक यांच्यावर छापा घालून शत्रु नेहमीच त्यांची चटणी उडवीत असतात. आमच्या भाईबंदाना शत्रु आपल्या मुलखांतून नेहमीच क्रूरपणाने घालवून देत असतात आणि आम्हीहि त्यांना नेहमीच रोखठोक जबाव सलिता'-देत असतों ! - निषेध जीविका अण्वस्त्राण्यमितानि सन्तु भुवने, चीनः सदा युध्यता, चोनामेरिकयोमिथो रशियया साधं च भूयात् कलिः । दुर्भिक्षं भुवि नः सदास्तु, कलहः कश्मीरमालम्बतां; शान्ति पेन सदोपदिश्य जगतो लप्स्यामहे जीविकाम् ।। भारतीयाः राजनीतिविदः इदं भगवन्तं प्रार्थयन्ते - अ व स्त्रा णि इति । अयं भावः -- यदि अण्वस्त्राद्यनर्थसंभवः न स्यात्, कः अस्मान् नित्यभिक्षपीडितान् अनुद्योगिनः धनधान्यादिदानेन पोषयेत् ? कं वा विषयम् अवलम्ब्य जगत: उपदेशं प्रदिशेम? LIVING Alay there be plenty of nuclear wca. pons on ihe globc; may China always launch wars; may China, America and Russia continue to quarrel with anothers may our country alwny's fice scarcity; and may the Kashmir conflict go onc on as

·जगदेक राष्ट्र पद्धतिः
before. Given all this, we shall forever give
discourses on peace to the people of the
world and win our bread by them!
भाकरी
जगांत अण्वस्त्रे अपरंपार होवोत. चीन सतत लढत राहो.
चीन आणि अमेरिका यांचा एकमेकांशी आणि रशियाशी सदैव
मगहा होत राहो. आमच्या देशांत अखंड दुष्काळ असो, आणि
काश्मीरचा वाद असान लोंबकळत राहो.
म्हणजे जगाला शांततेचे पाठ देत राहून आम्ही आपली
भाकरी मिळवू शकू.
नवं रामायणम्
'लडकायां समयं स्थिता बहुतिथं भार्याधुना नीयताम्'
'सा किवाञ्छति ?' 'मां न मुञ्चति,'
ततस्तत्रव सा तिष्ठतु।
'घिड ! नातः परमुद्हे तव भरं! ' श्रुत्वा रघूणां पतिः
'तत्पादं, यदि तहि, नः प्रहिणुयाः' इत्याह लद्धकापतिम् ॥
रामरावणयोः वादः। उभावपि अब आधुनिको; न
वाल्मीकीयो। ल का पति म् - अयं शब्दः स्त्रियामपि
पत, यासंयोगाभावात् । दृश्यताम् – ' पत्यु! यज्ञसंयोगे'
इति पाणिनिः।
THE NEW RAMAYAN
Well, your wiſe has been staying in
Larka for quite a long time. Take her away.'

·क ण्ट का जलि:
• But what has she to say ?'
'She is not prepared to quit me.
'All right, then let her stay there.'
'Damn it ! I say, I am not prepared
to support hereafter what is legitimately your
burden.'
Hereupon, the lord of Raghus replied to
the lord of Lanka, 'Well, then send a quarter
thereof ( also, send a leg of her ) to me.'
नवे रा मा य ण
'हे पहा, तुझी बायको लंकेंत रहायला लागून आता फार दिवस
झाले. घेऊन जा पाहू तिला!'
'पण याबद्दल तिचे काय म्हणणे आहे ?'
'ती मला सोडायला तयार नाही.'
मग राहीना का तिथेच !'
'वा वा! साफ सांगतो, यापुढे हे तुझें ओझें मी मुळीच
वाहणार नाही!"
यावर रघुपति लंकापतीला म्हणाला, 'तर मग अरों करूं.
पा(ओझ्या) चा चौया हिरसा (तसेच, तिचा एक पाय ) या
आमच्याकडे पाडून. बस् ?'
.

·•.
६. विपाकपद्धतिः
THE WAY or THE CONSEQUENCE
विपाकप्रकरण
पाकः? -विपाक
नास्माभिः किमु 'पापपोनय' इति स्यीया उपप्लायिताः ?
अत्तभ्यां परिपीडिता उपगता द्वारेभ्य उत्सारिताः ? ।
धर्माच्छोलगुणाद वलेन रिपुभिः प्रारंशिता धिपकृताः?
• पापस्यास्प पिपाक एप उदितः पाक:' ! कयं घूमहे ?।।
PAK? Vipaka
Did wc not harass our own people as
'the evil-born ones'? And did we not drive
them off from the door when they approached
is afflicted with hunger and thirst? Did wc
not condemn them as they were forcibly
converted and stripped of their chastity by
thic
criemy
The conscquence of this our sin is 'Pak'!
Oh, how to confess it ?
?

·६८ कण्ट का जलि: पा क? -विपाक! 'पापाचें संतान ' असे म्हणून आमच्याच भाईबंदांना आम्हीच हैराण केलें नाही काय ? तहान भुकेने व्याकूळ होऊन ते दारी आले असतांना आम्हीच त्यांना हाकून दिले नाही काय? शनी त्यांना जबरदस्तीते धर्मभ्रष्ट आणि शीलभ्रष्ट केले असतांना आम्हीच त्यांचा धिक्कार केला नाही काय? या सगळ्या आमच्याच पापाचा विपाक म्हणजे हे 'पाक' | हे सांगायचे तरी कोणत्या तोडाने ? - इडग्लण्डदेशीयाः केऽपि भूत नि वा सः शूराः केऽपि किशोरका तिगुणं जिज्ञासमाना निज भृत्या भूतनिवास इष्यत' इति प्राकाशयंश्चापलात् । कि तेषां विदितो नपाकविषयः? चीनाश्च कि विस्मृताः? नास्माकं वणिजो गताः श्रुतिपथं ? ज्ञातान नो मन्त्रिणः॥ अन मूलं कापि वार्ता घालवीराः (स्काउट्स् ) वृत्तपत्रेषु अदूरतमे एव भूतकाले विज्ञापनम् अकार्युः, 'भूतग्रस्तं गृहं भाटकेन (रेण्ट ) मास यावत् ग्रहीतुम् इप्यते; भूतैः विशेषतो ग्रस्तं चेत् श्रेयः' इति । House of GHOSTS Certain brave scouts, desirous of testing advertised impulsively : Wanted on rent, a haunted housc.' fools ! Did they not know the Pak territory? Did they forget china ? Did they never hear of our merchants ? Are they not informed cven of our ministers ? their courage, Poor ·दिपा पद्धतिः . भुताट की चें घर काही सूर दालवीरांनी एकदा स्वतःच्या धयांची कसोटी पाहयासाठी बल्लडपर्ने जाहिरात दिली : 'पाहिने - नादकीचें पर, एक महिनाभर. योग्य मा. देऊ. या देढयांना काम पाक प्रदेश माहीत नाही? चीनचा काय विसर पडला? आमचे व्यापारी त्यांच्या ऐकिवात नाहीत कार ? बामचा मंत्र्यांचीसुद्धा त्यांना वार्डा नाही? - . पाकम् ? - पापम् ! दाण्डस्याः प्रभवः विलुप्टकगणा मित्राणि हिंस्राःप्रजाः, "भूता' नीतिविदो, नयो रणकया, मन्त्रश्च गालिबतम् । उद्योगः पशुदेशवितहरणं, धर्मश्च मायानृतं, श्रीडास्त्रीमृगया च यत्र, किम् तत् पार्क ?-न, पापं हि तत्।। 'PAP' -Srs Where despots are rulers; dacoits, friends; murderers, subjects; : Bhutas' (ghosts), diplomats; warcries -jehed', the policy; abuse, negotiations; looting of cattle and territory and money, the occupation; deception and falsehood, the religion; hunting - can it be ' Pak ( holy ) ? No, it is" Pap' ( sin ) ! पाक?-पाप! ज्या ठिकाणी मोटेव्हा हे शाबा, बोरनटारू है दोस्त, पत्तळ. सान हे प्रजन, नूतनीगाचे हे मुलद्दी, निहार है प्येपचौरन, of women, the sports.

·७०
कण्टका जति:
शिव्याशाप या वाटाघाटी, गुरें-जमीन-मालमता लुटणे हा उद्योगदान
कपट आणि खोटारडेपणा हा धर्म, वायकांची शिकार हो करमणूक,
स्याला काय 'पाक' म्हणायचे?-:! 'पाप' आहे ते!
।
J
१८
पाप-पाक-पाताः
माप:'' प्यतिसृज्य ''म ते कोपाद् , गतः पापता,
गोप्तुं स्यां तदभद्रता यिनिममे 'क"पेन कारः सह ।
सेनोभावपि पायतामगमता,क्षेमं न लप्पा पुनः
पासाः पातमभीरायः 'त'मधुना पीतारमना गृहणते ।
पं - 'मा'कारं, पाल्याणं ग । 'प'कारमा
नामवदेशमहान्यायन पृथार गा को पात् --कोरमदान
कोपरणात् प । गत पापा - सामान् दयान

·विपापतिः . - तत्स्थाने 'प'निवेशनेन च 'पाप'शब्दः निप्पद्यते । अपि च शाप: जातिकलहः, शम् ऐक्यम्, पं पृथक्त्वम् ; एवं च ऐक्य- प्रहाणेन पृथक्त्ववरणेन जातिकलहः पापरूपतामेव गतः। तत् = पापम् । विनि म में कं पे न = एक पं दत्त्वा कं गृहीतवत्; कं सुखम्, तत्प्राप्त्याशया।' कम्' इति कश्मीरा अपि । एवं च पृथक्त्वाग्रहप्रदानेन कश्मीरकदेशः गृहीतः इति फलति । उभा व पि - पापा: काकाः च । पाप- शब्दात् एकः (द्वितीयः) ककारः च्युतः; तत्स्थाने काक- सन्दात् एकः (प्रथमः) ककारः आगतः । 'पाक'शब्दः फलितः । एवं काफशब्दे योज्यम् । क्षेमं न ल व्वा कं सुखाराया गृहीतम्; किंतु मुपं न लब्धम्, ककारमा लग्यम् । तम् तकारम्, क्षेमं च । पी तः जन:- चीनाः । ते हि 'त'वन्तः (पो-त)। पात म् अ भी प्र वः पाकशब्दे कस्थाने तकारादेशे कृते पातशब्दः फलति । 'ट्यास्यागम्यमिदं काव्यम् ' अर्थात् 'कप्टं काव्यम्'! भामहमम्मटी क्षमताम् !! आधुनिकाः अपि वयं व्युत्पत्तो न हीपामहे, इत्येव अत्र दिदर्शपिपितम् । PAKA - PATA is really untranslatable. However, an attempt is made :) The Shapa' (cursc ) sacrificed its sha' (sha-lcttcr; also, happiness ), and admitted pa' l-letter ) from lopa". ( -word; also, through anger'); it then became pahal ( -word; also, sin). In order to conccal its sinister look, it exchanged its 'pa'( -letter) PAPA - (This verse ·७२ कष्ट काजलि . for : ka' ( -Ictter; also, happiness) of the kaka's (crows). As a result, both the 'baba ' and the kaka'y became pala! Still, not having attained happiness, the baka's, obviously to court pala' ( -word as name; also, downfall ), are now seeking, (-letter; also, that, means happiness ) from the. pita' 1 yellow ) people (i. e the Chinese ). पाप-पाक-पात! (या पयाचे भाषांतर केवळ अशक्य आहे ; तपापि काही खटपट करून पाहता येईल - मापाने आपल्यातले 'श' (अक्षर तसेच , समाधान ) सोडलें , आणि कोपातून ( कोप-शब्दांतून; तसेंच, क्रोधाने ) 'प'(अक्षर) घेतले; त्यामुळे शापा 'चें झालें । पाप' मग पापाने आपला अमंगळपणा लपविण्यासाठी 'काका'शी ( कावळयांशी ) देवाण-घेवाण केली : 'प'(-अक्षर) दिले, आणि क' (अक्षर ; तसेंच, सुख ) घेतले. यामुळे पार' आणि 'कार हे दोहि 'पाक' झाले. इतके करूनसुदा स्वास्थ्य मिळालेच नाही. तेव्हा आता 'पाक'- मी आपला 'पात' घडवून आणण्यासाठी पीत' जनांकडून( चिन्या. कडून) ते (= स्वास्थ्य तसेच 'त' हे अक्षार ) मिळविण्याकरिता हात पसरला आहे. . : का फोलू को यम् फाकानां नगरे फदापि ययः कार्कएलका हताः, तेनामपंयशादुलकनगरे काका उलूकहताः। औलूक्योऽप्ययश: प्रमाष्टुंमपपोत त्यानेय , संदूपमन् । 'सस्पस्पसनद्हो थिए' इति, (सहपस्पितेभ्योऽहत्)

·विपाक पद्धतिः
.
ओ लू क्यः-उलूकानाम् अधिपतिः। स्वा न्- उलूकान् ।
तत्र स्थ स्व ज न-काकनगरस्थोलकजन । अत्र स्थि ताः
-उलूकनगरस्था: (उलूकाः)। इदं 'काकोलूकीयं' न
पञ्चतन्त्रगतम्, किं तु लोकतन्त्रगतम् ।
THE STORY OF CROWS AND OWLS
Once, in the city of crows, many owls
were massacred by the crows. To retaliate
in the city of owls, crows were massacred
ſuriously by the owls. Then the king of
owls, in order to efface the disgrace to him
from the riots in his land, himself killed
some of his own kin, accusing them, 'O fie,
fie
upon you ! You are the enemies of your
own kin in the crow-city.' ( Himself, the
was the enemy of his kin in his own city!)
वा व ळे आ णि घु व .
(पंचतंत्रांतल्या इतिहासाची पुनरावृत्ति :)एकदा कावळयांच्या
• राज्यांत कावळयांनी खूप घुबडें मारली. तेव्हा रागारागाने घुबडानीहि
घुवराज्यांत कावळे मारले. यामुळे आपल्या नांवाला लागलेला कलंक
धुऊन काढण्यासाठी घुबडांच्या राजानेहि आपल्या राज्यांत कांही
घुबडांचाच जीव घेऊन त्यांना ठपका दिला : 'तेथल्या(=काकराग्यां-
तल्या ) स्वजनांचे हे शत्र आहेत. यांचा धिक्कार असो!'(तो स्वतः
पंपल्या- घुबडराज्यांतल्या - स्वजनाचे शत्रुत्व करीत होता!)

·७४
कण्टका लि.
अ र प्य र दि तम्
'वत्स,कन्दसि?''ताडितोऽस्मि विशिखमित्रः शिखावानहं,
'जाप्यन्तां गुरवः, 'न तेऽपि शिखिनामाकर्णयन्ति ध्वनिम्।
'तत् तातं प्रज,
' हा हतोऽस्मि !
कुरुते नात्मीयतां मन्यसो,'
माता तेऽस्ति ? पतिव्रता किमवला
सा तातमुल्लड़ययेत् ? '
प्रथितं हि लोके यत् परम्परानुसारेण उपनयनानन्तरं
शिसां वर्धयन्तः बालयाः विद्यालयेषु अतथाविधः बालकः
उपप्लूयन्ते । ननु कि एतावदेव फययितुं पद्यम् उपन्यस्तम्,
अपवा अस्ति अभिप्रायान्तरमपि?
स्यादपि। प्रभवति
काय्यार्थस्य विदग्यजनः।
A CRY IN THE DESERT
* Lad ! You are weeping ?'
I was baien by my friends. I have
a tuft of hair on my licad; they have nof.
-

·विपाक पद्धतिः
'Then inform your teachers.'
They too do not listen to the words of
people who have such tufts.'
:.Then, go to your father,'
Alas! I am done for! He is not
prepared to call me his.'
Do
you have mother?'
'Ya. But she is powerless, and moreover,
faithfully obedient to her husband. How
could shc then' act against my father ?'
ओसाड गांवांत आ नो श!
"बाळ कां रे रडतोस?'
" मी शेंडी राखणारा म्हणून बिनशेडीवाल्या मित्रांनी मला
मारलैं.
मग गुरुजींना जाऊन सांग.'
'ते शेंडीवाल्याचा शब्दहि ऐकून घेत नाहीत.'
तर मग वडिलांच्याकडे जा.
'मग तर मलोंच ! ते मला " आपला" म्हणायलाहि तयार
नाहीव
- आई आहे तुला?'
आहे. पण पतिव्रता, त्यातून अवला. ती वडिलांच्या दाब्दा-
बाहेर कशी जाणार?'
.
.
च तु रः शशक:
नित्यं पाकवृका हरन्ति रभसाद् भट्टारकास्मत्पशून्,
कार्यः पाश्चन पाकशासनविधि वेम येनाक्षतम् ।

·कण्टका जलि:
एककं क्रमशोऽथवा प्रहिणुमः सर्वे पशुं प्रत्यह
यावत् कश्चिदुदेति नीतिनिपुणः सिंहोपघाती शशः ।।
एपा सीमाप्रदेशवासिनां भारतीयानां शासनाधिकारिणं
प्रति उक्तिः । 'पा क शा स नः' इति इन्द्रस्यापि संज्ञा । अत्र
पञ्चतन्त्रकथा अनुसंधेया।
THE CLEVER HARE
(A Panchatantra story retold :) 'Good
Sir, the Pak wolves lift our cattle forcibly
every day. Take then some measures to
punish them, so that we may live undisturbed.
If
you cannot do this, we will arrange by
turns to send an animal every day until
there arises a hare clever in diplomacy and
capable of destroying a lion !
हुशा र ससा
(पंचतंत्रांतल्या गोष्टीचा नवावतार-) महाराज! पाक
मावाचे लाडगे रोज आमची गुरे पळवतात. त्यांचा काहीतरी बंदोबस्त
कराल, तर आम्हांला सुखाने जगता येईल. हे करता येत नसेल, तर
आम्हाला पाळपा तरी ठरवून द्या, म्हणजे रोज एकेक जनावर माही
पाटवात राहूं आणि सिंहालाहि सो पारणारा हुशार ससा अधीकाळी
निपल, रयाची वाट पाहूं!
उपाय:
-
मीराः कवालोहताः, स्वविषयामिकासिता हिपका
पानोपहताः स्त्रियः',-प्रतिदिनं दासी भारतः।

·विपाकपद्धतिः
७७
नास्माकं बलमस्ति, नावति जगद्, भो मारताधीश्वर !
'मुस्लीमा भवते ति शापि सकलान् !
शान्तिर्भवेच्छाश्वती॥
THE SOLUTION
'Pakistanis have grabbed Kashmir; they
have expelled Hindus from their land; they
ravaged our women; '- thus cries India every
day. Now, we are powerless; and the world
has no interest in saving us. O lord of India !
By a single ordinance, direct all people to
become Muslims; and there will rule eternal
peace!
उपाय
'पाकिस्तानने काश्मीर गिळले, आपल्या प्रदेशांतून हिंदूंना
हाकुन लावलें, बामच्या बायका पनवत्या,-रोज भारताचा आक्रोश
वाटला बाहे. बाता यामच्यापाशी तर पुरेनें वळ नाही; बाम्हांला
वांचवायला जगालाहि वेळ नाही.हे भारताच्या नियंत्या! सगळ्या
लोकांना ' मुसलमान व्हा, म्हणून कां नाही हुकूम करीउ ? म्हणजे
एकदाची कायमची शांतता होईल !

·७. लोकायणीमदतिः
THE WAY OF THE LEADER
पुढारी प्रकरण
सत्यम्
सा भव्या नगरी, स उत्सवमदः, तस्मिन् स लोकापणीः,
पायें तस्य च देशभयतपरिपत्, तत् 'फामराज'व्रतम् ।
सा नीतिघंवला, स शौचहिमा, सत् सौरसत्रं महत् -
सवं यस्य सुखेन माति जठरे, सत्यं तदुज्जम्भताम् ॥
अस्य मूलं काचन वार्ता - 'जयपूर-कॉग्रेस'.
अधिवेशने मद्यस्य पूराः अवहन् इति । 'सा रम्या नगरी महान्
स नृपतिः' इति भर्तृहरिपद्यस्य नूतनीकरणमैतत् ।
सौर मनम् - गुरायाः इदं गौरम् । सौरं सत्रम् ।
TRUTH
The glorious city, the grand festival,
the great leader, the assembly of servants
of the country around him, talk of the

·सोका समीपतिः comgreat Kamaraj vow, the purc bright ethics, the emphasis on cleanliness, and the stupendous session of wine drinking - may the Truth, in which all this is accommodated fortably, prosper ! सत्य ( ज य पूर का ग्रेस) तो संपन्न पुरी, उस्म उमदा, नेवाहि तो योरला, संतांच्या गुन मांदियाठित उदो सेवारताचा मला। नौती सुन्न, सुचित्वही झळझळे त्या मदगंगेवरी,- मावे सर्व अपांच हैं, फळलो ते सत्य दिग्दांवरी! ॥ ( दानरसंहित नमरलोको) यमपी. घयं यत्, तदलोकसंमत मिति त्यागोचितं स्यापयेत् ; यल्लोकाभिमतं, न धमिति तनिशकमुत्तारयेत् । घन्य लोकमतं च यत्, परिवदेत् । नेतनयायोचितं'; लोकान् गड्डलिकोपमाननगयन् स्वरं चरेदप्रणीः॥ नयः-पॉलिनी।गाइलि का - मेषपक्तिः। THE LEADER What is just should be declared rejected under the excuse that it is not approved of by the people; and what is most desired by the people should be discarded unhesitatingly under the excuse that it is not just What is just and also approved of by the people

·कण्टका जलि.
should be condemned as not in keeping with
the policy. In brief, the leader should act at
his sweet will without caring for the sheeplike
public.
पुढारी
जे न्याय्य असेल, ते लोकांना अमान्य' ठरवून धुडकावून लावावे.
लोकांना मान्य असेल, ते अन्याय्य ठरवून बैदिक्कत झुगारावे. जे
न्याय्य आणि लोकमान्यहि असेल, त्याला म्हणावें, 'हे आपल्या धोरणाला
सोडून आहे.' लोक काय, मेंढयांसारखे कोणाच्या तरी मागून जायच
जाणत असतात. त्यांना खुशाल धाब्यावर बसवून पुढान्याने मन मानेल
तसे वागावें.
छत्रपते: भाग मनम्
पष्टं नाम निजं दिवा निशि सदाप्पाकाशवाणीमुखात्
शवछत्रपतिद्वंतं पुनरपि स्वर्गादवाप्नोद् भुयम् ।
तं दिल्लीपतयो निरुध्य सभयं धिया 'सुरक्षाविधि'
नटं शाकंरमित्यशडकहृदया आमापुरेऽस्थापयन् ॥
छत्रपतिः शिवाजिः औरगजेन आग्रायां निरुद्धः
मधुरिकापेटिकाम् ( मधुरिका - मिठाई, स्वीट्स् ) लोनः
पलापामारा, इति श्रूयते । संप्रति तु चहापर्याप्तापि पारा
कफयमपि आसाधते । दूरे मधुरिकायाः कथा ! तदेवं मधुः
रिकाभावे पैटालीनः याचं पलायेत, इति दिल्लीपतीनाम्
आयूतम् । कपं पुनः स्वतन्त्र भारते दिल्या छत्रपतेः बन्धनम्।
उभ्यते । दिल्लीगोनं हि छत्रपतिगोत्रेण नित्यं विपश्यते,
पगिप्टविश्वामित्रवत् ।

·लोकाणीपतिः ८१ RETURN OF THE CHILATRAPATI (A story of post-Chinese aggression days) Hearing his name being announced day and right on All India Radio, Poona, the Chhatrapati (Shivaji ) hastily descended to the earth from the heaven. This alarmed the lords of Delhi (can history pcrmit Delhi to be friendly with the Chhatrapati ?); and they arrested him under the Indian Security Act. This time they detained him unhesitatingly at Agra, considering that no sweets are available in the city owing to the disappearance of sugar! (While in Aurangzeb's custody at Agra, Shivaji had escaped in large baskets of sweetmeats.) छत्रपती चे आगमन (चीनच्या नाक्रमणानंतर ) आपले नाव दिवसरात्र सतत पुकारले जात असलेलें 'पुणे आकाशवाणी'च्या द्वारा ऐकून छत्रपति स्वर्गातून पाईपाईने पृथ्वीवर आले. त्यावरोदर दिल्लीपति धावरे झाले; त्यांनी छत्रपतीना सुरक्षा कायद्याच्या आधाराने तत्काळ अटक केली; आणि ( साखरच नसल्यामुळे ) मेवामिठाई बाजारातून नाहीशी झाल्याची खात्री पटल्यावर त्यानी त्यांना निघोंक मनाने आग्यांत ठेविलें! प अमिनवा के कावली वर्षासूपनता मेघवलयं दृष्ट्वा नभस्युत्थितं नृत्यद्भिः शिखिभिः कलापवलयान्युद्धाटय केकापितम् - ·८२ कट का जलि: अत्र इदं मूलम् 'मित्र स्निग्ध ! दिवोऽमृतमधुभृतस्तृष्णां हर प्राणिनाम्, वस्त्रं मारकतं महार्हमनया भातर्भुवा धापय'। नेपालाधिपति निपिद्धगमनं स्मृत्वा तु संघोत्सवे जाताशडकतया पुनर्जलवहं प्राहुर्मयूरा इदम् - 'कि त्वम्भोद! पुनः क्षमस्व वचनं, नीतिः स्थिरामानवो, स्यास्त्वं श्वेतपटो, भवेरनुमतस्त्वं सर्वकारर्यया' ।। राष्ट्रिय स्वयंसेवक-संघस्य मकर- संक्रमणोत्सवार्य नेपालनरेशः अध्यक्षत्वेन निमन्त्रितः आसीत् । स: उपस्थिते उत्सवे सर्वकारेण प्रतिपितः नागतः । ODE TO THE CLOUD At the approach of the rainy scason, the peacocks were inspired by the throng of clouds gathered in the sky. They un: furled their trains of coverts, started dancing and sang this ode to the cloud - Odear friend ! Bring ye the sweet nectar of the heaven and quench thc thirst of all crcatures; and cover the carth, O brother ! with a rich shawi of emeralds !' of a sudden, the peacocks remembered that the king of Nepal was prohibited from attending a ceremony of the RSS 1 Appre. liending something untoward, again made this appeal to the cloud -.. cloud dear I cxcuse us for the advice. Human laws are very rigorous. Don't forget to be clad in white when you come; this will cnsure the government's consent !" they once . But .

·लो का प्रणीपद तिः
८३
- न वी के का व ली
पावसाळा आला. आकाशांत मेघांची गर्दी झाली. ती पाहून
मोर पिसारा पसरून नाचूं-गाऊं लागले, -'जिवलग मित्रा !
स्वर्गातले गोडच गोड पाणी उदंड वर्धन प्राणिमात्राची तहान निवव.
आणि गडया, या भूमीला पाचूंची उंची शाल पाधलं घाल !'
पण तेवढ्यात त्यांना आठवलें की, संघाच्या उत्सवाला जाण्यास
नेपाळनरेशांना सरकारने प्रतिबंध केला होता. त्यामुळे धास्तावून
भोर मेघाला पुन्हा असें म्हणाले, - 'पण मित्रा मेघा, पुन्हा सागतों
त्याची क्षमा कर. माणसाचे कायदे फार कडक असतात. तू येशील,
तो पांढरी कोटटोपी घालून ये ; म्हणजे तुझ्या येण्यास सरकारी
मंजुरी मिळेल.
त्रिवि घाः पक्षाः
भूतं केवलमुत्खनन्ति कतिचित् , निन्दन्ति भव्यं भवत् ।
स्वप्नान् खे विलिखन्ति केऽपि मनसा, छिन्दन्ति भूतं भवत् ।
भूतं भव्यमुपेक्ष्य केचन भवञ्चिन्तकचिन्तापराः;
भूतं भावि भवद् य ईक्षितुमलं, पक्षः कुतस्तादृशः? ॥
भारतस्थराजनैतिकपक्षाणां समासत: वर्णनम् एतत् ।
आये पर्याचे निदर्शनम् - हिन्दुमहासभा । द्वितीये-कॉडग्रेस ।
तृतीये - कम्युनिस्ट।
THREE TYPES of POLITICAL PARTIES
There are some who engage themselves
in unearthing the past only; they condemn
the present and the future. Others only
depict dreams of the future in the air; they

·क पट काजलि: turn their back upon the past and the present. Still others, ignoring the past and the future, are engrossed in contemplating the present only. Is there any party that can see all the three, - the past, the present and the future ? तीन प्रकार चे पक्ष कोणी केवळ भूतकाळच उकरत बसतात; वर्तमान आणि भविष्य यांना नावे ठेवतात. दुसरे कोणी हवेत भविष्याची स्वप्नच तेवढी रेखाटत वसतात; भूत आणि वर्तमान यांच्याशी काडीमोड करतात. आणखी कोणी भूत आणि भविष्य यांची उपेक्षा करून केवळ वर्तमानाचीच चिंता वाहतात. जो भूत, वर्तमान आणि भविष्य - तिन्ही पाहू दफ्तो, असा पक्ष आहे कुठे? मदत सिद्धिः त्यागं सत्यहिंसनं प्रतिपदं नोति च मृदनन्ति ये, व्यायान्ति स्वपमेव तानि रसतस्तत्त्वानि लोकस्य ते । चित्रं किंचन नाय, रायं इह चेच्चौर्योपजीयो जनः । कः किं कस्य हरेत् ? (गृहे नियगतामद्वैतसिसि येत्! )। 'कः कि यस्य हरेत् ?'- एकार्यकमेतत् 'यत्र त्यस्य सर्वमात्मवाभूत् तत् फेन कं पश्येत् ' इत्यादिना बृहदारण्यक- यचनेन । यतः एवं, तस्मात् - ' गृहे निवसता ...' । Tur. ATTAINMENT OF Non-DuaLITY Sacrifice, truth, non-violence, morality those who trample these principles at every -

·लोका ग्रणीपद्धतिः
step themselves preach them piously to the
masses. And this is not surprising; for, if
all were to live by theft, who will rob
whom, and of what ? ( Indeed, in that
case, all will attain Upanishadic non-duality
while yet comfortably dwelling in their
homes !)
अद्वैता ची सिद्धि
त्याग, सत्य, अहिंसा, नीति यांना जे पावलोपावली तुडवीत
असतात, तेच लोकांपुढे या तत्त्वांवर मोठ्या कळकळीने व्याख्याने देत
अप्सतात ! पण यात आश्चर्य तरी कसले ? असे पहा की, सगळ्याच
लोकांनी जर चोरीवर जगायचे ठरविलें, तर कोण म्हणून कोणाचे
काय पळविणार? (पण असा प्रसंग उद्भवला, तर लोकांना घरबसल्या
अद्वैताची सिद्धि हस्तगत होईल ! )
.
विनिमयः
-
'रक्तं यच्छत मे, विमुक्तिमय वो दास्यामि दास्यादहं !'
वानो नेतुरिमाः प्रतिध्वनिशतेष्वेतेषु याता लयम् -
'मह्यं दत्त मतं, मयेच्छमय वो दास्येन्हमाश्वासनं'!
'महषं दत्त पनान्यहं सफलतां दास्यामि वः कर्मणि'! ॥
प्रथमः चरण:- स्मयंताम् ' तुम मुझे सून दो; मैं तुम्हें
आजादी दूंगा!' इति सुभाषभापितम् । मतं-निर्वाचनगतम् ।
ExcitANGE
* Give me your blood; and I shal
give you independence !' - these words

·८६
कष्ट का जलि:
of Netaji were drowned in the following
hundreds of echoes :
'Give me your vote; and I shall give
you ( vain ) promises liberally!'
'Give me your money; and I shall
ensure that your work is done!'
देवघेव
'तुम्ही मला रवत द्या; मी तुम्हाला स्वातंत्र्य देतों !'नेताजी
है शब्द पुढील शेकडो पडसादांच्या गोंगाटात पार बुडून गेले :
'तुम्ही मला मत द्या; मी तुम्हांला भरपूर आश्वासने देतो.'
'तुम्ही मला पैसे द्या ; मी तुम्हाला तुमचे काम फत्ते करून
.
देती।
.
'दातार:
दातारोपि हि यत्र पूतयसना लोकोपकारव्रताः
काले प्राप्य हिरण्यगर्भपदवी (को येद, कः साधनः ! )।
उत्सृज्यान यशो हिमाद्रिविशद सापं धनः कोटिभिः
पुण्यां पान्ति गति, तदेय किमिदं निष्काञ्चनं भारतम् ? ॥
प्रायेण हि अस्मिन् लोके दातार: निधनतां गताः दृश्यन्ते
थूयन्ते घ, यथा पारदत्तादयः । तेन यत्र भारते दातारः अपि
पनवतां प्रापाराः भवन्ति, कीदृशी तरत्या समृद्धिः स्यात् !
अत्र किल निदर्शनम् अधिरदियंगताः केचन दाताराः ।
('दावारः, दातारा:'-केयलमाकारतो भेदः।)

·लोकाप्रणीपद्धतिः
८७
THE MUNIFICENT
Is this the same (proverbially ) poor
India where even the munificent, clad in
white and pledged to serve the people
reach, in course of time, the position of the
Creator ( also, the wealthy ones); ( wito
knows, by what means !) and departing
for hcaven, Icave behind them a reputation
as white as the snow of the Himalayas
together with the currency notes of crores
of
rupees?
ज्या देशांत गुचि वस्त्र परिधान केलेले, लोक-कल्याणाचे श्रीद
मिरवणारे दातार देखील (= दानशील लोकहि ) काही काळांत
हिरण्प-गर्भ ( - १. ब्रह्मदेव ; २. गर्भश्रीमंत ) होतात, ( की, कोण
जाणे ! ) आणि हिमालयासारयो धवल कीति, तशी व कोटयवधीची
पनदोलन मागे ठेवून पुष्पलोशाला जातात,
दरिद्री भारत म्हणतात,
तो हाच काय?
-
निषि न मूमरम्
काले यपंतु मातियपंतु धनो, भूमिश्च मा कम्पतां,
दत्ता क्षेत्रमपृष्टमेय हि फलं, स्यादश्रम पेतनम् ।
स्त्रीणां गुप्रसयोस्त्वगर्भवहन, मा भूच्च मृत्योर्भपम्, -
प्राप्तुं सर्वमिदं यदीच्छ्य, ततो मह मतं दीयताम् ।।
-

·८८ कण्ट का जलि THE PSALM OF ELECTION in excess%3 The rain should fall in time but not there should be no earthquakes; the land should yield without tilling; there should be salaries without work; the woman. kind should deliver babies without the trouble of pregnancy; there should be no danger of death; if you want to have all this, vote for me ! नि व ड णू क-स्तो व पाऊस वेळेवर पडावा पण अति पडूं नये, भूकंप होऊ नयेत, जमीन न नांगरतांच पीक पदरात पडावें, काम न करता पगार मिळावा. स्थिपाना गर्भ न वाहतांच प्रसूत होता याने, कोणालाहि मरण मेऊ नये, - हे सर्व व्हावयास तुम्हाला हवे असेल, तर लोक हो ! मला मत द्या! गईभः यत् त्वं गर्दभ ! कच्चरेप रमसे, येत्याधिविद्यामलं; कम्यं पिजहासि यच्च नतरा पत्या न घेच्योक्तिः । मरमपं साल ताडितोऽपि न पियः साम्पादसि प्रच्युतः। तत् त्वं दम्भमपोप्य, पेन पदयी मन्त्रालये लपयो । अधिविधा ग्-पाद(महार) विद्याम् । अलग- पर्माणम् ।

·लो का ग्रणीपद्धतिः
८९
1
.
मत्रालय
To THE Ass
you know
now
O dear ass ! You are at
home in
rubbish;
very
well the art of
the foot (i. e. kicking); you do not give
up inactivity if not logged by the master;
even when excessively thrashed, you do not
lose tranquility of mind. If you
learn only hypocricy, why, you
will
get
a place in the ministry !
गाढवास
हे गाढवा! तूं कचात लोळतोस. पादवियेत तूं पारंगत
आहेस. मालवाने दोसलें नाही, तर तूं मुस्तपणा मुळीच सोडत नाहीस.
वाटेल तेव वडवले, तरी तूं चित्तशांति ढळू देत नाहीस. मग तूं यो
दोंग कारे शिकत नाहीस? म्हणजे मंत्रालयात तुलाखुर्ची मिळेल को !

·९० कष्ट का जलि. always devoted yourself to the scrvice of श्रद्धा जलि: सा तत्वाभिरतिर्जनेषु परमा प्रोतिस्तवाहतुको . तद् धेयं पविनाप्यभेद्यमनिशं कार्ये च सा व्यापतिः । एतस्त्वं पुरुषोत्तमोतमगुणभूमि सदैवाभजः ! तुभ्यं स्वस्त्यतथागुणाः स्ववलतो भूति भजामो वयम् ॥ जनेषु प्रीतिः । अनिशं व्यापृतिः। पु रु पो त म !- संवृद्धिः । वयमपि त्वादृग्गुणाः सन्तः भूमिमेव अभक्ष्याम । न च वयं तया; तस्मात् न तथा । अतथागुणानां मातृ- भूमिभजनाशक्तौ को दोपः ? अपि च, भूमिभूत्योः मन्त- कारमात्रकृतः भेदः । अतः त्वदपेक्षया नातीय परिहीयामहे । HOMAGE Great man ! your devotion to principles, your deep disinterested love for the people, your courage impervious to the thunder bolt, your constant application to work, - gifted with all these good qualities, jou the land. May God give you peace ! We shall, as best we can, devote ourselves to the acquisition of wealth; for we do not have such qualities. प्रद्धांजलि हे पोर पुरुषा! तुझी ती तस्यनिष्ठा, गनतेवर में तुने मात्रिम प्रेम, दयानेहि न मगणारे तें तुम, बाणिती तुगी निरंतर पार्यममता, - या थेप्ट गुणांच्या योगाने त गत (मात- भूमीची

·लोका प्रदीपद्धतिः
सेवा केलीस. तुला आमचे धन्यवाद! आमच्या अंगों काही तुझ्यासारखे
गुण नाहीत. तेव्हा आम्ही यथाशक्ति 'भूती'ची ( संपत्तीची)
सेवा करूं!
.
मनस्य न्य त् ,व च स्य न्य त्
हा नेतः! वव गतोऽति ?
( नास्ति मुकुटस्या) मदन्यः पुमान् ! )
दोणं मे हृदयं शुचा! (भवति चेत् स्पर्धारणः, का क्षतिः? )।
मा नः स्तात् तव विस्मृतिः !
(यदि पदं कुर्या विपक्षोरसि ...! )
शान्ति प्राप्नहि शाश्वती! (जनमतं? )
तस्मै निवापाञ्जलिः!।
दिवंगताय ने कस्यापि भावगर्भःश्रद्धाञ्जलिः। प्रति-
चरणं प्रथमं वाक्यं प्रकाराम् । द्वितीयम् आत्मगतम् ।
WORDS AND THOUGHTS
( In a public condolence meeting, a
speaker is paying homage to the departed
leader:)
( Aloud - ) Alas! O leader, where have
you gone? (To self-) There is now none
but me that deserves the crown. (Aloud -
My heart is rent with grick ! (To self-)
Even if a contest is inevitable, I shall not
budge inch ! (Aloud - May WC
never forget you ! ( To self-) If only I
an

·९२ कण्ट का जलि. peace Misled patriots, themselves confused can tread over the chest of my opponents - ( Aloud -) May you attain eternal To self-) And as to the public opinion, Aloud-) we offer our funerary libations पो टां त ए क, ओठां त ए क ! (एका दिवंगत नेत्याला आदरांजलि. प्रत्येक चरणांतले पहिलें वाक्य प्रकट भाषण; दुसरें, मनांतले भाषण.) हाय रे नेत्या ! कुठे गेलास तूं ? ( माझ्याखेरीज दुसरा गादीला योग्य वारस आता आहे कुठे ? ) दुःखाने माझें ऊर फाटून निघाले आहे ! ( निवडणूक होणे अटळ असेल, तर होऊन जाऊ दे. काय हरकत आहे ? ) आम्हांला तुझा कधीहि विसर पडू नये. (एं ! आता विरो. धकांच्या छाताडावर असा पाय रोवीन ...) तुला चिरंतन शांति लाभो ! (आणि लोकमत ? )... त्याला आमची तिलाजलि !! ची नाय तस्मै नमः! 'भूभवताः सुपयाच्च्युताः, स्वयमपि भ्रान्ताः परधामकाः, जात्यन्या रुपिरेप्सयः, मनुजतापिपिणस्तस्फराः। ईदृक्षा अपि यत्कृपालयवशात् पूज्या अभूयन् क्षणात जाल्मारछणपतिप्रतापसदृशाः, घीनाय तस्मै नमः! ॥ भू भ पताः मु प पा त् च्यु ता:- मिगलेह पेट्रियम्। Wr Bow TO TILE CHINESE ! . and confusing othicrs too, blind with

·लोकापणीपद्धतिः
communal frenzy, bloodthirsty, enemies of
mankind, robbers, ' - this was the reception
accorded so far
to Chhatrapati Shivaji,
Rana Pratap and others. We bow to the
Chinese by whose grace these scoundrels
became respectable in a single moment !
त्या चीन ला न म स्का र असो !
'वाट चुकलेले देशभक्त ! स्वतः माथेफिरू, आणि दुसऱ्याचेहि
माणे फिरविणारे! जात्यंध सतपिपासु ! मानवतेचे रान ! चोर !'
असे असलेलेसुद्धा शिवछत्रपति, राणा प्रताप वगैरे हरामखोर ज्याच्या
केवळ कणभर कृपेने क्षणभरात पूजनीय ठरले, त्या चीनला आमचा
नमस्कार असो!
.
बुद्ध सरणं गच्छामि
फत्वा पावचनं, पवेसिय ततो सब्बं जनं सुझतं
येरो मुम्बइयं अगछि सरणं बोद्धं तिकं भत्तिया ।
पत्तो तत्य तयागतोऽनवि, मया धम्मिका! भासितं,
तंसुज'ति, - घिगित्यनीयत जनर्बुद्धः स्वयं शून्यताम् ।।
इदं पयं प्रायेण पालिभाषामयम् । संस्कृतच्छाया
'कृत्वा प्रवचनं प्रवेश्य च ततः सर्व जनं शून्यतां स्थविरः
मुम्बग्याम् अगच्छत् पारणं चौदं निकं भक्त्या । प्राप्तस्तत्र
तथागतोऽब्रवीत्। - मया यद् धार्मिका: ! भापितं तत् शून्यम्
इति । अयं भावः-- प्रायेण महान्तः जनाः अविद्यमाना: एव
नाममात्रेण लोकानां रुचये भवन्ति, न स्वरूपतः । अतः खलु

·९४
जीवन् जनःप्रायेण महान् इति न स्वीक्रियते। अथ कदाचित
मृत्युमुद्राककितःलब्धमाहात्म्यः कश्चन पुरुषः केनापि अद्भुतेन
विधिना पुनः भुवम् अवतीर्य स्वयमेव स्वोपदेशं विपरिवर्तयेत्,
प्रसिद्धिम् उत्सायं अर्थान्तरे वा व्यवस्थापयेत्, किं तस्य जनाः
कुर्युः?- उत अस्य वचः न शृणुयुः,उत एनं हन्युरपि! पवेसिय
.....सुजातं- ' सर्व शून्यम्' इति उद्घोष्य । बो द्धं ति के-
बुद्ध-धर्म-संघाख्यम् । तथा ग तो - बुद्धः । अत्र विषये ' सर्व
शून्यम् ' इतिसंज्ञ 'तत्त्ववित्पद्धतिगतं पद्यमपि पठ्यताम् ।
( shoonya ) in their
I Bow TO THE BUDDHA
(This stanza is in Pali language except
the last quarter.) Once in Bombay,
Buddhist dignitary preached to the people,
called them ' void"
face, and piously took refuge in the
Buddhist triad, - the Buddha, the Dhamma
and the Sangha. Soon after, thic Buddha
himself arrived there; and addressed the
pcople, 'O pious ones! All that I preached
is also void.'
'Shame ! Shame !' roared the people;
and the very next moment, they trans:
formed the Buddha himself into the void !
मी बु दा ला शरण या
एकदा एका बौदाचार्याने मुंबई मुमाामी धर्मोपदेश केला,
मापा होना 'प' (भगार ) म्हणून घेतलं, आणि बोरामा
.

·लोकाणी पद्धतिः ९५ तिळयाला (वृद्ध, धम्म, संघ ) ठो भक्तिभावाने शरण योलला. एवढयांत तेथे स्वतः बुद्धच येऊन ठेपला. तो म्हणाला, 'धर्मनिष्ठ हो! मों जे-जे उपदेशिले आहे, ते सर्व शून्य आहे.' त्यावरोबर "पिक्कार ! विश्कार!' म्हणून लोकांनी खुट् बुद्धालाच शून्य करून टाकलें! । हे कोटिल्य ! यस्ते नन्दनिपूदने सुहृदभूत् , प्रत्यूहभूतं ततो दृष्ट्वा पर्वतर्फ बलि त्वमकरोः शत्रोः प्रयोगस्य तम् । वृक्षर्ष ते तदभूत्, सयाय च रिपोः,-या कास्तु नीतिस्तव हे कौटिल्य ! न निःस्पृहो यदि, ततस्त्वं वस्तुतो राक्षसः॥ अत्र 'मुद्राराक्षस'संज्ञं नाटकम् अनुसंधेयम् । राजनीती हि निष्ठुरोपायकपटादिप्रयोगः निःस्वार्थानामेव गोमते, न स्वान्यानाम्। O KAUTILYA ! You victimized Partatala the murderous plans of your enemy, when later you found him a stumbling block in your way, though he had been your ally in uprooting the Nandas. This strengthened your side and weakened that of your opponents. Whatever this your policy, if you had becn personally disinterested, . Kautilya ! you would certainly have been a real Rakshasa (a demon) ! to not

·९६
कष्टाजलि:
हे को टि ल्या !
नंदाचे निर्मूलन करण्यात ज्याने तुला साहाम्य केलें, तो पर्वतक
पुढे बडगळ वाटू लागल्यावर तूं त्याला शत्रूच्या कारस्यानापुढे बळी
दिलेस. यामुळे तुझें बळ वाढले, शत्रूचे खचलें,--- अशी तुझी नीति
काही का असेना. हे कौटिल्या, तू जर स्वतः निरिच्छ नसतास, तर
तूंच सरा रासस ठरतास !

·2. जीवनोद्योगपतिः THE WAY OF LIFE AND WORK जी वन व्यवसाय प्रकरण ते के? - न जा नीम है ! एते सत्पुरपाः परापंघटनः स्यार्यान् विचिन्यन्ति ये सामान्याः परनिर्यपेक्षमनसः स्याउँप साध्येप ये । तेऽमो मानुषराक्षसा दधति ये स्वार्यान् परापच्छलात् । स्वावपि नोचमं विदयते, ते के? न जानीमहे ।। तत्रभवत: भर्तृहरेः स्वर्गमनात् प्रभृति मत्पुरुषादीनां रागानि अन्ययाभूतानि । अतः मल इदं नवलक्षपनिर्माण- पापलम् याचरितम् । WHO ARE THEY ? Those who seek profit for themselves by serving others arc honourable arc regardless of others in nen. Those who

·कण्ट्र का जलि:
serving their own cnds are common men.
Those who, under disguise of serving
others' purposes, swell their own fortune,
are demons disguised as human beings.
But those who do not strive even for their
own profit, - who are they ? We know not !
ते कोण?- आम्हांला कळत नाही ।
जे दुसन्याचे काम करून देऊन स्वार्थ साधतात, ते मल लोक.
जे स्वार्थ साधताना दुसऱ्याची फिकीर करीत नाहीत, ते सामान्य
लोक. जे परोपकार करण्याच्या मिषाने स्वार्थाचीच जोड करतात,
से मनुष्यरूपी राक्षस. पण जे स्वार्थासाठीसुद्धा हालचाल करीत
नाहीत, ते कोण ?
आम्हाला कळत नाही!
-
कम्बल कीटक:
कश्चित् कम्बलकोटकस्तत इतः सपंन् यवृच्छावशात
काशस्तम्बममस्त कंचिदुपयन् सोपानपडपतीदिवः ।
तत्रकेन स यावदप्रमुदगात्, जग्ध्या तदेवापतत्,
संप्रत्युत्पतितुं दिवं व्यवसितः कोशे तपस्तप्यते ॥
कम्बल को ८ क- स्पर्शमात्रेण कण्डूजनकः कश्चन
क्षुद्रः कीटविशेषः, 'केटरपिलर'। अस्य शरीरात केनापि
पालेन पराइगिका उत्पद्यते, इति श्रूयते ।
CATERPILLAR
A certain caterpillar crccping licrc and
there reached by chance a clump of grass
which it took' to be so many staircases
leading to heaven. It took one of them

·जीवनोद्योगपतिः 35 far as and travelled the top of it Then, (feeling hungry,) it ate it and presently came to the ground. Now determined to fly to hearen, it is performing penance in the cocoon. सुरवंट एक सुरवंट इकडे-तिकडे सरपटत योगायोगाने एका गवताच्या पोंच्याशी जाऊन पोचला. गवताची पाती पाहून त्याला दाटले, 'नसीच, हे स्वर्गात नेऊन सोडगारे जिनेच मतले पाहिजेत!' त्यांतला एक बिना घरून तो वर गेला, अगदी टोकापर्यंत ; आणि मूक लागली म्हगून त्याने ते पात्याचे टोक गट्ट केले. त्यासरशी तो जमिनीवर कोसळला. आता तो 'स्वर्गात उडून जावपावें,' असे ठरवून पंसासाठी कोगांद तावा करीन बसला आहे. स्या निवत् आ देशः 'यः कृष्णापणविक्रयेषु निरतः, शूलं स सारोप्यतां ! ताउचन्तांमुखलेपकाइक्षिण इमेऽमात्याः कशाभिः पथि !' इत्यं ये बुवते, न तेऽप्यवसरे सत्याचरन्त्यन्यया । यद्यादेश इहापि हन्त ! भवति स्थानोव, नष्टा वयम्! ।। आसीदस्माकं मतिः, यत् 'स्थानिवत् आदेशः' इति पाणिनेः उपदेशः तदीयं सूत्रमन्यमेव अधिकरोति इति । प्रत्यक्षतस्तु सः लौकिकमपि व्यवहारं विषयीकरोति, इति अहो 'विचित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः!'' 'महती सूक्ष्मेक्षिका वतंते सूत्रकारस्य।'

·क ण्ट का जलि: - THE SUBSTITUTE IS AS GOOD AS THE ORIGINAL Hang him who practises black marketing ! Flog the ministers in the open street when found soliciting bribes ! Even those who thus speak, do not act otherwise if they have a chance themselves. Alas! If the substitute is as good as the original even in worldly dealings ( as in Panini's grammar ), we are surely done for ! व द लीं आ ला, गुण घेत ला! 'जो काळा बाजार करीत असेल, त्याला फासावर चढवा! लाचखाऊ अधिकान्यांना रस्त्यावर फटके मारा!' अशा जे घोषणा करितात, तेसुद्धा संघि मिळाली म्हणजे काही वेगळे वागत नाहीत. म्हणजे येथेदेखील ( व्याकरणातल्याप्रमाणे ) बदली हा मूळच्याचे गुण घेऊ लागला, तर आमचा निकालच लागला ! चलचित्रम् नृत्यं नास्ति, न गीतिका 'इनमिनाडीका'-ललाला'दयः, दृश्या नात्र नितम्बिनीस्तनकटिप्रेडखोलनाद्याः क्रियाः। न स्तेयं द्रविणस्य, नापि मनसः, नो मानुपाणां वपः, -कस्येदं चलचित्रनामकमहो! मूढस्य दुश्चेष्टितम् ।। चलचित्रम् - सिनेमा । नृत्यादि हि चलचित्रस्य प्राणाः । तेन विना चित्रम्, इति विचित्रम् !

·+
CINE PICTURE
There is no dance in this pictures-nor
songs like 'Ina-mina - dika', "La-la-la'
etc.; nor heaving of brcasts or buttocks
by dainty damsels; there is no robbery
of either money or mind; nor murder;
Pooh! what fool has produced this rubbish
under the misnomer Cine picture'?
सि ने मा
यांत ना नाच;
इना-मिना-डिका', 'ला-ला-ला'
यामारसों गाणों; ना सौंदर्याच्या दाहक-मादक ॲटमवाबांनी केलेल्या
स्तन-कटीच्या झोको-फेकी; ना धनाची चोरी, ना मनाची; ना
खून-बीन;- शीः! हे 'मिनमा' नाव सांगणारें गचाळ काम बाहे
तरी कोणत्या गाढवाचें?
P6
बिल
.
वैद्य चक्रम्
पादत्राणविघटनक्षतपदो वंद्यालयं कोऽप्यगाद्
विण्मूत्रं प्रयम परीक्षितमभूदेकेन, रक्तं परः।
बाहोः क्षः किरणः परीक्षणमभूत् कुक्षौ च शल्यक्रिया
'देयं रूप्यसहस्र'मित्यभिहितो रुग्णोगतः पञ्चताम्! ॥

·कष्ट का मजलि:
on.
-a
A CLIQUE OF DOCTORS
A certain man had a shoe-bite and
went to a dispensary. Someone examined
his stools and urine, another, his blood.
Then his arm was X-rayed. Finally, his
abdomen was operated
At last, when
he was told of his bill, . thousand
rupees ! - he expired !
डॉ क्ट र कपू
नवीन वहाण घासून-घासून पायाला जखम झाली, म्हणून
कुणी माणूस दवाखान्यात गेला. तिये प्रथम त्याचे मलमूत्र तपासण्यांत
आले; मग रक्त. नंतर त्याच्या हाताचा एक्स-रे फोटो घेतला गेला
शेवटी पोटाचे ऑपरेशन झाले. ( त्यातूनहि रोगी जगला. )
पुढे रोग्याला विल सांगितले गेले, - 'एक हजार रुपये.' ते
ऐक्ताच रोग्यान तत्काळ प्राण सोडले ।
रूग्णसान्याल यः
कश्चिच्छूलशतेन विध्यति, परो रक्तोद्धृतौ युज्यते,
कश्चिच्छरकुलया विपाट्य जठराण्यन्त्रोच्चयं कर्षति ।
कृत्यन्ते फकः शिरसि, चरणाश्छिद्यन्त एते भुजाः
'एपाकिवत वर्ण्यते यमपुरी? ' घिग् रुग्णशान्त्यालयः!"
HOSPITAL
Here somcone is piercing with
hundred lances; another is engaged .in
extracting blood; a third onc is culling
entrails by cutting the abdomen
a

·जी वनोद्योगपद्धति: knives. Skulls are being sawed; legs, severed; and the arms too ! 'Is it rama's Torture House that is being depicted ?' O fie ! This is a patients' paradise, the hospital ! रु रण शांति गृह इकडे कोणी शेकडो भाले खुपसत आहे ; दुसरा रक्त उपसून घेत आहे ; तिकडे तो कोणी सुयाने पोट फाडून आंतजी उपकत आहे. करवतीनी डोकी कापत आहेत; पाय तोडत आहेत; हाल छाटत आहेत; 'हे काय सगळे यमपुरीचे वर्णन चालले आहे ?' छे छे ! हे रुग्ण-शांति-गृह (म्हणजे इस्पितळ) आहे !! मद्य म् मद्यं नः कुलदैवतं, पशुपते मद्य ! त्वदीया वयं, मद्यं स्तौमि, बुधाबुधा जनगणा मद्येन संप्लाविताः । मद्यायास्तु नमो मया विरचितं, मद्यात् परं नो भजे, मद्यस्यानुचरोऽस्म्यहं, मम रतिर्मद्ये परब्रह्मणि ॥ ‘साम्बो नः कुलदैवतम्' इत्यादिपा रचितवताम् आद्य- श्रीशंकराचार्याणाम् अतीव अधमर्णाः वयम् । LIQUOR Liquor is our family god..0 liquor, Lord of beasts ! We are yours ! I eulogise liquor. It is liquor that has swept off ·१०४ कण्टका मजलिः crowds of people, wise or otherwise. I bow to liquor. I worship none but liquor. I am a slave of liquor. I place my firm faith in liquor, the highest Brahman ! मद्य (दास) ही आमची कुलदेवता आहे. हे पशूच्या परमेश्वरा मद्या ! आम्ही केवळ तुझेच आहों. मी मद्याचे स्तवन करितों, गहाणे- अढाणी सर्व प्रकारचे लोक मद्यानेच वाहून नेले. मद्याला माझा नम- स्कार असो. मद्याहून दुसन्या कशाचे मी सेवन करीत नाही. मी मद्याचा वदा गुलाम आहे. मद्यरूपी परब्रह्माच्याव ठायी मी निष्ठा वाहिलेलो आहे ! . मत्स्य गच्या काचिज्जालवती विहाय जलधि गत्वा सरो रक्षितं सौवर्णान् बलिमग्रहीप्ट सुबहून् मत्स्यानरस्तापि तैः। वद्धा सात्मपरिग्रहं निरदिशत्, सर्व च वृन्दं सतां प्राणः कण्ठगतैरलोकयदिमां 'मा नाम सा मा मिति ।। अस्याः मत्स्यगन्धायाः शीलं 'फिरस्तीन कीलर' एतस्याः शीलेन (!) बहु बहु संवदति । FISHERWOSIAN A certain fisherwoman abandoned the sea and went to a protected lake. There she caught numerous gold fish, and dallied with them too. When arrested, she began nointing out the pets slic had captivated,

·जीवनी योगपति
१०५
and (God forbid !) the entire community
of saints staircd at her as if at deathi's
door, 'God ! If she only omits me ...
मत्स्यगंधा
एक कोळीण समुद्र मोहन एका खाजगी मुलायाकडे गेली. तेथे
निन
पुष्पन मोनरी मागे पकडले, आणि संक्रयादमीस. विकला जहा
अटक झाली, तेव्हा तिने आपले अंपिन मार्ग दाखवून देण्याग मुखात
बेली. त्यागरमी सगळे गायुमंत्र कंठानी प्राण वाणून 'माता ही गया
मला नर नाही ना........' में मनान म्हणत तिच्याकडे येविलवाण्या
दृष्टीने पाहत वगले !
D
देवमः
कचे फाचन देययित् सुविमलं दृष्ट्या निदाधाम्बरं -
'यो विद्युत्पतनेन राजमयनं भग्नं स्पृशेत् मातलम् ।
'उन्मत्तो बटु-रित्युपश्यत जनः, पश्चाच्च यते तया
'किन शापित 'मिस्पदीयं नृपतिस्तं मूलमारोपपत् ।।
Poor PREDICTOR
Summer had set in. The sky was
perfectly clear. The predictor proclaimed
Tomorrow, following a thunderbolt, the
come to the ground.' People
laughed at him, - Poor fool !'
And it came to pass as he predicted
Then the king accused him, Knowing it
would happen, why did you not inform mc
in time ?', and sentenced him to death !
palacc will

·कण्ट का जलि:
विचारा ज्योति पी
उन्हाळपाचे दिवस. आकाश निरम. ते पाहूनहि एका ज्योतिप्याने
भाकित केलें, 'उद्या वीज कोसळून राजवाडा भंगणार आहे, जमीनदोस्त
होणार आहे. लोकांनी ते हसण्यावारी नेले. म्हटले, 'खुळा आहे झाले!'
पुढे खरोखरच तसे घडून आले ! तेव्हा 'हे तुला माहीत असून
आधी का नाही सांगितलेंस ? ' असा ठपका ठेवून राजाने त्याला
फासावर लटकावले !
.
HTTA
DAUN
संगीन
कश्चिद् गानरसप्रियः सखियतः संगीतगोष्ठी गतः।
गुप्तस्तत्र शिरोधरा स्म पुनते, लोकोऽपि गये तया ।
गंपान्ते च स तालिकाप्यनिशतः प्राप्तः प्रयोघं पुनः
पुर्याणः फरतालिका स्यममपि, मालेति लेभे याः।।
CONNOISSEUR or Jusic
Once a man who loved music attended
a musical concert with his friends. There,
he began doring and swinging his licuad;
the audience 100
was noxiding heads in
Ippreciation of the music. When the music
was over, there followed a loud clapping

·जीव नोद्योग पद्ध तिः
१०७
a
of hands. This awakened him; and he too
joined his mates in the clapping.
And he came to be recognised as
connoisseur of music !
संगीता चा जा ण का र
संगीतापा शौक असलेला एक माणूस एकदा मित्रमंडळीसह
संगीताच्या जलशाला गेला. तिथे त्याला झोप लागून तो मान झोकू
लागला; लोकहि गाण्याला माना डोलवत होते. गाणे संपलें. टाळ्यांचा
पाडकडाट झाला. त्याबरोबर तो पुन्हा जागा होऊन स्वतःहि टाळया
वाजवू लागला; आणि त्याचा 'संगीतज्ञ' म्हणून सर्वत्र मोठा लौकिक
झाला.
संग्रामगीतम्
अंशा विशतिमात्रकाः प्रतिशतं रक्तानि, खड्गा दश,
त्रिंशत् पञ्च च मातृभूः, दश पशः, पुत्रास्त्रयोविंशतिः ।
द्वौ च च्छत्रपतिप्रतापसदृशाः, साहित्यमेतद्यदि
सर्व पाणितलस्थितं तव, ततः संग्रामगीतं कुरु ! ।।
BATTLE SONG
Blood 20% ; swords 10% í motherland
35%; fame 10%; progeny 23% ; Shivaji,
Rana Pratap etc. 2% ; - if you have all
this material ready at hand, then my friend,
compose a battle song !
संग्राम गीत
वीस टक्के रक्त; दहा, तलवारी वगैरे; पस्तीस, मातृभूमि;
दहा, कीर्ति-वृतार्थता; तेवीस, मुलेबाळे ; दोन, शिवछत्रपति-प्रताप

·१०८ कण्टका जलि: इत्यादि ; ~ हे सर्व जिन्नस तळहातावर तय्यार असतील, तर गडया, एक संग्रामगीत बनवून टाक पाहूं ! कि क स्य मूलं घन म् ? स्यां मन्ये स्थपतिर्मुदायति यः स्वर्ण परेषां बहु, वैद्यः स्यामयवा जलेन नचिराल्लक्षाण्यवाप्नोति यः। संपन्नो मुखमारतर्भवति यो मन्त्री स वा स्यामहं, स्यां किंवान्यमपीव्ययेन चिनुते योऽर्थान् स संपादकः ॥ CAPITAL I wish I were a building contractorcum-engineer, who gains gold by dealing in earth. I wish I were a physician, who earns lakhs of rupees by filling bottles with water. I wish I were a minister, who makes his forture by just emitting air' (i. c. words) through the mouth. I wish I were a magazine editor, who becomes rich at the expense of others' ink. एके का में भांडवल मला वाटते, (घर बांधणारा कंत्राटदार, पंजिनिअर व्हावे म्हणजे माती पालन सोरवि सोने उपळता येईल, पिया मला पारतं, डॉटर हावें ; म्हणजे वाटल्यातून पाणी देऊन पाखों रग रमापता येतील.

·जी व नो द्योग पद्धतिः
किंवा मला वाटते, मंत्री व्हावें ; म्हणजे नुसत्या तोडच्या
वाफेवर धनवंत होता येईल.
किंवा मला वाटते, मासिकाचा संपादक व्हावें ; म्हणजे
दुसन्याच्या शाईच्या खर्चाने उदंड कमाई करता येईल.
मुद्र कः
भूताविष्ट इवकदा स्वयमहं कंचिद् गतो मुद्रक,
'प्रन्यो मुद्रयितव्य' इत्युदितवान्, 'ओम्' इत्यवोचत् परः।
दत्तोऽस्मै करलेखः, एप निहितस्तेनापि पेटोदरे,
मासेऽसौ दशमे ततो बहिरगात् संयोजकस्यान्तिकम् ।।
प्राप्ता मुद्रितपट्टिकाः, विरचितं प्रत्यक्षरं शोधन,
ता मासांश्चतुरो गतागतविधि कृत्वा मना संस्कृताः ।
फॉर्मश्च प्रथमस्तदेवमगमत् सिद्धि विभिर्वत्सरः,
विशत्या घरमश्च, तावदपरे कोटः सुखं भक्षिताः॥
संयोजक:- कम्पॉझिटर। मुद्रित पट्टि का-प्रूफ ।
THE PRINTER
Once, as though possessed by a ghost,
I went to a printer on my own.
* A book is to be printed.' 'All right,
said hc. I gave him the manuscript; hc
kept it in a box. In the tenth month, it
came out of the box and went to the
compositor,
Then
the proofs; I corrected
them letter by letter. After travelling for
four months between the press and me,
I said,
came

·कण्टका जलि:
the proofs showed a little improvement.
Following this procedure, the first form was
at last printed after about three years;
the last one, after twenty. By that time,
the earlier forms
eaten up by
worms!
were
मुद्रक
एकदा मी भुताने झपाटल्यासारखा आपल्या पायांनी एका
छापखानेवाल्याकडे गेलो. म्हणालो, 'पुस्तक छापायचे आहे. ''ठीक
आहे,' म्हणाला तो. त्याला हस्तलिखित दिले; ते त्याने एका पेटीच्या
पोटात ठेवून दिले. तेथून ते दहाव्या महिन्यांत बाहेर पडून जुळायाकडे
गेले.
मग पुर्फे आली. अक्षर-न्-अक्षर तपासले. ती चार महिने ये-जा
झाल्यावर थोडीफार दुरुस्त झाली. अशा क्रमाने सुमारे तीन वर्षांनी
पहिला फॉर्म छापून पडला ; वीस वर्षांनी शेवटचा. तोपर्यंत आधीचे
फॉर्म वाळवीने आरामति गट्ट केले ।
पुष्टि मार्ग
'स्यामिन्, पुष्टिधनं प्रयच्छ' वचनं विव्याप कणं यदा,
'कस्त्वं भो-'रिति पृष्टवान् गृहपतिः, तत्पुत्र ऊचे तदा -
'कॉलेजे गुरुरायं एप मम' मी पुष्टि ? भवान् भिक्षते?'
'भिक्षन्ते सकलाः, दिशन्नपि च तान्
निःस्वोऽस्मि जातो यतः !'
पुष्टि:- दीपावल्यादिमहोत्सवप्रसङ्गन सेवकः सेव्यम्यः
गृहपमाणः पारितोषिकविशेषः; 'पोस्त' इति भाषायाम्।
त त्पु त्र:- गृहपतेः पुत्रः।

·जी व नो द्योगपतिः The SECT OF BAKSTEESIC 'Saab, baksheesh ?' When these words pierced his cars, the landlord inquired, ' And now, who arc you ?' His son answered, 'Papa, this is our Professor of- • Eh ! You too ask for a baksheesh ?" • Well, all_do ! And giving it to all and sundry, I have become a bankrupt myself ! पुष्टि मा गं ( 'पो स्त' - संप्रदाय) 'माहेब, पोस्त! 'हे शम्द कानांन पुरावांच परमालाने विचारले, 'है, कोष त ? ' नेव्हा त्याचा मुलगा म्हणाला, 'याया, है. आमचे फॉलिजानले प्राध्यापक आहेत !' 2 ! तुम्ही ? आणि पोस्न मागतां ?' 'काय करणार ! सगळेच मागू लागले बाहेत. आणि त्यांना देतांदता मागे दिवानें निपाने आहे !' O 'ग्राम'दानम् तुष्टो नः परमेश्यरो, 'ऽभिलपितं यूतेति चपोऽययीत, 'यन्नप्राममयं जनोऽभिलपती'त्ययूम विश्यम्भरम् । सोऽप्युक्त्या 'सुजनाः ! तयास्त्यि 'ति 'गृहं याते 'त्यनुजातपान् मानं 'ग्राम'-मितं च नःप्रहितयान् ! देवस्य चित्राकृतिः।। अम प्रा मम्-प्रभूतम् अमायम् । ग्राम मितं- 'ग्राम:' (gram) नाम 'फिलो'- महलांग:। 'देयादेषयो: मरपि .

·११२ कण्ट का जलि: मैट्रिकपद्धत्यैव व्यवहतंव्यम्,' इति माज्ञां देवोऽपि न उल्लङ्घ- यति, इति अहो भारतशासनस्य प्रभावः! अथवा, अस्मदादी- नामिव देवस्यापि दुर्भिक्षं स्यात्, येन शब्दच्छलम् आश्रित्य याच्नापूर्ति विडम्बयति । समालंकारः। GRAM-DAN Once, the Almighty got pleased with us. He asked, "What is your wish ? O Lord, the sustainer of the world ! Be kind enough to give us anna-gram (i. e. plenty of food ).' . Be it so,' said He, and permitted go home. As we went home, a gram ( 1/1000 kilogram ) of food was ready at the door ! God Almighty ! Thy acts are, indeed, unfathomable !! US to ग्रामदान एकदा आमच्यावर परमेश्वर प्रसन्न झाला आणि म्हणाला, 'तुमची काय इच्छा आहे, बोला.' आम्ही म्हणालों, विश्वंभरा, आम्हाला अन्नग्राम ( = उदह अन्न, अन्नकोट) पाहिजे.' तेव्हा देव म्हणाला, 'लोक हो, तयास्तु!' आणि त्याने आम्हांला घरी जायला निरोप दिला. परी येतो, तो एक ग्राम (gram) अन्न दारात हजर ! सरोखर देवा, तुझी करणी अगाध आहे ! 0 ·जी व नो द्योगपद्धतिः घनबह्म मातानवते ! पितः परापते ! भ्रातः स्वयम ! प्रिये लग्ने गहिनि ! पुत्र धं! दुहितर्भूतानकम्मे ! क्षमे! । शास्त्रादेवा सखे ! नमोस्तु, सफलानामन्त्रये,स्वस्ति वः! व्युच्छिन्नाखिलवन्धनः परमितो लोने धनब्रह्मणि!॥ 'मातर्मेदिनि तात मारत' इत्यादि नातूंहरं पद्यम् अस्य पद्यस्य प्रनवः। MONEY, THE BRAIIAN Vother humanity ! O Lord of creatures, my father ! Sacred duty, my brother ! Shame, my dear wife ! Courage, my son ! Compassion and forgiveness, my danghters ! Commandments, my friends! I bow to you all ! Good bye ! Fare you well ! With all bonds cut off, I shall from be fully absorbed in money, the Brahman ! घन ब्रह्म now on

·९. विद्याविद्यार्थिपद्धतिः
TI
WAY OF EDUCATION
विद्या - लय प्रकरण
विद्या व तां गतिः
पुष्णन्तस्तरुवीरुधः फलवतीः, शाकाकरान् कोक्कुट,
श्वाश्वान्, शूकरवर्करान्, अनडुहो विन्दन्ति मानं धनम् ।
विद्या-गोपन-वर्धन-प्रसरणेष्वायुःक्षयं कुर्वताम्
अस्माकं तु हतात्मनां गतिरियं -न श्वापि नः पृच्छति॥
पुष्ण न्तः एतत् पदं तस्वीरुधः' इत्यारभ्य
'अनडुहः' इत्यन्तः पदैः प्रत्येकम् अन्वेति। (फ ल व ती:
तरुवीरुधा विशेषणम् । ) को क्कु टम् - कुक्कुटानां समूहः,
'पोल्ट्री फार्म'।
FATE OF THE LEARNED
Those who bring up fruit-trees and
crccpers, vegetable farms, poultry, dogs and

·विद्या विद्यापि पद्धतिः ११५ horses, pigs and goats, and bulls are accorded honour, and wealth too. But for us, the luckless ones, who waste our life on the preservation, cultivation and dissemination of knowledge, the fate is even a cur does pot care for us ! विद्या वंतांची गति फळनाडे, फळवेली, माजीमळे, कोंबडी, कुनों, घोडी, हुकरे, वरी, वळू,- याची पैदास करणान्यांनासुद्धा मान मिळतो, पैमाहि मिळतो. पण दियेचे रक्षण-बधन-प्रमार पांमध्ये आयुप्प वैवारे आम्ही मात्र अने कपाळकरंटे, हरी कुत्रदेवील आम्हाला विचारीत नाही! प्रशासन कृपा कर्मस्तम्भनमध्यगीमहि न वा नो वा पुरप्लोपणं, नावमश्च मतप्रसाधनविधि निर्वाचने, न स्तुतिम् । शक्ता नापतौ न चाप्यपकृती, 'मानातिलम्बी' मता:, विद्यामापरताः प्रशासनकृपासंपादने के वयम् ! ॥ क मं स्तम्भ न म् - कर्मपाम् अनारम्भः, ' स्ट्राईक', 'सम्प' । यदुक्तम्-'सम्पे शक्तिः कलौ युगे।' पुरप्लोप पम् -पुरध्वंसः, 'मॅबोटान' 'कायस्थ इति लघ्वी माया, आह कौटिल्यः; ततश्च पण्डित इति अतिलध्वी मात्रा,' इति पर्यवस्यति। STATE FAVOUR We studied neither strike nor sabotage. We do not know how to buy and sell votes

·११६
कण्ट काज लि.
a
who are
in elections, nor to puff up. Thus, capable
of doing neither harm
nor good, and
therefore regarded as
mere tiny trifle,
we, that are solely devoted to
learning, to win the state favour !
स र कार ची कृपा
आम्ही संप करायला शिकलो नाही की शहरे जाळायला शिकलो
नाही. निवडणुकीत मते कशी गटवावी, हे आम्हाला कळत नाही;
खुशामतहि करता येत नाही. एकूण, केवळ विद्योपासनेत मग्न झालेले
आम्ही कोणाचें नुकसान हि करूं शकत नाही, फायदाहि करूं शक्त
नाही. कोण्या झाडाचा पाला आम्ही ! तेव्हा शासकांची कृपा व्हावी,
असे आम्ही कोण लागून गेलो आहों ?
शा स्त्रिण: भाग घे यम्
'शास्त्री शाकटिकोऽभवत् ' - श्रुतमिदं;
'निर्वासितः'-वीक्षित
'कायस्थो 'ऽपि च, 'चक् 'च-विदितं;
मन्त्रिस्तुत् ' -एवं स्थितम् ।
'भिक्षुः', 'सौचिफः'
एतदस्ति;
न मृपा 'भृत्योऽयरश्छयत्';
'मुख्यामात्यपदे' तु ' राजत' इति प्रत्येतु चेतः कयम् ?
च क क - 'मोटर ड्रायव्हर' इप्ति आडग्ल्याम् ।
'सो चि म:', यः वस्त्रसीवनकर्मणा जीवति। शास्त्री
(शास्त्रयित्) च महापदरयश्च इति विप्रतिपिद्धम् !

·विद्या विद्या विपदतिः ११७ a THE FATE OF SHASTRINS "A Shastrin became a cartman, - we have heard this; 'a refugee', - we have seen this; 'a clerk', a driver', we know this too; bard of those in power',- this is true; 'a beggar', 'atailor" quite so; a page, an umbrella-bearer, not untrue. But how can our hearts trust the news that a Shastrin has become the Premier? शा स्न्या में नशीब 'शास्त्री माडीवान झाला,' - हे आमच्या कानावर आले आहे. 'निर्वासित झाला,'-हे तर दृष्टीस पडले आहे. 'पारखून झाला,' 'डायव्हर झाला, - हे आमच्या माहितीत आहे. 'मंत्र्याचा भाट झाला, हीहि वस्तुस्थिति आहे. 'भिकारी झाला,''शिपी झाला,'-- बसेंहि घडले आहे. ' डोक्यावर छत्र धरणारा हुजन्य झाला,' - हेहि खोटें नाही. पण तो ' महामंत्र्याच्या स्थानावर विराजमान झाला आहे ;- यावर विश्वास तरी कसा वसावा ? , छत्रम् यस्ते छय! भवत्ययः, न तपनस्तं दग्धमुज्जम्भते, मेघस्तजयते न तं, न लभते द्रष्टुं जनस्तन्मुसम् । अक्लिप्टः क्रमते च स स्यपदयीम्, अयन संपज्यते; फातनचं प्रकटीकरोति च सदा त्वां मस्तकेनोद्वहन् । काव्य छयादि चेतनपरमपि भवति, अन्योक्तिप तया दृष्टत्वात् । स्व पद वी म्- स्वमार्गम् । पदवीशब्दः एम्. ए.

·११८ कण्ट का जलि: पीएच्. डी. इत्यादिषु उपाधिष्वपि रूढः। अर्थः - प्रयोजन धनं च। का तं ज्ञय म् - कृतज्ञताम् । तथा हि भगवानाह- 'देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः। परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ।। THE UMBRELLA Whoever, O umbrella, creeps under the Sun dare not scorch, nor the cloud threaten, nor people shoot their gazes at. He walks along his path ( also, slides to his degree ) comfortably, and achieves his object ( also, gathers wealth ). Hence, carrying you expresses his deep gratitude ! you, him on his head, he हे छया, जो तुझ्या खाली आसरा घेतो, त्याला ताप देण्याला मूहि धजत नाही. मेघ त्याला भिववीत नाही. लोकांना त्याचे तोंड पहावयास मिळत नाही त्याला विनासायास आपला मार्ग आअमिता येतो. त्याचे उद्दिष्टहि सफल होते ( किंवा - त्याला पंसाहि उदंड मिळतो). आणि या सगळयाविषयीची आपली कृतज्ञता तो तुला मस्तकी घरून प्रकट करतो. पण्डितः नाध्यास्ते पदमुच्चनं च यहत्यप्रामुपाधिधियं, जानीते न च राजनीतिमथया नाभ्यन्तरस्तद्विदाम्। एपच्छायमुपाधितो न विदुषां लग्यास्पदानां च यः, नो पद्धः, न घ घाटफारघटलः, स स्यात् कर्य पण्डितः॥

·विद्या विद्यायि पद्धतिः
-
A PANDIT
How can he be a Pandit, a scholar,
he who does not hold a high position,
nor
dous trail grand degrees behind his
name, knows not politics, nor does command
the confidence of those who know it, does
not resort to the shade of thc umbrella of
those that are alrcady established, is not
even old, nor is skilled in flattery?
पंडित
जो उच्चपदावर बसलेला नाही, अगदंच पदव्याची मालिका.
हि धारण करीत नाही, ज्याला राजकारण येत नाही, किंवा ज्याना
ने यने त्याच्या मर्जीनलाहि जो नाही, ज्याने लब्धप्रतिष्ठ अशा
कुगा विद्वानाच्या छत्राचा आसरा घेतलेला नाही, जो म्हाताराहि नाही,
आणि ज्याला युगामतहि ररता येत नाही, तो पंडित अमेल तरी
ना पित पण्डितो
लोके मुण्डकवेदपारग इति स्यातस्त्वकं चाहतं,
वाचां ते प्रसरोऽप्यपण्डितवपुः सिद्धो ममापीदृशः ।
गातो नापितसंनयास्यहमपि द्रव्यं जनापितः,
कस्मात् त्यां समुपामले, मयि पुतः सर्व सदोदायते? ॥
यश्चित् पण्डितः नापितम् आह । मुण्ड क दे दः-
मुण्डनकर्मविद्या,मुण्टकोपनिषत् चात्व कम-श्वम् ; यह कम्
अहम् । ज नं: + न + आ पिनः। द्राविमापायां फिल

·१२० कण्ट का मज लि: name नापितः 'पण्डित'शब्देनैव अभिलप्यते! अथवा साध्विदमुच्यते - 'विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे...शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः (अत्र न नापिता:) समदर्शिनः॥' A BARBER AND A PANDIT ( A Pandit is addressing a barber :) Both you and I are known in the world as masters of the 'Mundakaveda' ( the craft of shaving the head; also, the Mundaka Upanishad ). Your competence in unbroken speech is universally acknowledged; and so is mine. You are known by the ' Napita' ( a barber ); I too am a ' Napita' (Na- apita, i. e. not given ) wealth by the people. We thus being equal in all respects, I wonder why all the people approach (also, sit before ) you while they ignore (also, keep off from) me ! न्हा वी आणि पंडित (एक पंडित न्हाव्याला उद्देशून म्हणतो-) तू आणि मी दोपैहि जगामध्ये मुंडकवेदात (१. मुंडनवियेत ; २. मुडकोपनिषदात) तरवेज म्हणून प्रसिद्ध आहोत. वाणीचा प्रवाह असड पाल राहण्याबद्दल तुझा नावलौकिक आहे; तसा तो माशाहि धाहे. तुला 'नापित' या नावाने लोक ओळसतात; मोहि धनाच्या यावतीन लोगपडून 'नापिन (म + यापित, अर्थात् ज्याला काहीहि . -

·विद्या विद्या यि पद्ध नि:
१२१
दिल नाही अमा) ठरलो आहे. असे असताना मगळे तुझी पासना
(बायय करणे, जवन ब्रमणे) करितात; वर माझी दासना
(उपेक्षा) करितान, हैं कां ?
O
मुवा ह.दः
लध्या कोऽपि पुराणवृक्षकुसुमं मार्गे यदृच्छावशात्
साक्षाद् वृक्षमवेक्षितुं प्रचलितो, लोकः प्रसस्तो भृशम् ।
देवादक्षत जीकूपजठरे वृक्षं, प्रविष्टोऽन्तरं,
सक्तो नोतरितुं सुधाह द' इति प्रोच्चजनान् कोशति ।।
THE NECTAR POOL
A certain man found on his way by
chance the flower of an ancient tree. He
was very much praised by people on that
score; and he set off to search the tree
itself. As fate would have it, he saw the
tree inside an old well in the desert; and
hc descended into it. But then finding
himscif unablc to get out of it, he began
proclaiming aloud, ' Come in dear brothers !
I have found a nectar pool !
अ म ता चा दो ह
गोगा एकाला जाता जातां वाटेत योगायोगाने एका प्राचीन
साहाचें सापडले. तेव्हा प्रत्यक्ष माइ हाकून वाढप्पामाटी तो
निपाला, सोगानीहि त्याची पूर तारीफ केली. पुढे दववशात त्याला ते
"

·१२२
कण्ट काजलि:
झाड एका जुनाट विहिरीच्या तळाशी दिसून आले. तो आत उतरला.
पण आता त्याला बाहेर पडतां येईना. तेव्हा 'अमृताचा डोह, या हो
या!' असे मोठमोठ्याने ओरडत तो लोकाना हाका मारूं लागला !
-
स स्कृत पण्डि तः
'कस्त्वं ? ', ' संस्कृतपण्डितः', 'किमघुना ग्रय्नासि ?',
'टीका नवां',
" ग्रन्थे कस्य ?', 'ममैव', 'कुत्र सः ? ', 'सखे, पश्चात्
स लेखिष्यते।
'घिड नेपथ्यमनङ्गम् !', 'अङ्ग, विदितः पन्था
बुधानां न ते,
येषां शुष्कतृणायितात्मवपुषां नेपथ्यमेवाखिलम् ॥
शुष्कतृणायिते ( नेपथ्यापेक्षया फल्गुत्वं प्रापिते )
आत्मवपुपी (आत्मा च वपुः च ) येषां मते, तेषाम् । वैदुष्य
हि अद्य टीकाकर्तुः सुलभम्, न मूलग्रन्थकर्तुः ।
A SANSKRIT PANDIT
• Who are you?
'A Sanskrit Pandit."
What are
you working at, thicsc
days ?'
'I am writing a new commentary.'
'On whose book?'
"My own,
.

·दिदा दिदायिपद ति:
"And where is it?'
Friend, I shall write it later.
'Damn it ! This is clothing without a
body in.
'Good man ! you are not informed of
the way of the learned, for whom the body
and the soul are no more than a dry
straw and the clothing is all-in-all !'
संस्कृत पंडित
'कोन प्रापण?'
'मंस्कृत पंडित.'
'मच्या काय देवन चालू आहे ?'
'नवी टोरा लिहीत आहे मी.
'कुनामाप्रपादर?'
'मास्त्वाच.'
'तो ग्रंय कुठे बाहे ?'
"गडया, मामाइन लिहिसार गहें मो.'
'हः!हैं नर देहादिना करई, में झाने!'
'बरे देटपा, विद्वानाची रीत नुला माहीत नाही. त्याच्या
हिंगबी वाला प्रापिगैर ही बम्पटासमान अन्न डेलने देव
मस्व आहे!.
-
ममता आरामा
कर्नु संस्कृतलेखक यदि विध! मामोहने भारने,
प्राग् 'इलिग'-मदन्ततोऽहनदियां,
प्राग्वा कु.-"मारो' मुतात् ।

·१२४ कण्ट का जलि: - फतु संस्कृतपण्डितं यदि, ततः पाश्चात्त्यदेशे क्वचित् जायेय प्रभुवल्लभोऽहमिह वा, वृद्धोऽथवा जन्मनः॥ लेखक: प्रवन्धकः, साहित्यस्य निर्माता । पण्डि तः - अध्येता, समीक्षकः। संस्कृतलेखनं किल यावत् प्राचीन भवति, तावत् गुणवत्तरम् इति विदुषाम् अभिप्रायः। अत एव इत्सिङ्गात् ख्रिस्तात् वा पूर्व जन्माभिलापः। अद्यतनं हि संस्कृतम् असंस्कृतम् एव । इ सिङ्गः-ख्रिस्ताब्दस्य सप्तम शतके भारतम् आगतः कश्चित् चीनदेशीयः बौद्धः श्रमणः अत एव तस्य ‘भदन्तो 'पाधिः । कु.- कुमारीपदसंक्षेपः। तेन 'कु. मारी' इत्ययं निर्देशः 'कुमारी मारी' (व्हर्जिन मेरी) इति फलति । तस्याश्च सुतः त्रिस्तः। पाश्चा त्य देशे सप्रत्यं किल पाण्डित्यं प्रमाणतरं भवति! सुलभः हि पाश्चात्त्यानां संस्कृतपण्डितोपाधिः, तन्मूलं च मानधनादि । भारतीयाना तु प्रभुवल्लभत्वे वा वृद्धत्वे वा सत्यैव तल्लाभः, न इतरथा। वृद्धः किल ययातिः यौवनं चकमे, युवा तु भारतीयपण्डितः वार्धकं कामयते ! A SANSKRITIST WISHES - O Creator, if you propose to make me a Sanskrit writer in India, be so kind as to give me birth prior to I-Tsing, the Buddhist pilgrim (from China ), or even to the son of Virgin Mary! And if you propose to make mc a scholar of Sanskrit, be so kind as to give mc birth in the West, or make favourite of someone in power, or let me be born as an old man ! me a

·विद्या विद्यापि पद्धतिः
१२५
संस्कृता म्या स का ची इच्छा
ब्रह्मदेवा, मला तूं मारतांत संस्कृत लेखक म्हणून जन्माला
घालणार असशील, तर असे कर की, ज्या योगाने मो भदंत इसिगा-
च्या पूर्वी, किंबहुना क. ' मेरी'-पुत्राच्याहि ( = शिस्नाच्याहि) आधी
जन्माला येईन.
आणि जर तूं मला संस्कृताचा पंडित करणार असशील, तर
बाबारे! असे कर की, मी कुठेतरी विलायतेत जन्माला येईन,
किंवा कुण्या मंत्र्यावित्र्याच्या मजींतला असेन, किंवा जन्मतांच
म्हातारा असेन!
वा गीशः
'दास्यत्वं' विलिखामि दास्य 'मथवा,
'गृह णाय' 'गृह्या 'थवा,
"मीमांसामि' मिमांसयामि' यदि था,
केभि'श्च तेभि'श्च वा।
मूढाः फुर्वतु मे 'चतुर्यतम 'मित्येतत्र कोलाहलं !
वागीशोऽस्म्यपिरस्म्यहं! मम पुरः स्यातुंस कः पाणिनिः? ।।
अद्यत्वेऽपि केचित् 'आर्पाः' प्रयोगाः श्रूयन्ते । सुलभोऽयं
पन्याः ऋपीभवनाय ! एतेन 'कुवंतु, एतत्र' इति पदद्वयं
व्याख्यातम्।
LORD OF SPEECH
I shall write' dāsyatva' ( wrong form)
dāsya
( correct form), gļhnaya
or

·कण्ट का जलि:
,
or
or grhya' ( both wrong), "mimamsami'
mimāṁsayāmi both wrong ), or
'kebhih ' and ' tebhih ' ! Let the fools
make a jargon at will over my word
' caturthatamam' ( wrong form). I am the
lord of the speech; I am a seer ! Who
is Panini to stand before me ?
वाणीचा ईश्वर
मी 'दास्यत्व' लिहीन; नाहीतर 'दास्य ' लिहीन; गृह गाय'
लिहीन; नाहीतर 'गृह्य ' लिहीन, 'मीमासा' करीन; नाहीतर
'मिमांसा' करीन , ' केमिः' लिहीन ; नाहीतर 'तेभिः'
लिहीन. माझ्या 'चतुर्थतमम्' या शब्दावर मूर्ख लोक खुशाल
आरडा-ओरडा करू देत. मी वाणीचा ईश्वर आहे; ऋषि आहे
मी ! माझ्यापुढे त्या पाणिनीची काय मिजास ।
अथ शब्दानु शा स न म्
शिष्टेभ्यः पदसाधुतावगमने सूत्राण्यथोच्चारयेत्।
सूमाणां कलहं कथं परिहरेत् ?-न्यायः; तदीयं
पुनः
न्यायन्यायबलादनित्यकथनात् तेषां विभाषाश्रयात्, -
इत्यं साधु फिल प्रसिध्यति पदं, नासाधु कि सेत्स्यति ।
SCIENCE OF WORDS
Having first ascertained the correctness
of a word from the usage of the clitc, the
grammarian should cite ( suitable)
i. c. rules from the recogniscd work of
sutras

·विदा दिदा पिपद्धतिः grammar. How should he reconcile conflicting sutras ? -Of course, by resorting to the rules regarding the application of the sutras. And how, the conflicting rules ? By having recourse to the rules of the rules, or by asserting that a particular rule is not universal, or by accepting both the rules optionally. Thus, indeed, is a correct word said to be established. Can one not establish even an incorrect word in this way? व्याकरण प्रनिठिन लाडून गदाच्या विषयी आधी साधी करून घ्यावी. मग त्याला अनुकूल तीन मूत्र उच्चारावी. एरा मूत्राचा दुमचा मूत्राशी विरोर यात्यान काय करावे ?- परिमापा सांगावी. वापिपरिनापांमध्ये विरोर आल्याम?- परिमापाची परिभाषा मागावो, विवा पग्मिाण अनित्य वयवा वायिर ठरवावी. अमे रेले म्हणजे म्हगे 'द' गद मिद होतो ! पा मागाने अगुलमुला साद मिड करिता पैगार नाही शिरः जापानेप्यभयत् पुरा यत यत! स्फोटः क्षिपन् रोदसी, कामोरेप्यभवद् (भयिप्पति पुनः! ), मम्यानामपि । गोवायामचिरान, इतः पुनरभू औरगाबादोदरे!. लोकः मोदति, शाब्दिकः पुनरमो हनिरीनृत्यते । । -

·१२८
कष्ट का जलि:
-
जा पा ने पु- हिरोशिमायां, नागासाक्यां च । पुरा-
अष्टादशवर्षभ्यः
प्राक् । और न वा दो दरे- अत्र
उदरशब्द: मध्यमात्रार्थः, सप्तम्यर्थे एव पर्यवस्यति । तत्र
विशेपचिकित्सा न कार्या । शाब्दि क:-वैयाकरणः। ह पात्
सर्वेः चिराय उपेक्षितः (शब्दतत्त्व-)स्फोटवादः पुनः
जगति गौरवम् आरूढः इति ।
SPHOTA' - EXPLOSION
a Sphota ( an explosion )
took place in Japan and shook the world.
There was and will again probably be-one
in Kashmir; and one in Bombay. Another
took place in Goa recently, and
Aurangabad too. This made people shrink
in fear. The Sanskrit grammarian, however,
( championing the well-known
' Sphota
theory' ), jumps up in joy !
Years ago,
one in
स्फोट
मागे एकदा जपानमध्ये मोठा स्फोट झाला, आणि वापरे!
त्याने आकाशपाताळ हादरवून सोडलें ! काश्मिरात स्फोट झाला.
(पुन्हाहि कदाचित् होईल.) मुबइंतहि झाला. नुकताच गोव्यात
झाला, आणि इनडे औरगावातहि झाला, लोक हादरून गेले. पण
व्याकरणपडित मात्र हषमरित होऊन नाचूं लागला. ( पाणिनीय
व्याकरणात शब्दाचे अंतिम तत्त्व ' स्फोट' म्हणून सागितले आहे.)

·विद्या विद्यापि पद्धतिः
१२९
प्रन्य ले ख न म्
कल्याणे यदि ते स्पृहास्ति सुमते ! मापुस्तकं लिख्यताम् ;
लेख्यं चेत्,शिशुवाडमयं लिख सर्खे! शास्त्रे रुचिस्त्यज्यताम्।
शास्त्रेसाहसिकोऽपि मा जडमते ! ग्रन्यं वहन्तं कुरु ;
तत्रापि स्खलितोऽसि चेत्, हतमते! भिक्षाटनं स्वीकुरु!!।
मिक्षा टन म् - पुस्तकं क्रीयताम्, अनुदानं दीयताम,
इत्यादिप्रार्थनारूपम्।
WRITING A BOOK
Wise man ! If you are interested in
your own wellbeing, do not write a book.
If
you cannot help writing one, friend !
write literature for the children; give up
your liking for a scientific subject. "If you,
however, venture on a scientific subject,
dullard ! do not make the book bulky.
If, finally, you make a mistake even here,
you idiot ! go around begging (for grants
and other alms ) !
ग्रंय लेखन
हे वृद्धिमंता, तुला आपले मले व्हावे अमे वाटत असेल,
तर पुस्तक लिहिण्याच्या भानगडीत पडूं नको. लिहायचेच अमेल,
तर वालवाङमय लिही; शास्त्राची ओड मोडून दे. शास्त्राच्या वाटेला
जाण्याचे पाष्टर्य केलेसत्र, तर है बुद्धिमदा, निदान पुस्तक मोठे
तरी करूं नको. यांतहि चूक केलीस, तर हे बुद्धिभ्रष्टा, भिवेची
झोळी हाती घे!
.

·१३०
कण्ट का जलि:
गत वज!
शास्त्रे साभिरतिः, प्रमाणशरणा ग्रन्थ! त्वदीया मतिः,
सर्वस्पृक् प्रतिपादनं तव, तथा कुत्रापि नासंगतिः ।
सर्व सुष्टु; तथापि नाममहतामस्मद्गुरूणां मते
यत् त्वं दूषणधाष्टर्घमाचरसि,
धिक् ! त्यक्तोऽसि, गत व्रज! ।
अनया किल रीत्या अद्यत्वे शास्त्रग्रन्यस्य ग्राहया-
ग्राहयते निर्धार्यते!
Go To HELL. !
O book ! Your devotion to scientific
treatment, your submission to the evidence,
your completeness of treatment, and the
absence of discrepancy, - all this is good.
Since, however, you are so audacious as to
discredit the views of our renowned professor,
damn you ! you arc discarded. To hell,
we banish you !
खड्ड्यात जा!
हे प्रथा, सुशी शास्त्रावर निष्ठा आहे. प्रमाणासरीज सू पाही
मांडीत नाहीग. तुझे प्रतिपादन मस्पर्शी आहे. तुझ्यामध्ये विसतिहि
पुढे नाही. हे सगळे टोक आहे; पण आमच्या नामवंत गुरु-
महाराजाच्या मताचे पान करण्याची पिटाई तू परतोरा ! तर मग
पिपार बमोनुशा! भाही तुला फोन देतो. सहापात जा!
!

·विधा विद्या पिपद ति: मृ गोल अन्याः 'ब्रह्माण्ड पदनन्तकोटिगणनागोणीमतीत्य स्थितं सत्यं तत्र फणत्यसौ वसुमती, पोलस्ततो भारतः। अन्ये तद्विषये प्रमादकणिकाः - कासावमारा कया!' सारः केवलमयसंगतिफलं; तद् ग्रन्यद् वेदिता ! ॥ अचिरादेव महाराष्ट्रराज्यमासनेन अनेकलक्षम्प्यव्ययं कृत्वा भूगोलविपयाणि पुस्तकानि तज्ज्ञः लेख यित्वा मुद्रापयित्वा प्रकागितानि, प्रमादयतपरिप्लुतानि इति सर्वेः दूप्यमाणानि च प्रतिसंहृतानि । एतस्मिन् व्यतिकरे पुस्तक- लेखकः प्राह - ब्रह्मा ण्डम् इति । अत्र चरणत्रयमेव लेखकवाक्यम्; चरमचरणः कविवाक्यम् । कपति- कमायते, कागतुल्या1 पी लु:-परमाणुः । म मा रा कथा- अहो जनानां फल्गुतायाम् आदरः! अर्थः- तात्पर्य धनं च । वे दिता नास्पति लप्स्यते च। SCHOOL BOOKS IN GEOGRAPHY ( Says the author:) 'In this vast universe that is measured, but without success, in figures of innumerable crores, the earth is really like a particle, and India like an atom. What a stuff and nonsense is it to talk of the trivial errors in a book on it!' The only stuff is the reconciliation of meaning; the author alone knows it. (Also, thic only stuff is thc emoluments involved; and the author gets them.)

·१३२
कण्ट काजलि:
भू गो ला ची पुस्त के
'अनंत कोटीच्याहि गणनेच्या पोतडीत न मावणारे असे आहे
हैं ब्रह्माड ! त्यात ही पृथ्वी म्हणजे खरोखर धुळीच्या कणासारसी
आहे. तीत भारत म्हणजे तर परमाणच ! त्यावरच्या पुस्तकात
काही कणमर चुका, - ही विती क्षुल्लक गोष्ट आहे !'
क्षुल्लक नाही फक्त 'अर्थ'सगनि; याणि तो ग्रंथकाराच्या
पदरात पडल्यावाचूनहि राहणार नाही.
दु भिक्ष म् ! दुभिक्षम् ।
आदायाक्षरमन्तिमं प्रचलिते पद्यान्तरे पद्यतः,
तत्कालं सुखबन्धनेषु रचितेष्वानुष्टुभेषु स्वयम् ।
रामो रावणमाह, 'मास्तु कलहः, सीता तवैवास्त्वियं;'
स प्रत्याह, 'न धान्यमस्ति नगरे, साधय निर्गच्छतु ।।
रामस्तस्य यचोऽतिलपितुमिदं नंय क्षमो जानकी
सद्योयाचितदत्त-"पुष्पक'-गतोऽनपोदयोप्या पुरोम् ।
भतुं तां विकलः स ( रेशनवशात् ) भार्यामहासीद बने ।
प्राहंपीग्णनगीगृहं मुनिरिमां दुभिक्षरांपीडितः ।
आदापासर...
विद्यार्थिनां पीडाविशेषः,
'अनयाभरी '• मंशकः । रामेण सीता त्यक्ता, साप पश्चात्
भयं प्रविष्टा, श्यत्र न पौरप्रवादः पौराणां पुनः प्रत्यायां प
मुलम्, वितु दुनिधर्मव, इति नयं गंगोधनम् अत्र विदुषी
पुग्ण: जापाप्यते। तत् 'यमनसि, तपणि' दात
जाभापाग्य विषयः, इति मरवा म उपेक्षणीयम्, किंतु
गावधानलमा विमर्मानीया पनि विदुपाग अपना।

·विद्या विद्या विपद्धतिः A VICT OF SHORTAGE The game of the last letter' i. e. of reciting verses beginning with the last letter of the earlicr one, was being played. Some competitors offered verses composed on the spot in the easy Anushtubh metre. In this new literature, Kama says to Ravana,- Why quarrel ? Let Sita stay with you. No,' said Ratana; "there is an utter scarcity of food in the city (i.e. Lanka). She must quit this very day.' Unable to resist this demand of Ratana, Rama at last consented on the condition that thc Pushpaka (Ravana's aeroplane) be placed at his disposal, which was instantly granted. Rama, then, took off with Sita for Ayodhya. But alas ! there was rationing of food in that city also ! Finding himself unable to feed his wife, Rama at last banished her into (Valmiki's) forest. But cvcn hermit was utterly harassed by the shortage of food ; so he directly sent the woman to her mother (i. c. the Earth) ! दुप्काळ ! दुष्काळ ! पोरांच्या मंडपा साबण्याचा कार्यक्रम चालला होता. त्यात संघकानी जागच्या जागी दिनाच नवे निरुपद्रवी अनुष्टम् एलोवर रचन म्हटले. त्यात गम गरमाना म्हणतो, 'उगाच नामशाला? दै मीता गुम्याच बळ.' यावर रावन उत्तरला, ते काही नाही. शहरात - संत-धान्याची कांग टंचाई! मीना बारच्या. बार गेली पाहिजे ! the poor ·१३४ के ण्ट काजलि: रावणाचा शब्द रामाला मोडवेना. त्याने रावणाकडे फक्त पुप्पक विमानाची मागणी केली. ( त्याशिवाय आजच्या-आज कसे जाणार ? ) ते त्याला लोच मिळालेंहि. त्यांत वसवून त्याने सीता अयोध्येला नेली. पण तेये रेशनिंग असल्याने सीतेला पोटाला घालणे अशक्य झाल्यामुळे अखेर रामाने तिला मुनीच्या (वाल्मीकीच्या) वनात सोडून दिले, पण वाल्मीकिहि दुष्काळाने रकमेला आला होता. त्याने तिला सरळ माहेरी (भूमीकडे) पाहून दिले ! . छात्रायणम् त्यक्त्वा सूर्यविबोधनेन शयनं, कृत्वा चहाप्राशनं, चुम्बन धूममुखी सिनेनटनटोस्तोत्रावलि गायति । विद्यामन्दिरकन्यकाभिसरणं, नित्यं सिनेदर्शनं, सान्ध्यः सौरसरित्तटे विधिरिति च्छात्रायणं मङ्गलम् ॥ इयम् अद्यतनानां भूयसां छात्राणां दिनचर्या। धूम- मुखी- सिगरेट । सौ र स रित् - सुरासरित् । EPIC OF THE STUDENTS The student, on awaking at sunrise, drinks tea ; and kissing the cigarette, sings the hymns of film actors and Then follows the pursuit of college girls; reg. ular witnessing of movie pictures; and lastly, the cvcning rites on the bank of thc river of gods (also, of spirituous drinks). This is in brief the holy great cpic of the students: actresses.

·विधा विद्यापि पद्धतिः १३५ छात्रायण मूर्य उगवल्यानंतर शय्येचा त्याग करणे. मग चहा पिणे, नतर बिडी-सिगरेटचा मुका घेत मिनेनट आणि सिनेनटपा याच्या स्तोत्रांचे पठन करणे. शाळा-करिनांतल्या पोरीचा पिच्छा पुरविणे. रोज नियमितपणे (ताम चुपवून) मिनेमा पाहणे. रोज मौरनदीच्या (१. गंगानदीच्या; २. मद्यनदीच्या) वांठी सध्यावंदन करणे. असे हे परमपावन 'छात्रापण ' (छात्राचे अर्थात् विद्याथ्र्या रामायण) आहे ! विद्यापि रामायणम् वर्ग कर्गजसायकः प्रहरणं, कन्याजनग्रासनं, तनिर्वाचनयुद्धकौशलमपि, कोडागणे हिण्डनम् । फॅप्टीने यसतिः, सिनेगृहरतिः, तद् दीपिकाचर्वणं, पलासोपासनमन्ततो विफलता,-विद्यायिरामायणम् ॥ वर्ग: - व्याख्यानमन्दिरम् । का गं ज सा य क: -पेपर अरी । प्रहर पं-प्रहारः, अर्थात् व्याल्यातरि कन्याजन च । निवां च न म् - कॉलेज इलेक्शन् । कॅण्टी न म् -- उपाहार- गृहम् । कलामश्च दीपिका चव च्यात्राणां पितरौ स्मृतो।' बलामः - कोचिंग क्लाग । दीपिका - गाईट । यन्त तो दि फसता - गीतायाः भूप्रवेगेन रामस्यापि एतदेय भागधेयमानीत्। THE RABAYAN OF THE STUDENTS Discharge of paper arrows in the class room, harassing the lady students, exchange ·कण्ट का जलि: of hlows in the fight of college elections, loitering on the play grounds, lounging in the canteen, frequenting the theatres, cram. ming the guides, joining the coaching class, and finally, failure in the examination, - this is the Ramayan of the students! विद्यार्थ्याचें रामायण वर्गात कागदी बाणावा पाऊस पाडणे, मुलींना सतावणे, (कॉलेज-) निवडणुकीच्या रणागणावर थमान, खेळांच्या मैदानावर मटकती, कॅटीनमध्ये मुक्काम, थिएटराची आवड, गाइडाचे चर्वण, क्लासाची सेवा, शेवटी वैफल्य, - हेच विद्यार्थ्याच्या रामा- यणाचें सार! . विद्या थिमा र ती 'गरी नीतिशकं भतुर्हरिकृतिः ; शत्रोऽभवन्मोहिनी; कल्पान्तः किल कल्पनापनयनं ; मेरी स्थिताश्चन्दनाः। मैनाकः खलु पार्वतीस्य जनकः' - सृष्टि कवीनामिव स्वच्छन्देन करोति, सा विजयते विद्यार्थिनां भारती। परीक्षायां छात्राणाम् उत्तरपत्रिकाम्यः विचिताः केचित् मुक्तामणय. । सृष्टि कवी ना मि व- अब ' नियतिकृत- नियमरहिताम्' इत्यादिपद्यप्रणेता मम्मटः प्रष्टव्यः । STUDENT'S LITERATURE (A.pageant of students' mistakes :) Nitishaka (i.c. Nitishataka ) is the ganthra (i.... grantha, work, book by Bhaturhari (i.c. Bhariri- , ·वि चा विद्यापि पद्धतिः hari); 'Indra ( and not Vishnu ) assumed the form of Mohini the charming lady; 'Kalpanta means doing away with an idea (and not the deluge); Mountain Aſetu abounds in sand. al trees (characteristic feature of the Malaya mountain); Mainaka was Parrali's father (and not brother);'-may the speech of the students, thus creating things at will like that of the poets, be victorious ! विद्या ा , सा र स्वत 'नीतिशकः (= शतक) हा गंग (- ग्रंथ) मतुहरीने (- मतहरीने) रचिला;' (अमृत वाटताना) इंद्राने मोहिनी, रूप घेतले;"सान्त म्हणजे वल्पनेचा अंत;"मेरपर्वतावर चदन- वृक्ष अमतात; "मनाक हा पावंतेचा पिसा:'- याप्रमाणे चवीच्या- सारसी अनिबंध निमिति करणारी जी विद्यार्थ्याची वाणी, विचा विजय अगी! . अपूर्वा गं गो त गोधी उक्ते 'गायत, गायते 'ति समिििनवन्यपूर्व पुरा 'ने'त्येय प्रतिवश्तुमाननतति स्म स्फुरत्यस्फुटम् । संवोद्गापति साम्प्रतं खडसउरेल्वेगवाक्षाद् बहिः । योतारस्तरयः, ततानि मरतः, तालाच चक्रप्यनिः।। अनध्यायदिनेषु कदाचित् विद्यार्षिगणः पुराद् पहिः विहारापं गच्छति । तर प प्रायेण विद्यायिन्यः मानाय सनिबंध प्राप्यंन्त ताश्च हट्न नमारं कुर्वन्ति । प्रत्यागमन- मायां पप्रचलिते रेल्वेवाहने अप्रापिताः अपि ताः गवाक्षाद् बहिः ममानि उप्प न शायत पां कृते गायन्ति इति !

·१३८
कष्ट काजलि:
A Novel MUSICAL CONCERT
When the friends insisted earnestly to sing
songs, these mouths opened only to say 'No'.
The same mouths, now pushed out of the
windows of the railway carriage, are singing
aloud in the rattle of the train wheels. For
this performance, (speeding) trees are the
audience; (whistling) wind, the accompany
ist; and the rattle of wheels, the rhythm!
अ पूर्व ज ल सा
आधी मित्रमंडळीनी 'गा, गा' म्हणून आग्रह करकरून सांगितले
तेव्हा पो तोडें 'नाही' म्हणण्यामाठीच काय ती किंचित् उघडली,
तीच आता रेल्वेच्या खडखडाटांत खिडकीबाहेर डोकावून मोठयाने
गाऊं लागली आहेत. या गाण्याला श्रोते आहेत (पळणारी) झाडे,
तानपुन्याच्या साथीला आहे वारा, आणि ताल आहे चावाचा
खडखडाट!
याकाक्षा
चौपाटीयुलिने भिनीय मुचिरं सम्यूकसम्यग्रहं
सेतुं संकत मारचम्य, सुभगा जपाश्च नेत्रः पिवन ।
सानन्दं नारोमहोदररिचः पाश्य प्रणाल्या स्थितः
सादन भेलपुरी पुरो यलिभुजा नेप्येऽपराहणान् कदा ।।
चौपाटी- मुम्बापुर्या प्रथितं सागरतीरम् । म्यू याः
जलपतयः । मुभ गा जदया: अर्थात् आजानु
अपरोरक (स्कर्ट ) वसानानां कुमारीणां, पुलिने
सलील परन्तीनाम् (प्रत्यवगानायोऽपि अत्र परतिः) ।

·विद्या विद्यापि पतिः
सा नन्द म् -- स्थितः, अर्थात् अहम् । प्रणाली - ड्रेनेज ।
भेल पुरी म् - स्वदेशप्रथितम् अमृतातिशायि भौम खाद्यम्
('भेळ-पुरी')। ईदृश्यपि हि कस्यचित् ( कॉलेजमून:
अध्ययनविरागिण:) आकाक्षा भवति, न केवलं 'कदा
वाराणस्याममरतटिनीरोघसि वसन् ...' इत्यादिरैव।
THE DREAM
Oh ! When shall I spend the evenings
on the Chowpaty sands (Bombay sea shore)!-
pretending to search for shells and conches,
constructing sand bridges and grccdily
watching the graceful (uncovered) calves (of
the fair sex), standing happily by the side
of the huge drain evacuating the gigantic
stomach of the city, and crunching the
'bhel-puri' before an assembly of hungry
crows !
मा कांक्षा
(मुंबईतील विद्यार्थ्याचे स्वप्न :) चौपाटीवरच्या रेतीत बराच
वेळ दांव-शिंपले गोधण्याचा देखावा करावा; वाढूत पूल वाचावे आणि
डेतिरडे फिरणाऱ्या नाजूक पोट यांवर हलूच दृष्टि टेकावी;
गहराचे अवाढव्य पोट समुद्रांत रित करणाचा ड्रेनेजला टेकून
यावळपाच्या संगतीत मजेने मेळ-पुरी सावी; ~ वहाहा ! अशो
गंध्याकाळ, अभी सुम्यागराळ !!
दीपिकादूपनम्
पाठपं यद्यनुमन्यते च्युतिमयं, कि 'दीपिका' दूप्यते ?
सा हन्त्यप्यपने रति पदि, ततःसोप्या परीक्षाफमः।

·१४० कण्ट का जलि: यद्वा-यत्र तमः प्रसार्य चरणो निद्राति संरक्षितं, दृष्या तत्र न दीपिका यदि, ततः पूजामवाप्नोतु किम् ?॥ पाठ्यं - पाठ्य- दीपिका पुस्तकम्, टेक्स्ट । च्यु तिः - अशुद्धयादिः दोपः। दी पि का अध्ययन- . साहाय्यभूतं पुस्तकम्, गाईड । पूर्वार्धे' दीपिका'- दूपणस्य अयुक्तत्वम् उपन्यस्तम् ; उत्तरार्धे च पक्षान्तरग्रहणेन (यद्वा') तस्य स्वाभाविकत्वम् । तमः अन्धकारः अज्ञानं चादी पिका-प्रकाशन- दीपः, साहाय्यपुस्तकं च। CONDERINATION OF 'DIPIKA' If you accept a text full of crrors, why do you condemn a dipika' (a guide, a book of annotations) ? If you say, Because it affects adversely the student's interest in study, ' then first check up your methods of examination. But really, if the dipika (torch) were not to be condemned where the darkness (also, jgnorancc) is reclining under protection, foct fully stretched, should it then be honoured ?

·विद्या विद्यापि पद्धतिः १४१ दी पि का निदा पाठयपुस्तकात वाटेल तितक्या चुका चालतात, तर दीपिकेला- गाईडला - शिव्या काय म्हणून ? 'ती अभ्यासातली वास्था मारते म्हणून,' - असे असेल, तर आधी परीक्षापद्धति का नाही तपासून पाहत पण सरोपर, ज्या ठिकाणी तम ( १. अंधार; २. अज्ञान) है हातपाय पसरून निर्धास्तपणे झोपा घेत आहे, तिये दीपिकेची (१. दिव्याची; २. गाईडची) निंदा होणार नाही तर काय स्तुति म्हावी? ? . परीक्षक शुद्धं वत्स ! तयोत्तरं, नयनयोः प्रीति करोत्यक्षरं, पूर्ण चापि विवेचनं, नवमपि क्याप्यस्ति संयोजनम् । एतायद्धि पुरा मयापि लिखितं नासीत् परीक्षापिना सिद्धिर्या तु मपाजिता, तदपिका मतः फयं लप्स्यसे?" सि द्धि:- गुणाइनामिका, 'माक्र्स' EXAMINER Good boy, your answer is faultless, landwriting picasing to the sight, and exposition completc; at places, thcrc arc original points too. Even I did not write so well as a candidate for an examination. But how can you get morc credit from me than I then lhad?

·क
का जलि
परीक्षक
.
..
वाळ, तुझें उत्तर विनचूक आहे; अक्षरहि सुरेख आहे; विवेचन
पूर्ण आहे ; कुठे-कुठे नवीनहि मुद्दे आहेत. मी जेव्हा परीक्षेला बसलो
होतों ना, तेव्हा मीसुद्धा इतके लिहिले नव्हते. पण गडभा, तेव्हा
मला जितके गुण मिळाले होते, त्याहून अधिक गुण तुला माझ्या
हातून कसे मिळतील?

·१०. गार्हस्थ्यपदतिः
THE WAY OF MARRIED LIFE
गृह स्था प्र म प्रकरण
वि वा हा प णः
ज्येष्ठो मे बहु शिक्षितोऽर्जति शतान्यष्टौ ; स चेदिष्य ते
देयं स्यादयुतं ; सुतोऽयमपरः फास्त्रिसाहसिकः ।
कन्या भूषणमण्डितास्तु, सकलः कार्ये तवास्तु व्ययः,
स्युस्त्वत्सद्मनि सूतयो, यदि सुतोऽस्माकं, सुता चेत् तव ॥
THE MARRIAGE MARKET
My eldest son is highly educated; earns
eight hundred rupees a month. If you want
him, you will have to pay ten thousand.
( If you cannot afford this, ) here is my
second son, a mechanic; can be had for
only three thousand. The girl must be
bedecked with ornaments, and you shalt
bear all the expenses of the ceremony.

·૨૪૨
कण्ट का जलि.
परीक्षक
वाळ, तुझे उत्तर विनचूक आहे; अक्षरहि सुरेख आहे; विवेचन
पूर्ण आहे : कुठे-कुठे नवीनहि मुद्दे आहेत. मी जेव्हा परीक्षेला बसलो
होतो ना, तेव्हा मीसुद्धा इतके लिहिले नव्हते. पण गडया, तेव्हा
मला जितके गुण मिळाले होते, त्याहून अधिय गुण तुला माझ्या
हातून बमे मिळतील?

·१०. गार्हस्थ्यपद्धतिः
THE WAY OF JARRIED LIFE
गृह स्था भ्रमप्र क र ण
दि दाहापपः
ज्येष्ठो मे बहु शिक्षितो ति शतान्यप्टो; स चेदिप्य ते
देयं स्यादयुतं ; सुतोऽयमपरः कारुस्त्रिसाहनिकः ।
कन्या भूषणमण्डितास्तु, सकलः कार्य तवास्तु व्ययः,
स्युस्त्वत्सनि सूतयो, यदि सुतोऽस्माकं, सुता चेत् तव ।।
THE MARRIAGE MARKET
My eldest son is highly educated; earns
eight hundred rupees a month. If you want
him, you will have to pay ten thousand.
(If you cannot afford this, ) here is my
second son, a mechanic; can be had for
only three thousand. The girl must be
bedecked with omaments, and you shall
bear all the expenses of the ceremony.

·१४४ कण्ट का जलि: All the confinements will have to be managed by you. If a son is born, he will be our property; if a daughter, yours ! लग्नाचा बाजार हा आमचा थोरला मुलगा. खूप शिकलेला आहे. महिना आठशे मिळवतो. तो हवा असेल तर दहा हजार मोजावे लागतील. हा दुसरा मुलगा. मेकॅनिक आहे. त्याचे तीन हजार पुरेत. मुलगी सालकृत असायला हवी. कार्याचा सगळा खर्च तुमचा. बाळतपणे तुमच्या घरी होतील. त्यात मुलगा झाला तर आमचा, मुलगी झाली तर तुमची ! विवाहेच्छु: 'फन्येयं बहुलक्षपा, भ्रधवला सेयं न विद्यावती, नासौ रूपवती, न सास्ति सुदती, ह्रस्वेयमेषोप्नता। एपा लोमवती, दरिद्रतनया से'वं हि कन्याशतं प्रत्याख्याय वरोऽधुनाह, 'नवरं कन्यास्तु, सिद्धोऽस्म्यहम् !' न व रम् - केवलम्। A CANDIDATE OR MARRIACE This girl is nothing but a dark night; that one is cloud-white; this is not educated ; this one is not fair; that one has no fine tecth; this is short; that is too tall; this has too thick down on her skin; that one is a paupcr's daughter;' - tlius, after rejecting a hundred girls, the expectant bride-groom now declares, Let the other party be a girl, -that is all. I am ready. onc onc 1 .

·गाह स्थ्य पद्धतिः
ल ग्ना चा उमेद वा र
'ह:! काय मुलगी ! अगदी कृष्णपक्षाची रात्र माहे !' 'ही
दपासारखी पांढरीपटक बाहे.''ही गिरलेली नाही.''हिचे स
बरें नाही,"निचे दान चांगले नाहीत.''हो बुटकी आहे.' 'ही ताडा-
सारसी उंच आहे."हिच्या अंगावर लव फार!''ही दरिद्री बापाची
बाहे. अशा रीतीने वराने शेकडो मुली नाकारल्या. बाता दी म्हणतो,
फक्त मुलगी अमू दे, म्हणजे झाले. मी तपार आहे !'
वर स्वामीः
नोत्तीर्णा फतमा वधूमभिमतां लघु परीक्षा वरः?
मानं फार्मकमसमप्यतिमरं, मत्स्यश्च विद्धो नमन् ।
दाणाममितं बलं च शमितं, प्राप्तश्चतुर्याश्रमः;
कीदृक् ते सुकृतं, सुखेन यदिदं लब्धं त्वया मङ्गलम् ! ॥
मग्नं..- प्रमशःरामेण अर्जुनेन (द्रौपदीस्वयंवरे) कृष्णेन
( रुक्मिणीहरणे) अजेन च, अजुनेन च (मृनद्रापरिपये)!
मुखिनो हि यद्यतनाः वराः येन्यः धनुनंदादि नापेक्ष्यते !
BLESSINGS TO A BRIDECROON
Is there a test which the bride-grooms
( in the past ) did not give to win the bride
of their choice? They broke the excesso
ively heavy bow of god Shira, shot the
revolving fish, defeated the enormous forces
of the rivals, and adopted even asceticism.
How lucky that you secured this auspicious
gain jolly comfortably !

·१४६
कण्ट काजलि:
वराला आशीर्वाद
आपल्या पसंतीची वायको मिळावी, म्हणून आजवर वरांनी
कोणती म्हणून परीक्षा दिली नाही? एवढे मोठे शंकराचे धनुष्यहि
मोडलें; फिरत्या माशाचा डोळा टिपला; शत्रूचे अफाट सैन्य शरण
आणले; फार काय, संन्यासहि घेतला !
गड्या रे, केवढी तुझी पुण्याई, को असले काहीहि न करता
सुखासुखी ही लग्नमाळ तुझ्या गळी पडली !
च तु र. व शुरः
'वत्सा त्यां जगतीपति वृतवती, का दक्षिणा दीयतां ?
वितं मे सकलं न तेऽस्ति तदलं, सर्व गृहं गृह्यताम्।
इत्यं श्रीविरहं पुरा परिहरन् रत्नाकरो माघवं
व्याजेनार्थितवान् कृतार्यवचनः कुर्यात् सदा मङ्गलम् ॥
पुरा परि ह र न्-परिहरिष्यन् ।
THE CLEVER FATHER-IN-LAW
'My beloved daughter chose you, the
lord of the world, for a groom. What shall
I give you as dowry ? Even if I collect
all my wealth, it cannot be fitting cnough
for you. So, - I offer you the whole of my
house !' Thus the sea, the abode of jewels,
intending to prevent the parting from his
daughter Laxmi, made a plca to Vishnu;
and lo ! it was willingly granted. May he
forever conſer bliss on you !

·गाई स्थ्य पद्धतिः
हुशा र सा स रा
'तुला जगाच्या स्वामीला माझ्या मुलीने वरिले; तुला वरदक्षिणा
तरी काय देऊ? माझे सर्वस्व एकत्र केलें तरी तुझ्या जोगते नाही
होणार. हे माझें सबंध घरच घे ना!' याप्रमाणे रत्नांचे मगर
असलेल्या समुद्राने लक्ष्मीची ताटातूट टाळण्याच्या हेतूने विष्णूला
खुबीने विनवणी केली; आणि विष्णूनहि म्हटले, 'तथास्तु!' तो समुद्र
सदव मंगल करो!
हर: वरः
'नासौ गोत्रमवैति, न प्रवरकान्, नाप्याह पित्रादिफान्,
संवृत्तं यदि वा न वोपनयनं, - केनापि न ज्ञायते।
नामान्यस्य बहूनि; हन्त ! विचितः कुत्रप धूतों वरः?'
-सस्या नर्मणि मङ्गला स्मितमुखी कुर्यात् सदा मङ्गलम् ॥
धूर्तः वर:- यस्मात् सर्वमेतत् वर्णनं तस्मिन्
कूटानेकविवाहविडम्वनप्रथिते 'काझो'कापटिकेऽपि उपपद्यते।
SUIVA AS A BRIDEGROOM
* This fellow does not know his gotra
(i. e. the first progenitor), nor his pravaras,
(i. c. his distinguished ancestors). He does
not cven name his father and his earliers.
Nobody, again, knows whether or not he
has had his initiation, the thread ceremony.
Morcover, he calls himself by several names
( like the notorious Kazi!). I wonder,
where you discovered this cunning guy for
a groom !'

·१४८ कण्ट का जलि: May Mangala, i. e. Parvati, smiling to hear her friend thus jesting, forever confer blessings upon you ! लग्ना च्या वो हल्या वर शंकर 'याला गोत्र माहीत नाही की प्रवर माहीत नाहीत. वडील- आजे-पणजे याची नांवें हा सांगत नाही. याची मुज तरी झाली की नाही, कुणालाच ठाऊक नाही. आणि याची नांवें पहावी, तर अगणितच! वाई बाई बाई ! मगले, असला भामटा वर तू शोधून सरी कुठून काढलास?' मैत्रिणीच्या या थट्टेला केवळ स्मित करून उत्तर देणारी मंगला (पार्वती ) सदैव मंगल करो! वधू गुरुः मेघं ताडयते तडित्, न रमते पत्या चिरं कौमुदी, माधुर्य सहजं जहाति दिविजा गङ्गान्धिना संगता। आदत्ते प्रकृतिर्गुणादिविकृति द्राक् प्रत्ययोपस्थिती, वागेवार्थपदे स्थिरा, न विकृता; साते वधु ! स्याद् गुरुः॥ तडिन्मघादीनि कालिदासस्य प्रथितानि उपमानानि नायिकानायकसमागमवर्णने । तेपाम् अत्र विवेकः क्रियते । BRIDE'S PRECEPTOR (Criticism of acknowledged ideal pairs:) The lightning smites the cloud. The moonlight does not stay long with her Juusband. The heavenly Ganga when united with the sea, gives up her natural sweet.

·गाहस्थ्य पद्धतिः १४९ ness. As the suflix confronts, the stem immediately adopts changes of the nature of) 'guna' (vowel gradation; also, virtue) etc. Speech alone remains loyal to the sense and unchanged. That, O bride ! be thy preceptor ! व धू चा गुरु (कालिदासाच्या उपमांचे एक समीक्षण :) वीज मेघाला झोडपते. कोमदी (चांदणें) नवऱ्यापाशी कायम नांदत नाही. स्वर्गातली गंगा समुद्राला भेटली, की तिचा स्वामाविक गोडवा नाहीसा होतो. प्रत्यय ' जवळ येतांच 'प्रकृति 'सुद्धा तत्काल 'गुण' इत्यादि ( तसेंच, इत्यादि बाबतींत) विकृति (= बदल) दाखवू लागते. एकटी वाणीच काय ती अर्थाच्या चरणो (तसेंच, स्थानी) न बदलतां अढळ राहते. नवऱ्या मुली, तिलाच तूं गुरु कर! गा है स्थ्यो पनि पत् तौयं दोपसमिन्धनं स्मृतिपयाल्लप्येत सूर्योदये, रत्नस्वर्णविभूषणादि नचिराद् गच्छेत् करं शासितुः। गर्यो जातु भजेदनयंपदवों, जोयेद् दुकूलादिकं; गार्हस्थ्योपनिषत् परा यदुत वां तिप्लेद् गुणानां गणः। तौर्यादीनि हि प्रायः विवाहस्य अङ्गानि । तेपामयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः । र ल स्व ण...शा सि तुः- सुवर्ण- नियमनादिभिः शासनादेशः । गाईस्थ्यो पनि पत गृहस्थाश्रमस्य परमं रहस्यम् । वाम् - युवयोः वधूवरयोः । - ·१५० क ण्ट का जलि THE SECRET OF MARRIED LIFE The shehnai and the brilliant fireworks will be effaced from the memory as soon as the Sun rises next. Jewel and gold ornaments will into the State's hands before long. Money, may invite trouble. Costly costumes will one day wear out and perish. The most precious secret of married life is: your virtues alone will abide. गृह स्था श्र मा चे रहस्य सनई-वाजंत्री, दारूवत्ती या गोष्टीचा तर रात्र उलटून जातांच विसर पडूं लागेल. सोन्यामाणकांचे दागिने आज ना उद्या सरकार-जमा होतील. अर्थ ( रोख पैसा ) एखादे वेळी अनर्थहि ठरेल. रेशमी वस्त्रप्रावरणे फाटून जातील. तुमचे गुण तेवढे टिकून राहतील, - हेच गृहस्थाश्रमा परम रहस्य होय ! - पतु दंश रत्ना नि धूम्या भेलपुरी चहा नटनटोट्रान्सिप्टरा गीतिकाः फिल्मायारचलचित्रदर्शनगृहा रम्भादयः पत्रिकाः। नेलानं वसनं प्रसायनकलाः पलासास्तया दीपिकाः रत्नानीति चतुर्दश प्रतिदिनं कुर्यः सदा मङ्गलम् ॥ 'लक्ष्मीः पौस्तुभ इत्यादीनि पुराणप्रपितानि रत्नानि आपनिफानां न प्रदेयानि । अतः नूतनाना रत्नानां परिगणनं क्रियते । पूम्या-सिगरेट।' भेल पुरी' इति एक रत्नम्।नट नटीदासिप्ट रा: त्रीणि रणानि गीतिकाः ...

·गाह स्थ्य पद्धतिः १५१ - अर्थात् फिल्मगताः । रम्भा द यः पत्रिकाः - अश्लील- वर्णनादिभिः लब्धवर्णाः। न लानं व स न म् - नायलॉन। तदुक्तं गीतासु - ‘नेलानं चास्मि वस्त्राणां पेयानां च चहास्म्यहम् । गुण्डानां राजनीतिज्ञो नटो धनवतामहम्।।' FOURTEEN JEWELS Cigarette, ' bhel' and 'puri', tea, film actors, actresses, transistor radios, film songs, film periodicals, theatres, ( sex -) magazines like the Rambha', nylon, beauty aids, classes and guides, - may all these fourteen jewels bestow blessings you every day ! नवीं चौदा र ने विदी-सिगरेट, भेळपुरी, चहा, सिननट, मिनेनटया, ट्रांमिस्टर रेडियो, फिल्मी संगीत, फिल्मी नियतकालिके, सिने-थिएटरें, 'रंमा' इत्यादि मासिकपत्रिका, नायलॉन सापड, मौदयंप्रमापर्ने, कलाम आणि गाउँ,- अशी ही चौदा रहने प्रत्यही थामचें सतन भले करीन! on भाग्यवत्याः मता माहूतः सहदेव यः प्रचलति स्नानाय भोज्याय वा, नादिष्टः समये हरत्यय चहाशाकादिवस्तूच्चयम् । वरयल्पं, न निषेधति व्पयविधी, रसत्यपत्यं मृदा, कस्पाश्चित् पचिदेय भाग्यवरातो भर्ता भवेदीदृशः॥ राकृदेव- इदम् 'आहूत विशेषणम् ।

·कण्ट का जलि: IDEAL HUSBAND A husband who rises for bath or meals at a single call, brings provisions like tea and vegetables in time without being reminded of it, talks little, does not impose restrictions on expenditure, baby-sits willingly, - only rarely and luckily can a woman have such a husband ! भा ग्य व ती चा नवरा जो एका हाकेसरगी आंघोळीला किंवा जेवायला उठतो; मूचना मिळण्याची वाट न पाहता वेळेवर चहा, भाजी वगैरे वस्तु आणून ठेवतो; थोडेंच बोलतो; खर्याला आडकाठी करीत नाही; मुलाला सुपीने मभाळत बसतो;-असला नवरा कुठेतरी एखादीलाच मोटया भाग्यानेच लामतो! मा ग्यवतः मार्या नामान्तं, यदि वक्ति; विघ्नयति वा कार्ये न भट्टारकं, ननं लुम्पति, नापि पृच्छति ' कृतः क्वार्य धनस्य व्ययः।। निद्राणं सहते, नसास्ति, रचिरं श्रोणाति साधं सदा,- फस्यापि पयचिदेव भाग्ययातो भार्या भवेदीदृशी॥ ना यान्तं, यदि वयित - एतदुक्तं भवति : प्रायेण वक्ति पेत् अश्रान्तम् अविरतं न वक्ति। नव दक्तिः

·गाई स्म्य पद्धतिः
१५३
IDEAL WIFE
A wife who, if at all she talks, talks not to
the point of exhaustion, does not interrupt
her husband in his work, does not rob him,
nor does require him to give explanation for
the expenditure, tolerates his sleep, docs not
dictate, cooks tasty food regularly, - only
rarely and luckily can a man have such a
wifc !
मा ग्यवंताची बायको
वोठलीच तर दमछाक होईनो बडबडत नाही; नवन्याच्या
कामांत कटकटी नाही; नवन्याला खुदाडीत नाही, विवा
त्याला पर्चाचा हिशेवहि विचारोन नाही; भरपूर झोपू देते ;
इकमावर हुम मोडीत नाही; रोज काहीतरी रुचकर पदार्य मायला
करित - अमली दायको मुनरी एमाद्यालाच मोठया ननिदाने
दामने!
आ यं पुत्राष्टकम्
कापं चेन्मुसमार्जनादि दुहितुस्तवार्यपुत्रो बजेत्,
कार्य पुस्तकलेसनादि, तदपि द्रापार्यपुत्रः नियात् ।
शास्त्रायंस, पटादिकं स रजकात, क्षीरं स, चित्रापि सः,
-क्षिप्रं संदिशती प्रियेक्षत इव प्रोत्यायंप्राप्टकम्।।
अत्र मुद्रारासमीयं राक्षमवाक्यं स्मर्तब्यम् - 'यत्रपा
मंपनीला चरति गजयटा राममाता पायान् अनामीः
...

·क ण्ट का जलि:
प्रीतियोगात् स्थितमिव नगरे राक्षसानां सहस्रम् ।।' नन्दानां
तावत् नवनवतिशतद्रव्यकोटीश्वराणां ' सहस्रसंख्या
कल्यवर्तः । नास्माकं तावान् विभवः ; अतः अष्टकेन'
तृप्यामः ।
EIGHTFOLD HUSBAND
The daughter is to be washed and tidied
up etc., etc., let my husband attend to it.
A book or an article is to be written, - my
husband will do that too
in no time.
Scientific work, - husband; bringing clothes
from the launderer, - husband; milk, - he;
drawing pictures, - who else ?
Issuing such orders in quick succession,
the dear lady, with deep affection and full
confidence, visualises an eightfold husband !
आठ नवरे
मुलीचे तोंड धुणे वगैरे' करायचे आहे,- 'हे' करतील को !
पुस्तकविस्तक लिहायचे आहे,- ते तर 'हे' चुटकीसरशी करतील!
शास्त्रचर्चा करायची आहे, - 'हे'; घोव्याकडून कपडे वगैरे,-'हे':
दुपाच्या बाटल्या, - 'है'; फोटोविटो,- 'हे'! असे लागोपाठ
हम सोडणाऱ्या बाईसाहेबाना अति प्रेमामुळे जणू एका नवन्याचे
बाठ नवरे दिसू लागतात!
-

·गा है स्थ्य पद्धतिः
स्मरणशीला भार्या
'नित्यं विस्मरसी'त्यविस्मरणया प्राध्यापको भार्यया
भौमीयोबहनाय मित्रदुहितुः सोपायनं प्रेपितः।
तूयं नान कयं? न ताररसितं 'कुर्यात् सदा मङ्गलम्'?
सप्ताहात् परतो विवाह इति सोऽवेदोत् पठन पत्रिकाम् ।।
प्राध्यापक: हि नाम जनः विस्मरणस्य भूमिः,इति प्रपितं
लोके। तस्य भार्या च प्रायेण अतीव स्मरणशीला, तेनैव किल
जगच्चक्रम् अनाकुलं प्रवर्तते। अस्मिन् पद्ये ईदृश्येव काचित्
जगच्च-योगक्षेमकरी स्मरणखनि: निदर्शिता, या स्मृतः
अतीव तीव्रत्वात् आगामिनि सप्ताहे वतिष्यमाणस्य उत्सवस्य
कृते पूर्वस्मिन्नेव सप्ताह भर्तारं प्रेपितवती! भौ मी यो-
द्व हना य - भौमे (मङ्गलबासरे) संपत्स्यमानस्य विवाहस्य
कृते।
STRONG MEMORY
Taunting her husband, 'You are always
forgetful,' a Professor's wife, (naturally )
strong in memory, sent him with presents
to attend the marriage ceremony of a friend's
daughter scheduled to take place on a
Tuesday.
(As he went to the place of marriage -)
• How is it that there is no sound of band
here? Nor loud roars of " kurjat sada
mangalam (verses sung at the marriage
ceremony, meaning,... may ..always confer
blessings' ) ? ' He looked at the invitation,
the marriage was scheduled on Tuesday
all right, but only a week later !
.

·१५६
कष्ट का जलि:
आठवणी चा कांदा
'तुम्ही नेहमीच विसरत अमतां!' असे एका प्राध्यापकाला
त्याच्या बायकोने (नेहमीप्रमाणे) म्हटले, आणि एका मित्राच्या मुलीचे
लान मंगळवारी व्हायचे होते त्याला हजर राहण्यासाठी भेटीची वस्तु
देऊन हाकलले. (कार्यालयात जाऊन पाहतो, तों-) 'इथे वाजंत्री
का नाही? आणि "कुर्यात् मदा"चा आरडाओरडाहि कसा नाही ?"
त्याने पिशातून निमंत्रणपत्रिका काढून पाहिली, - लग्न पुढच्या
मंगळवारचे होते!
कोऽयम् ?
'फोऽयं सायमुपामिप्यति गृह ?' भत्रेति पृष्टा सती
यूते भद्रमुखी, 'स्नुपा ननु यता मातृप्यसुर्या मम ।
तस्या मातुलमातुलस्य दुहितुः श्वथ्या ननान्दुः सुतो
यो जायां यतयान्, पितृय्यदुहितुस्तस्या भविष्यद्वरः'।
नायं फूटश्लोकः। तदलं मंबन्धनिरिणायं वृथा शिरः-
पोरना गंबन्धपरम्परास्मरणराटवमात्रमा भद्रमुन्याः
गुगूनयिपितम्।
Who?
"Who is it that is coming to our house
this evening ? asked the husband.
The lady with an auspicious face repli.
reb : 'lle is the would be bridegroom of
the daughter of the uncle of the girl, to uliom
has proposed the son of the lushanil's sis.
ier of the another-in-law of the daughter

·माईस्थ्य पद्धतिः
of the maternal uncle of the lady, who
is the prospective daughter-in-law of my
maternal aunt.'
हा कोण?
' हा जो संध्याकाळी आपल्या परी ( चहाला ) येणार आहे,
तो बोपग?"
नवऱ्याच्या या प्रदनाला कारभारणीने उत्तर दिले : 'अहो,
माझ्या मावमीची नी अमको मून होगार आहे ना, तिचा मामाच्या
मामाची जी मुलगी, तिच्या मामूच्या नगदेच्या मुलाचे जिच्याशी
लग्न टरने आहे ना, तिच्या चलतबहिणीचा हा नावी नवरा यायचा
आहे!'
उनम्
'उत्तप्तान्पनले पतन्ति राहता दुायान्यवनाय मां,
दूरे यायदहं करोति फल प्रोटिजलोप्लावितम् ।
पामाणि प्रलठन्ति हन्त चरणस्पृष्टान्पनालोकनात,
उत्तं सकलं यने ति गृहिणी याचं वभन्न ऋथा।।
सदृत्तानि दुपानि उत्तप्तानि सन्ति स्वयमेव चुलपाः
समागम् ययतरन्ति, मद्त्ता पोटिः (जलवाहिनी नलिका)
फस पूरयिया स्वयमेव विरमति, पात्राणि चरणमार्गात
स्वपमेय अपगरन्ति, इति भयम्।
DISODEDIEXCE
"The milk, wlicn overhcated on the
stove, jumps into the fire in defiance of my

·कण्ट काजलि:
order ! While I am away, the water tap
makes the bucket overflow! The utensils
too, alas ! if the feet touch them by chance,
tumble on the floor ! Everything here is
lawless !"
With these words, the housewife crash.
ed a glass in fury.
वळ ण च नाही!
'दूध तापत ठेवले, तर ते खुशाल भी परत यायच्या आंत
उतू जातें! जरा कुठे इकडे तिकडे जावें, तों नळाखाली लावलेली
कळशी वाहून जाते ! चुकून दुर्लक्ष होऊन पाय लागला, तर भाडी-
सुद्धा मेली आडवी होऊन गडबडा लोळण घेतात ! वाई वाई बाई !!
या घरात कशाला म्हणून वळणच नाही !' असे म्हणून सुगरणीने
हातातले काचेचे मांडे रागारागाने दाणकन् आपटून फोडलें!
त्वं मद धि का
यायत् ते स्तवनं प्रियं मम, ततो मद्रूपणं ते प्रियं;
यावच्छोतुमना महं, तदधिकं त्वं वक्तुकामासि यत् ।
अतुं यावदह क्षमस्तदधिकं श्रीणासि भोज्यं यतः,
यायानर्जयितास्म्यहं तदपिकं युक्तं करोपि व्ययम् ।।
कश्चित् 'सः' 'तां' प्रति आह् ।
You
EXCEED ME !
You like to censurc mc
more than 1
like to praise you. You wish to speak morc
than I wish to hcar. You cook morc
than

·गा है स्थ्य पद्धतिः
१५९
I can cat. It is then perfectly appropriate
that you spend more than I earn!
तूं माझ्या हून अधिक !
तुझी तारीफ करायला मला जेवढे आवडते, त्याहून अधिक
मला नांवें ठेवणे तुला आवडतें. मला जेवढे ऐकावेसे वाटते, त्याहून
अधिक तुला बोलायला हवें असतें. माझी जेवढे खाण्याची तयारी
असते, त्याहून अधिक तूं अन्न शिजवून ठेवतेस. तेव्हा मी जितकें
कमावतो, त्याहून अधिक तूं खर्चतेस, हे सरळच नाही का?
गुरुला घवम्
व्याख्यानं न, न नाटकं, न च चलच्चित्रं, न संमेलनं,
संभूयश्चमणं न नोऽस्ति सुलभ, देशाटनं दूरतः!।
अस्त्यस्माकमवेक्षणीयमनिशं संमार्जनीयं गृहं,
कर्तव्यं पटधावनं, तरुलताः सेच्याः, विधेया चहा।।
DISCRIMINATION
No lecture, no play, no picture, no
gathering; even walking together has become
difficult for us, much more so a pleasure
trip. For, we have to watch the house
constantly, sweep it, wash clothes, water
plants and prepare tea !
तारतम्य
ना व्याख्यान, ना नाटक, ना सिनेमा, ना सभासंमेलन, ना
हिंडणे फिरणे, - काही काही म्हणून आम्हांला करिता येणार नाही.
प्रवास तर दूरच ! कारण आम्हांला की नाही, घराची सतत राखण

·क काजलिः - करायची असते; झाडलोट असते ; घुणे, झाडांना पाणी, चहा, हे सगळे करायचे असते. वेळ काढायचा तरी कुठून .. प्र स व समृद्धिः यद् देवाशुपयाचनं, यदपि वा बाबाबुवाद्यर्चनं, यद् भैषज्यनिषेवणं च नियतं, यन्मान्त्रिकोपासनम् । मूढानामनपत्यतापरिहतेः सर्वेऽप्युपाया इम; सुन्तामात्रसमाश्रयात् तु विबुधाः प्राज्यां प्रजां चक्षते ।। सु न्ता - इस्लामप्रथितः पुमपत्यसंस्कारविशेषः । (प्राज्ञाः! नातः परं कथयितुं शक्यम्।) वि बु धाः - नचिरात् दिवं गताः केचित् महाराष्ट्रिया: इतिहासपण्डिताः। तेन प्रकृतपदं सविशेषम् अर्थवत् भवति ('विबुधाः सुराः' इत्यमरः)। FERTILITY Vows of offering to the deities, devout service of saintly Babas and Buwas, regular administration of medicines, devotion to the spell-priests, ~ all these are the fools' mcasures to begct a child. But the wise men (c.8. a recently departed scholar of Maliratha history ) abundant progeny just by an operation of the Sunta rite ? उदंड संत ति! देवादगांना नवग, याबाबुवांची रोवा, नियमित औषधसेवन, माविकाचे आर्जव, आणि पाप याय, - मूल व्हावे म्हणून तुळपट assurc ·गाह स्थ्य पद्धतिः लोक काय उपाय करीत असतात ! शहाणे लोक ( नुकतेच दिवंगत झालेले एक इतिहासपंडित ! ) मात्र सांगतात की, नुसती 'सुंता' केली की पुरे! मुलेंच मुले !! 'तातं तालय जाता जातु विलाप्य वक्षसि दृढं पित्रा भृशं चुम्बिता, दष्टा कोमलयोः कपोलफलयोः शल्पोपमः श्मश्रुभिः। मातुः संस्पृशती मुखं मृदु सुखं सरूविभङ्गायवीत् 'तातं तालय!'; न त्वबुद्ध जननीहासस्य मुग्धाशयम् ।। जा ता - वत्सा । वि ला प्य - विपूर्वाया: लीयते: ण्यन्तायाः ल्यबन्तम् ; आश्लिष्य इत्यर्थः। मृदु सु ख म् - हे भगवन् ! कियान् अयं भेदः! किमिति तातम्यापि मुखम् ईदृगेव न निर्मितम् ? ता ल य- ताडय। म बुद्ध - अजानात्। मुग्धा- अर्थात् जाता, कन्या ; कर्तृपदम् । मुग्धा नावुद्ध ; विदग्धाः बुध्येरन् इति आशास्महे । BEATING THE FATHER The father once kissed his young daughter heavily, clasping her to his heart ; and the fruitlike, delicate cheeks of the poor child were bitten by the father's arrowlike moustaches. The girl then feeling the soft, snug face of her mother, passed the sentece with knitted eyebrows, papa a Give

·१६२
कण्ट का जलि:
beating !' The mother burst into a laughter;
but the innocent child could not divine
why.
बा बां ना ठोक दे!
एकदा असे झाले की, एका पित्याने आपल्या लाडक्या बाळीला
छातीशी घट्ट घरून तिचे मुक्यावर मुके घेतले. बिचारीचे कोवळे
कोवळे गाल मिशाचे काटे टोचून टोचून हुळहुळे झाले ! सुटका
झाल्यावरोवर तिने आईकडे धाव घेतली; तिच्या मुलायम तोंडावर
एकदा हात फिरविला ( देवा रे देवा ! सगळयाचीच तों. अशी
गुळगुळीत का नाही केलीस? ), आणि आठया घालून आईला
म्हटले, ' आई ग, बावाना की नाही, खूप ठोक दे !' आई खदखदून
हसली. बिचान्या अथाप मुलीला तिच्या हसण्याचा अर्थ कळलाच
नाही!
'अपभा पित.
-
'यक्तां तात फुगां गिहान, ययपीम् आम्व्यत्य माम् आनय,
त्योकं पाथय नूतनं, फथप वा श्युत्नत्य मय्यं कथाम् ।
तुय्यं देव नमच्कयोमि, तुमती तातत्य मे दीयता,'
मा भूत् साघुपदप्रयोगसुकृतं, जाते! प्रियं ते वचः ।।
अत्र चरणत्रयस्य संस्कृतच्छाया- 'रक्तां तात फुगां
गृहाण, बरफीमानस्य मामानय, श्लोकं पाठय नूतनं, कथय
वा कृष्णस्य मह्यं कयाम् । तुभ्यं देव नमस्करोमि, सुमति-
-

·गाई स्थ्य पर तिः . स्तातस्य मे दीयताम् ' फु गा- वलून । वर फी - खाद्य- विशेषः। मा भू त्...- अब अनुसंधेयम् : 'तस्माद् ब्राह्मणेन न म्लेच्छितव, नापमापित' इत्यादि महाभाप्ये उद्धृतं थुतिवचनम् । तथा च - 'समानायामर्यावगतो शब्देन चापशब्देन च, तत्र धर्मनियमः क्रियते, शब्देनवार्थोऽभिधेयो नापशब्देनेति, एवं क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति ।' IN DEFENCE OF UNREFINED SPEECH (This stanza is untranslatable; for a three-fourth of it is composed in baby talk. Its interest lies more in its pronunciation than in its contents.) 'Papa ! Buy me the red balloon. Bring mc the mango sweets. Teach me a new verse or tell me the story of Krishna. God ! I bow to you ! Make my papa wise.' Confound the refined speech that brings merit ! Baby dear,. I love your talk . ! -- . 'मया बोबडे बोल 'तात, मया (मला) याय (लाल) फुगा आना; आंब्याची वयफी घेऊन या;' 'मया नवा त्योक (लोक) तिकवाम?' 'क्युत्नाची गोत्त शागाय ? ' ' वाणा, तुया नमचाय ! बाप्या, तातांना चागयी बुद्धी दे !' ते नाही मिळाले तरी फिकीर नाही ! वाळ, तुझे है अशुद्ध बोबडे बोलच मला पपार शुद्ध बोललें की पुग्म लागते म्हणतात थाहेत ! ២ ·फण्ट का जलिः वा ल्या य तस्मै नमः सायं धोतितदीपवन्दनविधेरूध्वं अनन्योदितं, 'तातादीनघुना नमस्कुरु सुते !' वत्सा च भक्त्यानमत् अम्बा तातमथानयोः पितृगणं - भ्रातृन स्वसः किंकरान मार्जारं शुकमप्यहो ! समदृशे बाल्याय तस्मै नमः ॥ समदृशे - अत्र विमृश्यतां यदुक्तं गीतासु : 'विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥' WE Bow TO THE CHILDHOOD The evening prayer to. the lighted lamp was over. The mother bade lier daughter, Now, baby dear, bow to your father and others. The child then piously bowed to her mother, father, their parents, brothers, sistrers, servants, - nay, cven the cat and the parrot in the cage too ! We bow to thc childhood which is cndowed with such a perfect equanimity! त्या वाळपणाला न म स्का र असो! मंघ्यावाळी दिवे लागल्यावर 'शुभं करोति ' म्हणून झाले. मग आईने चिमण्या लेकीला गागितले, 'याळ, आता बाबांना पाणि

·गाई स्थ्य पद्धतिः
सगळयांना नमस्कार कर हं!' तेन्हा तिने पुढील व्यक्तीना मक्ति-
भावाने नमस्कार केला,-आई,वादा, त्यांचे आईवडील, भाऊ, बहिणी,
नोकरचाकर, मांजर आणि पोपटसुद्धा ! असली समदृष्टि वाळगणाया
स्या वाळपणाला यामचा नमस्कार यसो !
विज ल्पितम्
-
'कृष्णो नाम बभूव, तस्य जननी कॉलेजमासीद् गता,
सोऽखादनवनीतमन्यसदने, बद्धस्तदोलूखले।
सोऽरोदोत् उपधाव्य चात्य जतनी मुक्त्वाददाद् गोलिकाः,
- मत्तस्येव शिशोविजल्पितमिदं गेहे चिरं जीवतु ।।
कश्चन शिशुः जनन्यै कथा कथयति । सेयम् । गोलिकाः
- शारी:।
PRATTLE
"Tliere was one, Krishna. His mother
had gone to the College. He stole butter
from others' houses and ate it. Then he
was tied to a wooden mortar. He cried;
and soon his mother ran back, relieved him
and
gave
him lemon balls."
May this prattle of the baby, similar
to that of a madman, live forever in the
house !

·कण्टका ज लि.
बडबड
-
'एक होता कृष्ण. त्याची आई गेली होती कॉलेजांत, स्याने एकदा
लोरांच्या परो (पोरून)लोगीपाल्ले. तेव्हा लोरानी त्याला उसळाला
वापून पातले. मग तो लागला रटापला. मग त्याची आई पाली
पावत धावत. तिने त्याला मोडवले आणिलिमलेटाचा गोळपाहिल्या
पायला.' अमली वेडगळामारपी महान मुलावी वा पात पापम
नादी!
वस्थामति
पा मासा गुत निपाण, वदनं मा पुत्र घेहाति,
मा निप्टोष पपि पवित्, कमपि रे गालोपदा सुद' ।
ज्येप्टारपनिरपमारमयरणाः प्राहस्तदारता; परं
पामरयमुसादिकमंगु नगामाया ? म भानीमहे ।।

·गा है स्थ्य पद तिः
नसती उठाठेव
'हे बघ वाळ, नाक टोकरूं नको; ' तोंडात बोट घालू
नको;' 'रस्त्यांत धुंकायचे नाही हो' 'हां, शिवी नाही द्यायची
कुणाला!' असे काहीतरी मोठी माणसे सारखी सांगत असतात;
स्वतः मात्र हे सगळे करीत असतात. ते जाऊं द्या! पण मला है
समजत नाही की, आम्ही हे सगळं आमच्याच हातातोंडांनी करीत
असताना यांना त्यांत लक्ष घालण्याचे काय कारण?

·११. तत्ववित्पतिः
THE WAY OF THE THINKER
तत्त्वज्ञ प्रकरण
श्लीला श्लील विवेक
विद्वांसोऽपि गता यतोऽत्र विर्मात 'काश्लीलताश्लीलता?
श्लीलेशलीलमति यतो विदधतेऽश्लीलेऽपि च श्लीलताम् ।
तत्वं तेन समासतो विवृणुमः - सर्वेऽपि यत्रोत्सुकाः,
अश्लोलं तदुदीर्यते; यदितरत्, श्लोलं तदाख्यायते ॥
कर्म इव एव गहनोऽयं विषयः -- 'कि कर्म किमकर्मेति
कवमोऽप्यत्र मोहिता' तथा 'कर्मण्यकर्म यः पश्येत् .
इत्यादि स्मतव्यम् । यस्मादेवं तस्मात् - ' ( तेन ) ब्रूमः
सहृदयमनःप्रीतये तत्स्वरूपम्।
DISTINGUISHING DECENT FROM OBSCENE
Whercas even thic leamed are divided
as to what is decency and what obscenity;

·तत्त्व विपद्धतिः
and whereas they even regard as obscene
what is really decent, and as decent what
is really obscene; therefore we briefly expound
the true nature of these two : obscene is
that in which all are interested; all the
rest is decent.
श्लील आणि अश्लील
'दलील म्हणजे काय, आणि अश्लील म्हणजे काय,' या
मुद्दयावर विद्वानांचेसुद्धा मतभेद झाले आहेत;
कोणी तर
इलीलालाच अश्लील समजतात, आणि अश्लीलाला दलील
समजतात. म्हणून या विषयांतले सत्य आम्ही संक्षेपतः सांगतों,-
ज्यांत सर्वांनाच गोडी, ने अश्लील; राहिलेलें श्लील.
अश्लीलता
स्त्रीवेहस्य विवस्त्रणं यदि भवेदश्लीलतागोचर,
पुंदेहस्य कुतस्तथा न तदिति प्राज्ञाः समाचक्षताम् ।
'अक्षणोऽसौ विदितोऽल्पवस्त्र' इति चेत्,
स्त्रीणामपि स्यात् तथा;
'स्त्रीदेहो' यदि ' कामधुक्षण' इति,
ब्रह्मा ततो दूष्यताम् ।।
अति हि नाम एतेषु दिवसेपु श्लीलाश्लीलचर्वणं
कुर्वन्तः दृश्यन्ते कलासाहित्यमार्तण्डाः। तत्र वदामः... ।
OBSCENITY
If ferninine nude is to be counted
obscene, let thc wise explain why the male
nude is not. If it is argued that people
arc used to seeing the male body bare, we

·१७० कण्टका बलि ask, would they not be used to seeing the female one too ? If, again, you argue that the female form (when unclad ) inflames passion, then why, blame the Creator ! अश्लीलता स्त्रीदेहाचे वस्त्रहीन चित्रण हे जर अश्लील ठरत असेल, तर पुरुपदेहाचे ते तसे कां नाही, याचे विद्वानांनी उत्तर दिले पाहिजे 'तो (=पुरुपदेह) तोकड्या वस्त्रांनिशीच दृष्टीला सवयीचा झाला आहे म्हणून, ' असे म्हणाल, तर स्त्रीदेहहि तसा सवयीचा होईल की ! 'स्त्रीदेह हा कामोत्तेजक आहे म्हणून, ' असे म्हणाल, तर दोप ब्रह्मदेवाला द्या को! विनोद ना नि अक्षः केपि विनोदयन्ति हृदयं, केचिच्च सौर रसः, केचित् काव्यरसंश्च, फेऽपि कलह- वित्तापहारः परे । रेखाजालचितारमभालपटले विन्यस्य हस्तं दृढ़ योध्योद्वीक्ष्य न घोक्ष्य रिष्टपदयीं केचित् तु चिन्तादातः ॥ सौ रेः रस: - सुराभिः । प्रकारपरं यहुवचनम्. वपुल्यपरं वा,- यथावि गृह्यतामा ·तत्व वित् पद्धतिः ANUSEVENTS Some divert their minds by playing dice, some by drinking liquor, some by savouring poetry, others by quartelling, still others by theft. There are, besides, some who, in calamity, actual or anticipated, divert themselves with care, their hands supporting Initted foreheads. विरंगुळा कुणी जुगार खेळून मन रमदितात, कुणी मदिरेनें सेवन करून, कुणी कायरस पिन, कुनी मांडून, कुपी चोचा बस्न पण कुगी मात्र आठ्यांनी मुरकुतलेल्या कपाळावर हात घट्ट घल्न, काळज्याच काळज्या करून मन रिझवितात,- संकट दिन म्हणून काळजी, दिमन नाही म्हगून काळजी, संकटाची क्लना कहन काळजी,... काळजी, बाटडी, काळजी...! श्रद्धा 'ना विगुः पृथिवीपतिः,' - यदवदस्तच्चन्मृपा कय्यते, 'सर्वेऽप्यत्र समाः, इतीयमनिया सत्येति का प्रत्ययः? । पूर्वत्रापि जनाः मुखानि विविदुः, क्लेश परनापि च, श्रद्धव व्यवहारकारपमतः, श्रद्धा च तर्कोतरा ॥ FAITH "The man who rules the earth is God Vishnu himself,'- if this doctrine is to be denounced as false, a myth, can anyone prove the truth of the doctrine, 'All are born equal'. ? People have been happy even under the former doctrine, and miser-

·१७२
कष्ट का जलि:
able under the latter. This means : faith
alone is the basis of all human dealings;
and all faith lies beyond reason.
श्रद्धा
'पृथ्वीचा स्वामी तो ईश्वरांश,' असे
जर
खोटे, तर ' सर्व लोक सारखे,' हे तत्त्व तरी खरें समजण्यास
काय प्रमाण आहे ? पहिल्या तत्त्वाच्या छत्राखालीहि लोक सुखी
झाले, आणि दुसन्याच्या छत्राखालीहि लोक दुःखी झाले, असे
दिसते. एकूण काय, श्रद्धा हे सर्व व्यवहाराचे मूळ आहे, आणि
श्रद्धा ही तर्काच्या निक्पापलीकडे आहे.
मूख यू तों
धर्मों वस्तु सदित्युशन्ति कतिचित्, तस्तद्ग्रहावेशतो
'धर्मः सत्य इहक एव, स ममे 'त्येवं प्रतिज्ञायते ।
धर्मः फल्प्यत इत्युपैति विदुषां येषां तु घोनिश्चयं,
ते धर्मानखिलान् वदन्त्यवितयान; कः कल्पितेष्वाग्रहः ॥
'ममैव धर्मः मत्यः' इति प्रतिपादनं यावत् सत्यमसत्यं
वा, तावदेव सर्व धर्माः सत्याः' इत्यपि।
The FOOL AND THE CLEVER
Some who think religion real swear
ardenily : 'There is only one truc religion,
and that is minc !' Thic cnlightened ones,
on the other hand, who are convinced that
religion is imaginary, accept all rcligions to
be true; for, what use is it contending for
what is after all imaginary !
..

·तत्ववित् पद्धतिः
मू खं मा णि धूतं
धर्म ही खरी, वास्तव गोष्ट आहे, अमें कोणाकोणाला वाटते.
ते या समजुतीचा पगडा मनावर वमल्यामुळे ' या जगांत खरा
धर्म एकच, आणि तो म्हणजे माझा,' बसे दापयेवर सांगतात.
पण धर्म हो कल्पनामृष्ट वस्तु आहे है ज्या जाणत्यांच्या मनाला
उमजते, ते म्हणतात, ' सगळेच धर्म सत्य आहेत.' खरेंच आहे; जें
काल्पनिकच, त्यांत हट्ट कसला ?
ईदव रस्य पिता
'धर्म शास्त्रमिह प्रमाण 'मिति चेत्,
शास्त्रस्य कः कारकः?
श्रीश' तस्य तु कः? 'न कश्चिद्'
अनृतं, श्रीदास्य लोकः पिता।
तज्जानात्यलमीश्वरः, न तु जनः
धर्मस्य शुद्धी ततः
नेशः कि तु जनो रुणद्धि; तदिदं
प्राज्ञाज्ञयोरन्तरम् ।।
शारज
THE FATHER OF GOD
If you say, ' Scriptures are
the authority on religion,' we
ask, who made the scriptures ?
'God,' - all right; and who
ܪܝܘ

·१७४
क ण्ट काजलि:
N
made Him ? None,' - this is a lie ! Man
is the father of God. This, God knows very
well; men do not. That is why, when
religion faces change, it is men that oppose
change, not God. This is where the ignorant
differs from the informed.
ईश्वराचा बाप
'धर्माचे स्वरूप ठरतें तें शास्त्राने,' असे म्हणत असाल, तर
शास्त्राचा कर्ता कोण हो ? • ईश्वर'ठीक. त्याचा निर्माता कोण?
'कोणीच नाही'; साफ खोटें. माणूस हाच ईश्वराचा वाप ! ही
गोप्ट ईश्वराला चांगली ठाऊक आहे; माणसाला मार ठाऊक
नाही. त्यामुळे धर्मसुधारणेला विरोध ईश्वर नव्हे, माणूसच रतो.
जाणत्यानेणत्यांमधले अंतर ते हेच !
देवस्य शुल्क श्रेणी
अक्षण केन विलोकने दा, तया द्वाभ्यां कृते विशतिः,
पप्टिगन्धविमर्दने, स्रज उरस्याधापने द्वे शते ।
शुल्क हप्यसहस्र मघटिकाभोगार्थमित्यादिभिः
पूर्तः संप्रति कुट्टनीव्ययसितैर्देवोऽपि धेश्यीकृतः ।।
ननु भो: ! साम्प्रतिके काले सर्वत्रापि सगुले स्थिते
व्यवहारे देवेनय केवलेन किमपराद्धम्, यदेयं तस्य शुल्कप्रेणी
दूप्यते ? यूयताम् । न वयं ग्रूमः देवः अपराध्यति इति । पिं.
तहि ? भवताः एव । स्थिते पेयं समुल्के देये व्यवहारे
गुल्लग्राहिणां विटचेटकुट्टनीस्थानीयत्वं गुल्फदायिनां प
वेश्यासगटाथानीयवं कथं नियारयितुं गायम् ?

·तत्व वित्पद ति: १७५ eye, ten RATES OF GOD For beholding God with one rupees; with two eyes, twenty. For applying unguents, sixty; and for garlanding, two hundred. A thousand rupees for half an hour's service. By these acts of a procurer, rogues have today turned God into a prostitute ! दे वा चें दरपत्रक एका डोळ्याने दर्शन घ्यायचे अमेल, तर दहा रुपये ; दोनांनी घ्यायचे झाल्यास वीस; चंदन चोपडग्यामाठी साठ; छाती. वर हार घालण्यास दोन ; अया घटकच्या भोगांसाठी एक हजार; - याप्रमाणे कुंटिणीचा मार्ग चोखालून लबाड लोकांनी आज देवालासुद्धा वाजारवसदी करून सोडलें आहे ! भगवता कुलम् स्पृष्ट्वा पादरजो, विलोक्य वदनं, पीत्वा क्षणं वाघां यस्य, स्यात् पुरुषः प्रनष्टदुरितः सर्व लभतेप्सितम्। अद्यत्वेऽपि नृरूपिणां भगवतामुज्जृम्भते तत् कुलं;- न क्वाप्यप्रणमय्य शीर्पमयते प्रायः पुमान् निर्वृतिम् ॥ नृ रूपिणां भ ग व ताम् यतः एते देवस्य 'अवतार-त्वेन भक्तः प्रत्याप्यन्ते । परोकर्पासहिष्णवस्तु एतान् वतिनः बिडालबतिन: वा आहुः। - ·फण्ट का जलि: Tule COMMUNITY OF THE WORSHIPFUL Even today thrives the well-known cummunity of worshipſul Gods disguised as men, at the mere touch of the dust of whose feet, at the sight of whose faces, at a momentary sip of whose nectar-like words, man, soon getting rid of all sin, acquires everything that he wishes. Indeed, no one feels happy unless he bows his head at somebody's feet ! प्रभू ची मां दि या ळी ज्यांच्या पायाची धूळ मस्तकी धरली, मुखदर्शन घेतले, शब्द- सुधा क्षणमरदेखील प्राशन केली, की माणसाचे सर्व पातक नष्ट होऊन त्याला इष्ट ते सर्व प्राप्त होते, अशी त्या नरदेहधारी प्रमूंची मांदियाळी आजघडीलाहि फोफावत आहे. एकंदरीने हेच खरे की, कुठेतरी डोके टेकल्यावाचून बहुतेक-करून माणसाला शांति वाटत नाही! . सर्व शून्य म् 'सर्व शून्यमिदं, जगाद सुगतो, लोकेऽग्रजन्मान्यतां, पूज्यं तनखकेशदन्तमभवत्, संघोऽस्य चास्फायत । तत् कि युद्धनखादिसंघपचने नासज्यते शून्यता ? कि यायापि चकास्ति विश्वविदिता शून्ये जनानां रतिः ।। तृतीयचरणे बुद्धः, नवादीनि, संघः, वचनं ( अर्थात् युदम्य ) च एतेषां ममाहारः कर्तव्यः ।

·तत्व वित् पद्धतिः १७७ ALL IS VOID . All is void, - said the Buddha, and bccamc renowned. His nails, hair and teeth came to be worshipped; and his organi. sation throve. Does this mean that the all-pervading void does not extend over the Buddha's nails ctc.? Or does this substantiate the universally known fact that people pursuc the void ? सारें असार 'हे सारे असार आहे,' बुद्ध म्हणाला, जगांत मान्यता पावला, त्याचे नमें केस-दात पूजाहं ठरले, आणि त्यावा सपहि सर्वत्र फोफा. वला. आम्ही विचारतों को, ही सान्या ठिकाणी असणारी असारत बुद्ध, त्याची नखें वगरे, त्याचा संघ, त्याचा उपदेश यांच्या ठिकाणी विसावते की नाही ? कां लोकांना असाराचीच बोट अमते, हे विश्वविख्यात तत्त्व याहि उदाहरणांत प्रकटले आहे ? - मुन्दरी जानाना अपि 'वानरी 'ति जगदुर्नारों जनाः सुन्दरी पद् दाक्षिण्यवशात् तयंव तदिति स्त्री सस्मितं यद्दथे। यात्वे किल मन्त्रिणामपि मुखाद् 'हे सुन्दरी 'त्युरियां गां मुन्दयंपि पिपकरोति सबसि, पदेयमेतत् कयम् ? ॥ १२ ·१७८ कष्टकाजलि: सुन्दरी- फेअर लेडी । महाराष्ट्रराज्यस्य विधान- सभाया किल अयं प्रसङ्गः समुदभूत् । मन्त्रि णा म पि. अपरपरमेश्वराणामिति भावः । केचित् तु आहुः, मन्त्रिमुखो. द्गतत्वमेव धिक्कृती हेतुः । क./का खलु प्राज्ञः/प्राज्ञा मन्त्रिणा वचसि विश्वास कुर्यात् ? Fair LADY In the past, men used to call a woman : fair lady' out of chivalry, even when they knew her to be really a she-monkey ; and the woman, too, with a smiling face, believed their words. Today, it is reported, even a fairlady publicly denounces her being addressed as fair lady. even when the phrase springs from the lips of such a dignitary as a minister ! We wonder, how to believe this! . . 'सुंदरी' आजपर्यंत असे झाले की, वानरी वाटत असतानाहि लोक स्त्रीला दाक्षिण्यामुळे ' सुदरी' म्हणत आले; आणि स्त्रीहि स्मित फस्न ते खरें समजली आजकाल मात्र मत्र्याच्यामुढा (म्हणजे, साक्षात् परमेश्वराच्याच की!) तोडून 'सुदरी' (फेअर लेडी) असे पाद प्रकटलेले ऐकून सुंदरीदेखील म्हणे भर सभेत त्याचा पिकार करू लागल्या आहेत ! आता यावर विश्वास तरी कसा: ठेवादा?

·तत्त्व वित्पद्धतिः " - सिने सुन्दरी 'दृष्टयाकेकरया शतं, दशरतं गत्या नतोनीतया, लक्षापं किल नर्तनः, परिमितवस्त्रैश्च लसद्वयम् । सा कापि प्रतिचित्रमति वत! द्रव्यं सिनेसुन्दरी, कि चा_लिह-' सर्वमस्तु, वद साभोज्यं कियत् खादति ? अस्तु नाम अर्जनशक्ति: अपरिमिता; भोगशक्तिस्तु नृणां परिमितंव, इति तात्पर्यम् । THE FILI STAR Heard this ? That X Y Z, the famous actress, charges a hundred for casting just a sidelong glance; a thousand for a hip-swinging gait; half a lakh for dancing; two lakhs for wearing the minimum clothes. At this rate, indeed, she makes money in every picture ! Besides, a sky-scraping "Well, well ! Granting all that, tell me how much she eats.' सि ने सुंदरी एक आवार-'अहो, ऐकलंत का? दी यमकीतमको सिने- नटी प्रत्येक चित्राच्या वेळी काय कमाई.कर! दिपी नगर टारली की धनर; लवस्त मुरडत चालली को हंजारं ! नावाला पन्नास हजार; बाणि माफक अपडे घातले की दोन लाख ! बागि म्हणे टोटेगंग- दुसरा आवार-. हो हो हो, ठीक आहे. पर तो मात केवढा साते सांग .

·कण्ट का जलि: - वर्णव्य स्वयः अप्राप्तोपचयं निशम्य मयितं सत्त्वोज्वलं जीवनं सद्यो विश्वमभूद् विमूढमखिलं मग्नं च शोकार्णवे। तत्रोच्चैः करतालमतहसितश्चोनाः क्षणं कुर्वते, वर्णव्यत्ययमावत: क्वचन कि नीचत्वमाच्छाद्यते? ॥ सं.त्वो ज्वलं जी व न म - अमेरिकाध्यक्षस्य तत्र- भवतः केनेडीमहाभागस्य । क्षणम् उत्सवम् । वणव्यत्यय:-" चीन 'शब्दः 'नीच 'शब्दात् वर्णविपर्यासेन यागतः इति, मन्यामहे ।. METATHESIS At.the news of the sudden end of a bright life of virtue and courage, the whole world was stunned and sank into an ocean of grief! On this occasion, what did the Chinese do ? - They celebrated it with loud clapping of hands and roars of laughter ! Indeed, can a mere metathesis (Nicha-China) conceal the baseness of a people ? वर्ण विपर्यय शायर्यानी उजळलेलें एक जीवनपुष्प पूर्ण विकास होण्या- आपोच पुस्करलेले पाहतांच सारे जग सुन्न होऊन दुःखसागरांत बहन गेले तर बोन मात्र मोठमाने .राळया पिटून . आणि सदसदा हसून सण साजरा करण्यांत दंग झाला! बरोबरप आहे. ( नांवांतल्या) अक्षराची उलटापालट केली (नीव-चीन) म्हणून काय कोठे नीवपणा माकून राहतो? . .

·तत्व वित् पद्धतिः
१८१
.
मानवस्य या ग्रहः
जीवो, ब्रह्म, तदेक्यम्, अस्य जगतो जन्मादिहेतुश्च तत्,
तज्ज्ञानादपवर्गः, - एतदखिलं को वेद सत्यं न वा।
सत्यं नूनमिहकमेव,- विषयो वादस्य नवास्ति यत्, -
जानाम्यस्मि करोमि चेति सततं यन्मानवस्याग्रहः।
MAN'S OBSTINACY
Jiva the individnal soul, Brahman the
universal soul, their ressential unity, the
Brahman causing the production etc.. of the
world, the emancipation resulting from the
realisation of it; -- who knows whether all
this is real or not ! The only reals thing
beyond dispute is man's constant obstinacy
in proving that it is he who knows, is
and does !
..
ग
..
3
मा ण सा.चा हट्ट
जीव, ब्रह्म, त्याची अभिन्नद्रा, ब्रह्म जगत्कारण वर्गरे, त्याच्या
ज्ञानाने मोस, - हे सगळे सर की नाही कोणाला टाळक! सरी
गोष्ट बहुघा एकच, आणि ती निविषादहि आहे ती म्हणजे मला
कळने, मी आहे, मी करतो, हा माणसाचा सदोदित चाललेला हट्ट !
विफलं जन्म
नास्माभिर्नरशोणितं रणभुवां दत्तोऽभिषकोत्सवः,
प्रासादाश्च न सस्पृशो विरचिता हत्वा जनानां धनम् ।

·कष्ट काजलि:
-
द्वतावतविमर्दनाय कलहः कण्ठा न शुष्कीकृताः, -
मातुपौवनसंपदोऽपहरणे चौरा वयं केवलम्! ॥
आह भर्तृहरिः- मातुः केवलमेव यौवनवनच्छेदे कुठारा
चयम्। तदेवात्र शब्दान्तरः प्रतिपिपादयिपितम् ।
VAIN LIFE
We did not bathe the battlefields in
human blood. Nor did we erect sky-scraping
palaces by robbing the people. We did
not even shot ourselves hoarse in disputing
dualism or monism. We thus stand only
as thieves who robbed their mother of her
wealth of youth !:
व्यर्थ जिणे
आम्ही माणसांच्या स्वताच्या नया वाहवून रणभूमीला
म्हाळ पातलें नाही, की लोकांना मागवून मिळविलेल्या पैशाने
गगनचुंबी हवेल्या बांधल्या नाहीत, की दंताची किंवा अद्वैताची
गुळयाण करण्यासाठी घरोहि कोरसे केले नाहीत. एकूण काय, तर
आईच्या पदरी जन्माला येऊन तिचें वायपन हिरावणारे आम्ही
पळ घोर बाहों!

·१५. अञ्जलिंबन्धः WITH FOLDED HANDS - दोन्ही क र जोडून मन्दिर प्रवेशः स्पृष्टं स्त्रीविटचेटशूद्रयवनंर्गीर्वाणवाडमन्दिरं भ्रष्टं स्यादिति तालयन्त्रितमिदं कुर्वन्ति, तेभ्यो नमः। किंगालोष, किमर्चनेष, किम वा शास्त्रेषु, कि प्रेमसु,- सर्वे संस्कृतभाषिणो यदि, तदा देवाय कुर्या बलिम् ।। ADMISSION TO THE TEMPLE We bow to those who lock the temple of the Sanskrit language out of the fear that it will be desecrated if touched by women, paramours, servants, low caste people and non-Aryans. I would really make an offering to God if all start speaking Sanskrit,

·१८४
कण्ट काजलि:
- no matter if it is used for praise or abuse,
for scientific discussions the lovers'
nonsense !
or
मंदिर प्रवेश
वायका, तमासगीर, वारगीर, महार-मांग, अविध यांचा
स्पर्श झाला तर मंस्कृत वाणीचे मंदिर विटाळेल, म्हणून जे त्याला
टाळे लावतात, त्यांना साष्टांग नमस्कार असो ! मी मात्र हे सर्व
जण संस्कृत बोलू लागले, तर देवाला पूजा बांधीन ;
संस्कृतांत शिव्या देवोत किंवा सन्मान करोत, शास्त्रार्य करीत किंवा
प्रेमाच्या बडबडीकरोत !
-
मगते
ॐशान्तिः शान्तिः शान्तिः
शं नः सन्त्विह मन्त्रिणः, मिपि तद्वारक्षिणः सन्तु नः,
नां गुण्डाः भिषजश्च श, धनहराःश, संच नो रंक्षकाः ।
+ नः सा पुरपालिका, शमपि नः कृष्णापणाधीश्वरांः,
शनः कर्मकराः, नमोऽस्तु य इदं! मानो यषिप्टेश्वराः॥
दांनो मित्रः वरुणः' इत्यादि वैदिकम् आशासनम्
अद्यतने युगे यातयामं गतररा पूति पर्युपितं च ।
BESEDICTION
May the ministers have mercy on us,
may their choparasis, may the goondas, may
the doctors,. may the thieves, may the
.

·अनलिवन्धः १८५ police, may the Municipality/Corporation, may the.princes of the black market, and may also the servants ! Our salutations to you all ! My lords, do not murder us !! 'पसायदान' मंत्री आमच्यावर कृपा करोत ! त्यांच्या दारावरचे शिपाईहि कृपा करोत ! गुंड कृपा करोत; डॉक्टर कृपा करोत; चोर करोत, शिपाई करोत ! नगरपालिका/महानगरपालिका आमच्या- वर दया करो, आणि काळाबाजारवालेहि करीत ! नोकर-चाकर कृपा करोत ! तुम्हां सर्वांना आमची लोटांगणे! मायवाप, आम्हाला मारूं नका !! अपंणम् (तपंण म?) विसंष्ठुलस्वभावा ये गडपृष्ठा जलोदराः। तेभ्योऽस्तु कण्टकाशिभ्यो भूतेभ्य इदमर्पितम् ।। अत्र 'केयं व्याकुलता' इत्यादिः द्वितीयः श्लोक: द्रप्टव्यः । ननु 'नवनीतिशतकम्' इति हि अस्य कण्टकाञ्जले: नामान्तरं कृतम् ; सन्ति चात्र बहवः श्लोकाः अधिकाः । कथमेतत् ? - उच्यते । वाम्नादिविऋयिणामिव इदमस्माकं शतकं द्रष्टव्यम् । अथवा 'प्रास्ताविकं शब्दद्वयं' यथा शब्दसहस्रद्वयं संपद्यते तयेदं ज्ञातव्यम् । किंवा, शतकण्टक- ग्राहिम्य: अयम् अधिकश्लोकात्मक: 'बोनसः (अधिकांशः) बस्तु।

·कण्ट का जलि:
DEDICATION
This composition is dedicated to the
thornivorous creatures, who are crooked by
nature, have a hump on their back, and
store a lakeful of water in the belly.
समर्पण
जे स्वभावतः वेडेवाकडे आहेत, पाठीवर कुबड आणि पोटांत
पाण्याचे तळे वाहणारे आहेत, त्या कांटेखाऊ प्राण्यांना (तसेच,
समंघांना ) हे कवन अर्पण केले आहे.
॥ भी-उष्ट्रापंगमस्तु ॥

·परिशिष्टम् SUPPLEMENT पुरवणी . . 5 'वारे वारि विधान केन्द्र म्' -रामराग्यादतिः नित्यं पुण्यपुरी 'जलं जल'मिति ऋन्दत्यखण्डस्वरं, दृष्ट्वा जातदयश्चिरेण विनिः सत्यं समाश्वासिता 'आम्, एवं क्रियते- क्रमेलातं तावत्त्विदं गृह्यताम्, "बारे वारिविधानकेन्द्र"मनितः-प्रदत्त-निर्मास्यते। पोप्या गोमहिषान्वया अगणिता पस्मिन् घटोनीघटाः, शुद्ध मुद्रितबाटलीप मुलमं लोकस्य च स्याज्जलम् ॥ • VAAREY WATER COLONY' Seeing that the city of Poona is constantly crying for water, the authorities took pity on it after a long time and made promises us flows:

·१८८
क ण्ट वा जलि
Well, this is what we can do for you
For the time being, we shall send you a
hundred camels (Camels are known to
storc plenty of water in their stomach ')
Rest assured that, before long, we shall
erect nearby one Vaarey Waler Colony (similar
to the Aarey Milk Colony ) Innumerable
herds of cows and she-buffalos with udders
as big as pitchers will be brought up there,
and people will casily secure from there
pure water in sealed bottles
वारे पाणी-उत्पादन- केद्र'
'पाणी, पाणी' असा पुण्यनगरीचा अखड आक्रोश चाललेला
पाहून बन्याच दिवसानी अधिवान्याचे चित्त द्रवले, आणि त्यानी
तिला असे आश्वासन दिले
'ठीक आम्ही आता अस करतो तूत (पाण्याची नड माग
विण्यासाठी) हे शमर उदध्या (उटाच्या पोटात बरेच पाणी मावते
म्हणतात 1 ) लवारच जवळपास ( 'आरे दूध उत्पादन केद्रा
सारखें) 'वारे पाणी उत्पादन केद्र' आम्ही उभारू -विश्वास ठेवा !
या केंद्रात घागरीएवढया कासेच्या गाईम्हगोची असरूप खिल्लारे
पोसली जातीर आणि लोकाना मोहोरबद बाटल्यातून वाटेल तितके
शुद्ध पाणी मिळू शकेल'
.
विएतनाम
-जगदेव राष्ट्रपति
'नान्यन्न शरण बिना रशियया', 'नान्यद् विनामेरिकाम्'-
इत्या नामितलाग्जना कलाल स्यच्छन्दत पुर्वते।
--

·परिशिष्टम् स्वप्नो यास्यति चेदयं सफलतां तेषां यदृच्छावशात्। - शाडका नास्ति-'विएतनाम विभवः संगस्यते भारतम् । 'औदीच्या' इति, दक्षिणाजुष' इति द्वेषाज्ज्वलन्तो जनाः प्राशिष्यन्ति परस्परस्य रुधिरं, संपत्स्यते भस्म भूः! ॥ VIETNAM "We have no other shelter than Russia;' * None clse but America; '-thus do different people shout at will at the top of their voice. If, by any chance, their dreams come true, India will no doubt enjoy the prosperity that prevails in Vietnam today! Thus, shouting 'We belong to the North, '.or 'We belong to the South,' and burning with bitter hatred, people will fly, at one another's throat and the land will be simply reduced to ashes ! वि ए त नाम आ णि भारत 'आपल्याला रशियाखेरीज अन्य तरणोपाय नाही!' 'साफ चूक. आपल्याला अमेरिकेवाचून अन्य गति नाही!' याप्रमाणे लोक बॅवीच्या देठापासून पर्यच्छ आक्रोश करीत अमतात..जर देवयोमाने त्यांची ही स्वप्न सत्यसृष्टीत उतरली तर -शंकाच नको! -विएतनाममधली मरमराट मारतांत अवतरेल! याणि- आणि 'आम्ही उत्तरेतले!', 'आम्ही दक्षिणेतले !' अमे गरजत, देपाने पेटलेले लोक एकमेकांच्या नरडीचा घोट घेऊ लागतील ! आणि मूमि ? - भूमीची राखरांगोळी होईल !! . .

·१९० कष्ट काजलि: . सर्वशक्तिः वा क -लोकापणीपतिः "सष्टी कश्चन, कश्चनाप्यधिकृतः क्षेमे, क्षये कश्चन, ब्रह्माण्डस्य फिलास्य केचिदबुधाः कार्य विभक्ति जगुः शक्ति वाक् प्रकटय्य पूर्वमुभयोः, कृत्वाधुना च क्षयं सामानाधिकरण्यमाविरकरोत् कार्यत्रयस्यात्मनि ।। THE OMNIPOTENT SPEECH of this vast universe, : someone (i. e. Brahmadeva ) is appointed for creation, another (i. e. Vishnu) for its sustenance, and yet another (i. e. Shiva ) for its destruction, thus some fools have made a division of work. Speech, however, having already manifested its potency in regard to the first two functions, and now undertaking destruction, has conclusively proved that all the three functions are exclusively vested in it ! (This refers to the recent linguistic riots in the South.) सर्व समर्थ भाषा . या ब्रह्मांडाच्या म्हणे उत्पतीच्या कामी कोणा एकाची (ब्रह्म. देवाची) नेमणूक झाली आहे; राखणीच्या कामी दुसन्या कोणाची (विष्णूची); संहाराच्या कामी आणखी कोणाची तरी (रुद्वाची);- अशी काही देडपटांनी जगाच्या कामांची वाटणी करून टाकली आहे. वस्तुतः यापैकी पहिल्या दोन कार्यात आपली शक्ति मापने पापूर्वीच प्रकट केली असून आज तिने प्रलयहि मांडला आहे; आणि अशा प्रकारे ही तिन्ही कार्य एकटया आपल्याच हाती मसल्या सिद्ध केले आहे.

·परिशिष्टम्
त्रो टिम म्पः
-जीवनोद्योगपद्धतिः
'सम्पे शाक्तिरवस्थिता कलिपगै'-स्मृत्वेति नूला स्मृति
सर्वस्त्रोटिगणः पुरेऽत्र सहसाकार्पोजलस्तम्मनम् ।
प्रास्तोपोत् समयं च 'कार्यविरतिवर्षस्य पाण्मासिकी,
घण्टामात्रमुपस्पितिः प्रतिदिनं, त्रैमासिको बोनसः'।
STRIKE OF THE WATER - TAPS
'Strike is power in this age of Kali,'-
knowing this doctrine of the modern ethical
code, all the taps in this city (of Poona)
suddenly struck work. They made the
following demands : 'Six months' Privilege
Leave every year; duty-one hour a day;
and three months' bonus' !
नळांचा संप
'सम्ये शामिः कलौ युगे! - कलियुगांत रळ मंपामध्ये ' हे नम्पा
स्मृतीतले परन ध्यानात घेऊन या पुष्यपुरीतले सगळे नळ एका.
एवी (बरपा) संपावर गेले. त्यांनी आपल्या मागण्या मारल्या,
'वर्षातून सहा महिने . रा. रोर कान - एक मास काम. तीन
महिन्यांचा शेतम..
-
मासानम्
-विवारिपापिपलविः
विहयाता विदुषों पुरोति, विषपः पून्यो जनानामिति,
परता दूरत एप्यतीति, फलकाः सर्वत्र संसञ्जिताः।
सप्तो मग भापतो, विनिहितातारा स्वरक्षेपकाः,

·१९२ कण्ट का जलि: श्रोतारो दश पञ्च ! 'भूगिलतु मां !'- संयोजकः काहक्षति ।। A MAMMOTH SPEECH PROGRAMME Considering that this is a reputed city of the learned, and that the appointed topic is esteemed by the people, and that the speaker is coming from afar, placards announcing details of the talk were exhibited every where; a spacious pandal was constructed; amplifiers of a very high capacity were fixed. (Everything was perfectly arranged. The clock struck the hour of the speech; but alas ! ) There were only five or ten listen. ers ! How fervantly did the organiser of the programme prayed in his mind : 'O Mother Earth ! Take me in, this very moment !' टो ले ज ग व्याख्या न गाव विद्वानाचे आगर; विषय सर्व लोकाच्या आदराला पात्र संसा; व्याख्याता फार दुरून बागविलेला:-हे सर्व लक्षात घेऊन सपटयांनी सगळीकडे मोठाले फलक लटकावले, मला मोठा मास्य पातला. करडपा बादाजाचे ध्वनिक्षेपक लावले. व्याख्यानाची घटना भरली. धोते सबंध दहापचि होते। सघटकाच्या मनात जप पालला होता, 'धरणी माने, घे.मला पोटति ! 10

·परिशु दिः, परिवद्धिः
,
प्रथमः अद्दकः पृष्ठस्य । तदुतरं रेखायाः परतः यहकः
पद्धतः । परिमुद्धिः'बादेश'रूपा। परिवृद्धिः 'आगम'-
रूपा । आदेशे विवक्षिते अगुदः 'स्थानी न निर्देश्यते;
स हि स्वस्थाने उपलभ्यतैव, 'उक्तायांना हि अप्रयोगः।
भागमे तु विवक्षित यम्मान् परतः स इध्यने, स पन्ना.
ग्रयोः (brackets) मध्ये निदेश्यते ।
०१३-२५ :प्रमुदिनो भूसामन्तरात्मा
०४१-७
:मंसूर
०४१-१२
: (virtues)?
२०-(चरमा) : इत्यादिश्रुतिः
२४-२
: हे मिळन
: (मोक्षः।) दर ति - स्वादि:
दृ-यानुः
प्रसिद्धः।
३२-२४
४८-१९
: (रॉकेलसाठी,) ही पाण्यासाठी,
: (फोह,) वस्तू | पैमा
: जलचर प्राणी,
:दशममा
: (पाणिनिः! ) यत्र पूरणिया- इदं मूत्रं मंति
निरवकाराम्; अधुना लडकापतेः (अर्थात् मिहला-
मात्यस्य) स्त्रीरामावान् । तथापि इलोकः भूतार्थ
निदिशति तेन नास्य याव्यता शनीया । ननु
का अब मीता? -मिलस्या: भारतीयाः स्युः ।

·कष्टकाञ्जलि: ५-१८ ९२-४ ९२-२१ १२-२३ ११०-२१ १२१-८ १३४-१४ १६०-१० : मेलोंच! : funeral : मिस्गाइडेड : Misguided :दिपांश्च सततं : लीये धनब्रह्मणि ! ॥ : (श्लोकानन्तरं टिप्पनी-) किमयं 'सुधाह्रदः सस्कृतविद्याध्ययन स्यात् ? स्यादपि । एवं हि संस्कृतपण्डिताः मन्यन्ते (न तु प्रकाशम् अडगी- कुर्वन्ति। : ग्रन्य! त्वदीया : (मुरासरित् ।) इयं मागीरथ्याः अपि संज्ञा स्यात् । : (इतिहासपण्डिताः) 'शेजवलकर'नामानः । अन दृश्यताम् 1- 'सत्यकथा'-मासिकम्, फेब्रु. १९६४; श्री. सदाशिव-आठवले महाभागाना लेयः । :sentence : sisters : हृदय मेलवातं : (ोरस्प टिप्पनी-) इदं पदम् अद्यारि अपर्यपित दक्षिणमारतीयाना हिन्दीविरोधिन प्रक्षोभम् अधि- परोति, पस्मिन् महाजनानामपि स्पूजपुः आसीत् - हिन्दी प्रजतु पच्चरम् ! ' इति । (ग्लोररप टिप्पनी- अत्र पूरणिता- गंयोजनः पारशनि,- सत्यम्: पापत् प्यारयानान्तरं सपोरयति । गयोति प प्यास्यानान्तरे पुननि 'भाता यावंगवल्पयत् 'मति । यो विषों का पतिः? . १६१-२१ १६४-२० १००-१३ १८८-४ . न