·No text on this page.

·श्रीदेवबोधकृतमहाभारततात्पर्यटीका
ज्ञानदीपिका
भीष्मपर्वव्याख्यानम्
Devabodha's Commentary on the
Bhışmaparvan from the Mahābhārata
Edited by
S. K. Belvalkar
Bhandarkar Oriental Research Institute
POONA
1947
2.16

·No text on this page.

·श्रीदेवबोधकृतमहाभारततात्पर्यटीका
ज्ञानदीपिका
भीष्मपर्वव्याख्यानम्
Devabodha's Commentary on the
Bhışmaparvan from the Mahabharata
Edited by
S. K. Belvalkar
Bhandarkar Oriental Research Institute
POONA
1947

·नावधातमस्तु
Printed at the Bhandarkar Institute's Press; and
Published by the Secretary of the Institute
Date......................
Acea Ne.......9.0.7.8........
तेजारिख
Price Rupees Two

·INTRODUCTION The present edition of Devabodha's Commentary on the Bhīşmaparvan is based upon a solitary MS. of it, being No. 12982 of the Baroda Oriental Institute, bearing the date Śaka 1688 ( A. D. 1766 ). The MS. consists of two parts. The first contains five folios (fol. la being blank ), and carries the text from the beginning of the parvan up to the end of adhyāya 22 of the Critical Edition. Then there is a blank folio after which, with a fresh pagination and in a different handwriting, are given foll. 1-9 ( fol. 31, ta, 9x being left blank ) containing the text from Critical Edition adhyāya 41. st. 1 up to the end of the par an. Thus there is missing the entire commentary on thu Bhajarulgitū. We have, however, found, in another MS., what is stated to be Derabodha's commentary on certain stanzas of the Bhagavadgitī. But nothing definite can be said of its authenticity. That Devabodha is the earliest known Mahābhārata commentator is admitted by all, he being quoted by Nilakantha (cir. 1680–1693 A, D.), Arjunamiśra (cir 1450- 1500 A, D ). Sarrajua-Nārāyana ( of the 16th century A.D., if identical with the commentator on the Vanusmrti). and Timalabodha ( between 1150 and 1300 A. D.) The value of the commentary for a critical constitution of the d. See P. K. Gode in the Annals, BORI, Vol. XXIII ( 1942 ), pp. 146-161. 2. See P. K. Gode in Indian Culture, Vol. II, pp. 141-146. 3. See P. V. Kane in History of Dharmaśāstra, Poona (1930), 708. 4. See P. K Gode in the Annuls, BORI, Vol. XVII (1936); pp. 395-397. Vol XXV, p. 107. Vol. I, ·2 INTRODUCTION Mbh. text is, however, lessened inasmuch as this is not a pratipada or word-for-word commentary (like Samkara's on the Bhagavadgītā ), but only a lātparyațīkšā, content to dismiss whole chapters by stating their tātparya or ethicophilosophical gist in a short sentence. It chooses words here and there for explanation on no recognizable principle. It does not, however, avoid difficulties, and of few of its explanatory paraphrases can it be said that they err on the side of being too easy or commonplace. Only one solitary stanza from the Bhişmaparran (viz., 114. 60 ) the commentator quotes and explains in full. The text of the Bhīşmaparvan which our commentator had before him ( as has been established by V. S. Sukthankar for the Ādiparvan', and S. K. De for the Udyoga. parvanº ) was definitely of the ŚK type. The footnotes given in the present edition would amply bear this out. In about 50 cases, Cd gives a reading which is peculiar to itself and is not recorded in available MSS. As against the Critical Edition, in over 15 cases, Cd records a reading that can be said to belong to the primary Kashmirian group of MSS, including the Sāradī ; in about 30 cases, Cd sides with the late or secondary Kashmirian group of MSS. in alliance with a few better MSS. of the Band D versions ; in 25 cases, Cd supports the late Northern group of thirteen MSS. with a few exceptions either way; and in only seven cases, it accepts a definitely Southern reading : three times with the TG group“, twice with the entire S group backed 1. See Prolegomena to the Ādi, p. Lxx, 2. See Introduction to the Udyoya, pp. XIII-XIV. 3. See S. K. Belvalkar, Introduction to the Bhagma, p. XVIII. 4. Namely, 6. 12, 368; 15. 37, and 108. 324.

·INTRODUCTION 3 by a few N MSS.', and once each exclusively with the G and the M versions.? At the same time it has to be recorded that while Cd shows two peculiarly Northern insertions, 163* and 277*, it nowhere has an exclusively Southern insertion. In adhyāya 15, it definitely follows the ŚK sequence in reading 6. 15. 24-38 after 6. 15. 54; and in adhyāya 44, Cd allies itself with the N recension in reading 6. 44. 29 after 44. 33. Cd does not give the late Sveta episode ( GK 47.44- 49. 25 ) nor the Kätyāyanistava ( GK adhyāya 23 ). Of solitary readings in Cd, the most noteworthy is net- ( for restent ) in 6. 3. 29º. Amongst the ominous phenomena preceding the Bhārata War, there is mention here of two eclipses, that of the Sun and of the Moon in one word the same month. Astronomically, with a rare exception, the first to occur is that of the Sun on the no-moon day falling on a trayodasī after which can occur that of the Moon on the fullmoon day. But the no-moon day of the Solar eclipse and the full-moon day of the Lunar eclipse can constitute one month ( ekamase )' only according to the Pūrnimuinta reckoning of the month current in Northern India. This older reading of Cd, sīryacandrali, might have been deliberately changed to the current candrasīryau ( found in all MSS. ) in order to make the two eclipses fall in one month ( of the Southern amāntu reckoning ), ignoring the fact that it involved an astronomical rarety. There is no indication available that the change was made by Devabodha himself to ensure 1. Namely, 6. 5. 169 and 50. 550. 2. Respectively 6. 6. 34 and 72. 25º. 3. The alternatives for ekamāse [ ekapakse (K4 B Da Ds); ekähnā hi (Dn D1. 4. 6.8); ekatrāhni (T. GÅ Ma); devamāse (Madras edition) ] have no strong backing ·INTRODUCTION astronomical normalness. The Critical Edition has not, however, taken the liberty to accept the Cd reading against unanimous MSS. testimony, particularly on a controversial point like the present. Complete MSS. of Devabodha's commentary on the entire Mahābhārata are no longer available. On three parvans ( Adi' and Udyoga", besides the Bhīşma), the commentary has been so far published, and the B. O. R. Institute hopes before very long to publish that on the Sabhāparvan. The existence of MSS. of the commentary on the Virāta and the Aranyaka parvans was reported as early as 1880 in Bengal, but the MSS. belonged to u private owner, and their present fate is utterly unknown. As regards Devabodha's coinmentary on parvans 7-18 ( which have not been yet brought out in the Critical Edition ), we have solitary MSS. of the commentary on a few parvans only. Persons interested in the search of MSS. will be rendering inestimable assistance if they succed in discovering and reporting to the undersiged any MSS. of the commentary on any one or more of the parvans, particularly on the Karņa, the śānti, the Anušāsana, and the later parvans, as well as on the Bhagavadgītā from the beginning to the end'. All references to the Bhīşmaparvan given in the Jñanadīpikä are to the Institute's Critical Edition. B.O.R. Institute, POONA 10-1-47 S. K. Belvalkar 1. Edited by R. N. Dandekar; published BORI, Poona, 1941. 2. Edited by S. K. De, published Bharatiya Vidya Series, Bombay 1944. 3. The existence of the last is proved by Sarvajtia-Nārāyelim.com quoting Devabodha's gloss on BG. 11. 36.

·No text on this page.

·ERRATA
Page 4, line 10: for year: 197: read gear: stør: .
Page 4, line 17: for [ TE ] read ( Tz ( 39).
Page 8, line 8. for gett rend 724R.
Page 13, line 2 · fogo HET gerec HIHET".
Page 20, footnote ? : for sy Ariar l'eaul 3thìa; Cd alone,

·श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि देवबोधकृतमहाभारततात्पर्यटीका ज्ञानदीपिका ॐ श्रीगणेशाय नमः। गौर्याः पत्युः पुनीतान्मधुमथनपदं तत्किमप्यन्तरुद्य- चैतन्यालोकलीढं विनिहततमसं स्तिम्यैदानन्दमन्दम् । वृत्तीरापीय सद्यः प्रसरति तमसि क्षीरनीरायमाणा यस्यायं स्वप्नजागच्चरणपरिणतिव्याप्तिविष्वक्प्रपञ्चः ॥ १॥ मनोवाग्वपुरे...... सेक्तुं माधवदैवतम् । भारतं नाम संत्तीर्थ येनाकारि स वर्ण्यताम् ॥ २ ॥ व्यासवाङ्मयवैदग्ध्यमधुवारिधिवीचयः । देवबोधसरस्वत्याः सेव्यता भीष्मपर्वणि ॥ ३ ॥ ] [ fol. 10 ] कथं युयुधिरे वीराः ( १. १) इत्यादेः तव सुतान्प्रति (११७.३४) इत्यन्तस्य भीष्मपर्वणि श्वेतजनार्दनस्य देवसहिताशक्रान्ताप्रतिहत- दशसहस्रस्वर्गारोहणप्रयोजनं तात्पर्यार्थः। तच्च युद्धं क्षत्रियाणां धर्मसाधनार्थं तथा- विधानां पुरुषाणां विनाशे जगदनित्यभावनया विवेकज्ञानोपयोगितया मोक्षफलमपि। एतेन सेनाद्वयेऽपि हतविहन्तरि भगवत्संजिहीर्षया जृम्भत इत्युक्तं भवति । ततः १Ed. सुतं; Cd with Ka Dal Dn1 D3 M. 05 MS. 'माणं. 7 1 MS. पुरीतात्. MS. 'श्चैताना. 3 MS. निबिडतममत. + MS. स्तिभ्यदानन्द- मन्द.. 6 MS. तान्नायं. "रेतानि (?). 8 MS. far. MS. संतीर्थ. 10 MS. वर्णताम्. 11 MS. 'नाशो. १ [भीष्म. ज्ञा. दी.

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका प्रतिपदमीश्वरव्यापारव्याख्यानमिदं पर्व पाठाच्छ्रवणादर्थज्ञानानुष्टानाभ्यां पुण्यं प्रसूत इति व्यतिरिच्यते ॥ कथं युयुधि[fol. 2@रे (१) इत्यादेः बभूवुः सह- सैनिकाः (३४ ) इत्यन्तस्य हन्तव्याहन्तव्यविवेकस्तात्पर्यार्थः ।। तपाक्षेत्रे (२) युद्धक्षेत्रे । क्षत्रियाणां युद्धमेव तपस्तापकत्वात् । वेदाः (१.४) ऋगादयो धनुर्वेदश्च । ३ * * * त्पातिकत्वादविरुद्धम् । शीर्ष (१८) फलवल्लरी । अव- धानेभ्यः ( २०)। अभ्याहितं ( २२) युद्धम् । ग्रहौ ( २४, २५) बृहस्पतिशनैश्चरौ (२५)। विशाखयोः (२५) इति द्विवचनं व्यक्ती- नामनेकत्वात् । कृत्तिकासु ( २६) मध्ये प्रथमनक्षत्रे । त्रिषु पूर्वेषु] (२७) पूर्वात्रये । चतुर्दशी, पञ्चदशी, अमावास्या, षोडशी प्रतिपत् । एताभिरेकाहस्य संभूतपूर्व वृत्तपूर्वमनुभूतपूर्व जानामि ( २८ ) स्मरामि । इमां तु (२८) न जाने त्रयोदश्यमावास्ययोश्चतुर्दशी लुप्ता । एकाहस्पर्श एकमासे ( २९ ) त्रयोदश्यां सूर्यचन्द्रौ (२९) प्रस्तावितिं न जानामि । नद्यः (३२) पूर्वाः सिद्धसेविताः । शोधितमH( sic)। व्युष्टायामतीतायाम् । निशात्ययस्य दिन- व्यापकत्वात् । उदये (३३) इति विशेषणम् । चतुर्भिः ( ३३ ) इति छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः । आदित्यमुपतिष्ठन्ति ( ३४) । उषःकालोप- लक्षणम् । द्वितीया च । कालाधवनोरत्यन्तसंयोगे (Panini २. ३.५) उदयकाले । पास्यति (३४ ) इत्यन्व[Fol. 25]यः । महाभूताः (३६) महत्त्वं गताः । वेला ( ३६) मर्यादाम् । उद्वर्तयन्ति (३६) लयन्ति । चैत्यवृक्षाः (३७) प्रधानवृक्षाः । सरस्यां साधवः सारसाः (१ ४०)। १ Ed. अपिधानेभ्यः; Cd by itself. २ Ed. अत्याहितं; Cd by itself. ३ Ed. चन्द्रसूर्यो ; Cd by itself. ४ Ed. "तिष्ठद्भिस् ; cd with Si Ko-2. ५ Cf. V. 1. B Da Dn Di. 5. 8 ; prob, Cd reads सारसाः for वायसाः. 1 MS. wrongly युधिष्ठिरे. 2 MS. 'दविरुच्च. ३ Perh. शोणितवर्षम्. 4 MS. सदये. 5 MS. reads कालाध्वनो twice. , MS. यास्यति. t Ms. notes : अत्र पत्रं त्रुटितम् ।

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका वावाश्यन्ते (४१) अत्यन्तं शब्दायन्ते । वालान् (४२) पुच्छान् । कल्यम् (४६)निर्दोषम् ॥ ४ क्षुद्रम् ( १ ) क्रूरम् । य एव कुलधर्म हन्यात्स एव स्वकां तनुं हन्यात् (६) इत्यन्वयः । शक्ये सति यथा पंथि (६) इति । सत्पथि यथा भ्रान्तस्तथा । कालेन (६) अन्तकेन । त्वम् असि ( ६ ) इत्यन्वयः । परेण (८) दैवेन । आक्षिप्य (१०) निषिध्य । वाक्पथेन (१०) वाध्यात्रेण । प्रयात् (१०)। यथाशक्ति । गतिः ( १२ ) शरणम् । [दर्शयिता (१२) यो ] दर्शयति गुरुकल्पस्त्वम् । त्वं हि धर्मः ( १३ ) इत्यादि सामानाधिकरण्यम् । धर्मादीनां च त्वत्त एव प्रसूतिर्नान्यत इति दर्शयितुम् ॥ यानि लिङ्गानि संवाणि (१५) इत्यादेः क्षयवन्तो भवन्त्युत (३५) इत्यन्तस्य शुभशब्दसूचनं तात्पर्यार्थः ॥ भ्राजिष्मती (२०) दीप्ति- मती । इष्टो वाम (२२) इत्यत्र वायुरित्यध्याहार्यम् । दीर्णः (२७) परं नयति । सति संनिपाते पलायते । संनिपातो (३२) युद्धम् । व्यङ्गो (३२) जघन्यः । परस्परज्ञाः (३३) अन्योन्याभिप्रायज्ञाः । व्यवधूताः ( ३३ ) निष्कम्पाः । सुनिश्चिताः (३३) मरणे । क्षयवन्तो (३५)ब[ Fol. 3a ]- न्धुनाशात् ॥ एवमुक्त्वा ययौ व्यासः (५. १) इत्यादेः तत्सर्वं श्रुतवानसि (१३. ५०) इत्यन्तस्य पुण्यापुण्यकर्मणां जात्यायुर्भोगलक्षणं विपाकं तेषु तेष्वादेशे- १d Prob. reads दीर्घ कल्यं for दीर्घकालं. २ Prob. यथा पथि as two words. ४ Prob. gloss for यथावत् (4. 11°). ३ Ed. अप्ययात्; Cd with K. D2. 8. ५ Ed. संग्रामे; Cd with $1 K0-3, 5 Di. 2. 6. & Ed. ata: ; Cd with K.5 D2.6. 2 MS. सत्पाथे. MS. निध्य. MS. त्वां. वालानुद्यान्. 5 MS. दीर्ण. 8 MS. नायितः. 7 MS. संनिपाते. 8 MS. निष्क्रम्या 9 MS. सुनिश्चित MS. सपबन्तो. 1MS. 3 4 . 10 ·४ भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका धूत्कर्षापकर्षेण वर्तते इति भारतवर्षवासिनां त्वत्पुत्राणामप्येतावन्नियतकाल एव स इति ज्ञात्वा न शोकेन मनः खेदनीयमिति तात्पर्यार्थः ।। [ बहुगुणा (५)] । बहुगुणत्वादेव तदर्थं युध्यन्त इति भावः । जाङ्गलक्षेत्रे लघुखण्डारम्भे शिष्टाचारं परिपालयन्गुरुं नमस्यति- नमस्ते (९) इति । है(१०)[३]ति । भवन्तीति भूतानि (१०)। वसन्तीति सानि (१०)। जङ्गमानि । स्थावराणि (१०) स्थितिशीलानि । त्रिविधा योनिः (१०) अण्डजस्वेदजजरायुजानि । जरा- युर्गर्भाशयः । जरायुजानां प्रवराः (११) पशवः मानवाः । ये पशवः तेषां भेदाचतुर्दश ( १२ ) भवन्तीत्यन्वयः । अश्वतरो (१४ ) वेसरः । यज्ञाः प्रतिष्ठिताः (१५) ऋत्विग्यजमानाभावेन मनुष्येषु, इतरेषूपकरणाभावेन । पुरुषाः श्रेष्ठाः (१६) स्त्रीनपुंसकापेक्षया । उपजीवनम् (१६) उपजी- व्यत्वात् । उद्भिद्य जायन्त इति उद्भिजाः (१७)। वृक्षः स्कन्धशाखादिमान् । गुल्मा भिन्नजटाः । समूलभेदिनोऽतस्यादयः । लताः [ Fol. 38 ] पराश्रयप्ररोहा लवङ्गद्राक्षादयः। बल्लय एकजटालाः शाकादयः । चतुर्दश पशवः पञ्चोद्भिज्जा इत्येकोनविंशतिः पृथिव्यादिषु पञ्चशो सु] मिलिताः चतुर्विंशतिः ( १८)। गायत्री (१८) तद्गुणयोगात् । तद्गुणानेवाह--'लोकेति ( १८)। लोकास्त्रै- विद्यास्तेषां संपत् , पुण्यापुण्यहेतुत्वात् । सर्वे गुणाः गायतां त्राणादयः । तत्त्वेन ( १९) अविपर्ययेन । वेत्ति स लोके न प्रणश्यति (१९)। [गृद्धः ] गर्धालुः ॥ ur w गायत्रीगुणयोगे चतुर्विंशतिरपि सर्व भोक्ता भोग्यं तदुपकरणम् । एतानि १ Ed. [इ ह; Cd with Dai Ds २ Ed. पुरुषः श्रेष्ठः , Cd with Ki B D (except D2. 3. 8 )S (except M4) Ce. ३ Ed. अभिजीवनम् ; Cd with B_Da Dn D4. 5. 8 Cc. ४ Apparently Cd reads लोकसंपदा .( for लोकसंमती). ५ Ed. लोकान्न ; Cd with K2.4 B Da Dn Di. 5. 8. & Apparently Cd reads geri ७ Ed. इमानि ; Cd with G1-31 हि गृद्धाः। 1MS. वर्ततेति. A MS. जगल. 3 MS. त्रस्तानि. MS. जममा. SMS. शाखा MS. गृधालु। Ms. योगेश्व 5 Ms.. तलादयः- .

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका , (३) प्रोक्तानि । जन्मप्रणाशादीनि पृथिव्या समानि ( ३ ) सह मया प्रमाणेन वर्तन्ते । प्रमाणं चान्वयव्यतिरेकाभ्यां ग्राह्यम् । [जगतीस्थानि ( ३)] जगत्यां स्था स्थितिर्येषाम् । समानानि ( ३ ) साधारणानि । गुणोत्तराणि ( ४ )। उत्पत्तिक्रमेण पाठक्रमेण गुणान्दर्शयति - भूमेः (५) इति । प्रमा- णतः ( ४ ) प्रत्यक्षात् । एव( ६ )कारो भिन्नक्रमः । शब्द एव चाकाशे । सर्वलोकेषु (७) भूरादिषु । [अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते (८)] अन्योन्या- भिवर्तनं परस्परा[ ? र ]भावः । यदाभिवर्तन्ते तदा सम्यक्सृष्टिर्भवतीत्यन्वयः । विषमीभावं (८) पृथक्त्वम् । व्यतिरोहन्ति (८) प्रयुज्यते । आनुपूर्ध्या (९) क्रमेण । भूमिरप्सु, आपस्तेजसि, तेजो वायौ, वायुराकाशे इति लयक्रमः । उत्पत्तिक्रमस्तु व्योम्नि वायुरित्यादि । [ने चैषां (९)] एषामीश्वररूपता नास्त्य- चेतनत्वात् । परस्प[fol. 4]रानुप्रवेश]वतां कारणत्वप्रमाणमाह - तत्र तत्र (१०) इति । तथा हि । शरीरं तावत्कठिनमेव, पाकचेष्टावकाशाधारन्वादेवं । तर्केण (१०) भवितव्यतात्मकप्रयत्नेन । प्रमाणानि (१०) प्रत्यक्षादीनि प्रचक्षते (१०)। अथ वा तण (१०) अनुमानेन । तच्चानुमानं पश्चान्मनसा धर्मे नये वा । [प्रकृतिभ्यः (११)] । प्रकृतेरेकस्याः, प्रकृ(ते)तिविकृ- तिभ्यः सप्तभ्यः परं (११) चैतन्यम् । सुदर्शनं (१२) जम्बुद्वीपम् । परि- मण्डलो ( १२ ) वर्तुलः । द्विरंशे (१६) भागद्वये । पिप्पलः (१६) पिप्पलाकृतिद्वीपस्थ एवं । द्विरंशे (१६) ] अन्यत्र भागद्वये । शशाकृतिः (१६)। अथ वा द्विरंशे पिप्पलः शून्यसमवाय आधारतः । ततो (१६) द्वीपात् । सैषः (१६) स एषः ॥ ३ Ed. Ed. FUIFFETTAT ; Cd with K4 B Daz Dn D1. 4. 5.8 T2 M1-3. २ Cd reads (with $1 Ko-3. 5 D1. P. 8. r) शब्द आकाश एव च. आनुपूर द्; Cd with K4 B D (except Dai Da.8). ४ Ed. तदेषां; Cd with Si Ko-2 D1. १. ५ Ed. शशो महान् ; Cd with Ca. ६ Ed. एष ; Cd with Dr only. . NS. 'रोहति. 8 MS. अत्रे. 1 MS. जाजगत्यास्था. + MS. कठिन एव. BMS. अवक्षत. 7MS. 'दीपस्था यैव. SMS. धारत्वा इव. 3 MS. corrupt. Si Ko. 1 read सवौषधिसमावापे ; others 'समावायः. MS, स एकः ·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका ७ अवकाशः (१) विस्तरः । अवगाढा: (२) अवगाढवन्तः । विष्कम्भः ( ४ ) मध्यपरिमाणः । अविशेषकरः (१३) विशेषलोपनः । कलां (२१) षोडशभागम् । [बाहुव्यामपरिवृत्ता (२६)] बाहुन्यामः स च करयोर्बाह्वोः स्तनयोरन्तरम् । परिवृत्ता परिमण्डला । अप्सरसोपमाः (३०)। छान्दसोऽ- कारागमः । अपरगण्डिकाः (३३) अप]रगण्डशैलाः । आयुःप्रमाणमारो- ग्यम् (३७) उद्दिव्यंत( sic ) इत्यन्वयः । [धर्मतः कामतोऽर्थतः (३७)] धर्मार्थकामैः समन्वितानि (३८) इति च । तृतीयायां तसिल् । धनुःसंस्थे (३६)। धनुराँकृती । प्रभोरेव (४६) संभवः (४६)। प्रभुबलेनाकारेण परिणतः ॥ समेघु (७) सुखेषु । [विषमेषु (७)] दुःखेषु । अनुगण्डिका (२७ ) गण्डशिला । अनूकमाकृतिः ।। or अनिस्पन्दाः (१३) अस्वेदिनः । कनकामये (१५)। आकार- श्छान्दसः । जाम्बूनदं (१६) स्वर्णभेदः । प्रभुः (१७) समर्थः । विभुः (१७) व्यापकः । संक्षेपः (१७) संहारः । विस्तरः (१७) सृष्टिः । नरनारायणौ (२१)। वैकुण्ठः (२१)। विष्णुरित्याहुर्वेदाः (२१) ॥ १ Ed. कलांशं ; Cd with Da D3. 5.7 Ca reads कलां स(:). २ Ed. त्रिंशद्वाहु- परिग्राह्या; cd by itself. ३ Ed. उद्रिच्यते : Cd perh. उद्दिश्यते as in $i Ko. 1 Di. 8 Ed. Fifaft:; Cd with K3. 6. 4 Cd apparently reads 8. 704 with Ed. ६ Ed. अनिष्पन्दाः; Cd with Ds. ७ Ed. कनकात्मके; Cd with K3.4 B D Ca. c. 1MS. परिवृत्तपरिमण्डला. 2 MS. प्रभुराकृति. ३ The gloss presupposes अनि- यन्दाas the reading, with Si Ti G1. 3. 4 Ma.s Co. 4 MS. सृष्टी.

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका १० मूर्छितं (१) मीलितम् । संजते (२) रज्यते । अवलुम्पन्ति (७१) आच्छिन्दन्ति । पिता (७४) जनकत्वात् । पुत्रः (७४) नन्दकत्वात् । [ Fol. 4b ] खं (७४) पुरुदानात् । द्यौः (७४) सुखमयत्वात् । सम्यग- च्छिद्रदर्शिनी (७४) ] अविपर्यस्तम् । अच्छिद्रं सामाद्युपायजातं पश्यति यथोक्तम् ॥ ११ अनागतं (२) कलिकालभावि । अतिक्रान्तं (२) कृतादिभवम् । वर्तमानं (२) सांप्रतम् । तिष्यं (३) कलिः । संक्षेपात् ( ४ ) संहारात् । संक्षेपः (१४) शेषमात्रम् ॥ १२ विष्कम्भं (१) मध्यपरिमाणम् । [परिमाणं (१)] परिमण्डल- मानम् । न म्रियते (१०)। अकाल इति शेषः । क्षमा (१०) प्रतिकार- बुद्धयनुत्पादः । तेजः (१०) प्रतीकारसामर्थ्यम् । अनेन धर्मातिशयशालितया दुर्भिक्षविरोधित्वमुक्तम् । वर्णान्तरे ( १९) वर्णमध्ये । द्वयोर्मेलक इति यावत् । केशरो (२१) बकुलः । चत्वारः (२७) ब्राह्मणादयः । दण्डकाः (३६) दण्डकारिणः॥ १३ मानःशिलोमनः (sic; ४ ) । पुष्करैः (३६) कराग्रैः कर्षणं सीकराणाम् । निर्याणं ( ४७) मरणम् । आश्वांस ( ४७) आश्वसिहि ।। २ Ed. वर्णान्तरं; & Ed. gezi; Cd with B Da Dn D1. 3–5.8 M3-5 Cc. Cd with K3-5 B Da2 Dn D1. 2. 4-8 T M4 Ca. ३ Ed. केसरी% Cd alone. ४ Ed. दण्डिकाः; cd with Ti G4. ५ Ed. मानःशिलो महान् . . 1 MS. सज्जते. 2 MS. रज्यंते. 3 MS. आश्वासं.

·10 भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका १९ कामं ( ४ ) यथेष्टम् प्र[ ? प्रा ]कारमिव प्रकार (११) परप्रवेशप्रति- धम् । प्रवर्ष ? 'चकर्ष ( ३२ )] प्रकर्षवच्चकार प्रेरितवान् । ध्वजानां (४ शब्देन रणरणीभूतम् (४२) इति तात्पर्यार्थः । स्रंसन्ते (४४ ) गलन्ति ॥ २० [ भीष्मनेत्राः (१)] भीष्मो नेता येषाम् । जघन्यौ (२) पृष्ठस्थौ । व्यामैषन्तः (२) प्रतिकूलं रुतवन्तः । शक्तो ( ६ ) वर्षणमेघः सूर्या- चन्द्रमसौ वा । वृहत्क्षत्रो वार्धक्षत्रिः (१२) । २१ उद्यानम् (५) उत्थानम् । [बलवीर्याभ्याम् (१०)] बलमेव वीर्यम् । धनोबलाम् ( sic )। गुणभूतः (१३) गुणतां प्राप्तः । अन्यथा (१३) कृष्णस्य गुणभूतो जयो यदि न भवेत्तदा । अस्य (१३) दुर्योधनस्य विजयः (१३) । संततिश्च ( १३ ) राज्ञामिति शेषः । अवस्फूर्जन (१५) जृम्भमाणः । अनुत्कृष्टं (१६) जयम् । तैर्जितमिति । व्यथां (१७) भयम् ॥ २२ वाहः (५) रथः । भाण्डानि (५) आधारः । योक्राणि (५ बन्धनरज्जवः । दान्तशलाकं (६) हस्तिदन्तकृतशलाकायुतम् । ब्राह्मणसात् (८) ब्राह्मणस्वामिकं कुर्वन् (८)। परार्धम् (९) उत्कृष्टम् ॥ * * * १ Ed. प्राकारम् ; Cd with Dai. २ Ed. झणझणी"; Cd with K. Dnu Dr. ३ Ed. 'भषन्त ; CI with Ks Da, ४ Ed. संनतिश्च (as in i Ko-a D2.7 Ca, 03B Cd with Di. 8. ५ Ed. 'यान'; cd with Si Ko-3. 5 Da... ६ Ed. पराय; Cd alone. 2 1 MS. प्रतिखेदम्. MS. जघन्यो पृष्ठस्थो. 3 Ms. तजयामिति. - MS. यथाभयम्. . † There is a blank folio after this, after which is written, sec, M., the portion of the Bhismaparvan beginning from 41. 1. Thus the Ms. has no proper comm, on the Bhagavadgitä, , ·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका गीताटीका देव(को)बोधस्या किं वा विद्या । वेदान्तानां गुह्यो भाग उपनिषदः । आरोप्यानित्यादिप्रज्ञा हि नैयायिकपण्डितानाम् । वादाः वादोत्तरशास्त्राणि । भाषसे ( BG. ii. 11) सर्वदा पण्डितं मन्यसे व्यवहरसि । तत्र किमर्थः । अशोच्यान् (ii. 11 ) शोचितुमयोग्यांस्त्वम् अन्वशोचः (ii. 11) अनुशोचितवानसि । जीवः पुरुषो हि आकाशवनिराकारत्वाद्धन्तुमशक्यः । कथं त्वमनुशोचसि । हन्यन्तु(sic) शरीर- पिण्डाः। स तु अचेतन(व)त्वादभेदं न जानाति । तत्राह । अन्तवन्त देहाः (ii. 18) अविनाशित्वादित्यादि । अव्ययस्य (ii. 17) नित्यस्वरू- पस्य । अत एव पण्डिताः अगतासून (ii. 11) इव गतासून् (ii. 11) अपि नानुशोचन्ति (ii. 11)। वाद इति पूर्वपक्षशास्त्रम् । ननु यदि जीवोऽपि आकाशवनिराकारस्तर्हि अथ दुःखयोगः कस्य भवति । तत्राह । मात्रास्पर्शः (ii. 14) इत्यादि । शीतं च उष्णं च सुखं च दुःखं च ददति । मीयन्ते विषया अमीभिरिति मात्राः इन्द्रियाणि तैः सह संस्पर्शाः संयोगाः शरीरपरिग्रहा इति यावत् । आत्ममनःसंयोगादिन्द्रियाण्येवंविधाः स्पृश- न्ति । तान् सुखदुःखादीन् तितिक्षस्व (ii. 14) संप्राप्य सहस्व । किंभूताः। आगमापायिनः (ii. 14) आगमेन उत्पादेन हेतुना अपायिनः विनश्वराः । अथ वा आगमः न्यासः, अपायो विनाशः, तौ विद्यते येषां ते तथा । अत एव अनित्याः (ii. 14) । ये ये उत्पत्तिमन्तस्ते ते नश्वराः कार्यत्वाइटवत् । नासतो विद्यते (ii. 16) इत्यादि । पूर्व तावदुक्तं सुखदुःखादि सहस्वेति । तदनुवादोऽयम् । असतो (ii. 16) अविद्यमानस्य अपूर्वजन्मकस्य जन्म न । सुखाधुत्पादितं तन्न विद्यत एव । वर्तमानजन्मनि तस्य भावो नास्ति । तस्य अवश्यमोक्तव्यत्वात् । उभयोः (ii. 16 ) इति । उभयोः सुखदुःखव्युत्पादानु- + This is a fragment of Devabodha's commentary on the Bhagavadgitā found written at the end of Baroda Oriental Institute MS. No: 13036, containing Caturbhuja's commentary on the Bhişmaparkan.

·१२ भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका त्पादयोः अवश्यत्वात् तत्वदर्शिभिः (ii. 16 ) योगिपुरुषैः दृष्टः (ii. 16) विषयांकृतः । अयं भावः । येन कर्मशरीरमारब्धं तस्मिन्सति पुनः कर्म, कर्मणि सति पुनर्जन्म, इति शरीरबन्धहेतुः कर्मकलापो[s]नवधिः योगाविर्भावः । च्युतस्य भूतभवद्भाविकर्मदहनम् । सर्व समुखादिध्वंसभास्करस्ताकार्यस्वाह(sic)। आत्मनि विद्यमाने सुखदुःखाविर्भावो नास्तीति भवतास्त्येव यद्ब्रह्मतत्त्वं सद्रूपं नित्यसत्त्वाधिकरणं तस्य भावो नास्त्येवेत्यादि ॥ कर्मणो ह्यपि (iv. 17) इत्यादि । यद्यपि श्रुतिस्मृतिविहितमेव कर्म प्रसिद्ध तथापि मुमुक्षुभिस्तस्य स्वरूप- मवश्यमेव बोद्धव्यम् । विकर्मणः ( is. 17 ) इति । असंभाव्यपाषण्डिक्रियमा- णस्य कर्मणः इति विरोधिनः अविरुद्धस्य न शूलादिभक्षणस्य । यद्वा मोक्षार्थिन प्रति काम्यमेव विरुद्धं कर्म । तत्तु तेषामकर्तव्यमेव । एवं विविधप्रकारा कर्मणां गतिः (iv. 17 ) गतिमद्विगेया(sic) । कर्मण्यकर्म (iv. 18) इत्यादि । कर्म- णीति फलाकाङ्क्षायां कर्मणि । अकर्म कर्मणोः अभावं मन्यते । कर्मणि कर्मणा भावरहिते कर्मणि कर्म करणं मन्यते । स त्यक्तो गीयतमेवार्थ( sic) वक्ष्यमाणे श्लोके संभवति । स यस्य सर्वे समारम्भा (iv. 19 ) इत्यादि ! ईश्वरचिन्त. नात्मकेन तत्त्वज्ञानेन पूर्वजन्मकर्मवर्तमानकर्मणोः क्षयः स्यादिति ज्ञानरूपेण कर्मणा दग्धानि निरस्तानि कर्माणि यस्य स तथा । त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गम् (iv. 20) इत्यादि । नित्येन परमात्मज्ञानेन तृप्तः फलसङ्गरहितः सन् ईश्वरो- पासनार्थे कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित् करोति (iv. 20) । किंभूतः सन् कणि प्रवृत्त इत्याह निराशीः (iv. 21) निराकासः । यतचित्तात्मा (iv. 21) इति । चित्तं मनः आत्मा शरीरं तौ नियमितौ येन । ब्रह्मण (iv. 24) इति । इदानीं ब्रह्मप्राप्त सर्व द्रव्यजातं ब्रह्म- तत्त्वमयं ध्यातव्यं तत्राह ब्रह्मकर्मसमाधिना ( iv. 24 ) । पुरुषेण जीवात्मना ब्रह्मैव मे(? हो )तव्यम् । एकाकारितया परिवे(? ज्ञा)तव्यम् । ब्रह्मार्पणम् ( iv. 24 ) इति । येन प्रतिवादिना अर्यते तदपि ब्रह्म । ब्रह्मरूपेऽग्नौ ब्रह्म- स्वरूपेण याजकेन हुतम् । अपरे ( iv. 25 ) योगिनो दैवमेव योग्यं पर्युपा- सते । येन यज्ञेन देवा इज्यन्ते जनानामित्यर्थः ।. अपरे ( iv. 25 ) च ब्रह्माग्नौ 1 ·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका यज्ञेनैव यज्ञमुपजुह्वति । सत्यं ज्ञानमानन्दं ब्रह्म विज्ञानमिति ब्रह्मपर्यायाः । तदेव होमाधिकरणविवक्षया द्विने(? त्वे)न निरूपितम् । यज्ञं सौमरूपमात्मानम् । अयमर्थः । निरुपाधिना ब्रह्मस्वरूपेणात्मानमाचष्टे । सोपाधिरात्मा एकाकारपरि- चयं करोति । श्रोत्रादीन् ( iv. 26 ) इत्यादि । अपरे योगिनः इन्द्रियाणि संयमाग्निषु जुह्वति (iv. 26 ) संयमे ब्रह्मचर्येण कालं गमयन्तीत्यर्थः । अन्ये ( iv. 26 ) गृहस्थाः शब्दादीन् विषयान् इन्द्रियाग्निषु जुह्वति (iv. 26 ) विषयमार्गेण गमयन्ति । आत्मसंयम- ( iv. 27 ) इति । आत्मसंयमः यदाह । अपरे ( iv. 27 ) योगिनो ज्ञानदीपितेऽसौ सर्वेन्द्रियकर्माणि जुह्वति ( iv. 27 ) निदधति । सर्वेन्द्रियाणि बुद्धीन्द्रियाणि तेषां कर्माणि रूप(क)ग्रहणादीनि कर्मे- न्द्रियाणि कर्माणि वचनादीनि । विहरणउत्सर्गआनन्दरतिप्राणाः पञ्च वायवः । तेषां कर्माणि अधोगमनन्यायगमनव्यायमनस्वर्ग( sic.) च ऊर्ध्वगमनानि । एतानि गमनानि सर्वाणि वशीकृत्य यो योगारूढः स्यात् । द्रव्ययज्ञा ( iv. 28 ) इति । द्रव्यैः सोमाज्यक्षीरादिभिर्निवर्तितव्यो यज्ञो येषां ते तथा । आहारादिषडङ्गयोगो येषां ते तथा । स्वाध्यायो ( iv. 28 ) वेदाभ्यासज्ञानं तत्त्वावबोधः एते यज्ञा येषां ते तथा । प्राणायामविधिमाह । अपाने जुह्वति ( iv. 29 ) इति । योगा- भ्यासकाले नासिकारन्ध्रण वायोर्गतिस्त्रिविधा प्रवर्तयितव्या । तदाह अपाने वायौ पूरणे प्रवृत्ते प्राणरेचकप्रवृत्तिदुर्गतिमस्तकमध्यवर्तिनि सुषुम्ना नाडी विद्यते न द्वारेण बाह्यं अन्तः प्रवेशयतीत्यर्थः । प्राणापानगतीः (iv. 29 ) इति । प्राणा- पानयोरूर्ध्ववतोऽधोवतो गती रुवा भस्त्रामिव शरीरं कुम्भकप्रवृत्या पूरयित्वा कुम्भकप्राणायामपरायणः स्यात् । अपरे नियताहारा (iv. 30) उदरस्यार्ध- भागं ओदनेन पूरयेत । तृतीयमुदकेन चतुर्थ वायुसंचरणार्थ वक्ष्यतीति योग- शास्त्रविधिरस्ति । तदाह नियताहाराः ( iv. 30) मस्तकावृत्तौ । प्रवृत्ता योगिनः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति (iv. 30 ) निदधति । तस्यामस्यायं सर्वे प्राणायाम एकीभवन्तीति वाक्यार्थः । सर्वेप्येते (iv. 30 ) पूर्वे योगविदः । यज्ञैः क्षपितं कल्मषं संसारदुःखं येषां । यज्ञशिष्टाशिन (iv. 31 ) इति । यज्ञार्थं यद्दव्यं तदवशिष्टमेव अमृतं भुञ्जते यज्ञशिष्टामृतभुजः (iv. 31)। सनातनं ब्रह्म च ।

·१४ भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका यान्ति (iv. 31) । अफलाकादिभिः ( xvii. 11 ) । क्रियमाणो यज्ञो ब्रह्मप्राप्तये भवतीत्यर्थः । यः पुनरज्ञः तस्य नायं लोको न परः (iv. 40) ॥ अग्निज्योतिः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् तत्र प्रयाता गच्छन्ति ( vii. 24 ) ॥ सांख्यानिको नामाध्यायः १ । भक्तियोगः २ । कर्मयोगः ३ । संन्यासयोगः४। योगविद्योपदेशः ५ । संन्यासयोगः ६। प्रकृतियोगः ७ । आध्यात्मयोगः ८ । शक्तियोगः ९ । विभूतियोगः १० । विश्वरूपदर्शनं ११ । भक्तियोगः १२ । क्षेत्रज्ञयोगः १३ । गुणयोगः १४ । पुरुषोत्तम)योगः १५ । नियमदर्शनयोगः १६ । गुणविभागयोगः १७ । संन्यासयोगः १८ ॥ * * ४१ [ Fol. 16 ] ततो धनंजयं दृष्ट्वा (१) इत्यादेः दध्मुर्हृष्टा मनस्विनः (१०४ ) इत्यन्तस्य गुरुभिः सह युद्धमिति तदर्थमस्य तदनुमतिग्रहणं युधिष्ठिर- शीलातिशयप्रयुक्तं, जयाशंसा, वरदानफलं च तात्पर्यार्थः ॥ भेर्यः (३) बृहत्यो ढक्काः । पेश्यः (३) काहलाः। क्रकचो ( ३ ) वाद्यविशेषः । गोविषा- णिकाः (३) गोशृङ्गाणि । एतच्च (१२५) पौ[ ? कौरवाणां संतोषाय निन्दार्थ पाण्डवानाम् । पराम[? भा)वाय ( ३३ ) परिभवाय । अथ वा परश्वासावभाव- श्वेति मरणम् । एवं गते (३५) एवं ज्ञाते । परस्य (३९) तवेति शेषः । तावच ( ४३ ) छब्दक्रमापेक्षया इदानीं नास्ति मृत्युः क्रमेण भविष्यतीति । प्रायगतं (५९) शस्त्रसंन्यासिनम् । श्रद्धेयवचनात् ( ६१ ) सत्यवचनात् । वाच्यम् । सहकारिता यदि साहाय्यं ( ८६ ) पश्यसि चेद्यदि समं पश्यसि । युयुत्सुयुधिष्ठिरमब्रवीत् ( ९० ) इत्यन्वयः । द्विकर्मकमिदम् । अत्र द्वितीय- १ Ed. "भावाय, which is in fact the basis of the alternative explanation in Cd. २ Ed. 'वाक्यात् ; Cd hypermetrio. 1 1 MS. दध्युहृष्टमनस्विनन्. . MS. युद्धं तदर्थमस्येति. 3 MS. भायें. 4 MS. येश्व. SMS. क्रमापेक्षा.

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका कर्मापेक्षया [ प्रीतोस्मि (९०) इत्यत्र शब्दमध्याहृत्य प्रीतोऽस्मीत्यन्वयः । अथ वा इदमब्रवीत् ( ९० ) इत्युक्तम् । किं तदित्याकाङ्क्षायामितिशब्दाध्याहा- राप्रीतौ युधिष्ठिर एवेत्यन्वीयते प्रीणातीति युधिष्ठिरस्य सहायप्रार्थनया । इतः पिण्डः (९३) पितृयज्ञः पितुः [ तन्तुः (९३)] संतानो धृतराष्ट्रस्य (९३) त्वयि दृश्यते (९३)। अस्मद्भजनलिङ्गेन न त्वां हनिष्यति भीम इति यावत् । एकपुष्करान् ( ९८ ) मुरजान् । सौहदं (१०१) मैत्रीम् । कृपां (१०१) स्नेहम् । दयां (१०१) दुःखग्रहाणेच्छाम् ।। ४२ एवंव्यूहेर्दू ( ४२. १) इत्यादेः भीष्मस्य विक्रमम् ( ४६. ३ ) इत्य- न्तस्य सर्वातिशयभीष्मविक्रमस्तात्पर्यार्थः । श्वेडाः ( ४ ) सिंहनादाः । गोवृष: (८) बलीवर्दश्रेष्ठः । अभ्यंभूत् (९) अभिभूतवान् । नादयन् ( १३ ) नादं कुर्वन् । सोदर्याः (१४) सोदराः । [निर्मुक्ताशीविषोपमाः। (१७)] निर्मुक्ताः मुक्तकञ्चुकाः, आशीविषा उपमा येषाम् । व्यायच्छन्तः (२४ ) व्यायाम कुरुतः (sic) | पू[ Fol. 16 पूर्वाह्ने (१) अहःपूर्वभागे । तोत्रं (५) द्विरू[ ? क]र्णिका । आनर्छतुः (१२ ) आच्छादितवन्तौ । पीताभ्यां ( १६ ) पायितजलाभ्याम् । परासुकरणं (२९) मारकम् । रभसं ( ३२ ) सत्वरम् । जत्रुदेशे (३३) अंससंधौ । विपरीतं (८२) भावः (sic ) । [तत्र तत्र (८३) ] सर्वत्र ।। ४४ जज्ञे (२) ज्ञातवान् । स्वस्त्रीय (२) भागिनेयम् । अरिष्टों इव (३) १ Ed. प्रीतात्मा ; Cd with Da. २ Ed. एव पुष्करान् ; Cd with Da Ds. 5 Ca. np. ३ Ed. एवं व्यूढेषु ; cd with $1 Dna D8. ४ Ed. व्यायच्छन्त ; cd alone. ५ Ed. आविष्टा ; Cd by itself. 1 MS. भीमस्य. 2MS. अभ्यभूता. 3 MS. Marzzt. 4 MS. जातवान् ·भीमपर्वणि ज्ञानदीपिका लघुकारित्वात् । अन्तरं (५४) छिद्रम् । तर्कयन्तौ (५४) चिन्तयन्तौ । जज्ञिरे (५८) ज्ञातवन्तः । आलोकात् ( 163* ) आ संसारस्थितेः ॥ ४९ दिष्टं (२) दैवम् । नीडात् (५) स्थानात् । पुष्पितौ (२३) पुष्पयोगाच्छबलौ बहुलात् । हस्तावापं (२७) हस्तत्राणं शरमुष्टिी । अनव- गूढस्य (२९) अवतीर्णस्य । पौरुषं ( ३२) परास्त्रनिषेधे स्वास्ने प्रयोगे च सामर्थ्यम् । लाघवम् ( ३२ ) शीघ्रकारिता । अस्त्राणां कालनं ( ३२ ) प्रयोगः ।। आर्छत् (५) गतवान् । अथ भीमसेनं समासाद्य चेदीनां सामान्याना- मपि बहुभिः कलिङ्गैर्निषादैश्च विमर्दः (१४) आसीदित्यन्वयः । यथा शक्तिः (१५) यथाबलम् । पुरुषकारं कृत्वा (१५) संन्यवर्तन्त चेदयः (१५) इ[ Fol. 2b ]त्यन्वयः । संतिष्ठतेषु (of. 16 ) व्यावृत्तेषु न निवृत्तः पराभि- मुखं गत इति यावत् । तपान्ते (२०) वर्षाकाले । सर्वशैक्यायसी (२१) लोहमयीम् । उद्घबाह (२४) [आ ]कृष्टवान् । वृषभस्येदं वार्षभम् (२५)। शातकुम्भमयैः (२५) सौवर्णैः । सर्पविषोपमं (२६) सर्पोपमां कृत्वा विषोपमं प्राणहरत्वात् । अन्तरायुधिनं (३६) प्रधानयोधम् । आ- रुग्णो (३७) भग्नः । सानुमान् (३७) इति भग्नसानुव्यावृत्त्यर्थं भीमस्यो- पादानम् । अग्निचक्रमिव आविद्धं (३९) भ्रामितं येन दृष्टं तेन वेगवत्त्वं च विवक्षितम् । मोहयामास (४२) अतिलाघवेन सर्वत्रदर्शनलक्षणं मोहमकार- यत् । आँजौ (४३) पड्तौ । आप्लुतं (४५).....। केवलप्रसृतं (४५) सर्वदिक्षु प्रसरणम् । समुदीर्ण (४५) सर्वत्र शरणम् । संपातं (४५) १N ins. 163*. २ Ed. हस्ताच्चापं ; Cd with Ko.4 Ba. 4 Da Dna DS. 4. 8 T2 Cc. ३ Ed, लाघवं; Cd कालनं by itself. ४ Ed. "शक्ति; Cd with Ks. ५ cd reading for संनिवृत्तेषु ? ६ Ed. आर्षभं; Cd by itself. 1 MS. उपान्ते. 2 MS. आरुग्मो. 3 MS. राजौ. .

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका . वेगकृतं संयोगम् । समुदायं च] (४५) सर्वातिसमुद्यमम् । वियोधाः (४७) योधशून्याः । छिन्नान् (४८) सह सादिभिः (५०) पततः पतितांश्च (५०) पश्यामि (५०) इत्यन्वयः । आरवः (४७) आरवाः । तोमराः (४८) सर्वलोहाः । महामात्रः (४८) हत्यारोहः । परिस्तोमाः (४८) कम्बलाः । कक्षाः (४८) वरत्राः । अवेयाणि (४९) ग्रीवाभरणानि । कणपाः (४९) मुकुटानि । तूणीरॉन् (४९) इषुधीन् । यन्त्राणि (४९) सावित्रीप्रभृतीनि । तोत्राणि (५०) कर्णमूलतोदनानि । त्सरून (५०) खड्गमुष्टीन् । छिन्नगात्रावरकरैः (५१) छिन्नं गात्रं प्रथमं जङ्घादि । अवरो जघन्यो भागः । करः शुण्डः । खलीनानि ( ५३ ) कविकाः। योक्त्राणि (५३) बन्धनरज्जवः । कुन्थाः (५३) चर्मयष्टिः । परिस्तोमाः (५३) चित्रकम्बलाः । प्रासाः (५३) कुन्ताः । ऋष्टयः (५३) खड्गाः । महा- धनाः (५३) महामूल्याः । आस्तरणानि (५४) शय्यानां छादनानि । अपविद्धानि (५४) पतितानि । प्रोथय[ Fol. 3a ]न्त्रैः (५५) कविका- दिभिः । शबला (५५) चित्राम् । परामृश्य (५६) हित्वा । पश्चत्वं (५९) मरणम् । संधि (८०) संकीर्णम् । पाणि ( ८५) पृष्ठभागम् । पारावता (८९) वाजावर्त( sic )निभा अश्वा यस्य राज्ञस्तस्य रथे (८९) कोविदार- ध्वजं ( ८९) युगपत्रध्वजं धृष्टद्युम्नं दृष्ट्वा ( ८९) भीमः समाश्वसत् (८९) इस्यन्वयः । रमसं (९९) सत्वरम् । आनर्छः ( ९९ ) आच्छादितवन्तः । वातायमानैः (१०६) वातवदाचरद्भिरितस्ततो गच्छद्भिः ।। ५१ व्यजनानां (३१) चामराणाम् । यथा कुर्याद्धनंजयः (३७) १ Apparently cd reads समुदायं च for दर्शयामास. २ Ed. पश्यामः ; Cd with B2 Dai Dn D4. 6. 7. 8. ३ Ed. कक्ष्याः; Cd with K3. ४ Ed. तूणीराणि ; C with K. B. ५ Ed. तोत्रान् ; Cd with Di Ca. ६ Ed. कशाः; Cd by itself. ७ Ed. शबलैः; Cd with Ka B Dai Dn D4. 5. 7.8 S. ८ d. असंबाधं 3 Cd prob. reads क्षोभयामास संबाधं with Ds. 1 MS. रिष्टयः 2 MS. 'भागा- 8 MS. परावता.

·. भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका इत्यन्योन्योपमा । अन्योन्यप्रेक्षया (३९) परस्परदर्शनेन ॥ इति भीष्म- पर्वणि द्वितीयमहः ॥ ५२ प्रभातायां तु शर्वर्याम् (५२. १ ) इत्यादेः चक्रे निवेशं ध्वजिनी कुरूणाम् (५५. १३२) इत्यन्तस्यार्जुनपराक्रमातिशयस्तात्पर्यार्थः ॥ संयाने (१) समरे । तुण्डे ( ३) चञ्च्वौ । अन्वेव (१२) पश्चादेव ॥ ५३ [मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् (२)] स्वस्य परस्य वा मृत्युरेव निव- तकः, नापरसंत्राणादिः । अनुमानैः (६) ध्वजादिलिङ्गैः। संज्ञाभिः ( ६ ) संकेतैः । परिस्तोमैः (२०) विस्तृतैः] । तैरेव क्षुद्रैः कुथाभिः (२०)। कम्बलैः (२०) चित्रैः । स्रग्दामैः (२०) स्रग्घटितैः दामभिः । अनेन स्रजां बाहुल्यं दैर्ध्य च विवक्षितम् । अगणेयानि (२३) असंख्येयानि । महा- मात्राः (३०) प्रधानानि ॥ कोष्टकीकृत्य (२) रथमण्डलस्य मध्ये कृत्वा । मिषतां (११) पश्यताम् । अपोवाह (१७) अपनीतवान् ॥ दान्तापीडप्रेकर्षिणः (१६) हस्तियुध्यमानाः ( sic) । पिण्डि- तान् (३०) एकस्थान् । वर्मितान् (३०) कृतसंनाहान् । द्रुह्यं असेति (corrupt) । येन द्वावपि न संहतौ धावतः (३५)। आक्रन्दे (३७) १ Ed. अनुसंयाने ; apparently Cd reads अथ सयाने with K2 B1. 2. 4 Da Dn DI. 5. १. ४. २ Ed. अनुमानेन. ३ For discussion of the v. 1. see Annals BORI, vol. xxv, pp. 239-243. 1 MS. संजाने. MS. वा. 3 The portion of the comm. from pre up to संकेतैः 1s (accidentally) placed at the beginning of the comm. on adhy.51. MS. आपो वाहे अपनीतत्वाद ·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका युद्धे । उल्लिखितं (६०) लेखनेनाङ्कितः ( sic) । अचिरभा (८८) विद्युत् । संवर्तयिष्यन् (९२ ) ......। अभिसारात् (९५) प्रतिज्ञा- नात् । अभीषून (१०२) रश्मीन् । धूमकेतुः (१०६) अग्निः । प्रतिषा- ताय जघान यस्मिन् ( corrupt')। महापताकाः (११७ ) शत्रु[व]जस्तस्यै- वाश्रयो वैजय[ Fol. 30 ]न्तीनां येषु । निकृत्तयन्त्राः (११९) निकृत्तं छिन्नं आश्रयभूतं सारियन्त्रे येषाम् । [ विहितेन्द्रजालाः ( ११९) ] विहितानि इन्द्र- जालान्यद्भुतदर्शनानि येषु । रोधाः (१२२ ) तटाः। शर्करा (१२४ ) वालुकाः । पाताल( १२४ )शब्देनागाधता विवक्षिता। शाला[4]काः रङ्काः (१२४) श्वशृगालादयः । संधिः (१२८) दिनरजन्योरन्तरम् ॥ भीष्म- पर्वणि तृतीयमहः ॥ व्युष्टां निशां भारत भारतानाम् ( ५६. १ ) इत्यादेः भ्रातृव्यसन- कर्षितः (६०. ७९) इत्यन्तस्य दुर्योधनाद नज]यस्तात्पर्यार्थः ॥ व्यालाः (७) सा[ ? मा ]रकगजाः । चतुश्चतुर (१०) इति वीप्सा दिगपेक्षया । वरूँथिना (८) रथगुप्तिमता । सूपस्करं (९) सुचक्रम् । सोत्तरबन्धुवेशं (९) [ Fol. 4s blankt]. ६१ [Fol. 40 ] शरीरे जय( ४३-५१ )शब्दः स्वरूपतः पूजायाम् । सर्वातिशयेन वर्तनं तस्यार्थः । सौम्यात्मजात्मजः (४४)। सोमो ब्रह्मा । तस्य पुत्रः सौम्यो मनुः । तस्यात्मजः कश्यपः । तस्मात्मज उपेन्द्रः । सु- १ Ed. अभियानात् ; Cd with K3. 5_D2. 6. २ Apparently Cd reads महापताकोच्छ्यवैजयन्त्यः with Ks D1-8. 8. ३ Ed. निहतेन्द्रकीलाः; Cd with 1 Ka Ds. ४ Apparently Cd reads शालावृकर, which is not found in other MS. ५. Ed. 'कर्शितः; Cd with i Ko Ba-4_D1. ६ Apparently cd reads 56. 8-9 after 56. 10. Owing to the blank page, there is no commen. tary from 56. 10 up to 61. 42. 1MS. वेद्यत्. 2MS. 'कर्षिता SMS. तस्यात्मज तमुपेन्द्र:- ·२२ भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका दुःपार (४५) सुदुष्कृतयोः पार । महावहे ( sic )। महत्यौ द्यावापृथिव्यौ रंह. सीति महोरगः (४७) अनन्तः। हरिकेशः (४७) नीलकेशः । हरिमत्र वासयतीति हरिवासः (४७) । विशां (४७) पुरुषाणाम् । ईशः (४७)। व्यक्तं (४८) दृश्यत्वात् । अमितानामाभावेन स्थाने (४८) सर्वाश्रयत्वात्। निगमसृष्ट्यादिनिगमव्यापारात् ( sic ) । भावः (४८) सत्ता । कृतं (४९) संस्कृतम् । गुह्यात्मने (५०) पुर्यष्टकेन । सर्वभूतात्मन (५०) अद्वितीय- त्वात् । स्फुट (५०) सुप्रकाशत्वात् । संभूत (५०) देवताकारेणावतारात् । [संभव (५०)] भावेन अवतारकत्वात् । भूतार्थर्थािनि] (५०) निष्पन्न- प्रयोजनभूतानि पृथिव्यादीनि तत्वानि पञ्चविंशतिः । लोकाश्चतुर्दश, तेषा- मीशः (५०)। भूतविभावन (५०) भूतव्यञ्जक । [ आत्मयोने (५१)] आत्मा योनिः स्वयंभूः । महाभाग (५१) महाभो[ ? भा]गो यज्ञभागस्य । कल्पनं कल्पः (५१) सृष्टिः, संक्षयः (५१) संहारः, तत्परः (५१) प्रपन्नवान् । उद्भावनः (५१) व्यञ्जकः । [मनोद्भाव (५१)] मनसो भाव इत्युत्पत्तिर्यस्य, मनसिज इति यावत् । [निसर्गसर्गाभिरत (५२) निसर्गानन्दः सहजा[ Fol. 5a ]नन्दः । तपः (५५) शरीरतापनो धर्मः । सत्यं (५५) यथार्थवाक् । [ धर्मकर्मात्मजं (५५)] धर्मरूपस्य कर्मण आत्मजं कार्यम् । संस्कारः (५६) मलहानिः गुणाधिक्यं च । पक्षिणो (५९) गिरितुरगादयः। वयांसि (५९) हंसादयः । योगः (६८) योगफलं पर- मात्मभावः । न विद्यते अन्तो निवृत्तिः एकाग्रतालक्षणयोगश्च । सेतुं (७०) विधारकत्वात् ॥ १ पारे in the MS. may be a seribal error. २ Ed. स्थान. ३' Does cd understand स्फुटसंभूतसंभव as three rocatives ? 8 Cd understands भूतार्थतत्त्वलोकेश as one word. ५ Cd reading in uncertain. ६ Ed. धर्मः कामात्मजः; Cd धर्मकर्मात्मजं with K. B2. 4 Da Dn D1. 8-8. ७ Cd prob. reads 61. 59d_as नगपक्षिवयांसि च. ८ Cd apparently reads 61. 70° as अनन्तमध्यं तं with si Dai M2. 1MS. अनङ्ग SMS. भूतात्मनः MS. हरिमित्र. MS. अमितानामाभारेन. MS. गुशात्मन • MS. गुणाधीनं.

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका २ ६२ योगात् (२) चित्तैकाग्रतायाः । भूतात्मनः (६) अतीतखभावस्य । य इमे वषष्टी(sic) भविष्यभवितव्यतयोरपर्यन्तत्वेन बुद्धेरगोचरत्वात् परत्वं भवि- तव्यं तव यशःप्रकाशकत्वात् ॥ विश्व] कर्मणा ( १७ ) विष्णुना । [अर्घ्यः (२९)] अर्ध्यपुष्पादिभिः । इज्याः (२९) यज्ञैः । अन्यः (३१) राक्षसात् । प्रकृतिः (३३) खभावः । [ कृतलक्षणैः ( ३८)] कृतमनुष्ठानलक्षणं चिहं येषाम् ॥ आगम (१) यस्मादागच्छति । प्रतिष्ठां (१) अस्मिस्तिष्ठति । परं ( २ ) यस्मान्न दृश्यते (२) तस्मादागमः । अप्सु वै शयनं चक्रे ( ४ ) इति आपः प्रतिष्ठायोगादात्मन्येकाग्रतया । तंत्र ( १२) अप्सु । कर्णात्स्रवतीति स्रोतोभवं ( १२ ) कर्णमल(sic)भवम् । अपचितिं ( १२ ) हानिम् । यान्तं ( १२ ) वजन्तम् । कुर्वन् इति पाठे अपचितिं ( १२ ) पूजाम् । [ ब्रह्मभूतं (१६) ] ब्रह्मभावं गतम् । [ योगभूतं (१६) ] योगेन प्राप्तं विषयीभूतम् ॥ ६४ शरीरोत्थं (६) रूपादि, तच्च अव्यक्तं (६) दृश्यादृश्यत्वात् । दृश्या- दृश्यत्वं चेन्द्रियव्यापारे चादर्शनात् । मनसि स्थितम् (६) सुखदुःखेष्वादितश्च व्यक्तं, सति तस्मिन्सदा दृश्यत्वात् ॥ विश्वोपाख्यानं समाप्तम् ॥ ६५ व्युषितायां च शर्वर्याम् ( ६५.१ ) इत्यादेः कुरवश्च य[Fol. bb था- विधि (७०. ३७) इत्यन्तस्यार्जुनपौरुषातिशयस्तात्पर्यार्थः ॥ हे मारिष (२०) पण्डित ॥ १ Ed. भूतात्मा यः ; Cd with Si Ko-. २ cd apparently तत्र for चापि. ३ Ed. 'स्रोतोद्भवं ; Cd with Ks. 4 B1 Dna Da... Ca. ४ Ed. कुर्वन् ; Cd with B2-4 D1. I Ca.e. 1 MS. शुद्ध 2 MS. अन्ये. 3 MS. कर्णा स्रवतीति.

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका ६६ रजांस्येव मेघाः, शस्त्राण्येव विद्युतः (११)। आयोधनं ( 277* ) युद्धम् ॥ ६७ शक्रस्य (५)। कांदिग्भूताः (८) भयद्रुता जाता इत्यर्थः । भ्रान्तपत्राः ( ८ ) भ्रान्तवाहनाः । आर्तायनं (९) भीतानां गतिः । व्यवा- लीयन्त (११) व्यवधानलक्षणं लयं कृतवन्तः । काम्बोजैः (१२)काम्बोज- देशोद्भवैरश्वैः । नीडं ( ३० ) रथिनिवासभूः । वाँतमाददिरे ( ३४ ) पला- यिताः । नागवारः ( ३७ ) शेषः । रथान् विकर्षन्तो वारणाः सर्वा दिशः संपेतुः (३९) इत्यन्वयः । सर्वशब्दः (३९) गायत्रशब्दः, तत्र गच्छन्तीति यावत् । रूपं (४०) मण्डनम् । नलिनीजालमिव विषक्तं (४०) मुक्तम् । परि विः ( corrupt ) ll ६८ [नि ] कृतः (६) बश्चितः । नभसि (१२) आकुले सूर्यरश्मिभिः दुष्प्रेक्ष्ये ॥ ७० [लोहितायति ( ३१ ) ] लोहितं रुधिरं तद्वदाचरति । अवहारः (३५) युद्धनिवारणम् ॥ इति पञ्चमो युद्धदिवसः ।। ७१ विहत्य ते ततो राजन् (७१. १ ) इत्यादेः संहृष्टः शिविरं ययौ (७५. ५९) इत्यन्तस्य भीमधृष्टद्युम्नयोः पराक्रमातिशयस्तात्पर्यार्थः ॥ कल्प्यता १ 277* is inserted by N. २ Ed. श्रान्तपत्राः; Cd by itself. ३ Ed. व्यव; Cd with Si Ka B1, 2 Da Dn D3-5. ५. 8 Cap. c. ४ Ed. वीतम् ; Cd with Si Ko-B2-4 Da Dn1 D2 (before corr.). 8-5.7 T2 Ca. नागराज-; Cd by itself. ६ Ed. विहृत्य च ततो; Cd by itself. ५ Ed. 1 MS. विसक्तं. 2MS. रुचिरं 3 MS. कल्पता ·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका २५ (२) संनयमानानाम् । यथा समदा वराङ्गना (३३) समागमं पश्यति तत्र तत्र मुह्यति ॥ ७२ अभिज्ञानं (२) सर्वज्ञानम् । केषां संधिः ( sic ) । सर्वकाम मनोड- स्माकं (! २)। प्राधान्यतः । लघुवृत्तं (३)। शीघ्रव्यापारम् । आयतप्रायं (३) प्राप्तिबहुलम् । सारगात्रं (३) । अनामयं ( ३ ) निर्व्याधि । नियुद्धे (४) बाहुयुद्धे । प्रासः (५) कुन्तः । ऋष्टिः (५) खगः । भिण्डि- पालेषु (५) गोफणेषु । कणपेषु (६) मुकुरेषु । अपरोक्षं (७) प्रत्यक्ष- दर्शी। आरोहे (८) हस्त्यादीनाम् । प्रत्यवस्कन्दे (८) हस्त्यादिभ्योऽव- तरणे । सरणे ( ८) प्रसरणे । [ Fol. 6a] सान्तरप्लुते (८) मध्यप्लवयुते । याने (८) प्रतिगमने । व्यपयाने (८) पलायमाने नेहातिवर्तते । वेतनेन (९) मूल्येन । गोष्ठ्या (१०) प्रियवचनेन । नोपचारेण (१०) पूजया । न बन्धुनिमित्ततः (१०) बन्धुभावेन । [न] सौहृदबलैः (१०) न मित्र- बलैः । [कुलेन (१०)] कुलीनतमाय । [परिग्रहैः (१०)] परिग्रहोन- तेन । किंतु वेतनेनोपपादितः (९) पूर्वेणान्वयः । आर्य (११) पण्डितम् । मनस्वी (११) साहंकारः । [पक्षिसंकाशैः (१४)] पक्षिसदृशैः वेग- वत्तया । रत्नेपः (१६) रत्नरूप ( sic ) । समन्वितं (१६) अलंकृतम् । दिष्टं ( १९) दैवम् । यथार्गमं (२५) आगममनतिक्रम्य ।। ७३ [धर्मसंकरकारिते (१)] धर्मस्य दूतधर्मस्य संकरो मायाकृतेनाधर्मेण योगः, तेन कारिते युद्धे । त्वं यान्यनृतानि दृष्टवान् (१) न तानि दुर्योधन १ Ed. अभिकामं ; Cd alone. २ New pada ? ३ Ed. नाकुलीन; Cd with ४ Ed. पक्षसंकाशैः; Cd with Bl. 3. 4 Dn DI. 3. 4. 8-8 Ca. . Ed. रत्नपट्टेन संचितम् ; Cd by itself. ६ Ed. यथागतं; Cd with Mi. 3-5. K1.2. 1 MS. गोफलेषु. 4 MS. वेदनो- 2 MS. Fraga (sic). 3 MS. पूजाया. पादितः. ४ [भीष्म, ज्ञा.दी.]

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका इत्यन्वयः। संघर्षः (२३) एकत्र मिलितानां घनता । एकायनं (२७) एकमेव शरणं मार्गः । अस्वस्ति (२८) अकल्याणम् । निःशल्यं ( ३८) गात्रेभ्य उद्धृतशल्यम् । राजगृद्धी (४८) राजरंक्षी । मदेन ( ५७) यौवन- मदेन मूर्छा (५७) कर्तव्याप्रतिपत्तिः, तया अन्विता (५७) यथा आत्मानं (५७) वारितुं पुरुषेभ्यो निवारयितुं न शक्नोति तथा पलायमानां सेनां निवार- यितुं न शक्ता इत्यर्थः ॥ ७४ परासुकरणं ( ४ ) मारणम् । पशुगणान् ( २९ ) कालवञ्चनानभि- ज्ञान् ॥ ७५ संग्रामरभसो (१) युद्धसत्वाः ( sic ) । प्रणोत्स्यामि ( ४ ) स्फोट. यिष्यामि । दुरोदरो (५) द्यूतकारः ॥ इति षष्ठो युद्धदिवसः समाप्तः ॥ ७६ अथ शूरा महाराज (७६.१) इत्यादेः प्रेक्षणीये बभूवर्तुः (८२. ५६) इत्यन्तस्य पाण्डवानां दुर्जयत्वं तात्पर्यार्थः ॥ जातमन्युं (७) जातशोकम् । नाच्छादयते( sic; ८) न तिरोदधामि । [Fol. 68 ] प्रतीतः (१२) प्रत्ययं गतः । आदियुगे ( १८) कृतयुगे । तदानीम् (१८) अनर्घकाले । रूपम् ( १९) आकारः । वर्णों ( १९) गौरादिः ।। ] ७७ प्रत्य खं (२०) पश्चिममुखम् ॥ ७८ भीमः (९) भयानकः । अभीषवः (११) प्रग्रहाः। श्वेतं (१२) १. Ed. न चात्मानं छादयेऽहं. २ Ed. "ङ्मुखो ; Cd alone. 1 MS. मार्ग 3 MS. 4 MS.. मूठेव MS. उद्धृतमशौ(sic). राजरक्षा. BMS. ववभूरित्यंतस्स. ' MS. अघनकाले. मूर्छा. SMS. यथा.

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका
शुभ्रम् । शरावरम् (२८) । आविध्य (३३) भ्रामयित्वा । विजयात्
(३९) अर्जुनात् ॥
धृत्या (२) प्रगल्भता[त्वात् । निष्टानकः (३०) क्रन्दनशब्दः ।
अपोवाह (५२) निःसारितवान् ।
८२
इति सप्तमो युद्धदिवसः ॥
८३
परिणाम्य निशां तां तु ( ८३. १) इत्यादेः गमयामास पार्थिवः
(९४.२०). इत्यन्तस्येश्वरेच्छानुगृहीतं पाण्डवानां पौरुषं तात्पर्यार्थः ॥ आस्फोटितं
(२३) द्विगुणवान् कर्पटाघातः । उत्क्रुष्टं ( २३) टंकारः । नखरः ( ३५)
कर्तरी । आर्षभं (३०) वृषभचर्म ।।
८४
निष्टानकः (९) सव्यथः शब्दः । घोरः (९) कटुः । भयानकः
(१०) हृदयदारी ॥
८६
क्रोडः (१७) उत्सङ्गः । घोणा (१७) नासा । एतेन घटना
चोक्ता । तक्ष्यमाणाः (२१)॥
८७
कालः (७) मृत्युः । अन्तकः (७) मरणम् । एतेनानिवर्तनीयत्वं
दर्शितम् ॥
८८
अपक्रमणे (१२) अपसरणे ॥
१ Ed. हृष्टं; Cd alone.
२ Ed. तक्ष; Cd with Ks.
1 MS. आविद्धं. 2 MS. रार्पभं. 3 MS. निष्टातकः. MS. कलौ. MS. प्रक्रमे

·२० भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका वैशसे (२३) युद्धे । निरवग्रहाः (३७) अवारिताः ॥ ९० [कर्मारपायितान् (३२) ] कर्मारो लोहकारः । तैलपायितान् कुन्द. धौतान् ॥ ॥ सप्तधा (३२) गण्डद्वये नेत्रे' कर्णद्वये मुखे च । परः शतान् ] (३५) असंख्यातान् । [ उपावृत्तमदः (४७)] उपावृत्तो निवृत्तो मदो यस्य । अमर्षात् (५१) क्रोधात् । साध्वसं (५१) भयम् । संचुकोच ( ५४ ) संकुचितः । विकृतः (५६) विकृतगण्डः ॥ ९२ गोवृषो (३१) गोश्रेष्ठः । अपविद्धानि (४७) पतितानि । के लापाः (४७) तूणीराणि नित्यरज्जूर्वा । निर्मुक्तः (४८) मुक्तकञ्चुकः । तोमरावापः (५२) तोमरावरणम् । सस्तजिह्वः (६३) पातितरसनैः । विघाटिकाभिः (६८) प्रयुक्तीभिः । कुथाभिः (६८) कम्बलैः । उर- अछदैः (७०) कवचैः । घोरे (७८) भयंकरे । रौद्रैः (७८) प्रचण्डैः । सुदारुणे (७८) महाभये ॥ ९३ निकृतिद्वयम् (१ ६)। न्यासय (१२) पातय । अनुयात्रम् (१५) अनुचरः । [भण्डीति (२१) 1] महांति ( sic ) पूर्वदेशे प्रसिद्धम् । परार्धेनें (२१ ) उत्कृष्टेन । अरजः ( २२ ) रजःसंसर्गे न संदर्शनेऽनुकूलः । [शैक्षं (२७)] शैक्षिकं शिक्षोचितम् । स्पर्धं (? ३४ ) संघर्षः ॥ १ Ed. विकटः ; Cd alone. २ Ed. तोमरांश्चापि ; Cd with $i Ko. विवादितविचित्राभिः; Cd apparently विघाटिकाभिश्चित्राभिः, not found elsewhere. ४ Ed. रौद्रे ; Cd alone. ५ Ed. परार्थेन ; Cd with Ko. 2. 3 Dai D2. 5. 6 Ta Ce. MS. त्रये. Of. हस्त्यायुर्वेद २३. ४ करात्कटाभ्यां मेढाच नेत्राभ्यां च परिश्रुतेः । 2 MS. ख्याता.. + MS. रजःसंसर्गानसंदर्शने. 3 Ed. .. 1 3 Ms. कालापा..

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका
१
पर्याप्तं (५) समक्षम् । क्षयं (२०) गृहम् ॥ इत्यष्टमो दिवसः ॥
९५
प्रभातायां तु शर्वयां (९५. १ ) इत्यादेः पाण्डवाश्च तथा भीष्मं
(१०४. १) इत्यन्तस्य भीष्मस्य अर्जुनादन्येन दुरुपसंहारस्तात्पर्यार्थः ॥
प्रत्यादेशं ( २ ) आक्षेपम् । निर्वेदं ( ३ ) खेदम् । आर्य ( ? ) पण्डितम् ।
संप्रहारं ( ४४ ) युद्धम् । वलाः ( ५० ) काकाः । वायसाः (५०) द्रोण.
काकाः । अभ्यहितानां ( ५३ ) अभिमुखोत्तरकालहतानाम् ॥
पिशङ्गः (१) पिङ्गलः । सर्वपारशवैः (३७) सर्वलोहैः । कटुको-
दयः (५१) श्मशानोदयः ॥
९८
गहने (७) वने । अभ्रेघनान् ( १७ ) सान्द्रांन्धनान् ॥
९९
आगस्कृत (४२) अपराधकारी ॥
१००
महामात्रौ (२०) प्रधानपुरुषौ । व्यंसयामास (३०) वञ्चथामास ।
आक्रन्दे (२७, ५६ ) युद्धे । मणिः ( ५७ ) इन्द्रनीलः । अन्वगेव
( ६२ ) पश्चादेव । आंपूर्ण ( ६९ ) कलकाभिरिति शेषः ।।
द्वीपो (३४) यथा मन्नतामाश्रयः । उपप्लवे (३५) विराटनगरे ।
१ Ed. बकवायसाः; Cd with T G1.2.4 Ma.
२ Ed. अभ्यायतीना,
Cd
alone. ३ Ed. गणानिव ; Cd with K3. 5 D2. 3. ४ Ed. ध्वंसया; Cd with
K2.4 B Da Dn D3-5. 7.8 M. ५ Ed. उपप्लव्ये 3 Cd with Ko Da1 DE,
1 MS. अन्नं घनात्.
a MS. सान्दात् धनात् ।
3 MS. आपूरणे. * NS. सज्जतान् .
.

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका विपरीतं (३९) प्रकृतेरिति शेषः । गतसत्त्वो (३९) गतबुद्धिः । द्रौपदो (७५) द्रुपदपुत्रः । दुष्पोषे (७३) निर्धनबढुकलत्रे । अमङ्गल्यध्वजे (७४) नपुंसके । परुषीकृतः (८६) कठिनदेहकृतः । [ Fol. 70 ] पूर्वेन्द्र (९२.) पूर्व कारणमिन्द्रो यस्य । आततायिनं (९५) वधोद्यतं, घातकमित्यन्ये । आत- तायिभ्यो व्यावर्तयति घातकम् (९५) आततायिनम् । अन्यान् ( ९९) नान्यं, तत्रापि प्रगतं समीपस्थम् । उपलक्षणमेतत् हननसामग्रीसमवधानस्य । तेन पलायनादिभिरपि वञ्चयितुं शक्यते, तथापि न हन्यत इति भावः ॥ इति नवमो युद्धदिवसः॥ १०४ ततस्ते पाण्डवाः सर्वे (१०४. २) इत्यादेः वचनं पार्थिवोत्तम (११५.६५) इत्यन्तस्य भीष्मादीनां कथमुपसंहारः। सत्यम् । इह भारते वर्षे काल- प्रभावोपसंहृतसर्ववंशे सर्ववंशसारया वसुंधरया धर्मवतामतीतवर्तमानजन्मार्जितसुकृ- तानुरूपं भोगसंपादनमेव भारं मन्यमान(त)या सुकृतानुरूपे भोगसंपादनक्षमे लोकान्तरे तेषां गमनं प्रार्थितमुपसंहियते । यथा दरिद्रस्यापि भारः अधार्मिकानां तु धर्मस्य तामस्यगुरुत्वाद् ( sic ) व्यक्तमेव भारतत्वमिति युक्त उपसंहारः ॥ काल्य- मानं (२२) विद्राव्यमानम् ॥ अञ्जलिकः ( ३० ) अञ्जल्याकारफलिभिः । अमितं (३१) व्यक्तीपेक्षया वा । कामं (४१) यथेष्टम् । अभ्यस (४१)॥ १०५ रथसिंहो (४) रथप्रतिबन्धः । पालः (१७) रक्षिता । काल्यते (१७) विद्राव्यते । स्थाने (२१) युद्धे निवृत्तौ । [संधारयन् ( २३ )] धैर्य स्थापयन् ॥ Ed. Fa:; Cd by itself. २ Ed. दुष्प्रेक्ष्ये; Cd alone. ३ Ed. °भङ्गो ; ca (to judge by its paraphrase) reads संगो with 31 Ko. 1. D2. इ. + This need not necessarily mean that Cd om. 104. 1 with Ko. 1. 1 MS. प्राकृतेः 2 MS. पुरुषी: 3 Ms. कुलं. + MS. 'संहृतसर्ववंशसर्ववंशे SMS. 'नुरूप BMS. कल्य. MS. व्यक्त MS: अभ्यस्यत् . SMS. 'वन्ध- 10 MS. स्थापयत् 8 सारया.

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका दंशितः (५) रणोद्यतः ॥ १०८ यो गाम् (५) अतो मया एकीभावः । शान्तानि (६ ) परपक्षे, घोराणि (६) आत्मपक्षे । रसते (७) शब्दं करोति । व्यथते (७) कम्पते । अनुष्टनति (७) भयेन शब्दं करोति । परिघः (९) रश्मिदण्डः । अवाक्शि]रा (१२) वसुधाधोमुखकोटिद्वयः । आयोधनं (१७) रणम् । अमङ्गल्यध्वजः (१९) नपुंसकः । अर्जुनेन कुरुवृद्धस्य (२०) उपद्रवणं पीडन, युधिष्ठिरस्य [च) क्रोधः (२१) [अवन्ध्यः । भीमार्जुनयोः (२१)[ Fol. 8ca] संगतमुक्त्वा क्रोधः । तद्वयमवन्ध्यम् । अनेन लिङ्गेन उपद्रवणं पीडनं प्रजानां) (२१) मम ध्रुवं (२१) सत्यं मेऽनुमीयते । निमित्तज्ञश्च (२२)] निमित्ततमर्हन्ति यावत् (sic ) । तस्य (३२) युधिष्ठिरस्य विशेषणम् । तपोदावंशरीरस्य (३२) इति । मन्युः (३२ ) शोको द्यूतादिपरिभवजनित एव । स प्रभवः (३२) कारणं यस्य स कोपः धार्तराष्ट्रस्य सुदुर्मती (३२) सेना हन्तीत्यन्वयः । पाश्चालं (३५) द्रुपदम् । राज्ञः (३६) युधिष्ठिरस्य ।। ११० बर्हिणवाहिनां (२३) मयूरपक्षिणाम् । ग्रहः (४३) पक्षः । तत्र (४३ ) भीष्मेति निमित्तं यस्मात् द्यूतकर्तृ दुर्योधनमयो ( sic ) । द्यूत- फलमाह । विज[याय (४३) इति १११ निरविद्यत (१०) निर्वेदं जगाम ॥ .. १ Ed. शान्तासु ; Cd with Ks. 4 Bs Cc. २ Ed. धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ; Cd alone. ३ Cd gloss for वाहिनीम् ( for भारतान् ) in 32° with B3 T1G 2. ४ Ed. वाजानां; Cd alone. ५.Ed. ग्लहः; Cd with Ka. 3. 5 DA.Cc. 1 MS. 'पक्षो. . MS. अरावासुदेवोमुखक. 3 MS. गुरु. + MS. संगीते मुक्त्वा. 5 MS. दाव may have been meant for 'दग्ध.

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका ११२ समुदयं (४३) संग्रामम् ॥ ११४ शतहदा (२९) विद्युत् । काली (३३) सत्यवतीम् । निधने (३६) अवसाने । पृषतः (३६) बिन्दुभिः । अर्जुनस्य इमे बाणा नेते[? मे] वाणाः शिखण्डिनः । कृन्तन्ति मम गात्राणि माघमासे गवा इ[वामिव ।। ६० इमे मर्मभेदकतया अनुमीयमानो अर्जुनस्य बाणा न शिखण्डिन इमे । द्विरुपन्यासोऽर्जुनसंबन्धितया निषेधात् । कुन्तन्ति मम गात्राणि । यथोक्तप्रतिषेधलिङ्गभूतानां लाघवादिक्रियाणामुपलक्षणम् । अत्र दृष्टान्तः । अर्जु- नस्य धवलस्य चन्द्रस्येति यावत् । वणन्ति शब्दं कुर्वन्ति वणाः सलिलानि, तेषामिमे विकारा वाणाः। शिशिराणि माघमासे शिशिरर्तुप्रथमभागे गवां सूर्य- रश्मीनां गायत्रीव गात्राणि शरीरावयवान् । दाहप्रकारभरस्यादि (sic) कृन्तन्ति छिन्दन्ति । इवशब्द [ Fol. gb ] उपमायाम् । अत्र चेदं विवक्षि- तम् । यथा सूर्यरश्मीनां कारणभूतानां कार्यरश्मिभिश्चन्द्ररश्मिभिः कर्तनम् । कार्यत्वं च रश्मीनां सूर्यरश्मीनामेव चन्द्रे अनुप्रवेशात् । तथा द्रोणाद्यध्यापक- द्वारेण ग्राहितैरस्मत्कार्यभूतैरर्जुनबाणैरस्मत्कार्यभूतैरस्मन्मर्मणां कारणभूतानां छेद- नम् । अथ वा । वणन्ति शब्दान्कुर्वन्तीति वाणाः पुत्राः । आसेगवौ वां) कर्क- टानां गात्रं कृन्तन्ति । माघ मघाभावो यथा भवन्ति[ ? ति] । कर्कटानां मघा- भावस्तिर्यक्त्वात् । अर्जुनस्य तु युद्धेनाततायिवधस्य विहितत्वात् । ऐश्वर्यभूतः (९८) ऐश्वर्य प्राप्तः । उरुग्राहः (१०१ ) ऊरुस्तम्भः । अतर्कितः (१०५) अचिन्तितः । परत्र च परा गतिः (१०७) । संग्रामे १ Ed. बाणा in both places. Ed. also transp. 604d and 60cd. cd with Ka Dal Dn Dr. 8. ३ Ed. परां गतिम् ; Cd alone. 1MS. 'माणा. २ Ed. ऊर; 2 MS. उरु.

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका ३३ शत्रुवधस्य पुण्यहेतुत्वात् । महोपनिषदं (११२) महारहस्यं । ज्ञान (११२) बानयोगम् । जपन् (११२ )। ॐकारमिति शेषः ॥ ११५ अश्मसारं ( ४ ) लोहम् । सीमावृक्षे (९) मर्यादातरौ । उपधानं (३२) गण्डूकम् । व्यवसायपुरोजेवः (४१) निश्चयपुरःसरैः। उदगृह्णात् ४२) चिक्षेप । उपासिष्ये (५०) आराधयिष्ये । चक्षुषा हन्तीति चक्षु- हणम् (६२) ११६ व्युष्टायां तु] महाराज (११६. १) इत्यादेः यायात् . प्रति (११७. ३४) इत्यन्तस्यार्जुनगुणोत्कर्षस्तात्पर्यार्थः ॥ पृथग्जनाः (३) प्राकृताः । समभ्ययुः (३) पूजया अभिगताः। भूतानि ( ३ ) देवमनुष्यसिद्धादीनि । तमोनुदं (३) रविम् । वाराः ( ४ ) वरणीयाः । अन्वासन्त (६ ) सेवि- तवन्तः । अस्त्रशस्त्राः पुरः शस्त्रं वा (corrupt) । उच्चावचान् (११) [ Fol. 9a ] नानाविधान् । तथा [ रथेषुभिः (१७) ] रथिनस्तेषामिषुभिः । [विकुर्वतः (२५)] सर्वलोकापेक्षया विशेषमपि कुर्वतः । व्यधमन् ( २७) भ्रामितवन्तः । परीतबुद्धिः (३५) परि वर्जयित्वा इता गता बुद्धिर्यस्य । सौह- दानां (४७) सुहृत्संबन्धिनाम् । एतदन्ताः (५०) एष भीष्मोऽन्तोऽवसानं येषाम् । स्थ (५०) भवथ । [ यत्वा (५१)] आत्मानम् (५१) आत्मन्येक योज्य । आत्मानमिति शेषः ॥ ११७ जन्मशय्याम् (३) प्रसूतिरायाह (sic ) । वृषः ( ४ ) कर्णः । १ Ed. योगम् ; Cd alone. २ Ed. °सत ; Cd with K2.4 B D (except Das Ds). ३ Ed. महेषुभिः; Cd with Ks. 5. ४ Ed. व्याविध्यन् ; Cd alone. ५ Ed. सौहृदं वा; Cd with K..5 D2. 5 3 MS. सिद्धादीम् । * MS. धाराः. . 1MS. 'पराजय. 2 MS. "पुरःसराः. FMS. धरणीया.. वृष. ५ [ भीष्म ज्ञा. दी.] 6 MS.

·भीष्मपर्वणि ज्ञानदीपिका अक्षिगतः (५) द्वेष्यः । अनागाः (५) अनपराधः । बाल्ये (६) श्लेष- णचर्मणा ( sic)। रहिते (७) एकान्ते । धिष्ण्यं (७) गृहम् । अक्- कीर्णः (२२) त्यक्तः । वृत्तवान् (३०) चरितवान् । अपगमन् सधः (corrupt) । यस्माद् यतो धर्मस्ततो जयः (३३) इति ॥ इति श्रीपरमहंस- परिव्राजकाचार्यश्रीदेवबोधकृतमहाभारतदीपिकायां भीष्मपर्वव्याख्यानं समाप्तम् ।। श्रीशाके १६८८ आश्विन सुदि ५ बुधे लिखितमिदं रामभद्रपंतेन ॥ १ Ed. रहितं; cd alone. 1 MS. द्विघ्या. 2 MS. राधा. SMS. 'पाख्यानं. 19079 MYTHIC SOCIETY Nrupackunga Road,

·No text on this page.

·育
商城
SSTTT
POEp
美国拉