·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE KASHMIR SERIES
OF
TEXTS AND STUDIES

·No text on this page.

·PREFACE.
This Edition of the Paramártha-Sára is based
on the following Manuscripts:-
*-an old manuscript from which a first copy
was made;
-belonging to Pt. Hara Bhatta Shústri.
in Devanagari. obtained through Pt. Hara
Bhatta Shastri.
much older than all the above, belonging
to Pt. Maheshvar Rájának of Department.
an
For account of the work see my
Rashmir Shaivaism p. 10, footnote 3.
J. C. Chatterji.

·No text on this page.

·3HIVAJIVISUIWHD
THE
PARAMARTHA-SAR
1EAUCRN
BY
AO
ABHINAVANUPTA
TEARY
with the commentary
OF
YOGARAJA
अथ
परमार्थसारः
योगराजाचार्यकृतविकृति-सहितः
NT JAMMU
DEPARTMENT
RCH
3910
hai
श्रीनगर
(कश्मीर)
संवत् १९७३

·SRINAGAR
Printed by P. Vishi Nnth and Sons, Photograpliers and Proprietors of
"Kashmir Pratap Steam l'ress" and I'ublished by the Research
Department, Srinagar, Kashmir,

·THE KASHMIR SERIES OF TEXTS AND STUDIES Published under the authority of the Government of His Highness Lieut. General Sir Pratap Singh, G.C.S.I., G.C.I.E., Maharaja Sahib Bahadur of Jammu & Kashmir State. EDITED BY JAGADISHA CHANDRA CHATTERJI, B. A. (Cantab), VIDYAVARIDHI WITH The co-operation of the Pandits OF The Research Department OF THE KASHMIR STATE Vol. VII काश्मीरग्रन्थावली श्रीमत्-कश्मीरमहाराजादेशन सम्पादिता। सप्तमखण्डम् JAMMU DEPARTM YOU USE KASHMIR VRE R&TT Divis SRINAGAR, KASAMIR. 1916 Price Rs. 27-

·SRINAGAR
Printed by P. Vishi Nath and Sons, Photograpliers and Proprietors of
"Kashmir Pratap Stram Press” and Published by the Research
Department, Srinagar, Kashmir,

·ओं नमचिदात्मपरमार्थक्युषे । अथ परमार्थसारः श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यपर्यश्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितः । श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः । चिद्धनोऽपि जगन्मूल् श्यानो यः स जयत्यजः । खात्मप्रच्छादनक्रीडाविदग्धः परमेश्वरः॥१॥ योऽयं व्यधायि गुरुणा युक्त्या परमार्थसारसंक्षेपः। विवृतिं करोमि लघ्वीम् अस्मिन् विद्वज्जनार्थितो योगः ॥२॥ इह शिवाद्वयशासने देहादिप्रमातृताप्राधा- (१) योगः योगराजाभिध प्राचार्यः । पं० २ घ० पु० प्रच्छादने क्रीडाविदग्धेति पाठः । पं. ७ ख ग घ. पु० प्राधान्यसंकल्पेति 'स्व' पदहीनः पाठः ।

·२ परमार्थसारः न्यखसंकल्पसमुत्थशङ्कातङ्कालस्यसंशयादिरूप. विघ्नौघप्रसरप्रध्वंसपूर्विकां शास्त्रनिष्पत्तिं मन्य- मानः, परिमितप्रमातृताधस्पदीकारेण चिदान- न्दैकघन-स्वात्मदेवतासमावेशशालिनी समस्त- शास्त्रार्थसंक्षेपगां प्रथमतः तावत् परमेश्वरप्र- वणतां परामृशति परं परस्थं गहनाद् अनादिम् एक निविष्ट बहुधा गुहासु। सर्वालयं सर्वचराचरस्थं त्वामेव शंभुं शरणं प्रपद्ये ॥१॥ 'त्वां' सर्वप्रमातृस्फुरत्तासारं स्वात्मदेवता- रूपमेव 'शंभुं' अनुत्तरश्रेयःस्वभावं सत्ता- स्मकं, 'शरणं' त्रातारं त्वत्समावेशसमा- पत्तये संश्रये । एव-कारः, शम्भु खात्मदेव- ताकारमेव प्रपद्ये, न पुनः मायान्तश्चारिणं कंचित् भिन्नं देवम् - इति अन्ययोग व्यव- च्छिनत्ति । अन्यच्च किंभूतं 'पर' पूर्ण चिदान- पं०१३ग० घ० पु. शरणं त्राणम् इति पाठः ।

·३ श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः न्देच्छा-ज्ञान-क्रियाशक्तिनिर्भरम् अनुत्तरखरूप- म् , तथा 'परस्थं गहनात्' इति, गहनात् मायाभिधानात् तत्त्वात् परस्मिन् पूर्ण एव शिवा- दिविद्यातत्त्वपर्यन्ते शुद्धाध्वनि खरूपे तिष्ठन्तं , न पुनः तत्तदवस्थावैचित्र्येणापि स्फुरतः, ततः परस्मात् पूर्णात् स्वरूपात् तस्य प्रच्यावो भव- ति । यदुक्तम् , 'जाग्रदादिविभेदेऽपि तदभिन्ने प्रसर्पति। निवर्तते निजान्नैप स्वरूपादुपलब्धृतः ।। (स्प० १।३) इति स्पन्दशास्त्रे । 'अनादि' पुराणं सर्वप्रती- तीनाम् अनुभवितृतया प्रमातृत्वेन आदिसि- द्धत्वात् , 'एकम्' इति असाहाय, चिक्येन स्फुरणात् भेदस्य अनुपपत्तेः। तथा 'निविष्ट- म्' इत्यादि । एवं-जातीयकमपि स्वस्वातन्त्र्येण 'बहुधा' नानाप्रकारैः भेदैः 'गुहासु' रुदै-चत्र- ज्ञरूपासु हृद्गुहासु अन्तराविष्टं, चैतन्यरूपोऽ- पि स्वयं जडाजडात्मतामाभास्य नटवत् नाना. (२) रुद्रा भुवनपतयः, क्षेत्रज्ञाः पशुप्रमातार इति । पं० ६ ख. ग. पु. भवति इति पदं नास्ति । पं. १६ ख. घ. पु. हृत्खदासु इति पाठः ।

·४ परमार्थसार प्रमातृतया स्थितः-इति यावत्। अत एव 'सर्वा- लयम्' इति, 'सर्वस्य' रुद्र-क्षेत्रज्ञादिप्रमातृ-प्र- मेयरूपस्य जगतः आलयं विश्रान्तिस्थान। सर्व- मिदं किल पूर्णप्रमातरि स्थितं सत् , ग्राह्यग्रा- हकयुगलकापेक्षया उन्मग्नमिव भेदेन प्रकाश- मानं नानारूपैः व्यपदिश्यते, अन्यथा एतस्य प्रकाशात् भिन्नस्य सत्तैव न स्यात् , कुतः इदं विश्वम्-इति सर्वनामप्रत्यवमर्शः। न एतावता भगवतः समुत्तीर्णं स्वरूपम् - इत्याह 'सर्वचरा- चरस्थम्' इति । सर्वमिदं यत् जडाजडखभावं विश्व, तद्रूपतया तिष्ठन्तं, 'कर्तासि सर्वस्य यतः स्वयं वै विभो ततः सर्वमिदं त्वमेव । इति न्यायेन हि व्यतिरिक्तस्य अन्यस्य अप्र. काशमानस्य कार्यत्वानुपपत्तेः । 'भोक्तैव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थितः।' (स्प०३।२) पं०६ कग० पु. नामरूपैरिति पाठः । क. घ. पु० एतत्प्रकाशात् इति पाठः । पं. १० ख० घ. पु० इदं जडाजडेति पाठः । .

·५ श्रीमयोगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः इति भगवानेव तथा तथा चकास्ति-इति। एवं विधं त्वाम् अनुत्तरं सर्वस्य खात्मदेवताखरूपं पराहन्ताचमत्कारसारमपि गृहीतनानात्वम्, अथ च अत्यन्ताखण्डितखस्वातन्त्र्य-परमाद्वय- प्रकाशस्वभावं भगवन्तं शंभु 'प्रपद्ये' शरी- रादिकृत्रिमाहंकारगुणीकारेण एतादृशं त्वामेव स्वात्मानं पराहन्ताचमत्कारस्वरूपं समाविशा- मि-इति यावत् । अनेन ग्रहणकवाक्येन पर- मोपादेयां स्वस्वभावसमावेशमयी दशाम् उप- दिशता गुरुणा वक्ष्यमाणहेयोपादेयतया सक- लग्रन्थार्थोपक्षेपः कृतः ॥१॥ एवं प्रकरणतात्पर्यम् अद्वयस्वरूपं स्तुति- द्वारेण प्रतिपाद्य , इदानीं शास्त्रावतारम् अ. भिदधत् संबन्धाभिधेयादिकं ग्रन्थकृत् आर्या- द्वयेन आह पं० १२ ग० घ० पु० एवं प्रकारण तात्पर्यम् अद्वयरूपम् इति पाठः।

·परमार्थसारः गर्भाधिवासपूर्वक- मरणान्तकदुःखचक्रविभ्रान्तः। प्राधारं भगवन्तं शिष्यः पप्रच्छ परमार्थम् ॥२॥ आधारकारिकाभिः तं गुरुरभिभाषते स्म तत्सारम् । कथयत्यभिनवगुप्तः शिवशासनदृष्टियोगेन॥६॥(युगलकम्) कश्चित् भगवत्प्रसादात् समुत्पन्नवैराग्यः संसारात् विरतमतिः , गुरोः शासनीयोऽस्मि- इति मत्वा , सद्गुरुम् 'आधारं भगवन्तं' शेषा- ख्यं मुनि सम्यक् आराध्य परमार्थोपदेशखरू- पं पृष्टवान् । तदा तद्योग्यतापरिपाकखरूपपरि- शीलनक्रमेण 'तं' शिष्यं विगलितान्तःकरणं म- वा, सोऽपि अनन्तनाथो निःशेषशास्त्रोपदेश- ज्ञः परमार्थसारनाम्ना 'आधारकारिकाभिः' इ. पं. १६ ख ग घ० पु. परमार्थनामा इति पाठः ।

·७ श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः त्यपराभिधानग्रन्थेन सांख्यनयोक्तोपदेशानुसा- रेण प्रकृतिपुरुषविवेकज्ञानात् परब्रह्मावाप्तिः- इत्येवम् एतं शिष्यं प्रोक्तवान् । स एव ब्रह्मो- पदेशः परमाद्वयखरूपस्वस्वातन्त्र्यदृष्टया प्रति- पादितः सन् युक्तियुक्तो भवति-इति मत्वा सर्व जनम् अनुग्रहीतुं परमाद्वयशवनययुक्त्या, 'गुरुः अभिनवेन' अलौकिकेन चिच्चमत्कारस्फारेण 'गुप्तो' गुह्यः सरहस्यः-इति। सोऽयं पुण्यनामा- क्षरावलिः, 'तत्सारं' तस्य परमार्थोपदेशस्य यत् सारं, दनो नवनीतमिव उपादेयं, परानु- ग्रहप्रवृत्तः सन् प्रतिपादयति-इति । एवं संब- न्धाभिधयाभिधानप्रयोजनादय उपपादिताः, न.इह पुनः शास्त्रगौरवभयात् प्रतन्यन्ते । कोह- शः स शिष्यः!- इत्याह 'गर्भाधिवास' इति । गर्भाधिवासप्रारम्भं जायते ,अस्ति ,वर्धते ,वि- परिणमते,अपनीयते ,विनश्यति- इति तत्तद- पं. • ३ ग० घ. पु० असावेव इति पाठः । पंग.घ. पु. परमाद्वयरूपेति 'स्व' शब्दहीनः पाठः।

·परमार्थसारः वस्थावैचित्र्येण षड्भावविकारनेमियुक्तं यत् 'मरणान्तकदुःखरूपम् ' आविर्भावतिरोभावात् संसरणखभावतया चक्रमिव 'चक्रम्' तस्मि- न 'विभ्रान्तो विपरिवृत्तः । अनेन अस्य प्राग्जा- तिस्मरणस्वभावो बोधाविर्भावोद्योतितः, अन्य- था कथं काष्ठाप्राप्तिलक्षणं प्रश्नकुतूहलित्वं स्या- त् । एवं च यः समुत्पन्नवैराग्यः परमेश्वरानु- ग्रहशक्तिविद्धहृदयः समुदितसम्यग्ज्ञानः उप- देशपात्रताम् अवाप्य, परमेश्वराकारं समुचि- तमपि गुरुं समासाद्य, परमाद्वयज्ञानम् अभिल. षते , स एव च गुरूपदेशभाजनं स्यात्- इति । एतदेव च अन्यत्र उक्तम् 'शक्तिपातवशादेवि नीयते सद्गुरुं प्रति ।' इति । 'दीयते परमं ज्ञानं दीयते कर्मवासना ।' इति च। इह च पुरस्तात् वक्ष्यते॥३॥ (३) विकार एव नेमिः चक्रधारा इति । पं० २ ख.पु० जन्ममरणान्तं दुःखेति,घ० पु०तन्मरणान्तं दुःखेति पाठः। पं०१९ख० पु. दीयते इति पद्यार्धं नास्ति । , ·8 श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः अधुना समुस्पतिक्रमेण पीठिकाबन्धं विधा. य, विश्ववैचित्र्याचित्रे अस्मिन् जगति पारमे- श्वरम् अनुत्तमं वातन्त्र्यम् एकमेव संयोजन- वियोजनकर्तृत्वहेतुः-इति तच्छक्तिविकासमेव विश्वम् अण्डचतुष्टयमुखेन आवेदयन् ग्रन्थम् अवतारयति निजशक्तिवैभवभराद् अण्डचतुष्टयमिदं विभागेन। शक्तिर्माया प्रकृतिः पृथ्वी चेति प्रभावितंप्रभुणा ॥४॥ चिदानन्दैकघनेन 'प्रभुणा' स्वतन्त्रेण भग- वता महेश्वरेण अण्डचतुष्टयं विश्वाच्छादकत्वेन कोशरूपतया वस्तुपिण्डभृतम् ‘इदम्'। यदुक्तंम् वस्तुपिण्डोऽएडमुच्यते। इति । 'प्रभावितं' प्रकाशितं, भवनकर्तृतया वा प्रयुक्तम् । कस्मात् - इत्याह 'निजशक्तिवैभव- पं० १० ख० घ० पु.विभावितम् इति पाठः। 4. १५ ख. घ. पु.विभावितम् इति पाठः।

·१० परमार्थसारः भरात्' इति । 'निजः' स्वात्मीयो योऽसौ अ- साधारण इच्छाद्यः 'शक्तिप्रचयः तस्य यत् वै- भवं' विचित्रः प्रसरः, तस्य योऽसौ 'भरः' समु- द्रेकः तस्मात्-इति। भगवतः किल स्वशक्तिवि- कासस्फार एव जगन्निर्माणम् । यदुक्तं श्रीस- र्वमङ्गलाशास्त्रे 'शक्तिश्च शक्तिमांश्चैव पदार्थद्वयमुच्यते । शक्कयोऽस्य जगत्सर्वशक्तिमांस्तु महेश्वरः॥' इति । किं-रूपा अण्डचतुष्टयसंख्या ?- इत्याह 'शक्तिर्माया, प्रकृतिः, पृथ्वी च'इति। विश्वस्य प्रमातृप्रमेयरूपस्य पराहन्ताचमत्कारसारस्या- पि स्वस्वरूपापोहनात्माख्यातिमयी निषेध- व्यापाररूपा या पारमेश्वरी 'शक्ति' सैव प्रा. च्छादकत्वेन बन्धकतया शक्त्यण्डम्-इत्युच्य- ते। सदाशिवेश्वर-शुद्धविद्यातत्त्वपर्यन्तदलं सत् . पं०८ प.पु. शक्तयश्च इति पाठः। पं. ग.प. पु. चतुःसंख्येति पाठः। पं० १४ ग. घ. पु० शक्त्यण्डमुच्यते इति 'इति' शब्दहीनः पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः ११ वक्ष्यमाणम् अण्डत्रितयम् अन्तः समन्तात् गर्भीकृत्य अतिष्ठते-इति कोशरूपतया एषा शक्तिः अनेन शब्देन संज्ञिता। एतस्मिन् अण्डे सदाशिवेश्वरावेव अधिपती । अन्यच्च मलत्रयस्वभावं मोहमयं भेदैकप्र- वणतया सर्वप्रमातृणां बन्धरूपं पुंस्तत्त्वपर्यन्त- दलं मायाख्यमण्डम-इत्युच्यते । तच्च वक्ष्यमा. णम् अण्डद्वयम् अन्तः समन्तात् स्वीकृत्य स्थि- तम्। अण्डाधिपतिश्च अत्र गहनाभिधानो रुद्रः। तथा सत्त्वरजस्तमोमयी 'प्रकृतिः' कार्यक- रणात्मना परिणता सती, पशुप्रमातॄणां भो. ग्यरूपा सुखदुःखमोहरूपतया बन्धयित्री प्र. कृत्यभिधानम् अण्डम्-इत्युच्यते । तत्रापि म- हाविभूतिः श्रीभगवान् विष्णुर्भेदप्रधानोऽ- एडाधिपतिः। तथा 'पृथ्वी' च एवं मनुष्यस्थावरान्तानां पं.ग. प. पु. कारणतात्मना इति पाठः। पं० १३ ख• घ० पु. अण्डमुच्यते इति 'इति' शब्दहीनः पाठः। ..

·१२ परमार्थसारः प्रमातॄणां प्रतिप्रकाररूपतया स्थूलकञ्चुकम- यी बन्धयित्री-इति कृत्वा पृथ्व्यण्डम्-इति उच्यते । तत्रापि चतुर्दशविधे भूतसर्गे प्रधान- तया अण्डाधिपो भगवान् ब्रह्मा-इति । एवं परमेश्वरविजृम्भितम् इदम् अण्डचतुष्टयं भ- गवता इत्थं प्रकाशितं परिस्फुरति ॥४॥ एवं एतत् अण्डचतुष्टयं प्रतिपाद्य अत्रैव भो- ग्यभोक्तृत्वप्रतिपादनपरतया विश्वस्वरूपनिरू- पणाय कारिकामाह तत्रान्तर्विश्वमिदं विचित्रतनु-करण-भुवनसतानम्। भोक्ता च तत्र देही शिव एव गृहीतपशुभावः ॥ ५ ॥ [७] यदुक्तम् 'शक्त्यण्डमृत्पिण्डमुपाददानो मायाण्डचक्रभ्रमणक्रमेण । मूलाण्डदण्डेन मुहुविधत्ते ब्रह्माण्डमाण्ड भगवान् कुलाल: ॥' इति । मूलं प्रकृतिः , मूलाण्डं प्रकृत्यएडमित्यर्थः । पं० १ ख०१० पु. 'प्रमाणाम्' इति पदं नास्ति । क. पु. प्राकारतय इति, धं० पु. प्रकाररूपया इति पाठः । पं०२ क. घ. पु. 'कृत्वा' इति पदं नास्ति ।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १३ 'तत्र' तेषु चतुर्ष अण्डेषु आगमप्रसिद्धेषु 'विश्वम् इदम् अन्तर'मध्ये वर्तते। कीदृशम् !- इत्याह 'विचित्र' इति । रुद्र-क्षेत्रज्ञभेदाभिन्ना नानामुखहस्तपादादिरचनारूपाः 'तनवः' श्रा- कारा विशिष्टसंस्थानरूपेण आश्चर्यभूताः । त- था अन्योन्यभेदेन सातिशयानि 'करणानि' चक्षुरादीनि । तद्यथा- रुद्रप्रमातृणां निरति- शयानि सर्वज्ञत्वादिगुणगणयुक्तानि, तैः किल सर्वमिदम् एकस्मिन् क्षणे युगपत् ज्ञायते, संपा- द्यते च । क्षेत्रज्ञानां पुनरेतान्येव करणानि पर- मेश्वरनियतिशक्तिनियन्त्रितानि सन्ति घटादि पदार्थमात्रज्ञानकरणसमर्थान्येव, न तैःसर्व ज्ञा- यते, नापि क्रियते । तत्रापि योगिनाम् अतिश- यः करणानाम् ,- यत् नियतिशक्तिसमुल्ल चनात् तदीयैः करणेः दूरव्यवहितविप्रकृष्टम- पि परिच्छिद्यते, परप्रमातृगतं च सुखदुःखा- पं०1०ख० ग. घ० पु. पुनस्तान्यव इति पाठः । पं०१६ ख ग घ. परप्रमात्ऋणां च इति पाठः।

·परमार्थसारः दि ज्ञायते । एवं च तिरश्चामपि नियतिशक्त्या संकुचितानामपि मनुष्येभ्योऽपि अतिशयः क- रणानां विद्यते। तद्यथा-गावः स्वगृहं व्यवहि- तमपि पश्यन्ति, अश्वा रात्रावपि मार्गम् ई- क्षन्ते, गृध्रा योजनशतगतमपि आमिषम् अ- वलोकयन्ति, पक्षिणो मक्षिका मषकपर्यन्ता आकाशविहारिणो दृश्यन्ते, सरीसृपा उरसा प- न्थानं गच्छन्ति, दृशा च श्रृण्वन्ति शब्दान् , उष्ट्रा दूरादपि गर्तात् श्वासमात्रेण सर्पमाकर्ष- यन्ति-इति। एवं सर्वत्र करणवैचित्र्यम् ऊह्यम् । तथा 'भुवनानि' आगमप्रसिद्धानि वर्तुल-त्र्यश्र- चतुरश्रार्धचन्द्र-छत्राकारतया सातिशयसंस्था- नानि-इति। एवं विचित्रों'नानातिशया तस्व- भावः एषां 'तनुकरणभुवनानां संतानः' अविर- तबन्धप्रवाहो यस्मिन् विश्वस्मिन् तत् एवं-विध विश्वम् । एवं-विधे च अत्र भोग्यस्वभावे वि. पं. १ ग. पु. नियतशक्त्यसंकुचितेति पाठः । पं. ४ ख. ग. प.पु. पन्यानं समीक्षन्ते इति पाठः । पं. १ घ. पु. दूगदपि गन्तार इति प.तः । पं०१४ सग. घ. पु० तेषाम् इति पाठः ।

·: , श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविद्वत्युपेतः १५ श्वस्मिन् भोक्रा भाव्यम्- इत्याह 'भोक्ता च तत्र देही इति।मलत्रयाघातो देहो भोगायतनं विद्य- ते यस्य अणोः स 'देही' सुखदुःखादिखभावः श- रीरी, सुखदुःखादिमये अस्मिन् 'भोक्ता सुखदुः- खाद्यनुभविता पशुप्रमाता-इति कथ्यते । ननु परप्रमात्रपेक्षया अणुमात्रस्यापि न भेदो विद्य- ते, कुतः तद्व्यतिरिक्तो देही नाम वराकः। यदुक्तम् 'प्रदेशोऽपि ब्रह्मणः सार्वरूप्यम् अनतिक्रान्तश्च अविकल्प्यश्च ।' इति। 'एकैकत्र च तत्त्वेऽपि पत्रिंशत्तत्त्वरूपता। इति न्यायाच एक एव खशक्तियुक्तो महाप्रका- शवपुरेव परमेश्वरः प्रमाता सर्वतोऽ भिन्न एव अवभासते । ततो भिन्नस्य अप्रकाशमानस्य देहिनो ऽस्तित्वाभ्युपगमेऽपि प्रकाशमानत्वा- पं०२ख.पु.मलनयाघातदेह इति। घ.पु०मलत्रयाघ्रातदेह इति पाठः । पं०१० पु०प्रादेशोऽपि ब्राह्मण: सार्वरूप्यानतिकान्त इति पाठः । पं०१३. प. पु. न्यायेन इति पाठः ।

·१६
परमार्थसारः
नुपपत्तेः न सत्ता निश्चीयते। प्रकाशते चेत्,
तस्मिन् परब्रह्मात्मनि तर्हि प्रकाशाभिन्न एव
एकः प्रमाता-इति, पुनरपि किंपरत्वेन अयं
भोग्यभोक्तृलक्षणः सन् भेदः!- इति सर्व स.
मर्थयमान आह 'शिव एव गृहीतपशुभावः'
इति । योऽयं भगवान् समनन्तरं प्रतिपादितः
चिदानन्दैकघनः स्वातन्त्र्यस्वभावः 'शिवः
स एव स्वरूपगोपनासतत्वः सन् स्वेच्छया नट
इव देहप्रमातृभूमिकां समापन्नः, पाल्यत्वात्
पशुत्वात् पशुसत्तालक्षणश्च सुखदुःखादिमये
स्वयं-निर्मिते अस्मिन् भोग्ये भोक्ता देही-इति
कथ्यते, न पुनःशिवव्यतिरिक्तं किंचित् पदा-
थजातम् अस्ति । एष एव च भगवान् शिवः
स्वातन्त्र्यात् भोवतृभाग्यलक्षणं प्रमातृप्रमेययु-
गलकं क्रीडनकमिव समुस्थापयति ,यदपेक्षया
अयं भेदप्रधानो व्यवहारः । तस्मात् एतदेव
५. ७ ख० पु० स्वस्वातन्मयेति पाठः ।
प० १. घ० पु. सुखदुःखमये इति पाठः ।

·१७ श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः परमेश्वरस्य वातन्त्र्यं निरतिशयं, यत् पूर्णख- रूपतापरित्यागेन भोक्तृभोग्यस्वभावं पशुभावम् आपन्नोऽपि सर्वप्रमातृणाम् अनुभवितृतया स्वात्मान प्रस्फुरन् चिदानन्दैकघनः शिव एव ॥ ५॥ एवमपि एकश्चित्स्वभावःप्रमाता, स यदि मायादिप्रमातृप्रमेयवैचित्र्येण नानात्वात् भने- का-इति कथं विरुद्धयकतया व्यवहियते, एक- श्चेत् किमिति नानारूपः- इति छायातपवत् विरोधात् विरुद्धधर्माध्यासः समापतति, न पु- नः अनेकरूप एकश्च पदार्थः स्यात् । यदुक्तम् 'अयमेव भेदो भेदहेतुर्भावानां यत् विरुदधर्मा- 'ध्यासः कारणभेदो'वा।' इति । लौकिकम् अत्र दृष्टान्तं प्रदर्शयन् दार्टी- न्तिके चोथं समर्थयते पं.स.ग.प.पु.चैतन्यसमाव इति पाठः । 1.प.पु. एकानेकरूप इति पाठः । 5259 ·१८ परमार्थसार नानाविधवांना रूपं धत्ते यथाऽमलः स्फटिकः। सुरमानुषपशुपादप- रूपत्वं तहदीशोऽपि ॥६॥ 'यथा' एकोऽपि 'स्फटिकमणिः' तत्तल्लाक्षा- नीलाद्युपाधिवैचित्र्यसहस्त्रेण तत्तद्वैचित्र्यं स्वा- स्मनि धारयन् तथा विचित्रितो भवति, न पुनः तस्य स्फटिकताहानिः एतावता समुत्पद्यते । ए- देव स्फटिकमणेर्मणित्वम् , यत् तत्तद्विशेषेण आच्छुरितेऽपि तस्मिन् , स्फटिकमणिः अयम्- इति अबाधिता सर्वस्य सर्वदैव प्रतीतिः। केव- लम् अत्र अमी लाक्षादयः स्फुरन्त-इति व्य- वाहियते, न पुनः लाक्षायुपाधिः पटमिव तं वि- शिनष्टि, येन स्वरूपविप्रलोपोऽस्य स्यात् । तस्मा. त् एतदेव अमलत्वं मणेः यत् उपाधिरूपान्मा- कारान् बिभर्ति, खस्वरूपतया च प्रथते । तथैव अयम् ईश्वरः स्वतन्त्रः चिदेकघन ए.

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः ककोऽपि स्वच्छे स्वात्मदर्पणे देव-मनुष्य-पशु- पक्षि-स्थावरान्तानां रुद्र-क्षेत्रज्ञादिपदार्थरूपाणां विशेषाणां स्वयं निर्मितानां च 'रूपत्वं' वर्णवै- चित्र्यं स्फटिकमणिवत् खात्माभेदेन धारयन् । ततोऽपि समुत्तीर्णत्वात् अहम्-इत्येवम् अख- ण्डचमत्कारोपबृंहितं नानारूपमपि एकं खात्मा- नं प्रत्यवमृशति । इत्थमपि अस्य एकताख- ण्डनामयो भिन्नरूपो देशः, कालो वा न कश्चि- त् विद्यते, यदप्रेक्षया एतस्य स्वात्ममहेश्वरस्य विरुद्धधर्माध्यासादिदूषणम् उच्येतापि। साक्षा- कारलक्षणं चित्रज्ञानं नानाभेदसंभिन्नमपि परैरपि एकमेव तत् अभ्युपगतम् । यथा 'नीलादिश्चित्रविज्ञाने ज्ञानोपाधिरनन्यमाक् । अशक्यदर्शनस्तं हि पतत्यर्थे विवेचयन् ॥' इति प्रमाणवार्तिके। किं पुनः सर्वतः पूर्णस्य ज्ञातुः चिदेकवपुषः खतन्त्रस्य, यो इमो देश- कालौभेदकतयाऽभिमतो मुर्तिवैफिय-क्रियाव- चित्र्याभ्यां यस्य समुल्लासकलया स्थिती , कथ ·२० परमार्थसारः तस्यैव भगवतो व्यवच्छेदको स्याताम् । यदि नाम देशकालयोः कदाचित् संविदो भेदेन स्थितिरभविष्यत् , तदा तस्कृतोऽपि विरुध- माध्यास उदपत्स्यत-इति तत्र संभावना स्या- त् । यावता तयोः संवित्प्रकाशेनैव खात्मस- सासिद्धिा-इति सिद्ध एव भनेकस्वभावोऽपि एक एव महेश्वरः चिन्मूर्तिः, भेदधर्मे पुनः विरुद्धधर्माध्यासो दुरुद्धर एव-इति ॥६॥ ननु एक एव संवित्सतत्त्वः प्रमातामभ्यु. पगतः, तनु-करण-भुवनतां समापन्नः सन् स एव अनेकतां यातः-इति चेत्, तर्हि तन्वा- दिविनाशे स एव विनष्टः स्यात् , तदुत्पत्तो वा एष एव तदा उत्पद्येत । एवं प्रतिप्रमातृ स एव जायते, अस्ति-इत्यादिषड्भावविकारतया व्यवच्छिद्यते, पुण्यपापस्वभावकर्मवैचित्र्येण एतस्यैव भगवतः स्वर्गनरकादिभोगः प्राप्त:- इति कथम् उच्यते-खखरूप एव शिवः?-इति । पं. ६ स.पु. सिंद एकानेकस्वभाव इति पाठः। पं०१६ स.ग.प.पु. वैविम्यबस्थति पाठः।

·..२१ श्रीमयोगराजाचार्यकतषिवत्युपेतः दृष्टान्तद्वारेण एतदपि समर्थयते गच्छति गच्छति जल इव हिमकरबिम्बं स्थिते स्थितिं याति । तनु-करण-भुवनवर्गे तथाऽयमात्मा महेशानः ॥७॥ यथा जलप्रवाहे याति सति, 'हिमकरचि- म्वं' चन्द्रवपुः वस्तुवृत्तेन भाकाशस्थं स्वयम् अचलत्तात्मकं जलप्रवाहान्तःपतितमपि तत् 'गच्छति' प्रयाति 'इव' तथा तस्मिन्नेव क्षणे अ. न्यत्र जलाशये नि:स्तिमिते सति, तदेव 'हिम- करबिम्बं स्थिति गच्छति इव-इति उभयथा सर्वप्रमातृभिः एतत् संभाव्यते, न पुनः पर- मार्थेन तत् तथैव स्यात् । नापि जलगतौ दे- शकालौ भेदकतया चन्द्रमसः स्वरूपं गगनस्थं परामृशतः, केवलं जलमेव तादृशम् , अथ च पं.ग.पु. प्रवाहाम्तःप्रतिविम्बितमिति पाठः। पं.स.पुश्तव तस्मिन् इति, प.पु. तथैतस्मिन् इति पाठः । पं...पु. तत्रैव स्थितिमिति पाठः । " ·२२ परमार्थसारः तत्प्रतिविम्बितस्य चन्द्रबिम्बस्य जलगतचल- त्ताचलत्तादिको भेदो व्यवह्रियते-इति एताव- ता गङ्गाजलगतस्य, कर्दमपतितस्य वा शशि- नः स्वस्वरूपतायां न काचित् चतिः । 'तथैव अयमात्मा' चैतन्यस्वभावः स्वयं निर्मिते 'तनु- करण-भुवनसमूहे' परिचीणे सति, समुत्पन्ने वा प्रक्षीणः , समुत्पन्नश्च-इति मायाव्यामोहि- तानां व्यवहारमात्रम् एतत् जलगतचन्द्रवत्, न पुनः स्वात्मा जायते, म्रियते वा-इति । गीतासु . एवमेव उक्तम् 'न जायते म्रियते वा कदाचित् नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । प्रजो नित्यःशाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ (२।२०) इति । तस्मात् अयम् आत्मा महेशानः स्व- तन्त्रः सर्वस्वात्मप्रत्यवमर्शस्वभावः, सर्वप्रमा- तृणाम् अनुभवितृतया प्रथमानः, ततः तत्चद- ·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः २३ वस्थाविप्रलोपे, समुत्पत्ती वा स्वस्वरूप एव । एतदेव च दुर्घटकारि महेशानत्वं संवित्तत्त्वस्य, यत् तथा तथा पशुप्रमातृतया स्वर्गनरकादि- भोगभोक्ताऽपि सर्वानुभवितृतया संवित्स्वरूप एव । प्रत्युत पुण्यपापस्वर्गनरकक्षुत्पिपासादि- को योऽयं पशुभावो बन्धकतया नियतः, स यदि भगवता स्वात्मप्रकाशेन प्रकाशितः परा- मृष्टश्च स्यात्, तदा यथोक्तां स्वात्मनि सत्तां लभते, अन्यथा निःस्वभाव एव एष-इति क- थं स्वात्मनः तस्यैव महेशस्य स्वरूपविप्रलो- पाय उच्यते । सर्वथा निर्मितमेव वस्तु संहा- य, समुत्पाद्यं वा देहादिरूपं स्यात्, न पुनः नित्ये भगवति चैतन्ये समुत्पत्तिविनाशौ कदा- चित् भवेताम् । तस्मात् एक एव आत्मा ग्रा. पग्राहकतया नानारूपस्वभावः सन् , पुनरपि सर्वानुभवितृतया सर्वस्य एकतया प्रथते-इति पं.ग.प.पु. वा स्वरूपरूप एवेति पाठः । पं.ग.प.पु. उच्यत इति पाठः ।

·२४ परमार्थसारः न काचित् अद्वयवादचतिः ॥७॥ इत्थमपि सर्वेषाम् अयम् आत्मा विश्वप्रप- श्वस्वभाव एव संविन्मात्रपरमार्थः सर्वावभासः सर्वत्र संविदनुगमात्-इति युक्त्यागमाभ्यां प्र- तिपादितश्चेत्, किमिति मोष्टादावपि अविशेषा. त् स्वात्मतया स न प्रतीयते , अभ्युपगमे वा जडाजडव्यवस्था इयं भासमाना न संगच्छते, लोकव्यवहारश्च जडाजडरूपः-इति कथमेतत् स्यात् ?-इति माह राहुरदृश्योऽपि यथा शशिबिम्बस्थः प्रकाशते तद्वत् । सर्वगतोऽप्ययमात्मा विषयाश्रयणेन धीमुकुरे ॥८॥ भाकाशदेशे 'राहुः' सर्वत्र परिभ्रमन्नपि न उपलभ्यते, स एव पुनः ग्रहोपरागकाले चन्द्र- मूर्तिस्थः प्रथमानः, अयं राहुः इति परीक्ष्य- ·श्रीमघोगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः ते, अन्यथा स्थितोऽपि भचक्रेऽस्थित इव । त- थैव इहापि सर्वान्तरतमत्वेन स्थितोऽपि 'अय- म् आत्मा' स्वानुभवैकस्वरूपतया प्रत्यक्षपरि- दृश्यमानः सर्वस्य तथा न उपलक्ष्यते । यदा पुनः पुर्यष्टकप्रमातृणां बुद्धिदर्पणे प्रतिभामुकुरे ग्राह्यव्यवस्थाकाले शब्दादिविषयस्वीकारेण 'शृणोमि' इत्येवम् अहं-प्रतीतिविषयो भवति, तदा ग्राहकस्वभावतया लोष्टादावपि स्थितः सन् स्फुटरूपः, तत्रैव स्वात्मा 'प्रकाशते स- वैश्च स्वानुभवैकरूपः प्रतीयते; लोष्टादौ अत्य- न्ततमोमयत्वात् स्थितोऽपि अस्थितकल्पोऽसौ प्रथते, राहुर् आकाशे यथा । एवम् अयं भ- गवान् मायाशक्त्या स्वात्मकल्पेऽपि भाववर्ग कांश्चित् पुर्यष्टकस्वरूपान् वेद्यखण्डानपि अ- पं. क. प.पु. भास्थित एवेति पाठः। पं. ६ क.स.पु. ग्राह्यावस्थाकाले इति पाठ: पं० १० ग.पु. लोष्टादावपि इति पाठः । पं.स.पु. स्वागकल्पे इति पाठः ।

·२६ परमार्थसारः हन्ताव्यवस्थारसाभिषिक्तान् वेदकीकरोति, का. श्चित् वेद्यीकरोति, यदपेक्षया अयं जडाज- डव्यवस्थास्वरूपो भेदव्यवहारः सुस्थित एव उपपद्यते । तेन लोष्टादिः वेद्यत्वात् जडः, वे. दकत्वात् पुर्यष्टकप्रमातापि अजडः । न पुनः परमार्थेन परमेश्वरापेक्षया जडाजडव्यवहारः-- इति ॥८॥ ननु सर्वप्रमातृणां बुद्धी चेत् स्वात्मनोऽपि अविशेषेण प्रस्फुरणं, तर्हि ते सर्वे किमिति खात्मविदो न स्युः, तज्ज्ञानवन्तोमा वा भूवन् , विशेषाभावात् । यत् पुनः संसारावस्थायामपि केचन स्वात्मज्ञानात् जीवन्मुक्ताः सर्वज्ञत्व-सर्व- कर्तृत्वशालिनः, केचन खात्मज्ञानयोग्या आरु रुचवश्च दृश्यन्ते, अपरे खात्मज्ञानरहिताः सन्तो धर्माधर्मनिमित्त-शुभाशुभकर्म-निगडप्रबन्धब- द्धाः संसारिण एव, इति कथम् एतत् संगच्छ- पं०३ ख.पु. स्वस्थित इति पाठः। पं० ६ ख.पु०परमार्थत्वेन इति पाठः । , ·२७ श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः ते? इत्थम् अन्तः सर्व कृला पारमेश्वरः श- क्तिपातो विशृङ्खलः, इति प्रतिपादयति आदर्श मलरहिते यहद् वदनं विभाति तद्वद् अयम् । शिव-शक्तिपातविमले धीतत्त्वे भाति भारूपः॥६॥ दर्पणे मालिन्यरहिते यथा निर्विशेषरूपा- दिगुणगणयुक्तं मुखं चकास्ति। न स देशोऽस्ति यं विनिवृत्तमल आदर्शो न स्वीकुरुते । सम- ले दर्पणे तु मुखम् अनन्यातिशयमपि ध्याम- लत्वात् वैपरीत्येन प्रकाशते। नापि मलिनः तदी- यान् गुणान् स्वीकर्तुम् अलम् । प्रत्युत तन्यस्त- मुखः पुमान् मुखम् अन्यथैव ध्यामलत्वाद्युपेत- म् अवलोक्य स्वात्मनो लज्जाम् आवहति 'विकृ. पं०८गध.पु. सः अंशोस्ति इति पाठः। पं० १.क.पु. श्यामलस्वादिति पाठः। पं.क.पु.श्यामलेति पाठः।

·२८ परमार्थसारः तं मददनम्' इति। तथैव 'शिवस्य' स्वात्मनो या असौ अनुग्रहाख्या 'शक्तिः', तस्याः 'पातः' खकिरणविस्फारः, तेन संमार्जिते प्रतिभामुकुरे आणव-मायीय-कार्ममलवासनाप्रक्षयात् विश- दीकृते , केषांचित् अपश्चिमजन्मनां प्रमातॄणां 'भाः' प्रकाशो 'रूप' यस्य-इति स 'भारूपः' खात्मा यावत्सर्वज्ञत्वादिगुणगणयुक्तः तावान- पि अवभासते , येन केचनैव ते खात्मखरूप- प्रथनात् संसारमध्यपतिता अपि मुक्तकल्पाः सातिशयाश्च । केषांचिदेव परमेश्वरतिरोधान- शक्त्या प्राणव-मायीय कार्ममलसमाच्छादिते बुद्धितत्वे भारूपोऽपि आत्मा मालिन्यात् भा- तोऽपि अभातकल्पः, येन ते सांसारिकाः प- शवः-इति अभिधीयन्ते; अन्येऽपि उभयश- क्तियोगात् प्रमातार आरुरुक्षवः-इति । इत्थं तीन-मन्द-मन्दतरादिभेदेन शक्तिपातवैचित्र्य पं० .ख.पु तथैवास्य स्वात्मन इनि पाठः । पं...पु. तावामसाविति, ग घ.पु०तावानस्यावभासेति पाठः। पं. १५क.पुशक्तियोगाः इति पाठः ।

·२६ श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः सर्वत्रापि ऊह्यम् । अत्र न मायान्तःपातिनि- यतिशक्तिसमुत्थम् अश्वमेधादिकं जपध्यानादि वा अन्यत् यत्किंचित् कर्म मोचनहेतुः आत्म- नः; तस्य हि मायातः समुत्तीर्णत्वात् भेदप्रधा- नं वस्तु तत्साधनाय न प्रकल्पते । यत् गीतम् 'नाहं वेदैर्न तपसानदानेन न चेज्यया।' (भग०१११५३) इति । तस्मात् एकमेव अत्र परमेश्वरानुग्रहः कारणम् अकृत्रिमम् भव्यबुद्धीनाम् । यदुक्तम् 'ईशितःशक्तिपातांशे ख्यापयित्री स्वतन्त्रताम् । धीः कारणकलाघ्राता नैव किंचिदपेक्षते ॥' इति । पशुप्रमातृणां तु परमेश्वरतिरोधानश- क्तिः संसरणहेतुरेव , येन एते स्वस्वरूपाप्रथ- नात् शुभाशुभकर्मनिरताः सुखदुःखादिभोग- भाजः पुनः पुनः अस्मिन् संसरन्ति । तस्मात् पं. १ खग.प. पु. सर्वत्राभ्यूमम् इति पाठः । पं. ३ क.ग.प.पु. पात्मज्ञानस्य हि इति पाठः ।

·---- ३० परमार्थसारः प्रमातॄणां साधारणेऽपि स्वात्मनि , प्रकाशाप्र- काशरूपे अनुग्रहतिरोधानशक्ती द्वे एव; ते मोक्ष- बन्धप्रविभागहेतू । यदुक्रम् (अवधूतसिद्धपादैः) 'बधाति काचिदपि शक्तिरनन्तशुक्ने: क्षेत्रज्ञमप्रतिहता भवपाशजालैः। ज्ञानासिना च विनिकृत्य गुणान् अशेषान् अन्या करोत्यभिमुखं पुरुषं विमुक्तौ ।' इति ॥६॥ एवम् इदं सर्वम् आगमानुभवयुक्तियुक्तं प्र- तिपाद्य, यत् प्राक् शक्त्याद्यण्डचतुष्टयं प्रतिपा- दितं तदन्तरालवर्ति समुत्पत्तिक्रमेण षट्त्रिंश- तत्वात्मकं जगत् यल्लग्नं भाति, तत् प्रथमतः कारणकारणं परमशिवस्वरूपं कारिकाद्वयन माह भारूपं परिपूर्ण स्वात्मनि विश्रान्तितो महानन्दम् । इच्छासंवित्करणैर् निर्भरितम् अनन्तशक्तिपरिपूर्णम् ।। पं० २ ख. पु. द्वे एवैते इति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः ३१ सर्वविकल्पविहीनं शुद्ध शान्तं लयोदयविहीनम् । यत् परतत्त्वं तस्मिन् विभाति षट्त्रिंशदात्म जगत् ॥१०॥११॥ 'यत्' एवं-विधं 'परं' पूर्ण शिवतत्त्वं, तत्र शिवादिधरापर्यन्तं वक्ष्यमाणं विश्वं विश्रान्तं सत् प्रकाशते, तदभिन्नमेव चकासत् युक्त्या उपपद्यते-इति यावत् । ननु तन्यते सर्व त. न्वादि यत्र तत् तत्वं; तननात् वा तत् आ- प्रलयं, तस्य भावः-इति वा तत्वम्, इति एवमपि तत्वव्यदेशोऽयं जाड्यापादकः कथं चिद्रूपे भगवति परमशिवे स्यात् ?- उच्यते । उपदेश्यजनापेक्षया यावता शब्देन प्रतिपा- द्यते , तावता तत्र तत्त्वव्यपदेशो, न वस्तुतः। कीदृशं तत् परं तत्वं? 'भाः' प्रकाशो 'रूपं' स्वभावो यस्य, महाप्रकाशवपुः-इत्यर्थः । तथा: पं० २ प.पु० व्ययोदयेति पाठः । , ·३२ परमार्थसार 'परिपूर्ण निराकाङ्क्षम् । निराकाचमपि स्फ- टिकमणिदर्पणादि जडं वस्तु भवति-इत्याह 'स्वात्मनि विश्रान्तितो महानन्दम्' इति । 'स्वस्मिन्' स्वभावे अखण्डाहन्ताचमत्काररसे विश्रमात् 'महान् आनन्दः' परा निवृतिः य- स्य-इति । तत् एवं परमाह्लादकस्फुरत्तासा- रत्वात् प्रकाश्यस्फटिकादेः जडात् वैलक्षण्यम् उक्नं भवति । अत एव आह 'इच्छासंवित्क- रणैर्निर्भरितम्' इति । इच्छा-ज्ञान-क्रियाशकि- स्वभावमेव, न पुनः शान्तब्रह्मवादिनामिव शक्निविरहितं जडकल्पम् । अन्यच्च 'अनन्तश- क्तिपरिपूर्णम्' इति। अनन्ताः' निःसंख्या घटप- टाया नामरूपात्मिकाः शक्तयः इच्छा-ज्ञान-क्रि- याशक्तीनां पल्लवभूता ब्राह्मयायाःशक्तयःशब्द. राशिसमुत्थाः, ताभिः परितः' समन्तात् 'पूर्ण व्याप्तं, तत एव उल्लसन्त्यः तत्रैव शाम्यन्ति- इति । एवं परावायूपं भगवति स्वातन्त्र्यम् उक्तं स्यात् । ननु वागूपं चेत् परं तत्वं, तर्हि ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतषिवृत्युपेवः ३३ काल्पनिक शब्दसंभिन्नत्वात् , कथं शुद्धप्रका- शवपुषि कल्पनायोगः?-इत्याशयेन आह 'सर्व- विकल्पविहीनम्'इति । परप्रमातरि योऽयं प- राहन्ताचमत्कारः स वायूपोऽपि निर्विकल्पः । विकल्पोहि अन्यापोहलक्षणो द्वयं घटाघटरूपम् आचिपन् अघटाद् व्यवच्छिन्नं घटं निश्चिनोति। प्रकाशस्य पुनः पराहन्ताचमत्कारसारस्यापि न अप्रकाशरूपः प्रकाशात् अन्यः प्रतिपक्षतया विद्यते, यक्ष्यवच्छेदात् तस्य विकल्परूपता स्या- त् । व्यवच्छेद्यो हि अर्थोऽप्रकाशात्मा प्र- काशवपुषि प्रकाशते चेत्, तर्हि 'तत्संवेदनरूपेण तादात्म्यमतिपत्तितः।' (स्प०३।२८) इत्यादिन्यायेन योऽपि. अर्थः प्रकाशखभावतां यातः सन् , स कथं स्वात्मनः तस्यैव व्यवच्छे- दकः स्यात् , येन विकल्परूपतां तत्र समाव- हेत् । अथ प्रतिपक्षतया न प्रकाशते-इति, क- पं०१० पु. शब्दवशिवत्वात् इति पाठः । पं०१० पु० घटपटरूपमाक्षिपन्न घटाइएवच्छिवं पटम् इति पाठः।

·परमार्थसारः थम् 'इह अप्रकाशमानः पदार्थः प्रतिपक्षरू- पोऽस्ति' इति परिच्छेत्तुमपि शक्येत?-इति यत् किंचित् एतत् स्यात् । यतः 'सर्वैः' व्यवच्छेदात्म- कैः "विकल्पैविहीनम्' अपरिच्छिन्नस्वभावं परं तत्त्वम् । अत एव माह 'शुद्धम्'इति विमलं, विकल्पमय्या अशुद्धिमष्या अभावात् । तथा 'शान्तम् इति । ग्राह्यग्राहकसमुत्थक्षोभाभावात् शक्तिसामरस्येन स्वस्वरूपस्थं, न पुनः अश्म- शकलकल्पम् । अन्यच्च 'लयोदयविहीनन्' इति । 'सद्विभातोऽयमात्मा।' (श्रु० इति कृत्वा सनातन एव । अतो भूतभविष्य- द्वर्तमानवपुः कालः तत्र न क्रमते, यतः काल- स्य तत एव समुल्लासः-इति समुत्पत्तिविनाश- बहिष्कृते परतत्त्वेऽभ्युपगते विश्वस्य विश्वस्वम् पं. ६.पु. पशुदिमच्या इति पाठः । पं.१ प.पु.व्ययोदयेति पाठः। पं० १५ ग. पु. विश्वरत्वम् इति पारः।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः ३५ उपपन्नम् इति प्रतिपादितं स्यात् ॥ ११॥ ननु एवं विधे परतत्त्वे जगत् भाति-इति पत्प्रतिपादितं, तत् कथम् एतत् स्यात् , यावता परतत्त्वापेक्षया न किंचित् भेदेन भातुं प्रगल्भे- ताततो भिन्नं चेत् जगत् भासते, तदा अद्वयवा- दखण्डना; अभिन्नं चेत्, 'जगत्प्रकाशते' इति कथं वाचोयुक्तिः-इति दृष्टान्तद्वारेण तद्भेदाभे- दरूपं तत्त्वम् उपदर्शयन् एतत्समर्थनाय आह दर्पणबिम्बे यद्वन् नगरपामादि चित्रमविभागि । भाति विभागेनैव च परस्परं दर्पणादपि च ॥१२॥ विमलतमपरमभैरव- बोधात् तद्वद् विभागशून्यमपि। अन्योन्यं च ततोऽपि च विभक्तमाभाति जगदेतत् ॥१३॥ ...ग.पु. प्रामादि विचित्रम् इति पाठः ।

·परमार्थसारः यथा निर्मले मुकुरान्तराले नगर-ग्राम-पुर- प्राकाराट्ट-स्थल नद-नदी-ज्वलन-वृक्ष-पर्वत-प. शुपक्षि-स्त्रीपुरुषादिकं सर्व प्रतिबिम्बतया चि. त्रं' वालक्षण्येन नानारूपं भासते; 'अविभागि' दर्पणात् अविभक्तं सत् 'भाति' तदभेदेनैव अ. न्तर् आकारं समर्पयति; तत्र अभेदेन भास- मानमपि भाति 'विभागेनैव च परस्परम्' इ.. ति अन्योन्यखालक्षण्येन घटात् पटो भिन्नः पटात् घटः-इति विभक्ततया स्फुरति । तद- न्तर्गता हि भावा एव पृथक्त्वेन परामृश्यन्ते, न पुनः तं दर्पणं त्यक्त्वा पृथक् किंचित् उ. पलभ्यते, किंतु दर्पणसामरस्येन स्थितमपि सर्वतो भिन्नं जगत् प्रतीयते । एवमपि घटा- दिप्रतिबिम्बेन दर्पणस् तर्हि अन्तर्हितः स्यात- इति, एतत् न-इत्याह 'दर्पणादपि च' इति । न केवलं खयं भावा दर्पणान्तर्गता अपि भिन्नाः प्रकाशन्ते, यावत् दर्पणादपि व्यतिरिच्यन्ते; पं.स.ग.पु. विचित्रमिति पाठः। 4. १२ क.पु. स्थितमपि सर्व प्रतीयते इति।ग.प.पु. सर्व स्वतो भित्रमिति पाठः ।

·. श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः ३७ यतो दर्पणः तत्तत्प्रतिबिम्बमयोऽपि तेभ्यःप्र- तिबिम्बेभ्यः समुत्तीर्णस्वरूपतया चकास्ति , न पुनः तन्मयः संपद्यते , येन च 'न दर्पणः' इति प्रतीतिः स्यात् । सर्वस्य पुनः तत्तत्प्रतिबिम्ब- ग्रहणेऽपि 'दर्पणोऽयम्' इति अबाधिता प्रति- पत्तिः । नापि घटादिः दर्पणं विशिष्टि, येन 'अयं घटदर्पणः, अयं पटदर्पणः' इति खखरू- पताहानिः अत्र जायते । देशकृतः कालकृतो वा भेदो न तत्र स्वभावविप्रलोपाय भवति । तस्मात् तत्तत्प्रतिबिम्बसहिष्णुः सन् स्वात्मनि दर्पणो दर्पण एव,-इति न काचित् प्रतिबिम्ब- वादक्षतिः। अथ उच्यते भ्रान्तिरेषा-यत् उत दर्पणे हस्ती-इति परामृश्यते , नतु पुनः दर्प- णे स कश्चित् विद्यते, तथात्वेन अर्थक्रियावि- रहात् , भ्रान्त्यैव एष निश्चयः-इति । एतावता प्रतिबिम्बवादेन दृष्टान्तः तावत् सिद्धः । भ्रा. पं०1४.पु. दर्पणे किंचित् वियते इति पाठः । पं०१० पु. निश्चयो भाति इति पाठः ।

·३८ परमार्थसार न्तेस्तु स्वरूपं समनन्तरं निरूप्यते । 'तद्वत्' तथैव दर्पणनगरादिप्रतिबिम्बदृष्टान्तेन 'विम- लतमपरमभैरवबोधात्' अतिशयेन विगलितका- लिकात् पूर्णानन्दोद्रिक्तात् प्रकाशात् 'जगत्' विश्वम् ‘विभागशून्यमपि'दर्पणप्रतिविम्बवत् ततः प्रकाशात् अविभक्तमपि , परस्परं च वि- भक्तत्वेन ग्राह्यग्राहकापेक्षया नानारूपं प्रथते; 'ततोऽपिच' इति बोधादपि उन्मन्नमिव 'भा- भाति, यतो बोधः तद्रूपतयापि प्रथमानः ततः समुत्तीर्णः प्रथते, यथा प्रतिबिम्बेभ्यो दर्पणः। एवमपि विश्वभावप्रतिबिम्बसहिष्णुः प्रकाशो विश्वभावेभ्यः समुत्तीर्णः सर्वस्य अनुभवितृत- या स्वस्वरूपेण प्रथते । भावगतोऽपि देशका- लाकारभेदः केवलम् अत्रप्रकाशते दर्पणवत, न पुनः खं रूपं संभिनत्ति । अत एव एकानेकख- रूपोऽपि बोध एक एव , बोधाभ्युपगतचित्र- ज्ञानवत् । किंतु दर्पणप्रकाशात् सचमत्कारस्य. पं. ५क.ग. प. पु. भ्राम्तेस्तु उत्तरं समनन्तरमिति पाठः। पं० १६० पु.शातबोधेति, क.ख.पु.बोधायुपगतेति पाठः। पं. १७० पु. दर्पसकाशात् इति पाठः ।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः ३६ चित्प्रकाशस्य इयान विशेषः, यत् दर्पणे खच्छ- तामात्रसनाथे भिन्नं बाह्यमेव नगरादि प्रतिबि- म्बत्वेन अभिमतं भाति , नतु खनिर्मितम् , अतो दर्पणे 'अयं हस्ती' इति यो निश्चयः, स भ्रान्तः स्यात् ; प्रकाशः पुनः स्वचमत्कारसारः खेच्छया स्वात्मभित्तौ अभेदेन परामृशन् स्व. संविदुपादानमेव विश्वम् आभासयति। विश्वस्य आभासनमेव निर्मातृत्वं भगवतः,--इति पराम- र्श एव प्रकाशस्य जडात् दर्पणप्रकाशादेः वै- लक्षण्यापादकं मुख्य रूपम्-इति । एतदेव ग्रन्थकृता विवृतिविमर्शिन्याम् उक्तम् 'अन्तर्विभाति सकलं जगदात्मनीह यद्वद् विचित्ररचना मकुरान्तराले । बोधः पुनर्निजविमर्शनसारयुक्त्या विश्वं परामृशति नो मकुरस्तथा तु ॥' पं. ९ख० ग०प० पु. नगरप्रामादि इति पाठः। पं.स.पु. स्वचमस्कारस्वच्छायाम् इति पाठः । पं.ग.प. पु. यद्विश्वचित्ररचना इति पाठः। पं० १५.पु. विश्वं प्रकाशयति इति पाठः।

·..- परमार्थसारः इति । इत्थं परमेश्वरापेक्षया स्वाङ्गनिर्मिते भा. वराशौ न काचित् भेदभ्रान्तिः मायाप्रमात्रपे- क्षया तु योऽयं भेदावभासः, एषा पूर्णत्वाख्या- तिरूपा भ्रान्तिः;-पूर्णस्य अद्वयात्मनो रूपस्य अख्यानम् अप्रथा, पूर्ण न भासते, किंतु अ- पूर्ण द्वयरूपं भासते; भेद एव प्रतीयते-इति यावत् । तस्मात् निरवद्योऽयं प्रतिबिम्बवादः ॥ १३॥ इत्थं परतत्त्वस्वरूपनिरूपणपूर्व प्रकाशाभे- देन जगतः षट्त्रिंशत्तत्वात्मकस्य स्थिति वि. धाय, पुनरपि एतस्य समुत्पत्तिकमेण प्रतित- त्वं स्वरूपं कारिकाभिः प्रतिपादयति शिव-शक्ति-सदाशिवता- मीश्वर-विद्यामयीं च तत्त्वदशाम् । शक्तीनां पञ्चानां विभक्तभावेन भासयति ॥१४॥ पं.३० पु.बोधावभास इति पाठः। पं.५.पु. प्रथ पूर्ण रूपम् इति पाठः। पं. घ. पु. परतस्वनिरूपणापूर्वम् इति पाठः ।

·४१ - श्रीमद्योगराजाचायकृतविवृत्युपेतः योऽयं परमशिवः परतत्त्वनिरूपणया समन- न्तरप्रतिपादितस्वरूपः, स्वस्वरूपरूपाः याः श- क्तयः चिन्निर्वृतीच्छा-ज्ञान-क्रियाख्याः पञ्च अ- नन्तशक्तित्रातहेतुभूताः, तासामेव 'पञ्चानां शक्तीनां' भिन्नत्वेन अतद्वयावृत्त्या इमां तत्त्व- दशां' पञ्चसंख्यावच्छिन्नामेव 'भासयति' स्वा- लक्षण्येन प्रकटयति-इत्यर्थः । कीदृशीं ताम?- इत्याह 'शिव' इत्यादि । शिवश्च शक्तिश्च सदा- शिवश्च , तेषां भावो यस्याः सा तथोक्ता तां, तथा 'ईश्वरविये' प्रकृतिः यस्यां सा तथा- इति । अत्र प्रतितत्त्वं स्वरूपं प्रदर्श्यते । तथा. हि-सर्वप्रमातृणाम् अन्तः पूर्णाहन्ताचमत्का- रमयं सर्वतत्त्वोत्तीर्णं महाप्रकाशवपुः यत्'चैत- न्यम् , एतदेव शिवतत्त्वम्। अत्र तत्त्वनिरूपणम् उपदेश्यजनापेक्षया-इति। तस्यैव भगवतः चि- द्रुपस्य आनन्दरूपा, 'विश्वं भवामि इति परामृ. पं० २.ग.प. पु० प्रतिपादितस्वभाव इति पाठः। पं. ग. प. पु. विश्वं न भवामीति पाठः ।

·४२ परमार्थसारः शतो विश्वभावस्वभावमयी संविदेव किंचिदु- घळूनतारूपा सर्वभावानां बीजभूमिः, इयं श- क्त्यवस्था। एषैव विश्वगतसृष्टिसंहारोपचारात् कृशपूर्णोभयरूपापि एकैव सर्वरहस्यनयेषु गी- यते । पुनरपि अत्रैव विश्वसमुत्पत्तिबीजभूमौ महाशून्यातिशून्याख्यायां, महेशस्य 'अहमिद- म्' इति अभेदेन पूर्णाहन्तामयो यः चमत्कारो ज्ञानप्राधान्यात् क्रियाभागस्य अहन्ताविश्रान्तः, सेयं सदाशिवदशा । अत्र मन्त्रमहेश्वराः प्रमा- तारः तिष्ठन्ति । तथा अत्रैव 'अहमिदम्'इति अभेदेन अहन्तेदन्तयोः समधृततुलापुटन्याये- नयः स्वात्मचमत्कारः, सैषा तस्य ईश्वरावस्था। अत्रापि मन्त्रेश्वराः प्रमातारः । अत्रापि इदन्ता- प्राधान्येन भहन्तागुणीकारेण यः,'अहम् अहम्, इदम् इदम्' इत्येवंरूपःचमत्कारःसद्योजातबा- पं०.१ ग. प. पु. विश्वाभावस्वभावेति च पाठः । पं. ६ क. पु० शून्याख्या महेशस्येति, ग० घ० पु. शून्यायां महेश. स्पेति पाठः। पं. १०.पु. तथैवाहमिदमिति पाठः। पं...पु. समावृतपटन्यायेनेति पाठः।

·। ' श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः ४३ लस्येव शिरोऽङ्गुलीनिर्देश्यः, एतदेव बोधसार- त्वात् भगवतःशुद्धविद्यातत्वम् । अत्र विद्येश्वरैः सह सप्तकोव्यस्तु मन्त्राणां वाचकतया अनुग्रह- खभावात् पशून् उद्धर्तुं वाच्यान् मन्त्रमहेश्वर- मन्त्रेश्वरान् प्रति अवतिष्ठन्ते । अत्र विद्यातत्त्वे विद्येश्वरप्रमातणां बोधरूपत्वाविशेषेऽपि या भे- दप्रथा सा मायाशक्तिकृतेव,-इति आगमेषु गीयते 'मायोपरि महामाया इति । येन तत्रस्था मन्त्रा महामायानुप्रवेशात् प्रणवः-इति उच्यन्ते । मायातत्वोपरि शुद्धवि- द्याधश्च विज्ञानाकलाः प्रमातारः आणवमलभा- जनम् । एवम् एकमेव इदं शिवस्वरूपं तुर्याती- तमपि तुर्यरूपतया तत्वपञ्चकतया गीयते । त- स्मात् एक एव एष खतन्त्रः कर्ता प्रकाशते, यस्य 'अहमिदम्' इति सदाशिवेश्वरभूमौ यः प्रकाशः, एतदेव शुद्धवेदनरूपं करणं; वक्ष्य. माणो मायातत्त्वादिधरान्तः तत्त्वसर्गश्च कार्य- पं०१७क. पु. कारणमिति, ख. ग. पु० वश्यमाणमिति पाठः। ६.१८. पु. तत्त्वमार्ग इति पाठः ।

·४४ परमार्थसारः मः इत्येव कर्तृकरणक्रियारूप एक एव स्वारम- महेश्वराख्यः परमप्रमाता विजृम्भते ॥ १४ ॥ मायातत्त्वखरूपम् आह परमं यत् स्वातन्त्र्यं दुर्घटसंपादनं महेशस्य। देवी मायाशक्तिः स्वात्मावरणं शिवस्यैतत् ॥१५॥ 'परमम् अनन्यापेक्षं 'यत्' परमेशितुः 'खा- तन्त्र्यं विश्वनिर्मातृत्वं, सैव इयं 'मायाख्या श क्तिः तस्य शक्तिमतः । मीयते-परिच्छिद्यते धरान्तः प्रमातृप्रमेयप्रपञ्चो यया सा माया; विश्वमोहकतया वा माया । एषा देवस्य क्री. डाशीलस्य संबन्धिनी-इति कृत्वा 'देवी', न पुनः ब्रह्मवादिनामिव व्यतिरिक्ता काचित् मा- या उपपद्यते-इति । कीदृशं तत् खातन्त्र्यं? 'दुर्घटसंपादनम्' इति । दुःखेन घटयितुं श- पं.क.पु. मायातत्वमाहेति पाठः।

·४५ श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः क्यम्-इति 'दुर्घटस्य' कार्यस्य प्रमातृप्रमेयरू- पस्य 'संपादनं' प्राप्तिप्रापकम् । एषैव माया खेच्छया पशुभावम् आपन्नस्य 'शिवस्य खा. स्मावरणं' खरूपगोपनाख्यम् आणवादिमल- त्रितयम् ॥ १५ ॥ वक्ष्यमाणे च प्राधानिके सुखादिरूपे भिन्ने भोग्ये, यत् भोक्तृरूपं पुंस्तत्त्वं, तत्वरूपम् आह मायापरिग्रहवशाद् बोधो मलिनः पुमान् पशुर्भवति । काल-कला-नियतिवशाद् रागाविद्यावशेन संबद्धः ॥ १६॥ 'माया'-खीकारपारतन्त्र्यात् सर्वज्ञत्व-सर्वक- र्तृत्वमयोऽपि 'बोधः' सर्वज्ञत्वादिगुणापहस्तनेन अख्यातिरूपम् भाववं मलम् आपन्नः, येन पं०३.ग.पु. पशुतापवस्येति पाठः । पं...पु. नियतिववादिति पाठः।

·परमार्थसारः घटाकाशवत् पूर्णखरूपात् चिदाकाशात् अव- च्छेद्य परिमितीकृतः सन् , तदेव पुंस्तत्त्वम् उ- च्यते । अतो मायायाः पाल्यः पाश्यश्च-इति 'पशुः आणव-मायीच-कार्ममलखभावानां पा- शानां भाजनम् । अन्यच्च 'कालकला' इति वक्ष्य. माणस्वरूपैः 'कालादिभिः' ओतप्रोततया स- म्यक् ‘बद्धो' हब्धः-इत्येवं तत्त्वषट्वेष्टितं पुं- स्तत्वम् ॥ १३ ॥ कालादीनां तत्वानां च एतद्वेष्टनक्रमेण ख- रूपम् आह अधुनैव किंचिदेवे- दमेव सर्वात्मनैव जानामि। मायासाहत कञ्चुक- षट्मणोरन्तरङ्गमिदमुक्तम् ॥१७॥ इत्थं स्वतन्त्रोऽपि बोधः स्वमायया यथा अणुत्वं प्राप्तः, तथैव तदीये ज्ञानक्रियाशक्ती पं. १ ख.पु. अवच्छिाति पाठः ।

·४७ श्रीमयोगराजाचार्यकृतविद्रस्युपेतः संकुचिते अस्य पशुरूपस्य विद्या-कले-इति उच्यते । यथा राज्ञा अपहृतसर्वखस्य अनुक- म्पया जीवनार्थ किंचिद् धनं स्तोकं दीयते, त- थैव अणुत्वम् आपन्नस्य बोधस्य अपहृतसर्व- ज्ञत्वादेः किंचित्कर्तृतापरमार्थं ज्ञत्वम् उपोह- ल्यते,-इति ज्ञवस्यैव प्राधान्यात् कालादीनां जानातिना अन्वयो दर्शितः। 'इदं कञ्चुकष- दम्' उक्तरूपया मायया युक्तम् 'अणोः' आ- णवमलापहस्तितसर्वज्ञत्वादेः पुंसः स्वरूपाच्छा- दकम्, स्वर्णस्य कालिकेव 'अन्तरङ्गं निजं कथितम् । किंरूपम्?-इत्याह 'अधुना' इत्या- दि । 'अधुनैव जानामि' इति सोऽणुः वर्त- मानेतया, इदं प्राक् मया ज्ञातं, जानामि, ज्ञास्यामि-इति; एवमपि कृतं, करोमि, करिष्ये वा-इति ज्ञानक्रियाखरूपेण भावानपि तथा कलयन् अवच्छिनत्ति च-इत्येषोऽस्य कालः। तथा 'किंचिदेव' इति अवच्छिन्नमेव करोति, (५) ध्रुवस्थानीयमात्मानमवच्छिच भूतभविष्यद्वर्तमानतया इत्यर्थः । ग.पु० परमार्थ ज्ञातुम् इति पाठः। पं०१५ स. ग. पु. ज्ञानस्वरूपेणेति पाठः । , पं०५क ·४८ परमार्थसारः सर्व कर्तुं न अलम्; घटमात्रकरणाय प्रभव- ति, न पटादौ;-इत्येतद् अस्य अणोः कलात- त्वम् । 'इदमेव' इति नियतात् कारणात् नियतं कार्य यत् अर्थयते, यथा वह्वेरेव धूमः, अश्वमे- धादिकर्मण एव स्वर्गादिफलम् , न सर्वस्मात्;- इत्येवं नियमेन स्वसंकल्पकृत-कर्मप्रबन्धसमुत्थ- पुण्यापुण्यैः आत्मा नियम्यते येन, तत् अस्य नियतितत्त्वम् । तथा 'सर्वात्मना' इति या इयम् अपूर्णम्मन्यता, सर्व मम इदम् उपयुज्यते; भू- यासं, मा कदाचित् न भूवम् ;-इत्येतत् पशोः रागतत्त्वम् । बुद्धिधर्मो यो रागः, स एकत्र कु- त्रापि कान्तालक्षणेऽर्थे अन्यत् अपोह्य, 'मत्र मे रागः'इति अभिष्वङमात्रं, न सर्वाकाङ्- क्षामयस्य रागतत्त्वस्य समानः। तथा 'जाना. मि' इति किंचिदेव पुरोवर्ति घटादिकं, न पु. नर् दूरव्यवहितं वस्तु;-इति विद्यातत्वम् ।शुद्ध- विद्यापेक्षया कारिकायाम् 'अविद्या' इति कथि- तम्, न पुनर् वेदनाभावात् । 'मायासहित भेद- ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः प्रथायुक्तम् एतत् कञ्चुकषटुं पशोः-इति॥१७॥ कथम् एतस्य कञ्चुकषट्स्य अणुं प्रति अ- म्तरङ्गत्वम्?-इत्याह कम्बुकमिव तण्डुलकण- विनिविष्टं भिन्नमप्यभिदा। भजते तत्तु विशुद्धिं शिवमार्गोन्मुख्ययोगेन ॥१८॥ वास्तवेन वृत्तेन 'भिन्नमपि कम्बुक' यथा 'अभिदा तण्डुलकणविनिविष्टम्' इति अभेदे- न तण्डुलान्तश्च ऊतं भासते , निपुणैरपि य त्नतः प्रक्षिप्यमाणं तण्डुलस्य अन्तरङ्गत्वात् न पृथक् अवतिष्ठते , तथा एतत् मायादिकञ्चु- कम् अणोः तण्डुलस्थानीयस्य अन्तरङ्गत्वात् कम्बुकस्थानीयं व्यतिरिक्तमपि , अव्यतिरिक्त- तया पूर्णसंवित्स्वरूपम् आच्छाद्य स्थितम्-इति शेषः। एवमपि दुर्निवारं कथं तत् विलीयते?- पं. १० क० ख० ग. पु. तण्डुलान्तश्च अन्ते इति पाठः । पं० १२ ग• पु० तथैव मायेति पाठः ।

·, परमार्थसारः इत्याह 'भजते' इत्यादि । 'तुः' विशेषे , न अन्यः अत्र उपायः । 'शिवस्य' स्वात्ममहेश्व- रस्य योऽसौ 'मार्गः' 'परमाद्वयचिदानन्दैकघ- नोऽस्मि , ममैव इदं विश्वं स्वशक्तिविजृम्भण- मात्रम्' इति या स्वात्मस्वरूपविभूतिप्रत्यवम- शरूपा सरणिः, 'तदौन्मुख्यं' दाढ्यन तन्नि- भालनपरत्वं, स एव 'योगः' पूर्णरूपतया अ- णोः स्वात्मनि स्वखरूपत्वेन संबन्धः, तेन 'त- त्' उक्तखरूपं कञ्चुकं विशेषेण 'शुद्धिं भजते' खयमेव निःशेषेण विलयं सेवते। एतदुक्तं स्या- त्-यदा परमेश्वरशक्तिपातविशुद्धहृदयः पशु- र्भवति , तदा 'अहमेव महेश्वरः इति खात्मज्ञा- नाविर्भावात् स्वयमेव पशुत्वापादकं कञ्चुकाव- रणं विलीयते , न पुनर् अत्र खात्मज्ञानं विहाय मायीयं किंचित् नियतिशक्तिसमुत्थं कर्म प्रग- ल्भते-इति ॥१८॥ एवं-विधस्य अणोः भोक्तुश्च भोग्येन भा- पं० १ ग• पु. तदौम्मुख्यदान इति, प. पु. तदौन्मुरूपदा तसिभालनेति पाठः।

·५१ श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः व्यम्, इति प्राधानिकं तत्त्वसर्गम् आह सुख-दुःख-मोहमात्रं निश्चय-संकल्पनाभिमानाच्च । प्रकृतिरथान्तःकरणं बुद्धि-मनोऽहकृति क्रमशः॥१६॥ . सत्व-रजस्तमसां यत् 'सुख-दुःख-मोहात्मकं' सामान्य रूपम्-अङ्गाङ्गिभावो यत्र न उपल- भ्यते-सा मूलकारणं 'प्रकृतिः'।प्रकृतेः अनन्तरं कार्यरूपम् अन्तःकरणम् आह 'निश्चय' इत्या- दि। 'निश्चयः' इदम् एतादृक्-इति , 'संकल्प- नं' मननम्, 'अभिमानौ' ममता-इति क्रमेण 'बुद्धिः, मनो,ऽहंकारः' इति, एवं रूपं त्रितयम् 'अन्तःकरणम्' अङ्गाङ्गिभावेन गुणानां कार्य, भूतेन्द्रियाद्यपेचया च कारणम्-इति ॥ १६ ॥ बाह्यकरणम् माह ·५२ परमार्थसारः श्रोत्रं त्वगति रसना घ्राणं बुद्धीन्द्रियाणि शब्दादौ । वाक्पाणि-पाद-पायू- पस्थं कर्मेन्द्रियाणि पुनः ॥२०॥ वक्ष्यमाणे 'शब्दादो' विषये, ज्ञानप्रधाना- नि श्रोत्रादीनि' पञ्च इन्द्रियाणि , क्रियाप्रधाना- निच इन्द्रियाणि पश्च 'वागादीनि'।-वचनादा- न-विहरण-विसर्गानन्दात्मकाः कर्मेन्द्रियाणां विषयाः। -इति उभयथा च 'शृणोमि , यामि' इति अहंकारानुगमात् अहंकारकार्याणि कथ. ॥ २०॥ एषां शब्दादिविषयस्वरूपं कथयति एषां ग्राह्यो विषयः सूक्ष्मः प्रविभागवर्जितो यः स्यात्। तन्मात्रपञ्चकं तत् शब्दः स्पर्शो महो रसो गन्धः ॥२१॥ पं. क. व. पु. स्वक्चर् इति पाठः । पं० ५५० पु० वषयमाण रामदादाविति समस्तः पाठः।

·: श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः ५३ ज्ञेय-कार्यतया स्वीकार्यो 'यः एषाम्' इन्द्रि- याणां विषयों' गोचरः ‘स्यात्। स कीदृशः? 'प्रविभागवर्जितः' विशेषेण बहिष्कृतः सामा- न्यात्मा ‘सूक्ष्मो' योऽर्थो भवेत् 'तदेव श- ब्दादि' सामान्यरूपं 'तन्मात्रं' शब्दसामान्यं, शब्दतन्मात्रम्-इति । एवम् अन्यानि । विष- य-विषयिणोः परस्परापेक्षित्वात् इन्द्रियवत् इद- मपि 'तन्मात्रपञ्चकम् ' आहङ्कारिकमेव-इति ॥२१॥ विषयाणां परस्परसांकर्येण पृथिव्यादीनि कार्यम्-इत्याह एतत्संसर्गवशात् स्थूलो विषयस्तु भूतपञ्चकताम् । अभ्येति नभः पवन- स्तेजः सलिलं च पृथ्वी च॥२२॥ एतेषां संसर्गवशात् ' परस्परसंघर्षसाम- थ्यात् यो विशेषः 'स्थूलो विषयः' स एव भू- ·परमार्थसार तरूपतां याति। तथाहि-शब्दतन्मात्रात् शब्द- विशेषो नभो जायते , शब्दस्पर्शाभ्यां पवनः , रूपसंयुक्ताभ्याम् एताभ्यां तेजश्च , एभ्यो रसयु- तेभ्यश्च आपः, गन्धसंयुक्तेभ्यश्च पृथ्वी,-इति पञ्च महाभूतानि , कार्य कारणानुगुणम्' इति कृत्वा एकोत्तरगुणानि; इति। एवम् एषा प्रकृ- तिः कार्यकारणात्मा पुरुषस्य परमेश्वरस्य इच्छ- या भोग्यतया प्रवृत्ता,-इति षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मकं जगत् विभज्य प्रतितत्त्वं निरूपितम् ॥२२॥ मायाकञ्चुकवत् प्रकृतेः कञ्चुकतां पुरुष प्रति माह तुष इव तण्डुलकणिका- मावृणुते प्रकृतिपूर्वकः सर्गः पृथ्वीपर्यन्तोऽयं चैतन्यं देहभावेन ॥२३॥ 'अयमपि' प्राधानिकः 'सो' धरापर्यन्तः 'तण्डुलकणं' यथा 'तुषो' धान्यचर्म' माव- ·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविद्वत्युपेतः गुते' समाच्छादयति, तथैव मायाकञ्चुकेन कम्बुकस्थानीयेन समावृतं 'चैतन्यं' पुनरपि तुषस्थानीयेन 'देहभावेन' एतत् समावृणुते, तत्प्रतिप्राकारतया स्थगयति । अत्र इमे प्रमा. तारः, कलाभिः इन्द्रियमात्राभिः विशेषान्ताभिः देहस्वभावाः सकलाः-इति उच्यन्ते , विशेषव. र्जिता विदेहाः प्रलयाकलाः इति च । एवं शि- वादि-सकलान्त-प्रमातृसप्तकसनाथं रुद्र-क्षेत्र- ज्ञाधिष्ठितं जगत्-इति ॥ २३ ॥ कञ्चुकत्रितयस्य पर-सूक्ष्म-स्थूलरूपताम् माह परमावरणं मल इह सूक्ष्मं मायादि कञ्चुकं स्थूलम् । बाह्य विग्रहरूप कोशत्रयवेष्टितो ह्यात्मा ॥२४॥ चैतन्यस्य स्वस्वरूपापहस्तनसतत्वा प्रख्या- तिरेव पाणवो 'मलः' आन्तरः, स्वर्णस्यकाति- ·परमार्थसारः केव 'परम्' अन्तरङ्गम् 'आवरणं' छादनम्, तादात्म्येन स्थितत्वात् । 'मायादि-विद्यान्तं कञ्चुकषर्दू 'सूक्ष्मम्' आत्मन आवरणम् , त. एडुलस्य कम्बुकमिव आवरणं पृष्ठपातित्वेन आ- स्ते, येन भेदमयी ज्ञव-कर्तृत्वादिप्रथा प्रथ- ते;-इति एष मायीयो मलः। एतदपेक्षया 'बा- ह्यं तुषस्थानीयं प्राधानिकं शरीरसत्तालक्षणम भावरणं 'स्थूलं' स्वङ्मांसादिरूपत्वात् ; एष तृतीयः कार्मो मलः , येन प्रमाता शुभाशुभक- मसंचयभाजनं भवति। एवम् अनेन पर-सूक्ष्म- स्थूलरूपेण 'कोशत्रयेण वेष्टितो' विकस्वरोऽ- पि घटाकाशवत् संकुचितीकृतः 'आत्मा' इति अणः-इति , पशुः इति उच्यते ॥२४॥ एतत्संबन्धात् उपहत इव भवति-इत्याह अज्ञान-तिमिरयोगाद् एकमपि स्खं स्वभावमात्मानम् । ग्राह्य-ग्राहकनाना- वैचित्र्येणावबुध्येत ॥ २५ ॥ पं० । क. पु. परमावरणमाच्छादकत्वेनेति , ख. पु. परमावरणं बादनमिति पाठः।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः ৩ एष कोशत्रयसंबद्ध प्रात्मा, आत्माख्यात्य- न्धकारसंबन्धात् 'एकमपि' अद्वयस्वभावमपि 'स्वं' निजं न अन्यस्मात् उपनतम्, 'आत्म- स्वभावं' चैतन्यम् आत्मसत्तालक्षणं स्वरूपं, प्रमातृ-प्रमाण-प्रमेयनानारचनाप्रपञ्चेन जाना- ति, अभेदविपरीतेन भेदेन अभिमन्यते,-इति यावत् । यथा रेखातिमिरोपहतः पुरुष एकमपि चन्द्रं पश्यन् , 'द्वौ चन्द्राविमौ नभसि स्तः' इति परिच्छिन्दन , लोकमपि दर्शयति 'द्वौ चन्द्रा- विमौ पश्य' इति।-वस्तुवृत्तेन एक एव असौ चन्द्रः,-इति तिमिरवशात् तथा भासते, येन उद्वेगलक्षणाम् भानन्दलक्षणां वा अर्थक्रियां स तैमिरिकः प्राप्नोति । तथैव अज्ञानतिमिरप्रा- तभेदप्रथः सर्व स्वात्मनोऽभिन्नमपि भेदेन व्य- वहरन् भिन्नं कर्मफलम् अर्थयते , येन भूयोभूयः स्वर्ग-निरयादिभोगभाक् भवति । अतश्च अज्ञा- नस्य तिमिरेण रूपणा, विपरीताभासनात् ॥२५॥ पं.१७क. पु. तिमिररूपेण विपरीतति पाठः।

·५८ परमार्थसारः मात्मादयं दृष्टान्तेन निदर्शयति रस-फाणित-शर्करिका- गुड-खण्डाद्या यथेचुरस एव । तद्वद् अवस्थाभेदाः सर्वे परमात्मनः शंभोः॥२६॥ 'रसादयः' इतुभेदा 'यथा' एक 'एव इक्षुर- सः' परमार्थतःसर्वत्रमाधुर्यानुगमात्,तथैव जा- प्रदादि-'अवस्थाभेदा' ग्राह्य-ग्राहकप्रपञ्चरूपाः 'सर्वे' विशेषाः 'परमात्मनः' स्वस्वभावस्य 'शं- भोः' चैतन्यमहेश्वरस्यैव । यतः स एव भगवान् सर्वस्य स्वात्मभूतः खखातन्त्र्यात् तां तामपि भू- मिका समापन्नः, तथा ग्राह्य-ग्राहकाद्यवस्थावि- शिष्टः प्रथते, यथा इक्षुरसः; न पुनः स्वात्मनः तस्मात् भिन्नं किंचित् अस्ति,-इति स एक एव , सर्वावस्थासु संविदनुगमात् । इत्थं सर्वत्र एक- रूपतादर्शनात् प्रमाता सर्वश्वा भवति । य- थाह श्रीशंभुभट्टारकः , पं. १२ प. पु. समापतित: तथा तथा इति पाठः । पं० १५ ख.पु.एकरूपतानुगमात् इति, प.पु.एकस्वरूपदर्शनादिति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः 'एको भावः सर्वभावस्वभावः सर्वे भावा एकभावस्वभावाः। एको भावस्तत्त्वतो येन दृष्टः सर्वे भावास्तत्त्वतस्तेन दृष्टाः॥' इति । भगवद्गीतास्वपि 'सर्वभूतेषु येनैकं भावमक्षयमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ (१८।२०) इति ॥१६॥ तीर्थान्तरपरिकल्पितस्तु भेदः संवृत्यर्थम् अ- भ्युपगतोऽपि , न सत्यभूमौ अवकल्पते-इत्याह विज्ञानान्तर्यामि- प्राण-विराड्देह-जाति-पिण्डान्ताः । व्यवहारमात्रमेतत् परमार्थेन तु न सन्त्येव ॥२७॥ 'विज्ञानम्' इति बोधमात्रमेव केवलम् अनु- पाधि, नाम-रूपरहितमपि अनादिवासनाप्रबो- ·..... परमार्थसारः धवैचित्र्यसामर्थ्यात् नील-सुखादिरूपं बाह्यरूप- तया नाना प्रकाशते,-इति विज्ञानवादिनः। 'पुरुष एवेदं सर्वम् ।' 'नेह नानास्ति किंचन ।" इति न्यायेन 'अन्तर्यामि' सर्वस्य-इति परं ब्रह्मैव अनाद्यविद्यावशात् भेदेन प्रकाशते,-इति ब्रह्मवादिनः। अत्र उभयत्रापि वेदनस्य स्वातन्त्र्यं जीवितभूतं विश्वनिर्माणहेतुः,-इति न चेतितम्। अन्ये 'प्राण'-ब्रह्मवादिनस्तु यथाप्राणनमेव विश्वम् आगूर्य वर्तते, नहि प्राणनाद् ऋते भ- न्यत् किंचित् ब्रह्मणो रूपम् ;-इति सविमर्श शब्दब्रह्म, इत्याहुः। अपरे प्रतिपन्ना यथा 'विराड्देहम्' इति वैराजमपि ब्रह्मणः सत्यभूतम् ,-इति। यथोत्रम् 'यस्यामिरास्यं घोर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः । सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रे तस्मै लोकात्मने नमः ॥' इत्येवमादि। 'जातिः' इति महासत्तासामान्यलक्षणं स- ·सा- श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः ६१ |स्तु परमार्थसत्, इति वैशेषिकाद- यो ब्रुवते। अन्ये 'पिण्डा' इति व्यक्तय एव परमार्थ- सत्यो, नहि सामान्यं नाम किंचित् एकम् भ. नेकगुणाश्रयं प्रकाशते,नापि उपपद्यते वा; इति व्यक्तीनामेव व्यवहारः परिसमाप्तः, किं मान्येन, - इति नानावृत्तिविकल्पैः सामान्य विवदमाना, 'व्यक्त्रयो न अनुयन्ति, अन्यद- नुयायि न भासते' इति एवमादि बहु ब्रुवन्तो 'जातिर्न परमार्थः' इति प्रतिपन्नाः, इत्येव 'वि. ज्ञानादिः पिण्डोऽन्ते ' येषां भेदानां ते तथो- काः , 'व्यवहारमात्रम् एतत् ' इति अस्मिन् खातन्त्र्यवादे प्रकाशमानस्य वस्तुनोऽनपलव- नीयत्वात् एते भेदाः संवृतिसत्यत्वेन प्रकाश- न्ते , 'परमार्थेन तु न सन्त्येव' इति , न पुनःस- तत्वतया एते भेदाः;तीर्थान्तरपरिकल्पितभेदा १ पं० १.ख.प. पु. परमार्थ सत् इति पाठः । पं. १० क.ख.पु. परमार्थत इति पाठः । ."घ. पु. संवित्तिसत्यत्वेन इति पाठः। पं.

·६२
परमार्थसार
विद्यमाना एव । तस्मात् एक एव परमप्रकाश-
परमार्थः स्वतन्त्रः चैतन्यमहेश्वर इत्थमित्थं च-
कास्ति , यतोऽन्यस्य एतद्व्यतिरिक्तस्य अप्रका-
शरूपस्य प्रकाशमानताभावात् । यदुक्तम्
'तीर्थक्रियाव्यसनिनः स्वमनीषिकाभि-
रुत्प्रेक्ष्य तत्त्वमिति यद्यद् अमी वदन्ति ।
तत् तत्त्वमेव भवतोऽस्ति न किंचिदन्यत्
संज्ञासु केवलमयं विदुषां विवादः॥'
इति ॥२७॥
इदानीं भ्रान्तः भसदर्थप्रतिपादनसामध्येंन
निदर्शनम् आह
रज्ज्वां नास्ति
भुजङ्ग-
स्त्रासं कुरुते च मृत्युपर्यन्तम् ।
भ्रान्तेर्महती शक्ति-
न विवेक्तुं शक्यते नाम ॥२८॥

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविद्वत्युपेतः 'भ्रान्तेः' पूर्णत्वाख्यातिरूपाया अताद्वृष्यप्र- तिभासने 'महती शक्तिः' उत्तम सामर्थ्य 'न' केनचित् 'विवेक्तुं शक्यते न केनचित् विचारयि- तुं पार्यते,-इति यावत्। यथा वस्तुवृत्तेन रज्जुः परिदृश्यमाना, दीर्घत्व-कुण्डलिनीरूपत्वभ्रमात् 'सर्पोऽयम्' इति अध्यवसातॄणां रज्जुद्रव्येऽपि असदर्थप्रतिभासोऽयं साध्यवसायः सदर्थप्र- तिभासात् भयं मरणावसायं विदधाति । अनु- भवसिद्धमपि एतत् 'स्थाणुं भूतम्' इति मत्वा, स्वयं भीषणीयं वा आकारं समुल्लिख्य भ्रान्ताः सन्तो के नाम न याताः,-इति विभ्रम एव अपूर्णत्वप्रथने हेतुः-इति ॥ २८ ॥ एतत् प्रकृते समर्थयते हृद्भङ्गनाशं तहद् धर्माधर्म स्वर्निरयोत्पत्ति-मरण-सुख-दुःखम् । वर्णाश्रमादि चात्म- न्यसदपिविभ्रमबलाद्भवति ॥२६॥. पं. १-पु अपूर्णत्वाख्यातीति पाठः ।

·६४ परमार्थसारः एवं यथा रज्जुः परमार्थसती भ्रान्त्या सर्प.. तया विमृष्टापि सर्पगताम् अर्थक्रियां करोति, तथैव देहात्ममानिनां चेतसि 'धर्मादि असदपि' तत्त्वतः अविद्यमानं, 'विभ्रम-वशात् मायाव्या- मोहसामर्थ्यात् एव भवति 'एतदेव तत्त्वम् इति भ्रान्त्या सत्तां लभते । 'धर्मः' अश्वमेधादिः, 'अधर्मों ब्रह्महननादिः, 'स्वः' निरतिशया प्री- तिः, 'निरयों' यातना , 'उत्पत्ति' जन्म, 'मर- रणं' जन्माभावः, 'सुखम् आह्लादः, 'दुःखं राज. सः क्षोभः, तथा 'वर्णो ब्राह्मणोऽस्मि-इत्यादि, 'आश्रमों' ब्रह्मचारी-इत्यादि ,'आदि-ग्रहणात् तपः-पूजावतानि,-इति सर्व कल्पनामात्रसार विभ्रमविजृम्भितमेव मायाशक्त्या देहाद्यात्म- तया अभिमन्यते। एतत् सर्वं भ्रान्तेः प्रभवति, यया अनवरतस्वर्ग-नरक-जन्म-मरण-प्रबन्ध- भाजः पशवः ; न पुनः परमार्थतः स्वात्मनोऽन- वच्छिन्नचिदानन्दैकघनस्य धर्माधर्मादिकं किं- चित् विद्यते-इति ॥ २६ ॥ एवम् असदर्थप्रतिभासने भ्रान्तेः सामर्थ्य ·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविवृस्युपेतः ६५ विचार्य, तदुत्पत्तिम् आह एतत् तद् अन्धकारं यद् भावेषु प्रकाशमानतया प्रात्मानतिरिक्तेष्वपि भवत्यनात्माभिमानोऽयम् ॥३०॥ 'एतत् तद् अन्धकारम्' इति एषा सा समन- म्तरप्रतिपादिता विश्वमोहिनी पूर्णत्वाख्याति- रूपा भ्रान्तिः, 'यद् भावेषु' प्रमातृ-प्रमेयरूपेषु विश्ववर्तिषु पदार्थेषु 'प्रकाशमानतया' इति नाप्रकाशः प्रकाशते।' इति प्रकाशमानतान्यथानुपपत्या, प्रका- शशरीरभृितेषु आत्मनः' चैतन्यमहेश्वरात् अपृथग्भूतेषु सत्स्वपि, यः 'अयम्' अतिरेकेण श्रमी भावा ग्राह्या , पाह्या, मत्तो भिन्नाच- इति 'अनात्माभिमानों वास्तवचिद्रूपतापहस्त- नेन यत् तेषु अवास्तवं जडत्वापादनम् । अय. माशयः-भावप्रकाशने अन्यस्य अप्रकाशरूप:

·६६ परमार्थसार स्य बाह्मवासनादेहेतोः अनुपपद्यमानत्वात् स्वात्मप्रकाश एव खतन्त्रः, अर्थात् नीलसुखा- दिना प्रकाशते; अतः प्रमातृप्रमेयरूपतया चि- त्स्वरूपोऽहमेव प्रकाशे,-इति यत् वास्तवं रूपं, तत् न प्रकाशते, केवलमेव अवास्तवो भेदःप्र- थते,-इति तात्त्विकप्रथनाभावात् भ्रान्तेः अन्ध- कारेण रूपणम्-इति ॥ ३०॥ मात्मनि अनात्माभिमानपूर्वोऽनात्मनि आ- माभिमानो भवति,-इति प्रतिपादयन् भ्रान्तेः सुतरां मोहरूपताम् आह तिमिरादपि तिमिरमिदं गएडस्योपरि महानयं स्फोटः। यदनात्मन्यपि देह- प्राणादावात्ममानित्वम् ॥ ३१ ॥ भादौ तावत् एकसंवित्सतत्त्वेष्वपि भावेषु भेदमयं जाड्यापादनम् अख्यातितिमिरेण कृ. तं, यत् स्वात्मनोऽभिन्नानां भावानां ततो भे- ·श्रीमयोगराजाचार्यकृतचित्युपेतः देन प्रथनम् ; अत एव तिमिरमिव 'तिमिरम्' अख्यातिः । यथा एकोऽपि चन्द्रः चक्षुस्थेन रे- खातेमिरेण द्विधा भास्यते 'द्वौ चन्द्रौ' इति , तथैव अख्यातितिमिरम् एकमपि सर्व स्वात्म- स्वरूपं वस्तु भेदेन अनात्मरूपं प्रकाशितवत् । एवम् अवस्थिते 'तिमिरम्' अपरम् भायातं, मोहात् मोहोऽयम् आपतितो, 'गण्डस्य उपरि' पिटकोद्भवश्च ; 'यत्' अख्यात्यपहस्तितचित्स्व- रूपेष्वपि विश्ववर्तिषु पदार्थेषु जाड्यम् आपा- दितेषु मध्यात् उद्धृते व्यतिरिक्त जडे 'देहप्रा- णादो' वेद्यखण्डे कृशोऽहं , स्थूलोऽहं , चुधि- तोऽहं , सुखी अस्मि , न किंचित् अहम्, इति प्रमातृतया अनात्मभूते 'आत्ममानित्वम्' अ- ताद्रूप्ये ताप्यप्रतिपत्तिः, एतत् प्रतिवेशसम्। यदि तावत् आत्माभिमानेन विना वैशसम्भ- स्ति , तत् नीलसुखादिष्वपि अस्तु , मा वा कु. त्रापि भूत् ; यत् पुनः कतिपये जडे देहादी लो- पं.क.पु. एवमेव स्थिते इति पाठः । पं. .ग.प.पु. महामोहोयमिति सः ।

·६८ परमाथसारः टप्राये पात्मतया भहन्तारसाभिषेकः, अन्यत्र नील-सुखादौ इदन्तया अनात्मप्रतिपादनम् , एष एव पूर्णः संसारः शोचनीयो , यदभिमानो- पनतो द्वन्द्वाभिघातः कर्षति पशून्-इति । यदु- क्तं मार्कण्डेयपुराणे योगिन्या मदालसया 'यानं तितौ यानगतश्च देहो देहेपि चान्यः पुरुषो निविष्टः । ममत्वमा न तथा यथा स्वे देहेऽतिमात्रं च विमूढतैषा ।।' (२५ । १८) इति ॥३१॥ एवम् अख्यातिवशात् मिथ्याविकल्पैः इत्यम् मात्मानं बनाति-इत्याह देह-प्राणविमर्शन- धीज्ञान-नभःप्रपञ्चयोगेन। आत्मानं वेष्टयते चित्रं जालेन जालकार इव ॥३२॥ ६ इन्द्रेन सुखदुःखादिरूपेशाभिवातः : पराभव इत्यर्थः। पं. ८ 'ममत्वबुद्धिर्न तथा' इति, देहेऽतिमानं वत मूढतैषा इति च सूबपुराणे पाठः उपलक्ष्यते ।

·६६ श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः प्रख्यात्यपहस्तितचैतन्यः सर्वः प्रमाता स्वोत्थैः विकल्पनिगडैः व्यापकमपि 'आत्मानं वेष्टयते । कथम्?-इत्याह 'देह' इत्यादि । 'दे- हप्राणयोः विमर्शनं, धियो ज्ञानं निश्चयः, 'न- भसा प्रपञ्चों विस्तारः , 'तद्योगेन' देहादिवि- कल्पसंबन्धेन।यथा कृशः, स्थूलो ,रूपवान् प- ण्डितश्च अस्मि,-इति बालानापामराः का- र्षिकाः इत्यं स्वविकल्पेन देहमेव भालगत्वेन प्र- तिपन्नाः किंचिद्विवेचकमन्याः। देहस्तावत् इहैव प्रलीयते , कुतोऽस्य आ- त्मत्वम् ?, अतो यः क्षुधितः पिपासितः सोऽह म्, इति प्राणात्ममानिनश्च विवेचकमन्यतराः। देहप्राणो जडौ लोष्टादिवत् , कुतोऽनयोः मात्मभावः?, ततः सुखी महम् , दुःखी अह- म्,- इति यः सुख-दुःखादि चेतते, स ा- पं. ७ ग. पु. कार्षिका इति पदं नास्ति । पं. क. ग.प. पु. भात्मतत्त्वेनेति पाठः। पं.क.स.पु. कोचिद्विवेचकमिति पाठः । पं. १.ग.प.पु.मात्मतत्त्वमिति पाठः । , ·परमार्थसारः त्मा,-इति पुर्यष्टकाभिमानिनो मीमांसकाद- योऽपि विवेचकतमाश्च। एतत् सुखदुःखायपि बुद्धिधर्मः कथम् आ- स्मतया वक्तुं शक्यः?, ततो देह-प्राण-धीविक- ल्पानां यत्र प्रभावः स आत्मा,-इति शून्याभि- मानिनः। एवं यत्किंचित् इदं भाति , तत् नाह- म,-इति अप्रथारूपं शून्यमेव सर्वापोहनस्वभा- वम् आत्मा, इति नभःशब्देन उक्तः। तदपिशू- न्यं यदा समाधानावसरे वेद्यीकुर्वते,-एतदपि शून्यं वयं न भवामः,-तदा शून्यान्तरम् आत्म- त्वेन विदधानाः, 'न'इति, 'न'इति ब्रह्मवाद्यभ्यु. पगततत्तच्छून्यपरित्यागेन तां तांशून्यात्मतां प- रिगृहन्ति, इति नभःप्रपञ्चः कारिकायां निरू- पितः। इत्थं संवित्वरूपापर्यवसानात् शून्यात्म- मानिनो योगिनः सुषुप्तगुहानिममा जडात्मानो १. १० पु. पुर्यटकात्ममानिन इति पाठः । पं.ग.प.पु.शून्यात्ममानिन इति पाठः । पं. १.क.पु. मात्मतत्वेनेति पाठ: । पं. ५.पु. सुपसिलदा इति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः ७१. भ्रान्ता एव आत्मानं संवित्खरूपमपि जाड्येन अनुबनन्ति । 'चित्रम्' इति आश्चर्यमेतत्-यत् उत वैशसं, न एतत् स्वयं कर्तुं पार्यते-इति।अत्र दृष्टान्तम् आह 'जालेन' इत्यादि। यथा 'जाल- कार' कश्चित् कृमि, स्वनिर्मितेन फेनेन जालम आवरणं निर्माय , सर्वतोगतम् ‘आत्मानं वेष्ट- यते' स्वं स्वात्मनिधनाय बनाति , येन उत्तरत्र तत्रैव निधनं याति ; तथा देहाद्यात्ममानी तु स्वविकल्पकल्पितैः 'अहं, मम' इति विकल्पैः स्वात्मानमेव बधाति । तथा च बौद्धाः 'सत्यात्मनि परसंज्ञा स्वपरविभागात परिग्रहदेषौ। अनयोः संपतिबद्धाः सर्वे दोषाः प्रजायन्ते ॥ इत्याहुः ॥३२॥ कथम् एष दुर्निवारो महामोहो देहादिप्र. मातृतासमुत्थः प्रलीयते?-इति भगवत्स्वात. त्र्यमेव अत्र हेतुः-इत्याह पं. ६ ग.प.पु. सर्वतोगतिमिति पाठः। पं० १.क.पु. स्वात्मनवेति पाठः ।

·७२ .. परमार्थसारः स्वज्ञानविभवभासन- योगेनोदृष्टयेनिजात्मानम् । इति बन्धमोक्षचित्रां क्रीडांप्रतनोति परमशिवः॥३३॥ 'स्वस्य आत्मनः चैतन्यलक्षणस्य यत् 'ज्ञा. में स्वस्वातन्त्र्यावगमः, तस्य 'विभवो' देहाद्य. भिमानविगलनेन यत् चित्स्वरूपे पराहन्ताच. मत्काररूपस्य स्वस्वातन्त्र्यस्य स्फीतत्वं, चि. दानन्दैकघनः स्वतन्त्रोऽस्मि-इति , तस्य बो. धस्वातन्त्र्यस्वरूपस्य विभवस्य 'भासनं'प्रका- शः 'सर्वो ममायं विभवः' इति बाह्यतया अ. भिमतस्य सर्वस्य स्वात्मन्येव स्वीकारः, तस्य 'योगः' एवं-परिशीलनक्रमेण प्रात्मनि यत् विमर्शदाय॑म् , एवम् एतेन 'स्वज्ञानविभवभा. सनयोगेन निजम् भात्मानं' न अन्यत उप. नतं चैतन्यस्वभावम् 'उद्वेष्टयते देह-प्राण-पुर्य- ष्टक-शून्यपरामर्शनानिगडेः यो वेष्टित मासीत्, पं. १२ ग.पु. स्वास्मन्येव कोरीकार इति पाठः । पं. १७ग. पु० परामर्शनिगहः इति पाठ।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः ७३ तमेव 'चैतन्यस्वरूपः स्वतन्त्रोऽस्मि' इति विम- र्शनेन पुनरपि भगवानेव उद्वेष्टनं विगतवेष्टनं कु- रुते-इति। एवम् अख्यातिबलात् आगतं स्वा- त्मनो देहाद्यावरणं, तत् पुनरपि ख्यातिबलात् विनश्यति, इति स्वविकल्पकल्पित इयान् दो- षः, इति श्रीमग्रन्थकृता तन्त्रसारे निरू- पितम् 'यो निश्चयः पशुजनस्य जडोऽस्मि कर्म- संपाशितोऽस्मि मलिनोऽस्मि परेरितोऽस्मि । इत्येतदन्यदृढनिश्चयलाभयुक्त्या सद्यः पतिर्भवति विश्ववपुश्चिदात्मा ॥ इति । किमिति बनाति मुञ्चति च भगवान् ?- इत्याह 'इति बन्ध' इत्यादि । 'इति' प्राक् प्रतिपादितेन क्रमेण भगवान् स्वतन्त्रः 'पर- मशिवः' पूर्णचिदानन्दैकघनलक्षणः स्वरूपगो- पनसतत्वक्रीडाशीलत्वात् प्रख्यात्यवभासन- पूर्व स्वात्मानमेव देहादिप्रमातृतापन्नं विधाय, पं.१ प. पु. संपादितोऽस्मीति पाठः। पं.१.ग.प.पु.खाभसिद्धया इति पाठः। - ·परमार्थसार स्वरूपं प्रच्छाद्य च बन्धं विदधाति; तथैव पु. नः स्वेच्छातः स्वात्मज्ञानप्रकाशकमेण देहा. दिप्रमातृताबन्धं निवार्य, स एव तं स्वात्मानं मोचयति;-इति उभयथा 'बन्धमोचचित्रां' सं. सारापवर्गस्वरूपाश्चर्यमयीं 'क्रीडां' खेला 'प्रत. नोति विस्तारयति 'एकाकी न रमाम्यहम्' इति । स्वभाव एव एष देवस्य, यत् तां ता. मपि अवस्थाम् आपन्नः स्वरूपरूपः सन् स. र्वत्र अनुभवितृतया प्रथते, इत्येतदेव स्वात. न्यम् ॥३३॥ न केवलमेतत् , यावत् अपरः कश्चित् अव. स्थाविशेषः स्वस्मिन् रूपे विश्रान्त एव भव. भास्यते भगवता-इत्याह सृष्टि स्थिति-संहारा जाग्रत्स्वप्नौ सुषुप्तमिति तस्मिन् । भान्ति तुरीये धामनि तथापि तैर्नावृतं भाति ॥३४॥ ... पु. केवलमेतावत् , अपर इति पाठः । पं. रस. पु.भाभास्यते इति पाठः ।

·७५
श्रीमयोगराजाचार्यकृतविद्वत्युपेतः
विश्वापेक्षया ये सईदयो, मायाप्रमातृगता-
श्च ये जायदादयोऽवस्थाविशेषाः, ते उभयथा
एतस्मिन् भगवति भानन्दघने 'तुरीये धामनि'
चतुर्थे पूर्णाहन्तामये पदे 'भान्ति' तद्विश्रान्ताः
सन्तः स्वरूपसत्तां कल्पितप्रमात्रपेच्या वा-
सतया लभन्ते । परमेश्वरभित्तौ यत् न प्रका-
शते तत् बाह्यतयापि न प्रकाशते, अतः
'त्रिषु चतुर्थं तैलवदासेच्यम् । (३।२०शि० सू०).
इति सर्वासु अवस्थासु तुरीयं रूपम् अनुस्यू-
तत्वेन स्थितम्, इति परमार्थः। एतावता तत्र
तैः स्वरूपम् पाच्छादितं स्यात् न वा?-इत्याह
'तथापि ते वृतं भाति' इति । इत्थमपि, तेः
स्वरूपसत्तार्थम् भावृतमपि तेभ्यः समुत्तीर्णत-
या सर्वानुभवितृतया सर्वत्र भवभासत एव,
न पुनः तदावरणेन पूर्णस्वरूपतां तत्र तिरो-
धत्ते-इति शिवधाम सर्वावस्थास्वपि सदेव'
परिपूर्णम् ॥३४॥

·“७६ परमार्थसारः वेदान्तभाषाभिर्जाग्रदादीनां त्रयाणां स्वरू- पं व्यवहरन् , तदनुस्यूतमपि ततः परं तुरीय- म् आवेदयति जाग्रद्विश्वं भेदात् स्वप्नस्तेजःप्रकाशमाहात्म्यात् । प्राज्ञः सुप्तावस्था ज्ञानघनत्वात्ततः परंतुर्यम् ॥३५॥ जाग्दवस्थैव 'विश्वं ब्रह्मणो वैराज स्वरू- पं, कुतः? 'भेदात्' शब्दादिविषयपञ्चकस्य बाह्य- तया परमेश्वरसृष्टस्यैव सर्वप्रमातॄणां चक्षुरादी- न्द्रियप्रवृत्तेः, इति एकस्यैव ब्रह्मणो विषयविष- यिभावेन स्थितस्य नाना इन्द्रियज्ञानवैचित्र्य- म् । अत एव शिवसूत्रेषु ज्ञानं जाग्रत् ।' (१८) इति । एषा ब्रह्मणो विराडवस्था गीयते । यच्छु. तिः पं. घ. पु. प्रकाशस्त्रामात् इति पाठः। पं०६ख.पु. सुषुप्तावस्था इति, ग.पु. स्वापावस्था इति पाठः ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः 'यो विश्वचक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतो हस्त उत विश्वतस्पात् । संबाहुभ्यां नमते संयजत्रै- र्यावापृथिवी जनयन्देव एकः॥' इति । तथा 'स्वप्नः' तेजोऽवस्था ब्रह्मणः । कुतः?-इत्याह 'प्रकाशमाहात्म्यात्' इति । स्वप्ने बहिष्करणानि शब्दादौ विषये तावत् न प्रगल्भन्ते , नापि तत्र बाह्यं शब्दादिकं नाम किंचित् परमार्थसत् विद्यते , नापि बाह्यतया अध्यवसायस्य अविद्यादि किंचित् भिन्नम् अभिन्नं वा कारणान्तरम् उपलभ्यते, युक्त्या विचार्यमाणं वा उपपद्यते , अथ च स्वप्ने सर्व प्रकाशते; अत इदम् अर्थबलात् आयातम्- यत् स एव भगवान् खस्वभावो देवः तत्तत्प्रमा- तृतां समाविष्टः स्वप्नायमानः खात्मानमेव प्र- काशवातन्त्र्यात् गृह-नगराहालादि-अनेकप्र- मातृवैचित्र्यरूपतया प्रविभज्य प्रतिप्रमातृ स्वप्ने असाधारणमेव विश्वं प्रकाशयत्येव,-इति ब्रह्मणः पं० १५ ग. घ. पु. ब्रह्मस्वभाव इति पाठः। - ·७८ परमार्थसारः ... ' खातन्त्र्यं स्वप्न एव ब्रह्मवादिभिः अभ्युपगतम् । यतो वेदान्तेषु इदमुक्तम् 'पविभज्यात्मनात्मानं सष्ट्रा भावान् पृथग्विधान् । सर्वेश्वरः सर्वमयः स्वमे भोका प्रकाशते ॥' इति प्रकाशमाहात्म्यमेव अत्र हेतुः, अतः स्वनो ब्रह्मणः तेजोऽवस्था-इति । तथा 'प्राज्ञः सुप्तावस्था' इति। सर्वप्रमातॄणां या 'सुप्तावस्था' सुषुप्तं सा 'प्राज्ञः' इति ब्रह्मणः प्राज्ञावस्था-इ. ति । यतः सर्वप्रमातृणां ग्राह्य-प्राहकप्रपञ्चविल- यात् महाशून्यत्वरूपें माह्यादिविलये संस्कारशे- घे सुषुप्ते विश्वस्य बीजभूतस्य ब्रह्मण एव प्रज्ञा, ब्रह्म प्रज्ञातृतया अन्तरतमम् भवशिष्यते,-इति यावत् । सर्वस्य प्रमातुः नीलसुखादिविश्ववैचि- त्र्यप्रथायाः सैषा संस्कारभूमिः, ततः प्रबुद्धस्य प्रागनुभूतवत् व्यवहारदर्शनात् ; अन्यथा यदि भस्या भूमौ स्थिरं प्रज्ञातृस्वभावं सर्वक्रोडीका- रेण ब्रह्म न प्राकाशिष्यत , कुतः तत उत्थित- पं० "क.पु. विश्ववीजस्येति, ग.पु. विश्ववीजभूतब्रह्मण इति, घ. पु. विश्वस्य बीजस्येति पाठः। • १२.पु. प्रज्ञानं ब्रह्म प्रज्ञानतया तुरीयमवशिष्यते इति पाठः। पं. ५प.पु.नीबसुनादि वैविध्यप्रथायाम् एषा इति पाठः। पं...पु.ममयो न प्रकाशिष्यते इति, प. पु. ब्रममा न प्रका. शिष्यते इति पाठः। पं.

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः ७६ स्य प्रमातुःप्रागनुभूतवस्तुनः 'तथैव तत्' इति अनुभूतचरत्वेन स्मृतिरुदपत्स्यत नापि 'मुखम् अहम् अस्वाप्सम् , दुःखम् अहम् अस्वाप्सम् , गाढमूढोऽहम् आसम्' इति अनुभवः प्रादुरभ- विष्यत्-इति । तथा च भइदिवाकरवत्सः 'सर्वेऽनुभूता यदि नान्तरर्था- स्त्वदात्मसात्कारसुरक्षिताः स्युः। विज्ञातवस्त्वप्रतिमोषरूपा काचित् स्मृति म न संभवेत्तत् ॥ इति । इत्थं सुषुप्तं चिन्मयमेव ब्रह्मणः प्राज्ञाव- स्था,-इति गीयते।कुतः? 'ज्ञानघनत्वात्' इति । सुषुप्ततुर्ययोः साधारणोऽयं हेतुः, इति उभयत्र योज्यम् । एषा सुषुप्तभूमिः 'ज्ञानपना' प्रका- शमूर्तिः , केवलं विश्वप्रलयसंस्कारेण ध्यामला सती शुद्धचिन्मयी न भवति-इति। यदुक्तं स्प- न्दशाने 'ज्ञानज्ञेयस्वरूपिण्या शक्त्या परमया युतः । पददये विभु ति तदन्यत्र तु चिन्मयः ।, (१ नि०१८ का.) . ध्यामला प्रस्फुटा इत्यर्थः । स. पु. ननतरस्था इति पाठः । स.प.पु. प्रास्मसंस्कारेति पाठः। पं. ४. प.पु. श्यामवेति पाठः ।

·८० परमार्थसारः इति । तथा ' ततः परं तुर्यम्' इति । तस्मात् सुषुप्तात् 'परम्' अन्यत् निःशेषपाशववास- नासंस्कारपरिक्षयात् शुद्धपूर्णानन्दमयं ब्रह्मणः तुरीयं रूपम् अनुगुणं नाम । यत् अत्र नाम अ- न्वर्थ न किंचित् उपपद्यते , अतो व्याख्यातस्य अवस्थात्रयस्य विश्रामभूतं सर्वान्तरतमत्वेन अनुस्यूतम् ,-इति चतुःसंख्यापूरणेन 'तुर्यम्' इति पूरणप्रत्ययेन संख्याव्यपदेशोऽत्र कृतः कथम् अवस्थात्रयस्य अनुस्यूतमपि, ततः परम् एतत्ी-इत्याह 'ज्ञानघनत्वात्' इति । यतो जा. प्रदादयोऽवस्थाः सर्वा भेदप्रवणत्वात् प्रमातृ णाम् अज्ञानमय्यः, तुरीयं ग्राह्य-ग्राहकक्षोभप्र. लयसंस्कारपरिक्षयात् ज्ञानघनप्रकाशानन्दमू- ति; अतः तदन्तःस्थमपि ताभ्योऽवस्थाभ्यः चिन्मयतया समुत्तीर्णत्वात् 'परम्' अन्यत्-इ. ति। एवम् अवस्थाविचित्रं परमाद्वयस्वभावं स्व- तन्त्रं ब्रह्मैव पूर्ण विजृम्भते ॥ ३५ ॥ एवमपि शुद्धस्य परमात्मनः सर्वप्रमात्रनु- पं०४क. पु. अनुसार्थकगुणां नामेति , ख. पु. अनुगुखं नाम सा. थकं यत्र सान्वर्थमिति, प.पु. यदान नाम इति पाठः।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १ स्यूतत्वेन स्थितत्वात् अवश्यं प्रमातृगणगतम् अख्यातिमालिन्यम् आयाति,-इति यत् , तत् न, इति दृष्टान्तेन आवेदयति जलधर-धूम-रजोभि- मलिनीक्रियते यथा न गगनतलम् । तहन्मायाविकृतिभि- रपरामृष्टः परः पुरुषः ॥ ३६॥ 'यथा' मेघ धूम-धूलीपुजैः आकाशस्थैरपि आकाशपृष्ठम् अमलिनं खभावतोन मलिनं वि. धीयते , नापि नित्यतावैतत्यखण्डनां वा नीयते, केवलं दर्पणप्रतिबिम्बवत् तत्तदवस्थाविचित्रंग- गनं गगनमेव , सर्वदा तथात्वेन प्रत्यभिज्ञानात्। 'तद्वत्' इति तथैव 'मायाविकृतिभिः' अख्या- तिसमुत्थैर्विकारैः नानाप्रमातृगतैर्जन्म-मरणा- अनेकविचित्रावस्थामयैः भगवत्स्थैरपि भगवान् न परामृष्टः' न तैः अपहृतखरूपः, यतः स एव 'परः पुरुषः' इति सर्वपुरुषाणां जीवानाम् भाय उल्लासो विश्रान्तिस्थानं च,-इति सर्वानु- 4.ग.पु.सर्वभविततयाइति, प.पु. सर्वत्रानुभविन्तयाइति पार।

·परमार्थसार भवितृतया सदा स्फुरति, इति परशब्देन नि- र्दिष्टः । तस्मात् न स्वसमुत्थैः अप्रकाशरूपैःमा- याविकारैः ऐन्द्रजालिकवत् भगवतः काचित् खण्डना-इति, परमेष्ठिना अजडप्रमातृसिद्धा. वपि उक्तम् 'यद्यप्यर्थस्थितिः प्राणपुर्यष्टकनियन्त्रिते । जीवे निरुद्धा तत्रापि परमात्मनि सा स्थिता ॥ तदात्मनैव तस्य स्यात्कथं प्राणेन यन्त्रणा।' इति ॥३६॥ ननु एकचिन्मात्रपरमार्था अपि पुरुषा विशि- ष्टसुख-दुःख-मोह-जन्म-मरणादिनानावस्थावै . चित्र्यभाजश्च,-इति कथम् एतत्?-इति दृष्टा- न्तम् माह एकस्मिन् घटगगने रजसा व्याप्ते भवन्ति नान्यानि । मलिनानि तहदेते जीवाः सुख-दुःखभेदजुषः ॥३७॥ पं.२ग. प. पु. प्रकाशरूपैरिति पाठः। पं०४ परमेष्ठिना नरेश्वरविवेके इति प्रादर्शपुस्तकेषु पाठः। पं ...पु. नियन्त्रिता इति पाठः ।

·३ श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः ८३ यथा 'एकस्मिन् ' कुम्भाकाशे धूलिपुञ्जस- माच्छादिते 'न अन्यानि' घटाकाशानि विम- लान्यपि आकाशत्वाविशेषात् 'मलिनानि' रज- सा आच्छादितानि भवन्ति । विमलं व्याप- के नित्यमपि हि गगनं यादृशं घटसंकोचसंकु- चितं भवेत्, तादृशमेव तस्यैव घटस्य तत् भ- वति , न पुनः सर्वाणि घटपटाद्याकाशानि कृ. ष्णागुरुधूपितानि , मृगमदाधिवासितानि वि- ठिरगन्धीनि वा एकाकाशखरूपत्वात् संकीर्य- न्ते , खगतघटादिकृतविच्छेदात् प्रत्युत. एक- त्रापि गगने वास्तवे स्थिते घटादयः खगतभि- त्तिसंकोचनियन्त्रिताः सन्तो नानागगनवैचि- त्र्यं प्रथयन्ति । इत्थं घटकृतःसंकोच एव गग. नतया तथा अवशिष्यते , तथात्वेन अर्थक्रिया. कारित्वात् ;न पुनः गगनस्य एतत् किंचित् घ. टगतं मालिन्यादि स्वरूपतिरोधानाय भवति, नापि परस्परं घटाद्यवच्छिन्नानां गगनानां व्या- मिभणा-इति । तद्वत्' इति तथैव भमी 'जी- प.क.पु. विविधगम्धीनीति पाई।

·४ परमार्थसार वाः' पुरुषा एकचिन्मात्रपरमार्था अपि पारमे- श्वर्या मायाशक्त्या प्राणव-मायीय-प्राकृतको शत्रयावेष्टनेन पूर्ण व्यापि चिदानन्दैकघनं स्व- रूपम् अपहस्त्य परिमितीकृताः, येन एकचै- तन्यात्मानोऽपि स्वगतकोशत्रयविच्छेददौरा- म्यात् परस्परं भिन्नाश्च-इति, घटपटाद्याका- शुवत् । इत्थं मायीयकोशकृतो विच्छेद एव जी. वतया व्यवह्रियते, न पुनः परमेश्वरेऽनवच्छि- चिदानन्दैकघने जीवाः , पुरुषाः, आत्मानः, मणवः-इति दर्शनान्तरदृष्टः कश्चित् व्यवहारः। एवम् आणवादिकोशावच्छिन्ना जीवा अनादि- विचित्रकर्ममलवासनाधिवासितनानादेहा ना- नाशया नानापुण्य-पाप-वर्ग-नरक-सुख-दुःख- जन्म-मरणादिद्वन्द्वभेदभाजश्च सन्तोन अन्यो- म्यं संकीर्यन्ते, यथा नानाद्वव्याधिवासितानि घटायवच्छिन्नानि घटाकाशानि,-इति सूपपन्न- म 'एकचिन्मात्रपरमार्था भपि स्वविच्छेदात् अन्योन्यभेदजुषश्च' इति ॥ ३७॥ इत्थं जीवमण्डलगता अवस्थाविशेषा ये, 4.ग.प.पु. 'मनादि' इति पदं नास्ति।

·८५ . श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः ते केवलं भगवति उपचर्यन्ते , न पुनः तत्वतः तेऽत्र केचित्-इत्याह शान्ते शान्त इवायं हृष्टे हृष्टो विमोहवति मूढः। तत्त्वगणे सति भगवान् न पुनः परमार्थतःस तथा ॥३८॥ 'तत्त्वगणे' इन्द्रियवगें 'शान्ते' उपरते स- ति , तद्गतः परमात्मा 'शान्तों' नष्ट इव अभि- मन्यते; एवं तस्मिन् 'हृष्टे साह्लादे सति, स तथैव उपचर्यते; परं तमोमये मूढे मोहवान्- इति, यथा स्थावरयोनौ, 'न पुनः परमार्थतो' वस्तुवृत्तेन 'स' परमेश्वरः 'तथा' तेन प्रकारेण भवति । सर्वो हि जडभाग उत्पाद्यः संहार्यों वा भवति , न पुनः नित्ये भगवति बोधस्वभाव मायादिकञ्चुकगते विनाशोत्पत्ती स्याताम् ,- इति भगवान् सदा समः ॥ ३८ ॥ समुत्पत्तिक्रमेण भागता भ्रान्तिः पुनःज्ञ- तिक्रमेण सुतरां समुन्मूलिता भवति, इत्यत्र स्वात्मन एव स्वातन्त्र्यम्-इत्याह, ·८६ परमार्थसार यदनात्मन्यपि तद्रूपा- वभासनं तत् पुरा निराकृत्य । आत्मन्यनात्मरूपां भ्रान्तिं विदलयति परमात्मा ॥३६॥ 'अनात्मनि अचेतनलक्षणे देहादो, 'कृशः स्थूलश्च अस्मि' इत्यादि यत् 'तद्रूपावभासनम्' अनात्मनि आत्मतया परामर्शनं, 'तत्' त. स्मिन् 'पुरा' आदावेव 'निराकृत्य' 'अहं चिदा. नन्दैकघनोऽनवच्छिन्नखभावः स्वतन्त्रश्च' इति अकृत्रिमाहन्तास्फुरणया कृत्रिमदेहादिप्रमातृ. ताम् अपहृत्य, मात्मैव विगलितदेहबन्धः पर- मात्मतां यातः सन् 'आत्मनि' भस्मिन् स्फुर- पे विश्वपदार्थे प्रकाशवपुषि स्वाकल्पेऽपि या 'भ्रान्तिः' देहादिप्रमातृताभिमानजनिता भेद- प्रथा, तां 'विदलयति' 'महमेव एको विश्वात्म- पं. ग. पु. तिरस्कृत्येति पाठः । पं. स.ग. पु. स्फुरवसत्तवा इति पारः।

·२७ श्रीपयोगराजाचार्यकनावित्युपेतः मा स्फुरामि' इत्येवं चूर्णीकरोति । इदमत्र तात्पर्यम्,-यावत् अनात्मनि देहादी भाल्मा- भिमानो न गलितः, तावत् स्वात्मप्रथारूपेऽ- पि जगति भेदप्रथामोहो न विलीयते; अतश्च अनात्मनि मात्माभिमानभ्रमविनाशात् , आ. त्मनि मनात्माभिमानभ्रान्ति परमात्मैव स्वा. त्ममहेश्वरो भगवानेव विनाशयति, न अन्यस्य भत्र सामर्थ्यम् ॥३६॥ एवं भ्रान्तिद्वयापसारणात् परमेश्वरीभूत- स्य योगिनो न किंचित् कार्यम् अवशिष्यते- इत्याह इत्यं विभ्रमयुगलक- समूलविच्छेदने कृतार्थस्य । कर्तव्यान्तरकलना नजातु परयोगिनो भवति॥४०॥ 'इत्थं' कारिकार्थप्रतिपादितप्रकारेण भ्रा. न्तिद्वयस्य प्ररोहाविदारणे 'कृतार्थस्य' स्वस्वात- पं.ग.प. पु. प्रतिपादनप्रकारणेति पाठः ।

·परमार्थसारः त्र्यस्य परिज्ञतेः अशेषसंकोचविदलनात् 'कृतः' प्राप्तः 'अर्थः' पुरुषार्थलाभो येन, तस्य प्रकृ- ष्टयोगयुक्तस्य न कदाचित् 'कर्तव्यान्तरस्य ती- र्थाटन-क्षेत्रपरिग्रह-दीक्षा-जप-ध्यान-व्याख्या- श्रवणादिरूपस्य कार्यशेषस्य 'कलना' मनो- व्यापारोऽपि न विद्यते 'अयमेव परो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम् ।' इति हि स्वात्मयोगस्य प्राधान्यम् ; अतः तत्प्राप्त्या न अन्यत्र परिश्रमः पूर्णयोगिनः । यदुक्तम् 'यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ (२।५२) इति गीतासु ॥१०॥ संप्रति पृथिव्यादिमायान्तस्य भेदावभास- भाजो विश्वस्य भेदाभेदमयशाक्तभूमिकावे. पं. २ ख• पु• परः पुरुषबाम इति, प.पु. परमार्यवाभाति पाठः । 4.स.पु. स्वार्थयोगस्येति पाठः । पं. १.स.पु. भूमिकाक्रोनेति पारः। . ..

·८६ , श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः न पूर्णप्रकाशानन्दघनशांभवपदसमापत्या भे- दविलायनेन तदभेदमयताप्राप्तिमभिधाय,ततः शांभवात् पदात् संपूर्णसुधाम्भोधिकल्पात् म- हाप्रवाहदेशीयशाक्तप्रसरोल्लासप्रमुखं तत्तत्तर- भङ्गिरूपतामभिदधत् , स्वानुभवसिद्धं महा- मन्त्रवीर्यसारं समस्तभेदविलायनपरमाद्वयोदयं नर-शक्ति-शिवसामरस्यात्मकं परसंविदयं क- मेण उन्मीलयिष्यन् , विश्वस्य आगमिकाण्डत्र- यात्मतासंकलनयुक्त्या एकीकारं तावदाह पृथिवी प्रकृतिर्माया त्रितयमिदं वेद्यरूपतापतितम् । अद्वैतभावनबलाद् भवति हि सन्मात्रपरिशेषम्।।४१॥ पार्थिव-प्राकृत-मायीयाण्डात्मकं यत् स्थू- ल-सूक्ष्मपररूपं त्रिविधं 'वेद्यरूपतापतितं' ज्ञान- गोचरतां प्राप्त पं.३ प. पु. शांभवपदात् इति समस्तः पाठः । पं.क.पु. जहासप्रस्तुतसुखमिति पाठः । पं. १५.प.पु.रूपतवा पतितमिति पाठः।

·परमार्थसारः 'तत्तद्रूपतया ज्ञानं बहिरन्तः प्रकाशते । ज्ञानादृते नार्थसत्ता ज्ञानरूपं ततो जगत् ।। नहि ज्ञानाहते भावाः केनचिद्विषयीकृताः। ज्ञानं तदात्मतां यातमेतस्मादवसीयते ॥ इति श्रीकालिकाक्रमोक्तन्यायेन यद् 'अद्वैतभा- वनं' तबलात्-तत्प्रकर्षात् 'सन्मात्रपरिशेष' प्र- काशमानतात्मकसत्तामात्रात्मकं भवति'। 'हिः' यस्मादर्थे ॥४१॥ एतदेव भेदस्य अवास्तवत्वप्रतिपादनाभि- प्रायेण उपपादयति रशनाकुण्डलकटकं भेदत्यागेन दृश्यते यथा हेम । तबद्भेदत्यागे सन्मानं सर्वमाभाति ॥४२॥ यथा किल सौवर्ण रशनायाभरणं सुवर्णा- र्थिनो रशनाविशेषपरिहारेण हेममात्रतयैव आ- भाति, हेम-रजत-कांस्य-ताम्र-नागादि ताव- मात्रार्थिनो लोहरूपतया, 'तद्वत् सर्वम्' इ. पं० १३ घ० पु. तावनेदत्यागे इति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः ६१ दं त्यक्तहानादानादिविकल्पकलङ्कस्य अविक- ल्पप्रतिभासमात्रनिष्ठस्य योगिनो 'रूपादिषु परिणामात् तत्सिद्धिः ।' इति भट्टश्रीकलटोक्कनीत्या 'भेदत्यागे' सति 'सन्मानं सत्तामात्रात्मकम् 'आभाति' ॥४२॥ तदियतः सर्वस्य संकोचावभासपरित्यागात् आगमप्रसिद्धया नररूपस्य शाक्तरूपोपारोह मन्त्रसंप्रदाय कटाक्षयन् अभिदधाति तद्ब्रह्म परं शुद्धं शान्तमभेदात्मकं समं सकलम् । अमृतं सत्यं शक्ती विश्राम्यति भास्वरूपायाम् ॥४३॥ 'तत्' एतत् सत्तामात्रात्मक सर्व बृहत्त्वा- त् 'ब्रह्म' । यदाहुः श्रुत्यन्तविदः 'सदेवेदं सोम्य अग्रासीत् ।' इति पूर्णत्वात् 'परम् ,' हेयोपादेयभावात् 'शु... पं०१० पु. दानादिकलकस्येति पाठः। पं०७०पु० रूपोपारोहमात्रसंप्रदायेति, ग घ.पु०मान्त्रसंप्रदायेति पाठः।

·१२ परमार्थसारः छम्', पृथक्त्वोपशमात् 'शान्तम्', अत एव 'अभेदात्मकम्', प्रकर्षापकर्षाभावात् 'समम्', 'प्रदेशोऽपि ब्रह्मणः सार्वरूप्यम- नतिक्रान्तश्चाविकल्प्यश्च।" इति स्थित्या 'सकलम्', अत एव 'अमृतम्' अविनाशि, 'सत्यासत्यौ तु यौ भागौ प्रतिभावं व्यवस्थितौ । सत्यं यत्तत्र सा जातिरसत्या व्यक्तयःस्थिताः॥' इति । 'यदादौ च यदन्ते च यन्मध्ये तस्य सत्यता ।' इति तत्रभवद्भर्तृहरिनिरूपितनीत्या 'सत्यं', त- देव सत्तामात्रात्मकम् एतत् सर्व 'भास्वरू- पायाम्' इच्छा-ज्ञान-क्रियारूपशक्तिसामरस्या- स्मिकायां परस्यां शक्तौ विश्राम्यति 'संविमिष्ठा विषयव्यवस्थितिः।' इति स्थित्या तन्मयीभवति इति । अथ च 'शान्तं' शकारस्यान्ते यन्मूर्धन्य- रूपं, ततः परं यत् 'अमृतम्' अमृतबीजास्मकं ·. श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः 'ब्रह्म' सन्मात्रात्मकं सादाख्यपदस्पर्शात् 'शुद्ध- म्', अत एव 'अहम् इदं सर्वम् इति सर्वसमर- सीकरणात् 'समं सकलं' च, अतश्च अख्याति- गलनात् 'सत्यम्' । यदादिष्टं भगवता 'तृतीयं ब्रह्म सुश्रोणि..................।' इति श्रीत्रिंशिकायाम् । तदिदम् अमृतीभा. वावमृष्टं सदाशिवपदोपारूडम् एतद्विश्वात्मकं ब्रह्म, प्रागुक्तायां शक्ती विश्राम्यति ॥४३॥ क्रियाज्ञानेच्छामुखेन परशक्को यन्न विश्रा. म्यति तत् न किंचित्-इत्याह. इष्यत इति वेद्यत इति संपाद्यत इति च भास्वरूपेण । अपरामृष्टं यदपि तु नभःप्रसूनत्वमभ्येति ॥४४॥ यद् वस्तु वस्तुवृत्तेन बहिर्विद्यमानमपि, त- यदि इच्छाज्ञानक्रियामुखेन भास्वरेण एतच्छ- वित्रयसामरस्यात्मकपराशक्रिस्फारमयेन बोधे- पं०३ग.पु. सदपि तु इति पाठः । पं० १५ग.प. पु. वृत्तेन न बहिरिति पाठः।

·६४ परमार्थसार: न 'न परामृष्टं' तत् प्रख्योपाख्याविकलं गग- नपुष्पतुल्यम् । अनेन च सदृत्यूर्ववर्तित्रिशू- लात्मकवृत्तिवीर्य सूचितम् ॥४४॥ एतच्छानपदावेशमस्य अनुवदन् शांभवप- दसमापत्त्या तन्मयीभावमाविर्भावयति शक्तित्रिशूलपरिगम- योगेन समस्तमपि परमेशे। शिवनामनि परमार्थे विसृज्यते देवदेवेन ॥४५॥ तदित्थं 'समस्तमपि' एतत् सत्तामात्ररूप- स्वात् प्रोक्तब्रह्मपरमार्थं, 'शक्तित्रिशूलपरिगम- योगेन' निर्णीतयुक्त्या पराशक्तिसमापत्तिक- मेण, 'शिवनामनि परमार्थे अनवच्छिन्नचिदा. नन्दैकघने परमेश्वरे स्वस्मिन् स्वभावे, "विस- ज्यते'-अन्तर्मुखविमर्शनप्रकर्षात् तत्समावेशे- (८) प्रख्या ज्ञानम्, उपाख्या अभिवदनम्, अथवा स्वात्मनो ज्ञानविष. थीभावप्राप्तीच्छा प्रख्या. परस्य ज्ञानविषयीभावप्रापणेच्छा उपाख्या, स्वा. ..श्मप्ररावभासविषयभावजिगामिषेत्यर्थः।

·श्रीमद्योगरामाचार्यकृतविवृत्युपेतः न तन्मयीभावमापाद्यते , 'देवानां' ब्रह्मादि- सदाशिवान्तानां; सर्वप्रकाशानाम् इन्द्रियाणां च 'देवेन' प्रभुणा परमशिवेनैव , नहि अत्र अन्यस्य कस्यचित् कर्तृत्वं घटते, नापि एत- व्यतिरिक्तोऽन्यः कश्चित् प्रमातास्ति , अ- स्यैव च भगवतः तत्तद्भूमिकाधिरोहिणः तत्त- द्रुद्र-क्षेत्रज्ञादिप्रमातृरूपतया स्फुरणम् ,-इति 'देवदेवेन' इति युक्तैव उक्तिः। तदित्थं विस- नवृत्तिर्दर्शिता ॥ ४५ ॥ एवम् इयता भेदात्मनो नररूपस्य जगतो भेदाभेदात्मकशाक्तपदाध्यारोहेण अभिन्नचि. द्धनशिवसामरस्यापत्तिमुपसंहारदृशा प्रदर्श्य, इदानी चिदेकघनः शिव एव शक्तिरूपतया उल्लास्य नरात्मकविश्वरूपतया स्फुरति , न तु शिवव्यतिरिक्तं शक्तिनरयोः किमपि रूपं, शि. व एव तु इत्थं निजरसाश्यानतया स्फुरति ,- इति प्रसरयुक्त्रिं महामन्त्रस्फारमयीं दर्शयति ·॥ ६६ परमार्थसारः पुनरपि च पञ्चशक्ति- प्रसरणक्रमेण बहिरपि तत् । अण्डत्रयं विचित्रं सृष्टं बहिरात्मलाभेन ॥४६॥ चिदानन्देच्छाज्ञानक्रियाख्यशक्तिपञ्चकसा- मरस्यास्मा यः परमशिवः, तेन चिदादिशक्ति- प्राधान्यप्रथनात्मकशिव-शक्ति-सदाशिवेश्वर- शुद्धविद्याख्यभूमिकोन्मीलनयुक्त्या 'तत् म- ण्डत्रयं विचित्रम्' इति तत्तद्भुवनादिरूपं 'स- ष्टं बहिरात्मलाभेन' इति बाह्याभासात्मतया स्वात्मनः प्रदर्शनेन । 'पुनरपि' इत्यनेन एतत् दर्शयति- यत् परमशिव एत्र स्वतन्त्रः सदा स्वभित्तौ विश्वप्रपञ्चोक्षासनविलापनक्रीडांस्वा- स्मानतिरिक्तामपि अतिरिक्तामिव भादर्शयन् एवमित्थं स्थितो, न तु तद्व्यतिरिक्तं किमपि अस्ति इति ॥ ४६॥ इत्थं विश्वोल्लासनविलायनक्रीडाशीलो भ. पं०४ ख.पु. दर्शयन् इति पाठः ।

·६७ श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः गवान् यः "शिवः' इति व्यपदिश्यते, स कतमः कुत्र तिष्ठति , कतमेन वा प्रमाणेन प्रसिद्धः?- इत्याशङ्कय सर्वेषां स्वात्मैव शिवः सर्वत्र आदि- सिद्धतया स्फुरन् सर्गादीन् विदधाति,-इत्यस्म- च्छब्दवाचकैः शब्दैः प्रतिपादयति इति शक्तिचक्रयन्त्रं क्रीडायोगेन वाहयन्देवः। अहमेव शुद्धरूपः शक्तिमहाचक्रनायकपदस्थः॥४७॥ मय्येव भाति विश्वं दर्पण इव निर्मले घटादीनि । मत्तःप्रसरति सर्व स्वप्नविचित्रत्वमिव सुप्तात्॥४८॥ अहमेव विश्वरूपः करचरणादिस्वभाव इव देहः। सर्वस्मिन्नहमेव स्फुरामि भावेषु भास्वरूपमिव।४६ पं० १२ ख.पु. प्रसरति विश्वमिति पाठः ।

·परमार्थसारः द्रष्टा श्रोता घ्राता देहेन्द्रियवर्जितोऽप्यकर्तापि । सिद्धान्तागमती- श्चित्रानहमेव रचयामि ॥ ५० ॥ इति-व्याख्यातेन प्रकारेण , चिदादिश- क्तिपञ्चकाक्षिप्तोऽनन्तो यः शक्तिसमूहः, तदे- व 'यन्त्र' क्रीडायोगेन वाहयन्' अरघघटीय- न्त्रन्यायेन सृष्टयाद्युन्मज्जननिमज्जनहेलाक्र- मेण विपरिवर्तयन् , अहमेव इति, 'देवः सर्व- प्राणिनाम् 'अहम्' इति , अनाहतो नादात्मा पराहन्ताचमत्कारसारः स्वात्मपरामर्शः, स एव सर्वस्य अनपलवनीयोऽयं स्वात्मैव 'देवः क्री- डनशीलः स्फुरति इति । अनेन स्वस्वरूपनिष्ठ एव शिवः इति प्रतिपादितम् । तथा शुद्धरू- पः इति, कल्पनातिक्रान्तगोचरः । अन्यच्च 'श- तीनां' करणदेवतानां विषयाहरणत्यागादिव्य- वहारस्वातन्त्र्यदातृ यत् 'महाचक्रनायकपदं तत्र तिष्ठति 'तत्स्थः'। यतः करणशक्तीनां चै- ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः है तन्यविश्रान्ति विना स्वरूपसत्ता न विद्यते, अतः शक्तिमन्तमेव स्वरूपासादनाय अनवर- तं भजन्ते,-इत्यनेन सर्वप्रमातृहृदयाधिष्ठातृ- त्वात् भगवतो नियतभुवनाधिष्ठातृत्वं परिह- तम् । तथा यदिदं किंचित् विश्वतयाभिमतं, तत् सर्वम् आदर्शप्रतिबिम्बन्यायेन 'मग्येव भाति' व्याख्यातरूपास्मदर्थविश्रान्तमेव अव- भासते, अहन्तासारमेव स्फुरति इति यावत् । तथा 'मत्तः' इति-पूर्णात् अहम् इति-रूपात् स्वात्मनः, सकलं निःशेषमिदं विश्वं प्रसरति' प्रमात्रपेक्षया अपहृततया स्फुरति । कथम्?- इत्याह 'स्वप्नविचित्रत्वमिव सुप्तात्' इति, यथा निद्रितात् प्रमातुः स्वप्नावस्थायां बाह्यपदार्था- भावेऽपि पुर-प्राकार-देवगृहादि नानाश्चर्य स्वान- पदार्थवैचित्र्यम् अविद्यादिपरिकल्पितकारणा- न्तराभावात् स्वसंविदुपादानमेव प्रसरति तथैव तीर्थान्तरनियमितकारणान्तरानुपपत्तेः अनवच्छिन्नचिदानन्दैकघनात् अहम् इति-रू- पाद्विश्वम् इति । तथा 'अहमेव विश्वरूपः' इ- - ·परमार्थसारः त्यादि। अहम्, इत्येव यः पूर्णश्चैतन्यपरामर्शः, एष एव अस्मि नानादेहादिप्रमातृतासमाप- नो विश्वरूपः, मा-गोपालबालाङ्गनादिषु अ- न्तरभेदेन स्फुरणात् विश्वानि ममैव रूपाणि इति यावत् । क इव,? करचरणादिस्वभावो देह इव, यथा सामान्येन सर्वेषाम् एको देहः क- रचरणादिस्वभावः प्रतिप्रमात स्वालमण्येन नानारूपः , तथैव एकश्चैतन्यलक्षणः पदार्थः सर्वावासत्वात् विश्वरूपः इति। तथा 'सर्वस्मि- न्' प्रमातृप्रमाणप्रमेयरूपेऽस्मिन् 'अहमेव स्फुरामि' सर्वस्य स्वात्मानुभवितृत्वेन प्रकाश- नात्। कथं? 'भावेषु भास्वरूपमिव' इति, यथा नानावस्तुषु 'भास्वरूपम्' अतिशयेन द्योतन- शीलं वस्तु देदीप्यते, तथैव जडेऽस्मिन् ज- गति एकश्चिद्रूपोऽहम् इति । अतश्च 'द्रष्टा इ- त्यादि ,-'देहेन्द्रियवर्जितोऽपि' चिन्मूर्तत्वात् अहमेव पश्यामि , शृणोमि , जिघामि , रस- यामि , स्पृशामि-इति सर्वत्र पूर्णाहन्ताविश्रा. न्तेः कृतकृत्यता। देहेन्द्रियवर्गों हि 'पश्यामि' पं. १० पु. देहेन्द्रियवर्जितोपि पश्यामीत्यादि अभिमन्यते इति । --------- ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतक्छित्युपेतः १०१ इत्यादि मन्यते, परं स्वापाद्यवस्थासु द्रष्टुत्वा- यभावात्; तस्मात् देहेन्द्रियादिवर्गसमुल्लासकः तद्वर्जितोऽपि चिदानन्दैकघनः सर्वभूतहृदया. न्तरचारी विषयोपभोगभोक्ता अस्मच्छन्दवा- च्यः परः पुरुष एव । तथा च श्रुतिः 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचतुः स शृणोत्यकर्णः। स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्रयं पुरुषं महान्तम् ॥' (० उ०३। १६) इति। तथा अकर्तापि सिद्धान्तागम इत्यादि , स्वयमविधातापि देव-मुनि-मनुष्याद्याशयावि- ष्टः संपविस्तारविवक्षया अन्तःप्रतिभास्वरूपः अहं सिद्धान्तादीन् नानाश्चर्यान् करोमि , न पुनः जडानां लोष्ट स्थानीयानां देहेन्द्रियाणां तत्करणं शक्यम्, इति तत्वावधानेन अहमेव सर्वप्रमाणनिर्माता इति । अनेन पराहन्तास्व- रूपस्य स्वात्ममहेश्वरस्य सत्तायां न प्रमाणोप- योग उपपद्यते उपयुज्यते वा-इत्युक्तं स्यात् । ए- वमनपहवनीयः 'अहम्' इत्येवम् अनुभवित- पं. १७क. ख.पु• प्रमायोपभोग इति पाठः ।

·१०२ परमार्थसारः तया सर्वेषां स्वात्मैव शिवः सर्वत्र अवस्थितः, सर्वप्रमाणेषु आदिसिद्धः इति ॥ १७॥४॥ ४६॥५०॥ तदेवं व्याख्यातेन क्रमेण 'सर्वो ममायं वि. भवः' इति दायेन स्वात्मानं प्रत्यवमृशन् प- रब्रह्मस्वरूपो योगी भवति इत्याह इत्थं द्वैतविकल्पे गलिते प्रविलय मोहनी मायाम्। सलिले सलिलं क्षीरे क्षीरमिव ब्रह्मणि लयी स्यात् ॥५१॥ अनेन प्रकारेण सर्वाहंभावपरिशीलनयुक्त्या 'द्वैतविकल्पे गलिते-भेदप्रथायां विलीनायां, 'मोहनी मायां प्रविलय' अनात्मनि आत्मा- भिमानरूपाम् अख्याति भेदप्रथाहेतुम् 'अहमेव विश्वात्मा' इति संकोचापसरणेन समुत्सृज्य, ज्ञानी 'ब्रह्मणि बृंहणात्मके पूर्णे चिदानन्दैक- घने स्वरूपे 'लयी स्यात्' संकोचविलयात् त्र- पं० ६ क. पु० ब्रह्मस्वरूपयोगो भवतीति पाठः ।

·, श्रीमयोगराजाचार्यकृतविद्वत्युपेतः १०३ ह्मतादात्म्यं यायात् । किं यथा ?-इत्याह 'स- लिले' इत्यादि । यथा 'सलिलम्' उद्धृतं नाना- घटादिभिः जलं, क्षीरं वा , विविधशावलेय-बा- हुलेयायनेकगोसहस्रसंभिन्नं पुनरपि घटशाव- लेयादिकृतभेदसंकोचपरिक्षयात् 'सलिले स- लिलं' प्रविष्टम् 'क्षीरे क्षीरं वा-इत्येकमेव तद्व- स्तु, न तत्र भेदः स्फुरति , तथैव देहप्राणपु. र्यष्टकशून्यात्मकप्रत्यवमर्शभङ्गात् ब्रह्मैव संपद्य- ते । यथाह भट्टदिवाकरवत्सः 'जाते देहप्रत्ययद्वीपभगे प्राप्तकध्ये निर्मले बोधसिन्धौ । अव्यावर्त्य त्विन्द्रियग्राममन्त- विश्वात्मा त्वं नित्य एकोऽवभासि ॥ इति कक्ष्यास्तोत्रे ॥ ५१ ॥ एवं ब्रह्मसत्तामधिरूढस्य योगिनो द्वन्द्वाभि- भवोऽपि ब्रह्ममय एव न खरूपविप्रलोपाय प्रग- ल्भते-इत्याह पं० २० ख० पु• यथा सर:समुद्धृतं नानाघटादिभिः सनिलमिति पाठः। पं०५ग. पु. कृतसंकोचेति पाठः। पं० १२० पु. अव्यावस्यैवेन्द्रिय इति पाठः, ग. पु० अग्यावृस्यैव इति पाठः ।

·परमार्थसारः इत्थं तत्त्वसमूहे भावनया शिवमयत्वमभियाते । कः शोकः को मोहः सर्व ब्रह्मावलोकयतः॥५२॥ एवं निर्णीतेन प्रकारेण गलितकञ्चुकबन्ध- स्य योगिनः 'तत्त्वसमूहे' भूतविषयेन्द्रियनाते 'भावनया' सर्वमिदमेका स्वसंवित्-इति दृढप्र- तिपत्त्या 'शिवमयत्वं प्राप्ते-परमाद्वयरूपतां या- ते, शोकमोहोपलक्षिता द्वन्द्वाभिभवाः 'सर्वम्' इदं तत्ववातं 'ब्रह्म पश्यतोऽस्य न केचनैव ते, ब्रह्ममयत्वात् सर्वे स्वरूपरूपा-इति न खेदाय प्रभवन्ति ॥ ५२॥ ननु परमाद्वयरूपस्यापि ज्ञानिनोऽवश्यं स्थि- ते शरीरेऽपि तद्धेतुकशुभाशुभकर्मफलसंचयः किमिति न स्यात् ?-इति परिहरति पं. २ ख. पु. शिवतत्वमिति पाठः। पं०१९ख० पु. तधर्मकेति पाठः।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः कमफल शुभमशुभ मिथ्याज्ञानेन संगमादेव। विषमो हि सङ्गदोष- स्तस्करयोगोऽप्यतस्करस्येव ॥५३॥ अश्वमेध-ब्रह्महननादिरूपपुण्यापुण्यकर्मफ- लप्रचयसंचयोऽपि 'मिथ्याज्ञानेन संगमादेव' प्रादुर्भवति, अहं शरीरी , इदम् अश्वमेधादि मम उपायतया अस्तु-इति यदनात्मनि आ- त्माभिमानपूर्वम् आत्मनि अनात्माभिमानल- क्षणं वैपरीत्येन ज्ञानं, तेन योऽभिष्वङ्गः, तस्मा- देव पशोः शुभाशुभकर्मफलसंचयो , येन अन- वरताधिवासितः संसारक्लेशभाजनं भवति । न- नु ब्रह्मात्मकस्यापि प्रमातुः किमिति एतावता पशुत्वमायाति? -इत्यत्र अर्थान्तरमुपचिपति 'विषमो हि' इत्यादि। यस्मात् 'सङ्कदोषः' सर्व- था अविषयः, यथा असाधुयोगोऽत्यन्तसाधी- पं०८ ख० पु० यदात्मन्यनामाभिमानपूर्वमनात्मन्यात्माभिमानरूपमि- ति पाठः ।

·'परमार्थसारः रपि स्वगतदोषसमर्पणं कुरुते , तथैव शुद्धस्या- पि प्रमातुः अख्यातिजनितो मोहयोगः पशुत्व- मापाद्य शुभाशुभकर्मसंबन्धं ददाति ॥ ५३॥ जन्ममरणाद्यपि न ब्रह्मरूपस्य योगिनः, अपि तु मायाप्रमातृणामेव-इत्याह लोकव्यवहारकृतां य इहाविद्यामुपासते मूढाः। ते यान्ति जन्ममृत्यू धर्माधर्मार्गलाबद्धाः॥५४॥ ये प्रमातारो देहात्ममानिनो भूत्वा फलका- मनांकलुषिता लोकाचाररूपां पुण्यापुण्यमयीम् 'अविद्या' भेदप्रथारूपां मायां जगति स्वर्गन- रकादिफलप्राप्त्युपायत्वेन सेवन्ते , 'ते मूढाः' अज्ञाः पुण्यापुण्यनिगडबद्धाः तत्फलोपभोगाय पुनः पुनः जायन्ते म्रियन्तेच,-इत्यनवरतसंसा. रक्लेशभाजो भवन्ति,न पुनः प्रक्षीणमोहावरणो विगलितधर्माधर्मबन्धो ब्रह्मस्वभावो योगी जा- ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १०७. यते म्रियते वा-इति ॥ ५४॥ एवमविद्योपार्जितान्यपि कर्माणि ज्ञानावि- र्भावादेव क्षीयन्ते, न अन्यथा-इत्याह अज्ञानकालनिचितं धर्माधर्मात्मकं तु कर्मापि । चिरसंचितमिव तूलं नश्यति विज्ञानदीप्तिवशात् ॥५५॥ 'अज्ञानकाले' कृत्रिमप्रमातृताभिमानावसरे पुण्यापुण्यरूपं 'कर्म' अनुगुणफलप्रार्थनया य- त् 'निचितं' स्वीकृतं, तत् 'विज्ञानदीप्तिवशात्' विशिष्टज्ञानदीतिवशात् 'नश्यति' 'अहमेव परं ब्रह्म' इति कृत्रिमप्रमातृतादाहसमर्थं विज्ञानं., तस्य या पौनःपुन्येन प्रत्यवमर्शनात्प्रभा, तत्सा- मर्थ्यात् तत् अदर्शनं याति । किमिव?-इत्याह 'चिरसंचितं तूलमिव' यथा चिरसंचितं तूलं हंसरोम वह्निप्रदीप्तिवशात् झटित्येव भस्मसात् याति, तथैव सर्वः कर्मफलप्रचयो विज्ञानवह्निः ·-१०८ परमार्थसारः सामर्थ्यात् क्षणमध्ये प्रलयमुपगच्छति-इति । गीतासु 'यथैधासि समिद्धोऽग्निभस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥' (४।३७) इति ॥ ५५॥ न केवलं प्राक्कृतं कर्म ज्ञानप्रसादात् उप- लीयते , यावत् इदानीन्तनमपि कर्म ज्ञानेद्धया दृष्ट्या न फलोपभोगाय पर्यवस्यति-इत्याह ज्ञानप्राप्ती कृतमपि न फलाय ततोऽस्य जन्म कथम् । गतजन्मबन्धयोगो भाति शिवार्कः स्वदीधितिभिः ॥५६॥ आत्ममहेश्वरप्रत्यवमर्शप्ररूढौ 'कृतमपि' शु. भाशुभादिकं 'कर्म' कृत्रिमप्रमातृताभिमाना- भावात् न अनुगुणफलदानाय प्रगल्भते,-इति कर्मफलाभावात् तदुपभोगयोग्यस्य जन्मनः ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १०६ केन प्रकारेण सत्तास्यात्, न भवेत् योगिनः पुन- जन्म-इत्यर्थः । ननु स पिण्डपातात् पुनर्न जा- यते चेत् , तर्हि कीदृशः स्यात् ?-इत्याह 'गत- जन्म' इत्यादि । गतो जन्मरूपस्य बन्धस्य योगः संबन्धो यस्य स एवम्-इति, प्रवीण- मोहावरणः 'स्वदीधितिभिः' चिन्मरीचिनिचयैः स 'शिवरूपोऽकों भाति' स्फुरति , न पुनः ती- र्थान्तरपरिकल्पितोऽस्य मोर्चः-कुत्रचित् प्रा- प्तिः,-इति केवलं मायादिकञ्चुककृतसंकोच- विनाशात् स्वशक्तिविकस्वरताम् आपद्यते- इति ॥ ५६ ॥ अत्रैव युक्तिमाह तुष-कम्बुक-किंशारुक- मुक्तं बीजं यथाङ्कुरं कुरुते । नैव तथाणवमाया- कर्मविमुक्तो भवाङ्कुरं ह्यात्मा ॥५॥ (६) मीमांसकानां स्वर्गादिलोकावाप्तरेव मोक्षस्याभिमननादिति भावः। पं० १९क० ख० पु० तथा मलमाया इति पाठः ।

·११० . परमार्थसारः 'यथा किंशारुकतुषकम्बुकेभ्यः' पृथक्कृतं शालिबीजं बीजस्वभावकिंशारुकादिसामग्य- भावात् क्षितिजलातपमध्यवर्त्यपि नैव' अङ्- कुरजननलक्षणकार्ये हेतुर्भवति , 'तथैव' क- म्बुकस्थानीयेन 'आणवेन' मलेन , तुषस्था- नीयेन मायामलेन, किंशारुकस्थानीयेन कार्म- मलेन च 'मुक्तः' पृथग्भूतः 'आत्मा' चैतन्य मलत्रयरूपसामय्यभावात् न पुनः भवाङ्कु- रं' संसारप्ररोहं विदधाति, केवलं विश्वगतना- नापदार्थसार्थप्रादुर्भावविनाशवैचित्र्यं स्वात्मनि परामृशन् महेश्वर एव भवति ॥ ५७ ॥ एवं ज्ञानाग्निदग्धकञ्चुकबीजस्य शानिनो न किंचित् शङ्कास्थानं हेयोपादेयं वा-इति अत माह आत्मज्ञो न कुतश्चन बिभेति सर्व हि तस्य निजरूपम् । नैव च शोचति यस्मात् परमार्थे नाशिता नास्ति ॥५८॥ पं. ३ क.ख.पु. मध्यवर्त्यपि बीजं नैवेति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १११ यः 'आत्मज्ञः' स्वात्ममहेश्वरस्वातन्त्र्यवि- त्,स 'न कुतश्चन बिभेति' न स कस्मादपि राज्ञः शत्रोः प्राणिभ्यो वा भयमादत्ते । कुत एतत् ?-इत्याह ‘सर्व हि तस्य निजरूपम्' इति , यतः 'तस्य' स्वात्ममहेश्वराद्वयवेदिनः 'सर्व' पदार्थजातमिदं विश्वं 'निजस्य' स्वात्म- नो महाप्रकाशकवपुष एव 'रूपम्' आकारः, सर्वत्र प्रकाशानुगमात्, इति प्रकाश एव स्वा- तन्त्र्यात् स्वपरात्मना प्रकाशते; अत एव भय. स्थानं लोके यत् किंचित् प्रतिभाति तत् तस्य तथैव स्वाङकल्पमेव कथं भयजनकं स्यात् ; यदुत स्वात्मनो व्यतिरिक्तः पदार्थो भयहेतुर्भ- वेत् , कः पुनः सर्वतः परिपूर्णस्य अवधिभूतो भिन्नो यमादिरस्ति , यस्मात् ज्ञानी अपहस्ति. तदेहात्ममानित्वोऽपि विभियात्,-इति सर्वत्र . पं०५ क० ख० पु. महेश्वराद्वयवादिन इति पाठः । पं. ७ क. पु. एकरूपमिति पाठः । पं. ११० व. पु. तदैवेति पाठः । पं. १५० पु. देहात्मनित्योऽपीति पाठः ।

·११२ परमार्थसारः निजरूपोपलब्धेः संसारस्थितोऽपि एकको वि- गलितस्वपरविभागतया निःशडूं विचरत्येव । यथोक्तं परमेष्ठिपादैः 'योऽविकन्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश निखिलं भवद्वपुः। स्वात्ममात्रपरिपूरिते जग- त्यस्य नित्यसुखिनः कुतो भयम् ॥' (उत्पलस्तोत्रावल्यां १३ स्तो० १६ श्लो०) इति । ग्रन्थकारोऽपि 'एककोऽहमिति संसृतौ जन- स्वाससाहसरसेन खिद्यते। एककोऽहमिति कोपरोऽस्ति मे इत्थमस्मि गतभीर्व्यवस्थितः ॥' इति । अन्यच्च नैव च शोचति' इत्यादि । नापि आत्मज्ञः 'शोचति' यथा-धनदारादिकं मम नष्टं, रिनोऽस्मि, व्याधिनाकान्तोऽहं निये वा-इत्यादि, यतो व्याख्यातेन क्रमेण 'परमार्थे तात्त्विक वस्तुनि चैतन्यरूपे अन्तर्मुखे प्रमातृ- पं०६ स्वात्मपक्षेति मूलग्रन्थस्थः पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः ११३ मात्रे 'नाशिता' क्षयधर्मित्वं न विद्यते । सर्व हि अभिमानसारं कार्यत्वेन प्रतिभासमानम् इद- न्तावच्छिन्नम् उत्पद्यते क्षीयते च, न पुनःसंवि- न्मयस्य आत्मनोऽहन्तासारस्य अकृत्रिमस्य स्वतन्त्रस्य, कार्योन्मुखप्रयत्नानुपलब्धः।न च एतावता स्वरूपविप्रलोपः स्यात्-इति विमृशतो योगिनो देहस्थस्यापि तद्धेतुकःशोकायाविर्भा- वः स्वरूपाच्छादकत्वेन न भवेत् इति ॥५॥ नापि स्वारममहेश्वरस्वरूपपरिशीलनदाात् अस्य ज्ञानिनश्चेतसि अपूर्णत्वादिदोषः स्यात्- इति प्रतिपादयति अातगूढहृदयगञ्ज- प्ररूढपरमार्थरत्नसंचयतः। अहमेवेति महेश्वर- भावे का दुर्गतिः कस्य ॥५६॥ 'अतिगूढम्' अतिशयेन गुप्तं 'हृदयमेव गझं सर्वपरमार्थस्वस्वरूपविश्रान्तिस्थानस्व.

·११४ परमार्थसार भावं भाण्डागारं, तत्र योऽतितीव्रतमसमाश्वा- सप्ररूढः 'परमार्थः' सद्गुरूपदिष्टः स्वात्मज्ञान- सतत्त्वः स एव सर्वविभूतिहेतुत्वात् रत्नसंचय इव 'रत्नसंचयः तेन हेतुना, 'अहमेवेति' सर्व मिदम् अस्मि-इति यः आविर्भूतः पूर्णः पराह- न्ताविश्रान्तिलक्षणो 'महेश्वरभावः' शरीरिणो- ऽपि स्वात्मप्रकाशस्वातन्त्र्यं, तस्मिन् स्थिते सति 'का' नाम वराकी 'दुर्गतिः' दरिद्रभावः, तदुपलचितो वा कश्चित् कृत्रिमो विभूत्याद्यति- शयः स्यात्।आभाससारा हि सर्वे पदार्था यदैव आभासन्ते, तदैव योगिनःस्वात्मकल्पाः सन्तः कथम् उत्कर्षापकर्षादौ प्रगल्भन्ते-इति न किं- चित् दौर्गत्यादिकं भवेत्। कस्य वा, इति को वा अस्या दुर्गतेः समाश्रयः, देहायात्माभिमानिनो हि अस्या दुर्गतेः समाश्रया भवन्तु, यतस्ते व्यतिरिक्तस्य एषणीयस्य प्राप्स्या ईश्वराः, पं...ख.पु.पाभासमानसारा इति पाठः। पं० १३.प.पु.को वा स्यात् दुर्गतेरिति पारः।

·. भीमयोगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः ११५ तदपहाराद्रिक्ताः-इति । यः पुनः अकृत्रिमाह- न्ताप्रत्यवमर्शपरमार्थों ज्ञानी. 'सर्वमस्मि' इति अव्यतिरिक्तन एषणीयेन महेश्वरः, स कथं व्यतिरिक्तप्राप्त्यप्राप्त्यभावात् दौर्गत्यादेर्भाज- नं स्यात् ?, अत एव गक्षशब्दस्य रत्नसंचय. शब्दस्य ईश्वरशब्दस्य च हृदयप्ररूढपरमार्थो महान् ,-इति अकृत्रिमार्थवाचकानि विशेषणा- नि उपपादितानि ॥५६॥ इदानीं मोलस्वरूपमाह मोक्षस्य नैव किंचिद् धामास्ति न चापिगमनमन्यत्र । अज्ञानग्रन्थिभिदा स्वशक्त्यभिव्यक्तता मोचः॥६०॥ 'मोक्षस्य' पराहन्ताचमत्कारसारस्य कैव- पं.ख.पु. तदपहानादिति पाठः । पं. ६ क. पु. परमार्थमहान् इति पाठः । पं..का इत्थं कृत्रिमार्थेति पाठः। पं.१३.स.ए.पु. स्वशक्तिभिव्यक्ततेति पाठः।

·.११६ परमार्थसार ल्यस्य 'धाम व्यतिरिक्तं स्थानं न विद्यत एव , देशकालाकारावच्छेदाभावात्; अत एव 'न चापि अन्यत्र कुत्रचित् व्यतिरिक्त 'गमनं लयो मोक्षः, यथा भेदवादिनां मतेन उत्क्रान्त्या च- क्राधारादिभेदनात् ऊर्ध्व द्वादशान्ते लयः-एषैव मुक्तिः-इति । यदुक्तम 'व्यापिन्यां शिवसत्तायामुत्क्रान्त्या किं प्रयोजनम् । अव्यापिनि परे तत्वे ह्युत्क्रान्त्या किं प्रयोजनम् ॥' इति । एवं-विधा अपि अन्ये तीर्थान्तरपरिक- ल्पिता बहवो मोक्षभेदाः सन्ति, ते प्रतन्यमाना प्रन्थगौरवभयम् आनयन्ति,-इति नेह प्रतन्य- न्ते-इति सर्वत्र द्वैतमलस्य संभवात् अमोक्षे मोक्षलिप्सा मोक्षाभास एव । किं पुनः मोक्षल- क्षणम् ?-इत्याह 'अज्ञान' इत्यादि।'अज्ञानम् भख्यातिजनितःमात्मनि अनात्माभिमानपूर्वो- उनात्मनि देहादी मात्माभिमानरूक्षणो मोहः, स एव पूर्णस्वरूपसंकोचदायित्वात् ग्रन्थिरिव 'प्रन्थिः स्वस्वातन्त्र्यलक्षणस्य निजस्य व्यापि.

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः ११७ वादेः देहाभिमानतया बन्धः, तस्य 'भित्' भेदनं निजपूर्णस्वात्मस्वातन्त्र्यपरिशीलनदा- यात् देहायभिमानलक्षणस्य ग्रन्थेविदारणं, तेन हेतुना 'स्वशक्तिभिः' स्वात्मस्वातन्त्र्यल- क्षणैः धर्मेः 'अभिव्यक्तता' स्वात्मशक्तिविक- स्वरता, एष एव निरतिशयो 'मोक्षः' इति । अयमाशयः-यथा सहजनित्यव्यापकत्वादिध- मयुक्तम् आकाशमपि घटादिभित्तिवन्धसंकु- चितम् , तत एव तदेव अव्यापकत्वादिधर्मयुक्तं घटाकाशम्-इत्युच्यते आकाशाद्भिन्नमिव प्रथ- ते, पुनरपि घटादिभित्तिकृतसंकोचभङ्गात् तदेव घटायाकाशं तदैव व्यापकत्वादिधर्मयुक्तं स्यात्, न पुनः तस्य घटादिभात् नूतनः कश्चिद्धर्मा- विर्भाव आयाति-इति। तथैव देहायभिमानक- तसंकोचसंकुचितं चैतन्यं बद्धमिव-इत्युच्यते , तदेव पुनः स्वस्वरूपज्ञानाभिव्यक्तः देहादि- प्रमातृताबन्धसंक्षयात् स्वशक्तिविश्वकविकस्वरं पं०५. स. ग. पु. धमैय॑क्ततेति पाठः । पं. १७ घ. पु० स्वशक्तिविकस्वरम् इति पाठः ।

·११८ परमार्थसारः मुक्तमिव,-इति अभिमानमात्रसारौ परिमितप्र. मात्रपेक्षया बन्धमोची, न पुनः परमार्थे संवि- तत्त्वे एवं किंचित् संभवति-इति। तस्मात् मुक्तो नूतनं न किंचित् साध्यते, निजमेव स्वरूपं प्रथ- ते । एतदेव विष्णुधर्मेष्वपि उक्तम् यथोदपानकरणात्क्रियते न जलाम्बरम् । सदेव नीयते व्यक्तिमसतः संभवः कुतः॥ भिने हतौ यथा वायु वान्यः सह वायुना। तीणपुण्याघबन्धस्तु तथात्मा ब्रह्मणा सह ॥' इति ॥ ६०॥ एवं प्रक्षीणाज्ञानबन्धो ज्ञानी परानुग्रहार्थ शरीरमपि धारयन् मुक्तः-इति आवेदयति भिन्नाज्ञानग्रन्थि- र्गतसंदेहः पराकृतभ्रान्तिः। प्रक्षीणपुण्यपापो विग्रहयोगेऽप्यसौ मुक्तः ॥६॥ शरीरसंबन्धेऽपि स्वात्मज्ञानवित् शरीराय- ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविद्वत्युपेतः ११६ भिमानाभावात् जीवन्नपि 'मुक्तों' विकस्वरश- तिर्भवेत्। ननु विग्रहयोग एव बन्धः, कथं तस्सं. पन्धेऽपि असौ मुक्तः स्यात्?-इत्याह 'भिन्न' इत्यादि । भिन्नो विदारितः अज्ञानरूपो ग्रन्थिः अपूर्णत्वख्यातिसमुत्थो देहायभिमानरूपो ब- न्धो येन स एवं । तथा 'गतसंदेहः' इति अत एव नष्टसंशयः। 'पराकृता' न्यक्कृता परमाद- यज्ञानलाभात् 'भ्रान्तिः' द्वयरूपो भ्रमो येन स तथा-इति । एवं परिशीलनेन प्रक्षीणानि पु- ण्यापुण्यानि विगलितसंस्काराणि देहात्ममा- नित्वाभावात् धर्माधर्माणि यस्य स एवं-विधा,- इति । अनेन 'अज्ञानमेव बन्धः' इति प्रतिपा- दितम् । तच्च विग्रहयोगेऽपि यस्य प्रवीणं स तदेव जीवन्नेव मुक्तो, न पुनःशरीरयोगो बन्धः, तदपगमो मुक्तिः-इति, किंतु देहपातात् पूर्णो मोच इति ॥ ६१॥ जीवन्मुक्तस्य कर्महेतो शरीरे स्थितेऽपि शरीरयात्रामात्रार्थ ज्ञानेद्धं कुर्वाणस्य कर्म न ·१२० परमार्थसारः फलाय तस्य भवति-इत्यत्र उपपत्तिमाह अग्न्यभिदग्धं बीजं यथा प्ररोहासमर्थतामेति। ज्ञानाग्निदग्धमेवं कर्म न जन्मप्रदं भवति ॥ ६२॥ वहिनिभृष्टं शालिबीजं चितिसलिलातपम- ध्यवर्त्यपि सामग्रीवैकल्यात् यथा अङ्कुरादि- जनने अशक्ततां याति, तथैव 'ज्ञानाग्निना द- ग्धं परमाद्वयबोधदीप्त्या प्लुष्टं 'कर्म' यथा अह- मेव इत्थं विश्वात्मना स्फुरामि-इत्येवं रूपेण देहाद्यात्ममानित्वहानेः हेयोपादेयबुद्धिपरित्या- गेन यत् किंचित् शुभाशुभं कर्म क्रियमाणं, तत् दग्धवीर्यं न पुनः ज्ञानिनः पिण्डपातादनन्तरं जन्मफलप्रदं भवति' देहनिर्माणहेतुः संपद्यते दग्धं बीजमिवाङ्कुरे । तस्मात् न सर्वाहंभावरू- पं० १.ग.प. पु. विद्वानात्मना इति पाठः। पं० १३ ग. पु. अनन्तरं फलदं भवति इति पाठः ·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १२१ पायाः चितिशक्तेः अफलाभिसंधानतया कृतं कर्म भूयो जन्म दातुं प्रभवति इति ॥ ६२ ॥ एवं पुनर्विकस्वरापि चितिशक्तिः कथंकार देहवती स्यात्?-इत्याह परिमितबुद्धिवेन हि कर्मोचितभाविदेहभावनया। संकुचिता चितिरेतद्- देहध्वंसे तथा भवति ॥६३ ॥ यस्मात् 'परिमितबुद्धित्वेन' अख्यातिजनि- तेन देहायभिमानवासनापूर्वककामनाकालुष्य- निश्चयेन यत् कृतं कर्म यथा 'अहम् अश्वमेधेन यक्ष्ये, इह अमुत्र च सुखी भूयासम्, मा कदा. चन दुःख्यहं भूयासम्, अमुना कर्मणा वा ऐन्द्रं पं. क. पु. तथा भातीति पाठः। पं. १ ग.प. पु. अख्यातिजीवितेनेति पाठः। पं. १२ ख. घ. पु. यजे इति पाठः ।

·१२२ परमार्थसारः पदं प्राप्नुयाम्' इत्येवं-वासनाविशिष्टस्य कर्तुः एवमनुगुणं कर्म, तस्य मनोवासनालब्धप्र- रूढेः कर्मणः 'उचितः' तदनुगुणफलभोक्तृता- योग्यः असौ 'भावी देहः' प्रारब्धकर्मफलभो. क्तृशरीराधिकारपरिक्षयात् यत् उत्तरत्र भविष्य- च्छरीरं, तस्य या 'भावना' 'अमुना अश्वमेधा- दिकर्मणा साम्राज्यादि आप्नुयाम्' इति अभि- मतकर्मफलवासनाधिरूढिः, तया कर्मोचितभा- विदेहभावनया इयं सर्वतः पूर्णापि चितिशक्तिः आणवमायीयमलमूलेन कार्ममलेन माघाता 'संकुचिता' व्यापिन्यपि घटाकाशवत् कर्मानुगु- णफलभोक्तृशरीरवासनावच्छेदवती संपन्नास- ती 'एतदेहध्वंसे तथा भवति' इति । 'एतस्य' प्रारब्धस्य कर्मफलस्य यो भोक्ता 'देहः तस्य भोगपरिक्षयात् यो 'ध्वंसो'मृतिः तस्मिन् देह- ध्वंसे सति सा'चितिः' उद्भूतकर्मवासना तथा भवति' येन आशयेन पूर्वकर्मफलम् उपार्जितं तत्कर्मफलभोक्ता यो देहः तद्वती संपद्यते, यद-

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १२३
शात् चितिरपिस्वर्गनरकादिभोगभाजनं स्यात्।
तस्मात् शरीरीभूत्वा परिमितफललौल्यात् यत्
कृतं कर्म तत् फलभोक्तृ जन्म दातुम् अवश्यं
प्रभवति । यत् पुनः अशरीरीभूत्वा 'सर्व ब्रह्मा-
स्मि' इति संविद्रूपतया कृतं, तत् वासनाप्ररो-
हानासादनात् कथं व्यापिन्याः चितिशक्तेः ज.
न्मने स्यात्?- इति तात्पर्यार्थः ॥ ३ ॥
एवम् अनात्मतया समुचितं कर्म संसरणाय
प्रमातुः भवति-इति चेत् , तर्हि आत्मस्वरूपं
वक्तव्यं येन संसारी न स्यात्-इति प्रतिपादि-
तमपि शिष्यजनहृदयङ्गमीकर्तुं पुनः कथयति
यदि पुनरमलं बोध
सर्वसमुत्तीर्णबोद्दकर्तृमयम्।
विततमनस्तमितोदित-
भारूपं सत्यसंकल्पम् ॥६४॥

·१२४ परमार्थसारः दिकालकलनविकलं ध्रुवमव्ययमीश्वरं सुपरिपूर्णम्। बहुतरशक्तिवात- प्रलयोदयविरचनैककर्तारम् ।६५॥ सृष्टयादिविधिसुवेधस- मात्मानं शिवमयं विबुद्धयेत। कथमिव संसारी स्याद् विततस्य कुतःकवा सरणम॥६६॥ 'यदि पुनः' परशक्तिपातविद्धहृदयः प्रमा- ता देहादिप्रमातृताभिमानम् अधस्पदीकृत्य 'स्वात्मानं शिवमयं विबुद्धयेत' चिदानन्दैकघनं विजानीयात्, स परिज्ञातस्वात्ममहेश्वरभावः 'कथमिव केन प्रकारेण 'संसारी संसरणशी- लो भवेत्?, नस्यात्-इति यावत्, यतः चिदचि- पं.क. पु. दिकालाकारविकसमिति पाठः। ०३. ग. ३० पु. बहुधा शक्तिबातेति पाठः । पं.१० पु. प्रकारेण यथा इति पाठः।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृताबिकृत्युपेतः १२५ दूपपुर्यष्टकात्मा कार्ममलसंबन्धेन संसरति; यः पुनः चिदेकमूर्तिः शिवमयः प्रचीणाणवादिम- लकञ्चुकः स कथं संसारी?-इति तात्पर्यम् । ननु चिदेकमूर्तिः स्यात् संसारी च भवेत्-इति किं दुष्येत्,?-इत्येवमाशङ्कयाह 'वितत' इत्यादि । 'विततस्य'अनवच्छिन्नदेशकालाकारस्य प्रमातुः देहायभिमानपूर्वस्वकृतवासनापरिक्षयात् पूर्ण- स्य तस्य 'कुतः सरणम्' सर्वव्यापित्वात्,तदति- रिक्तं किमस्ति यवस्तु अपेक्ष्य ततो विश्लिष्टो- ऽन्यत्र भिन्ने संसरणं गमनं कुर्यात् ?; यतो देहा- दिप्रमातृताभिमानावच्छिन्नस्य किल अपादा- नाधिकरणादिकारकसंभवः; यः पुनः चिदेकघ- नो ब्रह्मभूतोऽनवच्छिन्नदेशकालः प्रमाता तस्य संसरणे वाचोयुक्तिरपिन भवेदिति। कीदृशं शि. वरूपम् आत्मानं विबुद्धयेत?-इत्याह 'अमलं पं. स. पु. मलेन संसरतीति पाठः । पं० २ ख. पु. शिवः इतिपाठः। पं.क.पु. अपेक्यते तो विशिष्टइति, ग. पु. विलिटे इति पाठः।

·१२६ परमार्थसारः बोधम्' इत्यादि । अपगत आणवादिमलपचयो यस्य तम्, अत एव वैमल्यात् 'बोध शुद्धचैत- न्यम्। तथा 'सर्वसमुत्तीर्ण निरतिशयं ज्ञानक्रिया. स्वातन्त्र्यं प्रकृतं यस्य-इतितम् , 'विततं' देशा- दिकृतविच्छेदाभावात् व्यापिनम् । तथा अविद्य- माने अस्तोदिते प्रलयोदयौ यस्याः 'भासो' बोध- दीतेः सैव रूपं देहो यस्य तम्।अन्यञ्च 'सत्या' परमार्थाः 'संकल्पाः' स्वेच्छाविहारा यस्य, यद्य- त् इच्छति तत्तथैव भवति-इति तमेवंविधम् । तथा दिक्कालाकारकलनाभिः चर्चाभिः विर- हितं व्यापित्वनित्यस्वधर्मयोगात् , अत एव 'ध्रुवं' कूटस्थम् , 'अव्ययम्' अविनाशिनम् । तथा 'ई. श्वर खतन्त्रम् । अन्यच्च तथा 'सुपरिपूर्ण' सुष्टु निराकाक्षं। तदनु 'बहुतराणि' प्रभूतानि श- ब्दराशिसमुत्थानि ब्राह्मयादिशनन्यधिष्ठितानिघ- टपटादिशक्तित्रातानि तेषां लयोत्पत्तिविधी स्वत- न्त्रम् । भन्यच्च 'सृष्टयादिविधिसुवेधसम' सु. प्रवीणं 'वेभसं' विधातारम्'-इत्येवमादिविशेष.

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १२७ णैः सर्वतः परिपूर्ण स्वात्ममहेश्वरं जानानो य- किंचिदपि कुर्वाणो, दग्धकर्मबीजो न पुनः सं- सारभाक् , जीवन्नेव विमुक्तो भवेत्-इति या. वत्॥६४॥ ६५ ॥६६॥ एवं स्वात्मप्रत्यवमर्शोपपत्त्या ज्ञानिना वि. गलितकर्मफलाभिलाषेण कृतमपि कर्म न फ- लाय-इति आवेदयन् खानुभवसिद्धं लोकह- ष्टान्तमाह इति युक्तिभिरपि सिद्ध यत्कर्म ज्ञानिनो न सफलं तत् । न ममेदमपि तु तस्ये- ति दाळतो नहि फलं लोके॥६॥ अहमेव चिद्धनःस्वतन्त्रः सर्वप्रमात्रन्तरतम- खेन सर्वकर्मकारी, नाहं वा कर्ता, पारमेश्वरी पं.स.पु. प्रत्यवमसोपस्या इति, ग.पु. स्वात्ममहेश्वरोपपत्या इति पाठः । पं० १०.पु. सुफल मिति इति पाठः।

·१२८ परमार्थसार स्वातन्त्र्यशक्तिः इत्थंकरोति-इति मम शुद्धचै- तन्यरूपस्य एतावता किम् आयातम्?-'इति युक्तिभिः' प्राक्प्रतिपादितस्वरूपाभिः उपपत्ति- भिर्व्याख्यातस्वात्मस्वरूपविदः प्रमातुः उभय- था देहायहंभावाभावात् हेयोपादेयशून्यत्वेन 'यत् सिद्धं कर्म' निष्पन्नमपि कृतं 'न सफलं' न तत् फलेन युज्यते, तस्य आत्मज्ञानिनःप्रतिपा- दितवत् उभयथा कृत्रिमत्वाभावात् कृतमपि कर्म कुत्र फलेन योगं कुर्यात्?, देहादिप्रमातृताभि- मानस्वभावाश्रयाभावात् न कुत्रचित्, इति या- वत्। कृतस्य कर्मणो या प्रमातुः फलाभिमा- नरूढिः एष एव आश्रयः, ज्ञानिनस्तु अभिमा- नाभावात् स्वस्मिन् रूप एव प्रक्षीणं कर्म न फलेन संबध्यते-इति । ननु अभिमानादेव कर्म फलेन युज्यते-इति कुत्र यथा?-इत्याह 'न ममेदमपि' इत्यादि । दृष्टं च एतत्, न अ. पूर्व, यथा 'न मम इदं' यज्ञादिकं कर्म 'अपि प.क.पु. व्याख्यातस्यात्मस्वरूपति पाठः। पं.क.पु. कृत्रिममपि इति पाठः ।

·१२६ श्रीमोगराजाचार्यकृतविद्वत्युपेतः तु तस्य' कस्यापि अर्थवतो यजमानस्य 'इति' अनया बुद्ध्या कृतमपि यज्ञादिकं कर्म 'लोके मूल्यार्थितया फलाभिमानाभावात् न, यतः तत् कर्म पारलौकिकेन फलेन युक्तं कल्पते । तथाहि-'यजन्ति याजकाः, यजते यजमा- नः' इति न्यायन यजताम् ऋत्विजां यज्ञकर्म खयं कृतवतामपि 'इदम् अश्वमेधादिकं यज्ञक- मैन अस्माकं किंचित्, अपि तु दीक्षितस्य पु- एयवतः, वयं किल- इह यज्ञकर्माण नियमित- मूल्यमात्रार्थिनः अत्र न केचनैव, यजमानः पुनः अमुना कर्मणा स्वर्गादिफलभागपि' इति तेषां कर्मफलाभिमानाभावात् न स्वयं कृ. तमपि कर्म तदीयेन खर्गादिना फलेन युज्यते; यजमानस्तु तत्र यज्ञकर्म स्वयम् अकुर्वाण - विनिर्वर्त्यकर्ममुखप्रेक्ष्यपि 'मम इदम् अश्व- मेधादिकं यज्ञकर्म, मदीयेन धनेन अमी ऋ- स्विजः कर्मणि प्रवृत्ताः' इति ममैव खर्गादिफलं पं. ग. पु० किंतु दीपितेति पाठः ।

·१३० परमार्थसारः देहपातात् अवश्यंभावि,-इति अकुर्वाणस्यापि यथा समीहितकर्मफलाभिमानदाात् तत् त- स्य कर्म फलेन युज्यते । अत एव 'कर्षभिप्राये क्रियाफले' इति दीक्षितात् कर्तुः 'यजते यजमा. नः' इति आत्मनेपदम्, कर्बनभिप्राये तु पर- स्मैपदं 'यजन्ति याजकाः' इति। इयान् महिमा दुर्लयो विकल्पस्वातन्त्र्यस्य यत् स्वयं कृत- मपि कर्म फलाभिमानाभावात् तत्फलेन न यु- ज्यते, अन्यैः कृतमपि कर्म 'मम इदम्' इति अभिमानदाात् फलयुक्तं स्यात् तस्मात् - विग्व्यापारवत् क्रियमाणं योगिना कर्म फला. भिमानाभावात् न तत् सफलं भवेत्-इति ॥६७॥ एवं सर्वकर्मसु हेयोपादेयकल्पनाकलङ्कपरि- त्यक्तबुद्धिः ज्ञानी दीप्तः स्यात्-इत्याह पं.क.पु. कर्मणामभिप्राये इति पाठः । पं०१.क.ख.पु. फलं युक्तमिति पाठः । पं.११ ख. पु. 'योगिना' इति पदहीनः पाठः ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १३१ इत्थं सकलविकल्पान् प्रतिबुद्धों भावनासमीरणतः। आत्मज्योतिषि दीप्ते जुहृज्ज्योतिर्मयो भवति ॥ ६८ ॥ 'इत्थं व्याख्यातेन प्रकारेण या 'भावना' 'अहमेव चैतन्यमहेश्वरः सर्वात्मना सर्वदा एवं स्फुरामि' इति या आत्मनि विमर्शरूढिः, सैव शनैः प्रसरन्ती 'समीरणो' वायुरिव, तेन ज्ञा. नी 'प्रतिबुद्धो' भस्मच्छन्नो वायुना प्रतिवोधितो वहिर्यथा 'सकलविकल्पान्' 'पशुरस्मि कर्मव- न्धवद्धो देहरूपी, मम इदं पुत्रदारादि, अमुना कर्मणा स्वर्गों निरयो वा भविष्यति' इत्यादि- सर्वाः कल्पनाः 'अहमेव इदं सर्वम्' इति परा- मर्शशेषीभूताः 'आत्मज्योतिषि' चैतन्यकृशानी 'दीप्ते' पराहन्ताचमत्कारसारे 'जुड्वत्' अविक- ल्पकसंविद्रूपानुप्रवेशेन समर्पयन् स 'ज्योति- पं. १३. पु. कलना इति पाठः ।

·१३२ परमार्थसारः र्मयो भवति' दाह्यविकल्पेन्धनपरिक्षयात् दाह- काकारः चिदग्निरेव संपद्यते, परप्रमानेकवपुः असो अवशिष्यते-इति यावत् ॥६॥ एवं व्याख्यातेन प्रकारेण यः प्रकृष्टज्ञान- योगाभ्यासरतः स शेषवर्तनया कथं कालम् अतिवायति-इत्याह अनन् यहा तहा संवीतो येन केनचिच्छान्तः । यत्र कचन निवासी विमुच्यते सर्वभूतात्मा ॥६६॥ यत् किंचित् पुरः पतितम् अदनयोग्यं प. दार्थम् 'अनन्' चमत्कुर्वन् , न पुनः नियमेन, 'इदं पवित्रम् , इदम् अपवित्रम्, इदं कदन्नम्, इदं मिष्टान्नम्' इति हेयोपादेयकल्पनाविरहात् पं० ख० पु० दाहाकार इति, ग.प.पु. दाहकार इति, क. पु. चिद. पिरिवेति पाठः। पं.ग.प.पु. यः किंचिदिति, क. ख. यः कश्चित् इति पाठः।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविद्वत्युपेतः १३३ अयत्नेन आपतितं यदपि तदपि समाहरन् । तथा 'संवीतो येन' इत्यादि। कन्थया चर्मणा वल्कलेन वा तूलपटादिना, दिव्यात्मवस्त्रैः वा समाच्छादितः, इति उभयथा उत्कर्षापकर्षा- भावात् , शरीराच्छादनार्थक्रियार्थी भूत्वा नापि किंचित् द्वेष्टि, नापि स्तौति-इति। कथम् ए- तत् ? यतः स 'शान्तः सुखदुःखादिविकल्प- नातिक्रान्तः-इति । तथा 'यत्र वचन निवा सी' इति । 'यत्र कचन' याहशे तादृशे स्थाने खपरिश्रयमात्रार्थी; न पुनः तस्य क्षेत्रायतनती- र्थादि पवित्रत्वात् स्वीकार्यं भवति, नापि श्म- शानश्वपचसदनादि अपवित्रत्वात् परिहार्य स्या- त्, अयत्नेन यत् यत् स्थानम् आपतितम् तत् तत् अधिवसति, पवित्रापवित्रकल्पनाकलङ्क- विरहात् । 'विमुच्यते' इति, एबमपि शेषवर्त- नया परानुग्रहार्थप्रवृत्तः कालम् अतिवाहयन् 'विमुच्यते' परमशिवीभवति । उक्तं च पं० १.ख.पु. स परिश्रयमात्रेति पाठः।

·१३४ परमार्थसारः 'येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः। यत्र कचन शायी यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ इति । मोक्षधर्मेष्वपि 'अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं विधिपरिणामविभक्तदेशकालम् । हृदयसुखमसेवितं कदर्य- तमिदमाजगरं शुचिश्वरामि ॥ इति । कथम् एवमपि कुर्वन् ज्ञानी स्वयं मु- च्येत?-इत्याह 'सर्वभूतात्मा' इति। यतः स ज्ञानी सर्वभूतात्मा, सर्वेषां भूतानाम् आत्मा सर्वाणि च भूतानि तस्य आत्मा-इति कृत्वा न किंचित् बन्धकतया भवति, सर्वं विमुक्तयेऽस्य संपद्यते-इति ॥६६॥ नापि एवं-रूपस्य निरभिमानस्य यत्किंचि- कुर्वतोऽपि पुण्यपापसंभवः-इत्याह पं० १५० पु. पुण्यपापैः स्पर्श इति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १३५ हयमेधशतसहस्रा- एयपि कुरुते ब्रह्मघातलक्षाणि । परमार्थविन्न पुण्यै- न च पापैः स्पृश्यते विमलः।।७०॥ य एवं 'परमार्थवित्' स्वात्ममहेश्वरखभाव. सतत्त्वज्ञः, सः अश्वमेध-राजसूयाप्तोर्यामादिय- ज्ञान् निःसंख्यान् फलकामनाभिमानविरहात् 'कर्तव्यतामात्रमिदम्' इत्येवं कृत्वा क्रीडाथं यदि कदाचित् विहितानि कर्माणि विदधाति; अ- थवा ब्रह्महनन-सुरापानस्तैन्यादीनि प्रमादोप- नतानि महापातकानि अविहितान्यपि अशरी- रतया च-इति उभयथा 'अहं मम' इत्यभिमा- नाभावात् ‘परमेश्वरेच्छैव इत्थं विजृम्भते, मम किम् आयातम्' इति बुद्धया न 'पुण्यैः'शुभफ- लैः नापि 'पापैः' अशुभैः स ज्ञानी 'स्पृश्यते' पं० २ ग. . पु. कुरुते वा इति पाठः । पं० ६ ख० ग० पु० राजसूयास्तुर्यामादीति पाठः ।

·१३६
परमार्थसारः
मलिनीक्रियते-इति । कथमेतत् ?-इत्याह 'वि-
मलः' इति । यतः तस्य विगताःप्रक्षीणा आ-
णव-मायीय-कार्ममलाः संसरणहेतवः-इति ।
एवं मलिनस्य हि प्रमातुः विच्छिन्नदेहादिप्रमा-
तृतया आत्मात्मीयाभिमानभावो येन 'मम
इदं कर्म शुभम् , इदम् अशुभम' इति अभि-
मानदारात्म्यात् पुण्यपापसंचययोगः स्यात्; य-
स्य कर्मफलसंचयो ममत्वहेतुर्मलपचयो विगतः
स्यात् तस्य अभिमानाभावात् कथं पुण्यपाप-
स्पर्शः। यथा श्रीभगवद्गीतासु
'यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हखापि स इमांल्लोकान हन्ति न निबध्यते ॥
इति ॥७०॥
एवं-विधस्य ज्ञानिनो नियतचर्या परामृशन्नाह
मदहर्षकोपमन्मथ-
विषादभयलोभमोहपरिवर्जी।
निःस्तोत्रवषट्रारो
जड इव विचरेदवादमतिः॥७१॥

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविद्वत्युपेतः १३७ 'मदों' देहप्रमातृतामिमानः, 'हर्षः' मन- ब्धस्य लाभात् प्रमोदः, 'कोपः क्रोधः, 'मन्मथः' संभोगाभिलाषः, 'विषादः' इष्टवियोगात् मूढ- त्वम्, 'भयं' शत्रोः सिंहव्याघ्रादेर्वा दरः, 'लो- भः' कार्पण्यं, 'मोहों भूतेषु भात्मात्मीयभावः- इति एतान् देहसंस्कारप्रत्यवमर्शान् मध्ये मध्ये समायातानपि 'सर्व ब्रह्मास्मि' इति परिवर्जयति अविकल्पकसंविद्रूपानुप्रवेशेन वात्मप्रत्यवमर्श- शेषीभूतान् संपादयति। तथा निर्गतः 'स्तोत्रव- षटारेभ्यः' यःस, एवं स्तुत्यस्य व्यतिरिक्तस्य - भावात् न तस्य स्तोत्राद्युपयोगो, नापि वषडा- दिमन्त्रसंश्रयो, भिन्नस्य देवताविशेषस्य विर- हात् ; केवलं स 'जड इव विचरेत् अवादमतिः' इति । पूर्णत्वात् आकाङ्क्षाविरहात् च उन्मत्त इव इतिकर्तव्यतारूपे शास्त्रीये कर्मणि प्रमा- योपपन्ने वा प्रमेयसतत्त्वे प्रमातृभिः सह 'इदम् उपपन्नम्, इदं न' इति विचारबहिष्कृतबुद्धिः, ·..१३८ परमार्थसारः नापि खात्मनि उपदेशम् अपेक्षते, परान् उपदे- ष्टुं वा प्रमेयम् उपन्यस्यति, इति दान्तप्रायो भू. त्वा सर्व ब्रह्म अवलोकयन् क्रीडार्थ विहरेदेव- इति जडत्वेन निरूपितः ॥७१ ॥ एवमपि परिवय॑मानेनापि मदादिवर्गेण वयमिव ज्ञानी सति शरीरे, किमिव न स्पृश्य- ते-इत्यत्र कारणमाह मदहर्षप्रभृतिरयं वर्गः प्रभवति विभेदसंमोहात् । अद्वैतात्मविबोध- स्तेन कथं स्पृश्यतां नाम ॥७२॥ समनन्तरकारिकाव्याख्यातो 'मदादिवर्गों- ऽयं विभेदसंमोहात्' इति आत्मात्मीयरूपो यो 'विभेदसंमोहः' अपूर्णत्वख्यातिः, ततः 'प्रभ- वति' पशुप्रमातृभ्यो द्वैतभ्रान्त्या हेयोपादेयतया समुत्पद्यते । यः पुनः 'सर्वं ब्रह्मास्मि' इति पर- ·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १३६ माद्वयात्मबोधः प्रकृष्टज्ञानी आकाशकल्पः स 'तेन' मदादिवर्गेण 'कथं नाम स्पृश्यतां' केन प्रकारेण माबिलीक्रियतां; भिन्नं वस्तु भिन्नस्य हि कदाचित् स्वरूपम् अर्पयताम् , ब्रह्मभूतत्वेन गृहीतो मदादिवर्गो ब्रह्मभूतस्य ज्ञानिनः समान- जातेः कथं विरोधाय स्यात् ?-इति ॥७२॥ बाह्यस्तवनहवनवगोंऽपि द्वैतसमाश्रय एव न तस्य परितोषाय अलम्-इत्याह स्तुत्यं वा होतव्यं नास्ति व्यतिरिक्तमस्य किंचन च । स्तोत्रादिना स तुष्येन् मुक्तस्तन्निनमस्कृतिवषटः॥७३॥ 'स्तुत्यं' किंचिदेवतारूपं, 'होतव्यं वा' किं- चित् ज्ञानिनोऽद्वयबोधरूपस्य 'न व्यतिरिक्त' पं०१.ख.प. पु. व्यतिरिक्तमस्य न चेति पारः। पं. १२ ख.पु. मुक्तस्तु निर्नमस्कारवषट्कार इति पाठः ।

·परमार्थसारः भिन्नरूपं विद्यते, यत् स्तूयते हूयते वा-इति । नापि कर्तव्यम्' इत्येवं-रूपतया च 'स्तोत्रादिना से प्रात्मज्ञः परितोषं याति, अभेदबोधसंभो. गेन हि नित्यानन्दमयत्वात् कृत्रिमम् भानन्दं न माद्रियते; तस्मात् निर्गतो नमस्कृतिवषढ़े- भ्यो यः स एव 'मुक्तो' वेदान्तेषु एवं-स्तुतः- इति ॥७३॥ नच तस्य भिन्नेन देवग्रहेण उपयोगः, स्व. शरीरमेव भात्मदेवताधिष्ठानं संविदाश्रयो वा न भन्यः कश्चित्,-इति नो भिन्नं देवगृहम् अ- स्त्र-इत्याह षट्त्रिंशत्तत्त्वभृतं विग्रहरचनागवाक्षपरिपूर्णम् । निजमन्यदथ शरीरं घटादि वा तस्य देवगृहम् ॥७॥ पं०५. पु. तथा निर्गतो नमस्कारवषट्केभ्य इति, क. पुवषट्कारे. बः इति पाठः। पं ... पु. निजमम्पदपि इति पाठः ।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १४१ 'तस्य ज्ञानिनो निजः परकीयो वा देह एव देवतावश्म, खात्मदेवतायाः भोग्याधारत्वात् । बाबस्तु मेर्वादिप्रासादः तदा देवगृहीभवति यदा गुरुणा शरीरव्याप्त्या षट्त्रिंशत्तत्त्वकलन- रूपया परिकल्पितः स्यात् , तद्वतो बाह्योऽपि देवःखात्मव्याप्त्या चिद्धनत्वेन परिगृहीतः चेत् तदा सोऽपि तत्र देवो भवेत् , अन्यथा उभय- मेतत् जडं शिलाशकलकल्पमेव कथं भक्कान् उद्धरेत् , मृतान् सामीप्यादि वा नयेत्?-इति एवं मुख्यया वृत्त्या 'शरीरं' संविदाश्रयत्वात् देवगृहम् , तद्गतः सर्वेषामपि खात्मा देवः, इति देह एव संप्रबुद्धस्य देवगृहम् । कीदृशं तत् ?-इत्याह 'पत्रिंशत्तत्त्व' इति। बाह्यं षट्- त्रिंशत्तत्वव्याप्त्या परिकल्प्यते, परं देहदेव- गृहं पुनः साक्षात् षट्त्रिंशता तत्वैः 'भृतं' पो- पितम्। बाह्यदेवगृहे गवाक्षरचना भवति, इदं तु 'विग्रहरचनागवाक्षपरिपूर्णम्' इति, 'वि- महें' शरीरे 'रचना' इन्द्रियद्वारपरिपाटिः, सैव ·- १४२ परमार्थसारः तमोरिकल्पना तया परिपूर्णम्' अक्षुण्णम्,- इति बाह्यदेवगृहसदृशम् । न केवलं शरीरं संविद आश्रयः-इति कृत्वा देवगृहं, यावत् यत्किंचि- द्वा संविदधिष्ठितं तत्सर्वं तस्य देवगृहम-इत्याह 'घटादि वा' इति । घटायुपलक्षितं विषयपञ्च- कम् इदं भोग्यरूपं चक्षुरादिद्वारेण संविदा- धिष्ठितम् 'भोक्तव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थितः। (३१२) इति स्पन्दशास्त्रोपदेशदृशा संविन्मयमेव, ज्ञा- निनो भूतशरीरवत् घटादि विश्वं भावशरीरम्- इति कृत्वा तदपि अभिन्नं स्वशरीरवत् 'देवगृहं' देवस्य क्रीडावतः स्वतन्त्रस्य खात्ममहेश्वरस्य 'गृहं भोग्याधिष्ठानम्-इति ॥७४॥ बाह्यदेवगृहे किल भक्तः पुष्पायाहरणपूर्व देवपूजापरो दृष्टः, देहदेवगृहे पुनः ज्ञानी किं कुर्वन् अधितिष्ठति?-इत्याह पं.क.ख.पु. अधिष्ठितमिति इति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १४३ तत्र च परमात्ममहा- भैरवशिवदेवतां स्वशक्तियुताम् । आत्मामर्शनविमल- द्रव्यैः परिपूजयन्नास्ते ॥७॥ तस्मिन् वदेहदेवगृहे प्रकृष्टयोगी, 'परमः' सर्वातिशायी यः चैतन्यलक्षणः 'आत्मा' स एव निःशेषशब्दादिविषयोपभोगविलायनप्रग- ल्भत्वात् 'भैरवः' भरण-रवण-वमनखभावः, स एव 'शिवदेवता' प्रकृष्टश्रेयोरूपो देवः, तां 'परिपूजयन् आस्ते' अनवरतं वक्ष्यमाणेन क- मेण तां तर्पयन् परिस्फुरेत् । ननु बाह्यदेवता परिवारयुता भवति, एतां किं-परिवारयुतां स- मर्चयेत्?-इत्याह 'स्वशक्तियुताम्' इति । 'खाः' चैतन्यरश्मिरूपाः चिन्निवृतीच्छाज्ञानक्रियाश- तीनां विभवात्मिकाः चक्षुरादिकरणशक्तयः, पं०८०प० पु० रमणेति पाठः ।

·१४४ परमार्थसारः ताभिः 'युतां समन्तात् आवृताम् । कैः परिपू. जयन् आस्ते ?-इत्याह 'मात्मामर्शन' इत्यादि। 'खात्मैव इदं सर्वम्' इति यत् 'भामर्शनं' स. र्वपदार्थानां संविद्रूपतया पूर्णाहन्ताविश्रान्ति- लक्षणो यः परामर्शः, तेन द्वैतकालुष्यकलङ्क- परिचयात् 'विमलानि' यानि शब्दादिविषय- पञ्चकरूपाणि पूजार्थ 'द्रव्याणि' जाड्यापगमेन विशुद्धानि, तैःमात्मामर्शनविमलद्रव्यैः-इति। अयमाशयः-ज्ञानी हेयोपादेयभेदकलपरि- त्यागेन अयत्नोपनतं शब्दादिविषयपञ्चकं श्रो. त्रादिकरणदेवीभिः समाहृत्य अन्तश्चमत्कुर्वन् खात्मना अभेदम् भापादयति,-इत्येवम् मन- वरतं प्रतिविषयखीकारकाले योऽन्तरभेदेन च- मत्कारः पूर्णाहन्तास्फुरणम् एतदेव खात्मदेव- तापूजनम् । अत एव शब्दादयो विषयाः पूजो- पकरणम्-इति अवधानवता विषयग्रहणकाले पं०१० पु. पराहन्तेति पाठः । पं.ग.प.पु.यजापगमेनेति पाठः । पं.क.पु.मासादयतीति पाठः।

·श्रीमयोगराजाचार्यकवविवृत्युपेतः १४५ प्रतिक्षणं खात्मदेवतापूजकेन भाव्यम्, इति रहस्यविदः। एतदेव स्तुतिद्वारेण राजानकरा- मो दृब्धवान् यथा 'नित्योदामसमुघमाहृतजगद्भावोपहारार्पण- व्यापाभिस्तव तैजसीप्रभृतिभिर्यच्छतिभिस्तयते । तन्मांसास्रवसास्थिकूटकलिले काये श्मशानालये रूपं दशर्य भैरवं भवनिशासंचारवीरस्य मे ॥' इति ॥७५॥ पूजान्ते तावत् अग्निहवनेन भाव्यम्,-इति ज्ञानिनः कथं तत् ?-इत्याह बहिरन्तरपरिकल्पन- भेदमहाबीजनिचयमर्पयतः। तस्यातिदीप्तसंवि- ज्जुलने यत्नाद्विना भवति होमः॥७६॥ 'तस्य एवं-विधस्य स्वास्मदेवतापूजकस्य 'अतिदीप्ते' पराहन्ताचमत्कारभाखरे चैतन्यानो ·परमार्थसारः 'यत्नात् विना' तिलाज्येन्धनादिखीकारकदर्थ- नाया ऋते 'होमों' वह्नितर्पणं संपद्यते। किं कु- र्वतः?-इत्याह 'बहिरन्तर' इत्यादि। 'बहिः' नी- लादौ प्रमेये यत् खपरप्रमातृकल्पनम् , अन्तर्या- ह्ये सुखादौ च यत् संकल्पनम् ,-इत्येवं रूपोयो 'भेदः बाह्याबाह्ययोःप्रमातृप्रमेययोः निश्चयसं- कल्पनाभिमानवृत्तिस्वभावं नानात्वम् एतदेव 'महाबीज'प्रमातृप्रमेययोः ततः समुत्पत्तेः, तस्य कल्पनारूपस्य भेदबीजभूतस्य 'निचयो' भेदस्य मानन्त्यात् राशिः, तम् 'भर्पयतः' परमाद्वयह- प्ट्या अविकल्पकसंविद्रूपानुप्रवेशेन स्वात्मवह्नौ जुड्वतः-इति। अयमाशयः-परब्रह्मात्मकस्य यो. गिनो देहादिप्रमातृताभिमानाभावात् यः स्वर- ससिद्धःस्वपरप्रमातृप्रमेयकलनपरिचयःस एवं अकृत्रिमो होमः। यथाह भट्टश्रीवीरवामनकः 'यत्रेन्धनं द्वैतवनं मृत्युरेव महापशुः। अलौकिकेन यज्ञेन तेन नित्यं यजामहे ॥ पं.६० ग. पु. बासनामयोरिति पाठः।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १४७ इति ॥७६ ॥ एवं-रूपस्य याजकस्य ध्यानम् आह ध्यानमनस्तमितं पुन- रेष हि भगवान् विचित्ररूपाणि । सृजति तदेव ध्यानं संकल्पालिखितसत्यरूपत्वम् ॥७७॥ नियताकारचिन्तितस्य आकारस्य अन्यत्र मनोवृत्तेः गमनात् क्षयोऽस्ति, इदं 'पुनरनस्त- मितं ध्यानम्', यस्मात् 'एष भगवान्' अपि अ- नन्तः स्वात्मरूपो महेश्वरः क्रियाशक्तिस्वभा- वविकल्पस्वातन्त्र्येण यानि 'विचित्राणि रूपा- णि सृजति' अनवरतं नानापदार्थान् विकल्प रूपान् आकारान् बुद्धिदर्पणे समुल्लिखति, 'त- देव' अस्तोदयवर्जितम् एतस्य 'ध्यान' चिन्तनं, न अतोऽन्यत् किंचित् । इतरत्र तु देवताविशेष पं.२ क. ग. पु० पूजकस्येति पाठः । पं. ६ क. ग. पु. संकल्पलिखितेति पाठः।

·१४८
परमार्थसारः
नानावक्तापरिकल्पनया नैयत्यं स्यात् । सर्वो
मनोव्यापारः पराशक्तिस्फारपल्लवभूतः, इति
जानानस्य अनवच्छिन्नम् इदं सर्व परमेश्वरीभू-
तम्। तथा 'संकल्पेन मनसा'प्रालिखितं संवि-
द्भित्तौ चित्रीकृतं 'सत्यरूपत्वं' परमार्थता यस्य
ध्यानस्य तत् । एवं यतःसर्वम् इदं प्रकाशमानं
विकल्पोल्लिखितं मनोव्यापाररूपमपि प्रकाशा-
नतिरिक्तं सत्यं, सर्वत्र संविदनुगमात्-इति ।
तदुक्तं श्रीमत्स्वच्छन्दशास्त्रे
'यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्रैव धारयेत् ।
चलित्वा कुत्र गन्तासि सर्व शिवमयं यतः।।
इति। तथा शैवोपनिषदि
'यत्र यत्र मनो याति वाखे वाभ्यन्तरे पिये।
तत्र तत्र शिवावस्था ब्यापकलात् क यास्यति ।'
इति । तस्मात् खरसोदितम् एतत् योगिनो
पं.१.क.ग.पु. मनसत्रैवेति पाठः ।
पं.ग.पु. गच्छेवेति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १४६ ध्यानम्-इति ॥७७॥ जपश्च अस्य कीदृशः स्यात् ?-इत्याह भुवनावलीं समस्तां तत्त्वक्रमकल्पनामथातगणम् । अन्तर्बोधे परिव- र्तयति यत्सोऽस्य जप उदितः ॥७८॥ वक्ष्यमाणेन क्रमेण यो विश्वस्य प्रतिक्षणम् अभेदेन पराहन्ताप्रत्यवमर्शः 'सो'ऽयम् 'अ- स्य जप उदितः' अकृत्रिमत्वेन कथितः। कोड- सो?-इत्याह 'भुवनावली समस्तां' पत्रिंशत्त- त्वसमूहान्तर्वर्तिनी चत्वारिंशदुत्तरशतद्वयसं- ख्यातां प्राकारपङ्क्तिं निःशेषाम् , तथा 'तत्त्व- क्रमकल्पनाम्' इति 'तत्त्वक्रमस्य प्रात्मविद्या- शिवाख्यस्य 'परिकल्पनां' परिच्छेदम्, 'प्रथा- पं. १ ग.प. पु. चतुर्विशत्युत्तरेति पाठः । पं० १२ प.पु. प्रकारेति पाठः । पं०१५.स. पु. शिवाल्वपरिकल्पनामिति समस्तः पाठः ·१५० परमार्थसारः क्षगणम्' इति अन्तर्बहिष्करणरूपम् इन्द्रिय- समूह च-इति 'अन्तर्बोधे' मध्यमप्राणशक्त्य- क्षसूत्रभूतायां खसंवित्तौ नादबिन्दुप्रवाहक्रमण 'यत् परिवर्तयति' भरघट्टघटीयन्त्रवत् प्रतिप्रा- णविक्षेपसृष्टिस्थितिसंहारक्रमेण सर्वमेतत् ख- संवित्तौ परिभ्रमयति, प्रतिक्षणं नादात्मना परामशति-इति यावत् । स एव पूर्णाहन्ता- विश्रान्तिलक्षणोऽकृत्रिमः अस्य जपः। अ- यमाशयः-जपः किल वाच्यरूपाया देवताया वाचकस्य मन्त्रस्य उच्चारः, स च अक्षमालया प्राणशक्तिव्याप्तिकया अक्षपरिवर्तनक्रमेण सं. ख्येयः। परमाद्वययोगिनस्तु स्वा प्राणशक्तिस्त- न्तुभूता मध्यमप्राणे प्रवाहक्रमेण नदन्ती ख- रसोदिता सर्वाचक्रोडीकारेण सहजैव अक्षमा- ला उच्यते; यतः सर्वम् इदं वाच्यं षट्त्रिं. पं०३ग.पु. प्रवाहरूपेण क्रमेण यः परिवर्तयतीति पाठः । पं०१३ क. पु. मध्यमप्राणवाहिकमेणेति, ग. घ. पु. मध्यवाहक- मेणेति पाठः। पं.स.पु. सर्वापरकोडीति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १५१ शत्तत्त्वात्मकं विश्वप्राणशक्तावेव प्रतिष्ठितं सत्, प्रतिप्राणविक्षेपम् उदयव्ययक्रमण पराखभा- वा भगवती प्राणखरूपम् आश्रित्य विमृशन्ती प्रतिप्राणस्पन्दम् अवधानवतो योगिनो जपम् अकृत्रिमं साधयति । अत्र जपसंख्या 'एकविंशत्सहस्राणि पदशतानि दिवानिशम् । जपो देव्याः समुद्दिष्टः सुलभो दुर्लभो जडैः ।। इति शैवोपनिषदि । शिवसूत्रेषु 'कथा जप: (३ उ० २७ सू०) इति। एवम् एष वन्यचरणानाम् अवधानवता- मेव गोचरः-इति ॥७८ ॥ इदं व्रतम् अस्य-इत्याह सर्वसमया दृष्ट्या यत्पश्यति यच्च संविदं मनुते । विश्वश्मशाननिरतां विग्रहखटाङ्गकल्पनाकलिताम् ॥७॥ पं० २ ग. पु. प्रतिक्षणविक्षेपमिति पाठः। पं० १३ घ. पु० समानदृष्ट्या इति पाठः ।

·१५२ परमार्थसारः विश्वरसासवपूर्ण निजकरगं वेद्यखण्डककपालम् । रसयति च यत्तदेतद् व्रतमस्य सुदुर्लभं च सुलभं च ॥८॥ एवं 'यत्' वक्ष्यमाणम् 'एतदेव अस्य ज्ञानि- नो 'व्रतम्' स्वात्मदेवतासमाराधनाय नियमः। कीदृशम् ? तदाह 'सुदुर्लभं च सुलभं च' इति। सुष्टु कृत्वा दुःखेन अख्यातिपरिक्षयात् अन्योपा- यपरिहाररूपेण परमेश्वरानुग्रहेण लभ्यते,-इ. त्यतः 'सुदुर्लभं; तथा सुखेन बाह्यास्थिभस्माया- भरणाहारनियमादिखीकारकदर्थनां च विना लभ्यते,-इत्यतः 'सुलभं च'। किं तत् व्रतम् ?- इत्याह ‘सर्वम्' इत्यादि। यत् सर्वम् इदं प्राती- तिकं भेदावभासरूपं युक्त्यागमानुभवपरिशी- लनेन अभेददृशा 'सर्वमिदं एकः स्फुरामि' - पं० १.ग.प. पु. भस्माचाहरणाहारेति पाठः । पं. १३ ग.घ. पु. प्रातीतिकभेदावभासेति समस्तः पाठः।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १५३ इति समीक्षतं । यथा श्रीभगवद्गातासु 'सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । इक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥ (६।२६) इत्यादि। एवम् अभेदबुद्धिदाळमेव व्रतम् । अन्यञ्च यत् विश्वश्मशाननिरतां संविदं मनुते' तदपि व्रतम् ।यथा 'विश्व' ग्राह्यग्राहकखभावंघ- टदेहादिजडलक्षणपदार्थशवशतसमाकान्तम् - इति कृत्वा तदेव 'श्मशानं' पितृवनम्, यतः संविदेका भगवती अजडा, अतोऽन्यत् तदुल्ला. सितं सर्वमिदं शवस्थानीयं जडम् ; अतो वि. श्वस्य श्मशानेन सादृश्यम् । तस्मिन् 'विश्व- श्मशाने' निःशेषेण 'रतां संविदं समुत्पत्तिनि- धनतया महाभीषणे मध्यवर्तिनीं 'मनुते' अव. बुध्यते । व्रती किल श्मशाने वसति, अयं पुनः पं. ३ क. ग. पु. पश्यते इति पाठः । पं०८ क. व. पु. प्रत इति पाठः । पं.क. व. पु. लक्षणमिति पाठः ।

·१५४ परमार्थसारः अलोकिको व्रती 'सर्वत्र अहमेव एकचित्तत्त्वपर- मार्थः' इति मत्वा, जडैः पशुप्रमातृभिः घटा. दिभिः प्रमेयैश्च परेतस्थानीयैः सह उन्मत्तवत् क्रीडां कुर्वाणः संसारभुवम् इमां सर्वप्रमातृप्र- मेयनिधनतया भीषणां श्मशानखभावाम् अ- ध्यास्ते । भन्यञ्च यत् 'विग्रहखदाङ्गकल्पनाक- लितां संविदं मनुते' इति । 'विग्रहः' शरीरं स एव 'खट्वाङ्कल्पना' कङ्कालविधिः, योगिनः किल खशरीरप्रमातृताभिमानदुर्घहसंक्षयात् श- रीरातीतं खात्मानं मन्यमानस्य संस्कारशेषी- भूतो विग्रहः शवप्रायमेव,-इति अवधारयतः स्वशरीरमेव कङ्कालमुद्राकल्पना, तया 'कलितां' भोग्याधारत्वेन मुद्रिताम् । वीरव्रतिनो हि श्म- शानस्थस्य खट्वाङ्गमुद्रया भाव्यम् , अतोऽस्य स्वसंविद्वपुषः स्वशरीरमपि वेद्यतया भिन्नम् अ. वधारयतः सैव खदाङ्गमुद्रा,-इति एतदपि स्य व्रतम् । तथा 'वेद्यखण्डककपालं रसयति' पं. ग..पु. भिन्नमिव धारयत इति पाठः ।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतषिवृत्युपेतः १५५ चर्वयति; यच्च शब्दादिविषयपञ्चकलक्षणं सर्व- भोग्यरूपम् इदं 'वेद्यं ज्ञेयत्वकार्यवाभ्यां परि- च्छिन्नम्, इति 'खण्डक' कर्परप्रायं, तदेव 'क- पालं' शिरोऽस्थिशकलं 'यत् रसयति' साराह- रणक्रमेण पूर्णाहन्ताविश्रान्त्या चमत्कुरुते-इति एतदपि व्रतम्।तिना किल कपालस्थं वीरपानं रस्यते-इत्याह 'विश्वरस' इति । 'विश्वस्मिन् वेद्यशब्दादिविषयपञ्चकरूपे कपालखण्डे योऽ- सौ सारभागः चर्वणामृतमयोऽशः स एव पर- मानन्ददायित्वात् 'रसासवः' उत्तम पानं, तेन 'पूर्ण निर्भरम् । एतत् उक्तं स्यात्-विश्वस्य यः शल्कस्थानीयः कठिनोडशः पात्रकल्पः स एवं कपालं, तद्गतः सारभागः चमत्कारक्षम प्रा. हाददायित्वात् पानम्-इति। कपालं तु तिनः करगतं भवति-इति माह 'निजकरगम्' इति। 'निजा' स्वात्मीयाः ये 'कराः' चक्षुरादिकरण- देवीस्वभावाः चिन्मरीचयः, तेषु भोग्यतया तत् पं.ग.पु. पराहन्तेति पाठः ।

·१५६ परमाथेसारः वेद्यखण्डकं विषयत्वं गच्छति, इति निजकरगम्, यथा पाणिस्थेन कपालेन पानं पीयते, तथैव वेद्यखण्डककपालेन विश्वरसासवः चक्षुरादिसं. वित्करैः योगिना समाहृत्य आस्वाद्यते। अयमा- शयः-योगी सर्वदैव यथोपनतं विषयपञ्चकं कर- णदेवीभिःआहृत्य युक्त्या खचैतन्यभैरवविश्रा- न्तिम् अव्युच्छिन्नां भजमानः चरमक्षणपर्यन्तं यथोपदिष्टम् अद्वयदृशा निर्वाहयति-इति एतदे- व अस्य परिशीलितसद्गुरुचरणपङ्कजस्य व्रतम, अतोऽन्यत् शरीरशोषणमात्रम्-इति ॥८॥ प्राक्प्रतिपादितं संकलयन् अस्य उपदेशस्य उत्कृष्टत्वम् आह इति जन्मनाशीनं परमार्थमहेश्वराख्यमुपलभ्य । उपलब्धृताप्रकाशात् कृतकृत्यस्तिष्ठति यथेष्टम् ॥८१॥ पं०७ क० पु० विश्रान्त्यवच्छिन्न मिति, ग० पु. विश्रान्तिमव्युत्पत्रा- मिति पाठः। पं."क. पु. संकल्पयनिति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपतः १५७ 'इति' समनन्तरोक्तेन प्रकारेण यत् प्रति- पादितं रहस्यं परमार्थमहेश्वराख्यं तात्विक म. हेश्वरम् 'उपलभ्य' खात्मनि दृढप्रतिपत्त्या स- म्यक् अनुभूय । कीदृक् ? आह 'जन्मनाशही- नम्' इति, येन अधिगतेन उत्पत्तिमरणे न स्याताम्-इति यावत् । 'कृतकृत्यस्तिष्ठति यथे. ष्टम्' इति, योगी एतत् प्राप्य कर्तव्यतान्तरस्य अभावात् निष्पन्नपरपुरुषार्थो 'यथेष्टं स्वेच्छा- तिक्रमं बिना स्वातन्त्र्येण चक्रनमवत् धृतशरीरः 'तिष्ठति' कालम् अतिवाहयन् आस्ते । कथम् ? आह 'उपलब्धृताप्रकाशात्' इति। एतद्रहस्यप- रिशीलनेन सर्वासु दशासु अनुभवितृतया 'प्र. काशः' परिस्फुरणं तस्मात्-इति, शरीरस्थोऽपि पूर्णानन्दमयः-इति यावत् ॥८॥ इत्थं स्वात्मानं यः कश्चित् जीवतां मध्यात् जानानः स सर्वः तद्रूपः स्यात्, इति अधिका- रिनियमाभावम् आह ·१५८ परमार्थसारः व्यापिनमभिहितमित्थं सर्वात्मानं विधूतनानात्वम् । निरुपमपरमानन्दं यो वेत्तिस तन्मयो भवति॥२॥ 'इत्थम्' इति उक्तेन प्रकारेण 'व्यापिनम्' अनवच्छिन्नचिदानन्दैकघनं शिवम् 'अभिहितं' युक्त्यागमानुभवपरिशीलनक्रमेण भावेदितं 'यो वेत्ति' यः कश्चिदेव प्राणिप्रायो जानाति, 'स' सर्वः त्यक्तसंकोचः 'तन्मयः' शिव एव स्यात्-इति । अत्र खात्मज्ञाने न अधिकारि- नियमः, यतो ये केचन जन्ममरणादिदोषाघ्रा- ताः तिर्योऽपि वा ते सर्वे खात्ममहेश्वरप्रत्य- भिज्ञानात् तन्मया भवन्ति, इति यच्छब्दस्य परामर्शः। कीदृशं च? सर्वात्मानम्' इति । स- र्वेषां प्रमातृप्रमेयाणाम् आत्मा सर्वाणि वा प्रमातृप्रमेयाणि यस्य आत्मा, तं सर्वोत्तीर्ण पं०४.ख.पु. परमार्थः इति पाठः।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविद्वत्युपेतः सर्वमयम्-इति यावत् । अत एव 'विधूतं' न्य- कृतं सर्वदा सर्वत्र चिद्रूपतया स्फुरणात् 'ना- नात्वं' भेदानन्त्यं येन तम्, एवम् आकाङ्क्षा- विरहात् 'निरुपमो' विशेषणरहितः प्रकृष्ट 'मा- नन्दों' यस्य तम् एवं-विधम् ,-इति स्वात्मानं जानानः सर्वः शिवरूपी स्यात्-इति ॥८२॥ एवम् अधिगतखात्ममहेश्वरः खशरीराधि. कारपरिक्षये कुत्र शरीरं परित्यजेत् , किं वा याति?-इत्यादिसंशयं परिहरति तीर्थे श्वपचगृहे वा नष्टस्मृतिरपि परित्यजन्देहम् । ज्ञानसमकालमुक्तः कैवल्यं याति हतशोकः॥३॥ एवं परिशीलितस्वस्वरूपो ज्ञानी 'सर्वमिदं स्वात्मप्रकाशस्वातन्त्र्यम्' इति परमाद्वयदृशा गाढं समाश्वस्तहृदयः, 'तीर्थे प्रयागपुष्करकुरु- ·१६० परमार्थसारः चेत्रादौ महापुण्ये स्थाने, अथवा श्वपचसदने अन्त्यजनगृहोपलचिते अतिपापीयास शरीरं मुञ्चन्,-इति उभयथा स्वीकारपरित्यागकदर्थ- नाविरहितोऽपि आत्मज्ञानादेव कैवल्यं याति' कलेवरपरिक्षयात् प्रधानादिकार्यकारणवर्गेभ्यो- ऽन्यां चिदानन्दैकघनां तुर्यातीतरूपां केवलतां याति-इति यावत् । यतः अस्य सर्वमिदं विश्वं खात्मना पूर्ण समदृशा परमेश्वराधिष्ठितं प- श्यतो न क्षेत्राक्षेत्रप्रविभागः, अत एव 'हतः' पराकृतो विकल्पशङ्कासमुत्थः 'शोको' येन स एवम् । यथा उक्तम् 'हिमवति गङ्गाद्वारे वाराणस्यां कुरौ प्रयागे वा। वेश्मनि चण्डालादेः शिवतत्वविदां समं मरणम् ॥ इति श्रीनिर्वाणयोगोत्तरे । नापि अस्य देह. पातावसरे स्मृत्युपयोगः-इत्याह 'नष्टस्मृतिरपि' पं. ५ ग. घ० पु. वर्गेभ्यः अन्यस्मिन् इति पाठः । पं. ६ घ.पु० हतःचूर्णीकृत इति पाठः ।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतषिवृत्युपेतः इति । आस्तां संस्मृतिः-इति अपिशब्दार्थः । यदि वास ज्ञानी शरीरत्यागकाले तदुत्थवातपि- तश्लेष्माभिभवात् 'नष्टस्मृतिः' काष्ठपाषाणतु: ल्यत्वात् विगतखात्मसंबोधः कलेवरम् अवशो भृत्वा त्यजति, तथापि प्रागधिगतखात्मज्ञान: कैवल्यम् अवश्यं याति ; ततो न स्वात्मज्ञाना. धिगमे प्रमयसमये स्मरणास्मरणे विशेषोऽस्ति । ननु तीर्थातीर्थप्रविभागो ऽस्य खात्मज्ञानविदो मा भूत् , यत् पुनः अन्तकाले स नष्टस्मृतिर- पि-इति यदेव स्वात्मज्ञानम् उपायतया गृहीतं, तस्य देहपातावसरे तु विस्मरणं चेत्, तर्हि कथं स मुक्तः स्यात् ।। यदुक्तम्, 'अन्तकालेऽपि मामेव स्मरन्मुक्खा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति'नास्त्यत्र संशयः॥' (८1५) इति श्रीगीतासु । एवमपि अत्र स्मरणस्यैव उप- पं. घ. पु. सस्मृतिः इति पाठः । पं. ख. पु० विस्मृतस्वात्मबोध इति पाठः। पं.क.पु. प्रवयसमये इति पाठः ।

·१६२ परमार्थसारः योगः, यदपि परमेश्वरस्मरणाभावेऽपि अन्तका- ले तद्भावापत्तिः स्यात् , तर्हि सर्वः पशुजनःप्र- मयसमये मूढोऽपि विशेषाभावात् परमेश्वरस- मापत्तिं यायात्; वाक्यानि च एवमादीनि अ. प्रमाणानि स्युः । न चैवम्-इत्यत्र उत्तरमाह 'ज्ञानसमकालमुक्तः' इति । सत्यं, न अस्य स्म- रणेन उपयोगः, किंतु सद्गुरुणा यदैव तस्य क- र्णमूले स्वात्ममहेश्वरज्ञानोपदेशः कृतः तस्मिन्नेव काले 'अहमेव सर्वमिदम्' इति अधिरूढस्वा. स्मज्ञानपरमार्थो विगलितमायादिकञ्चुकभावो न अन्यत् किंचित् भपेक्षते, केवलं संस्कारशे- पतया चक्रभ्रमवत् शरीरं वहमानः, इति न पुनः तस्य उत्तरकाले स्मरणास्मरणकदर्थना%B यस्मात् अज्ञानजनिताणवमायीयकञ्चुकसंबन्धे सति देहकञ्चुकं प्रभवति, वात्मज्ञानोपदेशेन अज्ञानजनितकञ्चकक्षयात् कथं देहकञ्चुकं विनष्टप्राय पर्यन्ते ज्ञानिनो यन्त्रणां कर्तुम् पं.क.ग.पु. जनितमायीयकज्युकेति पाठः ।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १६५ अलम् ?,-इति स्वात्मज्ञानकथनावसर एव स जीवन्नेव मुक्तः स्यात् । यथा उक्तं कुलरत्नमा- लिकायां साहसिकायाम् 'यदा गुरुवरः सम्यक्कथयेत्तदसंशयम् । मुक्तस्तत्रैव कालेऽसौ यन्त्रवत्केवलं वसेत् ॥' इति । श्रीमन्निशाटनेऽपि 'गोदोहमिषुपातं वा नयनोन्मीलनात्मकम् । सयुक्तः परे तत्त्वे स मुक्को मोचयेत्परान् ॥ यस्मात्पूर्व परे न्यस्तो येनात्मा ब्रह्मणि क्षणम् । स्मरणं तु कथं तस्य प्राणान्ते समुपस्थिते ॥ इति। अथ वा आत्मविदः पर्यन्तक्षणः स्वानुभवै- कसाक्षी केन अनुभूयते, यवशात् तस्य स्मरणम् अस्मरणं वा परिकल्प्यते, यावता तत्र अर्वाग्ह. शां नास्ति गोचरः-इति सर्वज्ञास्तत्र प्रष्टव्याः; न पुनः शरीरचेष्टामात्रात् मरणावसरे अधिग- तपरमार्थस्यापि देहत्यागक्षणः शुभाशुभत्वेन अनुमातुं शक्यः। तस्मात् अवश्यमेव सदा त- द्भावभावितं स्वात्मज्ञानविदं खात्मस्थ एव पर- ·१६४ परमार्थसारः मेश्वरो मरणावसरे स्वं स्वरूपं काष्ठपाषाणतु- ल्यमपि स्मारयति । यदुक्कम् 'स्वस्थचेष्टाभ ये माः स्मरन्ति मम नारद । काष्ठपाषाणतुल्यांस्तानन्तकाले स्मराम्यहम् ॥' तथा 'स्थिरे चेतसि सुस्वस्थ शरीरे सति यो नरः । धातुसाम्ये स्थिते स्मर्ता विश्वरूपं च मामकम् ॥ ततस्तु म्रियमाणं तं काष्ठपाषाणसंनिभम् । अहं स्मरामि मद्भक्तं नयामि परमां गतिम् ।।' इति भगवता लक्ष्मीसंहितायाम् उक्तम् । एव- मत्र सदातद्भावभावितत्वमेव हेतुः, अन्यथा पू. वानुभवसंस्कारदाढ्यं विना कथम् अन्ते स्मृति- रपि स्यात्, इति न केनचिदपि ज्ञानिनो मर. णावसरे समुपयोगः-इति ॥३॥ यदि पुनः तीर्थाद्याश्रयणम् उक्तप्रकारेण न कुत्रचिदपि अङ्गभावं याति, तर्हि किमिति वि. द्वद्भिः तत् समाश्रीयते?-इति विषयविभागम माह पं. ७ घ. पु० स्थिते मर्त्य इति पाठः । " ·श्रीमयोगराजाचार्यकृवविहत्युपेतः १६५ पुण्याय तीर्थसेवा निरयाय श्वपचसदननिधनगतिः। पुण्यापुण्यकलङ्क- स्पर्शाभावे तु किं तेन ॥८६॥ येषां विदुषामपि देहादिप्रमातृताग्रहः सा- म्प्रतं न विगलितः खात्मज्ञानचर्चायां च न त. था समाश्वासः, तेषाम् इष्टापूर्तादिधर्मसंग्रहं कु- र्वताम् अधर्मसंग्रह वा, प्रयागादितीर्थसेवा मर- णावसरे क्षेत्रपरिग्रहः 'पुण्याय' उत्तमलोकप्रा- तये निश्चितं स्यादेव । तथैव 'श्वपचसदननिध- नगतिः' इति । श्वपाकादिग्रहोपलक्षिते पापीय- सि स्थाने 'निधनगतिः' प्रमयप्राप्तिः 'निरयाय' अवीच्यादिनरकपाताय एतेषां किमिति न भ- वेत् ?, देहप्रमातृताग्रहस्य विद्यमानत्वात् । मर- णस्थानानुगुणं भोगमपि भुक्त्वा शुभाशुभेषु दे- जायन्ते पुनः म्रियन्ते च, इति अनवरत- पं. ६ क. ग. पुक्षेत्रे परिग्रह इति पाठः।

·१६६ परमार्थसारः जन्ममरणप्रबन्धा देहायात्ममानिन एवं प्रायाः स्युः । यस्य पुनः स्वात्मज्ञानप्रत्यवमर्शदाात् देहादिप्रमातृताभिमानो निःशेषेण विगलि- तः, तस्य चिन्नभःस्वभावस्य धर्माधर्मखभाववा- सनास्पर्शपचये वृत्ते सति किं तेन?। एवं स यतः शुभाशुभकर्मभाजां तीर्थादिपरिग्रहः, ततः तेन तीर्थसेवादिना विमलस्य ज्ञानिनो नास्ति उप- योगः। यदुक्तं मानवे धर्मशास्त्रे 'यमो वैवस्वतो राजा यस्तवैष हृदि स्थितः । तेन चेदविवादस्त्वं मा गगां मा गयां गमः ॥ इति।अत्र देहात्ममानितैव हृदयवर्तिनी यमः, सा यैः पूर्णखात्ममहेश्वरखभावम् उपलभ्य सं. भक्षिता, तेषां कथम् एष तीर्थादिसेवाप्रया- सः?-इति सिद्धान्तः ॥८४॥ ननु प्राक् प्रतिपादितं-यथा ज्ञानदग्धाण- वमायीयकार्ममलस्वरूप आत्मा पिण्डपातात् खखरूपस्थ एव न पुनर्भवप्ररोहं विधत्ते दग्ध- बीजमिवारम्-इति । स्वत्मज्ञानाविर्भावस- ·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १६७ मकालं देहकञ्चुकभङ्गः चेत् , तर्हि उत्तरत्र मा विधत्तां; यत् पुनः विद्यमाने देहादिकञ्चुक- बन्धे कथंकारं स तद्गतधर्माच्छुरितो न स्यात् , तदाच्छुरितः सन् मृतः कथं न संसारी?-इति चोद्यम् अपवदति तुषकम्बुकसुपृथक्कृत- तण्डुलकणतुषदलान्तरक्षेपः। तण्डुलकणस्य कुरुते न पुनस्तद्रूपतादात्म्यम् ॥८५॥ तद्वत् कञ्चुकपटली- पृथक्कृता संविदत्र संस्कारात्। तिष्ठन्त्यपि मुक्तात्मा तत्स्पर्शविवर्जिता भवति॥८६॥ 'तुषकम्बुकाभ्यां' सुष्टु 'पृथक्कृतो' विश्लिष्टो यः तण्डुलकणः' तस्य यः 'तुषदलान्तरक्षेपः' पं. ३गपु० धर्माधर्माच्छुरित इति पाठः ।

·१६८ परमार्थसारः प्रागिव पुनः तत्रैव विन्यासः, स यथा तुषदला. न्तरप्रक्षेपः 'तण्डुलकणस्य तद्रूपतया अङ्कर- जननक्षमत्वेन स्थितोऽपि 'तादात्म्य' गाढाव- ष्टम्भं न कुरुते' अयःशलाकावत् भिन्नावेव तु- षतण्डुलो तिष्ठतो, न पुनरेककार्यजननव्यग्री भवतः, 'तद्वत्' तथैव ज्ञानिन इयं संवित्' चे- तना'कञ्चुकपटल्या' प्राणवमलादिकञ्चुकस. मूहात् 'पृथक्कृता' 'अहमेव स्वात्ममहेश्वरस्व भावो विश्वात्मना सर्वदा सर्वत्र स्फुरामि' इति स्वात्मज्ञानपरिशीलनदाात् समुड़ता, पत्र' इति अस्यां कञ्चुकपटल्यां कंचित्कालं शेषवर्त- नया देहभावेन 'तिष्ठन्त्यपि' स्थिता सती 'वि. मुक्तात्मा' प्रध्वस्तबन्धा 'तत्स्पर्शविवर्जिता भ- वति', तस्याः देहादिकञ्चुकपटल्याः 'स्पर्शः' पुण्यापुण्यरूपकार्ममलोपजनितो य उपरागः पं०६ कपु० विश्वात्मतया स्फुरामीति, ख.पु० विश्वात्मना स्फुरामी. ति, ग. पु. सदा स्फुरामीति पाठः । पं. १२ख.पु. देहभावे तिष्ठन्तीति पाठः । पं.क.पु. प्रध्वखबन्धतयेति पाठः। पं०१५क.ख.पु. पराग इति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकववित्युपेकः १६६ संसाराकुरजननक्षमः, तेन 'विवर्जिता' परिह- ता संपद्यते, यथा तुषदलान्तरे चिप्सः तण्डु- लोऽकुरप्ररोहस्पर्शरहितो भवति-इति । इदम् उक्तं स्यात्-अज्ञानकारणकः तावत् संसारः, तत्र समुदितस्वत्मज्ञानदलितकञ्चुकस्य योगि- नः संवित्न पुनः संसारहेतुः, अज्ञानजनितसा- मग्रीवैकल्यात् ; नापि तस्य शेषवर्तनया संस्का- रवशेन तिष्ठन् भयं देहकञ्चुकबन्धो ज्ञानाग्नि- दग्धाज्ञानमूलः स्वगतधर्माविर्भावेन संसारण- रोहं दातुम् अलम,-इति ज्ञानी जीवन्नेव तुरी- यरूपो देहाभावात् तुर्यातीतरूपः, इति उभय- था पुनःन काचित् संसारशङ्का-इति ॥८६॥ ननु शेषवर्तनया यावत् शरीरावस्थितं यों- गिसंवेदनमधिगतस्वस्वरूपमपि देहोपाधिकृत. मालिन्यस्यापि तावदंशेन विद्यमानत्वात् भशु. द्वमेव,-इति दृष्टान्तेन परिहरति 4.ग.पु. अज्ञानकारक इति पाठः ।

·परमार्थसारः कुशलतमशिल्पिकल्पित- विमलीभावः समुद्कोपाधेः। मलिनोऽपि मणिरूपाधे- विच्छेदे स्वच्छपरमार्थः॥८७॥ एवं सद्गुरुशासन- विमलस्थिति वेदनं तनूपाधेः। मुक्तमप्युपाध्यन्तर- शून्यमिवाभाति शिवरूपम् ॥८८॥ यथा 'मणिः' अतिप्रवीणवैकटिकसमुद्यो- तितनैर्मल्यः सन् समुद्कविश्लिष्टत्वात् 'मलि- नोऽपि धूसरप्रायो भवति, स एव पुनः समुद्ग- कोपाधिविच्छेदे आवरणविशेषाभावे 'स्वच्छपर- मार्थः' यथावत् निर्मलस्वरूपः संपद्यते। 'एवम्' पं.६क. ख.पु. संवेदनमिति पाठः । पं०७० ख० पु• मुक्तमुपाधीति पाठः । पं... ग..पु. विशिष्टत्वादिति, विशिष्टः सोपाधिरिति पर्यायोपतः पाठः।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविद्वत्युपेतः १७१ अनेनैव प्रकारेण इदं 'वेदनं सद्गुरुशासनविम- लस्थिति', परिपूर्णस्वात्मज्ञानवित् यो दैशिकप्र- वरः, तस्य यत् 'शासनं स्वात्मज्ञानरहस्यमुखा. नायः तस्य परिशीलनेन विगता कालिकारूपस्य प्राणवमलस्य मायीयकार्ममलभित्तिभूतस्य स्थि- तिर्यस्य, तत् एवं-विधं मौलिकमलप्रचयात् न- भोरूपमपि वेदनं 'तनूपाधेः' 'तनुः शरीरं तल्ल- क्षणा 'उपाधिः' विशेषणं, ततो 'मुक्तं' पृथक्कृतं विशेषणान्तराभावात् तत् 'शिवरूपम् आभात्ये- वंदेहभङ्गात् परमशिवत्वेन भासते-इति यावत्। यथा समुद्कोपाधिविरहात् मणिः स्वस्वरूपो भाति, तथैव स्वस्वरूपावबोधात् विमलमपि अशुद्धाभिमतशरीरोपाधिक्षयात् विशुद्धमेव सं.. वेदनं भासते। ननु मणियथा समुद्कोपाधेः विमुक्तोऽपि पुनः अन्यतमोपाधिपरियहात् स- मलः संपद्यते, तथैव तनूपाधेर्मुक्तमपि संवेदनं मणिवत् उपाध्यन्तरं चेत् गृह्णाति, तर्हि पुनरपि ०१.स.पु. संवेदनमिति पारः।

·परमार्थसारः सोपाधित्वात् अशुद्धमेव,-इति परिहरति 'उपा- ध्यन्तरशून्यमपि' इति । न दृष्टान्तदान्तिक- योः सर्वथा साम्यं, यतः पिण्डपातात् तस्य म. हाप्रकाशवपुषः परमाद्वयरूपस्य सर्वमिदम् उ. पाध्यभिमतं स्वाङ्गकल्पं भासते, अतो व्यति- रिक्तस्य उपाध्यन्तरस्य अभावात् न पुनः तदु. पाध्यन्तरेण विशिष्यते,-इतिनमणिना उपाधि- ग्रहणस्य साम्यम् । अज्ञानमूलं किल शरीरोपा- धिग्रहणं, तत् चेत् स्वात्मज्ञानकुठारेण दलितं कथंकारं पुनः उपाधिसंश्रयो भवेत् । यदुक्तम् 'प्रज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुखन्ति जन्तवः ।। ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः। तेषामादित्यवज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥' (३।१६) इति श्रीगीतासु । तस्मात् स्वखरूपज्ञानात् यो- गिनः स्वसंवेदनं सदैव शुद्धमेव-इति ॥८॥ पं.स.पु.पराइयस्येति पाठः । पं ...पु. उपाध्याभिचामिति पाठः । 4.न.प.पु. तत्पदमिति पाठः।

·श्रीमद्योगरामाचार्यश्वविवृत्युपेतः १७३ सर्वोपाध्युत्पत्तौ यथावत्परिशीलितव्यापार- मनःसंस्कारप्ररूढिरेव निमित्तं, न पुनः नूतन- स्वेन किमपि आयाति-इति आवेदयति शास्त्रादिप्रामाण्याद् अविचलितश्रद्धयापि तन्मयताम् । प्राप्तः स एव पूर्व स्वर्ग नरकं मनुष्यत्वम् ॥८६॥ आगमप्रामाण्यात्, गुरूपदेशपारम्पर्यकथ- नात्, युक्तिपरिशीलनात् प्राग्वासनाप्ररूढया श्रद्धया वा खात्मज्ञाने, इष्टापूर्ते पाशवे कर्मणि वा कृताभ्यासः प्रमाता तदैव तत्संस्कारप्ररो- हेण 'तन्मयतां तत्तदभ्यस्तवस्तुखरूपतां 'प्रा- तः' सन् उत्तरत्र देहपातात् वासनानुगुण्येन 'स्वर्ग' निरतिशयां प्रीति, 'नरक' अवीच्यादि- दुःखं, 'मनुष्यत्वं' सुखदुःखोभयरूपं मनुष्यभावं प्राप्नोति न पुनः अनभ्यस्तवासनस्यापि पुरुष, पं.५.स.पु. प्रविदावितेति पाठः।

·१७४
परमार्थसारः
स्य देहपातादेव यत् किंचित् आपतति । यतः
सर्वःप्रमाता येन आशयेन यत् अभ्यस्यति त-
दैव स तद्रूपो भवति, किंतु मरणसमये स्फुट-
तया यत् अभिलषितं वस्तु तत् प्रमातुः आभ-
व्यक्तिं याति,-इति न अभ्यस्तवस्तुनः कदा.
चित् विपर्ययः स्यात् ; नापि अनभ्यस्तवस्तुस्व-
रूपं किंचित् अपूर्वत्वेन आपतेत्,-इति सर्वत्र
पूर्वाभ्यास एव कारणम्-इति भावः ॥८६॥
एवं सदा तद्भावभावितत्वं वात्मविदो देह-
त्यागावसरे पूर्णप्रथाहेतुः, न पुनः लोकपरिह-
श्यः पुण्यापुण्यरूपो मरणावसरः कश्चित् स्वर्ग:
निरयादिकारणं परिकल्पनीयम्-इत्याह
अन्त्यः क्षणस्तु तस्मिन्
पुण्यां पापां च वा स्थितिं पुष्यन् ।
मूढानां सहकारी-
भावंगच्छति गतौ तु नसहेतुः ॥६०॥

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १७५ येऽपि तदात्मत्वेन विदुः पशुपक्षिसरीसृपादयः स्वगतिम् । तेऽपि पुरातनसंबोध- संस्कृतास्तां गतिं यान्ति ॥११॥ एवं प्रतिपादिते ज्ञानिनि 'अन्त्यः क्षणः' चरमो देहविनाशसहभावी कालो धातुदोषव- शेन दुष्टव्याध्यनुभवात् वा समीपस्थितैः प्रमा. तृभिः अनुमितां 'पुण्यां' पापमयीं 'वा स्थिति पुष्यन्' सेवमानः सन् 'मूढानां' देहात्ममानि- नां प्रमातृणामेव 'सहकारीभावं' कारणत्वं 'ग- च्छति' । गच्छतु वराकः, न एतावता निर्भग्नदे- हात्ममानित्वे सदा स्वात्ममहेश्वरनिभालनच- तुरे 'तस्मिन्' योगिनि 'सः' अन्त्यः क्षणो 'गतौ' देहात् देहान्तरप्राप्ती हेतुः' कारणं भवेत् । कु- सः एतदागतम् ?-इति निदर्शयन् आह 'येऽपि' पं.ग. पु. पापीयसीमिति पाठः। पं.ग.पु. गच्छतु वा न इति पाठः।

·१७६ परमार्थसारः इतिा येऽपि केनापिमाशयवशेन शापादिनावा पापयोनयः पशुरूपतामपि प्राप्ताः 'खगतिम्' मात्मस्थिति मरणावसरे 'आत्मत्वेन' जानीयुः, 'ते' मूढाः सन्तोऽपि प्रागभ्यस्तखात्मज्ञानवा- सनाप्रबोधानुगृहीताः खात्मस्थितिं च लभन्ते । गजेन्द्रमोक्षणादौ यथा हस्तिना पशुस्वभावेना- पिसता प्रापरिशीलितपरमेश्वरभक्तिसंस्का- रप्रबुद्धेन विष्णुं भगवन्तं स्तुत्वा सम्यक् कञ्चु- कं विहाय वखरूपम् उपलब्धम्, कःतत्र स्मरणे हेतुः अभूत् । अयं भावः-शरीरायुत्थधातुदो. षवशात् काष्ठपाषाणचेष्टो ज्ञानी पुण्यं पापम मालबिडालादिकं वा यत् किंचित् प्रलपन देह त्यजति, न एतावता स्वस्थचेष्टतया यत् अभ्यस्तं ज्ञानादिकं तस्य विप्रलोपः स्यात्, शरीरादिग- ताधर्माः शरीरादावेव निपतन्ति, न पुनःसदा है पालो वानर इति। पं०५.प. पु. बासनानुगृहीता इति पाठः। ...पु. मरने हेतुरिति पाठः।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १७७ भावितं वस्तु स्थगयितुंप्रभवन्ति,-इति आम- रणचणं सर्वत्र प्ररूढिरेव परमार्थः। यथा गी- तासु उक्तम् 'यं यं वापि सरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ (८१६) तथा 'तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥' (१०।१०) इति भावितान्तःकरणतैव पर्यन्तगतिदान- हेतुः ॥११॥ एवं दर्शितदृष्ट्या यतः सदा तद्भावभावि- तत्वम् अपहस्त्य नूतनत्वेन शरीरविनाशे न अपूर्व किंचित् समापतेत् ज्ञानिनः, यतो देह एवं विनाशी, केवलं स एव विनश्यति, न पुनः वासनाप्ररोहः-इति दर्शयन् आह पं. १३ ग.१० पु. समाधचे इति पाठः।

·१७८ परमार्थसारः वर्गमयो निरयमय- स्तदयं देहान्तरालगः पुरुषः। तद्भड़े खौचित्याद् देहान्तरयोगमभ्येति ॥२॥ एवं ज्ञानावसरे स्वात्मा सकृदस्य यादृगवभातः। तादृश एव तदासौ न देहपातेऽन्यथा भवति ॥३३॥ 'तत्' तस्मात् शरीरघटादिनिविष्टः 'पुरुषः' सर्वस्य कार्ममलाधिवासित आत्मा स्वर्गाद्यभि- प्रायपूर्वकृतकर्मफलवासनावासितान्तःकरणः 'स्वर्गमयः' प्ररूढस्वर्गफलवासनाविशिष्टत्वात् वर्गफलभोक्ता-इति यावत् । एवं दुष्कृतपूर्व- कर्मवासनाप्ररूढो नरकफलभोक्ता, केवलं देह उभयकर्मफलभोगायतनं 'तद्भङ्गे खौचित्यात् इति, तस्मिन् देहवये 'खस्य' भास्मनो यथाहि- ·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविद्वत्युपेतः १७६ तवासनानुगुण्यात् अन्येन भोगायतनेन श- रीरान्तरेण समनन्तरं संबन्धम् उपयाति, उ- त्तरकालं येन विशिष्टकर्मवासनादत्तफलभोग- भागी भवति । तथैव 'ज्ञानावसरे उपदेश्यस्य गुरूपदिष्टखात्मप्रकाशनकाले 'स्वात्मा' चैतन्य 'मकृत्' एकवारं 'या' यादृशः 'अवभातः' उपदेशक्रमानुसारेण परिपूर्णस्वातन्त्र्यलक्षणा मितां वा परामर्शदशांगतः, 'तादृश एवं' सदा 'सौ' येनैव स्वरूपेण ज्ञानिना स्वात्मा सर्व- कालं परामृष्टः तादृप्येण वासनाप्ररोहात् तस्य प्रथते, 'न' पुनः 'देहपाते' प्रकाशितोऽपि स्वा- त्मा ज्ञानिनः 'अन्यथा समाच्छादितो भवति। नहि भातम् अभातं स्यात् , अपरथा न कश्चित् . किंचित् अभ्यसेत्, इति सर्वव्यवहारविप्रलोपो भवेत्, 'धर्मेण गमनमूर्ध्व गमनमधस्ताद्भवत्यधर्मेण । ज्ञानेन चापवर्गो विपर्ययादिष्यते बन्धः ।। इत्यादि सर्वं च त्रुव्येत्ः तस्मात् मरसकाले शरीर ·१८० परमाथसार यथा अस्तु तथा अस्तु, केवलं वासनाप्ररोहः स्वात्मगतः सर्वस्य बन्धे मोक्षे च हेतुः- इति ॥३॥ यदि पुनः धातुवैषम्यात् शरीरे मरणव्यथो- पलब्धिः स्यात् , न एतावता अभ्यासप्ररोहे काचित् क्षितिः,-इति आवेदितामेव स्थितिम् उपलव्धुं परिघटयते करणगणसंप्रमोषः स्मांतनाशःश्वासकाललता च्छदः। मर्मसु रुजाविशेषाः शरीरसंस्कारजो भोगः ॥१४॥ स कथं विग्रहयोगे सति न भवेत्तेन मोहयोगेऽपि । मरणावसरे ज्ञानी न च्यवते स्वात्मपरमार्थात् ॥६५॥ 'करणगणस्य बाह्यान्तर्गतस्य त्रयोदशात्म- ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १८१ कस्य सम्यक् 'प्रमोषः' स्वरूपविप्रलोपः, यथा चक्षुरादीनि इन्द्रियाणि रूपादिविषयालोचना- यां न प्रगल्भन्ते, वागादिकर्मेन्द्रियाण्यपि एवं वचनादानादौ न प्रवर्तन्ते, नापि बुद्धिः यथा- र्थम् अर्थम् अध्यवस्यति, मनसोऽनवस्थितिः, अहङ्कारोऽपि मध्ये मध्ये संस्कारतया आस्ते । तथा 'स्मृतिनाशः' अनुभूतविषयस्य संप्रमोषः, बन्धुभिरीमानोऽपि मुमूर्षुः पुरोऽवस्थितं व- स्तु शतशोऽनुभूतमपि न प्रत्यभिजानाति; अ- त एत सदा तद्भावभावितत्वं विना ब्रह्मविद्या- दिकथनम्, अन्तकाले दानम् अन्यत् किंचित् वा तस्याम् अवस्थायां नभश्चित्रमिव न चित्ते प्ररोहति, किंतु तत् इतिकर्तव्यतामात्र कार्य- म्,-इति नियोगः। तथा 'श्वास' कण्ठ्यो वायुः, तस्य 'कलिलता' कण्ठदेशे गद्गदिका हिक्का वा। अन्यच्च 'मर्मसु छेदः' अस्थिसंधिषु त्रोटः। तथा पं.३ क. ग.घ. पु० वागादीति वाक्यसंदर्भो नास्ति । पं० १५० ग.व. पु. कौष्ठय इति पाठः ।

·१८२ परमार्थसारः । 'रुजाविशेषाः' ज्वरातीसारप्रभृतयः-इति। एवं यः 'शरीरस्य' भूतकञ्चुकस्य वातपित्तश्लेष्म- धातुवैषम्यात् 'शरीरसंस्कारजो भोगः' देहजो दुःखानुभवः, ‘स कथं' केन प्रकारेण 'विग्रहयो- गे सति ज्ञानिनोऽपि न भवेत् स्यादेव । 'तेन' हेतुना 'ज्ञानी' सदा अधस्पदीकृतदेहाद्यभि मानः समाविष्टस्वात्ममहेश्वरभावश्च, मरण क्षणजनितशारीराज्ञानसंबन्धेऽपि 'स्वात्मपर- मार्थात्' प्ररूढचैतन्यप्रत्यवमर्शसतत्वात् 'न च्यवते'न अन्यथाभावं याति । यतोऽसौ ज्ञानी न्यक्कृतदेहसंबन्धो न तजेन भोगेन तन्मयी कर्तुं पार्यते, केवलं लोकवत् चेत् शरीरपातसम- नन्तरंक्षणं न उपलभते,-इति एतावता तस्य स्वस्थहृदयस्य स्वसंकल्पिताभिप्रायेण स्वस्थ- चेष्टतया अभ्यस्तभगवद्भक्तेः न पं०६ घ. पु. देहायभिमानित्व इति पाठः । पं.ग.प. पु. देहबन्ध इति पाठः । पं० १२ १० पु. लोकवेदिति, क. व. पु. उपलभ्यते इति च पारः। १० १३ घ. पु. भाबतहदयेति पाठः ।

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १८३ समापतति; तस्मात् ज्ञानी स्वात्मप्रथासमन- न्तरमेव मुक्तः, न शरीरसंस्कारोऽस्य बन्धदा- यी,-इति शतशः प्राक् प्रतिपादितम् । यस्तु सदा देहात्ममानी पुण्यपापमयः, स कथं देह- संस्कारोद्भूतसुखदुःखादिभोगजनितं तन्मयत्वं न याति । यदुक्तम् 'यदा सत्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ।। (१४।१४) इत्यादि । सत्त्वादयो गुणाः प्रकृतिधर्माः तन्म- यस्यैव नियन्त्रणां विदधते, येन पुनस्ततो वि- विक्ततया परिशीलिता न तं प्रति एते केच- न,-इति ज्ञानिनोऽन्य एव पन्थाः।ये पुनः अहः ष्टगुरुचरणाः पशुप्रमातारः स्वगतान् धर्मान अन्यत्र आपादयन्ति । यथा यदि अयं ज्ञानी स्यात्, किमिति व्याध्याद्युपहतशरीरो भुङ्क्ते परिदधाति च?; यदि वा मरणसमये जाड्यम् भायातः, स्मृतम् अनेन न किञ्चित्,-इत्येवं ते ·१८४ परमार्थसारस बहुप्रकारम् अविद्योपहतत्वात् विवदमानाश्च केन पर्यनुयुज्यन्ताम्। यदि अयं ज्ञानी स्या- त् देहधर्मसंस्कारयुक्तश्च भवेत्, किम् एताव- ता च तस्य दुष्येत्?। ज्ञानिनः स्वात्मप्रकाशः तत्तदवस्थाविचित्रोऽपि स्वात्मप्रकाश एव, न पुनः तस्य खात्मानुभवितृतया विप्रलोपः स्या- त, येन ज्ञानं नश्येत्। पूर्णषागुण्यमहिमापि भगवान् वासुदेवः कृष्णावतारे व्याधशराघा- तजनितव्यथो भूतशरीरं त्यक्तवान्,-इत्येवं कृ- त्वा, किं तस्य जगत्प्रभोः स्वस्वरूपविप्रलोपो- ऽभूत्,?-इति आ कीटात् सदाशिवान्तस्यापि देहसंस्कार एतादृश एव; किंतु एकः स्वात्म- प्रत्यवमर्शमात्रसनाथदेहः, अपरस्तु देहाया- ममानितासतत्त्वः,-इति इयान विशेषः। त- स्मात् शरीरधर्माः ज्ञान्यज्ञानिनोः सदृशा एव, न एतावता फलसाम्यम्,-इति एतदेव गीतासु उक्तम् ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १८५ 'सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेज्ञानवानपि। प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ (३।३३) इति ॥६५॥ इदानीम् अक्रमेण क्रमेण च ज्ञानयोगप- रिशीलने विचित्रपरशक्तिपातमेव कारणं प्रति- पादयन् फलभेदम् आह परमार्थमार्गमेनं झटिति यदा गुरुमुखात् समभ्येति। अतितीव्रशक्तिपातात् तदैव निर्विघ्नमेव शिवः॥६६॥ यस्मिन्नव काले जनः पश्चिमजन्मा 'गुरुमु-. खात्' प्रवरदैशिकवक्रात् 'एन' शतशः प्रतिपा. दितं परमार्थमार्ग' पूर्णस्वातन्त्र्यलक्षणं स्वात्म- संबोधमुखाम्नायरहस्यसरणिं यः कश्चित् 'अभ्ये- ति' समभियाति, स तदैव' तस्मिन्नेव अवसरे शुरूपदेशसमनन्तरमेव अनन्तरायं कृत्वा 'शिव ·१८६ परमार्थसार एवं' स्यात् । श्रीकुले यथोक्तम् 'हेलया क्रीडया वापि आदराद्वाथ तत्त्ववित् । यस्य संपातयेद् दृष्टिं स मुक्तस्तत्तणालिये ॥ इति। ननु कथम् एवं-विधं मुखाम्नायरहस्य- मेव उपनयेत्-इत्याह 'अतितीव्रशक्तिपातात् इति । अतिशयन 'तीनः' कर्कशोयोऽसौ अनु- ग्रहाख्यायाः पारमेश्वर्याः शक्तः पातः' पशुहत्क- मलावतरणं, येन पशुरपि गुर्वान्नायवेदनात् शि- वीभवति, जीवन्नेव मुक्तः-इति यावत्। यथा ता- नद्रव्यं सिद्धरसपातात् सुवर्णीभवति । अय- मर्थः-परमेश्वरानुग्रहोपाय एव स्वात्मज्ञानला- भः, इति न अत्र नियतिशक्तिसमुत्थं जपध्या- नयज्ञादिकम् उपायतया क्रमते । अनुग्रहशक्ति- विद्धहृदयस्य तु हटादेव अक्रमं देवतामुखा- नायरहस्यं हृदयम् आवर्जयति, येन झटित्येव परमेश्वरीभावं याति,-इति अपर्यनुयोज्यो वि- चित्रः पारमेश्वरः शक्तिपातः-इति ॥६६॥ पं०३० पु. संपादयेदिति, ख० पु. संप्रापयेदिति पाठः । .

·श्रीमयोगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १८७ यस्य पुनः मध्यमन्दमन्दतरादिभेदेन प्र- वृत्तः शक्तिपातः, तस्य गुरूपदेशम् आमरण- क्षणं यावत् योगक्रमेण विमृशतः पिण्डपातात् शिवत्वं स्यात्-इति प्रतिपादयति सर्वोत्तीर्ण रूपं सोपानपदक्रमेण संश्रयतः। परतत्त्वरूढिलाभे पर्यन्ते शिवमयीभावः ॥६७॥ एवं किल शनिपातमन्दत्वात् पूर्णज्ञानो. पदेशानासादनेन 'सर्वोत्तीर्णं रूपं सर्वतत्वपर्य- न्तवर्तिस्वभावं 'संश्रयतः' साक्षात्कुर्वतः, क- थम?-इत्याह. सोपानपदक्रमेण' इति । कन्द- नाभि-हृत्कण्ठ-लम्पिका-विन्दु-नादविरूपा- णि 'सोपानानि' ऊर्ध्वम् आक्रमणाय तीर्थान्ये- व तेषां 'पदम्' आसादनं, तत्र हानादानरूपः 'क्रमः' शनैःशनैः कन्दे ततो नाभौ ततो हृदि,-इत्येवम् आक्रमणं तेन-इति। एवं याव- ·१८८ परमार्थसारः त्परमार्थप्ररोहोपलब्धौ पिण्डपाता वसरे योगि- नः तस्य क्रमेण शिवतास्वभावास्थितिर्भवति,- इति एषा क्रमयुक्तिः कथिता ॥१७॥ एवमपि क्रमयोगम् अभ्यस्यतो योगिनःस- माश्वस्तस्यापि सतः तथारूढिन स्यात्,अभी- ष्टप्राप्तौ अन्तरायो जायते ; यदि परम् अना- सादिततत्त्वस्य मरणं स्यात्, तदा किं भवेत्- इत्याशङ्कां परिहरति तस्य तु परमार्थमयीं धारामगतस्य मध्यविश्रान्तेः। तत्पदलाभोत्सुक- चेतसोऽपि मरणं कदाचित्स्यात्॥९॥ योगभ्रष्टः शास्त्रे कथितोऽसौ चित्रभोगभुवनपतिः। विश्रान्तिस्थानवशद भूत्वा जन्मान्तरे शिवीभवति । पं. ३ ख. पु. क्रममुक्तिरिति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १८६ एवम् उल्लङ्घनक्रमेण योगम् अभ्यस्यतः केनापि अन्तरायेण 'मध्यविश्रान्तेः कुत्रचित् चक्राधारेऽपि अनुभवोपलब्धेः तत्रैव परितोषं गतस्य, अत एव 'परमार्थमयीं धाराम् अग- तस्य' परतत्त्वरूपां प्रतिज्ञातां दशां सर्वाध्वो- त्तीणी अप्राप्तवतो, यदि वा 'तत्पदलाभोत्सुक- चेतसोऽपि प्रतिज्ञातपरमार्थसत्तासादनसाभि- लाषस्यापि 'कदाचित्' मध्ये विपत्तिः संभा- व्यते, तदा एतस्य अलब्धलाभस्यापि पिण्ड- पातात् का गतिः?-इत्याह 'योगभ्रष्टः इत्यादि। स 'योगात' समाधः उभयथा 'भ्रष्टः' चलितः 'शास्त्र' आगमग्रन्थे 'कथितः' उक्तः। कोहाभ- वेत्?-इत्याह 'चित्र' इत्यादि । पिण्डपातादेव 'चित्रभोगानि नानाश्चर्यस्यन्नपानमाल्यवस्त्रा- नुलेपनगीतवाद्यादिप्रधानानि यानि 'भुवनानि' स्वविश्रान्त्यनुगुणानि तत्त्वेश्वरस्थानानि, तेषु 'पतिः' ईश्वरो भवति मरणसमनन्तरमेव दि- व्योगैः युज्यते-इति यावत्। तद्भोगाधिकार- .

·१६०
परमार्थसारः
परिचये पुनरपि स योगभ्रष्टः कथं स्यात् ?-
इत्याह 'विश्रान्ति' इत्यादि। विश्रान्तिस्थानस्य'
कन्दादेः प्रदेशस्य 'वशात् तदभ्याससंस्कार-
प्रबोधसामर्थ्यात् स 'जन्मान्तरे' द्वितीये ज-
न्मनि 'भूत्वा' संसारे अधिकारिशरीरं योगा-
भ्यासयोग्य प्राप्य, पूर्वाभ्यस्तं योगम् प्रयासेन
स्वीकृत्य, हेलया परमार्थमयीं प्राग्जन्मप्रतिज्ञा-
तां दशाम् अधिरुह्य, पिण्डपातात् शिव एवं
भवति ॥६६॥
अथ अभ्यस्यतोऽपि योगं योगिनो मनश्चा.
ञ्चल्यात् विश्रान्तिम् एकदेशेऽपि मनागपि
अलभमानस्य, योगं प्रति श्रद्धावतश्च पिण्ड-
पातात् का गतिः स्यात् ?-इत्याह
परमार्थमार्गमेनं
ह्यभ्यस्याप्राप्य योगमपि नाम।
सुरलोकभोगभागी
मुदितमना मोदते सुचिरम् ॥१०॥

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १३१ विषयेषु सार्वभौमः सर्वजनैः पूज्यते यथा राजा भुवनेषु सर्वदेवै- र्योगभ्रष्टस्तथा पूज्यः ॥ १०१॥ 'एनम्' इति शतशः प्रतिपादितं स्वात्मज्ञा- नसतत्त्वं पत्थानम् 'अभ्यस्य श्रद्धाभक्तिभ्यां सेवित्वापि चित्तदोषानवस्थानेन यथावद्योग- लक्षणां विश्रान्ति जन्ममध्येऽपि अनधिगतः सन् मृतश्चेत्, तदा स योगभ्रष्टो ज्ञानयोग- विषयप्ररूढश्रद्धाभक्तिप्रसादसामर्थ्येन देवलो- कभोगभागी साहादचित्तः 'सुचिरं कालं ह- पं प्रयाति, सुरैरपि भुवनेषु निजनिजस्थानेषु पूज्यो भवति । क इव ?-इत्याह 'सार्व' इत्यादि। 'यथा सार्वभौमो राजा' सप्तद्वीपेश्वरो राजाच- क्रवर्ती 'विषयेषु' नानामण्डलेषु 'सर्वजनैः पू- ज्यते' समभ्यर्च्यते, 'तथैव' भयं प्रवीणपुण्या- पं. ३ ख. पु. स्थाने इति पाठः । .

·१६२ परमार्थसारः पुण्यविषयः समुत्पन्नवैराग्यः पश्चिमैजन्मा व- न्योऽस्माकं, यस्य स्वात्मनि जिज्ञासाथ प्राक्- जन्मनि उद्यमोऽभूत्-इति सुरैरपि स्तूयते- इति यावत् ॥१००॥ १०१॥ तस्य लोकान्तरभोगाधिकारनिवृत्तेः अन. न्तरं किं स्यात्?-इत्याह महता कालन पुन- र्मानुष्यं प्राप्य योगमभ्यस्य । प्राप्नोति दिव्यममृतं यस्मादावर्तते न पुनः॥१०२॥ देवलोकेषु यथानिर्दिष्टेषु भोगान् भुक्त्वा, अतिदीन 'कालेन' स योगभ्रष्टः संसारेऽस्मिन् मनुष्यभावम् आगत्य, योगाभ्याससाधनयोग्य शरीरम् आसाद्य प्राग्जन्मनि मनश्चाश्चल्यात् यो योगो दुष्प्रापोऽभूत्, तमेव 'योग' प्राग्जातभ- १. पश्रिमजन्मेति अमिन्नेव जन्मनि मोक्षाधि गमा दन्तिमजन्मबन्ध इत्यर्थः ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविडत्युपेतः १६३ क्तिश्रद्धाप्ररूढयोगवासनासंस्कारप्रबोधम् अ. नायासेन 'प्राप्य' समभ्यस्य च देहान्ते 'दि- व्यम् अमृतं' परतत्त्वस्वरूपम् उपलभते, पर- खरूपतादाढ्यं गच्छति-इति यावत् । अत एव तस्मात् पुनरावर्तनं तस्य न स्यात्-इति । एवं महति कल्याणे स्वात्मज्ञानविषये मनागपि प्र- त्यवमर्शः संसारसरणाय न भवति । यदुक्तं श्रीगीतासु 'नेहाभिकमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्।। (२४) इति । तथा 'अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाचलितमानसः। अप्राप्य योगसंसिद्धिम् ......... . (६।३७) . पं. १ ग. घ. पु. प्रबोधबुद्धमिति पाठः। पं.क. पु. स्वरूपदायमिति परशब्दहीनः पाठः, स.पु. स्वरूप तादात्म्यमिति पाठः। १०. ग. घ. पु० संसारोद्धरणाय भवतीति पाठः ।

·परमार्थसारः - इत्यादिप्रश्नादारभ्य 'अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥' (७४५) इति उत्तरपर्यन्तो ग्रन्थो मुनिना प्रतिपादि- तोऽपि स्मर्तव्यः-इति ॥ १०२॥ एवम् अनेन ज्ञानयोगक्रमेण जन्तोः मना- गपि स्पृष्टस्य सत इयान् विभूत्यतिशयो यः प्रवक्तुं न पार्यते, तस्मात् सर्वात्मना विवेकाई- हृदयैः जननमरणनिवृत्तौ सावधानैर्भाव्यम्- इति निरूपयति तस्मात् सन्मार्गेऽस्मिन् निरतो यः कश्चिदेति स शिवत्वम् । इति मत्वा परमार्थे यथातथापि प्रयतनीयम् ॥१०३॥ यत एवं स्वात्मप्रत्यवमर्शाभ्यासः प्रतिपादि- तक्रमवशात् उत्तमफललाभः, 'तस्मात् एतस्मि- पं.ग. प.पु. अन्योऽत्रार्थे इति पाठः ।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविकृत्युपेतः १६५ न सुशोभने 'मार्गे' प्रकृष्टमुक्तिप्रापके पथि 'यः कश्चित् निरतः इति अधिकारिनियमाभावः प्र- दर्शितः। 'यः कश्चित् जनो जननमरणव्याध्या- दिनेशशतपरिपीडितो 'निरतो' विवेकबुद्धया निःशेषेण रतः तत्रैव श्रद्दधानो भूत्वा निम- ग्नः, 'स' जन्तुः अचिरात् लघुनैव कालेन 'शिवत्वम् एति' सकलसांसारिकक्लेशान् अव. धूय परश्रेयोरूपदशाम् एकेनैव जन्मना प्रा- मोति । यथा शिवधर्मोत्तरे शास्त्रे 'इहैकभविको मोक्ष एष तावत्परीक्ष्यताम् अनेकमविका मुनिर्भवतां केन वार्यते ॥ इति । 'इति मत्वा' एवं विमृश्य तस्मिन् ‘पर- मार्थे यथा तथा' येन तेनापि प्रकारेण 'प्रयत- नीय' प्रकर्षेण समुद्यमः कार्यः। 'प्रधाने यत्नः फलवान्' इति कृत्वा अत्र अर्थे मनागपि श्र- वलेपो न विधेयः, येन योगाभ्यासेन स्वात्म- पं०11. पु.नेन भवित इति पाठः ।

·१६६ परमार्थसारः प्ररूढिश्चेत् समुत्पन्ना सिद्धं नः समीहितम्, न चेत् दिव्यलोकान्तरप्राप्तिः। ततोऽपि प्रत्या- वृत्तस्य प्राक्समभ्यस्तयोगवासनाप्रबोधवलेन पुनरपि योगसंबन्धः,-इति श्रेयोमार्गपरिशील- नात् न विरुद्धं किंचित् कर्तुः समापतति,-इ- ति परमपुरुषार्थसाधनायां मनागपि अवलेपो न कार्यः-इति शिवम् ॥ १०३ ॥ एवं शास्त्रकारः शेषभट्टारकोक्तं परमार्थसा- रोपदेशं शिवाद्वयशासनक्रमेण युक्त्यनुभवाग- मसनाथं प्रतिपाद्य, स्वात्मनः परितोषमात्रा- थितया खाभिधानप्रदर्शनपूर्वकम् 'अयमेव उप- देशः परपुरुषार्थसादनोपायः' इति निरूपयन् ग्रन्थार्थोपसंहारम् आह इदमभिनवगुप्तोदित- संक्षेपं ध्यायतः परं ब्रह्म अचिरादेव शिवत्वं निजहृदयावेशमभ्येति ॥१०४॥ पं. १२.प.ग.पु. साधनेति पाठः।

·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १६७ 'इदं'प्रथमानं वितत्य प्रतिपादितं यत् 'परं' प्रकृष्टं 'ब्रह्म बृंहकत्वात् परिपूर्णानन्दमयं वा- स्मस्वरूपं 'ध्यायतः' अनायासेन खात्मनि प्र- त्यवमृशतो जनस्य 'अचिरात्' शीघ्रमेव, नतु पुनः बहूनां जन्मनामन्ते-इति । तन् एवं-वि- धस्य ब्रह्मभूतस्य 'शिवत्वम् अभ्येति' निःश्रेय- सप्राप्तिः संभवति । कथं? 'निजहृदयावेश' कृत्वा, 'निजं हृदयं' परामर्शस्थानम् आविश्य। कीदृशं तत् ब्रह्म?कीर्तनीयनाम्ना 'अभिनव' गुप्तेन उदितः' प्रकाशितः 'संक्षेपः' तात्पर्य यत्र तत् एवं-विधम् । अत्र च नामव्याजेन इदमपि उक्तं स्यात्, यथा-'अभिनवो' योऽन्यः अदृष्टः परब्रह्मरहस्यातिशयो 'गुप्तश्च' अवच्छन्न इव अभूत् , स एवंविध 'उदितः' प्रकाशितः 'संक्षेपो' यत्र तदेवं विधं ब्रह्म-इति । एवम् आवेदयता दुर्लभता उपदेशस्य प्रतिपादिता पं० २ग० घ० पु. एवंविधो ब्रह्मभूत: शिवत्वमभ्येति निःश्रेयसप्राति समनुभवतीति पाठः।

·१६८ परमार्थसारः स्यात् ॥ १०४॥ ग्रन्थपरिमाणं निरूपयन् अस्मिन् प्रकरण कर्तृत्वम् आह आर्याशतेन तदिदं संक्षिप्तं शास्त्रसारमतिगृढम् । अभिनवगुप्तेन मया शिवचरणस्मरणदीप्तेन ॥ १०५॥ 'इदं शास्त्रसारं' बहुनां ग्रन्थानां यत् प्रकृ- ष्टं सतत्वं तत् 'मया संक्षिप्त' ग्रन्थसहस्त्रैरपि उपपादयितुम् अशक्यम् तदेव लघुना वृत्त- शतपरिमाणेन स्वीकृत्य उक्तम्,-इत्यनेन प्रति. भाकौशलम् उक्तं भवेत् । कीदृशेन मया? 'शि- वचरणस्मरणदीप्तेन' इति । 'शिवस्य परश्रेय:- खभावस्य खात्मस्थस्य चिदानन्दैकमूर्तेः या- नि 'चरणानि' चिद्रश्मयः तेषां 'स्मरणं' श- ब्दादिविषयग्रहणकाले निभालनं प्रतिषणं ·श्रीमद्योगराजाचार्यकृतविवृत्युपेतः १६६ खानुभवाप्रमोषः, तेन 'दीप्त' पराहन्ताचम- कारभाखरः, अत. एव कीर्तनीयाभिधानेन । अन्यथा कथं देहाद्यात्ममानिनोऽज्ञातखात्म महेश्वरसतत्त्वस्य इयति महार्थोपदेशे अस्य कर्तृताधिकारित्वम् उपपद्यते?, यतो यो यत्स्व- भावः स तत्वभावं विवेक्तुं प्रगल्भते,-इति उपदेष्टुः समाविष्टमहेश्वरखभावोऽनेन वाक्ये- न उक्तः स्यात्-इति शिवम् ॥ १०५ ॥ इति श्रीमहामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्तविरचितः परमार्थसारः॥ श्रीमतः क्षेमराजस्य सद्गुर्वान्नायशालिनः। साक्षात्कृतमहेशस्य तस्यान्तेवासिना मया ॥१॥ श्रीवितस्तापुरीधाम्ना विरक्नेन तपस्विना। विवृतिर्योगनाम्नेयं पूर्णायमयी कृता॥२॥ संपूर्णेयं परमार्थसारसंग्रहविवृतिः कृतिस्तत्रभवत्पर- ममाहेश्वरश्रीराजानकयोगराजस्य ॥ पं०६ ग. घ. पु. वक्तामति पाठः। MOH GAL.

·No text on this page.

·THE KASHMIR SERIES OF TEXTS &
STUDIES
(Publications of the Research Department,
KASINIR STATE.)
Written or Edited
BY
Mr. Jagadisha Chandra Chatterji, B. A.,
(Cantab), Vidyavaridi.
OPINIONS OF SCAOLARSON TILE SERIES:
Your publications will be very welcome to
scholars in Europe.- Dr. F. W. Thomas.
Indian Literature is much indebted to you
for your scholarly labours.-- }r. Barnett.
The work you are doing so thoroughly is
most useful....... This research in Kaslimir is in
most able hands.- Professord' Oldenburg,
Splendid, scholarlike.-Prof. Garte.
Valuable work.-The Hon'ble Sir John
Woodroffe.
.. Congratulate you and the Government
of Kashmir on the excellent and scholarly
work.-Sir P. Arunachalam.
Very valuable...... would do credit to you
& to the Kaslımir Darbar.— Dr. S. K. Belvalkar,
31. A., PII. D.
Works already published.
1. Ilindu Realism: in English, dealing with
he Nyasa-Vaisheshika, ks 3.

·OPINIONS Kanada himself......might express himself more or less similarly. - Dr. F. W. Thomas. Interesting and valuable...... read with much pleasure and profit.--Sir Charles Eliot. I have never been pleased to such a degree by any English resume of Indian though...... a truly noble work & well worthy of meditation.- Prof. Louis dela Vallee Poussin. Valuable.-Prof. Garbe. Limpid and lucid prose......a clear arrangement....... Much of the best Indian thought...... contained in it.-Mrs. Khys Davids. One of those rare books .....not often to be found in India........Never..... has the fundamental difference between the towstand points Western and Hindu found such a precise expression .....something altogether new......specially valuable...... should not be overlookedy banybody...... Dr. Schrader. Read......with the grestest interest......an admirable piece of clear and systematic exposition.--Dr. McTaggart. Few could have explained IIiadu ideas with such lucidity and simplicity.--Dr. A. Neve. A most painstaking and readable presentation...... Readers with the modern culture..... will see them, i.e., Hindu ideas in a new light.- Bhagavan Das. M. A. Never seen any book in English which has interpreted Eastern thought so successfully.- Dr. Brajendra Nath Seal (communicated through Dr. Ram Das Khan.) Full of interest and valuable.-Gulassyou Herald.

·3 We cannot praise too highly.-- Indian Reviero. Clearness of thinking and lucidity of exposition...... deep erudition.- The Leader. A valuable contribution. The Indian Mirror', A simple of what good work may be done by combining Eastern and Western culture...... The tyro and the expert both would find much matter for thought in this fascinating book. The Modern Review. 2. Kushmir Shaionism, (in Englisli, dealing with the Advaita Shaiva Philosophy and also partly with the Sankhya.) Rs. 2-8. OPINIONS:- Very learned...... very clear & fully worked out.- Dr. F. W. Thomas. Read......with extreme a pleasure......throws such a clear and brilliant light on a inost important branch of thought.-Dr. Barnett. Alost lucir and valuable.-- Sir Charles Eliot.. For all who have ever struggled with the complicated historical questions and technical difficulties of the Trika [i. e. Advaita Shaiva Philosophy), the book will be a real relief.--Dr. Schrader. Marked by that clarity of exposition which distinguishes all your writings...very interesting å yrat pleasure to read .....found the lucid analysis of the Shaiva Tattvas admirable. Sir John Wondroffe. Remarkably able work...... practically unique.- Mrs. Besent. The author has ......a thorough grasp of ....

·Kashmiri Shaiva Literature...... a happy gift of expression' wbich enables him to convey the peculiar philosophical conceptions of Hindu thinkers in terms intelligible to the Western mind......our already deep obligations to him.- Jouraal of the Royal Asiatic Society. A very valuable contrilution to the History of Indian thought.-Luzac's Oriental List. 3. Shiva-Sutra-Vimarshini (Sanskrit Text). Cloth Rs. 3. Paper Rr. 2-8-0. 4. Pratya'hijna: Hridaya [Sanskrit Text]. Cloth Re. 1-6-0. Paper Re. 1. 5. Spanda Karikas with the [Sanskrit Texts bound Vritti of Kalate in one volume], 6. Shing Sulya Varttika Rs. 2-12-0. 7. Spanda: Karikas : with Vivriti of Rama Sanskrit Text Ro. 2-12-0. 8. Paramartha Sara by Abhinava-Gupta. (Sanskrit Text), Rs, 2-12-0. WORKS IN THE PRESS. 1. Ishvara-Pratyabhijna with the Vimarshini of Abhinava-Gupta. 2. Tantraloka of Abhinava-Gupta. 3. Para-Trimshika, with the Vivarana of Abhinava Gupta. 4. Stava-Chintamani. 5. The Sayings of Lalleshvari a Kashmiri Saint aud Seeress in Kashmiri and Sanskrit. 1. The published volumes are to be had now of. The Research Department. Kashmir State, SRINAGAR (KASHMIR).

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.