·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184495
LIBRARY
UNIVERSAL

·ACYUTARĀYABHYUDAYA
OF
RĀJANĀTHA DIŅDIMA
EDITED BY
A. N. KRISHNA AIYANGAR

·No text on this page.

·OUP---24-4-4-69.--.5,10 ()
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
Call No.
BIGA Accession No.P.GS2014
Author राजनाथ डिंडिम
अत्युतराया भ्युदय (Salgas 77012)
Title
This book should be retumelon or before the date last muked below.
Tal

·No text on this page.

·The Adyar Library Series No. 49
GENERAL EDITOR :
G. SRINIVASA MURTI, B.A., B.L., M.B. & C.M., VAIDYARATNA
Director, Adyar Library
ACYUTARĀYABHYUDAYA OF RĀJANĀTHA
DIŅDIMA
(SARGAS 7 to 12)

·IN THE PRESS 1. AS'VALĀYANAGRHYASOTRA with the Commentaries of Devasvāmin and Nārāyaṇa. Vol. II. Edited by Svami Ravi Tirtha. 2. ASVALĀYANA GRHYA-SUTRA (Bhāşya of Devasvamin). Translated into English by A. N. Krishna Aiyangar, M.A., L.T., Adyar Library. 3. VAISŅAVA UPANISADS-Translated into English by T. R. Srinivasa Aiyangar, B.A., LT. and Dr. G. Srinivasa Murti, Hon. Director, Adyar Library. 4. NYAYAKUSUMAÑJALI of Udayanācārya-Translated into English by Svami Ravi Tirtha. 5. APASTAMBASMRTI-Edited by A. N. Krishna Aiyangar, M.A., LT., Adyar Library. 6. GAUTAMASMRTI-Edited by A. N. Krishna Aiyangar, M.A., L.T., Adyar Library. 7. KĀLĀDARS'A OF ADITYA BHATTA-Edited by Rao Bahadur K. V. Rangaswami Aivangar, M.A., and A. N. Krishna Aiyangar, M.A., L.T., Adyar Library. 8. PAKŞATĀ OF GADĀDHARA-with four commentaries by Pandit N. Santanam Aiyar. 9. HORĀSĀSTRA-with the commentary Apārvārthapradars'ıkā by A. N. Srinivasaraghava Aryangar, M.A., L.T. 10. VIŅŅUSMRTI-With the Kes'ava Vaijayanti of Nanda Paņạita. Edited by Rao Bahadur K. V. Rangaswami Aiyangar, M.A., and A. N. Krishna Aiyangar, M.A., L.T., Adyar Library. 11. CATURDAS'ALAKŞANI OF GADĀDHARA with three commentaries. Vols. II and III by Pandit N. Santanam Aiyar. 12. SAMGITARATNĀKARA-With the Commentaries of Catura Kallınātha and Simhabhūpāla. Edited by Pandit S. Subrahmanya Sastri, F.T.S. Vol III. (Adhyāyas 5 and 6). Vol. IV Adhyâya 7. 13. UNMATI ARĀGHAVA OF VIRUPĀKŞA-Edited by Panạit V. Krishnamacharya, and A. N. Krishna Aiyangar, M.A., L.T., Adyar Library. 14. S'ĀLISTAMBHASOTRA-Restored from Tibetan and Chinese Sourcesby Pandit N. Aiyaswami Sastri. 15. SPHOȚAVĀDA. Edited by Papļit V. Krishnamacharya with his own tippaņi. 16. RGVEDAVYĀKHYĀ of Madhava, Vol. I). Edited by Dr. C. Kunban Raja, M.A., D. Phil. (Oxon.). 17. PRĀKķTAPRAKĀS'A OF VARARUCI with the Commentary of Rama Pārivāda 18. A DESCRIPTIVE CATALOGUE of Sanskrit MSS. in the Adyar Library, by Panạit V. Krishnamacharya, under the direction of Dr. C. Kunhan Raja, M.A., D.Phil. (Oxon.)--Vol. VI--Chandas, Kos'a and Vyākaraḥa.

·ACYUTARĀYĀBHYUDAYA
OF
RĀJANĀTHA DINDIMA
(SARGAS 7 to 12)
EDITED BY
A. N. KRISHNA AIYANGAR, M.A., L.T.
Adyar Library
WITH A FOREWORD BY
PROFESSOR RAO BAHADUR
K. V. RANGASWAMI AIYANGAR, M.A.
ADYAR LIBRARY

·To the Memory of the
Founders of the Adyar Library
Printed by
C. SUBBARAYUDU,
AT THE VASANTA PRESS,
ADYAR, MADRAS.
Price Rs.

·FOREWORD Except to scholars in Sanskrit to whom a work in manuscript is not a closed book, Acyutardyābhyudaya of Rājanātha Dindima, court laureate of Acyutarāya of Vijayanagara, remained unknown till 1907, when the Vāṇīvilāsa Press of Srirangam published the first six cantos. The value of the publication was enhanced by a discriminating and erudite commentary specially composed by the late Mahāmahopādhyāya R. V. Krishnamachariar. The publisher introduced it as a "rare historical kāvya " but to the commentator, as to many of its readers, its appeal lay less in its history than its literary quality. Its publication was welcome to those who believed that mastery of Sanskrit was once as common as that of a spoken tongue, and who were not content with a mere intensive study of the better known classics. Twelve years later its historical material was condensed by Dr. S. Krishnaswami Aiyangar in his Sources of Vijayanagar History. Some cantos of it were prescribed for University study. But no attempt was made to complete the work. Ar. historical introduction, which had been promised by the late Professor M. Rangacharya, after the remaining cantos were also printed, remained unwritten as was the commentary on the second half. The cause was obvious. Interest in new works in Sanskrit is tepid, unless they are of a somewhat sensational nature, or have an utilitarian value, as an examination text. Brahmavidyā has now corrected an omission that should not have been allowed to remain unrectified so long.

·vi now Its Joint Editor, Mr A. N. Krishna Aiyangar, who has long specialized on the Sanskrit literature of mediaeval South India, and has cleared up obscurities in the history of the line to which the author of the poem belonged, has now edited the last six cantos with meticulous care from as many as ten manuscripts, and provided an adequate introduction. Those who love good Sanskrit poetry and students of South Indian history generally can use the entire work, instead of depending only on the published half and stray extracts. Acyutarāyābhyudaya is interesting in many ways. Its author belonged to a line of distinguished scholars and poets, who had from the outset enjoyed royal patronage. An ancestor had migrated from the banks of the Ganges to South India, on the invitation of a Coļa emperor, probably in the 12th century. Success in poetical tournaments had won for an ancestor the right to move about with resounding drums (dindima) and the family carne to be known as Gauda- Dindima and Dindima-pralihu. The tutelary deity of the family was Siva, conceived as Rājanātha. Some connection with the shrine of Tiruvannamalai (Aruņācala) is indicated by members of alternate generations in the family bearing the name of the presiding deity of its great temple (Aruņagirinátha, Aruņācalesvara). A valuable gift of land is said to have been made about the middle of the fifteenth century to Aruņagirinātha Dindinna Kavi-s'ārvabhauma, during the reign of the Vijayanagar Emperor Devarāya II, of the first Vijayanagara dynasty, whose kings were generally S'aivas by predilection. The connection of the family with the Vijayanagara court subsisted in spite of dynastic changes. Laureates cannot afford politics. Rājanātha, son of this celebrity, was patronized by the Emperor S'āluva Narasimha ·vii (1485-1492), the founder of the second dynasty of Vijayanagara and he wrote a kavya in his honor, Sāluvābhyudaya, which still awaits publication. His son, an Aruņagiriņātha wrote the Virabhadravijaya and was a courtier of the early kings of the third Vijayanagara dynasty. His son, Rājanātha is the author of Acyuturāyābhyudaya. He was a courtier of Acyutarāya (1529-1542). Mr. Krishna Aiyangar has corrected errors in regard to the identity of the Dindima family, chronology and genealogy, springing from the repetition of the same names and birudas, generation after generation. In Indian courts the function of drawing up inscriptional records generally falls to the court laureate. The intimate connection between the kingdom and the Diņdima family is reflected in the detailed information regarding the official version of the ancestry of the dynasties that ruled over it, and the achivements by which its chief members wished to be remembered. The corroboration of the inscriptions by the semi-historical works of the Dindimas is thus intelligible. But, a court poet has little freedom to state his own views. Kalḥana was able to castigate a number of rulers, but they were far removed from his own days. His own king is pictured in glowing colours, and it is open to doubt whether all the good things said of him by the poet were merited. The two Rājanāthas wrote kāvyas of which the heroes were their own living kings. In such a case praise becomes obligatory and formal, and is suspect, unless justified by independent testimony. A court atmosphere is not favourable to the expression of unbiassed opinions, especially in poems or ākhyāyikas (like the Harşacarita) written to order. The ups and downs of the eventful life and career of Vikramāditya Cālukya (Vikramaditya VI) give their recital by Bilḥaņa the ·viii appearance of truth, but modern research has detected many instances of distortion or suppression of facts in the Vikramānkadevacarita. The paucity of epigraphic records for a reign like that of Harşavardhana is made up for not only by Bāņa's poetical biography (ākhyāyika) but by the independent testimony of Hiuen Tsang. In the muddled accounts of the Portuguese writers, especially Nuniz and Paes, we have some corrective to both the epigraphic and literary material for the history of Vijayanagara, but even when all of it has been utilized, with possibly the exception of Krşņadeva Rāya, the lineaments of the rulers of the kingdom remain shadowy and indistinct. In considering Acyutarāyābhyudaya as an “ historical poem,” it is necessary to visualize the conception of history to its author and his class, as contrasted with ours. When a Diņdima wrote his kävya to commemorate a royal patron, and brought in, for the sake of realism, incidents or achievements well-krown to his contemporaries, he was only showing his skill in a difficult literary exercise. He was not aiming at an historical record or portraiture. Acyutarāyābhyudaya, like Padmagupta's Navasähasánkacarita, only aims at being a mahākāvya, and faithfully conforms in every detail to the features, which rhetoricians like Dandin (Kävyädarsa, I, 14-19)' had laid down as those which a true mahäkävya must possess. Acyutarāyābhyudaya tries to be true to the 1 सर्गबन्धो महाकाव्यमुच्यते तस्य लक्षणम् । आशीर्नमस्किया वस्तुनिदेशो वापि तन्मुखम् ॥ इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयम् । चतुर्वर्गफलोपेतं चतुरोदात्तनायकम् ॥ नगरार्णवशैल चन्द्रार्कोदयवर्णनैः । उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरथोत्सवैः ॥ विप्रलंभैर्विवाहैश्च कुमारोदयवर्णनैः। मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदयैरपि ॥ अलंकृतमसंक्षिप्तं रसभावनि- रन्तरम् । सगैरनतिविस्तीर्णैः श्राव्यवृत्तः सुसन्धिभिः। सर्वत्र भिनवृत्तान्तरुपेतं लोक. रंजकम् । काव्यं कल्पान्तरस्थायि जायते सदलंकृति ॥ (काव्यादर्श, १, १४-१९).

·ix type. That the great mahäkävyas of Kālidāsa, Bhāravi and Māgha were constantly before Rājanātha when he composed his own poem is evident even in a cursory perusal of the poem. Conscious parallelisms abound in it. The choice as hero, of a living contemporary, in lieu of one famous in epic or purāņic legend, like Arjuna or Sri Krşņa, or Sri Rama, will not mark a difference between the work of Dindima and of his great models, on the ground that he dealt with a historical person while they only glorified legendary characters. The distinction would not be obvious to a pious Hindu, to whom the heroes of legend are as vivid and historical as those whom he saw every day. Treating a living king, in a mahākāvya, like a hero of legend, would not therefore appear as incongruous then as it would do now. It would have an additional merit. The hero (nāyaka) of a mahākāvya must be a person of outstanding prowess and nobility (dhīrodātta). Mere selection of a living king as a nāyaka in a mahākāvya, which in every respect tries to be true to type, is indirect but very high praise of the ruler. It carries the implication that he is as eminent as the great heroes of legend. But, what such a composition gains in regal appreciation in this way it loses in its value to a historian. It is important to bear this in mind as there is a tendency, owing to the paucity of indigenous historical literature, to over-value the few works which have come down. Some rulers (like Akbar for instance) are fortunate, from the standpoint of the historian, in having been painted by both panegyrists and detractors, open or secret. In such cases, one can strike the balance and arrive at approximately correct estimates of the rulers, after careful examination of the conficting evidence. This help we do not possess in regard to the kings commemorated by the Dindimas, B ·X their age. Poems of the kind and the activity of members of such a gifted family throw valuable side-light on aspects of life in To begin with, the migration of the Diņdimas (and a few families like theirs) in Coļa times from Bengal is a further instance of the importation of Saiva priests from Bengal, of which we have evidence in the records of the great temple at Tanjore. S'aivism in South India, under the great Coļas, seems to have been reinforced by such transfusions. The gradual merger of the immigrants with the local Brāhmaṇas is noteworthy. It is curious that the efflorescence of such imported scholars, who were naturally more at home in Sanskrit than in the spoken tongues of the peninsula, was delayed by at least two centuries, beyond the epoch of the Imperial Coļas, to the great revival of classical literature and traditions, which preceded and followed the establishment of the powerful Hindu kingdom of Vijayanagara, and its constitution as the rallying place for indigenous religion and culture, that were threatened with extinction through the spread of militant Islam into the Dakhan, by military adventurers devoid of learning or the love of it. It is remarkable that dynastic vicissitudes did not arrest the steady growth of literature and the revival of Sanskrit scholarship and vernacular literature that shared the new stimulus during the two hundred and fifty years which witnessed the glory of Hindu Rāj in South India. Kings of the epoch not only patronized learning and poetry but tried to become famous as authors. The diffusion of the new learning extended to women as What was taking place in contemporary Europe from the fourteenth to the sixteenth centuries in the to men.' Cf. Gangādevi's Madhuravijayam (14th century), Tirumalāmbā's Varadambikaparinayam, a Campukavya on Acyutarāya's marriage to his favourite queen, and Madhuravāņi's Rāmāyana, (c. 1625 A.D.).

·xi 1 Renaissance is duplicated in South India. Minor chiefs did as much to strengthen the movement as powerful dynasties. The conservation of the old culture went on hand in hand with the progress of the new, in a healthy fusion of the two. The Diņạimas were devotees of S'iva. Their migration to South India and the early patronage of the family were due to it. The epigraphs of the family in their village of Mullandram) show pronounced Saiva bias. Rājanātha's father, who wrote in the troubled days of quick change of rulership, which preceded the accession of Krşņadeva Rāya, and could choose his own subject for literary exercise, wrote a poem of a pronouncedly Saiva tenor, the Virabhadravijaya. But, when a poet has to commemorate a royal patron, his personal bias must give place to that of his king. He who reads the Acyutarāyābhyudaya, with its hymns to Vişņu, and mangalaslokas on Vişņu, might think differently. Acyutarāya, it is well-known, years of early manhood at Chandragiri, under the shadow of the holy bill of S'rī Verkates vara. He undoubtedly felt that his accession to the throne, immediately after his great brother, was a result of divine intervention, and he showed his gratitude in liberal gifts to Vişņu shrines at Tirupati and elsewhere. He had probably lived for years at Chandragiri (which had been the chosen home of S'aluva Narasimha, from its shrine of Nara. simha) in dignified internment. When he received news of his succession, he lost no time in getting crowned, the lustration being done by water from Sri Venkatesvara's conch. The formal coronation followed later at Vijayanagara. The installation of his son as yuvarāja, in the coronation at the capitai, was probably an attempt to provide a successor, and defeat spent the When opportunity occurs the Siva-bhakti shows itself, c.g. Cantos 5 and 11 of Saluvabhyudaya.

·xii the possibility of the surviving brother Sadāsiva succeeding just as Acyuta had succeeded Krsnadeva. S'āluva Narasimha had a fortress at Kalahasti, within riding distance of Tirupati, and Kalahasti was the great S'aiva shrine of the area. A third coronation there, which is mentioned in a local record at Kalahasti, was perhaps subsidiary, and the result of both the desire to placate S'iva and the worshippers of S'iva in the kingdom. Kings may have preferences but they cannot well be exclusive. The reign of Acyutarāya was not long. The ending of the poem with the triumphal entry after the victory over the Hayapati (the Bijapur Sultan), which took place in 1535, makes it necessary to fix the date of its composition after this date. It could not have been far removed from the date. An auspicious event of the nature of such an entry will be the most appropriate occasion for a commemorative poem. Puets cannot allow their afflatus to get cold. Mr. Krishna Aiyangar has endeavoured to extract from the poem all the historical matter that can be drawn from it. With some of his conclusions, it may be possible not to agree. But, in completing a valuable inahākāvja of the Silver Age of Sanskrit learning in the Dakhan and South India, and in editing it with the apparatus of modern scholarship, he has laid students of both Sanskrit and History under a great debt. They would wish that other poems, which reflect the spirit of the age, like the S'aluvābhyudaya of the elder Rājanātha may also be given to the world in the Brahmavidyā, and such works as the Madhurāvijayam, of which the printed edition is based on a solitary, fragmentary and damaged manuscript, be republished with the additional material now available. Work of the kind will be a prelude for an adequate 1 The coronation at Kalahasti is not mentioned in the poem.

·xiii survey of the achievements, and the services to culture and scholarship of the great rulers of South India, whuse enlightened patronage has started the debate as to whether the correct name of their capital is not the City of Learning (Vidyānagara) rather than the City of Victory (Vijayanagara). K. V. RANGASWAMI NEW DELHI 31st January, 1945 ·PREFACE With the present instalment of the Acyutarāyābhyudaya issued as No. 49 of the Adyar Library Series, the complete text of the work is now available to the scholars in print. The work was undertaken in 1941 and was published in the Brahmavidyā or the Adyar Library Bulletin as one of its serial publications and is therefore completed through the Bulletin. Even as it is, manuscripts of the work have been borrowed from Santiniketan in the north-east to Trivandrum in the far south. Publication is the only sure method of preserving our literature against complete loss. Besides the edition of the work with the first six cantos by the Vani Vilas Press in 1907, a second edition of the Acyutarāyābhyudaya was published in 1908, with only the first three cantos, withi a Sanskrit commentary by S'vetāraṇyam Narayana Sastri and with English translation and notes. I am indebted to the authorities of the Adyar Library for having given me all the necessary facilities for carrying the work to a successful conclusion. To Dr. G. Srinivasa Murti, Director, Adyar Library, I record my most grateful thanks not only for including the work in the series but also for the kind encouragement which I have received at every stage. Dr. C. Kunhan Raja the Editor of the Bulletin furnished the necessary space for the publication through the Bulletin with cordiality and readiness. Dr. V. Raghavan of the Madras Uni. versity extended his co-operation from the very first and kindly furnished me with the list of manuscripts of the work for collation. Pandit A. Ramanatha Sastri of the Sri Venkateswara ·XV Sanskrit College, Tirupati, helped me throughout in the collation of the manuscripts and in the preparation of the press copy. I have also received help in the correction of the proofs from S'rīmadubhaya S. Narayanacharya-my revered father--who inspite of his old age and diminishing eyesight read through the work, corrected errors and suggested the selection of suitable readings. The Vasanta Press has left nothing to be desired even in these difficult times. I cannot adequately express my grateful thanks to my revered Professor Sri Rao Bahadur K. V. Rangaswami Aiyangar for the 'Foreword 'which he has so kindly furnished to this work. That he should have been able to find the necessary time to write it in spite of the heavy literary engagements which he has contracted augurs well, as the book goes forth with the benediction of a historian whose eminence as a scholar, educationist and administrator is well-known. ADYAR LIBRARY A. N. KRISHNA AIYANGAR 8th February, 1945 ·CONTENTS PAGE iv Dedication Foreword by Professor Rao Bahadur K. V. Rangaswami Aiyangar Preface Introduction V xiv 1-34 The value of the Acyutarāyābhyudaya Ancestry of the Author Narasa Nāyaka and His Predecessors Vira Narasimha and Krşnadevarāya Acyuta and His Coronation Sellappa Rajanätha's Account The Campaign Against Tiruvadi Identity of Tiruvadi Date of the Southern Campaign Rajanātha's Omissions Pāņdyasthāpanācārya Muktātulāpuruşadāna An Alternative Name for Vijayanagara Some Interesting Observations Rajanātha as a Poet Date of the Acyutarāyābhyudayam Note on the Manuscripts of the Acyutarāyābhyudaya Appendix III --Additional Index Sarga VII VIII IX 2 4 7 10 13 15 16 19 20 22 24 25 26 28 29 30 33 35 39 . > X . ८-१६ १७-२६ २७-३३ ३४-४१ ४२-४८ 49-62 XI XII Appendix I-Index of half-verses • ·INTRODUCTION It has often been mentioned by western orientalists that professedly historical writings do not find a place in Indian literature, and even when such works are found, their value as recording the true versions of historical transactions was doubtful, in as much as the works were often written by courtpanygerists who indulged in exaggerated accounts to please their patrons. The first half of the charge lost some of its force when works like the Harşacarita' of Bāņa were brought to the light and edited and translated ; and even Dr. Vincent Smith accepted that Bāņa gave "much accurate and valuable information wrapped up in tedious, affected rhetoric.” The importance which we should attach to casual references to historical transactions in Indian literature has been amply illustrated by the publication of the Sources of Vijayanagar History: by the University of Madras, in 1919. And these references which afford historical data in an uncommon degree and which cannot be looked for elsewhere, have often been neglected. The use made of the Sources of Vijayanagar History in the reconstruction of historical events, subsequent to its publication, has not only justified the hope about the Harşacarita. There are several editions available. The Oriental translation Fund Series has a translation of the work by E. B. Cowell and F. W. Thomas, 1897. ? Oxford History of India. Vincent A. Smith, 1923, Second edition, p. 168. See also pp. xix and 165 as to how Dr. Smith has estimated the value of the Harşacarita for historical studies. * Sources of Vijayanugar History. University of Madras, 1919. Cited as Sources. 1 ·N. ACYUTARĀYÄBHYUDAYAM discovery of new material in our hidden literary works but has even speeded up the publication of important as well as works of a professedly historical or biographical nature. The Acyutarāyābhyudaya of Rājanātha Diņdima is an historical kāvya describing the early life, career and achievements of the Emperor Acyutarāya of Vijayanagar. It is a kāvya in twelve cantos. The first six cantos were published in the Vani Vilas Series, Srirengam, in 1907. But the attempt was not followed up to complete the second set of six cantos. The Sources of Vijayanagar History, 1919, published relevant historical extracts from the work from inost of the cantos excepting cantos 1 and 9'. It is also stated that that the manuscript used for the Sources was incomplete and contained only 37 verses for the last canto. The present edition is complete and starting from the seventh canto of the work ends with the twelfth canto, the last verse bearing No. 39. THE VALUE OF THE ACYUTARĀYABHYUDAYA If we should attach great importance to even casual references in literature as recording important historical data our expectation in finding reliable and true accounts in works like the Acyutarāyābhyudaya should be even higher. Such an expectation is justified by the Acyutarāyābhyudaya of Rājanātha Diņạima. Its value as an historical document is unique. There is not a single transaction recorded in the entire work which stands uncorroborated either by other literary works or by epigraphical testimony. The statements made by Rājanātha | Edited with the commentary of Abhinava Bhatta Bāna, Mahamahopādhyāya R. V. Krishnamacharya, Vani Vilas Press, Srirengam, Sargas 1 to 6; 1907. Sources, pp. 158.170. 170 2 8 Thid ·INTRODUCTION 3 stand on a higher level of accuracy than even the recorded testimony of the western travellers in their accounts, on which we have had to rely all these years. The work can be used even as a corrective on more than one occasion to reduce the confused mass of the several accounts of the various travellers to a sensible form and find corroborative testimony in the Acyutarāyābhyudaya and other literary and epigraphic records. Dr. Venkataramanayya has only stated the bare truth when he observed : 66 "1 Rājanātha Dindima Acyuta's poet-laureate wrote two poems the Acyutarāyābhyudayam and the Bhāgavata. campu. The former is an historical kāvya in which the author describes the early career of his master. Though Diņdima clothes the events in poetical garb, they are nevertheless genuine. Therefore his poem should be regarded as the most valuable contemporary document of Acyuta's reign." This is only a conservative estimate of the real value of the work for purposes of an historical study of the transactions that have been narrated and recorded therein. A critical study of the work reveals that as a contemporary of Acyutarāya the account of Rājanātha is not only genuine but absolutely dependable. The remarkable corroboration of the facts recorded in the poem, even to the minutest details by inscriptions of the same Emperor must enhance the value of the work to the student of history. There is not a single historical transaction which does not have its corresponding inscriptional side. In fact, the work betrays too much of the intimate connection of the poet with the Emperor and his family. His remarkable powers of composition, memory for historical facts and transactions recorded in the dānasāsanas 1 Studies in the History of the Third Dynasty of Vijayanagar, Dr. N. Venkataramanayya, (University of Madras), 1935, p. 424. * This is illustrated by a series of notes, at each corresponding place, .

·4 ACYUTARAYĀBHYUDAYAM of the period, the details connected with the incidents of the life of his patron, are all reflected in the work. As the poetlaureate of Acyuta he must have had personal access to the Emperor and the knowledge and testimony of Rājanātha must be accepted as final in the determination of the correct data, even against the accounts of foreign travellers whose intimacy and knowledge of the country and its Emperor can not hold against the testimony of Rājanātha. For, who else could write the life of Acyuta with such accuracy except one who must have known all the events and details of the life of his patron. ANCESTRY OF THE AUTHOR The justification for the above view is to be found in the intimate connection between the reigning house of Vijayanagar and the poets of the Diņạima family. Notwithstanding the rise and fall of the dynasties, the poets of the Diņdima family continued to be patronized throughout.' An ancestor of the author of the Acyutarāyābhyudayam with the name Aruņagirnatha Diņạima Kavisārvabhauma was a great friend of Devarāya II, and obtained from him the grant of a Nandavana which he created into an agrahāra with the names Praudhadevarāyapura, Mūlāņdam or Mullandram, Sārvabhaumapuram, and Diņờimālayam. His son Rājanātha was a contemporary of See my paper on the Dindima Poets and the Kings of Vijayanagar in the Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute Silver Jubilee Volume, 1942, pp. 23-29. Ibid., p. 29. 3 Ibid., p. 25; The Vibhagaratnamalika R. No. 1738 (d) of the Government MSS. Library. Madras, assigns reasons for everyone of the names cited above in vv. 116-120. प्रौढदेवो ददौ यस्मात् प्रौढदेवपुरं तथा । सार्वभौमः स्वयं कर्ता सार्वभौमपुरं ततः॥ यत्र स्थितानां विदुषां सामान्यं डिण्डिमं यतः। डिण्डिमालयमित्यस्य नाम प्रोकं तृतीयकम् ॥ मूला इति हि विद्वांसः तेषामण्डं समाश्रयः। मूलाण्डमिति तमाम afara a gar: U 3 1 2 ·INTRODUCTION 5 Narasinga Sāluva (1485-6 to 1492-3) son of Gunda and wrote the Sāluvābhyudaya.' The various titles which this Rājanātha had are found in the colophons at the end each sarga of the Säluvābhyudaya along with the birudas of his master and patron. These colophons furnish important details which help to fix the various members of the family in their proper times. This Rājanātha was followed by his son Kumāra Diņdima Kavi Aruņagirinātha Sārvabhauma, the author of the Virabhadravijaya.' He distinguished himself with the title Şadbhāşaşārvabhauma.' He must have been the contemporary of Vira Narasimha of the Tuluva line and his father Narasa Nāyaka. For, at the time Acyuta came to the throne, Rājanātha the author of the Acyutarāyābhyudayam had come to prominence. The author of the Virabhadravijaya was alive at the time of the great Krşnadevarāya whom he celebrated along with Kavi Dhūrjați. His son Rājanātha composed the Acyutarāyābhyudayam. There is a private inscription at the temple of Svayambhūnāthes vara at Mullandram by one Gangaiyāļi Nācciyār wife of Kumāra Diņạimar Aņņāmalaināthar recording the pratișthā of a subshrine for Aņņāmalinātha in the temple of Svayambuūnāthesvara, for the attainment of S'ivasāyujya for both herself and her husband. This is dated 31st May 1550. This Gangaiyāļi Nācciyār and her husband were the parents of the author of the Acyutarāyābhyudayam. The remarkable coincidence of name Veda sākha, sūtra and gotra cannot be accidental. 6 1 2 Descriptive Catalogue of Sanskrit MSS., Madras, Vol. XX, Nos. 11818 and 11819. Ibid., p. 7901,-3; Festschrift Prof. P. V. Kane, p. 4. 3 Ibid., p. Adyar Library Bulletin, Vol. V. part 2, p. 63. • Triennial Catalogue of Sanskrit MSS., III, A., R. No. 2090 (d) p. 2834. Adyar Library Bulletin, Vol. V, 1941, pp. 59-68 where I have edited two Dipțima inscriptions from Mullandram and examined also other inscriptional evidence relating to them. Ibid., pp. 62-3, paragraph 7 and pp. 65-6, paragraph 11, 5 6 ·6 ACYUTARĀYABHYUDAYAM Claiming descent from such a distinguished line of poets running to several generations and with the intimate connection of the royal favour maintained unbroken throughout the times, it is but natural that Rājanātha should have had the necessary equipment for the task undertaken by him. We may even say that his statements have the official stamp of the Court for veracity. That Rājanātha was the poet-laureate of Acyuta is recorded by Gururāma in his drama the Ratnesvaraprasādana.' Gururāma was the grandson by a daughter of this Rājanātha as he states in the prasthāvanā : Sāhityasāmrajyapațțābhişiktasya Rājanāthakaveh dauhitratānukūlavāgvilāsāh. Gururāma nāmā kavih etc.? These tend to point to the conclusion that Rājanātha had all the necessary equipment and qualification and was fully conversant with the historical transactions that took place and the historical documents that were drawn in the period A tradition recorded about Appaiya Dīkşita has been noted by Mr. Y. Mahalinga Sastri that a Sārvabhauma Diņạima Kavi visited him in his advanced age while the Diksita was barely twenty years. But the suggestion of Mr. Sastri that he would identify this Sārvabhauma with the author of the works Bhāgavatacampu, Sāluvābhyudayam and Acyutarāyābhyudayam has to be taken with a little caution. I have already pointed out from internal evidence that the authors of Sāluvābhyudayam and Acyutarāyābhyudayam were different from each other and that the former was the 3 i Edited by Professor P. P. Subrahmanya Sastri, B.A. (Oxon), Madras Government Oriental Series No. 5, 1939; Adyar Library Bulletin, 1941, Vol. V, part 2, p. 61, note 2. Ratnes'varaprasadna, p. 3. Journal of Oriental Research, Vol. III, p. 157, 2 3 ·INTRODUCTION 7 grandfather of the latter.' The title Dindimakavisārvabhauma seems to have been held hereditarily by the descendants of Aruņagirinātha Diņdimakavisārvabhauma the first member of the family who acquired the title and is identified with the author of the Tirupuga! and as a contemporary of Devarāya II of Vijayanagar. NARASA NĀYAKA AND HIS PREDECESSORS 4 The Acyutarāyābhyudaya begins with the pious desire that the Lord Venkatesvara of Tirupati be pleased to protect Emperor Acyutarāya. The purāņic geneological table is traced through the Moon, Budha, Purūravas, Āyus, Nahuşa, Yayāti and Turvasu. In course of time many kings reigned in the family. One such descendant of the Moon was Timmabhūpa. From this brave Timmabhūpa, whose main wealth consisted in his fame, was born Isvarabhūmipāla.' He had two sons Nșsimha and Timma, through his wife Bukkama." Narasa or Nșsimha was the delight of the people even from his birth. He defeated the Muhammadan ruler of Mānavadurga and captured him alive but permitted him to retain his kingdom after submission thus revealing both his valour and generosity. In another encounter he caused the Kaveri to be bridged near Srirangapattanam and brought to book the Adyar Library Bu in, Vol. V, part 29, * I, 2. अव्यादपूर्वो निधिरागमानामाद्योवृषादेः पतिरच्युतेन्द्रम् । 3 I, vv. 5-22. Verse 23 mentions Timmabhūpa ag tatalsafa farm49: 1 * श्रीतिम्मभूपाजितभूस्ततोभूत् यशोधनादीश्वरभूमिपाल: ॥ p. 63. I. vu. 25-28. * I. v. 29. महीपतिर्मानवनामदुर्ग शकाधिनाथेन समं गृहीत्वा । स्फुटीचकारास्य पुनर्वितीर्य शौर्य तदौदार्यमवार्यचर्यम् ॥

·8 ACYUTARÄYĀBHYUDAYAM recalcitrant governor of the place. He then proceeded to Madura where he sent the Marava ruler to heaven and reduced the country to order. Konețirāja who next experienced the weight of his arms was driven out from the field of battle with his elephant corps.' He performed the Sixteen great dānas as a daily routine.' His enemies had to take refuge in the forests and suffer.5 The purāņic geneology described by Rājanātha agrees in all particulars with those contained in the Kadalāļi and Unamanjari Plates of Acyutarāya, the Kuļiyataņdal plates of Vīra Narasimha,' the Bevinahalli grant of Sadāsivaº and the Kanchipuram plates of Kṛṣṇadevarāya. The two Copper Plate grants of Krşnadevarāya " to the temple at Srirangam contain an identical geneology. So far epigraphy supports the statements of Rājanātha. Literary works of the time do not lag behind. The Varadāmbikäparinayam" of Tirumalāmbā, a queen of Acyuta, gives the same information regarding the ancestry of her lord. Describing the achievements of Narasa Nāyaka, Tirumalāmbā mentions the capture of Mānavadurga from the Suratrāņa," his bridging the Kaveri near Srirangapattana 1 I, 30. प्रायोऽर्णवे सेतुकृतोऽवतारः प्राग्जन्मसंस्कारवशादिवैषः । सेतुं विधायाम्भसि सह्यजायाः श्रीरङ्गपूर्वी नगरी जहार ॥ महेन्द्रलोकं मरवाय दत्वा मध्ये समीकं मधुरां स जहे। I, 32. 31, 33. ' I, 34, दानान्यहो षोडश विश्रुतानि जातानि दैनंदिनमेव कृत्यम् । 1, 36. 6 Epigraphia Indica, Kadalaţi Plates. XIV, No. 22, pp. 311-323 ; Unamanjari Plates, Ep. Ind., III, pp. 147-158. Ibid., Vol. XIV, No. 17, pp. 231-240. Ibid., Vol. XIV, No. 16, pp. 210-231. 9 Ibid., Vol. XIII, pp. 126-9. Ibid., Vol. XVII1. pp. 160-169. 11 Edited by Dr. Lakshman Sarup. (Lahore) ; extracts from the Varadambikaparinayam are found in the Sources, pp. 172-176. '" Sources, p. 175 : सुरत्राण: प्राणत्राणपरायणः दुर्गमं मानवदुर्ग तत्क्षणमध्यरुक्षत् । 7 8 10 ·INTRODUCTION 9 and the capture of that city as being a more difficult task than the capture of Lankā by Raghupungava or S'rī Rāma, since Rāma's Bridge was constructed on motionless water while Narasa built his bridge on the running waters of the Kaveri' and his march to and occupation of Madura. She further adds that Narasa marched to Gokarņa” having already. captured the fort of Tarasingi. The printed edition of the Varadāmbikāparinayam reads Matarasirigyabhidham for Tarasingi." But the success of Narasa over Konetirāja and his elephant corps finds no mention in the latter work. Apparently the campaign against the Cola king and the march of Narasa to Setu and Rāmes vara which Narasa lead to a successful conclusion should be equated with it. The Conjeevaram plates of Krşņadevarāya fully support the statements of both Rājanātha and Tirumalāmbā" as to the valour and achievements of Narasa Nāyaka. The construction of the bridge over the Kaveri and the capture of Srirangapattana, the defeat of the Cola, Cera and Pāņdya called Mānabhūsā' and the performance of the sixteen Mahādānas are all recounted in 1 Sources, p. 174 ; स्थिरे जले सेतुरकारिपूर्व तदद्भुतं नेति कवेरजायाः । सेतुं प्रवाहेषु गुणाभिरामः चित्ते सतामद्भुतमप्यबध्नात् ॥ (Lahore edn. p. 83.) 2 Sources, p. 174 ; sıfast Ayerget asia 79793IHAHFAQETara: etc. s Sources, p. 174 ; दुर्ग प्रगृह्य तरशिवभिध विपक्षात् स्वर्ग विरोचनसुतादिव शाङ्गपाणिः । गोकर्णनाथमनमत् सुतदाररोधक्रोधादिवापरपयोनिधिना परीतम् ॥ * Vardambikaparinayam, (Lahore edition), p. 81. 5 The valour of Narasa against Konetirāja is mentioned in the Acyuta. rayabhyudayam as a special exploit of merit. 6 See also Udayambákkam grant of Krşpadevarāya. Epigraphia Indica, XIV, pp. 168-175. 7 Arikesari Parakrama Pandya (S'aka 1344-88) and the builder of the gopura of the Vis'vanātha temple at Tenkasi was a great devotee of Siva. He was also known by the title of Manabharana or Manakavaca. He has been equated with the ruler Mānabhūşā or Mānābharaṇa conquered by Narasa Nāyaka, Ep. Ind. IX, p. 336 ; see also Sources, pp. 9 and 10 and Travancore Archaeological Series. No. 6, p. 54 f. 2 ·10 ACYUTARĀYABHYUDAYAM suitable language. It requires no great effort to point out that Rājanātha has been careful in his account of Narasa's life to state only real achievements and not imaginary details as other court panygerists. VĪRA NARASIMHA AND KRSNADEVARĀYA The successors of Narasa are noticed only briefly to lead to the hero of the work Acyuta and his achievements. Narasa Nayaka had three wives, Tippāmbikā, Nāgāmbikā and Obamāmbā. Tippāmbikā gave birth to Vira Narasimha ; Nāgāmbikā became the mother of Krşņadevarāya and Obamāmbā was the mother of Acyutarāya. The great quality of Vīra Narasimha, in the opinion of Rājanātha, was his generous disposition by which he gave away all his wealth so freely that he drove away daridratā (or poverty and want) - Ibid., Udayambakkam grant, 11. 8-10. विविधसुकृतोदामे रामेश्वरप्रमुखे मुहुः मुदीत हृदय स्थाने स्थाने व्यधत्त यथाविधि । बुधपरिवृतो नानादानानि यो षोडश त्रिभुवनजनोद्गीतं स्फीतं यशः पुनरुक्त यथा विधि ॥ कावेरीमाशु बध्वा बहलजलभरां यो विलध्यैव शत्रून् जीवग्राहं गृहीत्वा समिति भुजबलात्तं च राज्यं तदीयम् । कृत्वा श्रीरङ्गपूर्व तदनु निजवशे पट्टणं यो बभासे कीर्तिस्तम्भ निरवातं त्रिभुवनभुवनस्तूयमानापदानः ॥ चेरं चोलं च पाण्ड्यं तदपि च मधुरावल्लभं मानभूषं वीर्योदग्रं तुरुष्कं गजपति नृपतिं चापि जित्वा तदन्यान् । etc. See Sources, p, 106 where the same achievements are attributed to Narasa by Nandi Trimmana in his Parijatapaharanamu dedicated to Krşpadevaraya. The capture of Mänavadurga, the taking of Srirangapattana and the performance of the sixteen dānas all find a place in the introductory portion of this work. * Acyutarayābhyudayam, I, 52. तिम्रो नृपस्येत्यभवनभीष्टा तिप्पाम्बिका तासु च नागमाम्बा। पट्टाभिषिक्ता पतिदेवतानामुत्तंसभूषामणिरोबमाम्बा ॥

·INTRODUCTION 11 from among the Brahmaņas of his kingdom.' Not less significant was his valour for he permitted his enemy samantas to be released from prison which indicated his fearlessness as well as self-confidence." The great Krsnarāya, the most famous of the line, succeeded Vira Narasimha." His very coronation was enough to cool down the enthusiasm of his enemies to fight against him. Among his achievements should be counted the capture of Kondavidu and other fortresses as also several of them in the territories of the Gajapati." He further errected a jayasthambha at Puțupețțanūrapura which the Sources indentifies with Pettanurapura near Simhādri. Of the two qualities of Vīra Narasimha praised by Rājanātha generosity and fearlessness, the generous donations of that monarch receive confirmation in the Conjeevaram Plates of Kțşņadevarāya.' His gifts at Chidambaram, Kālahasti, Venkatādri (Tirupati), Kāñcī, S'rīsaila, S'onasaila (Tiruvannamalai), Ahobala, Sangama, S'rīrangam, Kumbhakoņa, Gokarņa, Rāmesetu and other places have been praised by all Brahmins from the south to the north. Some of the dānas are named such as Brahmāņda, Visvacakra, Ghata, Ibid., I, 53 and III, 17. Ibid., I, 54. 3 Ibid., III, 18. अनन्तरं कीर्तिधुरन्धरोऽभूत् सकृष्णरायः सकलां वसुन्धराम् । • 4 Ibid., III, 18. अमुष्यशीणैरभिषेकवारिभिः शशाम विद्वेषणशौर्यपावकः ॥ स कोण्डवीटिप्रमुखानि सङ्गरे महान्ति दुर्गाणि मतङ्गजेशितुः । पुरा गृहीत्वा पुटुपेनूपुरे न्यधादथ स्तम्भमसौ महाबलः ॥ III, 19. Sources, p. 158. 7 Epi. Ind., XIII, pp. 127-8. vv. 15-16. aralararfugloffct Agfa a: श्रीविरूपाक्षदेवस्थाने श्रीकालहस्तीशितुरपि नगरे वेङ्कटाद्रौ च काच्याम् । श्रीशैले शोणशैले महति हरिहरेऽहोबले सङ्गमे च श्रीरङ्गे कुम्भघोणे हततमसि महानन्दतीर्थे निवृत्यै ॥ गोकर्णे रामसेतौ जगति तदितरेष्वप्यशेषेषु स्थानेष्वालब्धनानाविधिबहलमहादानवारिप्रवाहैः ॥ 3 3 8 ·12 ACYUTARĀYABHYUDAYAM Mahābhūtaghața, Ratnadhenu, Saptasāgara, Kalpataru or Kalpapādapa, Kalpalatā, Suvarnadhenu, Suvarṇabhūmi, Hiraṇyās varatha, Tulāpuruşa, Gosahasra, Suvarņāsva, Hemagarbha, Hemagajaratha and Pañcalāngala. Every one of these is elaborately treated in the dāna part of the Krtyakalpataru' and in the dāna portion of Hemadri's Caturvargacintamani.” That he was able to put behind the descendant of the Saluva line and assume sovereignty in spite of the opposition of some of the nobles, might probably justify the claim of Vīra Narasimha. The achievements of Krşņadevarāya have been so much written about that they do not require to be recounted. But the capture of Kondavidu and the appointment of Nādindla Gopa Mantrī as the Governor of the fortress, the war with the Gajapati king, the defeat of the Orissan armies and Krşņadeva's march into the territories of the Gajapati are all historical facts. The Kondavidu' and Kāsa inscriptions' as also the Ahobilam record and the Mangalagiri Pillar inscription will bear testimony to the facts of the campaigns. The construction of a jayastambha at Putapettanūpura is noticed in the Sources and identified with Poțțunūrapura near Simhādri, where, according to the Amuktamālyadā, Manucaritra and other contemporary works, he is said to have planted his pillar of victory. The characteristic quality of Kșşņadeva noted by Rājanātha is his great prowess with which he subdued his Dankända of the Krtyakalpataru of Lakşmıdhara, Gaekwad Oriental Series No. 92, 1942 edited by Professor K. V. Rangaswami Aiyangar. ? Caturvargacintamani, Bibliotheca Indica Series, No. 72, Vol. I, Dānakhanda. 242 of 1892; Ep. Ind., VI, p. 230. Ep. Ind., VI, p. 131 ; 255 of 1892. 5 64 of 1915. Ep Ind., VI, p. 108; 257 of 1892. Sources, p. 158. 3 4 6 7 ·INTRODUCTION 13 enemies and the heights to which his fame rose.' On both occasions when he speaks about Víra Narasimha the great gifts of the king find prominent mention.' ACYUTA AND HIS CORONATION vara Acyutarāya the younger brother of Krşņadevarāya succeeded the latter to the throne. He was not present at the capital during the last days of Kìṣṇadeva and had to be brought to Vijayanagar or Vidyānagarī from elsewhere, while grand preparations were in progress for his coronation." Acyuta was crowned once at Tirupati before God Venkatesfrom the water in the divine Conch, held in the hand of the deity,' before the actual coronation at the capital. Emphasis is laid on this point by Rājanātha a second time in the third canto.' Great was the rejoicing in the city of Vijayanagar which was decorated for the occasion in the best style." Acyuta and his queen Varadāmbikā were consecrated as king and queen regnant and their son Cinna Venkatādri as Crown-Prince and Heir-Apparent. Acyutarayabhyudayam, I, 53. antca fartsarga $6077ra: 1, 54, referring to Kęşnarāya Stoitsfa agoggar ATA I * I, 54 and pertaining to Vira Narasimha आयस्तयोः दैन्यमुषा द्विजानाम् । 3 Acyutarayabhyudayam III, 20. पदेऽभिषेक्तुं तमथाच्युतप्रभुम् । कुलादिकूर्मोरंगकुञ्जराग्रणीश्रमापहृत्यै समनाहि मन्त्रिभिः॥ 4 Ibid., v. 23' प्रणामशील: फणिशैलशासितुः कदाचिदग्रे करशङ्खवारिणा । पयोधिकाञ्चीपरिणेतृतास्पदे पदेऽभिषिक्तः स परंपरागते ॥ 5 Ibid., v. 36. कृताभिषेक: कृपया पुरा हरेस्स एष सांराज्यपदेऽभिषिच्यत । Ibid., vv. 25 to 32. 7 III, 48, कृताभिषेका सलगक्षितीशितुर्वरात्मजासीद्वरदाम्बिका वधूः । III, 52, अनेन राज्ञा चिनवेङ्कटादिरप्ययोजि लक्ष्मी युवराजपूर्विकाम् । 1 6 ·14 ACYUTARĀYĀBHYUDAYAM This account of the coronation of Acyuta is corroborated by other sources. Acyuta was somewhere in the neighbourhood of Tirupati and Kalahasti, probably at Chandragiri which was the most important fortress in that locality. A third coronation at Kalahasti is recorded in the Kālahastisvara temple at Kalahasti corresponding to 21st October 1529 A.D.' Two inscriptions from Conjeevaram give the 5th tithi of the second half of the solar month of Vrs'cika, Virodhin corresponding to 20th November 1529. Assuming that Krşņarāya died about the middle of 1529 (May to October), the coronations mentioned in the three different places should have succeeded one another, and as Tirupati and Kalahasti are within striking distance of each other they must have preceded the grand coronation at Vijayanagar. Krsnarāya worshipped Venkatesa at Tirumalai and Kālahastīsvara at Kalahasti on the same day and had it recorded in his epigraphs, thus practically demonstrating the possibility of a quick ride between Tirupati and Kalahasti.' The first act of importance mentioned in the Acyutarāyābhyudaya is the statement made by the minister to Acyuta at the Verkațavilasamantapa wherein the rebellion of one Sellappa and his conjunction with the ruler of Tiruvaļi are reported. Some of the tributary kings had not sent in Studies in the Third Dynasty of Vijayanagara, p. 13 and T. T. Devasthanam Report, Vol. I, p. 220 ; Sources, p. 161. 3 157 of 1924. Another inscription, 182 of 1924 records the gift made by Acyuta on the day of his coronation at Kalahasti-in Virodhi, Kārtika bahula pañcamı (or 21st Oct., 1529 A.D.) and is dated 27th July, 1532. 49 and 50 of 1900. 4 151 and 162 of 1924 5 IV, v. 46. एकदा तु सचिवो यथाक्रमं प्रेषितप्रणतराजराजिकम् । प्राप्य वेङ्कटविलासमण्टपे प्रश्रयेण निजगाद पार्थिवम् ॥

·INTRODUCTION 15 their usual dues.' Sellappa had run away with concealed enmity and had taken refuge under the Cera ruler. The Pāņdya king who had been dispossessed of his ancestral dominions was supplicating for help and protection. the duty of kings like Acyuta to reduce to submission the rebels and to protect the good." It was SELLAPPA Sellappa or Cellappa of Rājanātha does not seem to be the proper name of an individual. It is a term of endearment applied to children by affectionate parents. There are two records of Krşņadevarāya dated S'aka 1432 and 1433 wherein his father Narasa Nāyaka is called by the name Sellappar.' The Cellappa of Rājanātha was a rebel against Acyuta and has been identified with Salvanay of Nuniz or Vira Nara. simha Sālva Dandanāyaka' whose inscriptions have been copied from several of the southern districts. According to Nuniz this Sālva Nāyak was the chief officer of Acyuta and ruled the kingdom in the interval between the death of Krşņadevarāya and the coronation of Acyuta on behalf of Acyuta, and looked after his interests at the capital in the last days of Krşņadevarāya. That Sellappa was held in great esteem by Acyuta is attested by an inscription of 1529 A.D. at Urattur where Acyuta made a grant to the temple of Tiruvagattisvaramudāiyār Tambirān for the merit of Sellappar "IV, 55. त्वय्युपेतकमलोदयेऽप्यहो तोयदा इव शरद्धनागमे । एष्यदाशुविलया यथापुरं नार्पयन्ति कतिचिन्नृपा: करम् ॥ % IV, vv. 56-57. 3 ARE., 1911, paragraph 55 and ARE., 1909 paragraph 69. See also 91 and 92 of 1908 and 361 of 1908. 4 STDV., p. 103. 5 Forgotten Empire, p. 367.

·16 ACYUTARĀYABHYUDAYAM alias Vīra Narasinga Nayaka Sāluva Dāņdanāyakar.' The usual practice of a lower officer making grants for the merit of his superior officers or the king is reversed here, and Emperor Acyuta has recorded a grant in favour of a subordinate officer of his, his Prime Minister (presumably) in token of gratitude for the services rendered by Sālva Daņdanāyaka. The view of Father Heras that Sellappa rebelled in the last days of Krşņadevarāya is effectively negatived by the statements made above. He was loyal to Krsnadevarāya till the very end and firmly supported the accession of Acyuta.' That such a staunch friend and supporter of Acyuta should have suddenly rebelled against his sovereign whom he had helped so much to gain the throne and whose esteem and regard for him were of the highest character requires explanation. The minister's report of the rebellion of Sellappa set the machinery of the army in motion against the rebels under the leadership of Acyuta himself. Salagarāja Tirumala appointed commander-in-chief.: 3 was RĀJANĀTHA'S ACCOUNT To resume the account of Rājanātha : Acyuta started from Vijayanagara with a big army and proceeded to the south. In due course Chandragiri was reached where the army was encamped and the Emperor proceeded to the Tirupati hills to pay his homage to the deity Venkatesa. He presented certain jewels to Sri Venkatesa-two pearl earrings, a kațaka, a padaka or pendant to adorn the neck and a kirīța inlaid with gems.' Armed with the blessings of his 3 TARE, 1910. Inscription No. 256 of 1910. Dr. Venkataramanayya has a note on this on p. 23 of his STDV. Supra, p. 19-20. 4 51 of 1912. V, 1-21. 6 V, 22-40. 41. B 7 V.

·INTRODUCTION 17 deity for a victorious campaign he proceeded to Kalahasti on the banks of the Suvarņamukharī. Here Acyuta offered to Kālahastisvara enough of wealth to remove his mendicancy which even the friendship of Isvara with the lord of wealth had not so far effected. Kāñci' was the next halting place where the king paid his homage to Sri Varadarāja.” He had himself weighed in pearls and their destribution fulfilled the the desires of good men. Tiruvannamalai or Arunasaila was next visited and having paid his homage to Aruņācalanātha · he passed on to the districts watered by the Kaveri. Srirangam was reached and Sriranganātha was worshipped. The army was encamped on the banks of the Kaveri for the time being. Acyuta was induced to appoint the Salaga prince as the commander of the southern expedition himself remaining at Srirangam watching the result.“ The sixth canto gives an account of the southern campaign. The Salaga prince Cinna Tirumala crossed Mathura and proceeded to the Tāmbraparņi a description of which is given in vivid language. The Vijayanagara army encamped on the banks of the Tāmbraparại the northern limit of rebel activity, and in the battle that ensued defeated the Cera ruler or Tiruvadi who surrendered and presented a number of splendid elephants. The Tiruvadi was forgiven for his past faults and the territories of the Pāņdya ruler which had been dwindled by the aggressive policy of the former were restored to the latter. From there Salagarāja proceeded to Anantasayanam to worship S'rī Padmanābha on his serpent couch.” The seventh canto resumes the story of the return of the Salagarājakumāra through Setu ; he reached Srirangam to report the successful termination of the campaign to Acyuta." IV, 44-47. 2 V, 48-49. V, 51-55. 6 V, 57. V, 58, 64. 1-11. vu, 31-32. VII, 1.14. 3 V. 49. 4 6 7 6 9 vu. 2 ·18 ACYUTARĀYABHYUDAYAM The news was received with great satisfaction by the king who ordered the infliction of proper punishment on the delinquent ruler and ratified the restoration of the Pāņdya to his ancestral dominions. The main work of the expedition being completed, Acyuta turned to worship Sriranganātha whom he praised.' The eighth sarga revels in literary fancies and describes the approach of the night and the rising of the moon. The ninth, equally interesting from the point of view of literary excellence and fights of imagination has little of historical material to yield. In the tenth canto the narration of the further campaigns of Acyuta is resumed. Proceeding by the banks of the Kaveri Acyuta reached the Konkaņa country and thence marched to Srirangapattana. Having received the tribute offered by the Tulu chiefs he turned towards the north. Having crossed his own dominions he gradually reached the territory of the Hayapati or the Sultan of Bijapur, This second campaign of Acyuta, against the Hayapati of Rajanātha, started with the seige of an unnamed fort and its fall. During the interval when Acyuta had gone over to the west to chastise a certain Maluka, the Vijayanagara army was still operating in the east and started a regular invasion of the enemy country carrying fire and destruction into the territory of the enemy.' The Hayapati lost heart and retreated." He was greatly discouraged by the successive defeats that his army sustained. Gathering courage and having issued instructions to his council of officers, he sent the necessary reinforcements for the protection of Raichur and himself encamped nearby. In the encounter of the two forces, the yavanapati was forced to take to his heels. A few VII, 24-27. VII, 35-57. 3XI, 1-9. XI, 10-13. 6 XI, 14 and 22. XI, 23-26. ? XI, 29-48 1 2 6 ·INTRODUCTION 19 days afterwards he took counsel and threw himself on the generous mercy of Acyuta thus pocketing his pride, and in effect resembling a cobra deprived of its venom.' Having thus concluded the campaign successfully and accepted the allegiance of the sultan, Acyuta returned to Vijayanagar and the occasion was treated as a festival at the capital.' The twelfth canto gives ample scope for the free play of the imagination of the poet for the variety and richness of ideas and felicity of expression describing how the ladies of the city of Vijayanagara welcomed the entry of the triumphant Acyuta. It resembles in effect the relevant cantos of the Kumārasambhava, the Raghuvamsa and other Māhakūvyas. Rājānatha has followed the traditional practice of the great poets with equal skill and felicity. THE CAMPAIGN AGAINST TIRUVADI According to the account in the Acyutarāyābyudaya Acyuta's coronation was immediately followed by the rainy season. When the rains abated, the time for a digvijaya for his hero was but proper, and the opportunity arose when the minister reported the rebellion and fight of Sellappa and the complicity of the Cera ruler in' harbouring the refugee Sellappa.* The Pāņdya ruler who had been dispossessed of his ancestral dominions awaited the protection of Acyuta and restoration to his kingdom. There are few contemporary records which XI, 49-55. . XI, 57 and the whole of Canto XII. 3 IV. 56, छन्नविग्रहतया पलायितश्चेल्लपो वसति चेरसीमनि । तच्छरण्यधरणीभुजा समं शिष्य एव स चिरायुषा त्वया ॥ * 1V, 57. प्राक्तनानिजपदात्परिच्युतः पालनीय इह पाण्ड्यभूपतिः । शिक्षणं मदवता पुनस्सतां रक्षणं च ननु राजलक्षणम् ॥

·20 ACYUTARĀYABHYUDAYAM can be used to check the account of Rājanātha in this connection. The reasons for the rebellion of Sellappa seem to be obscure, for, he was one of the main supporters of Acyuta before his coronation and was his Prime Minister.' Dr. Venkataramanayya accounts for the sudden change in Sālva Nāyaka or Sellappa--the Dear one-as due to certain circumstances that led to a kind of an understanding between Acyuta and Aliya Rāmarāya who was accepted as Co-regent by the former. This must account for Rāmarāya resuming the control of the state affairs and Sālva Nāyaka losing his position as Prime Minister. The consequent loss of power and prestige should have induced Sālva Nāyaka to enter into an alliance and conspiracy with Tumbicci Nāyaka of Paramakudi and the Tiruvadi and set up the standard of revolt. Dr.' Venkataramanayya further points out that the ruler of Tiruvadi is the ruler of Quilon and not the ruler of Travancore. The Acyutarāyābhyudaya which is almost the sole authority for this campaign does not seem to favour this identification. For, when we follow the account of the campaign, the armies of Acyuta's general and the forces of Tiruvaļi met on the banks of the Tambraparņi and in the action that followed, Tiruvadi and the rebels were defeated. The submission of the rebels was accepted by the general on behalf of Acyuta and he proceeded to Anantas'ayanam to worship S'ri Padmanābha. IDENTITY OF THE TIRUVADI The foregoing account of the campaign does not support the identification of the Tiruvaời with the ruler of Quilon. Studies in the History of the Third Dynasty of Vijayanagar, (STDV.) p. 103 ; A RE, 1911 para 55, 2 bid., p. 30 and footnote 2. pp. 27-29. 3 Ibid., ·INTRODUCTION 21 If the king of Travancore were not unfriendly why should the general proceed to Anantas'ayanam after the campaign had ended favourably? Which is the actual place where the territories of the ruler of Quilon bordered on that of the Vijayanagar Empire near the Tāmbraparņi to justify an encounter with the Tiruvadi identified with the ruler of Quilon ? He could have as well have chosen to attack the ruler of Quilon from his rear on the southern side from modern Trivandrum and Attingal and not on the banks of the Tāmbraparņi. If the armies met on the banks of the Tāmbraparņi what was the route by which Salagarāju the general went to Anantasayanam ? Was the route from Shencottah through the ghat section to Tenmalai and thence to Quilon or Anantas'ayanam (Trivandrum) used or the route through Nanguneri, Panagudi, Aramboly and Nagercoil ? The latter is the easier and more frequented route for large armies than the ghat sections that can be seen all along the Shencottah-Quilon railway line. The authority of Nuniz is not absolute in the sense that he is and ought to be correct in every detail. Rājanātha uses the terms Tiruvaţiksitipa, Cera and Cerabhüpa etc. as interchangeable and referring to the same person.' Dr. Venkataramanayya has also suggested that the battle between the Vijayanagara army and the forces of the Tiruvadi 'The following verses refer to Tiruvaļi, Cera, and Kerala. IV, 56, refers to Cera ruler and territory. V, 64, refers to the Cera territory and reads. aq arata: 1 VI, 14, refers to the king Tiruvadi स च सराय चतुरङ्गबले: तिरयन्दिशस्ति- safefefaa: 1 VI, 30, अयमर्पितस्तव पदाम्बुजयोरधमस्सतिर्वटिरधर्मपरः । VII, 13, afaceaifiye gayet: adra anait à afraggi: 1 VII, 23, wateralfaqari: 1 VII, 25, सीमालङ्घी शिक्षितश्चेरभूपः ।

·22 ACYUTARĀYABHYUDAYAM might have taken place near the Arvamoli pass.' An army which gained a victory at Aramboly will not take the Shencottah route to Anantasayanam (Trivandrum). It is therefore difficult to accept the identification of the ruler of Tiruvadi as distinct from the ruler of Travancore and as identical with the ruler of Quilon.' DATE OF THE SOUTHERN CAMPAIGN The expedition of Acyuta to the South to reduce to submission the rebel chiefs headed by Sālva Nāyaka and Tiruvadi is noticed in his inscriptions bearing the date S'aka 1455 or 1532 A.D. The natural inference is that it should have been concluded before that time. Krşņadevarāya passed away about the middle of 1529." Acyuta who was then in the neighbourhood of Tirupati, most probably Chandragiri, had himself crowned before S'rī Venkatesvara of Tirupati and at Kalahasti before Kālahastīs vara. The date of the second coronation at Kalahasti corresponds to 21st October, 1529. He then proceeded to the capital where arrangements for his final coronation were ready. Very probably the grand coronation at Vijayanagar took place in October-November, 1529. According to Rājānatha this was immediately followed by the rainy season-a season not very favourable for undertaking punitive expeditions on a large scale." The commencement 1 STDV., p.31. . See my paper on The Tiruvaļı of Rajanatha submitted to the Indian History Congress, Aligarh session, 1943. 3 49 and 50 of 1900; 182 of 194+, 51 of 1912, 718 of 1916 ; 541 of 1919; 157 of 1924; 580 of 1912. Forgotten Empire, p. 367. Acyutarayabhyudayam, Canto III, 26; see infra p. 14. ARE., 157 of 1924. Acyutarayabhyudayain, Canto IV, 1-26. 3 6 7 ·INTRODUCTION 23 of the Saratkāla was the occasion for the minister to report about the delinquent kings who had failed to remit tribute and required to be pulled up. The rebellion of the Cola ruler Sellappa and his conjunction with Tiruvadi in the Cera country are duly reported as also the sad plight of the Pāņdya ruler who had been dispossessed of his dominion by the rebel chiefs.' Thus started the expedition under the command of the king himself. We are thus brought to the close of 1529 A.D. and the expedition should have started early in 1530 A.D. allowing a few months of rest after the coronation of Acyuta at Vijayanagar. The earliest mention of the subjugation of the Tiruvadirājya is found recorded in an inscription on the eastern wall of the mantapa in front of the central shrine of the Gramnārdhanāthesvara temple at Elavanasur, Tirukoyilur taluq, wherein king Acyuta is given the titles of Tiruvadi Saptarigaharana, Pandyarājya paripālana and Isvara Narasimha kumāra. This inscription dated S'aka 1453 Khara, Mina Amāvāsyā, Thursday Uttirațțādi is to be equated with 7th March, 1532 A.D. It registers the gift of two hamlets reconstituted into one village called Tirumalarājapuram in the name of Acyuta's brother-inlaw Tirumalarāja to a certain Varadarāja Bhattar or Varadarāja Sarasvati Dīksitar of the Bhārgava gotra and Āsvalāyana sūtra and a resident of Iraivanaraiyur. The gift was made in the presence of God Virūpākṣa on the bank of the Tungabhadra. The term Tiruvadirājya-Saptargaharana (one who took away from the Tiruvadi the seven constituent elements of sovereignty) must be a biruda assumed to celebrate Acyuta's victory over the ruler of Tiruvaļi. The date of this inscription places i Ibid., IV, vv 46-55. ARE., 1938, No 479 of 1937-38. Rājanātha states in his Kavya that the status of the restored Pāndyan ruler was placed higher than that of the Tiruvaời who was spared his life and further humiliations. 2 3 ·24 ACYUTARĀYĀBHYUDAYAM the southern campaign of Acyuta during the years 1530-31. As the inscriptions mentioning the southern expedition include the conquest of Tiruvadi, the subjugation of Tumbicci Nāyaka and Sālva Nāyaka along with the chiefs of Ummattur (49 and 50 of 1900, 182 of 1894) the successful conclusion of the expedition must be dated by about the middle of the second half of 1531 A.D. RĀJANATHA'S OMISSIONS Two important items of interest are not mentioned in the Acyutarāyābhyudaya while they find a place in the lithic records of the reign, e.g.: 1. The Jayasthambha on the banks of the Tāmbraparņi; 2. the marriage of Acyuta to the Pāņdya princess. Rājanātha has cited the Jayasthainbha erected by Krşņavdevarāya at Pețțanūrapura. But the omission of the Jayasthambha in a kāvya where he chiefly celebrated his patron is inexplicable unless the expression in the inscription தாம்பரக்கன்னிக் கரையிலே செய ஸ்தம்பமும் நாட்டி is interpreted to indicate the defeat of the Tiruvaļi and his confederates on the banks of the Tāmbraparņi. The Pāņdyan ruler is brought in thrice in the course of the work. First, it is reported that he had been driven out of his kingdom by the rebels. The defeat of the rebels on the banks of the Tāmbraparņi was followed by the restoration of the territory of the Pāņdyas to the protege of 2 1 Acyutarayabhyudayam, III, 18, पुरा गृहीत्वा पुटुपेनूपुरे न्यधादथस्तम्भमसौ महाबलः । 2 49 of 1900 ; SII, VII, pp. 21-22. 3 A cyutarayabhuydayam, IV, 57.

·INTRODUCTION 25 Acyuta who naturally followed the expedition and was placed on a status higher than the ruler of Tiruvadi,' The news of this restoration of the Pāņdya and the relief given to him from the aggressions of the Tiruvadı ruler are reported to Acyuta in the seventh canto.? The Emperor ordered that just punishment be meted out to the rebels and permitted the return of the Pāņdyā to his dominions. The justification of the title Pandyasthāpanācàrya' is thus explained. The marriage of Acyuta to the Pāņdya Princess is a transaction not recorded by Rājanātha. The expression in the inscription பாண்டிய ராசாவின் குமாரத்தியை வாங்கிக் கொண்டருளி' is definite and the reason for the omission for so important an event is not quite accountable. PĀNDYASTHĀPANĀCĀRYA The title Pandyasthāpanācārya was held by three different individuals. 1. It was held by Srīvallabhapāņdya of the Pāņdyas of Tenkasi along with another title Iranda Kālam edutta Pāndya i.e. one who restored the Pāņdya line to its former glory after a period of eclipse by the attacks of the Tiruvadi ruler probably Udayamārtāņdavarman, and the aggressions of the Pāņdyas of Kayattar. 2. The Krishnapuram plates .confer the same title on Nāgama Nāyaka the father of Visvanātha Nāyaka and the founder of the Nāyak dynasty of Madura. Nāgama was probably one of the generals in the campaign of Acyuta against Tiruvadi. 1 VI, 31, अपि पाण्ड्यभूपमदसीयपदाभ्यधिकप्रतिष्ठमतनिष्ट नृपः । VII, 16-27. 3 VII, 26-27. * VII, 27, 5 49 of 1900. SII, VII, pp. 21-22.

·26 ACYUTARĀYABHYUDAYAM 3. Acyutarāya having restored the oppressed Pāņdya to his former position took upon himself the title Pandyasthāpanācārya and married a Pandya princess. The deterioration of the position of the Pāņdyan ruler of Tenkasi may have been due to the aggressions of the Pāņdyas of Kayattar on the one hand in the east and the ambitious policy of Udayamārtāņdavarman Tiruvaời who extended his dominions from Nagercoil upto Shermadevi along banks of the Tāmbraparņi on the south. This double attack must have reduced the already shrunken dominions of the Tenkasi ruler to insignificance and the rising principality of Madura under the leadership of Visvanātha Nāyaka probably gave a ray of hope to the Pāņdya to regain his lost territory by an appeal to the Emperor of Vijayanagara. Acyuta had other reasons to fight the Tiruvadi and the appeal of the Pāņdya possibly hastened the expedition which ended in a successful campaign. The marriage with the Pāņdya princess should be interpreted as cementing the relationship of the Emperor with the Pāņdyan family which he had restored to soine of its past glory. It is this restoration to some of its past glory that induced S'rīvallabha Pāņdya to assume the titles of Tranda Kālam eduttavan and Pandyaråjyasthāpanācārya.' MUKTĀTU LĀPURUŞADĀNA That Acyuta performed a muktā-tulāpuruşadāna at Conjeevaram is mentioned by Rājanātha as part of Acyuta's visit to that place on his way south to Srirangam when he was leading the expedition against Tiruvadi. Epigraphical confirmation of this event is to be found at Kalahasti, * Travancore Archæological Series, No. 6, pp. 54-56.

·INTRODUCTION 27 Conjeevaram and Lepakshi. The Kalahasti record notices that Acyuta, his queen Varadāmbikā and bis son Prince Venkațädri performed the muktā-tulābhāra ceremony in the presence of god Hari at Kāñci severally.' The record is dated Slaka 1455 S'rāvana suddha dvādasi Ravivāsara. It is equivalent to 14th July, 1532, Sunday, and is engraved on the west wall of the third prākāra of the Kālahastīsvara temple. The Arulālaperumāl temple at Conjeevaram has on its south wall of the second prākāra an inscription to the same effect and is dated Saka 1455 Nandana, S'rāvana bahula dvādasī, Ādivara, corresponding to 28th July 1532. Along with the tulāpuruşadāna the grant of seventeen villages to god Varadaraja is also recorded. Nos. +9 and 50 of 1900, also from Conjeevaram, mention the tulāpuruşadāna." The Lepakshi record" on the north wall of the second prākára of the Virabhadra temple at Lepakshi, Hindupur taluq Anantapur District, is a copy of a copper plate document of Vires varadeva and besides recording a geneology and Acyutarayabhyudayam, V, 49. परिचर्यया प्रणवशीर्षमणिं परितोष्य शाङ्गिणममुष्य पुरः । अधिल्टमौक्तिकतुलापुरुषोऽप्यतुलोऽजनिष्ट सदभीष्टकरः ॥ 2178 of 1924 in Sanskrit verse written in Kannada characters; SII, IX, part ii, p. 568; No. 549 178 of 1924. मुक्तातुलापूरुषं दानं श्रीसरसाच्युतक्षितिपतिः काञ्चीपुराभ्यन्तरे । मुक्तातुला पुरुषदान- विधौ विकीर्णान् मुक्तामणीन्समधिकं वरदाम्बिकायाः। दानाम्बुपूरपरितान् रयतस्समेत्य रत्नाकरत्वभजल्लवणाकरोऽपि । काञ्च्यां श्रीचिकवेङ्कटाद्रिमणिना दाने तुलाभारके सत्या- रचिते द्विजास्समभवभर्थित्वभाराकुलाः । तात्रीयं कलिकल्मषादधिगता: क्षोणी पालकुमराका (:) तदितरे भाराय जाता भुवः । ' SII, Ix, ii, p. 568. शाके भूतशराम्बुधीन्दुगणिते वर्षे पुनर्नन्दने मासे श्रावणा नामके च विमले पक्षे वेवासरे । द्वादश्यां हरिसन्निधौ व्यरचमुक्तातुलापूरुषं 546 of 1919. Edited in SII, IX, part ii, p. 572 under No. 552 in Kannada character. .See SII, VII, p. 21-22 for 49 of 1900 and 50 of 1900. 580 of 1912. SII, IX, part ii, p. 577; No. 559. 1 . . . . 6 ·28 ACYUTARĀYABHYUDAYAM prasasti identical with the prasasti in the Unamajari plates of Acyuta, also mentions that Acyuta weighed himself against pearls at Kāñci in Slaka 1455 Nandana and that he made a gift called Kāñcanameru in Saka 1456 : Vijayasamvatsara. Two other inscriptions add that the queen Vardādevi and the Crown Prince Venkatādri also weighed themselves against pearls on the same occasion.' AN ALTERNATIVE NAME FOR VIJAYANAGARA The capital of Acyutarāya usually known by the name Vijayanagara is called Vidyāpura by Rājanātha." Only once is the name Vijayanagara mentioned at the end of Canto XI when Acyuta was returning home after the successful conclusion of the war with the Sultan of Bijapur.' This partiality for the name Vidyapura is first indicated as the name of the capital of Narasa Nāyaka. The description of the city at the coronation of Acyuta, furnishing a second opportunity to wax eloquent over the preparations for the occasion, also gives the title Vidyānagara. Rājanātha was not alone in calling the city by the name Vidyanagara. Another contemporary work already cited earlier, the Varadāinbikāpariņaya of Tirumalamba, and the Pārijātäpaharaṇamu of Nandi Timmaņa "Lines 54 and 55 of the Lepakshi record read as follows: a10groazia शीतकरसंख्याते (Saka 1455). शके वत्सरे विख्याते विजये च मासि सहसि स्वच्छे च पक्षे गुरोः । वारे विष्णुदिने शु(भेपरिस)रे श्रीविठ्ठलाधीशितुः धीरः काञ्चनमेरुदानमकरो. attisaya: argfa: 1 ? 511 and 543 of 1919. 9 I, 39. विद्यापुरी विस्मयभूरमुध्य विशिष्य राज्ञोऽजनि राजधानी । XI, 57. प्रत्यायासीद्विजयनगरं पश्चरेव वारैः । 5 III, 24–34., verse 24 reads, one farann afå fea: etc. @ infra., pp. 8, 9. 4 ·INTRODUCTION 29 dedicated to Krşņadevarāya attribute the exploit of the capture of Vidyāpura (Vijayanagar) to Narasa Nāyaka in the troubled times of the lord of Kuntala. The Annals of Hande Anantapuram contain citations of Vijayanagara under the name Vidyānagara The objection of Sewell that the name should be Vijayanagara—the city of Victory-and not Vidyānagara or the city of learning, cannot hold in the face of this overwhelming literary tradition." It should at least be conceded that the city was known under both the names in those times. SOME INTERESTING OBSERVATIONS Some interesting practices and facts are recorded in the course of the description of the capital Vidyānagara decorated for the coronation of Acyuta.' One should seek the best music on the Vīņā from among the women of the Arațța country. The ladies of the Koņkaņa desa were expert players on the mrdanga, and the sound of their kankanas blended most harmonionsly with the mrdanga-vädya. The Kalinga country produced the best mixers of kastūri and the women of the Lāța desa in the preparation of sandal paste mixed with karpūra. The best designs of tâmbüla kararka or betel box were prepared by the beauties from the Virāța and Saurāştra desas. The most beautiful and colourful display of mangalahārattis or rows of lights in ārātrikas emanated from the fair sex of the Trigartas. The art of knitting garlands found its best exponents among the ladies of the countries of Avanti, Kunti and Andhra. In hair-dressing the Vidarbhas excelled even the best style. Similarly the preparation of the most 1 Sources, pp. 106-108. Forgotten Empire, p. 19. 2 Ibid., p. 45-6. * III, 28-32.

·30 ACYUTARĀYĀBHYUDAYAM fragrant frankincense was a special art cultivated by the princesses of the Nepāladesa. Perhaps a desire to state that the best in every thing was represented at the capital during the coronation of Acyuta, may have prompted the citation of the names of the various countries whether they were included in the Vijayanagara empire or not. But it is neither impossible to suppose nor improbable to believe that special parties of women from the countries mentioned by Rājanātha were invited for the occasion. The belief of the times is reflected in Rājanātha's description of the city. RĀJANĀTHA AS A POET A study of the Acyutarāyābhyudayam is enough to convince the reader of the superior talents of Rājanātha and the ease with which he moves in the composition of his verses. As a mahākāvya the work contains descriptions of cities, of the Ocean, mountains and the seasons. The descriptions of Vidyānagara as the capital of Narasa Nāyaka' and during the coronation of Acyuta' furnish excellent examples of a Capital city under prosperous circumstances. The portrayal, in the fourth canto, of the rainy season in its various phases, presents a rhythmic flow of the rise and fall of the freshes in the rivers. The account of the Ocean at the beginning of seventh canto is equally noteworthy.' He is quite at ease with his subject matter whether it is erotic sentiment as in the ninth canto, or the movements of troops of the army in hard fighting. Imagination runs riot in the twelfth in describing the absurdities of dress, ornaments and movements of the women of the city in their one desire to steal a look at the procession "I, 39-50. * VII, 1-13. III, 24-32. Canto IX, passim. 8 IV, 1.45. X and XI. 6 6 ·INTRODUCTION 31 । 3 5 headed by the victorious Acyuta. The sound of the words echoes the sense on necessary occasions such as: Paruşam Vyaräni' Anrtyatturaga khurabhighäta? Säntimeyuși There is richness of imagery, originality of ideas and choice diction. His expressions of general statements of practical experience in astonishingly simple language in an inimitable manner place him fairly high in the ladder of poets. Equally striking is his partiality for similies derived from indragopa or silk-worm, which may perhaps be due to his extensive knowledge of tantra literature and Devipūjā." He uses the idea four times and with good effect. I V, 3. 2 XI, 36. 3 IV, 39 compare also IV. 27. + Cf. संपदीव विपदि क सहायः-VIII, 2. IV. 13. क्रीडया दिवि तटित्कृपाणिकावलिषु व्यवहितासु वारिदैः । विश्लथा इव विभावसोः कणाः शक्रगोपनिकराश्चकाशिरे ॥ 15. विष्वगम्बुदविधुन्तदोषा चर्वतिस्म रविशर्वरीविटौ । शक्रगोपकरकोपलच्छलात् सूक्वणा स विचचार तत्कणान् ॥ IV, 16. अम्बरानिपतितैः करोपलै राहति व्यतिकरस्पृशोऽवनेः । शक्रगोपवपुषा समन्तत: विश्लथ: क्षतजविग्रुषां चयः ॥ VIII,27. ध्वान्तपक्तिभिरभूयत मेधैर्योतिरिङ्गणमयैः हरिगोपैः । इत्वरीभिरपि चत्वरकोणे गत्वरीभिरचिरांशुभिरेव ॥ 6 Cf. Lalitastavaratnam, Vāni Vilas Press edition, p. 22. मञ्चस्योपरिलम्बमदनी'नागमालिकाभरितम् । हरिगोपमयवितानं हरतादालस्यमनिशमस्माकम् ॥ Also. Lalitasahasranama, (1889) Vidyatarangini Press, p. 11, 18th verse : इन्द्रगोपपरिक्लप्तस्मरतूणाभजविका । According to the Vibhagaratnamålikå the ancestors of Råjānatha originally lived on the banks of the Ganges and were brought to the south IV.

·32 ACYUTARĀYABHYUDAYAM His uncompromising tirade against the adoption of questionable methods is reflected in a short and simple statement prāpta rājya iva mārave pathi. The forlorn condition of the travellers in the rainy season at the mercy of the elements, being drenched and dried up alternately and struggling in the mire under chains is likened to the adoption of the principles of maravas for attaining kingship-a veiled dig levelled at the questionable methods of the Vijayanagara Poliyagars of the south. The eighth canto describing the setting of the Sun, the approach of nightfall and darkness, and the rising of the moon can compare favourably with the works of the classical poets and is easily one of the best sections viewed as a piece of literary composition. The happy expression of the Siddhānta of the S'āstras in a nutshell is attempted with credit in the same canto.' Two beautiful stotras have been included in the work. The first is addressed to Sri Venkatesvara the presiding deity of the Tirupati Hills and the Kuladevatā of Acyuta." The second on S'rī Ranganātha at Srirangam contains within itself a praise of the ten avatārs of Vişņu. The ideas do not belong to the beaten path and are expressed in a novel manner. Quite appropriately, Rājanātha has brought them out through the mouth of the hero of his Kāvya-S'rī by the Cola kings for the establishment of S'iva temples and proper worship of Siva and his consort. In the works written by the decendants of these settlers the usual titles found are Paramamahesvura, Saivasiddhanta pravartanacåryas etc. The inference has thus a proper background. The Cola kings made grants of villages for their maintenance. For fuller details see Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Silver Jubilee Volume, 1942, pp. 23-29. IV, 19. शश्वदातिविशोषिताम्वरो वर्षतोऽपि मस्तोऽध्वगवजः । पकिले किल सशृङ्खलोऽभवत् प्राप्तराज्य इव मारवे पथि ॥ VIII, 22-24. 9 V, 31-40. - VII, 35-57. 5 VII, 45-57. > ·INTRODUCTION 33 Acyutadevarāya. His Bhāgavata Campi is an equally important work displaying the skill in versification as well as the depth of feeling and thought of a poet of the eminence of Rājanātha who was easily one of the best in his own days justifying the claim of Sāhityasāmrājya pațțābhișikta, a claim put forward by his own grandson (dauhitra) Gururāma.' A poet is usually credited with a rich imagination and his accounts are more often viewed with a certain diffidence for historical purposes on the basis of the possibility of their degenerating into mere exaggeration or panygeric of the hero whom the poet celebrated. A similar charge against Rājanātha has to be rejected. A comparison of his account with that of the Portuguese historian Barros has only stressed the conviction of the correctness of his observations. There are no material differences between the two. Even the existing differences are accounted for as the result of the difference in the point of view taken by each. However, it is of considerable interest to note that the account of Rājanātha can stand modern critical scrutiny and that he is not a mere panygerist. DATE OF THE ACYUTARĀYABHYUDAYAM The facts narrated in the work furnish the internal evidence for arriving at the correct date of composition of the Acyutarāyābhyudaya. It certainly belongs to the reign of the Emperor whom it celebrated (A.D. 1529-1542). A narrower limit than this period of fourteen years is indicated by a fresh study of the work. The campaign against the Tiruvadi and the chiefs of the Tuļu country after receiving whose submission and their tributes (characterized as beyond 1 See infra, p. 6. * See STDV., pp. 45-52. 5 ·34 ACYUTARĀYĀBHYUDAYAM estimation)'Acyuta proceeded towards the territories of the Sultan of Bijapur indicates that the work ought to have been composed only after these expeditions had been completed. The inscriptions of Acyuta referring to the southern conquests are dated Saka 1455 or A.D. 1532' and the war with Bijapur closed in 1535 A.D. The inference is therefore to indicate A.D. 1536 to 1542 as the date for the composition of the Acyutarāyābhyudayam. X, 46. a infra. p. 22-24.

·NOTE ON THE MANUSCRIPTS OF THE ACYUTARĀYABHYUDAYA IN the present edition ten manuscripts of the work have been utilized. Two were borrowed from the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. The Visvabhārati has a palm-leaf manuscript of the work which was obtained on loan. The single copy in the Mysore Library furnished a transcript while a second transcript was obtained from Trivandrum through the Honorary Director of the University Manuscripts Library. The Tanjore collection has four manuscripts. Of these one was transcribed and the other three were compared with the transcribed copy. The Adyar Library has a palmleaf manuscript of the work. Oriental Manuscripts Library, Madras 1. This is a paper manuscript of 81 pages described under D. No. 11451 of the Descriptive Catalogue series, Vol. XX. The manuscript appears to be new. Contains 20 lines to a page. Character Devanāgari. Size, 11 X 8$ inches. Begins on the first page. This manuscript, referred to by the letter (A) 37, is followed chiefly in this edition. 2. This is a palm-leaf manuscript of the same Library and is described under R. No. 4243 in the Triennial Catalogue series Vol. V, part 1-A as follows:

·36 ACYUTARĀYĀBHYUDAYAM . . Palm-leaf. 18 1/2 X 1 5/8 inches. Foll. 117. Lines 12 in a page. Grantha. Slightly injured. (c.) Foll. 73a to 90b. Same work as that described under No. 11451 of the DCS MSS. Vol. XX. By Rājanātha son of Aruņagirinātha." This is referred to as in this edition. Adyar Library 3. Palm-leaf manuscript in Grantha characters containing 82 leaves. The first 24 leaves contain the first four sargas of the Acyutarāyābhyudaya and upto the end of verse 11 of the 5th sarga. Folios 25 to 82 contain a complete set of the twelve cantos. The pagination is continuous. The hand-writing is clear and legible. Shelf No. XXII, A. 35. Worm-eaten in many places. The edges are broken. Appearance old. Indicated by the letter (Kha) a. Average lines per page, 6 to 8. Visvabhārati, Santiniketan 4. Another palm-leaf manuscript. Size 17 1/2X1 1/2 inches. Character Grantha. Folia 43. Average lines per page 8. Condition, old and injured. Clear writing. There were not many mistakes and the manuscript was very useful for collation. One leaf is broken in the tenth canto containing verses 41 to 65. Referred to in the footnotes as (ga) T. Adyar Library 5. This is a paper transcript of the work obtained for the Adyar Library from Trivandrum and bears Shelf No.

·NOTE ON THE MANUSCRIPTS 37 54. A.5. The work ends abruptly with verse 32 of the last canto and the last page in the transcript bears number 105. Indicated in in the footnotes under (gha) g and contains only cantos 7 to 12. 6. This second paper transcript was obtained from the Oriental manuscripts Library, Mysore as under the existing rules that Library could not lend single copies of works outside the state. The number of the original inanuscript is 737. The transcript at the Adyar Library is put under Shelf No. 54, A. 6. Size 8 1/2 by 6 1/2 inches. Paper. Lines 12 per page. Total number of pages 116. The manuscript is incomplete and ends abruptly with the first half of verse 29 of canto 12. The indication letter for this manuscript is (via) G. The third transcript obtained from the Tanjore Saraswati Mahal Library is deposited under Shelf No. 54. A. 24 in the Adyar Library. The transcript has been so prepared that both Nos. 10209 and 10210 of Burnell's Catalogue have been utilized to make the transcript complete. Pages 98. Lines per page, 14. Pages 1 to 27 of the transcript were copied from Burnell's No. 10209. Pages 28 to 98 were transcribed from No. 10210. Even this did not save the gap or missing portion in pages 93-94, which had to be supplied from other manuscripts. All the four manuscripts in Tanjore are in palmleaf material, and are briefly described below : 7. Burnell's Catalogue No. 10209. Palm-leaf. Size 17 1/2 X 1 1/2 inches. Leaves 26 (189-214, 212th missing). Lines 9 to 11 to a page. Grantha script. Incomplete. Indicated in this edition by the letter (Ca) 9. No. 4216 of Descriptive Catalogue of the Tanjore Library by Professor P. P. Subrahmanya Sastri. 8. Burnell's Catalogue No. 10210. Palm-leaf. Size 17 1/4 x 1 1/2 inches. Leaves 34 (83 to 119, 91, 115, 118 are ·38 ACYUTARĀYABHYUDAYAM . . missing). Lines 8 to a page. Script Grantha Incomplete." P. P.S. Sastri Catalogue No. 4217. Referred to in this edition by the letter (Cha) 9. 9. Burnell's Catalogue No. 10211 . Palm-leaf. Size 18 1/8 X 1 1/2 inches. Leaves 30 (1-33, 22, 23 and 30th are missing). Lines 6 to a page. Script—Telugu Incomplete." P. P. S. Sastri Catalogue No. 4218. Indicated by the letter (Ja) 7. 10. “Burnell's Catalogue No. 10212. Palmleaf. Size 15 1/2 X 1 inch. Leaves 45 (61-107, 102, 103 are missing). Lines 6 to a page. Script Grantha. ... The manuscript is very old. P. P. S. Sastri Catalogue No. 4219. Referred to in this edition as (Jha) 5.

·APPENDIX III
ADDITIONAL INDEX
Hayapati, 37
Konka, 32
Maluka, 35, 40
Narasavibhu, 40
Pārasika Sainyam, 34
Raichur, 37
Tawlava chiefs, 33
Vähendra or Hayapati, 35, 36,
41
Yavanapati, 40

·No text on this page.

·श्री:
श्रीमते हयग्रीवाय नमः
अच्युतरायाभ्युदयम्
सप्तमः सर्गः
उर्वीयोषिच्चेलमुत्तंसिपुष्पोद्यानं शम्भोरम्बुवाहोदपानम् ।
पाकारातेः पादपावालमेकं गोष्ठीनं यो घुष्यते दिव्यगव्याः ॥ १ ॥
अम्भोवाहानर्भकानङ्कभाजो हस्तेनो• शङ्खमावर्जयन्ती ।
प्रायः क्षीरं पाययत्यौर्वतप्तं गर्जाव्याजानन्दतो यस्य वेला ॥ २ ॥
आशाभागानीषदाक्रम्य भूयो व्यावृत्तानां व्याजतो वीचिकानाम् ।
विश्वत्रय्या विष्वगाक्रान्तिहेतोविद्या व्यक्तीकर्तुमभ्यस्यतीव ॥ ३ ॥
यस्मिञ्छौरेरेयुषो योगनिद्रां नाभीनालीकाअधूलीषु केलिम् ।
मन्दमन्दं निकणकिङ्किणीकाः कुर्वन्त्यम्भोमानवानां कुमाराः ॥ ४ ॥
पाठीनाक्ष्यः प्रायशः पाशपाणेर्यस्याऽऽवर्ते यत्नवर्जभ्रमीके ।
व्यावृण्वानाश्चक्रडोलाविहारं संक्रीडन्ते साकमालीजनेन ॥ ५ ॥
मैनाकाद्या यत्र मीनावलीनां वालाघातान्वज्रपातान्विशङ्कय ।
आक्रन्दन्तः स्वैरमन्तस्त्रपन्ते पश्चादृष्ट्वा यादसां चेष्टितानि ॥ ६ ॥

·२ अच्युतरायाभ्युदये अम्भ क्रीडारम्भिणो दिङ्मदेभा नासीदन्तो यत्र नक्रा ग्रहीतुम् । व्यावर्तन्ते वीक्ष्य पाणौ रथाङ्गं शय्याभाजश्शाङ्गिणश्शङ्कमानाः ॥ ७ ॥ आस्फाल्याऽन्तर्बिम्बितादिन्दुकोणाद्वीचीमौवीं विद्रुमेष्वासमाजम् । फेनश्रेणीतूलविक्षेपपूर्वा शौरश्शय्याऽनेहसा शोद्धयते यः ॥ ८ ॥ अम्भोवाहानम्बु पातुं समेतांश्छम्पापाशालम्बनाञ्चालयित्वा । नाळीकाक्षप्राकृतान्नाटयन्ते माथक्रीडां यत्पयोमर्त्य डिम्भाः ॥ ९ ॥ मेदिन्याश्चेन्मेखलादामलीलामाबिभ्राणस्याम्भसामाकरस्य । अञ्चद्रत्नस्यात्तमौखर्यपूर्तेरन्तःकीलभ्रान्तिमासूत्रयन्तम् ॥ १० ॥ पारावाराऽपारसीमोपकण्ठे प्रापय्येशं पङ्क्तिकण्ठाभियातिम् । उर्वीपुत्र्या योजयित्वा जगत्यामर्थोपेतां यान्तमालिप्रतीतिम् ॥ ११ ॥ आत्मन्यारादन्तरीयायमाने विस्तारस्स्यात्कीदृशो वेति वेत्तुम् । उा दुर्वारोमिकाकङ्कणाकं मन्ये नीतं कौतुकान्मानहस्तम् ॥ १२ ॥ मङ्क्त्वा मायादंष्ट्रिणोदस्यमानां मध्येपाथः क्ष्मामिवाऽऽविर्भवन्तीम् । नेतुर्भूजामातुरिष्टानि दातुं सेतुं सीताश्वासहेतुं य एति ॥ १३ ॥ भूयो व्यावापि भूम्ना चमूनां पश्चात्कुर्वन् पाथसामेष राशिम् । रङ्गस्थानं राजसंसेवयाऽग्रे वल्गच्चेताः वासरैः कैश्चिदाप ॥ १४ ॥ आसाद्यो:नायकस्यौपकार्यामग्रद्वारे सोऽवरूह्यौपवाह्यात् । औत्सुक्येनातीतकक्ष्याविशेषस्तं प्राणसीत्तस्थिवांसं सभायाम् ॥ १५ ॥ केचित्स्वामिन् केरलेशप्रयुक्ता वर्तन्ते प्रारद्वारि ते मन्त्रिवृद्धाः । इत्युक्त्वाऽसावेतदीयानुमत्या तस्याभ्याशं ताननैषीत्सभायाम् ॥ १६ ॥ नृपेन्दो:-घ. 1

·सप्तमः सर्गः
३
कर्णायुष्यस्यन्दिभिः काव्यबन्धैः कालक्षेपं कल्पयन्तं कवीन्द्रैः ।
पाण्यग्रेण प्रवणत्पारिहार्य वीटी पश्चाद्व्यापृतामाददानम् ॥ १७ ॥
चञ्चद्वासःपल्लवं चामराणां मन्दस्पन्दैर्मारुतक्षीरकण्ठैः ।
पारंपर्यात्प्रश्रयं व्यश्नुवानै रज्यत्स्वान्तैस्सेवितं राजवर्गः ॥ १८ ॥
देया दृष्टिः पूर्वमत्रेति पात्रे तद्भुत्यौघैर्दर्शितानघरत्नम् ।
व्याचक्षाणं विश्रुतैर्नीतिमार्गः कूटस्थानां क्ष्मापतीनामिवैक्यम् ॥ १९ ॥
औदार्येणाऽवेदयन्तं किलोामाविर्भावान्नन्दनानोकहानाम् ।
विश्वत्रय्यां व्यत्ययाद्वीरलक्ष्म्या विभ्राम्यन्त्या विश्रमस्थानमेकम् ॥ २० ॥
उच्चैर्भूतं राशिमुच्चावचानां सौजन्यौजश्शौर्यधैर्यादिमानाम् ।
शक्नोत्येको नेति धर्तुं धरित्री सृष्टं प्रायश्शेषसाहाय्यहेतोः ॥ २१ ॥
दत्वाऽऽहारं देवताभ्योऽवतीर्ण कालादिन्दं क्षालितान्तःकलङ्कम् ।
सौशील्यस्याऽऽलम्बनं साम्परायाचार्य शौर्योदार्यसङ्केतगेहम् ॥ २२ ॥
साक्षात्कारं शारदाया दयाया जीवन्यासं जन्मसाफल्यमक्ष्णोः ।
आरादालोक्यैनमौत्सुक्यभाजस्सर्वे चेरो-शसाचिव्यकाराः ॥ २३ ॥
शिष्टैः कैश्चित्सेव्यमानं सविद्यामानं संस्थेमानमानसिपुस्ते ।
माधीशो माननापूर्वमेतान् संप्रेक्ष्याग्रे वीक्ष्य स क्रोधरूक्षः ॥ २४ ॥
नीत्या दण्डं नीयतां कञ्चिदेवेत्युक्त्वा दुष्टं मन्त्रिहस्तेऽतनिष्ट ।
आक्रम्य त्वद्राज्यमाजानसिद्धं सीमालची शिक्षितश्रभूपः ॥ २५ ॥
पाहि क्षोणी प्राक्तनीमित्यभाणीत्पाण्डयोर्वीशं पालको नीतिभाजाम् ।
राजीवाक्षस्यांशराज्योपलम्भात्सेवा श्लाध्या श्रीमदछ्योरथापि ॥ २६ ॥

·४ अच्युतरायाभ्युदये आराध्या ते तावदाज्ञेति चोक्त्वा भक्त्या नत्वा प्रस्थितः पाण्ड्यभूपः । प्रस्थानाय श्रीपतेरभ्यनुज्ञां प्राप्तुं पाण्डयस्थापनाचार्य एषः ॥ २७ ॥ 'पारे सिन्धोः प्राप्तसंवेशमीशं पद्माबन्धुं पार्थिवेन्दुः प्रणन्तुम् । मोक्षागारं प्राविशन् मोहदूरं देवागारं दत्तनेत्रोपहारम् ॥ २८ ॥ ('आनन्देनोत्तालमश्रान्तसंविदीपं प्रादुर्भक्तिपुष्पोहारम् । लास्योदने रङ्गमेत्यान्तरङ्गे नेत्रद्वन्द्वं निर्निमेषं नृपेन्दोः) ॥ २९ ।। अङ्के पादावर्पयित्वा रमाया व्यासज्याङ्गं व्याक्रियाभाजि तल्पे । दत्वा पाणिं दक्षिणं मौलिदेशे प्रादुस्स्वापं पाणिमन्यं प्रसार्य ॥ ३० ॥ वासश्शय्याशीविषश्वासधूतं वारंवारं वारयन्तीमुरोजे । लक्ष्मी रागाद्वैतरङ्गैरपाङ्गैरालोक्यान्तर्हासहृष्यत्कपोलम् ॥ ३१ ॥ नाभीभाजो नायकस्योक्तिदेव्या नानासूक्त्या नर्तितस्वापदानम् । आनीलानामङ्गभासां विलासादाचक्षाणं तत्त्वमम्बोधराणाम् ॥ ३२ ॥ स्वाधीनोक्तिप्रेयसीशीर्षरत्नं स्वाराज्यश्रीवल्लिकोपध्नदण्डम् । कारुण्याम्भोराशिजीमूतमुर्व्याः कान्तोऽपश्यत्कौस्तुभाऊदयाद्रिम् ॥ ३३ ॥ देवं दूरादेव देदीप्यमानं दृष्ट्वा भक्त्या क्लप्तदण्डप्रणामः । आसाद्यासावाद्यमभ्यर्च्य पुष्पैर्वाक्पुष्पैरित्यर्चयद्वासुदेवम् ॥ ३४ ॥ वाचोरीत्या वैभवं तावकीनं नाथस्स्तोतुं नैवशक्तास्समस्ताः । प्रादुश्शाखाचक्रमाः प्रायशस्ते माहात्म्योक्तौ मादृशां कोऽधिकारः ॥३५॥ 1 This verse was found after No. 13 in p. 3 in a few manus. cripts. I have put it here on the strength of the majority of manuscripts and as it agrees with the context here better than after No. 13, 2 ( ) क, ख, ग, घ.

·सप्तमः सर्गः
प्रादुर्भूते त्वप्रियाया रमाया नाथ ख्याते नन्दनेऽनुग्रहाख्ये ।
मुच्यन्तेऽमी मौनिनो मातृगर्भागारात्कारागारतः कैटभारे ॥ ३६ ॥
पारीणास्ते चिन्निदानं पदाब्जं येन द्रष्टुं पाटलं कैटभारे ।
देदीप्यन्ते भक्तिदिव्याञ्जनेन स्पष्टां दृष्टिं प्राप्य एतेप्यवन्याम् ॥ ३७ ॥
चिन्तामन्तस्त्वन्निबन्धां कदाचिद्धन्ताहन्ता बन्धवो नाश्रयन्ते ।
मन्दाभूयो जन्मचिन्तां दुरन्तां वन्दारूणां यान्ति मन्दारशाखिन् ॥ ३८ ॥
पातिव्रत्यं या नृणां न त्यजन्ती भक्तिस्त्रिोद्वेद्ययोः पादयोस्ते ।
सेयं संवित्सैव विद्याऽनवद्या सौशील्यं तत्सोन्ववायोऽपि धन्यः ॥ ३९ ॥
पद्माबन्धो ते हि बाधिर्यवन्तो नामप्रेम्णा नैव शृण्वन्ति ये ते ।
ते जात्यन्धा ये न पश्यन्ति हि त्वां ते मूका ये न स्तुवन्ति स्थिरं त्वाम् ॥
मूलं मुक्तेर्मोहतृष्णालवित्रं लोलम्बश्रीलोभनीयप्रतीकम् ।
आलम्ब त्वामन्तरेण श्रुतीनां कूलं नेतुं कोविदः को भवाब्धेः ॥ ४१ ॥
धन्यं मान्यं कोऽपि देवस्त्वदन्यैर्मन्यन्तां स्वं मानवा दानवारे ।
अन्यं कश्चित्त्वां विनाऽऽम्नायमार्गाध्वन्यं नाहं वेद्मि जन्यन्तरेऽपि ॥ ४२ ॥
कुक्षौ निक्षिप्यैव लोकानवन्तं कुण्ठोत्कण्ठास्त्वामुपास्यं निरस्य ।
मान्यान्केचिन्मन्वते यत्वदन्यान्मायाप्येषा माधव त्वन्निबन्धा ॥ ४३ ।।
वेत्ता वेद्यो वीक्षको वीक्षणीयो भोक्ता भोज्यः पालकः पालनीयः ।
ध्याता ध्येयः पूजकः पूजनीयः स्तोता स्तुत्यो रङ्गनाथ त्वमेव ॥ ४४ ॥
मीनाकारा दृनिमज्येन्दिरायास्सौन्दर्याब्धौ श्रुत्यवाप्तेति सत्यम् ।
मङ्क्त्वा सिन्धौ मार्गणाय श्रुतीनां प्रायःपाठीनात्मना पर्यणंसीः ॥ ४५ ॥

·६
अच्युतरायाभ्युदये
जेता कश्चिन्मीनलक्ष्मा जगत्यामन्यः पाठीनालयोऽभूगरीयान् ।
इत्येतस्य प्रायशो हेतुरासीन्मीनाकारस्वीक्रिया ते मुरारे ॥ ४६ ॥
नाधारश्चेन्नाथकूर्माकृतिस्ते क्ष्माभृच्छक्रस्यार्णवे घूर्णितस्य ।
प्रादुर्भूयात्किं सुधापूर्णकुम्भः किं प्रादुष्यात्खेचराहारवार्ता ॥ ४७ ॥
गम्भीराम्भोगाधतत्वं समस्तं दृष्ट्वा पकं दर्शयन्तीव सिन्धोः ।
उवीं मनामुद्धरन्ती न केषां वाराही ते व्यक्तिराराधनीया ॥ ४८ ॥
हस्तोदस्तस्वाङ्कलीनाऽसुरोरःप्रत्ययान्त्रं त्वां नृसिम प्रतीमः ।
पारावारं वीचिकोरिक्षप्तपाथः पानासीदन्मेघसौदामिनीकम् ॥ ४९ ॥
प्रादुस्तोयं प्रौन्मिषत्वत्पदाङ्क बैरिश्चाण्डं वारिजाताक्षमन्ये ।
त्यक्त्वा दैत्यांस्त्वज्जुषो जैत्रलक्ष्म्याः प्रायो व्यज्यत्पल्लवं पूर्णकुम्भम् ॥ ५० ॥
पादेनोर्ध्व प्रस्थिताजाण्डरन्ध्राबाह्याकाशं व्याप्य तत्राप्यमान्ती ।
व्यावृत्ताः किं माधव व्योमसिन्धुव्याजात्कीर्तिय॑ज्यते तावकीना ॥ ५१ ।।
नालीकाक्ष त्वत्कनाराचधाराक्रूरापातात्प्रस्फुटत्क्रौञ्चरन्ध्रम् ।
जानीमस्ते विस्तृतं जैत्रलक्ष्म्याः केलीसौधाभोगलक्ष्यं गवाक्षम् ॥ ५२ ॥
आकृष्टासीत्कर्कशेनार्ककन्या राजीवाक्ष त्वद्भुजालाङ्गलेन ।
पाथस्तस्याः किं प्रलम्बावरोधस्त्रैणस्यारादक्षिकोणे विधातुम् ॥ ५३ ॥
राम त्वत्केनेषुणा राक्षसेन्दोः पङ्क्तौ मूर्नो प्रायशः पातितायाम् ।
एकं मुक्त्वोर्तीमगुर्वी दधाना व्यर्था मूर्नामालयो व्यालनेतुः ॥ ५४ ॥
केनाप्यक्ष्णोनॆवलक्षीकृतानिः पुष्यद्गात्रः पूतनाप्राणवातैः ।
गोपस्त्रीणां त्वं भुजङ्गोऽसिविष्णो तन्मे चित्रं भासि यत्तार्यवाहः ॥ ५५ ॥

·सप्तमः सर्गः संविज्योतिश्छादयित्वाऽन्तरान्ध्यं व्यावृण्वानेनार्णवं चोत्पथाख्यम् । धृत्वा पिञ्छं देव विद्या त्वयाऽने दैतेयानां दर्शितेवैन्द्रजाली ॥ ५६ ॥ आजानेयस्यातिनिर्घातधारा पातक्षुण्णैः पांसुभिधूसराङ्गम् । क्षिप्तो भारश्शिक्षणादुर्मदानामित्येवोाश्लिष्टमीडे भवन्तम् ॥ ५७ ॥ स्तावंस्तावं देवमेवंविधानं वाचांगुम्फैः वावदूकेन्द्रकल्पम् । आनन्दाब्धौ क्रीडति स्माङ्गलग्नां रोमाञ्चैः किं व्यञ्जयञ्छैवलालीम् ॥५८॥ हरिपदनुतिचर्यानन्तरं मानवाना मधिपतिरुपकार्यामासदन्नीतिधुर्यः । अधिपदमपि विष्णोश्चारयन्गोप्रपञ्चा- नपरगिरिमकाङ्क्षीदाप्तुमहामधीशः ॥ ५९ ॥ इति राजनाथकृतौ अच्युतरायाभ्युदये महाकाव्ये सप्तमस्सर्गः

·अष्टमस्सर्गः
पश्चिमाचलदरी शबरीभिर्धान्तितोऽथ मणिकन्दुकमध्ये ।
ताडितो नु करतामरसाभ्यां भानुमानधित पाटलिमानम् ॥ १ ॥
आत्तवत्युदयमम्बुजबन्धावग्रतः प्रववृतेऽथ पतिष्णौ ।
छायया निववृते जगति स्यात्सम्पदीव विपदि क सहायः ॥ २ ॥
किं व्यपोहितुमना भृगुपातात्सत्पथाक्रमणसम्भवमंहः ।
अंशुसन्ततिरशीतमरीचेरेक्ष्यत क्षितिभृतामधिशृङ्गम् ॥ ३ ॥
गाधतत्वमधिगत्य गभीरे मङ्क्तुमेष चरमाम्बुधिमध्ये ।
आयतान् किमपि दीधितिदण्डानब्जिनीपतिरपातयदग्रे ॥ ४ ॥
पश्चिमाब्धिलहरीभरडोलाशायिनां सलिलमर्त्यशिशूनाम् ।
रत्नगुच्छ इव रश्मिनिबद्धं लम्बते स्म गगने रविबिम्बम् ॥ ५ ॥
दिक्षु विश्लथमवेक्ष्य तरक्षोश्चर्म लास्यसमये शशिमौलेः ।
न व्यलोकि नलिनीपरिणेतुर्गोकुलं निखिलमाकुलमेव ॥ ६ ॥
कूजति वचन कौशिकलोके वाममेव पतिरेष वसूनाम् ।
आततान भुवनान्तरयात्रा तत्फलं नु सुखमेष्यति भूयः ॥ ७ ॥
चक्रवाकमिथुनस्य सरस्यां मांसलश्वसनमारुत एव ।
विप्रयोगपरिरम्भविशेषं विश्लथीकृतगरुं न विषेहे ॥ ८ ॥

·अष्टमस्सर्गः चञ्चुविश्लथबिसाञ्चितमार्गश्चक्रयोर्विजघटे समवायः । अङ्कनं विरचयन्निव' भूयस्सङ्गमस्थलसुखावगमाय ॥ ९ ॥ शाबकानधिमनः कणिशाली चञ्चुसन्ततिषु चर्वितशेषाम् । नीडसीनि च निधाय कटाक्षान् सत्वरं समवलन्त शकुन्ताः ॥ १० ॥ अस्तशैलतटकाननलीनैरन्धकारसुभटैरुपरुद्धा । अग्रतः प्रचलितस्य खरांशोरंशुसन्ततिरिवेक्ष्यत सन्ध्या ॥ ११ ॥ नेक्ष्यते दिनपतिर्नलिनीनां नर्म किञ्चिदपि नाङ्कुरतीति । व्यानशे दश दिशोऽपि विचेतुं तत्सुतेव तमसां परिपाटी ॥ १२ ॥ वीक्ष्य किञ्चिदभिलक्ष्यमुडूनां मण्डलं विशिथिलाण्ड विमोहात् । चुक्रुशुश्शकुनयः किमशक्ता विप्रकर्षिणि' विहायसि गन्तुम् ॥ १३ ॥ दीपपङ्क्तिरवभिद्य तमिस्रं दीपिता किल रुषा पुनरस्मिन् । कुत्रचिन्निलयकोणनिलीने कज्जलभृकुटिभङ्गमकार्षीत् ॥ १४ ॥ इत्वरीजनहितं करवाणीत्युत्थितं किल निपत्य कृशानौ । दृश्यते स्म तिमिरं दिवसान्ते दीपिकोन्मिषितकज्जलदम्भात् ॥ १५ ॥ आवृते तमसि गाढमधस्तात् छायया परिणतात्मनि दीपाः । कजलालिकपटेन तदीयं वर्गमालयगृहीतममुञ्चन् ॥ १६ ॥ नृत्यतः पुरहरस्य निटालज्वालजालमिलनेन निलीय । 2 किल-अ, छ. 3 लीलै:-च. मणिर्न झ. कर्षणि-च. चत्वरम् स-च. वेक्षत—क, ग, ङ, च, ज. विमोक्षात्-छ, वि. पभिद्य-अ. छ. झ. 6 ·१० अच्युतरायाभ्युदये स्यन्दमानमिव सन्तमसानां 'छद्मना त्रिदशवमं चकाशे ॥ १७ ॥ प्रच्युतं दिनमणि भुवनश्रीभूषणार्हमचिरेण विचेतुम् । दीपिका इव दिशाभिरुदस्तास्तारकास्तत इतो दिवि रेजुः ॥ १८ ॥ अङ्गजागमलिपेरुडुनाम्नो व्यञ्जनाय विमलाञ्जनलेपः । 'शाम्यदर्यमशिलाशिखिधूमस्सत्पथाख्यवनसामजयूथम् ॥ १९ ॥ स्यन्दमानमिव सिन्धुरदाने सप्ररोहमिव शाडुलदेशे । उत्पलेप्विव विकस्वरमुच्चैष्षट्पदेष्विव सपक्षवितानम् ॥ २० ॥ सान्ववायमिव सैरिभवर्गे सावलेपमिव शक्रशिलासु । सावलम्बनमिवोत्पलजाले सप्रतिष्ठमिव शैवलिनीषु ॥ २१ ॥ पाणिनेर्मतमिवाखिललिङ्गव्यक्तिकृद्विविधशब्दविशेषम् । न्यायशास्त्रमिव साध्वनुमानग्राह्यनिनुतसमस्तपदार्थम् ॥ २२ ॥ विष्णुरूपमिव जातमहत्त्वं व्याप्य विश्वमखिलं बहिरन्तः । तत्त्ववाक्यमिव तारकरूपव्यञ्जकं* वनमिवात्तपलाशम् ॥ २३ ॥ सान्ध्यवृत्त्यपि निरङ्कुशचारं भानुयातमपि विश्लथभानु । 'कृष्णरूपमपि सङ्कुचदब्जं किञ्च विश्लथसुदर्शनकेलि ॥ २४ ॥ मन्मथेभमदभेषजमाशामानिनीमगमदद्रवलेपः । पान्थबृन्दगरलं भुवनान्तः" सान्द्रमन्धतमसं समरुन्ध ॥ २५ सश्चितं किमु पुटेष्ववटानां पुञ्जितं किमचलेष्वखिलेषु । 3 ' शाठयमर्य-च. 1नात्मना-च. वितानम्-क, ग, च. व्यजनं-अ. विष्णुरु and कृष्णरूप-स. 6 मदाईविलेपः-ज. 'न्तं-छ.; all other manuscripts read भुवनान्तः 5 ·अष्टमस्सर्गः ११ विस्तृतं किमु विहायसि चासीच्छावरं जगति सार्वपथीनम् ॥ २६ ॥ ध्वान्तपङ्क्तिभिरभूयत मेधैज्योतिरिङ्गणमयैर्हरिगोपैः । इत्वरीभिरपि चत्वरकोणे गत्वरीभिरचिरांशुभिरेव ॥ २७ ॥ अंशुमालिनि विशत्यपरादि केचिदस्य किरणास्सविलम्बाः । शार्वरैर्जगृहिरे किलहस्तग्राहमश्चिततमोमणिदम्भात् ॥ २८ ॥ क्रीडतां किमपि कीटमणीनां कैतवेन कनकद्रवचित्रैः । रच्यमानमिव राजरमण्या युक्तमम्बरमुदैक्षि रजन्याः ॥ २९ ॥ सान्द्रसन्तमससामजपङ्क्तेः तारवज्रखचिताभ्रकुथायाः । प्रस्फुरद्धयुतितमोमणिजालं पद्मकालिवपुषा परिणेमे ॥ ३० ॥ स्वैरिणीयमवकुण्ठनवासस्रग्विलेपनविभूषणसङ्गात् । सख्यमञ्चति ममेति किमस्यास्स्वैरचारमरुधन्न तमिस्रम् ॥ ३१ ॥ 'विश्लथे दिनमणौ हरचूडारत्नमभ्रवलये लघु दातुम् । तत्सृतञ्जतु किलाऽजनि सन्ध्यापावके समयतापितमन्धम् ॥ ३२ ॥ निस्सरत्तिमिरदस्युसहस्रानुद्रुतेन चरमादिनिकुञ्ज । हारमौक्तिकचौरिव कीर्णैरात्मरक्षणकृते मिहिरेण ॥ ३३ ॥ अंशुकन्दलरसादमृतांशोः क्रीडतोत्पिबकिशोरकुलेन । कौमुदीहदजुषा हृतमुक्तैः कोरकौरिव सुधापृषतानाम् ॥ ३४ ॥ सन्ध्यया नटितपल्लवशोभासम्पदा सकलदिग्लतिकानाम् । 1 गणैः-च. 2 क. 3 विभूषणमासीत-छ; विनीलिम-अ, प्रच्युते-स; all other manuscripts read विश्लथे. दा-च. 5 विसैर-ज.

·१२ अच्युतरायाभ्युदये 'स्फोटपङ्क्तिभिरिवाकुलकोकश्वासपावकशिखाक्रमजातैः ॥ ३५ ॥ चञ्चरीककुलझकृतिमन्त्रावृत्तिपूर्वमधिविष्णुपदाग्रम् । आदरेण कुसुमैरिव कीर्णैरागमाय कमितुः कुमिदिन्याः ॥ ३६ ॥ द्योमणिर्न 'हृत इत्युडुराजप्रत्ययाय दशदिक्प्रमदाभिः । अन्तरिक्षफणसीम्नि विकीर्णैरक्षतैरिव निशाफणवत्याः ॥ ३७ ॥ नाकयोषिदुपभुक्तनखामोन्मुक्तचन्दनलवैरिव लग्गैः । अन्धकारभरकर्दमजातैराङ्गैजैरिव यशोङ्कुरजालैः ॥ ३८ ॥ रोहिणीशमनुचिन्त्य तमिझे रोमहर्षणजुषः क्षणदायाः । निस्सृतैरिव निदाघकणौधैस्स्तारकैस्स्तबकितं वियदासीत् ॥ ३९ ॥ कौमुदीपयसि कल्पितभूयःकेलिषूत्पिबकिशोरकुलेषु । नाकसीनि नलिनीदलकर्णैस्तत्कणैरुडुगणैस्समभावि ॥ ४० ॥ अर्दितस्य जगतस्तिमिरौघैरर्पितो नु कृपयाऽभयहस्तः । उद्ययौ जलनिधेरुडुजानेरंशुपल्लवमनुज्झितरागम् ॥ ४१ ॥ द्योतलं ततमिवोपरि नीतं दूरिता इव दिशो विदिशोऽपि । प्रापितेव धरणी परिणाहं रोहिणीविटरुचां निचयेन ॥ ४२ ॥ अर्कहेमकलशेऽर्णवममे कालचक्रघटियन्त्रवशेन । 'उत्थितोऽयमितरोद्धृतरश्मिः सम्भृतामृतरसश्शशिकुम्भः ॥ ४३ ॥ फेनविन्दुभिः-च ; फेनपङ्क्तिभिः-झ, सूनपङ्क्तिभिः-छ, झ. भृत-छ. 4 तमिस्रा-छ. रचितो-च; रपगतो-छ. उद्धृतो-ड. रात्रिततर-घ, च. 1 2 3 सङ्गजे-च. मनलिनी-च. 5 7 ४ 9 ·अष्टमस्सर्गः मजतो महति सन्तमसाख्ये वारिधौ तरणिभङ्गवशेन । पालनाय जगतः परमासीदात्तरश्म्युडुपमण्डलमये ॥ ४४ ॥ शर्वरीरमणबिम्बमलासीच्छातकुम्भभृतसाप्तपदीनम् । अम्बरे नवयवाश्चितलाक्षामुद्रिकेव समयेन वितीर्णा ॥ ४५ ॥ कुकुमेन रजसा कुनटीनां कोरकैरपि कुसुम्भजपानाम् । रञ्जितं नु सविधूदयरागं विष्वगम्बरतलं विलुलोके ॥ ४६ ॥ सन्ध्यया सरसकुङ्कुमचर्चासंपदं चरमदिक् श्रयतीति । ईjया किमु दधौ हरिदैन्द्री तां विधोरुदयरागनिभेन ॥ ४७ ॥ सञ्चरत्सु दिवि पत्रिषु सन्ध्याबालिकां बत निरीक्ष्य सदोषाम् । तन्त्रविद्रतिपतेर्द्विजराजो विप्रयुक्तबलिमेव वितेने ॥ ४८ ॥ चञ्चुकोटिमिषदंशिकयाऽऽशाभूषणाय नु चकोरकलादाः । 'सौधजालनिभयन्त्रणपट्टाञ्चन्द्रधाम चकृषुस्तपनीयम् ॥ ४९ ॥ रागशालिरुचिदण्डमहोल्कामण्डलान्यसमचण्डमरीचिः । शीर्णतारकुलशीकरजाले शार्वरद्विपचयेऽपि चकार ॥ ५० ॥ पीडयन् रथपदस्तनयुग्मं श्लिष्यति स्म रजनीं शिशिरांशुः । कूलमुद्रजमलीयत सन्ध्याकुङ्कुमद्रवविलेपनमस्याः ॥ ५१ ॥ बिम्बितस्सविधगैरिकरागः प्राम्गिरेरुदयरागमिषेण । प्रत्यभादुडुविटस्फटिकेऽस्मिन्विप्रकर्षिणि न भाति यदेषः ॥ ५२ ॥ रागवेषजुषि रोषकृशानौ शाम्यति प्रदलनात्तिमिराणाम् । 8 2 3 1 कवचलाधित-छ. पण्डजाल-छ. नाग -छ; राग is also noted as a variant in छ. 4 करशी-अ. प्रलयनात्-छ. 5 ·अच्युतरायाभ्युदये तदृढस्थितिवशेन तमीशे कालिमाऽजनि कलक्कमिषेण ॥ ५३ ।। आलवालमनुरागलतायाः कालशूलधरपाणिकपालः । मारदिग्विजयमङ्गलकुम्भो मर्मभिद्विरहिणां जलयन्त्रम् ॥ ५४ ॥ ध्वान्तभूतशमनाय दिनान्तप्रस्तुतो विमलभास्मनयन्त्रः । अदितस्य किरणैरहिमांशोरातपत्रमखिलस्य जनस्य ॥ ५५ ॥ कौमुदीकलशसागरमध्यद्वीपमङ्कतुलसीसितधिष्ण्यम् । वासराधिपवियोगगृहीतं वर्तुलं फलकमम्बरलक्ष्म्याः ॥ ५६ ॥ नर्ममारुतपटस्तटिनीनां नायकेन ततरश्मिविमुक्तः । इन्दुबिम्बमिदमैक्षि विहायो नन्दगोपतिशिशोर्नवनीतम् ॥ ५७ ॥ प्रस्थिते स्फुटरतीश्वरचापारोपणानुगुणमम्बरवन्याम् । रामचन्द्र इव' पादनिवेशादस्य जीवनमवाप शिलाऽपि ॥ ५८ ।। पद्मिनी 'ततकरं हिमभासा भानुमालिनि गते परिरब्धा । मीलदब्जनयनाऽजनि सैषा पांसुला हि कमितुः 'पुरतोऽपि ॥ ५९ ॥ मञ्जुलालिवलयारवमद्धा मन्दमुञ्चलितकोरकहस्ता। उत्पलिन्यधिभुवाऽर्पितमके पादपल्लवमसौ 'समवोढ ॥ ६० ॥ पद्मिनी पतिशुचा मकरन्दस्तन्यतोऽप्यलिशिशून्न पुपोष । कूजतस्समपुषन्कुमुदिन्यो युज्यते "विपदि सौहृदमेतत् ॥ ६१ ।। 1 2 3 इह-झ. द्रुततरं घुडुराजात्-छ. परतोऽपि-छ. सोढ–ख, ग, छ. । सपदि-अ, छ.

·अष्टमस्सर्गः पङ्कजेषु वसतिं भ्रमराणां नाऽसहिष्ट नलिनी रविशून्या । वल्लभे वचन जग्मुषि का वा वाञ्छतीतरजनस्थितिवादम् ॥ ६२ ॥ चालयन्सनिनदं भ्रमरालीलेखिनी दिनविरामसमीरः । नूनमुत्पलदलेषु सुमेषोविश्वशासनलिपि विलिलेख ॥ ६३ ॥ रोहिणीरमणरागकृशानुप्लुष्टसन्तमसभास्मनराशिः । शीर्णसान्ध्यरुचिसूनवितानव्योमशाल्मलिविनिर्मलतूलः ॥ ६४ ॥ तारकाङ्कुरपयःपरिवाहस्त्याजितस्ततइतस्समयेन । व्योमलङ्घनकृते विधुहंसव्यामृता विशदपक्षतिपाली' ॥ ६५ ॥ इन्दुबिम्बनिभनीविविराजद्यामिनीविततधौतदुकूलः । कामभूरमणदिग्जययात्राकालसूचकशरद्धनसंघः ॥ ६६ ॥ सम्भवक्षणसमुत्थितमिन्दुं कौतुकादनुगतः कलशाब्धिः । इन्दुरागलहरीमयहेम्नः पाण्डरीकरणपारदजातम् ॥ ६७ ।। अन्धकारविजयादमृतांशोनिस्सृतं नवयशोनिकुरम्बम् । सत्पथालयसुधारसचर्चा चन्द्रिका दिशि चमत्कृतिमूहे ॥ ६८ ॥ कालयूनि दिवि कर्षति शाणे शर्वरीरमणचन्दनखण्डम् । तवैरिव तथा दधुराशाश्चन्द्रिकाभिरनुलेपनशोभाम् ॥ ६९ ॥ व्योमसीमसुरभेर्विधुमण्डल्यूधसस्स्वयमधस्तनवाहि । सम्भ्रमेण चलचन्चुचकोरैश्चन्द्रिकालहरिदुग्धमधायि ॥ ७० ॥ प्राङ्गणेषु पटमण्डपिकानां प्रस्तुताऽहवकथापरिवाहम् । पालि:-छ. 1 स्थापित:-छ. ३ परिहासम्-छ, झ; परिवाहम् is also given by R.

·अच्युतरायाभ्युदये वीचिकां जगदिदं विधुभासां शीतलां शिबिरवासि सिषेवे ॥ ७१ ॥ उच्चण्डान्मण्डलाग्रान्मलिनतरतमः कण्टकान्खण्डयित्वा स्वैरं जातप्रचारं सकलमपि जगत्कल्पयन्नद्भुतश्रीः । ज्योत्स्नापूरैरपारैर्विशददशदिशस्फूर्तिमत्येव कीर्त्या ख्यातं वीराच्युतेन्द्रक्षितिपमनुययौ बन्धुरिन्दीवराणाम् ॥ ७२ ॥ इति' राजनाथकृतौ अच्युतरायाभ्युदये महाकाव्येऽष्टमस्सर्गः १ दयनानि-च. त्यच्युतरायाभ्युदये अष्टमः-म, थस्य-च, छ, ·नवमस्सर्गः हरिणीदृशाऽन्यतमया सविभ्रमं हरिचन्दनं धृतमुरोजचक्रयोः । अनयोः कदाऽपि विरहो न सम्भवेदिति शाश्वतस्थितिरिवाऽऽतपाङ्कुरः ॥ मुकुरे मुंघाकृतसुधांशुमण्डले प्रतिबिम्बनं प्रति मृगीदृशो बभौ । गदितुं प्रियागममुदं समागतो निजमूर्तिभेद इव तन्मनोगतः ॥ २ ॥ स्वनिरोधिनी किल पयोधरोन्नति समवेक्ष्य सान्त्वयितुमाननेन्दुना । परिरम्भणे वलयितौ भुजाविव प्रमदा बभार नवहारमेकिका ॥ ३ ॥ परया कयाऽपि मृगनाभिपङ्किले परिणाहशालिनि पयोधरस्थले । युवलोकलोचनगतागतोचिता नवहारमौक्तिकशिला न्यधीयत ॥ ४ ॥ अवलोक्य हंसकुलमश्चितैर्गतैरभिभूतमेतदभिधानसाम्यतः । विहितागसेव चरणावलम्बिना विललास हंसकयुगेन काचन ॥ ५ ॥ विटमण्डलीविजयिनो मनोभुवो विजयाक्षरावलिमिवेतरस्त्रियः । कुचशैलसीमनि कुरङ्गनाभिना विलिलेख पत्रलतिकां प्रसाधिका ॥ ६ ॥ युवनेत्रखञ्जनयुगेन खेलता गदितं नितम्बफलकावलम्बितम् । ' मुखाकृति-छ. रावणे-ख, घ, ङ, छ. 3 शाश्वती स्थि-छ. च भार-छ. किलादधे-झ. 3 4 5 ·अच्युतरायाभ्युदये अवितुं मनोजनिधिमात्तवेष्टनः परया फणीव मणिमेखला दधे ॥ ७ ॥ इतरस्त्रियस्सरसयावकार्पणाच्चरणौ निकाममरुणौ व्यराजताम् । पदपङ्क्तिभिस्स्वपरिपन्थिपङ्कजप्रतिसृष्टये धृतरजोगुणाविव ॥ ८ ॥ कुटिलभ्रुवा कुटजसूनगर्भकं कबरीभरे विनिहितं कयाचन । वदनाभिरूप्यवसुचौर्यवाञ्छया रुरुचे निगूढ इव रोहिणीविटः ॥ ९ ॥ मकरी सखीविलिखिता महीयसोः कुटिलभ्रवः कुचमहीभृतोस्तटे । विषमायुधस्य विशतो मनोगृहं बहिरर्पितामनुययौ पताकिकाम् ॥ १० ॥ मुखरामणीयकमुधासुधाम्बुधौ विटमानसे विरचितावगाहने । उपजातमेकमुपरीव बुद्बुदं नतमध्यमाऽवहत नासिकामणिम् ॥ ११ ॥ अधिफालमायतशाऽन्यया धृतं कुटिलं कुरङ्गमदभङ्गचित्रकम् । युवमण्डलीधृतिगलग्रहोचितो रुरुचेऽर्धचन्द्र इव रूपदर्शितः ॥ १२ ॥ इतर स्त्रिया वदनमिन्दुमण्डलं परिभूय चन्दनललामरेखया । अपि तत्कलाश्रियमजीजयद्यतः किमु तिष्ठते स्वयमणीयसे महान् ॥ १३ ॥ कुचशैलसीम्नि कुटिलालकाऽपरा कुतुकेन यं व्यधित कुङ्कुमद्रवम् । स बभार वल्लभनखाङ्कचन्द्रमैश्शकलस्य सान्ध्यसुषमामुदेष्यतः ॥ १४ ॥ कटकेन मौक्तिककरम्बितश्रिया समयोजयच्चरणपल्लवं परा । अपहृत्य वैरमितरेतराश्रितं शशिपद्मयोरिव सखित्वकारिणी ॥ १५ ॥ अबलास्वलकृतितरङ्गितादरास्वपरा वियोगमधिगम्य कामिना । अधिगण्डमर्पितकराञ्चलच्छलादवतंसपल्लववती किलाऽरुचत् ॥ १६ ॥ 1 2 धृतगल-च, छ, झ. अन्यथा-च, झ. माश्शक-अ, क, ख, ग, घ, ङ, 3 ·नवमस्सर्गः १५ परिचारिकांसभुवि बाहुवल्लरीमधिजालकान्तरमपाङ्गवीचिकाम् । ददती श्रुती चतुरदूतिकावचस्यपरा प्रियागमनमभ्यपालयत् ॥ १७ ।। समुपेहि तूर्णमिति सावलेपता स्वयमस्मि ते पुर इति स्वतन्त्रता । निगदामि खेदमिति नैपुणी गिरा न वदाम्युदन्तमिति भावनिह्नवः ॥ १८॥ प्रणतिस्तवेति 'परयाऽभिभाषणं प्रणयः क तादृश इति प्रतारणम् । कुरु मे प्रसादमिति कोपनिर्णयः क सहे व्यथामिति मृदुत्वघोषणा ॥ १९ ॥ कठिनाशयस्तमिति काऽपि गर्हणा दयसे कदेत्युनुमतिर्विलम्बने । न हि वेद्मि कृत्यमिति मौग्ध्यनाटिका न जिजीविषेति न कुतो विभीषिका ॥ मयि कोऽपराध इति माननाऽऽत्मनो ममता कुतस्तव मयीति कल्पना । किमहं वदामि तदिहेति मन्मुखात्कितवं वदेत्यवददेकिका सखीम् ॥ २१ ॥ गदितुं न गद्दिकया नृशंसतां सुमुखी शशाक सुहृदे मनोभुवः । अथवा कथं नु निगदेदपास्तभीरविनाकृतेयममुना सधन्वना ॥ २२ ॥ किमपि प्रियाय गदितुं कृतोद्यमा परमार्थतः पतिमवेत्य भामिनी । अनुचिन्तनात्मकमजानती सखीमनुयोगिनी "परुषमैक्षतापरा ॥ २३ ॥ अयि मां विबोधयसि मोहर्जल्पितान्यवदस्त्वमेवमवदस्तथेति च । कथयामि किं नु सखि कामिनः कृते कथयोचितं त्वमिति काऽप्यभाषत ॥ 1 परया हि हासनम्-छ; परथाभिभासनम् -अ, च, झ; परताभिभावनम्-ज; परिहासभाषणम्- गर्हिणा-छ. निनात्मनो-ख, ङ, छ, झ. द्दकया-छ, ज. पुरुष-ख, घ, ङ, छ. य विमोहजल्पितान्य-ख, घ, ङ. कल्पि-अ. 2 3 5 6 7 ·२० अच्युतरायाभ्युदये भवति क्षणं व्यवहिते परीक्षितुं तव 'कामुकी बत न कामगादशाम् । इयती क्षमेत किमयं विलम्बनामिति संदिदेश दयितं प्रतीतरा ॥ २५ ॥ अवलोकये त्प्रियमनेन संलपेदमुमन्तिकं मम नयेदसाविति । अपरा सखीमभिनवामिवादरात्सुचिरं निशाम्य सुहृदे व्यस यत् ॥ २६ ॥ अथ दूतिका हरिणशाबचक्षुषामभिवाञ्छितेष्टजनमञ्जसा ययुः । अखिलापगान्तरभिपूरणोत्सुकाः पयसां निधिं किल पयोदमालिकाः ॥२७॥ सुमुखीमणेस्सुलभकार्यसंपदस्सुषमैव काऽपि सुतरां 'प्रवर्धते । सरितः पयोदसमयावधौ यथा परिहीयमानपयसः प्रसन्नता ॥ २८ ॥ कुसुमेषुणाऽभिहतगुम्फिताश्शरा हृदयस्थिते त्वयि पतेयुरित्यसौ । किमु 'तान्निवारयितुमायतायतं श्वसितानिलं सुवदना विमुञ्चति ॥ २९ ॥ बिसदामनामनि बिलेशयाधिपे कुचहेमभूमिधरशृङ्गसङ्गिनि । श्वसितानिलस्सुलभया किमीjया परिवृद्धिमेति परिणाहिचक्षुषः ॥ ३० ॥ समुपालभे न हि भवन्तमीदृशं सरसीरुहप्रभवमेव सांप्रतम् । अपि विप्रयोगमधिगम्य भाविनं तनुते स्म यत्तदसहं च तद्वपुः ॥ ३१ ॥ इह देहि वीक्षणमितीरिताऽऽलिभिर्न ददाति यद्यपि ददात्यसम्मुखम् । यदि सम्मुखं सवयसो न वेत्त्यसौ यदि वेत्ति ता 'विनिमयेन मोहिता ॥३२॥ 2 3 1 कामिनी बत न कामगां दशाम्-घ; मृगीवदनकामुकां दशाम्-ड; मृगीगिह कामगाम-ज; तव सा मृगी बत कामगदशाम्-छ. ताम-छ. शम्य-क. कार्यसं-ज. भिमुख-अ, छ. तान्न्यवारयितुम्-छ. मवगम्य--अ, क. घ,इ, झ. विनियमेन-ख. b प्रवर्षते-अ; मवर्धत-ज. 7 8 .

·नवमस्सर्गः २१ सरसाशेयेन्धनविशेषसंश्रयाद्विततिस्पृशा विरहवह्निधूम्यया । कलुषीकृताक्षियुगलेव सा किरत्यनिवारितप्रसरमश्रुनिर्झरम् ॥ ३३ ॥ कथमप्यसौ कमललोचना मम क्षमते वियोगमिति नावगम्यताम् । 'किमुत श्रुतं किमुत वीक्षितं कुतोऽप्यपहाय मेघमचिरांशुवर्तनम् ॥ ३४ ॥ अनुवादतो गृहशुके प्रकाशयत्यनुरागवद्रहसि मोहजल्पितम् । विनतानना विधुमुखी त्रपावशान्नमतीव तन्न पुनरुच्यतामिति ॥ ३५ ॥ श्वसितस्य सौरभमभिप्रंधाविनि स्वगुणे क्षणं विरमतीषु वर्षतः । 'मदनस्तदौष्ण्यविनिवर्तिते धनुः पुनराश्रिते प्रहरति प्रियां शरैः ॥ ३६ ॥ कृतमीरितेन बहुना कृशोदरी विकृतिं न किं व्रजति विप्रयोगजाम् । अपरेत्यसंशयमवेत्य हंसिकाऽप्यभिवर्धिता न भजते तदन्तिकम् ॥ ३७ ॥ इति दूतिकाहृदयहारिणीगिरा समयोजयत्सहचरं मृगीदृशा । प्रियया रथाङ्गमिव 'भृङ्गझक्रिया मुखरीकृताम्बुजमुखी दिनेन्दिरा ॥३८॥ तरुणे गृहाश्रयिणि तत्कृतां व्यथामवधूय काऽपि समतुष्यदङ्गना । शरदं समेयुषि शनैर्बलाहके कलहंसिकेव "कलुषीकृताशया ॥ ३९ ॥ अपराधजातमधिरोपयन्तु म- य्यबले न किञ्चिदभिमर्शनादिकम् । 5 2 3 1 शयोऽपि न विशेषसाश्रयात-घ, छ, झ. किमु दृष्टमस्ति किमुत श्रुतं कुतोऽप्यपहाय-क, घ, झ. प्रपातिनि-घ, ज. मदत:-छ. अलमी-छ. कामयति-घ. साऽपि च, छ, ज. कलुषतराशया-- क, ख, ग, घ, च, ज, झ. 10 दवमर्शनादिदम्-ख, च, छ, ज, झ ; दविमर्शना-ग, इ. b 6 7 8 . . 9 3B ·२२ अच्युतरायाभ्युदये अथवाऽस्ति चेदयि नताङ्गि सह्यता- मितिसान्त्वयन्निव स चाऽऽलिलिङ्ग ताम् ॥ ४० ॥ चरमाङ्गमेत्य सहचारिणाऽपरा पिहितेक्षणा प्रियविनोदेवेदिनी । त्रपते स्म सा तदभिधानशंसने समसूचयत्पुलक एव तत्क्षणम् ॥ ४१ ॥ प्रहिता परेण परमाणुमध्यमां प्रणयप्रकोपपरतन्त्रमानसाम् । अधिगम्य सान्त्वयितुमाशु दूतिका निजगाद वाचमिति नैपुणीयुताम् ।। मुखमीक्ष्य ते मुकुलितस्मिताङ्कुरं न विभाति कीरवचनेऽपि लालना । मसृणो ममापि च समागमादरस्खलितं प्रियेण किमु कातरेक्षणे ॥ ४३ ॥ स्खलितं यदस्ति कमितुर्विदग्धया सहनीयमश्रुतमिव श्रुतं च तत् । इति मे न सूक्तिपटिमाऽवगम्यतां नियतं मनोजनिगमार्थनिर्णयः ॥ ४४ ॥ अयि नैव वाञ्छति परामसौ तथाऽप्यसहिष्णुभिः कथितमन्यथा यदि । क गता मतिस्तव रते ऋते मनो मदनो विनोदयति कामुपेत्य वा ।। अतिरेकतः प्रणयपूरपूरिता हरिणाक्षि चित्तसरसी तवाऽधुना । रमणापराधलहरीनियोजनं क्षमते न किञ्चिदपि कातराऽस्म्यहम् ॥ ४६ ॥ युवयोः परस्परमुपेत्य मेलनं पयसोरिव प्रकटितैकभावयोः । अधुना कया विधुतपक्षपातया कमलाक्षि 'शंस कलहंसिकायितम् ॥ ४७॥ अभिके तवाभिरतिरस्तु वा न वा मम भाषितेऽपि मदनागमस्पृशि । न च दृश्यते कथमिदं नवंनवं तनिमानमेयुषि तवात्मनि स्पृहा ॥ ४८ ॥ 1 2 तम- घ.. - वादिनी-च. 3 विना मनौ-छ ; च ते मनौ-ख, ज. • शंसि-क, ग, घ, ङ, च. ज, झ. .

·नवमस्सर्गः २३ न परं तवैव ननु मानविभ्रमः कुटिलभ्रुवां स हि कुलक्रमागतः । किमयं निरागसि किमङ्ग सागसि क्रियते कृशाङ्गि कितवे तदुच्यताम् ॥ अयि खेदकृन्न युवयोरमेलनं हृदि खेदहेतुरिदमेव केवलम् । तमिमं विहाय तव रूपमीदृशं वनजाक्षि येन वनचन्द्रिकायते ॥ ५० ॥ न विमुच्यते त्वयि नतभ्रसायकः किमु तव्यथैककृतिना सुमेषुणा । अपि मुक्त एष 'कुरुते न किं व्यथामतिसौकुमार्यचिरसौहृदात्तनोः ॥ ५१ ॥ कुटिलाक्षि शोधयितुमेव मे मनः क नु शिक्षिता सुहृदि कोपनाटिका । शयने कदाचन कदाचिदासने हृदि चैकदा त्वमसि यद्विचिन्तिता ॥ ५२ ।। यदि 'शङ्कसे मयि कलङ्कमीक्ष्यतामिति कामिनैव हृदयं प्रवेशिता । न निवर्तसे पुनरंतो निरागस: कमितुः पुरो भवितुमेव कातरा ॥ ५३ ॥ युवयोस्स्मरेण युगपत्प्रयोजितं सहते न ते सहचरश्शरोत्करम् । क्षमसे 'त्वमाशयमलीढ नैष किं स्तनशैलयोः प्रतिहतस्तलोदरी ॥ ५४ ॥ विरहानलेन विटमानसं यथा हृदयं तवाऽपि परिताप्यते तथा । युवयोर्न किं नु युगपद्विमेलना सुलभा भवेत्सुरभिबाणशिल्पिनः ॥ ५५ ॥ समुदीर्य सूक्तिभिरतीव दूतिका समयोजयत्सहचरेण मानिनीम् । कृपणां चिराय कमलेव वार्षिकी स्तनिताञ्चिता तटवतीमुदन्वता ॥ ५६ ॥ 2 तनुते-क. 4 क्षताम्--छ. 5 6 1वैनमनुमान-ख. ३ चिन्त्यसे-ड. ते-ग, छ. त्वदाशय-च, छ, ज, झ. १ प्रमेलना-छ. 11 माञ्चिता-छ, झ. 7 रितो-~छ. । यदि ता-अ, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ. 10 विदतीव-छ.

·२४ अच्युतरायाभ्युदये अथ मानिनीरजहिमं समं प्रियैरनुरागपावकशिखाज्यमूर्जितम् । मदवारिमन्मथमदावलेशितुर्मधु पातुमैहत मनस्विनीजनः ॥ ५७ ।। मधुपारणे विरचितं मृगीदृशा मुहुरेतदीयनुतिमौलिकम्पनम् । मधुघूर्णितस्य महतो भविष्यतः प्रथमावतारपदवीमवीवृधत् ॥ ५८ ॥ अधिवासशालि मधु योषिता (दा)शयं विशदेव दूषितविवेकवर्तनम् । निखिलं निगूहनवचो बहिस्स्वयं निरकासयत्किमु निवासकाङ्क्षया ॥ ५९ मदिरेक्षणामुखधृतं मुदेऽभवच्छषकाश्रितं सहचरस्य नो मधु । सलिलं घनालिचुलकीकृतोज्झितं स्वदते हि नैव लवणार्णवस्थितम् ॥ ६० दयिताजनस्य दृढमानकर्कशे मृदुतावहं मधु मनोविधूपले । अनिदानहासमयकौमुदी दिशन्निववार सोदरतया विधोर्गुणम् ॥ ६१ ॥ अखिलं रहस्यमवदज्जनाग्रतो मदपारवश्यमधिगम्य मानिनी । अलसालसालपितवर्णसन्ततेरनतिस्फुटत्वमवतिस्म तत्पुनः ॥ ६२ ॥ अपदे मदेन हसितं च रोदनं प्रतिबिम्बनेषु बहुधाऽवलम्बनम् । अनभिज्ञता परिचितेष्वभिज्ञता विदितेतरेषु विललास सुभ्रवः ॥ ६३ ॥ वदने तथा मनसि रागविभ्रमस्खलनं पदेऽपि च मदेन भाषिते । अधिलोचनद्वयमपि भ्रमो मतौ शुशुभे विभक्तमिव सुभ्रुवोऽखिलम् ॥ ६४ महिलाजनस्य मदिरानिषेवणात्कृतवीरपाननटनस्य कामिभिः । प्रणयोल्लसत्पुलकवर्मिताकृतेर्मदनाहवाभिलषितं मनोऽभवत् ॥ ६५ ॥ 2 1 पुनस्य-क, ख, च, छ, ज, झ. वनालि-छ. वीव्यथात्-छ. भ्रमे म-छ. 3 ·नवमस्सर्गः २५ सुदृशो विधूय बहुशो निवारणं प्रणयेन मोचयति कञ्चुली प्रिये । लधुसङ्कुचत्तनुलतैव लज्जया पुनरप्यसौ पुलककञ्चुकीमधात् ॥ ६६ ॥ अयि किं बिभेषि भवदन्तिके सखी निवसत्यसौ निपुणमीक्ष्यतामिति । अदसीयबिम्बमधिरत्नभित्तिगं परिसूच्य तां पतिररुन्ध गत्वरीम् ॥ ६७ ॥ अयि माय॑ते लगति चेदपाङ्ग इत्यवमार्जयन्निव तदङ्गमस्पृशत् । अतिदीनमर्हति न गाढबन्धनान्यवलममित्यहरदंशुकाञ्चलम् ॥ ६८ ॥ अधरं गृहीतवति कामुके हठादतनोत्कुचावरणमात्तसम्भ्रमा । अलघुस्तनस्पृशि ततो नवा वधूरवति स्म नीविमवलम्ब्य पाणिना ॥ ६९ ।। भुजवल्लरी द्विगुणितामुरोजयोः परिधानवाससि परं कराञ्चलम् । दृशमर्पयन्त्यपि च दीपिकार्चिषि प्रमदा निरैक्षि गमिता प्रियान्तिकम् ॥७०॥ दयिते करस्पृशि दरानुरागयोस्सममैक्षि कम्पपुलकश्रमोदकम् । अधरं हठात्कृतवति त्रपामुदोरसितध्रुवस्सदृशमक्षिमीलनम् ॥ ७१ ॥ सविधं प्रियस्य गमिता सखीजनैर्विनतानना विधुमुखी त्रपावशात् । प्रतिबिम्बभाजि पतके च सा दृशौ निमिमील तां निभृतमाश्लिषद्विटः ॥७२॥ अपदिश्य किञ्चन सखीषु गत्वरीष्वदवीयसि प्रियतमे तमोमुषि । अपि दीपिकार्चिषि मुहुस्सतर्जनं सभयं सरोषमभवत्तदीक्षणम् ॥ ७३ ।। प्रणयोत्तरं किमपि पृच्छति प्रिये न परं ददे प्रतिवचो नवोढया। अथ दत्तमप्यगमि न श्रवःपदं गमितं तदप्यजनि न स्फुटीकृतम् ॥ ७४ ॥ 1 धृतवति-झ. परिमुच्य तां-ख, ग, घ, ङ. ३ पथं-ख, ग, घ, छ.

·२६ अच्युतरायाभ्युदये अवलम्ब्य रोमलतिकामवातरत्कुटिलभ्रवः कुचमहीधरादयम् । अथ नाभिमण्डलसुरजमाविशन्नेभिकस्य पाणिरथ नीविमग्रहीत् ॥ ७५ ॥ कबरीकलापतमसा विसारिणा कबलीकृते सति मुखक्षपाकरे । प्रमदोत्तराविव पयोधराभिधौ रमणीमणेः रथपदावनृत्यताम् ॥ ७६ ॥ शयपल्लवस्सहचरस्य साहसादहृतोत्तरीयमथ तन्निवारणे । सुदृशः कराग्रवलयेन चुक्रुशे स्तनदुर्गमेष गमितस्तदाऽमुना ॥ ७७ ॥ नवमेखलानिनदनाभ्युदञ्चनं कुचशीर्णहारकुसुमाञ्जलिश्रियः । स्फुटबन्धभेदबहुभूमिकाविटैस्सुदृशो बभुः सुरतलास्यविभ्रमे ॥ ७८ ।। सहमृगनयनाभिस्तत्र संक्रीडमान- इशशिधवलविताने सागरस्योपकण्ठे । पतिरिव कमलायाः पाथसि क्षीरसिन्धो- श्शयनमयमयासीच्छासिताऽपि क्षमायाः ॥ ७९ ॥ इति राजनाथस्य कृतावच्युतरायाभ्युदयनाम्नि महाकाव्ये नवमस्सर्गः ॥ 2 1न हि कस्य-अ, छ. थकृता-क,ख, च, झ. 3 इत्यच्युत-छ. दयेन-क, ख, च, छ, झ.

·दशमस्सर्गः कक्ष्यान्तरेऽथ मगधाः करजाग्रयोगाद्व्यक्तीकृतश्रुतिसुखां' विरचय्य वीणाम् । नाथं भुवो भणितिभिर्नयजागरूकं प्राबोधयन्दिनमुखस्तुतिपक्ष्मलाभिः ॥ १॥ आस्वाद्य पूर्वमविशङ्कमभीशुमिन्दोराराद्विरामसमये कणशो गृहीतम् । चञ्चूपुटेषु कलयन्ति चकोरकान्ताः सञ्चिन्त्य शाबककुलानि तृषाऽऽकुलानि ।। सायम्मिलद्दलशताक्रमणाविरेफस्संरक्षितुं सहचरी विततौ चिराय । सङ्कोचयत्यतिजडौ गरुतौ कथञ्चित्साहासिकस्पृशि शनैर्मुकुले' नलिन्याः ॥ कारानिभात्कमलकुमलतश्चिराय निर्गत्य षट्पदयुवा कुमुदे न्यवात्सीत् । तत्राऽपि सङ्कुचददश्च्छदपीडितोऽभू- कुत्राऽपि भावि न जहात्यसुखं सुखं वा ॥ ४ ॥ ज्योत्स्नाम्बुपूरमपसार्य दिशावकाशकूलङ्कषं कुवलयाक्रमणानुकूलम् । ध्वान्तौघमुद्गरखरांशुखनित्रपातान्विस्तारयत्यरुण एष वियत्तटाकम् ॥ ५ ॥ 2 कणिशं गृ-च, ज. 4 लै: न-छ. 3 धां वि-अ, क, ग, च. तौ स किञ्चित्-छ. सकुचिततच्छदपी-छ. निर्भर-अ; कर्दमहरांशुखनित्रपातो–छ ; मृगरहरांशु-ज; मृदर-झ. 5 6 ·२८ अच्युतरायाभ्युदये पादाग्रतः कमलिनी 'परिदृश्यमाना 'प्रादुस्मिताऽम्बुजमिषात्प्रथमं प्रबुद्धा । पत्युर्निजस्य परिपालयतीव बोधं पन्था ह्ययं परिचितः पतिदेवताभिः ॥६॥ आलोक्य 'दूरमितरेतरमश्रुयोगादग्रेऽपि मार्गमवगन्तुमपारयन्तौ । पश्चात्परस्पररवानुगमाद्भमन्तौ संरम्भतो स्थपदौ दिवसं घटेते ॥ ७ ॥ व्यग्रास्समीहितफलाय विधाय 'दृष्टिं व्याप्तारुणद्युतिनि विष्णुपदेऽनुवेलम् । विद्योतयन्ति विविधागमशाखिकायामुच्चैस्स्वरप्रकरणान्युदये द्विजौघाः ॥ ८॥ आश्लेषविच्युतिसंहानवकल्प्य मुग्धान् जग्धावशिष्टकणिशार्पणतः किशोरान् । कापि क्रमोपचितकूजनधोरणीका निर्यान्त्यतश्शकुनयस्तरुनिष्कुटान्तात् ॥९॥ अयोदकानि महसामधिपाय दातुमाबिभ्रतोऽञ्जलिपुटेष्वखिलान्द्विजातीन् । अम्भोजिनीपरिषदः किमिहानुकुर्वन्त्यन्तर्मरन्दरसदन्तुरितारविन्दाः ॥ १० ॥ विस्तार्यमाणमरविन्दकरन्नलिन्या विप्रश्निका समवलोक्य निशान्तवेला । सन्ध्यांशुदण्डमधिशकदिशं प्रचाल्य प्राह प्रियागमशुभं पततां विरावैः ॥११॥ अन्तेवसन्तमपंसारितपाशबन्धं वत्सं कटाक्षिततनौ सुरभौ नियोज्य । गोपालकोऽयममृतं गुरुंमप्रमेयमापीडितो मिषदधस्तनजन्म दुग्धे ॥ १२ ॥ इन्दीवराण्युदयतीशितरि ग्रहाणां निद्रान्ति यन्नियतमभ्युदयान्यमूनि । इत्येव तानि परिहृत्य वलन्ति मन्दमिन्दिन्दिरद्विजकुलान्यरविन्दबृन्दे ॥१३॥ " दुत्थिताम्बु-छ. 3 * वृष्टिं-च, छ. 5 8 1 परिमृश्यमाना-ज. योगमि-अ. प्तानल-च, छ. सुखानव-च, छ; ज. मुदं-ख, ऋ. हरप्र-छ. न्युभये-अ. हि वेला-छ; विभातवेला-ऋ. 7 ४ 9 10 वसारि-छ. 11 12 दयदिक् प्रथमे-क.

·दशमस्सर्ग: २९ सन्ध्याच्छलेन मुखमार्जनवस्त्रमाशासौत्रामणी वरुणदिक्च्छशिमण्डलायम् । अभ्रश्रियैव विजिहीषति भानुमालिन्यम्भोजिनी वहति चाब्जमयीं कलाचीम् ।। मन्देहलोकमखिलं मथितुं पयोधेर्निर्गच्छतश्शुभनिरीक्षणकालजन्मा । निश्वासबन्ध इव नीरजलोकबन्धोः प्राभातिको विवलते पवनस्तुषारः ॥१५॥ सम्प्रेष्य हेतिसमवायमहर्मुखेन सन्दारितान्धतमसः प्रसरं समन्तात् । पाथोजिनीः किमखिलाः परिणीय दुरात्प्रख्यायते पतिरसाविति भानुरासाम् ॥ निक्षिप्तमात्मनि सुरक्षितमाप्रभातं पूष्णे वसूञ्चयमयी पुनरर्पयित्वा । दीपास्सजाड्यमवपत्य दशांशुकान्ते निद्रान्ति सङ्कुचदभीशुनिभप्रतीकाः ॥ आभोगवत्प्रथमशैलकुचाग्रलीनमाकृष्य चन्द्रकिरणांशुकमब्जबन्धौ । आश्लिष्यति स्वमचिरेण हरिद्वलारेरालक्ष्यते सुखनिमीलिततारकेयम् ॥ १८ ॥ निर्गच्छतो निखिलसन्तमसं नियन्तुं नेतुस्त्विषां त्रिभुवनाऽनुजिघृक्षयाऽग्रे । स्थातुं न युक्तमसहायतयेति कुत्राप्यन्तर्दधाति रभसादधिभूढिजानाम् ॥१९॥ आकर्ण्य कर्णमधुरामिति मागधोक्तिं कान्तो भुवः परिसमापितकाल्यकर्मा । प्रातिष्ठताऽस्तपवमानजवाभिमानमारुह्य वाहमपरोक्षिततार्थ्यवाहः ॥ २० ॥ कक्ष्यान्तरेषु कलितस्थितिभिः पुरैव कालानुकूलपरिकर्मकरम्बिताङ्गैः । आरूढवाहनिवहैरनुबद्धरागं नाथोऽन्वगामि धरणेनरपालवर्गः ॥ २१ ॥ निर्भय॑मानकुलिशारभटीनिरूढिं निस्साणराणमिव सोढुमशक्नुवानः । आवर्तकर्णविवरार्पितफेनकूलमालोक्यते किमपरं पतिरापगानाम् ॥ २२ ॥ 1 2 न्दर्शिता–छ. न्तु:-झ. लामा-झ. कोयम्-च. वराचित-ज. 3 4 ·अच्युतरायाभ्युदये निर्गच्छतां कलकलैर्निबिडं भटानां निर्याणतूर्यजनुषा निनदारभट्या । गन्धर्वहेषितरवैर्गजगर्जितैश्च सर्गों विधेरजनि शब्दमयः किलैषः ॥ २३ ॥ सम्भ्राम्यतोपकरणग्रहणे समन्तात् प्राक्प्रेषिताखिलपदार्थनिराकुलेन । विक्षिप्य वस्तु चलितेन विना सहायं तग्राहिणाऽजनि जवेन तदाऽपरेण ॥ २४ ॥ अग्रे दृशोविदधतीव जगत्त्रयैक्यमाक्रम्य सर्वमवनीतलमप्यमान्ती । आलक्ष्यतः क्षितिधराक्रमणापदेशाद्राशीकृतेव वसुधारमणस्य सेना ॥ २५ ॥ आशास्वहंप्रथमिकोल्लसितैरनीकिन्यश्वीयपांसुभिरगादनवेक्ष्यमाणा । आशङ्कय धावनमरातिमहीपतीनामाबिभ्रतीव महतीयमदृश्यविद्याम् ॥ २६ ॥ आस्वाद्य तोयमधिवर्ती जनानजस्रं छायालभूमिषु निषद्य निषद्य यातान् । आशान्तदिग्गजमदाम्बुविलम्बिनिर्य- दाराजाटविषु सैन्यरजोऽन्वकार्षीत् ॥ २७ ॥ एतत्प्रयातु बलमेतदपि प्रयायादित्येव करिश्चदपथे सुचिरं न्यवात्सीत् । आगच्छदेतदधिकं न खलु व्यरंसीदस्यैव किन्तु विरलं पथि गन्तुमाशा ॥२८॥ सम्मर्दतः पथि चमूश्शिथिला समन्तात्संवर्तसिन्धुसमसन्नहना वजन्ती । आविमिथः कलकलारवमन्तरालेऽप्याद्यन्तयोस्तटवती महतीरतारीत् ॥२९॥ 2 1भाजितो-छ. ३ तदिति प्र-अ, छ. थिकं दुराशा-छ. चान्त-क, च. थेषु चि-अ, छ. 5 ·दशमस्सर्गः आबुद्धय तथ्यमिति कूटकृतं भटानामायोधनं सुवदनाऽऽश्लिषदात्मनाथम् । तत्त्वं तदात्वजनितं स जनोऽपदिश्य तां वारयन्निव भयात्तरसाऽऽलिलिङ्ग ॥३०॥ आरोपिता तुरगमाशु नियम्य कण्ठमाबध्नती सवलयेन भुजेन काचित् । नाथेऽङ्गभारमतनिष्ट नतभ्रुवोऽस्या वाहाधिरोहणमजायत वैभवाय ॥ ३१ ॥ दाशेरकत्वरितदर्शनतो महोक्ष- मुत्प्लुत्य यान्तमनुयातुमुदग्रवेगम् । स्रस्तां विहातुमपर्द्धस्सरणौ च गोणी- म्मध्ये त्रिशकुरिव कोऽपि वणिग्बभूव ॥ ३२ ॥ कश्चिद्भयेन सह कापथधावितेन गाढं निपत्य भुवि नाऽव्यथताऽऽहतोपि । सोऽयं गतानुगतिकाखिललोकहाँसकोलाहलैरहह कोरकितव्यथोऽभूत् ॥ ३३ ॥ 'सम्बोधतो विशिथिलं जरती स्ववानाख्यानपूर्वकमनुक्षणमाह्वयन्ती । विष्वक्तथाऽनुवदतो जगतो विनोदात्प्रीत्यै कटूक्तिमुखराऽप्यभवन्महत्यै ॥३४॥ अन्यश्चमूनिबिडितानविषह्य मार्गान्मार्गान्तरं समनुगन्तुमनाश्चचाल । तत्रावकाशमनवाप्य तथा विमर्दाकुण्ठक्रमोऽजनि कुतो गतिर स्थिराणाम् ॥ संरम्भतस्सरयमुत्पतिताश्चमूनां स्थातुं जनैरविरतास्वटवीष्वशक्ताः । श्रान्ताश्चिराय दिवि च भ्रमितुं शकुन्ता वेतण्डकेतुषु विशश्रमुरुच्छिखेषु ॥ 2 3 4 1तु जनि-छ. धिरोपण-ख. From verse 32 to verse 48 the text is missing in manu. script ज. पट: भास-ख. संबाधतो-अ, च, छ, झ. भावहन्ती-झ. कृदानुवद-अ, झ. कण्ठक-क, घ. रस्खलानाम्-छ. 5 6 7 8 9 10 ·३२ अच्युतरायाभ्युदये कश्चिच्छशः कलकलाकुलमेव लोकैराबद्धचक्रमभितोऽप्यनुधाव्यमानः । सम्बाधवद्गजहयानिचयान्तरालं सद्यः प्रविश्य चतुरक्रममभ्यधावत् ॥ ३७॥ आच्छिद्य कङ्कणनियन्त्रितमज्रिसूत्रं यातः क्व वा शुक इतीह' कयाचिदूचे । जाने शुकं जहिहि खेदमपाशमास्ते ब्रह्मण्यसाविति बभाण सलीलमेकः ॥ यानेन सञ्चरणमूरुयुगेन शुण्डां कुम्भं मिथो मिलितयोः कुचयोर्युगेन । स्वैरं यतो विजयसे सुतनो करेणोरारोहणं तदिदमौपयिकं भवत्याः ॥ ३९ ॥ कान्तोपगूढचरमाणतया गजस्य स्कन्धे भवस्य पितुरङ्गतनौ निषण्णः । एतन्न पश्यति ममोपरि पातुकोऽश्वः पश्येज्जनः किमिव पञ्चशिलीमुखान्धः ॥ पश्चाद्गतस्य महतः पथि नाऽवकाशं लोकस्य दत्त पुरतो निबिडं प्रयात । दत्वा बलिस्स हरये त्रितयं पदानां यत्सौख्यमाप तदिदं विदितन्न किं वा ॥ आलिप्तमधसि गवांकुलमध्वपक्कैः किं वा कृथाः कृपण तर्णकवक्त्रबन्धम् । शाखां प्रगृह्य पुरतस्त्यजसि प्रतूर्ण शाखामृगस्य क इवासि सचापलस्त्वम् ॥ जम्बालममचरणे शकटे चिराय निष्पन्दमध्वनि निरीक्ष्य सैषा महोक्षम् । आहन्ति कोपि कशया स पुनर्युगान्ते हन्ता हतो निजशिरःप्रसृतानकायः ॥ आलापभङ्गिभिरतीव तरङ्गिताभिरज्ञातदूरगमनार्तिरनीकिनीयम् । नासीरसीनि चलिता नरपालमौलेराशामपूरयत पाशधराधिनाथाम् ॥ ४४ ॥ कल्लोलजालशिशिरेण कवेरजायाः कूलाध्वनैव परिलङ्घय स कोङ्कदेशान् । अ: मार्ग is also noted as a variant for चक्र in झ. प्यभिधाव्य--ख. ' तीव-अ, ग, घ, छ. 4 रोपणं-छ. रुजा-छ. शिखरेण-अ, छ. वक- . 5 खा: प्र-क. प्रहृताग्र-छ. 6 7 8 ·दशमस्सर्गः श्रीरङ्गपट्टण (पत्तन)मगाजयसिन्धुकन्यानाट्यक्रियासमुचितं 'तरसाऽवनीन्दुः ।। तन्निर्गतस्तदनु तौलवभूमिपालैरादाय दत्तमनियत्ततया स वित्तम् । आशां कुबेरभरितामवगाहमानः प्रायात्सपादमभिपालयिता धरायाः ॥४६॥ निखिलफणाधरेन्द्रनयनान्ध्यनिबन्धनकृ- प्रतिभयतूर्यभाकृतिविदीर्यदहार्यतटः । पतिरवनेः क्रमेण परिलय निजान्विषयान् हयपतिरक्षितां क्षितिमगादरिशिक्षयिता ॥ ४७ ॥ इति राजनाथस्य कृतौ अच्युतरायाभ्युदये' महाकाव्ये दशमस्सर्गः 3 2 थकृ-क. परसावनीन्दोः-क; नरसात्मजन्मा or नरसावनीन्दु:-श. इत्यच्युत-अ. 'ये दश-अ. क, ख, छं; य नानि महा-ग, घ. 5 ·एकादशस्सर्गः उत्क्षिप्य क्षितिकुहरादुपात्तनृत्तैर्निक्षिप्तं स्वयमिव 'निर्वृतं पदार्थम् । आलोक्य क्षितिपमणेरथायुधीयैराक्रान्तं हयपतिराज्यमन्यभोज्यम् ॥ १ ॥ प्राकारान्तरनिर्भृतान् क्षितीशसेना पाश्चात्यानथ परिवारयाम्बभूव । अर्यम्णो हरिति तथा यथांशुधोरण्यद्रीन्द्रावटतटगूढमन्धकारम् ॥ २ ॥ संवर्णिवसलिलेन वा परीतं प्रज्वालानलपरिवारितं यथैव । तत्सेनावलयितमैक्षि दण्डपाणेः पाशेनाऽवृतमिव पारसीकसैन्यम् ॥ ३ ॥ पर्यायात्प्रतिभटदारुयन्त्रमुक्तैः पाषाणैरपि लगुडैः परश्वथैश्च । सक्रोधं तदुभयसैन्यमण्डलानां सङ्ग्रामस्समजनि साधुवादपूर्वम् ॥ ४ ॥ यन्त्राश्मप्रतिभयवर्षजेन्द्रगोपैरुद्धमप्रसरतमस्तमोमणीभिः । अद्रीन्द्रस्तदभिहतिक्रियास्फुलिङ्गैराचष्टोद्यतमवनीशरागमन्तः ॥ ५ ॥ अज्ञाताशनिपतनादिशासु लीलां कुर्वन्तः किल कुलभूभृतां कुमाराः । गम्भीरध्वनिलघुलोहनालकीर्णा ग्रावाणो गगनविगाहिनो निपेतुः ॥ ६ ॥ 1 3 4 निस्तुतम्-अ, घ. निरतान-ख, छ. इन्द्राश्म-छ. 'कि क्षि-अ, क. म्बुिधिस-ज. दिपुजलीलाम्-ख; दिशाति लीलाम्-ज.

·एकादशस्सर्गः ३५ यन्त्राश्माहतिपतितानि यान्यभूवन् तान्युच्चैवरणशिरांसि तत्क्षणेन । उद्भूतान्युपलमृदर्पणेन रामच्छिन्नोद्यद्दशमुखशीर्षधोरणीव ॥ ७ ॥ योधाः केचन युयुधुपालमौलेः प्राकारं क्वचिदितरेऽखनन्खनित्रैः । आरुह्य द्रुतमपरेऽपतन्छकानामौन्नत्येन च सममायुषा निमेषात् ॥ ८ ॥ पाषाणैः फणिमुखतोऽपि सिन्धुरेन्द्रैः प्राकारं नृपसुभटेषु पातयित्वा । आविश्याहतविमतेषु ते बलानामध्यक्षं द्रुतमनमन्हतावशिष्टाः ॥ ९ ॥ निर्याते मलुकनिबर्हणाय तस्मिन्पारीन्द्रप्रतिभय विक्रमे प्रतीच्याम् । साशङ्कस्समजनि शाङ्करस्सखापि प्रादुष्यात्क खलु जिजीविषा परेषाम् ॥१०॥ आलीढाम्बरमपदिश्य धूमजालं निर्गच्छत्सगरनिवासदुष्कृतानि । भूजानेबलनिहितेन बर्हिषाऽऽपुःविद्वेषिक्षितिपपुराण्यहो विशुद्धिम् ॥ ११ ॥ किं वाऽयं तव पतिरेष वा किमु स्यादित्येतैररिनगरात्क्रमेण योधैः । धृत्वाऽग्रे यवनशिरांसि दर्शयद्भिः कारुण्यं शककमलेक्षणास्वनाटि ॥ १२ ॥ प्रज्वालो बलनिहितः प्रतीपपुर्याः प्रासादोपरि परिजृम्भतेऽस्य वह्निः । व्यालीनान्दिशिदिशि वीक्षितुं विपक्षानुद्गीवो मनुजपतेरिव प्रतापः ॥ १३ ॥ साहपूर्विकनृपसैन्ययोधवीरैरानीतं परिभवमाकलय्य सीनः । 'विनश्यद्धृतिवरणो विलुण्ठितात्मा वाहेन्द्रः प्रतिघवशंवदो दिदीपे॥१४ ।। 2 रेन्द्रः-. 4 5 पूरण-छ. 3 aruary--is an alternative reading also found in 37. मालानि-छ. षु यो-क, ख, ग, मणेषु यो-छ. कुटिलेक्षणास्व-छ. पूर्वक-क. 'संविभ्र-अ, ख, घ, ङ. 6 7 ·अच्युतरायाभ्युदये अक्षीणं दृगरुणिमानमव्यवस्थामुत्थानस्थितिषु' 'तथोत्तमाङ्गकम्पम् । वासो विच्युतिमवकल्प्य वाहनेतुमैरेयान्तरमजनिष्ट मन्युरेव ॥ १५ ॥ क्रोधामौ हृदि निहितोदये शकेन्दोनिश्वासप्रसरणसम्पदो' निदाने । वायोरभ्युदयपुषश्चिराय वह्निः प्रायः प्रत्युपकरणाय पर्यणंसीत् ॥ १६ ॥ हस्तेनाऽऽहतमुहुरंसलन्निजांसं प्रभ्रश्यन्मणिमयपारिहार्यमेषः । आशङ्कय स्वयमनुरागिणीं नरेन्द्रे क्षेपीयः क्षितिमिव शिक्षयन्भुजस्थाम्॥१७॥ आबद्धभृकुटिरयं वितानमालामामृद्गन् धमवगम्य पिष्टपाणिः । हुकारैरुपजनयञ्जनस्यभीति वाहेन्द्रस्समगतवान्नरेन्द्ररीत्या ॥ १८ ॥ अभ्येत्य प्रतिघमधीश्वरश्शकानां श्मश्रृणाश्चयमुदलुश्चयच्छयेन । पुंस्त्वे तु प्रभुरयमात्तपौरुषस्स्यात्पुंभावानमिदमित्यवेत्य नूनम् ॥ १९ ॥ आतन्वन्नयमयथातथं यथावत्कुर्वाणः किल कुरुविन्दपारिहार्यम् । 'सन्दष्टोदरपरिकम्प्यमानमौलिस्सक्रोधारभटिस्सभासदो न्यगादीत् ॥ २० ॥ प्राचीनान् परिभवता कृतोऽस्य पित्रा कालान्मे कथमपि कल्पितप्रमीलः । यः सुप्तः किल हृदयेऽभियाति वाहिन्यारावैस्त्वरितमजागरीत्सरोषः ॥२१॥ गीर्वाणावसथगिरेगरीयसस्स्याच्चाञ्चल्यं यदि सहकृत्वना कृशानोः । सङ्क्षोभश्शकधरणीशितुस्तदा स्यात्सङ्ग्रामे चतुरिमशालिना परेण ॥ २२ ॥ From here there is a gap in 3 and the text is resumed in verso 31. १ 3 नवोत्त-च. *वषमधिगम्य दृष्टपाणि:-च. स प्रभु-क. वानरीयरीत्या-क, ग, घ,च. 'दष्टोष्ठोदर-च. 8 ·एकादशस्सर्गः इत्युक्त्वा परिषदमीशिता हयानां 'रायच्छ्राहयपुररक्षणाय योधान् । प्रस्थाप्याऽऽहवकृतिनः प्ररूढरागान् संजज्ञे स्वयमपि सावधानचेताः ॥२३॥ 'सक्ष्वेळारभटीचमूभटो नगर्याः निर्यातः पटहनिनादनिह्नताशः । दुर्वारा यवनबलस्य धूलिरग्रे नेत्राणां निपुणंसुहारिणी चचाल ॥ २४ ॥ आयान्ती स्वयमवनीव यावनीयं मानां पतिमभि(मति)मांसलानुरागा। संरम्भात्सह वलतो बलैश्शकेन्दोरायासीदभिमुखमञ्जसा समीरः ॥ २५ ॥ अभ्येतुं जिगमिपुमै (षय)क्यतः प्ररूढादौत्सुक्यादसुपवनङ्किलादसीयम् । पन्थानं कमपि विलध्य पारसीकक्षोणीशः कृतवसतिः कचित्प्रदेशे ॥२६॥ मत्येन्दोरतिबलसिन्धुवाहिनीं स्वामत्याक्षीदयमपुनर्निवर्तनाय । चातुर्याच्चटुलमृगेन्द्रशातदंष्ट्रापर्यकस्वपनपराङ्मुखान्तरात्मा ॥ २७ ॥ शार्दूलैरपि समशीर्षकान्धुनानास्साधर्म्य (यवन) शकनृभटैश्च संदधानाः । पाथोधीनपि च तरीन्विना तरीतुं पारीणाः पविपतनं च सोढुमीशाः ॥२८॥ आयान्तीमथ यवनावनीशसेनां निष्णाता युधि रुरुधुपायुधीयाः । 'चर्मान्तप्रतिकलसङ्कुचच्छरीरास्सन्दृश्याननचरणाः क्षणं तदने ॥ २९ ॥ सङ्गोप्याखिलमपि चर्मणि स्वमङ्गं सन्दृश्य स्फुटचरणा नराः क्षणेन । साटोपं कतिचन खेटिकाशकारेस्सच्चेरुः कमठसरीतयो रणाब्धौ ॥ ३० ॥ निस्निशैर्नृपतिचमूभटा निहन्तुं रक्षांसि ग्रसितुमिमांश्च मांसलोभात् । 2 - च; This half is omitted here and put as the second half of v. 27- Verse 24 is given as v. 27 in ज. 3 निपुणिमहा-च. रथ ब- -क. This half is omitted in ख. 5 i - ·अच्युतरायाभ्युदये वामाक्ष्यो बलेपरिमंथिनो वरीतुं संरभ्भात्समसमयं शकान्विभेजुः ॥ ३१ ॥ वाहिन्योरभिमुखमञ्जसा चलन्त्योर्दुर्वारे प्रसरति धूलिकोनिकाये । भूतानि ध्रुवमितराणि भूतधात्र्याः सायुज्यं किमपि दधुश्चतुर्विधानि ॥३२॥ वर्षन्तावभिमुखमेव वारिधारापाथोदाविव पवमानतः 'प्रणुन्नौ । प्रत्यग्रप्रहरणवर्षदुष्प्रधर्षों सामर्षों परिमिलितस्वसैन्यवौं ॥ ३३ ॥ व्यग्रासिव्यतिहतवीरजातमूर्छाप्रत्यूहामरपरिषत्प्रसूनवर्षम् । आर्द्रासृक्तुमुलनिषद्वरावसीदत्पादातोद्दलनपराङ्मुखायुधीयम् ॥ ३४ ॥ आलम्ब्यायतपुथुशुण्डयाऽधिकाण्डे वेतण्डोद्धृतनरविप्लुताजिशौण्डम् । तदुरोपरि परिनुन्नमुण्डषण्ढं प्रक्षुभ्यद्वरवरणापतत्सुरीकम् ॥ ३५ ॥ 'आनृत्यत्तुरगखुराभिघातहस्तिव्यत्यासाहतिरणसुप्तवीरवर्गम् । अस्त्रौधैरपि च निवारितास्त्रमासीदन्योन्यं नृपशकसैन्ययोरनीकम् ॥ ३६ ॥ व्यात्तास्यो वलयितकार्मुकापदेशात् व्यावृण्वन्विशिखमिषेण तीक्ष्णदंष्ट्राम् । संहर्ता लधुसमरान्तको भटानां विस्फारैरजनि विकस्वराट्टहासः ॥ ३७ ॥ निस्विंशव्यतिहननस्फुलिङ्गदीपैनिर्यद्भिर्निबिडचमूपरागधूमैः । दुर्वारैपि शरतोरणै रणोवीं वीरश्रीसुभटविवाहवेदिकासीत् ॥ ३८ ॥ 1 2 1 पन्थिनो-, घ. रेपि-छ. कारिकाये-छ. 'स्वाराज्यं-छ. प्रसनौ-छ, ज. वृष्टिम्-छ. 5 6 धाराम्-ख, छ : रां-ख. 7 वर्गान-ज. 8 ' This verse is omitted in छ ; संछिमस्फुटचरणाननेक्षणेन-च.

·एकादशसर्गः ३९ आबद्धाः परिशिथिलातपत्रकूमैं- राभीलोश्श्लथकरिहस्तदन्दशूकैः : । प्रच्छन्नाः 'प्रशिथिलचामरालिफेनैः प्रत्यग्रा युधिरुधिरापगाः प्रसस्रुः ॥ ३९ ॥ योधैर्नस्सममुपयाति युद्धतन्त्र प्रस्मेरस्मयमिह पारसीकसैन्यम् । अस्माकं परिभव इत्यापाङ्गितस्सन् 'उत्थाय स्वयमुदयुक्त पार्थिवेन्द्रः॥४०॥ दक्षस्याध्वरदलनात्तकक्ष्यमीशं दैतेयप्रलयकृतोद्यमं च देवम् । गाण्डीवाङ्कनमपि खाण्डवावतीर्ण सक्रोधं युधि सुभटाश्शशङ्किरे तम् ॥४१॥ प्रासापात्कतिचन पट्टसेन कांश्चित्कानप्याशुगतिकरैः कृपाणतोऽन्यान् । निर्मिन्दन्निज जनैपुणेन सोऽयं पृथ्वीशः 'प्रतिविमतं पृथक्किलासीत् ॥४२॥ दीप्तायां भुजमहसा द्विपेन्द्रहस्तानुत्खायाऽऽहवभुवि पातयन्नुदस्तान् । वीरोऽयं हुतभुजि जुहतो द्विजिह्वान् व्याकार्षीदिव जनमेजयस्य वृत्तिम् ॥४३॥ विज्ञातुं चपलतया रसान्विभिन्नान् सोत्कण्ठा किमहितकण्ठशोणितेषु । वैय्यग्रान्नृपकरवालिका वलन्ती वीराणां न खलु व्यखण्डनाद्वयरंसीत् ॥४४॥ आयातो विजयमनोरथाधिरूढो वैय्यग्रात्तदपि विखण्डितोरुकाण्डः । आलोकि सवदसृजारुणोऽश्वसादी सारथ्यं विदधदिवास्य शौर्यभानोः ॥४५॥ - 2 . 3 4 भीरा--छ. प्रतिहत-अ, क, ख, ङ,छ. जन्यवां हि-छ. युद्धाय-छ. Here ends manuscript 7. The later portions are therefore not available in it. पथि वि-अ, क, ग, छ. 5 जननै छ. विख-छ. 8 .

·अच्युतरायाभ्युदये एकस्योपरि शरमेकमेव मुक्त्वा धानुष्कस्स्वयमपिबत्तुरुष्क (सैन्यम् ) सेनाम् । उच्छेषीकृतमिदमामिषं हि केनाप्यन्येन ग्रसितुमयुक्तमित्यवेत्य ॥ ४६ ।। शौण्डीर्यावधिरवतीर्यसाह्यवार्ता निश्शङ्को युधि निरशेषयद्विपक्षान् । निर्मातुं पुनरपि तान्यथा विधातुः प्रायेण प्रतिकृतिरेकिकाऽपि न स्यात् ॥४७॥ नियूंढाहवनियमप्रवर्तनेऽस्मिन्नेकाकी यवनपतिः पलायने स्म । पारीन्द्रे प्रकटविहारपारतव्ये वेतण्डः किमु विहरेद्विधूतशङ्कः ॥ ४८ ॥ वीरोऽयं' युधि हतशेषमश्वयूथं वेतण्डव्रजमपि विद्विषो गृहीत्वा । कृष्णायां कृतवसतिं दिनैस्स कैश्चिन्नेतारं निजमभजन्निधिं बुधानाम् ॥४९॥ श्रुत्वा तामथ मलुकप्रवृत्तिमुवी सुत्राम्णा सह दृढसौहृदं विधातुम् । अन्तनिश्चितमतिरादरात्सपादो नीतिज्ञो निजसचिवानिति न्यगादीत् ॥ समामे नरसविभुस्स तातपादत्रातासीदयमपि तत्तपोविपाकः । आनम्रानवतितमां क्षमाभृदस्मानाचारो ननु पितुरात्मजैरलञ्चयः ॥ ५१ ॥ आत्मीयैरभिमतभाषितस्सदस्यैरारूढो हयमतिदूरलङ्घिताध्वा । कृष्णायां न्यधितबलं क्षितीशमौलेस्सञ्छन्नापरतटसीम्नि सैन्यवगैः ॥ ५२ ।। प्रासन्नयस्पृशि सरितः पयस्यमुष्यास्सक्रान्तास्तदुभयसैनिकानुबिम्बाः । पातालादुपरि गताः प्रजा इवासन् संद्रष्टुं नरपतिसैन्धवेशसन्धिम् ॥ ५३ ॥ पर्यस्तस्तदुभयसैन्ययोः परागो निस्साणध्वनिरपि निनुतान्तरिक्षः । वातोऽपि ध्वजवसनोदितो मिलित्वा मत्]शाश्वपतिमतां किमन्वन्ध ॥ ५४ ॥ 1 महनत्तु-अ, छ. वीरोरिं-छ. राहवात्-छ. भटान-च.

·एकादशस्सर्गः वाहेन्द्रस्सिततरवारवाणधारी निर्मोकाश्चित इव निर्विषः फणीन्द्रः । आनम्रीभवदतिनम्रपूर्वकायः प्राणसीत्पतिमवनेः प्रमृष्टदर्पः ॥ ५५ ॥ चमूमयपयोनिधौ सगरकुञ्जरं साध्वसा- वहारगलितं वराच्युतनृपस्सभक्तिं हरौ । अपालयत तत्क्षणादभयहस्तचक्रोदया- कथं नु भवितान्तरं कमलनाभतद्भक्तयोः ॥ ५६ ॥ संप्रेष्यासौ शकपरिबृढश्शासिता दुर्मदानां प्रत्यायासीद्विजयनगरं पञ्चषैरेव वारैः । अध्वश्रान्तामिव निजचमूमग्रतो वीजयन्ती वारंवारं भवनवलभीवैजयन्तीसमीरैः ॥ ५७ ॥ इति राजनाथकृतौ अच्युतरायाभ्युदयनाम्नि महाकाव्ये एकादशस्सर्गः ॥ 6 ·द्वादशस्सर्गः सतोरणाली शनकैः प्रतोली विशामधीशेऽथ विगाहमाने । आलोकनायाऽस्य निरस्य कार्य पर्याकुल: पौरवधूजनोऽभूत् ॥ १ ॥ दिदृक्षयाऽमुष्य मृगेक्षणाभिः क्षिप्ताररीबन्धलसद्गवाक्षा । पुरी च तद्वीक्षणपुङ्खिताशा विस्तारिताक्षी विललास नूनम् ॥ २ ॥ वतंसयन्ती वसुधावलारेस्समागमोक्तिस्तबकं सरागम् । परा' त्वरायत्ततया प्रयान्ती नवोत्पलं नार्पयति स्म कर्णे ॥ ३ ॥ हारैस्तथोच्चैः स्तनभूभृदहरलङ्कृतो भूमिभृतो नितम्बः । अरुन्ध यान्तीं बत मध्यमस्याप्यधस्तनो वेत्ति किमहणानि ॥ ४ ॥ आभोगिनं मेखलया कुचादि नक्षत्रदानाऽपि नभोविलग्नम् । संभावयन्त्यास्त्वरया परस्याः क्रमः किलासीदयमक्रमोऽपि ॥ ५ ॥ रं परायत्त-छ. तिलोच्चैस्स्त-छ. 3 नीं-छ. 4 From here to verse 26. are omitted in 3, ·४३ द्वादशस्सर्ग: मञ्जीरमन्या महिलाकरस्थमछ्योरदत्वैव रयादयासीत् । तयोः परीक्ष्याऽतिजवं स देयो जेतुः पुरस्तादिति जानतीव ॥ ६ ॥ नरेन्द्रवीक्षात्वरया न मार्गमालोकयेदक्षि ममेति काचित् । अङ्मयोःर्भमादञ्जनमश्चिताक्षी प्रादावं दृद्वितयं विहाय ॥ ७ ॥ विहाय डोलाविहृति प्रयाता काचित्क्षमायाः कमितारमेत्य । किं माधवः किं मदनोऽयमित्थं समाश्रिता संशयरूपडोलाम् ॥ ८ ॥ महीपतेरन्तिकमाससाद मनोभुवः काऽप्यसमाप्य पूजाम् । निजावमानानियतं स तस्यां निरूढकोपो निचखान रोपान् ॥ ९ ॥ विलासहंसीविनियुक्तशेषं मृषोदरी बालमृणालखण्डम् । धृत्वाऽगमत्तद्वपुषो विशेषान्विलेखितुं वर्णशिलामिवाऽन्या ॥ १० ॥ विलम्बसे किं विभुरागतोऽभूदितीरिता मीनहगेकयाऽन्या । तन्निश्चयज्ञानकृते किमग्रे प्रस्थाप्य चेतस्तदनुप्रयाता ॥ ११ ॥ ईषत्सहस्व त्वरितोऽस्मि सोऽहमित्यर्थमानाऽऽभरणारवेण । प्रायेण मञ्जीरसमेतमेकं पदं परं प्रार्थयताऽपरस्याः ॥ १२ ॥ प्रस्मृत्य नीराजनपात्रमग्रे परागता स्नेहदशाप्रदीप्तैः । स्मरामिदीपैः स्फुरताऽऽत्मनैव नीराजनां निर्वहति स्म राज्ञः ॥ १३ ॥ निशाम्य तं दृरितसाम्यमन्तर्निखातकन्दर्पनिशातबाणा । 1 दृक्पदमर्पयित्वा-अ.

·अच्युतरायाभ्युदये आमीलयन्मीनगक्षि काचिदन्यं न पश्याम्यनु नेति ननम् ॥ १४ ॥ विमुञ्च बाहू न पुरो विधेहि कुचोपगृहं कुटिला हि सख्यः । इतीव मौग्ध्यादितरा ययाचे सनिसितं स्वेदिनि तत्तदङ्गे ॥ १५ ॥ उदश्चितं न्यञ्चितमुत्तरङ्गश्वासादुरोजद्वयमाशु यान्त्याः । उदस्य मध्येन पुनर्यथावन्नीतं किमेतद्भरनिस्सहेन ॥ १६ ॥ विस्मृत्य लाक्षाञ्जनगन्धसारविशेषमङ्गेषु विधातुमेका । रयादयासील्लिखितुं नृपेन्दु रागादियं रक्षितसाधनेव ॥ १७ ॥ परा कुचाग्रात्पतितासु हारमुक्तासु संवीक्ष्य मुहुः स्खलन्तीम् । प्रधावमाना बहुमन्यते स्म विभूषणे विस्मृतिमेव काचित् ॥ १८ ॥ आसीदतिक्ष्माभुजि काचिदन्तरतुष्यदासेचनकाभिरूप्ये । न तावदन्या मुमुदे नताङ्गी तद्विप्रयोगं हृदि तर्कयन्ती ॥ १९ ॥ विलोलहारावलिरोधहेतोः करं निधायोरसि काऽप्ययासीत् । निरुन्धती स्वान्तमिवाग्रतस्स्वं विहाय यातुं विहिताभिलाषा ॥ २० ॥ आराधितोऽद्य प्रतिमामनोभू - रर्चाविशेषार्पितजीवनो मे । 'पूजां गतायाः किमु दातुमिष्ट- मायात इत्येष कयाप्यधायि (प्यतर्कि) ॥ २१ ॥ सालक्तकायां 'पदवीथिकायां सञ्चार्यसञ्चार्य सरोजमोहात् । अनुद्रुता कामपि (चन) हंसिकाऽस्या न्यवर्ति नृत्यत्कचनीरदेन ॥ २२ ॥ 1 सर्वाङ्गितायाः-स. थ-स.

·द्वादशस्सर्ग: गतित्वरा केशगलप्रसूनमवापदस्यान्तिकमायताक्षी । प्रयुज्य बाणान्परितः प्रसूनमालामयीं तां मदनो वितेने ॥ २३ ॥ असंनिपत्यायतलोचनानामारूढहयांग्रभुवामपाङ्गाः । विदूरपातादिव नाक्षमन्त व्यावर्तितुं हन्त विमोहवन्तः ॥ २४ ॥ विभोः परस्याश्च विलासवत्या मुखाब्जसौरभ्यवशंवदाशाः । गतागतानि प्रथयांबभूवु'Vता इवाग्रे मुखरा द्विरेफाः ॥ २५ ॥ नृपालकोत्तंसनिरूढमन्तरापूर्यनिर्यातमिवानुरागाम् । प्रधाविनी वक्षसि काऽपि हारप्रहारतः पाटलिमानमूहे ॥ २६ ॥ हस्ते दधाना निजकेशहस्तं विस्रस्तमाल्यं विपुलेक्षणाऽन्या । नखश्रिया नाटितकैतवान्तर्दलावरूढा द्रवति स्म काचित् ॥ २७ ॥ निवेदयन्तीव निजामवस्थामपाङ्गभेदैरपरा कृशाङ्गी । निशामयामास नृपं प्रशान्तं निर्भर्त्सयन्तीव निरुन्धतीव ॥ २८ ॥ पर्यस्तहारस्तबकं प्रयान्त्या स्तनावभूतां तरलोत्तरीयौ। अन्तःपुरस्याऽऽविशतोऽवनीन्दोः पुरः प्रणीताविव पूर्णकुम्भौ ॥ २९ ॥ पत्युः क्षमायाः पतके सरक्ते परा नताशी प्रतिबिम्बिताङ्गी । विश्वंभरोरस्थलमन्दिराया व्यडम्बयद्विभ्रममिन्दिरायाः ॥ ३० ॥ 1 स्तट-च, छ.

·अच्युतरायाभ्युदये विजित्य यान्त्या मरुतोऽपि वेगमग्रे भवन्केलिमृगोऽपरस्याः । ततान तव्याहतयेव सेयों जवान्तरायं जलजेक्षणायाः ॥ ३१ ॥ कर्णोत्पलं सस्तमभूत्प्रयान्त्याः कस्याश्चिदुत्साहयितुं पदाब्जे । संप्रेषितं वा सहवाससख्यात् दिक्षुणा दृग्द्वितयेन भूपम् ॥ ३२ ॥ पदेपदे कीर्णविभूषणाऽन्या प्रधावति स्म प्रसभं नताङ्गी । आकृष्टकोदण्डमनुद्रुता किं मनोभुवा मानविमोचकेन ॥ ३३ ॥ परा नृपालोकनपारवश्यान्न लाक्षया रञ्जयति स्म पादौ । अलक्तरागादपि रक्तिमानं अवापतुस्तावतिवेगगत्या ॥ ३४ ॥ परिश्लथा मण्डनपद्मरागमालाकुचाग्रान्महिलामतल्याः । चकार बिम्बाधरसाम्यहेतो ताभिलाषा भृगुपातमेव ॥ ३५ ॥ कयाऽपि मुञ्चेति गवाक्षमेका कर्णोत्पलेनाभिहता सलीलम् । "स्मरेषुपातेषु विवेदनेदं खेदेऽधिके खेदलवः कियान्वा ॥ ३६ ॥ नृपागमाकर्णनतः परस्या नेत्रे मुदाक्रान्तवतंसपुष्पे । आनङ्गमस्त्रं किमलङ्घयतां भोज्यं विभुज्येति तदाप्तिसौख्यम् ॥ ३७ ॥ नीलारविन्ददलवन्दनदामलक्ष्मी नेता भुवोऽथ विपणिं रमणीकटाक्षैः । उल्लघय वासगृहमासददुत्तमाङ्ग साभोगनादभरसकुलसैन्यसङ्घः ॥ ३८ ॥ 2 3 वत्याः -छ. 1 Here ends a. * दमेव-च. द्धृता-च. शरेषु-अ. s Here ends छ; with the colophon इत्यच्युतरायाभ्युदये द्वादशस्सर्गः । हरिः ओम् ।

·द्वादशस्सर्गः वर्षन्नेकं वसन्ते वसुचसमधिकं वाञ्छिताद्याचकानां मन्वादीनां विवृण्वन्निव नयपदवीं मानवान् रञ्जयित्वा । आतन्वन्नर्मगोष्ठी कविभिरविरतामच्युतक्षोणिपाल: पारावारैः परीतामवति वसुमती प्राज्यसाम्राज्यलक्ष्मीम् ॥ ३९ ॥ इति राजनाथस्य कृतावच्युतरायाभ्युदये महाकाव्ये द्वादशस्सर्गः' 1 2 क्ष्मीः-च. दय नाम्नि महा-ग. 3 बिन्दुदुलिपिविसर्गवीथिकाशृङ्गपङ्क्तिपदभेददृषणम् । हस्तवेगजमबुद्धिपूर्वकं क्षन्तुमर्हथ समीक्ष्य सज्जनाः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः । शुभमस्तु-अ.; हरिः ओम् । शुभमस्तु । करकृतमपराधं क्षन्तु- मर्हन्ति सन्तः । श्री विश्वेश्वराय नमः।-क.; समाप्तः। श्रीरामाय नमः 1823; धर्मदीक्षितेन. लिखितम । हरिः ओम् ।-ख.; हरिः ओम् । शुभमस्तु । रामचन्द्राय नमः । शिवाभ्यां नमः। अप्यप्रगल्भस्सदसद्विवेके काव्यं सतां निन्दति दुर्विदग्धः । यतः सनेपथ्यभिदामजानात् काषायतः क्रोशति सारमेयः ॥ पुराणमित्येव न साधु सर्व न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् । सन्त: परीक्ष्यान्यतरत् भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥ कर्तुलघुत्वेऽपि न निन्यमेतत् काव्यं महान्तोऽपि कटाक्षयन्तु । क्षुद्रार्जितत्वेऽपि महारसाढयं लभन्ति नो किं मधु राजराजाः ॥ कृतिर्नवीनेति न दूषणीया गुणागुणावत्र विचारणीयौ । परिग्रहाईः प्रथमस्तयोः स्यादन्यस्तु विन्यस्तपदान्तरोऽस्तु ॥

·अच्युतरायाभ्युदये
मान्यैः सद्भिर्मस्कृतिः प्रेक्षणीया
सा चेत्साध्वी तैस्तदङ्गीक्रियेत ।
निन्द्येयुर्वा तेन मे स्याद्विषादो
मातृकान्तः कोपपगुत्वमेति ॥
धीमत्स्वधिकृताशेषकल्याणगुणराशिषु ।
मदुक्तवादोऽयस्कारवाटिकासूचिविक्रयः ॥
मदवीचीनतादोषात्कृतिरेषा न निन्द्यताम् ।
उपेक्ष्यते पयः किं नु भाण्डवैरूप्यदर्शनात् ॥
करकृतमपराधं क्षन्तुमर्हन्तु सन्तः॥
श्रीरस्तु नस्सन्ततम् ॥-ग.
The colophon of a reads thus :-
इति राजनाथस्य कृतौ अच्युतरायाभ्युदय
द्वादशः
सर्गः । श्रीरघुनाथाय नमः।
करकृतमपराध क्षन्तुमर्हन्ति सन्तः । हरि: ओम् । शुभमस्तु । अस्मद्गुरुभ्यो
.
.
Here ends H. The colophon reads :-
इत्यच्युतरायाभ्युदयनाम्नि महाकाव्ये
द्वादशः सर्ग:
-इत्यच्युतरायाभ्युदयः समाप्तः

·APPENDIX I INDEX OF HALF-VERSES .. अद्रीन्द्रस्तदभिहितक्रियास्फुलिङ्ग: xi, 5 अक्षीणं दृगरुणिमाननव्यवस्थाम् xi, 15 अधरं गृहीतवति कामुके हठात् ix, 69 अखिलं रहस्यमवदज्जनाग्रतः ix, 62 अधरं हठात्कृतवति त्रपामुदो: ix, 71 अखिलापगान्तरभिपूरणोत्सुकः ix, 27 अधिगण्डमर्पितकराञ्चलच्छलात् ix, 16 अग्रतः प्रचलितस्य खरांशो: viii, 11 अधिगम्य सान्त्वयितुमाशु दूतिका ix, 42 अग्रे दृशो विदधतीव जगत्त्रयैक्यम् x, 25 अधिपदमपि विष्णोश्वारयन्गोप्रपश्चान् vii, अङ्कनं विरचयन्निव भूय: viii, 9 59 अङ्के पादावर्पयित्वा रमाया vii, 30 अधिफालमायतदृशान्ययाधृतम् ix, 12 अङ्गजागमलिपेरुडुनाम्नो viii, 19 अधिवासशालि मधु योषिता(दा)शयम् ix, अछ्योर्धमादनमञ्चिताक्षी xii, 7 59 अज्ञाताशनिपतनादिशासुलीलाम् xi, 6 अधुना कया विधुतपक्षपातया ix, 47 अञ्चद्रत्नस्यात्तमौखर्यपूर्तेः vii, 10 अध्वश्रान्तामिव निजचमूमग्रतो वीज- अतिदीनमर्हति न गाढबन्धनानि ix, 68 यन्तीम xi,57 अतिरेकत: प्रणयपूरपूरिता ix, 46 अनभिज्ञता परिचितेष्वभिज्ञता ix, 63 अथ दत्तमप्यगमि न श्रवःपदम् ix, 74 अनयोः कदाऽपि विरहो न संभवेत् ix, 1 अथ दूतिका हरिणशाबचक्षुषा ix, 27 अनिदानहासमयकौमुदी दिशन् ix, 61 अथ नाभिमण्डलमुरङ्गमाविशन् ix, 75 अनुचिन्तनात्मकमजानती सखीम् ix, 23 अथ मानिनी रजहिमं समं प्रियैः ix, 57 अनुद्रुता कामपि (चन) हंसिकाऽस्याः अथवा कथं नु निगदेदपास्तभीः ix, 22 xii, 22 अथवास्ति चेदयि नताङ्गि सह्यताम् ix, 40 अनुवादतो गृहशुके प्रकाशयति ix, 35 अदसीयबिम्बमधिरत्नभित्तिगम् ix, 67 अन्तरिक्षफणसीम्निविकीर्णैः viii, 37 7 ·50 ACYUTARĀYABHYUDAYAM xi, 56 अन्तर्निश्चितमतिरादरात्सपादो xi, 50 अयि खेदखिन्न युवयोरमेलनम् ix, 50 अन्तःपुरस्याविशतोऽवनीन्दो: xii, 29 अयि नैव वान्छति परामसौ तथा ix, 45 अन्ते वसन्तमपसारितपाशबन्धम् x, 12 अयि माय॑ते लगति चेदपाङ्ग इति ix, 68 अन्धकारभरकर्दमजातैः viii, 38 अयि मां विबोधयसि मोहजल्पितानि अन्धकारविजयादमृतांशोः viii, 68 ix, 24 अन्यश्चमूनिबिडितानविषयमार्गान् x, 35 अरुन्ध यान्तीं बत मध्यमस्या xii, 4 अन्यं कश्चित्त्वां विनानाय मार्गा vii, 42 अर्कहेमकलशेर्णवमग्ने viii, 43 अपदिश्य किञ्चन सखीषु गत्वरीषु ix, 73 अयॊदकानि महसामधिपाय दातुम् x, 10 अपदे मदेन हसितञ्च रोदनम् ix, 63 अर्दितस्य किरणैरहिमांशो: viii, 55 अपराधजातमधिरोपयन्तु मयि ix, 40 अदितस्य जगतस्तिमिरौधे: viii, 41 अपरा सखीमभिनवामिवादरात् ix, 26 अर्यम्णो हरिति तथा यथांशु धोरणी xi, 2 अपरेत्य संशयमवेत्य हंसिका ix, 37 अलक्तरागादपि रक्तिमानम् xii, 34 अपहत्यवैरमितरेतराश्रितम् ix, 15 अलघुस्तनस्पृशि ततो नवा वधू: ix, 69 अपालयत तत्क्षणादभयहस्तचक्रोदयात् अलसालसालपित वर्णसन्तते: ix, 62 अवलम्ब्य रोमलतिकामवातरत् ix, 75 अपि तत्कलाश्रयमजीजयद्यत: ix, 13 अवलोकयेत्प्रियमनेनसंलपेत् ix, 26 अपि दीपिकार्चिषि मुहुस्स 63 अवलोक्य हंसकुलमञ्चितैर्गतैः ix, 5 अपि मुक्त एष कुरुते न किं व्यथाम् ix, 51 अवितुं मनोजनिधिमात्तवेष्टन: ix, 7 अपि विप्रयोगमधिगम्य भाविनम् ix, 31 असन्निपत्यायतलोचनानाम् xii, 24 अबलास्वलकृतितरङ्गितादरा ix, 16 अस्तशैलतटकाननलीनैः viii, 11 अभिके तवाभिरतिरस्तु वा न वा ix, 48 अस्नौधैरपि निवारितास्त्रमासीत् xi, 36 अभ्येतुं जिगमिषुमैक्यतः प्रस्ठात् xi, 26 अस्माकं परिभव इत्यपाङ्गितरसन xi, 40 अभ्येत्य प्रतिघमधीश्वरश्शकानाम् xi, 19 अंशुकन्दलरसादमृतांशो: viii, 34 अभ्रश्रियैव विजिहीषति भानुमालिनि x, 14 अंशुमालिनि विशत्यपराद्रिम् viii, 28 अम्बरे नवयवाचितलाक्षा viii, 45 अंशुसन्ततिरशीतमरीचे: viii, 3 अम्भः क्रीडारम्भिणो दिङ्मदेभा vii, 7 आ अम्भोजिनीपरिषदः किमिहानुकुर्वन्ति x, 10 अम्भोवाहानम्बुपातुं समेतान् vii, 9 आकर्ण्य कर्णमधुरामिति मागधोक्तिम् x, 20 अम्भोवाहानर्भकानभाजो vii, 2 आकृष्टकोदण्डमनुद्रुता किम् xii, 33 अयि किं विभेषि भवदन्तिके सखी ix, 67 आकृटासीत्कर्कशेनार्ककन्या vii, 53 तर्जनम् ix, ·INDEX OF HALF-VERSES 51 . आक्रन्दन्त: स्वैरमन्तस्त्रपन्ते vii, 6 आयान्ती स्वयमवनीव यावनीयम् xi, 25 आक्रम्य त्वद्राज्यमाजानसिद्धम् vii, 25 आरादालोक्यैनमौत्सुक्यभाज: vii, 23 आगच्छदेतदधिकं न खलु व्यरंसीत् x, 28 आराधितोऽध प्रतिमामनोभू: xii, 21 आच्छिद्य कङ्कणनियन्त्रितमज्रिसूत्रम् आराध्या ते तावदाक्षेति चोक्त्वा vii, 27 x, 38 आरुह्य द्रुतमपरेऽपतञ्छकानाम् xi, 8 आजानेयस्याज्रिनिर्घातधारा vii, 57 आरूढवाहनिवहैरनुबद्धरागम x, 21 आततान भुवनान्तरयात्रा viii, 7 आरोपिता तुरगमाशु नियम्य कण्ठम् x, 31 आतन्वन्नयमयथातथं यथावत् xi, 20 आर्द्रासृक् तुमुल निषद्वरावसीदत् xi, 34 आतन्वन्नर्मगोष्ठी कविभिरविरतामच्युत आलक्ष्यतः क्षितिधराक्रमणापदेशात् ४, 25 क्षोणिपाल: xii, 39 आलम्बं त्वामन्तरेण श्रुतीनाम् vii, 41 आत्तवत्युदयम्बुजबन्धौ vii, 2 आलम्ब्यायतपृथुशुण्डयाङ्घ्रिकाण्डे xi, 35 आत्मन्यारादन्तरीयायमाने vii, 12 आलवालमनुरागलतायाः viii, 54 आत्मीयैरभिमतभाषिभिस्सदस्यैः xi, 52 आलापभङ्गिभिरतीव तरङ्गिताभि: x, 44 आदरेण कुसुमैरिव कीर्णै: viii, 36 आलिप्तमूधसि गवांकुलमध्वप?: x, 42 आनङ्गमस्रं किमलङ्घयताम् xii, 37 आलीढांबरमपदिश्य धूमजालम् xi, 11 आनन्दाब्धौ क्रीडति स्माङ्गलमाम् vii, 58 आलोकनायाऽस्य निरस्य कार्यम् xii, 1 आनन्देनोत्तालभश्रान्तसंवित् vii, 29 आलोकिस्रवदसृजारुणोश्वसादी xi, 45 आनम्रानवतितमां क्षमाभृदस्मान् xi,51 आलोक्य क्षितिपमणेरथायुधीयैः xi, 1 आनम्रीभवदतिनम्रपूर्वकायः xi, 55 आलोक्य दूरमितरेतरमश्रुयोगात् x, 7 आनीलानामङ्गभासां विलासात vii, 32 आवर्तकर्णविवरार्पितफेनकूल x, 22 आनृत्यत्तुरगखुराभिघातहस्ति xi, 36 आविमिथ: कलकलारवमन्तराले x, 29 आबद्धभ्रुकुटिरयं वितानमालाम् xi, 18 आविश्याहतविमतेषु ते बलानाम् xi, 9 आबद्धाः परिशिथिलातपत्रकूमैं: xi, 39 आवृते तमसि गाढमधस्तात् viii, 16 आबुद्धय तथ्यमिति कूटकृतं भटानाम् x, 30 आशङ्कय धावनमरातिमहीपतीनाम् ४, 26 आभोगवत्प्रथमशैलकुचाग्रलीनम् x, 18 आशङ्कय स्वयमनुरागिणीं नरेन्द्रे xi, 15 आभोगिनं मेखलया कुचाद्रिम् xii, 5 आशान्तदिग्गजमदाम्बुविलम्बिनिर्यत् आमीलयन्मीनगक्षि काचित् xii, 14 आयतान्किमपि दीधिति दण्डान् viii, 4 आशाभागानीषदाक्रम्य भूयो vii, 3 आयातों विजयमनोरथाधिरूढो xi, 45 आशास्वहंप्रथमिकोल्लसितैरनीकिनि x, 26 आयान्तीमथ यवनावनीशसेनाम् xi, 29 आशां कुबेरभरितामवगाहमान: x, 46 x, 27 ·52 ACYUTARĀYABHYUDAYAM उ आश्लिष्यति स्वमचिरेण हरिद्वलारे: x, 18 ईषत्सहस्व त्वरितोऽस्मि सोऽहम् xii, 12 आश्लेषविच्युतिसहानवकल्प्य मुग्धान् x, 9 आसाद्यासावाद्यमभ्यर्च्यपुष्पैः vii, 34 आसायोर्वीनायकस्यौपकार्याम् vii, 15 उच्चण्डान्मण्डलाग्रान् मलिनतरतमः कण्ट- भासीदति क्ष्माभुजि काचिदन्त: xii, 19 कान्खण्डयित्वा viii, 72 आस्फाल्यान्तबिम्बितादिन्दुकोणात् vii, 8 उच्चैर्भूतं राशिमुच्चावचानाम् vii, 21 आस्वाद्य तोयमधिवर्ती जनानजस्रम् x, 27 उच्छेषीकृतमिदमामिषं हि केनापि xi, 46 आस्वाय पूर्वमविशङ्कमभीशुमिन्दो: x, 2 उत्क्षिप्य क्षितिकुहरादुपात्तनृत्तै: xi, 1 आहन्ति कोऽपि कशया न पुनर्युगान्ते x, 43 उत्थितोऽयमितारोद्धृतरश्मि: viii, 43 उत्पलिन्यधिभुवार्पितमङ्के viii, 60 उत्पलेष्विव विकस्वरमुच्चैः viii, 20 इतरस्त्रियस्सरस यावकार्पणात ix, 8 उदश्चितं न्यच्चितमुत्तरङ्ग xii, 16 इतरस्त्रिया वदनमिन्दुमण्डलम् ix, 13 उदस्य मध्येन पुनर्यथावत् xii, 16 इति दृतिका हृदयहारिणीगिरा ix, 38 उद्भूतान्युपलमृदर्पणेन राम xi, 7 इति मे न सूक्तिपटिमावगम्यताम् ix, 44 उद्ययौ जलनिधेरुडजाने: viii, 41 इतीव मौग्ध्यादितरा ययाचे xii, 15 उपजातमेकमुपरीव बुद्रुदम् ix, 11 इत्युक्त्वा परिषदमीशिता हयानाम् xi, 23 उर्वीपुत्र्या योजयित्वा जगत्याम् vii, 11 इत्युक्त्वाऽसावेतदीयानुमत्या vii, 16 उर्वीयोषिच्चेलमुत्तंसिपुष्प vii, 1 इत्येतस्य प्रायशो हेतुरासीत् vii, 46 उर्वी ममामुद्धरन्ती न केषाम् vii, 48 इत्येव तानि परिहृत्यवलन्ति मन्दम् x, 13 उा दुर्वारोमिका कङ्कणाङ्कम vii, 12 इत्वरीजनहितं करवाणी viii, 15 उल्लङ्घय वासगृहमासददुत्तमाङ्ग xii, 38 इत्वरीभिरपि चत्वरकोणे viii, 27 इन्दीवराण्युदयदीशितरिग्रहाणाम् x, 13 ए इन्दुबिम्बनिभनीविविराजत् viii, 66 एकस्योपरि शरमेकमेव मुक्त्वा xi, 46 इन्दुबिम्बमिदमैक्षिविहायो viii, 57 एकं मुक्त्वोर्वीमगुर्वी दधाना vii, 54 इन्दुरागलहरीहयहेन: viii, 67 एतत्प्रयातु बलमेतदपि प्रयायात् x, 28 इयती क्षमेत किमयं विलम्बनाम् ix, 25 एतन्न पश्यति ममोपरि पातु कोश्वः x, 40 इह देहि वीक्षणमितीरितालिभि: ix, 32 औ ईर्ष्णया किमुदधौ हरिदैन्द्री viii, 47 औत्सुक्येनानीतक्क्ष्याविशेषः vii, 15 char ·INDEX OF HALF-VERSES 53 क x, 1 औदार्येणावेदयन्तं किलोाम् vii, 20 किं माधवः किं मदनोऽयमित्थम् xii, 8 किंवाऽयं तव पतिरेष वा किमु स्यात् xi, 12 कक्ष्यान्तरेऽथ मगधाः करजाग्रयोत् किं व्यपोहितुमना भृगुपातात vii, 3 कक्ष्यान्तरेषु कलितस्थितिभिः पुरैव x, 21 कृतमीरितेन बहुना कृशोदरी ix, 37 कजलालिकपटेन तदीयम् viii, 16 कृपणां चिराय कमलेव वार्षिकी ix, 56 कटकेन मौक्तिककरम्बितश्रिया ix, 15 कृष्णरूपमपि सङ्कुचदब्जम् viii, 24 कठिनाशयस्तमिति कापि गर्हणा ix, 20 कृष्णायां कृतवसतिं दिनैस्सकैश्चित् xi, 49 कथमप्यसौ कमललोचना मम ix, 34 कृष्णायां न्यधितबलं क्षिती शमौले: xi, 52 कथयामि किं नु सखि कामिनः कृते ix, 24 कुक्षौ निक्षिप्यैव लोकानवन्तम् vii, 43 कबरीकलापतमसा बिसारिणा ix, 76 कुङ्कुमेन रजसा कुनटीनाम् viii, 46 कयाऽपि मुञ्चेति गवाक्षमेका xii, 36 कुचशैलसीमनि कुरङ्गनाभिना ix, 6 कर्णायुष्यस्यन्दिभिः काव्यबन्धैः vii, 17 कुचशैलसीम्नि कुटिलालका परा ix, 14 कर्णोत्पलं प्रस्तमभुत्प्रयान्त्या: xii, 32 कुटिल वा कुटजसूनगर्भकम् ix, 9 कलुषीकृताक्षियुगलेव सा किरति ix, 33 कुटिलाक्षि शोधयितुमेव मे मनः ix, 52 कल्लोलजालशिशिरेण कवेरजायाः x, 45 कुत्रचिनिलयकोणनिलीने viii, 14 कश्चिच्छश: कलकलाकुलमेव लोकैः x, 37 कुरु मे प्रसादमिति कोपनिर्णयः ix, 19 कश्चिद्भयेन सह कापथधावितेन x, 33 कुसुमेषुणाभिहतगुम्फिताश्शरा: ix, 29 क्षमसे त्वमाशयमलीढनैष किम् ix, 54 कूजतस्समपुषन्कुमुदिन्यो viii, 61 क्षिप्तो भारः शिक्षणादुर्मदानाम् vii, 57 कूजति क्वचनकौशिकलोके viii, 7 कान्तोपगूढचरमाणतया गजस्य x, 40 कूलमुद्रजमलीयत सन्ध्या viii, 51 कामभरमणदिग्जययात्रा viii, 66 केचित्स्वामिन्केरलेशप्रयुक्ताः vii, 16 कारानिभात्कमलकुमलतश्चिराय x, 4 केनाप्यक्ष्णोः नैवलक्षीकृताङ्घ्रिः vii, 55 कारुण्याम्भोराशिजीमूतमुा: vii, 33 कौमुदीकलशसागरमध्य viii, 56 कालयूनि दिवि कर्षति शाणे viii, 69 कौमुदीपयसि कल्पितभूयः viii, 40 किमपि प्रियाय गदितुं प्रियोत्तमा ix, 23 कौमुदीह्रदजुषा हृतमुक्त: viii, 34 किमयं निरागसि किमङ्गसागसि ix, 49 क्रीडतां किमपि कीटमणीनाम् viii, 28 किमहं वदामि तदिहेति मन्मुखात ix, 21 क्रोधामौ हृदि निहितोदयेशकेन्दो: xi, 16 किमुत श्रुतं किमुत वीक्षितं कुतोऽपि ix, 34 क गतामतिस्तव रते ऋते मनो ix, 45 किमु तानिवारयितु मायतायतम् ix, 29 कापि क्रमोपचितकूजनधोरणीका ४, 9 ·54 ACYUTARĀYĀBHYUDAYAM त गतागतानि ग्रथयांबभूवुः xii, 25 छायया निववृते जगति स्मात् viii, 2 गतित्वराकेशगलत्प्रसूनम् xii, 23 गदितुं न गद्गदिकया नृशंसताम् ix, 22 गदितुं प्रियागममुदं समागतो viii, 2 जम्बालमग्नचरणे शकटे चिराय x, 43 गन्धर्वहेषितरवैर्गजगर्जितैश्च x, 23 जानीमस्ते विस्तृतं जैत्रलक्ष्म्याः vii, 52 गम्भीरध्वनिलघुलोहनालकीर्णा xi, 6 जाने शुकं जहिहि खेदमपाशमास्ते x, 38 गम्भीराम्भोगाधतत्वं समस्तम् vii, 48 जेताकश्चिन्मीनलक्ष्मा जगत्याम् vii, 46 गाण्डीवाङ्कनमपि खाण्डवावतीर्णम् xi, 41 ज्योत्स्नापूरैरपारैः विशददशदिशस्फूर्तिमत्येव गाधतत्वमधिगत्यगभीरे viii, 4 कीर्त्या viii, 72 गीर्वाणावसथगिरेः गरीयसस्स्यात् xi, 22 ज्योत्स्नाम्बुपूरमपसार्य दिशावकाश x, 5 गोपस्रोणां त्वद्भुजङ्गोसि विष्णो vii, 55 गोपालकोऽयममृतं गुरुमप्रमेयम् x, 12 ततान तश्याहतयेव सेर्यो xii, 31 तत्राऽपि सङ्घचददश्छदपीडितोऽभूत् x, 4 चकार बिम्बाधरसाम्यहेतोः xii, 35 तत्रावकाशमनवाप्य तथा विमर्दात् x, 35 चक्रवाकमिथुनस्य सरस्याम् viii, 8 तत्त्ववाक्यमिव तारकरूप viii, 23 चञ्चद्रासः पल्लवं चामराणाम् vii, 18 तत्त्वं तदात्व जनितं स जनोपदिश्य x, 30 चभरीककुलझकृतिमन्त्रा viii, 36 तत्सृतञ्जतु किलाजनि सन्ध्या viii, 32 चञ्चुकोटिमिषदंशिकयाशा viii, 49 तत्सेनावलयितमैक्षिदण्डपाणे xi, 3 चञ्चुविश्लथबिसाच्चितमार्ग: viii, 9 तद्रोपरिपरिनुन्नमुण्डषण्डम् xi, 35 चञ्चूपुटेषु कलयन्ति चकोरकान्ता: x, 2 तदृढस्थितिवशेन तमीशे viii, 53 चमूमयपयोनिधौ सगरकुञ्जरं साध्वसा तवैरिव तथा दधुराशाः viii, 69 तन्निर्गतस्तदनु तौलवभूमिपाल: x. 46 चरमाङ्गमेत्य सहचारिणाऽपरा ix, 41 तन्निश्चयज्ञानकृते किमग्रे xii, 11 चर्मान्तप्रतिकलसकुचच्छरीराः xi, 29 तन्त्रविद्रतिपतेर्द्विजराजो viii, 48 चातुर्याचटुलमृगेन्द्रशातदंष्ट्रा xi, 27 तमिमं विहाय तवरूपमीदृशम् ix, 50 चालयन्सनिनदं भ्रमराली viii, 63 तयोः परीक्ष्यातिजवं सदेयो xii,6 चिन्तामन्तस्त्वमिबन्धां कदाचित् vii, 38 तरुणे गृहाश्रयिणि तत्कृतां व्यथाम् ix,39 चुकशुः शकुनयः किमशक्काः viii, 13 ताडितो नु करतामरसाभ्याम viii, 1 xi, 56 ·INDEX OF HALF.VERSES 55 द्योमणि हृत इत्युडुराज viii, 37 ध तारकाङ्करपयः परिवाहः viii, 65 ते जात्यन्धा ये न पश्यन्ति हि त्वाम् vii, 40 त्यक्त्वा दैत्यान् त्वज्जुषो जैत्रलक्ष्म्याः vii, 50 त्रपतेस्म सा तदभिधानशंसने ix, 41 धन्यं मान्यं कोपि देवस्त्वदन्यैः vii, 42 धृत्वागमत्तद्वपुषो विशेषान् xii, 10 धृत्वाऽप्रे यवनशिरांसि दर्शयद्भिः xi, 12 धृत्वा पिञ्छं देवविद्यात्वयाग्रे vii, 56 ध्याता ध्येयः पूजकः पूजनीय: vii, 44 ध्वान्तपङ्क्तिभिरभूयतमेद्यैः viii, 27 ध्वान्तभूतशमनाय दिनान्त viii, 55 ध्वान्तौघमुद्गरखरांशुखनित्रपातान् x, 5 द दक्षस्याध्वरदलनात्तकक्ष्यमीशम् xi, 41 दत्वा पाणिं दक्षिणं मौलिदेशे vii, 30 दत्वा बलिस्सहरये त्रितयं पदानाम् x, 41 दत्वाहारं देवताभ्योऽवतीर्णम् vii, 22 ददती श्रुती चतुरदूतिकावचसि ix, 17 दयिताजनस्य दृढमानकर्कशे ix, 61 दयिते करस्पृशि दरानुरागयो: ix, 71 दाशेरकत्वरितदर्शनतो महोक्षम् x, 32 दिक्षु विश्वथभवेक्ष्यतरक्षोः viii, 6 दिदृक्षयामुष्य मृगेक्षणामिः xii, 2 दीपपङ्क्तिरिव भिद्यतमिस्रम् viii, 14 दीपास्सजाज्यमवपत्यदशांशुकान्ते x, 17 दीपिका इव दिशाभिरुदस्तात् viii, 18 दीप्तायां भुजमहसा द्विपेन्द्रहस्तान् xi, 43 दुर्वारा यवनबलस्य धूलिरने xi, 24 दुर्वारैरपि शरतोरणै रणोर्वी xi, 38 दृशमर्पयन्त्यपि च दीपिकार्चिषि ix, 70 दृश्यते स्मतिमिरं दिवसान्ते viii, 15 देदीप्यन्ते भक्तिदिव्याञ्जनेन vii, 37 देया दृष्टिः पूर्वमत्रेति पात्रे vii, 19 देवं दूरादेव देदीप्यमानम् vii, 34 द्योतलं ततमिवोपरि नीतम् viii, 42 नखश्रिया नाटितकैतवान्त: xii, 27 न च दृश्यते कथमिदं नवं नवम् ix, 48 न तावदन्या मुमुदे नताङ्गी xii, 19 न निवर्तसे पुनरसौ निरागसः ix, 53 न परं तवैव ननु मानविभ्रम: ix, 49 नरेन्द्रवीक्षात्वरया न मार्गम् xii, नर्ममारुतपटस्तटिनीनाम् viii, 57 नवमेखलानिनदनाभ्युदश्चनम् ix, 78 न विमुच्यते त्वयि नतभ्रसायकः ix, 50 न व्यलोकि नलिनी परिणेतुः viii, 6 न हि वेद्मिकृत्यमिति मौग्ध्यनाटिका 7 ix, 20 नाकयोषिदुपभुक्तनखायो viii, 38 नाकसीम्नि नलिनीदलकीर्णैः viii, 40 नाथं भुवो भगितिभिः नयजागरूकम् x, 1 नाथेऽअभारमतनिष्टनतभ्रुवोऽस्या x, 31 नाधारश्चेनाथकूर्माकृतिस्ते vii, 47 ·56 ACYUTARĀYABHYUDAYAM प x, 47 नाभीभाजो नायकस्योक्किदेव्या vii, 32 नृत्यतः पुरहरस्य निटाल viii, 17 नालीकाक्षत्वकनाराचधारा vii, 52 नृपागमाकर्णनतः परस्याः xii,37 नाळीकाक्ष प्राकृतानाटयन्ते vii, 9 नृपालकोत्तंसनिरूढमन्तः xii, 26 मासीरसीनि चलिता नरपालमौले: x, 44 नेक्ष्यते दिनपतिर्नलिनीनाम् viii, 12 निक्षिप्तमात्मनि सुरक्षितमाप्रभातम् x, 17 नेतु: भूजामातुरिष्टानि दातुम् vii, 13 निखिलफणाधरेन्द्रनयनान्ध्यनिबन्धनकृत् न्यायशास्त्र मिव साध्वनुमान viii, 22 x, 47 निखिलं निगृहनवचो बहिः स्वयम् ix, 59 निगदामि खेदमिति नैपुणीगिरा ix, 18 पङ्कजेषु वसतिं भ्रमराणाम् viii, 62 निजावमानानियतं स तस्याम् xii, 9 पतिरवनेः क्रमेण परिलङ्घय निजान्विवयान् निरुन्धती स्वान्तमिवाग्रतस्त्वम् xii, 20 निर्गच्छतां कलकलैर्निबिडं भटानाम् x, 23 पतिरिव कमलायाः पाथसि क्षीरसिन्धोः निर्गच्छतो निखिलसन्तमसं नियन्तुम् ४, 19 ix, 79 निर्भत्स्यमानकुलिशारभटीनिरूढिम् x, 22 पत्युर्निजस्य परिपालयतीव बोधम् x, 6 निर्मिन्दनिजभुजनैपुणेन सोऽयम् xi, 42 पत्युः क्षमायाः पतके सरक्ते xii, 30 निर्मातुं पुनरपि तान्यथा विधातुम् xi, 47 पदपङ्क्तिभिः स्वपरिपन्थिपङ्कज ix, 8 निर्याते मलुकनिबर्हणाय तस्मिन् xi, 10 पदे पदे कीर्णविभूषणान्या xii, 33 नियूँढाहवनियमप्रवर्तनेऽस्मिन् xi, 48 पद्माबन्धो ते हि बाधिर्यवन्तो vii, 40 निवेदयन्तीव निजामवस्याम् xii, 28 पद्मिनीततकर हिमभासा viii, 59 निशामयामास नृपं प्रशान्तम् xii, 28 पद्मिनी पतिशुचा मकरन्द viii, 61 निशाम्य तं दूरितसाम्यमन्तः xii, 14 पन्थानं कमपि विलङ्घय पारसीक xi, 26 निश्वासबन्ध इव नीरजलोकबन्धोः x, 15 परया कयापि मृगनाभिपङ्किले ix, 4 निस्त्रिंशव्यतिहननस्फुलिङ्गदीपैः xi, 38 परा कुचानात् पतितासुहार xii, 18 निस्त्रिंशैः नृपतिचमूभटा निहन्तुम् xi, 31 परा त्वरायत्ततया प्रयान्ती xii, 3 निस्सृतैरिव निदाघकणौघैः viii, 39 परा नृपालोकनपारवश्यात् xii, 34 निःसरत्तिमिरदस्युसहस्रा viii, 33 परिचारिकांसभुवि बाहुवल्लरीम् ix, 17 नीडसीनि च निधाय कटाक्षान् viii, 10 परिरम्भणे वलयितौ भुजाविव ix, 3 नीत्या दण्डं नीयतां कञ्चिदेव vii, 25 परिश्लथा मण्डनपद्मराग xii, 35 नीलारविन्ददलवन्दनदामलक्ष्मीम् xii, 38 पर्यस्तस्तदुभयसैन्ययोः परागो xi, 54 नूनमुत्पलदलेषु सुमेषोः viii, 63 पर्यस्तहारस्तबकं प्रयान्त्या xii, 29 ·INDEX OF HALF-VERSES 57 . x, 16 पर्यायात् प्रतिभटदारुयन्त्रमुक्तैः xi, 4 पूजां गतायाः किमु दातुमिष्टम् xii, 21 पश्चात्परस्पररवानुगमाद्रमन्तौ x, 7 प्रच्छन्नाः प्रशिथिलचामरालिफेनैः xi, 39 पश्चाद्तस्य महतः पथि नावकाशम् x,41 प्रच्युतं दिनमणिं भुवनश्री viii, 18 पश्चिमाचलदरी शबरीभिः viii, 1 प्रज्वालो बलनिहितः प्रतीपपुर्याः xi, 13 पश्चिमाब्धिलहरीभरडोला viii, 5 प्रणतिस्तवेति परयाऽभिभाषणम् ix, 19 पाकाराते: पादपावालमेकम् vii, 1 प्रणयोत्तर किमपि पृच्छति प्रिये ix, 74 पाठीनाक्ष्यः प्रायशः पाशपाणे: vii,5 प्रणयोल्लसत्पुलकवर्मिताकृतेः ix, 65 पाणिनेर्मतमिवाखिललिङ्ग viii, 22 प्रतिबिम्बभाजि पतके च सा दृशौ ix, 72 पाण्यग्रेण प्रवणत्पारिहार्यम् vii, 17 प्रत्यग्रप्रहरणवर्षदुष्प्रधर्षों xi, 33 पातालादुपरिगताः प्रजा इवासन् xi, 53 प्रत्यभादुडविटस्पटिकेऽस्मिन् viii, 52 पातिव्रत्यं या नृणां न त्यजन्ति vii, 39 प्रधावमाना बहुमन्यते स्म xii, 18 पाथः तस्याः किं प्रलम्बावरोधः vii, 53 प्रधाविनी वक्षसि कापि हार xii, 26 पाथोजिनी: किमखिलाः परिणीय दूरात् प्रमदोत्तराविव पयोधराभिधौ ix, 76 प्रयुज्य बाणान् परितः प्रसून xii, 23 पार्थोधीनपि च तरीन् विना तरीतुम् xi,28 प्रस्थानाय श्रीपतेरभ्यनुज्ञाम् vii, 27 पादाग्रत: कमलिनी परिदृश्यमाना x, 6 प्रस्थाप्याहवकृतिनः प्ररूढरागान् xi, 23 पादेनोर्थ प्रस्थिताजाण्डरन्ध्रात् vii, 51 प्रस्थिते स्फुटरतीश्वरचापा viii, 58 पान्थवृन्दगरलं भुवनान्तः viii, 25 प्रस्फुरदद्युतितमोमणिजालम् viii, 30 पारंपर्याप्रश्रयं व्यश्नुवानः vii, 18 प्रस्मृत्य नीराजनपात्रमग्रे xii, 13 पारावारं वीचिकोत्क्षिप्तपाथः vii, 49 प्रहितापरेण परमाणुमध्यमाम् ix, 42 पारावारापारसीमोपकण्ठे vii, 11 प्राकारान्तरनिभृतान् क्षितीशसेना xi, 2 पारीणास्ते चिनिदानं पदाब्जम् vii, 37 प्रामणेषु पटमण्डपिकानाम् viii, 71 पारीन्द्रे प्रकटविहारपारतन्ये xi, 48 प्राचीनान् परिभवता कृतोऽस्य पित्रा xi,21 पारे सिन्धोः प्राप्तसवेशमीशम् vii, 28 प्रातिष्ठतास्तपवमानजवाभिमान x, 20 लनाय जगत: परमासीत् viii, 44 प्रादुर्भूते त्वत्प्रियाया रमायाः vii, 36 पाषाणैः फणिमुखतोऽपि सिन्धुरेन्द्रैः xi, 9 प्रादुर्भूयात् किं सुधापूर्णकुम्भः vii, 47 पाहि क्षीणीं प्राक्तनीमित्यभाणीत् vii, 26 प्रादुश्शाकाचक्रमाः प्रायशस्ते vii, 35 पीडयनथपदस्तनयुग्मम् viii, 51 प्रादुस्तोयं प्रौन्मिषत्त्वत्पदाङ्कम् vii, 50 पुरी च तद्वीक्षणपुहिताशा xii, 2 प्रापितेव धरणी परिणाहम् viii, 42 पुंस्त्वे तु प्रभुरयमातपौरुषस्स्यात् xi, 19 प्रायः क्षीरं पाययत्यौर्वतप्तम् vii, 2 8 ·58 ACYUTARĀYĀBHYUDAYAM . ब प्रायेण मजीरसमेतमेकम् xii, 12 मधुपारणे विरचितं मृगीदृशा ix, 58 प्रासन्नयस्पृशि सरितः पयस्यमुष्याः xi,53 मन्दं मन्दं निक्कणत्किङ्किणीकाः vii, 4 प्रासाप्रात्कतिचन पट्टसेनकांश्चित् xi, 42 मन्दाभूयो जन्मचिन्तां दुरन्ताम् vii, 38 प्रियया रथाङ्गमिव भृगझक्रिया ix, 38 मन्देहलोकमखिलं मथितुं पयोधे: x, 15 मन्मथेभमदमेषजमाशा viii, 25 मयि कोऽपराध इति माननात्मना ix, 21 फेनश्रेणीतूलविक्षेपपूर्वा vii, 8 माधीशो माननापूर्वमेतान् vii, 24 मयेन्दोरतिबलसिन्धुवाहिनीं स्वाम् xi, 27 मसृणो ममापि च समागमादरः ix, 43 बिम्बितस्सविधगैरिकरागः viii, 52 महिलाजनस्य मदिरानिषेवणात् ix, 65 बिसदामनामनि बिलेशयाधिपे ix, 30 महीपतेरन्तिकमाससाद xii, 9 मान्यान्केचिन्मन्वते यत्त्वदन्यान् vii, 43 मारदिग्विजयमङ्गलकुम्भो viii, 54 भवति क्षणं व्यवहिते परीक्षितुम् ix, 25 मीनाकारा दृङ्निमज्येन्दिरायाः vii, 45 भुजवल्लरीं द्विगुणितामुरोजयोः ix, 70 मीलदब्जनयनाऽजनि सैवा viii, 59 भूजानेः बलनिहितेन बर्हिषापुः xi, 11 मुकुरे मुधाकृतसुधांशुमण्डले ix, 2 भूतानि ध्रुवमितराणि भूतधात्र्याः xi, 32 मुखमीक्ष्य ते मुकुलितस्मिताङ्कुरम् ix, 43 भूयो व्यावापि भूनाचनाम् vii, 14 मुखरामणीयकमुधासुधाम्बुधौ ix, 11 मुच्यन्तेऽमी मौनिनो मातृगर्भा vii, 36 मूलं मुक्तेर्मोहतृष्णालवित्रम् vii, 41 मकरी सखी विलिखिता महीयसोः ix, 10 मेदिन्याश्चेन्मेखलादामलीलाम् vii, 10 मङ्क्त्वा माया दंष्ट्रिणोदस्यमानाम् vii,13 मैनाकाद्या यत्र मीनावलीनाम् vii, 6 मङ्क्त्वा सिन्धौ मार्गणाय श्रुतीनाम् vii,45 मोक्षगार प्राविशन्मोहदूरम् vii, 28 मजतो महति सन्तमसाख्ये viii, 44 मजीरमन्या महिलाकरस्थम् xii, 6 मजुलालिवलयारवमद्धा viii, 60 यदि शङ्कसे मयि कलङ्कमीक्ष्यताम् ix, 53 मदनस्तदौष्ण्यविनिवर्तिते धनु: ix, 36 यदि सम्मुखं सवयसो नवेत्यसौ ix, 32 मदवारिमन्मथमदावलेशितुः ix, 57 यन्त्राश्मप्रतिभयवर्षजेन्द्रगोपैः xi, 5 मदिरेक्षणामुखधृतं मुदे भवत् ix, 60 यन्त्राश्माहतिपतितानि यान्यभूवन् xi, 7 मधुधूर्णितस्य महतो भविष्यत: ix, 58 यस्मिञ्छौरेरेयुषो योगनिद्राम् vii, 4 य ·INDEX OF HALF-VERSES 59 यः सुप्तः किल हृदयेभियाति वाहिनि xi,21 यानेन सञ्चरणमूरुयुगेन शुण्डाम् x, 39 युवनेत्रखञ्जनयुगेन खेलता ix, 7 युवमण्डलीधृतिगलग्रहोचितो ix, 12 युवयोन किं नु युगद्विमेलना ix, 55 युवयोस्स्मरेण युगपत्प्रयोजितम् ix, 54 युवयोः परस्परमुपेत्य मेलनम् ix, 47 युवलोकलोचनगतागतोचिता ix, 4 योधाः केचन युयुधुः नृपालमौले: xi, 8 योधैर्नस्सममुपयाति युद्धतन्त्रम् xi, 40 र .. वतंसयन्ती वसुधावलारेः xii, 3 वदनाभीरूप्यवसुचौर्यवाग्छया ix, 9 वदने तदा मनसि रागविभ्रमः xi, 64 वर्षन्तावभिमुखमेव वारिधारा xi, 33 वर्षनेकं वसन्ते वसु च समधिकं वाग्छिता- याचकानाम् xii, 39 वल्लभे वचन जग्मुषि का वा viii, 62 वाचो रीत्या वैभवं तावकीनम् vii, 35 वातोऽपि ध्वजवसनोदितो मिलित्वा xi,54 वामाक्ष्योबलपरिमाथिनो वरीतुम् xi, 31 वायोरभ्युदयपुषश्चिराय वह्निः xi, 16 वासराधिपवियोगगृहीतम् viii, 56 वासरशय्याशीविषश्वासधूतम् vii, 31 वासो विच्युतिमवकल्प्यवाहनेतुः xi, 15 वाहिन्योरभिमुखमअसा चलन्त्योः xi, 32 वाहेन्द्रास्सितधरवारवाणधारी xi, 55 विक्षिप्य वस्तु चलितेन विना सहायम् x,24 विजित्य यान्त्या मरुतोऽपि वेगम् xii, 31 विज्ञातुं चपलतया रसान् विभिन्नान् xi,44 विटमण्डलीविजयिनो मनोभुवो ix, 6 विदूरपातादिव नाक्षमन्त xii, 24 विद्योतयन्ति विविधागमशाखिकायाम् ४,8 विनतानना विधुमुखी पावशात् ix, 35 विप्रयोगपरिरम्भविशेषम् viii, 8 विभोः परस्याश्च विलासवत्या xii, 24 विभ्रश्यद्धृतिवरणो विलुण्ठितात्मा xi, 14 विमुञ्च बाढू न पुरो विधेहि xii, 15 विरहानलेन विटमानसं यथा ix, 55 विलम्बसे' किं विभुरागतोऽभूत् xii, 11 रङ्गस्थानं राजसंसेवयाग्रे vii, 14 रच्यमानमिव राजरमण्या viii, 29 रञ्जितं नु सविधूदयरागम् viii, 46 रत्नगुच्छ इव रश्मिनियद्धम् viii, 5 रमणापराधलहरी नियोजनम् ix, 46 रयादयासील्लिखितुं नृपेन्दुम् xii, 17 रागवेषजुषि रोषकृशानौ viii, 53 रागशालिरुचिपण्डमहोल्का viii, 50 राजीवाक्षस्यांशराज्योपलम्भात् vii, 26 रामचन्द्र इव पादनिवेशात् viii, 58 राम त्वत्केनेषुणा राक्षसेन्दोः vii, 54 रोहिणीरमणरागकृशानु viii, 64 रोहिणीशमनुचिन्त्यतमिस्त्रे viii, 39 - लक्ष्मी रागाद्वैतरङ्गैरपाङ्गैः vii, 31 लघुसढचत्तनुलतैव लजया ix, 66 लास्योदने रङ्गमेत्यान्तरङ्गे vii, 29 ·60 ACYUTARĀYABHYUDAYAM श विलासहंसीविनियुक्तशेषम् xii, 10 व्योमलङ्घनकृते विधुहंम viii, 65 विलोलहारावलिरोधहेतो xii, 20 व्योमसीमसुरभेविधुमण्डल viii, 70 विश्लथे दिनमणौ हरचूडा viii, 32 विश्वत्रय्या विष्वगाक्रान्तिहेतोः vii, 3 विश्वत्रय्यां व्यत्ययाद्वीरलक्ष्म्या vii, 20 शक्नोत्येको नेति ध धरित्रीम् vii, 21 विश्वंभरोरस्थलमिन्दिरायाः xii, 30 शयने कदाचन कदाचिदासने ix, 52 विषमायुधस्य विशतो मनोगृहम् ix, 10 शयपलवस्सहचरस्य साहसात् ix, 77 विष्णुरूपमिव जातमहत्वम् viii, 23 शरदं समेयुषि शनैर्बलाहके ix, 39 विष्वक्तथानुवदतो जगतो विनोदात् x, 34 शर्वरीरमणबिम्बमलासीत viii, 45 विस्तार्यमाणमरविन्दकर नलिन्या x, 11 शाखां प्रगृह्य पुरतः त्यजसि प्रतूर्णम् x, 42 विस्तृतं किमु विहायसि चासीत् viii, 26 शाबकानधिमन: कणिशालीम viii, 10 विस्मृत्य लाक्षाञ्जनगन्धसार xii, 17 शाम्यदर्यमशिलाशिखिधूम viii, 19 विहाय डोलाविहति प्रयाता xii, 8 शार्दूलैरपि समशीर्षकान धुनानाः xi, 28 विहितागसेव चरणावलम्बिना ix, 5 शावरैर्जगृहिरे किल हस्त viii, 28 वीक्ष्य किञ्चिदभिलक्ष्यमुडूनाम् viii, 13 शिष्टे: कैश्चित्सेव्यमानं स विद्या vii, 24 वीचिकां जगदिदं विधुभासाम् viii, 71 शीर्णतारकुलशीकरजाले viii, 50 वीरोऽयं युधि हतशेषमश्वयूथम् xi, 49 शीर्णासान्ध्यरुचिसूनविधान viii, 64 वीरोऽयं हुतभुजि जिह्वतो द्विजिह्वान् xi,43 शौण्डीर्यावधिरवतीर्य साह्यवार्ताम् xi, 47 वेत्ता वेद्यो वीक्षको वीक्षणीयो vii, 44 श्रान्ताश्चिराय दिवि च भ्रमितुं शकुन्ता x, 36 वैय्यग्रान् नृपकरवालिका वलन्ती xi, 44 श्रीरङ्गपट्टण(पत्तन)मगाजयसिन्धुकन्या व्यग्रास्समीहित फलाय विधाय दृष्टिम् ix, 8 x, 45 व्यग्रासिव्यतिहतवीरजातमूर्छा xi, 34 श्रुत्वा तामथ मलुकप्रवृत्तिमुर्वीम् xi, 50 व्याचक्षाणं विश्रुतैर्नीतिमार्ग: vii, 19 श्वसितस्य सौरभमभिप्रधाविनि ix, 36 व्यात्तास्यो वलयितकार्मुकोपदेशात् xi, 37 श्वसितानलस्सुलभयाकिमीjया ix, 30 व्यानशे दशदिशोऽपि विचेतुम् viii, 12 व्यालीनान् दिशि दिशि वीक्षितुं विपक्षान् सक्रोधं तदुभयसैन्यमण्डलानाम् xi, 4 व्यावर्तन्ते वीक्ष्य पाणौ रथाङ्गम् vii, 7 सक्ष्वेलारभटी चमूभटो नगर्या: xi, 24 व्यावृण्वानाचक्रडोलाविहारम् vii, 5 सरव्यमञ्चति ममेति किमस्या: viii, 31 व्यावृत्ताः किं माधव व्योमसिन्धु vii, 51 सङ्कोचयत्यतिजडौ मरुतो कथञ्चित् x, 3 स xi, 13 ·INDEX OF HALF-VERSES 61 सङ्क्षोभश्शकधरणीशितुः तदास्यात् xi, 22 संबाधवद्गजहयाद्धिचयान्तरालम् x, 37 सङ्गोप्याखिलमपि चर्मणि स्वमङ्गम् xi, 30 संबोधतो विशिथिलं जरती स्ववान् x, 34 सङ्ग्रामे नरसविभुस्सतातपाद xi, 51 संभावयन्त्यास्त्वरया परस्या: xii, 5 सञ्चरत्सु दिवि पत्रिषु सन्ध्या viii, 48 संरम्भतस्सरयमुत्पतिताश्चमूनाम x, 36 सञ्चितं किमु पुटेष्ववटानाम् viii, 26 संरम्भात्सहवलतो बलैशकेन्दोः xi, 25 सतोरणाली शनकैः प्रतोलीम् xii, 1 संवर्तार्णव सलिलेन वा परीतम् xi, 3 सत्पथालयसुधारसचर्चा viii, 68 संविज्योति: छादयित्वान्तरान्ध्यं vii, 56 सन्दृष्टोदरपरिकल्प्यमानमौलिः xi, 20 संहर्ता लघुसमरान्तको भटानाम् xi, 37 सन्ध्यया नटितपल्लवशोभा viii, 35 साक्षात्कारं शारदाया दयायाः vii, 23 सन्ध्यया सरसकुंकुमचर्चा viii, 47 साटोपं कतिचन खेटिकाशकारे: xi, 30 सन्ध्याच्छलेन मुखमार्जनवस्त्रमाशा x, 14 सान्द्रसन्तमससामजपङ्क्ते: viii, 30 सन्ध्यांशुदण्डमधिशकदिशं प्रचाल्य x, 11 सान्ध्यवृत्यपि निरङ्कुशगरम् viii, 24 स बभार वल्लभनखानचन्द्रम ix, 14 सान्ववायमिव सैरिभवर्गे viii, 21 समुदीर्य सूक्तिभिरतीव दूतिका ix, 56 सायम्मिलद्दलशताक्रमणाविरेफ: x, 3 समुपालभे न हि भवन्तमीदृशम् ix, 31 सालक्तकायां पदवीथिकायाम् xii, 22 समुपेहि तूर्णमिति सावलेपता ix, 18 सावलम्बनमिवोत्पलजाले viii, 21 सम्प्रेष्य हेतिसमवायमहर्मुखेन x, 16 साशङ्कस्समजनि शाङ्करस्सखापि xi, 10 सम्भवक्षणसमुत्थितमिन्दुम् viii, 67 साहं पूर्विक नृपसैन्ययोधवीरैः xi, 14 सम्भ्रमेण चलचन्चुचकोर: viii, 70 सुदृशः कराग्रवलयेन चुकुशे ix, 77 सम्भ्राम्यतोपकरणग्रहणे समन्तात् x, 24 सुदृशो विधूय बहुशो निवारणम् ix, 66 सम्मर्दत: पथि चमूश्शिथिला: समन्तात् सुमुरवीमणेः सुलभकार्यसंपद: ix, 28 सेयं संवित् सैव विद्यानवद्या vii, 39 सरसाशयेन्धनविशेषसंश्रयात् ix, 33 सोऽयं गतानुगतिकाखिललोकहास x, 33 सरितः पयोदसमयावधौ यथा ix, 28 सौधजालनिभयन्त्रणपट्टात् viii, 49 सलिलं घनालिचुलकीकृतोज्झितम् ix, 60 सौशील्यस्यालम्बनं सांपराया vii, 22 सविधं प्रियस्य गमिता सखीजनैः ix, 72 स्खलितं यदस्ति कमितु विदग्धया ix, 44 सहमृगनयनाभिस्तत्र सङ्कीडमान: ix, 79 स्तावं स्तावं देवमेवंविधानाम् vii, 58 संप्रेषितं वा सहवाससख्यात् xii, 32 स्थातुं न युक्तमसहायतयेति कुत्र x, 19 संप्रेष्यासौ शकपरिबृढः शासिता दुर्मदानाम् स्फुटबन्धभेदबहुभूमिकाविटैः ix, 78 स्फोटपङ्क्तिभिरिवाकुलकोक viii, 35 x, 29 xi, 57 ·62 ACYUTARAYABHYUDAYAM स्मरामिदीप्तैः स्फुरतात्मनैव xii, 13 ह स्मरेषुपातेषु विवेदनेदम् xii, 36 हरिपदनुतिचर्यानन्तरं मानवानाम् vii, 59 स्यन्दमानमिव सन्तमसानाम् viii, 17 हरिणीदृशान्यतमया सविभ्रमम् ix, 1 स्यन्दमानमिव सिन्धुरदाने viii, 20 हस्ते दधाना निजकेशहस्तम् xii, 27 लस्तां विहातुमपटुस्सरणौ च गोणीम् x, 32 हस्तेनाहतमुहुरंसलनिजांसम् xi, 17 स्वनिरोधिनी किलपयोधरोन्नतिम् ix, 3 हस्तोदस्तस्वाङ्कलीना सुरारे: vii, 49 स्वाधीनोक्तिप्रेयसीशीर्षरत्नम vii, 33 हारमौक्तिकचयैरिवकीर्णैः viii, 33 स्वैरं यतो विजयसे सुतनो करेणो: x, 39 हारैस्तथोच्चैस्तनभूभृदहै: xii, 4 स्वैरिणीयमवकुण्ठनवास viii, 31 हुकारैरुपजनयन्जनस्य भीतिम् xi, 18 NOTE- The Roman figures stand for cantos and the Arabic nuinerals for the verses.

·APPENDIX II INDEX TO PROPER NAMES AND PLACE NAMES Abhilāḥ, 39 Icyutendrakṣitipa, 16 Acyuta nſpaḥ, 41 Cera bhüpa, 3 Cerõrvisa, 3 Hayapati, 33, 34 Kaverajā, 32 Keralesa, 2 Kệşņā, the, 40 Pāņdyabhūpa, 4 Pāņdyõrvisa, 3 Pāņdya Sthāpanācārya, 4 Pārasika Kșoņisa, 37 Pārasika Sainyam, 39 Ranganātha (God Sri), 5 Rarga Sthānam, 2 Setu, 2 Srirangpattana, 33 Vijayanagaram, 41 NOTE--The references are to pages in this Appendix.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.