·NITID VISHASHTIKA
Manimanjari Publication
Second Edition - January 1986
Copies 500
Price Rs 15/-
For members Rs. 81-
For copies and particulars
Veturi Prabhakara Sastri Memorial Trust
2-2-18/15/D/1. Bagh Amberpet
Hyderabad-500 013
Printed at :
R. K. Printers
9-71, Dwarakapuram
Dilsukhnagar
Hyderabad

·॥ श्रीः ॥
सुन्दरपाण्डयप्रणीता
॥नीति द्विषष्टि का।
NITIDVISHASHTIKA
By
SUNDARA PANDYA
ब्रह्मश्री
पण्डित पुराणं. सूर्यनारायणतीर्थ
वेटूरि. प्रभाकरशास्त्रिभ्यां
संस्कृत्य, परिशोधिता
ब्रह्मश्री
कनुपतिमार्कण्डेयशर्मणा
संपाद्य प्रकटिता
Edited and Published by
K. MARKANDEYA SARMA
1928
* First edition Inner Title

·No text on this page.

·EDITOR'S NOTE Way back in 1928 NEETIDVISHASHTIKA was first published by sri K. Markandeya Sarma in Devanagari script. This work composed by SUNDARAPANDYA was ably edited jointly by Pandit Puranam Suryanarayana Teertba and Veturi Prabhakara Sastri. The Sanskrit introduction by sri Veturi Prabhakara Sastri and the preface by sri M. Ramakrisboakavi in English discuss in detail the authorship of the poem, Its period and its influence on the subsequent didactic Literature in Sanskrit and Telugu. The content of th: poem and the historic account in the introduction are at once compelling and convincing to the readers. We have pleasure in bringing out this volume along with BHAGAVADAJJUKAM another work in Sanskrit edited by Sri Prabhakara sestri under Manimanjari Publications which is the publication wiog of Veturi Prabhakara Sastri Memorial Trust. The Trust registered is 1982 is endeavouring to collect and publish the complete works of Sri Sastri by 1988 which incidentally happens to be his birth centenary year. As these two works are in Sanskrit we thought it fit to publish them in Devanagari script as before, for the benefit of those who have no practice in reading the Sanskrit texts in Telugu script, though it has been the way, through which Sanskrit was popularised mostly in the South, ·As Sri Sastri, in his introduction mentioned, the publishers then wanted to popularise ancient Sanskrit texts through Nagari characters, thereby bringing the readership gap between the North and the South of India. We feel that such bold and healthy attempts in unifying the Nation through priated word and thought are to be encouraged by organisations like the Nagarilipi Pracharidi Samithi devoted to the development of Nagara characters, so that many more such attempts could thrive. We are indebted to our friend Dr. P. Sreeramachandrudu Professor of Sanskrit, Osmania University, for bis introduction to this work. His interest in this work is evidenced by the fact that he spontaneously under took translating it into Telugu. We thankful to Sri K.S.R. Aajadeyulu, Lecturer, S.V.V.V.S. College, Hyderabad, for his personal attention in seeing tbis book through in pript. аге 1st January 1986 Hyderabad. VETURI ANANDAMURTHY (Trustee- V.P.S.M. Trust) ·FOREWORD aftrafe focar is a collection of 149 didactic verses in TÅT matre, attributed to the king Tracquet. It was edited (with the belp of two manuscripts) and publisbed, for the first time, by Sri Vecuri Prabhakara Sastri and Sri Puranam Suryanarayana Tirtha, in 1928, with two introductions, one in Sanskrit by Sri Sastri and another in English by Sri Madavalli Ramakrishna kavi which contaio detailed discussions about the author, bis times and his other works (these introductions are included in this edition also.) As these verses are in Arya metre this work was samed "37T71", and this was perhaps the original name given by the author as is evident from the 116th verse. A scribe or a schon lar who came across only 62 verses of this work at a later period must have named it 'नीतिद्विषष्टिका' as was surmised by Sri Prabhakara Sustri. Sri Rallapalli Ananthakrisboa Sarma translated these verses into Telugu and the same was published in 1970. Taking Dvisbasbtika' to mean 120, be stated that though there were only 116 vers.s, somebody named this work 'Nitidvisba. shtika' taking it a rouod figure. But Dvishashtika should normally mean 62 only but not 120. In 1931 Surabharati Samiti has published this work with word to word meaning and paraphrase in Telugu, by the undersigned, following the edition of Sri Prabhakara Sastri.

·IV (3 the introduction of that work attempt was made to list 62 items of moral jastruction and thus justify the title Nitidvishashtika, The items are as follows: S.No. Moral Verse 1. One should refrain from public calumny. 4 2. Reticence is better on some occasions. S 3. Do not urter uppalatable words. 7 4. Oratory. 8 5. Prattle. 8 6. put out the fire of anger. 11 7. Sweet words. 12 8. Harsh words. 13 9. Friendship with the gentlemen and the wicked people. 16 10. Be a fool among fouls. 18 11. The wealtb of the mean is not for the good. 21 12. The greedy, 22 13. The wealth of the good is a joy for many. 24 14. Charity and helpiog others. 25 15. Importance of money. 29 16. Importance of virtues, 32 17. Good character. 33 18. Noble birth. 36 19. Give up pride and ostentation. 38 20. Purity of heart 89 21. A bad friend, 41 22. A good friend 43 23. The mean. 47 24. Great men have special liking for the men of virtues. 50 25. Scholarship is respectable if it is without crookeddess 54 ·V 55 57 58 29. 60 61 64 68 67 71 74 79 26. Longevity of a man, given to sensuous pleasures, is a waste. 27. Control over senses. 28. Hatred and tolerance are the patural traits of the wicked and the good. Be dumb in scandalising, blind in seeing others' wives and deaf in hearing the secrets of others. 30. Tolerate criticism from others. 31. Three types of tolerance. 32. The anger of the gentle and the friendship of the wicked are alike. 33. The great, mediocre and the mean, 34. Give up laziness and other similar qualities. 35. Enemy with a friendly appearance. 36. Wonderful is the creation of God, 37. Do not get elated or depressed. 38. Sources of misery. 39. Like or not, do not desert a friend. 40. Hospitality. 41, Attitude of the good and the wicked at the time of prosperity. 42. Men, really pious, do not need hermitages, 43. Learning is better than wealth. 44. Association with the good. 45. Cultivate common sense. 46. A scholar with no recognition looks like a conmon man. 47. Wholesome advice is a rare commodity. 48. Causes for old age. 49 In a host of virtues one defect becomes insignificant. 80 81 83 84 85 86 87 91 94 95 96 97 102 ·Vi 104 50. Virtue is respected ony by one who can appreciate it 51. Things which are a sheer waste. 52. Even a worthless(protection) seeker should be given protection. 110 111 114 7 9 10 16 53. The real wealth. 54. The man worthy of serving. (Appendix) 55. Mind your job. 56. One who can more about without worries. 57. Familiarity breeds contempt. 58. From whom one should seek consolation in times of adversity, 59. Sources of worries. 60 Keep up your word. 61. Evils of begging others for help. 62. Greed 20 22 25 27 28 The number of verses devoted for each item varies from one to two or three or even more. Recently in 1983) a critical edition of pfafarfocar' was published in the Adayar Library Bulletin, agfast. It was based on five manuscripts (including perhaps, the two used by Sri Prabhakara Sastri), two transcripts and the edition brought out by Sri Sastri. According to S. Jayasree, the editor of this work, it js variously called, in the available manuscripts, as 'alfafea feat graciet tax and Pathraet'. She also takes dvishasht ka to mean 120 and gives 120 verses excluding the last verse इमां काञ्चनपीठस्थां etc. Few more verses are given in the foot-note as found in different manuscripts. The following verse is given as the first veise ;

·VII "जगदन्तरायराशि संस्मृतिमात्रेण यो जरीजति चर्मयति चास्मृतो यस्तं वन्दे कुञ्जराननं देवम्" After the gand verse "ख्यातेऽपि कुले" etc., five verses were given in the main text itself. । वयसा वृद्धतरा अपि विद्यावृद्धं मनुष्यमुपगम्य । उपचारानतदेवा गरुमिव पृच्छन्ति सन्देहम् ।। परगुगतत्त्वग्रहणं स्वगुणनिरोधः परव्यसनमौनम् । मधुरमशठं च वाक्यं केनाप्युपदिष्टमार्याणाम् ।। कि द्रव्यैः किं विभवः किं सारैविस्तरैर्नृणां तेषाम् । यनियमभाजनस्थं सन्तोषरसायन पीतम् ।। टिमात्रं तृटिमात्रं मधु संभ्रियते यथा मधुकरीभिः । सततं संभ्रियमाणं तत् कुम्भशतानि पूरयति ।। एवमुपचीयमानं स्तोकं स्तोक विचिन्वतः पुण्यम् । सम्पद्यते विशालं श्रुतमप्येवं तपोऽप्येवम् ।। After the verse 50 “अल्पाश्च गुणा:"etc., one verse is given in the foot-note : पश्यन्ति गुणशतान्यपि पुरुषाणां निर्गुणेषु पुरुषेषु । अञ्जनागिरिशिखरेष्विव निशासु चन्द्रांशव पतिताः ।। 58 “हिमवति दिव्योषधयः xiven in the foot note : भ्रमराः कुसुमे कोटाः कुणपे धनागमे शिखिनः । वैरेसमन्त्यनार्या प्रशमे त्वार्याः सदाभिरता। . After the verse 58 one verse verse After the verse 59 पाषाणेष्वि रेखा" etc., the कठित्वा" etc., almost the as the verse ll in appendix same

·VIII
of the present edition and the following are given in the
foot-note :
हरस्वं येषां वरं मैत्री दोघी क्या च भूतेषु ।
लोके सत्पुरुषास्ते तस्माद्वरं प्रहातव्यम् ।।
After the verse 99 "यो न ददाति' etc., one verse is added
in the foot-note:
दानं भोगं च विना धनवत्तामात्रकेण यदि धनिनः ।
वयमपि किमिति न धनिस्तिष्ठति नः काञ्चनो मेरुः ।।
After the verse 112, “पटु रटति" etc., the following verse
is added in the foot-note :
is
यौवनमज्ञानसुखं पुंसामुन्मादयेन्न तन्नाम ।
स्वयमपि नटः पिशाचो लब्ध्वा पटहं न किं नटति ॥
After the verse l14, आरोग्यं विद्वत्ता etc., one verse
given in the foot-note :
धत्ते यः कुलधर्म कुलधर्माजितधनोऽन्तरे सुदृढम् ।
कर्तव्यो बहिरङ्गस्तानि च विदुषान्तरङ्गविधिः।।
At the end three more verses are added in the foot-pote
विद्या हृद्यनवद्या विनयं च सद्भिराचरितम् ।
येषामेषा भूषा तेषां निजभवनमखिलं भुवनम् ॥
न च गणयति कानां नापवादं जनानां
गुरुवचनमहेतुः केवलं नाभिजन्म ।
अगणितगणदोषस्थाजयन्त्यात्मबन्धून्
पुरुषमभिनिवेशः प्रेरयत्यात्ममार्गे।।

·IX कल्या मूर्तिः कुलममलिनं यौवनं रूपसम्प- सौभाग्यत्वं प्रियवचनता शीलमाधुर्ययोगः । शालीनत्वं विनयपरतेत्यङ्गनाभूषणं यत् तत्प्रेमाई प्रणयिनि मनो नास्ति चेन्नास्ति किञ्चित् ॥ In the appendix, apart from the 33 verses from the earlier edition of Sri Sastri 22 more verses are given: -- 2 3 साधुः ॥ 5 सर्वसर्वकामी स्वर्थविघाती परस्य हितकारी । सर्वत्राविश्वासी मूर्खतरो नाम विज्ञेयः ।। परपरिभवनियतागतनिवृत्तिमात्रसन्तुष्टा: । सुखमासते हि सन्तः सन्तोषरसायनं पीत्वा ।। अशठहृदयः कृतज्ञः सानक्रोशः स्थितः सतां मान्यः । शुचिकर्मरतः सवर्णाढ्यः सत्यसति च स विभवे ।। सामान्य मानयति पूजयत्यतिथीन् । मित्रेष्वपि निहितात्मा चारित्राढ्यः स वै अप्युदकेन तृणैवी मनस्विना प्राणधारणा कार्या । संस्कृतपुरुषः प्रायः प्राकृतसत्वं प्रणेतव्यः ।। स्वामिनमविशेषज्ञ लुब्धं यः सेवते धनार्थी सन् । स खलु शिशिराभिभूतः खद्योतं पावकेच्छया धर्मति ॥ वदति न करोति नीच: सजनो न वदति करोत्येव । गर्जति शरदिन. वर्षाति वर्षति वासु नि स्वनो मेघः ।। सकृदपि यत् प्रतिपन्नं तदिह परित्यजति नेव सत्पुरुषः नेन्दुस्त्यजति कलङ्गं नोज्झति बज्यानलं जलधिः ।। जनयति मद जनानां ज्ञानं पानं च सेक्ति सततम् । अरुणतरमेकमेकं परिणतमनयां रहो भेदः ।। विषयगणः कापुरुषं करोति वशतां न जातु सत्पुरुषम् । बध्नाति मशकमेकं लूतातन्तुर्न मातङ्गम् ।। 8 7 8 9 10 ·x 11 12 13 14 1 15 18 प्रक्षिप्तो-पि समुद्रे गृह्णाति घट: प्रमाणतस्तोयम् । भाग्यानुरूपमथं कुबेरमप्याश्रितो लभते ॥ चलेषु स्वामिचित्तेष सुलभे पिशुने जने । यदि जीवन्त्यही चित्रं क्षणमप्यनुजीविनः ।। द्वयं जहाति सेवकः सुखं च मानमेव च । यदर्थमर्थमीहते तदेव तस्य हीयते ॥ विद्वत्तां समरे शोर्यमाभिजात्यं सुरूपताम् । खलीकरोति वाञ्छैका दुश्शीलेवाङ्गना कुलम् ।। अन्त:सारोऽपि निर्याति नूनमर्थितया सह । अन्यथा तदवस्थस्य महिमा केन देहिनाम् ।। मया निवार्यमाणोऽपि भजते प्रार्थनामयम् । इति लज्जितया मन्ये लज्जयार्थी निराकृतः ॥ शैले शैले न माणिक्यं मौक्तिकं न गजे गजे। देशे देशे न विद्वांसश्चदन न वने वने ।। विनयेन विना का श्री: का निशा शशिना विना। रहिता सुकवित्वेन कीदृशी वाग्विधग्धता ।। पूरितः पाणिमुत्तानं जितः कुण्डलितं धनुः । पुनः करोति चे वने धिम् दानं धिक् च पौरुषम् ॥ अपात्रे रमते नारी गिरौ वर्षति वासवः । बुधमाश्रयते वित्तं प्राज्ञाः प्रायेणनिर्घनाः ॥ मक्षिका व्रणमिच्छन्ति धनमिच्छन्ति पाथिवाः । नीचाः कलहमिच्छन्ति सन्धिमिच्छन्तिसाधवः ॥ स्वगृहे पूज्यते मूर्खः स्वनामे पूज्यते प्रभुः । स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥ 17 18 19 20 21 22 ·XI It has been pointed out by Sri Sastri how some of the ideas were taken by earlier Telugu poets from this work. Parallelisms between some of the ideas contained in this work and some agcieat Tanil maximi, as shown by Jayasree, are also interesting. Compare the following ideas: 1 6.Why should people speak barshly when sweetness is within their power to compose sentences with pice words"?6. "Indulging in offensive words, avoiding sweet ones is like preferring a raw fruit to a ripe one."(Tirukkural. quoted in p.88) 2. "Friendship of the good and the wicked is like the moon in the bright and dark fortnights respectively. The friendship of the former waxes and that of the latter wanes”.90. "The friendship with the wise resembles the waxing crescent. The friendship with the unwise fades away like the waning moon". (Tirukkural. quoted in p.88) 3. "If a dog bites men they do not bite him back. If a mean per-son seosures a gentle man, he would just keep quiet”. 63 “Just as men bitten by a dog do not bite the dog back, the noble-minded min do not retort to the uocoutb speech of the wicked”. (Nalatiyar quoted on p.89). 4. “One should not see the fools. If he has to see them he should avoid their company. If he has to be in their company he should not talk. If he has to talk he should talk like a fool" 19. "The mere sight of the wicked is bad; so also listening to their words. It is also bad to speak about their qualities bad it is certainly bid to befriend them's. (Muturai, quoted on P 89) 5 "Eomity with the wicked is like an engraving on a rock and it is strong and permanent. The epmity with the good is short ·XII livad like a line drawn on the water." 59. "The anger of the wicked can be compared to the fissure in the rock (which remains broken). With some the anger is like broken gold (which can be united). The anger of the good pzople is akin to an arrow piercing the water (leaving no mark)". (Muturai. quoted on P. 89) 6. "The moon is cool. Sandal paste is cooler. The loving, wise, calm and benigo words of the noble are the coolest." (Nitiveopa. quoted on P.90) 7. “The sun is hot ; fire is hotter than the sun. The words of the wicked are more severe than the sun and the fire“ 15. "The sun's rays are very hot; the flames of the fire is hotter; th: cruel words of the wicked are hotter than the sun and the flaming fire'' (Nitiveapa, quoted on P. 91) It is only aatural that some of the ideas found in ancient Tanil classics should find place in this work of the same region and of the ancient period and the ideas in this work find place in later Tamil works. While going through this critical edtion prepared in collation of five manuscripts, one gets a doubt if the 33 verses added at the end of the first edition are genuine at all; because they are not found in any of the five manuscripts and the editor had takea them from this edition only. Moreover some of these verses are found in some later works. For instance the verseauaf f671777: (17) is found in the Priyadarsika of Harshavardhana. Again, it is not improbable that the 15th verse is a tragslation of the Telugu original from Sumațisatakamu but not vice-versa.

·XIII While there is a possibility of doubting the genuineness or otherwise of some of the verses included in this small work no one can miss the highly refreshing moral under-tone running through each and every verse that he happens to pick up from this poem. I am thankful to Professor Abandawurty, who has been successfully carrying on the great task of Publishing all the works of Sri Prabhakara Sastri Garu, for having asked me write this Foreword. 14th January 1986. P. Sri Ramachandrudu.

·॥ उपोद्घातः ॥ नीतिद्विषष्टिकाख्येयं कृतिः सुन्दरपाण्डयत्रणीतेत्यायन्त पद्याभ्या मवसानगद्येन चावगम्यते । पाण्ड्यदेशराजधान्यां मधुरापुर्या कृतावतारस्य परमेश्वरस्य सुन्दरंपाण्डय इत्येतत्राम प्रसिद्धम् । तत्प्रसादस्मारकतया तद्देशीय राजभि रन्यैश्त्र तत्राम बहुशो ध्रियतेस्म । तथा च प्रचीनेष् पाण्ड्यराजेषु सुबहवः सुन्दरपाण्डयनामानः परिगणिता श्चारित्रपरिशीलक स्सहृदयः। सन्तु नामैवं शासनादिषु परिगणिता बहवो राजानः सुन्दरपाण्डया, परं ग्रन्थकाम अपि सुन्दरपाण्ड्या बहव इव लक्ष्यन्ते । महीमहोपाध्यायाः एस्. कुप्पुम्वामिशास्त्रिमहाशया: मीमांसाग्रन्थकारं बहुप्राचीन मेतावता कालेन ग्रन्थपरिशीलकैरपरिज्ञात मपूर्वतयाऽद्याभ्य- जिज्ञपन् । तस्य चास्य सुन्दरपाण्डयस्य कृतेः कारिका: श्रीशङ्कर- भगवत्पादाचार्य: समन्वयाधिकरण भाष्यान्ते विना कतुनामोल्लेख मुदाहृता लक्ष्यन्ते । भगवत्पादै रकृतेऽपि सुन्दरसाण्डयनामोल्लेखे ता एव कारिका उदाहरद्भि राचार्येभ्योऽर्वाचीन रप्यस्मदपेक्षया बहुप्राचीन रवैतविद्याचार्य: आत्मस्वरूपाचार्यः पत्रमादिकाविवरण पूनप्रपोवपरिशोधिन्यां माधव- मन्त्रिभिः सूतसंहिताव्याख्यायाञ्च स्पष्टं सुन्दरपाण्ड्यनाम समाकलित मासीत्। अपिचामलानन्दः ब्रह्म ( ३-३-२५) सूत्रमाष्य व्याख्यायाम् “आह चात्र निदर्श समाचार्यसुन्दरपाण्डयः" इति काश्चन कारिकाः उदाजहार । एता एवं कारिकाः तन्त्रवानिके बलाबलाधिकरणे कुमारिल- भट्टै रप्युदाहृता दृश्यन्ते । नदिह मीमांसाग्रन्थकारः कश्चित् सुन्दरपाण्डयः शङ्करकुमारिलभट्टाभ्या प्राचीनो बभूवेति सिद्धम् । तथा च स सुन्दर- पाण्ड्य क्रीस्तुसप्तमशतका प्राक्कालीन इत्यपि च ज्ञातं भवति । See Journal of Oriental Research Madras, quarterly Vol. 1. No. 1. January 1927 Pages 5-15.

·XV अपि च केरल वास्तव्यः कृष्णलीलाशुकमुनिभी रचिते पुरुषकार: नाम्नि व्याकरणग्रन्थे सोदाहरणं स्मृतः कश्चि त्सुन्दरपाण्ड्यः । तदित्यम्- "निक्षति चुम्बति निस्ते तन्व्या मुखपङ्कजं प्रेयान्" स च कृष्ण- लीलाशुकमुनी राजराजवोलगुरो रीशानदेवगुरुपद्धतिकारस्येशानदेवस्य शिष्य आसीत् । ईशानदेवः कृष्णलीलाशुकमु निश्च स्वग्रन्थयोः पद्धति: पुरुषकारयो भॊजग्रन्था नुदाहरतः । तदिमी क्रीस्तुद्वादशशतकवर्तिनी स्याताम् । पुरुषकारस्मृतः सुन्दरपाण्डय: क्री. द्वादशशतका प्राचीन इत्यनेन निश्चितं भवति । - अस्त्यत्र महान् संशयः- यद्यपि “निक्षति चुम्बती" त्यार्याधं सुन्दरपाण्ड्यरचिततया पुरुषकारे दृश्यमान मप्यानुपूत वीरपाण्ड्यकृतत्वेन प्रसिद्ध मुद्रिते च क्रियानिघण्टौ दृश्यते । तदेवम् तिङन्तरूपर्यायाः केचित्काव्योपयोगिनः । वीरपाण्डयक्षितीशेन वक्ष्यन्ते शिक्षितुं शिशून् ॥ इत्यपक्रमः कति कखति प्रहसति गग्धति घग्घति च तवति स्मयते । निक्षति चुम्बति निस्ते तन्व्या मुखपङ्कजं प्रेयान् । इति पुरुषकारोदाहृतस्यास्य पूर्वसन्दर्भ। क्री. द्वादशशतकरचितकृष्ण- लीलाशुकमुनिग्रन्थोक्तिरेव यदि प्रमाणतयाऽङ्गीक्रियते तहि क्रिया- निघण्ट्वारम्भश्लोको वीरपाण्डयनामाङ्कितः प्रक्षिप्तो भ्रष्टपाठो वा भवितु महतीति वक्तव्यं स्यात् । क्रियानिघण्टोरानुपूर्व्या विद्यमानत्वात वीरपाण्डयनाम्नश्च श्लोकघटितत्वादेतस्यैव मुद्रितग्रन्थस्य प्रामाणिकत्व मङ्गीकर्तव्य मित्युत्प्रेक्षयामः । कदाचित् पुरुषकारे वीरपाण्ड्यनामैव न्यस्तमपि मीमांसाग्रन्थकारं सुन्दरपाण्ड्यमनुस्मरता केनापि लेखकेन तथा सुन्दरपाण्ड्य नाम तत्र निवेशितमपि भवितु महतीत्यपि युज्यते वक्तुम् । ततोऽयमन्यस्सुन्दरपाण्ड्यो वा नवेत्यत्र संशयः । अपि चायं नीतिद्विषष्टिकाकारः सुन्दरपाण्डयोऽन्यतमः । सुभाषितग्रन्थसन्धातृभि बहुभि रमुष्य ग्रन्थ : परामृष्टः । सुभाषितावल्यां ·XVI वल्लभदेवोऽस्याः कृते बह्वी रार्याः परिजग्राह । श्रुतानुत्रविकय व स ता स्समाकलयत् । पर मिमां कृति मानुपूा स नैवापश्यत् । यतः सोऽस्यां कृती विद्यमाना आर्याः प्रकाशवर्षस्येति रविगुप्तस्येति अमृतवर्धनस्येति कस्यापीति बहुधा मृषोद्य नामभिस्समुदाहरत्, एवमेवाधुना आनुपूा समुपलभ्यमानेषु ग्रन्थेषु दृश्यमाना ननेकान् श्लोकान् स वल्लभदेवः कस्या- पीति प्रसिद्ध मप्रसिद्ध वा कविनाम निर्दिश्य तस्येति समुदाहरतीत्येतत् विदुषां विदितचरमेव । सुभाषितग्रन्थसन्धातारो बहव एवंविधा एव लक्ष्यन्ते । सूक्तिमुक्तावल्यां जल्हणोऽप्येवमेवास्याः कृते रार्याः पर्यग्रहीत् । सो-पि रविगुप्तस्येत्यादिविधयव कर्तृनामाकलयत् । शाङ्गधरोऽप्येवमेव । एकामप्यार्या मेते त्रयो भिन्नैः कर्तृनामभि रुदाहरन्ति । विना नामनिर्देशं पोतयार्यः प्रसङ्गरत्नावल्यां, पेद्दिमट्ट स्सूक्तिवारिधी चेमा आर्याः समुदा- हरताम् । एते सर्वेऽपि सुभाषितग्रन्थसन्धातारः क्री. त्रयोदशशतककालान्न प्राचीनाः। जल्हणस्सूक्तिमुक्तावलि क्री १२५७ सन्दधी वल्लभदेव स्सुभाषितावलि शाङगंधरः पद्धति १४०० पोतयार्य प्रसङ्गरत्नावलि १४६० पेद्दिभट्टस्सूक्तिवारिधि १५०० एतेष्वेकोऽपि सुन्दरपाण्डयकृति मेनां नाज्ञासी देवेत्येतच्चित्रम्। तथाप्यस्त्येक स्तथ्यवि देतेभ्यः सर्वेभ्योऽपि प्रावीन इति नूनमिदं प्रमोदस्थानम् । क्री. १२०० काले कलि मराजापरनामा सूर्यविबुधः कुलशेखर- सूक्तिरत्नहारनामानं सुभाषितग्रन्थं सजग्राह । स एता आर्या सुन्दर- पाण्ड्यस्येति तथ्यनाम्नैव निरदिशत् । ततः सेयं कृति: सुन्दरपाण्डय- स च क्री. १२०० कालात् प्राचीन इत्यपि निरूपयिष्यते । " प्रणीतैवेति सुवचम् । इदमत्रावधेयम् पञ्चतन्त्रसन्धातारं विष्णुशर्माणं विमर्शका: क्री. षष्ठशतकादनर्वाचीनं पर्यजीगणन् । तेना प्येतत्कृते राया सङ्ग्रहीताः ।

·XVII - ततोऽयं सुन्दरपाण्डयः क्री. षष्ठशतकादपि प्राचीनः। ग्रन्थावसानिकश्चार्य श्लोक: पूर्वोक्तकालवतित्वं व्यञ्जयति इमां काञ्चनपीठस्थां समेत्य कवयो भुवि । आर्या सुन्दरपाण्डयस्य स्नापयन्ति वधूमिव ।।" भुवि कवय स्समेत्य कानपीठस्था मिमां सुन्दरपाण्ड्यस्य कवे कृतिमायाँ मधुरानगरकृतावतारस्य सुन्दरपाण्ड्यनाम्नः परमेश्वरस्य वधूमायाँ मीनाक्षीदेवी मिव स्नापयन्ति कनकाभिषेकेन पूजयन्ति अर्चयन्ति च इत्यस्य श्लोकस्यार्थः सङ्गच्छते । अत्रेयं सङ्गतिः। क्रो. षष्ठशतकादनर्वाचीनो द्रविडदेशे मधुरायामेव "द्रविडसङ्घ" इति काचन विद्वत्समितिः प्रवर्त- तेस्म । अभ्यहितं कवि तस्य कृति च तत्रत्याः विद्वांसः तत्सङ्घपूजिते काञ्चनपीठ निवेश्य कनकनाभिषिञ्चन्ति स्म च । तथाविध स्सङ्घ सत्कारः सुन्दरपाण्डयस्यास्याः कृतेश्च प्रायः प्रवृत्तः स्यात् । स इह ज्ञापित इव प्रतिभाति। ततोऽयं कविविडसधप्रचलनकालवीत वक्तुं युक्तम् । श्रीभगवत्पादाचार्यः कुमारिलभट्टश्च शारीरकभाष्ये तन्त्रवार्तिके चोदाहृतस्य मीमांसाग्रन्थस्य कर्ता-प्ययमेव भवितुमर्हतीत्यभ्यूहितु मस्त्यव- काशः। तत्रायं श्रीमगवत्पादाचार्येभ्यायपि प्राचानो भवतीत्येत देकं साधकम् । अन्यच्चतत्कृत्यारम्भश्लोक “श्रीमान् सुन्दरपाण्ड्यः श्रुतिस्मृतिप्रसृतसत्पदार्थज्ञः । इत्यात्मान मयं सुन्दरपाण्डयः श्रुतिस्मृतिप्रसृतसत्पदार्थज्ञं विशिनष्टि । इदं च विशेषणं तस्य मीमांसाशास्त्रपाण्डित्यं निरूपयत् कारिकाग्रन्थ- कर्तृत्वं च ध्वनय दास्ते । मीमांसाकृतिकर्ता चैतन्नीतिकृतिकर्तु रभिन्न इति स च क्री- षष्ठशतका प्राचीनश्चेति समुपलब्ध रुपन्यस्तैश्च साधने स्साधितं भवति । पञ्चतन्त्रादिग्रन्थेषु बहुषूदाहृति रस्याः प्राक्काले महान्तं प्रचार ज्ञापयति । आधुनिकरपि पण्डितै राकरमजानद्धि रपीमा आर्या बह्वय ·XVIII श्श्रुतानुश्रविकया भोजप्रबन्धपञ्चतन्त्रादिग्रन्थपरिचयेन च धृता स्स हृदय- गोष्ठीषु संप्रयुज्यन्ते । वज्रशकलानी वोजस्वलानि मधुसिक्ता न्याद्रक- खण्डानीव मधुरकटूनि पथ्यानि चात्र पद्यानि सन्ति हृद्यानि तादयं कृति स्सहृदयसम्मोदाबहैव भवेदिति मोमुदीमि ।। अपि चैता शाः प्राचीन रान्ध्रकविभि रान्ध्रप्रबन्धेष्वनूदिता अपि दृश्यन्ते । क्री. (१३००) वतिना मञ्चनकविना राजशेखरविद्व- सालभजिका मनुसृत्य रचिते केयूरबाहुचरित्रनाम्नि रसत्यान्ध्रप्रबन्धे पद्यद्वयन आर्याद्वय मनूदित मस्ति । क्री. १४०० वतिना कविसार्वभौमेन श्रीनाथेनाप्येका आर्या भीमखण्डे अनूदिता दृश्यते । तदिह प्रदर्श्यते तेटगीति:- निकटमुन नुडि श्रुतिपुनिष्ठुरम ग नडरि काकुल बिट्ट पेद्दरचुनपुडु । उडिगि रायंच यूरक युट लेस्स सैपराकुन्न नेन्देनि जनुट योप्पु * ॥ चेन्नपुरप्राच्यलिखितपुस्तकशालायां षोडशोत्तरशतार्यासम्मितं नीतिद्विषष्टिकेति नामाङ्कितं पुस्तकं दृश्यते । तत्र च लेखकप्रमादा ग्रन्थपाताश्च बहव स्सन्ति सम्पाद्य तस्य पुत्रिकां यथामति संस्कृत्या- स्मन्मित्रं बहुसंस्कृतान्ध्रग्रन्थ प्रकट नप्रख्यातयशाः श्रौतस्मार्तग्नन्थसन्धान- टीकाविवरणादिविरचनसंस्करण प्रकटन प्रथितप्रतिभः ब्रह्मश्री कनुपर्ति, मार्कण्डया मुद्रापयितुं प्रारमत । अर्धनिर्वृत्ते च मुद्रणकार्ये मित्रमुखे नेत दाकलय्य देनपुरराजकीयशासनपरिशोधकशालाधिकार्यन्यतमास्सुग- ★ मदीय भिम मुपोदघात माकलय्य मन्मित्रः ब्रह्मश्री मा- राम- कृष्णकविमहाशयै विलिखित आग्लोपोद्घाते2-स्ति सुन्दरपाण्डयकृते रस्या: क्री. षष्ठ शतकादपिप्रावकालीनता निर्वाहय नय मधिको विषयः, जानाश्रय्यां छन्दोग्रन्थे पथ्यालक्षणे “चारित्रनिर्मलजल" इत्याद्या स्मा ग्रन्था दुदाइतेति।

·XIX हीतनामान: ए. एस्. रामनाथय्यमहोदयाः तिरुवनन्तपुरराजकीयपुस्तक शालायास्समानीतं भिन्नमातृकं तच्छालाधिकृत रार्यावलीति नाम्ना- विह्नितं अधिकाभिरपि त्रयस्त्रिशदार्याभिरन्वितं प्रायस्समानलेखकप्रमाद समानपाठञ्च पुस्तक मस्मभ्यं प्रादुः । त एवच कुलशेखर सूक्तिरत्न- हारविषयं तत्र सुन्दरपाण्ड्यार्योदाहृति चाकथयन् । अधिक मुपलब्धा आर्याः अनुबन्धतया ग्रन्थान्ते प्रदर्शिताः । ग्रन्थाद्यन्तश्लोकयो रस्याः कृते रार्येत्येव नाम न्यस्तम् । चेन्नपुर पुस्तकशालास्थित तालपत्रपुस्तक लिखितमपि नीतिद्विषष्टिकैति नाम कदाचि केनपि लेखकेन तावत्य एवार्या दृष्टवता कल्पितमपि भवितु मर्हति । तहि अनुबन्धत या मुद्रिता अपि ता आया स्सुन्दरपाण्ड्यग्रन्थान्तर्गताश्चैव भवेयुः । अचिन्तितोपनतायामुष्मै साहायकाय तुष्यन् उपोद्घातरचयि- ताम्हं मुद्रापको मन्मित्रं च सुहृद्वर्यान् ब्रह्मश्री रामनाथार्यान् कार्तज्येन उचित वेयं च सम्भावना मन्मित्रस्य, सच जनाश्रयः कृष्णातीरा- न्ध्रदेशाधीश्वरो विष्णुकुण्डिनवंश्यो माधववर्मापरनामा क्री. ५८० काल- वर्ती भवितु महतीति । जानाश्रय्यारम्भे- श्लो: "स भूपति रुदारधी जयति सम्पदेकाश्रयो जनाश्रय इति श्रिया वहति नाम सार्थ विभुः । मघे रुरुभि रदद्भुत मघवतो जयश्री रपि जिता विजितशत्रुणा जगति येन रुद्धा चिरम् । इत्यनेन श्लोके नायं ग्रन्थकती जनाश्रयो द्भुतमहायज्ञकर्तेति ज्ञायते । इममेव विषयं संवदति पुलिबूरशासनमपि:- ऋतुसहस्रयाजी हिरण्यगर्भप्रसूतः एकादशाश्वमेधावाबृथस्नानविगतजगदेनस्कः सर्वभूत- परिरक्षणचुञ्चुः विद्वज्जनतपस्विजनसमाश्रयो महाराजश्रीमाधववर्मा... जनाश्रयमहाराजः गुद्दवाड विषय इत्यादि (शासनमिदं ब्रह्मश्री पेण्डयाल सुब्रह्मण्यशास्त्रिभिः प्रकटितम्) एतत्ताम्रशासनकाल: की ६०९ भवति । प्रसङ्गरत्नावल्या मयमस्तिश्लोकः (नील?)श्रीमच्छकाब्देब्धिशशिसायक ५१४-A.D.192) सम्मिते । राजा माधववाभू द्विख्यातो धरणीतले ।

·XX सम्भावया । इतः पूर्वं मन्मित्रण मार्कण्डेयशर्मणान्ध्राक्षरै रनेक. ग्रन्थाः अत्यावश्यकाः प्रकटिताः । इतः परमिदंप्रथमतया नागराक्षरैरपि प्रख्यातान्ध्रकविप्रणीता ग्रन्थाः प्रायः प्रकटयिष्यन्ते । मुद्रणे अवकाश- विन्यासरीति (Space) रिहान्ध्रमुद्रणासम्प्रदाय मनुसरति । यदि सहृदया रीति मिमा मनुमन्वते तीतः परमप्येषैव रीति रनुस्त्रियेत । निविघ्न मेतनिहाय सर्वेश्वरो नुगृह्णात्वित्येव मभिलषन् विद्विधेयः चेन्नपुरी वे प्रभाकरशास्त्री ·PREFACE This small didactic poem was composed bySundara Pandya. learned in the Vedas, Dharmasastras and the Darsanas (सत्पदार्थज्ञः). Madura was the seat of the Pandya rulers and the guardian Deity of the City is God Supdareswara. Many of the Pandya kings bore this name, Sundara to signify their deep devotion to the God. From time immemorial they patrooised learning and maintained the seat of Tamil Muses at their Capital for several centuries. It was customary that all works must be approved by a Court of the Pandits and the best of them along with their authors would be honoured with showers of pearls and gold coins. That this work also received such unique honours may be inferred from last verse:- इमां काञ्चनपीठम्यां समेत्य कवयो भुवि । आर्या सुन्दरपाण्ड्यस्य स्नापयन्ति वधूमिव ।। The word of may indicate a Pun relating to the worship of Minakshidevi, who is an incarnation of grof or Parvaçi, the ruling Deity of Madura. Of the several kings of this name it bas to be determined who the particular sovereigo who wrote this work was. Prof. S. Kuppuswami Sastri, M.A., bad by chance discovered a reference to Acharya Sundara Pandya as the author of a vartika whose verses are found quoted by Sankara in bis Sarirakabhashya (1-1-4) and by Kumarila in his Tantravartika (pages 357,280 and 281). The learned Professor has pointed out that in Sindamaqur Loscription (Vide Madras Epigraphical Report for 1906–7) that one Arikesari traces his descent from a great scholar, Sundara Pandya.

·XXII चकास्ति कश्चिनिजमुत्तमाङ्ग गुरुं निजं पालयितुं यदुद्भः । समस्तशास्त्रार्णवकर्णधारो यदुद्भवस्सुन्दरपाण्डचनामा । The inscription in question refers to an Arikesari of about 750 A.D. and Acharya Sundarą. Pandya may be identified with his ancestor, and is held to have lived about 650 AD. i e, prior to Kumärila. Our author learned in the Vedas and Darsanas may b: identified with the great pandyan King mentioned by Arikesari. Krishaalilasuka who lived about 1250 A.D. and was a pupil of Isanadeva, the author of Paddhati, quotes the following line 'under Sundara Pandya in his commentary called Purushakara- निक्षति चुम्बति निस्ते तन्व्या मुखपङ्कजं प्रेयान् । This line is found in farfare of Vira Pandya. We find in several inscriptions the name of Vira-Sundara Pandya (Vide Pudukota- Epigraphical Report : page 34, No. 265) and Lilasuka probably quotes under the well-known part of the game. Kriyaoighantu appears to have been composed by Vira Sundara Pandya of the 13th Century A.D. This work was very popular in ancient days and the fact is tertified by the presence of a number of verses from it in anthologies of Vallabhadeva, Jalbana, Sarangadhara etc., though the compilers or the copyists carelessly give them out anonymously or under different authors. The compiler of Kulasekhara-Sukti-Muktavali of 1200 AD. however gives out verses from this work under Sundara Pandya. The popolarity of this work can farther be estimated by adaptation or translations of many of its verses in works of reputed authors in Sanskrit and Vernaculars. For instance gant fa atat qurafagra of Kalidasa has a para llel in the verse प्रीत्यैव शशिनि पतितं पश्यति लोक: कलङ्कमपि 7 *The verse was quoted by Prof. A. Nilakantha Sastri, M.A.,of Chidambaram.

·XXIII (102). Srinatha (1400 A.D.), Manchana (1300), (1300), Samati. satakakara (1200) and a host of others in Telugu translated a number of verses from this work. (For instance cf. 151h of the additional verses with fodboev Shos etc, in Sumatisataka) From the quotations in the works of Sankara and Kumarila it is presumed that Sundari Pandya wrote a vartika on the Mimamsa and Vedanta Sutras. It may be a bold conjecture that Rajavartika mentioned by Vachaspatimisra in his commentary on the last sloka of Sankhyakarika might have been the production of Acharya Sundara Pandya. Of course the commentator on Saakhya-tattva-kaumudi ascribes it to Bhoja which is wrong as the latter lived later than Vachaspati. To ensure the identity, popularity and the time of this author two more pieces, of evidence may be adduced. The verses ( 29, 30. 48, ) are found quoted in Panchatantra whose composition falls earlier than 500 A.D. and the verse 24 of this book was quoted in janasrayi, a work on prosody written under the patronage of janasraya, a king of the Vishoukundin dyaasty who ruled over the Telugu Country. The quotation runs thus :- चारित्रनिर्मलजलः सत्पुरुषनदोऽक्षयो भवतु नित्यम् । यस्य विभवारविन्दे मित्रभ्रमराः कृतविहाराः || Chapter VI Janasraya was driven out by Kubja Vishnuvardbapa and hence his work must have been composed about 600 A.D. The above verse was quoted under 3rft of पथ्या species. In jaaasrayi, verses of Asvaghosba, Kalidasa, Sudraka and Vararuchi are found besides those of our work. These instances carry our author prior to the sixth century A. D. From the foregoing evidence the conclusion is irresistable that the author of this didactive poim might be safely identified with Acharya Sundara Pandya, the author of a Vartika and he must have flourished before the 6th century. M. RAMAKRISHNAKAVI M.A ·ग्रन्थस्थार्याणां अकारादिक्रमेण सूचिका श्लो अणवपि गुणाय ११६ ९८ १०५ ४८ २२ ५२ ८० ८५ इलो १०४ इमां काञ्चन अतिकुपिता १०९ उपकृतवता +अतिपरिचयात् १६ उपकृतिरेव अतिसत्कृता १०९ उपचार: +अनुकुरुतः ३० उपभोग +अपकारिणि १४ एकसुकृतेन +अप्रतिबुद्धे २४ एतावदेव अप्रियमुक्ताः ७ ऐश्वयंमल्पं +अप्रियदचन १२ कटु रटति अफल श्राद्ध ११० कस्तस्य अभिगम्याः ८४ कान्तारपादपानां अभिमुख ७४ +काठिन्यं +अलमुदकेन ८ +कुलजोऽयं अल्पाक्षर ८ कुलशील अल्पाश्च गुणाः ५० कृत्वा जगत् अवमानारणि ११ +कोऽन्धो यो +अविधेयः २२ ख्याते पि +अशठहृदयः ३ +गन्तव्यं राज आकृष्टेन आरोग्यं ११४ +गर्जति शरदि आलस्यं ७१ गुणकलशः इक्षोरपात् १६ गुणवन्तः +एतच्चिहनाङ्किताअनुबन्धगता इति झेयम् । ११३ २३ २१ ११ २३ ७७ ३२ ६६ गन्धर्वा ३५ २९ ४३ ·XXV श्लो गुणिनि गुणज्ञः चारित्रनिर्मल चिरजीवित्वं १११ ६९ ९० ६७ जीवति स ज्ञानवता ज्ञानाढयं तत्कष्टं * तत्क्षणमपि तीर्थाभिषेक ६० ११२ १०६ ते मूर्खा: ६५ श्लो १०३ नहि वक्ता २४ निर्गुणमपि ५५ नीचजन ७८ नीचेषु कार्य २५ पक्षद्वय २७ पनसाम्र ७९ परपरिवादः ९५ परपरिवादन १७ परमर्म ३४ परवादे ९२ परुषानल ३१ परुषरपि ५६ पश्यति दीर्घ ३२ पाषाणेष्विव ७९ *प्रणमति १५ प्रतिवादिनीच १० * प्राप्य चलान् १३ बन्धुरिव १०२ बह्वपि तत्त्वं २६ भवतुच ४९ भिन्नश्लिष्टा ७५ भूमिपता २० मर्माणि १३ मन्ति: १२ मलिनाश्ते ६८ मानी दम्भी १८ ९७ ★ त्यजति भयं त्यक्तव्याः दक्ष. श्रियं दारेश्र दिवसकरः दुर्जनवदन ★ दूरेऽपि दोषमपि ★धनिनोऽपि धिक् धिक् नच हसति न तथा भवति न तथा रिपुः न तथा शशी न भवति ४२ ९४ ३६ ४४ ५ ६२ ४१ ३८ ·XXVI १ २ ५ ६४ ६३ ५७ २८ ८६ ४ श्लो ३० शीलमपि २८ शीलं शौचं १५ श्रीमान् १९ शृणुत १८ *शुतसञ्चयात् ८२ श्रेष्ठन्तु ९ श्वा यदि ७० सततप्रसरे ६१ * संतुष्टेन ११५ सत्कारपूर्व २६ सत्यवचन ८८ * सत्यसति ९९ सत्सङ्गमस्य ७ सत्यार्जव १४ सद्भाषित ६ समरसत १०७ सहवसता ९ सुजनो न याति ४६ * सुहृदि २५ * सेवेव ३३ स्वजन इव ८२ स्वल्पाति ७२ स्वाधीने ५४ स्निग्धानां २ हिमवति ५१ हेतुप्रमाण ९ मानो वा *मायाविनिमय * मित्रमपि मूर्खा न मूर्खेषु यः खल * यत्किञ्चन यत्कुपिता यदि तत्वेन यः पठति यस्मिन् जीवति यस्मिन यो न ददाति *यो वेत्ति रजनिकरः * लज्जति दीर्घ लब्धोदयः * लोकस्तुष्यतु वाङ्मात्र *विगतज्वर विद्याश्रृतं विद्वत्वे विद्वानृजः विद्वानजुः * ध्यपनीत शतमपि शब्दार्थसूक्ष्म ४० MY MY १०८ ७३ २० २७ १०० ६ ४५ ५८

·श्रीः
नीतिद्विषष्टिका
सुन्दरपाण्डर विरचिता
श्रीमान्सुन्दरपाण्ड्यः
श्रुतिस्मृतिप्रसृतसत्पदार्थज्ञः
कृतवा.
नायों सम्य
वछोतृणां बुद्धिवृद्धिकरीम् ॥१॥
श्रृणुत अतिजलधौतः
कर्णे. सुश्लिष्टसन्धिसंबन्धाम् ।
श्रुत्वा ऽवधारयध्वं
दोषा सन्तो नुदन्त्वत्र ॥२॥
सद्भाषितरत्नानां
रत्नाना मिव सुदेशजातानाम् ।
हृदि निचयः कर्तव्यः
सज्जनसंमानकामेन ॥३॥
परपरिवादः परिषदि
न कथंचन पण्डितेन वक्तव्यः ।
सत्य मपि तन्न वाच्यं
यदुक्त मसुखावहं भवति ॥४॥

·२
नीतिद्विषष्टिका
भूमिपता वर्थपती
विद्यावृद्धे तपोऽधिके बहुषु ।
मूर्खेष्वरिषु च गुरुषु च
विदुषा नैवोत्तरं वाच्यम् ॥५॥
स्वाधीने माधुर्ये
मधुराक्षरसंहितेषु वाक्येषु ।
कि नाम सत्त्ववन्तः
पुरुषाः परुषाणि भाषन्ते ॥६॥
अप्रिय मुक्ताः पुरुषाः
प्रयतन्ते द्विगुण मप्रियं वक्तुम् ।
तस्मा दवाच्य मप्रिय
मन्यप्रियवाक्यकामेन ।।७।।
अल्पाक्षररमणीयं
यः कथयति निश्चितं स वै वाग्मी ।
बहुवचन मल्पसारं
यः कथयति विप्रलापी सः ॥८॥
शब्दार्थसूक्ष्मवसना
सत्याभरणा विचित्रत्वङ्गी ।
विद्वन्मुखनिष्क्रान्ता
सुस्त्रीव विराजते वाणी ॥९॥

·नीतिद्विषष्टिका
३
दुर्जनवदन विनिर्गत
वचनभुजङ्गेन सज्जनो दष्टः ।
औषधशतैः रसाध्य
श्चिकित्स्यते क्षान्तिमन्त्रेण ॥१०॥
अवमानारणिमथितं
दुर्वागिन्धनविधितज्वालम् ।
सत्पुरुषाः
कोपाग्नि
ज्ञानाम्बुघटः प्रशमयन्ति ॥११॥
न तथा शशी न सलिलं
न चन्दनरसो न शीतलच्छाया।
प्रहलादयति हि पुरुषं
यथा मधुरभाषिणी वाणी ॥१२
न तथा रिपु नशास्त्रं
नाग्नि न विषं न दारुणो व्याधिः ।
परितापयति च पुरुष
यथा कटुकभाषिणी वाणी ॥१३॥
खलु शीतो
रजनिकरः
रजनिकरा च्चन्दनो महाशीतः ।
रजनिकरचन्दनाभ्यां
सज्जनवचनानि शीतानि ॥१४॥

·४
नीतिद्विषष्टिशा
दिवसकरः किल तीक्ष्णो
दिवसकरा त्पावको महातीक्ष्णः ।
दिवसकरपावकाभ्यां
दुर्जनवचनानि तीक्ष्णानि ।।१५।।
इक्षो रग्रा क्रमशः
पर्वणि पर्वणि यथा रसबिशेषः
तद्व सज्जनमैत्री
विपरीतानां तु विपरीता ॥१६॥
परुषानलप्रगल्भा
दुर्जनवद.. प्रवृद्धवागुल्का ।
कुगृहादिव दुष्टस्त्री
त्वरितगति निस्सरति वाणी ॥१७॥
मूर्खेषु कुशलमानिषु
विजानाताप्यकुशलेन भवितव्यम् ।
विपुल मपि कथितमर्थ
मूर्खा मोहा दपहसन्ति ॥१८॥
मूर्खा न द्रष्टव्या
द्रष्टव्या श्चे नत स्तुसह तिष्ठेत् ।
यदि तिष्ठे न तु कथये
द्यदि कथये न्मूर्खव त्कथयेत् ॥१९॥

·नीतिद्विषष्टिका
न तथा भवति भयं मे
व्याघ्र
दृष्ट्वा
वने पिशाचं वा ।
मूर्ख दृष्ट्वा ऽभिमुखं
यथा भयं मां समाविशति ॥२०॥
कान्तारपादपानां
यथा फलं मानुषे रननुभोग्यम् ।
एवमनार्येष्वर्थाः
मनसाप्यायें रननुभोग्याः ॥२१॥
उपभोगकातराणां
पुरुषाणा मर्थसञ्चयपराणाम् ।
कन्यारत्न मिव गृहे
तिष्ठन्त्यर्थाः परस्यार्थे ॥२२॥
कस्तस्य जीवितार्थः
सति विभवे कश्च तस्य पुरुषार्थ ।
यो-थिन मभिमुख मागत
मनभिमुखस्स विसर्जयति ॥२३॥
चारित्रनिर्मलजल
स्सत्पुरुषनदोऽक्षयो भवतु नित्यम् ।
यस्य विभवारविन्दे
विद्वद्भमराः कृतविनोदाः ॥२४॥

·नीतिद्विषष्टिका
जीवति स जीवलोके
सुजीवितो नष्टयन्त्रणैः प्रणयात् ।
यस्योद्यानतरो रिव
सुहृदिदि रुपभुज्यते लक्ष्मीः ॥२५॥
यस्मिन् जीवति जीवति
महाजन स्तस्य जीवितं नाम ।
जीव नपि न स जीवति
न जीवति य माश्रितः पुरुषः ॥२६॥
ज्ञानवता मतिथीनां
लोकज्ञानां प्रकाशवंशानाम् ।
प्रणया द्गृहे निवसतां
शेषभुजः सन्तु नः सुहृदः ॥२७॥
सत्कारपूर्व मार्य:
प्रयच्छति च्छन्न मर्थ मर्थिभ्यः ।
यद्यपि नीचो यच्छति
तत्कारणवच्च जनवच्च ॥२८॥
शीलं शौचं शान्ति
र्दाक्षिण्यं मधुरता कुले जन्म ।
न विराजन्ते सर्वा
ण्यर्थविहीनस्य पुरुषस्य ॥२९॥

·नीतिद्विषष्टिका
मानो वा दोवा
विज्ञानं विक्रम स्सुबुद्धि र्वा ।
सर्व प्रणश्यति समं
विभवविहीनस्य पुरुषस्य ॥३०॥
हेतुप्रमाणयुक्तं
वाक्यं न श्रूयते दरिद्रस्य ।
अप्यस्पष्टं वाक्य म
नथं पूज्यं समृद्धस्व ॥३१॥
ख्याते पि कुले जात
स्त्रग्वी वाग्मी सुदर्शनीय श्च ।
आर्यों र्गुणैर्वियुक्तः
पलाश इव पुष्पितो भवति ॥३२॥
विद्या श्रुतं तपो वा-
प्यैश्वयं वा यशः प्रकाशो वा ।
सीलरहितस्य पुंसो
द्विरदस्नानोपमं भवति ॥३३॥
तीर्थाभिषेकगमन-
निदाघसूर्यानुवर्तनस्नानः ।
शिशिरेष्वसुप्तवास
नाशील स्वर्ग माप्नोति ॥३४॥

·नीतिद्विषष्टिका
८
गन्धे र्वा माल्य वा
कि शीलवतो मुहूर्तरमणीयैः ।
दिशि दिशि यस्य प्रसृतो
गुणाधिवासो यशोगर्भः ॥३५॥
भवतु च न भवतु (वित्त)
कुलीनता दुर्लभा मनुष्यस्य ।
प्राप्य च कुलपुत्रत्वं
चारित्राढचेन भवितव्यत्॥३६।।
शील मपि रक्षमाणाः
श्रुतवन्तः शौर्यधैर्यसम्पन्नाः ।
नीचे स्तथा मिलन्ते
यथा (किल न.) विक्रियां यान्ति॥३७॥
मानी दम्भी द्रोही
परापवावी विकत्थनः पिशुनः ।
ब्राह्मणकुलेऽपि जाता
श्वपाक इव नीचतां याति ॥३॥
मलिना चैते ऽमलिना
घेषां हृदयानि नित्यशुद्धानि ।
तेऽमलिना अपि मलिना
बेषां हृदयानि कलुषाणि ॥३९॥

·नीतिद्विषष्टिका
सत्यार्जवहृदयानां
कि वर्जयितव्य मस्ति साधूनाम् ।
ये स्वहृदयानुमाना
त्परहृदये यान्ति विश्वासम् ।।४।।
मन्तिः परिहासो
यावत्क्रिय मात्तभद्रकृत्त्वं च ।
स्मरणं च दुष्कृतानां
त्रीणि कुमित्रस्य चिह्नानि ॥४१॥
बन्धुरिव भवति पूर्व
मध्ये मित्र मिव शत्रु रिव चान्ते।
कृकलास इव दुरात्मा
श्रीन्धर्णा न्दर्शयति नीचः ।।४२।।
गुणवन्त स्समशीला
वित्रम्भसुखोपचारसंमोगाः ।
समदुःखसुखा स्सुहृदो
रसायनं जीवलोकस्य ।।४३।।
भिन्न श्लिष्टा प्रीति
यधुपचारेण बहुगुणीभवति ।
छिन्नविरूढेव लता
पूर्वच्छायां न पूरयति ॥४४॥

·नीतिद्विषष्टिका स्निग्धाना मशठानां स्थिरसन्धीनां महानुभावानाम् । व्यसनेषु सहायानां भद्रं कल्याणमित्राणाम् ॥४५॥ बामात्रवत्सलानां शस्त्राग्निविषप्रघातह्रदयानाम् । अर्थार्थ माश्रितानां धिगस्तु ? बत पापमित्राणाम् ॥४६॥ ? स्वजन इव भवति नीच स्ताव द्याव स्वकार्यनिष्पत्तिः । कृतकृत्यस्त्वपवृत्तः प्रतिकारभयाद्भवति शत्रुः ॥४७॥ उपचारः कर्तव्यो यावदनुत्पन्नसौहृदः पुरुषः । उत्पन्नसौहृदाना मुपचारः कैतवं भवति ॥४८।। धिग्धि क्सज्जनमैत्री दुर्जनसंसर्ग एव नो भवतु। सज्जनवियोगकाले भवन्ति तीव्राणि दुःखानि ॥४९।।

·नीतिद्विषष्टिका
अल्पा श्च गुणाः
स्फीता
भवन्ति गुणसमुदितेषु पुरुषेषु ।
श्वेतगिरिशिखरकेष्विव
निशासु चन्द्रांशवः पतिताः ॥५०॥
शत मप्यपराधानां
सुकृतेनैकेन नाशयत्यार्यः ।
नाशयति सुकृतशत मपि
नीच स्त्वेकापराधेन ॥५१॥
एकसुकृतेन दुष्कृत
शतानि ये नाशयन्ति ते सेव्याः।
न त्वेकदोषजनितो
येषां कोपः कृतशतघ्नः ॥५२॥
समरस मविषम मकुटिल
मवस्थितं तुल्यशीलसामर्थ्यम् ।
एकमपि मित्र मचलित
मुदार मार्यस्य पर्याप्तम् ॥५३॥
विद्वा नृजु रभिगम्यो
विदुषि शठे चाप्रमादिना भाव्यम् ।
मूर्खऋजवो ऽनुकम्प्या
मूर्खशठाः सर्वदा वाः ॥५४॥

·नीतिद्विषष्टिका चिरजीवित्व मनर्थ कामासक्तचेतसां पुंसाम् । कर्मण्यसमर्थानां परिभवदुःखाग्नितप्तानाम् ।।५५॥ त्यक्तव्या स्ते ऽसुहृदो ये ? देवविपर्ययागतं मित्रम् । व्यसनार्णवे निमग्नं स्वस्था जनव निरीक्षन्ते ॥५६॥ सततप्रसरे विषये जितेन्द्रियत्वं च यदि भवे त्पुंसः। इह च न मनोऽभिघात: परत्र च (चिरं) सुखं भवति ॥५७।। हिमवति तिष्ठत्यौषध मुदधौ रत्नं विभावसौ तेजः । वैर मसज्जनहृदये ज्जनहृदये सदा शान्तिः ॥५८॥ पाषाणेष्विव रेखा मूर्खे वैरं दृढं चिरं भवति अलमध्येष्विव रेखा प्राज्ञ न चिरं भवति वरम् ।।५९॥

·नीतिद्विषष्टिका परपरिवादनमूकाः परदारनिरीक्षणेषु जात्यन्धाः । ये पररहस्यबधिरा स्ते पुरुषा देवतासदृशाः ॥६०॥ यदि तत्त्वेनाकोशति सोढव्यं भवति तत्व माहेति । अथचे मिथ्याभिहितं क्षन्तव्यं नैत दस्तीति ॥६१।। मर्माणि घट्टयित्वा सुप्रीतमनास्तु दुर्जनो भवति। अप्रिय मुक्त्वाऽतिभृशं पश्चात्तपतीह खल्वार्यः ॥२॥ । श्वा यदि दंशति मनुजा न ते जना स्तं पुन: प्रतिदशन्ति । यद्याक्रोशति नीचो न सज्जनस्तं बदति किञ्चित् ॥६३।। श्रेष्ठं तु भया क्षमते समं तु लोकापवाद (जनन) भयात् । क्षमते स महर्षिसमो नरो ज्ञेयः ॥६४।। हीनं यस्तु

·१४
नीतिद्विषष्टिका
परुष रपि वाक्छल्यै
मर्मघ्नः कोपिता महात्मानः ।
सलिल मिव शरत्काले
स्वयमेवार्याः प्रसीदन्ति ॥६५॥
आकृष्टेन मतिमता
तत्त्वार्थविचारणे मतिः कार्या ।
यदि सत्यं कः कोप
स्स्या दनृतं किं नु कोपेन ॥६६॥
पनसाम्रपाटलसमा
स्स्यु रिहोत्तममध्यमाधमाः पुरुषा।
(फलसुमफलसुमनिचयः
कर्मवचः कर्मवाङ्निचयैः ॥६७॥
न भवति भवति च न चिरं
भवति चिरं चे त्फले न संभवति ।
कोप स्सत्पुरुषाणां
तुल्य स्नेहेन नीचानाम् ॥६८॥
नीचजनजनितमन्युः
क्रुद्धोऽपि न विप्रियं वद त्यार्यः ।
नहि राहुवदनदष्ट
श्चन्द्र शैत्यं परित्यजति ॥६९॥

·नीतिद्विषष्टिका
१५
य त्कुपिता' खलभुजगाः
परमर्मघ्नं क्षरन्ति वाक्यविषम् ।
त च्छान्तिमय रगदै
विष मिव सन्तः प्रशमयन्ति ॥७॥
आलस्यं त्यक्तव्यं
लोल्यं लोभः परापवादश्च ।
अस्थानेषु च कोप
स्तथाऽतिमानश्च पुरुषेण ॥७१॥
विद्वा नृजुः प्रधानो
विद्वांश्च शठश्च मध्यमः पुरुषः ।
मूर्खऋजु स्तु तृतीय
स्सर्वजघन्य स्तु मूर्खशठः ॥७२ ।
सुजनो न याति वैरं
परहितबुद्धि विनाशकालेऽपि ।
छेदेपि चन्दनतरु
स्सुरभयति मुखं कुठारस्य ।।७३॥
अभिमुखमधुरतरेभ्यः
पराङ्मुखाक्रोशना स्कुशीलेभ्यः :
अभ्यन्तरकुलषेभ्यो
भेत्तव्यं मित्रशत्रुभ्यः ॥७४॥

·१६
नीतिद्विषष्टिका
न च हसति नाभ्यसूयति
न परा परिभवति नानृतं वदति
नाक्षिप्य कथां कथयति
लक्षण मेत त्कुलीनस्य ॥७५॥
पश्यति दीर्घ कृत्यं
पीडां सहते परं न पीडयति
अवमन्यते न कञ्चि
ल्लक्षण मेत त्कुलीनस्य ॥७६॥
कुलशीलवृत्तदोषान्
विद्यादोषांश्च कर्मदोषांश्च
कथयति परस्य नीचो
न तु स्मरत्यात्मनो दोषान् ।।७७॥
चिरजीवित्व मनर्थः
पुरुषस्याधर्मचारिणो भवति ।
चिरजीवित्वं सफलं
भवति हि धर्मेकनिरतस्य
॥७॥
ज्ञानाढ्य मलोकझं
कृपणं धनिनं दरिद्र मभिजातम् ।
गुणवन्तं श्रुतहीनं
कस्मा स्कृतवा त्कृतान्त स्सः ॥७९॥

·१७
नीतिद्विषष्टिका
एतावदेवहि फलं
'पर्याप्त ज्ञानसत्वयक्तस्य :
य बापत्सु न मुह्यति
नाभ्युदये विस्मितो भवति ।
॥८०॥
नीचेषु कार्ययुक्ति
स्साधुप्रणयक्रियासुवाशक्तिः।
सहवास
श्चानायें
गर्यस्य, गुरूणि दुःखानि :
॥८॥
यः खलु बहुविधदोषं
मित्रं पालयति स खलु पालयति ।
नहि परिपालनकृत्यं
गुणवति मित्रे भवति किञ्चित् ॥२॥
कृत्वा जगत्प्रकाश
प्रीतिं सर्वात्मना मनुष्येण।
विषमरसा न्यपि सुहृदां ....
शीला न्यनुवतितव्यानि
॥८३॥
अभिगम्या स्ते सद्भि.
व्यपगतमानावमानदोषाश्च + ।
ये स्वगृह मुपगतानां
श्रम मुपचारै व्यपनयन्ति,
॥८४॥

·१८
नीतिद्विषष्टिका
ऐश्वर्य मल्प मैत्य
प्रायेण हि दुर्जनो भवति मानी।
सुमह प्राप्यश्वयं
प्रशमं प्रतिपद्यते सुजनः
।।८५॥
सत्यवचनवृत्तानां
शीलजटाशोचवल्कलधराणाम् ।
सन्तोषाभिरतानां
कि माश्रमः कार्य मार्याणाम् ।।८६॥
विद्वत्त्वे यतितव्यं
नार्थेष्वे वादर स्सदा कार्य।
अर्य स्सर्वजनगतो
· विद्वत्ता दुर्लभा लोके
॥८७॥
यस्मिन्न बाष्पमोक्षो
नापि रहस्यं न च प्रणयजातम् ।
सन्मित्रं त्यक्तव्यं
श्रमेण किन्वर्थहीनेन
॥८८॥
दारश्च सन्निको
हतकोषतया गृहप्रवेशश्च ।
अस्य स्वशङ्कनीयो
पर्याप्तं भवति तन्मित्रम्
॥८॥

·नीतिद्विषष्टिका
१९
पक्षद्वयशशिसदृशा
न्यनिशं हार्दानि सदसतां लोके ।
आप्यायन्ते तु सता
मसतां च परिक्षयं यान्ति
॥९॥
सत्सङ्गमस्य नार्यः
कर्तु भवतीति मे मति भवति ।
यत्तद्वियोगदुःखं
तदेव मूल्यं भवति तस्य ॥११॥
ते मूर्खा मूर्खतमा
येषां धन मस्ति नास्तिच त्यामः।
केवल मार्जनरक्षण
वियोगदुःखा न्यनुभवन्ति
॥९२०
गुणकलश स्स्नाताना
विनयविलेपनविलिप्तगात्राणाम् ।
विद्याविभूषितानां
कि मलङ्कारः कुलीनाम् ॥१३॥
बह्वपि तत्त्वं ज्ञात्वा
नृषु बहुमाने प्रवर्तमानेन ।
बलवत्तरेण विदुषा
लोकज्ञाने प्रयतितव्यम्
॥९४॥

·नीतिद्विषष्टिका त त्कष्टं य द्विद्वान् विद्यापारड्नगतोऽपि यत्नेन । विज्ञातार मविन्दन् भवति समः प्राकृतजनेन ॥९५॥ नहि वक्ता मृदुवक्ता पिमृश्यवक्ता ने चापि बहुवैक्ता ।। ऋतवक्ता गुणवक्ता ": हितवक्ता दुर्लभैः पुरुषः ॥९॥ - प्रतिवादिनी च भार्या परसेवा परगृहे सदा 'भुक्तिः । क्षिप्रं जरयति पुरुष " नीचैः सः प्रवास ।।९७॥ t. उपकृतवता ऽप्यनायें नाश्वसितव्य प्रियो नीति पयसाऽपि सिक्तमूलो भवति हि मधुरीन पिंचमान्दा ९८॥ यो न ददाति न भुङ्क्ते विभवे सति नैवं तस्य तद्रव्यम् । तृणकृतकृत्रिमपुरुषो '. 'रक्षति सस्य परस्या १९९।।

·२१, नीतिद्विषष्टिका स्वल्पापि साधुसम्प भोग्या महतां न पृथ्व्यापि खलश्रीः सारस मेव पय स्तृष मपनयति न यादसांपत्यः ॥१०॥ । अतिकृपिता अपि सुजना योगेन मृदूभवन्ति न तु नीचाः । हेम्नः कठिनस्यापि दृवमोपायो ऽस्ति न तृणानाम् ॥१ "१११॥ दोष मपि गुणवति जने दृष्ट्वा गणरागिणो न खिद्यन्ते । प्रीत्येव शशिनि पतितं fic पश्यति लोक कलङ्क मपि ॥१०२॥ गुणिनि गुणज्ञो रमते नो गुणहीनस्य गुणिनि परितोषा । अलि रेति वना कमल न दर्दुर स्त्वेकवासोऽपि ॥१०३ । अण्वपि गुणाय गुणिनों REATEST महदपि दोषाय दोषिर्षा सुकृतम् । तृण मपि दुग्धाय गवां ARTHA .: .. दुग्ध मपि विषाय सर्पणाम् ॥१०॥ क ·२२ नीतिद्विषष्टिका उपकृति रेव खलानां दोषस्य गरीयसो भवति हेतुः । अनुकूलाचरणेन हि कुप्यन्ति व्याधयो यर्थम् ॥१०५॥ परवादे दशवदनः पररन्ध्रनिरीक्षणे सहस्राक्षः । सद्वृत्तवित्तहरणे बाहुसहस्रार्जुनो नीचः ॥१०६॥ लब्धोदयः खलजनः प्रथमं स्वजने करोति सन्तापम् । उद्गच्छन्दवदहनो जन्मभुवं दारु निर्दहति ॥१०७॥ सहवसता मप्यसतां जलरहजलव भव त्यसंश्लेषः । दूरोऽपि सतां वसतां प्रीतिः कुमुदेन्दुव द्भवति ॥१०८॥ अतिसत्कृता अपि शठा स्सहभुव मुज्झन्ति जातु न प्रकृतिम् । शिरसा महेश्वरेणा पि ननु धृतो वक्र एव शशी ॥१०९।।

·नीतिद्विषष्टिका अफलं श्राद्ध मपात्रे धन मफलं य न दत्त मथिभ्यः । यौवन मफलं यमिन रुश्रुत मफलं दुविनीतस्य ॥११०॥ निर्गुण मप्यनुरक्तं प्रायो न समाश्रितं जहति सन्तः । सहवृद्धिक्षयभाज वहति शशाङ्कः कलङ्क मपि ।।१११।। परमर्मघट्टनादी खलस्य य कौशलं. न त त्साधोः छिद्रं करोति सूची तथा पिधत्ते सदा तन्तु: ॥११२॥ रटति कटुनिकटवर्ती वाचाट ष्टिट्टिभो यत स्तस्मात् । अपसरण मेव युक्तं मौनं वा राजहंसस्य ॥११३॥ आरोग्यं विद्वत्ता सज्जनमैत्री महाकुले जन्म । स्वाधीनता च पुंसां मह दैश्वर्यं विनाऽप्यथैः ॥११४॥ यः पठति लिखति (सुकृति) परिपृच्छति पण्डिता नुपासयति । तस्य दिवाकरकिरण नलिनीव विबोध्यते बुद्धिः ॥११५॥ हमां काञ्चनपीठस्था समेत्य कवयो भुवि । भायौं सुन्दरपाण्ड्यस्य स्नापयन्ति वधु मिव ॥११॥ इति श्रीसुन्दरपाण्डयकृता नीतिद्विषष्टिका .

·अनुबन्धः-
यत्किञ्चन प्रलापी
परममकुतुहलो विगतलज्जः ।
सर्वक्रियासु शक्तो
भकति च पारिप्लवो मूर्खः ११
व्यपनीतदैन्यहर्षोड- -
विज्ञातज्ञानरत्नसम्पन्न:
गाम्भीर्यधैर्ययुक्तो
महासमुद्रोपमः प्राज्ञः ।
अशठहृदयः कृतज्ञ
स्सानुक्रोशः स्थित स्सतां मार्गे ।
अपरापवादकर्मा
शुचिकर्मरत स्स.खल्वार्य:-||r:
सत्यसति चापि विभवे
मान्यान्मांनयति पूजय त्यतिथीन् ।
मित्रेषु विनिहितात्मा... :
चारित्राढय स्स खलु साधः
--
॥ ४ ॥
'श्रृंतसञ्चया द्विनीतो
ज्ञानेन निसर्गत स्सता मार्गे ।
कथयति परिषदि युक्त
विचारदक्षस्स खलु विद्वान् ॥५॥

·अनुबन्धः
लज्जति दीर्घ पश्यति
सहते पीडां परान्न पीडयति ।
अवमन्यते न कञ्चि
ल्लक्षणा मेत स्कुल्लीनस्य ॥६॥
यो वेत्ति पुरुषसारं
ज्ञान युक्तः कृतं न नाशयति ।
अपराधा नपि मृषते
सानुको श स्सखलु सेव्यः ॥७॥
अल मुदकेन तृणा
मनस्विना प्राणधारणा कार्या।
मासंस्कृतश्च पुरुषः
प्राकृतसत्त्वः प्रणयितव्यः ॥८॥
लोक स्तुष्यतु मा वा
स्वकार्यनिष्पत्तये प्रयत्तितव्यम् ।
लोकप्रतीक्षणपरो
नरो न कृतकृत्यतां याति ॥९॥
सन्तुष्टेनात्मवता
समदुःखसुखेन निश्चितार्थन ।
लोक स्सुखं प्रविष्ट
स्सुखावमानातिमानेन ॥१०॥

·२६ अनुबन्धः काठिन्यं गिरिषु सदा मृदुता सलिले ध्रुवा प्रभा सूर्ये । वैर मसज्जनहृदये सज्जनहृदये पुनः शान्तिः ।।११।। अप्रियवचनाङ्गारै दग्धोऽपि न विप्रियं वद त्यार्यः । कि दह्यमान मगरु स्वभावसुरभिं परित्यजति ॥१२॥ दूरेऽपि पर स्यागसि। पटु जनो नात्मन स्समीपेऽपि । स्वं व्रण मक्षि न पश्यति शशिनि कलङ्क निरूपयति ॥१३॥ अपकारिणि कोप श्चेत् कोपे कोपः कथं न जायेत । धर्मार्थकाममोक्ष प्राणयशोहारिणि क्रूरे ॥ १४ ॥ । मित्र मपियाति रिपुतां स्वस्थाना प्रच्युतस्य पुरुषस्य कमलं जला दपेतं शोषयति रविन तोषयति ।। १५ ।।

·अनुबन्धः
२७
अतिपरिचया दवज्ञा
भवति विशिष्टेऽपि वस्तुनि प्रायः ।
लोकः प्रयागवासी
कूपस्नानं समाचरति ॥ १६ ॥
तत्क्षणमपि निष्क्रान्ताः
कृतदोषा इव विनापि दोषेण ।
प्रविशन्ति शङ्कमाना
राजकुलं प्रायशो भृत्याः ॥ १७ ॥
प्रणम त्युन्नतिहेतो
र्जीवनहेतो विमुञ्चति प्राणान् ।
दुखीयति सुखहेतोः
को
मूढ
स्सेवका दपर: ॥१८॥
गन्तव्यं राजगृहं
द्रष्टव्या राजसम्मताः पुरुषाः ।
यद्यपि न भवन्त्यर्था
भवन्त्यनर्थप्रतीकाराः ॥ १९ ॥
सुहृदि निरन्तरचित्ते
गुणवति भृत्ये प्रियासु नारीषु ।
स्वामिनि शक्तिसमेते
निवेद्य दुःखं सुखीभवति ॥ २० ॥

·२८
अनुबन्धः
प्राप्य चला नधिकारान्
शत्रुषु मित्रेषु बन्धुवर्गेषु ।
नापकृतं नोपकृतं
न सत्कृतं किं कृतं तेन ॥२१॥
अविधेयो
भृत्यजन
श्शठानि मित्राणि निर्दय स्स्वामी।
विनयरहिता च भार्या
तकशूलानि चत्वारि ॥ २२ ॥
कुलजोऽयं गुणवानिति
विश्वासो न क्षमः खलप्रकृती।
ननु मलयचन्दना दपि
समुतथितोऽग्नि देहत्येव ॥ २३ ॥
अप्रतिबुद्धे श्रोतरि
वक्तृत्व मनर्थकं भवति पुंसाम् ।
नेत्रविहीने स्वामिनि
लावण्य मनर्थकं स्त्रीणाम् ॥ २४ ॥
विगतज्वर मिव हृदयं
गानं लघुतर मिवावसितभारम् ।
तीर्णवस्य च सुखं
मनो भव त्यवसितप्रतिज्ञस्य ॥ २५॥

·अनुबन्धः
२९
धनिनोप्यदाननिरता
वर्ण्यन्ते धुरि महादरिद्राणाम् । .
हन्ति न यतः पिपासा
मत स्समुद्रोऽपि मरु रेव ॥ २६ ॥
सेवेव मान मखिलं
ज्योत्स्नेव तमो जरेव लावण्यम् ।
हरिहरकथेव दुरितं
गुणशत मप्यर्थिता हरति ॥ २७ ॥
मायाविनिमर्यावभ्रम
निह्नववैचित्र्यकूटकपटानाम् ।
सञ्चयदुर्गपिशाचो
सर्वहरो मूलकारणं लोभः । २८ ।।
गर्जति शरदिन वर्षति
वर्षति वर्षासु निस्स्वनो मेधः ।
नीचो वदति न कुरुते
सुजनः
करोत्येव ॥ २९॥
न वदति
अनुकुरुतः खलसुजना
वनिमपाश्चात्त्यभागयो स्सुच्याः ।
विदधाति रन्ध्र मेको
गुणवा नन्य स्तु पिदधाति ॥ ३० ॥

·अनुवन्धः
त्यजति भयं कृतपाप
मित्राणि शंठं प्रमादिनं विद्या ।
ह्रीः कामिन मलसं श्रीः
स्त्रीं क्रूरं दुर्जनं लीकः ॥३१ ॥
दक्ष रिश्रय मधिगच्छति
पथ्याशी कल्पती सुख मरोंगः ।
उद्युक्तो विद्यांत
दर्थियासि च विनीतः ॥ ३२ ॥
कोऽन्धो यो न विनीता
को बधिरो य श्रृणोति न हितानि ।
को
मूढः
काले यः
प्रियातिथि नैव जानांति ॥ ३३ ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.