·गणेशाय नमः। तत्त्वचिन्तामणौ उपमानास्यवतीयखण्डं। अथोपमानं निरूप्यते,) तच सादृश्यप्रमाकरण- उपमानास्यवतीयखण्डदीपनी। श्रीकृष्णचरणाम्भोजवन्दं खान्ने निधापयन् । ममोति श्रीक्षणकामासातीयमणिदीपनों ॥ वतीयचिन्तामणिदीपनी स्वयं निहन्तु विद्यगणसंप्रयात्मकं। तमिसमेषा निविडं दिस्या यथा दिनेशो वहिरन्धकार ॥ (१) मधुरानाथप्रणोताया उपमानगड्यास्याया दुर्लभवात् प्यास्यासह- জাৰ বিল ক্ষিদামযিয় ধাক্কা মাহীয়শলমল্লি- प्रकाशिकायाख्याधष्णकान्तभट्टार्यपगोतल्याख्या सहितमुपमा- माख्यटतीपखण्इं प्रक (२) एथा हतौषचिन्तामणिदीपनी इदिस्या सती विद्वद्गणसं प्रयास নিবিড় মাঢ় দিয় অঙ্গা মুন্থিাৰ বিৰম ? নিন बिनाश्यतु इति समुदितार्थ । - ।

·तापमामयो + तोपिन्नामभिमाधुरी पुन. दुर्लभाति परिरमो मम। प्रत्यनयमिमितापि सत्यच. प्रशारिनो नेति मनिनियोशिका । पोकरणकान्तवचनं तत्वज्ञानफलमद । विशाप माथुरीचिन्ता क्रियते परिभिः कथं । सहए-वरूप-प्रामाण्यादिमकारेशानुमान निहाय भिसाथ पार्थमुपमाननिरूपया प्रतिज्ञानौने, 'पनि अनुमाननिरूपानन्तर- मित्यर्थः । यद्यपि पन्यतापदार्थमनुमाननिरूपस्मागेडानुमानौपमा- नयोरवमरमगतिः प्रदर्शिता रति पुनस्तान्प्रदर्शनमनुचित नथापि एपमाननिरूपोऽनुमाननिरूपणनन्तर्यानभिधाने उपमानस्सानुमा- नान्तर्गतत्वमन्देहेन समतचिन्तामणियन्याध्ययनाधीनफलानिो- ऽधौतप्रत्यवादिपरिददषस्य उपमामाकाक्षायां निवृत्तिः स्यात् विषिष्य रायूपापि न स्यादिति तदभिधानं । न ए केवलात् 'उप- मानं निरूप्यते' इति प्रतिज्ञावाक्यादेव प्रतिज्ञान्तरावगमान् अर्थत- एवानुमानपरिच्छेदसमाप्तिज्ञाने उपमानस्यानुमानान्तर्गतलाभाव- निष्पधान कुतप्तसंभय इति वाधं । तथापि मतिज्ञेयं अनुमान- विमेषनिरूपणविषयिणी न वा इति संशयेन सामायोत्पाद (१) सथाच घ्यनुमानापेक्षया प्राथमिकविरासाविषयवरपोरकवड- वादिसम्मतवकपनेन विरोधी भूपामुमारितामाया विषपसिया नियती सत्यामुपमान लिरूपयोपनि सूरुवात् पररूनि प्रदर्शितति भाव। (२) यथेत्यादियधेन पुन' समिचिमिया ·उपमानास्पटतीयषणम्। माधकाभावात् । भानार्थाभिधाने तु असुमागपरिच्छेदममाप्ति- जानात् अपमानेऽनुमानानन्तर्गतलमिययेन ताममंगयानुत्पत्तेः । एवं 'अथाब्दस्य मङ्गलबाधितया पन्यारो मालवाचकमब्दाभि- धानस्य पन्थकतणां रीनिमितथापि नदभिधानं । मित्रास्त 'अपशब्देनेवाभावमरमङ्गतिः प्रदर्शिता । अनुमानगन्ये सागपाठस्तु काल्पनिकः । न च स्वरूपमस्थाः सङ्ग तेरपेक्षितत्वेऽपि समदर्भमफा इति वाच्यं । अनुमानग्रन्थ एव मानिदर्शन-प्रति- ज्ञाकस्तयोगितलात् पापि तयोरेव तत्कस्तत्वात् इति वदन्ति । अपरेतु 'उपमा निरूप्यते' इत्येवाच पाठः । 'अथाब्दस्त झाल्पनिकः किं तदर्थविवेचनया रत्याः । एतन्मतदयमेव न साधु मकसतान्त्रिकमिद्धपाठानामपसापापन। অর্শ সুস্বমী ললিখি: ঘন ঘিনমি "अथ स्याम्माचे प्रश्ने" इत्यादि कोषभितया पन्यादौ मङ्गलवा- शकशब्दप्रयोगस्य पन्थकारोवरोतिमिद्धतव सदभिधानमिव्याः । नदप्यमन् भागनर्यानभिधाने दत्तदोषस्यैव जागरूकावान् । लटा वर्तमानकृतिमाध्यत्वमनिपादनात वर्तमानातिसायनिक- पाविषय उपमानमिति प्रतिज्ञार्थः । उपमानपदस्य भावकरपा- व्युत्पत्त्या उपमिति-तत्करणोभयपरतया उभयोरेव प्रतिज्ञानवेन अग्रे उपमितिनिरूपणस्य नार्थानारत्वमित्यवधेयं । सादृश्यस्याति- रिशपदार्थतावादिना मीमांसकानां मतमुपन्यस्यनि, 'तपेयादिना 'इत्यतिरिक्तं साम्पमित्यन्तेन । 'सच' उपमाननिरूपणे, मातम्या धि सादृश्यमियन्तेनेति पिशिताका, एकादममाठेग कस्यचिभूलपुस्तकस्य तादृश पाठोभुमीयते ।

·8 मधिनामी घटकत्वं विषयत्वं वा, तथाचोषमाननिरूपणम्य घटक विषयो था चदुपमानं सत् मादृग्यप्रमाकरणस्वरूपमिति योजना । 'मादृग्गे- त्यादि किश्चित्पदशक्यतावच्छेदकवावगाहिनौ या सादृग्यावच्छिव- विशेयक-यत्किञ्चित्पदाक्यसमकारिका प्रमा तत्करणमित्यर्थः, नेषां मते गोशदृशो गवयपदवाय इत्याकारिकैवोपमितिः, न तु गवयो गवयपदवाय इत्याकारिका, मादृग्यस्यातिरिकतया गवय- वजात्यपेचया अगुरुलेन तम्व गवयपदप्रतिनिमित्ततया उप- मिती पारतव्येण सादृश्ये मक्यतावच्छेदकलभानेन तस्यास्तदव- गाहिलं तादृशामाकरणस्योपमानरूपप्रमाण वाभिधानेनैव नाम- ममाया उपमितिलगर्थत एवावगम्यते । प्रमावन्नु प्रकने जानलमेव न तु तदनि तत्प्रकारकवरूपं तन्निवे प्रयोजनाभावात् । न च प्रमावाभिधानममतं जानवाभिधानस्यैव सम्यक्लात् इति वाचं सूत्रे प्रमाणपदश्रवणात् 'प्रमाणतत्त्वमच विवियते' इत्यनेन प्रमाण- निरूपणस्य प्रतिज्ञातत्याच प्रमाकरणम्यैव प्रमाणत्वात् प्रभावाभि- धानात् । ननु गोमां द्रव्यं मादृश्य गवयपदशक्यतावच्छेदकमिनि स्मृतिकरणेऽनुभवेऽतियानिवारणाय प्रमावनिवेशनमावश्यकं स्मते- महीनयाहित्वेन तेषां मतेऽप्रमात्वादिति चेत्, न । तथापि नाट्ट- शानुमिनिकरणेऽतिव्याप्नेर्दुरित्वात् अतः मक्याचप्रकारतानिरूपित- विशेय्यतावच्छेदकलावछिनविशेषता निरूपित शक्यतावच्छेदकत्वप्र- कारताया निवेश्यतया अतियाप्तिविरहात् अमुमितो पारतव्येए भानाखौकारान् । न च तथापि तादृमप्रत्यनादिकरणेऽतिव्याप्ति- रिति वायं। तादृशाविषयतामियतधर्मावच्छिवकार्यतानिरूपित- ·उपमानास्पटतोपखाइम्। कारणताया लक्षणघटकलात् मत्यदलादेस्तादृगविषयतानियतबा- भावात्। नामममाकरणच सादुखविशिटपिण्डमत्यवमिति सामायिकाः । नव्यास्तु पादृश्यामा करणं यबेतियुत्पत्या सादृश्यप्रमाजन्यत्व- लाभः, 'उपमान' उपमितिः, 'ममा ज्ञानलमेव, लौकिकमत्यदत्वं वा, तथाच सादृश्यमकारकलौकिकमत्यवान्यज्ञानमुपमिनिरिनि पर्यवमितार्थः । न चैवमुपमानप्रमाणनिरूपणे अर्थान्तरं न्यूनवं वा इति वाच्यं । मादृश्यप्रमाकरणतानिरूपकत्वस्य उपमिती ज्ञानकाले तुल्यविशिवेधतया उपनितिनिरूपितकरएताया अपि नाश- प्रमायो ग्रहात् तस्यैव तलवालमित्यर्थतो सामान. तथाच तादृश- मात्यनकरणतानिरूपकजानकरणज्ञान उपमानप्रमाणलक्षणं पर्य- वसितं, तादृशप्रत्यचकरणतानिरूपकज्ञानतमेवोपमितिलवर्ण, नाह- गमत्यज्ञानुव्यवसाये उपमानलक्षणाय उपमित्यनुव्यवसाये उपमिति- लक्षणस्य अतिव्याप्तिवारणाय कारणतामुपेक्ष्य करणतानिवेशः, करणतानिरूपकत्वञ्च तादृशप्रत्यक्षजन्यव्यापारजन्यवे सति तादृा- मत्यचजन्यलं तत्र विशेष्यदलनिवेशे प्रयोजनाभावान् मत्यन्नामेव लक्षणे निवे, तादृगजानकरणलच नादृशजानजनकव्यापारजनकले अतो न विशेषणज्ञानादापमानलक्षणनियाशिः इति वदन्ति । वस्तुतस्त मादृशमा फियते येन इति व्युत्पत्त्या तादृशप्रमा- प्रयोजकमित्यर्थः, प्रमितमादृश्यनिरूपकमिति पर्यवमितं, तम गव- यादिनिह सादृश्यं निरूपकं गवादि श्राएव गवयखोपमानं गौः गोरुपमेयो गवय इति व्याप्रियते लोकः, तथाहि गवयपदोत्तर- ·तत्त्वचिन्तामो মা দিলম, ভাষানী ভাল্লাদেলাখ, तथाच गवयविशेयकमादृग्यप्रकारकामानिरूपको गौरिति तदर्ष, गोरुपमेयो गवय इत्यस्य तु गोरिति पायोनिरूपित तथा गोनिरूपितसादृश्यमकारकामाविषयो गवय इत्यर्थः । अवखोपमानं गौः गोरुपमेयोऽश्व इति व्यवहारवारणाय धात्व प्रमावानाभावः, अतएव लक्षणेऽपि तनिवेभितं, अन्यथा तादृशष्यवहारापत्तिः। उप- मितिस्तु मादृश्यममेव, तादृशममानन्तु नलवणमिति तु परमार्थः । अपरे तु गवादिजानमेव उपमानं लवणन्तु पादृष्यप्रकारक- प्रमाकरपावं। मच गवादिगाने भावनाममाकरण शधितमिनि वार्थ । मादृम्यविभिएयुद्धौ माश्मशानस्य विशेषणशानविधया हेतुवात् तच च गोशामस्य हेतुसात् निरूप्यजाने निरूपकज्ञानस्य देखताया पासर्गिकवादिति यपाश्रुतमेव सम्यक त्या तभन्द तब तत्करपनाया अभिशापात्, यदि तजमकशनकत्वमेव तत्करण तथापि गवयम्योपमानं गौरियादिश्यवहारानुपानिः मादृग्यप्रमा- या धात्वर्थवेन गवादौ तदवयवाधान वजमकमानजनकजामविष- पतामधेन नच तदबये तामसम्बन्धम्य दृश्यनिषामकतया यो न गदपस्योपमानं इस्पा गाम्दयोधानुपपत्तेः माइग्यप्रकारकशाम- जनकज्ञानम्य लक्षणया धात्वर्यले ४ गोरुपमेयो गत्य यादी হালকা সহ গানসমলম্বাসাঘা থাল- चत्वे जानजन्यगामजन्दत्वस्य पध्यपने वा लसणाचौकारापते. मानायुत्पत्तिखौकारमा तादृशमम्बन्धेन गोर चपे तु मममम- भिन्याहारम्पले नदमम्भवत् । वयन्तु गोविगेश्यकाक्यमायका- ·उपमानारयाटलीपखण्डम् । मुपमानमिति केचित् । सादृश्यम पदार्थान्तरम्, तथाहि। सादृश्यव्यवहारावाधितादति साहश्य, रकप्रमाकरणमित्यर्थः, तच गवयविशेष्यकगोमादृश्यज्ञानं प्रत्यवादि- रूस पतिदेशवाफ्यार्थसतिरूपन्यासारदारा वजन्य गोविमेव्यक- गवयमान्यज्ञानमुपमितिरित्यर्थालभ्यते इति वदामः । ननु सादृश्यम्यानुगतस्याभावात् एकविधमादृम्यनिवेशे अन्यो- पमानेऽव्याप्तिः साम्प्रदायिकमते सादृश्यस्य स्वरूपतोऽभानात् गव- यत्वमुपेत्य तत्र यक्यतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवक्ष इत्या आई, 'सादृश्योति, पदार्थान्तर' अनिरिकपदार्थः, तथाप मोऽनुगतः स्वरूपतो भातोऽपि इति नानुपपत्तिरिति भावः । ननु तथाति- रिक्तपदावे किं मानमित्याकाक्षायां तस्य तथाले युकिमाइ, 'तपार्शति, तथाहि' सादृश्ययातिरिकपदार्थता जानौधि इत्यर्थः, तवादी सादृश्यमेव प्रमाणपति, 'मादृश्यव्यवहारादिति, धर्य- मिट्टी धर्मविवेशनाया जन्मातामपादकत्वादिति भावः । पाधि- तव्यवहारस्याप्रमाणवेन वस्वभाधकलादाइ, 'श्रयाधितादिति। अथा- माधित न भ्रमसामान्यभित्रज्ञामजनकावं तन्मते भ्रमाममिद्धेः । मापि प्रमाणनकावं, भ्रमस्यापि किश्चिदंगे प्रमावसम्भवात् । नापि सन्मापविषयकगानगनकावं, माघार्थाप्रसिद्धः । अत एवासहिषय- कान्यज्ञानजनकत्वमित्यपि न, असतोऽमसिद्धेरिनि पन्, अभिपितं (१) समयकारावाधिलादलोति स.1 ·तत्वचिन्तामणौ ८ तच न प्रतिपदार्थमेकं सर्वस्य सर्वसदृशत्वापत्तेः सुसदृश- मन्दसदृशव्यवहारस्य तदेकत्वेऽनुपपत्तेश्च । न च व्यञ्ज. कभूयःसामान्याल्पत्व-भूयत्त्वाभ्यां तद्वौरिति वाच्यं । यावत्खविषयिताकत्वं स्वविषयितालव्यापकसन्निरूपितत्वकत्वमिति यावत्, इति साम्प्रदायिकाः तत्र, याधितव्यवहारस्यापि तथात्वात् । वस्तुतस्तु धर्म-धर्मिमाकाइवैशिध्यानवगाहिज्ञानमामान्यभित्रज्ञान- जनकावं तत् । अबाधितलमनिवार्य्यवमित्यपि कश्चित् । सादृश्यत्य- स्यानुगतत्वादेव तस्यानुगतत्वं न वेकवादित्याह, 'तचे ति सादृग्सच्चे- त्यर्थः । ननु तस्यैकत्वे का ततिरित्याकाहायामाह, 'सर्वस्येत्यादि, तथाच गवयनिष्ठगोमादृश्यस्य खरनिष्ठाश्यसादृश्याभिवतया गवयो- ऽश्वसदृश-दति व्यवहारापत्तिरिति भावः । ननु सादृश्यस्य एकवेऽपि अश्वनिरूपितत्वविशिष्टसादृश्याधि- करएताया गवये वाधान तथा व्यवधारः अवसादृश्यं गवयवृत्ति इति व्यवहारस्य दृष्टवादित्यतो दोषान्तरमाइ, 'सुमदृति, 'तदेकत्वे' सादृश्यस्यैकत्वे, 'अनुपपत्तेरिनि, तगतभूयोधर्मवनि यत्सादृश्यं तत् सुमादृश्यं तद्गताल्पधर्मवति यत्सादृश्यं तन्मन्दसादृश्यं थथा गोमदृमो गवथः अश्वसदृशः पौतगौरित्यादौ नस्यैकत्वे तवोपपद्यते विरुद्धयोः शोभनव-मन्दत्वयोरेकचामभवान् इति भावः । पड़ते, 'न ऐति सादृश्यज्ञानजनकज्ञानविषयाणं मादृग्यनियतानां वा भूयतां माधा- रणधर्माण अन्पल-बड़वज्ञानाभ्यामित्यर्थ', 'नवौरिति समयल- मन्दमदृशत्वधौर्यत इति व्युत्पत्त्या नव्यवहार इत्यर्थः, तथाच तयोः ·उपमानाण्यातीयवयम् । ६ बहुभिरस्पैच प्यज्यमानघटादा हास-बधीरदर्शनाव व्यञ्जकाभिमतादेव व्यवहारसिद्धौ अतिरिकासिद्देश्च । नापि संयोगवत् व्यासज्यरत्त्यनेकम, गोत्वोपलक्षित- सादृश्याश्रयत्वात् गवयवत् गोरपि सुसहशत्वप्रसङ्गात् गोरसन्निकर्षे संयोगवदप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गाच्च । प्रत्यक्षत्वे वा कालिकाव्याप्यत्तितया एकस्मिन् समावेशसम्भवादिति भावः । मां निरस्थति, 'बहुभिरित्यादि, 'घटादौ' घटादिनिष्ठमादृश्ये इत्यर्थः, घटादिरादिरानयो यस्येति व्युत्पत्तेः, 'हामरयोः व्यञ्च- कानामपत्व-बहनयोः, 'श्रदर्शनात सर्वच जातमशक्यखात् तथाच यत्र तादृाजानं नालि तब तादृशयवहारो न स्यादिति भावः । ननु यत्र तादृशज्ञानं नास्ति तत्र तादृशाव्यवहार एव नेत्यतो दोषान्तरमार, 'यनकाभिमतादेवेति, नगभूयामाधारणधर्मा- देवेत्यर्थः, 'व्यवहारमिद्धौ' मादृग्नव्यवधारोपपत्तो, 'अतिरिकामिद्धेः, तयातिरिकपदार्थत्वासिद्धी, व्यवहारस्यैव तत्कन्यकलादिति भावः । पुनः गते, 'नापति, थामज्यत्ति' उभयवृत्तीत्यर्थः, 'अनेक- मिति, एकत्वे उनदोषतादवस्यादिति भावः। गोलविशिष्टमादृग्नस्य गवये बाधात् 'गोखोपलचितेति कचितं, 'समदृालामङ्गादिति तथाच गोसदृमो गौरिति व्यवहारप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु खनिरूपि- तत्वविशिष्टसंयोगस्येव खनिरूपितत्वविभिटमादृश्यस्य स्खस्मिन् वाधान तथा व्यवहार इत्यात पाह, 'गोरमधिकर्ष इति, 'अप्रत्यक्त्वप्रमशान' 3 ·तत्वचिन्तामगी। गवयनिरूपितसाहश्यस्यैकवित्तिवेद्यत्वेन गोनिहत्या तविषयकलौकिकप्रत्यक्षाभावप्रसङ्गात्, निरूप्यमाक्षात्कारस्य निरू- पकसाक्षात्काराधीनबादिति भावः । ननु सादृग्यस्य सामान्यादि- गतवेनासमवेतत्वात् लौकिकमन्निकर्षाभावेन न लौकिकप्रत्यक्ष- विषयत्वं किन्वलो किकात्यचविषयत्वमेवातोनोक्रदोष इत्यत आइ, 'प्रत्यक्षरे वेति, अलौकिकमत्यचमात्रनिरूपितविषयत्वे वेत्यर्थः । एक- वित्तिवेद्यत्वेन' नज्ञानरूपैकोपनयसनिकर्षवेद्यत्वेन, पाचुपत्वप्रमग- इति उपनौतचानुपविषयावप्रसङ्ग इत्यर्थः, उपनौतमत्याचे विशेग्य- विशेषणभावस्य कामचारादिति भावः । इति साम्प्रदायिकाः । वस्न्तग्नु ननु निमप्यमाक्षात्कारे निरूपकसाक्षात्कारस्य हेतावे मानाभावः गगनमंयुको पट इत्यादिप्रयोगसाक्षात्कारे व्यभिचारान् परन्न सम्बन्धमाचात्कारे सम्बन्धिनोरेकतरमाक्षात्कारस्थापि सम्ब- बिमाचात्कारत्वेन हेतु घटसंयोगि गगनमिति साचारकारस्य मनिकर्षाभावादेव वारणसमावादिन्यत पाह, 'प्रत्यवत्वे वेति गोर- पत्रिकर्षदशायमपि गोसादृश्यस्य लौकिकरत्यक्षविषयत्वे वा इत्यर्थः, खोलते इति पोष', 'एकवित्तिवेद्यत्वेन' एकसामग्रौपाशवेन गो-गव- यानिकर्षदशायां यादृामामोतो गवये गोमादृश्यग्रहः गवि गवय- मायग्राहिका तादृशमामय्येव इति नियमतो विविधविषयक- चादुषप्रसङ्ग इत्यर्थ. । 'अथवा एकवित्तिवेद्यावेन' एकज्ञानविषयत्वेन, नियमत इत्यादिः, अभेद बतौया, तथाच नादृभविषयवाभिन्न- पानुपविषयाचप्रमग इत्यर्थः, मामय्या अविशेषादिति भावः । दनि ·उपमानाख्यनीयखण्डम् । चाक्षुपत्वमसङ्गः, किन्तु प्रत्याश्रयं भिन्नम्। न चैकै- कस्य व्यभिचारादनगतरूपाभावाचानुगतमत्ययः साह- श्यपदव्युत्पत्तिय न स्यादिति वाच्यं । अनुगताकारवि- त सार, दमापातत उभयमादृश्यभामकसामघौगढ़ाये एकज्ञान- विषयवमिटमेव, न हि बाधाभावादिघटितसामप्यारेक सम्भवनि, अन्यथा मिद्धान्तिमनेऽप्यनिस्तारात् । श्रतएव एतत्कन्येऽनिर्भरसूर- नायव वाशब्द उक्त इत्यप्यन्ये । तदा किमित्याकाक्षायामाइ, 'प्रत्या- अथमिति, "भिवमिति, तथाच म पूर्वानदोषाणामवकाश इति भावः। 'न चेति वाच्यमिति परेणावया, 'एकैकस्य गवय-महिषा- दिनिधस्य गोसादृश्नस्य, 'यभिचारात्' अयं गोषदृश इति प्रतीति- विषयनिष्ठभेदातियोगितावच्छेदकत्वात् । ननु मादृश्याना मत्या- श्यभिन्नत्वेऽपि सादृष्यत्यनुगतधर्मादेवानुगतमत्ययः पदव्युत्पत्तिय स्थादित्यत बाह, 'अनुगतरूपाभावाचेति, अनुगतप्रत्ययाभाधे कदाचि- दियापत्तिमम्भवात् पदव्युत्पत्तिपर्यन्तानुधावनं, गोमादृश्यानाममनुगमे मदुमपदजन्यबोधविषयतावच्छेदकलावच्छिन्नमविषयवारूपा पद- शतिर्न स्यादित्यर्थः, यथाश्रुतन्तु न सङ्गछते सादृश्येत्यस्य वाक्यलेन पदवाभावात् । मादृश्यानां तत्तिधर्माणचाननुगमे आननयमयेम सादृग्यपदस्य मादृग्यविशिष्टे पमिकल्पनाऽमम्भवात् पदाणक्यलेन सादृश्यमलोकं स्यात् कथञ्चिनदादिपदशक्यवेऽपि भगपदावोध्य- त्वमङ्गस्य दुरिवमिति भावः । ग्रहां निरस्थति, अनुगनाकारेति, पञ्चायनायं तयोरुपपरित्यवान्वितं, सादृश्यत्वेऽनुगताकारवित्ति- ·१२ तत्वचिन्तामणी। त्तिवेद्यसादृश्यत्वसामान्यात् सप्तपदार्यातिरित्तात्वाहा जातिवदन्त्य विशेषवच स्वलक्षणादा) तयोरुपपत्तेः । वेद्यत्वकथनेन तस्यानुगमे प्रमाण प्रदर्शिन तथाच मादृश्यलमनुगतं अनुगतप्रतीनिविषयत्वान् घटत्ववत् विषयानुगमं विना प्रतीत्य- नुगमामभवान् इत्यनुकूलतर्कसहितमनुमानमेव तत्र प्रमाणमिति भावः। 'सामान्यात्' सामान्यधमान् । ननु कि नाम मादृश्यत्व न जातिरसमवेतलात् समवेतत्वेऽपि स्वरूपतोऽप्रकारत्वात, नाप्यखण्डो- पाधिस्तत एक, किन्तु स्वरूपसम्बन्धविशेष इति तस्यापि नानालं दुारं उत्तानुमानस्य बाधदूषणग्रस्तलादित्यत श्राइ, 'मन्तेनि, नयाच मप्तपदार्थभिवत्वमेव मादृष्यत्वं तादृशभेदस्यकत्वेन सकलमादृष्यवृत्ति- वेन चानुगतवान् इति भावः । ननु सन्नपदार्थभिववमेव तत्रामिद्धं प्रमाणाभावात् अत पाइ, 'जातिवदिति जातौ यथा स्वलक्षणात् सात्मकव्यावर्तकधर्मान् नयोरुपपत्तिस्तथेत्यर्थः, एवमयेऽपि, जाति- बस्य स्वरूपसम्बन्धरूपतथा जातिरूपत्वेऽपि यत्त्व तत्त्ववत् यथानुगतलं तथा रति पर्य्यवमितं, नथाच नानात्वेऽप्यनुगतलं भवतापि खौकार्य- मिति मादृश्यत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेऽनुगतब दुरपवादमेवेति भावः। ननु जानिलं ध्वंसामतियोगित्वे सत्यनेकत्तित्व, अनेकत्यन्नु खपति- योगित्तित्व-खपामानाधिकरण्योभयसम्वन्धेन भेदविगिएवं तचानु- गतमेव यत्-तत्त्वपोरनुगतवन्तु प्रमाणमिद्धमित्यत पाइ, 'अन्यवि- प्रवक्ोति पदार्थनिरूपों योऽमयः प्रभावपदार्थः तवेत्यर्थः, अतएव (१) खालक्षयात्वादिति खः ।

·उपमानावारतीयखएम् । १३ "न रूपं रूपवत्त्वेन झियावत्त्वात् न कर्म तत् । न शेषः ममवायिवान् नमोऽन्यद्यमियते"। दुव्यच शेषः,प्रभावः इत्युपायकारेण व्याख्यान । नयाचाभावत्वमनुयोगिताविशेषः तस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेनाभावरूप- तथा अननुगतत्वेऽपि यथानुगतप्रत्ययादिमम्पादक तथानापति भावः । अभाववस्याखण्डोपाधित्वे भावभिन्नवस्वरूपवेऽप्यार, 'विशे- पति। न चाममामलिखनपरित्यागे चौजाभाव इति वाच्य। खतन्त्रे- छख नियन्तुमशक्यत्वात् एतेनाभावविशेषवत्यनका अन्य विशेषव- चेति कथमुझ इत्यनुयोगोऽपि निरस्तः। परमाणूनां व्यावर्त्तको विशेष एव नह्यावर्तकन्नु खमेवानवस्थाभयात् विशेषतस्य खरूप- सम्बन्धरूपलेन विशेषरूपत्वाम् इत्यननुगतस्थापि अनुगतप्रत्ययादि- सम्पादकत्वं भवतापि स्वीकार्यमिति भावः । साम्प्रदाथिकास्त अवयवानामन्तः परमाणुः तनिष्ठोऽन्य', तथाच परमाणुनिष्ठविशेषववेत्यर्थः, अतएव समासलिखनमपि मङ्गच्छते । न च परमाणुनिटलाभिधानमनर्थकं, विशेषपदस्य न्यावर्तकपरवान् स च फलतो विशेष एव तव तदभिधानेन विशेषे प्रामाणिकन- प्रतिपादनात्, तथाहि परमाणुना परस्परभेदसिझर्थमवश्यमे को- व्यावर्तकः स्वीकरणीयः अन्यथा सकलपरमाणुनामेक्यापत्तेः सथाच तेषां यावर्त्तनान्ययानुपपत्तिरेव तच प्रमाणमिति भावः । न च नित्यद्रव्यनिष्ठेति किं नोमिति वायं । गगनादौ गन्दादेयावत- कालचम्भवेन तच विशेषानभ्युपगमेऽपि इत्यभावादिति भावः । शेषः पूर्ववदित्याः। मनु सादृश्यस्या तिरिमाने कि मान इत्यागय बत्नपदार्थ- ·तत्त्वचिन्तामणौ। १४ तच न द्रव्यं गुणः कर्म वा गुण-कर्मत्तित्वात् । न च सदृशाश्रयत्वादेवा तब व्यवहारः, आश्रयवसादृश्य- ऽपि तब तत्प्रतीतेः। अत एव नाश्रयसादृश्यासंसर्गा- कूटं इदकत्य द्रव्यादिसमुदायभिन्नत्वं मादृश्ये साधयितु कामोऽये प्रत्येकपदार्थभेदान् साधयितुमुपक्रमते, 'सच्चेनि, 'तच' सादृश्यच इत्यर्थः, 'गुण-कर्मवृत्तिवात्' इति वैकल्पिकोडेतः, तथाच गुणति- लात् कर्मत्तित्वान्न इत्यर्थः । न च प्राधेयत्वादिसम्बन्धस्य कृत्य- नियमेकत्वेऽपि कालिकसम्बन्धेन द्रव्यादेर्गुण-कर्मत्तित्वात् व्यभिचार- इति वाच्यं । नदन्यसम्बन्धन वृत्तिवस्येव हेतत्वात् । केचित्तु 'वृत्तित्वान्' समवेतलात्, इत्याः, तन्मन्दं सादृग्यस्य समवेतले मानाभावेन स्वरूपासिद्धेः । गाइते, 'न चेति, 'सदृशाश्रयत्वादेवेति सदृश आश्रयो यस्य इति व्युत्पत्त्या मदृशाश्रयत्तिलादेवेत्यर्थः, 'तच' गुण-कर्ममादृग्न- स्थले, 'व्यवहार इति, तथाहिं गोरूपसदृशं गवयरूपं गोगमनमदृश गवयगमनमित्यादौ गोसदृभत्तित्वमेव विषयः तथाच मादृग्ने गुण-कर्मवृत्तिवाभावादुतानुमाने स्वरूपामिद्धिरिति भाव.। 'पाश्र- यवसादृश्येऽपि पाश्रयस्य सादृश्याभावेऽपि, 'तत्पनौतेः तस्य मतौनि- र्यत इति व्युत्पत्त्या तयवहारादित्यर्थः । तथाच गोरूपसदृशमवरूपं इत्यादिव्यवहारो न स्यात् अश्वे गोमादृश्याभावात् इति भावः । (१) सदृशाश्रयत्तित्वादेवेति ख• ।

·उपमानास्यरतोयखाम् । ग्रहात् सः, बाधकाभाषादविशेषेण वैपरौत्यसम्भवाच । नापि सामान्य, तहि न सर्वत्येकमनभ्युपगमार सुसदृश-मन्दसदृशव्यवहारानुपपत्तेश्च । श्रथ विजाती- यत्वे सत्वक्यव-गुण-कर्मत्तिभूयःसामान्य तत्, अत- नन्वये गोमादृश्याभावेऽपि तदमंसर्गाग्रहात्तादृश व्यवहारः स्थात् इत्यामय निषेधति, 'अत एवेति वच्यमाणदोषादेव, 'म.' नादृशष्यव- धारः, बाधकामावान् गुण-कर्मयोः सादृश्यसत्त्वे बाधकामावान् । मनु बाधकामोऽपि माधकविरहादेव नयोर्न मादृश्यामिद्धिरित्यत प्राइ, 'अविशेषेणेति माधकविरहस्य तुल्यवेनेत्यर्थः, 'वेपत्त्यसम्भवाचेनि गुण-कर्मणोरेव सादृग्नं द्रव्ये तदभाव इति कथं न रोचोरिनि भावः । गोसदृशो गवय इत्यादियवहारस्य गोरूपसदृशरूपाश्रयत्व- विषयकवादेर्वतव्यतामसवादिति भावः। सामान्यभेदमपि तत्र माधयति, 'नापीति, तद्धि' मादृश्यं हि, अनभ्युपगमे हेतुमाध, 'सुदृशेत्यादि, तथाचानेकात्तिवमेव सत्र सामान्यभेद साधको हेरिति भावः । वस्तुतस्तु प्रत्याभयभिनवरूपहेतुरेव एनत्पति- पाद्यः अन्यथा समवायाभावयोमैदसाधकहेखनुजया न्यूनत्वापत्तेः । द्रयभेदभाधक हेतुनैव विशेषभेदसिद्धिः सामान्यभेदसाधकहेतुना तु ममवायाभावभेदसिद्धिरिति हलन्तरानुसन्धामानपेक्षणात्तत्रोक्त । इदानों मौमांसकः स्वपचे गिढ़ छत्वा विपक्षपशानुपन्यस्य दूषयति, 'अयेति तथाच स्वयसाधारणधर्माशून्यले सति पर- यवगुण-कर्मरतिभयामाधारणधर्मवत्वं पादृश्यं इति पर्यामितं. -- ·तत्त्वचिन्ताम। एक- एव दूरस्थे प्रतियोगिनि भूयःसामान्यानानान्न तथा सादृश्यप्रत्ययः वनं ग्रासादा इतिवत् बहुत्वस्य समु- दायत्वस्य वैकल्यत्वादेकं सादृश्यमिति(१) धौ-प्रयोगी अन्यथा वनाद्यपि अर्थान्तरं स्यात्, सामान्यस्य बहु- क्वचिदवयवमाम्यात् क्वचिद्पादिमाम्यात् क्वचित् क्रियामाम्यान मादृश्यमनोनिन भवति किन्तु एतचितयनाम्यादेव इति धर्म वृत्तान्त विशेषणं, धर्मिणि तादृशधर्मवत्त्वं स्वाश्रयाश्रयत्वमम्बन्धेन योध्यं तादृशेकधर्मवत्त्वेऽपि न मादृग्यमिनि भूयम्वनिवेशः निष्ठामाधारएधर्मस्यापरचामभवात् साधारणत्वनिगः । पुनिमण्यार, 'श्रत एवेति, मादृश्यम्य एतादृशरूपवादेवेत्यर्थः, 'दुरम्य' श्रमन्निकटे, 'प्रतियोगिमि' गवादो, 'न तथा माइग्नप्रत्ययः' न निरुममादृश्यलौकिकप्रत्यक्ष इत्यर्थः । ननु तम्य भूयःमामान्य- रूपत्वे एक मादृयमिति प्रत्ययो व्यवहारथ न स्यादित्यत श्राइ, 'वनं प्रामादा इतिवदिति, 'ममुदायत्वस्य' समुदायत्वरूपस्थ, 'वैकन्य- खात्' उत्पाव्यत्वात् तविषयत्वेनाविवचितलादिति यावत्, "प्रयोगः' व्यवहारः, अविवक्षितले दृष्टानाः 'प्रामादा इतिवदिति, एकल. विशिएवने पहलविशिष्टमामादाभिन्नलाचयामभवात् यथा प्रामा- दादेवंद्वत्वमवियचितं नथानापौति भावः । मनु तर बहुलं विवचितमेव इति दृष्टान्नामिद्धिरित्यत अाह, 'अन्यथेति तत्र बडवम्य विवक्षितत्वे, 'अर्थान्तरं' प्रामादाभेदाम्बया- निरूपकं, 'म्यादिति, एकमिन् पडवम्य बाधितत्वादिति भावः । (१] सामानमितौति रव ।

·उपमानास्थरतीयस्वयम् । १७ त्वाल्पत्वाभ्यां सुसहश-मन्दसदृशव्यवहारः, तदुच्यते, "सामान्यान्येव भूयांसि गुणावयव-कर्मणाम् । भिन्न- प्रधानसामान्यव्यक्त सादृश्यमिप्यते ॥ इति, न, साजा- येऽप्यरविन्दद्वयवत् सजातीयावयवादिशून्ये गुणादा ननु उकधर्माण सादृग्याचे सुपश-मन्दसदृशष्यवहारो न स्यादत- स्तमप्युपपादयति, 'मामान्यस्येति, उतधर्माण सादृश्यरूपले भट्ट- कारिकामपि प्रमाणयति, 'नदुच्यत इति, 'गुणावयव- कर्मणा', 'भयांसि सामान्यान्येव' अनेके माधारणशर्मा एव, 'भिवप्रधानमामान्यव्यक' प्रतियोगिहत्यमाधारणधर्मभिन्नामाधारण- धर्ममिलितं प्रतियोग्यत्यमाधारणधर्मविशिटमिति यावत्, तथा तहत्त्यमाधारणधीवत्वमेव सदनात्यमिति भावः । उद्देश्य-विधेय- भावेनान्वयस्थले उद्देश्यगतलिङ्ग-मायोरविवक्षितत्वात् 'दस्यते' इत्येकवचनं । दूषयति, 'नेनि, 'भाजात्यापि' वैजात्यविर हेपि दत्यर्थः, 'रविन्ददयवत्' सदृशं पङ्कजव्यमित्यादाविवेत्यर्थः, तथा वैजात्यनिवेशे नच सादृश्यप्रत्ययो न स्यादिति भावः । ननास्थले अमाधारणा न पावं तस्य व्यान्तरसाधारणत्वात् किनिवदन्त्य- मेव इति नत्र वैज्ञात्यमस्येव इत्यतो दोषान्तरमाइ, 'सजातीयेनि, 'अवयवादौत्यादिपदाहुण-कर्मपरिग्रहः, अवयवादिगतमाधारण- धान्य दापर्यः, “गुणादावियादिपदान कर्मापरिग्रहः । नन्नु गुणे कर्मणि 'घ भदृशाश्रयत्वादेव तापायय इत्यत आह, 'जातो 3 ·तत्त्वचिन्तामणौ। जातौ च सदृशप्रत्ययात्। विसदृशया कारभ-रासभ- योस्तत्सत्वाच । नापि धर्म्यन्तरे धर्मान्तरत्तिधर्मवाहु- त्यम्, असाधारणधर्मशून्यत्वे सति नातभूयोधर्मवान वा, स्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिधर्मसमानाधिकरण- चेति, गुण-कर्मगतजानौ चेत्यर्थः । मदृशेति धर्मपरो निद्देशः, तथाच मदृशत्व प्रत्ययादित्यर्थः, क्वचित्तथैव पाठः । ननु जातौ नत्मत्ययम्य सदृशायपकत्वमेव विषयति यधुध्यने तदाप्यार, “विसदृशयो- रिति, विसदृशावयवादियुतयोरित्यर्थः, 'करभ.' करिमिशः, "करमः करिगावक इत्यमरकोषात् । तयोरवयवादीनामत्य नावै लक्षण्यपि रामभोऽयं करभ दूध खादति इत्यादौ यत्किञ्चित्कियामाम्येऽपि सादृश्यव्यवहारान् भवन्मने नदनुपपत्ते. गुणादित्रयाणां माम्यामावा- दिति भावः । तस्यैवापरकल्पानपि दूषयति, नापीति, 'धय॑न्तर- इति स्वभिननिष्ठं स्वन्तिधर्मवाहुल्यमित्यर्थः, स्वभिम्ननिष्ठत्वच स्वाथयात्रयत्वसम्बन्धेन, स्वस्मिन् खमाश्यवारणाय धर्म खभिन्न- वृत्तिवनिषेधः। 'माधारणेति तहत्यमाधारणधर्मशून्यले मति महतभयोधर्मवचमित्यर्थः, खस्मिन् स्वमादृग्यवारणाय मस्यन्ते । 'वनिमुनि, स्वस्मिन् स्वादृग्नवारणय धर्म मनियोग्यन्त। परस्पर- यधिकरणधर्माणां कुत्रायमचात् ममानाधिकरण धर्मविशेषणं, तादृशयत्किञ्चिद्धर्मवत्त्वेऽपि मादृश्याव्यवहारात भूयस्वनिगः। कन्ए- (१) मात्प्रत्ययादिति ख• ।

·उपमानास्पटतीयखण्डम् । भूयोधर्मवत्त्वं वा, विचतुःपञ्चादिभेदेन भूयत्वस्या- ननुगमात् । न च कपिझलवचित्वपर्यवसन्न, विसदृश्योरपि हस्ति-मशकयोः सादृश्यप्रसङ्गात् । नदुतम्। एवं जाति-गुण-द्रव्य-क्रियाशत्तिषु धर्म- तः। एकैकद्विचिसाधर्माभेदादेकत्र चित्रता" इति । श्रथ व्यावर्तकधर्मापेक्षया तहतधर्मवाहुन्य साइपर्य, अयमेकदेव दूषयति, त्रिचतुरित्यादि, अननुगमादिनि । पाते, 'न चेति, 'कपिचलवदिति. "कपिञ्चलामालभेत' इति श्रुनौ ब- वचनाम्य चतुष्ट-पञ्चत्वादिमनले "मा हिस्यात् साभूतानि दति श्रुतौ विरोधमञ्चनाय भूतपदस्य कपिञ्जलातिरिकपरनथा तत्रा- नेकभेदनियो गौरवापत्तिरिति बहुवचनस्थ दिले गहिरवयोपेया तथानापि भूयम् नित्वमेवेति भावः । 'प्रमादिति, शूण्ादि- मत्त्वस्य मशकेऽपि मत्त्वादिति भावः । दिविधर्ममाम्येऽपि न माह- यमित्यच प्रमाणमाह, 'तदुक्रमिति, “एवमित्यादि, 'एवं भयस्वस्य मादृश्यघटकत्वे, नयाच भात्यादिरूपतगतधर्मानपेक्ष्य एकैकादधि- माधवैस्तवण्यात यत्र तयोरेकस्मिन् वैलक्षण्यं तच न सादृश्यमिति भावः । शकते, 'अथेति, यावर्तकेनि अमाधारपोत्यर्थः, 'तामिति तङ्गतमाधारणधर्मत्यर्थः। ननु बाइन्यन्यामनुगमालपघटकावासम्भवः (१) भूयस्वस्थामनुगसत्यादिति खः ।

·तावचिन्तामणौ। वाहुल्यञ्च विचतुरादिपनुगतं, हस्ति-मशकयोस्तु बहु व्यावर्तकं साधारणत्वल्पमेत एव किञ्चिद्भदाधिष्ठान सादृश्यमुच्यते इति चेत्, न, व्यावर्त्तकसमसोनाली- नागणितेनापि धर्मेण सादृश्यव्यवहारात् । किस सामान्यान्याश्रयभेदेनाभिन्नानि भवन्ति, सादृश्यन्तु भिन्नम्, सामान्यं निष्पतियोगिकं तदनि- इत्यत आह, 'बाजच्यञ्चेति, 'अनुगत मिनि, नथाच बहुलमिति व्यवहारविषयावमेव वाइल्यमिति भावः। पूर्वलक्षणाप्रमतातिप्रमङ्गं वारयति, 'हस्ति-मशकयोरिवति, 'व्यावर्तकमिति, इम्तित्व-मन- कवादिरूपमिति मेषः, 'माधारणमिनि, शुण्डवत्त्वादिरूपमिति मेषः । उपमहरति, 'एत इति स्वत्यमाधारणधर्मापेक्षया बहु- लसाधारणधी एवेत्यर्थः, "किञ्चिभेदाधिष्ठान' प्रतियोगिभेद- महतं । तथाच तनिनले मति स्वत्त्यमाधारणधर्मवलतहत- भूयोधर्मवत्वं नविरूपितखनिष्ठमादृग्नमिति पयंत्रमितं । दूषयति, 'नेनि, 'समम नेत्यम्य धर्मणेत्यवान्चयः, एवमयेऽपि 1 ननु गणनवानिवशात्तत्र व्यवहार इत्यत-बाह, 'अगणितेनापति, 'यवहारादिति, तथाच प्रगणनस्यले वाडयाज्ञानात् वन्मते ता- वहारो न स्यादिति भावः । ननु व्यवहारविषयत्वरूपवाहच्यं न गणनसामेशं मंण्याचा एव तसापेचवादिनि यदि ध्यानदाण्या, 'किति, 'भिनमिति, 'प्रत्याश्रयमित्यादिः, तथा सामान्यवि.

·उपमानास्थळतोपखाइम्। रूप्यञ्च । सादृश्यन्तु सप्रतियोगिक तीव्यङ्ग्यश्च । अथ भेदे सति नतमयःसामान्यवावं सादृश्यं भेदश्च प्रत्याश्रयमन्यः समतियोगिकथेति चेत, नहि साद- श्यस्य भेदघटितत्वेन सावधित्वे तस्मात् सदृश इति स्यात् न तु तेन तस्य वा सदृश इति स्यात् । न च सादृश्यस्यापि सप्रतियोगिकत्वेन तस्मात् सदृश इति स्यात्, सावधौ हि तथा प्रतीति-प्रयोगी न तु प्रतियो- गिनि, अभावेऽपि घटादिति प्रतीतिप्रसङ्गात् । अपि रुद्धधर्मवत्त्वात् नदमिद्या सामान्यरूपता तस्य न सम्भवतीति भावः । एवमयेऽपि, 'तदनिरूप्यञ्चेनि यहनसामान्यं तदनिप्यञ्चे- त्यः, विरुद्धधर्मान्तरमपि दयनि, 'सद्धीबायोति, 'पकारात्त- हिरूप्यालसंग्रहः । मते, 'प्रथेति, इष्टापत्तिमामा निषेधति, 'न चेत्यादि, 'तथा' पञ्चम्यर्थविषयकेत्यर्थः, 'प्रयोग' यबहार:, 'म लिति न तु प्रतियोगिविषयकमाचे पचयर्थविषयकालमित्यर्थः । प्रतियोगितस्य पञ्चम्यर्थवे दोषानरमाह, 'प्रभावपीति अत्यन्ता- भावेऽपौत्यर्थः । प्रत्यनाभावविषयकमतीतेरपि पञ्चम्यर्थप्रतियोगिल- विषयकवापत्तेरिति यावत् । “घटादितीति भूतले घटादभाव- इति प्रतीतिरादित्यर्थः । विशेषणांममादाय दोषमुदाय विमे- () घटानेतीति ख.।

·उपमानास्याटलीपखण्डम् । २९ श्रयत्वात् न विशेषः प्रत्यक्षत्वात् । न समवायः वृत्ति- मत्त्वात, इत्यधिक साहश्यं । यतु सादृश्यं भावोऽभावो वा, भावोऽपि सगुणं निर्गुणं का, निर्गुणमप्याश्रितमनाश्रितं का, आश्वि- तमपि सामान्यन्निसामान्यं वा, सामान्यवत्त्वे स्पन्दो- स्पिन्दो वा, निर्गुणं निःसामान्यमाश्रितमेकाश्रितमने. लागुण-कात्तित्वरूपहेतोरेव विशेषभेदसिद्धेः मामान्यभेदसाध- कतोरेव समवायभेदसिद्धेः मागवेन सदानों न विशेषः न मम- वायदत्याधनका बलरेणापि तत्र विशेषादिभेदमिद्धिमम्भव- इत्यावेदनायैव इदानौं तमाह, 'न विशेष इति, 'मत्यवत्वात' लौकिकमायविषयत्वान्, 'वृत्तिमत्वात्' ममवेतत्वात्, अच समवाय- पदं प्रभावोपलक्षक, परिध ममायादिरिति पाठः। 'अधिक' भन्नपदार्थनिरिमं । परमतं निरमिसुमुपन्यस्यनि, 'यतिनि, 'भावः' भावरूप, एवमपेऽपि, भावादिमन्दम्गाजमिलान नपुंमकले । परविको प्राश्रितमित्यगन्तरं सन्दभिवं भावरूपमिति पूरणीयं, अन्यथा स्पन्दोऽस्पन्दो वा भावोऽभायो वेनि विकम्पदयम्यानुत्तरमेन न्यूनता- पनेः। यद्यपि एकाश्रितमित्युत्तरेण परविकम्पम्यापि निवृत्तिः मम्भवति नपापि एकाश्रितमपि नित्यमनित्यं वा नियमपि प्रत्यष. यतिरिमिति स.। .

·तावचिन्तामणौ। २० काश्रितं वा, इति यथायथं सप्तपदार्थान्तर्गतमिति । तन्न। व्यवहारानुपपत्त्या तहहिर्भावात् अन्यथैताह- शविकल्येन सामान्य-विशेष-समवायानामपि द्रव्या- दिवयसाधात्तत्तदन्तर्भावः) स्यादिति । उच्यते । मप्राय वा इत्यादिवविधविकल्पधाराया अनिवृत्तिः । 'यथाय' यत्र यत्र चादृश्य यादृश सादृश्य क्वचित् गुणरूपं क्वचित कियारूपं द्रव्यरूपं मामान्यरूपमित्यर्थः, 'सप्तपदार्थान्तर्गतमिति, मृतपदार्थानां साधय॑निश्चये विकल्पासम्मवादिति भाव । दूषयति, 'तबेनि, 'व्यवहारानुपपत्त्या' तेन तस्य वा सादृश इति व्यवहारानुपपत्त्या इत्यर्थः, इदमपलवणं तस्मात् मदृय रति व्यवहारापत्त्या इत्यपि बोथं । 'अन्यथा' प्रामाणिकव्यवहारमनन्ध विकल्पभयमाचेए तम्य कृप्तपदार्थान्तर्गतत्वस्वीकारे, ‘एतादृयविकन्पेन' सामान्यं भावो- भावो वा इत्यादिविकम्पेन, 'सामान्य विशेष-समवायानामणेति, अभावो भावौवेत्यादिविकन्यासम्भवादभावोनोक्तः, 'ट्रव्या दिवयगाध- यात्' ममवेतत्व-द्रव्यममवेतबादिरूपतामाधान, ममवायम्यापि स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेम समवेतलान्, 'तत्तदन्तभावः' द्रव्य-गुण-कम्मी- न्तभावः। एतावता मौमांमकमने निबूढे जरनैयायिकः स्वयमुत्तरयति, 'उच्यते इनि, 'अमाधारणान्येति असाधारणभिन्ना ये तहतभ्यो- (१) सदन्तर्गतामिति ख। .

·उपमानारएटतीपषधम् । २५ असाधारणान्यतद्गतभूयोधम्मवाचं तत्सादृश्यं । यज्- धर्मास्तदात्वं, नमाग्ने ननिरूपिनमादृश्य इत्यर्थः । अस्ति च गवये गोलादिरूपामाधारणधर्मभिता ये गोनिष्ठाकादिगुण-चलनादि- रूपक्रिया-तुर-दङ्गादिद्रव्यात्मकस्लिदत्त्वात् गोनिरूपितमादृश्य। स्वमिन् स्वमादृश्यवारणाय सदृत्त्यसाधारणध भाववत्त्वे मतौनि বসা, অস্বাভাষি মুহলীললাঘৰ সি থর্ক্স- धारणान्यवनिवेशः, असाधारणान्यत्नच खावच्छिषभिवात्ति यत् खं पदन्यत्वे पति स्वाययति वृत्तिम वा, विशेग्यदलाद- त्तिव्युदासः, सत्यन्तयात्तिः स्युटैव । वसतत पोरसाधार- पान्य पि न तिम्तहतलाभावेन पावदन्तर्गतबाभावेनासम्भवामा- वात रति वियदान नौपादेयमेव । म हास्य ववटितवेना- मनुगततया सादृग्यस्य दुर्शयत्वमिति वा । स्वविभिटविमिएल- सम्बन्धेन किचिदर्थ विभिधान्याचे मति एप्तिमायव तपासात् मथमवेमिटं स्वनिष्ठावच्छेदकताफमेदवलम्बन्धन, दिनीयवै मिराध वृत्तिलपमन्धावछिनख निष्ठावच्छेदकनाकमेदवत्वपम्पन्धेन, अत्तो असाधारणान्यत्वव्यवहारवारणाय निमावनिवेश, प्रश्ते मदनि- वेऽपि न अतिरिति भाम्प्रदाधिकाः । वष । प्रमेयत्वादेरेख नपानातिपमहापत्तेः। मया साधारणोऽन्यो येश्य रति युत्पाया माधारणलतामा, मापदं नरवािपर, समऽपि, नसावधिवगतसाधारण- भूयोधणंजय महामावपिननिरूपितमाद, नरमावलिषमाधा- 4 ·सावचिन्तामो जात्वादिसाधारणं भेदाघटिततया च निरवधि तहत- बहुधर्मवावं तन्निरूप्यमितीतरनिरूप्यत्वमेव तस्य सम- तियोगिकत्वं, तवापि सादृश्ये तदेव समतियागिकत्वं, नतु भेददौर्घादिवत्सावधित्वं तस्मात् सदृश इति प्रत्य- यापत्तेः । बहुत्वञ्च विचतुरादिसाधारणमिति नाननु- रणवच सद्धर्मावच्छिन्नत्तिवे मति नद्धावच्छिवभिन्नति । न र स्वस्मिन् खमादृश्यापत्तिः, नर्भावच्छिन्नभिवनिरूपितमाद- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन भयोधर्मवलम्य विवचितलात् । न च माधारपालनिवेशो व्यर्थः, भूय पदस्य यावदर्थकत्वेनासम्भवापत्तेः । न चैवं 'भेदाघटितत्वासंयुत्तरग्रन्थासङ्गतिः,१) प्रकारतया भेदा- घटितवादिति तदर्थलान, तदभिधानस्य नमात् सदृश नि यवहारवारमाचप्रयोजनकत्वादिति प्राहुः । अपरे तु अमाधारणः सादृष्यस्यामाधारणणे धो गवयादिः नदन्यशासौ स चेति कर्मधारयोत्तरतत्पुरुषः, स्वभिवतहतभूयोध- भवत्वं स्वनिष्ठं तनिरूपितमादृष्यमित्यर्थः, 'भेदाघटितवाचेत्यस्य तु प्रतियोगिभेदाघटितवादित्यर्थः, भुवस्वन्तु न याद किन्तु भाहलमेव, अतएव 'बजवमित्युत्तरग्रन्थसद्गतिरिति व्याचवते । "निरी अवधिलानियक। ननु तम्य निरवधित्वे मप्रतियोगिकत्वमपि न स्यात् इत्यत शाह, 'तद्गतेत्यादि, 'इतरेति (२) 'भेदाघटिततया च इत्यत्र भेदाघटितत्वाच' इति कस्यचिमूलएमा- कस्य पाठमगुरुहत्य टीकातितदुतामिति ।

·उपमानाकाटतीयखण्डम् । गमः । न चातिप्रसङ्गः, इस्ति-मशकयोरपि प्राणित्व- सुखित्व-दुःखित्वादिना सादृश्यात् । अतएव वैसादृश्ये- ऽपि श्राहादजनकत्वादिना९) चन्द्र इव मुखं पुश्या- दिना महिपौव गौरिति वक्षल्पतहतधर्मवत्त्वेन भादृग्याश्रयतरेत्यर्थः । एतेन गवादेव तनिरूपकल न तु गवया- देरित्यावेदितं, 'तव' मौमांमकस्य । ननु भूयल बालमेव तश्च नानुगतं इति तय लक्षणघटकलामम्भवइत्यत आह, 'बहसमिति, 'साधारणमिति, यत्किञ्चिधुद्धिविषयत्वरूपत्वात्तस्येति भावः । घरते, 'न घेति, 'अतिप्रमः' इस्ति-मशकयोरपि मदृयत्वप्रसङ्गः, कुतः इत्याकाक्षायामाइ, 'हस्तीत्यादि, 'सादृश्यात्' सादृग्यस्य प्रामाणिकावात् । 'अतएव' तद्गत चिचतरादिधर्मवत्वेऽपि साम्यस्थ- प्रामाणिकलादेवेयर्थः, 'वैमाइग्यापि सहनश्चितुरायतिरिकधी- भायेऽपि, 'आझादजमकालादौत्यादिपदात चाकक्कय-भण्डलाका- रसपरिग्रह', पुष्पादौयादिना बाचौरव-पावनलपरिपहा, 'गौरि- नौति, व्यवहार इति पः। ननु भवनमाते समदुमल-मन्दमदमल- प्यवहारः कथं स्थादित्यत आह, 'वहन्पति, अरपत्वं पशलन्यूनत्ति- दिलयापकसरावाचे, मद्या च गुणरूपा विश्यतारूपा वा यन्य- देतत्, प्रत एकधर्मवत्त्वे पच-पादिधर्मरत्वे च म मन्दमादाव्य- (१) पानिष-गरीशिप-खिलादिनेति रु.॥ (२) यामादकवादिनेलि ख.। (३) बक्षीरवादिनेति ख.।

·२८ सावचिन्तामो सुसहशत्व-मन्दसदृशत्वम् । अतएव गवये गोसादृश्य पृष्टः तइर्मवत्तमेव विवेचयति, वराइं गावोऽनुधाव- न्तीत्यत्र गोसादृश्यं वराहेऽप्युक्तम्। नहर्मपत्वेनापमा- नोपमेयव्यवहारः काव्यादौ, साथ्य-साधनवनामारेण दृष्टाने पक्षसादृश्यवाचकवति प्रयोगःपरीक्षकाणाम् । वधारः । सुमनतालवणे पहलव्यापकमलावर मिवेयमिति विस- पलवणद्वयमिति भावः । 'अतएव' घि-पतरादिधर्मवति माय- सत्वादेव, अभ्य वक्ष्यमाएपपमानचयेणाषयः । 'प्रतएव मामय लदगतधर्मस्वरुपयादेव, रति केचित् । नग्मन्दं । 'वराहमित्यादि- ग्रन्थामङ्गनेः नम्य अम्पधर्म माइग्णयप्रतिपादकपन्याोग मन्दर्भवि- रोधापत्तः । “गोमाग्नं शर' गोममा कति जिजामाविषयः पुरुषः, 'सद्धमंगल गोगतधर्मवावं, "विवेरपनि गमयति, 'वरा- ऽयुमिति वननिष्ठम्य पातम्यदन-धावामनवमतान् रति भावः । 'महम्मेवावेम' नगत विविधर्मवयेग, 'कायादाविति "कमान देटि यो मनमाजपरिमेवितं । म यमं कामयने यायो भप- सनातरः" इत्यादी धर्मदयेम, "प्रतापी अभियांगेयुको राजा भरामहं । उनि मन्ये महाराज युग व पिती" यादी धर्मपयेण लाइवहारः, 'माध्यादि. 'मापदेन धानिरयाचेदः, 'माग्याचति' पदाधरणात्मकगये, 'प्रयोग', महागमम्ये- त्यादिः, 'परोपकारी पण्डितामा । .

·उपमानारगरतीयस्यहम् । २४ , न चैते गौणाः, मुरये वाधकाभावात् । तस्मात् केनचिधर्मेण कस्यचित् क्वचित् साहश्यवत्वमन- नुगसमस्ति । किच याहशबहुतधर्मवत्त्वज्ञान साह- श्यव्यचकं तदेव तद्यवहारनियामकमस्तु किमधिकेन। अन्यथा विचतुरादित्वे तु व्यञ्जकमपि बहुधर्मवत्व- केचित्तु प्रतिवादिनि पुरुषे मदृष्टान्तोदाहरणवति मनि सोयप्रतिज्ञादेः प्रयोगः। अन्यथा न्यूनत्वेनैव वादिनिग्रहान् प्रति- . शादिप्रयोगे तेषां त्तिरेव नोत्पात रया | 'म पेत इति, 'एने व्यवधाराः समंजस्य सम्बसमलापत्तिरूपदोपं पूर्वपक्ष्य तं वयं वारयति, 'नमादिति, "श्ननुगतमिति, मत प्रत्याश्रयमेकमित्यर्थः । मनु तहतभूयोधर्मववरूपमपि मादृग्य तन- पामधर्मवत्त्वज्ञानोत्तरमेव स्टधाते तदेव सदृशष्यवहारनिमि मादु- समस्त भावग्ननादित्यायकते, "किचेनि, 'सादृग्ययनक' माग्न भानगनकं, 'देव' तामधर्मवत्त्वमेव, 'तयवहारनियामकमिति सध्यादृग्यव्यवहारविषयतावच्छेदकं मामरूपमिति यावत्, "किं अधिकेन' कि नादृधधर्मातिरिक्रधर्माण माग्नघटकासेग, अनार- प्सकलादित्यर्थः । 'अन्यथा' सादृशधर्मग्य साम्वरूपलाभावे, मस्येति श्रेषः, "पियारादिले विपतरादिधर्मस्वरूपवे, 'यहधवचमिति शयामामनेकले एकमिन् व्यप्रकवं म सम्भवति व्यभिषारादिति तेषां प्रत्येक मति एककस्य प्यप्रकाखमावमकमित्यभिमायः । मनु ·तत्त्वचिन्तामणी मनतुगतं स्यात् । व्यञकमननुगतमपि वह्नौ प्रत्यक्षा- दिवदिति चेत् । न । तवाभिव्यक्तीनां वैजात्यात धूमा- लोकादौ वहिव्याप्यत्वमेवानुगतम्। अवापि तयाष्य- त्वमस्तीति चेत्, तर्हि यादृशं तद्याप्यत्वे तदेव तव्यव- हारनिमित्तं । न च तहतबहुधर्मवत्त्व) न व्यञ्जक- तथा सत्यपि का इतिरित्यत शह, 'अननुगतं स्यादिति, तथाच गौरवमिति भावः । ननु अनायत्या गौरवमपि स्वीकार्य यथा धूमादौनामननुगमेऽपि तत्प्रत्यादिकं वहिव्यञ्जकं इत्यागते, 'व्यञ्जकमिति, अस्विति शेषः, चैव दृष्टान्नमाह, 'वहाविति, तवाननुगम एव नास्ति इति दृशान्तासिद्धिरित्याशङ्कते, 'तवेति, 'अभिव्यकौना' व्यञकानां धूमादीनां, अभि मनोभावेन व्यक्ति- नि यस्मादिति व्युत्पत्तो, 'जात्यात्' वैलवण्यानन्, 'अनुगतमिति, तथार तदेव धूमादौनामनुगमकं इति कुनो गौरवमिति भावः । ददश्च नबदन्यावृत्तिवरूपस्याप्यत्वाभिप्रायेण व्यापकमामानाधिकरण्य- रूपाया व्यानेहेततावच्छेदकभेदेन भिन्नत्वान् । 'प्रापि' मादुरोऽपि, 'तयाप्यत्वं' मादृश्यव्याप्यत्वं, 'अस्ति' व्यनकानुगमकमम्ति इत्यर्थः । मौमांमकः शाइते, 'तही ति, 'तदेव' मादृश्यव्याप्यवमेव, 'व्यवहार- निमित्त स्वाश्रयाययत्वमम्वन्धेन व्यघ्नकविधया मादृग्नव्यवहारप्रयो- जक नदेव नयनकमस्तिति यावत्, 'तदेवेत्येवकारव्यवच्छेद्यं स्वय- माइ, 'तहतेति, 'न व्यनक' न सादृग्मज्ञानजनक, इति 'न चेति (१) न तु तद्गतपक्षधम्नवत्वज्ञानमिति ख.।

·उपमानापद्धतीपखण्डम् । मेवानुभवविरोधात् सहतस्योधर्मस्य बधल्पवज्ञानं विना सुसहश-मन्दसशत्वज्ञानाभावाच । अथ तहत बहुधर्मवाचं न सप्रतियोगिकं सादृश्यन्तु न तोतिए ध्यवर्तव्यसाधकमिति चेत्, न, सादृश्यवत्तस्यापि स- प्रतियोगिकत्वात्। योजना । केचित्तु 'न चेति न वित्यर्थः, 'न व्यनकमिति नकारो- मिधामे, दूषयति, 'नेति, अर्थस्तु पूर्ववदित्याः । 'अनुभवविरो- धादिति, तथाच गवि तादृशबहुधर्मजानोत्तरमेव गवये सादृश्य- जानं न वन्यदा इत्यनुभवादिनि भावः । मायानुभवे विप्रतिपत्रं प्रत्यार, तहनि, नयाच वहनधर्माणां बहन्यवज्ञानस्यावसकतया भादृश्यबोधकतया भादुग्मज्ञानापूवं ततधर्मशानभावण्यकमिनि भावः। गते, 'अनि, 'म तथा' न मप्रतियोगिकलाभादवसति- घोगिकमिति यावत्, इति' इत्येव, 'यवन्यमाधक' अतिरिक- मारमाधकमित्यर्थः, दूषयनि, 'नेनि, मादृष्यवा' भवग्मतमिद्धा- तिरिझमादृष्यवत्, 'सम्यापि' तहतयधर्मवत्त्वस्यापि, 'मप्रतियोगि- कत्वात् नत्वेनानुभूयमानत्वान्, अनुभवापलापे तापि तब तम्सि- द्धिर्म म्यादिति भावः। 'यविति, 'तता-तदासपोः तत्ता-तसादग्योः, 'मार यात्' एका ममायेगः स्यात, तत्तापातनधर्मरतापलादिति भावः । (९) भावान्तीयोनि ।

·तत्त्वचिन्तामणी ३२ सदैव यत्तु तत्ता-महत्तयोः सङ्करः स्यादिति, तन्त्र, तद्धर्मवत्ता तभेदो वा तत्ता सा च सोऽयमिति प्रत्य- क्षनाने भासते, भेदे भासमाने तदन्यस्मिन् तधर्मवत्ता तहत्ता यतो भवति तहदयं न तु स इति तयोर्भेदात् । नन्वेवं व्यक्त्यन्तरे गोत्वग्रहे तगोवदियमिति स्यान्न दूषयति, 'तवेनि, 'तत्रैवेति, ‘एवकारोभिन्नकमे, 'तदुर्मवत्तेति तहतधर्मवत्तवेत्यर्थः, 'नत्तेतिपरेणावयः। ननु गोतत्ता गवयत्ति- रिति यवहारः स्यादाधेयताया अतिरिक्तवात् इत्यत पाह, 'तदभेदो वेति, 'भासमान इति सनौति शेषः, अन्वयथास्थ 'भव- तौत्यनेन, 'भवति' व्यवहियमाणा भवतीत्यर्थः । इतीति 'यतो भवतीति पूर्वणावयः। 'तयोरिति, प्रत इत्यादि। कैचित्तु 'दतिमन्दस्य काकानिगोलकन्यायेन उभयचैवावय- इति श्रत इति न पूरणीयमित्याहुः । तत्र । एकस्य इतिभन्दस्य उभयार्थकाले मन्दर्भविरोधापत्तेः । 'तयोः' नत्तान्तद्वत्तयोः, 'भेदात्' अवग्याभ्युपेयभेदान् । नन्वे- तन्मते सादृश्यस्य भेदाघटितत्वादिदमसङ्कन रति चेत्, म, नस्य नरेदाघटितवेऽपि प्राश्रयभेदघटितवात् । न च तथापि तदन्यस्मि- विस्यमहतं. तस्य फलकथनरूपत्वात् । शइते, 'नन्वेवमिति, 'एवं उक्ररूपेण तयोर्भदे, 'यक्रन्तर इत्यनेन तातिभेदसत्त्वमावेदितं, तब गोलायई दयापतिसम्भवात् 'गोलयहे इति गोवनिश्चये इत्यर्थः, 'तगोवत्' तद्गोव्याल्यन्तरवत्, ‘इयं पुरोवर्नियमिः, 'स्यादिति, ·उपमानारपटतीयवहम् । त्वियमपि गौरिति चेत, न, गोत्वमावस्य तदन्यव्यक्ति- वृत्तित्वसमुच्चयात् एकच नानासम्बन्धानवगमात् । तहोत्तिबहुधर्मज्ञाने भवत्येव तहोवदियमिति । तच तहोभेदस्य सङ्गतबद्धधर्मवत्तस्य ए सत्ताम् इति भावः । धापत्तिमवाऽनुपपत्तिमयाह, 'न लियमपीति, 'गौरिति गवा- भेदवतीत्यर्थः, 'स्यादिति पूर्वणावयः, सत्ता-ततयोविरुद्धला- दिति भावः। शहां निरस्वनि, 'नेति, 'ममुघयार' ज्ञामात 'एकच' व्यवन्तररूपैकधार्षिणि, 'नानेति गोगतमामाधर्माण, 'सम्बन्धानवगमात्' माश्यतरूपसम्पन्धानवगमात. सपाप सद्गत- भयोधर्मवत्वज्ञानाभावात् न तच लदत्तातौ तिरिति भावः । नगई यं नहोवदितिप्रतीतिः कदाचिदपि म स्यात् रयत पाच, 'तोरत्तीत्यादि, यापेष्टापसिरिति भावः । इदमुपलक्षणं सार- न्तरे ताः पादुमतेऽपि गोसामान्यतत्तायां पाधकाभावात् (उमानुपपत्तेरप्यभावः । ननु साम्यस्य मामाधर्मरूपले गोमदुमति जानं समूहासम्बन स्यात् मसविशिएशानं याशय धमाधने, 'तपाययमपौनि, 'गोमध इति, विमिटवे मिश्धीरिति रेषः “एकति, 'उभयपदं मानापर, 'समुचय रति धर्मपरोनिया, तयार एकसिन् शाने मानाविशेष्यवान समन्धमिरुपयले भमु- श्यलमियर्थ: । भूयोधा मादधर्मत्वावविवाधिकरतं, 'विवेकान' निकात, वयाप तायाधिकरताश ऐक्येग ताकि 5 ·तत्त्वचिन्ताम। तथाप्ययमपि शृङ्गादिमानिति समुच्चयधौः स्यात् ने तु गोसदृश इति चेत्, न, एकचोभयसम्बन्धः समुच्चयो- ऽन्यगतभूयोधर्मवत्त्वमन्यत्र सादृश्यमिति विवेकात् । रूपितविशेष्यताया अध्यक्यान्नानाविभेष्यतान्निरूपकवाभावेन न तस्य समूहालम्बनलमित्यभिप्रायः इति साम्प्रदायिका याचक्षते । सजवस्तु ननु मादृश्यस्थानेकधर्मरूपत्वे तज्ज्ञानं समुचयावगाहि स्थादित्याशङ्कते, 'तथाप्ययमपीति, 'समुच्चयधी' समुच्चयावगा- हिंधीः, न तु गोसदृश इति नैकमम्बन्धावगाद्दि गौमदृश इति ज्ञानमित्यर्थः । “एकत्र' एकस्मिन् धर्मिणि, 'उभयसम्वन्धः' अनेक- सम्बन्धः, अन्यत्पूर्ववत् इत्याः, तचिन्य । वस्तुतस्तु, ननु अत्यन्ताभाव-भतियोगिनोरिव भेद-प्रतियोगि- गतधर्मयोरेकवावगाहि जानं श्राहार्यभिषं चेत् ममुञ्चयः रति मा- दृश्यस्य न दघटिनत्वेन गोमश इति जानं समुचयरूप स्यादिति नटस्य-श्रागते. 'तपाप्ययमिति, 'न गोमा रति, ममुच्चयानात्मक- इत्यादिः। भेदावगाहिममुच्चयोऽसमिद्ध इनि न देण्यं, तम्याया- प्यत्तितामते मंयोगिभिन्नो वक्षः मयोगवानित्यादेरिव प्रमिद्धलात्। ममाधत्ते, 'एकचेति एकधर्मिणि भावाभावमाम्बन्ध इत्यर्थः, तदवगा- हित्वेन ज्ञानमपि तत्वेन व्यपदिग्यते इति भावः । 'अन्यगतेनि गव- यान्यगतेत्यर्थः, 'अन्यत्र' गवये, "विवेकात्' विवेचितत्वान्, नयाच भेदो गवि पनिन' नादृशधर्मवत्यन्तु गवये प्रत्येकधर्मिण्युभयानव- गादित्वेन कुनः ममुच्चयत्वप्रमनिरिति भावं वयं युक्तं याचमई ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ३५. नवौनास्तु । विलक्षणसुखदये इतरसकलयारत्तं साहश्यमनुभूयते न तु तदुभयमावत्तिजातिरस्ति) सदुभयाभाये जातेरनाश्रयत्वेनानित्यत्वप्रसङ्गात् । नापि जन्यं धर्मान्तरमस्तीत्यधिक साहश्यमुपेयं, तवापि जव्यमीमांमकमतमुत्याप्य दूषयति, 'नवीनास्विति, 'इतरम- कलव्याहत्तं' तादृशसुखमामान्याहत्तीत्यर्थः, 'अनुभूयते' एतत्सु- खमदृशं तत्सुखमित्यनुभूयते, लोक्रेरिति शेषः । तथाच तदुभय- माचतिधर्माभावात् भवनमते तर मादृग्यानुभवोऽनुपपन्न इति भावः। 'नदुभयाभावे' तदुभयनाशे, 'अनाश्रयखेन' खममवा- यिरहितत्वेन, 'अनित्यत्वप्रमादिनि, तथाच पुनस्तादृशसुखदये उत्पने तादृमजागिरवम्योपेया अनेकममवेतवाभावेन जातिवमेव मस्या न स्यादित्यायनागादेव नमानस्तदुत्पती नदुत्पत्तिरिति सतरामनित्य इति भावः । न च प्रत्यये घटवादेरिव तादृश- जानेरपि तदानों कालसम्बन्धमार्च पचात्तदुत्पत्ती तान्या भए नासपधापि यत्पद्यते सम्बन्धस्यानित्यत्वे समन्धिनोऽनित्यत्वमिति तु रितं वच: मनासम्बन्धादेम्तपाबेपि मनःप्रभतेरपात्यात् रति वायं। मानाभावेन नकरपनामम्मवादित्यो नये । 'अधिक' मप्तपदार्थातिरितं, भव्यमतोपरि शहते, 'तवापोनि, 'ममानधर्मय (१) सदरमापतिमातिरस्तोति स्व.। (२) तपस्याभाष इति ख.।

·३६ तत्त्वचिन्तामणौ । समानधर्मवत्त्वं व्यजक विना कथं तत्र सादृश्याभि- व्यक्तिरिति चेत्, न, प्रतीतिबलात् द्रव्ये तथा गुणादी तु व्यभिचारात् । अतएव न व्यञकेनान्यथासिद्धि- स्तभावेऽपि सादृश्यानुभवादिनि'! तत्तुच्छ विष क्षणं सुखदयं न सुखमाचहेतुजन्यं सुखान्तरस्यापि ताशत्वायत्ते, किन्तु विलक्षणाहटजन्यं तचादृष्टं विहितत तुक्रियाविशेषानुष्ठानादन्येपामप्यस्तौति ते- तगतधर्मवत्वं, 'अभिव्यक्ति" प्रतौतिः, 'द्रव्य इति भावधारणं, 'तथा' व्यनकमापेक्षं, 'यभिचारान' गुणदिधर्मिकसादृश्यज्ञाने व्यञ्जक- ज्ञानव्यतिरेकप्यभितारात् । 'श्रतएवेति, तथाच ध्यनकस्य मर्च- चापेचितत्वे व्यचकेने। मदृशवव्यवहारोपपत्तौ किमसिरितमा- दृग्यकम्पनया इत्यत्रानुयोगोऽपि नासौति भावः। तदभावपि' चनकाभावेऽपि, 'मादृष्यानुभगत' गुणदावियादिः, 'स्तीति, पारिनि गेष। दूषयति, 'तनुमिति, 'मुखमाच हेतुअन्य' सुखमामान्यकारणजन्यं, 'समानरस्थ' अविलक्षणसुनस्य, 'नादृश- वापत्तेः' विलक्षणत्वापत्तेः, धादिरूपकारणमाम्यादितिभावः । 'विलवणादृष्टति विजातीयादृष्रेत्यर्थः, सुसजनकादृष्टस्य धर्मतया निषिद्ध क्रियायास्तबानुपयोगात् “विहितेति, 'नदेवः विशातीया- दृराहेतः, 'अन्येषां' पुरूषाए, 'प्रहौति इसिगन्दः इत्यर्थकः । (९) इत्याहुरिति ।

·उपमानासतीयहम्। पामपि ताहशानि सुखानि भवन्तीति तेपु कारण- विशेषप्रयोज्या विलक्षणजातिरस्ति तस्मात् जीवा- नामानन्ध्यात्, अनादिनिधनत्वादुत्पन्नानागावि- मम्वेतायता का पतिरित्यभिप्रायेणाइते, 'तेषामपौति तादृश्य- पुरुषाणामपौत्यर्थः, 'कारणविशेषप्रयोज्या' विहितक्रियाविशेष- प्रयोज्या, तति शेषः, 'अस्तीनि, वधाच तादृभक्रियाविशेष- जन्यबादिकमादाय तच सादृश्यव्यवहार इति भावः । ननु तादृसुखदयं न कस्यापि कदाचिदुत्ववं न बोत्पत्यमानं न वादृरविशेषगन्यं येन नादृशसुखसायानुपपत्त्या नदतिरिकं स्यात् दायतशाह, 'तम्मादिति अदृष्टविशेषाजन्यजन्यसुखस्याप्रामाणिकावा- दित्यर्थः, "श्रामन्यात्' प्रसंस्यलान्, 'अनादिनिधनलात् उत्पाद- विनागरक्षितलात्, 'उत्पनानागतविजातीयं उत्पबेयोऽनागतेभ्यश्च विलवणं सुखं नास्तीत्यर्थः। तथाचानन्तसमारे कदाचित् कस्यचित् सादृशं सुखमुत्पनं अवयमुपासते वा इति भावः। नादृधमुर नास्तीति मिसिद्धिपराहतं, उत्पमानागतादृरविशेष- अन्यसुसानिरिक समवाभावोसो तात्पात् । ननु नादृशमुख- स्याप्रमिद्धावपि दुःखादिकं नार सम्भवति इति विलक्षणे दुःपा. दिचये मादृशानुभवादधिकं नदायं इत्यत आह, 'एवमिति उकरूपेण तादृशमुखस्याप्रमिावपि, 'दुःखादीत्यादि, ताद- नत (१) थामनामानन्त्यादिति ख.।

·तत्त्वचिन्ताम। जातीयं न सुखमस्ति, एवं दुःखादिकार्यान्तरेऽपि", न हनुत्पन्नजातीयमनुत्पत्स्यमानजातीयं वा कार्य- मस्ति। यच्च व्यक्तिनाशे जातेरनित्यत्वमापादितं, तदपि न, नाशकाभावात्, अतएव इयोरपि तदवस्थानम् । अपि चैकत्र प्रतियोगिभेदेन साहश्यं भिन्नं न वेक मत्यादिः, 'कार्यान्तरेऽपौति, अनमिद्धिरिति शेषः । 'एवं अभि- द्धिः, 'कार्यान्तरोपौत्यनन्तरं किमपि न पूरणैयमित्ययाः । कुत इत्याकाहायामाह, 'न हौनि, ननु नादृशमुखे वैजायस्वीकारे श्राश्रयनाये जातेरनित्यवं स्थादित्याहां निराकरोति, 'यति, 'श्रापादिनमिति भवतेत्यादिः। 'नाशकाभावादिनि, . अन्यथा घटत्वादेरपि प्रलये नामापत्तेः गुणनाभं प्रत्येवाश्रयनागम्य हेतुत्वा- दिति भावः। उपमहरनि, 'प्रतएवेति, 'इयोरपि नादविजाती- पासपोरपि, 'तदवम्यान तदतावस्थानवत्वं मादृग्यमिति यावत् । 'दयोरपि' अदृएवैज्ञात्य-सुग्नवेगात्ययोरपौत्यर्थः, 'नत्' तदानों आश्रयनागदापा, "म्यान' अम्पितिरिनि वार्यः । शरते, 'अपि चेति, 'यवहारादिति, एकम्मिन् गश्ये गोमादृनं महिप- मादृश्यं भिवं भिवं तयोरेकत्ये गोमादृग्नं गोभनं महिपमादृग्य मन्दमिति व्यवहारानुपपत्तरेकर जोभनत्वमन्दत्वयोरमभवादिनि (१) दुःखान्तरकायेदपोति स्व ।

·उपमानास्यवतोयखण्डम् । सुसदृश-मन्दसदृशव्यवहारात्, तथाच योग्यत्वादेकग्रहे सर्वग्रहप्रसङ्गः । प्रतियोगिगतभूयोधर्मज्ञानस्य व्यन- कस्य कमान कमे तदेव व्यवहारनिमित्तमित्युक्तम् । किश्चैवं वैसादृश्यमपि स्यात् । न च सादृश्याभावः, भावः । 'योग्यलात्' आश्रयमविकर्षस्यावश्यकत्वेन मर्चयां मादृश्यानां मनिटलात्, 'एकाहे एकपादृग्यपहदशायां। मनु व्यञ्जकग्रह- कमादेव नद्राहक्रम इत्याग दूषयति, 'प्रतियोगीति नाम- धर्माणां पहोयस्मात् इति घ्युत्पत्या तादृशधर्मयाहकव्यञ्जकज्ञानस्य इत्यर्थः, 'कमे' मादृशाहक्रमे, 'तदेव' तादृशं व्यचकमेव, 'व्यव- हारनिमित्त' सदृशष्यवर्तयतावच्छेदक, 'इत्युममिति इत्यच समाधानं उत, मयेतिषः । केचित्तु पूर्व सादृश्यत्यास्थानां मतियोगिगतधर्माणां यनकल- माहितं तदभिमायणेद पयाग्रुतमेव सम्यगित्याः । समाधानच अनुभवविरोधष्पं समदृभलादिव्यवहारानुप- पत्तिरूपञ्च । महानरमुत्थाप्य निरस्थति, "किवमिति, ‘एवं' साधर्म्यम्य मादृश्यरूपत्वे, 'वैसादृश्यमपति, मादृग्यवतीत्यादिः, 'स्यादिनि, मादृश्यस्य साधयरूपले सुतरां वैधमर्यस्य वैमादृश्यरूपत्वमिति गूदाभिप्रायः । अम्मन्मते वैसादृश्यस्य माद- साभावरूपतया नेयमापतिः मम्भवतीत्याच, 'न चेति, सादृग्न- वतीति प, 'सादृशामाव.' सादृष्यसामान्याभाव', कुत स्या- ·8. तावचिन्तामयो। तदैपरीत्यस्यापि सम्भवात् ! सादृश्याभावत्वेनैव प्रती- तिविशब्दस्य निषेधार्थकत्वामय इति चेत. ताई गौरिव महिपौत्यत्र पावनत्व-ौरवत्त्वादिना विव- क्षितसादृश्यानाश्रये गवये वैसादृश्यं न स्यान, न हि कानाथामाह, तपिरोत्यस्यापोनि, 'तद्वैपरीत्यस्यापि' सादृश्या- भाववेपरोत्यस्यापि सादृग्यस्थापौति यावत्, “सम्भवात् तत्र सत्त्वा दित्यर्थः । ननु विसदृश-द्रति प्रौनधर्यविन घियाव- मनुभवमिई विसदृशपदस्य विधर्मपरबादित्यतस्तस्य नयालमनु- भावयति, 'मादृश्याभावत्वेनैवेति मादृशमामान्याभाववेनैवेत्यर्थः, 'एवकारेण वैधय॑त्वव्यवच्छेदः । नत्र युक्तिमाह, “विशब्दनि, 'निषेधार्थकत्वात्' अत्यन्ताभावार्थकावान्, नथाच नस्य तादृमार्थ- कन्वं योगलभ्यमेव भवन्मते तु अन्यार्थकलं पारिभाषिकमिति मूढामिप्रायः । उत्तरयनि, 'नहीति, 'इत्यवेनि, 'विवरितति परेणाचयः, 'पावना' पवित्रावे, 'चोरववादीत्यादिना सहा- दिमावपरियहः । अभेदे रतीया, "विवक्षितेति व्यवद्धतेत्यर्थः, 'अनाश्रय इति, एतेन माग्यमनियोगिकाभाववर्ष गवये जापित तेन च योगलन्मादृश्यप्रतियोगिकाभायवाचं तवामीति मन्मते नानुपपत्तिरिति व्यजितं । 'न स्यादित्यत्र हेतुमाह, 'न हौति, (१) निषेधार्थ यात्वादिति खः ।

·उपमानास्याटसोपखण्डम् । ४१ तब गोसादृश्यं तदभावश्च, तस्मात् साधर्म-वैध सादृश्य-वैसाहश्ये। यत तदत्यनेकधर्मवाचे सादृश्यं तेनाभेदेपि "गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः। राम-रावण- योयुद्धं राम-रावणयोरिव" । इत्यादी सादृश्यं । न चैवं "fo' यस्मात्, 'तच' गवये, 'तदभावः' गोसादृष्यमामान्याभावः, तथाच सामान्याभावप्रतियोगिनोविरुद्धयोरेकचामत्वेन भवनाते गवये गोवैमादृग्यव्यवहारो न स्यात् मनाते तु माध्यमतियोगि- काभावस्य वैमादृश्यरूपत्वेन तव नव्यवहारो भानुपपच इति भावः। उपसंहरति, 'नमादिति, 'माधम्य बदतधर्मवत्त्वं, "वैधय तदत्ति- धर्मवत्त्वं, तयाच वैमादृष्यस्य चौगिकलाभावेऽपि म तिरिति भावः । एकदैभिमतमुत्थाय दूषयनि, 'पचिनि, 'सादृश्यमिति, तथा नहुनिभूयोधर्मवत्वमा तामादृश्यं न त भेदगर्भ इत्यर्थः, सस्य भेदाघटितले युकिमयाइ, 'नेनेति, तेन' मादृश्यस्य भेदाघटिनलेन, 'प्रभेदेऽपि मतियोग्यनुयोगिमार्मदाभावेऽपि, 'सत्यादावित्यादि- पदान “ममैतधिशमादृग्यमणिधान्यच कुचिम्" इमि पयोदो. क्रिपरिषः। ननु भादृश्यय भेदपस्तित्वेन गौरवात्र कप गवय- पदशक्यतावोदकर भेदापटितने गौरवाभावान् कथं तर म गवयादिपदशक्यतावच्छेदकत्वं । न च तथापि गोवृत्तिवादिविशे- पमियपटितम गौरवं नवम्यमेव इति वा । तम्योपलक्षण- त्पादन्यया गोत्तित्वविशिधर्माण गवये भावातच तरसाइप्यानुप- ·प्र२ सत्त्वचिन्तामणौ गोरपि गोसदशत्वे गवयपदाभिधेयत्वापत्तिः । तत्र सादृश्यपदस्य) विशेषे तात्पर्य्यात् । अन्यथा महिये. इतिग्रसङ्ग इति। तन्न। तस्य तेन वा सदृश इति- पत्तेः गोनिउभेदप्रतियोगित्वविशिष्टतादृशधर्मवत्वस्य तथाले विशेश्य विशेषगुरुतरधर्मदये तदवच्छेदकत्वकल्पने महागौरवात् इत्यान- काते, 'न चैवमिति, ‘एवं' तस्य भेटाघटितवे, 'गत्रयपदाभिधेयत्वं गवयपद शक्यतावच्छेदकबत्त्वं । समाधने, “तवेति, 'सादृश्यपदस्य' सादृश्यवाचकमदृशपदस्य इत्यर्थः, मादृश्यस्य वाक्यनेन पदावाभावात्, 'विशेषे' प्रत्याश्रयविभिन्ने खर-स्टट्स-रूपादिरूपविशेषधर्म, 'तात्प- र्यात्' मझेतात, तथाच तादृशधर्माणां शक्यत्वन्यूनत्तिलेन तद- वच्छेदकत्वासम्भवात् अनन्त शक्तिकन्यने महागौरवं इति भाव । मनु सादृश्यानां नयांरूपचेऽपि भादृश्यत्वरूपानुगतरूपेण शक्यता- वच्छेदकत्वकल्पने बाधकाभावः, न वा गनेरनन्तत्व इत्यत श्राहा 'अन्यथेति अनुगतमादृग्यवरूपेण गोमादृश्यम्य गवयपाक्यता- वच्छेदकत्वे, “महिऽतिमङ्गः' महिपेऽपि गवयपद शक्यतममङ्गः, गोनिरूपितमा दृग्यत्वावच्छिन्नस्य सत्रापि मावादिति भावः । इति- प्रयोगादिति प्रयोगन्य प्रामाणिकत्वात्, नथाच तम्य मदृश इत्यत्र पश्य निरूपितवं तस्य च मादृश्येऽम्चयः, तेन मदृश इत्यादी तृतीयार्थः माहित्य, ममानधर्मवत्वं तब मदृशान्दार्थः, नादा- व्यवहारदयस्य भवन्मवे भेदयले सम्भवेऽपि अभेदम्यले सम्भवादिति (१) सदृशपदयेति ख।

·उपमानास्थटतौयखण्डम् । प्रयोगात्। न चाभेदे सम्बन्धः सहार्थो वा सम्भ- वति । गगनं गगनाकारमित्यादौ तु गगनावैतादृश- धर्मवन्नान्यदित्यव तात्पर्यम्। यहा स्थानान्तरीयगगन-सागरयोरुपमानत्व) त- 'योयुद्धविशेषे तयोरेव युद्धान्तरमुपमानमिति । भावः । ननु कथं अभेदस्यले नादृमप्रयोगासम्भव इत्यत पाइ, 'न चेति, 'अभेद' प्रतियोग्यनुयोगिनोरभेदम्यले, 'सम्बन्धः निरू- पकलापसम्बन्ध', खतिधर्मवत्त्वम्य स्खनिरूपितलाभावात् स्वाभिन्ने स्वभाहित्याभावात्तस्य विभात्यर्थवे उद्देश्यतावच्छेदक-विधेयतावच्छे- दकयोरक्याच्छाब्दबोधामम्भवाचेति भावः। ननु गगनाकारमित्यादेः का गतिरित्यत पाइ, 'गगनमित्यादि, 'नान्यदिति, तथाच गगन- मिति भावधारणमिति भावः । 'इत्यच तात्पर्यमिति, अब- धारणार्थकपदे तात्पर्यमिति भावः । ननु गगनं गगनं इत्यादिवत् गगन गगनतिधर्मवदित्यादेरपि निराकासवात् नाशवाफ्यार्थ- स्मापापकत्वापत्तिरित्यत शाह, 'यदेति, 'उपमानत्यमिति, तथार मामान्यसम्दस्य विपपरतया गगनपदयान भागरपदयख प विशेषपरतपा भानुपपत्तिरिति भावः । ननफयशोदोके का गति- रिनि चेत्, पालरामनारपर्यणापि तदुपपत्तेः नवेदम्पदम्य मानराम- परले बाधकाभावात्। त प्रतिप्रयोगादिति ख.। (२) सगरोपममन-सागरपोरुपमामातमिति स.।

·38 तत्त्वचिन्तामणी। नवयं देवदत्तस्तदन्यो वा भवतु तत्सदृशस्लावदय मिति भेदाभेदसंशयेऽपि सादृश्यनिश्चयात् अतिरिक्त सादृश्यमस्त्विति(।) चेत्, न, देवदत्तधर्ममावाभिमा- येणा) एकदेशे सादृश्यपदप्रयोगात् कथमन्यथा स एवायं न तु तत्सहश प्रति, तत्सहशोऽयं न तु स इति प्रतीति-प्रयोगौ। न चाव सदशपदं भेदमाचपरमिति मादृग्यस्यातिरिकताव्यवस्थापकं मौमामकारनार निरस्थति, 'मन्यिायादिमा, 'सत्सम देवदत्तमदृया, इतोय 'निश्यादि- त्यनेनापयः. माचपदेन भेदयवच्छेदः। तपाच सच मापदण्य देवदत्तगतधर्मवयमा लक्षणेति भावः । 'एकदेशे पदमपद मक्ये- कदेशे, 'माइग्यपदप्रयोगार' साहायवाचकमदृगपदमयोगादिधर्षः । तपाच लक्षणमूलकस्ताशयवहार रति भावः। तर युकिमाइ, 'कथमन्थति, 'अन्यथा' मादृष्यस्य भेदापटितत्वे, सम्मिन् मत्सा- भेदप्रतौति-प्रयोगायुका तमोगदपतोनि-प्रयोगावार, 'नास- दृशोऽयमिति, प्रतीनि-मपोगयोः माविशिष्टे सदावगादि- तयायुपपत्तिरियत पाह. 'तसदृशोऽपमिति तमापूरावणियो- ऽयमित्यर्थः, तपाच तासादृश्यमामानाधिकरवेग ताहामनीयादे- रुपपत्तावपि समादृष्यावदेन तदावगाप्रितीत्यादेर्भवम्मनेऽनु- पपत्तिः अभेदेोपि मादृश्यम्बोकारात रति भावः। रति तु वमु. 1) मादायमितोति वा (क) देवताभिप्रायोति ।

·সমানীয়। B५ युक्तं, मुख्य सम्भवति लक्षणाया प्रयोगात् तस्मान्न पदार्थान्तरं सादृश्यमिति । स्यादेतत्, मा भूत् पदा- र्थान्तरं, तथापि प्रत्यक्षाच्छब्दाहा गवये गोसादृश्यजा- नात् गवयसदृशो गौरितिज्ञानमुपमितिः। न चैतत्म- व्यवं, असत्रिहितविशेष्यकत्वात् । नानुमानं लिङ्गा- गतिः। भरते, 'न चेति, ‘युक्तमिति परेणान्चयः, अयुझवे हेतु- माइ, 'मुख्य इति को इत्यर्थः, अर्थ इति शेषः । उपसंहरति, 'तम्यादिति। मादृग्नस्यातिरिक्षतां व्यवस्थापयितुमानोऽपि मीमां- सकः पशनः पाहते, 'स्यादेतदिति, 'एतत् भादृश्यस्य समपदार्था- न्तर्गतसं, इदश्च "नुष्यत् दुर्जन." इति न्यायेन उनं। "एतत्' मार्ग, ‘पदार्थान्तर', 'मा भूदिति न स्यादित्यर्थः । 'प्रत्यवादिनि इन्द्रियादित्यर्थः, अन्यत्व पञ्चम्यर्थः, 'जानादित्यम्बयो, एवमयेऽपि । अतीन्द्रिय सचिशष्टे च गोमादृश्यज्ञानात् गवि नमान्यज्ञानहापि उपमितिवादाह, शम्माति, 'जानादिनि जानमित्याय, नाद- मजानजन्यज्ञानमित्यर्थ, लक्षणन्तु नसादृश्यमकारकज्ञानगन्य-तदि- गेय्यक तासशमादृग्यप्रकारकशानब नदिशेयकोपमितिवमिति, सामान्यतयणन्तु भाग्यमाकरएकजानलं इति तदभिप्रायः । नवाना प्रत्यचादिमिगल एव उपमितिसं अत्यति इनि प्रत्य- पारिभिमतं तर भन्पादयति, 'म तिदिति, 'असपिहिनविशेष्य- कन्या गदादे रवर्तिवादविवादिनि यापन, नैरलौकिक- १) वियाधिकादिति सा।

·तत्त्वचिन्तामणौ। भावात् । न च गवयगतं सादृश्यं लिङ्गम, अपक्षधर्म- त्वात् । अथ सदृशद्रयान्तरदर्शने यो यतसादृश्यमति- योगी स तत्सदृश इति प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहे सति गवय- गतसादृश्यप्रतियोगित्यात् गौर्गवयसहश इत्यनुमिति- रिति चेत्, न, व्याप्तिग्रहं विनैव प्रथममपि प्रत्यक्षाच्छ- ब्दादा गोसहशं गवयं ज्ञात्वा गवि गवयसादृश्यज्ञानोद- यात्। किच्च गवि गवयसादृश्यं न साध्यं प्रथमतस्तद- सत्रिकर्षानभ्युपगमादिति भावः । 'लिभाभावादिनि अव्यभिचारि पक्षधमलिङ्गाभावादित्यर्थः । पाहते, 'न चेति, 'सादृग्यमिति गोसा- पुण्यमित्यर्थः, 'अपचधर्मत्वात् गवात्तिवान्, ददमुपलक्षणं गवय- मादृग्यस्य गोत्वस्य वा तथाले साध्याविषाद मिद्धमाधमादित्यपि बोध्यं । तद्गतसादृश्यानियोगिवेन इतना तसादृश्यं माधनीयं नर पवे साध्यसन्देहेन पक्षान्त वन व्याप्तिनिश्चयो न ममवतीति दृष्टान्नस्थलं प्रदर्शयन् सामान्यव्यानिमुद्भाव्य पहने, 'अथेति, 'मदृश- इयान्तरेति गो-गवभिन्नपरावादीत्यर्थः, 'दर्शने' तयो. मादृश्य- शानदशायामित्यर्थः, एतेन नचैव व्याप्तिनिश्यः मम्भवतीत्यावेदितं, "विमेव विनापि । ननु यामिपक्षी यत्र न जाननव न जायत एवं तज्ज्ञानमिति यायते तदाप्यार, 'प्रथममपौति, 'प्रथममपि' व्याप्निग्रहात् पूर्वमपि । क्षणविस्तावस्य पथनिर्णयवादाह, 'किचेति, 'न माध्यमिनि, वक्कै पाक्यत इति शेषः, 'प्रथमतः' च्याप्तिपदात् पूर्व, व्याप्तिग्रहम्य माध्यजानाधीनत्वादिति भावः । मामान्यव्यानौ प्रकृत- ·उपमानारहटतीयखण्डम् । प्रतीतेः, गवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वञ्च गवि न प्रत्यक्षं विषेष्यस्थासनिकपीदिति मानुमितिगम्यं तलिङ्गस्यापि तहतत्वेनाप्रत्यक्षस्य लिङ्गान्तरगम्यत्वेनानवस्थानात् । न च गौरतगवयसदृशः गवयगतभूयोऽवयवादिसामा. न्यवत्वात् गवयान्तरवदिति रामं । गवयान्तराज्ञानापि गवि गवयसदृशत्वप्रत्ययात् । अतएव गवि गवयगत- माध्यमानानपेक्षणाखेलमिद्धिमाह, 'गवयगतेनि, 'विगेय्यस्यासनिक यात् पञ्चम्य गोरमन्निकर्षादित्यर्थः। ननु तादृश हितरपि तवानुमेय- इत्यत आह, 'नलिङ्ग स्थापौति गवयमादृश्यप्रतियोगित्वरूप लिङ्ग- स्थापौत्यर्थः, 'तहतत्वेन', 'अप्रत्यवाय' प्रत्यक्षाविषयस्य, ददश्च 'लिङ्गा- नारगम्यत्वे नेत्यच हेतुगर्भविशेषण, 'धनवम्यानादिति तत्साधकस्ति- मयनमेषं पुनमारमाधकलिङ्गमप्यनुमेयमित्याधनवम्यानादित्यर्थः । उमानवस्थाया अनादित्वेऽप्याछ, 'म ऐति, 'एतदिति गवयागगरस्य दृशान्तत्वगम्पत्यर्थ । न ध विषयाप्तिरपयोजिकेति देग्य, दृष्टान्तमत्त्वे सध्या अपि प्रयोजकत्वात् अन्यथा नन्निपने ग्रन्थक स्नात्ततापत्तेः, महि प्रहातानुपयुझं कुचचित्कथिचिकि । 'मामान्यक्त्त्यात्' तत्- प्रतियोगितादित्यर्थः, अन्यथा माध्याविशेषापत्तेः । इति राम' इति ममोगामित्यर्थः । 'प्रत्ययादिनि, तथाच नादृशमानस्यागत्या पप- मितिले स्वीकरणीयमिति भावः । यद्यपि गोरगनिष्टत्वेन महत- रेनोः परधर्मनाजानं न मम्भरतीन्युमदोषस्य जागरुकवादोषान्तर- ·BE तत्त्वचिन्तामणौ। गोसादृश्यं गोगतगवयसादृश्यं विनानुपपद्यमानं तत्क- ल्पयति, न हि गोसहशे गवय रतहिसदृशो गौरिति वाच्यमिति निरस्तम् । गवयनिरूपितगोसादृश्याम- सिद्धौ तेन विनानुपपत्तिज्ञानाभावात्। किञ्च तवा पत्तियेतिरेक्यनुमानं । न च गवयगतसादृश्यप्रतियो दानमसङ्गतं, तथापि गवि यन्त्रिकर्षशायामपि तादृशज्ञानस्य मान मितित्वसम्भव इत्यावेदनायैव नोतिरिति । अयमर्यापत्तेः प्रमा णान्तरतखोकारात् । नत्र तन्नास्तौल्याइ, 'श्रतएवेनि वक्ष्यमाणदोषा- देवेत्यर्थः, अस्य निरस्तमिति परेणान्वयः, 'गीति, 'तत्कन्पयतीति परेणान्चयः । गवयगतगोमादृश्यं तत्कपनकर्नु नत्र विशेषणं अनु- पपद्यमानान्तं, 'तत्' गवयमादृश्य । न चापाचापादकयोः वैय- धिकरप्यं, गवयगतगोमादृश्यपदेन गोनिष्ठम्य गवयनिष्ठमादृश्यमति- योगितस्य उतत्वात् । पापाद्यापादकयोर्यभिचाराभावं गायति, 'न हौति, 'एतदिमदृशः' एतत्मादृष्याभाववान् इत्यर्थः । गोरमनि- हाटवेनापाद्यमानासम्भवेन नदनुपपत्तिज्ञानममम्भवौति दूषयनि, 'गवयनिरूपितेनि, 'गोमादृश्याप्रमिद्धाविनि, गोरमबिहटवेत्यादिः, 'अमिद्धो' अनिश्चये, "तेन विना' तादृप्रमादृश्येन विना, 'धनु- पपत्तिज्ञानामावादिति अनुपपत्तिजानामम्भवादित्यर्थः । र्यापत्ते: प्रमाणान्तरखं नेयायिकरनगीकारान् किं दूषणानारदाने प्रयाम- सत्यभिप्रायेणह, किश्चेनि, 'नव' नैयायिकम्य, 'यतिरेकानुमान तत्स्वरूपेत्यर्थः। तस्यास्तथावे का इतिरित्यत बाह, 'न चेति, ·उपमानास्थरतीयखहम् । १६ गित्वं गवि प्रत्यक्षादिना जातुं शक्यमित्युतम् । नन्वेवं करमे गोवैधयंज्ञानात् गवि करभवैधय॑ज्ञानमपि मानान्तरात् स्यादिति चेत्, न, गवि करभवैधयं यदि करभवतिधर्माभाववचनदा मते गवि प्रागस्तितावद- नुपलब्धेः गम्यमेव)। श्रथ करभात्तिधर्मपत्वं तदा ज्ञातुं शक्यमिति परेणाषयः । 'उकमिति गवयगतमादृश्यप्रति- योगिलञ्च गवि नमत्यचमिनि यन्ये इत्यादिः । माइते, 'नव- मिति, 'एवं' गवये गोमादृग्नभागानन्तरं गवि गवयमामामानस्य मानान्तरादुत्पयत्वे, 'मानानारात्' प्रत्यक्षानुमान-गब्दानिरिक- ममाण उपमानादिति थावत्, तथाच भवदुमतालक्षणस्य नचा- गमनादयाप्तिरिति भावः । अपरे तु 'मानान्तरान' लप्तप्रमाणा- तिरिकममाणादित्यर्थः, उपमानलक्षणस्य तवागमनेम तम्य तदा म्तर्गत सामग्मवादिति भावः । तथाष भवन्मने प्रमाणातरखौ- कारममा इत्यभिप्रायः। करभोध वितर्का ममाधने, 'नेति, 'प्रागम्तिनायम्' पूर्ववर्तीत्यर्थः, अनुपमधेः' करभनिष्ठाभाव- प्रतियोगिधर्मवत्तं विना गषि करमशिधाभावावममुपपय- मिति सामान, अन्यलं पयः, म शानविषयापकगम्य- যখন গাননি, লম্বা সামসুসিসনাল- विषय एरेयः । एक्य नस्योपमागमणमयो फुलोरयामि- (१) अनुवाभिम्दभेरेनि.

·५० तत्त्वचिन्तामणौ। गोधर्मा गवि गृहौता एव') इदानों स्मृतगोधर्माणां करभेऽभावमात्रमधिकं गम्यं तच्च प्रत्यक्षादेव। अथ तत्प्रतियोगिकैतनिष्ठसाहश्ये भासमाने समानसंवि- संवेद्यतया एतत्प्रतियोगिकतन्निष्ठसादृश्यं वैधय॑ञ्च ज्ञातमेवेति चेत् । न। विशेषण-विशेष्यप्रतियोगिभेदेन समानसंविसंवेद्यत्वासिद्धेः एतत्सदृश एतदिधर्मा स- रिति भावः । 'टौता एवेति करभे गवातिधर्मवत्तायडकाले इत्यादिः, एतेन गोधर्मतिकारणानुभवः सम्पादितः । इदानी- मिनि, सदनुभवजन्यसंस्कारादिति शेषः, 'करभेभावमा करभ- निरूपितवृत्तित्वाभावमार्च पूर्वाग्रहोतं, 'गम्य ज्ञानविषयः, कर्त्तव्य- इति शेषः, 'तन' करभवन्तित्वाभावविषयकं ज्ञानं, 'प्रत्यक्षादेव' इन्द्रियादेव, मविकर्षमस्वादिति भावः । ननु गोगवयमादृश्ययोः नधर्म्ययोश्च तुल्यवित्तिवेद्यतया एकग्रहकालेऽपराइमम्भवात् किमुपमितिलौकारणेत्याग तयोम्मुन्यवित्तिवेद्यावं म मम्भवतीति समाधत्ते, “प्रथेत्यादि, 'जासभेव' शानयोग्यमेव, “विशेषा-विये- व्येति, "विशेषणं गवादित्तिवप्रतियोगिगवादि, "विशेय्य' गवय- करभादि, 'अमिटेरिति, विशिरबुद्धौ विशेषण जानस्य हेतुलेन गवयादिविशेयजानाभावदशोत्पश्चगोमादृश्य-वैधय॑ज्ञान गाथ- मादृश्य-वैधर्म्यविषयकवामम्भवादिति भावः । विशेष्ये मन्त्रिकपत्त्या- बग्यकत्वेन नजानध्यापि मम्भवात् हणविलम्पस्य अपथनिर्णय- (९) गवि गता एवेति ख.।

·उपमानास्थलतोपखएम्। इत्येतदिशेयकमत्ययानुदयाच, तदिशेयकप्रत्यक्षे तास- निकर्पस्य हेतुत्वात्। ननु प्रत्यक्षे विशेष्यसनिकों हेतुन तु यावदिशेष्यसन्निकर्षागौरवात् अन्यथातीता- नागतवर्तमानव्याप्यविशेष्यकव्याप्तिप्रत्यक्षं न स्यादिति नेत।न। अतीतानागाविशेष्ये सामान्यलक्षणाया: सत्वात् । श्रथ गवयसादृश्यं गवि गवयगतहित्यादि- सामान्यवत्वं, तच गवये गोसादृश्ये भासमाने गवि भातमेव, यदा गोगतङ्गित्वादेर्गवयगतत्वं गवये खादोषान्तरमार, एतदित्यादि, 'अनुदयाति, कथमित्या- काहायामाइ, 'नदिनेण्यकेति, प्रताभिप्रायेणेद, वस्तुनो विषयता- सम्बन्धन अग्यवसावच्छिनं प्रति मधिकर्षस्य इतसात् विमेव्यतायाः कार्यतावच्छेदके प्रवेशादमङ्गत्यापत्तेः । 'हेतुत्वादिनि, नथाप तय विमेध्ये मणिकर्षविरहात् तादृशानस्य मत्यचलासम्भवेन सतरा- मुपमितिलमगीकार्यमिति भावः । अतएव पृथ्वं मायनेन विशेष्य- निर्देशः हतः । इतः नयाऽपेक्षितः, 'अन्यथा' पाति विशे? স্বঙ্কিাইলি, ‘ল রাবিন মহিমািিষম্যহ্মসি- प्रत्यक्षस्थानौतामागतधूमादिविगेय्यकत्वं न मादिति पवभिनार्यः, 'मामान्यतया इति नत्यादिः, मम्मते बतीतानागतविशेष्यकर्म तष माम्येवेति भावः । तटम्यः गते, पेत्यादि, 'म' ताम- सामान्यापक्ष, 'भातमेति गोपामभानकालीमभागविषय परे- (१)गतासादिमामिति ।

·५२ वत्वचिन्तामयौ। गोसादृश्य एवं तस्यैव गवयगतस्य गोगतत्वं गवि सादृश्यं तच्चेन्द्रियेणैव ज्ञातं सामान्यस्यैकत्वेनेन्द्रिय- सन्निकटत्वात् अयं सइति विपरीतप्रत्यभिज्ञाया- मिवेति चेत्, सन्यं, गोविशेष्यकगवयगतङ्गित्वादि- जानं नेन्द्रियजन्यं गोरसन्निकर्यात् तस्मादेतत्सदृश- त्यर्थः, मतिमतम्या समानकालौनत्वप्रतिपादमान्। गवयगततादृश धर्मभ्यो गोगततादृशधर्माण भिवतया इदमसङ्गतमत बाद, 'यदेति, 'गोगतदगिलादेः' गोत्तितावच्छेदकालावच्छिन्नादेः, 'गवयगतल' गदये गतवं यस्येनि व्युत्पत्त्या गवयहनौत्यर्थः, पठ्यों- उभेदः, तथाच गोदत्तितावच्छेदकहलावच्छिन्नाभिन्नगायत्तौति पर्यवमितार्थः, अन्यथा गोगतर्वाणा गवयादारमत्वात् मादृग्यम प्रसिद्ध स्यादिति भावः । एवमयेऽपि, यथाश्रुतन्तु न मङ्गष्कने गवय- हतिवादगीमादृश्यरूपत्वाभावान् एव गोक्तिवस्य गवयमादृश्य- रूपावाभावाच । 'तच्च तादृशामादृश्यच, 'जात' ज्ञानयोग्य, कुत- इत्याकाहायामाइ, 'सामान्येति ग्रनत्यादिरूपानेरियर्ष, अत्रैव दृष्टान्तमा, 'अयमिति, तथाच मोऽयमिति प्रत्यभिज्ञायामिद- स्वावच्छिन्ने तत्तावत्तादात्म्यम्यैव ननावति इदत्वावच्छिन्नतादाम्य- रूपतया यथा नादृशप्रत्यभिज्ञा तया गोवृत्तितावच्छेटकग्रङ्गलादे- रेव गवयत्तितावच्छेदकरूपतया तब मषिकर्षम्यावग्यकवेन एकदा क्षणविलम्वेन वा उभयमादाय योरुभयच ग्रहममाः । 'गोरमधि- कात'. मया अलौकिकमग्निकांनभ्युपगमादिनि भाव' । उप- (९) गोमादृश्यमिति रखा।

·उपमानाबाटतोयपदम् । ५३. एतद्विधर्मा एतस्माद्दौर्घः स इति भानं नानुमानात् विशेष्यासन्निकर्षे तहतवहुलिनाज्ञानात्, एवञ्च सम- लियोगिकपदाचाने सत्पतियोगिकपदार्थजानभुप- मानं। दाहुः प्रत्यक्षादिकं विनादान्तरजानं संहानि मौमासकः, 'नमादिति, प्रथमानावयय 'सायनेन सम्बन्धः, “नानुमानान्' इत्यच इतुमाइ, "वियागभिकर्ष इति गवादी भविकर्षाभावे, एतेन प्रत्यक्षणापि तदानं समर्थयितुं न सक्यमित्यपि व्यनितं। तहतेति गवादिगतेत्यर्थः, 'बहिति सम्पा- तायातं, अथवा नहतं यहहनां गवयधर्माणां सादृग्यात्मकानां लिङ्गममुमापकं नदशानादित्यर्थः । 'नत्पदं गवयादिपरं, तपाप मवयादिगता ये बहवो धाः सदनुमापकाजानादिम्यर्थः, रत्यपरे, नम, मापदस्य प्रज्ञानापितानियमात् । वयन्तु तहनानि विमेय- गतानि यानि माग्य-वैधयं-दीर्घनादीनां पनि लिङ्कानि नेपा- मजानात् भानामग्मादित्यर्थः रति घूमः । तथापागत्या मज्ञान- मुपमित्यारम मन्तथमिति भावः ! ननु उझोपमानाला सादृश्य- मारपटितवेन वैधर्म-दौवादिगाने व्याप्तमिन्यन भाइ, 'एक्थेनि अमविकष्टविभेय्यकर्वधर्म-दोपवादिजानम्यापि उपमितिलदाम- ध्यत्वे मिझेच, 'भान रति नासानानन्तरमिाय:, 'उपमार्ग' अपमितिः, सपाप ननियोगिकपदार्थकारकशामविप्रेस्यतापत्र- प्रतियोगिकपदाप्रकारकले मति तपहियोगिकपदाप्रकारका जन्यदिशेयकशानलमुपमितिममिति पर्याचितं तो माया. पिरिति भावः । व मातीनमंगदं प्रमालयनि, 'नदारित्यादि ·सावचिन्तामणौ। ५७ . पूपामुयमानात, विगहितमेतत् , तवाहि परस्पर- सदृशं इत्यादिकं प्रत्यक्षमतो यो यत्सादृश्यप्रतियोगी स तत्सदृश इति सामान्यतो व्याप्तिज्ञाने सति गौवयः सदृशः तत्सादृश्यमतियोगित्वात् यथा भ्रातुर्भगिनी गवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वञ्च गोर्गवयगतसादृश्य वित्तिवेद्यमेव सादृश्ये गोः प्रतियोगित्वेनैव ज्ञानात 'प्रत्यनादिकं आदिनाऽनुमानपरिग्रहः, 'अर्थात्' मप्रतियोगिकपदा र्थज्ञानात्, 'अर्थान्तरञ्चान' मप्रतियोगिकपदार्थान्तरजानं, 'पूर्वषां अतीतगवादीनां, 'उपमानात्' अपमितिजनकममाणादित्यर्थः विशेष्यत्वं षट्यर्थः । नियूढं मौमांसकमतं दूषयति, 'विगतिमिरि निन्दितमित्यर्थः। इचिदिवर्णित मिति पाठ: अपव्याख्यानमिति तदर्थः, तथाहि निन्दितत्वं यथा तथा जानीहि इत्यर्थः, "इस्त्यादिक- मित्यादिना खराधादिपरिग्रहः, 'प्रत्य' प्रत्यचविषध एव, एतेन वक्ष्यमाणानुमाने दृष्टान्तः स्थिरीकृतः । 'अतः' एतष्ट्रयान्नीवेन, अन्वयश्चास्य व्याप्तिज्ञान इत्यच, 'नासादृश्येति गवयनिष्ठमादृश्येत्यर्थः, दृष्टान्तमाइ, 'ययेति, 'भातुरिति हस्यादीनामित्यादिः नातः सन्दर्भविरोधः। ननून देतज्ञानं पूर्वमभन्भवौत्यत पाइ, 'गवयगतेति गवयनिष्ठेत्यर्थः, एवमयेऽपि, 'गोरिति गोनिमित्यर्थः, "वित्ति- वेद्यमेवेति, तथाच गवये गोप्रतियोगिकमादृश्ययाकाले तुल्यवित्ति- वेधनया गवयनिष्ठमादृश्यप्रतियोगित्वं गवि दह्यते इति भावः । ननधिकरणत्याधेयलयोनिरूपकत्व-निरूप्यत्वयोश्च तुस्यवित्तिवेद्यतया (१) विनादिमनौ पूर्वेषामुपमानतेति वार्तमेतदिति ख० ।

·उपमानास्यटतीयखण्डम् । अन्यथा सादृश्ये गोरनन्वयापत्तेः। यत्तयां सामान्य- तोव्याप्तिग्रह विना एतत्सहशः स इति फलासिद्धेः यत्तयां व्याप्तिग्रहेऽस्माकं व्यतिरेकी परेपामापत्ति- रित्यन्यदेतत्, सादृश्यस्योभयत्तिधर्मस्य किञ्चिविशेष्य- सन्निकर्यात प्रत्यक्षेण भानं यावदिष्यसन्निकर्पस्या- प्रयोजकत्वात् । अन्यथाऽयं स इति भ्रान्तविपरीतमत्य- भिज्ञायां का गतिः। मनसैव चैतन्निष्ठसादृश्यमति- प्रत्यचस्यले तदुपएकाले एतहमग्भवेऽपि गवयो गोः मदृश- दतिमन्द मुस्यवित्तिवेद्यनाया प्रभावात् नच का गतिरित्यत- पाह, 'मादूग्य इति, प्रतियोगिलेनैव' मतियोगियरूपयष्टयर्थद्वारेव, 'जानात्' गान्दयोधात, एतेन तस्य मानसोपनौतमानमामसत्त्व व्यभित। समासस्यलेऽपि गोमतियोगितानिरूपके गोपदस्य सरणया तचापि नसत्त्वं योध्य, 'अन्यथा' प्रतियोगितायाः सम्बन्धले, 'अनन्ध- यापत्ते., नामार्थयो दाम्ययस्यायुत्पनत्वादिति भावः । मामान्य- प्यारावश्यकत्वं दर्शयन् उनानुमानस्य व्यतिरेकिवं प्रदर्य अर्यापत्ति- खौफारापत्ति निराकरोति, 'यत्तयां सामान्यत इति, 'फलासिद्धे', प्रकृतमाध्यम्य पूर्व ज्ञानामम्मवादिति भावः । 'यतिरेकौति, तदिना अनुपपचमानलं तदभावव्यापकोभसाभावप्रतियोगित्वमिति भावः । 'परेषा' मौमांसकानां, एतावता परमतं दूपथिवा जरनैयायिक:- समते उपमितिस्वरूपं निरूपयित् भमिकामारचयपार, 'कोडर गवप इति कौमगदपपदवाय इत्यर्ष, ·तत्वचिन्तामणौ। पूछ पूबैपामुपमानान्, विगहितमेतत् , घाहि परस्पर- सहशं इत्यादिकं प्रत्यक्षमतो यो यत्सादृश्यप्रतियोगी स तत्सहश इति सामान्यतो व्याप्तिनाने सति गौर्गवय: सदृशः तत्सादृश्यप्रतियोगित्वात् यथा भ्रातुभंगिनी । गवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वच गोर्गवयगतसादृश्य- वित्तिवेद्यमेव सादृश्ये गोः प्रतियोगित्वेनैव ज्ञानात् 'प्रत्यक्षादिक' श्रादिनाऽनुमानपरियइः, अर्थात्' सप्रतियोगिकपदा. र्थज्ञानात्, 'अर्थान्तरज्ञान समतियोगिकपदार्थान्नरशानं, 'पूर्वेषां' अनौतगवादीनां, 'उपमानात्' उपमिनिजनकप्रमाणादित्यर्थः, विभेय्यत्वं षट्यर्थः । निलं मौमांमकमतं दूषयनि, 'विगहितमिनि निन्दितमित्यर्थः। कचिदिवर्णित मिति पाठः अपव्याख्यानमिति तदर्थः, तथाहि निन्दितत्वं यथा नया जानौहि इत्यर्थः, 'हत्यादिक- मित्यादिना खराश्वादिपरियहा, 'पायचे' प्रत्याविषय एव, एतेन वक्ष्यमाणानुमाने दृष्टान्तः स्थिरीक्षतः । 'अतः' एनट्ठयान्तर्भावेन, अन्वयश्चास्य व्याप्तिज्ञान इत्यच, 'तासादृश्येति गवयनिष्ठमादृग्येत्यर्थः, दृष्टान्नमाह, 'यथेति, 'भ्रातरिति हस्त्यादौनामियादिः नातः सन्दर्भविरोधः। ननूक हेतुज्ञानं पूर्वमसम्भवौत्यत पाइ, गवयगतेनि गवयनिष्ठेत्यर्थः, एवमयेऽपि, 'गोरिति गोनिष्ठमित्यर्थः, 'विशि- वेद्यमेवेति, तथाच गवये गोप्रतियोगिकमादृश्यग्रहकाले सुन्यवित्ति- वेद्यतया गवयनिष्ठमादृग्यप्रतियोगित्वं गवि रायते इति भावः । नवधिकरणवाधेयत्वयोनिरूपकल-निरूप्यत्वयोय तन्यवित्तिवेद्यतया (१) विनादियांपनौ पर्वेषामुपमानतेति वामेतदिति ।

·उपमानाख्यटवीयखण्डम् । अन्यथा सादृश्ये गोरनन्वयापत्तेः। यत्तयां सामान्य- तोव्याप्तिमहं विना एतत्सदृशः स इति फलासिद्धे यत्तयां व्याप्तिग्रस्माकं व्यतिरेकी परेपामापत्ति- रित्यन्यदेतत्, सादृश्यस्योभयत्तिधर्मस्य किञ्चिविशेष्य- सन्निकर्षात् प्रत्यक्षेण भानं यावदिष्यसन्निकर्यस्या- प्रयोजकत्वात् । अन्यथाऽयं स इति भ्रान्तविपरीतप्रत्य- भिन्नायां का गतिः। मनसैव चैतनिष्ठसादृश्यप्रति. । प्रत्यक्षस्यले तद्ग्रहकाले एतद्ग्रहसम्भवेऽपि गवयो गोः सदृश- इतिमन्दे तुल्यविक्तिवेद्यताया अभावात् तच का गतिरित्यन- भाइ, 'मादृश्य इति, 'प्रतियोगिवेनैव' प्रतियोगिलरूपषष्ठ्यर्थहारैल, 'ज्ञानान' मान्दवोधात्, एतेन नस्य मानसोपनौतभानामयोमा यजितं । समासस्यलेऽपि गोप्रतियोगितामिरूपले गोपदस्य लक्षणया तचापि तमत्त्वं बोध्य, 'अन्यथा' प्रतियोगितायाः सम्बन्धले, 'श्रनम्र- यापने., नामार्थयोर्भदान्वयस्थाव्युत्पवबादिति भावः । सामान्य- व्यारावग्नकालं दर्शयन् उमानुमानस्य व्यतिरेफिल प्रदर्भ अर्थपनि- खौकारापत्तिं निराकरोति, 'यत्तयां मामान्यत इति, 'फलामिद्धे', प्रकृतमाध्यस्य पूर्व जानामभवादिति भावः । 'यतिरेकोति, तदिना अनुपपद्यमानलं तद्भावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिलगिति भावः । 'परेषां' मौनापकाना, एमावता परमतं दूपयिता भरधेयायिकः स्वमते उपमितिस्वरूप निष्पयितुं भूमिकामारयार, को- गयय रति कौलगवयपदपाय यर्थः, उत्तरमगवषपदमपि ·५६ तावचिन्तामणौ। योगित्वग्रहः प्रत्यक्षविशेष्यकत्वं परामर्श न प्रयोजक- मिन्युक्तम्। कोदशगवय इति जिन्नासायां यथा गौ- स्तथा गवय इति श्रुतोत्तरस्य तथाभूते पिण्डे दृष्टे तथायमित्यतिदेशवाक्यार्थानुसन्धाने) अयं गवय- शब्दवाच्य इति मतिरुपमानफलम्। न चेयं वाक्य- माचात, अप्रत्यौवतपिण्डस्यापि प्रसङ्गात् । नापि गवयपहवाच्चपरं, "जिज्ञासायां' प्रतिपाद्यपुरुषोयतादृजिज्ञासायां भत्यां, "इतौति इत्याकारकवाक्यादित्यर्थः, 'श्रुत्तोत्तरस्य' श्रुतः शाब्दविषयोकृत उत्तरवाश्यार्थी येन इति व्युत्पत्त्या अवगतोत्तर- वाक्यार्थस्य इत्यर्थः, 'दतीत्यस्य उत्तरचितल्ले तादृशप्रयोगानुपपत्तेः श्रुधातोः श्रवणार्थक उत्तरवाक्यार्थज्ञानापास्या पश्चात् नत्स्मरणा- नुपपत्तेथ । षष्ठ्यर्थः कर्तृत्व, तस्य च वक्ष्यमाणझियात्रयेऽन्वया, 'तथा- भूते' गोसादृश्यवति, "पिगडे' गरौरे, सप्तम्यर्थविषयत्व, 'पृए रति भावे : तादृशपिण्डविषयकदर्शने मति अयं गोमदृश इति प्रत्यक्षे मतौति यावत्, 'तथायमिति' गोमादृग्यवान् गवय इतौत्यर्थः, 'अनु- भन्धाने मारणे सतीत्यर्थः, तादृशमत्यवस्वोदोधकत्वादिति भावः । 'अयं गवयः, 'मनिः' ज्ञानं, 'उपमानफलं' उपमानप्रमाणफल- मित्यर्थः । शाइते, 'न चेति, 'इयं' उता मतिः, 'वाक्यमात्रात' गयो गवयान्दवाच्यति वाक्यमाचजन्या, 'माघपदेन अनिदेश- वाक्यार्थस्मरणव्यवच्छेदः, "प्रमझात् ताशमतिप्रमझात्, एतेन (१) यया गौशाहद्वय इतीति ख. । (२) श्रुतोमरवाक्यस्येति ख. (२) तथा गवय इत्यतिदेशवाक्यार्थानुसन्धाने इति ख ·उपमानाबादमायणगइम् । ५७ प्रत्यक्षमानात, अश्रुतवाक्यस्यापि प्रसङ्गात् । मापि तयोः समाहारात्, स हि प्रमाणसमाहारो वा फल- समाहारो वा, आद्ये प्रमाणत्वे सति समाहारः समा- तयोर्वा प्रामाण्यं, नाद्यः फलानेकत्वे समाहारा- सादृशमतेः शाब्दवयवच्छेदः । 'प्रत्यक्षमाचात्' इन्द्रियमाचात्, एनेन प्रत्यक्षवष्यवच्छेदः प्रदर्भित इत्युस्पृशताः, नत्र, प्रापलिइथासङ्गाते- रिएखात् प्रशतानुपयोगाच । वनुतस्त अतिदेशवाफ्यार्थज्ञान-पिछ- प्रत्यक्षयोदयोरेव तच प्रयोजकत्वं व्यवस्थापयन् एकमात्रथगिरफेण फलव्यतिरेक दर्शयप्ति, 'म त्यादि, 'वाक्यमाघात' अनिदेश- वाक्यार्थज्ञानमात्रान, 'माचपदेन पिण्डमत्यवयवच्छेदः, 'प्रभात' तादृामतिप्रभात, एवमोपि। 'माससमाचात् पिण्डभत्यक्षमाचार, 'माघपदेनानिदेशवाफ्यार्थज्ञानव्यवच्छेदः, 'अयुतवाक्यस्य अमवगता- तिदेशवाक्यार्थस्य, 'प्रभङ्गादित्युकार्थकं । प्रतिदेशवाक्य-मदर्थयो- रपि अपेक्षितसं व्यवस्थापयितुं सातिरेकेण फसथतिरेकमाइ, 'मापोनि, 'मयोः' पतिदेशवापर-पिण्डप्राययोः, 'ममाहारात' साहित्यात् सहकारिलात् एककार्यकारिवादिति पावा. पचयर्थ: भयोग्यवं, ममाहारपदार्थ विवर्य दूषयनि, 'म होमि, 'म:' समाहारः, 'हि' देतो, 'प्रमाणं' कारणं, 'फल' कार्य, प्रमाए- समाधारमपि वितकयति, 'अधाति, 'ममायले मनोमि विभिष- मायच्छिपकार्यतानिपिसकारणसे मतीत्यर्ष:, 'ममातयो एक- (पमा समिति । ३ ·16 बपिनाम नुपपत्तेः तस्य परस्परसहकारिरूपत्वात् । नान्यः, वाक्य-प्रत्यक्षयोभिन्नकालत्वात् । वाक्य-तदर्थयोः स्मृति- हारोपनयेऽपि) समयपरिच्छेदासिद्धेः। फलसमाहारे धावच्छिन्न कार्यकारिणो:, 'प्रामाण्य फलजनकावं । 'नाच इनि. 'फलानेकवे' कार्याणां नानाधर्मावछियले, 'ममाहारानुपपते एकधर्मावच्छिनकारित्वानुपपने रित्यर्थ , कथमित्याकाहायामा 'तस्येति ममाहारस्योद्यर्थ, 'परस्परेति स्वजन्यतावोदक धमा- वच्छिषजन्यतानिक जनकलमपरस्य सज्जन्यतावच्छेदकधर्माव- निगन्यतानिरूपितजनकत्व स्वम्य इत्यन्यानररूपयात सामर्थ । गोमादृश्यावधि गवयपदवाध्यत्वजानत्व वाक्यम्य गवयवावरिया गोमादृश्यालौकिकमत्यवन पिण्डप्रत्यक्षम्य कार्यतावदकमिति तयोमदादिनि भाव' । गालावषिष्ये गययपदयाचवमेव नए- भयो. कार्यतावच्छेदकमियमयर पं दूपयति, 'मानयाति, "भिय- कालनादिनि, तथा कार्यप्राकक्षणे तदुभयोरममावेशात कुत- एकमावचिन्नकार्य कारणलप्रमभिरिति भाव । मनु नचोरेक- कार्यजनकवामाभवेऽपि खगन्यामतिद्वारा एककार्ययोजकत्वमात्र नवककार्यकारिनमम्माकमिति तदपि दूषयति, नाक्य-नदयो- रिति वाक्य-तटोरनिटेवापर पिण्डमाययोण या विषयी नयोरित्यर्थः, सविदार' मतियोगमयम विर्यदारा, 'उपमये उपनीतभानमयोजकन्चे, "ममय 'कि, नथाच गवपचे शनिणा- (१) 'मनिदागेपनो मोबनता पर्यापारमम्मन्येनापि दियादित रहतमानुष्यानुपम तिगि पाट धिलियर के वाताति।

·उपमाणाख्यास्तीयवाडम् । ५८ च तदन्तर्भावे शब्दानुमानयोरपि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः। तत् किं तत्कालस्य प्रमाणवहिर्भाव एव अन्तर्भाव वा फियतौ सा मतिः, तत्तदसाधारणेन्द्रियादिसाहि- मामिद्धेरित्यर्थः, तादृशज्ञानस्य गत्यत्वे शक्यतावच्छेदकावविषयक- लासिद्धेरिति यावत्, गवयो गोमदृशः गोमदृशो गवघपदवाय- इत्याकारकतया तादृशज्ञानस्य गवयवावछिन्ने गायनवगाहिलग पारतव्येण गवयत्वे गनिभानामग्भवादिति भावः । ननु गवयो गवय- पदवाय इत्युपनौतमत्यक्ष प्रत्येवातिदेमवाक्य-पिएडप्रत्यक्षयोः स्वजन्य- स्मतिद्वारा हेतुसमिति कप्पं दूषपति, 'फलममाघारे चेनि, 'तदन्तर्भावे' तस्य उपमामफलस्यान्तर्भाव प्राथवफसानतर्भावे, प्रत्य- चलप्रमशः प्रत्यक्षमाणान्तर्गनावमङ्गः, तत्कालयोरपि उपनौत- प्रत्ययवसम्भवात् इति भावः । परते, 'तस्किमिति, 'तत्फलस्य' अयं गवयगम्दवाय इति शामरूपनिरुतफलस्य, 'प्रमाणवधिभाव- एव' प्रत्यक्षप्रमाणजन्यलमेव, 'मार्भाव मायधमाएगन्यान्तभषि, 'मत्फतस्येति पूर्वणावय', 'किपतो' मरयविभाजकधिवतो, 'मा मतिः' भयं गवयादवाय इति मतिः, 'मतदभाधारति प्रत्यत्तविभाजकतनामावधिपशगके वर्षः, पाप तसायाधुपये प:माहिलाये समाहियं पनि अपेक्षितगति, रिदि- यादीत्यादिमा मपिपपरिपहा, तपाप तामसामय मत्यदलमेर (२) कियतो गोमेति स..

·नवचिन्तामणौ। व्यम् अस्ति, तर्हि, सादृश्यज्ञानेऽयि विस्फारितस्य चक्षुपो व्यापारः, अस्मिन् सति तस्यानुपयोगान उपलव्यगोसादृश्यविशिष्टगवपिण्डस्य वाक्यार्थस्मृति- मतः कालान्तरेऽपि तदनुसन्धानबलात् समरिच्छे- नवपमिनिलं इति भावः । समाधत्ते, 'नौति, 'मादृखजानेऽपि सादृग्यविमिटपिण्डमत्याचे सायपि, "विम्फारितेति अनिमौलिते- त्यर्थः, एतेन मनिकर्षमञ्चमावेदितं, 'यापार.' पापरूयः नम्प यत् फलं अतिदे प्रवाक्यार्थरमतिरूप अवयमपेचितमस्तीत्यर्थ, नदिना फलानुत्पत्तेरिति भावः । 'अमिम् मति' तादृशमति- रूपफलेऽवण्यापेक्षणीये मनीत्यर्थ', 'तस्य पिण्डपत्यधस्य, 'अनुपयो- गात्' तादृशमतौ अनावश्यकलात् । ननु पिडप्रत्यनामचे नाग- मोरनापादादपय व्यतिरेकाभ्यामेव तस्यापेचितवमियत शाह, 'उपलब्धेत्यादि प्रत्यचीफनगोमादृश्यविशिएगवयपिण्डस्य, 'वाक्यार्थ- हमतिमतः' प्रनिदेशवाक्यार्थ मरणवतः, कालान्तरेऽपि पिण्डप्राय- नाभानन्तरबहकालानन्तरेऽपि, 'तदनुमन्धानेति तस्मात् पिपडप्रत्य- चात् यदनुसन्धान नदिषयमारणं गायनादित्यर्थ, भिमति गवयो गवयपदवाच्य रति गनिजानोत्पत्तरित्यर्थः, नयाच प्रत्या विनापि तदुत्पत्या अवय-व्यनिरेकाक्षेत्र नम्तः कुतम्तम्य प्रत्यार- पलसम्भावनेति भाव' । उपमहरति भरोयायिक', 'नरमादिति 'भागम.' अतिदेशवाक्यं, 'प्रत्य' सन्द्रियं, नाभ्यामतिरिझमेरे ·उपमानारपटतोयखराम्। दोत्पत्तेः । तस्मादागम-प्रत्यक्षाभ्यामन्यदेवेदमागम- स्मृतिसहित सादृश्यबानमुपमानप्रमाणमिति जर- नैयायिका जयन्तप्रभृतयः। नन्न । वैधाव्याते। यदोदीच्येन क्रमेण कं निर्गत्योक्तं धिक्करभमति- स्यर्थः, 'दर्द' तादृशजानरूपमस्तजनक, 'भागमतिसहितं' अति- देभवाक्यार्थरगतिसहितं, 'सादृग्नभान' भादृश्यविशिष्टपिटजानं, "जयन्तेति जयन्तमममतयः, वदन्तौति गोषः। एतन्मते एकावी- देन मादृष्यमकारकपिपजानानिदेशवाफ्यार्थस्मरणोभयजन्यजामसु- पमितिः तत्करणमयमानं तच्च मादृग्यप्रकारकपिण्डशान शाक्यार्ष- सतिय व्यापारः पिपड़शानानुव्यवमायें मरण नुस्यवसाये पाति- प्यानिवारणाय एकमापजन्यसमपहायोभयगन्यमनियम तयोः समू- घालबनवारणाय एकावधेदेनेति जन्यताविशेषणं इत्यादिक खप- मुषं। दूषयति, सति, 'वेधयांच्या वैधमकारकपिछ. मियपरूपोपमानेऽव्याजेरित्यर्थः । सस्य मध्यन एसायानिः ममवती- रयन्यषानुपपाया तम्य लक्ष्यता स्यवसापयति, 'घदेश्यादि, 'उदी- म उत्तरम्या दिश भागतेन, दविसरणं गन्नुकामेन रति मेषः, 'मेरोति मिर्गयोयनेमाषपः, 'क' उत्तरापर्ष गनुकामं पुष्पं प्रोत्यर्थः, 'मिर्गत्य' वमादित्यादि., 'उमिति, किमिया (1) गमपरियोपपति स। (२) इमेज लोमिनगा।

·तत्त्वचिन्तामणौ। ६२ दौर्षग्रीवं प्रलम्बचप चौष्ठं कठोरचूकाशिनं कुत्सिता- वयवसनिवेशमपसदं पशूनामिति तदुपश्रुत्य दाक्षि- णात्य उत्तरापथं गत्वा तादृशं वस्तूपलभ्य नूनमसौ करभ इति प्रत्येति, तत्र कि मानं न तावदुपमानं सादृश्याभावात्, न च प्रमानान्तरं सम्भवति । उच्यते । न तावदनुगतं शक्यतावच्छेदकमुपलक्षणं काहायामाह, 'धिक् करभमिति, 'अपसदं पशूनां मध्ये अपराष्ट्र, 'दाक्षिणात्यः' दक्षिणस्या दिशः श्रागतः, 'उपलभ्य' दृष्ट्वा, 'नून' निथितं, 'प्रत्येति' जानाति, 'तत्र' तादृशज्ञाने, अभेदः मतम्यर्थः, तथाच तदात्मकमितिजनक किमित्यर्थः, 'सादृश्याभावात्' सादृश्य- प्रकारकपिण्डजानाभावात्, 'सम्भवतीति, व्याप्तिज्ञान-विशेषणज्ञाना- देरभावेनानुमानादेरसम्भवादिति भावः । इति पूर्वपररहस्यं । जरनैयायिकद्वारा मीमांसकमतं मंदूरय स्वमतमाछ, 'उच्यत- इति, 'न तावदिति 'गवयादिपदानियह इति परेणान्चयः, 'अनुगतं' सकलगवयमाधारणं, 'शक्यतावच्छेदक' 'दिनेति परेणा- न्वयः, एवमग्रेऽपि । ननु शक्यतावच्छेदकासम्भवेऽपि उपलक्षणीभू- तकिञ्चिद्धर्मरूपेण तव शक्तियहो भविष्यतीत्यत बाह, 'उपल- (१) कठोरतौलकण्टकामिनमिति खः । (२) उत्तरामधं गत इति खः ।

·उपमानाण्यवतीयखण्डम् । वा विना प्रत्यभिज्ञानतः शरीरैकत्ववादिनां शरीर- विशेषे चैत्रादिपवध्यक्षत्वेन शृङ्गमाहिकतया गव- यादिपदशक्तिग्रहः, गवयान्तरेऽपि भावात् । नाप्यन- ध्य गत्यन्तरोपस्थिते परिभाषात आकाशादिपदवत, आएं वेति, 'प्रत्यभिज्ञानतः' गोसदृशोऽयमिति सदृशाभेदजानतः, अघ दृष्टान्नमाह, 'गरौरविशेष इनि यथा वैचादिपदस्य शरीर- विशेये चैवोऽयमिति जानतः गमिग्रहस्तथा अब नेत्यर्थः, सत्र मरौरस बाल्य-किशोर-यौवनावस्यादिभेदेन नानाले क्षेत्रत्वस्य गरीरगतस्य जातिलसमावेन तस्यैवानुगतस्य प्रवृत्तिनिमित्तात्वात् न दृष्टान्नल मम्भवतीत्यत श्राइ, 'गरौरेकालवादिनामिनि शरीर- मानालानगीकर्तृणां, मत इति शेषः, नस्यामध्यवत्वे प्रतियहासम्भ- वात् 'अध्यचलेनेति, नन्वेकदा भकलगत्यानामध्यववासभिवादाइ, 'ग्याहिकतयेति पदा पचायवलं तदा तथ प्रक्रिया इति रोयेत्यर्थः, नत्रय इतमाए, 'गवयागारे पौनि थस्य गवयस्य कदा- चिदपि गाध्यक्ष्यत्वं तचापौत्यर्थः, 'भावात्' वस्तुगत्या गवयपदयो सत्तादित्यर्थः, नयाच निरवधिनाया अपि मर्चव गवये पहामभाव रति भावः । नबनध्यपि प्राकामादिपदवा नच मानियहो भविष्यतीत्यत आह, 'नापीति, गायनारोपस्थिते दो- द्रस्थापितोगुणयाद्रपपदित्यायनुमानममाओपस्थिते. 'परिभायातः' () प्रतिनिमित्तमुपलक्ष वा विनति । (२) सम्मादिति छ।

·६२ तत्वचिन्तामणौ। दीर्घनौवं प्रलम्बचपनौठं कठोरशूकाशिन') कुत्सिता- वयवसन्निवेशमपसदं पशूनामिति तदुपश्रुत्य दाधि- णात्य उत्तरापथं गत्वा तादृशं वस्तूपलभ्य नूनमसौ करम इति प्रत्येति, तब कि मानं न तावदुपमान सादृश्याभावात्, न च प्रमानान्तरं सम्भवति । उच्यते । न तावदनुगतं शक्यतावच्छेदकमुपलक्षणं काक्षायामाह, 'धिक् करममिति, 'अपसदं पशूनां मध्ये अपराष्टं 'दाक्षिणात्यः' दक्षिणस्या दिशः श्रागतः, "उपलभ्य' दृधा, 'नून' निश्चितं, 'प्रत्येति' जानानि, 'त' वादृमजाने, अभेदः सप्तम्यर्थः, तथाच नदात्मकमिनिजनक किमित्यर्थः, 'सादृश्याभावात्' सादृग्म- সাবিনামা, অবনীনি, যাম্বিগ্নাল-বিয়ঘন্না- देरभावनानुमानादेरमम्भवादिति भावः । इति पूर्वपक्षरहस्य । जरबेयायिकद्वारा मौमांमकमतं मंदूश्य स्वमतमाह, 'उच्चत- इति, 'न तावदिनि 'गवयादिपदशक्रियह इति परेणावयः, 'अनुगतं' सकलगवयमाधारणं, 'मक्यतावच्छेदकं विनेनि परेणा- चयः, एवमग्रेऽपि । ननु शक्यतावच्छेदकामामवेऽपि उपलबपोभू- तविधिद्धर्मरूपेण नच शक्तियहो भविष्यतीयन शह, “उपल- (१) कठोरतीक्षाकपटकाशिनमिति द. 1 (२) उत्तरापथं गत इति ख. ।

·उपमानायटतोयखाहम् । वा विना प्रत्यभिज्ञानतः शरीरकत्ववादिनां शरीर- विशेषे चैत्रादिपदवदध्यक्षत्वेन शृङ्गमाहिकतया गव- यादिपदशक्तिग्रहः, गवयान्तरेऽपि भावात् नाप्यन- ध्यक्षे गत्यन्तरोपस्थिते परिभाषात आकाशादिपदवत, इशं वेति, 'प्रत्यभिज्ञानतः' गोसदृमोऽयमिति सदृशाभेदज्ञानतः, अच दृष्टान्तमाइ, 'मरौरविशेष इनि यथा चैत्रादिपदस्य शरीर- विशेषे त्रोऽयमिति ज्ञानतः प्रतियहस्तथा अब नेत्यर्थः, तत्र गरीरस्य वाल्य-किशोर-यौवनावस्थादिभेदेन नानावे क्षेत्रत्वस्य भरोरगतस्य जातिवसमावेन तस्यैवानुगतस्य प्रवृत्तिनिमित्तलात् न दृष्टान्तलं ममवतीत्यत पाइ, 'शरीरैकत्ववादिनामिनि गरौर- मानालानशौकतणां, मत इति शेषः, तस्थानथावे शप्तिग्रहासम्भ- वात् 'अयस्त्वेनेति, नन्चेकदा सकलगवयानामध्यवसासम्भवादाद, 'मायाहिकतयेति यदा यत्राध्यक्षलं तदा तप प्रतिग्रह इति रौत्येत्यर्थः ननय हेतमाह, 'गवयान्तरेऽपौति यस्य गवयस्य कदा- चिदपि नाध्यच्यावं तबापौत्यर्थः, 'भावात्' वस्तुगत्या गवयपदशनो सत्त्वादित्यर्थः, तथाच निरवच्छिन्नाया अपि : सर्वर गवये पहासम्भव इति भावः । नन्वनध्यक्षेपि श्राकागादिपदवत् तत्र भक्रियहो भविष्यतीत्यत बाह, 'नापोनि, 'गत्यन्नरोपस्यिते' शब्दो- द्रव्यायिनोगुएलाद्रूपवदित्याद्यनुमानप्रमाणोपस्थिते, 'परिभाषातः' (0 प्रतिनिमित्तमुपलक्षणं वा विनति ख. । (२) सम्भवादिति रखा।

·सत्त्वचिन्तामने।
अतरवाध्यक्षत्वास उपलक्षणस्व च शक्ती
भावात् तदेव । नापि योगनिबंचनात्या
वत, अन्यथा) पचिकियानुपहिले पचतौरि
-
शब्दाधिकरणमाकाशमिति पण्डितसतात, हेतुमा
उक्तहेतोरेवेत्यर्थः, एकमात्रवृत्तिमकेतस्दैव परिभा
भाव । क्वचित् 'तत एव' इति पाठः, तबाप्पयमर्थ.,
प्रत्यवाय शक्यतावच्छेदकत्वमपि सम्भवतीत्याह,
तस्त्वर्थ, 'वहिर्भावाभावात्' दहिभावासम्भवात्, अब
'तददेवेति तत्पदवदेवेत्यर्थः, दादच बुद्धिस्यवं नत्पदन
नोपलवणमिति प्राचीनमताभिप्रायेण । ननु तब शायर
एव कल्प्य इत्यत आह, 'नापीति, योगनिर्वचनात्' ।
'पाचकादिपदवदिति पाचकादिपदस्य यथा योग: व
चापौत्यर्थः, पारकादिपदे योगकल्पकमस्ति पत्र तु
वेदयितुं तव तत्कन्यकमाह, 'अन्यथेति पाचकपदस्य
विभिटे भनिखीकारे, 'पचिकियानुपहित इति, तथा
नुपहिते पाककर्तरि विक्तित्यनकृलव्यापारस्य पाकर
मंयोगादिरूपस्याभावादिति भावः । 'न प्रायोगः स्यार
(१) 'पाघकादिपदवदित्यनारे 'व्यन्यथेत्यस्य पूर्व 'सोयला
पाठ खचिनिनपुस्तके वर्तते परन्वय पाठ पूर्वीपरर
म समीचीन ।

·उपमानास्पटवीयखण्डम् । स्यात् । अतस्तदनुगुणज्ञानादियोगिनि शक्तिः। अव- च्छेदकतया तूपल क्षोऽपीति योगात्। नाप्युपस्थित- निमित्तसक्षोचनात्, स्वर्गादिपदवत तद्भावात् । अतो- गन्धाद्युपलक्षितेन पृथिवीत्वेन निमित्तेन पृयिष्यादि- पदवत् मादृश्याद्युपञ्चक्षिते गवयत्वादी गवयादिपदानां स्थादयोग्यत्वादिति भावः । 'तदनुगुणेति पाकक्रियानुगुणेत्यर्थः, 'ज्ञानादौति साधनताज्ञानादौत्यर्थः, श्रादिना कृतिपरिपहः, 'योगिनि विशिष्ट, शक्तिरवण्यं कल्येति शेषः । 'उपलक्षणे' कृति- विशेषणे पाकादौ, तथार महागौरवं, 'योगान' योगकन्दनात, तथाच तादृशकल्पकमत्र नाम्नौति भावः । ननु उपस्थितद्रव्यवा- दिमझोचात् द्रव्यविशेषे गवयपदशक्तिरस्तु इत्यत्र ाह, नापीति, मात्रय हेतुमाछ, 'स्वर्गादिपदवदिति यथा वर्गादिपदम्य सख- पाचितथा सुखागारे तत्प्रयोगाभावात् सुखविशेष एव तच्छतिः कल्प्यते तथाच नास्तीत्यर्थः, 'नदभावान्' उपस्थितनिमित्ताभावात्, द्रव्यत्वादेर्गवयपदनिमित्तवाभावादनुपस्थितत्वाच इति भावः । अप- संहरति, 'श्रत इति, 'गन्धाधुपलचितेनेति, आदिना नौलरूप- वत्त्वपरिग्रहः, तथापि सकलथिच्या व्यवहाराविषयतथा विभिन्न- संस्थानवत्तया नापनेन का प्रथिवीमि जिशामायाँ गन्धवती थिवीति श्रुत्वा इयं गन्धवतीत्युपलममागेन पृथिवी थियौपद- वायेति जायते गन्धादः शक्यतावोदकने गौरवात् पृथिवी- (१) योगाभारादिति छ । 9 ·तत्वचिन्तामणी । शक्तिरिति तु परमार्थतः। अन्यथा कालस्याभासत्वे मानवविरोधात् । न च पूर्व गवयत्वमुपस्थित, उप- स्थापकाभावात् । न च गवयपदादेव तदुपस्थितिः, अन्योन्याश्रयात् । अथ वाक्यादेवानेन समयः परि- च्छिन्नः केवलमग्रेऽप्यभिजानाति) योगेनेशा गवय- पदवाच्यत्वेनावगतः सेोऽयमिति नापमानस्य विषय- बजातेस्तथासमिति भावः । 'अन्यथा' गवयत्वे शक्यतावच्छेदक- वासवे, 'फलस्य' तत्र शक्यतावच्छेदकत्वावगाशुपमितिरूपफलस्य, 'आभामले' अमले, 'मानवविरोधात्' उपमानस्य ममितिकर- पावविरोधात्, तथाच फलस्य ममितिबरवार्थमेव तत्र शक्यता. वच्छेदकत्वमवश्यमङ्गीकार्यमिति भावः । 'अन्योन्याश्रयादिति गव- पपदाक्तिग्रहं विना न गवयपदात् मान्दाधः तं विना न गवयल- ग्रह इति गवयत्व पहे गवयपदशक्निग्रहापेक्षा शनिग्रहे घ गवयत्व- महापेक्षा इत्यन्योन्याश्रयादित्यर्थः । शकते, 'अथेति, 'श्रनेन' गो- मादृश्येम, परिच्छिन्नः' ज्ञान विषयः, 'केवलमिति नापमानस्य विषय- इति परेण सम्बन्धः, 'अग्रे' प्रतिदेशवाक्यजन्यमान्दयोधात् पर, 'अभिजानाति', 'योगेन' गोममानाकारसम्बन्धेन, 'अवगतः शाब्द- विषयौलतः, 'दनि नोपमानस्य विषयः' इत्याकारकोपमानस्य न केवल विषय इति नाथ, दुषण ग्रन्यामानेः । वस्तुतः ननु शब्दादेव (१) केवलमये प्रत्यभिज्ञानातोतिष । (२) यो गोमदृयो गवयपदवायत्वेन मयावगत तिन् ।

·उपमानास्यटतीयखण्डम् । इति चेत् । न। न हि सादृश्यमेव निमित्तं, अप्रती- तानामव्यवहारमसङ्गात् गौरवाच । नापि गवयत्वं, नदनुपस्थितेः। अतएव नोभयं, स्वयं प्रतीतसम- सङ्गान्तयेऽतिदेशवाक्यप्रयोगानुपपत्तेः । गवयत्वे ह्ययं गवयपदशझियहो भविष्यति किमुपमित्या इत्याशङ्कने, 'अथेति, 'अनेन' गवयपदवाच्यत्वेन, 'परिछिन्नः' जातः, परिच्छेद क्रियावि- गेषणलान् केवलपदोत्तरं दितीया, "श्रयेऽपि' पवादपि, 'अभि- जानाति', 'योगेन' गोसादृश्णेन, 'मोऽयमिति परिच्छिन्न इति पूर्वणान्वयः, 'नोपमानस्येति श्रत इत्यादिः, नोपमितिविषय इत्यर्थः, नधाच किमुपमितिखौकारेणेति भावः । शक्यतावच्छेदकं विमा मक्खिौकारात् तेन विना वृत्तिज्ञानं कथं शब्दात तापमयोध- इत्यभिप्रायेण दूषयनि, 'न हौति नैवेत्यर्थः, "मिमित्त' शक्यता- वच्छेदक, अपनीनाना' गोमादृग्लेनापनीताना गवयानो, 'प्रत्यक्ष- हारप्रमझात्' गवय इति व्यवहाराभावामङ्गास्, पत्तावप्यार, 'गौरवाचेति गवयसापेक्षयेत्यादि । 'गवयसमिति निमित्तमिनि पूर्वणाम्बयः, 'तदनुपस्मितेः' भादयोधात् पूर्व सदनुपस्यितेः । "अनपव' गवयलानुपस्थितेरेव, 'नोभयं ग सादृग्न-गवनोमयं । मनु गवयपदम्य निरवधिमेव हि खोकरणया तो मोगा- दोष दायत आइ, 'स्वयमिति, 'प्रतीनमममयागा' खयं पपेण गवयोशातस्तद्रूपेण तज्ज्ञानाथ, 'अनुपपत्तरिति, भरमने गवयापेम तस्य गाम्दाविपयत्यादिति भावः । ननु गोसाइम्भमेव निमित ·নান্দায় व्युत्पन्नो न गेासादृश्ये निमित्तस्य गवयत्वस्य प्रतीतः । ननु यद्यपि तदाक्यं समयपरिच्छेदपूर्व नागोजन तथापि तदेव वाक्यं स्मृतं सत्पत्तिनिमित्तं परि- छेत्स्यति अध्ययनसमयगृहीत इव बेदराशिरोपाङ्ग- पर्यावसितः कालान्तरे । न च वाक्यार्थस्येवास्य प्रागेव वोधितत्वात् पर्यावसितमिति वाच्यं । गोः सादृश्योप- वयमपि नद्रूपेणैव पुरा जातः तपेशाज्ञातेऽव्यवहारथ इष्ट एव दत्यत श्राइ, 'गवयत्वे हायमिनि, 'युत्पन्न.' महीनकि, 'न गोमादृष्य इति 'युत्पन्न रनि पूर्वणाचय', रति व्यवहारादिति घोषः, गवयत्वम्येति मावधारणं, तथाच निमित्तस्य गवयवम्यव प्रतीरित्यर्थः । तदा अनिदेशवाक्यं 'ममयपरिषेदपू' गव- यत्वावच्छिने गवयपदशक्रियजनकं, 'नानौजनत' नोरयादितवान्, सपाचेदं वाक्यं गवयवावधिने शमिजानजनक भववितीच्या नोधारितवानियर्थः, परिचयति' जापयिष्यति, च दृष्टान्तमाह, 'अध्ययनेति, 'कालान्तर रति गीतवेदाध्यषमानमार, तथा यथा वेदाशिवेन ग्रहोतोऽपि अङ्गोपाङ्गत्वेन पहविषयः पयापा- घेहापि एकनात्पर्यण प्रयुक्तोऽपि भन्दः अपरार्थयोधप्रयोजक इति भावः । भने, 'न ति, वाक्यार्थम्य' गोमदागे गश्यपदयायलाय, 'पर्या मितमिति, निजानमिति प. । मन्धेछादिति, नयाच (९) पदेति ख। (२) तति का ·उपमानास्यवतीयखण्डम् । लक्षणत्व-निमित्तत्वयोः सन्देहात, पश्चाद्गवयत्वेऽवगते तर्कलाघवसहकारात्९) सादृश्यस्योपलक्षणत्वे निश्चिते गङ्गायां छोय इत्यवान्वयवोधा भविष्यतीति चेत् । न। उपलक्षणनिमित्तत्वसन्देहेऽपि या गोसइशः स गवयपदवाच्य इति सामानाधिकरण्यमाणान्वयोप- पत्तौ मानान्तरोपनौतानपेक्षणात् रक्तारतासन्देहे- अन्यथा पर्यवसितेपि ऽपि पटेो भवतीति वाक्यवत्, पूर्व प्रतिज्ञानसम्भवेऽपि गवयले शक्यतावच्छेदकालनिश्यासम्भवा- दुपमितेरपेवेति भावः । पुनः गते, 'पचादिति गोसदृश गवय- पदवायत्वज्ञानानन्तरं, 'तर्कलाघवमहकारात्' लाघवरूपतर्कसह- कारात्, 'इत्योवेति, यथा मुख्यार्थवाधादिमहकारात् गङ्गापदेन लक्षणया तौरवोधस्तथाचापति भावः। गोसदृशो मवयपदवाच्य- इति शानस्य शक्यतावच्छेदकवावगाहिल एव सादृग्ये तदसम्भवेन मानान्तरेण गवयत्वोपस्थितेरपेक्षा इत्युनशानस्य मादृग्ये शक्यत्य- सामानाधिकरण्यापगाहित्येनोपपत्तौ मानान्तरोपनौतगवयत्यापेक्षा मातीनि समाधत्ते, 'नेत्यादि, अत्र दृष्टान्तमाच, 'रकारमत्यादि, 'वाक्यवदिति, यथा तादृमवाक्येन पटे रमत्वमन्देघदशायां रमा- मामामाधिकरमेन पटे वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वावगाहियाम्दी जन्यते मथा दस्यपः, गामान्तरमहकारे दोपमाद, 'अन्ययेति, (0 तक पुरस्कारादिति स..

·सत्यचिन्तामो वाक्ये मानान्तरसहकारात् तदन्वयबुद्धौ” वाक्यभेदा- पत्तेः। गमायां घोप इन्यत्र तु पदार्थ एखान्धया योग्य इति युक्तं तत्र मानान्तरापेक्षणम्। यदि ६ प्रतीतसंसर्गवलायातोऽप्यों वाक्यस्यैव तदा वाक्यभेदा- पत्तिः। अथ तात्पर्य्यानुपपत्त्या यष्टी प्रवेशयेतिक्त, वलक्षणास्तु गषयपदव्युत्पन्न प्रति तद्वद्धरुपतये वाक्यमा नोक्तं तच न प्रतिनिमित्तोपादानं विना। 'पर्य्यवसितेऽपि भवदिशिष्टान्वयबोधकनाके पौत्यर्थः, 'गदम्यययुद्धा नजन्यान्वयबुद्धिनौकारे, “वाक्यभेदापत्तेरिनि गयो गोमाश्य गश्यपदवाय इति समूहालायनयोधनकायापोरिन्यपः, माप- मानेऽपि वाधकामावादिति भावः । ननु गायाँ घोष यचापि, যাথলিঙ্গানাৱিষাঘমালামনাই ফা मेदापत्तिरित्यत पाह, 'गङ्गायामित्यादि । ननु नदा कौमा- क्यस्य वाक्ये मेद इत्यत आह, 'यदीनि, 'प्रतीतेति प्रतौनय ममर्ग- रूपं यद्दल तदधौनः मतीत मर्गघटित पनि पावत् । ते 'अयेत्यादि, 'तपणा' मापदलक्षण, 'गवयपदव्युत्पन्न गदय पदव्युल्पित्सुं नादापदाकिजानेछु प्रतीनि चावन्, 'तपढे. हत्पत्तये' गवयपदाक्तिबुझेपत्तये, कचित् तत्तबुद्धियत्यलये इति पाठ: तर तस्य नबुद्धिमापादनाय इत्यों बोध, .'आप्तेन' भ्रमादिदोपशून्येन पुरुषत, 'नच तद्धिमापादनमा (१) तत्तदन्वयबुद्धाविति । (२) सात्याये नि ·- उपमानाख्याटतीयखण्डम् । ७१ न च गोसादृश्यं तथेतितात्पर्य्यतो गोसादृश्यपदेन गोसमानाधिकरणं गवयत्वमुपलक्षितं कल्पाते न तु यथा धूमोऽसौत्यत्र बही तात्पर्य्यमनुमानेन निर्वह- तीति न लक्षणा। न चाच प्रमाणान्तरमस्तीति येन तन्निर्वाह्य, उपमानस्यासिद्धे, अन्यथान्योन्याश्र- यात् । न च वाक्ये न लक्षणा तस्याः पदधर्मत्वादिति वाच्यं । एकपद एव लक्षणा पदान्तरन्तु नियामक- मित्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अथ गवयत्वेन लक्षणया 'तथा' प्रवृत्तिनिमित्तं, 'इतितात्पर्यत' इत्याकारतात्पर्य्यज्ञानता, 'कल्यत इत्यान्वितमिदं । ननु सदृशपटलक्षणयेव सादृष्यो- पलचितगवयनोपस्थितिः प्रमाणान्तरेण तच तात्पर्यनिर्वाण लक्षणया प्रयोगादित्यत श्राह, 'न विति, 'लक्षणेत्यचाम्चयः, 'इत्यति वन्यर्थिनामितिजिज्ञासावापये, 'लवणा' धूमपदस्य लक्षणा । 'अच' अतिदेशवाफ्यायले, 'प्रमाणान्तर' गवयाचे अमरता- वच्छेदकलमाधकं एतद्वाफ्यानिरिक प्रमाणं। ननूपमानमेव तद- स्तोत्यत पाइ, 'उपमानखेति, 'अमिद्धे' सादृशमारदात् पूर्वमसिद्धे, 'अन्यथा' नादृभयोधे उपगानस्यापेक्षितपे, 'अन्योन्याश्रयान', पर- स्वरापेक्षणदिति भावः। ननु वाको लक्षणाविरहाचादृशाभव नावतरतोत्याह, 'न चेति, 'तस्याः' लवणया, वाक्यघटकैकपद एव, 'वक्ष्यमाणत्वान्' (१) बसथत्वादिति । ।

·07 सत्त्वचिन्तामणौ तदुपस्थितावपि व्यक्तिवाच्यता न नायेत तच्दन्दा- दिति विशिष्टवाच्यताग्राहकमानान्तरमवश्यं स्तीक- रणीयम्। न च यन्निष्ठो धमी यत्पदवाच्यः सोऽपि तद्याच्य इति नियमः, जातिपदे व्यभिचारादिति चेत्, न, प्रतिनिमित्तववाच्यत्वबोधतात्पर्य्यकत्वेन जाता- विदेशवाक्ये गवयत्वविशिष्ट व्यक्तरेव लक्षणातः। अथ यदि गवयत्वे साक्षात् तात्पर्य गोसदृशपदस्य गृहीतं तदा लक्षणा, न च साक्षात् तात्पर्य्यमवघृतम्, अन्यथा धूमोऽस्तीत्यत्रापि साम्यादिति चेत् । न । उपस्थाप- कान्तराभावे तात्पर्यस्यैव साक्षात् तात्पर्य्यरूपत्वात्, न चोपमानमेव तथा, अन्योन्याश्रयात् । पदम्य मादृग्योपलहितगवयत्वमा लक्षणा इति मान्या गाइते, 'अथेत्यादि, 'लक्षणात:' लक्षणाखौकारात् । प्राङ्कत, 'अथेति, 'मातादिति मानान्तरमहस्तमित्यर्थः, 'गोमदृमपदम्येति सप्तमी- तत्पुरुपसमामात् तद्घटकमदुमपदस्येत्यर्थः, 'नदा लवलेति, माता- तात्पर्यज्ञानस्यैव लक्षणावीजबमित्यभिप्रायेणेदं । मादात्तात्पर्य- ज्ञानस्य तदवीजवे दोपमान, 'अन्यथेति, 'सान्यादिति, मा- हात्तात्पादिमत्त्वस्थाविशेषादिनि भावः । 'तात्पर्य्यरूपलादिति, धूमोऽस्तोत्यवानुमानमेव वद्युपम्यापकमस्तीति भावः । मामाधत्ते, (२) शब्दादितौति ।

·उपमानायडवीपाखण्डम् । ७३ मैवं, यत्र प्रतिनिमित्तविषयबोधने न तात्पर्य योगोसद्दशः स गवयशब्दवाच्य इति स्वरूपास्यानमा ताप्युलसामग्रीतः समयपरिच्छित्तिर्भवत्येव । न च तब युत्पित्सुयुत्यत्तये प्रतिनिमित्तविशेये तात्पर्य यदनुपपत्तिर्लयाणावीजं स्यात् । अपि च, धिक् कर- भमतिदौर्यग्रीवमित्यादिवाक्यस्य करभनिन्दातात्पर्य- कस्य प्रतिनिमित्तपरत्वाभावेऽपि ताहशपिण्डमनु- भवतः स्मरतश्च वाक्यार्थमयं करभशब्दवाच्य इति भवति मतिः। न च तत्र प्रतिनिमित्तविशेषे तात्य- र्यमस्ति लक्षणाया वौज, निन्दापरत्वात् । किञ्च सर्वत्रान्वयानुपपत्तिरेव लक्षणावौज यष्टौः प्रवेशये- त्यादावपि प्रकरणादिना पुरस्कारादिप्रयोजनकात्वं प्रवे- शनस्यावगतं ताद च प्रवेशनादौ यध्यादेरनन्वयात् 'मैवमिति, लक्षणवौज स्यादिति, नथाप तत्रैव गवयत्वे शक्यतावच्छे- दकत्वग्रहार्थमवश्यमुपमानापेक्षेति भावः । मनु तादृशतात्पर्य विना तादृप्रवाक्यमेव न प्रयुज्यते इत्यत शाह, 'अपि चेति । तात्पर्या- नुपपातेलतणावीजलमेव खपश्यति, "किश्चेति, 'अनन्वयान' अषया- सम्भवात, नाचानुपपत्तिरेवेति भावः । ननु पत्र प्रकरणादिवान गास्ति तचापि माया आवश्यकवेन तात्पर्यानुपपनैरेव 1A ·सावचिन्तामणौ। १) तात्यानुपपत्तेरपि तात्पर्यमजात्वा जातमशक्यत्वेन तदर्थं प्रकरणदेवश्योपजीव्यत्वात्।। अथ प्रकर- खादेरननुगमः तात्पर्य्यव्याप्यत्वेन तदनुगमे तात्पर्य्या- नुपपत्तिरेव तद्दौजमस्तु लाघवादिति चेत् । न । धूमादिवदननुगतस्यापि व्याप्यत्वाविरोधात् । तस्मात् गवयशब्दः कस्यचिद्वाचकः शिटैः प्रयुक्तावादिति सामान्यतो निश्चितेऽपि गवयत्वविशिष्टो धमी गवय- पदवाच्य इति लाघवान्विर्णेयम् । तच प्रमाणसहकारि, तदोजत्वमावश्यक इत्यत आह, 'तात्पर्य्यानुपपत्तरपति, 'नदर्थ' तात्पर्यज्ञानार्थ, 'अवश्योपजीव्यवान अवश्य प्रयोजकलात्। घाइते, 'अति, लाघवादिनि, तात्पर्याभाववदत्तिलेन प्रकरणज्ञानस्या- पेचितत्वे तात्पर्यज्ञानस्य नियनपूर्ववर्जितायाः कृतवनानन्यथा- सिद्धलमाचकल्पने लाघवात् प्रकरणज्ञानस्य हेतुले उभयोरेव कल्यवेन गौरवादिति भावः । याप्यानुगमस्थानमित्यनुपयोगि- तया तदननुगमे उतिविरह इति समाधत्ते, 'नेति, उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'शिष्टैरिति, यद्यपि अपभ्रंगशब्दस्यापि मिष्टमयोज्य- तया तब व्यभिचारः तथापि पाधुपदावस्यैव हेतुल्वे तात्पर्य, गवयमब्दवाच्य इति सामान्यतो निश्चयस्य विशेषव्यवहारानुपयोगि- वादिति भावः। 'साघवादिति गोमादृश्यापेच्या गवयवे लाघव- मिति लापवधानादित्यर्थः, 'नष' लाघवच, 'प्रमाएमहकारीति (१) तात्पर्यमावा ज्ञातुमभक्त्वादिति ख.।

·उपमानायटलीयाडम् । ७५ न च तस्यां दशायां प्रमाणान्तरमस्ति, अतो यत्प्र- माणसहकारि तत्प्रमाणान्तरमास्थेयम्। अथात्वनु- मानं तथाहि गवयशब्दो गवयत्वविशिष्टधर्मिवाचका असति हत्त्यन्तरे रहे:(१) प्रयुज्यमानत्वात् गवि गो- शन्दवदिति चेत् । न। गवयत्वविशिष्टो यो धमौ तस्य वाचकत्वमहेऽपि गवयत्वस्य महत्तिनिमित्तवासिद्धेः। न च शक्तिमज्ञात्वा इत्यन्तरं चापि अवधारयितुं शक्यते, सामानाधिकरण्यमानस्य निमित्तोपलक्षण- वनौहिः, प्रमाणान्तरमहकार विना लाघवज्ञानस्य शानानक- लादिति भावः। तस्यां दशायां' लाघवज्ञान काले, 'प्रमाणन्तर' अनुमामादिक, 'यदिति, तमोत्यादिः, तथाच दागौं लाधव- ज्ञानस्य यत्सहकारि तत् ममान्तरं उपमानप्रमाणमित्यर्थः । माइते, 'अथेति, 'असतीत्यादि मनिममाजन्य-लक्षणग्रहामन्य-गव- यतविमिरविषयक्रमान्दशनकलादित्यर्थः । ननु गवयवावच्छिन- वाचकत्वमेव माध्यं तदादिपदे नज्ञानस्य पूर्व सम्भवादन आई, 'न पति, 'भयत इनि, लक्षणायाः शनिघटितघटितत्वादिति भावः । ननु गवयत्वविमिवाचकावं तनिष्ठमकिनिरूपकल तथाच सभे गवयभानदायां पारतग्व्येण गवयलस्यापि अवच्छेदकतानिरूपकव- मम्बन्धेन भानात् तच मिमित्ततामिद्धिः समानाधिकरण्योरेकचा- परस्य पारतव्येण माने याधकाभावात् इत्यत श्राक्ष, "सामानाधि- १३) व्यभिगोरिति ख।

·सवचिन्तामो तासाधारणत्वात् । अथ गोसादृश्यस्य प्रतिनिमि- ततायां गौरवावतारे नापमानस्यावतारः। तथाच तर्केण इतराप्रतिनिमित्तत्वे निश्चिते २) गवयपदं गव- यत्वप्रत्तिनिमित्तकं इतरामष्टतिनिमित्तकत्वे सति करण्यमावस्येति, मरित्यादि, 'माधारणत्वात् समानाधिकरण- लात्, तपार मामानाधिकरणस्य तनियामकवे मादृश्यम्यापि * সালালিহান দলীনবিনি মা। রনি ধান্স- दाथिकाः। वस्तुतस्तु ननु गनिमामानाधिकरणमेव निमित्ततामाधक भविश्यतीत्या प्रदा व्यभिचारमाह, 'मामानाधिकरण्नमाचस्पति, 'भाचपदेन सङ्केतविषयताव्यववेद', 'माधारणलादित्युकार्यकं इति तु परमार्थ । शङ्कने, 'अथेति, गोमादृश्यस्य प्रतिनिमित्ततायो' तस्य गदयपदशक्यतावच्छेदकताया, 'गौरवावतरे' गवयालापेच्या गौरवज्ञाने, सप्तम्यर्थः प्रयोजकत्वं, 'नोपमानस्यावतार' नोपमान- जानं, तथाच भवन्मतेऽपि गौरवज्ञानस्य सहकारित्वभावश्यक तजनकतया उपमानस्थापि नोपयोगिलमिति प्रमाणान्तरेण तज्- ज्ञानसम्पत्ती किमुपमानेन इनि गूढाभिप्रायः । ननुपमा विना कथ तर निमित्तयह दव्याकाहाथामाह, “तथा चेति, 'नको' लाघवज्ञानरूपत कणा, 'दूनरेति गवयत्वभिन्ने शक्यतावच्छेदकवाभावे निश्चिते इत्यर्थः । इतरेति तरल प्रतिनिमितभित्रं यस्खेति (१) गोसादृश्यनिमित्ततागौरवस्थानवतारेण गोपमानस्याम्ममवतात . (२) वस्य प्रतिनिमित्तकत्वेऽवारा ते इति खः ।

·सचिन्तामणौ। 9. 'मित्तकं गवयपद्मिति मानान्तरं विना अमतीतेः अनुमितापकतावच्छेदकमानप्रकारकत्वनियमान्"। अथ यथेच्छायां सामान्यतादृष्टेन विशेषवाधकसहकते- नाएद्रव्यानाश्रयत्व) प्रतीयते अन्यथा विशेषवांध- कारिका बुद्धिर्यतइति व्युत्पत्त्या तादृशमानसोपनौतभानमयोजि- कायामनुमितावपौत्यर्थः, अनुमितेस्तनामकलासम्भवेन यथाश्रुता- मङ्गनेरिति साम्प्रदायिकाः। वस्तुतस्तु 'इदं' गवथत्वमित्यर्थः, 'प्रतिनिमित्तमित्येव पाठः, सकारयुकपाठस्तु प्रामादिकः, तादृभपाठस्य प्रामाणिकत्वे 'निमि- तेति धर्मपरोनिर्देशः, 'दति बुद्धावपि' इतिज्ञानप्रयोज्यामिता- पौत्यर्थः, इति तु परमार्थः, 'गवयपदमितीति 'अप्रतीतेरित्यत्र प्रतीतावन्वितं, 'प्रकारकत्वेति तथाच किश्चिदवच्छिन्नसक्यता- कालवेनानुमितावपि वरूपतो गवयवावच्छिवशक्तिनिश्चयार्थमवश्यं प्रमाणान्तरापेक्षा इति भावः । नन्वात्मसिद्धौ यथेच्छा द्रव्यसमवेता गुणात्वादिति मामान्यतोदृष्टानुमानेन प्रत्येकं पृथिव्यायसमवेतब- निश्यसकतेनाटद्रयानाश्रितत्वं प्रतीत्य व्यतिरेक्यनुमानेनात्मसम- वेतवसिद्धिम्याचापौत्याशकते, 'अथ यथेच्छायामिति, 'विशेष- बाधकेति पृथिव्यायकैकसमवेतत्वाभावनिश्चायकेत्यर्थः, 'अष्टद्रव्याना- श्रयत्वं अष्टद्रव्यानाश्रितत्वमित्यर्थः, अद्रव्यान्यनाश्रयो यस्या इति व्युत्पत्तेः, 'प्रतीयते' अनुमोयते, तथाच व्यापकतानवच्छेदकधर्मा- (९) व्यनुमियापकतावच्छेदकाचप्रकारताकलनियमादिति ख। (२) विपोषबाधकमावतेनान्य च्याश्रितवमिति एव ।

·उपमानास्याटतोयखण्डम् । कानां द्रव्यव्यतिरेकविपयकत्वेनाष्टद्रव्यानाश्रयत्वं () केन ग्राह्यम्। तथावापि गौरवास्यतर्कसहशतसा- मान्यतादृष्टादितरामतिनिमित्तकवे ज्ञाने) पश्चात् स व्यतिरेको स्यात् कल्प्यप्रमाणान्तरापेक्षया कृप्त- वच्छिन्नविधेयताकालमप्यन्तुमिती खौकार्थमिति भावः । 'अन्यथा' अनुमितेस्तथालनियमे, 'विशेषवाधकानां' पृथियाघेकै कसमवेतत्वा- भावानुमापकानां पृथिवादिषमवेतनाभावव्यापकामावतियोगि- मनोमात्रामववत्तापरामभानामन्वयपरामर्शानां इति यावन्, 'द्रव्ययतिरेक व्यसमवेतवव्यतिरेकः, कचित्तथैव पाठः, 'विषयक- खेनेति हेतव्यापकतयेत्यादिः, नयाच प्रत्येकसमवेतत्वाभावलमाचस्य व्यापकतावच्छेदकतया अवगाहित्वेन इति पर्यवमितं । 'चापि' गवयपदामिपहायानेऽपि, 'सामान्यतोदृष्टात्' गवयपदं सप्रकृति- निमित्त माधुपदवादित्यनुमानान्, 'शाते' अनुमिते, 'म:' गौर- वाण्यस्तकः, 'यतिरेको स्थादिति इतरानवञ्चिन गक्यताकं गवंयपदं गवयलावच्छिन्नमक्यताकलं बिना किञ्चिदवष्छिनशक्यताकं न स्थादिति व्यतिरेक्यनुमानप्रयोजकः स्यादित्यर्थः । ननु वादृशतर्कस्य उपमानमहकारिलमेव कल्यते किमनुमानमहकारिलेन इत्यत- (१) विशेषणवरधकानो एथियोकैकमाधयतिरेकविषयकात्यं गन्यथा- नाश्रितत्वमिति ख.। (२) इतराप्रतिनिमित्त शायत इति ख० ।

·तावचिन्तामणौ। C. प्रमाणसहकारित्वस्य युक्तात्वादिति चेत् । न । इच्छाया- मेकैकपाधसहसतापरवाधरेव) तापद्रव्यविशिष्ट- वैशिष्ट्यादष्टद्रव्यानाश्रयत्वपरिच्छेदात् न तु सामा- न्यताहष्टेन विशेषणहयोः परिच्छिन्त्यैवर) विशिष्ट- वैशिष्ट्यबोधनिब्वाहात् तर्कानवतारदशायां तस्य परि- श्राह, 'कल्यममाणान्तरेति, ‘युतत्वादिनि नथाच प्रमाणान्तरकाल्पने गौरवमिति भावः । दूषयति, 'नेनि, 'श्रपरबाधकैरेवेति थिया- दिप्रत्येकसमवेतत्वाभावकूटेरेवेत्यर्थ., तावहिरएवण्यावथिया- दिभिर्विमिष्टं पृथिव्यादिनिरूपितं यत्समवेतवं तस्य वैमिश्वं प्रति- योगितरूपं यत्र एवम्भूतोऽष्टद्रव्यायितत्वसामान्याभावस्तस्यानुमिते- रित्यर्थः, एवकारय्यवच्छेद्यं खयमाछ, 'न लिति, 'सामान्यतोदृष्टेन' इच्छा न पृथिवीसमवेता मनोमाघायलादित्याद्यनुमानेन, 'विशे- पणदयोः' पृथिव्याघेकैकसमवेतवाभावकूटाष्टट्रव्यसमवेतत्वमामान्या- भावयोः, 'परिच्छित्त्यैव' ज्ञानेगेव, 'विशिष्टेति नावासमवेतत्वमामा- न्याभावबोधनिहादित्यर्थः, तथाच व्यापकतानवच्छेदकरूपेणानु- मितिः कुत्रापि न खौकार्येति भावः । मन्वितरवाधस्यले वा- पापि व्यापकतानवच्छेदकरूपेणानुमिनिः भवितुमस्तोत्यतौदोषा- नरमाह, 'तर्कत्यादि, गौरवाख्यतकांज्ञानदभायामित्यर्थः, "नस्य' (१) रकैकबावसकृतापरापरबाधकैरेति खः । (२) सापद्पविशिरावैशिष्यादन्यप्रत्यानाश्रयत्वपरिच्छेदादिति छ । (३) विप्रेषणबयोयस्थित्यैवेति खा।

·उपमागायतीयखगहम् । छेदकत्वाचन च व्याप्तिपरमिदं वाक्यं यो गोसदृशः स गवयपदार्थ इति वाक्यावगतव्याप्तेरनुमित्युदया- दयंस गवयपदवाच्यो गोसहशत्वात् अतिदेशकाला- वगतपिण्डवदिति वाच्यं । न हि गोसदृशं जावा अनेन पृष्टः स किंशब्दवाच्यइति, किन्तु सामान्यतो यापकतानवच्छेदकावप्निस्य, 'परिच्छेदकत्वात्' अनुमापकत्वम- भङ्गादित्यर्थः, अनुमितापकतावच्छेदकमारावच्छिन्नविधेयताकल- स्थानियमादिति भावः । तस्य' अनुमानस्य, 'परिच्छेदकत्वादिति व्यापकतानवच्छेदकरूपेणेत्यादिः, तथाच तादृशनियमाभावे तर्कस्या- सत्त्वलेपि व्यापकतानवच्छेदकरूपेणामितिः थादिति भावः । इत्यपि कथित् । माइते, 'न चेति 'वाच्यमिति परेणान्वयः, 'व्याप्ति- पर प्याशितात्पर्य्यक, 'इदं अतिदेयात्मकं, तस्य तत्वं फुटपति, 'योगोमदृश इति, अवगतव्याने' पुरुषस्य, अनुमित्युदयादिति, तथाच तर नात्पर्य्याभावे ध्यानरबोधेनानुमितिर्न म्यादिति भावः । ननु भामान्यव्याप्ती गोसादृश्यलस्थानुगतले महिषादौ त्यभिचारः अननु- गतले दृष्टान्तासिद्धिरतो विभेषव्याप्तिमार, 'यमिति, 'प्रयं' अति- देशकालानवगतो गवयः, दृष्टान्तमाह, 'अतिदेशेति, दूषयति, 'न होति, 'हि' घमात्, 'अनेन' गौसदृशज्ञाचा पुरुषेण, “पृष्ट इति, प्रभा- कारमाह, 'स किमिति, 'मः' गोमवृषः, तदा कि ट रायरकाझा- (९) तस्य वदपरिच्छेदकखायेति ख.1 (२) अवगसयातिरनुमिनुयादयमिति ख. { 11 ·तत्वचिन्ताम। गवयपदार्थमवगत्य स कौगिति, तथाच यद्योग- प्राथम्याभ्यां तस्यैव व्याप्यत्वं ततः किं तेन । अथ लक्ष- णपरमिदं) वाक्यं किंलक्ष्य कोऽसाविति" प्रश्नार्थः, एवञ्च वाच्य इति प्रयोक्तव्यपरमसौ) गवयइति व्यवह- यामाह, 'किन्विनि, 'गवयपदार्थमिति, तत्त्वेनेति शेषः, अज्ञातवस्तु- नोऽपि पदार्थत्वेन ज्ञानसम्मवार घथा धारणदिपदार्थत्वेन वारणा- दिज्ञानमस्मद्विधानां, 'अवगम्येति कचित् पाठः स च प्रामादिकः श्रगुणे धुटि पञ्चमलोपस्यानुमामनिकत्वान्, 'तथाच' गवयपदार्थल- ज्ञानस्म पूर्वमावग्यकलेन च, 'तस्येव' गवयपदार्थवस्यैव, 'किं तेन' किं सादृश्येन, तयाचोक्तानुमाने दृष्टान्नामिद्भिरिति भावः । मङ्गते, 'अथेति, 'लवणपरं' गवय इति व्यवहारमयोजकधर्मतात्पर्यक, 'इदं' अतिदेशवाक्यं । ननु गवयपदशक्य जिज्ञासायां नस्य लक्षणपरत्वे उत्तरत्वं न मम्भवति जिज्ञासिताभिधानस्यैव तथालादित्यतः प्रश्ना- धमप्यन्यथा करोति, 'किंलक्ष्यकोऽसाविति किंप्रयोज्यव्यवहारवि- षयोऽमा वित्यर्थः, 'प्रश्नार्थः' मन्मयाक्यार्थः, तथाचोत्तरवाकां न विर- दार्थकमिति भावः । ननूनरवाक्ये व्यवहारबोधकपदाभावान् कयं (९) गवयपदार्थमवगम्येति ख० । (२) यद्योगप्राधमाल्या तसेवार्थत्वमिति ख.। (३) लक्षणापरमिदमिति ख.। (8) किंलक्षणकोऽसावितीति ख.। (५) एवच प्रयोहाय्यमयमसाविति ख.।

·उपमानास्पटतीयखण्डम् । यो गोसदृशत्वात् यस्तु न तथा नासी गोसदृशः यथा हस्तीति चेत् । न । न हि हस्त्यादीनां विलक्षणत्वे प्रमाणमस्ति, सर्वप्रयोगस्य दयावान' कतिपय- साभार्थकत्वमित्यत आह, वाच्य इतौति उत्तरवाश्यस्यवाय इति- पदमित्यर्थः, उद्देश्य-विधेयभावबलात् प्रयोज्य-प्रयोजकमावलाभ इति भावः । अतएव गोसदृशत्वादिति पञ्चमी निर्देशः । ननु नत्र तत्प्र- योजकलं व्यापकत्वमेव जनकवादेर्वाधात् तम यानिमियतं सा च नास्ति व्यभिचारात् रत्याशय व्यभिचाराभावं दर्शयनि, 'यस्थिति, 'न तथा' म गव्य इति व्यवहारविषयः, तत्र दृष्टान्तमाह, 'यथेति, हस्तिनि दयोरेवाभावपत्त्यादिति भावः । दूषयति, 'न हौनि, 'विल- घणले गवय इति व्यवहाराविषयत्वे, 'प्रमाणमस्तौनि जिज्ञापित प्रकटज्ञानमस्ति, प्रकर्षश्चामामाग्यज्ञानानास्कन्दितत्वं, तथाच गो- सादृष्याभाववति व्यवहारविषयलमन्देशात् गोमादृश् ताप्रयोजक- बसन्देवासा तादृशवाक्यादपि न मम्भवतीति भावः । ननु सर्वेषां गवयपदपयोगे इस्तितात्पर्य्यकलामावादेव तब नसिद्धिर्भविम्यती- स्वत श्राध, 'सर्वप्रयोगस्येति स समयोगे बतायंकवा- भावस्य इत्यर्थः, 'दुयत्वादिति, विना सार्वज्य सज्ञानामग्भवा- दिति भावः । केचित्तु 'प्रमाणपदं यथाश्रुतार्थक, तथाच प्रमाणामावादेव सन्तानाभाव इति भावः । ननु मनमयोगेन एतत्साधनौयं दत्यन- -(8) विपत्तत्व इस ख• । (२) दुनिलादिति ख।

·8 सत्त्वचिन्ताम। व्यवहारस्थानैकान्तिकत्वात्। न च कौडक किलिङ्गक- इति प्रश्नार्थः, न ह्यनेन लिङ्गमज्ञात्वा गवयपदस्य वाचकावं कस्यचिच्च ताप्यत्वं नावगतं, ५) येन तदर्थ प्रश्नः। प्रतिनिमित्तविपलिङ्गे) प्रश्नः गवयपदं येन . आह, 'सर्वप्रयोगस्येति, 'दुर्जयत्वादिति, तथाच देतज्ञानाभावात् कथं तत्र तसिद्धिरित्याशय इत्याजा, तन्मन्द, माध्याचियापत्तः । ननु कतिपयजनानां प्रयोगे तत्तात्पर्यकलाभावनिश्यादेव तच तमिद्धिरित्यत आर, 'कतिपयेत्यादि, साय-हेलोयधिकरणय- मिति तु मायनीयं प्रयोगनिष्टतात्पर्याभावस्य स्वप्रतियोगि- विषयतामम्बन्धेनैव हेतुत्वात्, 'अनेकान्निकत्वात्' व्यभिचारितात् । शहते, 'न चेति, 'कौटुक्' इनि, उदीयेनिशब्दोऽत्राप्यन्वितः, 'किलिङ्गक इति, तथाच किंलिङ्गकममार्थी यादृशः कौदृगिति- प्रमार्थोऽपि तादृश इत्यर्थः, दूषपनि, 'न हौनि, 'अनेन' मनका पुरुषेण, 'लिङ्ग गवयपदवाच्यवानुमापर्क, 'वाचकाल वाचकता- निरूपकवं वाच्यत्वमिति यावत्, गवये इति पः, 'अवगतमिति परेणावया, 'तयाप्यत्वं' गवयपदवायलच्याप्पलं, 'तदर्थ' नयाथत्व ज्ञानार्थ, "मश्रः', त इति शेयः, नथाचातिदेषवाक्यात् पूर्व गदये गवयपदवाध्यात्वस्वाज्ञानात्तागमन एव न मम्भवतीति भावः । (२) अति स.। (२) किलिङ्गामिति प्रदार्थ इति ख.। (२) कस्यचिद्वाच्यत्वमवगामिति । (0) अथ प्ररचिनिमित्तविशेष दहि ख.।

·उपमानास्थलतोयखाइम्। p निमित्तेन वर्तते तस्य किं लिङ्गमित्यर्थः इति चेत्, न हि तदनुमानमेवेत्यनेन निश्चितं यत इति स्यात् । ज्ञानहेतुमाचप्रश्ने तविशेषेणेत्तरमिति चेत् । न। 'नयाप्यवमवगतमिति कचित् पाठः, नच 'न होत्यस्य 'प्रश्न इत्यत्र नान्वयः, किन्तु अवगतमित्यत्र, 'वाचकत्वमित्युक्तार्थक, 'लिङ्गमशाला' विशेषतो लिङ्गमशाला, 'कस्यचिच्चेति किशिपदार्थस्य वित्यर्थः, 'नयाप्यवमित्ययुकार्यक, 'अवगर्ने निश्चितं, नथार सामान्यधर्मप्रका- रकज्ञानं विना अवान्तरधर्ममकारकजिज्ञासानुदयात्तादृशान एव न सम्भवतीति भावः । 'नदर्थ लिङ्गलावान्तरधर्मप्रकारकशानार्थ, 'मन्ना कृत इति शेष इत्यर्थः। शकते, 'प्रतिनिमित्तेति गवयपद मक्यता- वच्छेदकानुमापके प्रश्न इत्यया, प्रश्नार्थ सष्टीकरोति, 'पनेत्यादि गक्यपदं यद्धर्मावच्छिवाणक्यताकं तस्यानुमापकं किमित्यर्थः। दूप- यति, 'न हौति, 'निश्चितमिति परेणावया, 'तत् गक्यपद स्वता- वच्छेदक, 'अनुमानमेवेति अनुमेयमेवेत्यर्थः, "रत्ययुटोऽन्यचापोति वचनात् कर्मणि युभत्यय', तथाच तत् किधिलिङ्गकानुमितिविषय- इति पर्यावसितं, तौति निश्चितेय चावया, 'श्रनेन' प्रश्नकर्ता पुरुषण, 'पात इति स्यात्' चेन इति प्रमः स्थात्, तथाच सामान्यज्ञाना- भावान विशेषनिधासेति भावः । सङ्कने, 'ज्ञानेति, सथान गवय- पदवायवज्ञानजनक किमिति प्रमाय: पर्यवमितः, तदिवे' (१) तदनुमेयमेवेत्यनेनेति ख.। (२) येन तथा स्वादिति ख ·तत्त्वचिन्तामणौ अविशेषादिन्द्रियसन्निकर्पमप्युत्तरयेत्, वनं गतो द्रव्य- सौति। तस्मानिमित्तसेदे एवायं प्रश्नः कोहगवयः केन निमित्तेन गक्यपदं प्रवर्तते, गवयत्वस्य साक्षादुप- दर्शयितुमशक्यत्वात्, पृष्टः स तदुपलक्षकं सादृश्यमा- चष्टे, पश्चाच दृष्टेपि पिण्डेऽतिदेशवाक्यार्थी स्मरत- . गवयपदवाच्यत्वज्ञापकत्वावान्तरधर्मसादृषप्रकारेण, 'उत्तर' जिज्ञा- साविषयबोधकवाक्यं । दूषयनि, 'नेति, 'अविशेषात्' जानजनकला- विशेषात्, “इन्द्रियमन्त्रिकर्षमपौति, इन्द्रियमनिष्टोगवयपदवाय- इत्युत्तरतोऽपि तादृभजिज्ञासानिहत्तेरिति भावः। इन्द्रियमन्त्रि- कर्मवेनोत्तरवाक्यस्य पर्यावमितार्थमाइ, 'वममित्यादि, ददमुपलक्षणं सादृश्यस्य तज्ज्ञानजनकलाभावेन तदाकायोत्तर न सम्भवनीयपि वोध्य । उपसंहरति, 'तमादिति, निमित्तभेदे एव' प्रतिनिमित्त- विशेषण एव, 'मन्नोऽयं' कीदृशगवय इति प्रग्न इत्यर्थः, प्रश्नार्थ स्पष्टयति, 'केनेत्यादि किंधविच्छिन्नमयनाकं गवयपदं दति पर्यवमिताः। ननु किमर्थ सादृश्यमाचष्टे इत्याकालायामाह, 'गवय- लनि, 'मादादित्यादि प्रत्यवतो जापयितुममक्यत्वादित्यर्थः, नस्य तथावे गवयपदं गवयवावच्छिन्नशक्यनाकमित्येवोत्तरयेदिति भावः । 'स' उत्तरथिता, 'तदुपलाइक' गवयत्वोयलरक, मादृश्यस्य प्रत्यक्ष- तोऽपि दयितं शक्य अवयवादिसाम्यादिति भावः । 'पाति (१) अतिदेयवाक्यमिति ख०॥

·उपमानाण्यटतीपखण्डम् । स्तर्कसहकारात्९) गवयत्वविशिष्टो धनौं गक्यशब्द- वाच्य इति प्रतिनिमित्तविशेषपरिच्छित्तिरुपमान- फलम् । अथ गौरवेणान्यानिमित्तकत्वे सति सनिमि- त्तकत्वादिति व्यतिरेकिणएव गवयत्वप्रतिनिमित्त- अतिदेशवाक्यानुभवोत्तर मित्यर्थः, 'दृष्टेऽपि' अयं गोमदृश इति साक्षात्कारविशयीत्यर्थ, पिण्डे गवयारोरे, 'सरत इति, नादृप्रात्यक्षस्यैवोदोधकवादिति भावः। सहकारात' गौरवाण्य- नसहकारात्, 'प्रतिनिमित्तविशेषेति प्रतिनिमित्ते गवयपद- शक्यतावच्छेदके यो विशेषस्तत्परिछित्तिस्तन्वान, 'उपमानफलं अतिदेशशाक्यमयोजनं । केचिनु 'उपमानफल उपमितिरिति व्याचवते, तन्न माधु, उपमानमनभिधाय तत्फस्तत्वेनोपमित्यभिधानासम्भवात् अनिदेश- वाक्यप्रयोजनाभिधानप्रस्तावे तदभिधानस्यार्थान्तरनाच । गते, 'अति, गौरवेण' गौरवास्यतर्केण, निश्चितादिति शेषः, 'श्रन्या निमित्तकाले मति' गवयत्वभिन्नविच्छिन्नमशिशून्यले गति, 'भनिमितकत्वात् किश्चिदवच्छिनक्यताकत्वान, दतिव्यतिरेकिण:' एतत्स्वरूपात व्यतिरेकव्यातिविशिष्टाद्धतीरित्यर्थः, तथाच गवयपदस्य गवयत्वप्रतिनिमित्तकलं विना अन्याप्रतिनिमित्तकालविशि- समत्तिनिर्मितकलं न सम्भवति इति व्यतिरेकच्यारिति भावः। (१) तकसकारणेति ख.1 ·ताचिन्तामणौ। कात्वधौरिति चेत् । न । व्यायमूलकतया गौरवस्य) तविपर्ययस्य वा अप्रमाणत्वात् तत्राप्रमाणे सहका- रितामात्रेण९) अन्यनिमित्तत्वशङ्कायां कथमुयमान- मिति चेत् । न । गौरवसहवतापमानादेवान्यानिमि- अध्ययमहचाराभावेनान्वयव्याप्तियहासम्भवायतिरेकिवानुधावनं । दू- पति, 'नेति, कायमूलकाया' आपाधापादकयोयाधिपहानपेक्ष- तया, 'गौरवस्य गौरवास्यतर्कए, 'तविपर्यायस्य' मन्तिनिमित्ताव- विपर्यायस्य, अन्यमिचिमि शेष:, 'प्रमाणवा' अमियायकत्वात, तथाच व्याप्तिमूलकतर्कदैव निश्चायकालात् गौरवास्यतशतपा- भतेन अन्यस्मिान् प्रनिनिमित्तवाभावप्रत्यायनासम्भवादुक्य हेतु- बामम्भव इति भावः । मते, 'तचेति, 'तच' गौरवास्यतर्क, 'अप्र- माणे अनिवायके, मनौति शेष', 'महकारितामाचेणेति, तस्येत्यादिः, अवयश्चास्य अपमानमित्यत्र, 'अन्यनिमित्तलकायां' अन्यस्मिन् प्रतिनिमित्तालगवायां, स्थितायामिति भेषः, 'कथमुपमान' उप- मित्यात्मको गवयत्वे भाक्यगावच्छेदकालनिधयः कपमित्यर्थः, गौर- वाख्यतर्कस्य किश्चिदनिधायकत्वेन तच्छकाया अनिवृत्तेरिति भावः । दूषयति, 'नेति, ‘परिच्छदादिति निश्चयादित्यर्थः, नयाघ गौरवस्यानिश्वायफावेऽपि तत्सहातोपमानप्रमाणदेव तनिश्चया- ( गौरवग्रहोलि ख (২) বামনাযষব্যাবিনামানি । (२) अन्यनिमिनमायामिति खः ।

·उपमानारयाटतीयखाइन्। तकत्वे सति सनिमित्तकात्वपरिच्छेदात् । अस्तु गौरव- सहकातात् सनिमित्तकत्वमानादेव) गवयत्वनिमि- त्तवात्वसिद्धिः, न चैवं, व्यतिरेक्युच्छेदात् । कार्यत्वे पर्यावसिते वाधकानन्तरं व्यतिरेक्युदयात् । यत्र च दुनाकामित्तिरिति भावः। महकारित्वं मामानाधिकरण्यमा न त तन्जन्यजनकत्वं बाधितलात् ! भरते, 'अस्विति 'मिद्धिरिति परेषयः, 'सनिमित्तकलमानात् किश्चिदवच्छिामक्यताकवरूपा- नुमापकतोः, दूषयति, 'न चैवमिति, नमर्थ हेतमाह, 'व्यतिरेक्यु- च्छेदादिति तादृपहेती यतिरेकच्याप्यसम्भवात, नस्य गवयला- वच्छिनभयनाकलयभिचारादिति भावः । नन्वेवं चिनिः सकर्तृका कार्यपादित्यादावपि सद्यकालीनय केऽन्यकर्तृकत्वाभावनिश्येन व्यतिरैकिणा कार्यत्वेन ईश्वरक कस्वं न मिहोत इत्याशङ्कायामाई, 'कार्यव इति, पर्यवमिते' विनाविभाववादिना तब कार्यत्वेनु- मिते सतीत्यर्थः, 'नाधकानन्तर" अन्याककवनिश्चयानन्तरं, 'यनि- रेक्युदयात्' यतिरेकव्याग्निपहात्, सपाय प्रशते हेतुघटकान्या- निमित्तकवामिया इतरेव पूर्वमसिद्ध इति भावः । यदि च तव বিনি থঘনা নৰা সুন্ধিাৰীষুষ নলিভাই মামা- पेचितवेऽपि घटादौ बाधक विनापि कर्थ तसिद्धिरित्यन बाह, (९) सनिमिताकत्सग्राहकमानादेवेवि खः । (२) व्यतिरेक्युच्छेद इति ख. 12 ·तत्तचिन्तामो प्रथमं व्यतिरेकाभावः(१) तब कार्यत्वादेव फल) अन्यानिमित्तकत्वं सनिमित्तकत्वञ्चेति बुद्यावपि गव- यत्वनिमित्तकं गवययदमिति बुझेरसिद्धरुतात्वात् । किश्च अब व्यवहारेण प्रतिविशेषे२) पदशक्तिमहो न तु तन्निमित्ते तेनाप्रतिबन्धात्,न गौरवातिव्याश्या- 'यत्र चेति इदानीन्तनचित्यादौ, 'प्रथम इतरवाधनिययात् पूर्व, 'यतिरेकाभावः' अन्यकर्तृकलव्यतिरेकाभावनिक्षयः, कार्यवादेवेनि, ‘एवकारेण व्यतिरेकिवयुदामः, 'फलं' अनुमिनिः, नचावयव्याप्ति- विशिष्ट कार्यवादेवानमितिरिति भावः । तुष्यनु दुर्जन इति न्यायेनाह, 'अन्यानिमित्तकावमिति, 'उनलादिनि, इदं मप्रवृत्ति- मिमित्तमिति बुद्धावपौत्यादिग्रन्ये इत्यादिः । भनिग्रहो नोपमित्यात्मकः किनु शक्तियहानमारं मक्यता- वच्छेदकलाह एवं नदात्मकः नदेवोपमानफसमित्येकदेमिमतं उपन्यस्य निरस्थति, 'अत्रेनि, 'यवहारेण' गामानयेत्यादिप्रयोजक- रद्धवाक्यात् प्रयोभ्यरद्धस्य गवानयनादिना, 'प्रतिविशेष व्यक्तिवि- श्रेषे, पदाक्तिमहः' पदविशेषयक्तियहा, 'नबिमित्ते' तक्रियावर्तके, 'भक्रियह इति पूर्वणाचयः, 'तेनामतिबन्धात्' 'नेन' तनिमित्तेन, तच शक्तियहामनिबन्धात्, यतो शनिभानस्य निमित्ते अभिभाना- (१) बाधकालाम इति । (२) तत्र कार्यत्वादेव पलं नेति खः । (३) प्रतिविषये इति ।

·उपमानास्यस्पोयषण्डम् । दिनेतरनिरासे गोत्वानिमित्तत्वग्रह, गौरवादे- रतकत्वात् अममाणत्वाच्च । तस्मात व्यक्तौ शक्तिमह- एव लाघवादिसाहित्येन इतरानिमित्तकन्वे सलिए) गोत्वादिनिमित्तकत्वमवधारयति । सर्वच तदेवोप- नियतवादिति भावः। नैयायिकाभिमतं यत्तविराकरोति, 'नैति, यमिलिग्रहकात एव इति शेषा, 'इतरनिरामे गोलेतरानिमि- तकलनिय ये, तर देतः गौरवातियायादिनेति गोल्पतयतिवादी गौरवाख्यतण व्यस-ममेयवादावनिममझेनादलादापादिपदोपा- तासामानाधिकरमेन विरास इति भावः। 'गोलादेरियादिना गवयवादिपरियः, निमित्तनगह' गातावच्छेदकलयह', नत्र तिमाह, 'गौरवारिति, "अतर्कवान्' भापतित्वावच्छिनामयो- अकलात्, आदिना प्रतिव्यायपामानाधिकरणपरियाः। ननु तेषामतर्कत्वेऽपि इतरनिरामकलमस्येव इत्यम शाह, 'चप्रमाणला- देति धनियायकलाश्वेत्यर्थः, पाच तेषां कुतस्तविशायकलमिति भावः । उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'भक्तिग्रह एवेति व्यवहारादिना व्यती मनिग्रह मत्येव प्रत्यर्थः, 'लापवादिमाहित्येन' साघवादीनां साहित्य यति व्युत्पाया लाघवादिमहितेनेत्यर्थः, 'पादिना गौरवातिप्रमशासामानाधिकरणपरिया, 'अवधारयतौति, तथाच (९) गप गौरवादिस्यास्यादिनेतरनिरासेलिब। (२) गौरवादेरतन्त्रवादिति ख.। (२) क्षाधवादिसतोऽन्यतरनिमित्त कल्वे सवोति ख.।

·तत्वचिन्तामयौ मानफलमिति() कश्चित, तन्न, शक्तिमाहकमेव लाघ- वादिसहसनं निमित्तमप्यवधारयति, यथा क्षित्यादी कर्तुरेकताम्।२। अथैवं भिन्नकर्ट केषु लाघवात् कार्य- नाघवादिमहितेनोपमानम्पप्रमाणेन जनः अवधारयतीत्यर्थः । 'भर्वत्र' गवि गवयादौ, 'तदेव' तादृशावधारणमेव, 'उपमानफान' उपमानप्रमाणफलमित्यर्थः, तथाचीपमानस्य न व्यतिक्रियाहकले "मतिपदं व्याकरणोपमानेत्यादिप्राचीननवादस्य शक्यतावषेदकप- पशझिग्राहकतयेवोपपत्तेरिति भावः । दूषयनि, 'मन्नेति, 'कि- प्राहकमेव व्यानिशानियाहकमेक, 'लापवादोत्यादिना गौरवाति- प्रमगामामानाधिकरण्यपरियहः, "निमित्तमपि' गवयतादिकमपी- व्यर्थः, आदिना व्यक्तिपरिय', 'अवधारयनि' अथवेन मिशाय- पति, नचाच प्रयोज्य व्यवहारादिमा जनियामभवेन तदर्ष- मुपमानमपेचितं नदेव निमित्तम्यापि अभिग्राहकं अन्यथा गव- पादिभामान्ये गमिग्रामभवनादवस्यापत्तेरिति भावः। म प व्यवहारादिना शानियहकाम्ने कषं निमित्ते न तद्ग्रह रति वाणं । सकतव्यमर्यवहाराविषयत्वेन गवयत्वादेरनिरमन्वमन्देन गौरवा- दितकाभावेन च सदानों तच नसन्देहेन नियथाभावात् । मनु यमिहिकाल एवं नच गमि यह रति तामागावर प्रतिभातौति गहायां दृष्टान्तमा, 'थपेस्यादि, जिन्यादी विति. बेन पदोभते मगांधकाम्नीमाण कादो, 'क रेकना नापिति- (१) सपति टेवोपमामितोति । (क्षयादी कशावतामिति ।

·उपमानास्पटतोयखण्डम् । मेककाटता बोधयेत् बोधयत्येव) पयादाधकेन त्यज्यते इति चेत् । न)। बाधितविषयत्वेनाभासत्वात् अल- फतुरीश्वरस्येकतां, 'अवधारयतीतिपूर्वेणान्वय', तथाच यथा क्षितिः मकर्ट का कार्यवान् कार्यादा इत्यत्र रितिक रेकवेन लाघवं इति लापवादिरूपतर्कसहशतं कर्तृत्वानुमापकममाणमेव कार्दवान- मितिदशायानेव कर्तुरेकतामप्यवधारयत्ति तथाचापौति भावः । अन्यथा नवापि कार्डलानुमित्यनारमेव एकताय इति कथं न रोचयेयुक्ततोल्यादित्यभिप्रायः । गङ्गते, 'अथैवमिति, ‘एवं' लाघ- वादिसहकतानुमापकस्यैव कचुरेकताप्रत्यायकवे, "भिमकर्तृकेषु' कुलालादिकर्दकेषु घट-पटादिपि, लाघवात्', 'कार्य' लाघवादि सहमत कार्यरूपमनमापकं, 'एककतो', 'बोधयेदिति, तथाच चितिवेन चिनिमामान्यसैव पत्ततया घट-पटादिष्वपि लाघवादि- महतकार्यरूपहेतुना ईश्वरकर्टकलमिद्धिः स्यादिति भाषः । तचे- धापत्तिमाह, 'वोधयत्येवेति, सर्वकषुरोवरस्य घट-पटादिकर्तृत्व- मस्येवेति भाव' । पुनः गहते, 'पश्चादिति घट-पटादावेककर्टकत्व- बोधानन्तरं, 'बाधकेन' राधनिश्चयेन, 'त्यज्यते' श्रमामाययहविष- नया ज्ञाप्यते, थार घट-पटादरेकर्ड कावं नास्येवेति भावः । दूषयति, निति, 'बाधितविषयलेनेति तादृभात मितेरित्यादिः, 'प्राभानत्वात्' उन्नतोराभामनामम्पादकत्वप्रमशात्, तथाच तेन (१) कार्यत्वमेका पताच कोऽपि बोधयन्धेति ख। (२) एवत् पूर्व 'तईि सहेतोरामासानुमिति साध्यास्यभिधाराद्यभावार दिति चेत्' इत्यधिक पाठ खपिड़ितपुस्तके वर्तते ।

·69 तत्वचिन्तामणो। घुनि लघुज्ञानस्य अयथार्थत्वेन तमन्यानुमितेरा- भासत्वाच । न चोपमितिरेव इतरव्युत्पत्तिः) अन्यथा तदनिरुतोरिति वाच्छं। व्युत्पत्तेः शब्दसहकारित्वे - . हेतुना सर्गाद्यकालीनयणुकादावपि तसिद्धिन स्यादिति भाव । ननु घट कुलालकर्डको घटनादित्यादावपि लाघवादेककढकल- सिद्धि म्यादित्यत आह, 'अलधुनौति, 'लध्विति धर्मपरोनि म , क्वचित्तयैव पाठ , लघुलज्ञानस्येत्यर्थ , 'अयथार्थलेन' धमन्वेन, 'तज- न्यानुमिते' भ्रमात्मकल्लाघवज्ञानजन्यानुमिते, 'प्राभासलात्' भ्रम- .खात, भ्रमजन्यानुमिते प्रमालासम्भवादिति भाव । तथा धमस्य वस्त्वमाधकलात् कुलालादेनकलमिद्धिरिति भाव । इदच्च "तथ्यतु दुर्जन इति न्यायेनोक्न । वस्तुना यथार्थलाघवज्ञानस्वानुमितिहेतु- लोक्तावयुक्तदोषवारणसम्भव इति । शङ्गने, 'न चेति 'वायमिति परेणान्चय , 'इतरव्युत्पत्ति' भतिज्ञानात्मकतया भन्दसहकारिणी, स्यादिति शेष , 'अन्यथा' नस्या अश्यावे, 'तदनिरुक्तरिति, तथा चोपमितित्वेन गतिज्ञानस्य हेहता स्यादिति पर्यवमितापतिरिति भाव । दूषयति, 'युत्पत्तेरिति शक्विज्ञानम्म, 'शब्दसहकारिते' तत्वेन इत्यादि , 'मानान्तरत्वे' प्रमाणन्तराधीनगनिज्ञानमत्त्वे, 'याघातात्' उपमितेरमत्त्वात्, तपाचौपमितिलेन गनिज्ञानस्य शाब्दहेतवे व्यभिचारादिति भाव । ननु योपमित्यात्मकमति- (0 लघुत्वज्ञानस्येति ख.। (२) व्युत्पत्तिरिति ख ·उपमानाख्यटनीयखबरम्। मानान्तरत्वे) व्याघातात् । व्युत्पत्तिन्तु या बुद्धिमा- साद्य पदार्थविशेषोधः सा । अन्ये तु यत्तदादिपदानामनुगतेकरूपाभावेनैकचैव शक्तियहादन्यचापौति पदान्तरव्यवहारः पदान्तर- ज्ञानसहकारेण गवयादिपदान् भान्दवोधः तब तस्या व्युत्पतित- मच्याइतमेव इत्यत अाह, 'व्युत्पत्तिस्तिति, 'या' यद्धभावच्छिन्ना, 'पासाध' श्रमायेव, ‘पदार्थविशेषयोधः, 'मति नचेति शेषः, 'सा' व्युत्पत्तिः, तथा गन्दगन्यतावच्छेदकावछिन्नजनकस्यैव शब्दसह- कारितया व्यक्तिविशेषे नया अपेचितत्वेऽपि न भन्दमहकारिलं नेन रूपेशा गाभ्दवावच्छिन्नाडेतत्वादिति भावः । उपमाणमा खडयतां मतमुपन्यस्य दूषयति, 'अन्ये विति, 'यत्तदादीत्यादिपदात् सर्वनामान्तरपरिग्रहः, 'पदानामिति भक्ति- यहादिनिपरेणवया, 'अनुगतेकरूपाभावेन' सकलसाधारपेकधी- भावेन, 'एकव' एकधर्मिण्येव, 'अन्यचापि' अन्यविपि पर्मिणि, 'रतीति एवमित्यर्थः, कचित्तथेति पाठः, तर पूर्व यति पूरणी- यमिति विशेषा, "पदान्तरेति गवयादिपदापौनव्यवहार इत्यर्थः, तथाच व्यवहारादेकस्मिन् गवये शक्तियोऽपि गवथान्तरे गदयपट्- व्यवहारो भवितुमाईतीति भावः । ननु व्यायनरे पदानरमतिपक्षा- (प्रदान कारिस्पेन मानान्तरवति । (२) पदार्थबोध इति ख।

·उपमानास्पटतीयखाइम् । ६5 अन्यथा मानान्तरेऽपि देापः । न ह्यनुगतरूपमतीता- वेव तव शक्तिमः यत्तु मानादिपदानां जनकात्रीत्वादिना शतिग्रहे वार्थ भैरमानादिलाभः । न च समभिव्याहार विशेषा- दिति वाच्यं । पदार्थो दि पदार्थान्तरमन्वेति, जनक- स्त्रीत्वचन तथेति) कथं मैत्रादिना जनकत्वान्वय- इति मानान्तरमिति, तन्न, जनकत्वस्य जन्यसापेक्ष- 'न होत्यादि । वस्तुतस्तु उपमानस्य प्रमाणवे तदादि पद गमियई एकलव्यमिभाना मानान्तर खोकियतामित्यत आह, 'अन्यथे- त्यादि, 'दोष.' अनुगतधर्माभावे धर्मभेदेनानन्तगतिकल्पनरूपदोष' । লন্ত অব্লমী অনুসনীনিকা ছিনিয়নল থমনৰ भनियह इत्यत आच, 'न हौति 'अनुगतरूपमतीतावेवेति अनु- गतरूपस्य प्रतीति यत्र इति व्युत्पत्त्या नामव्यक्तिलाम', 'शक्तिग्रह- इति, मानाभावादिनि भाव इति परमार्थः । मानान्तराखौकारे दोपमाशो 'यचिति, मिद्धान्तमाशा निषेधति, 'न चेति वाच्य मिति परेणान्वय , 'गमभिध्याहारवि- शेषात्' मैत्रादिपदसमभिन्याहारान्, ‘पदार्थान्तरमिति सावधारण पदार्थान्नरगेवावेतीत्यर्थः, 'म तथा' न पदार्थः, किन्तु पदार्थना- वच्छेदकमिति शेषः, 'मानान्तरमिति खौकार्यमिति गेष.। व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् मापेक्षपदार्थस्य पदार्थान्तरैकदेगे अन्वयखीकारः मकस्ततान्त्रिकमामत इति समाधत्ते, 'नति, 'योग्यत्यादीत्यादिना, (१) नकोत्वच नधेतीति ख• ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। त्वेन) योग्यत्वादिना मैत्रेणान्वयात् । लक्षणन्तु उप- मितिकरणत्वम् । उपमितित्वञ्च जातिः। न चासिद्धिः, कारणविशेषे कार्यवाजात्यमावश्यकमिति(र) कारण- व्यङ्ग्यत्वात् । यहा नियतधर्म समानाधिकरणशब्द- श्राकाहादिपरिग्रह, तथाच किमर्थ केवलजनकभानार्थ प्रमाणा- न्तरखौकार इति भाव । एतावता जरनैयाधिकमतं मदृश्य स्वय- मुपमानादिस्तक्षणमभिधत्ते, 'लतणन्विति, 'उपमितिकरणत्वमिति उपमितिवघटितधर्मावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकरणत्वमित्यर्थ., अत' सादृश्यविशिष्टप्रत्यक्षम्य उपमितिकरणस्य केवलोपमितिवावच्छिन्न प्रत्यहेतवेऽपि न चतिः, अनिदेशवाक्यार्थसतिरूपव्यापारे अति- व्याप्तिवारणाय कारणत्वमपहाय करणत्वनिवेश , करणवन्तु स्वरूप- सम्बन्धविशेषः तजनकयापारजनकत्वं वा । उपमितिनिरूपणम्यापि प्रतिज्ञातनात् उपमानलक्षणम्य नहटितलाच उपमितिलक्षणमया, 'उपमितित्वमिति । तन्मातेर लिङ्गलमाशय निषेधति, 'न चेति, 'असिद्धिरिति तादृगजातेरित्यादि., 'कारण विशेष' कारणवेलसणे, 'श्रावण्यकमिति, न चेत् कार्य-कारण कन्यनमेव न मम्भवतीति भाव । 'कारणव्यङ्गत्वात् कारणविशेषप्रमाणकत्वात् । ननु का उपमिति- रित्युपमितित्वावान्तरधर्मप्रकारकजिज्ञामायाः तेन रूपेण तदभि- । (१) जनकम्य जन्यापेक्षवेनेति ख। (२) कार्यवेनाग्यमप्रयुक्तमितीति ख. ! (३) कारणविषयङ्ग्यत्वादिति । .

·उपमानायटतीयखण्डम् । प्रतिनिमित्तमानमुपमितिः प्रकारतया शब्द- शक्तिविषयत्वं निमित्तत्वम् । अहीतसमयकसंजया धानेनानिहत्ते तदवान्तरलस्य नवेदगर्भवात् कथमन्यथा अनु- मितिलक्षणमप्यनुमितित्वमिति नोम इत्यत पाह, 'यदेति, 'निय- तेति नियता ये धर्मा माधर्य वैधमर्यरूपा तेषा प्रत्येकसमानाधि- करण यगवयत्व-करमत्यादिक तस्मिन् किनिच्छब्दप्रतिनिमित्त- लज्ञानमित्यर्थ , नियतत्वस्यानुगतस्याभावात् स्वनियतेति वाय, ख नादृशजानविशेय्यवेनाभिमत गवयत्वादि, नस न स्वाभाववदत्तित्व खानयभिन्नादृत्तित्व वा पदार्थी वस्तुशब्दवाण इत्युपमिनो धनी श्राश्यपदवाच्य इत्युपमिती चाव्याप्यापले पदार्थत्वस्य केवस्तान्वयि- वात् इत्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाच, पद- वाच्य इत्युपमिती गवयत्वनिष्ठविषयतायास्तथालान् । किन्तु ख- समानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकले मति खमामानाधि- करण्य, उभयर खाधिकरणल निमित्ततावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन, अवच्छेदकल वृत्तिवन सामानाधिकरण्यघटकमम्बन्धेन नात मम्बन्धभेदनिवन्धनो दोष । ननु किनाम शब्दनत्तिनिमित्तल- मित्याकाक्षायामाइ, 'प्रकारतयेति, अवच्छिनत्व हतीयार्थ , सच विषयवान्बयो, तथाच गवयो गवयपदजन्य गवयसप्रकारकमान्द- बोधविषयतावान् भवतु इति नित्यसङ्केतीयगान्दप्रकारलावच्छिन्न- (१) नियतधर्मसमानाधिकरणप्रतिनिमित्तहानमुपमितिरिति । (२) शब्दशमियाइविषयानिमितत्वमिति ख.।

·तत्वचिन्तामणी वाक्यार्थसामानाधिकरण्येन संचानिमित्तप्रकारताप- रिच्छेदा वा, किञ्चिदाक्यार्थसामानाधिकरण्येन संचा- विषयताया गवयत्वे मत्त्वात् गत्यत्वं गवयशब्दमत्तिनिमित्तं एव- मन्यचापि इति भावः । उपमित्यनन्तरोत्यननदाकारकप्रत्यक्षे शाब्द वा तदनुव्यनमाये चातिव्याक्षिरतो लक्षणान्तरमाह, 'अग्टहीतेत्यादि। केचिनु उत्तलक्षणस्य सत्वगर्भलेनाननुगमाक्षिणानारमाह, 'अ- ग्टहौतेति इत्याहुः । तनान्दं । गवयले प्रतिनिमित्तत्पपरिच्छे। दिका का इत्यादिजिज्ञासाया अख्यमनुगमात् जातिघटनयापि अनुगतत्वसम्भवास। 'अम्टहोसः' अनिश्चितः समयो यस्यातागो या मजा गव- यादिरूपा तस्या यो वाक्यार्थः शकावं वाकयेनार्थी येन इति व्युत्पत्तेः, तत्मामानाधिकरण्येन तविशेयतावच्छेदकावेन, अवच्छिन्नत्वं हतीयार्थः, तथाच नदवच्छिन्ना या संज्ञानिमित्तप्रकारका शब्दशक्यतावच्छेदकाकारता, तच्छालिज्ञानमित्यर्थः, ममानाधि- करणविषयतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावयौत्सर्गिकत्वाद्गवयो गवयपद- वाच्य इत्युपमित्या हौतालिकगवयपदवायसमकारकमत्यवादी अतिव्याप्तिवारणाचाटहीतसमयवावं संज्ञा विशेषणं । ननु व्यवधा- रादिना गवयादिपदश क्तिग्रहानन्तरगेव उपमानात् नियही आयते अन्यथा कीदृग्गवयपदवाच्य इनि जिज्ञासैव नौदेति, नामभियुने, "मकेतस्य ग्रहः पूर्व रद्धस्य व्यवहारतः। पयादे- वोपमानाचैः शनिधीपूर्वकैरसौ" इति, नथाचोपमितिमा सम्भवः ·उपमानास्यरतोयखण्डम् । १०१ निमित्तप्रकारतापरिच्छेदा वा गाविसदृशो न गवय इत्यत्रापि परम्परया तब तात्पर्य्यमस्त्येवेति सर्वमवदातम्। इति श्रीमहामहोपाध्याय-गणेशविरचिते तत्त्व- चिन्तामणौ उपमानास्य-वृत्तीयखण्डं समाप्तम्। अविस्मत्परित्यज्य लक्षणान्तरमाह, 'किशिदाकानि, अर्धस्वक एव। ननु जिज्ञासानन्तर गोविसदृशो न गवय इत्यनिदेशवाक्य प्रयुक अर्थप्रत्येतरयं न गोविसदृश पति प्रत्यक्षस्य उपमित्य करणनेन नजन्यतादृशवाक्यार्थस्मतेरप्यव्यापारत्वेन तदनन्तरजातादृशजाने-' ऽनिव्याप्ति मादृश्यमकारकजानस्यैव उपमितिकरणलेन लक्ष्यवखौ- कारासाभवादित्यत आह, 'गोविसदृश पति, परम्परया' गो- मादृश्यभावाभाववरूपवत्तया, 'त' मादृग्ये, 'तात्पर्यमिति अति- देष्टुरित्यादिः, तथाचातिदेशे पिण्डप्रायक्षे च मादृश्यविषयताया सादृश्यल तदभावाभावत्वान्यतररूपावच्छिनत्वेन निवेगात्तम्य लक्ष्य- त्वमिष्टमेवेति भावः । 'अवदात' निम्मलीभूतम् । इति श्रीकृष्णकान्तविद्यावागौशमट्टाचार्यविरचिता उपमानास्य- बतीयचिन्तामणिदीपनी ममाता । १९) संशानिगित्तपरिच्छेदो,धेति ख ।